·४ काव्यमाला। मतुप् । अत्र यद्यपि फर्मधारयमत्व याद्वहुव्रीहिरेवेटो लाघवात् , तथाप्यर्थलाघवार्थमिह कर्मधारयान्मत्वीय एव क्रियते । अर्थलाघवं च फर्मधारयमत्व ये चाभिधात्या प्रतिपत्तिर्यहुदीही तु लक्षणयेति साक्षात्संयन्धः परम्परासंबन्धश्च गमक इति विशि- ऐऽर्थे मत्वर्थसंपन्धस्य विपक्षणामोक्तादोपः 1 विवक्षायाश्च पुरुषाधीनतया नातिप्रसाः। अत एव विसकिसलयच्छेदपाथैयवन्तः' इत्यादि प्रयोगोऽपि । यद्वा 'भूमनिन्दाप्र- शंसासु' इति प्रशंसायां ‘मतुप् । एतेन सूर्यचन्द्रस्वरूपच येन कोकप्रीतिचकोरपा- रणा चैत्युक्तम् । तथा च परमकारुणिकयोलींचनयोरुपाधि विना कोकानां प्रियाशोका. पहारितया प्रीतिप्रदानेन, चकोराणां ज्योत्स्नाभक्ष्यदानेन चोपासनकर्तुरभिल पितप्रदाटलं भविष्यतीति भावः । याभ्यां लोचनाभ्यां नाभ्येव पल्यलमल्पसरः । नाभी पल्बलत्वेग रूपिता गभीरत्वात् । रूपकलक्षणं चाह दण्डी-'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते' इति । तत्स्थ यत्पुण्डरीक श्वेताम्भोजे तस्य यो मुकुल ईपद्विकसिता कलिका स कम्बोः शहस्य सपत्नीकृतः सदृशीकृतः । पुण्डरीकस्य श्वेतगुणयोगितया शड्रेन सह सादृश्यम् । यद्यपि सपनशब्दः प्रतिपक्षवाची, तथापि यः प्रतिपक्षः स सदृशो भवतीति लक्षितलक्षणया सपत्नशब्देन सादृश्य प्रतिपाद्यते । अत एवं 'प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्रिप्रत्यनीकविरोधिनः । तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यवाचकाः' इति दण्डी। पुण्डरीकमुकुलस्य शमसादृश्ये पी. जगाह-अर्धेत्यादि । अर्धे यो विरोधः प्रकाशस्तैन मुग्धान्यक्ता मधुरा रम्या श्रीः शोभा यस्य तादृश्यः । यद्वा मुग्धा प्रत्यग्रा मधुरा' रम्या श्रीः शोभा यस्य सः। यद्वा मुग्धमधुरा- त्यन्तमनोहरा । पर्यायशब्दद्वयोपादानादतिशयित एवार्थो गम्यते । यथा नलचरित (ने- घधकाव्ये १२११०१) 'उन्मीलहीलनीलोत्पल-' इत्यादि । यद्वा मधु यत्रास्ति सा मधुरा । 'उपसुषिमुष्कमधो रः' इति रः । अर्धे निद्रायितो मुद्रितोऽर्धनिद्रायितः । दल- निमीलनेन निद्रासादृश्यम् । इह सूर्यचन्द्रयोः सांनिध्यं हेतुः । अत एव शङ्खसाम्यम् । तथा च विशेषणपलाद्विष्णोलींचने उपास्मह इति पर्यवसितम् । अत्र यद्यपि 'गङ्गा नाग- पतिः सोमः सुधानन्दो जयाशिषः । एभिर्नामपदैः कार्या नान्दी कविमिरगिता ॥' इति भरतवचनादवश्योपादेयं गङ्गादिपद न कण्ठतः श्रूयते । तथापि चकोरपारणपटु- ज्योतिःपदेन चन्द्रसंकीर्तनमेव। न च एभिर्नामपदैरित्यनेन तत्तत्पदेनैवोपादानमिति वा- च्यम् । तस्योपलक्षणत्वात् । 'जितमुडुपतिना' (रत्नावल्याम् । ५) इत्यादी तयैव परिदृष्टत्वात् । एवं चार्थलभ्यताभिगम्यते [ अत्रार्थवियोधमुग्धमधुरश्रीरित्यनेनैवार्धनि- द्राणत्वं लभ्यत एवेति यद्यपि, तथाप्यवशिष्टार्धखण्डितत्वशानिराकरणायार्धनिद्रायित इति पदमुपात्तम् । केचित्तु 'अर्थतः प्राप्तेऽपि निद्राणत्वे स एव विशेपः शाब्द्या त्या परिचीयता मित्येतदर्थे तदुपादानं शाच्या वृत्या भंणनं न पीनरुक्त्यमावहति' इति । तथा च सरस्वतीकण्ठाभरणे 'आर्या या लब्धस्य शास्त्रेतिहासादी शाच्या वृत्या भणन न पी. नरुक्त्याय' इत्याहुः । एव च न्यायाचार्या अपि 'श्रुतिप्राप्तेऽर्थे प्रकरणादीनामनवकाशात्! इति द्रव्यकिरणावल्यामूचिरे। अपरे तु 'यतश्वार्धवियोधमुग्धमधुरभीरत एवार्धनिद्रा- यित इति हेतुहेतुमद्भावसंगत्या न पनिरुक्त्यमत्र' इत्याहुः । अन्ये तु 'भरावलोचनयोः ·अनर्घराघवम् । अपि च । विरमति महाकल्पे नाभीपथैकनिकेतन- स्त्रिभुवनपुरः शिल्पी यस्य प्रतिक्षणमात्मभूः । किमधिकरणा कोदकस्य व्यवस्थितिरित्यसा- घुदरमविशष्टुं तस्मै जगन्निधये नमः ॥ २ ॥ सूर्यचन्द्रस्वरूपतया तदुभयतेजःसंपन्धारपुण्डरीकमुकुलस्यार्धविकासोऽर्धनिमीलनं च युक्तमेवेति स्वरूपकथनम्' इत्याहुः ॥ इह यद्यपि नान्दीलक्षणे सूचनायाः कर्तव्यता न कुनापि पोधिता, न च पत्रावली. नान्यां वाच्यार्थयीजपदोपादानात्सूचना कर्तव्यति वार्य तत्र वाच्यार्थबोजपदेन ना- यकाभिधानात् , तथाप्यत्र यहुप्रामाणिकोपदेशः शरणमिति सूचनावतारः । तदिह हरे- प्रमायी रामलक्ष्मणी, चकोरतुल्ये सीतालोचने, तयोः पारणा रामचन्द्रमुखचन्द्रज्यो- स्लापानरूपा, याभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां रावणः शत्रुः कृत इति सप्रदायः । (वयं तु बम:- निष्प्रत्यू हमिन्यनेन प्रकृते निर्गतः प्रत्यूहो रावणादिर्यस्मात्स निप्पत्यही गमभद्रस्तमुपा. स्मद इति रामभद्रप्रवेशस्तकेतकयधश्च मूच्यते । कोमीदफीन्यनेन का पृथिव्यां मोदकी हपहेतुरिन्द्रजिद्विनाशादिस्तद्योगिस्यान्मोदकी लक्ष्मणोऽस्तीति लक्ष्मणप्रवेश इन्द्रजिद्विना- सच मुच्यते । कोकणीतीत्यनेन कोकतुल्यः सुग्रीवः । कोकानां रात्री तारादर्शनात्संतापा भवति । सुग्रीवस्यापि वालिपरिगृहीतायास्तारासंक्षिकायाः पल्याः संताप इन्येतायता तरसादृश्य तस्य प्रीतियाशिवधादिति मुग्रीवेण समं रामचन्द्रस्य प्रोतिस्तरका कवालिब. घय सूच्यते । चकोरपारणेत्यनेन चकोरसदृशो विभीषणः । चकोराणां रात्री चन्द्रदर्श- मेन दियाद्विमीपणस्यापि गक्षमस्य रात्री संचरणस्वाच्छन्यादामचन्द्ररूपचन्द्रदर्श- नाच हदय इति तेन तत्सादृश्यं तस्य पारणा लड़ायां राज्यप्राप्तिष्पा । तथा च विभीषणस्य लक्षायां राजय मुच्यते । अर्धविचौधेत्यादिना रामभद्रसेनायाः प्रकाराः । अर्थ निद्रागित इत्यनेन रावणसेनाया अविकासः । यद्वार्धनिदायित एव कुम्भकर्णः प्रयो. धित: महामायैनि गच्यने । सपत्नीकृत इत्यनेन गवणेन सीताहरणादामः गः कृत इति गच्यते । ज्योतिष्मती इत्यत्र 'तदस्यास्यस्मिन्' इति मतृप् । 'मग श्रीयोनिती. यंदा पानीराग्यशीति' इति मेदिनीकरः । 'कौमोदकी गदा' त्यमरः । विनोन्त. रायःप्रम इनिवि लक्ष्म च लक्षणम्' इति चा पन्चलं चारपमरः' इति । 'पुग्द- रीफ मिनाभातम्' इति । 'इलो मालोऽरियाम्' इति । 'फोकथयत्र गम' इति । "सोधी पाम्पुररियाम्' इत्यपि । 'अव्यक्ते मुन्दरे मूरे मुग्ध इत्यभिधीयते ।', 'मधुगे मधुयुत्तोऽपि कि कापि मनोहर' इति nि: ॥ अरपदी नानी दर्शयितुमाद-गिरमीनि। ती जगमिभये जगदापारमवार गमः अस्थिविशेषता घोलम्-'पायरियाद न धूयते तालिभाति पा:

·६ काव्यमाला। (नान्यन्ते) सूबधारः-अलमतिविस्तरेण | भो भो लवणोदवेलावनालीतमाल- तरुकन्दलस्य त्रिभुवनमौलिमण्डनमहानीलमणः कमलाकुचकलशकेलिक- स्तूरिकापत्राङ्करस्य भगवतः पुरुपोत्तमस्य यात्रायामुपस्थानीयाः सभासदः, कुतश्चिट्ठीपादागतेन कलहकन्दलनान्ना कुशीलवेन रौद्रवीभत्सभयानका- द्रुतरसभूयिष्ठं कमपि प्रवन्धमभिनयता नित्यं किलायमुढेजितो लोकः । । प्रयोक्तव्यः । तथा 'काश्यां त्रिभुवनतिलको राजा' इति । तस्मै कस्मै । महाकल्पे प्रलये विरमति निवृत्ते सति । सहारेच्छायां गतायां संगच्छायां प्रवृत्तायामिति भावः। असी प्रसिद्ध आत्मभूया कस्य पदार्थस्य किमधिकरणा किमाधारा कीदृग्व्यवस्थितिराकार- संनिवेश इति द्रष्टुमुपलन्धु प्रतिक्षणं प्रतिमुहर्त यस्योदरमविशत्मविष्टः । विशेः कर्तरि लट् । नाभिरेव पन्या नाभीपथः । 'ऋवपूरब्धः-' इत्यकार: समासान्तः । स एवैकम- द्वितीयं निकेतनमालयो यस्य स तथा । एतेन ब्रह्मणः पयासनत्वेन सदा संनिधाना- त्प्रतिक्षण पद्मनाभोदरप्रवेशः सुशक इति सूचितम् । त्रिभुवनमेव पूनगरं तस्य शिल्पी निर्माता । इह 'कक्पू:-' इत्यकारः समासान्तो न भवति । तद्विधेरनित्यलात् । 'त्रिभु- वनपुनःशिल्पी' इति पाठे त्रयाणां भुवनानां पुनर्घटक इत्यर्थः । विश्वभररूपस्य विष्णो- रुदरे त्रैलोक्यमस्ति । अयं च सप्टा त्रिभुवनं निर्मित्सुः । निर्माणस्य च पूर्वदर्शनव्यति- रेकेणानिर्वाहात् । किं किं स्वरूप केन प्रकारेणावस्थितमिति ज्ञातुं तस्योदरं प्रविष्टः । प्राचीना सृष्टिविस्मृतवेति भावः । वारंवारघटनात्पुन.शब्द उचित एव । अनेन पद्येन दशग्रीवे विरमत्यात्मभू रामो लडोदरं तत्संनिवेशदर्शनाय प्रविष्ट इति सूचि. तम् । यद्वा तस्मिन्विरते तत्तत्संनिवेशदर्शनायायोध्यामेवाविशदिति सचितम् । अ. नयोः पद्ययाः प्रसादनामा वाक्यार्थगुणः । तथा च सरस्वतीकण्ठाभरणे-यत्तु प्राका- स्वमर्थस्य प्रसादः सोऽभिधीयते' इति । यथा-'अयमुदयति निद्राभजनः पद्मिनीनामुद. यगिरिवनालीवालमन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्वन्द्वबन्धुविभिन्दन्कुपितकपिफपो. लकोइताम्रस्तमांसि ॥' अत्र पद्मिनी विकासकरणे उदयशैलावतरणे कोकशोकापहरणे तमोविदारणेऽनुक्तोऽपि सूर्यरूपोऽर्थः प्रकटमुपलक्ष्यते । तथा कौमोदकीधारणे चन्द्रसूर्य- चक्षुप्मत्त्वे नाभ्यां पुण्डरीफपरिपालन उदरे त्रिलोक्याः समावेशेऽनुत्तोऽपि विष्णुरूपो- अर्थो लक्ष्यत इति । जगनिधय इत्यत्र 'नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । विरमतीत्यत्र 'व्याट्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदत्वाच्छयन्तात्सप्तमी । त्रिभुवनेत्यत्र सुप्सुपेति समासः । न तु समाहारद्विगुः । तथा सति विभुवनीति स्यात् । 'पू: स्री पुरीनगयौं' इत्यमरः ॥ 'नान्यन्ते सूत्रधारः' इति वक्ष्यमाणलक्षण नाटकाद्यपद्यं नान्दी। तथाहि-देवतादे.

·७ अनपराघवम् । नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः । गोब्राह्मणपादीनामाशीनीन्दी' इति कोहलः । यद्वा 'नदि स्तुती' इत्यत्र घाती पृषोदरादिपाठेन साधितः । तया चाहुः-'स्तुन्यथै नदि- धाती वा समृाथै च वा पुन: । पृषोदरादिपाठेन नान्दीसाधनमीरितम्' इति । एवं च रत्नकोपः । प्रत्याहारगीतवाद्यादिद्वाविंशत्यहेष्वन्तर्गता पूर्वरङ्गस्य प्रधानागभूता स्तु- तिरेव नान्दीति । सा चेयं द्वादशपदाष्टपदा वा कार्या। सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यम स्वरमाश्रितः । नान्दी पददशभिरष्टभिर्वाप्यलंकृताम्' इति । पदं चात्र द्विविधममि. प्रेतम् , मुप्तिडन्तं श्लोकपादाख्यं च । तदुक्तं नाट्यलोचनकृता-'मप्तिङन्तं पद चात्र नोकपादश्च वा पदम्' इति । तत्राद्य द्वादशपदा यधोत्तरचरिते-'इदं गुरुभ्यः' इत्यादि । अष्टपदा यया भगवदजके-'जयति सितविलोलव्यालयशोपवीती' इत्यादि । अन्त्ये द्वादशपदा यया रत्नावल्याम्-'जितमुडुपतिना' इत्यादि । अष्टपदा यथा मुद्राराक्षस-~- 'धन्या केयम्' इत्यादि । ननु नान्दी द्वादशपदाटपदा च कर्तव्येति यदि नियमस्तदा क- धमभिज्ञानशाकुन्तले 'या सृष्टिः स्रष्टुः' इत्यादेर्नान्दीत्वम् । द्वादशपदेभ्योऽधिकपदत्वादिति चैन । 'पञ्चत्रिंशत्पदा नान्दी नित्यमेव शुभावहा । स्यानायकस्य च कवेर्यदि शंभुविभू. पिना ॥' इति भरताभिधानात् । यद्वा 'नान्दी पर्दादशभिरष्टा भिर्वाप्यलंकृताम् । तां पोडशपदामके केचिदाहुश्चतुष्पदाम् ॥' इत्यनुशासनाच्चतुष्पदैव सा नान्दीति । इयं च नान्दी चतुष्प्रकारिका । तथा च दशरूपकम् -'नमस्कृतिौगालिकी आशी: पत्रा- वली तया । नान्दी चतुर्धा निर्दिष्टा नाटकादिपु धीमता । नम.प्रधानवाक्येन कोमलेन पदेन च । कल्पिता शंभुना युक्ता नमस्कृतिरितीरिता ॥ देवस्यार्धेन्दुच्हस्य बिलासे- नोपवर्णिता । महलानुगतं वाक्यं यत्र माङ्गलिकोति सा ।। देवद्विजपादीनामाशीर्वाद- विभूषिता । नान्दी महलसयुक्ता स्यादाशीरिति तद्विदः ॥ वाच्यार्थवीजरचिता शृ. झारादिसमन्विता । सयुक्ता चन्द्रपमाभ्यां पत्रावल्यभिधीयते ।।' अत्र च नमस्कृतिरू- पनान्दीलक्षणसवात्सव बोव्येत्यलमतिवाक्पल्लवेन । 'नर्तनीयस्थामवं प्रथमं येन सूच्यते । रङ्गभूमि समासाद्य सूत्रधारः स उच्यते ॥' ननु 'नान्यन्ते सूत्रधारः' इत्य. संगतम् । सूत्रधारपठनीया नान्दी, नान्दीपाठानन्तरं च सूत्रधारप्रवेशः, प्रवेशानन्तर पाठावसरः, इन्यन्योन्याश्रयात् । उच्यते-नान्दीनामा सूत्रधारस्तदन्ते तनिकान्ती स्त्रधार इव सूत्रधारः स्यापकः प्रविशतीत्यर्थः । तदुक्तं भरते-अथ पात्राणि तबादी गान्दी नान्दी तु यः पठेत्' इति । तत्रैव 'नान्दी प्रयुज्य निष्कामेत्सूत्रधारः सहानुगः । स्थापकः प्रविशत्पश्चात्सूत्रधारगुणाकृतिः ॥ पूर्वरङ्ग विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमारयापयेवटः ॥' शातकर्ण:--'सूत्रधारगुणाकारः स्यापकः प्रविशेततः । उपचारेण सोऽप्यत्र सूत्रधारोऽभिधीयते' इति । यद्वा नान्यन्यनव पठिता, तदन्ते सूत्रधारः प्रविशति । वदति च वक्ष्यमाणमिति मेषः । तथा च सगीत- १. कोहली नाम कश्चिदतिप्राचीनो नाट्यशास्त्राचार्यः. 'विटखटके का नृत्यति को- हलमरतोदितक्रियया' इति फुटनीमतग्रन्ये दामोदरगुप्तः.

·काव्यमाला। कल्पतरु:- -'सूत्रधारः पठेन्नान्दीमन्यो वा रङ्गभूमिगः । महलं सूचयित्या तु ललितेन शुभान्विताम् ।।' अपरे तु-पटान्तरित एव नान्दी पठित्वा सूत्रधारः प्रविशति वदति च' इत्याहुः । ननु 'अलमतिविस्तरेण इत्यसंगतम् । र# प्रसाद्य मधुरैः शौकः काव्यार्थ- सूचकः । ऋतुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् ।। भैदैः प्ररोचनायुक्तधीप्रहस- नामुखैः । सूत्रधारो नटी ब्रूते मा वाथ विपकम् ॥ स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्या यत्तदामुसम् ।।' इत्यादीनां प्रस्तावनापूर्वकर्तव्यनान्यद्गानामनमिधानादिति नासंगतम् । प्रस्तुताभिनेयस्यातिविस्तरतया प्रेक्षकाणां प्रत्तिर्न स्यादिति तत्प्रत्यर्थ तत्प्रयोगस्य संग- तत्वात् । अन्यथानेकसमयेन तत्पर्यवसाने रद्गभङ्गप्रसङ्ग इत्यानन्त्यात् । सकलपूर्वरङ्गस्य निर्वाहयितुमशक्यत्वामान्दीपाठेनैव संक्षिप्यत इति भावः । आवश्यकत्वात् । तथा चोक्तम् -- ययप्यबानि भूयांसि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी वि. प्रोपशान्तये ॥' इति । अलंशब्दस्य तृतीयान्तपदसाचिव्यन निष्फलाभिधायकत्वम् । यदाहुनिष्फलपर्याये पाञ्चजन्ये हरिमिश्रा:-'भवति हि तृतीयान्तेन समन्वितमलम्' इति । प्रस्तुतकथनीये श्रोतृणामनवधानेऽनवधेयवचनत्वमरण्यरुदितत्वं च स्वस्य स्यादिति तान्संबोधयग्निदानी प्रस्तावनामाह-भो भो इत्यादि।भो भोः सभासदः सभ्याः, अयं लोको जनो नित्यं प्रत्यह केनचित्कुशीलन नटेनोद्वेजितो व्याकुलीकृत इति प्रसिद्धिः । किल प्रसिद्धी । भो भो इति सबोधने । अव्यये वीप्सायां द्विरुक्तिः । 'अथ संबोधना- र्थकाः । स्युः पाटप्याडगहेहैभोः' इत्यमरः । 'भरता इत्यपि नटाचोरणाश्च कुशीलवा:' इत्यमरः । उद्वेजित इत्यत्र ण्यन्तत्वान 'विज इट्' इति डित्त्वम् । कीदृशैन । कमप्यति- शयितं प्रबन्धं नाटकमभिनयता नृत्यता । कीदृशम् । रौद्रमुग्रम्, वीभत्स विकृतम्, भयानकं दारुणम्, अद्भुतमाश्चर्यम्, एते रसा भूयिष्टाः प्रचुरा यत्र तम् । एषां कटो- रत्वादुद्वगः । भूयिष्ठपदस्य राजदन्तादिपाठात्परनिपातः । रौद्रादयो हि नाट्ये ग्सवि. शेषाः । तदुक्तं भरते-'हारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बोभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः' इति । कीदृशेन कुशीलवेन । कलहस्य कन्दलं प्रकाण्ड नाम यस्य तेन । अतिकलहशालिनेत्यर्थः। 'कलहकन्द-' इति पाठे कलहस्य कन्दो मूलं नाम यस्य तेन । कुतश्चिद्द्वीपासिहलादेरागतेन । सभासदः कीदृशाः । पुरुषोत्तमस्य हरेर्यात्रायां पूजोत्सव उपस्थानीया उपस्थिताः । कीदृशस्य । लवणमुदक यत्र स लवणोदः । 'उद- कस्योदः संज्ञायाम्' इत्युदादेशः । तस्य.वेला तीरं तत्र बनाली वनपतिस्तत्र यस्तमाल. तरुस्तापिच्छवृक्षस्तस्य कन्दलस्य प्रकाण्डस्येव । 'वेला तत्तीरनीरयोः' इत्यमरः । 'तमालो वरुणे खड्ने तापिच्छे तिलकेऽपि च' इति विश्वः । 'कन्दलं तु नवाकुरे' इति धरणिः । मौलिमस्तकम्।मण्डनमलंकारः नीलमणिरिव नीलमणिः श्यामरत्नम्। कमला लक्ष्मीस्तस्याः कुचावेव कलशी तयोः केलिः क्रीडा तदर्थ कस्तूरिकया पत्रं पत्रावली तदारस्येव । हरेः कृष्णत्वात्रिमिरिह रूपकम् । पुरुषोत्तम इत्यत्र यद्यपि पुरुषाणामुत्तम इति न निर्धारणपष्ठीसमासनिषेधः स्यात् । पुरुषश्चासायुत्तमश्चेति कर्मधारये विशेषण- ·१ अरः] अनर्घराधकम् । तत्कस्यचिदभिमतरसभावभानः प्रेक्षणकस्य प्रयोगानुज्ञया नायवेदो- पाध्यायबहरूपान्तेवासी मध्यदेशीयः मुचरितो नाम भरतपुत्रोऽहमनु- पहली गृह्ये । यतः । प्रीतिनीम सदस्यानां प्रिया रङ्गोपनीविनः । नित्वा तदपहर्तारमेप प्रत्याहरामि ताम् ॥ ३ ॥ त्वादुत्तमपदस्य पूर्वनिपातापत्तिः । न च पुरुपूत्तम इति विगृह्य समासः । तथा सति 'न निर्धारणे' इति सूत्रमनारभ्यं स्यात् । सप्तमीसमासेनैव सर्वत्र चरितार्थत्वात् । तथा- प्यत्र पुरुषाणामुत्तम इति पटोसमास एव । निर्धारणस्य विवक्षणात, तदभिव्य जकपदा- भावात् , जातिगुणादेरश्रयणात् । यद्वा 'पश्चमी' इति योगविमागात्समासः । पुरुषेभ्य उत्तमः पुरुषोत्तम इति । 'यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥' इति गीतासु भगवद्वचनात् । काव्यदर्पणकारास्तु 'न नि- धारणे इति प्रतिपयस्य तु म विषयो यत्र निर्धारणावधिनिर्धार्यमाणं निर्धारणनिमित्तं च चितयमुपादीयते । यथा पुरुषाणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र तु त्रितयं नोपात्तमिति नासा तद्विपयः' इत्याहुः । 'यात्रा स्याद्यापनायां च गती देवार्चनोत्सवे' इति धरणिः । . उपस्थानीया इत्यत्र 'भव्यगेय--' इत्यादि निपातनाकर्तर्यनीयर् । 'समासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते' इत्यमरः । मयिष्टमिति 'यहोर्लोपो भू च महोः' इति बहुशब्दस्य भूमावः । 'इष्टस्य यिट् च' इति यिहागमः ॥ नकस्यचिदिति । यतोऽय लोक उद्विमस्तत्तस्मात् । अभिमतः प्रेमात्रं यो रमः शृङ्गारादिस्तद्भावमभिप्रायं भजते । 'मजो वि.' । तस्य प्रेक्षणस्य नाटकस्य प्रयोगानुश्या प्रयुक्त्यनुशासनेन भरतपुत्रो नटपुत्रोऽहमनुगृह्येऽनप्रहणीयः । तेनेति शेषः । लोकोद्वेगशान्त्यर्थमनुग्रह इति मावः । 'भरता इत्यपि नटाः' इति धरणिः । अनुगृह्य इति कर्मणि लट् । प्रकृटमीक्षणं दर्शनं यत्रेति प्रेक्षणक नाटकम् । कचित् 'प्रेङ्घषकस्य' इति पाठः । तत्रापि प्रेसणकस्य नाटकस्येत्यर्थः । इखिधातुर्गत्यों दण्डकस्तत्र करणे ल्युट् प्रपूर्वः । ततः संमायां कन् । कीदृशोऽहम् । नाम प्रसिद्धी । सुचरितः। नामपदस्य संवार्थले 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीयया माध्यमित्यवधेयम् । पुनः कीदृशः। नाध्यं नृत्यं तत्र वेदस्तस्योपाध्यायो व्याख्याता । नानामपीनेपथ्यग्रहणाहुर्ग(बहु- रूपस्तनामा वा कश्चित्तस्यान्तेवासी शिष्यः । मध्यदेशो भातखण्डस्तरसमुद्भवश्च । 'अवस्था या तु लोकस्य मुखदुःखसमुद्भवा । तदोयानुकृतिः प्राहाट्यमित्यभिधीयते' इति भरतः । मध्यदेशीयत्वेनातिविज्ञता प्रदर्शिता । यदाह भरत:-'भारत वर्षमाध्रित्य कर्तव्यं नाटकादिकम् । स्थानान्तरे समुद्भनिर्यतो न मुखदुःखयोः' इति । अनुग्रहे है- तुमाह--यन इनि । नाम संभावनायाम् । यतो यस्मात्सदस्यानां पारिपदानां या प्रीतिः सा मम रहोपजीविनो नदस्य प्रियापेक्षिता । तस्याः प्रीतरपहर्तारमपद्दारक कलहक- २ ·राधिका २ १० काव्यमाला। (आकाशे कर्ण दत्त्वा ।) किं बूथ । 'वैदेशिको भवानसमग्रपात्रः कथमीशे कर्मणि प्रगल्भते' इति । (विहस्य । सप्रश्रयमञ्जलिं बवा।) हन्त भोः, किमेवमु- दीर्यते । भवद्विधानामाराधनी उत्तिरेव मे पात्राणि समग्रयिष्यति । यतः । यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तियञ्चोऽपि सहायताम् । अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ४ ॥ न्दलनामानं नट जित्वैपोऽहं तां प्रीति प्रत्याहरामि पुनरानयामि । येन त्वत्प्रीतिरपहता तं जित्ला तां करोमीति भावः । रज्यन्त्यनुरक्ता भवन्त्यस्मिनिति रङ्गो नृत्यम् । 'हलच' इत्यधिकरणे घन् । 'रङ्गो नृत्ये रणक्षिता' इति विश्वः॥ आकाश इति । 'पात्रस्याल्पतया यत्र पात्रं नैव प्रवेश्यते । नेपथ्य इत्युक्त्वाकाशे लक्ष्यं यद्धेति चोच्यते ॥ किं प्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तम- प्येकस्तस्मा(त्स्या)दाकाशभाषितम् ॥' इति भरतः । विविधो देशो विदेशस्तेन चर- तीति वैदेशिकः पथिकः । 'चरति' इति ठक् । अत एवासमप्रपात्रोऽसंपूर्णभूमिकादि- प्राहकः । यदाह भग्तः–र) विशन्ति निर्यान्ति ये तत्काधिनः पुनः । ते सर्व एवं पात्राणि कीर्तितानि प्रयोक्तभिः ॥' इति । ईदृशे विषमे कर्मणि प्रगल्भते धृष्टो भवति । गल्भ धार्थेि धातुः । सप्रश्रय सहर्षमित्यादि क्रियाविशेषणम् । मर्वत्र क्रिया च वदति- पठतिरूपाध्यातव्या । प्रश्रयो विनयः । हन्त विषादे । 'हन्त हर्षे विषादे च' इति विश्वः । स्वधाष्टय विपादः । यद्वा पावसमप्रता भविष्यत्येवेति हर्षः । उदीयंत उच्यते । भवति शेष. । आराधनी सेवाविधात्री । करणे ल्युट् । टित्वान्डीप् । वृत्तिापारः। पात्राणि नृत्यपाप्राणि । समप्रयिष्यति सपूर्णानि करिष्यति ॥ दृष्टान्तमाह-पान्तीति । न्यायप्रवृत्तस्य नीत्यनुयायिनः । पुरुपस्यति दोषः । निर्य- वोऽनि तिर्यग्योनिजाता वानरादयोऽविवेफिनोऽपि सहायतां द्वितीयल यान्ति गच्छन्ति । 'तिरमस्तिर्यलोपः' इति तिर्यादेशः । तुशब्दः पुनरर्थे । अपन्थानमपथं यान्तं गच्छन्तं पुरणं दरः सहोदरोऽपि विमुमति विशेषतस्त्यजति । अपन्थानमित्यत्र 'अपय नपुंमरम्। इति नहीपत्वम् । तत्र कृतसमासान्तनिर्देशात् । इह स्वतयात्वात् । यद्वा 'पयो विभाषा' इत्यतः पाक्षिातया पयः मध्याव्ययादेः इति नश्लीयत्वम् । संख्यासाहचर्यात् । पयोऽपि समामान्तयुत्तास्य प्रणात् । 'अपन्यास्त्वाय तुल्ये' इत्यमरः । ननु ममानन्दस्य "विमोदरे' इनि समाये मोदरायः' इति यमलो मोदय इति स्यात् । 'ममानोदर्यमा दयंगमर्थसहजाः समाः' इसमोऽपि । तर मोदर इति । उच्यते । ममानमुदरमस्येनि पहुनीही मोदरः। 'समानस्य इति योगविभागान् बोपमर्जनस्य' इति या मभावः । यता महान्दा मभाष रूपमिदम् । अत ए मोदगेऽति महोदाः' इति सदभेदः ।। अनिलंगाःयिनिता र मदाना हो मालमभिषेयं मचने । तयादि गोसाय योगमायनमिदम् । गुतचिटोपान्तगदागन दीपालगणमान: समाया. 1 ·. अनर्घराघवम् । तेन, कलहकन्दलनान्ना कलहाकुरतया प्रसिद्देन, कुत्सितं शीलं कुशीलं तद्योगिना कुशी- लवेन रावणेन, 'व'प्रकरणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति मत्वर्थीयो वः । कमप्यनिर्वचनो- यम्, प्रवन्धं कपटं परवञ्चनोपायम् , यद्वा प्रकृष्टो बन्धः प्रपन्ध इन्द्रादीनां यत्र तत्प्रबन्धं युद्धादिविन्यासम्, अभिनयताभिव्यञ्जयता । कुर्वतेति यावत् । कीदृशम् । रौद्रं तीव्रता, बीभत्सं विकृतरूपता, भयानक युद्धादी भयंकरत्वम् , अद्भुतमाश्चर्यकरत्वम्, एतर्भूयिष्ठ बहुलम्, यद्वा कस्यचिन्मारणादिना रौद्रः, कस्यचिद्वलिदानादिना बीभत्सः,कस्यचिन्मा. यादिना भयानकः, कस्यचिदद्भुतकर्मणा कैलासोत्पाटनादिनाद्भुतो रसः, ,एभिभूयिष्ठं पहुः लम्, नित्य यहुशः, अयं लोको भुवनम् , उद्वेजितः किल । किलागमे । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । एतावतोद्वेगलक्षणो विन्दुरुत्पन्नः । यदाह भरत:-'प्रयोजनानां विच्छेदे फल विच्छेदकारणम् । पल यावच्च नौदेति स बिन्दुरिति शक्य(कथ्यते ॥ तैलबिन्दु- यथा तोयं स्वशक्त्या व्याप्य तिष्ठति । काव्यागानि तथा बिन्दुः सदी मुखतां व्रजेत्' इति । यथा वेणीसंहारे 'लाक्षागृहानल-' इत्यादिनापमानलक्षणो विन्दुः । उद्वेगवायं सप्तस्वकेषु योद्धव्यः । यथा 'अपि कथमसी' इति प्रथमाङ्के । 'अलमिष्ट्वा मखान्' इति द्वितीयाङ्के । 'कन्यामयोनिजन्मानम्' इति हतीयाङ्कादावूह्यमिति ।अभिमतेति । अभिमतो रसो वीरो भावश्चेष्टा तयोगिनः प्रेसणकस्येति प्रेसन्ति गच्छन्ति वीरा अस्मिन्निति प्रेक्षणं युद्वम् । अधिकरणे ल्युट् । प्रयोगानुज्ञया कृत्यनुमत्या कृतिस्मृत्या वा । नाट्यस्य वेदो धनुर्वेदः । 'नट अवस्कन्दने चौगदिकण्यन्तादवस्कन्दनार्थत्वाद्धातोः 'अचो यत्' इति यत् । हिंसार्थता च 'जासिनिप्रहणनाटकाथपियां हिंसायाम्' इत्यत्र हिंसायां वृत्तः। तस्यो- पाध्यायोऽध्यापकः कौशिक एव । स च क्षत्रियजातित्वात्संस्कारविशेषाद्राह्मणत्वाच द्वरूप्यावगमाद्बहुरूपः । एतदेव वक्ष्यति–'यः क्षत्रदेहम्' इत्यादिना । तस्यान्तेवासी शिष्यः, मध्यदेशीयोऽयोध्याप्रभवः, सुचरितः सुषु चरितं व्यापारो यस्य सः, नाम प्र- सिद्ध, 'नाम प्राकाश्यसंभाव्यप्रसिद्धिए निगद्यते' इति विश्वः । विर्भात पुष्णाति भूमि. मिति भरतो राजा दशरथः । 'भृनादिभ्योऽतच्' इत्यीणादिकोऽतच्प्रत्ययः । तस्य पुत्रः। यद्वा भरतः पुत्रः कनिष्ठो यस्य स रामः । 'कनिष्टेऽपि सुते पुत्र.' इति विश्वः । पुत्र- वाचकपर्यायशब्दाः कनिष्ठवाचका अपि भवन्ति । यथा किरातार्जुनीये—'अनुस्मृताख- ण्डलसून विक्रम.' इति । सदस्यानां देवानामृलिजां वा. प्रीति म मम रहोपजीविनो रणोपजीविनो योधस्य क्षत्रियस्य वा या प्रिया सीता च तस्या अपहर्तार रावणं जित्वा प्रीति सीतां चान- यामि । एतेन सीताहरणादारभ्य रावणवधपर्यन्तं सूचितम् । 'सदस्या विधिदर्शिनः' इत्यमरः । 'रगो नृत्ये रणे रागे' इति धरणिः । एतावता प्रीतिसीतापहारलक्षणे बीजम् । यदाह भरत:--'स्वल्पमा समुद्दिष्टं बहुधा यद्विमर्पति । फलावसानपर्यन्त तद्वीजमिति कीर्तितम्' इति । यथा वेणीसंहारे-'निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवशान्मेदिनीपृष्टे' इति । बदेशिको विः पक्षी तस्य देशो वनं तत्र स्थाना वैदेशिको वनवासी।अध्यात्मादित्वाहम् ।

·काव्यमाला। (पुनराकाशे कर्णं दत्त्वा । ) किं बूथ । 'तर्हि प्रहितेयमस्माभिः पत्रिका' इति । (प्रविश्य नट पत्रिका ददाति । सूत्रधारो गृहीला वाचयति ।) 'यत्र सर्वपुरुपार्थरहस्यनिःस्यन्दिनि चेतःयक्तिकया निपीय शतशः शास्त्रामृतानि क्रमा- द्वान्तरक्षरमूर्तिभिः सुकविना मुक्ताफलैर्गुम्फिताः । पुनलमामाको उन्मीलस्कमनीयनायकगुणग्रामोपसंवल्गन- प्रौढाहंकतयो लुठन्ति सुहृदां कण्ठेषु हारस्त्रजः ॥ ५ ॥ तस्मै वीरादुतारम्भगृम्भीरोदात्तवस्तवे । जगदानन्दकन्दाय संदर्भाय त्वरामहे' ॥ ६ ॥ पात्रममात्यादि । ईदृशे कर्मणि युद्धादी प्रश्रयो विनयः । सप्रश्रयमिति क्रियाविशेषणम् । हन्त हर्षे, वृत्तिः प्रवर्तनम् , पात्राणि सुग्रीवादीनि । नीयते प्राप्यतेऽभिमतसिद्धिरनेनेति न्यायः । सन्मार्गस्तत्र प्रवृत्तस्यानुगतस्य, तिर्यञ्चो वानरभट्टकादयः । तदिह सन्मार्गानुग- तस्य रामस्य वानरादयोऽपि सहाया वृत्ताः, अपथप्रपन्नस्य तु रावणस्य सोदरो पिभी. पणोऽपि तं त्यक्त्वा राममाश्रित इति ध्वनितम् । : तर्हि महितेयमिति सदस्यवचनानुवादः । अपटीक्षेपेण पात्रप्रवेशे प्रविश्येत्युच्यते । वाचयति पठति । यत्रेत्यादि । तस्मै संदर्भाय त्वरामहे त्वरिता भवाम इत्यन्वयः । तस्मा इति तादयें चतुर्थी । सदी रचनाविशेषो विशिष्टपदार्थात्मकः प्रयन्धः । इह नाटकरप एव सः । कीदृशाय । वीराद्भुतरसयोरारम्भ उद्यमो धनुर्भहरूपस्तेन गम्मी- रोऽनाकलितरूप उदात्तो हद्यो वस्तुप्रधाननायको यत्र तस्मै । यद्वा वीर उत्साहशक्तिमा- त्यद्भुतो जगद्विस्मयनीयचरितस्तस्यारम्भो राक्षसचक्र विनाश-कीशिकयज्ञसिद्धि-शंकर- कार्मुकाकर्षण-परशुरामगर्वदलन-सुप्रीवाभिषेक-दशमीववधरूपबहुकार्यसंमारस्तेन गम्भी. रमनुत्तानम्, सकललोकचमत्कार कारणम् , उदात्तं राज्यत्यागवनगमनादिमहत्त्वं तादृशं यस्तु पदार्थो वाच्य यस्य तस्मै । 'यहुकार्यस्य संभार आरम्म इति कीर्तितः' इति भरतः । 'यस्य प्रभावादन्तस्याः शोकहर्षादयो यहिः । देहस्था नोपलभ्यन्ते ताम्भीर्य- मुदाहतम्' इति भरतः । 'आशयस्य विभूतेर्वा यन्महत्वमनुत्तमम् । उदात्त नाम तमाहु- ग्नेकगुणसंश्रयम्' इति । जगतो सहृदयानामानन्दकन्दाय हर्षमूलाय । यत्तदोनित्यसं. पन्धादाह-यप्रेति । समस्तकोऽयं ग्रेकः । पुरुषार्था धर्मार्थकाममोक्षास्तपा रहस्यं गो. पतत्वं तस्य निःस्यन्दः क्षरणं तयोगिनीत्यर्थः । यत्र नाटक इन्यस्य विशेषणम् । तया म नान्यस्य धतुर्वर्गापायलमाद संगीतकल्पतरुः–'देवारक्षितिपालपूर्वचरितान्यालोय्य धर्मादयस्तझावाश्रितभूमिकाभिनयने स्यादसिद्धिः परा । संगीनाहतचित्ततितम्ला नया भान्याना हान संकरसेनयेति फाधितं गाय घर्गरम्' इति । यत्र नाटफै हर. ।

·अनर्थराघवम् । १३ (विमृश्य सहर्षस्मितम् ।) मारिप, रामायणमिति शृणोपि तत्रभवतः क- वित्वावतारप्रथमतीर्थस्य वल्मीकजन्मनो मुनेः सरस्वतीनिर्यासो यशःशरी- रमिक्षाकृणाम् । न्तीति हारा रम्याः सज इव सजो हाराश्च ताः सजश्चेति कर्मधारयः । तेन हारस- जोऽक्षरमाला इत्यर्थः । मुहृदां शोभनमनसां मुकवीनां तत्त्वज्ञानिनां वा कण्ठेषु लुठन्ति संपध्यन्ते । शोमनं हृद्येषां ते सुहृदः । 'स्वान्तं हृन्मानस मनः' इत्य- मरः । यद्वा हारसज इव हारस्रजो हाराणां माला । गद्यपद्यानीत्यर्थः । कीट- श्यः । उन्मीलन्दीप्यमानः कमनीयः काम्यो यो नायकगुणग्रामो नायकगुणसमूह- स्तस्योपसंवल्गनं संबन्धः शोमादिप्रतिपादनं वा । तेन प्रादा उद्भटा अहंकृतयोऽहं- कारा यासु ताः। इह मालाकर्तुरहंकारस्तत्कार्य उपचरितः । अन्यनाटकेभ्योऽति. वलक्षण्येनाहकार उचित एव । इह नायकः प्रधानपात्रम् । 'प्रधानपात्रताख्यातो नृत्य यः स्यात्स नायकः' इति भरतः । इह च नायकस्य श्रीरामस्य जगद्विलक्षणतया कावे. रहंकारः समूल एव । 'उपसंवर्धन-' इति पाठे संबन्ध एवार्थः । 'अलंकृतय.' इति पाठस्तु रम्यः । पुनः कीदृश्यः । सुकविना शास्त्राण्येवामृतानि सुधाः, चेत एव शु. तिका, तया शतशो बहुवारं निपीय सादरं पीला क्रमेण वान्तरुद्रीफ्रक्षरमूर्तिभिरक्ष. राणि मूर्तय आकारसंनिवेशा येषां तैर्गद्यपद्यादिमिर्गुम्फिता रचिता । गुम्फनं गुम्फ.. । मात्र घम् । ततस्तारकादित्वादितच् । क्ते सति 'अनिदितां-' इत्यनुनासिकलोपापत्तिः । इह गद्यादिलाभो विशेषणद्वारेति न्यायेन । कीदृशः । मुक्तं त्यक्तमफलमसारं यः सारभूतः । अन्या अपि हार स्रजो मुक्तामालाः गुक्तिकया बहुशः पानीयं पीत्वा क्रमेण वान्तमुं. काफ्लेविरचिता भवन्ति । कीदृशैः । अक्षराः क्षरणशून्याः । स्वच्छा इति यावत् । मूर्तयो येषाम् । अतिस्वच्छ रित्यर्थः । कविरिह शिल्पादिपण्डितः । 'कविः काव्यकरे सूरी' इत्यमरः । नायको हारमध्यमणिः । गुणा अथनमूत्राणि तारवृत्तत्वादयो वा । उपमंवल्गनं संवन्धः प्रशंसामिस्पस्थानं वा । अहंकृतिरुज्ज्वलतेति ध्वनिः । शतश इन्यत्र 'यशल्पार्थात्-' इति शस्। निपीयेति 'पीट पाने' इत्यस्य रूपम् , न तु पिवतेः । तत्र 'न ल्यवि' इत्तीलनिषेधात् । 'मुधायाममृतं जले' इति विश्वः । वान्तरित्यत्र प्राम्यत्वेऽपि गोणत्तित्वाद्गुणत्वम् । तथा च दण्डी-'निष्टगृतोद्गीर्णवान्तादि गोणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतितुन्दरमन्यत्र प्राम्यकक्षा विगाहते' इति । नायकलक्षणं रसप्रकाशे-'शुद्धोत्तुग- कुलः कलासु कुशलत्यागी युवा निर्गदो मानी वाक्पटुहरज्वलाकृतिरयो गम्भीरचेटः स्थिरः। विम्भी सजन. प्रियंवद उदारोऽसी मतो नायक: सोऽत्र स्यादनुकूलदक्षिण- भाटा धृष्टश्चतर्धा पुनः' ॥ एतच्चतुथ्यनायकमध्ये भगवान्दक्षिणनायकः । तदक्षणं तु रमिफसर्वस्वे-'यो गौरवं भयं प्रेम सद्भावं पूर्वयोपिति । न मुभत्यन्यचित्तोऽपि दक्षि- णोऽसी स्मृनौ यया' । 'नायको नेतरि श्रेष्टे हारमध्यमणावपि' इति विश्वः । 'प्रामः सं. धमो संघे इति च । स्मितलक्षणम्-'ईपत्प्रमुरितर्गदः कटाक्षः सामवान्वितः । ।

·काव्यमाला। : नटः -अथ किम् । सूत्रधारः-तत्प्रतिबद्धप्रबन्धानुबन्धिनी परिपदाज्ञा । नट:-(विहस्य । ) अहो, सकलकविसार्थसाधारणी सल्वियं वाल्मी- कीया सुभाषितनोवी । धनम् सूत्रधारः-मारिप, किमुच्यते । अपि कथमसौ रक्षोराजस्तताप जगत्रयी- मपि कथमभूदिक्ष्वाकूणां कुले गरुडध्वजः । । अपि कथमृषौ दैव्यो वाचः स्वतः प्रचकाशिरे सुचरितपरीपाकः सर्वः प्रबन्धकतामयम् ।। ॥ अदृष्टदन्तकुसुमैरुत्तमानां स्मित भवेत्' इति । मारिप इति नटसंबोधनम् । यदाह भ• रतः--'सूत्रधारः पुनः पारिपावकेनाभिधीयते । भाव इत्येव तेनासावपि मार्पस्तु मा- रिपः' इति । 'उत्कृष्टो विद्यया भावः किंचिदूनस्तु मारिषः' इत्यपि भरतः । तत्रभवतो मान्यस्य तच्छन्दात्प्रथमान्तात् 'इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति भवच्छन्दयोगेन बल् । "लाध्ये तत्रभवानुक्तः' इति त्रिकाण्डम् । अवतीर्यतेऽत्र ह्यवतारः । अवे तनोर्घम्' इत्यधि- करणे घ । नस्ववतरणमवतारः। तथा सति 'ऋदोरम्' इत्पप् स्यात् । यद्वा 'कृत्यल्युटो बहु- लम्' इति पहुलवचनादवतारणमेवावतार इति घन् । यद्वा अवतार इत्यत्र 'कचिदप- वादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते' इति न्यायेन भावे घम् । कवित्वस्यावतार: कविस्वावतारः । तमाविकरणे घनि कवित्वावतारः कवित्वावतरणाधिकरणं चासी प्रथमतीर्थ आद्योपाध्या- यधेति समासः । तस्य भावनि कवित्वावतरणे प्रथमोपाध्यायस्य प्रथमोपायस्य चेत्यर्थः। 'तीर्थे शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु' इति विश्वः । वल्मीको मुनिभेदः, ततो जन्म यस्य । वाल्मीरित्यर्थः । सरस्वती वाणी निर्यासः सारभूतः । यशोरूपं रीरं यशःशरीरम् । शकपार्थिवादिः । इक्ष्वाणां सूर्यवंदयानाम् । अथ किं स्वीकारे । 'यत्मत्यमिति भावार्थमय फि तौफ्रियाकम्' इति भरतः । तदिति । रामायणाश्रयनाट- फानुवर्तिनीत्यर्थः । परिपरसमा । सार्थः समूहः । साधारणी तुल्या । साधारणादनि 'टिहाणम्-' इति हो । खलु निश्चये। सुभाषितं शोमनवाययम्। सु पूजायाम् । तदेव . नीनी मलधनम् । 'जीवी स्मासनप्रन्धी नीवी मूलधनेऽपि च' इति विश्वः । नीयोव नोपी । कविसार्यानामस्या उपजीव्यत्वात् । किमुच्यते । किमज्ञातं च्याप्यत इत्यर्थः । अपत्यादि । अपिः सर्वत्र प्रश्ने मंभावनायामसंभवोक्ती वा । फरमेनानि मंभाव्यन्त इन् । अपिः संभावनाप्रभाडागाममुगये' इति विश्वः । यदीदं सरलकविनियहोप. जोन्यं न माति तदा रक्षोगनो रावणो जगायी प्रैलोरयमपि कर्य तनाप संततीहत. नान् । एकस्य जगरपनापनेसातः । गायनी विष्णुर्वा इश्वाफुमा रगणा यो कथम - ·अनर्घराघवम् । तत्र तावनिरूपयामि रूपकमभिरूपमीदृशम् । (मुहूर्तमिव स्थित्वा, स्म- रणमभिनीय, सोलासम् । ) अस्ति मौद्गल्यगोत्रसभवस्य महाकवे श्रीवर्ध- मानतनूजन्मनस्तन्तुमतीनन्दनस्य मुरारेः कृतिरभिनवमनधराघवं नाम नाटकम् । तत्प्रयुआनाः सामाजिकानुपास्महे । (विचिन्त्य सहर्षम् ।) अहो, रमणीया खल्वियं सामग्री परिषदाराधनस्य । यतः । भूत्कथमुत्पन्नः । अजस्य तस्य जन्मायोगात् । ऋषौ वाल्मीकिमनी देव्यो देवसंवन्धिन्यः संस्कृतवाण्यः कथं स्वतः प्रचकाशिरे स्वयमाविर्भूताः । देववाण्या मनुष्ये प्रवेशायोगात् । तथा चतत्सर्वं यथा स्यादेवं प्रबन्धकृतां कवीनामेवादृष्टपरिणामेनाभूदिति तात्पर्यम् । परिपाक इत्यत्र 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घत्वम् । जगत्रयीमित्यत्र समाहारे द्विगुः । "द्विगोः' इति डीप् । रूपकं नाटकादि । 'रूपकं नाटकादि स्यात्' इति भरतः । अभिरूपमुत्कृष्टम् । 'अभिरूपं मतं रम्ये सादृश्योत्कृष्टयोरपि' इति विश्वः । अभिनीय शिरःकम्पादिना स्फुटीकृत्य । सोझासं सहर्प यया स्यादेवम् । मौद्गल्यनामक गोयम् । कवर्गारकीर्तनादिकमपि कर्तव्यम् । यदाह भरत:--'गोत्रं नाम च पनीया- त्पूजावाक्यं च पार्षदः । नाटकस्य च यनाम गर्भनिदिष्टलक्षणम्' इति । भश्चतुर्दशशास्त्रा- मिशः । मालतीमाधवटीकायां तथैव मर्वरक्षितेन व्याख्यातत्वात् । देशभाषा चयम् । तन्जन्मनः पुत्रस्य । तन्तुमती तन्माता तत्पुत्रस्य । कृतिनाटकपदयौरजहालिङ्ग- तयान्वयः । अनर्घः पूज्यो राघवो रामो यत्र तत् । 'अमूल्ये दृश्यतेऽनघस्तथा पूज्ये सुदुर्लभ' इति । नाटकलक्षण संगीतकल्पतरौ--'प्रख्यातोमतनायकं रसमय रा. पिवंशोद्भवं साई भजयान्वित रसमयं तत्तत्पुगणाश्रयम् । मापविभवसुन्दरं प्र- विलसमानाविलासं यलमृत्तिव्याप्तमशेपसंघिसहितं सप्ताइवमाटकम् ॥' नाटके निय- मास्तु--'नाटक सूच्यमर्थ तु पयभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भतूलिकावास्याशयतारप्र. वेशकः ॥ एभिः समूचयेत्सूच्यं दृश्यमईः प्रदर्शयेत् । दूरावानं वधं युद्ध राजादेशा. दिविश्यम् ॥ निरोधं भोजन मानं मुरत पानुलेपनम् । असुरमदणादीनि प्रत्यक्षाणि म निर्दिशेत् ॥ अनैव निवनीया मेवान्पन फदावन । नाधिकारियधः कापि त्याज्यमाव- श्यान गएकाढावरित कार्यमित्यमासाननायकम् । पानिचतुरशस्नेपामन्त च निर्गमः । एमाः प्रकर्तव्याः प्रवेशादि पुरस्कृताः । पञ्चाङ्कमेतदयरं दशाई नाटक याम् ॥ इति भरतः । प्रयुजाना मृत्यन्तः । वमिति शेषः । 'प्रोपाभ्यो युजे:-' इति तर। 'मभायामुपविटा ये सभ्याः मामाजिफाय ते' इति भरतः । महर्पमिनि । परिषदारा- धनमामपोस्मरणादिति भावः । मनु वारपारे । आराधनमामप्रीफयनव्याजेन स्पोकांमणाद-मदग्पी इत्यादि । वर्ग भग यार्याः । वर्गाणनि यन् । ग: गना रादिः । पाटः पहितिः । गीनि वादिः । गतिभरपन्यामः । यदा गनिहानायमिनमः । 1.पिरपुस्तकेय महारो इसम्मायाम् 'पालगन्मी इलपिक विनम्, ·काव्यमाला। .. ‘मवर्या रसपाठगीतिगातपु प्रत्येकमुत्कर्षिणो विजयी मौद्गल्यस्य कवर्गभीरमधुरोदारा गिरां व्यूतयः । वीरोदात्तगुणोत्तरो रघुपतिः काव्यार्थबीजं मुनि- वाल्मीकिः फलति स्म यस्य चरितस्तोत्राय दिव्या गिरः ॥८॥ तेषु प्रत्येकमैकैकश एव उत्कर्षवन्तः । यद्वा रसादीनां गतिशेनं तत्रोत्कृष्टाः । ननु रस. पाठादयोऽप्याश्रयोकर्पादेवोत्कर्षिणो भवन्त्यत आश्रयोत्कर्षमाह--मौद्गल्यस्यति । मौद्ग- ल्यस्य मुगलगोत्रसंभवस्य मुरारेः कवेः । गिरां व्यूतयो विरचनाः । व्यतिरिति प्रसिद्धा राशयो वा । गभीरोऽनुत्तानः । मधुरो मनोहरः । आभ्यामुदाराः । उद्भटा इति यावत् । 'राशि तिः त्रियौ तुल्ये' इति शाश्वतः । निर्गुणनायके कवित्वोत्कर्षोऽपि वृथा भवतीत्याश- छायामाह-वीरोदात्तन्यादि । वीरः हारः । उदात्तो महान् । गुणै राजगुणैरुत्तरो मान्यः । 'उदाता दातमहतोः' इत्यमरः । यद्वा वीरोदात्तो नायकभेदस्तस्य गुणरत्तरः श्रेष्टो रघुपती रामः । तथा च यत्र रामो नायक इत्यर्थः । वीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्वीरल- लितस्तथा । वीरप्रशान्त इत्येव चतुर्धा नायकः स्मृतः' इति भरतः । तथा च वीरो- . दात्तस्य गुणैरुत्तरः श्रेष्ठः । तत्र च 'महामस्तो दयायुक्तः क्षमावानविकत्यनः । स्थिरो निगूढाइंकारी वीरोदात्तो दृक्रियः ॥ दर्पमात्मर्यभूयिष्टो मायाच्छद्मपरायणः । वीरो.. द्धतो यहंकारी शेयो रोद्रो विकल्यनः ॥ रूपयौवनसपनो नानाक्रीडापरायणः । कला- युक्तः सुखी वीरललितश्चिन्तयोज्झितः ॥ सामान्यगुणसंयुक्तो नानावस्थः क्षमान्वितः । वीरप्रशान्त इत्येव निर्दिष्टो नाट्यवेदिभिः ।' नायकोल्कर्यमेव पुनराह--काव्यावीजमि- त्यादिना गिर इत्यनेन । काव्यापीजमिति मुनिविशेषणम् । काव्यं कविकर्म नाट- कादि तस्यार्थोऽभिधयो रामायणं तस्य पीजमुत्पत्तिहेतुर्यत इति वाल्मीकिर्यस्य रघुपते. धरितस्तोत्राय दिव्या दिवि भया गिरः फलति स्म । केचित्तु काव्याभिधयो रामायणं तस्य पीजं प्रधानमुद्देश्यं श्रीराम एव यस्य रामस्य चरितवर्णनाय वाल्मीकिनामा मुनि. दिव्या गिरी याणी: फलति स्म प्रसूते स्मेति योजयन्ति । अय तु श्लोकः प्ररोचना । यदाह रहदशेखरे ज्योतिरीश्वरः-'प्ररोचनापि कर्तव्या पूर्वरतार्थसिद्धये । 'भावसिद्धिः प्ररोचना' इति नाट्यदर्पणे । यथा रत्नावल्याम् 'श्रीहयों निपुणः कविः' इत्यादि प्ररो. चना । मौद्रयस्येत्या मुलस्यापयमित्यर्थं 'गर्गादिभ्यो घम्' । यद्वा 'अत इन्' इत्यनेन इनि मादलिन्दादनन्तरापत्ये "युद्धकोमला जादाञ्यह' इति ज्यह,न घतम क्षनिया- दित्यनुत्तेः कथं मोगालिशदास्यदिति वाच्यम् । मुगलो हिपूर्ण क्षत्रिय एवामी. दिनि पुगण एवं प्रयाम् । व्यतिरित्यय येवाता: 'अनियनिजतिसानिदतिकी. १. 'स्यतयः' इति येशुचिपुस्तोतु पाटः. २. मर्गन मूलपुस्तके 'धीरोदात-' इति पाटः. अन्यत्रापि धीरोदातादय पर नागाः प्रमिद्धाः. अन नय टीकनुरोधेन 'जीरोदात्त-' इति पाठः ततः.

·"लगा अनर्धराघवम् । मामी कीम अयं तु प्राचेतसीय कथावस्तु बहुभिः प्रणीतमपि प्रयुञ्जानो नापराध्यति श्रोत्रियपुत्रः । पश्य । यदि क्षण पूर्वरिति जहति रामस्य चरितं गुणैरेतावद्भिर्जगति पुनरन्यो जयति कः । तामाकोरे विनातिक खमात्मानं तत्तगुणगरिमगम्भीरमधर स्फुरद्वाग्ब्रह्माणः कथमुपकरिष्यन्ति कवयः ॥ ९ ॥ उपक्रममाणश्च स कविः खनिर्भासशब्दब्रह्माणमाचार्य प्राचेतसं गिरं च देवतामेवमुपश्ठोकितवान् । तमृपि मनुप्यलोकप्रवेश विनामशाखिनं वाचाम् । मुरलोकादवतारप्रान्तरखेदच्छिदं वन्दे ॥ १० ॥ । तयश्च' इति क्तिनन्तो निपातः । दिव्या इत्यत्र ‘दिगादिभ्यो यत्' । फलति स्मेति 'लट् रमे' इति भूते लट् । ननु वाल्मीकीयमपि बहुभिरनेकधा पिष्टमेव, तत्कथं पिटपेपणमेव क्रियत इत्यत आह-अयं विति । मयं तु मुरारिकविः प्राचेतसीयमिति । प्रचेतसोऽपन्य- मित्यणि कृते प्राचेतसो वाल्मीकिस्तस्येदमित्यर्थे वृद्धाच्छः । कथा काव्यशरीरं तस्य वस्तु पदार्थो रामायणं बहुभिः कृतमपि कुर्वश्रोत्रियश्छन्दोध्येता । जन्मसंस्कारविद्यावान्वा । तस्य पुत्रो नापराध्यति नापराधवान्भवति । श्रोत्रिय इति श्रोत्रियंच्छन्दोऽधीते' इति व्याकरणे साधु । लक्षणान्तरं च--'जन्मना ब्राह्मणो शेयः संस्काजि उच्यते । विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते' अपराधामावे हेतुमाह-पदीत्पादि। पूर्वल्मिी- फिप्रभृतिभिर्मुनिमी रामस्य चरितं क्षुण्णमिति कृत्वा ययाधुनिका जहति त्यजन्ति तदा तसगुणानां धैर्यादीनां गरिम्णा गौरवेण गम्भीरमनुत्तानं मधुरं मनोहरं स्फुरदीप्यमानं याररूपं ब्रा येषां ते कवयः कर्य स्वं स्वीयमात्मानमुपकरिष्यन्ति प्रसिद्धि नेप्यन्ति । ब्रह्म- द्वय शब्दब्रह्मपरं ब्रह्म च । तदुक्तम्-'शब्दमालणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति' इति । अय तथापि कधिदन्यस्ताशी भवियतीत्यत आह-गुगरिति । एतावद्भिगुणे नागुणे रामादन्यः यः पुनर्जगति संसारे जयति । अपि तु ने फोऽपि । तथा च रामचरित प्रयुआनो नापराध्यति श्रोत्रियपुर इति प्रकटितमिति भावः । उपत्रममाण आरममाणः । 'उपपराभ्याम् ' इति तद् । स्पेनात्मना निर्भासन आविर्भय प्रमागते स्वनिर्मामम् । पघायर सदन यर तम् । शम्ममा प्रकाराता पिस्नरमयादुपेक्षिता । माचेत पानीम् । गिर देवतां वापीरुपो देवी मरस्वतीमुपशोस्तियाध्याः स्तुतवान् । भोफेन स्तीतीत्या 'सत्यापास-इति लिन् । 'उपश्येकम्नुनिन्दायां फरित: मस्तुला- परि पति परामः । अधुना झायनिशनायान्मुनि याविः ममाति-तमिनि । तमृषि ·काव्यमाला। तुमम धातुश्चतुर्मुखीकण्ठशृङ्गाटकविहारिणीम् । नित्यं प्रगल्भवाचालामुपतिष्ठे सरस्वतीम् ॥ ११ ॥ मुनि वन्दे नौमि । कीदृशम् । वाचां मनुष्यलोकप्रवेशे विश्रामवृक्षम् । तथा सुरलोकात्स्व. गौद्योऽवतारोऽर्थाद्वाचामेव । इदं च काकाक्षिन्यायेनोभयान्वयि । तेन यः प्रान्तरे दूरशून्यवर्मनि प्लेशस्तस्य च्छेत्तारमित्यर्थः । ब्रह्मलोकादवतरन्ती वाणी वात्मी- कियक्षेऽत्यायासवशाद्विधा मनुष्यलोकमविशदिति भावः । ननु मनुष्यलोकप्रवेश इति कथं समासः । तथा हि 'कर्हकर्मणोः कृति' इति षष्ट्या न भवितव्यम् । वाचा कर्मणां मनुष्यलोकस्य कर्मणः प्रवेशक्रियायां सत्त्वात् , न चोभयप्राप्ती कर्मणि पष्ठीति वाच्यम् । तर्हि 'कर्मणि च' इति समासनिषेधापत्तेः । एवं वाचामित्यत्रापि षष्ठी न युक्ता 'उभयप्राप्ती कर्मणि' इति नियमेन कर्मण्येव पष्ठीविधेः कर्तरि तदसंभवादिति । उच्य- ते—मनुष्यलोके प्रवेश इति 'सप्तमी-' इति योगविभागात्समासः । वाचामित्यत्र तु संबन्ध एव पष्ठी। वाक्संबन्धी प्रवेश इत्यर्थात् । नियमश्च प्रायिक इति न्यासकार इति दिक् । ननु विश्रामत्यत्र 'श्रमु तपसि खेदे च' इति धाताविपूर्वाद्धनि कृते 'नोदात्तोपदेशस्य-' इति द्धिनिषेधे विश्रम इति स्यात् । मैवम् । 'वीश्रमः' इति महाभाष्यवचनाद्विपूर्वादपि अमेद्धिः । अत एव चान्द्रव्याकरणे विश्राम एव साधितः । वाचामित्यभ्यहितत्वाद्वहु- वचनम् । 'अपिवंदे मुनौ रदमी' इति विश्वः । 'प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा' इत्यमरः । खेद- च्छिदमित्यत्र 'सत्सूद्विप-' इति क्रिप् । इदानी काव्ये प्रत्तत्वात्काव्यस्य शब्दार्थरूपला- तस्य चासाधारणदेवतात्वात्सरस्वती नौति-धातुरिति । सरस्वतीमुपतिछे यजामि संगतीकरोमि वा । 'उपाद्देवपूजा-' इति नइ । कीदृशीम् । धातुब्रह्मणो या चतुर्मुखी। चतुर्णा मुखाना समाहारचतुर्मखी । तस्या ये कण्ठास्त एव शृङ्गाटकानि चतुष्पयानि तेगु विहारिणी विहरणशीलाम् । यद्वा चत्वारि मुखानि यस्यां तनी सा चतुर्मुखी तनुः । विशेषणद्वारैव विशेष्यलाभः प्रायो दृश्यते । यथा 'निधानगर्भामिव मागराम्पराम्' इत्यन सागराम्परत्वेन पृषिव्या एवान्वयः । तथा चतुर्मुसयोगायतनोरेव प्रतीतिः । तस्या ये कण्ठास्त एव माटकानि तत्र विहारिणीम् । न च प्रयमव्याख्याने पानादिपाठादन क्लीपत्वं स्यादिति वाच्यम् । तद्विधरनित्यत्वात् । यद्वा अल्पार्थे टीप् । यया भ्रणाली मण्डपोत्यादि । पुनः कीदृशीम् । नियं प्रगल्भा नित्यप्रगाभा । 'द्वितीया' इति योगवि. भागारसमासः । नित्यप्रगल्मा र वाचाला च ताम् । पहुभाषिणीमित्यर्थः । 'आलजाटची महुमाणिणि' इत्यालग्यिधानात् । ननु पहुमापिन सरस्वयाः का स्तुतिरिति चेम । स. रस्त्याचतुर्मुसविदारित्वेन पश्यत्रीलरूपगात्ताय प्रगल्ममेर वदन्ति । तया च स्व:- मनुष्टाववास्तुनिरव । यद्वा याचा लान्यादते सा वाचाला । 'टापं चारि हलन्ता- नाम्' इति वचनाद्वाचासदस्य सत्याप्तस्मिन्कर्मग्युपपदे 'आतोऽनुपमगें कः' इति फ- प्रत्ययं फत्ता रूपमेतदिति सा सुस्थम् । अपरे तु वाचालामुरुष्टमापिणीम् । 'आ- ·1 १ अङ्कः] अनर्धराघवम् । नट:-(सहर्षम् ।) माव, तत्प्रस्तूयताम् । अस्य हि मौद्गल्यानां ब्रह्म- पीणामन्वयमूर्धन्यस्य मुरारिनामधेयस्य बालवाल्मीकेर्वाङ्मयममृतबिन्दुनि- प्यन्दिं कन्दलयति कौतुकं मे । सूत्रधार:--मारिप, स्थाने भवतः कुतूहलमीदशमेवैतत् । तथाहि । तत्ताडगुज्ज्वलककुत्स्थकुलप्रशस्ति- सौरभ्यनिर्भरगभीरमनोहराणि । वाल्मीकिवागमृतकूपनिपानलक्ष्मी- मेतानि विभ्रति मुरारिकवर्वचांसि ॥ १२ ॥ लजाटची पहुभाषिणि' इति सूत्रेण योगविमागान्प्रशंसायामप्यालजाटचावित्याहुः । अयं च रङ्गवर्तिनावश्यं पठनीयः श्लोकः। यदाह भरत:-श्लोक पठेदेकम्' इति । 'गा- टकं भवेद्वारिकण्टके च चतुष्पथे' इति मेदिनीकरः । 'स्याज्जल्पाकस्तु वाचालः' इति । विहारिणीमित्या ताच्छोलिको णिनिः । मौद्गल्यानामित्यत्र 'तद्वाजस्य बहुपु तेनैवास्त्रि- याम्' इति यत्रो न लुक् । एकशेषेण तत्कृतबहुलाभावात् । ऋषय इव ब्राह्मणा ब्रह्मर्पयः । अन्वयो वंशः । मुर्धन्यः श्रेष्ठः । 'मूर्धन्यः स्याच्छिरोभूते प्रधान श्रेष्ठसंज्ञिते' इति विश्वः। 'नामधेयं च नाम च' इत्यमरः । पालश्चासी वाल्मीकिचेति समासः । पालपदेन पुराण- वाल्मीकै दः । वाध्ययं कर्ट, वाड्मयं वचनविकारो नाटकम् । विकाराय 'नित्यं वृद्धशरा.. दिभ्यः' इति मयट् । फन्दलयत्यकुरयति । इह कन्दलोऽङ्करं तदस्यास्तीति फन्दलवांस्तं करोतीति । 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच् । 'णाविष्टवत्मातिपदिकस्य' इतीष्टवद्भावात् 'विन्मतोलु' इति मतुपो लुस् । स्थाने युक्तम् । अव्ययोऽयं स्यानेशब्दः । 'युक्तार्थ सौरतं स्थाने' इति विश्वः । सप्तम्यन्तमेव वा । स्याने विषये । 'कुतुकं तु कुतूहलम्' इत्य- मरः । तत्तादृगिति । एतानि मुरारिकवेर्वचासि वाल्मीर्यदागेवामृतं तस्य यः कूप. स्तस्य निपानलक्ष्मी कपसमीपस्थेष्टकादियद्धस्वल्पजलाशयशोमा विभ्रति दयति । अयं मावः यथा पान्यूनं निपानं तया वाल्मीकिवचनेभ्यः किंचिन्यूनानि मुरारिवचनानी। ति। फीशानि । तत्प्रसिद्धं तागपूर्वगुणवदुज्ज्वलं पवित्रं यत्ककुत्स्थल करुत्स्थः मर्यो राजविशेषस्तस्य फुलं तस्य प्रशस्ति: प्रशंसा तस्याः सौरभ्यं स्यातत्वं मनो- हाल पातेन निर्मरमतिशयेन गभोगणि, मनोहराणि चेति कर्मधारयः । अपवा प्रास्ति- १. मूलपुरतोगु 'मीदल्यायनानाम्' इति पाटः. २. केचिन्मूल पुस्तके 'तत्ता- गुग्गल-'इरमादि कोकादमे 'अपिय । देवीं वाचमुपामते हि पदवः' इत्यादि कोको हस्यो, सम प्रक्षिम त हेरम. अत एर टीकारर्म न स्वीकृतः, भस्माभिस्वयं सोमो अन्गारम्भे रिपन्यो मुगरिफरिमांसाश्य के लिरितः ·२० काव्यमाला। . (नेपथ्ये गीयते ।) दिणअरकिरणुक्केरो पिआअरो कोऽवि जीअलोअस्य । कमलमउलंकवालीकिअमहुअरकडणविअड्रो ॥ १३ ॥ सूत्रधार:-(आकर्ण्य ।) कथमुपान्तमेष नर्तकैः, यदियं दशरथो- सङ्गाद्रामभद्राकर्पिणो विश्वामित्रस्य प्रावेशिकी ध्रुवा । (पुरोऽवलोक्य ससं- भ्रमम् ।) अये, कथमत्रैव तत्रभवतः कमलयोनिजन्मनो मुनेरायतनात्म- तिनिवृत्तेन ऋत्विना वामदेवेन किमपि तहाचिकमभिधीयमानो महाराजो दशरथस्तिष्ठति । तदेहि । न द्वयोस्तृतीयेन भवितव्यमित्यावामप्यन- तरकरणीयाय संज्जीभवावः । (इति निष्क्रान्ती ।' प्रस्तावना। यशः, सौरभ्यं सौगन्ध्यम्, यशः सुगन्धीति कविसंप्रदायसिद्धम् । यथा तस्यैव श्वेतत्वम् । प्रशस्तिरिति क्तिच्चतौ च संज्ञायाम्' इति क्तिच् । 'सौरभ्यं स्यात्तु सौगन्ध्ये सौभाग्ये गुण- गोरवे । ख्याततार्या मनोज्ञल्वे सौरभ्यं प्रवदन्ति हि' इति विश्वः । 'प्रशस्तिश्च प्रशंसायो कीर्तावपि निगद्यते' इति धरणिः । 'आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये' इत्यमरः ।। नेपथ्य इति । 'रहस्मैहिस्थानं यत्तनेपथ्यमुच्यते' इति भरतः । 'नेपथ्यं वर्णिका क्षितिः' इति च । अधुना नृत्योपक्रमव्याजेन प्रथमाइस्य पर्यवसितमर्थे भूधयन्ध्रुवामाह-दिणभरेति । 'दिनकरकिरणोत्करः प्रियाकरः कोऽपि जीवलो. कस्य । कमलमुकुलाकपालीकृतमधुकरकर्षणविदग्धः ॥' [इति च्छाया । दिनकरकिर- गोत्करः सूर्यतेजःसमूहः । अस्तीति शेषं दत्त्वा योज्यम् । कीदृशः । जीवलोकस्य प्रा- णिवर्गस्य कोऽप्यनिर्वचनीय: प्रियाकरः प्रियकारकः कमलमुकुलेनेषद्विकसितकमलमलि- फयाइपालीकृतः फोडीकृतो यो मधुकरो भ्रमरस्तस्य कर्पणे पाहःकरणे विदग्धः कुशलः । तेजःसंपन्धेन कमलदलप्रकाशात् । 'अइपाली परिरम्भः' इति मेदिनीकरः। प्रियाकर इत्यत्र 'मुसप्रियादानुलोम्ये' इति डान् । 'विदग्धधतुरे सिहे नागरे कुरालेऽपि च' इति विश्वः । अधुना दिणभरेत्यादि गायया चितम प्रकटयति-पदियमिति । उत्साहः मोडः । प्रादेशिकी प्रवेशमचिका । ध्रुपा गीतिभेदः । तथा च भारत:-'ध्रुवा तु गोतिभेदोऽयं गृन्दसामा() नियध्यते इति । सा च पमधा । तपाहि-'प्रावेशिकी निभामगो परिफ्रामण्यरस्थितिः । उत्यापनी तु पञ्चम्या ध्रुगा नास्वार्थसिद्धये ॥ तत्र 1. एकस्मिन्मलपुस्तके 'न द्वयोस्तुतीयेन भवितव्यमिति निष्कान्ती इत्येतावदेय पाट.. माति नायमेर पाठीमागारमंमतः. अस्मामिस्तु पहपुस्तकानुरोधेन 'इस्या- यामचनन्तरफाणीपाय सज्जोभायः' इत्यधिशः पाठः स्वीकृतः.

·१ अङ्कः] अनवराघवम् । २१ . (ततः प्रविशति यथोपदिये दशरथो वामदेवश्च ।) दशरथः-अहो, बहुधा श्रुतमाप भगवतो वसिष्ठस्यानुशासनं नवं नवमिव प्रमोदयति माम्। बामदेवः- मधुकैटभदानवेन्द्रमेदःप्लवविता विपमैव मेदिनीयम् । अधिवास्य यदि स्वकर्यशोभिश्चिरमेनामुपभुञ्जते नरेन्द्राः ॥ १४ ॥ प्रावेशिको ज्ञेया प्रवेशे गानयोगतः । अनया सूचनापि वृत्ता । 'असूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नैव युज्यते' इति भरतः । ससंभ्रमं सादरम् । अये इति सानुनये संवोधने । कमलयोनिब्रह्मा 'ततो जन्म यस्य तस्य वसिष्टस्यायतनादाश्रमाकिमपि रहस्यं तस्य वाचिकं तद्वाधिकम् । 'सदेशवाग्वाचिकं स्यात्' इत्यमरः । एयागच्छ । न द्वयोस्त. तीयेनेति 'पटुकर्णो भियते मन्त्रः' इत्यभिप्रायादिति । निष्क्रान्ती । नटसूत्रधाराविति शेषः । प्रस्तावना । नितितेति शेषः । प्रस्तावनालक्षणं तु भरते-'नटी विदूषको वापि पारिपार्थक एव वा। सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैर्वीच्या वैश्वापि नाटके । प्रस्तावना हि सा शेया प्रकृतार्थोचितं वचः ॥' इति । अयमेव पूर्वरङ्गः। 'पूर्वरङ्गः सभापूजा कवर्गात्रादिकीर्तनम् । नाटकादेस्तथा संज्ञा सूत्रधारोऽप्यथो मुसम् ॥ • गीतिक्रिया च वायं च वर्णिकापदणं तथा। धृतिर्जवनिकायाश्च पूर्वरङ्गश्चतुर्विधः' इति ।। दशरथः किंचित्तद्वाचिकामृतपानसंजातहर्षस्तत्प्रस्तीति-अहो बहुधेति । यहुधा यहुवारम् । 'सच्याया विधार्थे धा' इति धाप्रत्ययः । अनुशासनमाहा एव । वसि- प्रवचनस्य राजाविष्कारः कृतः । वसिष्ट इति दन्त्यमध्यः । वमु तेजस्तयस्यास्तीति स पसुमान् । तस्मादिष्ठनि कृते "विन्मतो:--' इति मतोरुकारस्य च लोपे धातुपारपणे साधितत्वात् । अत एव 'अमृतासनानुवासनवसिप्टरसविसौदविसन्धाः' इति गदसिंहः । भाधर्यमायाँ तुषानुरोधेन वशिष्ठ इति तालव्यशफारो दशितः । प्रमोदयति हर्ट फरोति । अनुसामनमेवाह-मध्यित्यादि । इय मेदिनी पृथिवी विपीर दुःसाध्यैर । यदा अनुपभोग्वस्ति । कीदशी । मधुध फैटमधेति द्वन्द्वः । तयोदानवेन्द्रयोदमो. रसायन मोक्षणेन पूरन वा रिक्षा आमगन्यालो अत समयभोग्या नरेन्द्रा राजानः सायगोभिरपिास्य धाषिता योनो पृषिषीमुपमुमते तदा परमुपभुनने, नो गेपमुजत एर नयर्थः । तथा च भान्तोऽपि यशोभिरधिवास्य भुवमुपमअन्तामिति भारः । तमा गोगाम्-'यशोधना हि राजानः' इति । महायोगान्मेदिनीरयुनिन नाम । पुगेरागिरमाभः । 'म्यान्मेदस्तुं या यमा' इलमाः । पिसं स्मरामगन्धि पत्' इय- FRINT स्यायाले भोलि भविगारो निशगे सरकारे पनातिमा हात मेक्निौर: 4.गुगन्धिता कविगायः । उपमुजत 'मोऽमाने इतिहा।

·२२ काव्यमाला। 1 दशरथ:-(सविमर्शस्मितम् !) सखे वामदेव, तस्याज्ञयैव परिपालयतः प्रजा मे कर्णोपकण्ठपलितंकरणी जरेयम् । यद्गमरूपमिव मामनुशास्ति सर्व- मद्यापि तन्मयि गुरुर्गुरुपक्षपातः ॥ १५ ॥ वामदेव:-महाराज, किमुच्यते । समानहत्तेरपि कचिदेव कस्य- चित्तारामैत्रकम् । तथाहि स तत्रभवान् साधारणो रघूणां गुरुभवन्नपि विशेषदृष्टिस्ते । नामोदयति कमिन्दुः कुमुदं पुनरस्य सर्वस्वम् ॥ १६ ॥ स्मितमीपदासः । स्वस्य वसिप्ताधीनत्वं प्रकटयति-तस्येति । तस्य वसिष्ठस्याशयेव प्रजा रक्षतो ममेयं कर्णोपकण्ठे कर्णसमीपे पलितकरणी शोल्लयकारिणी जरा । उपस्थितेति शेषः । उपकण्ठः समीपम् । 'उपकण्ठान्तिकाभ्यर्ण-' इत्याद्यमरः । पलितंकरणीत्यत्र 'आदयसुभग-' इत्यादिनाख्युन् । अद्विपदजन्तस्य-' इति मुम्। 'टिडाणञ्-' इत्यादिना टीप् । 'पलित जरसा शीक्लयम्' इत्यमरः । पलितं क्रियते यया सा पलितंकरणी। स्वस्मि- न्वसिष्टस्य स्नेहाधिस्य दयितुमाह-यगर्भरूपमिति । यदद्यापि यहत्त्वेऽपि सति गर्भरूपमिवातियालकमिव युवानमिव वा यथाकर्तव्यमनुशास्त्युपदिशति । तत्तस्माद्गु- विसिष्तस्य मयि पक्षपातोऽनुण्डो गुरुरतिशयितः । तया च वसिमादेशो मयावश्य कर्तव्य इति भावः । दशरयस्तु संस्कृतवाची । तदाहुः-'देवानां भूपतीनां च मधि- वानां पुरोधसाम् । अमात्यवणिगादीनां पाट्यमिच्छन्ति मंस्कृतम्' इति । 'पालके तर- पऽपि स्याद्र्भरूपः' इति विश्वः। 'गुरुर्मति पित्रादावुपदेशकृति स्मृतः' इति च । का- कुत्स्थकुल साधारणोऽपि सिप्रस्त्वय्येवानुरक्त इति पोधयितुमाह-समानवृत्तेरपि । समानयत्तेस्तुल्यच्यापारस्य तारामरकं स्वमाविको चक्षुःप्रीतिः । यद्वा नक्षत्रयोगकृता मंत्री । कचिदेव, न सर्वत्रः। 'अक्षिपुश्यां च नक्षत्रे तारोक्ता वालियोपिति' इति विश्वः । 'तारामाकमिति 'द्वन्दूमनोशादिभ्यध' इति यम् । प्रहते तापपादयति-माधारण पनि । रघुगा रघोरपत्यानां साधारणो गुर्भग्नपि वसिष्टताहते विशेषष्टिः । रुग्यत्यन्तमनुरना इराः । अब दानद्वारोपपत्तिमाद-इन्दुपन्दः फ मानन्दयति, अपि तु बहुतरमेर । अस्य गन्द्रस्य पुनः कुमुदं माल सस्विमगम् । यद्यपि पनामान. न्ददायी भाति पदस्थापि फुमुदस्यान्तमिति भारः । प्रतिस्तममायमलारः । पदाट दमोस्तु किंचितपन्यस्य समानातरमधमंगः । साम्गोनिस्तानि प्रति. 1.'' इति पाठान्तरम्.

·१ अङ्कः] अनवराघवम् । २३ दवारथः-वामदेव, मम हि गुरुवचन श्रवणतृप्णामकशीकरोति श्रोत्रवृत्तिरिन्द्रियान्तरानुसारिणो हृदयमहागजस्य । तेन्न किंचिदपरमव- शिप्यते । वामदेवः-महाराज, निःशेषमभिहितम् । इमां तु सर्वसंदेशसंग्रहका- रिकां कारिकामतिप्रयत्नेन भगवान्भवन्तमनुस्मारयति । दशरथ:-(सादरम् ।) अवहितोऽस्मि । किमाज्ञापयति । वामदेव:- हुतमिष्टं च तप्तं च धर्मश्रायं कुलस्य ते । गृहात्प्रतिनिवर्तन्ते पूर्णकामा यदधिनः ॥ १७ ॥ दशरथः-(सहर्पम् ।) सुष्टु शिरसि रुतमाचार्यवचनम् । किं च । वस्तुपमा मता' । मम हीत्यादि । मम हृदयस्य मनसः श्रोत्रत्तिः श्रवणव्या. पारी गुरुयचनश्रवणष्णाममिलापमङ्कुशीकरोति । अनुशं कृत्वा मन आक- र्पतीत्यर्थः । कीदृशस्य मनसः । इन्द्रियान्तरानुसारिण इन्द्रियान्तरानुसरणशीलस्यापि मनसः सफलेन्द्रियसंयन्धशालित्वात्तृष्णा मञ्चित्तमिन्द्रियान्तरादाच्छिद्य श्रीपलमं फरोतीति भावः । 'हि देताववधारणे' इति । अवशिष्यत इत्यम शिष्ट विशेषणे' फर्म- णि लट् । यद्वा 'शास इदइहलोः' इतीत्वम् । संग्रहः सक्षेपः, कारिका श्लोकः । 'का- रिका तु कृती शोफे' इति विश्वः । अनुस्मारयत्यवगमयति । न फेवल मदनुशासना- देव स्वयेवं वक्ष्यमाणं कर्तव्यं किंतु भवत्कुलायातोऽप्ययं धर्म इत्याह-हुनमित्यादि । टुतं होमः । देवतोदेशेन वयादी हविस्त्यागः । इटममिदोषादि । तप्तं तपः । अयं तर यस्य धर्मः स्वभावः । यचाधिनः प्रार्थकाः पूर्णकामाः संपूर्णेच्छाः सन्तस्तव पहारयति- निगर्तन्ते प्रतिनिहत्ता भवन्ति । सोऽपि भवतुलधर्म एव । अनेन रामप्रार्थनासाफल्यं मुचितम् । 'अमिहोत्रं तपचव वेदाभ्यासस्नपर य । आविष्यं वदे घर. मित्यभिधीयते' इति स्मृति: । 'कामः पमि स्मरेच्च्योः' इति शाश्वतः । 'मुष्ट । तमित्यादिवाक्यस्ग तात्परिपतीमतगमनन्द्रप्रदानजन्यवि. भाजन्यःणाविमर्पपारमामान्यतो' वनिशानुशासनलेन हर्गमाविकरोति-धम्मदि- त्यादि । अब पनि गर्यः पतुमजा देगानामायः प्रथमः । धेट इति यावत् । भस्मी- अमहत्तरोरा । या देगानामा संगधारमोगमदतरोऽनिमहायान् । 1. अशात इति पुस्तकान्तरपारः. २. 'तारमरमाशिप'; 'तम मिचि. दक्षियोति पाट1. "मापति गारतिरपाटान्ताम्. प्रोम' इत्यमरः ·२४ काव्यमाला। . अस्मद्ोत्रमहत्तरः ऋतुभुजामद्यायमाद्यो रवि- र्यज्वानो वयमद्य ते भगवती भूरद्य राजन्वती। अद्य खं बहुमन्यते सहचरैरस्माभिराखण्डलो येनैतावदरुन्धतीपतिरपि स्वेनानुग्रहाति नः ॥ १८ ॥ वामदेवः-राज, सहजानुभावगम्भीरमहिमानो यूयमेव तादृशाय यशसे । वयं तु केवलमुपदेष्टारः । उन्मुद्रयति हि कुमुदाकरमशरन्निशानिशातनिस्तुपोऽपि तुपारकिरणः । स पुनः किमुच्यते भगवान्द्वितीयपरमेष्ठी वसिष्ठः ॥ १९ ॥ अद्य ते प्रसिद्धा वयं यज्वानो याशिकाः । अद्य भूः पृथ्वी राजन्वती प्रकृष्टराजयुक्ता। अद्याखण्डल इन्द्रोऽस्माभिः सहचरैः स्वमात्मानं बहु यथा स्यादेवं मन्यतेऽत्युत्कृष्टं जानाति । येन हेतुनारुन्धतीपतिरपि वसिष्ठोऽपि स्वैनात्मना नोऽस्मानेतावदर्थम् । यद्वा- नुप्रहस्वरूपक्रियाविशेषणम् ।अनुगृह्णाति । यज्वान इत्यत्र 'सुयजो निप्पा राजन्वतीत्यत्र 'रा- जन्वान्सौराज्ये' इति निपातनामलोपाभावो वल च । 'उगितश्च' इनि डीप् । अनुगृहाती. त्यत्र 'प्रवर्णाश्च' इति णत्वम् । 'वहिर्मुखाः ऋतुभुजः' इत्यमरः । यज्वा तु विधिनेष्टवान्'। 'सुराशि देशे गजन्वान्' इत्यपि । 'गोत्रं नाम्नि कुलेपि च' इति विश्वः। आखण्डलः सह- साक्षः' इत्यमरः । अनुभावः प्रभावः । तादृशाय यशसे । अलमित्यध्याहार्यम् । वयं वसि- प्रादयः । केवलं यशसे यशौर्यमुपदेष्टारः। वसिष्ठादिष्टार्थानुशनार्थ वसिष्ठस्यैवाप्तवं द्र- दयितुमाह-उन्मुद्रयतीति । शरदो निशा रात्रिस्तया निशातस्तेजितः । प्रसन्नीकृत इति यावत् । अत एव निस्तुपो मेघाद्यनावृतः । निर्मल इति यावत् । शरग्निशानिशात. निस्तुप इति समासः । पश्चाना समासेऽशरनिशानिशातनिस्तुपोऽपि तुपारकिरण: शीतरश्मिः कुमुदाकरं कैरवसमूह कैरवस्थान वा उन्मुद्रयति प्रकाशयति । शारदशरूपक्षे कुमुदप्रयोधवर्णनमिति कविसंप्रदायः। स पुनर्वसिष्टो द्वितीयपरमेष्ठी द्वितीयत्रमा किमुच्यते। अपि तु स सर्वाधिकोऽवश्यं कुमुदाकरं प्रकाशयत्येव । कोः पृथिव्या मुद्धर्षः कुमुत्, तस्या आकरः स्थान दशरथस्तम् । कीदृशो वसिप्तः । शरसंवत्सरस्तस्य निशायां निशातः प्रयुद्धः शरनिशानिशातः, न शरनिशानिशातोऽशरनिशानिशातः । ध्यानाश्रयत्वात् । ततो निस्तुको निर्मलः । पापशून्यत्वात् । द्वयोः फर्मधारयः । इदं तु कुमुदाकरं नाम वृत्तम् । "एकादशभिर्यणरटादशभिः क्रमादुभी पादी। तत्कुमुदासरवृत्त चरमी तु दशाक्षरी यस्य। द्वितीयपाठे छन्दोविरोधधिनयः । 'आकरः श्रेष्ठनिवहायुत्पत्तिस्थानमाकरे' इति 1. 'नो भगवती' इति पाठान्तरम् . २. 'केवलमुपदेयारो ययम्'; 'फेवलं वयमु. पदेटारः इति पाठान्तरम्.

·१ अङ्कः] अनपराघवम् । २५ अपि च । इदं वो याज्यानामुदितमुदितं यत्कुलमभू- द्यदिष्टं वा कुर्वन्नकत सगरः पूर्तमुदधिम् । असौ पूर्वेषां ते सुचरितपताका यदमर- सवन्ती कृत्स्नोऽयं त्रिभुवनगुरोस्तस्य विभवः ॥ २० ॥ किं च । - कौशिकस्वीकृतस्यापि यदाज्ञातिक्रमादभूत् । त्रिशङ्कोरुपभोगाय न द्यौरपि न भूरपि ॥ २१ ॥ घरणिः । निशातेति "शो तनूकरणे' क्तः । 'परमेष्टी पितामहः' इत्यमरः । वसिष्ठ इति पदेन तेजस्वित्वमुक्तम् । ननु वसिष्ठस्य द्वितीयपरमेष्टित्वेऽपि किमायातमस्मा- कमिति दशरयवयनमाशङ्कयाह-इदामिति । अयं कृत्स्नः सकलस्तस्य त्रिभुवन- गुरोत्रिलोकीमान्यस्य वसिष्ठस्य विभवः प्रभावः । किमित्याह-चो युष्माकं या. ज्यानां कुलमिदमुदितमत्यर्थ प्रथितम् । यद्वा उदितमुदययुक्तम् । मुदितं हृष्टम् । पश्चात्कर्म- धारयः । अदिति भूतसामान्यविवक्षायां लुइ । यच इष्टं यागं कुर्वन्सगरो राजा उदधि समुदं पूर्त खातमकृत कृतवान् । यचासावमरसवन्ती देवनदी गहा तव पूर्वेषा भगीरथस्य सुचरितपताका । शोमनव्यापारवैजयन्तीत्यर्थः । तथा च वसिष्ठादेशः सर्वथा फर्तव्य इति भावः । पूर्व विए पूरित स्याटलोर खातादिकं मतम्' इति मेदिनीकरः । 'पताका वैजयन्ती च' इति च । 'सवन्ती निम्नगापगा' इत्यमरः । 'भूम्नि पूर्वजेषु स्यात्पूर्वः प्रागाद्ययोस्त्रिपु' इति धरणिः। एतावतापि तस्यावान्यथाकरणे त्रिशकुदृष्टा- तेन प्रासयन्कोशिकप्रवेशसूचनामाह-कि चेति । यस्य वसिष्ठस्याहातिकमात्की- शिकस्वीकृतस्यापि विश्वामित्रानुमतस्यापि विशोरुपभोगार्थम् । तादथ्य चतुर्यो । न चोरपि स्वोऽपि, न वा भूः प्रथिव्यप्यभूदित्यर्थः । 'पुरा फिल त्रिशङ्कः क्षत्रियो राजा स्वदेहेन स्वर्ग गन्तुकाम इष्टि कर्तु वसिष्ठ गृतवान् । स तेन परिहतः। पश्चात्तत्पुत्रांस्तदर्थे गृतवान् । तैरपि त्यक्तः। ततः कौशिकमुनिमनुगतं वीक्ष्य चाललेनाभिशप्तः । ततोऽस्यवं. विषस्यापि यज्ञारम्भे देवगणानामामन्त्रणेऽप्यनागमनादन्यया यष्टं पुर्वकागिको नाणा प्रसादितनिशष्टुं स्वपुग्यमागेन स्वर्ग प्रेषितवान्। ततचाण्डालोऽपि स्वर्गमधिरोहतीत्यनई- तयेन्द्रेण हुंकारकरणातस्मारपातितो पावापृथिव्योरन्तराले स्थितः' इति पुराणे व्यक्तम् । "निरागुनों राजभेदे शालभे पृपदंशके । तुरुयसिहले म्लेच्छजाती देशान्तरेऽपि च' इति विश्वः । प्रविश्य मनोहारीनि । तलक्षणं तु 'मधिविग्रहमंयन्धं नानाचारमुप. स्थितम् । निवेदयन्ति याः कार्य प्रतीहायंस्तुता मताः' इति । द्वारमध्यास्त इति 'अधिनी. - ४ ·काव्यमाला। (प्रविश्य ।) प्रतीहारी–जयतु जयतु देवः । देव, भगवान्कौशिको द्वारमध्यास्ते ! दशरथः-(ससंभ्रमम् ।) कि कौशिकः । वामदेव:-अहं तमुपेत्य श्रौतेन विधिना पुरस्कृत्य प्रवेशयामि त- पोनिधिम् । (इति प्रतीहार्या सह निष्क्रान्तः ।) दशरथ:-(सहर्षम् ।) यः क्षत्रदेहं परितक्ष्य टबैस्तपोमयैर्चाह्मणमुच्चकार । परोरजोभिः स्वगुणैरगाधः स गाधिपुत्रोऽपि गृहानुपैति ॥ २२ ॥ स्थासां कर्म' इति कर्मसंज्ञा । द्वारि तिष्ठतीत्यर्थः । अनादिष्टोऽप्यतिविज्ञतया राजाभि- प्रायज्ञः प्राह-अहमित्यादि । उपेत्य गत्वा श्रौतेन वेदोक्तेन । पुरस्कृत्येति 'पुरोऽव्यय- म्' इति नित्ये गतिसंज्ञायां सत्यां ल्यवादेशः । अतिदुप्पापस्य प्राप्त्या स्वशुभहेतुतामभि- शाय सहर्प तर्कयनाह-य इत्यादि । स गाधिपुत्रोऽपि कौशिकोऽपि गृहान्गृहमुपै- त्यायाति । अपिरत्युत्कर्षसूचनाय । स कः। यस्तपोमयैस्तपःप्रचुरैस्तत्प्रकृतिभिर्या टकैः पा. पाणदारणैः। टांकी' इति प्रसिद्धः। क्षत्रदेहं क्षत्रियशरीरं परितक्ष्य तनूकृत्याखण्डीकृत्येति यावत् । ब्राह्मणशरीरं ब्राह्मणजातिसयद्धमुच्चकार कृतवान् । परोरजोभी रजसः परैः सात्त्विकैः । जात्याख्यायां पहुवचनम् । 'पारस्करप्रभृतीनां च' इति सुट् निपातितः । यद्वा रजोगुण आद्यो गुणस्तस्मात्परे ये सात्त्विकास्तामसाश्च तत्स्वरूप: स्वगुणैरंगाधो गभीरः । सात्विकतामसगुणसद्भावात्कौशिकस्यानुग्रहयोग्यता क्रोधशालिता च प्रका- शिता । परोरजस इति सुप्सुपेति समासः । परितक्ष्यति 'तक्ष त्वक्ष तनूकरणे' ल्यप् । ब्राह्मणमिति जातिपरम् । तेन ब्रह्मण इदं ब्राह्मणमित्यणि कृते 'ब्राह्मोऽजाती' इति टि. लोपो न भवति । यद्यपि विशुद्धमातापिरयोनिजत्व ब्राह्मणत्वमिति सर्वतान्त्रिकसिद्ध तथापि क्षत्रिय जातस्य परशुरामस्य योजनगन्धाजातस्य व्यासस्य च ब्राह्मण्यं तपःप्रभा- वाद्यया तथास्यापीत्यदोपः । अचिन्त्यो हि तपःप्रभावः । को हि सागरमगस्त्य इव पिये- दिति । 'यहाः पुंसि च भूम्यव' इत्यमरः । 'टः पापाणदारणः' इति च । 'रजोगुणे रजो रेशुः' इति विश्वः । अगाधमतलस्पर्शम्' इति । तपामयेत्यत्र 'तत्प्रकृतवचने मयट्'। विश्वामिभ इत्यत्र विश्वस्य मि विश्वामित्र: । 'मित्रे चपी' इति दीर्घः । तथा च पुं- लिकोऽपि मिराब्द इन्यवधेयम् । यद्वा विश्वं मित्र यस्य पूर्ववद्दीसंत्वम् । 'फयिकामम- वेदने' । फाममपेक्षित निवेदयेत्यर्थः । कुशली फुशलयुक्त इति । ज्योतिरित ज्योतिः १. 'प्रतीहारः' इति पाठान्तरम् . २. "जपति जयति देवः'; 'जय देवः' इति पाटा- न्तरम्. ३. कि फीशियः' इत्यस्मादले केपुगित्पुस्तफे 'प्रतोदार अप किम्' इत्यधिक स्यते. ४. 'प्रतीहारेण सह इति मूलपुस्तका पादः, ·अनर्वराघवम् । २७ (ततः प्रविशति वामदेवोपदिश्यमानवा विश्वामित्र: ।) विश्वामित्र:-सखे वामदेव, त्वमधुनैव वसिष्टाश्रमादागतोऽसि । कञ्चित्कुशली तावदरुन्धतीनाम्ना पतिव्रतामयेन ज्योतिषा सहचरि- तधर्मा तत्रभवान्मत्रावरुणिः । वामदेवः-विशेपेण पुनरद्य याज्यकुलमुपतिष्ठमाने चिरंतनप्रणयि- . नि कौशिके। विश्वामित्रः-सखे वामदेव, चिरेण दृशरयो द्रष्टव्य इति सर्वमनो. स्थानामुपरि वामहे । वामदेवः-(सविनयम् ।) भगवन्कुशिकनन्दन, धन्यः खल्वयं राजा सावित्री यमेवमनुरुध्यन्ते भवन्तोऽपि । विश्वामित्र:--सखे, धन्य एवायम् । नमन्नृपतिमण्डलीमुकुटचन्द्रिकादर्दिन- स्फुरचरणपल्लवप्रतिपदोक्तदोःसंपदा । अनेन ससृनेतरां तुरगमेधमुक्तभ्रम- तुरंगखुरचन्द्रकप्रकरदन्तुरा मेदिनी ॥ २३ ॥ पतित्रतासम् । सहचरितधर्मति । 'धर्मादनिच्केवलात्' इत्यनिसमासान्तः । मैत्रावरु- गिर्वसिष्ठः ।अर्थतः स्तुवन्नाह-विशेपेणेत्यादि।याज्यकुलमुपतिप्ठमाने यजमानगृहं ल. धुमिच्छति । 'वा लिप्सायाम्' इति तद् । चिरंतनप्रणयिनि पूर्वप्रेमवति । 'सायचिरम्-' इति टनः, तुट् च । 'प्रियसुहृदि' इति पाठे प्रियः प्रीतः । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कः । मुहृच्छोभन हन्मनो यस्य । पश्चाकर्मधारयः । कौशिक इत्यत्र 'यस्य च मा. वेन भावलक्षणम्' इति सप्तमी । अनुरुध्यन्ते कामयन्ते। 'अनुरुध कामे' इत्यस्मात् दयन् देवादिकः । सावित्रः सवितुरपत्यम् । धन्यः कथमयमित्यत आह-नमदित्यादि। अनेन राजा दशरथेन मैदिनी पृथिवी तुरगमेघोऽश्वमेघो यज्ञस्तदर्थ त्यक्तोऽनन्तरं भ्रम- न्यस्तुरंगोऽश्वस्तस्य यः खुरचन्द्रकप्रकरश्चन्द्रकलाकारखुरसमूहस्तेन दन्तुरा निनोभता ससृजेतरामत्यर्थेन मुथा। कर्मणि लिट् । 'तिटश्च' इति तरप् । किमेत्तिडव्ययधादाम्बद्र- व्यपको इत्यामुः 1 कीरशेनानमन्ती या राजमण्डली । 'मण्डलं त्रिपु' इत्यमरः । तस्या 1. 'वामदेव' इत्यस्मादने 'फथय' इत्यधिक क्वचित्. २. "विश्वामित्रे इनि पाठा- न्तरम्. ३. 'भगवन्तोऽपि इति पाठान्तरम्..

·२८. काव्यमाला । .. (पुरोऽवलोक्य सहर्षम् ।) चिरादक्ष्णोर्जाड्यं शमयति समस्तासुरवधू- कचाकृष्टिक्रीडाप्रसभमुभगंभावुकभुजः । त्रिलोकीजबालोज्ज्वलसहजतेजा मनुकुल- प्रसूतिः सुत्राम्णो विजयसहकृत्वा दशरथः ॥ २४ ॥ . सखे वामदेव, इयमनेन पीयूपतुपारसीकरासारवर्षिणी सुजनसंवाद- कौतुकमेघलेखा पौरस्त्येनेव मरुता लोकनाथेन सहस्रशिखरीक्रियते । या मुकुटचन्द्रिका शिरोलंकारज्योत्स्ना तया यहुर्दिनमिव दुर्दिनं तेन स्फुरन्यश्वरणपल्ल- वस्तेन प्रतिपद पदे पदे स्थाने स्थाने उक्ता कथिता दोःसंपदाहुबलं यस्य तादृशेन । यद्वा प्रतिपदोक्त व्यक्तोदितम् । यद्वा प्रतिपदोक्त कण्ठोक्तम् । 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना' इत्यमरः । 'मेघच्छन्नेऽहि दुर्दिनम्' इति च । 'दोषिा च भुजा भुजः' इत्यपि । 'दन्तुरस्तू- मतदन्ते तथोन्नतनतेऽपि च' इति मेदिनीकरः । इदानीमस्य शूरत्वं प्रकटयन्नाह-चि- रादिति । अयं दशरथोऽणोश्चक्षुषोर्जाब्यं जडतां विषयाग्राहकल शमयति । उत्फु- हनेत्रतामातनुत इत्यर्थः । समस्तदैत्यत्रोकचाकृष्टि: फेशाकर्षणं सैव क्रीडा तया प्रसभं हठेन सुभगभावुको मनोहरीभूतो भुजो याहुर्यस्य । तथा प्रयाणां लोकानां समाहार- त्रिलोको तत्र जवालमतिशीघ्रगं यदुज्ज्वलं साहजिकं तेजस्तद्यस्यास्ति सः । सु- प्राम्ण इन्द्रस्य विजयसहकृत्वा विजयसहकारी । द्वितीयः । सुभगंभावुक इत्यत्र असु- भगः सुभगो भवतीति 'फर्तरि भुवः खिष्णुच्खुको' इति खुकम् । 'अद्विपदजन्त- स्य-' इति मुम् । जहाल इत्यत्र 'प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्' इति लच्। 'जहालो- ऽतिजवस्तुल्यो' इत्यमरः । 'सुत्रामा गौत्रभिद्वजी' इति च । सहकृत्वेति सह करोतीत्यर्थे 'सहे च' इति क्वनिप् । इयमनेनेति । इयं सुजनानां महतां यः संवादो मिथीभाषणं तत्र यकौतुकं तदेव मेघलेखा मेघश्रेणी । पौरस्त्येन प्राचीभवेन । यद्वा पुरःस्थितेन । मरतेव मरुता देवेनेव लोकनायेन दशरथेन सहस्रशिखरीक्रियते । विस्तीर्णा मियत इ. त्यर्थः । अन्यापि च मेघलेखा मरुता वायुना विस्तीर्यते। "शिखर शैलवृक्षाप्रविस्तारेष्वपि दृश्यते' इति विश्वः । यद्वा यद्ययमेतादृशो मित्रं तकथमतिचिरेणास्य दर्शनं क्रियत इति वामदेववचनमाराय चिरदर्शने निमित्तमाह-इयमनेनेति । अनेन लोकनाथेन द- शरथेन यः सुजनसंवादस्तज्जन्यं यत्कौतुकं तदेव मेघलेखा मेघश्रेणी पौरस्त्येन पूर्वदिगी- शेन मरता देवेनन्द्रेण सह सहस्रशिरपरीक्रियते । तया च क्षणमप्येनमिन्द्रो न स्यजतीति मावः । कोशी । पीयूयमेव यत्तुपारं हिमं तस्य सीकरोऽम्युकणास्तस्यासारो धारा• संपातस्तद्वषिणो । अमृतषिणीत्यर्थः । अन्यापि मेघलेखा तुगरासारवर्पिणी पौरस्त्येन मरता पूर्वधातेन सहसशिखरीक्रियत इतस्ततः क्षिप्यत इति चनिः । पौरस्त्येनेत्यत्र ·२९ - अनपराघवम् । चामदेवः--भगवन, अद्य खलु दिलीपकुलकुशलकर्मकल्पलतानामगु- रग्रन्थिभिरुदीर्यन्ते किसलयानि । यदत्रभवानपि त्रिमुवनसनातनगुरुरे- वमस्मै नरेन्द्राय स्टहयति । (इति परिक्रामतः ।) दशरथः-(सहपै ससंभ्रममासनादुत्यायोपसत्य च ।) भगवन्कुशिकनन्दन, ऐक्ष्वाकः पतिरथोऽभिवादयते । विश्वामित्रा-स्वस्ति भवते सपरिवाराय । (इति सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्' । 'सीकरोऽम्युकणाः स्मृताः' इत्यमरः । 'मरुती पवनामौ' इति च । 'धारासंपात आसारः' इत्यपि । कुशलकर्माण्येव कल्पलता इति रूपकम् । 'प्रन्धिर्ना पर्वपरुषी' इत्यमरः । उदीयन्ते प्रकाश्यन्ते । सनातनो नित्यः । न. रेन्द्रायेत्यत्र 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानता । इक्ष्वाकुर्मनुवंशजो राजा । "त. स्यापत्यम्' इत्यण् । 'दाण्डिनायन-' इत्यादिना टिलोपः । भगवमिति । 'आयति ऋषतिर्विषं तथायुप्मन्निति द्विजः । भगवन्नाह राजा तं राजनिति तपोधनः' इति भातः । पहिरय इति पनिशब्दो दशसंख्यावाचको लक्षणया दशरथे वर्तते । "गुरो. नाम न गृहीयादात्मनः कृपणस्य च' इति निषेधाद्दशरय इति साक्षानोक्ताम् । 'पद्भिर्द- शाक्षरच्छन्दोदशसंख्यालिपु स्त्रियाम्' इति मैदिनोकरः । स्वस्ति कुशलम् । 'स्वल्याशी:- क्षेमपुण्यादी' इति विश्वः । भवते इन्यत्र 'नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । 'परिवारः परिजने खाकोपेऽपि जगमे' इति विश्वः । सपरिवारायेति सह परियारेण वर्तत इति । 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति समासः । 'चोपसर्जनस्य' इति सहस्य सः । ननु 'प्रकृत्याशिपि', 'अगो वरसहलेणु' इत्याशीविवक्षायां प्रकृतिभावप्राप्त्या सहभाव एव मवेत् , न तु समाव इति । अत्र केचित् । इहाशीविवक्षाया अमावात्स्वस्तीत्यादिना प्रश्न- स्यैत्र फरणात् अन्ये त्वाशीविवक्षयात्र, न तु प्रश्नः, तेन सहपरिवाराय' इत्येव पाठः । अ- नयोक्त्तरः पक्षः साधीयानिव । दशरथाभिवादनानन्तरं विश्वामित्रस्याशीनस्यैवोचित- स्वात् । अत एव 'कञ्चित्वान्तारमाजाम्' इत्यादिना प्रनयपूर्वकं दशरथप्रश्नोऽपि संगच्छत इति । अन्यथा प्रश्नानन्तरमुत्तरदानस्यवोचितत्वादिति विश्वामित्रस्यागमननिमित्तं विक- रूपयमाह-कच्चिदिति । कचिलयय कान्तारमाजां महारण्यवासिना कोऽपि शीवा- पदः श्वापदकृतः परिभत्रोऽभिभवो भवति यस्माद्धेतोः संप्राप्तोऽसीति सर्वत्र प्रश्रे योग्यम् । यद्वा फान्तारमाजां दुर्गवमसेविनाम् । दस्यूनामिति यावत् । परिभवोऽमि. 1. 'उद्गीर्यन्ते' इति पाठान्तरम्. - ·. काव्यमाला । दशरथः--(संप्रश्रयम् ।) भगवन्विश्वामित्र, कच्चित्कान्तारभाजां भवति परिभवः कोऽपि शौवापदो वा प्रत्यूहेन ऋतूनां न खलु मखभुनो भुञ्जते वा हवीपि । कर्तुं वा कच्चिदन्तर्वसति वसुमतीदक्षिणः सप्ततन्तु- यत्समाप्तोऽसि किं वा रघुकुलतपसामीदशोऽयं विवर्तः ॥ २५ ॥ विश्वामित्र:-(विहस्य ।) जनयति त्वयि वीर दिशां पतीनपि गृहाङ्गनमात्रकुटुम्बिनः । रिपुरिति श्रुतिरेव न वास्तवी प्रतिभयोन्नतिरस्तु कुतस्तु नः ॥ २६ ॥ भवः कोऽप्यनिर्वचनीयोऽस्ति । शौवापदो वाभिभवोऽस्ति । अथवा ऋतूनां यज्ञानां प्रत्यू- हेन विप्नेन मखभुजो देवा हवींपि हवनीयद्रव्यं घृतादि न खलु भुमते न वा भक्षयन्ति खलु । जिज्ञासामाह । अयं नखलुशब्दो वितकें वा । वसुमती पृथ्वी दक्षिणा यस्य तादशः सप्ततन्तुर्यज्ञो वान्तर्मनसि वर्तते । किमर्थमित्यपेक्षायामाह-कर्तुमिति । अत्र कर्तुमित्यस्यापेक्षया यशस्य यद्यपि कर्मलं तथा चानभिहित कर्मणि द्वितीयायां सप्ततन्तु- मिति युज्यते । तथापि वसतीति प्रधानमियया प्रथमसंपन्धात्तदपेक्षया यज्ञस्य कर्त. खेऽभिहिते कर्तरि प्रयमेव भवति । प्रधानक्रियान्वयस्याभ्योहतत्वादित्यवधेयम् । तथा धाचार्यकारिकाप्यन-'यदेवोतं विशेष्येण , तिडा वा यदि वा कृता । विशेषणक्रिया- नुक्तमप्युक्तं तद्भवेदिति' ।आनीय गुरुः पूज्यते, आमन्त्र्य ब्राह्मणो भोज्यत इत्यस्योदाहर- णम् । पृथ्वी दक्षिण यशं वा कर्तुं मनो वलत इति तारपर्यम् । किंवा न परिभवः, न या मातुप्रत्यूहः, न वा यज्ञारम्भः, किं च रघुवंशतपसामीदृशः परिणामो यत्वमस्मगृहमाग- तोऽसीति भावः । शुन इव पदमस्येति श्वापदो व्याघ्रः । 'अन्येरामपि दृश्यते' इति दीर्घः । 'तस्पदम्' इत्यणि 'द्वारादीनां च' इत्यचि शीवापदमिति रूपम् । शीवापदो वः' इति पाटे यो युप्मा कान्तारमाजामित्यन्धयः । 'कान्तारोऽस्त्री महारण्ये बिले दुर्गमवर्मनि' इति मेदिनीकरः । 'विनोऽन्तरायः प्रत्यूहः' इत्यमरः । सप्ततन्तुर्मसः ऋतुः' इति च । वि. वर्तः परिणामे स्यात्' इति मेदिनीकरः। राममनप्राप्तिरूपस्वकार्यसिदा दशरथ स्तो. तुमुपामते-जनपतीति । इह 'जनीज' इति मित्संता । 'मिता दस्सः' इति हस्तः । है योर, दिशा पतीनपि दियपालानपि । यदा दिशां नराणां पतीपतीन् । विश्यमे. प्यनरा दिसः' इति परणिः । गृहाहनमात्रफुटुम्पिनो गृहाइनमायायस्यापिनः । सह- पाचशेयाङ्गनायस्मितावात् । स्वपि जनयति सनि रिपुः शारिति गारलवी यस्तुमिक्षा भुतिरेव न धागौर न । तुरादः पुनर । नोरमा प्रतिम गनुप्रभृतित्रामस्तामा 1. 'समर' इति पाठान्तरम.

·अनवराघवम् । . - . अपि च । दत्वेन्द्राभयविभ्रमाद्भुतभुजासंभारगम्भीरया त्वदृत्त्या शिथिलीकृतस्त्रिभुवनत्राणाय नारायणः । अन्तस्तोपतुपारसौरभमयश्वासानिलापूरण- प्राणोत्तुङ्गभुजंगतल्पमधुना भद्रेण निद्रायते ॥ २७ ॥ तिस्तदुत्यानं कुतोऽस्तु । अपि तु न कुतोऽपीति भावः । मारपदेन तेपागकिंचित्करत्वं सूचितम् । अागनशब्दो णकारान्त इति केचित्पठन्ति, तदप्रामाणिकम् । न च पृपोदरादिपाठेन गत्वमिति वाच्यम् । पृषोदरादिपाठे ,प्रमाणाभावात् । तथाविधानुमा- सयमकादेरदर्शनात् । प्रत्युत 'तवर्गपञ्चमोपान्तमगनं केवलं विदुः' इति शब्दभे. ददर्शनात् । 'अगनं प्राङ्गणे याने कामिन्यामना मता' इति मेदिनीकरादिकोपे नान्तवर्ग तस्य पाठाचेत्यवधेयम् । 'भयंकरं प्रतिभयम्' इत्यमरः । 'प्रतिश्रयः सभायां वाश्रये प्रतिभयं भये' इति विश्वः । पुनः स्तुतिमाह-दत्तेत्यादि । न भयमभयम्, विभ्रमो विलासः, अद्भुतमाश्चर्यम्, विभ्रमस्याद्भुतं विभ्रमाद्भुतम्, अ- भयं च विभ्रमाद्भुतं चेत्यभयविभ्रमाद्भुते । इन्द्रेण सह पष्ठीसमासः । दत्ते इन्द्रामय- विभ्रमाद्भुते यया मुजया तादृशी च मुजा चेति कर्मधारये 'स्त्रिया:-' इत्यादिना पुंय- दावः । तस्याः संभारो धारणं पूर्णत्वं वा तेन गम्भीरयानाकलितस्वरूपया त्वद्वृत्त्या त्वदीयशायर्या दिव्यापारेण नारायणनिमुवनरक्षाये शिथिलीकृतः सन् । उक्तं च--- ----'मृजत्यजो रक्षति शाई पाणि.' इति । अन्तस्तोपेणाभ्यन्तरहर्षण यस्तुपारसौरममयः शीतलः सुग- विथ तथाविधः श्वासानिलश्चेति समासः । तेनापूरणं पूतिर्यस्य प्राणस्य वातविशेषस्य तेनोत्तुह उच्छ्रितो यो भुजंगः सर्पः स एव तल्पं शयनीयं यथा स्यादेवम् । अधुना संप्रति भद्रेण मुखेन रिक्षाव्याकुलतारहितत्वात्। निद्रायते । निद्रां करोतीत्यर्थः अयमभिप्रायः- शेपे शेते भगवान्, सर्पस्य च वायुर्भक्ष्यः, तथा श्वासानिलभक्षणात्तस्य स्वास्थ्य उप- जायमाने देहस्य समत्वं जातम् , तेन भगवतः सुखेन निद्रा मवतीति। एतेनेन्द्रादीनामभय- दावेनास्मदादीनामभयप्रदावत्वं भवतामीपत्करमिति भावः । 'तुपारः शीतलः शीतः' इत्यमरः । 'दोर्दोषा च भुजा मुजः' इत्यपि । 'तल्पं तु शयनीये स्यात्' इति धरणिः । निद्रायत इति 'कर्तुः क्यद्' इति क्यङ् । सबैलक्षमिति । वैलक्षं संकोचः । त्रिभुवन- शिगेलंकारभूतोऽपि मामयं विश्वामित्र: केशवेन्द्राभ्यामईणीयाभ्यामुत्कर्षयतीत्यत्राश्रवणश्र- १. इहागणपदेऽनुविधायकाभावाण्णलश्रुतिरयुक्ता. पोदगदित्वाण्णत्वमित्यपि वचौ. -ऽमलकमेव. प्रत्युत 'अगनं प्राङ्गणे जाले कामिन्यामना मता' इति विश्वादिकोपात् 'तवर्गपञ्चमोपान्तमगनं केवलम्' इति शब्दप्रकाशाच नान्तत्वमेवेत्यवधेयमिति मालती. माधवटोकायां प्रयमाझे जगद्धरः. - ·काव्यमाला। दशरथ:-(सवैलक्षस्मितम् ।) भगवन्विश्वामित्र, अभ्यमित्रीणस्य तत्र- भवतः सुनासीरस्य नासीरपूरकेण पदातिपरमाणुना मयापि कदाचिदुद्धृतं धनुर्यन्मूलोऽयमलीकलोकमवादो भवन्तमप्याप्याययति । विश्वामित्र:-(सोत्साहस्मितम् ।) सखे, त्रैलोक्याभयलमकेन भवता वीरेण विस्मारित- स्तज्जीमूतमुहूर्तमण्डनधनुःपाण्डित्यमाखण्डलः । किं चाजस्लमखार्पितेन हविषा संफुलमांसोलस- त्सर्वाङ्गीणवलीविलुप्तनयनव्यूहः कथं वर्तते ॥ २८ ॥ वणयोरणनीचित्यमित्युभयतः पाशर रज्जुरिति मावः । अघ तावत्प्रथमपाशमपासयितुं स्मितमिति । 'सोत्प्रासः स मनाविस्मतम्' इत्यमरः । 'अलक्ष्यदशनद्वारं स्मितमिच्छन्ति मूरयः' इति भरतः । द्वितीयपाशमपासयमाह-अभ्यमित्रीणस्येत्यादि । अभ्यमित्री- णस्य शत्रोरलमभिमुखं गच्छतः । 'अभ्यमित्राच्छ च' इति चकारात्खः । 'यो गच्छ- त्यलं विद्विपतः प्रति। तोऽभ्यभित्र्योऽत्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीणः' इत्यमरः । मुनासी. रस्येन्द्रस्य । 'सुनासोरः पुष्टुतः पुरंदरः' इत्यमरः । 'नासीरीऽप्रगन्तरि' इति विश्वः । पदातिपुमध्ये परमाणुरतिलघुः । अलीकं त्वप्रियेऽन्ते' इत्यमरः। प्रवादोऽत्र प्रकृष्टवचनम् । आप्याययति वप्तं फरोति । 'आप्यायी वृद्धी' । णिचि कृते रूपम् । अयमेतादृशोऽप्य- त्यन्त शतमखपक्षपाती, तस्मादवश्यमवररक्षा इत्यभिप्रायादाह-सोत्साहमिति । तरफलितमस्मदायासेनेति मावः । स्त्रोद्देश्यसिद्धये वारं वारं स्तुतिपूर्वकमुक्तस्लपति-- त्रैलोक्योति । भवता वीरेणेति सहेतु विशेषणम् । आखण्डल इन्दः । जीमूते मेधे मुहर्तमल्पफालं मण्डनमामरण यदनुस्तस्य पाण्डित्य फौशलं विस्मारितस्त्याजितः । . लोक्यस्यामयलमनाभयप्रतिमुवा । किं च स इन्द्रः कथं वर्तते । फाटयरया तिष्ठति । सदमाये हेतुमाह-अजमेत्यादि । अनवरतमतापितेन यादतेन हविश पृतादिना संपुर प्रादं यन्मासम् । देवानां दवि परवात् । तेनोहमन्युच्यन्ती या सर्वाहीमा साहव्यापिनी यती प्रिपली तया विलुप्त माच्छादितो नयनन्यहो लोपनमदो पस्य स तया । माहीपति तमामोतीत्य तरसादः इति स: । 'धनजीमनमुदिन-' इत्य. मरः । 'आसरला सादरपक्षः' इति नान्यदस्त समूहयोः' इति विशः । वामदेयो रि. शामिवार दायितुं दशरथ प्रोन्मादपति-पयाहित्यादि । भूकत्सर इति दशरस्य नामान्ताम् । अनेरुपेत्यत्र 'मध्यापा पिry पा' इति पा । गुपमाया देवा. १. सोबासस्मितम्' इति पाटान्तरम्. २. 'ससे इसमादमे दरपरपषित प.फिर - ·". १ अङ्क: है अनर्घराघवम् । वामदेवः-महाराज भूकश्यप, यथाह भगवान्कौशिकः । स्वयमने- कथा सुवर्मायामध्यक्षीकतमहमपि ब्रवीमि । त्वय्यर्वासनभाजि किनरगणोद्गीतैर्भवद्विक्रम- रन्तःसंभृतमत्सरोऽपि भगवानाकारगुप्तौ कृती। उन्मीलद्भवदीयदक्षिणभुनारोमाविद्धोच्चर- द्वाप्पैरेव विलोचनैरभिनयत्यानन्दमाखण्डलः ॥ २९॥ दशरथ:-(सस्मितम् ।) वामदेव, त्वमपि भगवन्तं गाधिनन्दनम- नुप्रविष्टोऽसि । एतस्मै समराङ्गनप्रणयिने तिष्ठेत कः प्रज्वल- द्दम्भोलिद्युतिमण्डलोद्भटभुनस्तम्भाय जम्भारये । निर्यविहिरेष रोपदहनज्योतिःस्फुलिङ्गैरिव स्वै रज्यद्भिरपीक्षणैः समतनोदानेयमस्वं द्विपाम् ॥ ३० ॥ . भायाम् । 'स्यात्सुधर्मा देवसभा' इत्यमरः । अध्यक्ष प्रत्यक्षम् । त्वयीति । त्वय्य- धासनभाज्यर्धासन उपविष्टे सति, आखण्डल इन्द्रो विलोचनैरेवानन्दं हर्प- मभिनयति प्रकाशयति । कीदृशः । किंनरगणरुद्गीतेरुच्चीतर्भवत्पराक्रमरन्तरभ्यन्तरे संभृत उद्भिग्नो मत्सरो मात्सर्ये पराभ्युदयासहिष्णुता यस्य सः। स्वपराक्रमाति. रिक्तत्वत्पराकमश्रवणात् । आकारगुप्ती पाह्यविकारगोपनक्रियायां कृती कुशलः । दशरथो मक्रोधं मा जानावित्याशयात् । लोचनैः कीदृशैः । उन्मीलयो भवदीय- दक्षिणभुजारोमाञ्चः । स्वपराक्रमश्रवणात् । तेन रोमाञ्चन विद्वा वेधिता अत एवो- धरन्त उद्गच्छन्तो याप्पा येषु तैः । अध्रुणः पूर्वावस्था याप्पः । 'मत्सरो मक्षिकायां स्यान्मात्सर्यक्रोधयोः पुमान्' इति मेदिनीकरः । 'विद्वं स्याद्वेधिते क्षिप्त' इति च । अ- नुप्रविष्टो मिलितः । एतस्मा इति । एतस्मै जम्भारय इन्द्राय कस्तिष्टेत क आत्मानं प्रकाशयेत् । अपि तु न कोऽपि । 'प्रकाशनस्थयाख्ययोश्च' इति तद् । 'श्लाघहुड्-' इति संप्रदानता । समराट्सनप्रणयिने सट्टामाङ्गनसाघवे । प्रज्वलन्यो दम्भोलिर्वजं तस्य शु. तिमण्डलेन तेजःसमहेनोद्भटः ख्यातो भुजस्तम्भो यस्य तस्मै । सभामाङ्गने शबोरनव- स्थाने हेतुमाह-निर्यद्भिरिति । एष इन्द्रो द्विपा शत्रूणामामेयमनं समतनोद्विस्ता- रितवान् । कः । स्वै रज्यद्भिरपि स्वयं रक्तीभवद्भिरपि लोचनः । 'कुपिरजोः प्राचां श्यन् १. 'वामदेवः' इत्यस्मादविहस्य' इत्यधिकं कचित्. २. 'यदाह' इति पाठान्तरम्. ३. 'पन्धोचरत्' इति पाठान्तरम्. ४. 'सखे वामदेव' इति कचित्. - ·काव्यमाला। विश्वामित्रः-(सगौरवं दशरथयार्मामृशन् । ) राजपै वसिष्टशिप्य, संरत्तोऽयं यदि तव भुजच्छायया संप्रतीन्द्रो निर्वितश्रीरियमभिनवा कीदृशी ते प्रशस्तिः । इक्ष्वाकूणां लिखितपठिता स्वर्वधुगण्डपीठ- क्रीडापत्रप्रकरमंकरीपांशुपाल्यं हि कृत्तिः ॥ ३१ ॥ दशरथ:--भगवन्सर्वाद्भुतनिधे, भगवन्तमनुगन्तुमुक्तिप्रत्युक्तिकया के वयम् । एवं किल त्रिशङ्कुसंकीर्तनोपाख्यानपारदृश्वानः पौराणिकाः कथयन्ति । त्रासोत्कम्पत्रिदशपरिपन्मौलिमाणिक्यमाला- बालादित्यप्रकरकिरणस्मेरपादारविन्दे । प्राचीमेतां भुवनरचनामन्यथा निर्मिमाणे कार्पण्योक्तीस्त्वयि रचितवानन्तरायं महेन्द्रः ।। ३२ ॥ परस्मैपदं च कीदृशैः। पहिनिर्यद्भिर्यहिनिगच्छद्भिः । रोपदहनस्येति रूपकम्। ज्योतिः- स्फुलहैः । ज्योतियुक्ता मिणरिवेत्यर्थः । 'त्रिपु स्फुलिकोमिकणः' इत्यमरः । 'दम्भो- लिरशनियोः' इति च । अमेरिदमामेयम् । 'सर्वामिकलिभ्या टक्' । आमृशन्स्पृशन् । विश्वामित्रो राजर्षित्वं द्रढयितुं वसिष्ठशिष्यति संयोधनमाह । संवृन्तोऽयमिति । तय भुजच्छायया भुजाभयेण भुजलक्ष्म्या वा निर्विघ्ननीः संमतीदानी यद्ययमिन्द्रः संवृत्तः सं- पमस्तदेयं तव फीशी नूतनामिनवा प्रशस्तिः स्तुतिः । अपि तु न पापि । प्रशस्ते- रमाशस्त्ये पीजमाह-हि यत इवाकूणां रघूर्णा स्वर्यधूनां देवस्त्रीणां यो गण्डपीठेषु फ्रीडापत्रप्रकरः पत्रावलीसमूहस्तव मकरी जलजन्तुविशेपनी तस्याः पाशुपाल्यं रक्षा सेव पृत्तिः स्थितिः । लिखिता पठिता चेति समासः । लोकोक्तिरियम् । देवकृत्यमपि भवानेव करोतीति भावः । सर्वाद्भुतनिधे इति वश्यमाणाद्भुतकारित्यासंबोधनम् । र. तिप्रत्युक्तिकया मापोत्तरेण के वयम् । अपि तुं न केऽपि । अगत्ता इत्यर्थः । किल भागमे । संकीर्तन मियधिकरणे ल्युर । उपाण्यानमितिहागः । स्थान इत्यत्र 'शेख' इति धनिप् । पीराणिका इति पुराणं जानन्ति । आग्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्ठग्य- सय्यः' । सांप्रत विश्वामित्र स्तोतुमुपक्रमने-नासोत्कम्पति । त्रिदशपरिपदेवसभा । माणिक्य रत्नभेदः । तस्य लोहितत्याद्वालसूर्येण रूपणम् । रमेरं विकामि । एक प्राची पुरातनी निर्मिमाणे फुर्वाण । 'माट् मानेमानन् । द्विवचनमित्तम् । फार्पण्योक्तादिन्या. १. दशरथस्य पाहुं स्पृशन', 'दशरथयाहुमायूशन्' इति पाठान्तरम्.

·अनर्वराघवम् । (विहस्य ।) जबादाराडं खामुपनमति वर्ग दिविषदा- मेषव्यस्तो मन्दैरजनि स्थहंसः कमलभूः । नियच्छामो नितां न तव चरितेभ्यः किमुत ते मुवासमीचीनामतिपतति वाचामवसरः ॥ ३३ ॥ (अञ्जलिं वदा ।) भगवन्, प्रसीद तावत् । उत्तरोत्तरेपा महोत्सवानां कदाचिदपि न तृप्यन्ति पुंसां हृदयानि, यदियं त्वदुपस्थानसुलभसंभा- वनातिप्रसङ्गसंगीतनर्तको मे चित्तवृत्तिनियोगानुग्रहाय स्टहयति । अपि च । - चनानि । अन्तरायं विघ्नम् । 'पुरा विश्वामित्रेणान्या मृष्टिः कर्तुमारब्धा । अनन्तरमि: न्द्रादीनां दन्योक्त्या पादपातेन च समुपशमिता' इति पुगणम् । ब्रह्मणोऽपच्यस्तता. मुत्प्रेक्ष्याह-विहस्य जवादिति । जयाद्वेगादिविषदा देवानां वर्ग त्वामारासुमुपनम- त्युपनते सति कमलभूनमा मन्दमन्दरगमनै रथहरी स्थपद्धहसैरपव्यस्तोऽजनि विसंस्थुः लो जातः । सलरकार्ये मन्दंगमनादपव्यस्तता । तव चरितेभ्यो जिह्वा न नियच्छामो न निवारयामः । वयं ब्रूम एव तव चरितानीत्यर्थः । किंतु सुधासधीचीनाममृतसहप- रीणां तव वाचामवसरः प्रस्तावोऽतिपतत्यतिकामति । त्वदागमनप्रयोजनं ज्ञातुमिच्छामि तदादेशयेति भावः । अत्र चरितेभ्य इति पञ्चमी । 'प्रस्तावेऽवसरो ' इति विश्वः । 'व्यस्तो विसंस्थुले ख्याते' इति धरणिः । यद्वा चरितेभ्य इति चयौं । तव चरितभ्यो जिहां न नियञ्छामो वयं न दो दातुमसमर्थाः । किमुत किं घ मुधासोचीनी तब वाचामवसरोऽतिकामति । दाणो यच्छादेश: 1-सध्रीचीना मिति अश्चतेः सहशब्दोपप- दात् 'मल्लिर-'आदिस्त्रेण क्विन् । 'सहस्य सध्रिः' । 'अञ्चतेश्वोपसंख्यानम्' इति दीप् । 'अंचः' इत्यकारलोषः। 'ची' इति दीर्घः । उत्तरोत्तरेषामग्रिमाप्रिमाणाम् । महोत्सवानामिति करणे पष्ठी । अत्र यद्यपि पष्ठीविधायकं प्रमाण नास्ति, तथापि 'पूरम-' इत्यादिसूत्रेण षष्ठीममासनिषेधारकरणे पष्टयनुमायने । यथा-'नामिस्तृप्यति फाष्टानां नापगाना महोदधिः' इति । उपत्यानं पूजास्तवादिकम् । मोपस्थानमुप- स्थितिः। संभावना गौरवम् , तस्या अतिप्रसङ्गोऽतिशयः स एव सगीतं तत्र नर्तकी । नियोग आता तद्पोऽनुग्रहस्तस्मै सहयति । 'स्पृहरीप्सितः' इति समदानता 1 एता- 1. अपवस्त' इति पाठान्तरम्. २. 'अभिपतति' इति पाटान्तरम्. ३. 'प्रसी. दतामुत्तरोतरेपाम्' इति पालान्तरम. ४. 'नियोगानुयोगा' इति पाठान्तरम्.

·३६ काव्यमाला। एताभिस्तव कौतुकोक्तिभिरपि त्रैविद्यमूतॆरिव त्वष्टस्यामरशिल्पिना दिनरुतोऽवच्छेदवेदासरैः । पूताः स्मो वयमद्य यद्यपि तदप्यानामपि स्यामहो वोढुं विष्टिरनर्पता रघुकुले कल्पान्तमुन्मीलतु ॥ ३४ ॥ विश्वामित्रः-(विहस्य । ऐन्दुमतेय, क्रिमन्यन्नियोज्यम् । निर्मुक्तशेषधवलैरचलेन्द्रमन्ध- संक्षुब्धदुग्धमयसागरगर्भगौरैः । राजन्निदं बहुलपक्षदलन्मृगाव- च्छेदोज्ज्वलैस्तव यशोभिरशोमि विश्वम् ॥ ३५ ॥ । भिरिति । एताभिस्तव कौतुकोक्तिभिरपि परिहासवचनैरपि यद्यपि वयं पूताः पवित्राःस्मः, तदपि तथापि तवाशां वो दोर्दु विष्टिः कर्मकरः स्यां भविष्यामि । फैरिव । त्रिविद्येव वैवियम् । स्वार्थे प्यञ् । मूर्तिः शरीरम् । विद्यमूर्तत्रिवेदीशरीरस्य दिनकृतः सूर्यस्याव- च्छेदाः खण्डानि तान्येव वेदास्तेपामक्षरैरिव । तथा च वेदतुल्योक्तिसंबन्धात्पावित्र्य युज्यत एव । अमरशिल्पिना विश्वकर्मणा त्वष्टस्य । कुन्दे तनूकृतस्यत्यर्थः । 'तक्ष वक्ष तनूकरणे' । कर्मणि क्तः । 'पुरा विश्वकर्मणा सूर्यः कुन्दे निधाय सुन्दरीकृतः' इति पुराणवार्ता । नियोगकरणे फलमाह-रघुकुलेऽनघतामूल्यता। अतिपूज्यता का। कल्पान्तं कल्पपर्यन्तमुन्मीलतु प्रकाशताम् । तवाज्ञाकरणादिति भाषः । 'विष्टिः कर्मकरे नि' इति मेदिनीकरः । कल्पान्तमिति 'कालाध्वनो:-' इति द्वितीया । ऐन्दुमतेय इन्दुमती- पुनः । स्रीभ्यो ढक्' । नियोज्यं वक्तव्यम् । निर्मुक्तेति । हे राजन् , तब यशोभि- विश्वमशोमि । दीप्तमित्यर्थः । कीदृशैः । यहुलः कृष्ण पक्षोऽर्धमासः । बहुलपक्षे कृष्ण- पक्षे यो दलंघुटन्मृगाइश्चन्द्रस्तस्य यस्छेदः सण्डं तद्वदुज्ज्वलः । निर्मुत्तो मुक्तकश्रुको यः शेपनामा सर्पस्तद्वद्धवलः। अचलेन्द्रो मन्दरसंशकोऽदिः स एव मन्यो मथनदण्डस्तेन संधुन्धो मथितो यो दुग्धमयः मागरः क्षीरसमुद्रस्तस्य गर्भाऽभ्यन्तरं तद्वरिः श्वेतः । संक्षु- 'धेत्या क्षुब्धस्वान्तध्वान्त-'इत्यादिना मन्ये क्षुब्धनिपातनापशब्दता नाराया। क्षुब्ध इन्येतत्परो निपातः । न तु संक्षन्ध इत्यत्रापि। सोपसर्गेऽनियमात् । यद्वा मन्ये भाच्ये क्षुब्ध इत्येव भवति, क्षोमे तु क्षभित क्षुब्धमिति द्वयमपि भवतीति निपातार्थः । यद्वा क्षुभ्यो ने. नेति शुप् । सम्याप्रकारेण क्षुप दधातीति संक्षुब्ध इति । निर्मुक्तो मुत्तकशुकः' इत्य- मरः । 'गौर: पीतेपणे धेरे इति मेदिनीकरः । 'पटुला नीलिमायां स्यादेलायो . गवि योरिति । कृत्तिसामु नियां भूमि विहायमि नपुंसकम् ॥ पुंस्यमी कृष्णपक्ष चबा 1. 'तपाप्याजामति स्यामहम्' इति पाठान्तरम्.

·अनर्थराधवम् । पुनरिदानीमपि यशःस्तोमानुञ्चरुपचिनु चकोरप्रणयिनी- रसक्षापाण्डित्यच्छिदुरशशिधामभ्रमभरान् । अपि त्वत्तेनोमिस्तमसि शमिते रक्षतु दिशा- मसौ यात्रामैत्री नभसि नितरामम्बरमणिः ॥ ३६ ॥ कि तु कैतिपयरात्रमायुधसध्रीचा रामभद्रेण - संनिहितवैतानवतानाम- स्माकमाश्रमपदं सनाथीकरिप्यते । अपि च । . च्यवत्प्राज्यकृष्णयोः' इति मेदिनीकरः । रामभद्रप्रदानेन किमस्माकं प्रयोजन स्यादिति दशरथस्याप्रिमशङ्कामाशय तनिरासाय प्रदानफलमाह---पुनरिदानीमपीत्यादि। इ. दानीमप्युञ्चरत्यर्थं यशःस्तोमान्यश:समूहानुपचिनूपचयं नय । रामभद्रप्रदानेवेति भावः । । किंभूतान् । चकोरस्य प्रणयिनी प्रिया चकोरी तस्या रसज्ञा जिह्वा तस्या यत्पाण्डित्यं प्रा- वीण्य तस्य छिदुरं भेदकर्त यच्छशिधाम चन्द्रतेजस्तस्य भ्रमोऽतद्वति तत्प्रकारकं ज्ञानं तस्य भरः प्राचुर्य येषु तान् । उपचिन्विति 'उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्' इति है क् । अयमर्थ:--दर्शनेन तावन्न ज्ञातम्, रसनेनापि चकोरीभिर्न ज्ञातम्, स्त्रीलात्तासां मीग्ध्यं यतः । छिदुरमित्यत्र 'विदिभिदिच्छिदेः कुरच्' इति कुरच् । वृत्तिकारस्तु 'कर्मकर्तर्येव कुरन्' इत्याह । अत ईदृशी योजना विधेया-चकोरप्रणयिनीरसज्ञापाण्डित्येन छिदुरः स्वत- श्छेदनशीलः शशिधामभिः सह भ्रमभरो येषां तान् । ताभिस्तावद्रसज्ञापाण्डित्येन ज्ञात- मसी शनिकरः । दर्शनेन ज्ञायते किमिदं यशः शशितेजो वेति । एतेन यशसामतिशयो नर्मल्यं च दर्शितम् । 'अतिशयो भरः' इत्यमरः । इदानी यशस उत्कर्षमुक्त्वा प्रतापाक- र्पमाह-अपीति । खत्तेजोभिस्त्वकिरणः प्रभावैर्वा तमस्यन्धकार शोके वा शमिते शान्ति नीते सत्यसावम्बरमणिः सूर्यो दिशा यावामैत्री गमनेन मंत्री मित्रत्वं यदि न रे. क्षति नितरां रक्षतु तथापि न कापि हानिः । यस्यां दिशि रविरुदेति सा प्राचीत्यादि व्यवहारमाने तदन्वयात् । दिशा तमोनाशस्य त्वत्प्रतापरेव कृतत्वादिति भावः । 'छिदुरं छेदनद्रव्ये' इति मेदिनीकरः । "स्तोमीघनिकरवातः' इत्यमरः । 'रसमा रसना जिहा' इति च । 'तेजः प्रभावे किरणे' इति विश्वः । तमो ध्वान्ते च शोकेऽपि' इति च । 'घुमणिस्तरणिमित्रः' इत्यमरः । अधुना प्रयोजनमुद्घाटयति-किं विति । कतिपयरा- प्रमिति कतिपयशब्दगत्रयाविशेषणसमासं कृत्वा 'अहःसवैकदेश-' इत्यादिनाच् ममासा- न्तात् । 'कालावनौरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । 'पोटायुवति-' इत्यनेन तु समासे दा- रकतिपयरत्परनिपातः स्यात् । आयुधसध्रीचायुधद्वितीयेन । वितानो यज्ञस्तस्येदं बतानं प्रतम् । 'वितानो यज्ञ उलीचे' इति मेदिनीकरः । सनिहितयज्ञकर्मणामित्यर्थः । सनाधी- १. 'भ्रमरान्' इति पाठान्तरम्. २. 'कतिपयमहोरात्रम्' इति पाठान्तरम.

·काव्यमाला। मध्येरुत्य घन धिनोति जलधिः स्वैरम्बुभिर्मेदिनों हन्ति स्वैः किरणैस्तमिस्त्रमरुणं कृत्वान्तराले रविः । त्वं रामान्तरितश्च पालय निजैरेव प्रतापैः प्रजा- मीकोऽपि परोपकारमुहृदामेप स्वभावो हि वः ।। ३७ ।। कि च। दृष्टः साक्षाद सरविजयी नाकिनां चक्रवर्ती मात्स्यो न्यायः कथयति यथा वारुणी दण्डनीतिः । पातालेन्द्रादहिभयमथास्त्येव नित्यानुपक्तं तन्नः पुण्यैरजनि भवता वीर राजन्वती भूः ॥ ३८ ॥ करिष्यते सरक्षकं विधास्यते। अभूततद्भावे चिः। कर्मणि लट्। ननु रामेण तवाश्रमपदमलं. कृतं तैनास्माकं किमायातम् , यतः सर्वः स्वार्थ समीहत इत्याशहानिरासायाह-अपि चेति । तथापि करणफलस्य कर्तरि क्व पर्यवसानमित्यत आह -मध्येकत्येति। केचित्तु यद्येवं भवता महत्प्रयोजन तदा यज्ञरक्षार्थ मयैव गन्तव्यम् , किं फलं रामभद्रगमनेनेति दशरथवचनमाशय मध्येकृत्येत्याद्युत्थापयन्ति । जलधिः समुद्रो धनं मेघं मध्यकृत्यान्त- राकृत्वाम्युभिः पानीयर्मेदिनी पृथिवीं धिनोति प्रीणाति । मेघाः खल समुद्राग्जलमा- दाय वर्षन्ति, तन्मेघद्वारा समुद्रो पृथिवीं प्रीणातीति भावः । रविः सूर्योऽरुणं स्वसा- रधिमन्तराले मध्ये कृत्वा किरणस्तमिसमन्धकारं हन्ति नाशयति । त्वमपि रामान्त- रितो रामोऽन्तरितो मध्योभतो यस्य स तादृशः सन्, राममंन्तराले कृत्वा निजे: स्व. कीयः प्रतापैः प्रजा पालय रक्ष । प्रकृतप्रयोजक रूपमाह-यतः परोपकारसुहृदां वो युष्माकं जलध्यादित्रयाणामीटगीदृशः कोऽप्यनिर्वचनीयः स्वभावः । तथा च रामद्वारा मत्कार्यमनुपालयेति भावः । मध्येकृत्येति 'मध्येपदेनिवचने च' इति गतिसंज्ञा । 'कुग- तिप्रादयः' इति समासे क्त्वो ल्यप । धिनौतीति 'धिन्विकृण्व्योर च' इत्युकारमन्ययो- ऽकारश्चान्तादेशः । 'तमिस्रं तिमिरं तमः' इत्यमरः । 'अरुणोऽव्यक्तरागेऽ संध्यारागेऽर्म- सारथी' इति मेदिनीकरः । 'निजं स्वीये च नित्ये च' इति च । तरिकमन्ये शमादयो रक्षा न सन्त्येवेत्यत आह-दृष्ट इत्यादि।किंचा भन्यवेत्यर्थः। नाकिनां चमावर्तीन्द्रः साक्षात्प्रत्यक्षमेव दृष्टः । कीदृशः । अमुरविजयसुरस्यैव जैता, नाश्त्यति स्तुतिनिन्दापा वचनम् । यद्वासुरमात्रविजयी म व पुनरधर्मविजय्यमुरविनयी च । यद्वासुराणां वि. जयी यतः, अतस्तस्य सत्यविजयित्वादन्यायप्रवृत्तस्य राज्य स्थातुं न युक्तमिति। यद्वामुरा- दिगतो जयो यस्य तादाः । यद्वा तस्यामुरविजयित्वात्सदैव युद्धं लममेव यतते, तेन तस्य १. 'प्रभावः' इति पाठान्तरम्.

·अनर्घराघवम् । दशरया--(सविषादमात्मगतम् ।) कथमिदमस्माकं सकललोकशोक- शहूद्धरणशीलशीतलेभ्यः कौशिकप्रसादेभ्यो रामभद्रप्रवासवैमनस्यमुत्प- . स्वास्थ्यं नास्ति, अतः स्थातुमयुक्तं तत्रेति ।यद्वा यादृश इन्द्रोऽसुरविजयी तादृशो दृष्ट एव। सोलुण्ठ वचनमेतदिति । तदने गणेशादिनासुरा जिताः, अयं त्वशक्त एव कथं पराजेप्य- तीति । यद्वासुराणां विजयोऽसुरविजयः । कर्तरि पष्टी। सोऽस्यास्तीत्यसुरविजयी । अ- सुरकर्ट कविजययुक्त इत्यर्थः । तया च स न रक्षाक्षम इति न युक्तं तद्राज्ये स्थातुमिति । वरुणस्येयं वारुणी दण्डो दुष्टानां वधपन्धादिना शासनं तत्प्रकाशिका नीतिरनुशासनम् । गज्यस्थितिरिति यावत् । तथा च वारुणी दण्डनीतिवरुणसंवन्धिनी राज्यस्थितियथा तया मात्स्यो न्यायो व्यवहारः कथयति । मात्स्यो हि न्यायो यलवतां दुर्यलसजातीयम- क्षकत्वम् । तथा च साधूनामल्पधनानां महाधनरसाधुभिरुपद्रव इति पश्चिमदिक्पतेर्वरुण- स्यासोक्ता । तथा च तत्राप्यवस्थातुं न सांप्रतम् । अथशब्दः समुच्चये । 'अथ प्रश्नसमुच्चये' इति विश्वः । पातालेन्द्राद्वासुकेर हिभयं सर्पभय नित्यानुषक्तं नित्यसबद्धमस्ति । तस्य सर्प- त्वात् । यद्वा यो यस्य प्रतिपक्षः स तस्येश्वर इव । तत्र तस्य शक्तिमत्त्वात् । तेन पाता- लेन्द्रो गरुडस्तस्माद्भयं सर्पाणां नित्यमस्त्येव । तदक्षणासमर्थत्वाद्वामुके। यद्वा वासुकैरेव सर्पाणां नित्यं भयं कस्यायं वदिप्यति 'गरुडकर्टकमक्षणार्थ त्वं गच्छ' इति । इति पा- .ताले दोष उक्तः । तत्किमस्मामु तादृग्गुणस्य व्यतिरेक इत्यत आह-तत्तस्मानोऽस्माकं पुण्यैः हे वीर भवता त्वया करणभूतेन राजन्वती प्रकृष्टराजयुक्ता भूः पृथ्व्यानि जाता। कर्तरि चिण् । तथा च । इन्द्रादिभ्योऽपि त्वमद्भुतप्रताप इति भावः । मात्स्य इति 'तस्येदम्' इत्यण् । 'सूर्यतिप्यागस्त्यमरस्यानां य उपधायाः' इति यलोपाभावः । स- विपादमिति । शिशुरामभद्रमदानादिति भावः । विषादलक्षणं रसप्रकाशे-'सत्त्व- नाशो विषादः स्यादिष्टानाप्तिरसत्त्वजः । अकर्तव्यादिजनितो देवव्यापत्तिजो यया । अस्य चाभिनयः-'निश्वासोच्छ्टासहत्तापसहान्वेषणकादिभिः । ध्याननिद्रावैमनस्यविषादैश्चा- मिनीयते'। आत्मगतमप्रकाशम् । 'हृदयस्यं वचो यत्तु तदात्मगतमुच्यते । यतु श्राव्यं न सर्वस्य स्वगत तदिहोच्यते' । इति भरतः । विपादमेव प्रकटयति-कथमित्यादि। शुद्धः शत्यम् । 'शः संग्ल्यान्तरे कीले' इति विश्वः । उद्धरणमुत्पाटनम् । 'उद्धरणं समुद्धारे वान्ताने पालनेऽपि च' इति धरणिः । उद्धरणमेव शीलं स्वभावस्तेन शीत- लेभ्यः । मुसजनकेभ्य इत्यर्थः । वैमनस्यं दुःसिचित्तत्यम् । कोशिकप्रसादस्य विसदृश- फलस्यात् । मालानुरागविषयाच्चीतलवस्तुनोऽपि यमनस्यं भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह- १. 'कोशिफपादेभ्यः' इति पाटान्तरम्. २. 'अयुत्पत्स्यते' इति पाटान्तरम्.

·काव्यमाला। स्यते । दृष्टं वा निःशेषानन्दनिःस्यन्दिनीनामपीन्दुकरकन्दलाना कमलव- नीमीलनं कैलङ्कस्थानम् । (विमृश्य ।) का गतिः । · कूर्मराजभुजगाधिपगोत्रावदिक्करिभिरेकधुरीणः । मां प्रसूय कथमस्तु विगीतो हा परार्थविमुखो रघुवंशः ॥ ३९ ॥ विश्वामित्रा--(सस्मितम् ।) राजपें, ममकारो हि राजपुत्रेषु राज्ञामु- पलालनळेशाय केवलम् । उपयोगस्तु प्रजानाम् । यथैतत् । कष्टा वेधव्यथा कष्टो नित्यमुद्दहनक्कमः । श्रवणानामलंकारः कपोलस्य तु कुण्डलम् ॥ ४० ॥ दशरथः-भगवन्, परमनुगृहीता वयमेवं तत्रभवता संभाव्यमानाः। किं पुनरलतास्त्रः क्षारकण्ठो वत्सोऽयमिति Kग्धोऽस्मि । दृष्टमित्यादि । जगदानन्ददातृणामपि चन्द्रकिरणकन्दलीनां कमलवनीमुद्रणं कलक- स्थानं दृष्टमिति योजना । कमलवनीत्यत्राल्पार्थे डीम् । गतिरुपायः प्रकारो वा । 'उपा- येऽपि प्रकारेऽपि गतिरुक्ता मनीषिभिः' इति परणिः। अत्र तावदतिप्रियतमरामभद्रस्या- प्रदानमेव श्रेय इति विकल्प्य तत्रापि दूषणमाशङ्कते-कूर्मराजेति। हा फष्टम् । मां प्रसूय जनयित्वा रघुवंशोऽपि परार्थविमुखोऽन्यकार्यविमुखः सन्कथं विगीतो निन्दितोऽस्तु । अपि तु नास्तु । 'सुगीतः' इति कचित्पाठः । तत्रं हा कष्टम् । परार्थविमुखोऽन्यप्रयोजन- परामुख: फपमस्तु । अपि तु नास्तु । सुगीतः प्रसिद्धः सनित्यर्थः । 'विगीतो निन्दिते .मतः' इति विश्वः। कूर्मराजः फच्छपपतिः, भुजगाधिपः सर्पराजः, गोत्रप्राया फुलपर्वतः, दिफरी च दिग्गजश्च, एभिः समभकधुरीणः । धरणीधारक इत्यर्थः । 'कुलं गोत्रम्' इति शाश्वतः । 'नावाचलीलशिलोचयाः' इत्यमरः । एकधुरीण इत्यका चासी धूध- कधुरा । 'कक्पू:-' इत्य नारसमासान्तः । 'सः सर्वधुरात्' इत्यनुत्तेः 'एकधुराम्गुरु पति सः । धरिः। 'धूः स्याद्भारचिन्तयोः' इति विश्वः । विश्वामित्रः स्वप्रयो- जनाय राममविपयरुदारयानुराग शिधिलयति-ममकार इति । ममकारो मम. स्वम् । ममशन्दोऽयं विभक्तिप्रतिपकोऽव्ययम् । यथा ममतेत्यादी । उपलालन दीला. लिस्यम् । अत्र दृष्टान्तमाह-फटेति । श्रवणानो कर्णानां धन्यथा वेधनपीटा फटा दुःएपदा । यहनलम उद्दनपरिश्रम नित्यम् । गुण्डल पुनः कपोलस्य गण्डस्यालं. फरणम्, न तु आपणानाम् । तथा च रामप्रयोजनं रास्यस्मदादीनाम्. न तु भारतामिति भावः। ममाप्यमानाः सम्पायभायमाना: भातासोऽशिक्षितायुधोदोऽनयत्तानो या। 1. कमसिनोमोलनम्': 'कमलानीविनिमोसनम्' इनिपाटान्तरम. १. 'भद्रस्थानम्' इति पाटान्तरम्. ३. क्षौरफष्टय' इति पाठान्तरम्.४. प्रमुग्धोरिम' इति पाटान्ताम.

·१ अ अनराधवम् । विश्वामित्र:--विहत्य ।) सखे, तत्रभवन्तं मैत्रावरुणिमपि पुरोधाय चरितब्रह्मचर्यव्रतस्य धनुर्वेदसंस्कारास्तावदस्य कशाश्वप्रसादादस्मारवाय- तन्ते। दशरथ:-(सविनयोपरोधम् ।) भगवन्, उच्छुसितमपि रघुराजबीजिनां त्वदायत्तमेव, किमुत कार्मुकविद्यासंप्रदायः। शझे सहखकिरणकुलैकपक्ष- पातेनैव सहस्र वत्सरान्भगवन्तं कशाश्वमुपासीनो दिव्यास्त्रमन्त्रोपनिषद- मध्यगीष्ठाः। विश्वामित्र:-~-अलंच ते रामभद्रेऽपि वालोऽयमित्यलोकसंभावनया। दिवस्पृयिव्योस्तिमिरतिरस्करिणी तरणिरणुतरोऽपि तेजसा तिरस्करोति । क्षीरकण्ठो दुग्धपायी। पालक इत्यर्थः । मैत्रावीण वसिष्ठम्। पुरोधाय पुरोहितं कृत्वा । 'पुरोऽव्ययम्' इति गतिवात्समासः । संस्कारोऽपूर्वशक्त्याधानम् । 'अपूर्वशक्त्याधाने च संस्कारोऽनुभवेऽपि च' इति विश्वः । कृशाश्वो विश्वामित्रगुरुः । आयतन्त आयत्ताः । उच्चसितं जीवितम् । रघुराजयीजी रघुराजवंश्य. । योजं प्रथमपुरुष: प्रधानपुरुषो वा। 'घुराजपीजानाम्' इति पाठे रघुराजैव पीजान्यगुरकारणानि तेपामुच्छसितमुद्रमः। संप्रदाय उपदेशः। शके तर्कयामि। सहस्र वत्सरान्सहसवर्षान् । 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया'। इह सहस्रशब्देनकवचनवतव सहस्रसंख्याया अभिधानं वत्साशब्देन बहुवचनवता पहुत्वा- मिधानम् ,अतस्तादृशयोरेवान्वयः अन्यया योग्यताया अभावः। तन्मूलकमेव 'विंशत्याद्याः सदेकरखे संख्याः संख्येयसंख्ययोः' इत्यमराभिधानमपि । उपासीन उपस्थितः । समीपे स्थित इत्यर्थः । 'ईदासः' इतीलम् । मन्त्रोपनिषन्मन्त्रबहुलवेदभागभेदः । यद्वा मन्त्रो मन्त्रात्मको वेकः । तद्व्याख्यानन्य उपनिषन् । अध्यगीष्टा अधीतवानसि । इट् अध्ययने' लुइ । “विभाषा लुलडोः' इति गाडादेशः । गाकुटादिसूत्रेण डित्वे सति 'धुमास्था-' इतीलम् । अलं निषेधे । अलं चेत्यार्थािन्तरेण व्यति--दिव इति । अणुतरोऽपि स- धमतरोऽपि । अभिनवोऽपीति यावत् । तरणिः सूर्यस्तैजसा किरणेन दिवस्पृथिव्योः स्वर्ग- - मुवोस्तिमिरमेव तिरस्करिणीमवरोधिकाम् । पलको' इति पसिद्धाम् । यद्वा जवनिकाप- टीम् । तिरस्करोत्यपसारयति । तिमिरतिरस्करिणीति तिमिरेण तिरस्करिण्या स्पफम् । दिवस्तृषिव्योरिति । चि पृथिवी चेति समासे "दिवसच पृथिव्याम्' इति दिवशब्दस्य दिवसादेश: । 'अणुः सूक्ष्मे प्रीहिभेदे' इति विश्वः । प्रतिसीत जवनिका स्यात्तिरस्करिणी १. किं पुनः' इति पाठान्तरम्. २. 'परिवत्सरान' इति पाठान्तरम्. ३, 'द्यावाट- वियोः'; "दिवस्मृधियोरन्तराले' इति पाठान्तरम्. ६ ·४२ काव्यमाला। दशरथ:-(सस्मितम् ।) भगवन्कुशिकवंशकेतो, कस्य तलिनी तादृशी जिह्वा यस्त्वामपि वाणमधरोत्तरेणाभिसंधत्ते । (अपवार्य ।) वामदेव, एव- मनभवान्कौशिको ब्रवीति । वामदेवः-राज, किमत्र प्रष्टव्या वयम् ।। कौशिकोऽर्थी भवान्दाता रक्षणीयो महाक्रतुः । रक्षिता रामभद्रश्चेदनुमन्यामहे वयम् ॥ ११ ॥ अपि च । जगतीभारखिन्नानां विश्रामो भवतामयम् । यद्यथाकामसंपत्तिप्रीतार्थिमुखदर्शनम् ॥ ४२ ॥ किं च विशेपेण । पूरयितुमर्थिकामान्मत्रावरुणेन गोत्रगुरुणा ते । संदिशता संदिष्टः समाधिदृष्टोऽयमेवार्थः ॥ १३ ॥ च सा' इत्यमरः । केतुः पताका । तलिनी स्वच्छा । पटुतरेति यावत् । यद्वा विरला । तथा च विश्व:--'तलिनं विरले स्तोके स्वच्छेऽपि वाच्यलिङ्गकम्' इति केचित्तु शक्तेति वदन्ति । अधरोऽधोवर्ती पाध्यः । उत्तरः श्रेष्टो पाधकः । तथा च पाध्यसाधयमावेने. त्यर्थः । अभिसंधत्ते याधितुमीहते वियदते वा । यद्वा फस्य ब्राह्मणस्तादशी समर्था जिदा स एव तम समर्थः । 'कः प्रजापतिपद्दिष्टः' इत्येाक्षरः । अपवायेति । 'रहस्य तु यद- न्यस्य परायस्य प्रकाश्यते । नाट्यधर्मसमावेशास्मृतं तदपयारितम्' इति भरतः । एव- मिति । कि.मम प्रिपेयमिति भावः । वामदेवो राममदानीपयिक रूपमाद-जगतीति । भवतो रघुर्यदयानां यपाकामं यच्छ संपत्या प्रीतो योऽर्थी प्रार्थफस्तस्य मुखदर्शन यदयं विश्रामः । श्रमोपशमहेतुरित्यर्थः । कोशानाम् । जगतीभारेण पृथ्वीभारेण सिमानाम् । राममद्रप्रदानीपयिक पूर्ण कथितं संदेशमनुस्मारयति-फिचनि । अयमा पाशिफागम- नानन्तरं राममदमदानापो मेयरमेन यसिष्टेन 'हुतामिष्टं च तसं घ (9)यादिपूल. नाशि सदियः। ननु तेनानागतोऽयमकाताभाद-समाधिना ध्यानेन र वसिष्टादेशस्यावश्यकतामार-गोत्रगुरणेति । गोनं गुलम् । अधिशामान्याशामिल- १. अधरोनि पाटान्तरम्. २. पाशिर्षगादिकपटीशाकारण न व्यायातः कदापिसक्षितः स्वाद, मूलनी एर.

·४३ अनर्थराघवम् । दशरथः-वामदेव, एवमेतत् । ध्यानमयदृष्टिपातप्रमुषितकालावविप्रकपु । विपयेषु नैष्ठिकानां सर्वपथीना मतिः क्रमते ॥ ४ ॥ (विमृश्य ।) क्रियाणां रक्षायै दशरथमुपस्थाय विमुखे मुनौ विश्वामित्रे भगवति गते संप्रति गृहान् । तपोलेशलेशादुपशमितविघ्नप्रतिभये प्रवृत्ते यष्टुं वा रघुकुलकथैवास्तमयते ॥ ४५ ॥ (मुनि प्रति ।) जगद्गुरो गाधिनन्दन, त्वं चेद्दीक्षिप्यमाणो मे रामभद्रं प्रतीक्षसे । तन्नः पतिव्रतावृत्तमियं चरतु मेदिनी ॥ ४६॥ पितान्पूरयितुं संदिशता । तथा च रामोऽवश्यं दातुमर्ह इति भावः । ध्यानेति । नैष्ठि-' कानां निष्ठावतां मुनीनां मतिर्विषयेणु कार्यविन्द्रियार्येषु सर्वपथीना सर्वपथव्यापिनी। सर्वकुलमार्गव्यापिनोति यावत् । क्रमते वृद्धि याति । न केनापि प्रतिवध्यत इत्यर्थः । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इति तड् । कीदृशेषु । ध्यानमयी या दृष्टिस्तस्याः पातेन प्रमु- पितो दूरीकृतः कालस्यातीतानागतस्याध्वनो मार्गस्य विप्रकों दत्वं येषु । योगज्ञानस्व. रूपेण चक्षुषा सर्व पश्यतीत्यर्थः । पूर्व कूर्मराजेन्यादिना सामान्यतोऽनिष्ठमात्रमाशद्वित- म्, इदानीमतिकोधशीलात्तपस्विनोऽत्यन्तानिष्टमाशङ्कते-क्रियाणामिति । क्रियाणां यज्ञानां प्रकृतत्वात् । रक्षाय दशरथं मामुपस्थाय सगतीभूय भगवति विश्वामित्रे मुनौ विमुखेऽप्राप्तकामेऽनन्तरं गृहान्गते ततस्तपोलेशक्लेशात्स्वल्पतपोव्ययादुपशमिते दूरीकृते विघ्नप्रतिभये विनवासे । अथ मुनी यष्टुं यज्ञं कर्तुं प्रवृत्ते सति रघुवशकथास्तमयतेऽस्तं नाशमेष्यन्येव । 'अय गती' वर्तमानसामीप्ये लट् । अस्तमिति मान्तमव्ययम् । तस्माद. चश्यं रामो दातुमर्ह इति भावः । त्वमित्यादि । हे मुने, त्वं यदि दीक्षिप्यमाणो यज्ञ करिष्यनरामं प्रतीक्षसे प्रत्यवेक्षकमिच्छसि, ततो नोऽस्माकमिय मैदिनो पतिव्रतावृत्त पति- व्रताचरित्रमेकपतित्वं चरतु । चरति वा । तदा वर्तमानसामीप्ये लट् । पत्युतं यस्याः सा पतित्रता । तस्या वृत्त चरित्रमेकपतित्वम् । अयमाशयः-य एवास्याः पती रक्षिता ततवृत्तं चरितमनुगच्छति । पतिशब्दस्तु 'पा रक्षणे' पातेईतिः । तस्माद्रक्षणात्पतिः। तथा च राम एवास्याः पतिर्भवत्विति भावः । यद्यपि सर्वपतितया कुलटात्वं भवति, न तु पतिततात्वम्, तथापि य एवास्या रक्षिता स एवं पतिरिति नियमान दोपः । यथा १. 'ज्ञानमय' इति पाठान्तरम्.

·काव्यमाला। (नेपथ्याभिमुखः।) कः कोऽत्र भोः । (प्रविश्य ।) दौवारिका:-किमाज्ञापयति देवः । दशरथ:----आहूयतां रामभद्रः । वामदेवः-लक्ष्मणश्च । दशरथः-(सस्मितम् ।) ऋपे, पृथक्प्रयत्नापेक्षी नायमर्थः । न खलु प्रकाशमन्तरेण तुहिनभानुरुज्जिहीते । (दौवारिको निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणौ।) रामः- (सहर्षम् ।). सुराधीशक्रोधाज्जगदपरथा कर्तुमपरे पुराणब्रह्माणो भुवनपितरः सप्त च कृताः । धृतास्तुष्टेनामी बहिरपि च वैश्वानरपथा- कथा पौराणी यच्चरितमितिह स्म प्रथयति ॥ ४७ ॥. कथं सोऽपि भगवान्विश्वामित्रः स्वयमस्माभिरुपचरिष्यते। (इति प. पाश्चाल्याः पञ्चपाण्डवस्वामित्वेऽपि नासतीत्वं वृत्तमिति । एतेन या मम पतितता कैकेयी तस्या वृत्तं चरित्रं रामप्रवासभरतराज्यप्राप्तिरूपं मेदिनी चरत्वनुसरविति सूचित्रमिति गण्ठः । गण्डलक्षणं तु भरते-'अनावरणभाव्यर्थवादो गण्ड इति स्मृतः' इति । 'वृत्तं वृत्तेऽप्यधीते च वरिनेऽपि' इति विश्वः । नेपथ्य इति । तालक्षणमहमलिखे प्रागेव । दीवारिक इत्यत्र द्वारे चरतीति ठक् । 'द्वारादीनां च' इत्यैच् । अयमों लक्ष्मणागमनरूपः। उज्जिहीते । उदेतीत्यर्थः । ओहा गती'।'ई हल्यघोः' । अभ्यासस्य 'भृनामित्' इती- त्वम्। सुराधीशेति । पौराणो पुराणसंयन्धिनी इतिह कथा ऐतियकथा यचरितं विश्वा- मित्रचारतं प्रथयति ख्यातं कारयति स्म। तत्किमित्यत आह-मुराधीशेति। मुराधीशस्ये. न्द्रस्य प्रोधादपरथान्यया जगकर्नुमपरेऽन्ये पुराणनमाणः । अग्निप्वात्तापेक्षयापरत्वम् ।. सप्त च भुवनपितरो मरीच्यभिप्रभृतयः सप्तर्पयः कृताः । ततो नानादेवप्रणिगतात्तुटेन संतोष गच्छतामुना फीशिफेनामी प्रमाणो वैश्वानरपथावर्धिताः । पैश्वानरपय आका. शविशेषस्यानम् , यत्र सप्तर्पयः सन्ति । यद्वा वैश्वानरपयोऽमिपथस्तम सप्तर्षयः सन्ति त. (दिरेव । यदा घेवानरपयाविनादिरेय पाहा एव पृताः । आहुतिभागिनो न कृता इत्यर्थः । प्रभयतीति । 'प्रय आल्यान' घटादिः । 'लट् रमे' इति भूते लट् । रूपयना. १. 'स्वंयमुपपरिणतेऽस्मामिः' इनि पाठान्तरम.

·अनराघवम् । रिकामपुरोऽवलोक्य हर्षातिशयं रूपयन् ।) नूनं विनयनम्रयोस्तातवामदेवयो. स्तृतीयः प्रशान्तपावनी याकतिः स भगवान्विश्वामित्रो भविष्यति । लक्ष्मणः--(साश्चर्यस्मितम् ।) आर्य, अयमयमीदंशप्रशमविश्वसनीयतनु- भुवनभयंकरीः कथमधत्त रुपोऽपि मुनिः । स्थितमिदमेव वा मृदुमनोज्ञतुपारतमा- स्तमसि सति ज्वलन्ति सहसैव महौषधयः ॥ ४८ ॥ रामः-वत्स लक्ष्मण, एवं दुरवगाहगम्भीराश्चित्रीयन्ते महान्तः । अपि च । व्रतविहतिकरीभिरप्सरोभिः सह जगदस्य निगृहतो गृणन्ति । नमदमरशिरःकिरीटरोचिर्मुकुलितरोपतमांसि चेष्टितानि ॥ ४९ ॥ ट्यन् । नूनं निश्चये । पूयतेऽनयेति पावनी । करणे ल्युट् । लक्ष्मणस्य किनिष्ठत्वाद्राम प्रत्यार्यपदेनाभिधानम् । तदुक्तं भरते--'विप्रामात्याग्रजा आर्या नटीसूत्रकृती मियः' इति । अयमपमिति । 'संभ्रमे द्वे भवतः' इति द्विवचनम् । अयं मुनिर्विश्वामित्रः कथं रु- पोऽपि क्रोधानप्यधत्तेति योजना । ईदृशेन प्रशमेन शान्त्या विश्वसनीयतनुरपीत्याश्चर्य- स्फोरणम् । रुपः कीदृशीः । भुवनभयकरीः । 'मेघर्तिभयेषु कृञः' इति खम् । 'अरु- पिदजन्तस्य-' इति मुम्। कथमित्याक्षेपसमाधानाय स्वयमेवार्थान्तरं न्यस्यति-स्थित- मिति । इदमेव वा स्थितम् । युक्तमेतदित्यर्थः । महौषधयो दिव्यलतास्तमस्यन्धकार सति सहसैव हठेनैव ज्वलन्ति । कोदृश्यः । मृत्यः सुकुमाराः, मनोज्ञा रमणीयाः, तुपा- रतमा अतिशीतलाः। एतादृश्योऽपीत्यर्थः। अथ च तमसि क्रोधे । लक्ष्मणवाक्यम- नुमोदते-एवमिति । दुरवगाहोऽनवगाह्यः । गम्भीरो महान् । चित्रीयन्त आश्चर्य कुर्वन्ति । 'नमोवरिवचित्रडः क्यच् । डित्करणसामर्थ्यात्तट् । दुरवगाहगम्भीरम- हिमत्वमेव स्फोरयति-व्रतेत्यादि । अस्य कौशिकस्य चेष्टितानि कर्मभूतानि पीरा- णिका गृणन्ति वदन्ति । ' शब्दे' यादिः । कीदृशानि । नमन्तो येऽमरा देवास्तेषां शिरसकिरोटानां शिरोमुकुटानां योचिस्तेजस्तेन मुकुलितानि संकुचितानि रोपरूपाणि तमांसि यत्र तानि । व्रतविहतिकरीभिस्तपणेनाशकारिणीभिरप्सरोमिः सह जगद्विष्टप १. 'विलोक्य'; 'अवलोक्य च' इति पाठान्तरम्. २, तृतीया प्रशान्तपावनी- यमाकृतिः' इति पाठान्तरम्. ३. फेचित्पुस्तकेगु 'आर्य' इति नास्ति. ४. 'गम्भी- रचरिताः' इति पाठान्तरम्.

·काव्यमाला। . वामदेवः-(संहर्ष दृष्ट्वा ।) कथमागतो रामभद्रः । (मुनि प्रति ।) भगवन्, ब्रह्मज्योतिर्विवर्तस्य चतुर्धा देहयोगिनः । ऋष्यशृङ्गचरोरंशः प्रथमोऽयं महाभुजः ॥ १० ॥ विश्वामित्रः (सहसंभ्रममवलोक्य ।) वामदेव; किमुच्यत आरण्यकेषु किमपि प्रेकृष्टतमं ब्राह्मण्यमृप्यशृङ्गस्य । न केवलममुना वत्सेन ब्रह्मर्षि- विभाण्डकः पुत्रवतां धुरमारोपितः, देशरथोऽपि । देशरथः-भगवन, एवमेवैतत् । ये मैत्रावरुणं पुरोहितवतो वंशे मनोजज्ञिरे तास्ता वैनयिकीः क्रिया विदधिरे येषां च युप्मादृशः । तेपामश्चलमेप ते दशरथः संप्रत्यमी ये पुन- र्जातास्ते ध्रुवमृष्यशृङ्गतपसामैश्वर्यमिक्ष्वाकवः ॥ ५१ ॥ निगृह्नतो भस्मीकर्तुमिच्छतः । व्रतविहतिकरीभिरिति 'कृो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति टः । टित्त्वात् 'डीप् । 'विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः । वामदेवो रामभद्रं परिचाययति-- ब्रह्मेत्यादि । ऋष्यशृङ्गस्य मुनिविशेषस्य चरोहव्यानस्यायं महाभुजो रामः प्रथों- श आयो भागः । कीदृशस्य। ब्रह्मतेजःपरिणामस्य चतुर्धा चतुष्प्रकारेण रामादिराजपुत्र- चतुष्टयत्वेन देहयोगिनः शरीरभागिनः । 'अंशः स्कन्धे च भागे च' इति विश्वः । 'ज- लावर्तेऽप्यथ चरुः पुमान्हव्यानभाण्डयोः' इति धरणिः । ब्रह्मज्योतिर्विवतोऽयमिति कृत्वा लीलामात्रेणव मदिष्टसाधनक्षम इत्याशयादाह-सहर्पमिति । अत एव संभ्रम आदरः । आरण्यकेपु वनवासिगु मध्ये । 'अरण्यान्मनुष्ये' इति वुन् । ब्राह्मण्यं ब्रह्मकर्म । ब्राह्मणादित्वात्म्यम् । वत्सेन पुत्रप्रायेण । 'पुत्रादौ तर्णके वर्षे वत्सः' इति विश्वः । अ. मुना ऋप्यगण । 'विभाण्डकस्यापि ऋष्यशप्रसादादेव पुत्रो वृत्तः' इति पुराणम् । वि. श्वामित्रवाक्यमनुमोदमान एव अध्यगृगस्तुतिमाह-ये मैनावरुणमितिः ये राजानो मैत्रावरुणं वसिष्टं पुरोहितयतः पुरोहित कुर्वतः । यद्वा पुरोऽप्रे हितवतोऽपितवतः। मनो- वो जज्ञिरे जाताः । येषां च राज्ञां युष्मायो भवद्विधास्तास्ताः प्रमिद्धा वनयिकोविनय. प्रधानाः । यद्वा विनयाधारहेतुभताः । क्रिया व्यापारकलापान्यिदधिर विदितान्तः । तत. वाय दारयस्तेषां राक्षामन्चलं प्रान्तदेशः । अंचल' इति ख्यातः। अगलशब्दस्या जाति- तयान्वयः। संमन्यधुना ये पुनरमी रामादय इक्ष्वाकयो जातास्ते ध्रुवं निषितमृणहतप. १.राम या सहर्षम्' इति पाठान्तरम्. २. 'आलोगय इनि पाटान्तरम्. ३. 'प्र. कृष्टतमं फिमपि' इति पाठान्तरम्. ४. 'राजपिशरोऽपि' इति पाठान्तरम्. ५. 'याम- देवः' इति पाठान्तरम्. ६. मंगरुणिम्' इति पाटान्तरम्. ५. 'भबलः' इति पाटान्तरम्, - ·१ अङ्गः] अनर्घराघवम् । -१७ , (रामलक्ष्मणादुपसर्पतः ।) देशरथः--वत्सौ, भगवानेष निःशेषभुवनमहनीयो महामुनिः कौशिकः प्रणम्यताम् । रामलक्ष्मणौ-(उपमृत्य।) भगवन्विश्वामित्र, सावित्रौ रामलक्ष्मणाव- भिवादयेते। । विश्वामित्रः-वत्सौ, आयुष्मन्तौ भूयास्ताम् । (दति भुजाभ्यां गृहीत्या रामं निर्वर्ण्य च सबहुमानम् । आत्मगतम् ।) वसिष्टोक्तैर्मन्त्रैर्दधति जगतामाभ्युदयिकी धुरं संप्रत्येते दिनकरकुलीनाः क्षितिभुजः । . गृहे येषां रामादिभिरपि कलाभिश्चतमृभिः स्वयं देवो लक्ष्मीस्तनकलशवारीगजपतिः ।। ५२ ॥ सामैश्वर्य परिणामः । अत्राप्यजहल्लिङ्गता । वैनयिकीरिति 'विनयादिभ्यष्टक्' इति ठक् । उपसर्पतः समीपं गच्छतः । महनीयः पूजनीयः । सावित्री सूर्यापत्ये । 'तस्यापत्यम्' इत्य- ण् । भूयास्तामित्याशीर्लिङ् । मध्यमपुरुषद्विवचनम्। निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । तदुक्तम् --'समी निर्व. जननिमालनी' इति । सबहुमानं प्रचुरसमानं यथा स्यादेवम् । विश्वामित्रश्छलतो वसिष्ठं स्तौति-वसिष्ठोक्तैरिति । एते दिनकरकुलीनाः सूर्यवंशजाता: क्षितिभुजो राजानः संप्रति वसिष्टोतर्मन्त्रैर्जगतामाभ्युदयिकीमभ्युदयम्योजना धुरं भारं दधति वदन्ति । ज- गतामाभ्युदयिकभारधारणे हेतुमाह-येषामिति । येषां राज्ञां गृहे रामादिभी रामलक्ष्म- गभरतशत्रुघ्नरूपाभिश्चतसृभिः कलाभिश्चतुभिरशैर्देवो नारायणः स्वयमस्ति साक्षादस्ति । अस्तीत्यव्याहार्यम् । 'यत्र क्रियापदं नास्ति तत्रास्तिर्भवतीपरः प्रयोक्तव्यः' इति भाष्यकारवचनात् । देवः कीदृशः । लक्ष्म्याः स्तनावेव कलशो तावेव वारी गजयन्धनी तत्र गजपतिहस्तिराजः । इद कलशाभ्यां स्तनी रूप्येते, वायर्या च कलशी, इति रूपकरू- पकोऽयमलंकारः । यदाह दण्ही-'मुखपङ्कजरङ्गेऽस्मिन्धूलतानर्तकी तव । लीलानृत्य करोतीति रम्य रूपफरूपकम्' इति। 'स्तनविषमवारो-' इति पाठे विषमा कठिना वारी विषमवारी तस्या गजपतिरिव । अत्र तु रूपकम् । एतेन "विशेषणद्वारा-' इति न्यायेन नारायणोऽन लभ्यते। आभ्युदयिकीमिति तदस्य प्रयोजनम्' इति ठस् । कुलीना इत्यत्र 'कुलात्सः' इति खः । न च 'ग्रहणवता-प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इति तदन्त- खाभावाखप्रत्ययाभाव इति वाच्यम्। परिभाषाया नापामूलत्यादनित्यत्वात् 'शापरुसिद्धं न सर्वत्र' इति वचनात् । यद्वा दिनकरा इव कुलीना दिनकरकुलोना. । 'वारी स्याद्गज १. 'वामदेवः' इति पाठान्तरम्. २. च निर्वर्ण्य' इनि पाटान्तरम्.

·काव्यमाला। अपि च। . - त्वं तास्ताः स्मृतवानृचो दशतयोस्त्वत्प्रीतये यज्वभिः खाहाकारमुपाहितं हविरिह त्रेताग्निराचामति । त्वां क्षीरोदनलेशयं ऋतुलिहः पृथ्वीमवातीतर- त्रुद्वत्ता दशकंधरप्रभृतयो निग्राहितारस्त्वया ॥ ५३॥ वामदेवः-(सस्मितम् ।) वत्सौ, अयमत्रभवान्भवन्तौ नेतुमागतः । रामलक्ष्मणौ-यदभिरुचितं भवते तीताय च । (दशरथस्ती सस्नेहमादाय 'भगवन्को शिक' इत्य|क्ते मन्यूत्पीडनिगृह्यमाणकण्ठो वामदेवस्य मुखमीक्षते ।) पन्धन्याम्' इति धरणिः । वसिष्टस्तुतिप्रसङ्गादाम स्तुत्वा स्वातन्त्र्येण विष्णुरूपतया पुनस्तं स्तौति-त्वमिति।त्वं तास्ता अनिर्वचनीयस्वरूपा दशतयीनामधेया नाचः स्मृतवान् । ब्रह्मरूपित्वात् । दशतयीनामधेया ऋचो ऋग्वेदे वहयः सन्ति । यद्वा दशतयोर्दशावयवाः । 'संख्याया अवयवे तयप्' । त्वत्प्रीतये यज्वभिर्याजिकैः स्वाहाकारं स्वाहाकृत्योपाहितं दत्तं हविद्धुतादि त्रेतारूपोऽमिस्त्रेताग्निराचामति खादति । 'चमु अदने' । 'प्टिवुल्लमुचमा शिति' इति दीर्घः । स्वाहाकारमिति 'द्वितीयायां च' इति णमुल् । ननु वीप्सायां णमुल्विधानात्कयमावीप्सायां तदिति चैन । 'अनुदात्त पदमेकवर्नम्' इति ज्ञापकादवी. प्सायामपि णमुलो विधानात् । प्रेताप्तिरिति 'दक्षिणामिर्गाईपत्याहवनीयो प्रयोऽमयः । अमित्रयमिदं प्रेता' इत्यमरः । अत्र यद्यपि प्रेताशब्देनैवामित्रयं लभ्यते तथाप्यमिशब्दो- पादानं स्फुटार्थम् । यथा करिकलभ इत्यत्र करिशब्द इति । यद्वा प्रेताशब्दस्य नाना. धत्वादमिस्वरूपत्रेतायोधनार्थमग्निपदम् । क्षीरोदस्य समुद्रस्य जलेशयं जलशायिनं त्यो फतुलिहो देवाः । दुष्टदानवनिप्रहार्थमित्यर्थात् । अवातीतरनवतारितवन्तः । क्षीरोददा- ब्देन रूल्या समुद्र एवोच्यते । यद्वा जलशन्देन लक्षणया क्षीरमुच्यत इत्यनयोन सा. मानाधिकरण्यविरोधः । जलेशयमिति 'अधिकरणे शेतेः' इति टः । "शयपासवासि- प्वकालात्' इत्यलुरु । अयातीतरनिन्ययतरेर्ण्यन्ताह घट् । ण्यन्तत्वादिकर्मकता । उद्वत्ता गतचरित्रा गर्विष्टा या । दसकंधरप्रभृतयो रावणादयस्त्वया निप्राहितारस्लयेर निदातव्याः । एतेन रावणयधपर्यन्तमस्मायमुद्देश्यमिति गचितम् । निमाहितार इति प्रो टि फर्मणि तटि रमि 'स्यसिन्-' इत्यादिना विपदावादृद्धिरिद् च । अयं की. शिकः । भवते साताय यत्र 'रुच्यांना प्रीयमाण.' इति रामदानता । मन्मुन्गम् । दुःरामिति यावत् । 'मन्युदन्ये प्रती अधि' इति विश्थः । उत्पीरः समूह उद्गमी वा । 1.नुभुजः' इति पाटान्तरम्. २. फेनिपुस्तकेयु 'गस्मितम्' इति नास्ति. ३. ताताप भवते च' इति पाटान्तरम्.

·C ९ वामदेवः अनर्घराघवम् । -इमौ तौ रामलक्ष्मणौ । (इत्यर्पयति ।) (विश्वामित्रः सादरं गृहाति ।) (नेपथ्ये शङ्खध्वनिः।) (वामदेवो निमित्तमनुमोदमानो दशरथमुल्लासयति ।) (पुनर्नेपथ्ये) वैतालिक:-सुखाय माध्यंदिनी संध्या.भवतु देवस्य । संप्रति हि किरति मिहिरे विप्वद्रीचः करानतिवामनी स्थलकमठवद्देहच्छाया जनस्य विचेष्टते । गनपतिमुखोद्गीणेराप्यैरपि त्रसरेणुभिः शिशिरमधुरामेणाः कच्छस्थलीमधिशेरते ॥ ५४ ॥ अपि चेदानी पटीरतरुकोटरकुटीरमध्यासीनाः प्रत्यक्षरस्त्रुतसुधारसनिर्विषाभि- राशीभिरभ्यधिकभूपितभोगमाजः । निगृह्यमाणोऽभिभूयमानः । दशरथो वामदेवस्य मुखमीक्षत इति । इमी ती रामलक्ष्मणी । मुंनय समय॑तामिति भावः । निमित्तं शुभलक्षणम् । नेपथ्ये वैतालिकः पठति । मुखाय मुखार्थम् । तादर्य चतुर्थी । माध्यदिनीति मध्यं दिनस्य मध्यंदिनम् । यद्वा 'मध्य मध्य दिनण चास्मात्' इति दिनण । मध्यशब्दस्य मध्यमादेशः। मध्यंदिनस्यैयं माध्यदिनी । अण् । ढीप् । तालिक एव मध्यादं वर्णयति-किरतीति । मि. हिरे मर्ये विष्वद्रीचः सर्वतो गमनशालिनः फरान्किरति क्षिपति सप्ति जनस्य देहच्छाया स्थलस्थितकच्छपवद्विचेटते चलति । अतिवामन्यतिसर्या । मध्या पादप्रदेशेऽतिमूक्ष्मा छाया दृश्यत एवेति मावः । अपिः समुच्चये । एणा हरिणा अपि फच्छस्थली जलयहुलप्रदेशमधिशेरते। तत्र स्यपन्तीत्यर्थः । कोशीम् । हस्तिराज- रोनोगीणैः क्षिप्राप्पैर्जलीयनसरेणुभिणुकत्रयारम्धैर्दव्यैः शिशिरमधुरी शीतला मनो. हरा च । विप्वदीच इति विष्वगमतीत्यर्थे 'मात्विम्-' इत्यादिना छिन् । विष्यग्देय- योष टेरप्रयतायमत्यये' इत्ययादेश रूपम् । अतियामनीति गोरादित्वान्टी । अधिशे. रत इति शीदो ट्' । करछस्थलीमिनि 'अधिशीर्-' इत्यादिना फर्मना । मिदिरा रणपूरणः' इत्यमरः । 'विचार विष्यति' इति च। 'परमाणुश गणुरु अमरेणुस्ततो एज: । अमरेणुभिरयाभिरय रेरिति स्मृतः' इति शिक्षा । 'फमयः कच्छपे पुमि' इति मेदिनीपरः । 'जलमायमनू स्यात्पुसि फच्रस्तपादियः' इत्यमरः । 'नगहिताः' इगरि । भपि चदानीमिति। पटौरतरुपन्दनरक्षरतस्य यः पोटगे रन्ध्रः स र गुटी. १. मलनिमालगोतिया इति पाट.. २. 'मयमध्यामीनाः' इति पाठ..

·५० 'काव्यमाला। 1 गायन्ति कबुकविनिदुतलोमहर्प- स्वेदोर्मयस्तव गुणानुरगेन्द्रकन्याः ॥ ५५॥ विश्वामित्र:-सखे दशरथ, प्रियमपि तथ्यमाह वैतालिकः । मन्दोद्धृतैः शिरोभिर्मणिभरगुरुभिः प्रौढरोमाञ्चदण्ड- स्फायन्निर्मोकसंधिप्रसरदविगलत्संमदखेदपूराः । जिह्वायुग्माभिपूर्णाननविषमसमुद्गीर्णवर्णाभिराम वेलाशैलाङ्कभाजो भुजगयुवतयस्त्वद्गुणानुहृणन्ति ॥ १६ ॥ रोऽल्पकुटी तामध्यासीनाः सर्पराजकन्यास्तव गुणान्गायन्ति । आशीभिर्देष्ट्राभिरभ्यधि- कमत्यन्तं भूपितोऽलकृतो यो भौगः फणा तद्वत्यः । अधिकभूपणममृतरसेन निर्विषत्वात् । कीदृशीभिः । प्रत्यक्षरमक्षरेऽक्षरे । प्रति-प्सायाम् । क्षरितो यः सुधारसस्तेन निर्विषाभिः । सुधारसेन निर्विपल्वमुचितम् । कञ्चकेन निमंनि यिनिहुतो गोपितो लोमहर्षी लोमोद्गमः स्वेदोमिधर्मकल्लोलश्च यास ताः । 'पटीरश्चन्दनतरी' इति मेदिनीकरः । कुटीर इत्यत्र 'कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः'। 'अल्पा कुटी कुटीरः स्यात्' इत्यमरः। अंधिशीस्थासां कर्म' इति फर्मता । 'भोगः सुरोऽवने चाहेः शरीरफणयोरपि' इति मेदिनीकरः। 'स्येदस्तु स्वे- दने घम' इति च । 'आशीः स्यादहिदंष्ट्रायाम्' इत्यपि : प्रियमपीत्यत्रापिशब्द एकत्र प्रि- यतथ्ययोर्दुर्लभतामाह । तया-च किरातार्जुनीये-'हितं मनोहारि च दुर्लभं वच.' इति। "वे. तालिका योधकरा पन्दिनः स्तुतिपाठकाः' इत्यमरः । वैतालिकवाक्ये तथ्यवस्थापयति-- मन्दोद्भूतरिति । जिहायुग्मेनाभिपूर्णे यदानन मुखम् । सर्पाणां द्विजिहत्वात् । तेन विधमं कृत्वा समुद्गीर्णो यो वर्णोऽक्षरं तेनाभिरामं मनोहरं यथा स्यादेवम् । नारीणामवि- स्पष्टवचनानामेव रमणीयत्वात् । मुजगयुपतयस्त्यद्गुणानुगुणन्ति गायन्ति । वेलायां समु- द्रतीरे यः शैलः पर्वतस्तस्याभागः पर्वतमध्यस्थाः। 'भजो पि.' । शिरोभिर्लक्षिताः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । मणिभरेण गुरुभिर्गुरुनरः । तादृशमशिरमि मणेरवश्यभा- गात् । अत एव मन्दोद्धतर्ल मुलघु चालितः । प्रोट उद्तः । रोमामो दण्ड इन गेमाच- दण्डः । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समामः । तेन रफायनादि ग- छन् । आत्मनेपदानित्यपादन ग त । यो निर्णाकर्मपिः कनुपात शस्तस्मात्प्रमर- विगलेश समदो दर्पः स्पगे धर्मप्रवाही यामां तारतमा । प्रमरदगिलदित्यनयोः संपदस्वेदपूरक शाम मगन्वयः । योभयमुभवमान्यगि । मुजगाधनो दानिशमेन रो. मानदो तस्लेन निर्मागमंघिमिनः । अनगोधमय से पूरितं मध्यमागरात गरिनमिति निर्मलितोयः । 'गाट गाईप सपिः स्यादवाऽपि पेपो इति भानिः । 'प्रमोदामादमदाः समाः । करा तसीरनीरगोः' इति । प्रनामोदति मामी भाति । दीक्षा RE ! निरागामिति निर्धारण गठी प्रथमे भादः ।

·१ अङ्क अनर्थराववम् । (सविनयविलक्षस्मितं च।) राज, प्रत्यासीदति दीक्षाप्रवेशसमयः । तदेवंवि- घमधुरगोष्ठीमङ्गनिष्ठुराणां प्रथमे तावद्वयमेव भवितुमिच्छामः । (दशरथो रामलक्ष्मगाववलोक्य पापभरोत्तरहितलोचनो मुनि प्रति भगवन्' इत्यक्ति वाचः स्तम्भ नाट्यति।) वामदेवः---(ससंभ्रमम् ।) भगवन्कौशिक, साधय । शिवाः सन्तु प- न्यानो वत्सयो रामलक्ष्मणयोः । (इत्युत्याय सर्वे ययोचितमाचरन्ति ।) विश्वामित्रः--एवमास्यतां भवद्भिः । (इति राजपुत्राभ्यामनुगम्यमानो नि.. प्कान्तः।) दशरथा-(दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ।) वामदेव, नूनमिदानीमस्मानिव भ- गवन्तमपि कौशिकमकारणवत्सलं वत्सो मे रामभद्रः क्वचिदस्मद्वियोगार्तिदुःखी दुःखाकरिष्यति । अपूर्वविषयालोकमुखी च सुखयिष्यति ॥ ५७ ॥ वामदेवः-(विहस्य ।) राम, वयं वा कौशिको वेति व पुनरेष कक्षाविभागो रामभद्रमाधुर्यस्य । पश्य । यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रतितो । 'प्रथमचरम-' इति जसि विकल्पेन सर्वनामसंज्ञा । उत्तरहितं चन्चलम् । साधय गच्छ । 'साधयेति च गत्यर्थः' इति भातः। यद्वा साधय कार्यमिति शेषः। शिवाः कल्याणयुक्ताः। निःश्वस्येति । रामस्वापि विशेषो मयीति भावः । अकारणवत्सलं निरुपधियन्धुम् । चिदिति । 'बरसो मे रामभद्रो भगवन्तं कोशिस्मपि' इति मस्तकस्थमादायास्मद्वि- योगारयस्मिद्विशेषपीच्या दु.खी सन्दुःसाकरिष्यति दुःखितं करिष्यति । 'दुःखात्याति- लोम्य इति दाम् । अपूर्वविण्यस्य, अर्थात्तपोवनविवर्तस्य, आलोकनेन सुखी सन्सुख- यिभ्यति सुखिनं करिष्यति । विश्या वस्तु । 'अतिः पोहाधनुष्कोटयोः' इत्यमरः । फक्षा स्पर्धा । 'कक्षा प्रकोष्ठः स्पर्धा च' इति । माधुर्यस्य सोशील्यस्य । वयं वा पौशिको वेत्यादि पोषा, सरजनानामनिमित्त प्रेमोत्यापयितुमाह-यदिन्दोरिति । अप निधिः समुद्र इन्दोचन्द्रस्य यद्वयसनं विपत्तिगुरयमुच्छायं वान्वेयनुगच्छति, तपा. 2. 'दशरथ:-(सविनयविजयस्मितम्।); विश्वामित:-राजदति पाठः. २. 'ता- यहरितुम् ' पनि पाठः. ३. 'उत्तम्मितलोचनः' इति पाठः.

·६२ काव्यमाला) - अयं कः संबन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदं विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसंधिप्रणयिनः ॥ १८ ॥ दशरथ:-(विमृश्य ।) एवमेतत् । रत्नाकरो जनयिता सहजश्च वर्गः किं कथ्यतामत्कौस्तुभपारिजाताः । किं तैरचिन्त्यमिह तत्पुनरन्यदेव । तच्चान्तरं कुमुदबन्धुरसौ यदिन्दुः ॥ ५९ ॥ (पुनरवलोक्य ।) कथं लोचनपथमतिक्रान्तः सरामलक्ष्मणो भगवान् तद्वयमपि वत्सप्रवासदुर्मनायमानां दक्षिणकोशलेश्वरसुतां देवीमुपेत्य सान्त्वयामः। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे।) इति मुनीन्द्रसंवादो नाम प्रथमोऽङ्कः । नुगमेऽयमुपाधिः कारणम् । प्रयोगको धर्म इति यावत् । जनिकर्तुर्जननकारणस्य पितुः प्रकृतिता स्वभावो जयति । तत्र जन्यजनकभाव एव संपन्धः । जनकः समुद्रः, जन्य इन्दुः, अतो जन्यवृद्धिक्षयी जनको पत्त इत्युचितमेव । यद्वा जननकारणस्य प्रकृति- कार्य भवति । तपा. च समुद्रो जनकः सन्वृद्धिक्षयवानिति तज्जन्येऽपि परिक्षयो युज्यते । उपाधि विनापि व्यसनोदयी दृष्टाविन्याह-कुमुदं कई तस्य चन्द्रस्य यद्वपसन- मुदयं यानुहरतेऽनुगच्छत्यनुकरोति वा । चन्द्रे युदयति सति कुमुदमुन्मीलति, तस्मि. मस्तमिते निमौलति तदित्यनुगमेऽयं कः संपन्धो जन्यजनकमायादिः । अपि तुंन कोऽपि । करमेयमत आद-विशुद्धा इति । ध्रुवं तर्पयामि । विशुद्धाः शुद्धानामभिस. पानं विना पिया भवन्तीत्यर्थः । तया च यमप्यत्र न संपन्धस्तथापि निदपाधिरेव पन्द्र. पुरुमुदयोः साहजिकी प्रीतिरिति भावः । प्रतेऽपि रामस्य तारा एप गुणविमयो यत्स- यांन्गुपपतीति । अनुदरत इति 'दरतर्गतताच्छोल्ये' इति सत् । 'व्यसनं विपदि घंटे दोपे फामनकोपजे' इत्यमरः । 'जनिरुत्पत्तिरद्रयः' इत्यपि । 'प्रतिगुणसाम्ये स्यादमा. त्यादिस्वभाषयोः' इति मेदिनीकरः । 'धून निधित पोः' इति विश्वः । 'प्रणयः प्रेमिण शिवासे' इति च । यामदेयोत्तमनुवदति-रत्नाकर नि । अस्य चन्दस्य रत्नापरी जनपितोलादकः । महनः गौदयों वर्गोगादयः किं कथ्यताम् । तदुपमा- नामावान् । अमृतादिमिः गहजेत: रिम्, अपि तु न रिमपित र पुनस्तदन्यदेवामि- नामपिन्तनीयस्पं तनान्तर समान्तर सभाषीपो पदमाविन्दुः पुरन्धु. freसनि पुनरातो माम्नि. १. 'पुरोऽरतोय पनि पाटान्तरम्.

·अनपरायवम् । रित्यस्ति । तथा च स्वाभाविकरूपनिवन्धनो व्यपदेश इति भावः । अमृतकौस्तुभपा- रिजाता इत्यत्र 'समुदायिभ्योऽन्यः समुदायः' इति न्यायात्समुदायिभ्यो पहुवचनम् । 'सगर्यसहजाः समाः' इत्यमरः । 'कौस्तुभो मणिः' इत्यपि । 'तत्व स्वभावे सत्ये च' इति धरणिः । दक्षिणकोशलेश्वरसुतो कौशल्याम् । सान्लयाम: समाश्वासयामः । 'अङ्के प्रवेशः पात्राणां नाहेतुः परिकीर्तितः। अर्थप्रसट्मालम्ब्य तेषां निर्गम इष्यते । विस्तारो गुणसंपत्तेः स्वभावादुदृतिर्नहि । वरस्याय भवेदको दीर्घो रोगीव पण्यताम् ॥ नैकवाके प्रशंसन्ति बहुपात्रविभावनाम् । न चैकैकरसादेकं नापि विस्तरयोजनम् || कोषप्रसा दशोकाः शापोत्सर्गौ च विद्रवोद्वाही । अद्भुतदर्शनम क्वापि प्रत्यक्षजा न स्युः ॥ युद्ध राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधं च । अप्रत्यक्षाणि भवन्ति प्रवेशकः संविधेयानि ॥न कार्य शयनं रङ्गे नाट्ययोगमपेक्षता । केनचिद्वयपदेशेन तद्विच्छेदं च कारयेत् ॥ शना- घातं वधं चैव मैथुनं युद्धमेव च । नेते प्रत्यक्षतो नाट्ये दर्शनीयाः कथचन ॥ भवेदर्थ- वशाद्वापि पुरुषः सहितः स्त्रिया । न च तचुम्वनं कुर्यान्निाजालिहनं न च ॥ दन्त- छेद नखच्छे तथा लज्जाकरं च यत् । भोजनं सलिलक्रीडां रहमध्ये परित्यजेत् ॥ योजार्थयुक्तियुक्तं च कृत्ला कार्य ययारसम् । निष्क्रमं तु ततः कुर्यात्सर्वेषां रद्गतिनाम् ॥' इति नाटकसूत्रात्तया समाचरनेव फविराह-इति निष्कान्ताः सर्वे इत्यादि । अकल. क्षणमाह भरतः–'प्रस्तुतार्थोपसंहारो यत्राहः सोऽभिधीयते' इति । अत्र च प्रियापरि- तोपापेक्षया प्रस्तुतार्थोपसंहार इति सर्वे सुन्दरमिति ॥ इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणमवमक्तिपरायणश्रीहरिनारायण- पंदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितवैजोलीग्राम- वास्तन्यखीआलवंशप्रभवश्रीरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनर्घराघवटीकायां प्रथमोऽङ्कः ।

·५४ काव्यमाला। द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति यजमानशिष्यः ।) शिष्यः-अये, प्रभातप्रायैव रजनी । तथा हि.। तमोभिः पीयन्ते गतवयसि पीयूपवपुपि ज्वलिष्यन्मार्तण्डोंपलपटलधूमरिव दिशः । सरोजानां कर्पन्नलिमयमयस्कान्तमणिव- क्षणादन्तःशल्यं तपति पतिरद्यापि न रुचाम् ॥ १ ॥ अपि च । माताः पक्कपलाण्डुपाण्डुमधुरच्छायाकिरस्तारकाः प्राचीमङ्करयन्ति किंचन रुचो राजीवजीवातवः । विश्वामित्रयागरक्षणार्थे रामभद्रस्य तपोवनागमनं तत्प्रास निकाहल्यायाः पूर्वरूपप्राप्ति- स्ताटकावधो मारीचा रापसरणादिकं सम्यक्सूचयितुं शुनःशेफप्रवेशमाह-ततःप्र. विशतीति । एतावानेव द्वितीयावार्थः । यजमानो यः सोमवति यज्ञे दीक्षितः । स च कोशिकस्तस्य शिष्यः शुनःशेफः । प्रभातप्रायां प्रभातसदृशी । 'प्रायो पाहुल्यतुल्ययोः' इति धरणिः । प्रभातप्रायत्वमस्याः कुतोऽवगतमित्यत आह-तमोभिरिति । तमोभि. रन्धकारदिशः पीयन्ते । आच्छाद्यन्त इत्यर्थः । पीयूयवपुष्यमृतमहसि चन्द्र गतवयसि गलितवयसि वृद्ध सति । पश्चिमाशामागेहतीति यावत् । कीदृशैः । ज्वलिघ्यन्सूर्योद- याद्यो मार्तण्डोपलपटलः सूर्यकान्तमणिसमूहस्तस्य धूमैरिव । धूमस्य श्यामवात्तमस्येन रूपणम् । अन्योऽपि धूमो ज्वलिष्यतो यहः पूर्व दिशो व्यामोतीति ध्वनिः । समिदाहरण- रुपगुफकार्याय त्वरमाणः सत्वरमनुदेष्यमाणं सूर्यमप्याक्षिप्याह-रुचा पतिः सूर्योऽद्याप्येवं. वृत्तेऽपि न तपति । नोदेतीत्यर्थः । किं कुर्वन् । सरोजानां पद्मानामलिमयं भ्रमररूपमन्तः- शल्यमन्तःस्थितलोहमार्ग कपन्यहिः कुर्वन्सन् । अयस्कान्तमणिवदिति समार्पणमात्र. दृष्टान्तः । ययायस्वान्तो मणिविशेषोऽयो लोहमार्पति तथेत्यर्थः । यद्वा सरोजानामन्तः पद्माभ्यन्तरादलिमय शल्यं पर्यन् । अन्तःशन्दोऽव्ययं पचम्यन्तः । परम्याधाव्यया. हुन् । यद्वायो लोहसान्तमणि हाफर्पणमणिः । सरोजानामित्यादिनादित्योद्गमो गरा इति सूच्यते । आदित्योदये सति पनयिकासरतद्विशासे च तत्र स्थितानामलीना पदि. निःसरणमिति स्वरूपानुवादः । 'विर्तनामातहमिहिरायणपूरणः' इत्यमरः। 'उपतः प्रस्तो रत्ने' इति मेदिनीकरः । इदानीमरिनामानिलिगमाद-जाना इनि । पको यः पलान्डः 'पियाजु' इति ममितिद्वत्पाण्डधूमग मधुरा मनोदरा प या कान्तिरतरले. पिकास्तारका जाता गृताः । पिन कप: फिचिदीप्तयः मानी पूर्ण दिशमग्यरयुद्धे - ·२ अङ्कः] अनर्धराघवम् । लतातन्तुवितानवर्तुलमितो बिम्ब दधचम्पति प्रातः प्रोपितरोचिरम्बरतलादस्ताचलं चन्द्रमाः ॥ २ ॥ -(सर्वतोऽवलोक्य च।) दिमण्डलीमुकुटमण्डनपद्मराग- रत्नापुरे किरणमालिनि गर्भितेऽपि । सौखप्रमुप्तिकमधुयतचक्रवाल- वाचालपङ्कजवनीसरसाः सरस्यः ॥ ३ ॥ दयन्ति । अहरयुक्तां कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्वा किं चापि चैत्यर्थः । रुचो दोप्तयः पूर्वी दिश नामुरवती कुर्वन्ति। तथा चाद्याप्यरुणोदयो न वृत्त इत्यर्थः । कीदृदयः। राजीवाना पद्माना जीवातवी जीवनौषधानि । आदित्यसंबन्धिन्य इत्यर्थः । अष्टुरोऽस्यास्तीति 'तत्करोति' णिच् । 'णाविष्ट्वत्प्रातिपदिकस्य' इतीष्टवभावात् 'विन्मतालुक्' । किंचनशब्दोऽव्यय किंचिदर्थे। चन्द्रमा इतोऽम्परतलादाकाशात् । गत्वेति शेषः । अस्ता चलमस्तपर्वत चुम्मत्या- लिङ्गति । 'चषि वसंयोगे' इति यऋपदमुपलक्षणम् । 'अद्गारचुम्बितमिव व्यथमान- मास्ते' इति भवभूतिप्रयोगदर्शनात् । तलं स्वरूपम् । 'स्वरूपानुप्रयोस्तलम्' इत्यमरः । यद्वाम्मरतलादितो गतशुम्पनि । 'इण् गती' क्तः । लता मटकृमिः । मटसूत्रवि स्तारवद्वर्तुलं बिम्ब मण्टलं दधत् । तनोतेधन् । प्रोपितरोचिः । अपगततेजा इत्यर्थः । दधदिति 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुनिषेधः। 'विसप्रसूनराजीव-' इत्यमरः । 'जीवातु- जीवनीयधम्' इति । 'हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः' इति च । साश्चर्यमाह-दिड्मण्ड- लीनि । सौचप्रमुप्तिकाः सुखशयनप्रश्नकर्तारो ये मधुनता भ्रमरास्तेषां चक्रवालं मण्डल तेन वाचाला बहुभाषिणी । सशब्दति यावत् । या पङ्कजानी पद्मपनी तया सरसाः सो- लासाः सशब्दा वा । 'रस शब्दे'। 'पुसि संज्ञायां ध. प्रायेण इति घ. । सरस्यः सरो- वराः । सन्तीति शेषः । जाता इति वानुपञ्जनीयम् । योऽपि सुखशयनप्रष्टा सोऽपि प्रा. तरुत्यायागच्छनि । मधुकरसमूहा अपि प्रातोव मधुपानाय तत्र गच्छन्तीति सुखसुप्तप्र. तृत्वेन रूपिताः । सोखप्रमुप्तिक इति 'पृच्छतो मुलातादिभ्यः' इति ठक् । किरणमालिनि सूर्य गर्भितेऽपि संजातगर्भ सति । तारकादित्वादितच् । गगनतिरोहितेऽपीत्यर्थः । यद्वा गर्भ इवाचरति । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः विप् वा वक्तव्यः' इति विपि कृते क्तः। कीदशे। दिशा मण्डली दिक्ममूहस्तस्या यन्मुकुटमलकारभेदस्तस्य मण्डनः शोमयिता यः पद्म- रागः । 'अधमण्डार्थेभ्यश्च' इति कर्तरि करणे या युच् । पद्मरागवामी रल चेति कर्म. धारयः । तस्यादुर इवाकुर इति स्पफम् । एतेनाभरणत्वेनातिमनोहारित्वमुक्तम् । यदाह फालिदासः-'आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सरो प्रत्युपमान वपुस्तस्याः' इति। सूर्यस्याभिनवलेन मनोहारिलालोहितत्वाच पद्मरागरलाइ- ·काव्यमीला। अपि च । प्राचीविभ्रमकर्णिकाकमलिनीसंवर्तिकाः संप्रति द्वे तिस्रो रमणीयमम्बरमणे_मुच्चरन्ते रुचः । 'सूक्ष्मोच्छासमपीदमुत्सुकतया संभूय कोपाहि- निष्क्रामद्रमरौघसंभ्रमभरादम्भोजमुज्जृम्भते ॥ ४ ॥ अपि च । एकद्विप्रभृतिक्रमण गणनामेपामिवास्तं यता कुर्वाणा समकोचयद्दशशतान्यम्भोजसंवर्तिकाः । रत्वेन रूपणम् । अगुरपदप्रक्षेपोऽतिलाहित्यप्रकटनार्थः । 'मकि मण्डने' । 'मकेरुट् न. लोपश्च' इति न्यासकारमतेन मकुट इति भवति । 'मकुटं मुकुटं विदुः' इति शब्दभेदा- न्मुकुटशब्दोऽप्यस्तीत्यवधेयम् । अनेन पद्येनारुणोदयः सूचितः । 'भकुरोऽभिनवोद्भिदि' इत्यमरः । 'चक्रवालं तु मण्डलम्' इति च । कलिकात्रोटने निन्दाश्रवणाद्विकसितानामेव कुसुमानो त्रोटने बोधिते तानि विकसितानि न वेति ज्ञातुं सर्वतोऽवलोकनमपूर्व प्रकटयन्मू- र्यकिरणानां किंचिदुदयमाह-प्राचीत्यादि । अम्बरमणेरादित्यस्य द्वे द्विसंख्याकास्ति- सनिसंख्याका रुचः किरणा रमणीयं यथा स्यादेव द्यामुच्चरन्ते । आकाशं प्रति गच्छन्ती. त्यर्थः । 'उदश्वरः' इत्यादिना तड् । कीदृश्यः । प्राच्या दिशो विलासाथै फर्णिका कर्णा- भरण या कमलिनी पद्मिनी तस्याः संवर्तिका नवदलानीव । एतदुत्तः भवति-प्राचीवि लासिन्या पद्मदलभ्रमादभिनवमूर्यकिरणा एवामरणीकृता इति भावः । यद्वा प्राच्या दिशो विभ्रमेण विलासेन कणिकाः कर्णालंकाराः । 'कर्णललाटारकनलंकारे' इति फन् । कमलिनीसंवतिकाः कमलिनीनवप गाणि । यद्वा संवर्तयन्ति प्रकाशयन्ति संवर्तिकाः । ज्बुल् । प्रकाशिका इत्यर्थः । अनयोविशेषणसमासः। भिनमेव वा पदम् । तस्य कार्य- माह-अल्पकिरणोदयात्सूक्ष्माच्यासमल्पप्रकाशमपीदमम्भोज पद्ममुज्जृम्भतेऽत्य वि. फसति । न तु किंचिदुन्मीलितं सत् । फुतो हेतोरत्यन्तं विकसतीत्यत आह-कस्मात् । संभ्य मिलिवोत्गुरुतयोत्कण्टितत्वेन कोपारसुध्दलाद्वहिनिष्फ्राममिर्गच्छन्यो भ्रमरोध- स्तस्य संभ्रमभरावरातिशयात् । यद्वा ममोच्यासं संभ्य प्राप्य । 'संभतिने प्राप्ती' इति भरतः । अल्पदोषियुदयाकचिद्विकसित परमानन्तरमेसर पहिर्गच्छामिरेर सन्तविकासः एत इति तात्पर्यम् । निष्प्रामदिति 'मामः परस्मैपदेणु' इति दीयम् । 'कणिका फरिहस्ताने फरमध्याहुलावपि । प्रमुगादिच्छदांशेऽजे यराटे कर्णभरण ने विश्वः । 'संतिका नयदलम्' इति । संन्नम: मालमेऽपि स्थासंगादागौर स्यपि । सूर्यकिरणाः प्रमेणोदाल स्यत्र परिहामपूर्ण मानमाद-एकदीनि । प्रस्त पनामस्तं गमतामेषां किरणानामाशिप्रभृतिसमेगावपादिपेण गगनामित गुतांणा ·काव्यमाला। , (पुरोऽवलोक्य ।) कथमिदमुदयाचलमौलिमाणिक्यमर्कमण्डलमद्यापि न विह। यस्तलमलंकरोति । तदस्मट्ठरोवितायमानयज्ञस्य कुलपतेः कौशिकस्यादे शात्समिदाहरणाय प्रस्थितोऽस्मि । तत्त्वरितं गच्छामि । (इति परिक्रामति। (प्रविश्य संभ्रान्तो बटुः ।) वटुः---अज्ज सुणस्सेह, किं वि अच्चरिअं भीसणं च वहदि । शुनाशेफ:---(सचमत्कारं परिपत्य ।) सखे पशुमेढू, किमाश्चर्य भीपणं च वर्तते । पशुमेद:--अज रामो ति को वि खत्तिअकुमारो आअदो तिम णिअ कोदूहलेन धावन्तस्स तेवोवणपेरन्तपरिडिदा पत्थरपुत्तलि। सच्चमाणुसीभविअ मम जेव्य संमुहं परावडिदा । तं पेक्खिअ उत्तरास. ङ्गवकलं वि उज्झिअ पलायिदो म्हि । शुनःशेफ:-(विहस्य ।) सखे, साधु कृतम् । दिष्ट्या हि जीवतः पुनरारत्तिः । टकणे स्त्रियाम्' इति मेदिनीकरः । 'महामृग: पुष्करिदीर्घमारती विलोमजिवो ज- लकाक्षसिन्धुरी' इति हस्तिपर्याये हारावली । “वियद्विष्णुपदं वा तु पुस्याकाशविहायसी' इत्यमरः । चिरतरसमयापेक्षणे समिदाहरणत्वरयोस्पिसुराह-कथमिति । अद्यापि । एतावतापि कालेनेत्यर्थः । विहायस्तलमाकाशम् । वितायमानयज्ञस्य विस्तारीक्रियमाण- यज्ञस्य । 'तनोतेर्यकि' इत्यात्वम्। पटुवाक्य-अन्नत्यादि। 'आर्य शुनःशेफ, किमप्या- श्वर्य भीपणं च वर्तते' [इति च्छाया । :आयति ब्राह्मणं यात्' इति भरत. । शुनःोफ इत्यत्र 'शेफपुच्छलाडूलेषु शुनः संज्ञायाम्' इत्यलुक । पशुमेट्रवाश्ये-भज्जत्यादि । 'अय राम इति कोऽपि क्षत्रियकुमार आगत इति श्रुत्वा कुतूहलेन धावतस्तपोवनपर्य- न्तपरिस्थिता प्रस्तरपुनिका सत्यमानुपीभूय ममैव संमुख परापतिता । तो प्रेक्ष्य उत्तरा- सगयकलमप्युज्झित्या पलायितोऽस्मि' [इति च्छाया। अब पुत्रिका 'पुतळी' इति प्र. सिद्धा । परापतितागता । उत्तरासामुपरिवनम् । उग्झिवा त्यक्त्वा । शुनःशेफः सो- पदाममाह - ससे, साधु वृतमिति । पुनरात्तिः पुनरागमनम् । हि यस्मारजीयत एन सुधा तस्मात्यमुत्तरीय सत्ता समायातोऽसीति त्वया साधु शोमनं कृतम्। जीयने राति पुनरागम्यत इति भावः । यद्वा पुनरावृत्तिः पुनर्जन्म । 'पुनरागृत्तिदुर्लमम्' स्मादी तथा दर्शनात् । तेन जीयत एय तावदिद तय पुनर्जन्म दमित्यर्थः । यद्वा पुनरातिरव जीरतो जनस्य मया दृष्टा । लोरोक्तिग्यिम् । 'गुनगतिः' इति फगिरपाठः । तम १.'नमःस्थलम्' इति पाठः. २. सरितम्' इति पाठ.. ३. 'गोदमनपोषण' इति पाटा. .

·२ अङ्गः] अनर्घरायवम् । पशुमेद्रः-ता रक्खदु में अजो इमाए दुहरक्खसीए मुहादो । (इति वेपमानः पादयोः पतति ।) शुन मोफ:-(सस्मितमुत्याप्यालिङ्गय च ।) वैयस्य, शृणोपि भगवतो गौतमस्य महरहल्यां नाम धर्मदारान् । पशुमेद:-जा जणअवसपुरोहिदस्स तत्थभवदो सदाणन्दरस ज- णणी । लेदो तदो। शुनाशेफ:-~-सेयं पुरा पुरुहूतखण्डितचरित्रा तस्य दीर्घतपसो मु- नेमन्युना निजमेव. तदिन्द्रियदौर्बल्यमेवं विवर्तमानमनुभवन्ती संप्रत्य- स्य रघुराजपुत्रस्य तेनसा तस्मादन्धकारान्निरमुच्यत । गेन । पशुमेद्रः-(उन्मोल्य चक्षुषी सर्वतोऽवलोक्य ।) अहो अच्चरिअं । अजस्स पसादेण पुणो वि जीअलोए पविठ्ठो म्हि । तह वि सङ्कजरो अन्ज विण मं परिच्चअदि । ता अज मुणस्सेह, मुहुत्त विसमीअदु । जीवतो जनस्य पुनस्पतिः पुनरावरणम् । वास इति यावत् । हि. यनो दृष्टातस्व- मुत्तरीयं त्याला समायातोऽसीति भद्रं कृतमिति भावः । ता रवावदु इति । तद्- क्षतु मामार्य एतस्या दुष्टराक्षस्या मुखात्' [इति च्छाया 1] वेपमान: कम्पमान: । आ- रोषितभयादिति भावः । शुनःशेफोऽस्य धासोपशमनार्थमहल्यावृत्तान्तरुथनायोपक्रमने- वयस्येत्यादि । 'दाराः पुंग्नि' इत्यमरः । पशुमेहूवाक्ये-- ---जा इति । या जनरुवंशपुरो• हितस्य तयमवनः शतानन्दस्व जननी । ततस्ततः' इति च्छाया1] ६ तत्रभवनः पुग्यस्य । 'जननी तु दयामायोः' इति विश्वः । सेपमित्यादि । सेयमद्दल्या पुण्हते. नेन्देन सण्डितं नाशितं चरित्रं यस्यास्तादृशी दीर्घनपमो मुनर्गोतमस्य । दीर्घ तपो यस्येति पहुनीहिः । यद्वा दीर्घतपा इति गोतमस्यैव नाम । तस्य मन्युना फ्रोधेन । । मापनेति यावत् । निज स्त्रीयमिन्द्रियदीच्यामिन्द्रियासामर्थ्यमेवंविध प्रस्तरपुत्रिकारूपं विमानं परिणतमनुमवन्ती समयस्य रघुराजपुत्रस्य रामस्य तेजसा प्रभावेश रश्मिना या तस्मादन्धकाराच्छापात् । अन्धकार वान्धमारःशापः । यद्वान्पमा करोनी- स्पधारो मुनिशाप एन । कर्मयम् । निगमुच्यत सयं मुक्ता । 'मुख मोक्ष गर्म गरिन् । अन्यायकार तेजमा निरस्टियत इति धनिः । कथा चानाति. प्रमिदंय । भलं निपलम् । ओमेन भषेन । अहो नि । 'भो आपयर । मा. पैस्यममादन पुनरपि जीग्लोरे प्रशिक्षेऽस्मि । तथापि सामोऽगापि न मां परिय- 1. 'पस, जोषि; पयस्य, न भेजगन् । भोषि' ति पाट.. २. गुन.सर:- भाम्पिा:-नो नोति पाद:.

·६० काव्यमाला। शुनाशेफर-सखे, भयमिति किमेतद्राह्मणस्य । तत्पर्यवस्थापया- त्मानम् । (इत्युपविशतः 1) पशुमेद:--(चिरं विमृश्य निःश्वस्य च सविस्मयम् ।) कधं विसयमिअति- हासलज्झलाए भअवदो हरिणो वि हरिणदा विटप्पीअदि । शुनःशेफ:-(विहस्य ।) साधु ब्रवीपि । अल्पीयान्सल्वयं लोकः के- थमैहिकसुखाध्यवसायादै अमूर्भूयस्यो रात्रयः पराहण्यन्ते । किं तु मनो- हारिभिराहार्यराहियमाणलोचनहितयस्यापि न जनो. विवेकमशयितुर्म- जति । तदार्य शुनःशेफ, मुहूर्ते विश्रम्यताम्' [इति च्छाया !] अन जीवलोके प्र. विष्टोऽस्मि जीवितोऽस्मि । पर्यवस्थापय संरणु। विमृश्येत्यादि । अहह सुरपतिरपि कथमेतादृशं कर्म कृतवानिति भावः । अत एव निःश्वासोऽपि । कमिति । 'कथं वि- पयमृगतृष्णासलज्जलया भगवतो हरेरपि हरिणता विटप्यते' [इति च्छाया 1] इह वि. पय एव मृगतृष्णा मरीचिका तस्याः सलज्जलयास्फालनेनाघातेन । अनर्थ एवाथित्व- जननात् । अतिशोभया वा । भगवतो हरेरपीन्द्रस्यापि हरिणता हरिणत्वम् । पशुत्वमिति यायत् । यद्वा हरिणता पाण्डुरत्वम् । तत्तु मन्मथभावात् । 'हरिणः पाण्डुरः पाण्डः' इत्यमरः । विटप्यतेऽज्यंते । विटपिरयं चुरादिरर्जने वर्तते । यद्वा 'अर्जतषिटप्यः' इति प्रातसूप्रात्तया । विपयस्य विरसोदर्कतयासारत्वेन मरीचिरुया रूपणम् । 'मृगतृष्णा मरीचिका' इत्यमरः । 'हरिश्चन्द्रार्कवाताश्वशनभेक्यमादिषु' इति मेदिनीकरः । "मृगः पशी कुरणे च' इति च । 'स्यादास्फाले सलज्जला' इति हारावली । 'सलग्जला तु शोभायाम्' इति रलफोपः । अल्पीयानल्पारायः । अत्यर्थेनाल्पो था । 'द्विवचनवि- भज्य-' इतीयसुन् । आपीयस्त्वमेव द्रदयति-कथमिति । ऐहिकमेतज्जन्मजम् । दहशदावार्थे ठन् । अध्यात्मादित्याद्वा । ऐहिरमुसाध्यवसायादतग्जसुसयत्नात् । वे पादपूरणे संबोधने वितर्क वा । अमरामुमित्यो रात्रयः सुसानि पराहण्यन्ते ना. श्यन्ते । लोकैनेति शेषः । 'हन्तेरत्पूर्वस्य' इति पलम् । रात्रिशब्देन सुसमुपलक्ष्यते । सुराकालस्यात् । अत एव क्षणमुरसवं ददातीति क्षणदेति राभिव्यपदेशः । अथवा वि. यस्थत तारा महत्यमित्याह-कि. खिति । मनोहारिभिराक्षायेंगमरणादिभिरातियमा- पस्या कृप्यमाणस्य लोचन द्वितयस्यापि गनो लोको पिकं निर्मलानमाथितुगर १. 'पर्युपस्थापय', 'पर्यषष्टम्भप' इति पाठः. २. विधम्य विमृश्य च' इति पाठ.. ३. प्रीति भवान्' इति पाठः. ४. अन्यथा फरम्' इति पाठः. ५. 'गुम्माध्यवसाय. सुन्धः', 'गुंसायामागा' इति पाठः. ६. 'आडियमानस्य' इति पाठः. दनि पाठ: ..' इति पाट:.

·२ अङ्क: अनर्घराघवम् । धीष्टे । किं पुनर्नयनसहत्रतयस्य तादशि विभवे मरुतां पतिः । चक्षुःप्री- तिमुद्भवन्तीमद्भवन्ति चापराणि कुसुमचापचापलानि । पशुद्रः:-(विहस्य ।) मण्णे एदाए एव मुणिघरणीए पुण्णपरिणामो एत्थ रामभद्दस्य पवासे कारणम् । शुनाशेफ:-इदं तावत्प्रथमम् । पशुमेहूः--(साभ्यर्थनम् ।) अज, दुदीअं वि सुणिदुं इमिणा दे वअणेण पग्गुस्सुओ म्हि। शुनाशेफ:-सखे, त्वयि किमकथनायं नाम । अस्ति किष्किन्धायां पुरंदरस्य नन्दनो वालि म प्लवगराजः । तं च रजनीचरचक्रवर्तिना द- शकंधरेण सह प्रवृत्तमैत्रीकमवलोक्य वानराच्छमछगोलाङ्गलप्रभृती- नामाचार्यः सर्वामात्यानुमतो जाम्बवानवादीत् । शोकर्तुं नाधीटे न समर्थो भवति । किं पुनर्नयनसहस्रतयस्य सहस्राक्यवस्य तादृश्यनिर्व- चनोये विमवे वागपारसंपत्ती सत्यां विवेकमनुशं कर्तु मरुतां पतिरिन्द्रोऽधीश्वरः स्यात् । अपि तु न कदापि । यतः-'यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्लमविवेकिता । एककमप्यनीय किमु यत्र चतुष्टयम्' इति । लोचन द्वितयस्येत्यत्र 'अधीगर्ध-' इत्यादिना कर्मणि पष्ठी । गयनसहसतयस्येति 'संख्याया अवयवे तयम्' । 'सहस्रनयनस्य' इति कचित्पाठः । तत्र सहलं तानि नयनानि चेति विशेषणसमासे 'दिक्तख्य संज्ञायाम्' इति नियमादसं. झायां समास एव न स्यात् । यहुवचनप्राप्तिय । उच्यते--महस्रं नयनानामिति समाहारे द्विगुः । पात्रादित्वात्नीलनिषेधः । त्रिभुवनवत् । अनयोर्मानुपेन्द्रयों प्रवपम्यस्थनेन प्रकृते कि प्रतिपादितं स्यादित्याशय चक्षुपस्तमासाधारणी कारणतामाद-चक्षु प्री- तीति । उद्भयन्तीमुपजायमानां चक्षुःप्रीति चाभुपरागमनुलक्ष्यीत्यापराण्यधिकानि कुमुमघापापलानि मन्मपविकारा उद्भवन्ति । 'अनुर्लक्षण' इति द्वितीया । मण्णे , इत्यादि । 'मन्ये एतस्या एव मुनिहिण्याः पुण्यपरिणामोऽन राममनस्य प्रवासे फा. रगन' शनि छायाद परिणामः परिगतिःरतक्त्यमा अपरमपि वालियर- दिउमस्तीति हृदयम् । अभ्यांना प्रार्थना । यति । 'आर्य, द्वितीयमपि प्रोनुमनेन तल यचनेन पसुकोऽस्मि' [ति छाया। इह पर्युमुफ उत्तष्टितः। अस्तीत्यादि। पुरंदरपन्दस्य नन्दनः पुत्रः । नन्दनं यासपोगाने नन्दनो के मुने' इति मेदिनी. 1. "गंगमराजः' इति पाठः, २. 'प्राद' इति पाठ.. ३. अनुगतो' इति - - पाठः ·काव्यमाला। पशुमेदः-(सकौतुकम् ।) तदो तदो। शुनःशेफ:--ततश्च राजन्मायाविनी खल्वियं राक्षसजातिः । वि. शेषेण महेन्द्रावस्कन्दकन्दलितविक्रमः पितृवैरी तवायं रावणः । अदि च त्वदीयदोर्मूलसंपीडनगालेतपौरुषो न विश्वविनयीति स्वयमाशङ्कनीयः। नापि सामन्तान्तरजिघृक्षायामन्तरावर्तिनि समुद्रे. लघुसमुत्थः । तदनेन विरौद्धमण्डलेन संहासुरविजयिना मैत्रमननुबन्धि.। किं च सर्वधेयम- नुपकारिणी पुलस्त्यापत्येषु प्रीतिरिति भगवानिहोदाहरणं हरिणाइशेखरः। फरः । वालिरिति इस्वकारान्तोऽपि । तथा च विश्वप्रकाश:- ऐन्द्रिाली च वा. लिश्च' इति । प्लवगो वानरः । तं चेत्यादि । जाम्बवान्भटकराजो वालिमन्त्री दशक- धरेण रावणेन प्रवृत्तमैत्रोकं तं वालिनमवलोक्यावादीदिति योजना। कीदृशेन । रजनिचरा राक्षसास्तेषां चक्रवतिना सार्वभौमैन । अच्छभला भाकाः । 'ऋक्षाच्छभतभाशुकाः' इत्यमरः । 'ऋक्षमल्ल-' इति पाठे मलूक एवोच्यते । गोलाद्गलः कृष्णमुखो वानरभेदः । 'मन्नव्याख्याकदाचार्यः' इत्यमरः । विशेषेणेत्यादि । महेन्द्रावस्कन्देनेन्द्रपराभवण कन्दलितो नवीभतो विक्रमो यस्य तादृशो रावणस्तव पितृवैरी । भवतो महेन्द्र पुत्र- त्वात् । लदीयदोर्मलसंपीडनेन कक्षायन्त्रणेन गलितं भ्रष्ठ पोरूपं यस्य ताशः । अत एव न विश्वविजयी । भवतव जितत्वात् । तेनावश्यमाराहनीयः । 'पुरा किल पालिना रावणं फक्षायामारोप्य सप्तसु समुद्रेप. संध्यावन्दनं कृतम्' इति पुराणम् । नापि साम• न्तान्तरस्य राजान्तरस्य जिवृक्षया ग्रहीतुमिच्छयान्तरायतिनि मध्यस्थिते समुद्र लघु शीघ्रं समुत्यः समुत्यानं यस्य तादशः । न शीघ्रं पारगमने शाक्त इत्यर्थः । वदोर्मूल- संपीडनगलितपीरुपत्वात् । समुत्य इन्यत्र 'सुपि स्यः' इति योगविभागाद्भावे कः । यथा सुस्थ इत्यादी । तात्पर्यमुपसंहरति-तदनेनेति । विराद्धं विरुद्धं मण्डलं राष्ट्र द्वादशराजचा वा यस्य तेन सह मैत्रं मित्रतानझुनुपन्धि अनर्यसहितम् । अनर्धमनु- पी शीलं यस्य तादृशम् । असुरविजयिना न सुरेभ्यो विजयो भहो यस्य तेन । य. द्वामुरघासी विजयी घ तेन । यद्वा न मुरो पिजयो यस्य तेन । अगदी निषेधार्थः । अमानोनाप्रतिषेधवचनादिति न्यायान् । 'सुरविजयिना' इति वा पाठः । 'मलं परिधी फोरे देश द्वादमराज' इति विश्वः । मापहामं मित्रतानिपटा शन्तमाई-कि चेति । पुलस्यो मुनिविशेषः । हरिणादसेपरः शिवः । विप्रादेशावस्थितन मित्र. स्याप्यनुपरमारफले मान्यं न सपा इत्यासावारकमेकालयोपोनि विशेषणम् । एकदस्यितेऽपि शरया धनाधिनाये परे । युरशिवयो: फैलासावतापित्यार । वि. १. निदस्य' इति पाठ.. १. 'विरादभुनमन्दलेना पनि पाठः. ३. 'मुरामुनि दिना' इति पाठ.. ... मनपांनुपरिध भविता कति पार.. ५. मनिपाठ.. - ·२ अङ्कः अनर्घराघवम् । तथा हि। उक्षा रथो यूपणमस्थिमाला भस्माङ्गरागो गजचर्म वासः । एकालयस्थेऽपि धनाधिनाथे सख्यौ दशेयं त्रिपुरान्तकस्य ॥ ७ ॥ पश्मेदः-(सहासम् ।) अहो ठेरभल्लअस्स मन्तोवण्णासो परिहास- कुसलदा अ । तदो तदो। शुनःशेफा-ततश्च तद्वचनं जरामलपितमित्युपहसति हरीश्वर उ- पांशु तदनुमत्या महामात्यस्य केसरिणः पुत्रो हनुमान्कुमारं सुग्रीवमादाय ऋष्यमूकं नाम पर्वतदुर्गमनुप्रविष्टः । पशुमेदः-(साकृतम् ।) अज्न, जो सो मारुदी तेदामल्लो त्ति सृणी- अदि । शुनाशेफ:-अथ किम् । पशुमेहः--(सविचिकित्मम् ।) अन्ज, जघा तथा भोद । सामी सामी नेव । तं परिच्चइअ णसरिसो तारिसस्स महाणुभाअस्स पडिऊलपरिग्गहो । पुरान्तकस्य महादेवस्येयं दारिद्योतिका दशावस्था । दशास्वरूपमाह--उक्षा नृपः स एव रयः स्पन्दनम् । वादनमिति यावत् । अस्थिमाला भूपणमलंकरणम् । भस्मागरा- गोऽङ्गानुलेपनम् । गजचर्म वासो वनम् । तथा च पुलस्त्यापन समं मैत्रं न योग्य. मिति भावः । “दशावस्थादीपवयोः' इति विश्वः । 'उक्षा भद्रो पलीयर्दः' इत्यमरः । निपुरान्तरलेन योग्यनोक्ता-अहो इत्यादि । 'अहो स्थविरमालूकस्य मन्त्रोपन्यासः परिहासकुशलता च। ततस्ततः' इति छाया । इह ठोः स्थविरः । 'राजन्मायाविनी राक्षसजातिः' इति मन्त्रस्य मन्त्रणाया उपन्यास उद्गारः । उक्षा रथ इत्यादि परिहास. मुशलता । जरामलपितं वृद्धत्वेन निरर्थभाषितम् । 'प्रलापोऽनर्थक वयः' इत्यमरः ।, हवरे यानरगजे यालिनि । उपांशु एकान्ते । 'उपांशु उपभेदे स्यादुपांशु विजनेच्या यम्' इति विश्वः । 'रदथोपांशु चालिद्दे' इत्यमरथ । तदनुमन्या जाम्पवत्संमत्या ।।द 'हनुमान्कमरिणः क्षेत्रजः पुत्रोऽजनायो वायुना जातः' इति पुराणम् । 'हनुमान्दनु- मानाप' इति शब्दभेदः । सायन साभिप्रायम् । अन्नति । 'आर्य, योऽसी मारतिने- तामा इनि धूप [नि छाया । इह प्रेता द्वितीययुगं ना मी धीरः श्रूयते । सोऽयमिति रः । यता प्रेतामोऽस्यैव नाग । तदुत्तम्-'आअनेयो हनूमान्यारे तामा मापतिः' इति । 'अय कितीप्रियाकम्' इति भरतः। महिनविरम मु. १. पेगरिनाम्नः' इति पाठः, २.. 'आदाय मुप्रीतम्' इति पाट:. १. पर्यत म. गैक्षिपाट..

·काव्यमाला। शुनाशेफ:---(विहस्य ।) पुरैव किलायमाञ्जनेयो भगवतः सहस्त्र- किरणाईचाकरणविद्यामधीयानस्तदात्मजन्मनो वानरयोनेः सुग्रीवस्य सा- हायकमभिप्रायज्ञो गुरुदक्षिणचिकार । पशुमेद्रः-(सानन्दम् । ) हुं। ता उचितं जेव्व गुरुपुत्तो सवह्मचारी वा अणुवट्टीअदि । तदो तदो। शुन शेफः–ततश्चाहिमयोपनापजर्जरं मुंहगृहमुपश्रुत्य राक्षसराजः खरदूपणत्रिशिरोभिर्महामात्यैरधिष्ठितमात्मबलैकदेशं सिन्धोरुदीचि कूले वालिप्रतिग्रहाय प्राहिणोत् । पशुमेढ़:-कधं अपरिहीणमित्तधम्मो वि सो रक्खसो। निन्दम् । विचिकित्सायाः प्रयोजक रूपकमाह---अज्जेति। 'आर्य, यथा तथा भ- वतु । स्वामी स्वाम्येव । तं परित्यज्य तत्सदृशस्तादृशस्य महानुभावस्य प्रतिकूल परिमहः' [इति च्छाया 1] इह प्रतिकूलो वालिवैरी सुग्रीवस्तस्य परिप्रहः स्वीकारः । 'प्रतिग्रहः', वा पाठः । तत्राप्ययमेवार्थः । वालिनोऽसन्मार्गप्रपन्नत्वादेव परं न सुग्रीवसपक्षत्वम्, किं तु प्रकारान्तरेण तत्त्वमिति तदुपपादयति---पुरैवेति । किलागमे । अयमाञ्जनेयोऽअनी. पुत्रो हनुमान्सहस्रकिरणादादित्याद्वयाकरणविद्यामधीयानः पठस्तदात्मजन्मनः सूर्यपुत्रस्य सुग्रीवस्य साहायकं साहाय्यम् । द्वितीयत्वमित्यर्थः । गुरुदक्षिणीचकार गुरुदक्षिणां कृतवान् । वानरयोनेरिति योनिराकरः । योनिः स्यादाकरे हेती' इति विश्वः । नन्वा- दित्यस्वरसं विनैव किं तथा कृतवानित्यत आह-अभिप्रायशः । तस्येति शेषः । आ- शयवेत्तेत्यर्थः । साहायकमिति सहायशब्दात् 'योपधाद्गुरूपौत्तमाञ्' इति भावे कुन् । हुमित्यादि । हुं । तदुचितमेव गुरुपुत्रः सब्रह्मचारी वानुवर्यते । ततस्ततः' [इति च्छाया । इद हुँ वितर्के । “हुं वितर्के परिप्रश्ने' इति विश्वः । 'हु त स्यात्' इत्यंम- 'रोऽपि । सब्रह्मचारी एकब्रह्मवताचारः। सहाध्येता वा । 'एकनवताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः' इत्यमरः । अहिभयं स्वपक्षमयम्, उपजापो भेदः, ताभ्यां जर्जरं जी- र्णम् । 'महीभुजामहिमय स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । 'समी भेदोपजापी' इति च । मुहट्टई वालिवेश्म । राक्षसराजो रावणः । उदीचि उत्तरे। 'उद ईन' इतोलेऽयो र पम् । वालिप्रतिप्रदाय यालिरक्षाये । यत्तु काचिनदणायेति व्याख्यानं नन्मन्दम् । 'फ, अपरिहोणमित्तधम्मो पि सो रफ्ससो' इत्यप्रिमप्रन्याविरोधात् । प्राहिणोत्नहित. पान् । कमित्यादि । 'कथमपरिहीनमित्रधर्मोऽपि स राक्षसः' इति छाया 1] १. 'ससे पुरैवाजनेयो' इति पाठ.. २. 'व्याकरणम्' इति पाठः. ३. 'सानन्दम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'सुकुलम्' इति पाठः. .

·२ अङ्कः] ६५ , - अनर्घराघवम् । शुनःशेफ:- सखे, किमुच्यते । रावणः सल्वसौ । प्रियाकर्तुं त्वस्मै नवनिजशिरःकर्तनरस- प्रहप्यद्रोमा यः स परमिह लङ्कापरिवृतः । विलक्षव्यापार किमपि ददृशुर्यस्य दशम शिरस्ते मूर्धानः क्षणधृतपुनर्जन्मसुभगाः ॥ ८॥ पशुमेद:-(सफीतुकम् ।) तदो तदो। शुनाशेफ- :-ततः सुकेतुसुता नागसहस्त्रबलधारिणी ताडकानाम राक्षसी तस्मादनीकादागत्य मनुप्यमण्डलविहारकौतुकादिमामस्मदीयां भू- मिमधिवसति । इह अपरिहीनमन्यक्तम् । मित्रधर्मो मैथ्यम् । कथंमद्भुतमित्यर्थः । राक्षसो हि कस्य मित्रं भवतीति भावः । किमुच्यते । इदं त्वत्पमित्यर्थः । कि क्षेपे । खलु वाक्यालंकारेऽनुम- ये वा । असी प्रसिद्धः । पुलस्त्यापत्यं रावणः । तया च रावणो महावीरो महासत्व इति प्रसिद्ध एवायमर्थ इति भावः । इममेव श्लोकेनाइ-प्रियाकर्तुमिनि । तुः पुन- रखें । अस्मै वालिने प्रिया प्रियं विधातुम् । उपकर्तुमिति यावत् । स लक्षाप्रभुरेव परम् । समर्थ इति शेषः । नान्यः । यद्वा त्वस्मै अन्यस्मै । लशब्दः सर्वादिरन्यार्थः । 'प्रभो परिपट.' इति निपातनम् । प्रियाकर्तुमिति 'मुखप्रियादानुलोम्यै' इति हाच । स फः । नवसंख्याकनिजशिरःकर्तनरसेन प्रहृप्यदुरवसद्रोम यस्य तादृशो यः । रोमाञ्चवा- नित्यर्थः । इह च नव च तानि निजशिरांसीति समासं कृत्वा कर्तनरसेन समासे 'दि- पसंख्यै संक्षायाम्' इत्यसंशायां समासाभाव इति न याच्यम् । संज्ञायामिन्यस्य प्रायिक- लात् । यद्वा नयो न्तनवासी निजशिरःफर्तनरसथेति समांसः। अभूतपूर्वलास्टिर फर्तनस्य नवरमत्वम् । यद्वा नवानां निजशिरसो समाहार इति द्विगुः । असारान्तो. सरपदत्याभायान प्रीत्यम् । धचित् 'प्रियागर्नु कस्मैयन' इति पाठः। तत्र करम- चनानिर्वचनीयस्वरूपाय मगवते शिवाय प्रिया तारोमाश्वान्स परमिह रावण एरोति योज्यम् । 'केयलेऽपि पर मतम्' इति धरणिः विस्मै इत्यत्र नियाग्रहणमपि पर्नव्यम्' इति संप्रदानता। 'फर्तनं तु योर' पनि विश्व: । विलक्षम्रपावान्च्या. पारो यस्य तर क्षिपेनाल्पकालेन पतं यत्पुनर्जन्म तेन मुमगाः प्रसिद्धा स्पृहणीया पा। अपरे दशमादन्गे मुर्धानः । ते दाम शिरो विलक्ष हटान्त इत्यर्थः । मिर्धा ना मस्ताोरियाम्' इत्यमरः । मुगेतुनाम यक्षः । नागो हस्ती सर्पो वा । पलं सामर्थे सना या । 'नागः पनगमान-इति मेदिनीकारः । अनीशामरायधिरितसन्यात् । 'अनीताले मन्ये' इति मेदिनीपरः । 'मारलं स्याद्वारा राजगु देशेऽपि कोत. सम्' इति । विदारः पीर । भूमिमधिरगतीसत्र 'उपान्य यादम. धिरर.

·काव्यमाला। - पशुमेदः- (सकौतुकम् ।) णाअसहस्सबला इत्थीअत्ति ति अस्सु- दपुव् क्खु एदं । तदो तदो। शुनःोफ:-ततश्च श्रौतस्य विधेः प्रत्यूहमस्याः शङ्कमानः कुलप- तिरिमौ दाशरथी रामलक्ष्मणावानीतवान् । पशुमेदः-जाणे राममद्दो ति को वि रक्ससाणं उवरि अवइण्णो क्खु एसो। शुन शेफ:-~-ससे, एवमेतत् । रामभद्र इति कोऽप्ययं चतुरक्षरो राक्षसरक्षासिद्धमन्त्रः । विशेषेण पुनरिदानी भगवता कौशिकेन ब्रह्म- ज्योतिषस्तादशं विवर्तमाश्चर्य दिव्यास्त्रमन्त्रपारायणमध्यापितः । पशुमे:-मग्णे मन्तमईहिं अत्यदेवदाहिं समं बलादिबलाओ स- तीओ वि रामे संकमिस्सन्ति । शुनःशेफः-अथ किम् । तदपि हत्तमेव । पशुमेद्रः---अन्ज, णं भणामि जइ णिआओ जेव्व सत्तीओ णि- आओ जेव्व अत्यविज्जाओ । ता किं त्ति अत्तणो विग्धोवसमे राहवस्स गोरअमुप्पादेदि तत्थभव कोसिओ 1. अहवा पाहुणहत्येण सप्पमारणं क्खु एदम् । णस्य कर्मलम् । णाभसहस्सेति । 'नागसहस्रबला स्त्री अस्तीलश्रुतपूर्व खल्वेतत् । ततस्ततः' [इति च्छाया1 ] श्रौतस्य श्रुतिविहितस्य । श्रुतिर्वेदः। विधेः कर्तव्यस्य प्रत्यूह विघ्नमस्या राक्षस्याः सकाशात् । जाणे इति । 'जाने रामभद्र इति कोऽपि राक्षसाना- मुपर्यवतीर्णः खल्वसौ' [इति च्छाया ।] चतुरक्षरो रामभद्र इति । ब्रह्मज्योतिषो वेद- तेजसः। विवतै फलम् । दिवि मवं दिव्यम् । दिव्यानमन्त्रपारायणं दिव्यास्रोपस्थिति- हेतुकं मन्त्रसमूहरूपवेदभागम् । 'साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे' इत्यमरः । मण्णे इत्यादि । 'मन्ये मन्त्रमयीभिरनदेवताभिः समं बलातिवले शक्ती अपि रामे संक्र- मिष्यतः' इति च्छाया ।) द्वित्वे बहुवचन मिति प्राकृतपरिभाषा । इह बलातिबला च शक्तिद्वयम् । एतद्रहणान्मासमेकं हप्तेन पुंसा स्थीयत इत्यनुभाव इह । अज्जति । 'आर्य, ननु भणामि यदि निजा एव शक्तयो निजा एवास्त्रविद्याः । तत्किमिन्यात्मनो विघ्नोपशमे राघवस्य गौरवमुत्पादयति तत्रभवान्कोशिकः' इति च्छाया 1] स्वयमेव शत्रुरामनशक्तस्वात्कथं तया न करोतीति भावः । अथवा प्राघुणहस्तेन सर्पमारणं रा. १. 'सत्तमेव' इति पाठः, २. (विहस्य !) अहवा' इति पाट:. . .

·६७ अनर्घरायवम् । शुनःशेफ:-सखे, अनभिज्ञोऽसि । स्वयं प्रयोगादन्तेवासिभिर्विहितः प्रयोगो महिमानमाचार्याणामुपचिनोति । पश्य । स्थानेषु शिप्यनिवहैविनियुज्यमाना विद्या गुरुं हि गुणवत्तरमातनोति । आदाय शुक्तिपु बलाहकविप्रकीर्णे रत्नाकरो भवति वारिभिरम्धुराशिः ॥९॥ किं च दीक्षिप्यमाणा न क्रुध्यन्तीति रसितारं क्षत्रियमुंपाददते । पशुमेद्र:--अज्ज, सोहणं मन्तेसि । अण्णं वि किं वि पुच्छिदुका. मो लि। शुनाशेफ:-किं तत् । पशुमेन्द्रः सवधा णिगूढं वि वाणराणं छग्गुणों कथं अज्जेण पडिवण्णम् । लेतत्' [इति च्छाया।] अस्योपलक्षणस्यायममिसंधिः-सर्पो यदि भक्षयिष्यति तदा प्राघुणकं न चेत्तदा सर्पमारणमभिलपितमेव । तथा प्रकृतेऽपि यदि राक्षसा भक्षयि- प्यन्ति तदा राममथ न तदा रक्षोमारणं श्रेय एवेति । 'प्राघुणस्त्वतिथियोः' इति वि. फाण्डशेपः । 'जाणिमाओ जेव्व' इत्यादि पशुमेवाक्य उत्तरपति-~स्वयं प्रयोगा- दिनि । स्वयं प्रयोगादात्मप्रयुक्तेः । अन्तेवासिमिः शिष्यैः फरणमूर्तः। उपचिनोत्युप- चितीकरोति । तदेव स्पट्यति-स्थानेप्रिनि । हि यतः शिष्यनियईदछात्रसमूहः स्थानेषु समीचीनेषु विनियुज्यमाना सती विद्या गुरुमाचार्य गुणवत्तरमतिगुणमातनोति विस्तारयति । अघ्र हान्तमाह--आदायेति । अम्युराशिः समुदः । आदाय । अर्थात्स- मुदादेव । वारि। पलाहकेन मेघेन शुक्तिषु विप्रकीर्णः स्वातीनक्षत्रयोगाद्विक्षिप्तः। विश. दस्य विशेषा भिधायकवात् । पारिभिः पानीयः फरणभूतैः । मुक्तारूपेण परिणते- रिति भायः । रत्नाकरो भवति रमानामुत्पत्तिस्थानं भवति । कचित् 'आघाय' इति पाठः । तन शुक्तियाधायारोप्येत्यर्थः । 'पलाहको गिरी मेये' इति मेदिनौकरः । भनेति । 'मार्य, शोमन मन्त्रयमे [इति च्यां 1] शोभन फायसीत्यर्थः । यद्यपि 'मनि गुप्तपरिभाषणे इति पट्यते तयापि सक्षपया भाषणमात्रेऽपि प्रयोगः। यद्वा धातो. रसानादिदम् । अण्णवीति । 'अन्यदपि फिमपि प्रामोऽस्मि' इति सामा।] 'गधा निगामपि वानराणा पाहुण्यं कयमार्यग प्रतिपन्नम्' [इनि छाया 1] प्रयुकांग इत्यत्र 'तु याममनसोरपि' गमलोपः । निगू गुम् ! पारण मन्त्रणा । आर्यन 1. 'दीक्षमाणाः' इति पाठः.

·काव्यमाला। शुनाशेफ:-सखे, सर्वमेतदयोध्यायात्रायां समाधिमयेन चक्षुपा साक्षात्कृतत्रिभुवनत्तान्तस्य तातविश्वामित्रस्य मुखादश्रीपम् । (सर्वतो. ऽवलोक्य ।) अये, प्राभातिकी भुवनस्य लक्ष्मीः । तथा हि । प्रत्यग्रज्वलितः : पतङ्गमणिभिरािजिता भानवः सावित्राः कुरुविन्दकन्दलरुचः प्राचीमलंकुर्वते । प्रौढध्यान्तकरालितस्य वपुपश्छायाछलेन क्षणा- दप्रक्षालितनिर्मलं जगदहो निर्मोकमुन्मुञ्चति ॥ १० ॥ -अपि च। पीत्वा भृशं कमलकुमलशुक्तिकोपा दोपातनी तिमिरवृष्टिमथ स्फुटन्तः । भवता । प्रतिपनं ज्ञातम् । यात्रा गमनम् । समाधिानम् । साक्षात्प्रत्यक्षम् । 'साक्षा- प्रत्यक्षतुल्ययोः' इति विश्वः । वृत्तान्तो वार्ता । अश्रीष श्रुतवानस्मि । लुडि सिचि वृद्धौ च रूपम् । प्राभातिको प्रभातमवा । 'कालाह' । प्रसक्तानुप्रसक्त्या गुरुकार्यबाध- शवया पशुमेहमतिमित्रमन्यत्र दत्तचित्तं कारयितु समिदाहरणाय जिगमिपुराह-प्रत्य- ग्रेति । सावित्राः सौराः । तस्येदम्' इत्यण् । भानवः किरणाः प्राची पूर्वी दिशमल. कुर्वतेऽनुरजयन्ति । कोदृशाः । कुरुविन्दस्य पद्मरागस्य यत्कन्दलं प्रकाण्डः । अकुर- मिति यावत् । तद्वद्रुक्शोभा येषां ते तथा । यद्वा कुरुविन्दः पद्मरागः, कन्दल नवपल्लवः, 'तयोरिव रुचो येषां ते । यद्वा कन्दल नवाङ्कुरम् । 'कन्दलं स्यात्पल्लवे च नवाझुरे' इति विश्वः । अतिलोहिता इत्यर्थः । प्रत्यप्रज्वलितैरभिनवदीप्तैः पतङ्गमणिभिः सूर्यकान्तैीं- . राजिताः । निर्मथिता इत्यर्थः । नोराजना शान्तिकर्म । तेजोञ्छन इति प्रसिद्धम् । 'किरणोत्कर्षमुक्त्वा तैर्जगनैर्मल्यमाह -इदं च जगच्छायाछंलेनातपाभावव्याजेन वपुषः शरीरस्य निर्माकं कञ्चकमन्मश्चति त्यजति । कीदृशं जगत् । अप्रक्षालित सदपि निर्म- लम् । अत्राहो आश्चर्यम् । अन्यद्धि वस्तु प्रक्षालनानिर्मलम् । एतत्तु न तथेति चित्रम् । विरोधाभासः । कीदृशस्य वपुषः । प्रौटमुपचित गद्धान्तमन्धकारं तेन करालितस्य लेपितस्य । विभावना नामायमलंकारः । यदाह दण्डी-'प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत्किचित्कारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविरुवं वा विभाव्यं सा विभावना ॥' इति। 'पतमः. शलभे शालिप्रभेदे विहगे रवी' इति मेदिनीकरः । 'कुरुविन्दः पद्मरागः' इति धरणिः । पीत्वेति । कमलानां ये.कुड्यलाः कलिकास्ता एय शुक्यातासां कोषाः कर्तभूता दो- पावनी रात्रिभवां तिमिर दृष्टिमन्धकारष्टिं भृशमयर्थे पीलानुस्फुटन्तः सन्तो निर्यनि- १. 'अही' इति पाठः, ३. 'भुवनलक्ष्मीः' इति पाठः, 1 ।

·२ अङ्कः ६९ "अनर्धराघवम् । निर्यन्मधुव्रतकदम्बमिपाहमन्ति बिभ्रन्ति कारणगुणानिव मौक्तिकानि ॥ ११ ॥ अपि च । 4 विकसितसंकुचितपुनर्विकस्वरेप्वम्बुजेषु दुर्लक्ष्याः । कलिकाः कथयति नूतनविकासिनर्मिधुलिहामर्थः ।। १२ ।। (आदित्यमण्डलं निर्वर्ण्य ) कटुभिरपि कठोरचक्रवाकोत्करविरहज्वरशान्तिशीतवीर्यैः । तिमिरहतमयं महोभिरजञ्जयति जगन्नयनौघमुष्णभानुः ॥ १३ ॥ तदनुजानीहि मां समिदाहरणाय । गच्छन्यो मधुनतसमूहस्तस्य मिपायाजान्माक्तिकानि मुक्ताफलानि वमन्त्युद्भिरन्ति । ननु मधुरताना श्यामलान्मुक्तानां च श्वेतस्वभावत्वात्कथं तुल्यतेत्यत आह-कारणगु- णान्यिधन्तीव दधानानीव । कारणगुणा हि कार्य गुणमारभन्त इति सिद्धान्तः । अत्र च तिमिरष्टिपानं कारणं कार्य च मधुरतरूपमुक्ताफल मित्यर्थः । 'कुड्मलो मुकुलो- स्त्रियाम्' इत्यमरः । 'दोपा रात्री मुजेऽपि च' इति विश्व: । दोपातनीमिति दोषाश- ब्दात् 'सायं चिरं-' इत्यादिना गुस्तुट् च । विकसितेति । मधुलिहां भ्रमराणामध आदरो नूतनक्किासिनीस्तद्दिनविकसिता: कलिकाः कर्मभूताः फययति । कलिका एता इति ज्ञानं तवत्यानां कुरुत इन्यथैः । कीदृशीः । पूर्वदिने विकसितानि प्रफुल्लितानि रात्री सचितानि निमीलितानि पुनर्वर्तमानदिने विकस्वराणि विकासशीलानि यान्य- मनुजानि पानि तत्र दुर्लक्ष्या दुर्शयाः । नानावस्थपनदर्शनेन कलिका विकसितप्तदेह यत्र भ्रमरादरस्तत्र मधुप्राचुर्यज्ञानारकलिकावं निधीयत इति भावः । विकस्तरेग्वित्यम "सासास-' इत्यादिना वरन् । यद्वा| मकरन्दो मधुलिहां कृते नूतनविकासिनीः फलिकाः कथयति । 'पूजायां मारन्देऽपि मोदर्घस्तथादरे' इति विश्व: । 'मधुलिहा- मोघः' इति पाठ ओघः समूहः । योजना तु पूर्वेध। निर्वर्ण निरूप्य । कटुभिरपानि । उपभानुः सूर्यो जयति । कि कुर्वन् । महोभिस्तेजामितिमोगान्धकारेण हतं प्रतिहतं • जगायनाच समारस्य लोचनसम्हमजामती कुर्वन्सन् । अन्येनाध्यापधेन चक्षुषोऽर्ग प्रियते । तेनापि तिमिरादिरूपच्याधिविशेषो हन्यत इति ध्वनिः । यचित् 'तिमाभ- रम्', फनिन् 'तिमिरमयम्' इति पाठः । तहगेऽपि योजनायोरविशेषः । कीरः । पटुभिरपि सीदपिरपि सदिः फटोरोऽमयो यपक्रयाकसमदसिंहज्वरस्तस्य शान्तायुप- समें शीतः पराक्रमी येणे तानी । तीपरपि शीत-रिति विरोधामामः । यद्वा माटु- मिरपि । भातशे दि कटुरुक्ष इनिद्रव्यगुणः । पप यस्तु कट भति तदपि १. 'आदित्य निर्यच'दति पाट.. .

·७० काव्यमाला। पशुमेदः-अहं वि खत्तिअकुमाराणं दंसणे उक्कण्ठिदोलि । ता कहेहि कहिं पेक्खामि । शुन शेफः-(विहस्य ।) नन्वेतावेव यज्ञवाटमुत्तरेण विहारभूमिषु कोडतः । तदुपेत्य निःशमवलोकय । (हति निष्क्रान्ती ।) विष्फम्मकः। (ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणी ) रामः----अहो विचित्रमिदमायतनं सिद्धाश्रमपदं नाम भगवतो गा- धिनन्दनस्य । तत्तादृक्तृणपूलकोपनयनक्लेशाञ्चिरद्वेपिभि- मेध्या वत्सतरी.विहस्य बटुभिः सोल्लुण्ठमालभ्यते । शीतवीर्य सच्चक्षुष्यं भवति । यथा पिप्पल्याश्चक्षुपि शीतवीर्यत्वम् । तथा च वैद्यकम्- 'चक्षुण्या पिप्पली शीतवीर्या च' इति । 'मह उत्सवतेजसोः' इति विश्वः । अनुजानीहि स्त्रीकुरु । समित्काष्ठम् । समिदाहरणायेति तादर्थं चतुर्थी । अहं वीति । 'अहमपि क्षत्रियकुमारयोर्दर्शन उत्कण्ठितोऽस्मि । तत्कथय कुत्र प्रेक्षे'.इति च्छाया ।] खत्तिअ- कुमाराण इति 'प्राकृते द्विवचनस्य बहुवचनं नित्यम्' इति बहुवचनम् । यज्ञवाद यश- स्थान यज्ञमार्ग वा । 'वाये मार्गे वृत्तिस्थाने इति विश्वः । 'एनपा द्वितीया' इति द्वि- तीया षष्ठ्यर्थे । उत्तरेणोत्तरासु । 'एनयन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चभ्याः' इति सप्तम्यर्थे एनप् । विहारः क्रीडा । निष्क्रान्तौ । पशुमशुनःशेफाविति शेषः । विष्कम्भको नाम पात्रभेदः । सथा च भरतः-'वृत्तवतिष्यमाणानां कथानानां निवेदकः । संक्षेपोक्तिः सविष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः ॥ कुतोऽपि स्वेच्छया प्राप्तः संबन्धो नोभयोरपि । विष्कम्भकः स विज्ञेयः कथार्थस्यापि सूचकः ।। विष्कम्भको द्विधा ज्ञेयः शुद्धः संकीर्ण एव च । शुद्धो मध्यमपानेण संकीर्णो:मध्यमाधमः ॥ सस्कृतोक्त्या च शुद्धः स्यात्संकीर्णो नीचभा- पया' । तत्र शुद्धो । यया मालतीमाधवे श्मशानाङ्के कपालकुण्डला । उन्मत्तमाधवे सौदामिनी । संकीर्णो यथा रामानन्दे क्षणककापालिको । 'अचितस्य पात्रस्य प्रवेशो. नैव युज्यते । ततो विष्कम्भकेणास्य सूचनं रचयेद्गुपः ॥ इति संगी- तकल्पतरुवचनात् 'नन्वेतावेद' इत्यादिना सूचितयो रामलक्ष्मणयोः प्रवेशमाह- ततः प्रविशंत इति । आयतनं स्थानम् । सिद्धाश्रमपदं वामनमहरेः स्थानम् । कुतो विचित्रमिदमायतनमित्यत आह-तत्तादगिति । बटुभिर्मुनिबालविहस्य सो- 'सिद्धाश्रमं नाम इति पाठः.

·२ अङ्कः] अनवराघवम् । ७ अप्येप प्रतनूभवत्यतिथिभिः सोच्छासनासापुटै- रापीतो मधुपर्कपाकसुरभिः प्राग्वंशजन्मानिलः ॥ १४ ॥ उक्ष्मण:--आर्य, किलात्रैव देवः कौस्तुभकिंजल्कनीलोत्पलमसौ हरिः । स्वयं किमपि तत्तेपे तपः कपटवामनः ॥ १५ ॥ इत्थमेतन्महातीर्थमध्यासीना द्विजातयः । अकुतोमयसंचाराः पट्कर्माणि प्रयुञ्जते ॥ १६ ॥ हुण्ठं सोपहासं यया भवति तथा मेध्या विशुद्धा वत्सतरी वर्षद्वयवयस्का गीरालभ्यते मार्यते । आइपूर्वो लमिर्मारणार्थः । यदाह-'श्वेतं छागमालभेत' इति । 'आलम्मपिज- विशरघातोन्मायवधावपि' इत्यमरः । वत्सतरीमारण चातियावागते विहितमेव । महोक्षं या वत्सतरी दद्यादतियये गृही' इति स्मृतेः । 'इदानीं मयानीतं नवतणं मुश्व इति लोकोक्त्योपहासः । सोलुण्ठतायां निमित्तमाह-तत्तादगिति । तदुःखजनकं तादृग्व- रसीयं यत्तृणपूलकं तस्योपनयनमुपस्थापनं तस्य प्लेशाद्गुरुमारवहनश्रमाञ्चिरद्वेषिभिः । अन्योऽपि द्वेप्युपहस्य मार्यत इति ध्वनिः । एषोऽपि प्रावशे जन्म यस्य तादृशो हविर्ग- हपूर्वजातोऽनिलो वायुः प्रतनूभवति । प्रकर्षेण कृशो भवतीत्यर्थः । मधुपर्कपाकेन यमा- नमधुपर्कस्य पाकेन सुरमित एवातिथिमिः सोच्छासाः सप्रकाशा ये नासापुटास्तरा समन्ताद्भावेन पीतः । अत एव कृशतरोऽपि । 'प्राग्वंशः प्राग्धविर्गहात्' इत्यमरः । 'गन्यवाहानिलासुगाः' इति च । 'मेध्यं पूढे मेघसे च' इति घरणिः। अत्रैव सिद्धा. धम एव । फिल प्रसिद्धी । न केवलमनेन प्रकारेणाश्रमपदस्य वैचित्र्यम्, कि त्वतिपावि- ध्यमप्यस्तीत्याह-देव इति । असी हरिदेवो नारायणोऽत्रैव स्वयमात्मना किमपि तदनिर्व- घनीय तपस्तेपे तप्तवान् । अन्ये तपस्विनो भगवदाराधनार्थमेव तपः फुर्वते । अयं मंगवानिकमिति तपः फरोतीत्यनिर्वचनीयत्वं तपसः । कीदृशः । फोस्तुमो मणिभेदः स एव किंजल्क: फेसरो यस्य तनीलोत्पलमिव नीलोत्पलम् । ततश्च याविशेषणस- मासः । इह भगवतोऽतिश्शमवाप्रीलोत्पलकेत रूपणम् । कास्तुमस्य भगवतो हन्मध्य. स्थितत्यादीप्तिमवाघ किंजलेन रूपकम् । रूपकोऽयंमलंकारः । फपटवामनो माया- यामनमतिः । 'हरिणा त्रिविक्रमेण फिल पलिच्छलनार्थ यामनरूपं पृला तप मिहाश्रम तपः कृतम्' इति पुगणम् । 'किंजल्का फेसरोऽनियाम्' इत्यमरः । सो दस्तच वा. मनः' इति । इत्यमिति । द्विजातयो आप्रपाः पट्कर्माणि प्रयुजते । फुर्वत इंगधः । लोभन मंचारो येषां ते । अमुधिभक्तिमत्वातगिलोऽलुम् । इत्यमनेन वामनतर. पाधिकरणलेर यतन्महातीर्थ तदध्यासीनाः । महातीर्णमिया 'आन्महत:-'इया- दिनारयम् । तीवस्य न मद महाजनपरिमण । 'याध्यामिन मस्तिद्वितीय ·-काव्यमाला। रामः-(परिक्रामन्सकौतुकानुरागम् ।) वत्स, इतस्तावत् । आर्द्रप्रसूतिरियमङ्गनयज्ञवेदिः नैदिष्टमेव हरिणी तृणुते तेणं च । वत्सीयतापसकुमारकरोपनीत- नीवारनितमपत्यमैवेक्षते च ॥ २१ ॥ अपि च । विप्वक्तपोधनकुमारसमlमाण- श्यामाकतण्डुलहृतां च पिपीलिकानाम् । श्रेणीभिराश्रमपथाः प्रथमानचित्र- पत्रावलीवलयिनो मुदमुद्वहन्ति ।। २२ ॥ पत्नीभिरिति यावत् । प्रकृतत्वान्मुनीनामेव । अग्निशरणेष्वमिटहणूदस्यमानमुक्षिप्य- माणम् । 'असु क्षेपणे'। कीदृशीभिः । पल्यर्थ ये तण्डुलास्तेपो विलोपेनाहरणेन । भक्षणेनेति यावत् । कथिताभिदुःखिताभिः । यालयेत्यत्र 'छदिएपधिपलेर्दम्' । 'मालेयो गर्दभे पुसि मृदी यलिहिते त्रिषु' इति विश्वः । 'शरण गृहरक्षित्रोः' इति च । 'द्वितीया राहमिणो' इत्यमरः । न केवलमनयोद्वत्वे प्रशान्तस्वभावलम् , किं तु पा. लस्यातिपश्चलस्वभावस्यापि प्रशान्तत्वमित्युपपादयन्वैचित्र्यान्तरमाइ-आदेत्यादि । इयं हरिणी तृणं रणुते खादति च । अपत्यमवेक्षते परिपालयति च। चकारद्वय तुल्यका- लतायोतनार्थम् । अपत्यावेक्षणप्रयोजक रूपमाह--आईप्रमूतिरिति । अभिनवप्रसते. त्यर्थः । कीदृशं तृणम् । अाने या यश्वैदिस्तस्या नेदिष्टमतिनिकटस्थम् । कीदृशमपत्यम् । वत्सीया वत्सेभ्यो हिता ये तापसकुमारास्तैः फररुपनीता ये नीवाराः 'तुरी' इति प्रसिद्धा. स्तनितं संतुष्टम् । तृणुत इति 'तृणु अदने' तनादिग्भयपदी । 'सहापूको विधिरनित्यः इति गुणाभावः । व्याकरणान्तरे तु विकल्प एष गुणे । नेदिष्टमिति 'अन्तिस्यादयानंद. साधी' इतीष्टनि, अन्तिफस्य नेदादेशः । 'नेदिष्टमन्तिस्तमम्' इत्यमरः । यत्मोयेगा 'तस्मै हितम्' इति छ:.विप्लगिति । आश्रमपया आश्रममाा मुदं दमद्वदन्तीति सं. पन्धः। आश्रमाण पन्या आश्रमपथः । 'पप:-' इत्यः । फोहताः । पिपीलिमानां भणीभिः परिभिः प्रथमाना ख्याता या चित्रा पावली पग्लेसा सेय यलयो यत्र ताणाः। कोशीनाम् । विष्वसर्वत्र तपोधनकुमारय समयमाणा दीयमानाः श्यामागानां 'सागा' इति प्रसिद्धानो तन्दुलास्तदपहारिकाणाम् । किप्य' इति कि । यामाफनालगानि- समायलास्पिपीलिकाना सामन्यास्कियतीना प तामाभीपादिनाभित्ररुपमा पसंतागत्' इति पाठ:. २. 'राणानि इति पाठः, ३. 'अपेक्ष' इति पाठः.

·२ अङ्कः] अनर्घराघवम् । लक्ष्मण:-अहो पशूनामप्यपत्यवात्सल्यम् । अहो शिशूनामपि, सत्कर्मताच्छील्यम् । रामः-(अन्यतोऽवलोक्य) मुनिविनियोगविलूनमरूदमृदुशालानि वहाँपि । गोकर्णतर्णकोऽयं त!त्युपकण्ठकच्छेपु ।। २३ ।। (इति परिक्रामतः।) . लक्ष्मणः-आर्य, इयमेभिरालवालः पदे पदे अन्थिलासु कुल्यासु । तीनैतमा जलवेणिः प्रवहति विश्रम्य विश्रम्य ॥ २४ ॥ लीलयत्वमुचितम् । 'समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि' इत्यमरः । वात्सल्यं प्रेमा । ताच्छील्यं तस्वभावत्वम् । मृगाणामपि द्वेषिविषयकात्यन्तनिर्भरलं दर्शयन्वैचित्र्यान्त- रमाद-मुनीति । अय गोकर्णतर्ण को हरिणविशेषयाला उपकण्ठकच्छेषु कच्छसमो- पेषु पौषि कुशास्तौति सादति । 'तृणु अदने' उभयपदो । पक्षे गुणः । उपाण्यः ममीपम् । अतिगर्त जलबहुलं स्थानं कच्छः । नदीतटं वा । 'जलपायमनपं स्यात्पुंसि फरछस्तथाविधः' इत्यमरः । 'कच्छो नदीतटेऽनये' इति विश्वः । कीदृशानि' । मुनिभिः विनियोगार्थ क्रियानिमित्तं विलुनान्युत्पाटितानि ततः प्राहान्गुत्पमानि शादलानि हरितानि येषां तादृशानि । यद्वा मुनिविनियोगविलूनानि, प्ररूटमृदुशालानि चेति कर्म- धारयः । 'शादो जम्पालशप्पयोः' इत्यमरः । शष्पं पालतृणम्' इति च । शादोऽस्या. नीति 'नदशादालन् । 'शाद्वल: शादहरित' इत्यमरः । न च शालशब्देन पाहा. देन र विशेषामिधानापानसत्यापत्तिरिति याच्यम् । शालान्दस्यान लक्षणया हरितमानासिरगन् । 'गोरोऽवतरेऽपि स्यान्मृगमश्शेिषयोः' इति मेदिनीकरः । 'तो पालसः गर्मी' इत्यमरः । पेतनाना प्रशान्तस्वभावत्यमुपलागेवनानामन्याह- स्पमिनि । इयं तीमतमातिगती अलोनियाकारं जलम् । मूक्ष्मलारमुटिललाग गया रूपणम् । यद्वा जल पूर्ण वेणिः प्रमादो जलोषिः । नयादेरन्तरे वेनि: फेवास्ताप पमापने रोने: । पुष्याम कृत्रिमनी विधन विधम्प पुनः पुनावधामें मला मावि नि:गाति frभामु । एभिगाल मिरे जउधार : गलति प्रगदा परे पर एगने सपने सासरा अरमात्ययं निधनामु पनी विमा. नि: Ifगादिया। प्रारतीय प्रादरः इति पारमैपदम् । गुल्या लाह.

·७६ काव्यमाला। रामः-वत्स, साधु दृष्टम् । -आलवालवलयेषु भुरुहां मांसलस्तिमितमन्तरान्तरा । केरलीचिकुरभङ्गिभङ्गुरं सारणीपु पुनरम्नु दृश्यते ॥ २५ ॥ तदेहि । भगवती कौशिकीमालोकयन्तौ मुहूर्तमात्रमात्मानं पुनीवहे । (परिक्रम्पावलोक्य च ।) कचित्सांक्रामिकोऽपि विशेषो नैसगिकमतिशेते । तेथा हि। मडवच्छखादुप्रकृतिरुपहूतेन्द्रियगणो गुणो यद्यप्यासामयमयुतसिद्धो विनयते । तथाप्युत्कय स्फुरति सरितामाश्रमसदा- मिदानी वानीरदुमकुसुमजन्मा परिमलः ॥ २६ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, पुरस्तादनुकोशिकीतीरमालोकय । त्रिमा सरित्' इत्यमरः । रामोऽतिरम्यत्वेन लक्ष्मणवचनमनुवदति-आलवालेति । अम्यु पानीयं सारणीपु स्वपनदीपु । यद्वा सारण्यो जलप्रवाहिकास्तासु । पुनदृश्यते । कीदृशम् । केरली केरलदेशजाता स्त्री तस्याश्चिकुरभह्निः केशकुटिलता तद्वद्भगुर स्वतः कुटिलम् । केरलदेशस्त्रीणां चिकुराः कुटिला भवन्तीति प्रसिद्धिः । भूकहाँ-वृक्षाणामाल- वालयलयेषु वृक्षमूलजलधारकसमहेप्वन्तरान्तरा मध्ये मध्ये मांसलं प्रचुरम् । सिध्मा- दित्वाग्छन् । स्तिमितं निश्चल चेति कर्मधारयः । 'स्वल्पनद्या च सारणी' इति विश्वः । 'आलवालः स्थितो मूले वृक्षस्य जलंधारके' इति च । कौशिकी नदीभेदम् । पुनीरहे पवित्रीकुर्वः । सांक्रामिक आगन्तुकः । नैसर्गिक स्वाभाविकम् । उभयोरप्यध्यात्मादि. त्याहरु । अतिशेतेऽभिभवति । सांकामिकेण नैसर्गिकस्याभिभवोपपादनार्थं नसांग रूपमाह-जडेति । आसां सरितां नदीनामयुतंसिद्धः पृथपिसद्धः । 'यु मिश्रणे' । गुतं मिलितं न युतमयुतम् । यद्वायुतसिद्धः स्वाभाविको गुणो यद्यपि विजयते । प्रत्यक्ष- विषयीभवतीत्यर्थः । कीदृशः । जसजस्थादुप्रतिभूतः स्वभावभूतो यस्य गुणस्य स तया । तेन जलखे सरलं स्वादुलं च लभ्यते । अत एवोपहूत आहूतः । आष्ट दति यावत् । इन्द्रियगो येन स तया । इदानीमुपपाद्यमाद-तथापि वेतसक्षपुष्पगन्मा परिमलो गन्ध आश्रमसदामाश्रमाधिनानामुक्तर्मय प्राय सुरति । आश्रमसवामिति 'सरमूहिप-' इति कि । शीत रानीरगजुलाः' इत्यमरः । 'विमात्य परिमलो गन्धमा. धेऽपि दृश्यते इति वियः । अनु समीपे । अग्लोगनप्रियापेक्षमगुदायवाक्याथै स्यात्र 1. 'स्टम् । अहो' इति पाठः. २. पानिमगवतीमालोकयन्ती मातम्' इति पाट... 'पुनीमः' इति पाठ.. ४. 'सांगकमपिताम्वनि पारः, ५. 'पश्य दति पाठः. ६. 'भयान' इति पाठः. .

·9 अनर्घराघवम् । तैमेधाजननव्रतप्रणयिभिव्यूहैर्बटूनामियं सिक्ता नित्यवसन्तविभ्रमवती रम्या पलाशावली । एतस्यां हरिणारिपाणिजसृणिश्रेणिश्रियः कोरका गोपायन्ति तपोवनं वनकारक्रीडाकराकर्पणात् ॥ २७॥ (नेपथ्ये ।) रामभद्र, कियञ्चिरमवलोकनेन कृतार्थीक्रियन्ते तपोवनविहारभूमयः । संप्रति हि परिणमयति ज्योतिच्या यपि रुचां पतिः किमपि शमिनः सावित्राख्यं रहस्यमुपासते । गुरुरयमैनुष्ठास्यन्माध्यंदिनी सवनक्रिया- मिह मखविधौ नेदीयांसं भवन्तमपेक्षते ॥ २८ ॥ फर्मता । केचित्तु अनुकौशिकीतीरमिति क्रियाविशेषणम् । यद्वानुशब्देन सह कौशिकी- 'तोरपदस्य 'अनुर्यत्समया' इत्यव्ययीभावे सप्तमी । 'तृतीयासप्तम्योर्महुलम्' इत्यम् । इदानीमचेतनानामप्यनिष्टजनकाद्रक्षकत्वेन च्छलतो मुनीनां तपःप्रभावमाह-तैरिति । इयं पलाशावली पलाशवृक्षश्रेणी रम्या । अस्तीति शेषः । कीदृशी । पटूनां मुनिशि. शुना व्यूहः समूहैः सिक्ता । अत एव नित्यं सर्वदा वसन्तस्य ऋतुविशेषस्य विभ्रमो बिलासी विशिष्टो वा भ्रमस्तद्वती। किमर्थं तैः पलाशावली सिच्यत इत्यत आह-- मेघेति। धीधारणावती मेधा' इत्यमरः। मेधाजननाख्यं नतं छन्दोगब्रह्मचारिभिः क्रियते। तत्र जलेन पलाशमूलसेचनं क्रियत इति समाचारः । एतस्यां पलाशाययो कोरकाः फलिफा वनकरिणां वनहस्तिनां क्रीया यत्करेण स्थूलहस्तेन फर्षणं तस्मात्तपोयन गोपायन्ति रक्षयन्ति । 'गुप् रक्षणे' । 'गुपधूप-' इत्यादिनायः । रक्षणफारणे फलिफा- विशेषणमाद-हरिणारेः सिंहस्य ये पाणिजा नखास्त एव गणिण्यकुशपतिस्तद्वन्धीः शोभा यासा तास्तथा । 'व्यूहस्तु यलयिन्यासे निर्मले पृन्दतर्कयोः' इति धरणिः । 'अड्डशोऽत्री राणिः नियाम्' इत्यमरः । 'कलिका कोरफः पुमान्' इति । प्रस्तुतयज्ञरक्षामपहायामस्तुतेऽसन्तासक्ति राममदस्याशदए रसान्तराय शुनाशेफः . रयति-नेपथ्य इत्यादि । अयमेव चडिकानामालंकारः । तथा च भरत:-'अन्तर्ग- पनिकासंस्थः स्तमागधयन्दिभिः । अर्थोपक्षेपण यदि क्रियते सा तु टिका ॥ इति । हतार्थः कृतप्रोजनः । विहारःग्रीडा । परीत्यादि। चां पतिः मो ज्योतिर्थया जोतीरुपा यपि परिणगति । परिणतानि करोतीयः । मध्याहे यजुर्मयादा. 1. 'मिनः' इति पाट:. २. 'अधिवास्यम्' इति पाठ.. । .

·... . . काव्यमाला।. रामः-(अश्रुतमभिनीय सानुरागम् ।) वारांस्त्रीनभिपुण्वते विदधते वन्यैः शरीरस्थिती- रैणेय्यां त्वचि संविशन्ति वसते चापि त्वचस्तारवीः । तत्पश्यन्ति च धाम नाभिपततो यच्चार्मणे चक्षुपी' धन्यानां विरजस्तमा भगवती चयॆयमाहादते ॥ २९ ॥ (नेपथ्ये पुनस्तदेव पट्यते ।) रामः-(श्रुत्वा ससंभ्रममूर्ध्वमवलोक्य च ।) कथं गगनमध्यमध्यारूढो नि: दाघदीधितिः । वत्स, तदेहि । यज्ञवाटमधिष्ठाय क्रमेण कृताहिकस्य भ- गवतः कौशिकस्य प्रत्यनन्तरीभवावः । (इति परिक्रामतः ।) - दित्यस्य । 'मयः प्रातरादित्यो मध्यादे च यजुर्मयः । सायं साममयश्चेति प्रयीमय उदाहृतः ॥ इति पुराणम् । अत एवाग्रे वक्ष्यति-"एतत्रयोमयं ज्योतिरादित्याख्यं नि- मज्जति' इति । शमिनो मुनयः । सावित्राख्यं सावित्री मध्याहसंध्या तस्याः संबन्धि सावित्रं तेन तद्वाख्या यस्य तत् । यद्वा सवितृदेवताकं सावित्रनामधेयं वा रहस्यं त. त्वम् । मन्त्रमिति यावत् । उपासते । सेवन्त इत्यर्थः । अयं गुरुविश्वामिभे मखविधी यज्ञविधी मध्यदिनभवां सवनक्रियां स्नानव्यापारमनुष्टास्यंन् । अनुष्टानं कर्तुमिति यावत् । तुमर्थ लट् । भवन्तं रामभद्रं नेदोयासं निकटस्थमपेक्षते । 'सवनं वध्वरे स्नाने' इति विश्वः । 'रहस्तत्त्वे रमे गुह्ये' इति च । नेदीयांसमिति 'अन्तिमाढयोर्नेदसाधी' इति नेदादेशः । आश्रमवैचिध्यदर्शनासक्तमनाः पुनराश्रममेवोपवर्णयतिवारानिति । धन्यानामियं विरजस्तमा विगतरजस्तमोगुणा । सात्त्विकीत्यर्थात् । चर्या कृतिराहादते । गुपयतीत्यर्थः । 'हादी मुसे च' । यद्वयर्यापयस्थिति चर्या । 'चर्या वीर्यापयस्थितिः' इत्य- मरः । ईर्यते गुरोः शास्त्रस्योपासनया ज्ञायत र्या । तस्याः पन्या उपाय ईयोपयः । तत्र ध्यानधारणायुपाये या स्थितिरवस्थानं परिमाजमादीनां सा चर्याशयाच्या । चर्या- तरूपमाह-वारानिति । एते । धन्या इयर्थात् । नीन्यारान्व्याप्याभिपुग्यते स्पन्ति । गारानित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । वन्यः फलमूलादिभिः शरीरस्थितीः प्राणरक्षा विदधते फुर्वन्ति । ऐपेय्यामेणी हरिणीभेदस्तद्विकारभूतायां वचि संविशन्ति शेरते । तारवी. स्तरविकारास्त्यचो यसते परिदधति । या धाम तेजधार्मणे धर्ममो चक्षुषी नाभिपततो न गच्छतस्तद्धाम पश्यन्ति । समाधिस्यरूपचक्षुषा परमात्मस्वरूप तेजः पश्यन्तीः । 1. 'अश्रुतिम्' पनि पाठः. २. 'ग्रीनारान्' इति पाठ..'३. ' तारयोम्' इनि पाठः. ४. पिरान्तमा' इति पारः. ५. 'तोर' इति पाट:. ६. निरपुस्तफा पारी नास्ति. ५.'गगनमायारू'; 'गगनमध्यमारत इति पाठः, ८. 'यस' इति प्राविणालि.

·.२ अङ्कः अनबराचवम् ।. लक्ष्मणः- (सर्वतो दृष्ट्वा ।) आर्य, . उद्दामामणिद्युतिव्यतिकरप्रक्रीडदकोंपल- ज्वालाजालजटालजाङ्गलतटीनिष्कूजकोयष्टयः । भौमोमछवमानसूर्यकिरणक्रूरप्रकाशा दृशो- राविकर्म समापयन्ति धिगमूमध्याहशून्या दिशः ॥ ३० ॥ अन्तिकतमा चेयं यज्ञवाटभूमिः । तदेतदेव न्यग्रोधच्छायामण्डपमें- ध्यासीना ऋत्विजः प्रत्यक्षामहे । गलितयौवने पुनरहनि भगवन्तं द्रश्यायः। ऐणेय्यामिति 'एण्या टम्' इति विकारे दम्। वसत इति 'वस. आच्छादने । 'आ- त्मनेपदेष्यनतः' इति झस्यातादेशः । तारवौरिति तरोविकारः । अण् । 'ओर्गुण:' । 'टिट्टाणन्-' इति डीए । चार्मणे इति चर्मणो विकारः । 'तस्य विकारः' इत्यण । 'कोशे टिलोपो वक्तव्यः' इति, नियमालोसादन्यत्र टिलोपामावः । ससंभ्रम सादरमित्यर्थः । मामपि कौशिकोऽप्यपेक्षत इति भावः । वाटो मार्गोऽनिर्वा । अघिष्टायाश्रित्य । अदा दिवसेन निवृत्तमादिकम् । तेन नित्तम्' इति ठञ् । 'अहटसोरेव' इति नियमादिलो- पाभावः । अलोपोऽनः' इत्यलोपः । प्रत्यनन्तरः संनिहितः । मध्याहसंचारस्यातिदुःरा.. जनस्तया क्षणं छायामाश्रयितुमना गुरुकार्यानुरोधेन रामं छायाश्रयणानुत्तष्टितमालो: क्य साक्षात्मराम्यतया मध्याहवर्णनेनार्याद्विश्राम फर्तुमाह-उद्दामेति । धिपटे निन्दायां वा । अमूमध्यादे शून्या दिश: । मध्यादे सल्वातपभयारजनसंचाराभा- वात् । शौचापोराविष्कर्माविष्कारः । प्रसरणमिति यावत् । समापयन्त्यपहरन्ति । चित् 'आयुष्कर्म' इति पाठः । तर प्राणधारणसामध्यमित्यर्थः । क्वचित् 'मध्येऽति शुन्या दिशः' इति पाठः । भगवतः सूर्यस्यात्यन्ततेज:प्रसरणाशक्षस्तेजो न प्रमरति । सौगतेजसवाभिभूतत्तात् । उद्दामा प्रपला या दुमनियुतिः मर्यदीधितिस्तस्या व्यति- . गरः मंपन्धः समूहो वा तेन प्रमोहन्योऽकोपल: सूर्यकान्तमणिस्तस्य ज्वालाजालेन जटालेय जटाला जाहलतटी निर्जलदेशस्तत्र निष्फूजो निःशब्दोऽथवा निःोयण साम्दयोगी फोयटिटिटिम: 'कोण्टाडावर इति प्रसिद्धो जलपक्षी यामु तादृशाः । भूम्या भर्प भीमः । उमा तापस्ता लमाना भ्रमन्तो ये मर्यकिरणास्नः परः क- टिन, प्रशासन यागु तारलगा । जटालेनि 'जटायटाफटागानाः क्षेप सन् । 'उदामो पन्धुरहित लन्ने प प्रतमि' इति मेदिनीकरः । 'घुमगिरतानिमिरइयमरः । 'जाल निर्गलस्थानम् इति परणिः । 'धास्तु फटिने घोरे' इति प : मध्यमको म. 1. निरप' इति पाठः, २. 'मरफिरण' इति पाटः. ३. 'यामिः । ततायो' इति पाट.. ४. 'मामीनावृतितमः' इति पादः. .

·काव्यमाला। रामः-एवमस्तु । (इति परिकाम्प नाट्वेनोपविशतः।) लक्ष्मणः-(पार्श्वतोऽवलोक्य ।) आर्य, मध्येव्योम क्रीडयित्वा मयूखान्भानोविम्बे लम्बमाने क्रमेण । स्वैरं स्वैरं मूलतः पादपानां पश्य च्छायाः कश्चिदाकर्षतीव ॥ ३१ ॥ रामः- (समन्तादवलोक्य 1). वत्स, मध्यंदिनमतिक्रान्तमिति दिनम- प्यतिक्रान्तमेव । पश्य। गगनशिखरमुदया।रधिरूढाः कष्टमर्करथहरयः । अस्तमहीधरमधुना झटिति सुखेनावरोहन्ति ॥ ३२ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, नूनमद्य रक्षांसि परापंतिप्यन्ति । यदयमध्वर- वेदिकासंनिधानं ते शुनःशेफमुखेन भगवानुपाध्यायः प्रशास्ति । ध्याहः । 'राजाहःसखिभ्यटच्' । 'अहोऽह एतेभ्यः' इत्यहादेशः । मध्याहे शून्या इति सप्तमीसमासः । न्यग्रोधों वटः । न्यग्रोधच्छार्यव मण्डप इति रूपकम् । यद्वा छायायां मण्डपः । 'न्यग्रोधो बहुपाद्वटः' इत्यमरः । चिरविलम्बन कार्यातिपातमाशङ्कयापरिश- 'मेण कौशिकसकाशमाश्रयितुमुचितोऽयं समय इत्यर्यादाह-मध्येव्योमेति । व्योम्नो 'मध्ये मध्येव्योम । 'पारे मध्ये-षष्ठया वा' इत्यव्ययीभावः । मयूखान्किरणान्त्रीहयित्वा । प्रसारयितेति यावत् । भानोः सूर्यस्य विम्ये मण्डले क्रमेण लम्बमाने सति स्वैर स्वरं .म- न्दमन्दं पादपानां वृक्षाणां मूलतो मूलात्कश्चिच्छाया आकर्पतीव । यथा कोऽप्याकर्षति तथा छाया वर्धत इत्यर्थः । पश्येत्यत्र वाक्यार्थस्य कर्मता । 'छाया स्यादातपाभावे' इति विश्वः । दिनं मध्यं मध्यावच्छिन्नम् । यद्वा मध्यंदिनमित्यत्र मध्यशब्दान्मदिन्प्रत्यय औणादिकः । दिनमप्यतिक्रान्तमेव । मध्यदिनातिक्रमणस्य बहुसमयसाध्यत्वात्तस्मिन- तिकान्ते दिनमप्यतिक्रान्तमिति लक्ष्मणतात्पर्यमवगम्यार्थात्तत्रानुम-. तिमाह-गगनेति । अर्करथहरयः • सूर्यस्यन्दनाश्वा उदयपर्वताद्गगनशिखरं शिखराकारं गगनम् । यद्वा गगनशब्देनात्युच्चप्रदेश उच्यते । तस्य शिखरम. प्रमधिरूढाः । कष्टं यथा स्यादेवम् । अर्ध्वगमनस्याशक्यसाध्यत्वात् । अधुना संप्रति झटिति शीघमस्तमहीधरमस्तपर्वतं सुखेनावरोहन्ति । अधोगमनस्य सुशकत्वात् । क- चित् 'झगिति' इति पाठः । तत्रापि द्रुतमित्यर्थः । 'दाग्झटित्यअसाहाय सामगु सपदि द्रुतम्' इत्यमरः । 'हरिश्चन्द्रार्कवाताश्व-' इत्यादि विश्वः । "शिखरोऽस्त्री शैलम द्रुमा शकलाग्रयोः' इति मेदिनीकरः । परापतिष्यत्यागमिष्यन्ति । उपाध्यायः कौशिकः । १. तथाहि' इति पाठः, २. 'लक्ष्मण:-(सहर्षम्।' इति पाठः., भाव:

·१२ काव्यमाला 1. अपि च। आरतो विनयनम्रमहेन्द्रमौलि- मन्दारदाममकरन्दरसैरिवायम् । प्रक्रान्तकुण्डलितनूतनभूतसर्ग- स्त्रैशङ्कवं चरितमद्भुतमाततान ॥ २६ ॥ लक्ष्मण:--(पुरोऽवलोक्य । सहर्षम् ।) . आमिरध्यरचर्याभिः श्रीतमर्थ कृतार्थयन् । अये कुलपतिः सोऽयमित एवाभिवर्तते ॥ ३७ ।। (ततः प्रविशति दीक्षितवेषो विश्वामित्रः।) रामः--(निर्वर्ण्य । सबहुमानम् ) वत्स लक्ष्मण, पश्य । कर्मणः श्रूयमाणस्य व्यञ्जनैरधिकोज्ज्वलाम् । तपस्तेजोमयीं लक्ष्मीमद्य पुष्णाति मे गुरुः ॥ ३८ ॥. च कालमयं वर्तमानकालमिव ध्यानेन पश्यतीत्यर्थः । अवीविशदिति "विश. प्रवेशने' । प्यन्ताड् । [प्रज्ञातेति । ब्रह्माध्यात्मतत्त्वस्वरूपम्' । यद्वा चिदानन्दरूपं ज्ञानम् । स्वर्गीयः स्वर्गहितः । तस्मै हितम्' इति छः । यद्वा स्वर्गफलकैः । खेलति फ्रीडति । समयो व्यवहारः कालो वा । आचारः क्रिया प्रचारो वा । प्रकान्तरारब्धैः । सप्तत. न्तुभिर्यहः । ज्ञातब्रह्मतत्त्वस्यापि विश्वामित्रस्य यगृहस्थाचरणीययज्ञाचरणं तत्कीडेवेति भावः । 'सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः' इत्यमरः । तत्त्वज्ञानिले चास्य सृष्टपादिकारित्वं प्रमाण- माह-आकृत इनि । एष विश्वामित्रप्रेशङ्कवं त्रिशकुसवध्यद्भुतमाश्चर्यकारि चरित- माततान विस्तारयामास । विनयेन नम्रो यो महेन्द्रस्तस्य मौली यन्मन्दारदाम देवतरुपु. प्पमाला तस्य मकरन्दरसैरिवाद्रीकृतः । इदशब्द उत्प्रेक्षायाम् । दयया स्तिमित इत्यर्थः । अत एव प्रकान्त उपक्रान्तः । कुण्डलितः संकोचितः । अनयोः कर्मधारयः । नूतनभू- तसर्गो लोकयिन तादृशः । 'पबैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः' इत्यमरः । 'मकरन्दः पुष्परसः' इत्यपि । प्रैशङ्कवमित्यण् । 'आर्गुणः' । 'नासूचितं विशेरपात्रम्' इत्यादिभरतवाक्याद्विश्वामित्रप्रवेश सूचयितुमाह-आभिपित ।। श्रीतं वेदोत्तमर्थ- मभिधेयं यागादि कृतार्थयन् । सत्यापयनिलयः। शिष्टाचारो हि तत्र प्रमाणमित्याशयः। अकस्मादनाकलिताकलने अयशब्दः । इत एव । अत्रैव तिष्ठतीत्यर्थः । यज्ञादी कृतसं. कल्यादिनियमो दीक्षितः । पश्य । विश्वामित्रमिति शेष.विश्वामित्रमतिमूर्तिमालोक्य लक्ष्मणस्यावा मा जायतामिति तस्य स्तुतिमाह-कर्मण इति । मे मम गुरुर्विश्वा- : १. 'सकीतुकम्' इति पाठः, २. 'स्वामिः' इति पाठः.

·२ अङ्क अनर्वराघवम् । •विश्वामित्रः—'परिक्रामन्सपम् )हन्त ऊतकृत्यप्रायमात्मानं पश्यामः। यतः। निरीतो बहु तावद्ध्वरभुजामातर्पणोऽयं विधि- यादेन समं सुकेतुदुहिता चाद्यैव घानिप्यते । पाणीकत्य. पुनश्पध्वजधनुर्भङ्गैकशुल्का वधू- मैश्वाके सुरकार्यदिक्षु चलति स्वास्थ्यं विधातास्महे ॥ ३९ ॥ (रामलक्ष्मणावुत्थायोपसर्पतः।) विश्वामित्र:-(राममतिचिरं निर्वर्ण्य समेहकीतुकम् ।) एप वैहारिक वेपमादधानो धनुर्धरः । तंत्वमान्तरमस्माकममृतैरिव लिम्पति ॥ १० ॥ उभौ--(उपसत्य ।) भगवन्, दाशरथी रामलक्ष्मणावभिवादयेते । मित्रः धूयमाणस्य श्रुतिप्रतिपादितस्य कर्मणो व्यञ्जनश्चिहरेकभुक्तादिमिरधिकोज्ज्वला तपस्तेजोमयीं लक्ष्मी पुष्णाति । हन्त हर्षे ! विश्वामिनो नित्ततामेव स्फुटयनरक्षीव, सूचयति-निर्वृत्त इति । अध्वरंभुजां देवानामातर्पणस्तृप्तिहेतुर्विघिर्षहु यथा स्यादेवं. तावनिवृत्तः। किंचिदवशेषयितुमस्तीति हृदयम् । तावच्छब्द उपक्रमेऽवधारणे वा । अथैव मुकेतुदुहिता ताटका दायादेन सुतेन सपिण्डेन वा सह घानिध्यते मारयितव्या । रामभ-. द्रद्वारेति शेषः । कर्मणि लंट्। चिण्वदिट् । ननु ताहकठिनकर्मणि रामभद्रः कथं प्रगल्भत इत्याशङ्कथ तत्प्रत्योपयिक रूपं सूचनाह-पाणीकृत्येति । महादेवधनुर्भद्र एवंक शुल्क पणो यस्यास्तादृशी वधूं सीतां पाणीकृत्य विवाघ सुरकार्यदिक्षु । मुरकार्यार्थी दिशः सुरकार्यदिशः । शाकपार्थिवादिः । ता दक्षिणाः । तत्र रावणवधात् । दक्षिणदिश एक- लेऽपि तत्र प्रदेशयवाद्वहुवचनम् । तत्र ऐश्वाके रामे चलति भ्रमति सति स्वास्थ्य विधातास्महे करिष्यामहे । चलतीत्यत्र तडोऽनित्यत्वात्परस्मैपदे शतरि सति सप्तमीयम् । पाणाकत्येति नित्यं हस्ते पाणावुपयमने' इति विभक्तिमतिरूपकस्य गतिसंशायाम कुग- तिप्रादयः' इति समास: । 'आतर्पणं प्रीणने स्यात्' इति भेदिनीकरः । दायादस्तु भदे. रघुमि सपिण्डे तनयेऽपि च' इति च । 'गुल्क घटादिदेये स्यारपणे च' इत्यादि । एप इति । एष रामो ममान्तर्भवमान्तरम् । तत्वं पदार्थी मनः। यद्वान्तरं हृदयं तत्वं यथार्थ यथा स्यादेवममृतरिव लिम्पति । अन्यन्तामीरक्रियामारित्वाद्यथाम्रलिप्यते तथा करो। तीयः । कीदृशः । वहारिक वनविहारे वनभ्रमणे साधु वैषमाकाग्मादधानः । वहा. १.'कृतान्यमिवारमानं पशामि' इति पादः. २. 'यतः' इति चिमास्ति. ३. '. गुमिक-इति पाठः, ४. 'अतिचिराय' इति पाटः, 1 ·४ काव्यमाला। विश्वामित्र:-(आलिङ्गग ) वत्सौ, किमन्यदाशास्महे । युवाभ्यामभिनित्तयोगक्षेमस्य वजिणः । ऐश्वर्यप्रक्रियामात्रकृतार्थाः सन्तु हेतयः॥ ४१ ।। (उभौ तूष्णीमधोमुखौ स्त: i) विश्वामित्र:-~-(विहस्य ।) वत्सौ, समन्तादुपशीलितोऽयं संनिवेशः । कैच्चिदस्मदीयास्तपोवनभूमयो रमयन्ति वामुपस्नेहयति वा गार्हस्थ्यमू- पीणाम् । उभौ-(सप्रश्रयम् ।) भगवन, रम्यमेतदरम्यं वा कः परिच्छेत्तुमर्हति । किं तु द्वयातिगं चित्तमद्य नौ पश्यतोरभूत् ॥ ४२ ॥ (इति सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) विश्वामित्र:-(साकृतस्मितम् ।) वत्सी, इह वनेपुं स कौतुकवामनो मुनिरतप्त तपांसि पुरातनः । तमिव वामवलोक्य तपखिनो नयनमद्य मनागेंदमीमिलन् ॥ १३ ॥ (उभौ मुहूर्तमुन्मनीभवतः ।) रिफमिति तत्र कुशल इत्यर्थे ठम् । आशास्मह आशिषं दमः। आइ सासु इच्छायाम्। एवाभ्यामिति । वञिण इन्द्रस्य देतयोऽनाण्यैश्वर्यप्रक्रियामात्रे कृतार्थाः कृतप्रयोजना: सन्तु । ध्वंसनीयविरहात् । प्रक्रियाधिकारः परिच्छेदः प्रतिष्ठा या मात्रमवधारणे। कीहशस्य । युवाभ्या कर्तभूताभ्याममिनितः कृतोऽधिकरूपत्याहियोगः पूर्वरूपामच्यवः क्षेमः । यद्वा योगो हविरायपूर्वलामः क्षेमः प्रत्यवाय शन्यता यस्य ताशस्य । 'योगो ध्यानेऽप्यपूर्वलाभ' इति धरणिः। हेतिः स्यादायुधज्याला सूर्यतेज मु योपिति' इति मेदिनीकरः । तुष्णीं मोने । 'माने च तूष्णीं तूष्णीकाम्' इत्यमरः । उपजीलितोऽवगा. हितः। संनिवेशो धनम्। प्रकृतत्यात् । कपीगो गाईस्थ्य गृहस्थत्यम् । पर्व । यो युगाम्। कर्मभूती । उपस्नेहयति प्रीपयति । गाईस्थ्यमिति वामगादिसात्य्यत्र । गुरुगारवादाश्रम स्तौति-रम्पमिनि । दयातिगं रजस्तमः शून्यम् । सत्वनिष्टमित्यर्थः ।नी आगोः । षष्ठीद्विवचने रूपम् । उत्साहवर्धनाय जन्मान्तरीय संस्तारं रामलक्ष्मणयोपाधयमाद- रहेति । स पुगतनो मुनिरिदाश्रमे यनेगु तपास्यतात पृतवान् । फोरसः । पातुन १. विहस्य' इति पाठः. २. 'कचित्' इति पाट.. ३. 'इति योचितमपविशन्ति'; 'इति यथोचितमुपरिनित सई' इति पारः. ४. 'उदमोलपन्' पनि पाठः.

·. २ अङ्कः] अनवरायवम् । विश्वामित्र:----(स्वगतम् ।) अये, किमप्युत्साहवर्धनाय प्राग्भवीयमनु- स्मारितमन्तःकरणमनयोः । तदेतावदस्तु । अन्यतः प्रक्षिपामि । (पन्यगः वलोक्य प्रकाशं ससंभ्रमम् ।) कथमुदयगिरिकाश्मीरकुकमकेदारस्य प्रमातसं- ध्यालतायाः प्रथमस्तवको गभस्तिमाली हस्ताहस्तिकया कुतूहलिनी- भिर्दिगङ्गनाभिर्वारुणी यायदुपनीतः । (सनिर्वेदे च ।) यातोऽस्तमेष चरमाचलवूडचुम्बी पङ्केरुहप्रकरजागरणप्रदीपः । आः सर्वतः स्फुरतु कैरवमाः पिबन्तु ज्योत्स्नाकरम्भमुदरंभरयाकोराः ॥ ४४ ।। क्रोध्या वामनो वामनरूपी । यद्वा कौतुकजनको वामनः कौतुकवामनः । शाकपापि- वादिः । 'कौतुकं कपटेऽपि स्यात्' इति कोपात्कपटेन वामन इति वार्थः । तमिव पुरा- णमुनिमिव वां युवामवलोक्योपलभ्य तपस्विनोऽद्य नयनं लोचनं मनाक्स्वरपमुदमोमि. लनुदमीलयन्ति स्म । 'किंचिदीपन्मनागल्पम्' इत्यमरः । उन्मनीभवत उन्मनस्की भवतः । प्राग्भवीयसंस्कारोबोधेन तत्तत्कर्मस्मरणात् । उन्मनीमवत इत्यत्र 'अर्मनच- क्षुश्वेतोरदोरजसा लोपश्च' इति च्चिप्रत्ययः सलोपश्च । प्राग्भवीय पूर्वजन्मोद्भवम् । 'युद्धाच्छः' इति छः । अन्तःकरणं मनः । प्रक्षिपामि प्रेरयामि । प्रत्यक् पश्चिमतः । "दिग्देशकाले पूर्वादी प्रागुदक्प्रत्यगादयः' इत्यमरः । उदयगिरिरेव काश्मीरो देशविशे- पस्तजातं यत्कुटुमम् । कुश्मस्य काश्मीरदेश एवोत्पादत्वात् । तस्य केदारस्य क्षेत्रस्य । प्रभातसंध्याविशेषणंम् । अजद्दलितयान्वयः । प्रथमस्तपक आयगुच्छः । लोहितत्वा- द्वर्तुलवाच । गभस्तिमाली सूर्यः । हस्तथ हस्तथ हस्ताहस्तिका। हाथी' इति प्रसिद्धा। मयूरव्यंमकादित्वात्समासः । इधर्मव्यतिहारे' इतीयं । 'अन्यभ्योऽपि दृश्यते' इति दीर्घः । 'न सामिदरने' इति ज्ञापमारस्वार्थ कन् । 'स्वायिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचना. न्यनिवर्तन्ते' इति नीलन् । 'हस्तानुहस्तिस्या' इति पाठेऽनुगतो हस्तोऽनुहस्तः । शोपं समानम् । वारुपी पथिमा दिक् । 'केदारोऽनी शिव क्षेत्रे' इति मेदिनीकरः । 'वारणी मजदूर्वायां प्रतीनिमुग्योरपि' इति च । 'स्याटुसमस्तु स्नपरः' इत्यमरः । वैराग्यादिना मनःसेदो निवेदः । निवेदमेर स्पोरयनि-पान इति । एष मूर्योऽस्त यातः । घरमाचलस्यास्तपर्वतरय गुट तिरसुम्पितुं शीलं यस्य मः । जातो धिगेगः' इति पाटे 1. क्षिपामि' इति पाट:. २. 'ससंभ्रमम्' इति पचिमास्ति... मातः स एषः' ले पारः ४. 'मुललम्बी पति पाट.. ५. 'Kala' इति पाठः, ६. 'स्पोरा फ.पा. पमधुगमधुना भोलि पाट.. - ·काव्यमाला। (सर्वतोऽवलोक्य ।) अयमपि खरयोपित्कर्णकापायमीप- द्विसूमरतिमिरोर्णाजर्जरोपान्तमांचः । मदकलकल विकीकाकुनान्दीकरेभ्यः क्षितिरुहशिखरेभ्यो भानुमानुचिनोति ॥ ४५ ॥ अपि च । मन्त्रसंस्कारसंपन्नास्तन्वदौदन्वतीरपः । एतत्रयीमयं ज्योतिरादित्याख्यं निमज्जति ॥ १६ ॥ धिट् निन्द्य एप सूर्यश्वरमाचलचूडचुम्यो जात इत्यन्वयः । पकेरुहप्रकरः पद्मसमूहस्तस्य 'जागरणे प्रकाशने प्रदीप इव प्रदीपः । आः सर्वत्र रोपोक्तावनास्थायां वा । 'आः स्म- रणेऽपाकरणे कोपसतापयोरपि' इति मेदिनीकरः । सर्वतः सर्वत्र कैरवं कुमुदं स्फुरतु । शत्रोः सूर्यस्याभावात् । उदरंभरयः कुक्षिभरयश्चकोराः पक्षिविशेषा ज्योत्स्नाफरम्भ चन्दिकारूपदधिसत्तुकं पिबन्तु । अमृतदीधितरुदयात् । उदरंभरिरिति 'फलेपहिरात्म. भरिथ' इति चकारस्यानुत्तासमुच्चयार्थत्वात्सिद्धयति । 'उभी स्वात्मभरिः कुक्षिभरिः स्वोदरपूरके' इत्यमरः । 'सिते फुमुदकरवे' इति च । 'चन्द्रिका कीमुदी ज्योत्स्ना' इत्यपि । 'करम्भो दधिसत्तावः' इति च । अयमपीति । फैरवस्फुरणचकोरज्योरनापा- नापेक्षयापिशब्दः । भानुमान्सूर्यः क्षितिरुहशिखरेभ्यो वृक्षाप्रेभ्योऽचिस्तेज उधिनोति वर्तुलीकरोति । मदकाला या फलविकी चटकनी। गर्तुल' इति प्रसिद्धा। तस्याः काकुल. निभेदः सैव नान्दी वाद्यभेदः स्तुतिर्वा तत्करेभ्यः । अर्चिः कीदृशम् । सरयोपिगर्दभी - तस्याः कर्णवत्कपायेण रक्तमिव रक्त कापायम् । 'तैन रक्तं रागात्' इत्यण् । आँचषः फपायत्वं कविसंप्रदायसिद्धम् । यथा यशसः शीलयम् । ईपस्किचिद्विरामरं प्रसरणशीले यत्तिमिरमन्धकार तदेवोर्णा ध्रुवोरन्तरावर्तक तजर्जरमन्तरितमुगन्तं समीपं यस्य तत्तथा । यद्वोर्णा शिया । मेषादिलोमप्रायया तिमिरशिपया जर्जरमन्तरितमुपान्तं समीपं यस्य । यद्वा तिमिरमेवोर्णा योग्यत्वात्कृष्णमेपादिलोम तया जर्जरोपान्तम् । 'अणों मेगा- दिलोनि स्यादावर्त चान्तरा ध्रुवोः' इति मेदिनीकरः । 'उर्णा मेादिलोम्य इति शाश्वतः । विगमरेति राघस्यदः पमरर' । 'सरः स्यात्तीणधर्मयोः । गर्दभ स्त्री-' इन्गादि मेदिनीकरः । भन्मदयालो मत्त' इति च । 'घटकः फरिः स्यारास्य सी पालविद्धिका' इत्यमरः । 'फायः प्रिया पिकारो यः शोकभोगादिमिटने:' इनिधी मन्त्रेति । मन्यसंस्कारी मन्त्रजनितमस्कारः । मन्त्रमयत्वादादित्यस्य । उपन्यान्सगु. 1. 'र'; अपलोय घ' इति पाटः. - ·अनवराचवम् । रामः-(सर्वतो निरूप्य ) वत्स लक्ष्मण, तापनरेव तेजोभिः लुटनिर्वाणमेचकाः । दिशो जाताः प्रतीची-तु समुदाचरति क्रमात् ॥ ४७ ॥ किंच। ': कांचिद्विभ्रति भूतिमाश्रमभुवो वैतानवैश्वानर- ज्वालोषठवमानधूमवैलभीविभ्रान्तदिग्मित्तयः । ''श्रूयन्ते वटवस्तृतीयसवनस्वाध्यायदीर्यानपि स्पर्धाबन्धमनोहरं प्रतिमुहुः स्वान्द्रावयन्तः स्वरान् ।। ४८॥ दस्तस्येमा श्रीदन्यती: अपो जलानि तन्वत्कुर्वत् । प्रयी वेदत्रयम् । मन्त्रमयादिति सयन्धेनैय मन्प्रसंस्कारसंपन्नलमपामित्याशयः । तापनरिति। प्रतीच्यन्या दिशस्ता- पनेरादित्यसंपन्धिभिः किरणः नुटा दग्धा अनन्तरं निर्वाणा अत एव मेचकाः श्यामा एवंभूता इव'जाताः। जलदहारादिकं निर्वाणे सति श्यामलमामोतीति ध्वनिः । तु पुनः प्रतीची पश्चिमा दिक् फ्रमात्समुदाचरति पूर्वरूपं प्राप्नोति। यद्वा समुदाचरति राजते। पद्वा दिनाद्विभेतीत्यर्थः । 'समुदाचारस्तु शोमायां पूर्वको भयेऽपि च' इति विश्वः । 'निर्वाणमस्तंगमने' इति । 'कालश्यामलमेचकाः' इत्यमरः । 'मुटाटापिता दग्धै' इति घाकांचिदिति।आश्रमस्य भूमयः कांचिदनिर्वचनीयां भूति शोभा विभ्रति धारयन्ति। फोदृश्यः । पितानसंपन्धी यो वैश्वानरो वहिस्तस्य ज्यालयोपवमानोऽधिकता गरहन्यो धूमः स एव क्लभी सीधोपरिगदम् । उयस्त्वेन रूपकम् । तत्र विश्रान्ता विशेषतो भ्रमं प्राप्ता दिग्मित्तयो दिवप्रदेशा यत्र तास्तादृश्यः । 'उपोऽधिके ।' इति गूमापन- यस्याधिमार्थना । साधोपरि कुर्टी बलमी विदुः' इति शाश्वतः । 'भित्तिः कुड्ये प्रदेशे च' इति धरणिः । 'वितानो या विस्तार-' इति विश्वः । पटयो प्रचारिणः शिशवो- ऽपि । भूयन्त इहापाराधेययोरभेदोपचाराद्धनिश्रवणमेर विवक्षितम् । यथा माधे-~- 'अध्यत पामजन्यः' इति । 'सविशेषणे हि विधिनिषेधी विशेषणमुपगंक्रामतः' इति न्यायाविशेषगलामः । कोहमाः । स्पर्धान्योन्यजिगीमा तस्या पन्धेनानुसन्धेन मनोहर प्पा स्यादेवं प्रतिमुटुगारंगरे स्वास्थगन्दायरन्तो दो पुरन्तः । प्रियस्लिर-वादिना दीपस्य माघादेशीरन् । तृतीयसाने माने स्वाध्यायन जन दीर्यानपिाध्यायः १. 'मोर' इति पार:. २. 'दग्ध-' इति पार.. ३. 'यभीमान्त' इति पाठ .

·का०५ला। विश्वामित्रः--वत्स रोवव, उन्मुक्ताभिर्दिवसमधुना सर्वतस्ताभिरेव स्वच्छायाभिर्निचुलितमिव प्रेक्ष्यते विश्वमेतत् । पर्यन्तेषु ज्वलति जलधौ रत्नसानौ चं मध्ये चित्राङ्गीयं रमयति तैमःस्तोमलीला धरित्री ।। ४९ ।। लक्ष्मण:---(सनिर्वेदम् ।) तेजोमयं तमोमयमन्यतरस्यां तदेव दिक्चक्रम् । किमपि विचित्रा धात्रा सृष्टिरियं भुवनकोपस्य ॥ १० ॥ (सर्वतोऽवलोक्य ।) • चूडारनैः स्फुरद्भिविपधरविवराण्युज्ज्वलान्युज्ज्वलानि प्रेक्ष्यन्ते चक्रवाकीमनसि निविशते सूर्यकान्ताल्कशानुः ।. किं चामी शल्ययन्तस्तिमिरमुभयतो निर्भराहस्तमित्रा- संवहोत्पिष्टसंध्याकनिकरपरिस्पर्धिनो भान्ति दीपाः ॥ ११ ॥ स्याज्ज' इत्यमरः । उन्मुक्ताभिरिति । ताभिरेव स्वच्छायामिरिदानी सर्वतः सर्वत्र निचुलितमिव पिहितमिवेतद्विश्वं संसारःप्रेक्ष्यते दृश्यते । मया जनैर्वा । कीदृशीभिः। दिवस व्याप्योन्मुक्ताभिरुच्छन्नाभिः। दिने सौरेण तेजसाभिभूताभिरित्यर्थः । दिवसमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । पर्यन्तेषु प्रान्तेषु जलधी समुद्रे मध्ये रत्नसानी मुमेरी च ज्वलति सति चित्राही सतीयं धरित्री पृथिवी रमयतितरांमत्यर्थे रतिमुत्पादयति । कीदृशी। तमःस्तोमस्यान्ध- फारसमूहस्य लीला विलासो यस्यां सा । अत एव चित्राही। तमःस्तोरनसलिलसंप. न्धाच्छ्यामरक्तश्वेतत्वसंभवात् । 'रत्नसानुः सुरालयः' इत्यमरः । तेनोमयमिति । भुवनकोपस्य ब्रह्माण्डस्येयं धात्रा सृष्टिः किमप्यनिर्वचनीयं यया भवत्येव विचित्राचर्यज. निका । कुत इत्यत आह-तेजोमयमित्यादि । अन्यतरस्यांशब्दः समुचये विकल्प या । तदेव दिक्चक्रं तेजोमयं तमोमयं च । एफतस्तेजोमयमन्यतस्तमोमयमित्यर्थः । धात्रा रएटिरिति 'उभयमाप्ती कर्मणि-ति कर्मण्येव पष्ठो। अतः कर्तरि तृतीया । "विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना' इतिवत् । 'कोषो जीवे धने कोशे' इति धरणिः । चूडा. रलरिति । विषधरविवाण्युग्ग्यलान्युज्वलान्ययन्तोज्ज्वलानि दृश्यन्ते । फैः । . डारलः । अर्थात्सपणाम । कृशानुरमिः सूर्यकान्तामणिविशेपाथमायाफीमनसि निवि. दाते प्रविशति । रात्री एकवाकीणां विरहेण संतापोदयात् । घामी दीपा भान्ति १. 'रामभद्र' इति पाटः, २. 'तमस्तोमनीला' इति पाठः, ३. 'धातुः' इति पाठः.

·अनर्घराघवम् । राम:--(विलोक्य ) विश्वं चाक्षुपमस्वमस्ति हि तमः कैवल्यमोपाधिक- प्राच्यादिन्यवहारबीजविरहाद्दिमात्रमेव स्थितम् । गृह्यन्ते भयहेतवः पटभिरम्यक्षान्तरै ति च . ध्वान्तेनातिवनेन वस्तु वचसा ज्ञातः स्वरेणामुकः ॥ १२ ॥ किं च । - घनतरतिमिरघुणोत्करजग्वानामिव पतन्ति काष्ठानाम् । छिट्टैरमीभिरुडुभिः किरणव्यानेन चूर्णानि ।। ५३ ॥ शोभन्ते । तिमिरमन्धकारं शल्ययन्तो नाशयन्तः । कीदृशाः । उभयत उभयपा निर्भ- रमत्यर्थे योऽहस्तमिस्रोदिनराज्योः संघटो मिलनं तेनोस्पिष्टायापूर्णितायाः संध्याया ये क- णसम्हास्तेषां परिस्पधिनस्तुल्याः । लोहितत्वादुत्प्रेक्षा । 'तमिसा तामसी राविः' इत्य- मरः । 'आनीविषो विषधरः' इति च । 'अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्त तमिस्रं तिमिरं तमः' इत्यपि । निविशत इति निर्विशः' इति तद्द । उभयत इति सप्तम्यां ततिः । अन्धका- रप्राचुर्यमाह-विश्वमिति । चाक्षुपं चक्षाय विश्वं जगदस्तमस्तमितम् । तिरोहित- मिति यावत् । विषयस्यालोकसहकृतचक्षुर्मास्यत्वात् । तमः कैवल्यमन्धकार एव फेवल- मस्ति । उपाधिर्विशेषणं तद्भवमीपाधिकम् । औपाधिको यः प्राच्यादिव्यवहारस्तस्य पीजं कारणमादित्यस्तस्यामावाहिमात्रमेव स्थितमस्ति । सूर्योपाधिना हि प्राच्यादिव्य- वहारः । मर्योपाधिविशिष्टा दिक्प्राची, तदस्तमनोपाधिविशिष्टा दिवप्रतीचीत्यादिरस्त्यो- पाधिको व्यवहारः । स चोपाधेरादित्यस्याभावानास्ति । वस्तुतस्त्वेकव दिक् । तथा च फेवलमेकमेव दियस्वरूपं सत्यमस्तीत्यर्थः । सामान्यतो दिगवस्थिता न तु माच्यादिरूपेण । तयात्वेनाप्रहादिति भावः । अक्षान्तरस्त्वगादिभिर्भयहेतवो मयकारणानि पदार्था गृह्यन्ते। भयदेतुत्वेनेत्यर्थः । तया हि रज्जवः स्पृष्टा भोगित्वेन हायन्ते । पटुमिरपि विषयमहसम- धैरपि । तेषो तमसानभिमवात् । चक्षुर्माने हि तमसोऽभिभावकत्वम् । तथापि रजप भोगिलानं तमोमादाम्यादिति मावः । पटुभिरपीत्यपिर्विरोधे । अक्षमिन्द्रियम् । अतिघनेन घ यान्तेनान्धकारेण हेतुभतेन वस्तु पदार्थो पटपटादिरूपो यस्तुत्येन भाति । न तु घ. टत्यादिना । यद्वा वस्तु पदार्थों वचसा माति । अयं घट याप्तवाक्येन घटलेन ज्ञायते। न पापा । स्सरेण चामुको ज्ञातनानि प्रसिद्धः सपर्योयो देवदत्तादिति उपलभ्यः । तर:प्रायल्या पक्षपाप्राणादिति भावः । शत इयत्र 'जाति' इति पाटे ययसा सापार- मेंन शन्देन । जातिमनुप्यत्या दिया । अमुफो देवदत्तादिः । स्मरणासाधारणेन मानीति सर्वान्वीयने । अमुक इति लोकोक्तिः सर्वसाधारणी । अन्यानि तु . पाटन्याश्यानान्य- सारसाक्षितानि । पननरनिराष्ट्रानो दियो चुनन्यनीमिडमिननपछि - ·काव्यमाला। (नेपथ्ये कलकलः ।) (सर्वे ससंभ्रमर्माकर्णयन्ति ।) (पुनस्तत्रैव।) निर्मज्जच्चक्षुरन्तभ्रमदतिकपिशङ्करतारा नरास्थि- ग्रन्थि दन्तान्तरालपथितमविरतं जिह्वया घड्यन्ती । ध्वान्तेऽपि व्यात्तवत्रज्वलदनलशिखाजर्जरे व्यक्तकर्मा निर्मान्ती गृधरौद्री दिवमुपरि परिक्रीडते ताडकेयम् ॥ १४ ॥ अपि च । त्रेताग्निकुण्डपूरं च वर्षन्तो रुधिरच्छटाः । हिंसाः सुबाहुमारीचमिश्रा नः परियण्वते ॥ १५ ॥ - रन्ध्रः किरणव्याजेन पतन्ति । कीदृशानाम् । घनतरं निबिड यत्तिमिरमन्धकारः स एवं धुणोत्करो घुणसमूहस्तेन जग्धानां मक्षितानामिवा फाटादी यो लगति कोटः स -पुणः । काठं दारु । काष्ठा दिक् । अन्येषामपि घुणमक्षितानां फाष्ठानां चूर्णानि पतन्तीति ध्वनिः । अदो जग्ध्यादेशः । 'काष्ठं दारु' इत्यमरः । 'दिशस्तु ककुमः काष्ठाः' इत्यपि । 'तारकाप्युह वा स्त्रियाम्' इति च । कलकल इति । शुनःशेफप्रभृतीनामित्यर्थः । तार- फायाः क्रूरकर्मालौफनादिति भावः । 'कोलाहलः कलकलः' इत्यमरः । निर्मज्जदिति । इयं ताडयानाम्नी राक्षसी उपयुर्ध्वदेशे आकाशे परिक्रीहते । मीठो करोतीत्यर्थः । की- दशी। निर्मज्जमिममीमवत् । कोटररूपमिति यावत्। यच्चक्षुस्तस्यान्तर्मध्ये भ्रमन्त्यतिक- पिशा करा दुर्दर्श वारा नेप्रकनीनिका यस्याः सा । दन्तान्तराले दन्तमध्ये प्रथितं ला नरास्थिन्यि मनुष्यास्भो प्रन्धिमविरतं वारंवार जिलया घटयन्ती पालयन्ती। अन्ध. फारे फयमेवकुर्वाणा दृश्यत इत्यत आह-व्याप्तं विस्तीर्णे यन्मुखं तत्र ज्वलन्ती यान• लशिक्षा तया जनी ध्वान्तेऽप्यन्धकारेऽपि व्यक्तं फर्म यस्यास्वादशी। गृध्रस्येय पक्षि- भेदस्येव रौदं तीमत्वं यस्यां दिवि ताशी दिवमासाशं निर्मान्ती पुर्वाणा। 'आरछीन- चोर्नुम् । परिक्रीयत इति 'फीडोऽनुसंपरिभ्यय' इति तद् । प्यासेति व्यापारातः तः। 'अघ उपसर्गातः''अभ्यन्तरं स्वन्तरालम्' इत्यमरः । तेनि । दिसा धातुका राक्षसा नोऽस्मान्परिपवते वेष्टयन्ति । सुपाहुमारीचाभ्यां मिया मिलिताः । यद्वा मित्राः प्रधानाः । तथा च सुपामारीचधाना इत्यर्थः । प्रेतापियं तस्य गुण्ड पूरयित्वा । 'पदिरयोः पूरेः' इत्यनुवर्तमाने ग्यप्रमाण जनोपचारमान्यतरस्याम्' इति गाष्टिप्रमाणे - १.मारमयति' इति पाठ.. २. 'तत्रैव भोः'; 'भो भोः' इति पाठः.

·२ भकः]. अनर्घराघवम् । विश्वामित्र:- साकूतम् । कथं ताडका । वत्स रामभद्र, विधानमानुश्रविकं गृहेषु नः प्रतिस्किरन्तो किमियं प्रतीक्ष्यते । सुबाहुमुख्यैः सममाततायिभिहाण चापं निगृहाण ताडकाम् ।। ५६ ॥ रामः-(सधृणातिरेकम् ।) भगवन्, स्त्रियमिमाम् । (पुनर्नेपथ्ये ।) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । भोस्तात विश्वामित्र, परिभ्यामहे । प्रहीयता- मधिज्यधन्वा दाशरथिः। रामः-(विहस्य । नेपथ्यावलोकितकेन ।) बाल शुनःशेफ, मुहूर्त धीरो भव। अलं विशित्वा गुरुमल्पकोऽयं विधिस्त्वदाजैव गरीयसी नः। न कौशिकस्य त्वयि धर्मपुत्रे पुत्रे मधुच्छन्दसि वा विशेपः ॥ ५७ ॥ मुन् । छटाः समूहान् । 'अप्रिप्रयमिदं प्रेता' इत्यमरः । 'शरारुर्धातुको हिंसः' इति प। वत्सेत्यादि । वत्स रामभद्र, इयं ताडका कयं प्रतीक्ष्यते कथं क्षम्यते । कि तु मार्यतामिति भावः । नोऽस्माकं गृहेष्वानुभविकं वैदिकं विधान प्रतिस्किरन्ती नाश- यन्ती । तस्माद्धेतोः शन्न गृहाण । सुआहुमुल्यैः सुयाहुप्रभृतिभिराततायिमिः शस्त्रपा- णिभिः सम ताडको निगृहाण । घातयेत्यर्थः । मुख्य आदिः । प्रशंसेयम् । 'आततायी पचौद्यत.' । 'अपिदो गरदधन शत्रपाणिर्धनापदः । क्षेत्रदारापहारी च परेते आतता- यिनः ॥' इति स्मृतिः। प्रतिस्सिरन्तीन्यत्र 'दिमायां प्रतेध' इति मुद् । नियमिमाम् । कर निगृहामीति शेषः । 'भत्रमण्यमवध्योती' इत्यमरः । परियामहे यर्य परिमवं प्रा. मुमः । ज्या मागे । अधिगता ज्या यम तदपिग्यम् । ईशं धनुर्यस्य सः । “धनुष' दान समासान्तः । यदा धनुवादगमानार्थों धन्वन्दस्तस्य प्रयोगः । 'धनुधापी . नारासनकोदण्डकार्मुकम्' इत्यमरः । फगमलोयमि भयहेतायमी व्याकुला इत्याद- विडम्येनि । महामसा महत्यपि भयहेती झार्यातिशयाद्भवति हास इति स्मारः । पा. सदहन संबोधनम् । तापमानपत सुस्तापापम्पकर्मणि समीर्य- वाद-भलमित्यादि । गुर रिवामिन लिशिलालम् । गा गुरन शनीय सः । भय तारारूपो सिपियोगगेडाकोषः । अगा फन् । वीरभर मुयमा. VI | नोरमाता गरीयमो । गा मा नारयो रिचय इस १. ' गाल', 'गमममिा' इति पार.... प्रिमिमो को निये; पिर. निमोमिमी पार... 'भा भोः' इति पाठ.. - ·९२ . काव्यमाला। विश्वामित्रः--वत्स, कृतमुत्तरोरारेण । नन्वयं नेदीयानाश्रमोपघातः। लक्ष्मण:-(सव्यथमिव । स्वगतम् ।) मीमांसते किमार्योऽयं कौशिकेऽप्यनुशासति । वाचमेपामृपीणां हि शास्त्रमेवानुवर्तते ॥ १८ ॥ रामः-(स्वगतम् ।) गुरुदेशादेव निर्मीयमाणो नाधर्माय स्त्रीवधोऽपि स्थितोऽयम् । अद्य स्थित्वा श्वो गमिप्यद्भिरल्पैर्लज्जास्माभिर्मीलिताजितैव ॥ ५९॥ कि तु। . दीर्घ प्रजाभिरतिकौतुकिनीभिराभि- रस्मिन्नकीर्तिपटहे मम ताब्यमाने । भावः । गरीयसीत्यत्र गुरुशब्दस्य 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना गरादेशः । क्लिशिवैत्यत्र 'अलं. खल्वो:-' इत्यादिना क्त्वा । 'क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः' इतीट् । 'न क्त्वा सेट्' इति कित्त्वनिषेधे प्राप्ते 'मृहमृद-'इत्यादिना कित्वम् । धर्मेण हेतुना पुत्रः । यद्वा धर्मार्थ पुत्रः । यद्वी धर्मप्रधानः पुत्रो धर्मपुत्रः । तस्मिन्धर्मपुत्रे त्वयि, मधुच्छन्दस्योरसे वा पुने कोशिकस्य न विशेषः । तथा च सर्वथा तवाज्ञा कर्तव्येति भावः । मधुच्छन्दा नाम विश्वामित्रस्यारसः पुत्रः । नेदीयान्सनिहितः । 'अन्तिकाढयोर्नेदसाधौ' इत्यन्तिफरा- ग्दस्येयमुनि रूपम् । फयं नियमिमां निगृहामीति रामभद्रस्य संदिग्धं वचनमसहिष्णोः फोशिकादतिप्रस्तस्य लक्ष्मणस्य सव्यथस्वमिति । मीमांसते विचारयति । अपि तु यि- चारयितुं नाईतीत्यर्थः । 'मान्यन्ध-'आदिसूण सन्दीधाभ्यासस्य । कौशिक पीत्य. पिविरोधामासस्पोरणाय । नन्वतिपापजनक फर्म कयं न विचार्यत इत्यत आह-वाच- मिति । दि यतः शास्त्रं कर्त, एषां मुनीनामेव वाचमनुवर्ततेऽनुधावति । मनिवायशा- यार्थानातिवर्तते । यथा शास्त्रं तथैवेत्यर्थः । 'प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिा नित्येन कृतन वा । शन्दन येनादिश्यत तच्छानामभिधीयते ॥ इति स्मृतिः । यद्वा मुनीनां वाचमनु लक्ष्यी- कृत्य भार येदो यते प्रवर्तने व्यवहरति । तामेवोद्दिश्य वैदप्रवृत्तेः । गुर्यादेशादिनि । निर्मीयमाणः क्रियमाण । ननु भवतु पापामावस्तथापि रघूणां प्रीय लोपलरमापि न भवनीटान भार- अस्पैरिति। अल्पालकैलेजा जितय भयास्मिस्तपोपने सिगरमा यो गमिप्यद्धिः । अत एव मीलिताक्षः कृताक्षिनिमीलनः । अनि लरमा संक्रामत इति लोकोक्तिः। शादआगामिदिनमात्यययः । दोऽतीतेऽनागतेऽदि इत्यमरः दी. मिनि । अतिशतकनीमिताध्यापन साधयाभिराभिः प्रजाभिजन घमण गमा- 1. नमुमोग','गुमरोसोपी पाट.. २.निमांगमानःनिपाटः, - ·९३ २ अङ्कः अनवराघवम् । ज्योतिर्मयेन वपुषा जगदन्तसाक्षी लजिप्यते कुलगुरुभगवान्वसिष्ठः ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये।) अलमिष्ट्वा मखान्मूर्खाः खड्गधारेयमस्ति नः । अदवीयानयं पन्थाः स्वलॊकमुपतिष्ठते ॥ ६१ ॥ रामः-(श्रुत्वा सरोषं ससंभ्रमं चोत्याय सविनयमअलि पध्वा ।) भगवञ्जगत्र- यगुरो गाधिनन्दन, दशरथगृहे संभूतं मामवाप्य धनुर्धर दिनकरकुलास्कन्दो कोऽयं कलसनवाङ्कुरः । इति नै वनितामेता हन्तुं मनो विचिकित्सते, यदधिकरणं धर्मस्थीयं तवैवं वांसि नः ॥ १२ ॥ स्मिनकीर्तिपटहे स्त्रीवधरूपे ताट्यमाने वाद्यमाने सति भगवान्वसिष्ठः किं तु लज्जि- प्यते । मामशीनस्रीवधरूपकर्मश्रवणात् । ननु कथमिमं वृत्तान्तं वसिष्टी ज्ञास्यतीत्यत आह-ज्योतिर्मयेन ब्रह्ममयेन नक्षत्रमयेन वा वपुषा शरीरेण जगतोऽन्तेऽपि प्रलयेऽपि यः साक्षी साक्षाटा । यद्वा जगतोऽन्तस्य चतुःसमुद्रपर्यन्तस्य साक्षी । द्रष्टेत्यर्थः । सा- क्षीति 'साक्षादृष्टरि संज्ञायाम्' इतीनिः । यद्यप्युत्कर्पयुझव लोफेन रामचन्द्रकृतताडका. वधप्रकाशन तथापि रामस्य त्रीवर्धनापरयुद्धिरित्यकीर्तिपटहत्वेन फीर्तनम् । वसिष्ठस्य तादकावधज्ञागे प्रजाकृतप्रकाशनं न हेतुः । तस्य ज्योतिर्मयत्वेनैव सफलगोचरज्ञानाश्रय- लात् । किं तु प्रजाकृततद्वधप्रकाशनं वसिष्ठस्य लग्जायर्या हेतुः । तथाहि ममापि यजमा- नरपालस्य श्रीयधेनाप्युत्कर्षः प्रयत इति तस्य लग्जेति । नेपध्ये घातुमानां सुपाहुप- भृतीनां प्रधर्म यागनिन्दापर स्वमार्गप्रवर्ती वचनम् । अनमित्यादि । हे मूर्ताः । अ. पापि पूर्ववत्वत्वा । कुतो येत्यत आह-अस्माफमियं साधारास्ति । यज्ञापिकेति मानः । कुतोऽस्या यज्ञाधिषयमत आद~-अयं पन्या अदवीयान्संनिहितः स्वर्गलोफमुप. नियत उपस्थितो भवति । 'उपाद्देवपूजा-'इति संगनिकरणे तत् । नाना चाहियोक्षणा- पघातफलीकरणपुरोधारा होमप्रभृतिभिर्यागः रालु निष्पादने, तेनापूर्ण जन्यते, तेन प गगों जन्यत इति लोकगमने यः पन्थाः । मम तु राइपारापातेन शीघ्र स प्राप्त पति यागनालमिति मागः । तदुक्तम्-'माग्मिी पुरणी राजन्मालमहिनी । परि- मारयोगपुग्णय मुझे पाभिमुमो हतः ॥ इति । गर्मभ्रम मोदेगमितः । संप्रमस्परा ला। तदेव रोगनिदारयेत्यादि । परहे गंमत मो धनुमाय दिनकरा. 1. ससं ममगुरपाय; 'गरोरमभ्रममुरारत पाट.. २. ' माणे पनि पाट.. ४. 'एनाम् पाठः... 'शाम' पनि पाटः.

·९२ . काव्यमाला। विश्वामित्रः-वत्स, कृतमुत्तरोत्सरेण । नन्वयं नेदीयानाश्रमोपघातः। लक्ष्मण:- (सव्यथमिव । स्वगतम् ।) मीमांसते किमार्योऽयं कौशिकेऽप्यनुशासति । वाचमेपामृपीणां हि शास्त्रमेवानुवर्तते ॥ १८ ॥ रामः-(स्वगतम् ।) गुपदेशादेव निर्मीयमाणो नाधर्माय स्त्रीवधोऽपि स्थितोऽयम् । अद्य स्थित्वा श्वो गमिप्यद्विरल्पैर्लज्जास्माभिर्मीलिताजितैव ॥ १९॥ कि तु। दीर्घ प्रजाभिरतिकौतुकिनीभिराभि- रस्मिन्नकीर्तिपटहे मम ताब्यमाने । भावः । गरीयसीत्यत्र गुरुशब्दस्य 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना गरादेशः । क्लिशित्वेत्यत्र 'अलं- खल्यो:-' इन्यादिना करवा । 'क्लिशक्वानिष्ठयोः' इतीट् । 'न फत्वा सेट्' इति कित्त्वनिषेधे प्राप्ते 'मृडमृद-इत्यादिना कित्त्वम् । धर्मेण हेतुना पुत्रः । यद्वा धर्मार्थ. पुत्रः। यद्वी धर्मप्रधानः पुनो धर्मपुत्रः। तस्मिन्धर्मपुत्रे त्वयि, मधुच्छन्दस्योरसे वा पुने फौशिकस्य न विशेषः । तथा च सर्वथा तवाझा कर्तव्येति भावः । मधुच्छन्दा नाम विश्वामित्रस्यारसः पुत्रः । नेदीयान्सनिहितः । 'अन्तिकपाढयोर्नेदसाधी' इत्यन्तिकश- ब्दस्येयमुनि रूपम् । कथं स्त्रियमिमां निगृहामीति रामभद्रस्य संदिग्धं वचनमसहिष्णोः फोशिकादतित्रस्तस्य लक्ष्मणस्य सव्ययत्वमिति । मीमांसते. विचारयति । अपि तु वि. चारयितुं नाईतीत्यर्थः । 'मान्वन्ध-'आदिसूत्रेण सन्दीर्घश्वाभ्यासस्य । फौशिकोऽपोत्य- पिविरोधाभासस्फोरणाय । नन्वतिपापजनक फर्म कथं न विचार्यत इत्यत आह-वाच- मिति । हि यतः शास्त्रं कर्त, एषां मुनीनामेव वाचमनुवर्ततेऽनुधावति । मुनिवाक्शा- खानातिवर्तते । यथा शास्त्रं तथैवेत्यर्थः । प्रवृत्तिर्वा निवृत्ति; नित्येन कृतफेन या । दाब्देन येनादिश्यत तच्छानमभिधीयते ॥ इति स्मृतिः । यद्वा मुनीनां वाचमनु लक्ष्यी- कृस्य शान वेदो वर्तते प्रवर्तते व्यवहरति । तामवोदिस्य वेदप्रवृत्तेः । पुर्यादेशादिति । निर्मीयमाणः क्रियमाण । ननु मवतु पापामावस्तथापि रघूर्णा वीवधे लोकलग्जापिन भयतीत्यत आर-अस्परिति । अल्पेलिबैलज्जा जितेय । भवास्मिस्तपोवने स्पिला को गमिष्यतिः । अत एष मीलिताः कृताक्षिनिमीलनः । अक्षिण लग्जा संग्रामत इति लोकोक्तिः। बादआगामिदिनयायव्ययः । 'योऽतीतेऽनागतेदव.' इत्यमरः । दी. मिति । अनिमीतकनीनिस्तारकावन सापांभिराभिः प्रमामिमनमित्य गमा- 1. 'नमुगरण'; 'कृत मगरोसोपा शनि पाठः. २.निमागमाणः' इति पाठः, ·अनर्घराघवम् । ज्योतिर्मयेन वपुषा जगदन्तसाक्षी लजिप्यते कुलगुरुभगवान्वसिष्ठः ॥ ६० ॥ (नेपथ्ये ।) अलमिष्ट्वा मखान्मूर्खाः सङ्गधारेयमस्ति नः । अदवीयानयं पन्थाः स्वलॊकमुपतिष्ठते ॥ ६१ ॥ रामः-(श्रुत्वा सरोपं मसंभ्रमं चोत्याय सविनयमञ्जलिं यध्वा ।) भगवञ्जगत्र-. यगुरो गाधिनन्दन, दशरथगृहे संभूतं मामवाप्य धनुर्धर दिनकरकुलास्कन्दी कोऽयं कलङ्कनवाङ्करः । इति नै वनितामेता हन्तुं मनो विचिकित्सते यदधिकरणं धर्मस्थीयं तवैव वचांसि नः ॥ १२ ॥ स्मिन्मकीर्तिपटहे स्त्रीवधरूपे ताध्यमाने वाद्यमाने सति मगवान्वसिष्ठः किं तु लज्जि- प्यते । मामकीनस्त्रीवधरूपकर्मश्रवणात् । ननु कथमिमं वृत्तान्तं वसिष्ठो ज्ञास्यतीत्यत आह-ज्योतिर्मयेन ब्रह्ममयेन नक्षत्रमयेन वा वपुषा शरीरेण जगतोऽन्तेऽपि प्रलयेऽपि यः साक्षी साक्षादृष्टा । यद्वा जगतोऽन्तस्य चतुःसमुद्रपर्यन्तस्य साक्षी । द्रष्टेत्यर्थः । सा- क्षीति 'साक्षादृष्टरि संशायाम्' इतीनिः । यद्यप्णुत्कर्पबुद्धीव लोकेन रामचन्द्रकृतताडका- वधप्रकाशन तयापि रामस्य स्त्रीवर्धनापकर्षवुद्धिरित्यकीतिपटहवेन कीर्तनम् । वसिष्टस्य ताडकावधज्ञाने प्रजाकृतप्रकाशनं न हेतुः । तस्य ज्योतिर्मयत्वेनैव सकलगोचरज्ञानाश्रय- लात् । किं तु प्रजाकृततद्वधप्रकाशनं वसिष्ठस्य लज्जायां हेतुः । तथाहि ममापि यजमा- नरपकुलस्य स्त्रीवधेनाप्युत्कर्षः प्रथत इति तस्य लज्जेति । नेपथ्ये घातुकानां सुबाहुप- भृतीनां प्रथमं यागनिन्दापरं स्वमार्गप्रवर्तकं वचनम् । अलमित्यादि । हे मूर्खाः । अ- त्रापि पूर्ववत्तत्वा । कुतो वृथत्यत आह-अस्माकमियं खड्गधारास्ति । यताधिकेति भावः । कुतोऽस्या यज्ञाधिक्यमत आह-अयं पन्या अदवीयान्संनिहितः स्वर्गलोकमुप- तिष्टत रपस्थितो भवति । 'उपाद्देवपूजा-' इति संगतिकरणे तट् । नानावी हिमोक्षणा- वघातफलीकरणपुरोडाशहोमप्रभृतिभिर्यागः खलु निष्पाद्यते, तेनापूर्व जन्यते, तेन च म्हगः चत्य इति स्वसैकरने का पल्पः । म सुरयारपरेल सप्राप्यत इति यागेनालमिति भावः । तदुक्तम्-'द्वाविमौ पुरुषी राजन्सूर्यमण्डलमदिनी । परि- प्राध्योगयुत्ताच युद्धे चाभिमुखो हतः ।। ' इति । ससंभ्रम सौद्वैगमित्यर्थः । संभ्रमस्त्वरा था। तदेव स्फोरयति-दशरयेत्यादि । दशरथगृहे संभूतं मां धनुर्धरमवाप्य दिनकरकु- १. 'ससभ्रममुत्याय'; 'सरोघसंभ्रममुत्याय' इति पाठ.. २. 'भगवनगुरो' इति पाठः. ३. 'हि' इति पाठः. ४. 'एनाम्' इति पाठः. .५, 'धर्मस्यानम्' इति पाठः. .

·काव्यमाला। (प्रणिपत्य नेपथ्याभिमुखम् । ) भोस्तपोधनाः, मा भैष्ट । रजनिचरचमूरमूरपास्यन्नयमहमागत एव रामचन्द्रः । कुशिकसुतकुशाग्रतोयबिन्दोरिदमनुकल्पमवेत कार्मुकं मे ॥१३॥ (इति धनुरारोपयनिष्क्रान्तः।) लक्ष्मणः- (साशङ्कमात्मगतम् । ) दिष्टया क्षात्रेण धर्मेण कौमारमप्य- शून्यमार्यस्यासीत् । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य हर्षे नाट्यप्रकाशम् ।) भगवन्को- शिक, पैश्य पुरस्तादायें धृतधनुपि वायव्यास्त्रव्यतिकरनिरालम्बनस्ताडकेयः माप्तो जीवन्मरणमसुभिर्विनमुक्तः सुबाहुः । लमास्कन्दयितुं शीलं यस्य तादृशः कोऽयं कलङ्कस्य नवोऽमुरः । इत्यनेन प्रकारेणैतो व- निता स्त्रियं ताडकां हन्तुं मम मनो न विचिकित्सते । 'अन्यत्रापि दृश्यते' इति वचनात् । म संदेग्धीत्यर्थः । ‘गुप्तिज्किद्भयः सन्' । 'विचिकित्सा तु संशयः' इत्यमरः । नन्वेव... विधेऽपि स्त्रीवधरूपकमणि कथं न सदैग्धीत्यत आह-यदिति । यद्यस्माद्धेतो!ऽस्माकं तवैव वासि धर्मस्थीयमधिकरणं धर्मक्रियाप्रवर्तकमधिकरणं निर्णयस्थानम् । तथा च धर्मस्थीयाधिकरणेन विश्वामित्रवचसो रूपणम् । तेन यथान्येषां रामा धर्मस्थीयादधिक- रणारप्रवृत्तिनिवृत्ति तथास्माकमपि भवद्वचनादिति भावः । रूपके भिन्नलिङ्गता भिन्न- पचनता च न दोषः । सौभाग्यादानात् । यदधिकरणे धर्मस्थेयम्' इति पाठे धर्मस्थान- मित्यर्थः । "यदधिकरणं धर्मश्वायम्' इत्यादिपाठो मनोहरो विस्तरभयान लिखितः । मा भैष्ट मा भीति कुरुध्वम् । 'त्रिभी भये'। सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धिः । रज- निचरोति । अयमहमित्यत्यन्ताहकारे । रजनिचरसेना अपास्यन्मारयिष्यन् । 'अशु क्षेपणे' । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति भविष्यति लट् । दिवादित्वात्स्यन् । को- शिकस्य कुशाप्रतोयपिन्दोः शान्तिजलस्यानुफ़ल्प पश्चारकल्पं गोणमिदं मे कार्मुके धनुः रवत जानीत । 'इण गती । सर्वे गत्यर्थी ज्ञानाची इति शाब्दिकाः । यथा कौशिकस्य मन्यसंस्कृतशतोयविन्दुः शत्रून्पातयति तथा ममापीद धनुरिति मायः । 'मुख्यः स्यात्प्रथमः फल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः' इत्यमरः । आरोपयनधिज्यं कुर्वन् । 'दिपे- त्यानन्दने मतम्' इति भावः । कोमारं पाल्यम्। अन्यं कृतिक्षमम् ।आसीदित्यन 'आ• शंसायो मतवय' इति लड् । धृतधनुपोत्यत्र 'धनुपध' इत्यनद् न मयति । समासान्त- विपरनित्यत्वात् । सतिसप्तमीयम् । यायव्येति । अय तारयस्तारकापुनः सुमार्गी- १. 'नेपथ्याभिमुखमालोक्य' इति पाठः. २. 'मा भेष्ट तपोधनाः, मा भेष्ट'; 'मा भेट भोस्तपोधनाः,मा भेट' इति पाठ:.३. राममदः' इति पाठः. ४. सोरमाहानमारमगतम्' रति पाठः. ५. 'प्रकाशम्' इति पुस्तान्तरे नास्ति; 'समसामम्' इति पाटः. ६. 'पय पश्यइति पाठः. ५. 'धनुषि ने पति पारः. ८. प्रियुक्तः इति पाटः, - ·९५ २ अङ्कः अनर्धराघवम् । कृत्तोन्मुक्ता भुवि च करुणाश्चर्यबीभत्सहास- त्रासक्रोधोत्तरलमृषिभिदृश्यते ताडकेयम् ॥ १४ ॥ विश्वामित्रः-(विलोक्य ।) वत्स लक्ष्मण, विस्मयेन प्रमोदेन च पर- वन्तो वयं ने वाचामधीश्महे । वक्तव्यमेव वा किमस्ति । न खल्वियमद्य- तनी वः प्रतिष्ठा। दिलकपकीर्तिधौतवियतो नियाजवीयोद्धता- स्ते यूयं रघवः प्रसिद्धमहसो यैः सोऽपि देवाधिपः । विभ्राणैरसुराधिराजविजयक्रीडानिदानं धनुः पौलोमीकुचत्रभङ्गरचनाचातुर्यमध्यापितः ।। ६५ ॥ वन्सन्मरणं प्राप्तः। शक्त एव मारित इति भावः । अत एवासुमिः प्राणविप्रमुक्तस्त्यक्तः। । वायव्यानस्य वायुदेवताकस्यानस्य व्यतिकरण संयन्धेन निरालम्बन आधारशून्यः । तेन मारणारपूर्वे कृत्ता छिन्ना पश्चादुन्मुक्ता त्यक्ता सतीयं राक्षसी ताडका । वधस्य स्त्रीविषयत्वेन करुणा, यालेनैव महाराक्षसी ताडका सपुत्रा मारितेत्याश्चर्यम् , तपोवनेऽपि स्त्रीवधाद्वीभत्सः, आः कथं भवत्या कृतो यज्ञमा इति हासः, ताडका सपुर्वा नष्टामा- फर्ण्य रावणः किं फर्तेति त्रासः, तस्यास्तादृशदुश्चेष्टास्मरणात्क्रोधः, एभिरुत्तरलं यथा स्यादेवमृपिभिर्भुवि दृश्यत इत्यर्थः । ताडकेय इति स्त्रीभ्यो टक्' । विस्मयप्रमोदयोः पूर्वोक्त एव हेतुः । परवन्तः पराधीनाः । नाधीश्महे न प्रभवामः । ईश ऐश्वर्य' । पाचामिति 'अधीगर्थदयेशा कर्मणि' षष्ठी। अद्यतन्यद्यमवा । वो युध्माकम् । दिकूल- कपेति । यूयं तेऽनिर्वचनीयपराक्रमा रघवो रघणामपत्यानि । अत्र यद्यपि घोरपत्यं राघव इत्याप्रत्ययान्ताद्राघव इत्येव भवति तथापि 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वचन- सामावृद्धरभावः । वस्तुतस्तु 'न तद्राजाः' इत्यनेन तदाजसज्ञायाम् 'तद्वाजस्य बहुषु तेनवास्त्रियाम्' इत्यनेनापत्यवाचिनोऽण्प्रत्ययस्य लोपे कृते वडा इतिवदघव इति सि. सति । कीदृशाः । दिशा फूलंकपा दिलंकपा या कीर्तिस्तया धौत प्रक्षालितं वियदा- फाश येस्ते सादृशाः । नियाजवीर्येण साहजिकप्रभावेणोद्धताः प्रचण्डाः । क्वचित् 'वी. रोद्धताः' इति पाठः। तन वीरेण वीररसेनोद्धताः प्रगल्माः । यद्वा वीराध त रद्धताथेति फर्मधारयः। प्रसिद्ध महस्तेजो येषां ते । तदाकाहा प्रयति-रिति । ये रघुभिः सोऽपि देवाधिप इन्द्रः पौलोम्याः पुलोमजायाः शच्याः कुचयोर्या पत्रमारचना पाव- लोकुटिलताचरणं तस्यां तस्या या चातुर्यमध्यापितः । रघुमिरेव कृतकृत्यलादिन्द्रस्त. 1. भगुभिः' इति पाठ.. २.'न घ' इति पाठः. ३. 'वीरवताः इति पाठः. ४."पत्रा' इति पाट... .

·काव्यमाला। ५ लक्ष्मणः-भगवन्, पश्य । अद्य नैशाचरी सेनामेनामुन्मूलयन्नयम् । आधानं वीरधर्मस्य निर्भाय त्वामुपस्थितः ॥ ६६ ॥ (पविश्य।) रामः-(सवैलक्ष्यस्मितम् ।) पूषा वसिष्ठः कुशिकात्मनोऽयं त्रयस्त एते गुरवो रघूणाम् । महामुनेरेस्य गिरा कृतोऽपि स्त्रैणो वधो मां न सुखाकरोति ।। ६५ ॥ (आश्रममवलोक्य।) प्रत्यासन्नतुपारदीधितिकरक्लिश्यत्तमोवल्लरी- बल्याभिर्मखधूमवल्लिभिरमी संमीलितव्यञ्जनाः । श्वः संचीवरयिष्यमाणबटुकव्याधूतशुप्यत्वचो निद्राणातिथयस्तपोधनगृहाः कुर्वन्ति नः कौतुकम् ॥ ६८ ॥ स्कियायामेवासक्त इति भावः । असुराधिराजस्य या विजयक्रीडा तस्या निदानमादि- कारणं धनुर्बिभ्राणैः । कूलंकष इति ‘सर्वकूलाभ्रकरीपेषु कपः' इति खच् । पौलोमीति 'तस्यापत्यम्' इत्यण् ।डी। 'वीर्य शुक्रेप्रमावे च' इति मेदिनीकरः। निदान त्वादिकारणम्' इत्यमरः । उत्कर्षमुखेन रामप्रवेशं सूचयति-अद्येति। वीरधर्मस्याधान स्थान निधानं वा निर्माय कृत्वा । स्वस्मिन्नित्यर्थात् । स्वस्मिन्वीरधर्ममाधायेत्यर्थः । शत्रुसेनावधं कृत्वेति भावः । एवमुक्तप्रमाणेन गुरुकार्यानुरोधेनात्यन्ताकार्यमपि कृत्वानुतापं प्रकटयनाह--- पूषेति । पूपा सूर्यः । वसिष्ठो मैत्रावरुणिः । कुशिकात्मजः कौशिकः । तथा च महा- मुनेः कौशिकस्य गिरा वाण्या स्त्रैण. स्त्रीसबन्धी वधो मां न सुखाकरोति न सुखयति । 'सुखप्रियादानुलोम्ये' इति डाच् । स्त्रैण इति 'स्त्रीपुंसाभ्यां नसी मवनात्' इति नञ् । "गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः । अनुतापापनोदायान्यमनोभवितुमन्यद्वर्णयति-प्र- त्यासन्नेति । तपोधन यहा नोऽस्माकं कौतुक कुर्वन्तीत्यन्वयः । कौतुकहेतुमाह-प्र• त्यासना ये तुपारदीधितिकराश्चन्द्रकिरणास्तैः क्लिश्यन्ती नष्टा भवन्ती या तमोवल्लरी अ- न्धकारसमूहस्तया पल्याभिईयाभिर्मखधूमवल्लिभिर्यागधूमलताभिः समीलितं लुप्तं व्यानं चिद द्वारभित्त्यादिरूपं येषां ते । चन्द्रतेजसा तमोविनाशाचन्द्रोदयेऽत्यर्थे धूमलता दृश्यत इति भावः । श्व आगामिदिने संचीवरयिष्यमाणाः परिधास्यमाना पटकन व्याधीता १. 'इव' इति पाठः. २. 'आधारम्' इति पाठः. ३. 'विधाय' इति पाठः. ४. 'सबै. लक्ष्यम्' इति पारः. ५. 'तस्य' इति पाठः. ६. 'अयम्' इति पाठः. ५. 'करपाभिः' इति पाठः... 'तपोवन' इति पाठः, - - ·१७ २ अङ्कः] अनवराघवम् । (पुरतोऽवलोक्य !) स्फुरति पुरतो माद्यन्माद्यञ्चकोरविलोचन- प्रकरकिरणश्रेणीदत्तस्वहस्तघनं महः । हृदय लघु मा भूः प्रेयोदर्शनप्रतिभूयं कुवलयदृशामिन्दुर्नेने सुधाभिरनक्ति नः ॥ ६९॥ 1 अत्यर्थे प्रक्षालिताः शुप्यन्त्यस्त्वचो वल्कला येषु ते । क्लिश्यदित्यत्र 'लिशू विवाधने' इ- त्यस्य श्यादित्वात्मा स्यात् । 'क्लिश उपतापे' इत्यस्य चात्मनेपदित्वाच्छत न स्यादि- त्यसाधुतेति न वाच्यम् । आत्मनेपदविधरनित्यत्वात् । सहतीत्यादिप्रयोगस्य दृष्टत्वात् । निद्राणो निदायुक्तः । 'आतो धातोः' इति निष्टातकारस्य नकारः । संचीवरयिष्यमाणेति “पुच्छभाण्डचीवराणिद्' इति परिधानार्थे णिद् । 'वल्ली तु प्रततिर्लता' इत्यमरः । म्फुरतीति । महस्तेजोऽर्थाचन्द्रस्य स्फुरति । कीदृशम् । माद्यन्तोऽत्यर्थ हृष्यन्तः । 'मदी हौ' दिवादिः । 'शमामटाना दीर्घः श्यनि' इति दीर्घः । ये चकोराणा विलोचनप्रकरा- थक्षुःसमूहास्तेषु फिरणश्रेणीमिर्दत्तं स्वहस्तस्य स्वय' इति प्रसिद्धस्य घनं समूहो येन तत्तादृशम् । यद्वा स्वहस्तोऽवलम्बस्तेन धनं निरन्तरम् । हे कुवलयदृशां हृदय, लघु मा भः प्रातरं मा भूयाः । अयमिन्दुश्चन्द्रः प्रेयसोऽत्यन्तप्रियस्य दर्शने प्रतिभूलनको नो- ऽस्माकं ने चक्षुपी सुधाभिरमृतरनक्ति लिम्पति । नेत्रे इति प्रत्येकं संबन्धः । अन्यथा नेत्राणोति स्यात् । यद्वा न इति 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकत्र यहुवचनम् । चन्द्रोदयस्य विरहिणां कंदर्पज्वरदादायित्वाचन्द्रमालोक्य स्वयमेव कुसुमपाणवशगः मियः समागमि- प्यतीति हदयाश्वासनमिति भावः । ननु चाप्रस्तुतमिदम् । कुवलयदृशां तत्रासांनिध्यात् । अत्र फेचित्-उद्विमवचनमिदम् । यथा-'केयि प्रियसाहसे मुतवधान्मातः कृतार्या भव' इति । अपरे तु-आकाशवचनमेतत् । यथा -कयि कामाः फलितास्तवेति । अन्ये तु--भगयतो हि घेतस्यन्धकारे सति महदुःखमुत्पनमत आह-हे हृदय मदीय, मा लघु उपतप्तं मः । अय कुवलयां प्रेयोदर्शनप्रतिभूरिन्दुः सुधाभिर्ने अनक्ति । अतो. अन्धकारापनोदः संनिहित इति भावः।इतरे तु-भगवतः प्राच्यां दिशि तेजःपटलं या किमयमन्य एव मायावी राक्षसः समायात इति युद्धिरत्पना तती निरुप्याह-हे मदीय एदय, मा लघु भूर्मा सत्वरं भव 1 नासी राक्षमः कश्चित, कि तु कुवलयां प्रयोदर्शन- प्रतिभायमिन्दुः इति वर्णयन्ति । न चातीतानागततया रामस्य नेयं शति वाच्यम् । समा तम्य तथात्वानभ्युपगमात् । अन्यया मायादिदर्शने तस्येतिकर्तव्यतायां मोदस्या- प्राप्तिसहान् । मा भरिति भवत: 'माडिमिन् । 'गातिस्-'इत्यादिना मिचो सुराः । न माटपांग' पनिषेधः । 'प्रतिभः पुमान्' इति पियः । सीता १. रोडलास्यति पाट..

·९८ काव्यमाला। अपि च । उन्मीलन्ति मृणालकोमलरुचो राजीवसंवर्तिका- संवर्तव्रतरत्तयः कतिपये पीयूषभानोः कराः । अप्युटैधवलीभवत्सु गिरिपु क्षुब्योऽयमुन्मजता विश्वेनेव तमोमयो निधिरपामहाय फेनायते ॥ ७० ॥ (सनिवेदम् ।) इन्दुर्योदयाद्रिमूर्ध्नि न भवत्यद्यापि तन्मा स्म भू- नासीरेऽपि तमःसमुच्चयममूरुन्मूलयन्ति त्विषः । रुचो रमणीयतामाह-उन्मीलन्तीत्यादि । पीयूपमानोश्चन्द्रस्य कतिपयेऽसमस्ताः कराः किरणा उन्मीलन्ति प्रसरन्ति । मृणालवत्कोमला रुकान्तियेषां ते । राजीवानां पद्मानो संवर्तिका नवदलानि तेषां सवर्तः प्रलयः । पत्रसंकोच इति यावत् । व्रतमेव वृत्तिप्पारो येषां ते । उत्प्रेक्षते--तमोमयोऽप्यन्धकारमयोऽप्यन्धकारसमूह एवापां. निधिः समुद्रोऽहाय झटिति फेनायते फेनमुद्वमति । समूहे मयट् । यद्वा तमोमयोऽन्धका- रप्रकृतिः समुद्रः । समुद्रतुल्योऽन्धकार इत्यर्थः । कीदृशः । उसैः किरणैर्धवलीभवत्सु गि- रिपु पर्वते -उन्मज्ञतोन्मज्जनं करिष्यता विश्वेन जगता क्षुब्धो मथित इव । अन्योऽपि समुद्रो गिरिणा मन्दरेण मथितः सन्फेन त्यक्तवानिति ध्वनिः । क्षुब्ध इति 'क्षुब्धस्वा- न्तध्वान्त-' इत्यादिना मन्थे निपातित इति यद्यपीत्यादि पूर्वपक्षः, सिद्धान्तश्चात्र 'संक्षु- ब्धदुग्धमयसागर-' (११३५) इत्यादौ प्रथमाइ एव विवेचित इति तत्रैवालोचनीयमे- तत् । कतिपय इति 'प्रथमचरम-' इति जसि विकल्पेन सर्वनामसंज्ञा । फेनायत इति 'फेनाच' इति क्यट् । 'संवर्तः प्रलयः कल्पः' इत्यमरः । 'संवर्तिका नवदलम्' इति च । 'दाग्झटित्यअसाहाय' इत्यपि । 'विश्वं जगति स्यानपुंसकम्' इति मेदिनीकरः । निवेदो वैराग्यम् । इन्दुरित्यादि । इन्दुश्चन्द्र उदयाद्रियद्याप्येतावतापि कालेन यदि न भवति तदा मा भून्मा भवतु । 'स्मोत्तरे लद च' इति लुइ । 'न माङयोगे' इत्यङ्- निषेधः । ननु तिमिरपटलनाशः कथं स्याद्यदि चन्द्रोदयो न स्यादित्यत आह-अम्- स्त्विपोऽपि कर्व्यः । अपिभिन्नक्रमः । नासीरेऽने तमःसमुच्चयमन्धकारसमूहमुन्मूल. यन्ति । तथा च चन्द्रकर्तव्यान्धकारनाशरूपकर्मणस्त्विमेव करणास्कृतमन्ययासिद्धेन च. न्द्रोदयेनेति भावः । ननु भवत्वेवं तावत्, चक्षुःप्रीत्याद्यर्थमेवोदेवित्यत आह-अक्ष्णोरपि चक्षुपोरपि मुदं हर्षमुद्रिन्ति । कुमुदैः करणभूतेश्य दिश आमोदयन्ते हृप्यन्ति । स्वार्थे णिच् । 'णिचश्च' इति तद् । अन्यथा 'गतिबुद्धि-' आदिसूत्रेणाकर्मकान्मुदः कर्मसं- १. 'अप्युनः' इति पाट:. । ।

·२ अङ्कः अनपरावयम् । ९९ अप्यस्योर्मुदमुद्रिन्ति कुमुदैरामोदयन्ते दिशः संप्रत्यूर्वमसौ तु लाञ्छनमभिव्यङ्गं प्रकाशिप्यते ॥ ७१ ।। (सहाम् ।) काश्मीरेण दिहानमम्बरतलं वामभ्रुवामानन- द्वैराज्यं विदधानमिन्दुदृपदां मिन्दानमम्मःशिराः । प्रत्युद्यत्पुरहतपत्तनवधूदत्तार्द कर क्षीबोत्सङ्गाकुरङ्गमन्दवमिदं विम्ब समुज्जृम्मते ॥ ७२ ॥ एताश्च पौलोमीकुचकुम्मकुङ्कुमरजःस्वाजन्यजन्मोद्धताः शीतांशोर्युतयः पुरंदरपुरीसीम्नामुपस्कुर्वते । 1 शायों घुमुदानीति स्यात् । यद्वा दिश आमोदयन्ते गन्धयुना भवन्तीत्यर्थः । एतावतापि' चन्द्रोदये तस्यानिष्टमाशङ्कते-संप्रतोदानीमती चन्दो लाञ्छनं कलङ्कमभिव्यङ्गमभि- व्यक्तीकर्तुम् । स्पष्टयितुमिति यावत् । ऊ यया मवति तया प्रकाशिप्यते । क्वचित् 'अभिव्यक्तम्' इति पारः । तत्रासी चन्द्र अर्ध्वमभिव्याप्य व्यक्तं स्फुटं लाञ्छनं कलई प्रवशिष्यतेऽभिव्यक्तीकरिष्यत इत्यर्थः । एतचासंपद्धम् । प्रकाशतेरकर्मात्यालाञ्चनस्य फर्मलानुपपत्तरिति । अत्र कधित्---प्रकाशिष्यत इत्यन्त वितण्पयर्योऽयमर्थः सर्मक इति। अन्य तु-व्यक्तं लाञ्छनमभिलक्षोकृत्य उर्व यया स्यादेवमसी चन्द्रःप्रकाशिष्यते लाञ्छनसंपन्धिनं प्रकाश व्यक्त धास्थतीति । तया च प्रमाशो लाञ्छनविषयः स चन्द्र- विग्यो भविष्यतीयः इत्याहुरिति । वस्तुतस्तु प्रयमपाठः साधीयानिति । 'नासीरोऽन- याने स्यादप्रेऽपि' इति विश्वः । 'मुत्पीतिः प्रमदो हर्षः' इत्यमरः काश्मीरणेति। इदमन्दवमिन्दुसंपन्धि पिम्यं मण्डलं ममुज्जृम्मते प्रकाशते । कारमौरेणेव । काश्मीरण कुमेनाम्पातलमाशाशस्वरूपं दिहान लिप्तं कुर्वाणम् । 'दिह टपचय' । लद। मानन् । प्रमोदितांकरमानामनिलोहितलाकाश्मीरमाश्यम् । वामध्रुवामहनानामाननस्य मु. रम्य दूंगरय प्रतिपश्यम् । मादृश्यामिति यावत् । दिपानम् । इन्दुरपदा पन्द्रकान्त- मनीनामम्मःशिराः पानीयाधारनामिन्दानं द्विधा गुन् । परयुगच्छन्तो या पुर- दरनगरनार्यस्तामिदमो योऽयलगा गे दाहगम्नः क्षोपो मत्तः । अतिमक्षणान्मा का भग्मगाररभीप-'ति निगतितः । उत्सरे मोरे गुण्डो हरिणो यत्र 1. 'उदरन्ति' इति पाठः. २. 'अभियगुम्' इति राटः. ३. 'मदरें घ' इति पाट... 'दादर- पाट:.

·काव्यमाला। एताभिलिहतीभिरन्धतमसान्युश्नतीभिर्दिशः क्षोणीमास्तृणतीभिरन्तरतमं व्योमेदमोजायते ॥ ७३ ।। अपि च। नैवायं भगवानुदश्चति शशी गव्यत्तिमात्रीमपि द्यामद्यापि तमस्तु कैरवकुलश्रीचाटुकाराः कराः । मनन्ति स्थलसीनि शैलगहनोत्सङ्गेषु संरुन्वते जीवग्राहमिव क्वचित्क्वचिदपि च्छायासु गृह्णन्ति च ॥ ७४ ।। - तत्तादृशम् । 'काश्मोरं कमे च स्यात्' इति मेदिनीकरः । नाडी तु धमनिः शिरा' इत्यमरः । 'पू: स्रो पुरीनगर्यो वा पत्तनं पुटभेदनम्' इति च । एताश्च पौलोमी. त्यादि । एताः शीतांशोर्युतयः पुरंदरपुरोसीनामुपस्कुर्वते गुणान्तराधानं विदधति । 'गन्धनावक्षेपण-' इति प्रतियले तद् । 'उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेणु च' इति सुट् । यद्वा सीमानमलं कुर्वत इत्यर्थः । 'संपर्युपेभ्यः करोती भूपणे' इति सुट् । 'कृषः प्रतियत्ने' इति कर्मणि पष्ठी। पुरीव पुरीत्युपचारात् । कीदृश्यः। इन्द्राणोस्तनकलशकुखमर- जसा त्वाजन्येसमानकुले जन्मतेनोद्धताः सगर्वाः। कुटुमस्य वर्णसाम्येन स्वाजन्यम्, पोलो- मीसंपन्धेनोद्धतत्वं द्युतीनाम् । इदमन्तरतममतिमध्यं व्योमाकाशमेताभिर्युतिभिः फरण- भूताभिरोजायते ओजस्विवदाचरति । क्यडस्तद्वदर्थे विधानात् 'कर्तुः क्यद् सलोपश्च' इत्युपमाने क्यद् सलोपथ । 'अकृत्सार्वधातुकयौदीर्घः' । 'ओजो पलमवष्टम्भः स्यादौ- जस्विट्प्रकाशयोः' इति घरणिः । अन्धतमसानि गादान्धकारांछिहतीभिः खा. दन्तीभिः । “लिह आस्वादने' । शत । 'ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसम्' इत्यमरः । 'अवसमन्धेभ्यस्तमसः' इत्यच् समासान्तः । दिश उप्रतीभिः क्रमेण पूर्वादि. दिशामुन्यन फुर्वतीभिः । अन्धकारेण प्राच्यादिभेदासानाधिता इव दिश आसन्.. दानी चन्द्रातिभिरमथिना: प्राच्यादिभेदं प्रापिता इत्यर्थः । क्षोणी पृथिवीमास्तुणतीभि- राच्छादयन्तीभिः । 'स्तम् आच्छादने । तस्किकाराणामेतदेव प्रयोजनमियत आह- नयमिति । अयं भगवासी अद्यापोदानीमपि गतिमानोमणि श्रोशद्वपपरिमा. पामपि धामाका नोदमति नोर्ष गच्छति । फरास्तु तमोऽन्धकार स्थलमीनिमान्ति माशयन्ति । लगहनोत्महेपु पर्वतवनकोडे मैरून्यतेऽवरद्धं गुर्वन्ति । जीवमा जीवं गृहीला छाया कचिदपि गृहन्ति । तम इति मक्रियान्वयि चाटुरालोको यन या। 'नृपादेवणेने चाटुरालोफे पाटुरिष्यते' इति धरणिः । गतिमात्रीमियम 'प्रमाणे प. सम-'इस्मादिना मात्र दिसण-' इति टी । जीउमादमियम समूलायतजोयपु ।

·'२ अङ्कः] अनवराघवम् । 2004 (ज्योत्सातिशय विभाव्य ।). किं नु ध्वान्तपयोधिरेप कतकक्षोदैरिवेन्दोः करै- रत्यच्छोऽयमधश्च पदमखिलं छायापदेशादभुत् । किंवा तत्करकर्तरीभिरभितो निस्तक्षणादुज्ज्वलं व्योमैवेदमितस्ततश्च पतिताश्छायाछलेन त्वचः ॥ ७९ ॥ (परिक्रम्य पार्श्वतोऽवलोक्य च।) दलविततिभृतां तले वरूणामिह तिलतण्डुलितं माङ्करोचिः । मदचपलचकोरचक्षुकोटीकवलनतुच्छमिवान्तरान्तराभूत् ॥ ७६ ।। (विमाव्य च।) त्रिभुवनतमोलुण्टाकीनामहो मिहिरत्विपा- मभिविधिरसो कोक श्रेणीमनस्यैवशिष्यते । हन्ग्रहः' इति णमुल् । 'गव्यतिः स्लो मोशयुगम्' इत्यमरः । किं विति । अयं ध्यान्तपयोधिरन्धकारसमुदः किं नु । ननु यद्ययमन्धकारसमुद्रस्तरकथमतिशुभ्रत्वमाद- धाति, अन्धकारस्य श्यामस्वभावत्वादित्यत आह-इन्दोः कररत्यच्छोऽतिधवलः । तया चौपाधिक धावल्यमस्य प्रतिपादितम् । कतकक्षौदेरिव । बापधविशेषधूलिभिरिवेत्यर्थः । फतक 'कत्रित्र' इति प्रसिद्धयक्षस्य फलं मगधदेदो जातं तस्य क्षोदो धूलिः । तदानमात्रा. पत्रादिकमयः पतति जलं च निर्मलं भवति । पयोधिजलं श्यामवर्णमिति कविसंप्रदायः । भत्र पान्धकारस्य फर्दमलेन रूपणाचन्द्रकिरणानां कतकेन रूपणम् । ननु पानीये क- तमानप्रवेशात्परमपः पतति, अब तु फिमित्यत आह-छायापदेशाच्छायाव्या जादखिलं परमधोऽभूत् । तथा चास्य च्छायैव पङ्कमियर्थः । अपयेदं व्योमवाफारमेर तस्करकर्त रीभिचन्द्रकिरणकर्तरीभिनिस्तक्षणारकर्तनादभितः सर्वघोरग्यलम् । धवलमियर्थः । इतस्ततः सात्र छायाग्लेन लयः पतिता इति । अन्यस्यापि पतितस्य पक्षादेस्त्वनः पतन्तीति अनिः। कर्तरी 'करनी' इति प्रमिद्धा। क्षोदः स्वारपुसि रजमि' इति मेदिनी. फरः । दलवितीति । दलविततिभृतां परविस्तारपारका तर वृक्षाणां तले यो मुगार्गेरियन्द्रातिस्निलतण्डुलितम् । तिलनगदुलान्यो मिश्रीकृतमिर श्यामसुभ्रमम्। दित्यर्थः । मान्तरपारायासंपन्धात् । उत्तक्षत-अन्तगन्तरा मध्ये मथे मदेन ग. पला ये पोरास्ता परमप्रेण कृतं पायलनं तेन तुमित तान्यमिर । त्रिभुर- ननि । मिहिरपी मफिरणानामािाधिरभियाति: योगीमनस्याशियों । गमगा मनमि पर संतापी मनोगः । अही आघ। रामापार समोर, 1.fमान इति पाठः, ३. 'पपटलम्' पनि गर.. ३. ग; 'पारकम्य सHिISTimr पाटः, ४. मिति ·काव्यमाला। क्षुधमपि तमः कोपादन्तः प्रविश्य विनिततः शशधरकरानच्छिन्नाग्रांश्चरन्ति चकोरकाः ।। ७७ ॥ अपि चेदानी। तथा पौरस्त्यायां दिशि कुमुदकेदारकलिका- कपाटनीमिन्दुः किरणलहरीमुल्लयति । समन्तादुन्मीलदहलजलबिन्दुस्तबकिनो यथा पुञ्जायन्ते प्रतिगुडकमेणाङ्कमणयः ॥ ७८ ।। (परिक्रामवृर्ध्वमवलोक्य ।) तरुणतमालकोमलमलीमसमेतदर्य कलयति चन्द्रमाः किल कलङ्कमिति ब्रुवते । तदनृतमेव निर्दयविधुतुददन्तपद- व्रणविवरोपदर्शितमिदं हि विभाति नमः ॥ ७९ ॥ श्वर्यम् । कीदृशीनाम् । त्रिभुवनतमोलुण्टाकीनां त्रिभुवनतमसा लुण्टनकीणाम् । 'लुटि स्तेये । 'जल्पभिक्षकुलुण्टडः पाकन् । 'पिगौरादिभ्यश्च' इति टीप् । चकोगः पुनर- छिमा अमा येषां तादृशाशशधरकरीश्वरन्ति खादन्ति । 'चर भक्षणे । कोदृशान् । कोपात्तमः प्रविश्यान्तर्मध्ये क्षुधं बुभुक्षा विनिम्नतो नाशयतः । अपिरेवार्थे । यद्वा क्षुधं तज्जनिनं तमोऽपि विनिम्नतः । यद्वा रोपाञ्चकोराणामन्तर्हदयं प्रविश्य क्षुघ नागयतः । गेधादेवान्धकाराणामन्तः प्रविश्य तमो नाशयत इत्यर्थः । तथेति । इन्दुश्चन्द्रः पीरस्त्यायां पूर्वस्यां दिशि फिरणलहरी किरणकल्लोलमुललयति प्रसारयति । यया एणादमणयचन्द्र- फान्ताः प्रतिगुडकं गुडिको गुडिकां प्रति पुझायन्ते । अपुगाः पुजा मवन्ति । 'भृशा- दिभ्यो मुव्यच्चेलापश्च हलः' इति क्यङ् । यद्वा पुअवदाचरन्ति । 'आचारे कर्तुः क्यह' इति कपड्। कीदृशीम्। फुमुदानां यः केदारस्तत्र या कलिका मुकुलं तदेव कपाटमिव या- पार्ट पत्रसंकोचस्तमाशिकाम् । विकासकलात् । कोदृशाः। समन्तात्मत्रोन्मीलन्त उद्ग- छन्तः । प्रादुर्भपन्त इति यावत् । एताशा पहला: अनुरा ये जलबिन्दयस्तै, स्तकिलो गुच्छमायाः । संलमजलायिन्नामपि चन्द्रकान्ताकारलात् । एकस्यापि पुरतेति भावः । सालयतीति 'सल ईप्सापाम् । चुरादिरदन्तः । "गटमर तुम्पे' इत्यमाः । तरूणेति । तरणो यस्तमालस्तापिच्छस्तद्वत्कोमलं मनोहरं मलीमसं च श्याममेद्वम्, भयं चन्द्रमाः फलपति दधाति । 'कलिपली कामधेनू' इति वैयाकरणाः । फिल प्र. सिद्धी । तरफलमिति बने । जना दनि शेषः । तदनतमेर, फलमिदमिति मिया । १. 'साक्षादन्तः' इति पाठः, २. 'नियनः' इति पाट:.

·२ अङ्क अनराघवम् । . रुचिभिरभितष्टोत्कीर्णरिख त्रसरेणमि- यदुडुभिरपि च्छेदैः स्थूलैरिव भ्रियते नमः । प्रकृतिमलिनो भावद्विम्वोन्मजाकतकर्मण- स्तदयमपि हि त्वष्टः कुन्दे भविष्यति चन्द्रमाः ॥ ८ ॥ लक्ष्मण:-(सर्वतोऽवलोक्य ।) भूयस्तराणि यदमूनि तमस्विनीपु ज्योत्स्नीपु च अविरलानि ततः प्रतीमः । संध्यानलेन भृशमम्बरमूपिकाया- मावर्तितैरुडुभिरव भृतोऽयमिन्दुः ॥ ८१ ॥ ताई यध्यामलमालोक्यते तकिमित्यत आह-इदं नम आकाशं विभाति । हिरवधा- रणे । अतिनिबिडस्यावविनो नयनगतिप्रतियन्धकस्यान्तरा वर्मना फथ नमो दृश्यत त्यत आह-निर्दयो यो विधंतुदो राहुस्तस्य दन्तपदवणविवरेणोपदचितम् । आवेदित- मित्यर्थः । पदं स्थानम् । रुचिभिरिति । यद्रुचिमिः कान्तिमिरमितः सर्वत्र नभी नि- यते पूर्यते । टर्नोत्कीर्णेक्षिप्तस्रसरेणुभिरिवत्युत्प्रेक्षा । नेता रुचयः, किं तु विश्वकर्मण. एड्रेनोकोर्णास्त्रसरेणर इत्यर्थः । यद्वा रुचिमिस्रसरेणुभिरिति व्यस्तरूपकम् । यद्योडुमि- रपि नक्षत्रैरपि नभो ध्रियते । स्यूलरवयवमहत्त्ववद्भिरछेदैः खण्टेरिवेत्युत्प्रेक्षा । टहोकी- गरित्यप्राप्यनुकर्षणीयम् । नैतानि नक्षत्राणि, किं तु टईरिव च्छिन्नानि चन्द्रमस एवं स्थलाक्यमानीत्यर्थः । तत्तस्मादेवायमपि चन्द्रमास्वष्टुषिश्वकर्मणः कुन्दे भविष्यत्ययु- क्तिविशेषे मत एवेत्यर्थः । हिसद एवायें । योदश्यस्य । मास्वतः सूर्यस्य यो विम्बस्तस्य योन्जोन्मार्जनम् । प्रोग्नमिति यावत् । तत्र कृतकर्मणः कृतथ्यापारस्य । अनिकुश- सस्येत्यर्थः । विश्वकर्मणा स्वमुता मर्याय दत्ता, सा च ततेजोसहिष्णुता पित्रे कथयामाप्त, तेन विश्वकर्मणा तत्तेजःक्षयाथै मर्यस्तक्षित इति कथा प्रकृत्या स्वभावेन मलिनः । भन्य- स्थापि मलिनस्याददिगन्मार्जनं क्रियत इति निः । 'देवशिल्पिन्यपि तटा' इति प. गिः । तारकापुर वा रियाम्' इत्यमरः । भूपस्नराणीति । तस्विनी समो- मासु रात्रि यस्माद्यस्तरायतियहून्यमनि । उनि, प्रकरणासलाद । ज्यास्त्रीषु पशिफान्यिता रात्रिषु च प्रपिरतानि स्वल्यानि । सन्तीति शेषः । ततो तारिति प्रीमो जानोमः । संध्यगनती पदिस्तेन भृतमापर्थमम्परमपिसायामासाथ एर मरिका 'मम' पनि प्रमिदा यत्र गुवादिकमावते तस्यामागोतरुषुभिरेव नक्षत्रोकायमि- .FAEपार:

·१०४ काव्यमाला। (स्वहस्य न ।) हन्त, यथाधर्ममेतत् । यत्पीयूपमयूखमालिनि तमःस्तोमावलीढायुपां नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुरः सूर्योढ एवातिथौ । अम्भोजानि पराञ्चि तन्निजमयं दत्त्वेव तेभ्यस्ततो गौरागीवदनोपमासुकृतमादत्ते पतिर्यज्वनाम् ॥ ८२ ॥ विश्वामित्रः-(सर्वतोऽवलोक्य । सस्मितम् ।) अहह नामधेयमात्रमाधु- र्यादपरमार्थदृश्वानो विप्रलभ्यन्ते । तथा हि । स्मेरा दिशः कुमुदमुद्भिदुरं पिबन्ति ज्योत्स्नाकरम्भमुदरंभरयश्चकोराः। न्दुर्भूतः । पूरित इत्यर्थः । तेन चन्द्रोदये नक्षत्राणां स्वल्पतेति भावः । 'ज्योत्स्नो चन्द्रि- क्यान्विता' इत्यमरः । 'तेजसावर्तनी मूपा' इत्यपि । हन्त खेदे । 'हन्त हर्षे च खेदे च'. इत्यमरः । यथाधर्म धर्मस्यानतिक्रमः । यथाधर्ममाचष्टे-यपीयूपेति । यद्यस्मात्तमःस्तो. मेनान्धकारसमूहेनावलीढमास्वादितमायुर्येषां तादृशानां नेत्राणामपमृत्युहारिणि । अपमृ. त्युरकालमरणम् । अपमृत्युरिवापमृत्यस्तम्नाशके । पीयूप[मयख]मालिनि चन्द्र । अन्यद- प्यमृतं मृत्युहारि भवतोति ध्वनिः । सूर्योढे संध्याकाल एव पुरोऽप्रे पूर्वदिशि वातिथी सत्यम्भोजानि पद्मानि पराधि परामुखानि । संकुचितानोति यावत् । भूतानीति शेपः । 'तत्तस्माद्धतोर्यज्वनां याज्ञिकानां पतिर्द्विजराजश्चन्द्रो निजं स्वीयमघं पापं तेभ्यः पझेभ्यो दत्त्वा ततः प्रत्यवायाभावात् । ततः पद्मभ्यो वा गौरागया या वदनोपमा तदेव सुकृतं पुण्यमादत्ते गृहाति । चन्द्रसदृशं मुखमिति प्रतीतेः । तथा च धर्मशास्त्रम्-'अतिथि- यस्य भमाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्य दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ अतिथी विमुखे प्रोक्त गते यत्पातकं नृणाम् । तदेवाष्टगुण प्रोक्तं सूर्योटे विमुखे गते ॥ विश्ल- भ्यन्ते विसंवाद्यन्ते । जनैरिति शेषः । रामस्यातिशिरं चन्द्रवर्णनमवलोक्य ततो निवर्त. यितुं भूमिकामारचयति-स्मेरा इति । आः निन्दायाम् । अविनानो मुनेर्लोचनति- फायां नेत्रमले पोपदीधितिरिति की हगनुरागः प्रथितः । नेत्रमलेऽमृतदोधितिरिति वक्तुं न युक्तमिति भावः । ननु दियप्रसादकुमप्रकाश चकोरोदरपतिकारिवालक्षणयापि कर न वक्तुं युक्तमित्यत आह-दिशः स्मेराः स्वमावादेव, न तु चन्द्रकिरणसंपन्धात् । फुगु. दमुद्धिदुरमुत्कग प्रकाराशीलं स्वप्रकृतेरेव, न तु ततः । उदरभरयकोरा ज्योरीव द. धिमत्ताक पियन्ति । फरम्भधान्या पियन्ति, न तु ज्योत्मालेनेति । उदरमरिरिति 'पलेपहिराममरिच' इति चकारस्यानुक्तसमुघयार्थलामिपातात्माधुः । त्ति:--'अनुक्तसमुथयार्थधकारः कुतिमरिकदरंभरिरिन्यादायपि शिष्टप्रयोगादरगन्तयः। १.मदस्य ययाधर्मभेतत' इति पाटः. २. 'नामधेयमाधुर्यात्' इति पार: तथा च ·अनवराघवम् । १०६ आः कोटगत्रिमुनिलोचनदूपिकायां. पीयपदीधितिरिति प्रेथितोऽनुरागः ।। ८३ ॥ (रामं च दृष्ट्वा। सहर्षस्मितम् ।) कथमयं कुमाराङ्गविजयप्रत्यागतोऽपि ता- डकानिग्रहेण हिणीयमानः सहसा नोपतिष्ठते भ्रत्सः । (लक्ष्मणं प्रति । वत्स सौमित्रं, अस्माकमनेन वृत्तान्तेन प्रदोपलक्ष्मीरियमनूद्यते । पश्य निशाचराणां तमसा निहन्ता पुरोऽयमुद्गच्छति रामचन्द्रः।. अथोल्लसद्भिर्नयनैमुनीनामयं कुमुद्दानननि प्रदेशः ॥ ८४ ॥ रामः-(विभाव्य ) मदयति यदुत्पन्नो दुग्धाम्बुधेरयमम्बुधी- नयति नयनादत्रे तो मुदं नयनानि च । तदखिलसुरश्रेणीसाधारणमणया शची- सहचरचरुस्थाली सोमः समञ्जसमोहते ॥ ८ ॥ (संलग्जमुपसून्य ।) भगवन, अभिवादयें। 'फरम्भों दघिसक्तवः' इत्यमरः । 'दूपिका नेत्रयोर्मलम्' इति च । कुमाराङ्कः प्रयमयुद्ध- मेफतुलायुदं वा । एकसा' इति प्रसिद्धम् । निग्रहो मारणम् । द्विणीयमानो लग्जमानः । हणीन्दालावादियगन्ताच्छानन् । हित्वात्त । नोपतिटते न संगच्छते। 'उपा. देवपूजासंगतिकरणमिग्करणपथिचिति वाच्यम्' इति संगतिकरो तह । अनेन वृत्तान्तेन ताहातानरूपेण भन्यते पुनरुता भवति । अपरा प्रदोषलक्ष्मीर्भरतीत्यर्थः । प्रदो- पमाधर्मामाह-निशाचराणामिनि । अयं गमचन्द्रो रामः । अयं च राम एव चन्द्रः। पुरो प्रे उद्युदयते । कोशः। निशाचराणां राक्षमानां तममामिति व्यस्तरूपकम् । यहा तमसो पपुतानाम् । पक्षे निशि रात्री परतो तममामन्धराराणां निहन्ता। अपानन्तरं गमगन्द उदित आपाते समद्भिर्मुनीनां नानः फरणभूताय प्रदेश: पुनदारामुदपालोऽनि जातः । यरि पिम् । अन्योऽपि प्रदेशचन्द्रोदये मति कुमु. द्वाभाति । 'अनुशनुमुदायमरः । प्रदपनानि । अयं सोमो दुग्धायुधे. परमारपोधोनामुनामदगति हाम्रोति । पुष पिनुः प्रोत्साहनस्य सुमार। अनिरिम्स नयनारामतोऽनो नामानि मुई नाति मा . . - ·१०६ काव्यमाला। विश्वामित्रः- (सैलेहबहुमानमालिङ्गच )) वत्स रघुनन्दन, इत्यमेव प्रकंटकर्त्रभिप्रायक्रियाफलवतो विधीन् । प्रयुञ्जानास्त्वया वीर पैरिपाल्यामहे वयम् ॥ १६ ॥ रामः--(स्वैगतम् ) शिरसा गृहीतमानार्यवचनम् । विश्वामित्र:-(समरधूलिधुसरं रामस्य कपोलमुन्मार्जयन् ।) यत्सत्यममुना नक्तंचरंव्यतिकरेण प्रियमुहृदा सीरध्वजेन वितन्यमाने. वैताने कर्मणि कम्पितमिव मे हृदयम् । रामः—(सगौरवम् ।) भगवन, क एपं सीरध्वनो नाम यमद्य ते त्रिभु- वनदुर्लभोऽयं प्रियमुहृच्छब्दप्रयोगः कमपि महिमानमारोपयति । विश्वामित्र:-वत्स, शृणोपि विदेहेपु मिथिलां नाम नगरीम् । कास्न्ये । सकलनयनानीत्यर्थः । यद्यपि जन्यजनकरूपसंबन्धोपाधिना तथा फर्तुमर्हति तथाप्यत्रोपाधि विनापि युक्तमाचरतीत्याह-तत्सोमः समञ्जसमीहते युक्तं चेष्टते । को- , दृशः । शचीसहचरस्येन्द्रस्य चरुस्थाली हव्यानभाण्डम् । इन्द्रभक्ष्यामृतस्याधारत्वात् । अखिलमुरश्रेण्या साधारणः प्रणयो यस्याः साखिलसुरश्रेणीसाधारणप्रणया । चरस्थाली- विशेषणम् । अयं तु सर्वदेवानां प्रतिपदादिक्रमेण भक्षणात्सौमत्वमवलम्यत इति भावः । सोमपद एव च्छलम् । लताभेदश्चन्द्रश्च सोमः । 'सोम. सोमलतायां च चन्द्रे च' इति विश्वः । अतिगुरुकार्य करणादीद्धत्यपरीहाराय सलज्जमिति । प्रति। हे वीर, स्वया वयं परिपाल्यामहे रक्षणीयाः । कर्मणि लोट् । उत्तमपुरुषबहुवचनम् । एते कीदृशाः । प्रकृष्टं ' शौचादिसंपनं कर्तारं यजमानमभिप्रेत्यभिसंबध्नाति कभिप्राय क्रियाफलम् । कर्मण्यम् । तोपामस्ति तान्विधीन्यागान्प्रयुजानाः कुर्वाणाः । 'प्रोपाभ्यां गुजे:-' इति तद् । स्वार्थ- परानस्मात्मत्युपकारनिरपेक्षस्त्वं रक्षिप्यसीति रामस्यातिमहत्त्वं दर्शितम् । कर्तव्यमत्यु. पकारविश्यकोत्कण्ठां रामभद्रस्योत्यापयितुमाह-यत्सत्यमित्यादि । नक्तंचरव्यतिक- रेण राक्षसच्यसनेन । 'अथ व्यतिकरः पुंति व्यतनगतिपक्षयोः' इत्यमरः । सीरध्वजेन जनन वितन्यमाने क्रियमाणे । दु:सेनाप्यते यत्तरार्पम् । 'ईपामुप-' इति कर्मणि खल् । ऐन्दुशेखरं माहेश्वरम् । 'लालमुखेन इलमनोलिसिता कृष्टा या विश्वभरा पृथियो तस्याः प्रमनिरपत्यम् । अत एवागर्भमभरा । 'लाल दलम्' इत्य- १. 'सने दमालिङ्गप' इति पाठः. २. 'प्रतिपाल्यामदे' इति पार:. ३. 'स्गतम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'चारूपोल.' इति पाटः. ५. 'यस यत्सत्य-'; सत्य-इति पाठः, ६. 'नक्तंचरचम.-' इति पाठः, ७. येनाय इति पाठः. ..

·-- 4 अनर्घराघवम् । १०७ रामः-यत्र पवित्रमाश्चर्यद्वयं जनाः कथयन्ति. । सकलराजक(रा- कर्षमैन्दुशेखरं धनुः, लाङ्गलमुखोल्लिखितविश्वंभराप्रसूतिरगर्भसंभवा मानुपी। विश्वामित्र:-(विहस्य ।) अथ किम् । रामः-'(सकौतुकम् ।) ततः किं तस्याम् । विश्वामिय:- असौ सीरध्वजो राजा यो देवाद्दयुमणेरपि । अध्यैप्ट याज्ञवल्क्यस्य मुग्वेन ब्रह्मसंहिताम् ॥ ८७॥ तेस्य संन्यस्तशस्त्रस्य पुराणरानजनकवंशजन्मनो दीक्षाविलोपशङ्का पर्याकुलयति माम् । तदेतमायुप्मन्ती, विधिशेमस्मदीयं समाप्य सहैव मिथिलामुपतिष्ठामहे । रामः- (महर्षमपवार्य।) वत्स लक्ष्मण, ममापि तस्मिन्नतरुणरोहिणी- रमणचूडामणिपाणिप्रणयिनि शेरासने चिरस्य कौतुकमस्ति । लक्ष्मणः-(सपरिहासम् ।) आर्यायामयोनिनन्मनि ,राजकन्यका- यामपि। मरः । रामस्यैवोत्कण्ठां वर्धयन्नाह-असाविति । सीरधजो जनकः । युमणे: सूर्यान् । 'आयातोपयोगे' इत्यपादानता ! अध्याधीतवान् । '१६ अध्ययने । ९ । सिर । आद् । गृद्धिध। अनमंहितां तत्वज्ञानोपदेशपेदमागं वेदान्तम् । याज्ञवलयंमुम्बेन यामव-' स्वयद्वारा । यावल्क्येन मर्यादीतं ततो जनकेन । तश मूर्यमशिष्योऽयमित्यर्थः । तथापि तु तस्यामित्याशा न नियतितेन्यत आदम्पेत्यादि । तलि सन रक्षाक्षम इन्यत आद-मंन्यस्तं त्यत्तन् । 'अमु क्षेपणे'। पुराणधिरंतनः ।जनका. जन्मेति । तस्यापि जना एक नाम। दीक्षां यज्ञोपनयनम् । एतमागतम् । युवामिति शेपः । 'इप गता' । आः। लोट् । भायुप्मन्ताविति संयोधनम् । अपचार्य नि,. तमिगः । 'रहस्य कप्यन्यस्य स्मृतं तदपयाग्तिम्' इति मरतः । अतरणो पाली यो रोहिणीरममन्दः म नामपिर्यस्य स शिः । गसन धनुः । चिरस्य निगम् । 7. 'दुगधर्मम् इति पारः. २. 'उत्सातविश्वभरापाः' इति पाठः..३. 'मानुपी च' इनि पारः... 'एप' इति पारः. ५. 'तस्य न्यस्त-'; 'तम्य स्न्यिस्त-' इति पाठ.. ६. दिलरमादाशयायुप्मन्ती'; 'दैननायु-' इति पार:. ५. 'मामामोर परिसमा इनि पारः, ... 'ममायाम-'; ममापि तदन- इनि पार्ट:. S. 'पापा. मोति पार: 1.. 'जन्मनि य रामसन्यायाम्' इनि पाद:. "- ·१०८ काव्यमाला। 'रामः-(सरोषस्मितम् ।) कथमन्यदेव किमपि प्रहसनं सूत्रयति भ- वान् । (मुनि प्रति ।) भगवन इक्ष्वाकुवंशगुरो, यदभिरुचितं भवते । (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ।). इति कौमारविक्रमो नाम द्वितीयोऽङ्कः । महत्वादार्या । यद्वा आर्या अन्वेष्टव्या । 'ऋ गतौ' । 'ऋहलोर्ण्यत्' । प्रहसनं हास्यप्रधानं . नाट्यम् । मारहास्यबहुलं शान्ताद्भुतरसान्वितम् । द्वयङ्कभारमटीहीनं प्राह प्रहसनं मुनिः ॥ इति भरतः । असूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नैव युज्यते' इति भरतमताद्वक्ष्य . माणप्रहसनसूचनमिदम् । इक्ष्वाकुवंशगुरो इत्यादेशकर्तव्यतीपयिक संबोधनम् । भवते तुभ्यम् । 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । कुमार एव कौमारः -। प्रज्ञादित्वा.. स्वार्थिकोऽण् । इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवमक्तिपरायणश्रीहरिनारायण. . पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितवैजौलीग्राम- वास्तव्यखौआलवंशप्रभवश्रीरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनर्घराघवटीकायां द्वितीयोऽङ्कः। 1. 'सासूस्मितम्' इति पाठः. २. 'अन्यदेव प्रहसनं मनयमि; 'सूचयति भवान् इति पाट.. ३. 'कुलगुर्ग'; गोवगुरो' इति पाठः. ४. यदभिरचित ते'; 'यदभिर- पित भरते तस्त्रियताम् इति पाट..

·११० काव्यमाला। कक्षुकी-(विमृश्य 1) तत्कि न कथ्यते.। वत्से, विदितमेव भवत्याः, यथा तत्ताहगद्भुतं दारकद्वयमादाय भगवान्कौशिको यजमानं महारानं सीरध्वजमुपस्थितः । कलहंसिका-अध इं। अज, पहवं · णामधेअं च ताणं सुणि, अस्थि मे कोदहलम् । कक्षुकी-वस्से, कथयामि । त्रयस्त्रिंशत्कोटित्रिदशमयमूर्तेर्भगवतः सहस्रांशोवंशे जयति जगदीशो दशरथः । यदस्त्रैरस्निग्धैरसुरयुवतिश्वासपवन- प्रकोपे सिंद्धे न स्टशति शतकोटिं शतमखः ।। २ ।। इमौ तस्य विशांपत्यरात्मजौ रामलक्ष्मणौ । । ययोर्भरतशत्रुधावनुजी द्वन्द्वचारिणी ॥ ३ ॥ यूगम्' [इति च्छाया।] आगता इति शेषः । 'प्रश्नाख्यानयोय' इति पञ्चमी । 'स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः' इति भरतांनुशासनात्स्त्रीणां प्राकृतभाषणम् । विदितं ज्ञातम् । 'मतियुद्धि- पूजार्थेभ्यश्च' इति क्तः । भवत्या इति तस्य च वर्तमाने' इति षष्टी । दारफद्वयं पाल- फद्वयम् । 'दारको यालकेऽपि स्यात्' इति मेदिनीकरः । फलहंसिकावास्ये-'अय किम् । आर्य, प्रभव नामधेयं च तयोः श्रोतुमस्ति मे कौतूहलम्' [इति च्छाया । इह प्रभवं कुलम् । प्रभवयस्मिमिति । प्रथमे प्रश्न उत्तरमाह-त्रय इति । भगवत: सहयांशोः सूर्यस्यावशे जगदीशो दशरथो जयतीति संपन्धः । फोदशस्य । त्रयस्त्रिंश- कोट्यो ये देवास्तन्मयी मूर्तिः शरीरं यस्य तस्य । एतेन भगवतः सर्वदेवमयत्वेन दश- स्थस्य कुलीनलं प्रतिपादितम् । यदर्दशरयानरग्निग्धैः कठिनैरसुरगुपतीना शासपन- नस्य प्रकोप आधिपये सति शतमस इन्द्रः शतकोटि वझं न सशनि । अगुरनामस्या- -नेनैव कृतत्वात् । प्रयनिगदित्यत्र 'प्रेग्नयः' इति प्रयादेशः । युवतिरित्या 'यूनस्ति.'। द्वितीयप्रश्न उत्तरयनि-माविति । तस्येत्यनेन विवाहप्रयोजशीमूर्त महायशवम् तवं भारतं च चितम् । शिपिरयुरिति विशा मनुष्याणाम् । 'विमो नश्यमनुष्योः' इति वियः । अनुजी फनिष्टी । द्वन्दनारिणी सहगामिनी । युगनगा दनायियः । अषय- पपिरामलक्ष्मणगोरेर थानाराहायां तयोरेय नामस्मन युक्तम् तथापि प्रमाान्माण्दया: चनको परिणयम्बना मुर: भरतागुमारिति । तधेति । 'पधारमदद भसारिता परिमाण तानि पुरनमान्तरे मालि. २. दिलमाया दितन भायापि.' ३. तारगतम्'. ४. 'युमारद्वयमादाय पी. ५. नी. .

·. अनर्घराघवम् । कलदेसिका जघा अमघरे भट्टदारिआ सौदा उम्मिला अ मण्डची सुदकित्ती अ॥ (विचिन्त्य । हेर्ये निरूपयन्ती।) कथं महाकुलप्पसूदा एदे वि कुमारआ । (मुहूर्तमिव स्थित्वा । दीर्घमुणं च निःश्वस्य ।) कुदो अह्माणं ईरिसो भाअधेओ। कभुकी-भवति, मा विपीद.। सर्व भविष्यति देवव्राह्मणानुग्रहाद । कलहंसिकातदो तदो। कचकी-ततश्च ,वृद्धान्तः पुराणामभ्यर्थनया तौ विकर्तनकुलकुमा- रको दृष्ट्वा निवर्तमानः पुरोधसा गौतमेनाहमाहूय राजपुत्रीणां सौभाग्य- देवताराधनाय संविहितोऽस्मि । कलहंसिका -(सेहर्षम् !) अज्ज, सब्वनणमणीसिदाणुऊलं विअ त- त्यभवदो सदाणन्दस्स वअणम् । कभुकी-वत्से, एवमेतत् । न खल्वतर्यमगम्भीरमागिरसो ब्रवीति । कलहंसिका-ता कि मण्णेध संकरसरासणारोवणव्यवसाएण राए- सिणो जणअस्स पडिण्णासाहसं गिन्याहेस्सदि रोहयो । सीता लर्मिला च माण्डवी श्रुतकीर्तिश्च' [इति छाया । राजा महारको देवस्तत्सुता भर्तदारिया' इत्यमरः । ह निरूपपन्तति । चतुर्णा रामादीनां वरखेन स्मरणान- न्तर सीताप्रभृत्तीनां च परिणययोग्यत्वेन स्मरणादिति भावः । कामिति । 'कार्य महा. फुलप्रमता एतेऽपि कुमारकाः' इति च्छाया । तथा च परयोग्या इति भावः । दीर्घ- मुष्ण चति । रामादीनामतिविमलकुलप्रसूतत्वान्महार्घतामुत्प्रेक्ष्येति भायः । 'कुतोऽस्मा- कमीशं भागधेयम्' [इप्ति छाया । येन रामादयो वरा भोयुरिति भावः। तदो नदो । 'ततस्ततः' इति छाया । कथ्यतामिति दोषः । गद्धान्तःपुराणां वृद्धमहादेवी- नाम् । किर्तन: मूर्यः! पुरोधसा परोहितेन । गीतमेन ातानन्देन । सीमाग्यदेवतारा: पनाय गौरीपूजनाय । संविहित आकापितः । अन्नति । आर्य, सर्वजनमनीषितानुक- समिर तत्रभवतः शतानन्द वचनम्' [इति छाया । अत्र मनोपितमभिलपितम् । तरमगन्मान्यः । पल निधये । आहिरसः सतानन्दः । ता किमिनि । 'सकि म. न्या समारोपयामायेन गजनसत्य प्रतिमासाहस निर्गदमिति राधा' 1. 'सम', २. 'अनुशासनात्'. ३. समागती सिन्नरलमारी। तो fri'. ४. 'संहितोऽस्मि'; 'संप्रति प्रदितोऽस्मि.'. ५. 'नाट्यति'. १. न पत्तय. ममध्य पनि सलगम्भीरमादिरस . .

·N . ११२. काव्यमाला। कचकी-वत्से, अस्मानपि तकौऽयं तरलीकरोति । तथाहि । पूणेऽपि कर्मणि हतेप्वपि राक्षसेषु विज्ञाय मैथिलमुतामपि वीर्यशुल्कार । बालं पितुः प्रियममुं रघुराजपुत्र- मेतावती भुक्मृपिः कथमानिनाय ॥ ४॥ कलहंसिका-(स्मरणमभिनीय । सविषादम् ।) अन्ज, पउत्तिविसेसलम्भेण दुम्मणायमाणमत्ताणं , पञ्चालिआकेलिबाबारेण विणोदअन्ती भदारिअं पेक्खिअ उविण्णाए कारणं परिवज्जिदूं. आगदाए अज्जस्स देसणेन भए विसुमरिदं इमिणा उण दे रक्खसणामग्गहणेन सुमराविदल्लि । कचकी-(सविषादम् ।) वत्से, कीदृशी सा प्रवृत्तिः, यां तव भर्तृदा- रिकामपि दुर्मनाययति । कलहंसिका-~-सुणादु अजो । जधा किल सीदादेवी पत्थिदुं दुस- ग्गीवपुरोहिदो आअदोति । कभुकी--(तबावज्ञा नाटयन्सहर्षम् । कथमेतावदपि कार्य वत्सा जानकी जानाति । यदनेनोदन्तेन दुर्मनीभूयते । नूनमिदानीमस्याः कृतावतरणम- गलान्यगकानि यौवनस्य पन्थानमीक्षन्ते । .. [इति च्छाया 1] आरोपणव्यवसाय आकर्षणकर्म । तर्को वितर्कः । पूर्णेऽपीति । पूर्ण समाप्ते । कर्मणि यज्ञे । वीर्य पराक्रम शुल्कः पणो यस्यां ताम् । एतावती दूरतराम् । अन्न, पउत्तिविसेसेति । 'आर्य, प्रवृत्तिविशेपलम्भन दुर्भनायमानमारमान पाचालि- पोलिच्यापारण विनोदयन्ती मतदारिकां प्रेक्ष्य उद्विमया कारण प्रतिपत्तुमागतया आर्थस्य दर्शनेन मया विस्मृतमेतेन पुनस्ते राक्षसनामप्रणेन स्मारितास्मि' इति द्राया।] अत्र प्रवृत्तिर्वाता । लम्भो लाभः । दुर्मनायमानमिति दुर्मना इवाचरति । 'कर्तुः क्यड सलोपश्च' इति क्यटि सलो दीर्घवे च रूपम् । पामालिफा 'पुतली'. इति प्रसिद्धा । 'पाश्चालिका पुत्रिका स्यास्नादन्तादिमिः कृता' इत्यमरः । प्रतिपत्तुं मातुम् । अर्थात्तस्या उन्मनस्कत्वम् । राक्षसनामग्रहणम् 'हतेचापि राक्षसेपु' इत्यनेन । दुर्मनाययति व्यधयति । दुर्मनसं करोतीति 'तत्करोति-' इति णिच् । 'गाविछयापानि. पक्षिकस्य' इति टिलोपः । नधेति । यथा किल सीतादेवी प्रार्थयितुं दशग्रीवपुरोहित भागम् इति' [इति च्छाया 1] पदनेनेति । अनेनौदन्तेन वार्तया राक्षससमन्धरूपेण १. 'दर्मनीभवति'. २. 'महानि'. .

·१११ • 'काव्यमाला। कञ्चकी-(विहस्य 1) वत्से, संकीर्णे वैयसि खल्वियं वर्तते । अत्र हि मैंनोऽपि शङ्कमानाभिर्वालाभिरुपजीव्यते । अपडक्षीणपाडण्यमन्त्री मकरकेतनः ॥ ६ ॥ कलहंसिका-सलज्जम् ।) अन्ज, रमणीअं. मन्तेसि । सब्बस्स वि अणुहवसवादिणी दे वाआ। काकी-कि च वत्से, तदात्वप्रोन्मीलन्मदिमरमणीयात्कंठिनतां निचित्य प्रत्यङ्गादिव तरुणभावेन घटिती. स्तनी सबिभ्राणाः क्षणविनयवैयात्यमण- स्मरान्मेपाः केपामुपरि न रसानां युवतयः ॥ ७ ॥ पुनरपि ताभिः ऋजुफाभिनिर्वध्यमाना लज्जितुमपि लज्जते' इति च्छाया ।] भत्र ऋजुकाभिलित्वादकुशलाभिः । निर्वध्यमानाभ्यर्थ्यमाना । लज्जितुमपि लज्जते । उ. पन्नभावात् । सकीण वाल्ययौवनमिश्रे । खलु यतः । ननु यदि मिथुनविषयकं तासां 'ज्ञान नास्ति, तत्कथ ताभ्यस्तस्या लज्जेत्यत आह-भने हीत्यादि। यतोऽत्र वपप्ति मनोऽपि शङ्कमानाभिर्मनसोऽपि शङ्कां कुर्वाणाभियीलाभिश्चतुर्दशवर्षवयस्काभिर्मकरकेतनः । घदर्प उपजीव्यते सेव्यते । अन वयस्यत्यन्त निगूढो मदनोत्सवो भवतीति भावः । की- देश । न विद्यन्ते पक्षीणि यत्र तदपक्षीणम् । पछुणा एव पाहुण्यम् । सधिविग्रहा- दिको मन्त्रः । स्वार्थे प्य । अनयोः कर्मधारय । तयोमन्त्री । तया चं यत्र तृतीयगो- चरता नास्ति'तन्मन् परं मन्धी काम इति माव. । अपक्षीणो यस्ततीयाद्यगोचरः' इत्यमरः । अपडक्षाशितग्यलकालपुरुषाध्युत्तरपदारसः' । 'संधिर्ना विग्रहों यानमा- सन द्वैधमाश्रय । पहणा.' इत्यमरः । सलज्जमिति । पालाभिरिति पहुलनिर्देशा- स्वामप्युद्देश्यामाशयति मातः । 'आर्य, रमणीय मन्त्रयमे । सर्वस्याम्यनुमवसंवादिनी ते यार' इति च्छाया।] अब मन्यसे वदसि । तदात्मेति । युवतस्तर. केप रसाना गारांदीना मधुगस्वादादीनां वा उपरि ने वर्तन्ते । अपि तु सर्वेषामपि । 'फोरप स यात्मिक पधारयक के पिमफ्याटपीया भागो मन्दी मधुरो या स्मगेन्मेपो यास ता. । वयात्यं धाष्टम् । 'अन्तस्यमध्य वयागम्' इति - . दभेदः । स्तनी सपिभ्रागा धारयन्य: पोपयन्यो वा । योस। तरुणमान तारण्येन . .प्रत्यकारसमरिनता निचित्य ममाहगा परिती । प्रासाठिन्य यतुलीकृत- सलिय यमि म'; यतते पारा. २. 'मनो विमानामि.... श' इति गुस्तान्तरे नास्ति. ४. विगित.

·. . ३ अ.] अनर्घराघवम् । कलहंसिका-विहस्य ।) भोदु । ता ण किं पि तुझेहि सुदम् । - कभुकी-वत्से, न तावदर्थोऽयमद्यापि राजगोचरीभवति । यदि च स्यात्किमेतावता। कलहंसिका तदा हदासो रावणोदेवों परिणेदि । 'कभुकी-(विहस्य) हस्ते करिष्यति जगत्रयजित्वरोऽपि कैस्तादृशो दुहितर जनकेश्वरस्य । प्राणाधिक विपुलबाहुभृतामपीद श्रयम्बकं किमपि कार्मुक्मन्तराय ॥८॥ नापि दशकंधरानुरोधेन स्वय प्रतिज्ञातमन्यथा करिष्यति महाक्षत्रियो' विदेहराज । तन्न किचिदंतत् । कलहंसिका-(विदस्य ) एव भोदु । अज, सपदि कहिं ते रामल-. क्खणा। . • मिति कुतो ज्ञातमित्यत आह ह-तदाले तत्काले प्रोन्मीरन्यो प्रदिमां मृदुत्व तेन रमणी- यात् । प्रत्यङ्गादित्यस्य विशेषणम् । म्रदिमति :पृथ्वादिभ्य इमनिच-'। रमतो हलादे रंघो' इति रेफारे । 'है" इत्युकाररोप । तकारस्तु तदाब स्यात्' इत्यमर । 'दसग्गीवपुरोहिदो आअदौत्ति' इति वाक्ये पञ्चमिनाऽवज्ञामवगम्य तनोत्तराप्राप्ती सत्या- मिदानी प्रसत्तानुप्रसरत्या तिरोहिततद्वाक्यस्योत्तरप्राप्त्यर्थ कलहसिका कथुकिन प्र त्याह-भोदु इति । भवतु । तान किमपि युष्मामि श्रुतम् [इति च्छाया ।] अधुना तम्रोत्तरयति-वत्से न तावदित्यादि। यदि न स्यादित्यस्यानाहा पूग्यतिन्तदेति। 'तदा हताशो.राणा देवी परिणयते' [इति च्छाया ।] अत्र हताशा निदितप्रवास । परिणयते विवाहयति । हस्ने करिष्यतीनि । हस्ते करिष्यति विवाहयिध्यति । निदा .. हस्नेपाणावुपयमन' इति हस्तेशव्दस्य सप्तम्य तप्रतिरूपंपस्याव्ययस्य गतिवाद्धातो. प्रारमयोग । जित्ररो जनशील इत्यत्र ‘सतिशास्त्पतिभ्यश्च' इति वरए । प्राणाधिक, पराधिपम् । 'वर प्राणाधियो योधौ न तु प्राणाधिन धनु' इति धनु शास्त्रम् । श्रेय म्पर्क माहेश्वरम् । ध्यबास्येदम् । 'तस्येदम् इत्यण् । 'नग्वाभ्याम्-'इस्य । का- मुंर धनु । अतरायो विन । एवमिति । एव भवतु | आर्य मपति कुत्र ती राम 'रक्षमणी' [इति च्छाया । अव भातु सवारनमेवास्तु । उत्तर पुर्वाणोऽपि तयो प्र- १. तारदयमर्थ' २ 'यस्तारस', मस्तादशीम्' ३ (नि वस्य ।)

·. . . काव्यमाला। • कक्षुकी-नन्वेतावेवं देवतागारवेदिकाया मुनीन्कौशिकवैदेहगीतमानभिराध्यत । दौक्तिौ ज्ञानकर्मभ्या मोक्षस्वर्गाविव स्वयम् ॥९॥ तदेहि । महच्चिरमागतानामस्माकम् । कन्यान्त परमेव गच्छामः । (इति निमारती।) विष्कम्भक । (तत प्रविशति जनको विश्वामित्रशतानन्दौ रामलक्ष्मणौ च ।) जनका-(सहर्षम् ।) भगवन्विश्वामित्र, लुम्पन्नदृष्टजामातृसपदा शुचमद्य न । त्वदागमनजन्मायमानन्द सुदिनायते ॥ १० ॥ अपि अद्य-प्रदक्षिणशिखावलय हंशानु- रभाति मे जनपदेषु वषट्कृतानि । स्वत्तेजप्ति स्फुरति शान्तिकपौष्टिकपु स्वा च त्रुच शिथिलमागिरसो विति ॥ ११ ॥ वेश मुख्यत्वेन सूचयन्नाह-नन्वेतावेवेत्यादि । एतावेव रामलक्ष्मणावेर मुनीन्कौशि- कादीनभिराध्यत आराध्यत । वैदही जना । गौतम शतानन्द । कीनी । ज्ञान तत्वज्ञानम् कर्म यज्ञादि, ताभ्या दापितावप्रनीती मोक्षस्वर्गापिव मोक्षस्वर्गतल्यो। उपमायामिवशब्द । ननु मुनीनभिराध्यत इत्यसपद्धम् दिवादी राध अर्ममादृद्धा वेव सर्मवाच श्यन प्राप्नोति यत इति । मैपम् । पौशिकादीन िरक्षीकृत्य। आभर- भागे' इति धर्मप्रवचनीयसंभाविधानात् । यद्वामादृद्धावेवेति नियम । सर्मातु भवत्येव श्यन् । यद्वा मुनीन्दौरिताबभिवादयमानापाराध्यत इत्यामती धातु । चिरं विरम्य । लुम्पविनाशयन् । गचं शासमू । नोऽस्माम् । सुदिनायते दिन करोति । सुदिनदुर्दिननीदारेभ्यश्च' इति स्यद ! अनि । अझ प्रदक्षिणमता र यस माला संवरय पदण यस्य तादृश 1 यद्वा प्रदक्षिणग्वाटावेटन । कृशानुगमनाऽस्मार जनपदेणु दशा वषतानि हुतायनाति पादति । यस प्रदाक्षणशिसा प्र- सस्ता । आहिरस शानद स्वां च सुरभेद शिपिर यथा स्यादेश रिभात-भारयति । युत शिथिल विमतीत्याह-शान्तरपाटि शातिपुष्टिानामत्तरमा सतेजसि १. 'आगतयोराग्यो' २ 'पुर एर गन्नाव' ·. . काव्यमाला। विश्वामित्र:-(मुहूर्त निर्वयं च ।) निजाय तस्मै गुखे यतीनां जैत्राय विश्राणितगोसहस्त्रम्। . त गोसहस्राधिपते प्रशिप्यमुपास्महे मैथिलमातिथेयम् ॥ १४ ॥ जनकः-(सप्रश्नयम् ।) भगवन्, यदन्यत्किंचिदभिदधाति तत्र प्रभ- विष्णुर्भवान् । तत्रभवत सहस्रमयूखान्तेवासिनों. योगीश्वरादध्ययनमिति. महीयसीयमस्माकं यश-पताका । विश्वामित्र:-विहस्य ।) भो महायोगिन्, कि याज्ञवल्क्यो जनक किमेव नं व स्वरूपं कवयोऽपि विद्यु प्रवाहनित्यानधिकृत्य युप्मान्सहस्रशाखा श्रुतय. प्रथन्ते ॥ १५ ॥ वा । 'अवदान वृत्तकर्म शुद्ध कर्म च कीर्तितम्' इति विश्व । शतपथो वेद । शत- शाखत्वात् । तस्य शतपथकर्ता याज्ञवल्क्य । शतपथप्रकाशक i प्रणाय्यायाभिला: पशून्याय । मुमुक्षव इति यावत् । इद तु प्रणाय्योऽसमती' इति ण्यदन्त निपातितम् । 'प्रणाय्योऽभिलाप्पशून्य स्यात्' इति हारावली । अन्तवासिने शिष्याय । 'छाधान्तेवा- सिनी शिष्ये, इत्यमर । वाजसनेयो यजुर्वेदशाखीय । निजायेति निजाय स्वीयाय : गुरवे याज्ञवल्क्याय । जैत्राय जयेशीलाय । जव जैत्र । प्रादित्वात्स्वार्थेऽण् । विश्रा- णित दत्तम् । 'श्रण दाने' । गवा सहस्र गोसहसम् । गोसहस्राधिपते सूर्यस्य । 'गो- शब्द पाभूम्यशुवाग्दिगर्थ' इति शाश्वत । प्रशिष्य शिभ्यशिष्यम् । याज्ञवल्क्यस्य सूर्यशिष्यत्वात् । अस्य च तच्छिप्यत्वात् । उपास्मह उपंगता भवामः । आतिथेयमतिथी 'साधुम् । 'पथ्यतिथिरसतिस्वपतेर्दम्' । यदन्यत्किचिदिति । जामासन्धीति भाव । प्रविष्णु प्रभावशील । योगीश्वराद्याज्ञवल्क्यात् । शिवस्पेनि । अतिंगूढता- श्पर्यसमानावपयोत्तरश्रयणादिति भाव । किंमाजाल्क्य इति । गाशालय कि- मेषमस्तु, जनशे वा रिमेवमस्तु इति वो गुप्मार स्वरूप यययो याल्मीरिप्रभृतयोऽपि न विद्युन जानन्ति । याज्ञवल्पयों वा जनको यति न पश्चिद्विशेष इति भाव । एप मिति सामान्योत्ते ग्लीयता । विद्युरिति 'पिद माने। विध्यादि रिह । अर्जुस्' । युष्मान. पित्य सामाधारीत्य। सहससाखा श्रुतय प्रयन्ते च्याता मान्ति । 'प्रय प्रग्याने'। शासा वेदविभाग | श्रुतिरिह सामोद स एव सहसशाख यजुर्वदस्तु शतशामा । ममेद एपविशनिशाम । श्रुतयः इति पहुवचन शासापटुगा । अययाधर्मत्यावhrry पचारात् । समुदायममुदागिनोरभेदादा । गुप्मान्योरशोर प्राण गुरेनिध्यपरम्पाया १. निर्य. २ 'अभिदधासि'. 'योगीराद्भगाता ग्राशयल्ययात. 7. 'मस्तीयमरमायम्', 'श्यमस्मार महतो'. ।

·१२० काव्यमाला क - रामः--वत्स, यदात्थ । .स्मरन्ति लोकार्थमंमी किल श्रुतीरिति प्रतिष्ठामधिगन्तुमीश्महे । परं यदेषां पुनरस्ति वैभवं. तदेत एव व्यतिविद्रते यदि ॥ १७॥ जनकः-(सहर्षम् ।) भगवन्, परमनुगृहीतोऽस्मि । यतः ।, समस्या वा सम्निां बहिरवहिरहःपूरिमृजा- मृचां वा संवादः किमपि यजुपां. वा परिपणः । त्वदाशीर्वादोऽयं बहुविषयसाक्षात्कृतफलो : : वर मे वत्सायाः प्रथयति पुरोवर्तिनमिव ॥ १८ ॥ विश्वामित्रः (साकृतस्मितम् ।) सखे सीरध्वज, एवमेतत् । . दवीयस्यों दूरादपथमिह चामुत्र च शुचां : ::त्रिवेदीवाक्यानामनतिचिरभना इव खिलाः। मान आह, स्मरन्तीति।अमी कौशिकादय कपयो लोकार्थे लोकनिमित्तं श्रुतीर्वेदानुस्म' रन्ति स्मृतिरूपता नयन्ति । श्रुत्यनुसारेण स्मृतिकरणात् । वयमेषामिति प्रतिष्ठामुत्कर्ष- मधिगन्तुं ज्ञातुमीश्महे प्रभवामः । किल निश्चये । इति स्वरूपे । एंपापीणां पुनः परं श्रेष्ठ वैभवं विभुत्वं यदस्ति तद्वैभवमेत एव ऋषयो यदि व्यतिविद्रतेऽन्योन्य जानन्ति तदा जानन्ति । न त्वन्ये फेचनेत्यर्थः । “विद ज्ञाने' व्यतिपूर्वः । कर्तरि कर्मव्यतिहारे' इति तड् । वेत्तेविभाषा' इति रुट्। समस्येति । अयं त्वाशीर्वाद आशीर्वचनं मे वत्सायाः सीताया वर जामातरं पुरोवतिनमिवं प्रयगति कथयति । विश्वामित्राशीर्वादस्य कथमभिः समं साम्यमित्यत आह-बहुविषये साक्षात्कृतं फल यस्य सः । पुनः कीदृश आशी. दिः। साम्नां सामवेदऋचा समस्या संक्षिप्तार्थयार । अत्र सर्वे वाशब्दा उपमावाचिनो क्किल्पे वा । ऋचामृग्वेदानां वा संवादः सम्यग्मापणम् । पहित्येि । 'अपद्विरभ्य- न्तरे । अंदमो पापानां परिमृजी प्रोटिकानाम् । कचामित्यस्य विशेषणम् । क्रिमप्य.. निर्वचनीयस्वरूपो यनुषां यजुर्वेदानां वा परिपणो मूलधनम् । नीवी परिपणो मूलधनम्' इत्यमरः । क्वचित् परिणमः' इति पादः । 'समस्या तुसमासार्थ इत्यमरः । प्रस्तुतम- योजनानुरोधेन स्योकाकथन]अन्यद्गणमारलापि स्वतात्पर्यविषयकशानं जनकस्य . स्थिरीभवतित्यभिप्रायांदाद-दवीयस्य इति । द्विजगिरो, ब्राह्मणाचनानि म नु विष- रियन्ति पिपरीतानि भवन्ति । अपि तु न झापि । नौती । कोटयः । दवीयस्यों म- दया। दूसदस्येयमुनि स्यूलर-' इत्यादिना रेपलाऐं गुणेशादेशेम स्पम् । पुनः कीरयः । इह इहलो चामुष परलोके च शुचा शोकानां दगदलनापरमस्या- नम् । अस्पानीकरन रिक्षितार्थलामादेकवचनम् । यद्वा गुनगं दनापम्यो दरतराः । ...याति'. । . . . .

·अनर्घराववम् । . १२१ . ३ अङ्कः] श्रुतिग्राह्यं ज्योतिः किमपि बहिरंन्तर्मलमुपो मृजाया मजानः क्व न विपरियन्ति द्विजगिरः ॥ १९ ॥ शतानन्दः-(स्वगतम् ।) नूनं रामभद्रमेव जामातरमभिसंधाय भग-. वानयं पुनः पुनर्वक्रोक्तिभिः सीरध्वजं पैरिमोहयते । भवनु । अहमस्य प्र- रोचनार्थमसंविदान इव पृच्छामि । (प्रकाशम् ।) भगवन, कस्येदं शकुन्तरा: जकेतोरिव कौस्तुभश्रीवत्सौ रनद्वयम् । विश्वामित्र:-(विद्देस्य । स्वंगतम् ।) साधु वत्स शतानन्द, साधु । यदेतत्कृतं तीर्थ विवक्षितस्य वस्तुनः सुखावताराय । (प्रकाशम्न) वत्स गौतम, ककुत्स्यकुलसंभवौ कुमारावेतौ । शतानन्द:-(सप्रत्यभिज्ञमिव ।) पुत्रार्थ जगदेकंजानिकययूद्दामभ्रमत्कीर्तिना चातुर्होत्रवितीर्णविश्ववसुधाचक्रेण चक्रे मखः। दूरादेव तदसगमादेव । अत एव तासांमस्यानमपि । दूरादिति भावप्रधानो निर्देशः । तथा च दूरत्वादपंधं शुचामित्यर्थः । त्रिवेदीवाक्यानां खिला इवामहतभूमय इव. । "खि. • लमप्रहतेऽपि स्यात्' इति मेदिनीकरः । कीदृशाः खिला.। अनतिचिरममास्तरकाल- • कृष्टाः । गिरोऽपि तत्कालदत्ताः । पुनः कीदृश्यो गिरः । श्रुतिप्रायं फर्णप्रायं किमप्य- निर्वचनीयं ज्योतिः शब्दब्रह्म । तत्त्वप्रकाशकलात् । 'श्रुतिः स्री श्रवणं श्रव.' इत्यमरः । मलं पापम् । पहिरन्तर्मलमुपो पाखाभ्यन्तरमलापहारिफाः । यद्वा महियोतिरिति व्य. स्तरूपम् । अन्तर्मलमुपोऽन्तःपापापहारिकाः । मृजायाः शुद्धेमज्जानं: सारभागाः । विपरियन्तीति विपरिपूर्वादिणो लटि 'इगो यण्' इति यणादेशः । अपयमिति 'पथः सं. ह्याव्ययादेः' इति श्रीवत्तम् । मारो मज्जा नरि' इत्यमरः । परिमोहयत इत्यत्र 'न पादम्याङ्-' इति परस्मैपदनिषेधे णिचश्च' इति तद् । प्ररोचनमभिलाषः । अमवि. दान चाजाननिय । 'विद शाने 'समो गम्-'" इति तद् । कस्येदं पारकद्वयं पाल- • कद्वयमिति सयन्धः । शकुन्तराजफेतोः फोस्तुमधीवत्सरलद्वयमिव । शान्तराज. प. क्षिराजी गरुरः स फेधि यस्य स विष्णः । श्रीवत्सः कृष्णस्य मणिः कौस्तुमोऽपि । तीर्थ सोपानरम् । 'फटफली' इति प्रमिद्धम् । 'तीर्थ मोपानपट्टी स्यात्' इति परमिः । आतारो ज्ञानमपतरण ! पूर्वप्रकाशितासरिदानवस्थापनायाह-सप्रत्यभिजमिः चेनि । पूर्वानुमतस्य तत्तदन्ताविभिटतया हानं प्रगमिक्षा । तरसहित यथा स्यादेवमि. गः । समक्षदिग्मागमिर' इति पाठे शातिरदेशमियर्थः । पुत्रार्थ इत्यादि । पहि- १. रामचन्द्रमर', २. 'पुनर्नामोक्तिभि.. 1. 'मोदयते'. : 'मारनगरम्'. HERE नि पम्नान्तरे नास्ति. ६. नीमिर'. ५. 'शतानन्द'.

·-१२२ काव्यमाला। राज्ञा पङ्गिरथेन यत्र सकलस्वर्वासिसर्वातिथौ स स्वेनैवं फलप्रदः फलमपि स्वेनैव नारायणः ॥ २० ॥ . तत्किमेतावेव तौ दाशरथी यौ किल रामलक्ष्मणौ ताडकामथनमगलो- द्वाततितीर्णदिव्यायमन्त्रपारायणेन मैगवतैव विनीतौ वैतानिकस्य कर्मण- श्छिद्रापिधानदक्षिणया भगवन्तमुपासांबभूवतुः । विश्वामित्र:-(सकौतुकम् ।) अथ किम् । (जनकस्तो सस्नेहबहुमानं पश्यति ।) शतानन्दः तदनयोः, कतरो राममंद्रः कतरच लक्ष्मणः ।। रथेन दशरथेन राज्ञा पुत्राथें मखो यज्ञश्चके कृतः । कीदृशेन । नगनि संसार एकः श्रेष्टो 'जाछिकोऽतिवेगवान्यो ययुरश्वमेधीयोऽश्वः स एवोद्दामोद्भटा भ्रमन्ती कीर्तिर्यस्य तेन 'ययुरश्वोऽश्वमेधीयः' इत्यमरः । चतुर्होत्रा एवं चातुर्होत्राः । स्वार्थे प्रजादित्वादण् । तेभ्यो वितीर्ण दत्त विश्वं समस्तं वसुधाचक्र पृथ्वीमण्डल येन तेन । वेदचतुष्टयप्रयोमाद्धोत्रचतु- ष्टयं यत्र यते । स नारायणो देवः स्वेनैव स्वयमेवं फलप्रदो यज्ञफलदायी:स्वेनैव स्वयमेव फैलममि । अभूदिति शेषः । स्वेनैव रामादिरूपेण जातत्वात्। कीदृशे यज्ञे । सकलाः स- मस्ताः स्वर्वासिनो देवाः सर्वप्रकारेणातिथय आगन्तुका यत्र तस्मिन् । यद्वा सकला: स. मस्ताः स्वर्वासिनो देवाः सर्वो महेश्वरश्वातिथिर्यत्र । वासवदत्तायाम् 'गौरीव सर्वप्रिया' इति शेषेण सर्वशब्दस्य महेश्वरवाचकत्ववोधनात् । अन्यथा लेपमा प्रसङ्गः । न चास्मि- नव्याख्याने सकलस्वर्वासिपदेन महेश्वरस्यापि लाभात्पृथक्तस्योपादानं पीनरुक्त्यमाह- : तीति वाच्यम् । गोवलीवर्दन्यायेन , तदुपादानात् । यद्वा सकला: कलासहिताः प्रत्यक्षा एव स्वर्वासिनो देवा इति । पूर्ववंदपरम् । यद्वा सकलस्वः• समस्तस्वर्ग वासयन्तीति सकलस्वर्वासिनो देवाः । सर्वेऽतिययो यस्मिन्मखे तंत्रेत्यर्थः । अतिथिः कुशपुत्र स्यात्पु: मानागन्तुकेऽपि च' इति मेदिनीकरः । ताडकामर्थनेन नाशेन यन्मगलम् । यद्वा मंथनमेवं मालम् । तस्यौदात उपक्रम वितीर्ण.दत्त दिन्यास्रमन्त्रस्य पारायणंमाश्रयी येन । यद्वा दिव्यास्त्रं मन्त्ररूपं पारायणमभीष्टम् । यद्वां पारायण साकल्यम् । 'उदातस्तु घुमान्पाद- स्पलने समुपगमे' इति मेदिनोंकरः । 'पारामणमभीष्टं स्यात्तत्पराश्रययोरपि' इति च । 'साकल्यासापचने पारायणतुरायणः इत्यमरः । विनीती शिक्षित समानिती या । वना. निकस्य यज्ञसंपन्धिनः । छिदस्य विनस्यापिधानं खण्डनं तदेव दक्षिणा तयोपासापभवतः 'सेवितवन्ती । दयायासश्च' इत्याम् । सम्मेहबहुमानामिनि । रामलमपयोः सा- मार्यदर्शनातागतिदुप्फरताटकाता श्रवणाघेति भावः । मदनयोरिति । कातरः कः । १. मालोपोदात-':२. भानव' ३. मयन्तम्'. ४. सकौतुकम्' इति पुस्तकान्तो' नास्ति.. ५. 'संमदं पश्यति'.'६. 'राम:. . . . .

·१२४ काव्यमाला। शतानन्द:--रान, एवमेतत् । किं. पुनर्न दीक्षिप्यमाणाः कुध्य- •न्तीति रक्षितारं क्षत्रियमुपाददते । जनकः-(सहले रामलक्ष्मणौ निर्वर्ण्य जनान्तिकम् ।) भगवशतानन्द,. 'भवति न तथा भानोः शिप्ये गुरौ रसतो नंच स्वयमपि मुनौ विश्वामित्रे गृहानधितिष्ठति । दशरथमुतावेतौं दृष्ट्वा यथासितं मत्तः: शिथिलयति मे प्रत्यग्ज्योतिःप्रबोधसुखासिकाम् ॥ २३ ॥ : शतानन्दः-राज वैदेह, एवमेतत् । ममापि राजपुत्राविमौ सा- क्षात्कुर्वतो वत्से सीतोमिले न हृदयादवरोहत्तः । जनकः-(विश्वामित्रं प्रति ।) भगवन्, इदं यो मूर्तिरिय मनोज्ञा वीराद्भुतोऽयं चरितप्ररोहः ।। । इमौ कुमारी बत पश्यतो मे कृतार्थमन्तनटतीव चेतः ॥ २४ ॥ विश्वामित्र:-(सौरैमासम् ।) सखे सीरध्वज, हृदयमेवामन्त्रयस्व कि- मर्थ उतार्थमसीति । जीर्णान्यक्षराणि यासां ताः । त्रिशङ्गुकथा प्रागेष (३५ पृष्ठे) लिखिता । गोपायितारो रक्षितारः । किं पुनः किं लियर्थः । प्रसक्तानप्रसक्ति निवारयन्प्रस्तुत प्रस्तोतुं भूमिमा- स्त्रयति-भवतीति.। एतौ दशरयमुती दृष्ट्वा उच्छुसितं सन्मम मनः कर्त. यथा प्रत्य- ग्ज्योतिःप्रयोधसुसामिकामात्मज्ञानससावस्थानं शिथिलयति मन्दीकरोति । तथा भानोः सूर्यस्य शिष्ये याज्ञवल्क्ये मम गुरी रसतोऽनुगगान भवति । 'यसतः' इति पाठे गुरी गुरुसमीपे वसतस्तिष्ठतो मम मनस्तथा नोच्दसित नोलमितमित्यर्थः । न च विश्वामित्र मुनी स्वयमपि गृहानधितिष्ठति सति तथा भवति । तया चारमझानेऽपि मम मनोऽधुना न लगतीति भावः । अवरोहतः लम्यते । धातोरनेकार्थत्वात् । जनको रामलक्ष्मणी वर- बैन हदि निघायोक्तिमा विश्वामिमाह-इदमिति । इदं वय इत्यत्र . ययोरिति * योग्यम् । वीरो रसस्तेनाद्भुतश्चिमः । चरितारोहयरिग्रस्य विस्तारोऽधुरो या । यहा वीराणामद्भुत आधर्यकरः । अन्तरभान्तरे नटतीव नृत्यंतीव । हर्गतिशयादिति भावः । कुमाराविति यालीपयिक विशेषणम् । आमन्प्रयस्त पृछ । सखेदमिति । महादेवधः नुरारोपणपणं विस्मन्यत तयानांस्थामास्याय विश्वामियो वदति दिगमेवामन्ययस्व १. दीक्षमाणाः २. सौरमासहासम्: .. - .

·३ अङ्क] अनघराववम् । १२५ . . 4 जनकी-(सदस्मितम् ।। यगोत्रस्य प्रथमपुरुपस्तेजसामीश्वरोऽय येपा धर्मप्रवचनगुरुर्ब्रह्मवादी वसिष्ठः । ये वर्तन्ते तव च हृदये मुष्ठ सवन्धयोग्या- स्ते राजानो मम पुनरसी दारुण शुल्कसेतु ॥ २५ ॥ रामलक्ष्मणी-(सविमर्शम् ।) कथमस्मदीया 'कथा प्रस्तूयन्ते । विश्वामित्र:- (सस्मितम् ।) राजर्षे, यदि शुल्क्सस्थैव केवलमन्तरा- यस्तन्न किचिदेतत् । जनका-(सखेद विशनपवार्य 1) भगवन्नाङ्गिरस, यद्विदन्नपि विदेहनन्दिनीपाणिपीडनविधेर्महार्यताम् । एवमाह मुनिरेप कौशिकंस्तेन मुह्यति चिराय मे मन ॥ २६ ।। तदेव स्थाणवीय वा धनु स्यादिदमीहशम् । एतदारोपण नाम पणो वा मम जर्नर ॥ २७ ॥ त्याशाशपेति भाव । सस्मिनमिति । अहो अस्य विश्वामित्रस्य भ्रमो यज्जानमपि धनुरारोपणपणम् ‘हृदयम्' इत्याद्याहेति भाव । धनुरारोपणपर्ण कौशिक स्मारयितुमाह-- पदगोत्रस्येति । यगोत्रस्य रामभद्रादिगोत्रस्याय तेजसामीश्वर 'सूर्य प्रथमपुरुष । येषां धर्मप्रवचने धर्ममाषणे वसिष्टो गुरु । कीदृश । ब्रह्मवादी तत्वायक परब्रह्मतत्त्वज्ञो या। ये च तव हृदये वर्तन्ते । वरत्वेनेति शेप । ते राजान सुष्ट यथा स्यादेव सपन्ध- योग्या "सप पारे । ननु ययेव तहिं 'क्य न रियत इत्यत आ६-~-मम पुनरसी गुल्यसेत् पणयन्पो दारुण कठोर । प्रतिपन्धर इति यावत् । तया च यो धनुरायणर्ता स वरणीय इति भाव । शुल्यस्य मस्या व्यवस्था ।य एतद्धनुरापति तेनैव परमियं वोदव्येति । न किंचिदिति । रामो धनुरारो- पपिप्यत्यति भाव । सखेदमिति । विश्वामिश्वचनद्रात्पर्यायोधादिति मात्र । पाशिम्गक्यतारपर्यमजानञ्शातानन्दद्वारा तात्पर्य पोमाद-पद्विदन्निति , यसरमादिदेहनन्दिन्या सीताया पाणिपीइनपिधे' पाणिग्रहणाविधैर्महाता दुरंभन्न परमल्याप वा । धनुगरोपणत्या तरायवात् । पिदमपि जानप्रप्यय बादिक । एवं 'यदि गुरमेहर स्यादि प्यातमाह वदति तेन हेतुना मम मनधिराय सिमम मु. ति। मोरपतीया । विमिति पिद शम' इति यस्वादेशस्यानित्य गम् । मोद- मगर शिल्पयमाद-नदेोनि तदोद सापकीय महादेवमधि-धनुरीमा रा. 1 'मरिस्मयम्) पथमभिरस्मदीया २ 'सएपरिवापराय ' ३ शान . . । .

·२८ . काव्यमाला। . सन्त्येव विश्व वनाभयदानशौण्डाः सोणीभुजः परममी तुन रामभद्रः ॥ ३१ ।। ..लक्ष्मणः-(स्वगतम् ।) कथमुपाध्यायेनैवैतदभिहितं यदस्मि वक्तुकामः। जनकः-~भगवन्, सत्यमचिन्त्यो मणिमन्त्रौपधीनामिव रघुकुलकुंट-. म्वकानामनुभावः । परमेतद्रवीमि । गिरीशेनाराद्धस्त्रिजगदवनैनं दिविपदा-. मुपादाय ज्योतिः सरसिरुहजन्मा यदसृजत् । हपोकेशो. यस्मिन्निपुरजनि मौर्वी फणिपतिः पुरस्तिस्त्रो लक्ष्यं धनुरिति किमप्यदुतमिदम् ॥ ३२ ॥ : शतानन्दः-आः किमनया पुनःपुनः पिनाकप्रशस्तिपजिंकया। तदेत- कौशिकमेव प्रमाणयन्तो बहुमन्यामहे । अपि च किमशक्य रामभंद्रस्य । उत्पादयन्कमपि कौणपकोटिहोम तेजोहुताशनसंमिन्धनसामिधेनीम् । यस्ताडकामकृत बालसखैः एपकै- रीपज्जयः स्फुटमनेन दशाननोऽपि ॥ ३३ ॥ नियतिविधिः' इत्यमरः । शौण्डस्तु कुशले मत्ते' इति धरणिः । गिरीशेनेति । इत्य- नेन प्रकारेणेदं धनुः किमयंनिर्वचनीयस्वरूपमद्भुतमाश्चर्यजनकम् । अस्तीति शेषः । इति कुत इत्यत आह-यद्धनुगिरीशेन महादेवेनाराद्ध आराधितः सन्सरसिरुहजन्मा ब्रह्मा दिविपदा देवानां ज्योतिरुपादाय गृहीत्वासृजमष्टवान् । कीदृशम् । त्रिजगतामवजेत्रम- वसादकम् । जेतशब्दात्प्रज्ञाद्यण् । यस्मिन्धनुषि हृषीकेशो विष्णुरिपुर्याणोऽजनि जातः । कर्तरि चिण् । फणिपतिर्नागराजो मौर्वी गुणः ! तिस्रः पुरो नगराणि त्रिपुरदैत्यरूपाणि लक्ष्यं वेध्यम् । अजनीति सर्वत्र क्रियान्वयः । तिमण पुरामेकरूपत्वेन लक्ष्यत्वालये- ऽप्येकत्वमवधेयम् । भवतु, यादृक्तांकठिनं धनुः कौशिकवाक्यादेव निर्णीतं रामो व्या.. • करिष्यतीत्याह-आः किमनयेत्यादि । आः कोपेऽनास्थायां वा । प्रशस्तिपझिकया स्तुतिविस्तारेण । प्रमाणयन्तः प्रमामें कुर्वन्तः । उत्पादनिति । यो रामः कमप्य- निर्वचनीयं कोणपकोटिभी राक्षसकोटिभिाममुत्पादयन्कुर्वन् । बालस्य सखायो याल- सखाः राजाह.सखिभ्यष्टच्' । पृषकैर्याणैस्ताडकां राक्षसीविशेष तेज एव हुताशनी वहिस्तस्य समिन्धन ज्वालने सामिधेनीमसिधुक्षणऋचमकृतं कृतवान् । अतो हेतोरनेन ' रामेण स्फुटं निश्चितं दशाननोऽपि रावणोऽपीपज्जयोऽक जयः । सुजय इति यावत् ! १. भुवनत्रय-'.. 'न नु'. ३. 'उपाध्यायेनत-'. ४. 'कडम्बकानाम्'. ५. 'पुन:- 'पुनः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'तदेन कौशिकमेव'. ५. कालससैः. . - - .

·.. 1 अनवरांधवम् । १२९ (नेपथ्येऽर्धपविष्टः) पुंरुपः--दशाननपुरोहितः शौकलो महाराज दिदक्षते । शतानन्दः-(सोद्वेगम् ।) आः, आगच्छतु-1.. (पुरुषो निष्क्रान्त ।) रामः-(सव्यथं जनान्तिकम् ।) वत्स लक्ष्मण, कथमन्तरितोऽयमनेन दु- रात्मना राक्षसेन कामारिकार्मुकपरिचर्यामहोत्सवः । लक्ष्मणः-आर्य, न केवलमयम्- (इत्यक्तेि हसति ।) - (रामः सप्रणयरोपस्मित तमपाङ्गेन पश्यति ।) (प्रविश्य ।) शौकलः (प्रत्येकमवलोक्यारेमगतम् ।) कथमत्रैव. जनकशतानन्दाभ्यां पुरस्कृतो विश्वपामस्मार्कममित्रो विश्वामित्रः । (विचिन्त्य ।) तिष्ठतु । कोऽयं हस्तदक्षिणेनं ! (दृष्ट्वा ।) अये, कावेतौ क्षत्रियब्रह्मचारिणौ । पुण्यलक्ष्मीकयोः कोऽयमनयोः प्रतिभासते : मौज्यादिव्यञ्जनः शान्तो वीरोपकरणो रसः ॥ ३४ ॥ 'ईपटु सुप-' इति खल । 'राक्षसः कोणपः कव्यात्' इत्यमरः । 'सामिधेनी-धाप्या च या स्यादग्निसमिन्धने' इति च । 'पृपत्वाणविशिखा.' इत्यपि,।' नेपथ्येऽर्धप्रविष्टो. जवनिकापटोद्घाटितांर्धशरीर । दिक्षते द्रष्टुमिच्छति । ज्ञाश्रुस्मृदृशा सन' इति तद् । सोद्वेगमिति । कथमन्तरितमनेन शौष्फ्लेन : धनुराकर्षणाद्रामाय सीताप्रदानमिति भाव । आः कोने, कटे वा । सव्यथमिति । झदिति काफपरिचर्या महोत्सवप्रतिय. न्धात्सीताविवाहप्रतिमंन्धादिति भाव । कामारिः शिवः। परिचर्याकर्षणसेवा । न के. वलमिति । कि तु तज्जन्यसोताविवाहोत्सवोऽपीति शेषः । अपाङ्गेन नेमान्तेन । पुरस्कृतोऽग्रत.कृत । विश्वेपा संपामस्माकमिन्यभेदेनान्वय । हस्तदक्षिणेन स्वहस्तस्य "दक्षिणदिशा । पुण्यलक्ष्मीकयोरिति। अनयो रामलक्ष्मणयो. शान्तो रसो वीरोप- रणो वीररसानुषद्ध प्रतिभासते. वीर उपकरणमनुरन्धो यत्र ! वीररसहेतुरिन्यर्थ. ५ मोठ्यादि व्यंजन चिह यस्य तादृशः । कीदृशयो । पुण्या शोभना लक्ष्मीश्च कान्तिर्ययो- १. 'पुरुष । पुरुष. २. शेपो नाम'. ३. 'आइति.पुस्तकान्तो नास्ति. ४. 'सरोपव्ययमू'.. ५. 'यक्षमण्डामन- ६. 'आर्य' इति पुस्तकान्तो नास्ति. 'तम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. शौफ्लः । शौफल.'. ५. 'आत्मगतम्' इति पुस्तपान्तरे नास्ति... अमित्रम्'. . ११. अये' इति पुस्तकान्तरे नास्नि, १२. सोऽयम् .. १३., वीरोपमरणम्.. । १. .

·'काव्यमाला। चक्रे वर्म च नागलोकजयिनी यात्रामिव प्रस्तुव- न्यः कैलासमुदस्य कीदृशमपादानं तु तस्यापदाम् ॥ ३८॥ लक्ष्मणः-(सामर्षे जनान्तिकम् ।) आर्य, कथमंसौ सहस्रार्जुनवालिभ्या- मवलीढशौर्यसारो दुरात्मा रावणः प्रस्तूयते । रामः- वत्स, न वक्तव्यमिदम् । महान्तो हि तादृशाः । किं च । स्याती नाम कपीन्द्रहहयपती तस्यावंगाढान्तर- स्थामानौ दशकंधरस्य महती स्कन्धप्रतिष्ठा पुनः । सद्य:पारितकण्ठकीकसकंणाकीणी यदंसस्थलीः स्पेनेभाजिनपल्लवेन मुदितः प्रास्फोटयहूर्जटिः ॥ ३९ ॥ : कसीमनि सङ्ग्रामसीमायां परित्रस्तः समयः संन्पराञ्चनपि पराङ्मुखोऽपि । अपिविरो. धाभासाय | सहस्रनयन इन्द्रः प्रत्यक्षीकरते पश्यति । ननु परामुखः कथं पश्चादवः स्थिते प्रत्यक्षीकरोतीत्यत आह-पृष्टोद्भवैरक्षिभिनत्रैः । सहस्रनयनत्वादेष, पृष्ठेऽपि.नेत्र • 'सद्भावः । यश्च रावणो नागलोकजयिनी यांत्रामिव प्रस्तुवन्कुर्वन्कैलास पर्वतविशेषमुद. स्योत्पाट्य वर्म मार्ग चक्रे, तस्य रावणस्यापदां. विपत्तीनां कीदृशमपादानं. प्रभवो यस्मादापद्भविष्यति । अपि तुं नास्त्येवेन्यर्थः । अनीकोऽस्त्री रणे सैन्ये' इति विश्वः । आखण्डलः सहस्राक्षः' इत्यमरः । सामर्पमिति रावणशौर्यश्रवणादिति भावः । अवलीढौर्यसारो ज्ञातशोर्यधनो गृहीतशौर्यघनो वा.। 'सारो बले स्थिरांश च मशि पुंसि ज़ले धने' इति मेदिनीकरः। नन्ववलीदशौर्यसारत्वात्कुतो महत्त्वमित्यत आह- स्थातामिति । तस्य रावणस्यांवगाढान्तरस्थामानौ' ज्ञातान्तवली.. कपीन्द्र हैहयपती वालिसहस्रार्जुनौ स्याता नाम । ताभ्यां जितो रावर्ण इति न किंचिदेतत् । तथापि तस्य रावणस्य पुनर्महती स्कन्धप्रतिष्ठा कायप्रतिपत्तिः । स्कन्धः कायः, रूपादिपञ्चकं वा, असो वा । कुत इत्यत.आहः यस्य. कायस्य, रावणस्य वा, अंसस्थली: स्कन्धप्रदेशा- न्धूर्जटिः शिवः स्वेनात्मनैवेभाजिनपल्लवेन हस्तिचर्माञ्चलेन मुदितो हपितः सन्यास्फों- टयद्वीजयति स्म, समाजितवान्वा । कीदृशाः । सद्यस्तरक्षणादेव पाटिता ये कण्टास्तासां फीकसंकणाभिरस्थिकणाभिः कीर्णा च्याप्ताः । रूपादिपञ्चके स्कन्धः गायेंऽसे भूपतावपि' इति विश्वः । 'कीकर्म कुल्यमस्थि च' इत्यमरः । नन्वतावता शिवभक्तांत्वं दशितम्, न १. उपादानमू'. २६ अपि कथमसौ यलिसहस्रभुजार्जुनाभ्याम्'. ३. एवम्': - 'अपि.

·अङ्क अनर्धरायवम्। अपिच।.. . मघोनस्तदोरं.कुलिशमलसीकत्यं सरे भुनक्ति स्वाराज्यं त्रिभुवनभटोऽयं दशमुखः। श्रियों नानास्थानभ्रमणरंमणीयां चपलता- भवच्छिद्य स्वस्मिन्नपि भुजवने पूरयति यः ॥ १०॥ जनकः--(शीष्कल प्रति ) ब्रह्मन्, सत्यमोशो राक्षसराजः । 'शौकला-राजर्षे जनक, संतुष्टे तिसूणां पुरामपि रिपी कण्डलंदोर्मण्डली. कोडाकत्तपुनःप्ररूढशिरसो वीरस्य लिप्सोवरम् । याच्नादैन्यपराचि. यस्य कलहायन्ते मिथस्त्वं वृणु त्वं. वृण्वित्यमितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वैयेताम् ।।१।। तु शरस्वमित्यत आह-अपि चेत्यादि । अय त्रिभुवनभटत्रिलोकीवीरो दशमुखो रावणः स्वाराज्य स्तरी भुक्ति पालयति । किं कृत्वा । मघोन इन्द्रस्य तत्प्रसिद्ध ,घोर 'मयानक युलिशं धन समरे रानामेऽलसीकृत्य निष्क्यिं कृत्वां । यश्च रापण. श्रियो लक्ष्म्या नानास्थानभ्रमणेन रपणीयां चपलता चलखमच्छिद्यान्यतो यावर्ग स्वस्मि. स्वकीये अजवने पूरयति कुरुते । अएि सभाबनायाम् । तदीयभुजवन एक जादपं. रभुजगमनमित्यनेन प्रकारेण प्रियांश्चल्यम् । यद्वा तदीयभुजास्त्र प्रत्येक वीरश्रीः. स्थिनेति धास्थानस्थिततयां पाभल्यमिति भावः । 'घोरो भीमे होऽपि च' इति विश्वः। 'भटः स्यात्पुसि वीरे.च' इति च । आगमनायोजन पूरयितु भूमिमारचयति-संतुष्ट इति । तिगुणा पुरामपि रिपी त्रिपुरारी महादेव सतुष्टे सति । राक्षसरिपोरपि राक्षसे "वरदानेन रापणस्यानिभक्ति प्रकाशितत्यपे स्वरस । कण्हता पण्डयता.या दोमण्डली. पाहुममहस्तस्या. मीच्या कृत्तानि विद्यमानि पुनरनन्तर प्ररूहानि जातानि शिरासि मस्तानि यस्य तस्य । अनन्तर च वरं लिप्मोलभुमिचोर्यस्य रावणस्य मुखामि .गारकादो परामि परासानि ! अंत एवामितः मातो. • मियोऽन्योन्य शु त्व विति वा पलहायन्ते फल कुन्ति । स दशमीर. पथ यताम् .. अपि तु नयमपि वर्णयितु न शयत इति । कण्टलेपम सिध्मादिश्च' इति र । विगणामि, स्थत 'न निगयतग' इति दीर्घपनिरोधः । गलहायन्न स्यन शन्दवापलह-' इत्या दिना पयर् ! 'इत्त तु वैटित छिने' इति विश्वः । प्रपोजनमाह-सोपीति । य तानन्द २. योऽयम्'. ३.. 'गरन-'. ४. ताम्'.

·अनीराघवम् । शौप्कल:-(समोघम् ।) अरे रे शतानन्द, किमुद्रान्तोऽसि । यदे- यमस्मदने पौलस्त्यं महाराजमधिक्षिपसि । कथमयं ते माणिक्यपरिहाणेन गैरिकपरिग्रहः । यदेवं देशग्रीवमवमन्यमानस्य मनुष्यपोतेऽनुरागः । यदि वा तत्रभवन्तं गौतममपहाय डुलिचापि सहलाक्षे भवतो मातुरहल्यायाः । शतानन्दः-(सरोषहासम् ।) किमात्य रे किमात्य अस्मदग्र इति । विश्वामित्र:-(संप्रणयरोषमिव !) वत्स गौतम, विरम विरम शुष्का- लहान । अतिथिरयमस्माकमुपाध्यायो देशकण्ठस्य । (व्ययमानी रामलक्ष्मणी च दृष्ट्वा विदस्य ।) वत्स रामभद्र, धनुर्गृहोपसर्पणमम्यनुजानाति ते जन- 'कान्वयपुरोधाः। रामः- यदादिशन्ति गुरवः । (इति सविनयलज्जाकौतुकं परिक्रम्य लक्ष्म- णेन सह निष्क्रान्तः ।) शोप्कल:--राज सोरध्वज, धन्योऽसि । पुरा किल परमेश्वरपरि- चर्यावदाने निकृतेषु नवमूर्धसु. घरं ताडकर्माद्भुतसदृशमप्रेक्ष्य किमपि "प्ररोहद्वैलक्यं पुरविनयिनो येन ददृशे । चाप्यधः ॥' इत्यमरः । तेन हरचापारोपणेन स्वाही या मौर्वीकिणरालिका प्रत्यविका- मृतमासश्यामिना सैव शार्योंष्मभाजां नृपतीना मुखानि कर्मभूतानि भजताम् । अन्यवी- रमुख श्यामिमा भवलिति भावः । उप्मा गर्व. । उद्धान्तो दियोहप्रस्तः । माणिक्य- परिहाणेन रत्नविशेषत्यागेन । 'ओहार त्यागे'। ओदितश्च' इति निष्ठातकारस्य नत्वम् । । गरिक मन शिलादि। पोतो बालक.। हुलि. कच्छपी। 'कवी' इति स्याता। डुलिरिव चक्षुषि यस्य तस्मिन्सहस्राक्षे इन्द्रे । तस्य हि चक्षुः पिङ्गल पिल । तथा च श्रुति:-- 'अक्षीणि ते इन्द्र पिङ्करानि' इति । 'कमठी दुलि.' इत्यमरः । अहल्याया अनुराग इत्यनुपज्यते । अन्वयो वश. । सविनयमिति कौशिकादेशश्रवणात् । सलज्जमिति सी- ताविवाहस्मरणात् । सकौतुमिति धनुर्ग्रहण इति भावः । धन्य पुण्यवान् । 'सुरती पुण्यवान्धन्य ' इत्यमरः । अवदान शुद्धर्म । निकृत्त छिनम् । परमित्यादि । तदेव दशम गवणमुख त्वपि त्वद्विपयेऽर्थीमवति प्रार्थक भवति । अभूततद्भावादिना चिः । १. परिहारेण'. २. दशाननमवमन्य'; 'दशग्रीवमप्यवमन्यमानस्य ते'. ३. 'यदिव'; 'अयवा'. ४. 'तव'. ५. 'मातुरपि कथमहल्याया.. ६. 'सरोपाझारम्'. ५. 'सप्रणय. मिर'.८, 'दशकपरस्य'. ६. 'धनुर्ग्रहोप-'. १८ ·. . २२८, काव्यमाला। तदुन्माष्टुं येन त्रिभुवनमपि प्रार्थितमिदं . तदेव त्वय्यभिवति दशमं रावणमुखम् ॥ १२ ॥ शतानन्दः—(उत्थाय । नेपथ्यावलोकितकेंन । सहर्षाद्भुतम् ।) पश्यन्तु म.. वन्तः। यस्मिन्नेकधनुष्मतो भगवतः खट्वाङ्गपाणेरसा- धाकृष्टों गुणतां गतोऽप्यहिपतिः कर्णावतंसायते । उन्मुक्तः पुनरेव भूपणपदं याति प्रकोष्टान्तरे (जनक औत्सुक्यं नाटयति ।) शतानन्द:--- काकुत्स्थेन तदेव भार्गवगुरोः कोदण्डमाकप्यते ॥५३॥ (नेपथ्ये।) लक्ष्मण:- रुन्धनष्ट विधेः श्रुतीर्मुखरयन्नष्टौ दिशः क्रोडय- न्मूर्तीरप्ट महेश्वरस्य दलयन्नष्टौ कुलक्ष्माभृतः । 'अस्य च्ची' इतीत्वम् । दशममित्युपचारात् । नवानामभावात् । तस्कतरदित्याह-येन मुखेन तारकर्माद्भुतसदृशं मस्तककर्तनोचितं वरं किमपि किंचिदप्यप्रेक्ष्य प्ररोहदुरपय- मान लक्ष्य पुरविजयिनो महादेवस्य ददृशे दृष्टम् । फर्मणि लिट् । ततस्तद्वलक्ष्यमुन्माएं स्पोयितुं त्रिभुवनमपोदै प्राधितम् । तथा च तागर्यो भाग्येन लभ्यत इति भावः । 'रा- वण शरः' इति क्वचित्पाठः । 'रावणमुखम्' इति युक्तः पाठः । प्रार्थनाया मुपसाध्यत्वात्। यस्मिविति ।, यस्मिन्धनुपि गुणतां गतोऽप्यहिपतिर्वासुकिराकृष्टः सनराहाङ्गपाणे- मेहास्य कर्णावतंतायते कर्णालकांरवदाचरति । उन्मुक्तस्त्यताः सन्प्रकोष्टान्तरे, अधो. रघटानागैरेव, पुनरेंभगणपदमलं कारस्यानं याति गच्छति। करस्योपरि मणिपन्धा. दारभ्य कोणरधः प्रमोशः । तदेव कोदण्डं धनुर्गियगुरोः पानुगमगुरोहररय कार- लिन रामेणाहपात इति संयन्धः । नेपंधे लक्षणाचनम् -बन्धनिति । अयमा. ' पस्व रामस्य दोपलेन भुजपलेन दलवसरमोद धनुस्ताए पोलादल रामद उन्मी. लनि ममाति । पुर्वन् । विधेनंदगो भुनी: फोनहन्धारोधयन् । पपरा- दनित्यम् । अदिशः प्राचाया मुखरयनगरान्दाः गन् । शिशाट मोबारिय- नयादी. प्रोगान् । पातीनिशागर । मारि गए वायुराका चन्द्रमा अपि । गतमानो सायात गर्नयोऽयो मता हरे॥' इति पुगणम् । अटो समातः १.नपणाभिमुगमारयन्'. ३. 'पदसन्तु पश्यन्तु'. ३. 'मग'. - .

·। ३ अङ्क: अनबराघवम् । १३९. तान्यक्ष्णा वधिराशि पन्नगकुलान्यष्टौ चं संपादय. बुन्मीलत्ययमार्यदोबलदलत्कोदण्डकोलाहलः ॥ १४ ॥ जनकः--(संदविवादाद्भुतम् ।) कयं भग्नमपि । शतानन्दः- वैदेहीकरवन्धमङ्गलयन मूक्तं द्विजानां मुसे नारीणां च कपोलकन्दलतले श्रेयानुलूलुध्वनिः । पेष्टुं च द्विपतामुपश्रुतिशतं मध्येनभो जृम्भते रामक्षुण्णमहोक्षलाञ्छनधनुर्दम्भोलिजन्मा रवः ॥ ५५ ॥ शोप्कला - (सविषादद्भुतमामगतम् ।) अहो दुरात्मनः क्षत्रियस्फुलि- इस्य सर्वकर्माणमामायितम् । जनकः--(सहर्षे पादयोर्निपय ।) भगवन्डॅशिकनन्दन, इयमात्मगुणेनैव क्रीता रामेण मैथिली । स्वगृहव्यवहारस्तु लक्ष्मणायोमिलास्तु नः ॥ १६ ॥ विश्वामित्र:-(सस्मितम् ।) सखे सीरध्वज, यदभिरुचितं भवते । कुलपर्वतान्दलयन्खण्डयन् । तानि प्रसिद्धान्यष्टी पनगकुलानि चाया चक्षुग बधिराणि शब्दाग्राहकाणि सपादयन्कुर्वन् । तेपा चक्षुःश्रवस्वात् । अणेति येनाद्गविकारः' इति तृतीया । कथं भन्नमपीत्याकर्षणापेक्षयापि । वैदेहीतिं । रामेण क्षुण्णो भनो यो महाक्षलाञ्छनस्य महेशस्य धनुर्दम्भोलिर्धनुरेख व तज्जन्मा रवः शब्दो द्विषतां शत्रूणां पेष्टु शनूनहन्तु मध्येनमो गगनस्य मध्ये जम्मते । प्रसरतीत्यर्थः । उपश्रुतिशतं कर्णशतसमीपे । सामीप्येऽव्यगमावः । धनुर्भङ्गादेव द्विजाना ब्राह्मणानां मुखे वदेह्याः सीतायाः करवन्धे विवाहे मगलाथै यजुर्वेदस्थ मूक्तम् । यद्वा मङ्गलनामक यजु सूक्तम् । जृम्भत इति सर्वनान्वयः । नारीणां स्रोणां च कपोलकन्दलतले श्रेयानुललध्वनिः । 'उलउली' इति प्रसिद्ध.। जम्मत इत्यन्वयः । दक्षिणदेशे विवाहाद्यवसरे स्त्रीभिरुलूटध्वनिः क्रियत इत्याचारः । यद्वा द्वयमपि स्वविशेषणमैव रूपकम् । द्विषतामित्यत्र 'जासिनि- प्रहण-' इति कर्मणि पष्टी । मध्येनम इति 'पारे मध्ये पष्टया वा' इति समामः । सर्व- फर्माण मर्मसाधु । उमायित तेज शालित्वम् । 'बाष्पोमभ्यामुगुमने' इति क्यट् ।। स्वरहस्य गृहस्थस्य व्यवहारः कन्यादानरूप. । नोऽस्मारम् । भवत इति 'हच्यर्यानां १. 'लल'. २. 'सहर्षाद्भुतम्'. ३. 'कन्दर-'. ४. 'सविषादमात्मगतम्'. ५, चौ- शिकवशवर्धन'. । . - ·९४० काव्यमाला। शतानन्दः-(अनककर्णे एवमैवं कथयित्वा ।) भगवन्विश्वामित्र, ममापि चन्द्रशेखरशरासनारोपणप्रथमप्रियवादिनः पारितोषकं धारयास। 'विश्वामित्र:-(विहस्य ।) वत्स, दीयते । किमभिप्रैपि । शतानन्दः-कुशध्वजदुहितृभ्यां माण्डवीश्रुतकीर्तिभ्यां भरतशत्रुना- वभ्यर्थये। विश्वामित्रः एवमस्तु । (शतानन्दं हस्ते गृहीत्वा सस्मितम् ।) वत्स, स- वमस्माभिर्विधातव्यम् । आगमयख तावद्दशरथम् । जनकः-तर्हि प्रहीयतामेप एंव भगवानाङ्गिरसः प्रियसुहृदमुत्तरको शलेश्वरमानेतुम् । विश्वामित्र:--एवमस्तु । शतानन्दः-(उत्थाय ।) भगवन, किमन्यदधिकमस्ति वाचिकम् । विश्वामित्रः-वत्स, निसृष्टार्थोऽसि । गम्यताम् । (इति शतानन्दो निष्क्रान्तः ।) विश्वामित्र:-(हर्षे नाटयनात्मगतम् ।) .दोर्लीलादलितेन्दुशेखरधनुविख्यातविक्रान्तिना काकुत्स्थेन कृतो विदेहनृपतिः पूर्णप्रतिज्ञाभरः । दीयतामिति रदः प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । कणे एवमेवेति । कुशध्वजदुहितरावपि भरतशघुमाभ्यां 1 पारितोपर्क परितोषभा दानम् । अध्यात्मादित्याक् । ममेति पारेरत्तमर्णः' इति. सप्रदानता न भवति । उत्तमर्णवाभावात् । अभिप्राय प्रार्थयसे । माण्डवीधुतकीर्तिभ्यामिति तादर्थे चतुर्थी । अभ्यर्यये । वरलेनेति शेषः । आगमयस्त्र प्रतीक्षस्व । 'आगमः क्षमायाम्' इति तद । उत्तरकोशलागध्या तस्या ईयो दशप: । गाचि संदेशवार । संदेशयाग्वाचिक स्यात्' इत्यमरः । निपटार्ष उदायोहममयों दूतविशेषः । तदुक्तम्-'उभयोभीवमाश्रिय परापेक्षा विजिनम् । त. पुशरा गुरते कार्य निगटार्थः प्रकीर्तितः ॥ इति। दोलालेति । पारस्थेन रामेग दिनपनिर्जनाः पूर्णः प्रनिभरो यस्य ताराः कृतः । महादेवा गणादिति 1. 'जनरम्य फमें परमवमिति'. २. 'एषमातु' इति पुनरान्तरे नालि. ३. "ए।' पनि पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'रत्याय' इति पुस्तान्तरे नास्ति.

·३ अङ्कः] अनर्घराबवम् । पश्यामश्च मुहगृहान्नवनवोन्मीलद्विवाहोत्सवा- नैवाकेषु च मैथिलेषु च फलन्त्यस्माकमद्याशिपः ॥ १७ ॥ शौकलः--(वलक्ष्यरोपाभ्यां स्मयमानः ।) भोः सीरध्वन, पुरुषप्रकर्षा- घाने हि विद्यासंयोगाद्वहिरङ्गानि वयांसि । यदनया प्रहीणलब्धक- न्यया यौनसंबन्धोपस्थित पुलस्त्यकुलमुपेक्षमाणो वर्षीयानपि कोमलप्रैज्ञो- ऽसि । (मुनि प्रति ।) कौशिक, नाद्यापि किंचिदतिकांमति । तवापि लङ्का- पतौ ताडकाववापराधमपमाटुंमयमेवावसरः । (कौशिकस्तत्रावहां नाटयति ।) जनकः-भगवन्, एहि । स्वयमुपेत्य रामभद्रवदनचन्द्रचन्द्रिका- प्रवाहेण निर्पियामि तावदलीकधनुर्धरसंहस्रप्रार्थ्यमानमैथिलीकदर्थितमा- भावः । नवनवेति वीप्सायां द्विवचनम् । यद्वा नवेन नूतनैन नवेन स्तवेनोन्मीलन्प्रका- शवान्विवाहोत्सवो येषु तान् । 'णु स्तुती' । ऋदोरप्' इति कर्मण्यप् । ऐश्वाकेविति पदा जनपदनाम तदा 'जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्' इत्यञ् । 'योश्च' इति बहुषु स्त्रियां लुम् । एव चेक्ष्वाकूणामपत्यानीवाकव । यदा विश्वाकु क्षत्रियमात्रे वर्तते तदेवा- कोरप यान्येश्वामाः । 'तस्यापत्यम्' इत्योत्सर्गिकोऽण् । 'दाण्डिनायन-' इत्यादिनो- कारलोपः । वैलक्ष्यरोपाभ्यामिति । इन्दुशेखरधनुर्भङ्गश्रवणात्मीताया अप्राप्ति- निर्णयाचेति भावः । रामभद्रजामातकरणे जनकस्याज्ञत्वमुपपादयति-पुरुषेति । पुरुषप्रकर्षाघाने पुरुषस्योत्कर्षारोपणे । हिशब्दोऽवधारणे । 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः । विद्या शास्त्रादिज्ञान तया वृद्धः पण्डितः । 'बुधद्वौ पण्डितेऽपि' इत्यमरः । यद्वा विद्यया ज्ञानेन रद्धः प्रामाणिकः । तस्य सयोगः समन्धः । तस्माद्वयांसि वार्धरानि बहिरङ्गान्यपलानि । एतदुक्त भाति-विद्यारद्धसबन्धः पुरुषोत्कर्षऽन्तरहो हेतुर्वयो पहिरङ्ग मिति भावः । नून कुतो वयसा पहिरङ्गत्वमित्यत आह- यनयेति । यद्य- . स्मात्यहीण हलपद्धतिस्तत्र प्राप्तकन्यया सीतया करणभूतया । अयोनिजयेति यावत् । यौनमयन्धोपस्थित यौनसन्धार्थमुपस्थित मिलित पुलस्त्यकुलं रावणमुपेक्षमाणो वर्षी- यानपि वृद्धोऽपि । वृद्धशब्दस्य प्रियस्थिर-' इत्यादिना वर्षादेशः । कोमलप्रज्ञो मृदु- द्विरसि । ज्ञानशून्योऽसीत्यर्थः । यद्वा प्रहीणा प्रकण हीना । भूम्यां लघवेन केन जनितेति ज्ञानाभावात् । यद्वा निन्दिता सामुद्रकादी । कृष्णवर्णत्वात् । 'कृष्णवर्णा दि 1. 'वृद्धव-'. २. 'यौवन-'. ३. 'प्रतिशोऽसि'. ४. राजर्षे फोशिक', 'ऋषे फोशिक'. ५. 'वधमपि माटुंम्'. ६. 'जनकः-(तनावशां नाटयन् ।) भगवन् , एहि'. • 'स्वयमुपेत्य' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. 4. 'रामचन्द्रमुखचन्द्रचन्द्रिकाप्रवाहे.'; 'रामभद्र-प्रवाहे. ६. निर्मापयाम.. १०. 'सहसार्थ्य- ७. .

·१४२ •. . . काव्यमाला। स्मानम् । नाहि मिहिरमरीचिनिचयपचेलिमस्य तुहिनकराविम्बसंवादादप- रोपि कश्चिदगदंकारः कैरैवाकरस्य । (इत्युत्थाय परिक्रामतः शौकला-(राखंदमाकाशे।) हा तपस्विनि सौते, हतासि । पौल- 'स्त्यप्राषितापि विचार्यसे । त्रिभुवनविजयश्रियः सपत्नी जनयतु को भवतीमनात्मतन्त्राम् । खजनमपि न ते निरूपयामः कमपि विपाच्य भुवं विनिर्गतासि ॥ ५८ ॥ (सरोपं जनकं प्रति ।) सोरध्वज, पौराणीभिरनेकविक्रमकथागाथाभिरर्थापिता-. स्ते वीरस्य जयन्ति राक्षसंपतेदोःस्तम्भदम्भोलयः। यानुत्प्रेक्ष्य विशोषयन्मदमयं मैरेयमैरावणो भूपास्त्रग्भिरभूदमात्यमधुपश्रेणीषु साधारणः ॥ ५९ ।। सा सीता' इति रामायणम् । अपमा? खण्डयितुं शोधयितुं वा । निर्वापयामि सुखयामि । अलीके मिथ्या निष्फलं वा । कथितं संतापितम् । दष्टान्तमाह-नहीति । मिहिरः सूर्यः । निचयः समूहः । परिचयः संयन्धः । पचेलिमस्य पच्यमानस्य । स्वयं काथ्यमा- नस्येति यावत् । 'कैलिमर उपसंख्यानम्' इति कर्मफर्तरि केलिमर् । अगदंकारः सको. चरूपव्याधेरपहर्ता । 'कारे सत्यागदस्य' इति मुम् । केरवाकरस्य कुमुदसमूहस्य । 'आकरो निवहोत्पत्तिस्थानकोशेषु कथ्यते' इति मेदिनीकरः । है तपस्विन्यनुकम्प्ये । चराकोति यावर अनात्मतन्त्रां पराधीनाम् । आयोऽपिनिन्दायाम् । निन्दितं स्वन- नमित्यर्थः । द्वितीयोऽपिः समुये । विपाट्य विदार्य । नयेन सीताया अप्राप्तिमवधार्य पराक्रमेण रावण: सीतां परिणेष्यतीति जनकमुनासयितुं रावणभुजपराकममाह- पौराणीभिरिति । राक्षसपते रावणस्य ते दोस्तम्मदम्भोलयो पाहुस्तम्भवमाणि जयन्ति । दो.स्तम्मदम्भालय इति रूपारूपकम् । फीरशाः । पाराणीभिः पुराणभवा- भिरनेसपगमामरूपागापाभिरर्धापिता अमियीकृताः । व्याश्याता इयर्थ. । 'तत्क- रोनि-' इति गिर । 'अदमरयानामापुम्' । के ते। ऐरावण इन्द्रहाती यान्यानु- त्य या मदो हस्तिस्मादागतम् । तुमनुष्यों गयट' इति मयद । यद्वा मदमय मततामयम् । मरेग म विशोपगनगन् । यद्वायमगरको गदं दानं मी मातम् । फारणे कार्योपचारात् । शिोषयस्यामात् । भूगम्मिग्लारममालाभिामारामधुपये. 7. 'परिचय-. २. हिमार-... 'भरि' इति पुस्तान्तरे नास्ति. ४. पर. यमेदारस्य'. .

·अनर्घराघवम् । १४३ तेषु च सत्सु वृथा सजनसंवन्धसत्कारेणासि वञ्चितः। पौलस्त्यहस्तवर्तिन्या सीतया तु भविष्यते ॥ ६ ॥ (साक्षेपं च नेपथ्याभिमुखमवलोक्य'।) समन्तादुत्तालैः सुरसहचरीचामरमरु- ' त्तर रुन्मीलदुजपरिषसौरम्यशुचिना । स्वयं पौलस्त्येन, त्रिभुवनभुजा चेतसि रुता- मरे राम त्वं मा जनकपतिपुत्रीमुपयथाः ॥ ६१ ॥• • (सविमर्शमात्मगतम् ।) अहो गम्भीरमिदैमुपस्थितं वस्तु । तन्मन्त्रिणं मा. ल्यवन्तमेव पुरस्कृत्य लड्केश्वरस्य निवेदयामि । (इति निष्क्रान्ता. सर्वे ।) इति पिनामहो नाम तृतीयोऽङ्कः । णीपु सहचरभ्रमरपलिपु साधारणो हेयोऽन्यहस्तितुल्यो वाभूत् । अमात्यः सहचरः सहजो वा । श्रेणीविति निमित्तसप्तमी । 'साधारणो हेयतुल्ययोः' इति विश्वः । 'मदो दाने च हर्षे च' इत्यमरः । 'मेरेयमासयः सोधु.' इति च । वृथेति । वञ्चितस्त्यक्तः । भविष्यते इति भावे लट् । तथा च सांप्रतमपि रावणायैव सीता दातुमर्हमीति भावः । संप्रति राममप्युपासयति-समन्तादिति । उत्तालैः । अनभ्यासादिति भावः । .सुरसहचरी देवनी । मरुत्तरायु कल्लोलेः । करणभूत. । परियोऽर्शलः । परिघोऽर्ग- लपातयोः' इति धरणिः । सौरभ्य ख्यातिः । शुचिना मुद्धिन । त्रिभुवनभुजा निभुवन मनक्ति । 'किच' इति किम् । अरे नीचसंबोधने । जनकपतिपुत्री सोताम् । मा उपयथा न विवाहयिष्यसि । “यम उपयमे' लुट् । 'उपाद्यम. स्वकरणे इति तह । यांसः "विमापोपरमने' इति फित्वम् । इदं वस्तु हरधनुर्भहरूपम् । सीताप- रिणयस्वरूप चेन्यर्थः । माल्यवान्रावणस्य मातामह । पुरस्कृत्य सत्कृत्य । 'पुरोऽव्ययम्' इति गतिमा । 'नमस्पुरसारयोः' इति विसर्जनीयस्य सत्वम् ॥ इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकसनारायणमवभक्तिपरायणश्रीहरिनारायण- पदसमलकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्माहितवजौलीग्राम- वास्तव्यतीआलवशप्रभवधीरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया. मनर्घराघाटोकाया तृतीयोऽङ्कः । १. 'च' इति पुस्तान्तरे नास्ति. २. 'वसवातन्या'. ३. 'च' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'सविस्मयमारमगतम्'. ५. 'इदम्' इति पुस्तकान्तर नास्ति. - ·१४४ काव्यमाला, . , चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति माल्यवान् ।) माल्यवान--(जृम्भमाणश्चक्षुषी परिमृज्य ।) अये विभातैव विभावरी । तथाहि । स्तोकोन्निद्रनिंदाघदीधितिमहस्तन्द्रालुचन्द्रातपा- स्तायन्ते ककुभो रथाङ्गगृहिणीगार्हस्थ्यगाभिदः । अद्यापि खकुलायशाखिर्शिरसि स्थित्वा रुवन्तों मुहु- स्तूप्णी प्रत्यभिजानते वलिभुजो भीताः स्वयूथ्यस्वरान् ॥ १ ॥ तृतीयाङ्कन सीतायाः परिणयनं प्रतिपाद्य सांप्रतं पञ्चमाइप्रतिपनमर्थ सूचयन्नेव 'अण्णं वि एत्य अगत्यंतरं परापडिदं' इत्यादि वक्ष्यमाणेन. चतुर्थावपर्यवसन्नं जामदभ्यविजयं 'सूचयितुम् 'तन्मन्त्रिणे माल्यवन्तं पुरस्कृत्य लेकेश्वरस्य निवेदयामि' इत्यनेन सूचितपद- : शस्य माल्यवतः प्रवेशमाह-ततः प्रविशतीति । जुम्भमाण: 'जीमी' इति प्रसिद्धो कुर्वन् । विमाता प्रातःकालीना । विभावरी रात्रिः । शोकलमुखावगतसीतापाणिग्रहणं रावणाय निवेदयितुं राजकुलगमनस्यानुकूलिकत्वेन प्रातवर्णनमाह --स्तोकोन्निद्रेति । ककुभो दिशस्तायन्ते स्फीता भवन्ति । ताय संताने' धातुः । कीदृशाः । स्तोको- निद्रमत्पप्रमाशि यनिदाघदीधितिमहः सूर्यतेजस्तेन तन्द्रालवो निद्रालसाश्चन्द्रातपाय- न्द्रकिरणा यासु ताः । स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रानन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच्' ।। 'आतपो रशिम- माने च सूर्यरश्मी च दृश्यते ।' इति धरणिः । स्थाइ हिण्याचक्रवाक्या गार्हस्थ्ये या गर्दा निन्दा तस्या भेदिकाः । राबावेकत्र स्थितयोरपि संगमाभावादनित्योऽयं संसार.. स्त्याज्यः । कृत गाईस्थ्येनेत्यादिरूपा या मतिरुदेति तामेव पुनरुदिते सूर्य तयोरेवा- न्योन्यसंगतयोविपरीततां दिशो नयन्तीति भावः । ननु विभातैव विभावरीति कुतो 'ज्ञातमिन्यत आह अद्यापि । सूर्योदयं यावदपीत्यर्थः । यलिभुजः काका भीताः सन्तः तूप्णी मूकीभूय स्वयुध्यस्वरान् । यूथ्यो यूथसंबन्धी । “दिगादिभ्यो यत्' । प्रत्यभिजा- नते सम्यक्प्रकारेण जानन्ति । स्वीयः कुलायः पक्षियहं यत्र शाखिनि स स्वकुलाय. शाखी तस्य शिरसि स्थित्वा स्वन्त. शब्दं कुर्वन्तः । प्रत्यभिजानत इत्यत्र 'अनुपस. ज्ज्ञः' इति न तट् । अन्य सोपसर्गलात् ।.नापि 'संप्रतिभ्यामनाध्याने' इति तह । अभिना प्रतेर्व्यवधानात् । मैवम् । प्रतिना धातोर्योग कृत्या 'संप्रतिभ्यामनाध्याने' इति तई विधाय पधादभिना संपन्धः । स्वतन्त्रेच्या नियन्तुमशक्यत्वात् । विवक्षायाध प्रयोगेऽभ्यस्तित्वात् । यद्वा प्रगभिजानते मियः पूर्वानुभतास्मरन्ति । 'फर्मव्यतिहारे तह । दिशस्तु फल्मः काष्टाः' इत्यमरः । 'फुलायो नोडमनियाम्' इति च । 'कार 1.विजृम्भ--प्रमुग्य'.२. विमातप्रायद विभावरीयम्'. ३. 'ल्पायन्ते'. ४. शितरे'.

·अनर्धराघवम् । अपि च. . प्राची वासकसज्जिकामुपगते भानौ दिशा वैल्लो . पश्यैता रुचय. पतगढपदामागेयनाधिमाः । लोकस्य क्षणदानिरकुंशरसौ सभोगनिद्रागमा कोकस्तोमकुमुदतीपिपिनयोनिक्षेपमातन्वते ॥ २ ॥ (सर्वेती निरूप्यं ) हन्त समन्तादामोदमानपौरसंभोगमयी खात्रय दश- अव जामलापरिपालिता राजधानी । इत पौरस्त्यायां ककुभि विटणोति क्रमदल- तमिस्त्रामर्माण किरणकलिकामम्बरमणि ।. इतो. निष्कामन्ती नवरतिगुरो प्रोञ्छति वधू . स्वकस्तूरीपत्रोङ्कुरमकरिकांमुद्रितमुरः ॥ ३ ॥ तु वरंटारिष्टवालिपुटसकृत्मजा' इत्यपि । ननु कारशब्दस्य व्यभिचारित्वाकर्ष प्रातनिर्णय इत्यत आह-प्राचीमिांत । पश्येत्यस्य वाक्यार्य एवं कम । एता रुचयो रोक्स्य सभोगनिद्रागमी रमणस्वापी कमभतो कोमतोमे चक्रवाकसम्ई कुमुदतीवि- पिने कुमुदिनीवने च निक्षेप न्यास 'स्थंगी' इति प्रसिद्धमातन्वते विस्तारयन्ति । की- दृशौ । क्षणदाया रात्री निरदुशोऽनिवारितो रसों ययोस्तादशौ रात्री सभोगनिद्रयोर- न्यया भावारसनिष्पत्तिरिति । चरद्वन्द्व रति , कुमुदिनोवने सोचो निक्षेप इति माव । सति । दिशा वल्लभ भानौ सूर्ये माची पूर्वी दिशमुपगते सति । कीदृशीम् । वासपसज्जिा नायिकाभेदमिति रूपकम् । वासरुसज्जिकालक्षणम् -'वासश्मान सुरल्पितशय्या या समागमविधि विदधाना । तिष्ठति प्रियसमागमसज्जा तामिहारत्य वासपसज्जाम् ॥' वासवदीक्षिताम्' इति पाठे वासनेन्देण चिहभूतेन दीक्षिता कथि. ताम् । ऐन्द्रीति व्यपदेशात् । यद्वा दीक्षिता स्वीकृताम् । 'दीक्षा स्वीकार आदशे' इति विश्व । कीदृश्यों रुचय । पतपदा मर्यकान्तमणीयामामेयनाहिंधमा आमे- यनाडीमापियां । अमेरियमानयो । 'सवनाग्निालिया दम्' । आमेयनाडीतोऽमिर तिति । आमेयनाडी धमत्यमिसंयुत्ता 'कुर्वन्ति । 'नाहीमुष्टयोथ' इति खम् । 'तिम सूर्ये शर' इति विश्व । 'कोरवा चक्रवार-' इत्यमर । "उमदती 'कुम- दिन्याम् इति च । हन्त हर्षे । आमोदमानो हुप्यन् । पीर पुरवासी । सभोग सुम्बम् । सर निधये । राजधानी नगरी। इत इत्यादि। इतोऽव प्रदेशे। आधादित्वात्तसि । पोरद्वन्द- २. 'निरप्य सहर्ष ३ मोदमान' ४ 'भुजार्गपारिता'. । - - १५ ·काव्यमाला। अपि च । - अयं मृदुमृणालिनीवनविलासर्वहासिक स्त्विषां वितपते पतिः सपदि दृश्यमाना निजाः । स्तनौ पुलंकयन्ति चोत्पलदृशां प्रियोरःस्थले . विपर्ययितत्तयो घुमृगपङ्कपत्राकुराः ॥ ४ ॥ इतश्व प्रियवसतेरपयान्त्यो मिथः करम्बितकराम्बुजन्मानः । : करजव्रणविरलस्तनपुलकममूः किमपि विवदन्ते ॥ ५ ॥ 'पौरस्त्यायां पूर्वसंयद्धायाम् । ककुभि दिशि । पुरसत्यक् ! अम्बरमणिः सूर्यः । किरण एव कलिका तां विकृणोति प्रकाशयति । मम हृदयादि । इत्त इहप्रदेशे । कांचिधून- वरती गुरोरध्यापकस्य । अभिनवनायकस्यैत्यर्थः । उरो हृदयं प्रोञ्चति । निष्कामन्ती। -सतो। कोटशम् । निजकस्तूरीपत्रावलीमकरिकया मुद्रित चिहितम् । अयंमाशयः- नव- जारस्य वक्षसि कस्तूरिकापत्रावलीदर्शनेनान्यज्ञानं स्यात् । तथा च वल्लभस्य पुनराग- मनं न भवेत् । इति कामिन्या तदुरः प्रोञ्छितमू । यद्वा एतद्दर्शनान्मम ज्ञान मा भूदिति कृत्वा कामिन्या नवजारवक्षः प्राञ्छितम् । यद्वा नवरतिगुरोः सकाशाभिर्गच्छन्ती , स्वोयमेवोरस्तादृशं प्रोञ्छति काचित् । सा हि कुलस्री नूतनाभिसारिका । ततो गोपनार्थ- मिदम् । यद्वा नवरतिगुरोर्नवस्वामिनो वधूर्नवोढा उरः प्रोञ्छति तादृशम् । एतद्दर्शनाच्छन- वादिभितिव्यमिति लज्जा स्यात् । अयमिति । अयं विषां पतिः सूर्यो वितपते । उद्विभ्यां तपः' इति तद् । मृदु कोमलं यन्मृगालीवनं पद्मिनीकानन तस्य यो विला: सस्तस्य वैहासिकः केलिकता । विदूषक इत्यर्थः । विहासो विहसितं तेन दीव्यतीति. वहासिकः । तेन दोव्यति-' इति ठक् । वैहासिकः फेलिकरः प्रहासी.च. विदूषकः' इति भरतः यद्वा वहासिकः शकारी। सपदि तत्क्षणादेव निजाः स्त्रीया दृश्यमाना घमणपसपप्रादुराः फुकुमपपत्रावल्यः कीभता उत्पलशा . स्तनी कर्मभूती पुलक- यन्ति रोमाश्यन्ति । प्रिया लेपस्मरणादिति भावः । 'घुमणं कुटुमम् । मियोरःस्थले विपर्ययिता विपर्ययं वपरीत्यं प्राप्ता वृत्तिर्यपाते । पुरंपारिते दि. त्रिया अधोमुख्याः कान्तसमालिानाद्वामदक्षिणस्तनोवपरीत्येन पत्रावली स्थितेति भावः । विपर्ययितति । तारकादित्यादितच । कुलवधूसमोगमुक्त्वा यारवनितासंभोगमाह --प्रियति । यसते. प्रे हात् । यसतियामिन्योः इति शाश्वत:। भपयान्त्यों निःसरन्सः । मियो रहसि परस्परं वा । फरम्यित मिलितमालम्यितं या । भन्यु जन्म पद्मम् । अमः त्रियः मि. प्यनिर्वचनीयस्वरूपम् । फरनगर्नयारला न्योता ये स्तनास्तेषां पल रोगार्थ १. अपि ३' इति पुस्तकातरे नास्ति.. .

·४ अङ्क] 'अनर्थराघवम् । (भन्यतश्च दृष्ट्वा ।) ईतो रम्यतर वर्तते । प्रभात प्रच्छन्तीरनुरहसत्तं सहचरी- नवोढा न ब्रीडामुकुलितमुखीयं सुखयति । लिखन्तीनां पयाङ्करमनिशमस्यास्तु कुचयो, श्चमत्कारो गूढ करजपदमासां कथयति ॥ ६ ॥ (मुहूर्तमनुध्याय 1) अहो यत प्रभृति वैदेहीवरणाय प्रहितेन पुरोधसा क्थ्यमानं ककुत्स्थवुलकुमारस्य मानुन्यकातिशयमशृणवम्, तत प्रभृति कंटा दशामनुभवामि । तथाहि । तत्तादृशं क्थमुदेति मनुष्यलोके तेजोऽद्भुतं निरभिसंधि, न तावदेतत् । तान्येव चास्य चरितानि दशाननस्य धिक्चिन्तया रजनिरक्षिषु नः प्रभाति ॥ ७॥ . . - यथा स्यादेव विवदन्ते विवाद कुर्वन्ति । न मम स्तने नखक्षत न वा रोमाश्चस्तत्र, कि : स्वागन्तुकोऽय कोऽपि वेपभेद इति परस्परमनयोविवाद इति भाव। विवदन्त इति 'मासन-' इत्यादिना विमती तट् । करजा नखा. । 'पुनर्भव कररुहो नखोऽत्री' इत्य- मर । सामान्यवनिताना संभोगमुक्त्वा नायिकाविशेषसभोगमाह-प्रभात इति । अन्यतोऽन्यन चेय काचित्सहचरी सखी फर्मभूता न सुखयति । कीदृशी । प्रभाते प्रात काले, अनु समीप रहोऽनुरहसम् । 'अन्ववतप्ताद्रहस' इत्यच् समासान्त । यद्वा रहोऽनु लक्षीकृत्य । अव्ययीभाव । पूर्ववदच् । तत्र वृत्त कथा पृच्छन्ती । कथ रहो- वृत्तान्तेन सहचरीन सुखयतोत्यत आह-नवोढा नवविवाहिता यत अत एव सखी- वच श्रवणानन्तर नीच्या रज्जया मुकरितमुखी नम्रमुखी । तु पुन , अस्या कुचो.. श्वमलारश्चेष्टा विशेप आसा सखीनां कृते गृह गुप्तमप्रत्यक्ष करजपद नखस्थान कथयति । स्वामिनी रद्दोवृत्त रज्जया वक्तुमशता वारवार रहोवृत्त पृच्छन्त्य सस्य. कुचयोनख-' वृत्तेनैवमेकान्तावानुराग जानन्त्वित्याशयेन चेठाविशेषेण तया कथितमिति भाव । योदशीनाम् । अनिश वारवार पाकुर पालीलिखन्तीनाम् । प्रभृतिशब्दोऽयमारभ्या- र्थोऽव्यय । यत प्रभृति यत आरभ्येत्यर्थ । पुरोधसा शौपरेनामानुष्यक मनुष्यकर्म ।। 'योपधाद्रपौत्तमागुञ्' । अणव. श्रुतवानस्मि । 'ध्रु श्रवणे' 1 रड्। मिपोऽम्भावं । •दशामवस्यम् । तत्ताशमिति । तादृशमनिर्वचनीयम् । अद्भुतमाश्चर्यजनाम् । इत' इत्याद पुस्तकान्तरे नास्ति २. 'मनुध्याति- याति . १.

·१४८. “. • काव्यमाला। - अपि च । श्रुत्वा दुःश्रवमदुतं च मिथिलावृत्तान्तमन्तःपत: चिन्तापह्नवसावहिस्यवदनवाग्वप्रकीस्मितः। हेलाकृष्टसुरावरोधरमणीसीमन्तसंतानक- .:: सम्वासोज्ज्वलपाणिरम्यवति मां.वृत्सो न लद्देश्वरः ॥ ८ ॥ (विमृश्य । आकाशे ।) अहह, दारुणेयमस्माकं चिरजीविता । प्रीते विधातरि पुरा परिभूय मां- न्वन्नेऽन्यतो यदभयं स भवानहंयुः ।। तन्ममणि स्वशति मामतिमात्रमद्य हा वत्स शान्तमथवा.दशकंघरोऽसि ||९|| तेजो रामरूपम् । एतत्म न निरभिसधि न निरभिप्रायम् । तावदिति लोयोक्ती । दशाननस्य तानि चरितानि दुष्टचरितानि धिक् । पियोगे द्वितीया । नौ ममाक्षिषु * दर्शनपथेषु रजनी रानि प्रभाति प्रतिभाति । चिन्तया जागरणेऽपि चक्षुप्यन्धकार इवे.' ति भावः । न इति 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येवे बहुवचनम् । श्रुत्वेति । रकेश्वरी रावणो मा नावति'न प्रीणाति । कीडशाः । दु धर कर्णपटा रामसीतापरिणयात् । अद्भुतमाश्चर्यजनकम् । दरयनुर्भवात् । एतादृश मिथिरारत्तान्त श्रृंवा अन्तरभ्यन्तरे पतन्ती या चिन्ता तस्या अपहवेन गोपनन सावहित्यान्याफारगुप्तिसहितानि यानि वद- नानि तेषु दासु मुखेनु त्यचि लचि प्रतित्यम् विखणे दर्शित स्मितमोपद्धासो येन स.। मुकदेशाताल्पहास इत्यर्थः । हेरया लीरयाकृष्टा या सुरागेधरमणीना देवान्त - पुरस्रीया सीमन्तेभ्य सतानमनग्देवरक्षमारा तस्या वासन सारभेणोज्ज्वल. स्थात. पाणिर्यस्य स तथा । 'सग्दामोयल-' इति पाठे सगेकसारा, दाम • मारासमूहा, इन्यनगोमेंदः । यदा सगेव सदाम । यथा सूध सूरतन्तुरिति । मीमन्त फेशरचना- भेदः । सिंचमि' इति प्रसिद्धः । अादित्याचारगुप्ति' इत्यमरः । अह पेदे । दारणा 'पटिनां प्रीते विधातरीति । म भानिरयामाने । रिपातरि शिवे प्रीते सति मर्यान्मनुप्यान्परिभयानात्याहयुरहरारयुक्तः स.पुरा पूर्व पदलतो मर्यान्येभ्यो- सप गरे तयास्तदतिमात्रमत्यमा मर्मणि इदि स्मृति । मानुगदामादायगरपाहिन भयितीति भार । रामाददिन निधित्याद-हा यासेनि । हो यम् । वारा, क्र. मि । शान्तमिति मारोक्तिरायणस्यापि सीयांतिशय रमा हसपायो- भा-अति । एपमधमे रामो दशापण सपा गित भार, अय.. 1: 'मुगवरोधनवम्- 'मुराधिराजरमणी-'. - 1 .

·४ अ] अनर्घराघवम् । २४९ (सनिगशैम् ।) अहो मैथिलस्य नृपतेरकार्यज्ञना । विश्वामित्रवशीकते हृदि वय मा भूम सवन्धिन:- स्ते दृष्टा न क्थ पुराणमुनयो मान्या पुलस्त्यादय । जामातापि महेन्द्रमौलिबलभीपर्यवरत्नाकर- ज्योत्स्नापुष्टनखेन्दुदीधितिरय नापेक्षितो रावण ॥ १० ॥ .. - (पुरोऽवटोय।) कथ मिथिलाचरितानि चरितुमनुमहिता चिरति चत्मा शूर्पणखा। (पविश्य शूर्पणखा ।) शूर्पणखा-(सहर्षम् ।) अम्महे,, सौम्मसुन्दरविआहणेवच्छलच्छीवि- च्छरिदकान्तिपब्माराइ रहुउलफुमाराण मुहपुण्डरीआइ पेक्खन्ती जुउच्छि-' देणावि माआमाणुसीभानेण विदयौकिदम्हि । अम्मो सा तारिसी गुणाणं पकिदी जा विपक्खहत्यपडिदावि संहावेदि । -रिति 'अहशुभसौमुस्' । अकार्यकत्वे हेतुमाइ-विश्वामित्रेति । विश्वामित्रेण वशी- कृतेऽनायत्तीकृते हृदि सति वय संवन्धिनो मा भूम मा भविष्याम । ते पुन पुराणमु.. नय पुलस्त्यादयो मान्या कथ न दृष्टा । पुलस्त्यापत्यवादपि रावणो 'वरीतुमईतीति भाव । ननु मवतु पुलस्त्यायो मान्यास्तथापि वरगुणाभावादेव रावणो न त' इत्यता आई-अय रावणोऽपि जामाता नापेंक्षित । कीदृश महेन्द्रमौलिरेव वलभी प्रासादो. परिगृह तदेव पर्यक । पालक' इति प्रसिद्ध खट्वाभेद । तंत्रस्यो यो रलाकुरस्तस्य ज्योत्नया पुटा नखचन्द्रदीधितिर्यस्य । तादृशोऽपीत्यर्थ । चरितु ग तु चरत्रिया विधातु 'वा । चिरयति विलम्यते 1 अम्महे इत्यादि । 'अम्महे, सौम्यसुन्दरविवाहनेपथ्यल.. मीविच्छदितकातिप्रारभाराणि रघुकुरकुमाराणा मुखपुण्डरीकाणि प्रेक्षमाणा जुग प्सितेनापि मायामानुपीभावन.कृतार्थीकृतास्मि । अहो सा तादृशी गुणाना प्रकृति विपक्षहस्तपतितापि सुखयति' इति च्छाया । इह अम्महे विस्मये । 'अम्मो अम्महे इति पद कुर्यास्त्रीणा तु विस्मये' इति मरतं । यद्वा अम्ब हे हे मात । सौम्या प्रिय- दर्शना मुदरी शोमावती विवाहक्ष्मी । यद्वा सोम एव सौम्य ' । स्वाधिक प्यन् । सोमस्य चन्द्रस्येव सुन्दगी विवाहलक्ष्मी । 'सामसुदरी' इति पाठे] श्यामसुन्दरी या. विवादर मीविवाहाधिष्ठात्री देवता तस्या नेपथ्य शोमारकरण वा । यद्वा श्यामसु दरेणं रामेण सह विवाहस्तस्य नेपध्य प्रसाधन तस्य लक्ष्मी शोभा । विच्छदिता अतिशयिता या कान्तिस्तस्या प्रारभारो विस्तारो येषु तानि रघुकुर कुमाराणा चतुर्णो मुसपुण्डरी- १ 'नावेक्षित २ 'वत्सा में. । - ·१५० काव्यमाला। माल्यवान् -(दृष्ट्या सन्नेहम् ।) कथं वत्सा शूर्पणखा । वत्से, अयमहम् । इत इंतो भवती। शूर्पणखा-कधं इह जेव्व अदालअसिहरपणीवे मादामहो । अहो, .दुसिलिछता दहकनाणम् । जं दाणिं पजागरकिलिअन्तलोअणो पडि- क्खणजिम्भिआपसारिदमुहकुहरदिबहिअअहिदकठिणकजभारो 'अण्णो विझ को वि दीसदि । अहवा सामण्णो वि गुरुओ. मन्तिभावो. विसेसेण । • साहसेकरसव्ववसाअस्त चण्डचरिदस्स अम्हसामिणो रावणस्स । जाशामि में जेव्व पडिपोलान्तों चिडदि.। जाव णे उत्सप्पामि । (सविषादमुपसृत्य ।। अज्ज, वन्दे। . माल्यवान् वत्से, कल्याणिनी भूयः । इहास्यताम् । अपि भरत- शत्रुघ्नाभ्यां "मिथिलामुपस्थितो दशरथः । शूर्पणखा (पविश्य ) अज्ज, दसरहे आअदे कुमाराणं गोदाणमङ्गले अ. संवुत्ते दावमए पत्तं मिहिलाणअरम्। काणि प्रेक्षमाणा जुगुप्सितेन निन्दितेनापि मायामानुपीभावेन कपटमानुपीत्वेन कृतार्थी- कृतास्मि । अम्मो वितर्के देशीय पदम् । सातादृशी गुणानां प्रकृतिः स्वभावो या विपक्ष- '. . हस्ते पतितापि सुखयति । इतोऽत्रोपविशामि, अस्मि वा। कधं इह जेव्वेत्यादि । 'कथमिवाधलकशिखरमनीवे मातामहः अहो दुःलिष्टता दग्धकार्याणाम्। यदिदानी प्र- जागरप्लान्तलोचनः प्रतिक्षणजम्भाप्रसारितमुखकहरदृष्टहृदयस्थितकठिनकार्यभारोऽन्य इव . कोऽपि दृश्यते।अथवा सामान्योऽपि गुरुको मन्त्रिभावो विशेषण साहसकरसव्यवसायस्य' 'चण्डचरितस्यास्माक स्वामिनों रावणस्य । जानामि मामेव प्रतिपालयस्तिष्ठति यावदेन-. मुपसमि । आर्य, वन्दे [इति छाया 1] इहालकं 'अटारो' इति प्रसिद्ध धनधारण- स्थानम् । शिखरमप्रम् । प्रनीवं प्राङ्गणम् । मातामहो माल्यवान् । दुःश्लिष्टता दुःखदता । दग्धकार्योगां निन्दितकार्याणाम् । 'दग्धहतकनिन्दितानि कुत्सायाम्' इति शान्दाः। जृम्भा 'हॉफी' इति प्रसिद्धा । कठिनं दुपर गुरु का । गुरकोऽसत्य ! व्यवसायो व्यापारः । चाड तीक्ष्णम् । रावणस्या कृते इति शेषः । राव सक्षोहरा पन्प्रिभावो- ऽतिदुफर इत्यर्थः । यावच्छन्दो यस्मादर्थे । यसदोनित्याभिसंपन्धात् ।:यस्मान्मी प्रतिपालयस्तिष्ठति तदेनमुपसमोरयर्थः । अपिः प्रग्ने । शुर्पणखावास्ये--'आर्य, :दार आगते कुमाराणा गोदानमाले च सत्तेतावन्मया प्राप्त मिथिलानगरम् [इति 1. 'फल गणिनि, दास्यताम्.' ... 'सर रेहमपस्थितः', 'शगुमाभ्यामपस्थित.. . -- - ·'१५१. अनपरायवम् । माल्यवान् -(निःश्वस्य ।) अतिप्रकाशोऽयमों यथा निवृत्तस्वीकरणा 'जानकीति । शूर्पणखा---अधं ई। माल्यवान् (विमृश्य ।) अहो दुरात्मनः क्षत्रियब्राह्मणस्य कुशिकज- न्मनो दुर्नाटकम् । . यज्ञोपलवशान्तये परिणतो राजा सुतं याचित- स्तं चानीय विनीय चायुधविधौ ते जानिरे राक्षसाः। त्रैयक्ष विदलय्य कार्मुकमथ स्वीकार्य सीतामितो 'नो विनः कुहनाविटेन बटुना किं तेन कारिप्यते ॥ ११ ॥ पणखा अन , एव्वं णेदम् । सो भए तत्थ बह्मणो वसिद्धमहे- सिणो.वि फुरन्तो दिहो। माल्यवान् -(विहस्य ।) वत्से, तपोभिरस्य ब्राह्मणादेशोऽपि स्थानिव- दावेन क्षत्रकार्य न जहाति । कि च स्वभावमधुरोऽपि काकुत्स्थबटुरौत्प- छाया । इह क्षत्रियाणां गोदानस्वरूपमङ्गलपूर्वको विवाहः क्रियत इत्याचारः । अर्थों. विषयः । स्वीकरण विवाहः । 'अध किम्' स्वीकारे । दुर्नाटकं दुश्चेष्टा । यज्ञोपल- चेति । उपप्लवो विघ्नः । सुतं याचित इत्यत्र यद्यपि कर्मणि कः, तथाप्यत्राप्रधानकर्म- गस्तेनाभिहितत्वात्सुतमिति द्वितीयां । 'प्रधाने कर्मण्यभिधेये लादीनाद्विकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनाम्' इति वचनात् । विनीय शिक्षयित्वो । जमिरे , हताः । 'हन हिंसा. गत्यो.' । लिट् । कर्मणि तट् । 'गमहन-' इत्युपघालोपः । 'हो हन्ते--' इति हस्य घटाम् । ग्यक्षों महेश: तस्येदं त्रैयक्षम् । 'तस्येदम्' इत्यम् । 'म प्वाभ्यां-' इत्यैच् । "विदलय्य भक्त्वा । 'दलं विदारणे चुरादावदन्तः । अथानन्तरम् । स्वीकार्य :विवाह्य । इतोऽस्मादनन्तरम् । कुइना दम्भाचरण तया विटो धूर्त. । 'कुहना दम्भच- र्यायाम्' इति मेदिनीका । 'कुहना लोभान्मिध्येर्यापथकल्पना' इत्यमरः । तेन पटना . 'कौशिकेन किं- कारिष्यते किं कर्तव्यमिति नो विद्मो न जानीम; । यद्वा नो विनोऽपि तु जांनीम एवं । अनन्तरं रावणवधोऽनेन कार्य इति भावः । कारिष्यत इति फर्मणि लट् । 'स्पंसिच्-' इत्यादिना वृद्धिरिडागमश्च । अजेति । 'आर्य, एवमेतत् । स मया तत्र ब्राह्मणो वसिष्टमहरपि स्फरन्दष्टः' इति च्छाया। इद ब्राह्मण. कौशिकः । तपोभिरस्येति । आदेशोऽतिदेशः । स्थानिवद्भावेन, स्थान प्रकृतधर्मास्यास्तीति स्थानो, स्थानिना तुन्य वर्तते स्थानिवत्, तस्य मावेन तत्त्वेन । तथा च क्षत्रियत्वेने- १.प्रतिपदप्रकाश ·४ अङ्कः अनर्थराघवम् । १५३ माल्यवान्-~-वत्से, मा मैवम् । महादोपो हि तादृशेन धर्मविन- यिना वीरप्रवालेन परिगृहीताया वैदेह्याः प्रसह्यापहारः । पश्य । दोस्तम्भद्वयदर्पडम्बरमिति स्पष्टं न विस्पन्दवे वैदेहीकरबन्धमूननमिति प्रस्तौति न ब्रीडया । इत्यालोच्य कृतस्मितैर्मुनिभिरादिष्टेन येन क्षणा- दात्तं वन्दितमाञ्चितं च सहसा भग्नं च तादग्धनुः ॥ १३ ॥ तत्कथं च तस्मिन्निशाचरनाथमाततायिनमनुजानीमः । शूर्पणखा---(नि.श्वस्य ।) जघा णिरूविदं मादामहेण । अहो कालस्स माहप्पं, जं दाणि तिहुअणजअलच्छीलीलावन्दिआरे महाराअरावणे वि एव्वं मन्तीअदि। माल्यवान्-वत्से, मुनिरपि गुरुर्दिव्यास्त्राणां बभूव दिवौकसा- मजगवधनुर्भङ्गे तावानहो स महोत्सवः । विना नान्या युक्तिरिति भाव. मा मैवम् । वदेत्यध्याहार्यम् । महान्दोषो यस्मात्स महादोष । धर्मेण विजयो धर्मविजयी । प्रवालोऽतिशिशुरकुरो वा। परिग्रहीता विवाहिता । प्रसह्य हठा- त् ।दो.स्तम्भेति । अय राम इत्यध्याहार्यम्। दो.स्तम्मद्वयदर्पाणां डम्बरो विस्तार स्या- दिति कला स्पष्ट व्यक्त न विस्पन्दते न प्रभाशयति । वैदेहोकरपन्धसूचन सीताविवाह- कथन स्यादिति कृत्वा नोडया लज्जया न प्रस्तौति नाख्याति । इत्यालोच्य शारवा कृत- स्मितर्मुनिभिः शतानन्दादिभिरादिष्टेन येन रामेण तागतिदुराफर्पण धनुः सहसात्त गृहीतम्, वन्दित नमस्कृतम्,आश्चित नामितम्, अनन्तर भन्ममिति । येन महेशधनुरारोप्य भम तस्य कलत्रापहरणेऽवश्यमनिष्ट स्यादिति भावः । ननु 'मुनिभिरा' इत्यत्र द्वादशे. ऽक्षरे यतिभगो दोष , पदमध्ये यतेरसभवादिति चेत् । न । विशेपगुणेनादोपत्वात् । फेचिरपाठविश्राम यतिमाहु. । तथा चोक्तम्-'विश्रामो यतिरुच्यते' इति । वस्तुतस्तु यत्र श्रवणोद्वेगो पन्धपारध्यादिक वावयवान्तरेण प्रच्छाद्यते तत्र न दुपणम् । तथा च मुनिभिरादिष्टनेत्यत्र न प्रवणोद्वेगो न वा पन्धपायष्यादिकमिति न दोपः। तस्मिनगमे । आततायी पलनापहारी। 'अग्निदो गरदधैव नानपाणिर्धनापह. । क्षेत्रदारापहारी र पडेने आततायिन. ॥' इति स्मृति । अधेति । 'यया निरूपित मातामहेन । अहो बालस्य माहात्म्यम्, यदिदानी रिभुवनजयलक्ष्मीलीलाबन्दीकारे महाराजरावणेऽर मन्ध्यते' [इति च्छाया । इह मातामहो मातृपिता । मुनिरपीति । एता जगी १. निजधर्मविजयिना'; 'धर्मविनगिना'. २. 'सतम्'. ३. 'का तस्मिन्'. ४. 'दोमुष्य च निश्वस्य'.

·काव्यमाला । रघुपतिगुणक्रीतामेतामवेहि जगत्रयों विपरिणमते दौर्जन्यं तु प्रभुत्वपदेन नः ॥ १४ ॥ शूर्पणखा को संदेहो तस्सि विवाहमहूसवे सव्वं मए पञ्चक्खीकि- दम्। माल्यवान्–तदेवमेकलोप्टवधः स्यात् । तथाहि । मिथिलां प्रविश्य बलादाकृष्यमाणे कलत्रे कथं तितिक्षेते रघुराजपुत्रः । तं चोत्तिष्ठमानं पौरीनपदप्रकतयोऽप्यनुतिष्ठेरन् । किमङ्ग, संबन्धिबान्धवाः। यथोक्तम्-- 'आरण्योऽनिरिव दुःसहदुःखामर्पजं तेजो विक्रमयति, मण्डलस्य चानु- ग्राह्यो भवति' इति । शूर्पणखा--(दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ।) अज्ज, किं दाणि जुत्तम् । रघुपतिगुणक्रीतां रघुपती रामस्तस्य गुणेन क्रीतामवेहि जानीहि । “क्रीतात्करण- पूर्वात्' इति डीम् । कुतः। मुनिरपि विश्वामित्रोऽपि दिव्यास्त्राणां गुरुरुपदेष्टा बभूव । दिवौकसा देवानामजयवधनुर्भङ्गे पिनाकनामकहरधनुर्भहे तावानेव महोत्सवः । धनु- ष्यभन्ने यादृश उत्सव आसीतादृश एव भन्नेऽपीत्यर्थः । पिनाकमले देवानां क्रोधस्यो- चितत्वात्तं विहायोत्सवाचरणे रामेऽनुरक्ता देवा इति भावः । एतादृशे रामे सत्येव नो- ऽस्माकं प्रभुत्वशब्देन दोर्जन्यमान विपरिणमते विपर्यस्यति । कर्मव्यतिहारे सइ । न स्वैश्वादिकं भविष्यतीति भावः । पिनाकोऽजगवं धनुः' इत्यमरः । को संदेहो इति । 'कः सदेहस्तस्मिन्विवाहमहोत्सवे सर्वे मया प्रत्यक्षीकृतम्' [इति च्छाया ।] तदेव- मिति । कलापहरणे सतीत्यर्थः । एकलोपवध इति । लोष्ट मृत्तिकाखण्डम् । यथा लोटद्वयास्फालनेनान्यतरस्फुटनं भवति तथा यो वधः स एकलौष्टवध इत्युच्यते । मिथिलातः सीतायामपहतायो रामो रावणो वा न भवेदित्यर्थः । यद्वा बहुभिर्जनमि- लित्वा लोप्टेनकेन य एकस्य वधः क्रियते स एकलोटवधो भग्यते । आकृष्यमाण आनीयमाने । तितिक्षेत क्षमतेत्यर्थः । 'तिज निशामने' । 'गुप्तिज्किद्भपः सन्' इति क्षमा सन् । उत्तिष्टमानं यत्नं कुर्वाणम् । किमङ्गेति । किं पुनरित्यर्थः । अङ्ग संयोधने वा । 'अङ्ग संबोधने हर्ष पुनरर्थे च दृश्यते' इति मेदिनीकरः । यथोक्ता मिति । चाणक्यादाविति शेपः। भरण्यं वनं तत्र भव आरण्यः । विक्रमयत्यतिश- त्तिकयति । मण्डलस्य राष्ट्रस्य । द्वादशराजचक्रस्य वा। अनुप्रायोऽनुगम्यः । अजेति। 'आर्य, किमिदानी युक्तम्' इति च्छाया।] वनीकसो वानराः । वसतीति वास्तव्यः । १. मिथिलायाम'. २. 'तितिक्षते'. ३. 'राजपुत्रः'. ४. 'जानपदाः'. ५. "किमु- तान. ६. 'तथोक्तम्'. ७. 'अभिरिव दु.सा-'. ।

·४ अड्द] अनर्थराघवम् । माल्यवान्-शृणु वत्से, कार्यतासि । अस्ति वनीकसां मन्त्री जा- बवान् । स मतङ्गाश्रमवास्तव्यामुपसृत्य श्रमणां नाम सिद्धशवरोमभ्यार्य- तवान् । यथास्य वालिनो द्वैराज्येन क्षीणा लुब्धोपवारिताः प्रकृतयः कि- किन्धायां कुंमारसुग्रीवमभिपेक्ष्यमाणाः सामवायिक रामभद्रमपेक्षन्ते । शूर्पणखा—(सातकम् ) कध खत्तिअपोदओ वालिणिग्गहे वि स- हाओ समीहीअदि । तदो तदो। माल्यवान्-ततश्चायोध्यातः कैकेय्या भरतवार्ताहरणाय प्रेपिता मन्थरा नाम स्थविरदासी कठोरतरणितापवंजानलज्वालावलीढजीविता मि- थिलाप्रान्तरे तिष्ठतीति निदाघकिरणान्तेवासी सतीर्थ्यमृषि याज्ञवल्क्यमु- पस्थाय सप्रत्येव निमेषमात्रान्निरत्तो हनूमान्कथयति । अतस्त्वमप्यस्म दनुरोधेन हनुमत्प्रत्यवेक्षितस्वशरीरा परपुरप्रवेशविद्यया मन्थराशरीरमधि- तिष्ठन्ती मिथिलामुपेत्य प्रत्ययिता सविधानकमिदं दशरथगोचरीकरिष्यसि । इत्याविना गुरुनिदेशचर्याप्रसङ्गेन पचपापाणविषमकण्टकव्यालकुलन- वसेस्तव्यत् । 'क्र्तरि णिच्च' इति तद्वृद्धि । क्षीणा अधना अप्रधाना वा । लुधा लोलुपा । अपवारिता अपकृता । प्रकृतय शिष्य । समवाय सै यसमूहस्त समवै. त्यागत्य मिलतो भवतीति सामवायिर । 'समवायान्समवेति' इति टस् । कथमिति। 'क्य क्षत्रियपोतको वालिनिग्रहेऽपि सहाय समीयते । ततस्तत' [इति च्छाया ।] अत्र कयमाश्चर्ये । निग्रहो मारणम् । स्थविरदासी वृद्धचेटो । कटोर परिणतो दु- सहो वा । अवलीट गृहीतम् । 'प्रान्तर दश योऽध्या' इत्यमा । निदाघकिरणान्ते- वासी सूर्य शिष्य । 'छात्रान्तेवासिनी शिष्ये' इत्यमर । सतीर्यमेवगुरुम् । 'सतीर्थ्या- स्त्वेकगुरव' इत्यमरः । उपस्थायाभिवाद्या परपुरमन्यकायम् । प्रत्ययिता जातसप्रत्या। सविधानक रामभद्रवनप्रेषणमरतगज्यदानरूपम् । निदेश आज्ञा 1 'आज्ञा निर्देश आदेश' इत्यमा । चर्याचरणम् । प्रसङ्ग प्रसत्ति । विषम महत् । ब्यागे . १ (चिन्ता नाटयति ।) शृणु वत्मे २ 'श्रवणाम्' ३ 'अपचिता' ४ 'कुमारम्'. ५. स्थविरतरा'. ६ 'पटारतरतरणि 'वनानतावलीह-''प्रान्त निदाघ किरणयाकरणान्तेवासी' १० 'सप्रत्ये' ११ 'हनूमदवेक्षिन' १२ उपतिष्टती' १३ पुरुष्व' १४ 'भाविना च' १५ 'व्यालरहलाम्' ·१ अङ्क: अननराववम् । १५७ माल्यवान्-(विहस्य ) वैसे, साधु । वृद्धसंगदिनी ते दृष्टिः। य- दाह -'यो झुपनतस्य पुत्रदारानतिमन्यते तस्योद्विगं मण्डलमभावायो- पतिष्ठते' इति । किं पुनरस्मामु नैप निसर्गतेजस्वी सश्रयप्रवृत्तिमातिष्ठते । शूर्पणखा-हू । अण्णं भणामि ! अवि एव् करिस्मदि समभद्दो। माल्यवान् कः संशयः।लोकोत्तरं हि किमप्युन्मीलयन्तो जगति राज्योपभोगेभ्योऽपि वीभत्सन्ते महानुभावाः । शूर्पणखा-अण्णं वि किं वि अणत्यन्तरं अत्थ पडिदमिति तस्केमि। माल्यवान्-(सहर्षम् ।) किं तत् । शूर्पणखा-मए जणअणअरादो णिकन्तीए मुद, जघा खुडिदासिरि- कण्ठसंरासणा दामरहिणो मच्छरेण सअलखत्तिअकिदन्तो परसुरामो परागदो ति। माल्यवान-(संदर्पम् ।) सर्वमुपपद्यते । भुनार्गलितनर्मदामकरचकदंष्ट्राकुर- व्रणप्रकरकर्कश किमपि विमद्रुग्रं वपुः । अपि तु शरणागतस्याप्रिय न कर्तुमर्हतीति भाव । सवादिनी सदृशी । दृष्टिीनम् । अतिमन्यतेऽपहरति । उद्विग्न विस्ल कुद्ध च । मण्डल स्वचा परचर च । उपति- छते पर्यवस्यति । यल गुरुत इति यावत् । प्रतियने तट् । निसगैलेजस्वी स्वभावते- जोयुक्त । राम इति शेष । सश्रयप्रतिमाश्रयेण वर्तनम् । आतिष्टतेऽङ्गोकुरुते । अपि तु नाहीतुरुत इत्यर्थ 1 'आट स्थ प्रतिज्ञाने' इति तद् । अयमभिमानो नाम नाट्याटसार । 'अभिमानोऽपरित्यागो दु खोद फास्य यत्' इति मरत । प्रमे। 'हू प्रश्नेऽङ्गीकृती रोपे' इति विश्व । अण्णमिति । 'अन्यद्भणामि । अप्यैव करिष्यति रामभद्र' इति च्याया।] इहैव दण्डशारण्यप्रवेशरूपदारथवाश्यमियर्थ । उन्मी- त्यन्त प्रभाशयन्त । पीभत्सन्ते जगुप्सन्ते । राज्योपभोगानिन्दन्तीत्यर्थ । राज्यो- पभोगेभ्य इति 'जुगुप्साविराम-' इत्यादिनापादानता । बीभत्सन्त इति 'मान्वपदा. शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य इति सन् दीर्घश्च । इदानीमेतदकातिपादितमर्थं स्तोतुमुप- प्रमते-अण्ण वीति । 'अन्यदपि मिप्यनन्तरमन पतितमिति तयामि' [इति च्छाया ।। 'मया जनकनगरानितान्तया श्रुतम्, यया क्षुण्णश्रीरण्ठशरासनस्य दाशर- धर्मात्सर्यण सकरक्षनियतान्त परशुराम परागत इति इति च्या!] इह मात्सर्य- मीर्ष्या । कृतान्तो यम । भुजार्गलितेति । सोऽसौ मुनि परशुरामो गुरोर्मद्देशस्य १ 'साध वत्से'.२ बुद्धि ३ 'अभिमन्यते'.४ 'वत्से, क सशय । लोकोत्तर किमपि रूप- मुन्मीलयन्त'५चि अण्ण वि' ६ 'कीदृश तम्' ५ 'सहर्षम्' इति पुस्तान्तरे नास्ति.

·काव्यमाला। स येन परशौ हुतो नृपतिरर्जुनः कौतुका- दसौ कथमुपेक्षते गुरुधनुर्पालीकं मुनिः ॥ १५ ॥ ' परं वनेनापि सकलमूर्धाभिषिक्तकण्ठकाण्डरुधिरावसेकपङ्किलकुठारेण दु- रभिभवो दाशरथिः। शूर्पणखा--(साभ्यमयम् । अहो दुहमुहे तसि खत्तिअवटुए एवं संभायेदि मादामहो। माल्यवान्-त्से, नैतजानासि । सर्वराजकदुर्धर्ष सर्वदेवमयं धनुः। भन्नता रामभद्रेण विजिग्ये भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ इदानी तु राजन्यरुधिराम्भोधिकृतत्रिपवणो मुनिः । माप्तः परशुरामोऽयं न विद्मः किं करिष्यति ।। -१७ ॥ . तदेहि राजकुलमेव गच्छावः । (इति निष्मान्ती) विष्कम्भकः। यद्धनुः पिनाकस्तस्य व्यली पीडनमप्रियं वा कथमुपेक्षते । अपि तु नायमुपेक्षा करि- ध्यतीत्यर्थः । येन मुनिनार्जुनः सहस्रार्जुनी नृपतिः कौतुकात्परशी कुठारे हुतो दग्धः । मारित इति यावत् । कीदृशः । किमप्यतिशयितमुझं शरीरं पिभ्रधानः । मुजाभिर्या- हुभिरर्गलिता या नर्मदा नदीभेदस्तस्या मारो जलजन्तुभेदस्तस्य चक्र समूहस्तस्य दारस्य दन्तामस्य वगप्रकरण क्षतप्तम्हेन फर्कश फठिनम् । पुरा फिल पाहुभिर्न- भेदो यमा खोभिः सह जलपीडां कुर्वतः सहस्रार्जुनस्याहानि मकरचनः क्षतानीति पुराणम् । विभ्रदित्यत्र 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुनिषेधः । 'मर्धाभिपित्तो राजन्यो पाहुजः क्षत्रियो विराट्' इत्यमरः । पछिलः कर्दमयुक्तः । पिच्छादित्वादिलम् । अहो इति । 'अहो दुग्धमुखे तस्मिन्क्षत्रियटक एवं संभावयति मातामहः' [इति च्छाया।] इह दुग्धमुखोऽतिशिनः । सर्वराजकेति । राज क्षत्रियसम्हः । 'गोरोक्षोप्ट्रोर-' इति वुन् । दुध दुराकर्षम् । पिजिग्ये जितम् । 'जि जये। कर्मणि लिट। 'सन्लि- टोजें: इति कुखम् । राजन्येति ।राजन्यःक्षत्रियः। त्रिपवणं त्रिसंध्यमानम् । राजकुल १. 'परणनेन'. २. 'पाण्टमंदग'. ३. (विदस्य ।) ने तायग्नानामि', ४.गिनितम्.' ।

·४ अङ्क: अनर्थराघवम् । १५९ (नेपथ्ये।) भो भो जनकाग्निहोत्रपरिचारकाः, पाद्यं पाद्यम् । अर्कोऽर्थः । आजन्मब्रह्मचारी एथुलभुजशिलास्तम्भविभ्राजमान- ज्याघातश्रेणिसंज्ञान्तरितवसुमतीचक्रनेत्रप्रशस्तिः । वक्षःपीठे घनास्त्रव्रणकिणकठिने संक्ष्णुवानः प्रपत्का- न्प्राप्तो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुको जामदग्र्यः ॥ १८ ॥ अपि च.। 'एष त्रैणकपोलकुङ्कुमलिपिस्तेयातिमोरौ भुने विभ्राणश्चतुरन्तराजविाय ज्यानादरौद्रं धनुः । तूणावेव पुनस्तरां द्रढयति स्वादन्तरस्मात्पटा- दारुष्टः कुशचीरतन्तुभिरभिवृद्धो मुनिर्भार्गवः ॥ १९ ॥ राजगृहम् । 'राउल' इति प्रसिद्धम् । अग्निहोत्रमग्निहोमः । पाय पाद्यार्थमुदकमित्यर्थः । अर्घः पूजा । 'अर्घः पूजनमूल्ययोः' इति विश्वः । खरया आदराद्वा द्विरुक्तिः । आज- न्मेति । जामदायः परशुरामः । प्राप्तोऽस्तीति शेषः । आजन्म जन्मन आरभ्य ब्रह्म- चारी । पृथुलो विशालो यो मुजस्ता विराजमाना या ज्याघातश्रेणिः प्रत्यश्चिकात्रणपति- स्तस्याः संशयान्तरिताच्छादिता वसुमतीचक्रस्य भूमण्डलस्य जैत्रप्रशस्तिर्यस्य सः । ज्याघातपतिव्याजेन जयप्रशस्तिरिव लिखिता वर्तत इति भावः । धनः कठिनो निरन्तरो वा । व्रणकिणः क्षतमृतमांसचिहम् । संक्ष्णुवानस्तेजयन् । 'समः क्ष्णुवः' इति तड् । प्रपत्कान्वाणान् । 'पृपत्कवाणविशिखाः' इत्यमरः । राजन्यगोष्टयेव वनगजा इति रूपकम् । मृगयाखेटकम् । अत्रेति जयतेस्तजन्ताप्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण् । पप इति । एष मार्गको मुनि गोरपत्यं परशुरामोऽतिक्रुद्धः सन् । पिनाकमावणा- दिति भावः । स्वात्स्वकीयादन्तरस्मादुत्तरीयात्पटाद्वस्त्रादाकृष्टः कुशचीरतन्तुभिः सू. मवल्कलसूत्रः करणभूतैः तूणावेव इयुधी कर्मभूतो पुनस्तरां पुनरपि यति । कि कुर्वन् । भुजे वाहो धनुर्बिभ्राणः। कीदृशे । स्त्रैणः स्त्रीसंवन्धी यः कपोलस्तत्र या कुटुम. लिपिः कुड्डमपत्रावली तस्या: स्तेयेन चौर्यणातिमोरावतिशयिताके । अन्योऽपि स्तेयेन सराको भवति। अनेनापि परशुरामाहुना क्षत्रियस्त्रीर्णा कुकुमलिपिश्चोरिता।अतः सशोऽसावित्यर्थः । यद्वा तस्यास्तेये चौर्येतिमीरौ । तदीयभुने स्त्रीकपोलकुङ्कुमलि- पिमोचनं न संवृत्तम् । स्त्रीसबन्धाभावात् । आजन्मब्रह्मचारित्वात् । धनुः कीदृशम् । चतुरन्तराजविजयि चतु.समुद्रान्तराजविजयोत्यर्थः । 'चतुरन्तरीपविजयि' इति पाठे १. 'क्षत्रण'. २. 'अतिभीम'; 'अतिरीदे'.

·१६० काव्यमाला। । (ततः प्रविशति शरचापहस्त: मोधोद्धतो जामदम्यः ।) जामदग्न्यः--(सखेदम् ।) अहह यथा मृष्टभोजिना कृतान्तेन प्रत्यव- सितास्ते सांयुगीनाः । वर्तमाने तु शस्त्राशस्त्रिकथैव का नवभवद्गीर्वाणपाणिधमाः पन्थानो दिवि संकुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते भटान् । लक्ष्मीरप्यरविन्दसौधवलभीनिव्यूहपर्यङ्किका- विश्रान्तैरलिभिर्न कुञ्जरघटागण्डो तैर्मोदते ॥ २० ॥ चतुरन्तरीपस्य चतुर्दीपस्य । 'द्वीपोऽस्रियामन्तरीपम्' इत्यमरः । ज्यानादष्टंकाररूपस्तेन रौद्रं भीषणम् । स्रणेति स्त्रियां भवं स्त्रैणम् । 'स्रीपुंसाभ्यां नमनत्री भवनात्' इति नन् । स्वादिति 'पूर्वादिभ्यो नयभ्यो वा' इति विकल्पेन स्मादादेशविधानात् । अन्तरस्मादिति 'अन्तरं पहियोंगोपसव्यानयोः' इत्यन्तरशब्दस्य सर्वनामसंज्ञायो स्मादादेशः । अइह खेद । मृटं स्वादु । कृतान्तेन यमेन । प्रत्यवसिताः खादिताः। 'प्रत्यवसितगिलितखा- दितप्सातम्' इत्यमरः । सायुगीना रणे साधवः सहसार्जुनप्रभृतयः । 'प्रतिजनादिभ्यः ख' । शस्त्राशस्त्रीत्यादि । शनैश्च शनैश्च प्रहत्येदं युद्ध वृत्तं शस्त्राशस्त्रि युद्धं तस्य कथैव का । अपि तु न कापि । युद्धवार्ताप्यधुना नास्तीत्यर्थः । सङ्गामे हता ये पा- धिवास्ते नवा नूतना भवन्तो गीर्वाणा देवास्तेपामसंख्याततया संकटगमनादन्योन्यल- म्बित पाणि धमन्ति तापयन्ति ये पन्यानस्ते संप्रति दिवि व्योनि संकुचन्ति न प्रसरन्ति । रणाभावात् । नवमवदित्यत्राभूततद्भावस्याविवक्षितत्वाविप्रत्ययाभावः । विकल्पो या तद्विधैः । वसुधा पृथ्वी वन्ध्या । प्रयोजकापत्याप्रसवात् । यत एव वन्ध्यात एव भटः- न्वीराम सुते । लक्ष्मोरपि जयधीरपि कुआरघटा हस्तिसम्हस्तस्य गण्डस्थलनिर्गतरलि. मिर्भमरैः सह न मोदते । कि त्वरविन्दसीधवलभीनियपर्यति माविधान्तै भ्रमरैः सद्द । सीधस्य वलभी उपरिकुटी तस्या यो निर्व्यहो नागदन्तकः । 'पेटा' इति प्रसिद्धः । स एव पर्य काल्पखटा इति समासं कृत्वा पवादरविन्दमेर तादशी पर्व- दिका तस्यां विधान्तरिति समासः । अरविन्दस्य विशिष्टपर्यविकारूपणम् । मुलस्या- नात् । तथा च युद्धाभावागजघटागण्डोद्गतालीनामप्रचारात: सह संपन्धो न साभ्याः । जितु पयस्वभाव सह । तत्र तेषां वासयोत्सर्गसिद्धलात् । यद्वार• पिन्देन सह परिया द्वन्द्वसमासः । तपा चारविन्दस्वः पशिास्रीत्यर्थः । अर• न्दैि सहजात, यदिशायां तु गुगन्पिदव्यगन्धारावामिति भारः । यता निम्हो द्वारम् । यलम्मा द्वारमित्यर्थः । नियंत शेसरे द्वारे निर्मदो नागदत है त पाणिः । पतिका तु राष्ट्रा स्यात्' इति मेदिनी करः । नाशग्नोरात्र तानेर- मिति सापे' इति पहुनौदिः । व्यनिहारे' तोममासान्तः । 'अन्योर 1. 'सोदनः'. २. "मिट'. . . ४ डर'.

·१ अङ्कः] अनर्घराघवम् । (सविमर्शाश्चर्यम् ।) शंभुर्यगुणवल्लरीमुपनयत्याकृप्य कर्णान्तिक भ्रश्यन्ति त्रिपुरावरोधसुदृशां कर्णोत्पलग्रन्थयः । सं चास्फालयति प्रकोष्ठकमिमामुन्मुच्य तासामहो भिद्यन्ते वलयानि दाशरथिना तेंद्गममैशं धनुः ॥ २१ ॥ (सरोपविकट परिक्रामन् ।) भो भो विदेहाः, व रामो दाशरथिः । यस्मिन्नर्जुनदोःसहस्त्रनलकपोद्गच्छदस्वच्छटा- निहाले जुहवांबभूविम रुपा राजन्यसत्तामपि । सोऽयं प्राकवलग्रहस्य विघसीभूतेप्वपि क्षत्रिय- क्षुद्रेपु क्षुधितश्चिरेण परशुस्तेनायमन्विप्यते ॥ २२ ॥ (ततः प्रविशति सधैर्यप्रमोदो दाशरथी रामः ।) राम:- साकं शक्तिधरेण तत्रभवतो देवाद्भवानीपते- यः सम्यश्चमवाप चापनिगमं सम्यश्चि सामानि च । दश्यते' इति दीर्घः। पाणिधमा इति 'उग्रंपश्येरंमदपाणिधमाश्च' इति निपातः । शंभुर्यदिति । यस्य धनुपः । गुणवल्लरी गुणलताम् । कर्णान्तिकं कर्णसमीपम् । प्रश्यन्ति पतन्ति । अवरोधोऽन्तःपुरम् । सुदृशां स्त्रीणाम् । स्वं स्वकीयम् । प्रको- टकं कफोरधोभागम् । इमां गुणवहरीम् । तासां त्रिपुरावरोधसुदृशाम् । अहो आश्रये । येन धनुषा तासां पतिवघनिश्चयात्कर्णोत्पलाद्यधारणमिति भावः । अन्यस्य फर्णपातेनान्यासां कपिलभ्रंशः, अन्यस्य प्रकोप्टास्फालनेनान्यासां वलय अंश इत्या- वर्यम् । विरोधनामायमलंकारः। भिद्यन्त इति कर्मकर्तरि तद् । 'भूभृतामन्तःपुरं स्या- दवरोधनम्' इत्यमरः । यस्मिन्निति । यस्मिन्परशौ । रुपा क्रोधेन । राजन्यस्य क्षत्रि- यस्य । सत्तां विद्यमानताम् । सामस्त्यमिति यावत् । यद्वा सत्तां गुणतया व्यवस्थिताम् । तथा गुणीभूता अपि क्षत्रिया हता इति भावः। यद्वा सत्ता स्वरूपम् । तथा च स्वरूपनाने सर्व एव नष्टा इति भावः । वयं जुहवांचभूविम हुतवन्तः। सोऽयं पाशुः क्षत्रियक्षुद्रेणु सत्सु चिरेण क्षुधितो यतस्तेन हेतुनायं क्षत्रियो रामोऽन्विप्यतेऽनुसधीयते । मयेति शेपः। कीहशेषु । प्राकवलप्रहस्य प्राथमिककवल ग्रहस्य वियसोभूतेषु भोजनशेषभूतेषु । कीदृशे परसौ। अर्जुनः कार्तवीर्यस्तस्य दो:सहस्रमेव नलकं मांसादिवेधकलोहशलामा त. स्मात्मोद्रच्छन्ती यासच्छटा रुधिरच्छटा सेव जिहा । लोहितत्वात् । तद्योगाज्जिताले। १.दांमा'. २. रुग्णं तदीदग्पनुः'. ३. 'अद्य'. ४. 'सधैर्यमंध्रमो रामः'. 1 ११ ·काव्यमाला। शूराणां च तपस्विनां च परमां काष्ठामधिष्ठास्नुभि-. स्तेनोभिर्भगवानसौ भृगुपतिर्दिष्टयाद्य दर्शिप्यते ॥ २३ ॥ जामदग्यः-(सखेदोपालम्भमारमानं प्रति ।) भस्माङ्करेति खुरलीकलहे कुमार- मप्याक्षिपन्परंपरोपरसान्धचेता। दृष्टोऽस्मि यः कृतमिथोहसितं शिवाभ्यां तचापभङ्गमपि हा सघृणः शृणोमि ॥ २४ ॥ (विमृश्य च ।) अहो मामरण्यनिवासिनमुपश्रुत्य दुरात्मना रघुकुटुम्बकेन दूर- मुच्वसितम् । (किंचिदुच्चैः।) रे काकुत्स्थाः कथं वः श्रुतिविषयमयं नागमद्भार्गवीयो : दुःसामन्तापचारप्रचितपितृवधामर्पनिस्तारवन्धुः ।. 'प्राणिस्थात-' इत्यादिना लच् । जुहवांबभूविमत्यत्र 'भीहीभृहुवां वच्च' इत्याम्, सुवद्भावश्च । क्षत्रियक्षुद्रेविति 'क्षुद्राज्जातिः' इति समासः। 'अमृतं विघसो यज्ञशेषभोज- - नशेषयोः।' इति मेदिनीकरः । साकमिति । असौ भगवान्भृगुपतिः परशुरामो दिष्टया भाग्येन दर्शिघ्यते द्रष्टव्यः। मयेति शेषः । यः शक्तिधरेण कार्तिकेयेन सह तत्रभवतो मा. न्याद्भवानीपतेर्देवान्महेशारसम्यञ्चं सम्यग्रूपम् । 'समः समि' इति सम्यादेशः । चापनिगमं धनुर्वेदं सम्यश्चि सामानि चावाप प्राप्तवान् । तेजोभिरिति 'इत्यंभूतलक्षणे रतीया'। शाणां च तपस्विनां च परमामतिशयितां काष्ठामवधिमपिष्टानुभिरधिष्ठानशोलः । च. कार समुन्धयार्थी । 'शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः' इत्यमरः । दशिष्यत इति कर्मणि लट् । 'स्यसिच्सीयुट्-' इत्यादिना चिण्वदिट । अधिष्ठास्नुभिरिति 'ग्लाजिस्थश्च ग्सुः'। 'उपसर्गात्सुनोति-' इति पत्वम् । आंतक्रोधेन रामोक्तमौचितीमध्रुत्वैवाह- भस्मेति। हा फटं सोऽहं सघृणो गर्हितः कृपावान्वा,तचापमा तस्य शिवस्य चापमई धनुर्भहमपि मृगोमि । 'महणः' इति पाठे मन्द इत्यर्थः । स कः । योऽहं परुषं निष्टु. रोक्तिः, रोपरसथ ताभ्यामन्धं मुग्धं घेतो यस्य तादृशः सन् । सुरलोकलहे शस्त्राभ्या- सकलहे प्रकृतत्वाभस्माकर हे इति कृता कुमारं कार्तिकेयमप्याक्षिपन्सन् । शिवाभ्यां भवभवानीभ्यामयमहो महारोपणो मामपि गुरुं गुरुपत्नी प न गणयति, प्रत्युत फोपामिन्दतीत्यारायन मियोहसित कृतान्योन्यहासं यया स्यादेवं हटोऽस्मि । भ. स्मादुरो नष्टतपस्विमुतः। अभ्यासः सुग्ली योग्या' इति हारावली। परुप कर्युरे क्षे निा. रोती तु पाच्यात् । इति मेदिनोकरः। शिवाभ्यामिति शिपथ शिवा च शिवी ताभ्याम् । 'पुमान्सिया' इत्येकशेषः । अहो फटे । रामासंनिधानभ्रमादाह-रेफाकुत्स्याइति । १. अधिस्यानुमि:'. २. विमृश्य ।) अहो नु सलु मामरग्यवासिनम्'.

·४ अङ्गः] अनर्घराघवम् । वारानासन्नविंशान्विशसितविपमक्षत्रजातिप्ररोहः क्रोधादुत्कृत्तगर्भामिपरुधिरवसाविलगन्धिः कुठारः ॥ २५ ॥ राम:-(दृष्ट्या सहर्षपहुमानम् ।) जेतारं दशकंधरस्य रभसाहोःश्रेणिनिःश्रेणिका- तुल्यारूढसमस्तलोकविजयश्रीपूर्यमाणोरसम् । यः संख्ये निजघान हैहयपति शत्रोर्मुखं दृष्टवा- न्यः पृष्ठं ददतोऽपि षण्मुखजये सोऽयं कती भार्गवः ॥ २६ ॥ (क्षणं च निषा सस्मितम् ।) अहो संकीर्यमाणानेकरसानुभावगम्भीरमधुरोऽय- मस्याभोगः । तथाहि । रे इति नीचामन्त्रणे । रे काकुत्स्थाः काकुत्स्थकुलोद्भवा राजानः, अयं भार्गवीयो भार्ग- वसंपन्धी कुठारः शस्त्र विशेपो वो युष्माकं श्रुतिविषयं श्रवणपथं नागमन गतः । यतः प्रगल्मा भवन्त इति शेप: । कीदृशः कुठारः । दुःसामन्तस्य दुष्टाधीश्वरस्य अर्थात्सह- सार्जुनस्यापचारेणापराधेन प्रचित उपचितः । कृत इति यावत् । पितृवधस्तज्जन्या- मर्पस्य निस्तारे पन्धुमित्रम् । पूर्व सहस्रार्जुनेन जमदमिर्हतः, अनन्तरं पितृवधामर्षात्प- रशुरामेण क्षत्रिया हता इति पुराण एव स्फुटम् । आसन्नविंशानेकविंशतिसंख्यकान्वा. रान्विशसितो मारितो विषमक्षत्रजातः प्ररोहोरो येन सः । पुनः कीदृशः । क्रोधादु- स्कत्तः सण्डितो यो गर्भः। अर्थात्क्षत्रियस्त्रीणाम् । तस्यामिपरुधिरवसाभिर्विसगन्धिराम- गन्धिः । ननु 'विसं स्यादामगन्धि यत्' इत्यादेविनशब्दैनवामगन्धिप्राप्ते. किमर्थ पुनर्गन्धिपदोपादानमिति चेत् । न । यत्र पर्यायशब्दोपादानं तत्रातिशयित एवार्थी गम्यत इत्युक्तात्वात् । आसम्भर्विशानिति आसना विंशतिषाम् । 'संख्ययाव्यया. सम-' इत्यादिना बहुव्रीहिः । 'बहुव्रीही संग्ख्येये हजबहुगणात्' इति उच् । 'तिवि. शक्षिति' इति टिलोपः । आमिषं मांसम् । 'मांसं ऋव्यमामिपम्' इति हारावली । सामन्तः कतिपयदेशाधिपः । परुपं वदन्तमपि स्वमहिना स्ताति-जैतारमिति। . सोऽयं कृती युद्धकुशलो भार्गवः परुपरामोऽस्तीति शेषः । यः संख्ये सङ्ग्रामे हैहयपति सहस्रार्जुनं निजधान हतवान् । कीदृशम् । दशकंधरस्य रावणस्य जेतारम् । कीह- शस्य । रमसादो श्रेगिरेव भुजपतिरेव निःश्रेणिकाधिरोहिणी । 'कटकली' इति ख्याता । तत्र तुल्यमेदवारूढा या समस्तलोकविजयश्रीस्तया पूर्यमाणमुरो यस्य तस्य । रममा हर्षः । स च तुल्यारोहेण जनितः । यः षण्मुखजये कार्तिकेयजये शत्रोः कार्तिके. यहोव पृष्ठं ददतोऽपि मुखं दृष्ट्वान् । पमुखस्य पश्चादपि मुखमभवादिति भावः । "निःश्रेणिस्त्वपिरोहिणी' इत्यमरः । मंकीर्यमाण; स्वयं संकीणामवन् । कर्मकर्नरि ·काव्यमाला। जटां धत्ते मूर्धा परशुधनुपी बाहुशिखरं प्रकोष्ठो रौद्राक्ष वलयमिषुदण्डानपि करः । प्ररूढप्रौढास्त्रवणविकटरौद्राद्भुतमिदं प्रशान्तामैणेयीं त्वचमपि च वक्षः कल यति ॥ २७ ॥ (इत्युपसर्पति ।) जामदत्यः---(विलोक्य ।) कथमयमसौ श्रूयमाणगुणानुकल्पिताका. रसंवादी दाशरथिः । साधु रे राजन्यपोत, साधु । सविधमुपसरन्समूलकापं कपितनृपान्वयमद्य मां धिनोपि । हरिमिव करिकुम्भकूटकोटिप्रकटकठोरनखाङ्कुरं कुरङ्गः ॥ २८ ॥ ' रामः-~~-(सस्मितम् ।) भगवन्भार्गव, गुरुगर्भरूपयोरेतावदेवान्तरम् । - किं । आदेष्टा भगवान्भृगुर्जननयोरीत्पत्तिकबालयो- देवो धूर्जटिरस्त्रकर्मणि गुरुवीर्य , दूरे गिराम् । लट् । आभोगः शरीरपरिपूर्णता । सकीर्यमाणानेकरसत्वमेव स्फोरयति-जटामिति । मूर्धा शिरो जटा धत्ते । याहुशिखरं कर्त, परशुश्च धनुश्व परशुधनुषी ते कर्मभूते । सर्वत्र पालयतीत्यनेनान्वयः । जनितान्वयस्यापि पुनरन्वय भाकाहावशात् । आतिर्वा कलयतिपदे । रुद्राक्षस्येदं रौद्राक्षं वलय जपमालाम् । प्रस्टमरपनम् । विकटे स्फुटे रोद्राद्भुते रसी यत्र तत् । एण्या विकार ऐणेयी। 'एण्या द' । वक्षो हृदयं फर्ट । कलयति दधातीत्यर्थः । अनुकल्पितोऽनुगतः । आकारो वेषो रूपं वा । 'यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति' इति नीतेः । रे आक्षेप नोचामन्त्रणे वा । पालकाभिमानेन राम तर्ज. यमाह-सविधमिति । सविधं समोपमुषसरमागच्छन्त्वं मां घिनोपि प्रीणपसि । कीदृशम् । समूलका समूलं करितो हतो नृपान्वयः क्षत्रियवंशो येन तम् । कमिव कः। इरिमित्र कुरमः । यथा कुरहो हरिणो हरि सिंह प्रीणयति तथा ल मामित्यर्थः । तया च यथा हरिणमारणे सिंहस्य न फाप्यशक्तिस्तया भाद्विनाशे ममेति भावः । कीर- शम् । करिणा हस्तिनां कुम्भो मण्डस्थलं तस्य फूटं सम्हः शिखरं वा । 'फूट शिसर. मंघयोः' इति धरणिः । तस्य कोटिः संख्याभेदस्तत्र प्रकटः स्फुटः कठोरः फठिनः । विदारक इति यावत् । नसाइरो यस्य तम् । सम्लकापमियत्र समूलनिमलयोः फरः' इति णमुल । 'यथाविध्यनुप्रयोग: पूर्वस्मिन्' इति कानुप्रयोगः । गुरुर्महान् । गर्भ.. रूपो युवा । अन्तर विशेष: । आदेऐति । हे अप्रतिमानुमाव अधिक.पराक्रम, मयते 1. आः, कयममी'. १. 'गुगानुरुपकाल्पताकार-'. ३. 'गुग्गर्भयोः', 'गुप्मर्गयो', - ·४ अङ्कः] अनर्थराघवम् । सप्तद्वीपवती दददुवमभिप्रैषि द्विमान्कश्यप- प्रायानप्रतिमानुभाव भवते कस्मैचिदस्मै नमः ॥ २९ ॥ जामदश्य:-अरे क्षत्रियडिम्भ, तवानेन सत्वसौजन्यपीरुपोत्कण किमप्यन्तराप्यायितोऽस्मि । किं तु । नाराचैः कतवीर्यनन्दनवधूबाप्पप्रियंभावुकै- रुत्पाद्य क्षतजोदमर्णवमथ न्युप्तं पितृभ्यां पयः । संप्रत्यस्य समस्तबाहुनभुजः क्रोधस्य निर्वास्यतः क्षुन्दानो धनुरैन्दुशेखरमहो जातो भवानिन्धनम् ॥ ३० ॥ रामः-(स्मित्वा ।) भगवन, बालखभावसुलभेन कुतूहलेन कृष्टं धनुर्भगवतो उपभध्वनस्य । तत्रानुपङ्गिकममङ्गलमीदृशं तु संरत्तमत्र न मया गणितस्त्वमासीः ॥ ३१ ॥ तुभ्यमस्मै कस्मैचिदनिर्वचनीयगुणाय नमः । अस्त्विति शेषः । यस्य तवेत्यर्थात् । जन- नयोर्जन्मनौः । उत्पत्तिभवमौत्पत्तिकम् । अध्यात्मादित्वाइञ् । बटूकरणं व्रतं ब्रह्म । तस्येदं ब्राह्मम् । 'तस्यैदम्' इत्यण । तयोर्भगवान्भृगुरादेष्टा निर्वाहकः । धूर्जटिदेवो मदेशोऽवविद्यायां गुरुराचार्यः । तु पुनः । वीर्य पराक्रमो गिरा वा दूरे वर्तते । तव पराक्रमस्तु वक्तुमेव न शक्य इति भावः। सप्तद्वीपवती भुवं ददत्सन्कश्यपप्रायान्कश्यपर-, भृतीन्द्विजानभिप्रेषि अमिसंबधासि । संप्रदामोकगेपोति यावत् । 'जम्बूलशकरकोच- शाकशाल्मलिपुष्कराः । द्वीपा: सप्ताथ सप्तव समुद्रा अपि कीर्तिताः । लवणेक्षसुग- सपिदै धिदुग्धपयोमयाः ।' इति पुराणम् । अन्तरभ्यन्तरे । आप्यायितस्कृप्तः । क्रोध- वास्तु तेमप्यमहमान आह-नाराचैरिति । नाराचैर्याणिः । क्षतजोद रुपिरामेव पानीयं यस्य तमणवमुत्पाय, अथानन्तरं पितृभ्या पित्रे मात्रे च पयो न्युनं दत्तम् । मं. प्रति ममास्य निर्वास्यतो निर्वाणतो याम्यतः क्रोधस्येन्दुशेखरं धनुः कर्ममूतं चन्दानः क्षुण्णं कुर्वन्भवानिन्धनं जातः । अन्यस्यापि निर्वास्यतो वहयादेरिन्धनादिदानादुपयो मातोति ध्वनिः । कृतवीर्यनन्दनः कृतार्यपुत्रः सदृघ्रार्जुन: । प्रियंभावुक इति अप्रियः प्रिो भवतीति 'कहि भुवः खिष्णुबुझनी' इति खकन् । 'रक्तक्षतजशोणितम्' इत्यमरः । 'निवापः पितदान स्यात्' इति च । पितृभ्यामिति "पिता मात्रा' इत्यकशेषः। पाहु क्षत्रियं मुझे। मुज इति मुजैः विप। तस्याभुन्दान इति क्षुदि संपेपणे 1 रुधादिः। शानच् । स्मित्वेति । स्वपराक्रमश्रवणादिति भाव. आनुपातिक प्रासनिकम् । अनाक- 1. 'अप्रतिमप्रमावर २. 'क्षतमोत्य'. ३. 'भगवन्मार्गव'.

·काव्यमाला। जामदग्यः-(सरोपम् ।) आःक्षुद्रक्षत्रियडिम्भ, कथं प्रमथनाथप्रथ- मान्तेवासिनं परशुराममपि भवान्नाजीगणत् । महासनो यस्य प्रमदयमदंष्ट्रासहचरैः शरैर्मुक्तो जीवन्दिरिव शरजन्मा समभवत् । इमां च क्षत्राणां भुजवनमहादुर्गविषमा- मयं वीरो वारानजयदुपविंशान्वसुमतीम् ॥ ३२ ॥ रामः--शान्तं शान्तम् । प्रसीद भगवन् । अविमृश्यकारितया न गणितोऽसि । न पुनरवलेपात् । स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी तवैव देवी स्वयं भगवती गिरिजापि यस्यै । त्वदर्विशीकृतविशाखमुखावलोक- . ब्रीडाविदीर्णहृदया स्टहयांबभूव ॥ ३३ ॥ जामदग्यः-विहस्य ।) रे राजन्यपोत, अनुभवपुनरुक्तां मुञ्च नः स्तोत्रचर्या- मुपनमय तदेतत्कौशिकोपज्ञमस्त्रम् । लितमित्यर्थः । भमगलं धनुर्भनरूपम् । आः झोपे। प्रमथनाथः शिवः । पिनाकी प्रमथा- चिप:' इत्यमरः । नाजीगणन गणितवान् । 'गण संख्याने' । णिच् । लुट । च्लेचद । 'ई च गणः' इत्यभ्यास ईकाराः । महासेन इति । महासेनः कार्तिकेयः । 'कार्तिकयो महासेनः शारजन्मा' इत्यमरः । यस्य मम यमदन्ततुल्यैः शरैर्मुक्तस्त्यक्तः सन् द्विरिव द्वी वारी शरजन्मा समभयद्वृत्तः । शरवणे जातवालथमं शरजन्मे ते, पुनरपि परशुरामा रामातवादस्य वारद्वयं शरजन्मत्वमिति भावः । सोऽयं परशुराम उपविशानेकविंश- तिवागन्यमुक्ती पृथ्वोमजयज्जितवान् । क्षत्राणां भुजवनेन महादुर्गामत एवं विषमा कठिनाम् । प्रमदो दृष्टोऽतिमत्तो वा । द्विरिति । विप्रिचतुर्थः सुर' । उपविशानिति । उपगता निकटस्था विशतिषां तान् । एकविता नित्यर्थः । अवलेपः स्मृतो गर्ये' इति विश्वः । स्त्रीप्पिति । घोपु मध्ये प्रवीरजननो प्रकृटयोररावित्री। जननी माता । गि- रिजा गोरी यस्य स्वन्माने स्पृहयोगमा स्पृहा पकार । गौरय कृतातोयर्थः । हरे. री.प्सतः' इति संपदामना । शोकृतो निणोहितः । विशासः कातियः । पिसाव: शिसिवाहन.' इत्यमरः । विदीर्णमित विदोर्णम् । पानुरामेण कोलोनेर पाहुपीटनेन ..'' इति पुस्तकान्तो नास्ति. २. 'प्रसीद' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३.२ राजन्यपोत' इति पुलझान्तरे नालि. ।

·अनंधराघपम् । क्षिपति न खलु कालं वीरगोष्ठीविनोद- प्रियपरशुरयं मे बाहुरुद्यच्छमानः ॥ ३४ ॥ रामः-(स्वगतम् ।) अये भगवन्तं विश्वामित्रमपि स्टंशति । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम् । सधैर्यस्मितम् ।) भूमात्रं कियदेतदर्णवमयं तत्साधितं हार्यते यद्वीरेण भवाशेन वदति त्रिःसप्तरत्वो जयः । डिम्भोयं नववाहुरीदशमिदं घोरं च वीरव्रतं तत्कोपाद्विरम प्रसीद भगवञ्जात्यैव पूज्योऽसि नः ॥ ३५ ॥ जामदग्यः-(संक्रोधकम्पं स्वगतम् ।) अहो दुरात्मनोऽस्य राजन्यपो- तस्य वीरप्रहतायाः पद्धतेरस्खलितमुक्तिप्रत्युक्तिवैदग्भ्यम् । (प्रकाशम् । आः पाप, जात्यैव केवलया पूंज्यस्ते परशुरामः । कथमद्यापि निरायुधोऽसि । विनयनिचुलितैर्भवद्वचोभिः किमपि नवं विवृणद्भिरङ्कमन्तः । अयमजनि करः कृतान्तदंनाक्रकचकठोरकुठारदर्निरीक्ष्यः ॥ ३६॥ फातिकैये जिते सति फथमहो मत्पुत्रः पराजयीति सलज्जा या पार्वती योग्यपुनप्रस- वितत्वात्त्वमतिधन्यासीति परशुराममातरं स्तुतवतीति फलितोऽर्थः । अनुभवेति । अ- नुभवेन पुनरुक्ता पुनः कथिताम् । उपनमयारोपय । कौशिक आद्य उपदेष्टा यन्त्र तत्कौशिकोपज्ञम् । 'उपहा शानमाद्यं स्यात्' इत्यमरः । खलु यस्मादर्थे । वीरगोष्टी युद्धम् । उद्यच्छमान उद्यतो भवन् । 'समुदाभ्यो यमोऽप्रन्थे' इति तद् । विश्वामित्र. मपि स्पृशतीति कौशिकोपशमस्त्रमुपनमयेत्यनेनेत्यर्थः । भवत्वेवमिति । वीरसदृशं कर्माच. रिप्यामीति भावः । भूमात्रमिति । मात्र भूमण्डलं कियदेतत् । अपि त्वल्पमिदम् । अर्णवमयं समुद्रव्याप्तम् । तद्भूमात्रं साधितं जितं सद्भवादृशेन वीरेण यद्धार्यते तत्रिःस- तकृख एकविंशतिवारान्कृतो जयो वदति कथयति । यदि हि मध्ये तम हारितं स्यात्तदा पुनः कथं जयः स्यात् । एफजयनैव निर्वाहादिति भावः । विरिति द्वित्रिचतुर्थ्य. सुन्। सप्तकल इति संख्यायाःक्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् । अयमहं रामो हिम्मो यालकः। नववाहुः कोमलवाहुः। वीरव्रतं घोरं भयानकम् । तहिं किमुचितमित्यत आह-तस्मादेतो. कोपाद्विरम विरता भव । नोऽस्माक जात्यैव ब्राह्मणवेनैव त्वं पूज्योऽसि । ब्रह्मवधमया. देव क्षम्यत इति मावः । कोपादिति 'जुगुप्साविराम-' इत्यादिनापादानता । विरमति 'च्यादपरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । वीरपहताया वीरशीलितायाः । पद्धतर्मात्, मार्गस्य मा । उक्तिप्रत्युक्तिवैदग्ध्यमुत्तरमत्युत्तरकौशलम् । विनयनिचुलितैरिति । १.मितम्'. २. 'अहम्'. ३. क्रोधात्'. ४ 'समोघफम्पम्' इति पुस्तकान्तो नास्ति. ५. 'मस्य' इति पुस्तकान्तरें नास्ति. ६. महावीर. ७.'प्रकाशं सरोपम्'. ६, 'पूजनीयः'.

·काव्यमाला। जामदग्यः-(सरोषम् ।) आः क्षुद्रक्षत्रियडिम्भ, कथं प्रमथनाथप्रथ- मान्तेवासिनं परशुराममपि भवान्नाजीगणत् । महासेनो यस्य प्रमदयमदंष्ट्रासहचरैः शरैर्मुक्तो जीवन्द्विरिव शरजन्मा समभवत् ।' इमां च क्षत्राणां भुजवनमहादुर्गविपमा- मयं वीरो वारानजयदुपर्विशान्वसुमतीम् ॥ ३२ ॥ रामः--शान्तं शान्तम् । प्रसीद भगवन् । अविमृश्यकारितया न गणितोऽसि । न पुनरवलेपात् । स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी तवैव देवी स्वयं भगवती गिरिजापि यस्यै । त्वद्दर्विशीकृतविशाखमुखावलोक- : बीडाविदीर्णहृदया स्टहयांबभूव ॥ ३३ ।। जामदग्य:- -(विहस्य ।) रे राजन्यपोत, अनुभवपुनरुक्तां मुञ्च नः स्तोत्रचर्या- मुपनमय तदेतत्कौशिकोपनमस्त्रम् । लितमित्यर्थः । अमङ्गलं धनुर्भङ्गरूपम् । आः कोपे। प्रमथनाथः शिवः । 'पिनाकी प्रमथा- धिपः' इत्यमरः । नाजीगणन गणितवान् । 'गण संख्याने' । णिच् । लुइ । च्लेश्वद्द । 'ई च गणः' इत्यभ्यास ईकारः । महासेन इति। महासेनः कार्तिकेयः । 'कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा' इत्यमरः । यस्य मम यमदन्ततुल्यैः शरैर्मुक्तस्त्यक्तः सन् द्विरिव द्वी. वारी शाजन्मा समभवद्वृत्तः । शरवणे जातस्वात्मथमं शरजन्मति, पुनरपि परशुरामश. रारजातत्वादस्य वारद्वय शाजन्मत्वमिति भावः । सोऽयं परशुराम उपविशाने कविंश. तिवागन्वसुनती पृथ्वोमजयज्जितवान् । क्षत्राणां भुजवनेन महादुर्गामत एवं विषमा कठिनाम् । प्रमदो दृष्टोऽतिमत्तो वा । द्विरिति । 'द्वित्रिचतुर्थः सुच्' । उपविशानिति । उपगता निकटस्था विशतिर्यपां तान् । एकविशा नित्यर्थः । अवलेपः स्मृतो गर्व' इति विश्वः । स्त्रीयिति । स्रोपु मधे प्रवीरजननो प्रकृष्टवोरसवित्री जननी माता 1 गि- रिजा गौरी यसरी सन्मान स्यांगभूत स्पृहां चार। गौरयं कृतरतीयर्थः । 'सुदे. रीप्सित.' इति संप्रदानता । वशीकृतो निष्पोहितः । विशाखः कार्तिकेयः । 'विशाखः शिसिवाहन.' इत्यमरः । विदीर्णमिव विदोर्णम् । परशुरामेण कीताना पाहुपीटनेन 1. 'क्षुः' इति पुस्तकानरे नास्ति. २. 'प्रसीद' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'रे राजन्यपोत' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·४ अङ्कः] अनर्घराघवम् । अवनिमधिकविंशानभ्यवस्कन्ध वारा. नवभृषभृतकेभ्यः संप्रदाय द्विजेम्यः । विरमति रमणीयाहन्द्वयुद्धात्कथं मे निखिलनृपतिहत्यादृष्टसारः कुठारः ।। ३९ ।। (पुनर्नेपध्ये ।) भृगुतिलक नमस्ते मुश्च वैमत्यमेत- स्कुरु करुणमिदानी मानसं मानशौण्ड । वहति बत किमत्रं पुत्रभाण्डेऽपि रामे त्रिजगदभयदानस्थूललक्षो भुजस्ते ॥ ४० ॥ जामदश्यः--(रामं प्रति ।) अये, धीरकर्कशखरः क एपः । रामः-(सप्रश्रयम् ।) भगवन्, अयं नस्तातो रघुपतिः । जामदभ्यः--(सव्यधम् ।) धिक् , सर्वतः क्षत्रकैलम्बोद्भेदः । (नेपथ्याभि- येव त्यक्तातः किमर्थमायुधप्रहणमिति भावः । पुराणवाजसनेयेनोक्तं वेद वा, अधीते वा । 'शौनकादिभ्यश्च' इति णिनिः । ब्रह्म वेदः । गृहीतं [वाक्यं यस्य सः । यद्वा गृहीतं] ज्ञातं वाक्यं वेदवाक्यं येन सः । अवसरः प्रस्तावः । अवनिमिति । मे मम कुठारो द्वन्द्वस्य युग्मस्य युद्ध द्वन्द्वयुद्धं तस्मात्कथं विरमति । अपि न कथमपीत्यर्थः । अधिक- विंशानधिका विशतियेषां तानविशतिवारानभ्यवस्कन्ध मारयित्वा । क्षत्रियानित्य- र्थात् । स्कन्दिरभ्यवर्वो मारणार्थ: । 'हन्त्यर्थाश्च' इति चुरादिपाठाणिच् । अवनि द्विजेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा । कीदृशेभ्यः । अवभृयो यज्ञान्तत्तस्य भृतका वैतनिका - विजस्तेभ्यः । यागे भृतिमुगृत्विग्मवति । हत्या हननम् । दीक्षान्तोऽवभृथी यज्ञे' इ. त्यमरः । 'भृतको मृतिभुकर्मफरो वैतनिकोऽपि सः' इति धरणि: । नेपथ्ये दशरथः परशुरामादनिष्टमाशङ्कमानः पुत्रस्नेहात्त निवर्तयितुमाह-भृगुतिलकेति । मानेन माने वा शौण्ड ख्यात हे, ते तव भुजः पुत्रभाण्डेऽपि पुत्रतुल्येऽपि रामे रामचन्द्रे कि- मलं वहति फुतोऽत्र धारयति । अपि तु पुत्रेऽस्त्रधारणमयुक्तमिति भावः । पत खेदे। अनाधारणे हेतुमाह-विलोक्या अभयदाने स्थूललक्षी बहुपदः । तथा न रामचन्द्र- ऽप्यमयदानं युक्तमिति भावः । वैमत्य मतविपरीतता । करुण कृपामयम् । 'भाण्डं पा- प्रेपि सदृशे स्वल्पेऽपि च निगयते' इति धरणिः । 'स्थूललक्षो यहुप्रदः' इत्यमरः । धीरो गभीरः । धिक् निन्दायां सामान्यतः । तेन तद्योगन द्वितीया । सर्वतः सर्वत्र । फलम्पोऽधुरः । उद्दः प्रकाशः । गुरुधनुर्भङ्गजन्यग्रोधान्धः स्तुतिमप्यसहिष्णुराह- १. 'पुनः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'फादम्पकोदः'. ३. 'नेपध्याभिमुखः'. २२ ·१६८ काव्यमाला। (उच्चैश्च 1) अहो नु खलु भोः, त्रैलोक्यत्राणशौण्डः सरसिजवसतेयः प्रसूतो भुजाभ्यां स क्षत्रं नाम वर्णः कुलिशकठिनयोर्यस्य दोष्णोविलीनः । ज्वालाजिह्वालकालानलकवलभयभ्रान्तदेवासुराणि व्यातन्वानो जगन्ति ज्वलति मुनिरयं पार्वतीधर्मपुत्रः॥ ३७॥ (नेपथ्ये।) भगवन्भोर्गय, अप्रवृत्तिविषयं वितन्वतः क्षत्रशब्दमियमेव मेदिनी । दक्षिणा तव बभूव यज्वनो मुञ्च संप्रति तु शुकमायुधम् ॥ ३८ ॥ जामदग्यः-अये |शान्तगम्भीरः क एपः । तर्हि जनकेन भवित- व्यम् । (तंदभिमुखमवलोक्य () राजर्षे सीरध्वज, भगवतः सूर्यशियात्पुरा- णवाजसनेयिनो याज्ञवल्क्यादधीतब्रह्मसिद्धान्तो गृहीतवाक्य एवासि । किं तु नायमवसरः शिष्टानुरोधस्य । विनयेन निचुलितेः पिहितः । तथा च विनयेन पिहितम्, परं न त्वभ्यन्तरेऽपि विनयो- इस्तोति भावः । नोऽस्माकं किमप्यनिर्वचनीयं धनुर्भङ्गरूपमई फलई विऋणद्भिः प्र. काशयद्भिः । 'अहो नु खलु भोरिति विस्मये संप्रयुज्यते' इति भरतः । त्रैलोक्येति। अयं पार्वतीधर्मपुत्रः परशुरामः । हरशिष्यत्वात्तस्य । ज्वलति दीप्यते । अतिक्रुद्ध इति यावत् । कीदृशः । त्रैलोक्याक्षायां शौण्डः ख्यातो दार्पष्टो वा । पुनः कीदृशः । ज्या- लव जिहा तद्योगालच् । एतादृशो यः कालानलः प्रलयामिः । यद्वा कालो यमः स एवानलोऽमिस्तस्य कवलनमयेन प्रासत्रासन भ्रान्ताः पलायिता देवा असुराध येषु। तादृशानि जगन्ति भुवनानि व्यातन्वानो विस्तीर्णोकुर्वन् । यस्य परशुरामस्य दोप्योर्या- होरधिकरणयोः स क्षत्रं नाम वर्णः क्षत्रियजातिविलीनो लयितः । कीदृशः क्षत्रं नाम वर्णः । सरसिजवसतेमणो भुजाभ्यां संप्रसूतो गातः । पाहुजत्वा- क्षत्रियस्य । 'याहू राजन्यः कृतः' इति श्रुतेः । 'शील्डो मत्ते च विख्याते दर्पशालिन्यपि स्मृतः' इति विश्वः । दोष्णारित्यत्र 'पद्दमोमास-' इत्यादिना दोःशब्दस्य दोपप्रादेशः । नेपथ्ये जनकः परसुरामकोधादनिटमाशमान आहे अप्रवृत्तीत्यादि । यज्वनो याज्ञिकस्य तवेयमेव पृथ्वी दक्षिणा पत्र । तस्मा. देतोः संप्रति शुष्कं निष्पलम् । कार्याभावात् । आयुर्घ मुख । त्यजेयर्थः । भूमिदक्षिणा: भवदचोभिरयं मम करो हस्तः कृतान्तो यमस्त दमा दन्तः स एव प्रकच: करपा 'करउत' इति प्रसिद्ध तबलटोरो यः कुठारस्तेन दुनिरीश्योऽजनि । जात दरयर्थः । १. संघसूतः', २. 'भार्गव भार्ग'. ३. 'अप्रत्त'. ४. प्रशान्तगम्भीरतोष जन. केन'. ५. 'राज' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'यागेवामि'.

·विजस्तेभ्यः । यागे भृतिमुरत्विग्मवति । हत्या हननम् । 'दीक्षान्तोऽवभृथो यज्ञे' ह. त्यमरः । 'भूतको भृतिमुकर्मकरो वैतनिकोऽपि सः' इति धरणिः । नेपथ्ये दशरथः माने वा शौण्ड ख्यात हे, ते तव भुजः पुत्रभाण्डेऽपि पुतुल्येऽपि रामे रामचन्द्र कि- मनं वहति कुतोऽस्त्रं धारयति । अपि तु पुत्रेऽनधारणमयुक्तमिति भावः । यत खदे। अन्नाधारणे हेतुमाह-विलोक्या अभयदाने स्थललक्षा बहुपदः । तथा च रामचन्द्रे- ऽप्यमयदानं युक्तमिति भावः । वमत्यं मतविपरीतता । करुण कृपामयम् । 'भाण्डं पा- प्रेऽपि सदृशे स्वल्पेऽपि च निगद्यते' इति धरणि: । 'स्थूललक्षा पहुप्रदः' इत्यमरः । धीरो गमीरः। धिक निन्दायां सामान्यतः । तेन तद्योगेन द्वितीया । सर्वतः सर्वत्र। फलम्पोऽनुरः । उद्भेदः प्रकाशः । गुरुधनुर्भहजन्यौपान्धः स्तुतिमप्यसहिष्णुराह- १. "पुनः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'कम्पको दा'. ३. 'नेपथ्याभिमुखः'. ४ अङ्कः] अनर्वराघवम् । अवनिमधिकविंशानभ्यवस्कन्ध वारा- नवभृथभृतकेभ्यः संप्रदाय द्विजेभ्यः । विरमति रमणीयाहन्द्वयुद्धात्कथं मे निखिलनृपतिहत्यादृष्टसारः कुठारः ॥ ३९ ॥ (पुनर्नेपथ्ये ।) भृगुतिलक नमस्ते मुञ्च वैमत्यमेत- त्कुरु करुणमिदानी मानसं मानशौण्ड । वहति वत किमस्त्रं पुत्रभाण्डेऽपि रामे त्रिजगदभयदानस्थूललक्षो भुजस्ते ॥ ४० ॥ जामदग्यः-(राम प्रति ।) अये, धीरकर्कशस्वरः क एपः । रामः-(सप्रश्रयम् ।) भगवन्, अयं नस्तातो रघुपतिः । जामदभ्यः—(सव्यथम् ।) धिक् , सर्वतः क्षत्रकलम्बोदः । (नेपथ्याभि- यैव त्यक्तात: किमर्थमायुधप्रहणमिति भावः । पुराणवाजसनेयेनोक्तं वेद वा, अधीत वा । 'शौनकादिभ्यश्च' इति णिनिः । ब्रह्म वेदः । गृहीतं [वाक्यं यस्य सः । यद्वा गृहीत] ज्ञातं वाक्यं वेदवाक्यं येन सः । अवसरः प्रस्तावः । अवनिमिति । मे मम कुठारो द्वन्द्वस्य युग्मस्य युद्धं द्वन्द्वयुद्धं तस्मात्कथं विरमति । अपि न कथमपीत्यर्थः । अधिक विज्ञानधिका विंशतिर्येषां तानेकविंशतिवारानभ्यवस्कन्य मारयित्वा । क्षत्रियानित्य- थीत् । । स्कन्दिरभ्यवपूर्वो मारणार्थः । 'हन्त्यर्थाश्च' इति चुरादिपाठाणिच् । अवनि द्विजेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा । कीदृशेभ्यः । अवभृयो यज्ञान्तस्तस्य भृतका वैतनिका २२ ।

·१७० काव्यमाला। मुखमवलोक्य ।) भो राजन्दशरथ, अस्मन्नामधेयमात्रमित्रेण पुत्रेणामुना माना) भवान् । किं पुनरनभिज्ञोऽसि वीरव्यवहारस्य । पुरमथनधनुर्विमर्दनोत्थं प्रदहदहर्दिवमस्ति तीवमचिः । रघुजनककुटुम्बयाप्पपूरैः परमिह शान्तिमुशन्ति शस्त्रभाजः ॥ ४१ ॥ (नेपथ्ये।) आः जामदग्य, किमेवमतिप्रसक्तः संन्यस्तशस्त्रानस्मानपि बलाद्धनु- अहियसि । जामदग्यः-(सरोपम् ।) अरे विदेहप्रसपांशुल, अयमधिपतिर्भासामेकान्तरो भवतो गुरु- स्त्वमसि तपसा यहीयानिति स्म तितिक्ष्यसे कथमसि धनुर्नामग्राही तदेष समाप्यते मम हि सकलक्षत्रालम्भकतोरमृतं भवान् ॥ ४२ ॥ (नेपथ्ये ।) भार्गव भार्गव, च्यवनादिवृद्धवाक्यगौरवनिगृहीतसंप्रहारक्रियासमभि- पुरमथनेति । पुरमथनधनुर्विमदनोत्यं हरधनुर्भङ्गसमुद्भूतं तीनमचिस्तेजोऽस्ति.। अह- दिवं प्रत्य है प्रदहत् । 'अचतुर-' इत्यादिना निपातनम् । शस्त्रभाजोऽस्मदादयो रघुजन. कयोः कुटुम्वस्य वाघ्पपूरैः परमचिपः शान्तिमुशन्तीच्छन्ति । 'वश कान्ती' । 'अहि. ज्या-' इत्यादिना संप्रसारणम् । नेपथ्ये जनकवचनम् । 'आस्तु स्यास्कोपपीडयो।' इत्यमरः । पांशुलोऽधमो दूपको वा । अयमिति । अयं भासामधिपतिः सूर्यो भवत एकान्तरो गुरुः । याज्ञवल्क्येन सूर्यादधीतम्, जनकेन याज्ञवल्क्यात, तेन सूर्यशिष्यशि- प्यो जनकः । तपसा यद्वर्षीयान्वृद्धस्त्वमसि, अतो हेतोस्तितिक्ष्यसे स्म क्षान्तोऽसि । क्वचित् 'तपसे' इति पाठः । तत्र खमपि तपसे तपः करोपीति हेतोस्तितिक्ष्यसे स्म क्षान्तस्त्वम् । धनुर्नामग्राही धनुषो नामग्रहणकर्ता कथमसि । अपि तु धनुर्नाममाही यदसि तत्तस्मादेष भवान्समाप्यते। मार्यत इत्यर्थः । कीदृशः । मम हि ममैव सकलक्ष- त्रालम्भनतोनिखिलक्षत्रियमारणयज्ञस्यामृतं यज्ञशेषीभूतः । तितिक्ष्यस इत्यत्र 'तिज नि. शामने' । 'गुप्तिज्किद्धयः सन्' इति क्षमायां सन् । 'लट् स्मे' इति फर्मणि लट् । 'हि हेताववधारणे इत्यमरः । 'अमृत यज्ञशेपे स्यात्' इति विश्वः । च्यवनो मुनिः । वृद्धः पण्डितः सुचिरो वा । निगृहीतः संकुचितः । सप्रहारो युद्धम् । क्रियासमभिहारः पा- १. 'राजन्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'नामधेयमित्रेण'. ३. सूनुना माना '. ४. 'शस्त्रानपि'. ५. 'पांसन'. ६.'तपसा त्वम्'. ७. 'समाप्यसे'. 'भगवन्भार्गव'.

·१७२ काव्यमाला। सम्राजां समिधां च साधकतमं धत्ते छिदाकारणं धिमीवकुशकर्पणोल्वणकिणग्रन्थिममायं करः ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये ।) भगवन्मार्गव भार्गव, त्वं वेदवानसि वसिष्ठगुरोः सनामिः वायंभुवः स भगवान्प्रभवो गुरुस्ते । तेनातिमात्रमसूणं हृदयं मदीय- मद्यापि न त्रुटति शाम्यतु ते कुदृष्टिः ॥ ४५ ॥ जामदग्यः-(सोच्चै सम् ।) किमात्थ रे दशरथ, किमात्थ । नाद्यापि हृदयं त्रुटतीति । कथं वा त्रुटतु यावदेष न व्याप्रियते परशुः । (नेपथ्ये।) आः जामदग्न्य, गुरूनप्यधिक्षिपसि । पुरोजन्मा नाद्यप्रभृति मम रामः स्वयमहं न पुत्रः पौत्रो वा रघुकुलभुवां च क्षितिभुजाम् । अधीरं धीरं वा कलयतु जनो मामयमयं मया बद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षापरिकरः ॥ १६ ॥ पोता यदि शस्त्रकयां कुर्युः । यदि चायं ब्रह्मगणो ब्राह्मणगणः ऋविग्गणो वा आकृति- गणः स्यात् । आकृत्या आकारेण गृह्यते यत्र गणे स आकृतिगणो वैयाकरणप्रसिद्धः। तत्रापि चेद्यदि भवानिध्यते । तदा सम्राजां क्षत्रियाणां समिपी होमीयकाष्ठानां च च्छि- दाकारणं छेदनिमित्तं साधकतमं करणं कुठारं यन्ममायं करो धत्ते तद्धिक निष्फलम् । इह धिक्शब्दस्य कुत्सार्थस्याभावान्न द्वितीया। 'धिग्भर्सने च निन्दायां निष्फले कुत्सि. तेऽपि च इति विश्वः । मौर्वी ज्या शिझिनी गुणः' इत्यमरः । 'किणः स्यान्मृतशोणिते' इति च । नेपथ्ये दशरथवाक्यम् । सनाभिः सपिण्डः । एकगोत्र इति यावत् । 'सपि- ण्डास्तु सनाभयः' इत्यमरः । स्वयंभूब्रह्मा । तस्यापत्यं स्वायंभुवः । अण् । सज्ञापूर्वक विधेनित्यत्वान गुणः । किं तु उवडेव भवति । प्रभवत्यस्मादिति प्रभव उत्पत्तिहेतुः । गुरोरधिक्षपमसहमानः समोघं लक्ष्मण आह- -पुरोनन्मेति । अयप्रभृत्यधारभ्य रामो मम पुरोजन्मा ज्येष्ठ भ्राता न । तदादेशाकरणात् । रघुवंशजातानां क्षितिभुजां च न पुत्री दिशाचारानाचरणात् । किं तु स्वयमेवाहम् । असाधारणस्वभाव इति न वा पौत्रः। तो ·१७३ ४ अङ्कः] अनर्घराघवम् । जामदग्यः-(सावक्षं रामं प्रति ।) अये, किमयं लक्ष्मणो भवन्तं पुरोज- न्मानमपदिशति । रामः-(सविलक्षस्मितम् ।) प्रसीद भगवन्, स एवायं यौवनादर्वाचि निरपराधमधुरे वयसि वर्तमानो यानिकानिचिदक्षराणि प्रलपति । जामदग्यः--(सस्मितम् ।) कथमेतावत्यपि माममृप्यमाणमाशङ्कसे । यतवेदनुवर्ती खल्वयं त्वामेवास्तमयमानमन्वस्तमयिष्यते । निर्वाणं हि सवितारं तरणिमणिरप्यनुनिर्वाति । (नेपथ्यं प्रति ।) साधु रे लक्ष्मण, साधु । कनिष्ठतरोऽपि वरं भवान्, न पुनरयं रथाज्येष्ठो रामस्ते । मागुच्चैःशिरसं क्षुरप्रनखरैः क्रौञ्चाद्रिदन्तावलं भित्त्वा हंसमयानि मौक्तिकफलान्याकीर्य पर्यापिताम् । सैंही रत्तिमधिष्ठितेऽपि हि मयि क्षात्रेण कल्पेन ते दिष्टया कौतुकमाभिरामिकमसि त्वं कोऽपि वीराङ्कुरः ।। ४७ ॥ भावः अधीरमपण्डितमधैर्यशालिन या कलयतु कथयतु जानातु वायं जनः।अय परिकरः पारम्भः । संनाहो पद्धः कृतः । 'मामघमयम्' इति पाठे अघमयं पापमयं द्विजवघात् । अपदिशति दूरीकरोति ।यौवनादर्वाचि यौवनात्पूर्वस्मिन् । कीमार इत्यर्थः । प्रलपत्यनर्थक वदति । 'प्रलापोऽनर्थक वचः' इत्यमरः । एतावति विषये । अमृष्यमाणमक्षाम्यन्तम् । अस्तं नाशमयमानं गच्छन्तम् । 'अय गती' । शानय् । अनु पश्चात् । तरणिमणिः सूर्यकान्तः । वरं भवानिति वरमव्ययम् । 'मनागिटे वरं यत्तु कश्चिदाह तदव्ययम्' इति शाश्वतः । यथा-'यारमा मोथा परमधिगुणे' इति, वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः' इति च । प्रागिति । प्रार पूर्व क्षुरप्रस्वरूपैर्नखरन: क्रोशादिरेव प्रोपनामाप. र्वत एव दन्तावलो हस्ती त भित्त्वा विदार्य इसमयानि ईसरूपाणि मीक्तिकान्याकीर्य वि. क्षिप्य पर्यापितां व्यवस्थापितो सही सिंहस्येयं सही तां यत्ति व्यापारमधिष्ठितेऽप्यास्पि- तेऽपि माय पिये ते तय क्षात्रेण कल्पेन विधिना कौतु कौतुहेतुत्वास्ति। कीदृशम्। आभिरामिकम् । अभिरमणमभिरामः प्रीतिः । तस्मै प्रभवयाभिरामिकम् । 'तस्मै प्रम- यति संतापादिभ्यः' इति टस् । तस्मात्यं योऽप्यनिर्वाचनीयो वौगनुरोऽमि । उ.शि. रसमिति । उचः शिरो मस्त शिरारं वा यस्य तम् । परशुरामेण धीय मित्या राज- दमा पानीमा इति पुराणम् । चरमसुरमदान्दायनमेदवायायपि भातः । 'क्षर पिखण्ड- मे', 'तर सरने इति धारर्णदेशानायो सावितस्यात् । दशाननक्षिकामग्मितः'. 1. मलक्ष्य-. २. अर्वाच्यपराध-... 'एनायगार'.४. 'नुनी सपाय-'. ५. परो'... 'शिव' ·१७४ काव्यमाला। (नेपथ्ये ।) भार्गव भार्गव, दुर्विज्ञानमिदमाफलनिष्पत्तेराभिरामिकं साङ्गा- मिकं वा। रामः- (सरोपं नेपथ्याभिमुखम् ।) आः वत्स, कोऽयमद्यतनस्ते दुर्विन- यप्ररोहो यद्गुरूनपि क्षेत्रीकरोपि । (नेपथ्ये ।) आर्य, तूंप्णीमयमस्मि । क्षमस्व जामदग्य, नियन्त्रितोऽहमायण । जामदश्यः-(विहस्य ।) अरे राम, कथमद्यापि वाचमेव सूनृतामस्म- दभियोगप्रशमनी प्रैथयसे । कवचहरोऽसि । शस्त्रैरेव प्रतिक्रियन्तां श- स्वाणि । किं च रे, राजन्येभ्यो जन्म वैवस्वतेभ्यश्चक्रे चापाचार्य कौशिकश्च । क्षात्रों चर्यामेवमुन्मुञ्चतस्ते गोत्राक्षेपी वजलेपः कलङ्कः ॥ ४८ ॥ रामः—(सगर्वस्मितम् ।) भगवन्, सत्यमेतत् । जातः सोऽहं दिनकरर्कुले क्षत्रियश्रोत्रियेभ्यो विश्वामित्रादपि भगवतो दृष्टदिव्यास्त्रपारः। अस्मिन्वंशे कथयतु जनो दुर्यशो वा यशो वा विप्रे शस्त्रग्रहणगुरुणः साहसिक्याद्विभेमि || ४९ ॥ त्यत्र, पुरस्तात् 'मृगखुरक्षुरप्रव्यालेखस्थपुटितविभागा वनभुवः' इत्यत्र च प्रयुक्त्वात् । दन्तावलमिति 'दन्तशिखारसंज्ञायाम्' इति वलच् । 'वले च' इति दीर्घः । अर्वाक् पू. चम् । सानामिकमाभिरामिकवरसाधु । क्षेत्रमाश्रयः । क्षमस्व सहस्व । 'क्षमु प्रसहने' भूवादावपि पठ्यते । स चात्मनेपदी । सूनृतां प्रियसत्याम् । 'सत्यं प्रियं च वचन सूटतं समुदाहृतम्' इति । अभियोगो युद्धम् । कवचहरः संनद्धः । राजन्येभ्य इति । वैव- स्वतेभ्यो विवस्वदपत्येभ्यो राजन्येभ्यः क्षत्रियेभ्यस्ते तव जन्म 1 अभूदिति शेषः । को- शिकश्च तव चापाचार्यकं धनुरध्यापकत्वं चक्रे कृतवान् । क्षात्री क्षेत्रसंवन्धिी पो परिपाटीमुन्मुनतस्त्यजतस्तव गोत्रमाक्षिपतीति गोत्राक्षेपी कलकोऽपवादः । जात इति शेषः । तथा च क्षत्रियेभ्यो जन्म, विश्वामित्रादध्ययनं च । क्षात्रयर्यापालनकारणम्, त. त्सर्वे त्यजतस्तव कलङ्क एव भविष्यतीत्यतः सर्वथा मया सह युद्धादि योग्यमिति भावः । आचार्यकमिति 'योपधाद्गुरूपोत्तमाद्गुन्' इति भावे वुन् । जात इत्यादि । श्रोत्रियश्छः न्दोध्येता उत्तमो वा । दृष्टं ज्ञातम् । अस्मिन्वशे सूर्यवंशे । सही पलं तेन सह वर्तते १. विनयातिप्ररोही यद्भगूनपि'. २. 'तूष्णीमस्मि'. ३. 'रेरे'. ४. 'कथं वाचमेय.' ५. 'समर्थयसे'. ६. 'कुलक्षत्रिय-'. ५. 'लव्यविद्यान्न-'.. 'अस्मिन्नशे फलयत'. ।

·४ अङ्क अनर्घराघवम् । जामदग्न्या-(सक्रोधम् ।) आः पाप दुर्मुख, वसिष्ठ इव विश्वामित्र इन खस्तिवाचनिको ब्राह्मणस्ते परशुरामः । (सव्ययम्।) धिक्कष्टम् । एवमु. चावचवाचः सत्रियाः श्रूयन्ते । (फोघातिशयं नादयन् ।) अयमहं भोः, सहदशरथमद्योत्कृत्य पुत्रैश्चतुर्भि- जनककुलकवन्धस्कन्धनिर्गत्वरीभिः । नवरुधिरलताभिः वल्टप्तलोलापताका रणभुवमतिरौद्री रुद्राशप्यः करोमि ॥ १० ॥ रामा-(मेरोषम् ।) आः जामदग्य, केयं वाग्विभीपिका। दूरमति- कामति प्रसङ्गे कदाचिदिवाकवोऽपि दुर्मनायन्ते । जामदग्न्यः--(संभृकुटीमहम् ।) ततः किम् । राम:--(सावष्टम्मम् । ततश्च तैस्त्रिःसप्तभिरेव रानविनयैर्यत्ते भुनस्तम्भयोः रुत्वा तोरणमालिकां पुनरमुं द्वाविंशमारिप्सते । द्रक्ष्यामि त्वयि वर्तमानमधुना तच्चापविद्याद्भुतं शंमोस्तस्य हि केवलेन धनुपा रुष्टेन तुष्टिर्न मे ॥ ५१॥ साहसिकः । 'ओजः सहोऽम्मसा वर्तते' इति टक । तस्य भावः साहसिक्यं साहसम् । अस्यैव विशेषणं गुरुण इति । 'मीग्रार्थानां भयहेतुः' इत्यपादानता । स्वस्तिवचनमाह स्वस्तिवाचनिकः । तदादेति माशब्दादिभ्यः' इति टन् । 'उत्तरपदस्य च इति पृद्धिः। यद्वा स्वस्तिवाचन प्रयोजनमस्य । तदस्य प्रयोजनम्' इति टर। 'उचायचे नसभेदम्' इत्यमरः । सहदशरथेनि । चतुर्मिः पुत्रः सह । सहयुत्ते ततीया । उठस्योन्मत्य । सन्धः समूदः । निर्गवरी निर्गमनशीला । 'गत्यरय' इति माधुतम् । नवधिोति । मयपद स्त्यानरक्तानिषेधार्यम् । अन्यापि पताका लतया नियत इति धनिः । अनिरीदी. गतिमानमाम् । पाया प्रासायिनुमिच्छा वाग्विीपिपा । विभेनरन्तर्माविपर्यासन् । अतिसामति वर्षमाने । प्रसई कोपे। धुर्मनायन्ते । अव्यर्थ भृशादित्वात्स्यह सलोपथ। रिति । यारियात कर्त, तस्तिमिः मामिरे गाँशनिमन्या रामवितरः; मुना- मारतम्भी तयालोरणमाता पृता पुनरध्यरमग्नयादर्द द्वागिशो पा राज- Nिanारिमा आरन्युमिच्छति । तदधुना सपि वर्तमान सामि । यर: फेरलेन पर. पापान यमन तुष्टिः । दादिमिति द्वारिंशतः पूरन् । 'तस्य पणे 'नि- 1. 'एस-२.VE.IrAhm'. ४. 'सभाटियम'. ।

·काव्यमाला। जामदग्न्यः-(सरहेपम् ।) किमात्थ रे, किमाथ। 'द्रक्ष्यामि त्वयि वर्तमान- मधुना' इत्यादि श्लोकोत्तरार्धे पठित्वा सव्यथम् ।) अहो सर्वतः समिध्यमानदारु- णस्य रोपजातवेदसो विदेहदिलीपयोः कुलं नाम कति भविष्यन्त्याहुतयः । (ठेक: 1) भो भोः सप्तद्वीपकुलपर्वतवर्तिनो राजानः, चेतयध्वं चेतयध्वम् । येन खां विनिहत्य मातरमपि क्षत्रास्त्रमध्वासव- खादाभिज्ञपरश्वधेन विदधे निक्षत्रिया मेदिनी । यद्वाणवणवर्मना शिखरिणः क्रौञ्चस्य हंसच्छला- दद्याप्यस्थिकणाः पतन्ति स पुनः क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥५२॥ रामः-(सहर्षसंभ्रमम् ।) 'नृपानप्रत्यक्षान्किमपवदसे नन्वयमहं शिशुक्रीडाभनत्रिपुरहरधन्वा तव पुरः । अहंकारक्रूरार्जुनभुजवनव्रश्चनकला- निसृष्टार्थों बाहुः कथय कतरस्ते प्रहरतु ॥ ५३ ॥ जामदश्यः-(सकोपाटोपम् ।) आः पाप विकर्तनकुलकलङ्क, पुनस्तरां तदेव पार्वतीदयितकोदण्डदलनसाहसमुद्भावयसि । अहह क्षत्रियोऽपि भा- र्गवस्य कार्तवीर्यनयिनं भुजदण्डमन्विप्यति । अहो गरीयान्कालः । यद- श्रुतचरमपि श्रावयति । अदृष्टचरमपि दर्शयति । अपि च रे राजन्यकीट, विशडिति' इति टिलोपः । समिध्यमानस्य स्वयं दीप्यमानस्य । 'मिइन्धी दीप्ती' । जातवेदसोऽमे कुलपर्वता गन्धमादनादयः । राजानो दिक्पालाः। चेतयध्व चेतना भवत। विधी लोट् । येनेति । स्वां मातरं क्षत्रियामेव । क्षत्रानमेव क्षत्रियरुधिरमेव मधु क्षीदं आसवी मद्यम् । 'मध्वासको माधवको मधु माध्वीकमद्वयोः' इत्यमरः । रुधिरेऽग्लो- हिता सरक्तक्षतजशोणितम्' इति च । 'परशुश्च परश्वधः' इत्यमरः । मणं रन्ध्ररूपम् । हंसा हि फैलासस्थमानससरसः शरदि क्रीम गिरिविवरेण भुवमायान्तीति वार्ता । नृपा. निति । अपवदसे निन्दसि । 'अपाद्वदः' इति तत् । अयमहमित्यत्यि]न्ताईकारे । निपु. रहो मद्देशः । अर्जुनः कार्तवीर्यः । मधनं छेदनम् 1 निमशी सातार्थ: । विर्तनः सू. यः । अश्रुतचरं न पूर्वधुतम् । 'मतपूर्व चाद' । कीट इव फीटः पोतः । नानास्पेये. १. 'ससंरम्मम्'. २. 'उः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'सहासम्'. ४. 'साटो. पम्'. ५. 'सादसम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'फार्तवीर्यमुरिजयिन-अन्येषयति'.

·४ अङ्कः] अनर्थराघवम् ।। १७७ जानास्येव यथा पितुः परिभवन्होमार्जुनीमर्जुनो मत्कोदण्डमनेकराजकवधस्वाध्यायमध्यापिपत् । ' तेनैवास्ति भवत्म यद्यपि मम क्रोधोऽयमौत्सर्गिक- स्तत्संप्रत्युपसर्जनं गुरुधनुर्मङ्गादयं हेतुमान् ॥ ५४॥ रामः-ऋपे जामदग्य, पटञ्चरीभूता खल्वियं पुरातनी कीर्तिपताका| नन्विदानीमेव द्रष्टव्यम् । (नेपथ्याभिमुखम् ।) वत्स लक्ष्मण, धनुर्धनुः । जामदग्यः--(साक्षेपम् ।) अरे अनात्मज्ञ क्षत्रियवटो, तञ्चापमीशभुजपीडनपीतसारं प्रागप्यमज्यत भवांस्तु निमित्तमात्रम् । राजन्यकमधनसाधनमस्मदीय- माकर्ष कार्मुकमिदं गरुडध्वनस्य ।। ५५ ॥ आरुष्टेन पुनरमुनैव धनुषा किलास्माभियोत्स्यसे । क्षत्रसत्रे दीक्षि- तानां तु चिरस्य होण्यं परशुरस्माकमस्त्येव । (इति रामस्य हरते धनुरर्पयति ।) ति । मम पितुर्जमदहोमसापनिकामर्जुनी गां परिभवनपहान्समर्जुनः कार्तवीयों यथा मम कोदण्डं धनरनेकक्षत्रियवयस्वरूप स्वाध्यायं वेदं पाठमा वाध्यापिपाध्यापितवान्, तथा त्वं जानास्यैव । तेनेव हेतुना भवरसु क्षत्रियवंशोतेषु ममीत्सर्गिकः स्वाभाविकः क्षप्रियसामान्यविषयकः क्रोधो यद्यप्यस्ति तसंप्रत्यपसर्जनमाधानम् । यतो गुरुधनुर्भ- झादयं प्रोधः क्षत्रियय हेतुमान्प्रयोजावान् । 'तत्प्रयोजको हेतुच' इति । 'महादई हेतुमान्' इति पाटेऽहमेव प्रयोजकवानित्यर्थः । 'म तु' इति पाटे भो ‘सतीत्यर्थः । अध्यापिपदिति अधिपूर्वकादिः 'श्रीजीना गी' इत्याने कृते पम् । न च 'अमि- शावचने ट्' इति नट् स्यादिति याच्यम् । 'तिमापा सारा इति रिकल्पनात् । अर्जुनी सौरभेया गा: श्यमरः । 'अर्जुन: फगुने पार्थं भवेदप्यर्जुनी गवि' इति मेदिनीरः पटरीभूता जीर्णयसरीमता । 'पटपरं जीर्णयनम्' इत्यमरः अनात्मशोऽतत्वः । पाप पार पसारं गृहीतयलम् । प्रागप्पमग्यत मेिर ममम् । अपिरवा । 'मी आमने' । फर्मकार तर गजन्य क्षत्रियसम्दः । प्रधन मारणम् । मापन हेतुः । कार्मुक भगः । अभियास्यमे योपरिणाम । क्षत्रसो क्षप्रियहोमयो । ममारधारने को दतिया दीक्षितानां गुदीनानाम् । उदातः पादरसलनं तगुता उदानिनी। 1. 'अध्यापन'. २, प्रिये' इति पुनारान्तो नारिन. ३. साक्षेपम्' इति पुस्तका- तो मात्र. ४.१२.५ 'अभियोरमे... 'अयम्' इति पुलरान्तरे गालि. - ·काव्यमाला। , रामः-(गृहौरवा ।) भार्गव, समन्तादातिनी भूमिरियम् । तदहि, विम- दक्षमं प्रदेशान्तरमवतरावः। 'जामदश्य:-(सरोघे परिक्रामन् ।) भो भोः क्षात्रेण ब्राह्मण च तेजसा विकत्यमानाः, तदत्र भवतु शरणदो वा सर्वशस्त्राभिसारः प्रतिविदधतु वास्मिन्नाशिपो वैजयिक्यः । अदशरथमरामं निविदेहेन्द्रमुर्वी- वलयमिह विधुत्ते रोपणो रेणुकेयः ॥ १६ ॥ (इति निष्क्रान्ती।) (नेपथ्ये।) भो भोः पौरजानपदाः, प्रवर्त्यतां माङ्गलिकमातोद्यम् । मैसज्यतामय- मपि वैदेहीविवाहमहोत्सवो जामदग्यविजयोत्सवेन । कन्या काचिदिहापि कर्मणि पणः स्यादित्यसूयावल- सीतापाङ्गमयूखमांसलमुखज्योत्स्नाविलिप्ती दिवम् । कुर्वाणेन रघूहहेन चक्रपे नारायणीयं धनुः संघायाथ शेरच भार्गवगतिच्छेदादमोघीकृतः ।। ५७ ॥ 'उदातस्तु पुमान्पादस्सलने समुपक्रमे' इति मेदिनीकरः । विकत्यमानाः साधमानाः । शरण रक्षणम् । 'शरणं रक्षणेऽपि च' इति धरणिः । सर्वशस्त्राभिसारः सर्वयोधकदेव सर्वशस्त्रेण युद्धम् । प्रतिविदधतु प्रतीकारं कुर्वन्तु । वैजयिस्यो विजयप्रयोजनाः । 'त. दस्य प्रयोजनम्' इति टस् । रोपणो रोपशीलः । 'युधमण्डार्येभ्यश्च' इति युग । रेणुका परशुराममाता । तस्या अपत्यं रेणुकेयः । 'प्रोभ्यो दर' । निष्क्रान्ती रामपरशुरामी । मगलाय प्रभवति माइलिकम् । तस्मै प्रभाति संतापादिभ्य.' इति ठर । आतोयं घीणामुरजवंशमात्यायम् । 'चतुविधगिद वायं वादिनातोयनामसम्' इत्यमरः । प्रस. ज्यतामारभ्यताम् । यद्वा प्रसज्यता प्रसङ्गादेव निप्पाद्यताम् । अन्यथानुधितस्यान्परी- योपकारजननमामध्ये प्रसनः । यथा प्रासाद देवाय दत्तस्य दीपस्य राजमार्गावलो. पकरणसामर्थ्यम् । इहापि कर्मणि नारायणीयधनुर्भऽपि । पणः शुकः । अपाही मेरान्तो नेप्रान्तदर्शन या। गोरखा पान्तिः । विलितोमस्पायनिताम् । 'कादापा. एगायाम' इति री । दियमाझाशम् । उद्धदः पुत्रः । यदा रदहति वंशधारक 1. 'प्रसप्तामयं देशोविगदोरमली जामायजियमदोरमन'; ममतामयनि-- जियेन'. ३.भार च'.

·. ४ अङ्कः] अनर्वराघवम् । (ततः प्रविशतो रामजामदायौ ) रामः-भगवन्भार्गव, परैराहूतानां विहितमपि शस्त्रं भवतु नः प्ररुत्या विप्रेभ्यः पुनररुतशिल्पा रघुभुवः । चिरादण्डीरेण त्वयि तदपि रामे न गणितं तपोविद्यावीरव्रतमय मैयि साम्यतु भवान् ॥ १८ ॥ जामदग्यः-(विहस्य ।) कथमपराधमस्मासु वत्सेन । यदर्थमस्माभिरिह प्रकोपितस्तदद्य दृष्ट्वा तव धाम वैष्णवम् । विशीर्णसमियमस्मदान्तरं चिरस्य कंपिछधिमानम ते ।। ५९ ।। रामः--इत इतो भैगवन् । जामदग्य:-(रामस्य चिबुकमुन्नमय्य सस्मितम् ।) वत्स, अप्रशस्तः ख- वारण्यकानां जनपदेष चिरप्रचारः । तत्क पुनरस्मान्नेप्यसि । रामा-भगवन, भगवतो याज्ञवल्क्यस्यावसथे कतातिथेयसंविधानी तातजनको भवन्तमनुपालयतः । इत्यर्थः । 'मूलविभुजादिभ्यः कः' । चकृषे आकृष्टम् । कर्मणि लिट् । संधाय शर संयुज्य । गतिः स्वर्गगमनम् । अमोघः सफलः । परः शभिः । आहूतानामास्कन्दि- तानाम् । यद्वा युक्तानाम् । युद्धार्थमिति शेषः । विहितं विधियोधितम् । पकृत्या स्व. 'भावेन । रघुभुयो रघुवंश्याः । विप्रेभ्योऽकृतस्त्राभ्यासाः । अण्डीरेण दर्पिष्टैन मया खपि रामे परशुरामे तदपि न गणितं नावगतम् । 'रामेण गुणितम्' इति पाटे रामेण मया चिरेण गुणितं प्रमाणीकृतम् । अण्डोर इति 'काण्टाण्डादोरमीरची' इतीरच । 'अण्टीरः पुरले शाक्त' इति मेदिनीकरः । पदर्थमिति । यद्धमस्माभिस्त्यं प्रकोपितोऽसि तदुप्पयं विष्णुसंपन्धि पाम तेजस्तव दृष्ट्वा ममतदान्तरम् । अन्तरवान्तरम् । स्वार्थेऽण् । कि. विधिमानमा पलपुलमभुते प्राप्नोति । फीमाम् । रिशीणों नष्टः सर्व आमयो रागा- दिरोगो यत्र तत् । वैष्णवघामदर्शनादेवेति भावः । अस्पदन्तरम्पनि पाठे मम दय- मित्यर्थः। 'गवामयम्' इति पाटे अहंकास्परोममित्यर्थः । इत इत इह पद भाग- पनि शेष: । अधरापयिपुरम् । 'अपततापिपुरम्' इत्यमरः। उपमप्योत्तोल्य । 'स्यपि रघुपति रनि परयादेशः । आरम्याानामरण्यासिनाम् । 'अरण्याग्मनुष्ये' इति गुम् । प्रमाणे गमनम् । अरसय मृद । अनियो साधु आतिपयम् । 'पध्यनियिासनि १. तत: विसति रामः पाशुराम'. २. 'मम'. ३. दरम्'. ४. 'मान'; 'मग. पार'. ५. 'राम'... मगर त एतरान्तरे नास्ति, ·काव्यमाला। . 4 एहि विष्टरपौदार्घमधुपर्केरुपस्थितान् । .. इक्ष्वाकुंश्च विदेहांश्च पुनीहि भगवन्नमून् ॥ ६०॥" जामदश्यः- वत्स, अपरिहार्यमेवे ह्यातिथ्यं राजन्यश्रोत्रियाणाम् । किं पुनरेवंविधवैखानसोचिताचारस्खलितविलक्षो न शक्नोमि धर्माचार्य याज्ञवल्क्यमुपेत्यौवलोकितुम् । आचारस्तु दूरादपि केतः कृतः स्यात् । (किंचिदुचेर्नेपोभिमुखम् ।). यस्य स्मृतीः प्रतीक्षन्ते चतुर्वर्गे मनीपिणः । नमो भगवते तस्मै याज्ञवल्क्याय योगिने ॥ ६१ ॥ (नेपथ्ये।) गायत्री द्रुपदा देवी पाप्मानमपहन्तु ते । पुनन्तु पावमान्यस्त्वामृनोतु,ब्रह्म ते परम् ।। ६२ ।। जामदग्न्यः-भगवन्, अपत्रपमाणो. न भवन्तं द्रष्टुमुत्सहे । तदनुम- न्यस्व मामरण्याय । (नेपथ्ये।) शिवास्ते पन्थानी व्रज निजगृहेभ्यो निजगृहा- न्किमन्यत्सर्वेषां गुणमय शिरोमाल्यमसि नः । स्वपतेर्दम्' । विष्टरमासनम् । 'वृक्षासनयोविष्टरः' इति निपातनम् । आतिथ्यमतिशि. सरकारः । ब्राह्मणादित्यात्प्यञ् । वैखानसो नाम मुनिस्तेन प्रोक्तमधीयते वैखानसास्तृती- याश्रमस्या मुनयः । पैखानसो वानप्रस्थो गृह इति पपीयाः । स्खलितं स्सलनम् । दूरा- देवास्माभिर दि प्रतिगृह्यत इति भावः । स्मृतीः स्मृतिवाक्यानि । काममोक्षे । 'त्रिवर्गों धर्मकामार्थे चतुर्वर्गः समीक्षकः' इत्यमरः । प्रतीक्षन्ते चिन्तयन्ति । प्रमाणयन्तीति यावत् । योगिने योगियाज्ञवल्क्यायेत्यर्थः । गायत्री सावित्रीमन्त्रः । यदा गायत्रीमन्त्रे ध्येया देवता । द्रुपदा 'द्रुपदादिव मुमुचानः' इत्यादि मन्त्रः । पाप्मानं पापम् । पायमान्यो कग्विरोपाः । परं ब्रह्म तत्यज्ञानम् । मोतु उपचिति यानि त्यर्थः । अपनपमाणोऽन्यतो लग्जमानः । 'लग्जा सापनपान्यतः' इत्यमरः । अरण्याय गन्तुमित्यर्थः । क्रियार्थीपपद-' इत्यादिना चतुर्थी । शिवाः कल्याणदाः पन्थानः । सन्विति शेषः । हे गुणमय । तात्रकृतवचने मयट्' । नो स्माकं सर्वेपी शिरोमाल्य शिरसि पुर्ण माला पा । 'पुष्पपुष्पसजोगिम्' इत्यमरः । निर्माण मटिः । स्थितिः १. पायार्प'; 'पाचार्य. २. 'एव दि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'अवलोकाय तुम्'. ४. "ताया. ५. 'अभिमुगा'. ६. 'भपेक्षन्ते'. ५. 'मिपदा'. . अरण्या- मनाय'... "शिरोरत्नम्'. चतुर्वगें धर्मार्थ- ·T ४ अङ्कः] अनर्धराघवम् ।। त्रिलोकी निर्माणस्थितिनिधनरन्धोर्मशुभिदो भवान्पष्ठी मूर्ति गुकुलमधिष्ठाय रमते ॥ ६३ ॥ जामदग्य:-~-वत्स रामभद्र । राम:-आज्ञापया जामदग्यः-निवर्तस्व । 'नूनमिदानी कृतकौतुकागारमङ्गलोपचारः श्वशुरकुललोकस्त्वां प्रतीक्षते । (इति परिप्वज्य निष्क्रान्तः ।) रामः-(सोद्वैगम् ।) कथं गतो भगवान् । तदहमापि तातसमीपमेव ग- च्छामि । (इति परिक्रामन्पुरोऽवलोक्य ।) कथं तातच 'जनकश्वेत एवाभिव- तेंते । (इत्युपसर्पति ।) (ततः प्रविशतो जनकदशरथौ । राजानावन्योन्यं परिषज्य ।) जनक:- मुचरितमिदमैतिहासिकानां हृदि न विरंस्यति यत्तवैष पुत्रः । भृगुसुतपरशूदराद्विरानां सहजविजित्वरमाचकर्य तेजः ॥ ६४ ॥ दशरथः--(पुरोऽवलोक्य सहर्षम् ।) कथमागत एव वत्सो रामभद्रः । जनकः-सखे महाराज दशरथ, पश्य पश्य । चिरात्मानं तेनस्त्रिजगदेवजेत्रं जनयिता विधाता सर्वेषामुपरि सवितारं कुलभृताम् । पालनम् । निधन विनाशः । मधुभिदो विष्णोः षष्टो मूर्तिः परसुरामस्वरूपा । समा। हि दशावतारे-'मत्स्यः कुमो वराहक्ष नरसिंहोऽय वामनः । रामो समय रामच युद्धः फरकी पते दा ।।' अप्र रामः परशुरामः । रामो राममद्रः । रामो पलभद्र इति । फौतुक विवादः, उसया, था । तदर्थमगारो गृहं तपमहलस्य चिप्रादेरुपचार: परि- पाटी । “कौतुकं तु विवाहे स्यादरमवे नर्मदर्पयोः' इति मेदिनीकरः । इतिहासः पुरात सद्विदन्ति ऐतिहासकाः । 'आल्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्टवक्तव्यः' । ऐतिहासि. फानो हदि इदं गुचरितं न स्थिति न लुतं भविष्यति । यत्तष पुषो भार्गवटारम- धादिराजो मियाणा स्यभावनाशीलं तेज: कर्म भार कृष्टवान् । विजिरवमति 'इनशजिमतिभ्यः कर' 'पाहुजः क्षत्रियो विराट् यमरः । चिरादिति । अयं रामरणोपरगारमृतं विरिति पिक्षिपति । भवन्तानन्दानात् । पीराः। 1. मति: पही'. २. 'यल' पनि पुस्तान्तरे गारिन. ३. 'पुग्लोवलोक्य प. ४. 'न ... 'उपतीव्यम्'. ६. गुलानाम् ·काव्यमाला। विनेता वर्णानां भृगुपतिभुजादर्पनिकपो महावीरः श्रीमानयममृतमक्ष्णोविकिरति ॥६५॥ दशरथः-(निर्वण्य । सनेहम् ।) सखे सीरध्वज, रघुराजधर्माधिकारसर्व- धुरीणः शिशुरपि वत्सोऽयम् । तदसिगबरसा दुर्वहं वर्णाश्रमभारमारोप्य वयमपि क्वापि तपोवने दिलीपकुलोचितेन विधिना शेषमायुरुपबुभुक्षामहे । जनकः-सखे दशरथ, साधु ते हृदयमीदृशम् । क्रमादेतद- नुष्ठातव्यम्। रामः--(उपसृत्य ।) तातौ, अभिवादये । जनकः-एह्येहि वत्स रामभद्र । (इति सहर्पमालिङ्गति ।) दशरथः-(राममालिङ्गय ।) सखे जनक, रामभद्रमभिपेक्तुं जामदग्य- विजयमीतिरेव श्रेयानवसरः । कालक्षेपे पुनः को हेतुः । (प्रविश्य।) लक्ष्मणः-इयमार्यया मन्थरयोपनीता मध्यमाम्बायाः पत्री। (राजानी सवितर्कमन्योन्यं पश्यतः ।) रामः-(सहर्षम् ।) वत्स · लक्ष्मण, अपि सपरिवारायाः कुशलम- म्वायाः कथयत्यार्या मन्थरा । लक्ष्मणः-आर्य, अथ किम् । रामः-नूनमस्मत्प्रवासदौर्मनस्यमम्बां पीडयिप्यति । क्षात्रं तेजस्त्रिजगतामवजेत्रं जेत जनायता उत्पादयिता । तृनि रूपम् । तेन 'न लोकाव्य. यनिष्ठाखलर्थतनाम्, इति न पष्टी। कुलभृतां कुलधारकाणां बीजिनां चन्द्रादीनां सर्वेषामुपरि सवितारं सूर्य विधाता फर्ता । रामेण सविटकुलं सर्वकुलेभ्यः प्रास्यमि- त्यर्थः । वर्णानां ब्राह्मणादीनां विनेता विनयकर्ता । निकपः 'कसौटो' इति प्रसिद्धः । 'निकपः कपपटिका' इत्यमरः । धर्माधिकारो धर्मजिज्ञासाभियोगः । तत्र सर्वधुरीण: सर्वभारवाही । 'खः सर्वधुरात्' इति खः । वर्णा ब्राह्मणादयः । आश्रमा ब्रह्मचार्यादयः । उपयुभुक्षामह उपभोक्तुमिच्छामः । भुजेः समन्तात् 'पूर्ववत्मनः' इति तत् । कालक्षेपे पुनः इति सलोक्तिः । 'वाक्यं वाक्यान्तरामक्तमर्थान्तरस्य सूचकम् । यत्र सा स्या- छलोक्तिस्तु नाट्यालंकारसंमता ॥ इति भरतः । यथोत्तरचरिते---सिमस्या न यो यदि परमसत्यस्तु विरहः' इति । मन्थरानानी प्रतीहारी । दर्मिनस्यं विमनस्सत्य पर्त । १. 'अमृतमयम्'. २. 'वयमपि इति पुस्तकान्तरे नास्ति, ३. भोयामी'. ४. 'एसमनुप्रातव्यम्'. ५. 'ताती' इति गुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'आर्य' इति पुरतमा- स्तरे नास्ति.

·. ४ अङ्कः] अनर्घराघवम् । जनकः-लक्ष्मणहस्तात्पत्रिकां गृहीत्वा वाचयति ।) स्वस्ति । महाराज द- शरथं कैकेयो विज्ञापयति । यथा . तन्मे वरद्वयमुरीकतपूर्वमेव 'याचे विमर्तु भरतस्तव राज्यलक्ष्मीम् । वर्षाणि तिष्ठतु चतुर्दश दण्डकायां सौमित्रिमैथिलसुतासहितश्च रामः ॥ ६६ ॥ (इति राजानी मूर्छतः ।) रामः-यदादिशत्यम्बा । (इति शिरसि पत्रिका दैत्वा ।) वत्स लक्ष्मण, निजामस्मदाराधनसहाध्यायिनी प्रमावतीमादाय पुरो भव । लक्ष्मणः-तथा । (इति निष्क्रान्तः ।) रामः-तातो, समाश्वसितं समाश्वसितम् । जनकः--(आश्वस्य ।) अहह । पाणिर्गृहीतो रघुपुंगवेन देवः पुराणः श्वशुरो विवस्वान् । पिता स्वयं केकयचक्रवर्ती कर्मेदमेतादृशमाः किमेतत् ॥ ६७ ॥ (इति मूर्छति । रामः पटाबलेन वीजयति ।) दशरथ:-(आश्वस्य ।) कोऽप्येप वाङ्मनसयोरतिरत्तवृत्ति- र्भावो हुताशनमयश्च तमोमयश्च । भोक्तृत्वमात्रमिह मे पुनरीदृशं मां हा वत्स राम कथमुत्सहमे विहातुम् ॥ ६८॥ (विमृश्य ।) हा यत्से जानकि, निशाचराणामातिथेयीभवितुं दशरथगृहे प्रविष्टासि । (इति मछति ।) सीकृत पूर्वानी कृतमेव । वरद्वगमह याये । तदेवाह-पिमालति । दण्डकारण्यभेदः । 'प्रजापती भानुजाया' इत्यमरः । पुंगवः श्रेष्ठः । पुराणोऽतिचिरंतनः । आः पोधे । वा. नसोऽजन्नोऽवतुगदी निपातितः । अतिततिरविषयः । इद्द हुनाशनमयतमोमयमा- ये भोपळापमान मे । अनुमपिता परमहं न प्रतीकारक्षम इत्यर्थः । आतिथी अतिषि- 1.देशी होगी'. २. 'गृहीत्वा'. ३. 'पुरस्तादयति'. ४. 'यदारापयायः ५. 'ममाभगोतो समाशमीनाम्'. ६. 'देवय माक्षात्. ७. 'रामलार पटान्तेन' ८. 'अनिता'; भतितरां. ९. 'गृहमनुपियासि'.

·काव्यमाला। । रामः-तातो, समाश्वसितं समाश्वसितम् । जनकः-(आश्वस्य । आकाशे लक्ष्यं बद्धा ।) साधु सखि कैकेयि, साधु । यदस्या विश्वमरादुहितु, वत्सायाः पत्युरनुवृत्तिरेव प्रसादीलता । (विमृश्य । सव्ययम् ।) 'धनुष्मन्तौ वत्सौ दशरथमुजैरुप्मलतमाः प्रदेशास्ते वत्सा शिशुरशिवयत्ता वनभुवः । प्रियै राजा मुक्तैरसुभिरपमाप्टि स्वमयश- श्चरित्रव्यत्यासः सखि कथमा केकयकुले ॥ ६९ ॥ कष्टं च । वयमपि कथमनेन जनपदेवालीभवता ,भरतयौवराज्य- लक्ष्मीकर्णपूरतमालपछवेन कैकेयीदुर्यशसा मूर्धानमुन्नमय्य लोकस्य मुखं द्रक्ष्यामः। रामः-(उत्थाय ।) तात जनक, यथा सुस्थं तातं. शृणोमि तथा में- वता विधातव्यम् । (इति निष्क्रान्तः ।) दशरथ:-(आश्वस्योत्थाय च ।) वत्स रामभद्र, परिपालय माम् । .(इति जनकेन धार्यमाणो निष्क्रान्तः ।) (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति दशरथविप्रलम्भो नाम चतुर्थोऽङ्कः । विषये साधी । उमलतमा अत्यन्तत्तेजोयुक्ताः । सिध्मादित्वालच् । अशिववृत्ता अक. ल्याणयुक्ताः । सर्पव्याघ्रादियोगात् । मुक्तस्त्यक्तः । अपमाधि सण्डयति । व्यत्यासो विपर्ययः । जनपदेषु लोकेषु । 'देशे जने जनपदः' इति । दुर्यशसः श्यामत्वात्तमाल. पत्रेण रूपणम् । उन्नमय्योत्तोल्य । सुस्थ कुलम् । 'स्वस्थम्' इति पाठे स्वस्मिना- रमनि तिष्ठति स्वस्थः । आत्मज्ञ इत्यर्थः । यद्वा प्रकृतिस्थम् । स्वस्थं स्वर्गस्थमित्यपि सूचितम् । परे शरिचा लोपो वक्तव्यः' इति विसर्गलोपः । गण्डोतिरियम् । अ. मारम्भेण भाव्यर्थवादी गण्ड इति स्मृतः। इति भरतः । परिपालय प्रतीक्षस्व ।। इति समस्तप्रप्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणनीहरिनारायण. पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितजोलीप्राम- वास्तव्यसोभालवंशप्रमवीरुविपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनघायवटीफायर्या चतुतिः । 1. 'समाश्वतीतो समाश्वसीताम् .. २. 'उल्यणतमाः'. ३. 'पहुलीमाविश्यता'. ४. 'भ. वत'.५. 'तया विधातन्यम्'. .

·- ५ अङ्कः] अनर्घराघवम् । पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशतः श्रवणाजाम्बवन्तौ ।) जाम्बवान् --ततस्ततः। श्रवणा-ततो मिथिलाया निष्क्रम्य मन्थराकलेवरमवकीर्य मारुति- प्रत्यवेक्षितं स्वशरीरमधिष्ठाय गङ्गायां शृङ्गवेरपुरं नाम निषादपक्कणमागत्य शवरीभूतास्मि । जाम्बवान्-ततस्ततः । श्रवणा-ततश्च ममानुपदमेव तस्मिन्निमौ रामलक्ष्मणावियं सीतेति सर्वतः शब्दो महानभूत् । जाम्बवान्-(सहर्षम् ।) ततस्ततः । श्रवणा--ततश्च कावेतौ रामलक्ष्मणाविति कर्णधाराधिपतिना गुहेना- हमनयुक्ता निवेदितवत्यस्मि । पुत्रीयता दशरथेन मुनिप्रसादा- प्राप्ताः पुराणपुरुषस्य कलाश्चतस्त्रः। इदानी रामचन्द्रस्य दशरथस्वर्गगमनश्रवणं पञ्चवटीगमनं शूर्पणखानासाछेदनं सरदू- पणादिवधो रावणकर्षकसीतापहरणं सुग्रीवमैग्नं वालिवधादिक च पञ्चमाइप्रतिपन्नमर्थे सूचयितुं श्रवणाजाम्बवतोः प्रवेशमाह-ततः प्रविशत दति । चतुर्याके शूर्पणखामा- ल्यवद्विष्कम्भके 'मन्थगकायप्रवेशेन मिथिलामुपेत्य प्रत्ययिता संविधानकमिदं दशर- थगोचरीकुरुष्वेति जाम्बवता श्रवणा प्रार्थिता । सापि राघरयोगिनी श्रवणा सर्व तयेत्युरसि कृत्वव विदेहाभिमुखी प्रस्थिता' इत्युक्तम् । इदानीं विदेहात्समागतायाः श्रवणायाः सकाशात्तद्वत्तान्तं शुभपुर्जाम्बवानाह-ततस्तत इति । तत्र श्रवणा स्व- व्यापार कथयतीति पूर्वापरसंपन्धः । कलेवरं मृतकायम् । अवकीर्य क्षिश्वा । 'अव. तीर्य' इति पाठे त्यक्त्वेत्यर्थः । घातोरनेकार्थत्वात् । मारुतिईनूमान् । गङ्गायामिति सामीप्ये सप्तमी । लक्षणया वा तीरोपस्थितिः । नियादो धीवरचण्डालो वा । 'निपादः स्वरभेदे स्थाचण्डाले धीवरेऽपि च' इति मेदिनीकरः । पक्रणस्तदामः । "पणः शयरा. लयः' इत्यमरः । ममानुपद मम पश्चात् । तस्मिञ्चपरालये । फर्णधारो नाविकः । गुद्देन गुरनामा निपादेन । अनुयुक्ता पृष्टा । निवेदनस्वरुपमाह-पुत्रीयतेति । पुत्रीयता आत्मनः पुत्रमिउता दसरथेन मुनिप्रसादारप्परमप्रमादात्पुराणपुरुषस्य विष्णोश्चतसः १. 'भ्रमणा-'. २. 'गङ्गातीरे'. ३. 'भागत्य भूतास्मि'. ४. 'अस्मि' इति पुस्त. फान्तरे नास्ति. २४ ·काव्यमाला । - . तासामयं गुणमयः प्रथमः कुमारो वीरोद्धतः पुनरसावपरस्तृतीयः ॥ १ ॥' जाम्बवान्–श्रवणे, साधूक्तम् । ततस्ततः । श्रवणा-ततश्योदकान्तनिवर्तितानुयात्रिकबन्धुवर्गः- ससंभ्रमोपंगतेन गुहेनोपनीतां नावमधिरुह्य तीर्खा भूतेशमौलिस्त्रजममरधुनीमात्मनासौ तृतीय- स्तस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपहृतवानातरं नाविकाय । व्यामग्राह्यस्तनीभिः शबरयुवतिभिः कौतुकोदश्चदक्षं कच्छादन्वीयमानः क्षणमचलमयो चित्रकूटं प्रतस्थे ॥ २ ॥ जाम्बवान् हन्त महत्करुणम् । श्रवणा-आर्य, करुणभयादेव तस्मिन्निगुदीतरुमूले 'कुमारयोर्जटा- अहणवृत्तान्तमन्तरितवत्यस्मि । जाम्बवान्-श्रवणे, सर्वमेतत्कल्याणोदक भविष्यति । श्रवणा-अहं तु निपादपतिप्रीतये तत्रैवातिष्ठम् । अतीते च गण- कला अंशा: प्राप्ताः । तासां कलानां मध्येऽयं गुणमयो रामः प्रथमा कला । असावप: रस्तृतीया कला लक्ष्मणो वीरोद्धतो नायकः । देवांशत्वात् । 'देवा वीरोद्धता ज्ञेयाः इति प्रागेवोक्तत्वात् । यद्वा वीरेण रसेनोद्धत उपचितः । पुत्रीयतेति 'सुप आत्मनः क्यच' । 'क्यचि च' इति दीर्घत्वम् । उदकान्तो जलसमीपम्। 'आ उदकान्तं प्रियम- नुव्रजेत्' इति स्मृतिः । 'अनुयात्रया चरत्यानुयात्रिकः । 'चरति' इति ठक् । संभ्र- मस्त्वरा । उपर्गतः समीपगतः । उपनीतामुपढौकिताम् । तीवेति । अमरघुनी गगाम् । असौ राम आत्मना स्वेन तृतीयस्त्रिपूरणः सन्सौमित्रिमैत्रीमयं लक्ष्मणमैत्र-, प्रधानमातर तरपण्यं 'खेव' इति प्रसिद्धं तस्मै नाविकाय कर्णधाराय गुहायोपहतवा- दत्तवान् । 'आतरस्तरपण्यं स्यात्कर्णधारस्तु नाविक.' इत्यमरःाव्यामप्राह्यस्तनीभिरडू- पालीग्राह्यपयोधराभिः । 'व्यामो पाटोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम्' इत्यमरः । कौतु- कोदश्चदक्षं कौतुकोन्नतचक्षुर्यथा स्यादेवम् । अन्वीयमानोऽनुगम्यमानः'। इगदी पुत्रंजी. . वक्षो मुजनीयक्षो वा । 'इगुदी तापसतरौ पुत्रजीवेऽपि घेङ्गुदी' इति विश्वः । अन्त- रितयती त्यक्तवती । कल्याणोद कल्याणोत्तरफलम् । 'उदः पालमुत्तरम्' इत्यमरः । अतिष्ठं स्थितवती । लट् । गणराने प्रचुरनिशा । 'गणरात्रं निशा बयः' इत्यमरः । १. घोरोद्धतः'. २. 'उपनतेन'. ३. 'जगजूट-'. ४. 'भविष्यति । ततः'.

·अनर्धराववम् । रात्रे संप्रकृतिजनपदः पितुः स्वगीरोहणवार्ताभिधायी द्वितीयो दाशरथी रामभद्रमयोध्यामुपनेतुं तेनैव पथा चित्रकूटमुपगतः । जाम्बवान--(संशङ्कम् ।) ततस्ततः । श्रवणा-ततश्च तस्मिन् 'आर्य, लोके कैकेयानामाकल्पमनल्पमकीर्ति- स्तम्भ निखनता केनापि च्छलितस्तातः । तत्संप्रति गृहाण चूणामधि- राज्यम्' इति पुनः पुनश्चिरमनुबन्धी रामेण सृष्टिकया प्रत्यादिष्टः कृतनटा- परिग्रहो भरतः शरभङ्गमुनिप्रपितामस्य पादुकां भद्रासनमधिरोप्य प्रजा- नामाभ्युदयिकर्मवेक्षमाणस्तदेव नन्दिग्राम गंतवान् । जाम्यवान्-(सर्पम् ।) हन्त फलितमस्मद्वयवसायश्रवणापरिश्रमा- भ्याम् । ततस्ततः। श्रवणा--ततश्च शापाशौचमास्थितस्य क्षेत्रियस्य प्रतिपिद्धमस्त्रग्रह- शामिति च्छिद्रान्वेषिभिर्जनस्थानवास्तव्यैः सरदूषणप्रमृतिभिस्तत्र विरोधी नाम राक्षसस्तीदणः प्रहितः। जाम्बवान--(विहस्य १) धिमूर्खाः, आतिपातिके हि कार्य राक्षां सद्यः शुद्धिः । ततस्ततः। प्रतिः शिष्टः । द्वितीयो दाशरपिभैरतः । तस्मिन्रामे पुनः पुनग्नुपन्धीत्यन्वय. । 'आर्य' इति सयोधनम् । अनुबन्धी सस्नेहवचनः । आयल्प यावत्ससारम् । निसनता आरोपयना । मुष्टिका शपधेऽपि च' इति रलकोपः । शरीरस्यूटिक्या' इति पाठे शरीरस्पतरूपशपथैनेन्यर्थ । प्रत्यादिष्टो निषिद्धः । परिप्रहो प्रहणम् । पादुका उपानत् । 'अब पादुगा। पादरूपानत्' इत्यमरः । साध्वसाच्चरमामुनिद्वारा पादुमा याचितनि मारः । मदासने सिंहासनम् । आभ्युदयिस्मभ्युदयम् । स्वार्धे पिनरादिभ्यटन' । शापाशीच मृतराशुद्धिः । मारमानाच' इति पार्ट 'नत्रः शुचीश्वर-' इत्यादिनामा- पदादिः । आस्थित; मातः । जनस्थान मरयादिमी पक्षीवासस्थानम् । वास्तन्य योमिभिः । यमेस्तव्यत् । परि निध। तो सर. : 'सरात्मन्यागिनोती.' इति पान. भातिपातिक तक्षगोपनाते । यद्वातिपात: मोरागमन तदा पार्यमनप्रद 1.निरजानपद.. २. स्वर्गाधिरोदन-'. ३. 'दाशरदिनीय भरने वारलीय... 'मातम्'. ५. 'नाप मनेन'. ८. 'रएन पुरमित पुनः पुनः रनुसन्धी'. ५. 'अरप रार', 'आरोय. 'क्षिप्यमान: 1.. ल.. 11. 'क्षत्रारनि. Tarur . Hrt, .

·१८८ काव्यमाला। . श्रवणा-ततश्च विराधधाक्षिप्तहृदये दुःसहशोकदीर्घातीमोर्चदे- हिकी पितुः क्रियामतिवाह्य भगवता चतुःसमुद्रमुष्टिंधयेन विन्ध्याचल- चापलारम्भविस्तब्धघातिना वातापिदानवदीर्घयात्रामङ्गलकलशेन कैलश- योनिना सनाथामरण्यवीथी प्रतिष्ठमाने दाशरथी पथि. धाराधरो नाम वायसः सहसैव वैदेहीमुपाद्रवत् । , जाम्बवान्—(स्वगतम् ।) इदं तावदपशकुनं नाम। (प्रकाशम् ।) ततस्ततः। श्रवणा-ततश्च रक्षोभिचारचरुभाण्डमिव स्तनं यो देव्या विदेहदुहितुर्विददार काकः । णम् । 'न राज्ञां राजकर्मणि' इति स्मृतेः । दीर्घाझोम्। 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' । 'अहोऽह एतेभ्यः' इत्यहादेशः । 'अहोऽदन्तात्' इति णत्वम् । गौरादित्वान्डीए । देहादूर्ध्व मवामौदेहिकी श्राद्धादिक्रियाम् । अध्यात्मादित्वाद्वञ् । चतुर्णो समुद्राणां समाहारथ- तु:समुद्रम् । पात्रादित्वात्स्त्रीत्वनिषेधः । समुद्राणां चतुःसंख्यत्वं प्राच्यादिदिक्चतुष्टय- भेदात् । तन्मुष्टीकृत्य धयति पिवति मुष्टिंधयः । 'नाडीमुष्टयोश्च' इति खश् । 'असुरैः- वगणैः सह युधि भगमवाप्य समुद्र प्रविश्य स्थितम् । पुनरपि तथा कृत्वा तथा स्थि- तम् । एवं पुनःपुनरिति ज्ञात्वा शक्रेण समुद्रपानार्थमगस्त्यमुनिरर्धितः । तेन च नि:- शेपमयं पीतः । इति पुराणम् । विसधघाती विश्वासघातकः । पुरा फिल सुमेरु- स्पर्धया वर्धिते विन्ध्ये सूर्यसंचारावरोधाद्विनश्वर जगति देवरगस्त्यमुनिरार्थतः । ततस्तेन यावदहं परावृत्यागच्छामि तावत्त्वया न वर्धनीयम्ः किं तु खर्वो भवेति विन्ध्यः सत्यं कारितः । ततो दक्षिणां दिशं प्रति गतोऽगस्त्यो न परावृत्य पुनरायातः । ततः प्रभृति विन्ध्यस्तादृश एवासीत् । इति पुराणम् । वातापी दानत्रभेदः । दीर्घयात्रा मरणम् । यात्रायां मङ्गलकलशस्यान्वयाद्रूपकम् । देवापिवातापिनी भ्रातरावसुरौ मायाविनी बभू- वतुः । तत्र वातापी मेषरूपः । देवापी यं कंचिन्मांसाधिनं वातापिनं मारयित्वा संस्कृत्य च भोजयति । ततो देवापी भुत्तो तमासयति । स च भोजकस्योदरं विदार्य निर्गत्य तेन सह हस्तास्फालनेन क्रीडते । इति । एवं तेन हर्षाहवो मारिताः । कालक्रमेणागस्त्य- मुनिरपि तेन तथैव भोजितः । ततथ जीर्णस्तदुदरे वातापी । इति पुराणम् । फलश- योनिनागस्त्येन । 'वीध्यालिरावलिः पतिः' इत्यमरः । प्रतिष्टमाने गच्छति । 'समवा- विभ्य. स्थ.' इति तद् । वायसः काक उपाद्रवत् । स स्तनौ नवेन दारितवान् । संप्रति सीतापहारोत्थान सूचयति-रक्षोभिचारेति । यः काकः सीतायाः स्तनं १. 'वधक्षणाक्षिप्तहृदये दुःख-'. २. 'दीघनिद्रा-'. ३. 'कलगायोनिनागमोन म- ---- ITी प्रविष्टमाने'.

·अनर्थराघवम् । . ऐपीकमस्त्रमधिकृत्य तदा तमक्ष्णा काणीचकार चरमो रघुराजपुत्रः ॥ ३ ॥ जाम्बवान्--ततस्ततः । श्रवणा--ततश्च क्रमेणैव सुतीक्ष्णादीनुपस्थाय महामुनीन् । अगस्त्यशासनादास्ते पञ्चवट्यां रघूद्वहः ॥ ४ ॥ जाम्बवान् ---(सहर्षम् ।) तहि हस्तगत एवास्माकम् ।कियदन्तरमृप्य- मूकजनस्थानयोः। श्रवणा-आर्य, न खल्वद्यापि श्रोतव्यं शृणोपि । जाम्बवान्-~अवहितोऽसि । श्रवणा-तत्र च कामुकी रामभद्रमनुप्रविश्य रसं दास्यामीति संक- ल्पितपतिद्रोहपातकिनी शूर्पणखा लक्ष्मणरोपहुतभुजि कर्णनासौष्ठमयाभि- 'स्तिमृभिराहुतिभिः प्रायश्चित्तयांचक्रे । विददार विदारयति स्म तं काक चरमा रघुराजपुत्रो रामोऽक्षणा काणीचंकार । 'येना- विकारः' इति तृतीया । इपीका वीरणशलाका । तस्या, विकार ऐपीकमस्त्रमधिकृत्य व्यापार्य । विक्षिप्येति यावत् । कीदृशम् । अभिचारस्य मरणझारणयागस्य चरमाण्ई हव्यभाण्डमिव । 'हव्यपाके घरुः पुमान्' इत्यमरः । ननु चरमशब्दस्य कनिष्ठवाचक- खादामस्य ज्येष्टत्वात्कयं चरमो रघुराजपुत्र इति । न च चरमशब्देन कनिष्ट एवं लक्ष्मणो वाच्य इति वाच्यम् । रामेणवाक्ष्णा काणः काकः कृत इति रामायणे दृष्टत्वात । किं घ रघुराजपुवान्वितेन कनिष्ठवाचकचामशन्देन शत्रुघ्नस्यान्वयात् । तस्य च तत्रा- सांनिध्यादिति चेत्, अब केचित्--'ज्वलति कसन्तेभ्यो णः' इति विकल्पैन णप्रन्ययः। तेन रमयतीति रमो रामः इति समाधानमाहुः । तन्मन्दम् । चकारानन्वयात् । न च विददाति क्रियापेक्षया काणीचकार चेन्यत्रैव चकारान्वयः । मिमक: सत्वात् । एकार्ड के 'दि चकारान्वयो हरः । यथा-देवदत्तो ग्राम गच्छति पचति चेति । अन्ये तु--चरा संचारिणी । गतेति यावत् । मा लक्ष्मीर्यस्य स चरमो रामः।भरतप्रविष्टराज्य- लक्ष्मीकलाद इनि वर्णयन्ति । अपरे तु-चामो ज्येष्ठानियोः' इति विश्वकाश- दर्शनागरमो ज्येश रघुराजपुत्रः इत्याहुः । ६६ तु संगतमिव । मुल्याश्या तु विस्त. ग्यामादुपेक्षिता । मुनीदणादोन्गुतोगपिन्दुशरमप्रभृतीन् । उपस्याय मपूज्य । घाटी दहयारण्ये तपोवनम् । अन्तरं व्यवधानम् । कामुती कामान्धा । 'लपपत-' इत्यादिना उपनाम विशेषन् । समरिस्तो मनमा कृतः । प्राधितयारके प्रार- १. 'इस्लस्यः'. २. राममनु-'. ३. वर्ष - ·१९० काव्यमाला। जाम्बवान्-(सातकम् ।) अहह महाननर्थकन्दः संवृत्तः। अथ भगि- न्यास्तादृशं विडम्बनमवलोक्य खरादिभिः किं प्रतिपन्नम् । श्रवणा-(विहस्य ।) आर्य, कि प्रतिपन्नम् । यद्रामभद्रे धृतधनुपि प्रतिपद्यते । जाम्बवान--(सहपहासम् ।) तत्कि तेऽपि वालिसाहायकोपस्थायिनो विराधयात्रामहतमध्वानमनुप्रपन्नाः । श्रवणा --अथ किम् । जाम्बवान्-श्रवणे, प्ररूदमिदानी रामरावणयोःरम् । श्रवणा-(हसन्ती 1) आर्य, मन्ये खैरदूपणप्रभृतीनामभिभवाभिधाने केवलं क्लेशयिष्यति वाचमात्मनः । पुनरनक्षरमपि शूर्पणखामुखमावेदयि- प्यति दशकंधरस्य । जाम्बवान्—(सस्मितम् ।) श्रवणे, लघूत्यमनर्थमुत्प्रेक्ष्य प्रमुग्धोऽस्मि । ऐक्ष्वाकेण पुरापि कौशिकमखादारभ्य लङ्गेश्वरो धत्ते शाश्वतिकं विरोधमधुना त्वेते हता बान्धवाः ।। उत्साहमभुमन्त्रशक्तिभिरलंभूष्णुच्छलज्ञो बली' दृप्तः शूर्पणखानिकारमपरं दृष्ट्वा कथं मृप्यते ॥ ५॥ 'शनैः शनैरनयोविरोधे संधुक्षमाणे तुल्यव्यसनस्थो दाशरथिरसहायः सूर्यसूनुना संधातुमीपत्करः स्यात् । श्चित्तं कृतवती । आतङ्कवासः । अहह खेदे । अनर्थकन्दोऽनिष्टमूलम् । विदम्बनं धर्ष- णम् । धृतधनुषीत्यत्र 'धनुपश्च' इत्यनट् समासान्तो न भवति । समासान्तविधेरनित्य- स्वात् । साहायकं सहायत्वम् । 'सहायाच्चेति वक्तव्यम्' इति वु । यात्रा गमनम् । प्रहत क्षुण्णम् । अभिमवो मारणम् । लघूत्थं शीघ्रोत्थानम् । ऐक्ष्वाकेणेति । ऐक्ष्वाकेण सह । शश्वनित्यम् । तद्भवं शायतिकम् । 'कालाह' । कौशिकयागादारभ्य नित्यं विरोधं धत्ते । अधुना पुनरेते वान्धवा हता यतः, अतोऽवश्यं विरोधं धत्त इति भावः । अपरं शूर्पणखानिकारं दृष्ट्वा कथं मृष्यते सहिष्यते । उत्साहाक्तिरुत्साहसामर्थ्यम् । प्रभु- शक्तिः प्रभावः । मन्त्रशक्तिमन्त्रणासामर्थ्यम् । अलंभूष्णुरतिसमर्थः । 'भुवश्च' इति ग्नुः । दृप्तो दपिष्टः । संधुक्षणं दीपनम् । व्यसनं वैरम् । सहायो द्वितीयः । सूर्यसूतः, १. 'साहायकस्यायिनो'. २. 'खरमभृतीना. ३. 'लघत्यानम्'. ४. 'चैते'. ५. 'स्व- ल्पव्यसनस्थो'.. - ·५ अङ्कः अनवरावयम् । श्रवणा-आर्य, किमिदानीमनुष्ठेयमस्ति । मम हि शिप्यपुत्री नि- पादचक्रवर्ती गुहो लक्ष्मणमित्रम् । अनेन सोपानेनं सुखाधिरोहो रघुप- तिरस्माकम् ।। जाम्बवान्-(सहर्षस्मितम् ।) श्रवणे, यद्यसि सुनीवपक्षपातिनी । त- द्गच्छ सत्वरमुपस्थापय निपादरानम् । (इति श्रवणा निष्कान्ता ।) (नेपथ्ये । एकतः।) भो भो लक्ष्मण, वैशेपिककटन्दीपण्डितो जगद्विजयमानः पर्यटामि ।। क्कासी रामः । तेन सह विवेदिप्ये । (अन्यतः1) भो भो परिव्राजक, कालसर्पखलीकारखलता न खलु सुखाकरी शिकमन्त्रतान्त्रिकस्य । जाम्बवान-कथं लक्ष्मणपरिव्राजको संलपतः । शृणोमि तावत् । (इत्यवधत्ते।) । (नेपथ्ये । पुनरेकतः ।) आः लक्ष्मण, सर्वविद्रावणः खल्वहम् । को मया जानतमानभङ्गो न पराजीयते । “मुग्रीवः । ईपत्करः सुकरः । सोपाननोपायेन । 'कटकली' इति प्रसिद्धेन । उपस्थापय लक्ष्मणसंनिधि प्रस्यापय । निषादराजानम् इति पाठे समासान्तविधरनित्यत्वं शरणम् । नेपथ्ये रावणवचनम् । कटन्दी वैशेषिकशास्त्रव्याट्याप्रन्यः । कटन्द इति यस्य प्र. सिद्धिः ।मा च रावणेन कृतेति च्छलतो ज्ञापयति । 'कन्दली' इति पाटे कन्दली शेषिकटीका । सापि रावणेनैव कृता । अथ च कन्दली कलहवान् । पण्डितः सूरिः कुशलक्ष । विवदिये उदाह करिप्ये योत्स्ये च । 'मासनोप-' इति तद् । अन्यतश्च लक्ष्मणवचनम् । खलीकारो भत्र्सनम् । तत्र खर्जुः कण्ट्रः । तद्योगारिसध्मादित्वादन् । तस्य भावः खलता । न सुखाकरी न सुखजनिका । 'मुसप्रियादानुलोम्ये' इति हाच । प्रधिकमन्त्रतान्त्रिकस्य धिरमन्त्रमातसिद्धान्तस्य । यधिक गुरुकोटः । 'बी' इति प्रसिद्धः । 'पृश्चिकः सुरुकोटीपधिविशेषयोः' इति विश्वः । 'तान्त्रिको शतसिद्धान्तः' इत्यमरः । संलपतः मलापं कुरुतः । 'मलापो भाषणं मियः' इत्यमरः । म द्विाश्य.. तीति मर्वविद्रायणः सर्वविश्वकर्मा । अंथ व सर्वविमों रावणः । अनयोः पुर:- १. 'सत्यमसि. २. पण्डितोऽस्मि'.. 'ते राममः ४. 'विदितव्यम् . ५. 'कयं पषि'. ६. 'मियः प्रलपतः'; 'सप्रलपतः'. ७. 'इन्वायत्त' पनि पुस्लमान्तरे नारित, .

·१९२ काय ला। (नेपथ्ये । पुनरन्यतः ।). किं भवान्नावणः । (जाम्बवान्सविशेषमवदधाति ।) (नेपथ्ये। पुनरेकतः ।) मो वाचोयुक्तिज्ञ, सर्वेषां विद्रावणः खल्वहमिति समस्य व्याहृतमन्य- थाभिसंधाय वाक्छलेन प्रत्यवतिष्ठमानो निगृहीतोऽसि । तन्मुञ्च मां 4 भिक्षायै । (अन्यतः ।) किं त्वया, किंतरां च रावणेन । अंहमप्युत्सुकोऽस्मि । त्वरितं गच्छामि । जाम्बवान् कथमेतदस्फुटार्थमेव निर्वहणम् । मन्ये पुनरेप परिवा- जकच्छलेन रावण एव कोपादुक्तमप्यपलप्य, खं नाम द्रागपक्रान्तः । '(सर्वतो निरूप्य ।) अये, पुराणप्रियसुहृदस्माकं दक्षिणस्या दिशः परापतञ्ज- टायुरिव लक्ष्यते । तदेनमैनुपालयामि तावत् । दूरदृशो हि गृध्राः । कदा- चिदेप लङ्कादीपवृत्तान्तमप्युपलभेत । (प्रविश्य।) जटायु:-प्राप्तवेयमस्माभिः पंचवटी। यदमूर्गोदावरीतरङ्गसौकरसे- कमकुमारमांसलपरिसरारण्यमालिन्यो जनस्थानसीमानः । अपि च । स्फूर्तिकमर्थमाश्रित्याह ह-भवात्रावण इति । वाचोयुक्तिरुक्तिप्रत्युक्त्यादिः । 'वाग्दिक्प.. श्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु' इत्यलुरु । अन्यथाभिसंधाय तात्पर्याज्ञानेन हेतुना वा वाक्छले. नोत्तरं ददनिगृहीतोऽसीत्यर्थः । यथा 'अयं नेपालादागतः । नवकम्बलवत्त्वात्' इति वादिवाक्ये 'कुतोऽस्य नवसंख्याकाः कम्बलाः' इत्युत्तरं ददत्पतिवादी वाक्छलेन निगृहीतो भवति, तथा 'सर्वविद्रावणोऽहम्' इति वाक्ये 'भवान्सर्वज्ञाता रावणः' इत्युत्तरं प्रयच्छन् लक्ष्मणो निगृहीत इति भावः । प्रत्यवतिनमान: प्रत्यवस्थानं कुर्वन् । विरोधेनोपति. धमान इति यावत् । भिक्षायै भिक्षां याचितुम् । "क्रियार्थोपपदस्य च-' इति चतुर्थी । किं त्वया, किंतरां च रावणेन । अपि तु न किमपि । उभयत्र किंशब्दो जुगुप्सायाम् । निर्वहणमुपक्रान्तस्योपसंहारः। 'उपक्रान्तस्य संहारो मवेग्निर्वहणं विदम्' इति भरतः। परिवाजको भिक्षुः । द्राक्शीघ्रम् । 'नासूचितं विशेपात्रम्' इति स्वरसाज्जटायुप्र. वेशं सूचयितुमाह-अये इत्यादि । अये इति निर्लक्ष्यसंयोधने । दक्षिणस्या इत्यपा- दाने पश्चमी । परापतनागच्छन् । अनुपालयाम्यपक्षे 1 गृध्राः पक्षिभेदाः । वृत्तान्तं वार्ताम् । 'जटायुस्तु जटायुषा' इति शब्दभेदाज्जटायुशब्दे द्विरूपता 1 मांसलं धनम् । १. कि च'. २. 'पुराणसुहृत्'. ३. 'अनुलपामि'. ४. 'पञ्चवटीभूः.

·, ५ अङ्कः] अनर्वराघवम् । १९३ दृश्यन्ते मधुमत्तकोकिलवधूनिधूतचूताङ्कुर- प्राम्भारप्रसरत्परागसिकतादुर्गास्तटीभूमयः। याः कच्छ्रादतिलङ्घय लुब्धकभयात्तैरेव रेणूत्कर-. र्धारावाहिभिरस्ति लुप्तपदवीनिःशङ्कमणीकुलम् ॥ ६ ॥ जाम्बवान्-(किंचिदुपसृत्य ।) कुतः पुनरियता वेगेन वयस्यो जटायुः। जटायुः-(या) कथं जाम्बवान् । सखे, क्षमस्व । न समाजयिप्यामि तावद्भवन्तम् । मया हि मलयाचलकुलायादार्यसंपातिपादानमिवाद्य निव- तमानेन मारीचसहचरः संचरनिमामरण्यानीमभिलक्षितो राक्षसराजः । तदतिविपममाशङ्कमानं मां वत्सरामभद्रत्नेहस्त्वरयति । जाम्बवान्-(स्वगतम् ) क्यमप्येतदेव प्रतिपित्सामहे । (प्रकाशम् ।) सखे, त्वरस्व । (इति निष्क्रान्तः १) जगयुः-(परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयमग्रे पञ्चवटी । (सवितर्कम् ।) नीतो दूरं कनकहरिणश्रद्धया रामभद्रः पश्चादेनं द्रुतमुपसरत्येप वत्सः कनिष्ठः । परिसरः समीपमः । मालिन्यो मालायुक्ताः । 'त्रीह्यादिभ्यश्च' इतीनिः । दृश्यन्त दनि । तटीभूमयो जलस्थानपरिसरममयो दृश्यन्त इत्यन्वयः । मधुभिः पुप्परसैमत्ता याः कोकिलवध्वस्ताभिनितो यथूताहरपारमारस्तस्मात्तस्य वा प्रसरन्तो ये परागाः पुष्परेणवस्त एव सिकता वालुकास्तामिर्दुर्गा गहनाः । यद्वा मधुर्वमन्तस्तत्र मत्ता उत्साहशालिन्यो याः कोकिलवध इत्यादि पूर्ववत् । प्राग्भारो विस्तारः शिखरं वा । 'परागः मुमनोरजः' इत्यमरः । यास्तटीममयः । कृच्छात्कष्टात् । लुब्धक आखेटिकः । धारावादिभिः पुनःपुनरनुवर्तमानः फूटीभूतैर्वा । एणीकुलं कर्त । रेणूकरटुप्तपदवीनिःश यथा स्यादेवमस्ति । कुलविशेषणमेवं वा । समाजयिष्यामि पूजयिष्यामि प्रीति करि- प्यामि वा । 'समाज प्रीतिसेवनयोः । कलाय: पक्षिगृहम् । संपातिर्जटायुषो ज्येष्ठभ्राता। सहचरो द्वितीयः। 'महारण्यमरण्यानी' इत्यमरः । अतिविषममत्यन्तटिनम् । प्रति- .पित्सामहे प्रतिपत्तुं ज्ञातुमिच्छामः । 'पद गती' । सन् । 'सनि मीमा-'इतीम् । 'पूर्वपरसनः' इति तद । श्रद्धाभिलाषः । कनिष्टा- लक्ष्मगः । ततो रामात् । विभ्या. स्थत् । वीप्यायां द्विशत्तिः । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुनिषेधः । तन इनि 'मीनाथांना 1. सभावयिष्यामि'. २. पादावमिवन्य'. ३. 'प्रतिपरस्यामहे. ४. 'सरस्व लरस्त'. ५. 'दरिणराधना'.

·१९४ काव्यमाला। 4 , बिभ्यद्विभ्यत्प्रविशति ततः पर्णशालां च भिक्षु- पिकष्ट भोः प्रथयति निनामारुति रावणोऽयम् ॥ ७ ॥ अहह। आर्यपुत्रार्यपुत्रेति रुदन्ती कुररीमिव । रथमारोप्य वैदेहीमेप पापः क्व यास्यति ॥८॥ (साटोपं परिक्रामन् ।) अरेरे रावण, वधूटीमिक्ष्वाकोनिजकरतलस्पर्शमलिना- मिमां कुर्वाणस्य स्फुरति हृदि शोभैव भवतः । कुले येपो किं तु त्वमसि गणितास्तेऽपि गुरवो न सप्त ब्रह्माणः कथमिव पुलस्त्यप्रभृतयः ॥ ९ ॥ (पुनराकाशे ।) अलीकाट्टहासधूमधूसरितदशवक्रवल्मीक, किमाथं रे राक्ष- सापसद, किमात्य । 'जगद्विलोमिसीताख्यमामिपं हरतो ममें । अयं किल जरगृध्रः करादाच्छिद्य नेप्यति' ॥ १० ॥ इति । आः पाप, कॅथमेवमंभिदधासि । तिष्ठ तिष्ट । भुजविटपमदेन व्यर्थमन्धंभविष्णु- . धिंगपसरसि चौरंकारमाक्रुश्यमानः । भयहेतुः' इत्यपादानता । धिकष्टं भोरित्यव्ययसमुदाय: खेदै । 'धिकष्टं भौश्चापि खेदे' इति भरतः। निजामाकृति दशमुखादिस्वरूपाम् । प्रथयति प्रकाशयति । 'आर्यपुति . संयोध्यः पतिः पत्नीजनेन तु' इति भरत: । कुररी 'हापुती' इति प्रसिद्धा चटफविशेष- स्त्री। 'वधूटी वर्धटी जनी' इत्यमरः । मलिनां पिताम् । तव हृदि शोभैव स्फुरति । अपि तु शोमा न युक्ता । सप्त ब्रह्माण: सप्तर्षयः । येषामिति निधारणे पष्टी। तस्य पुलस्त्यस्यापत्यत्वात् । अलीकं मिथ्या। अहासो महाहासः । अपसदोऽधमः । आ- मिपं भोग्यवस्तु । उत्कृष्टरूपं मांसं वा। 'उत्कृष्टे पलले भागे भोग्यवस्तुनि चामिपम् इति विश्वः । फिल निश्चये वाक्यभूषायां वा । आच्छिद्य गृहीत्वा । भुतेति । भुजा. एव विटपाः शाखास्तेषां मदेन गर्वेण व्यर्थ निष्फलमेवान्धर्भविष्णुरन्धीभवन्संस्त्वं यदपसरस्यपयासि तद्धिक् । अनन्ध एवान्यो भवति । 'कर्तरि भुवः' इति खिष्णुच् । १. 'घिग्धिकष्टम्. २. 'इति साटोपम्'. ३. 'इति' इति पुस्तकान्तरे नास्ति, ४. 'कथमभिदधासि'. ५. 'आकृप्यमाणः'. 1 + ·अनपरायवम् । त्वदुरसि विदधातु स्वामपस्कारकेलिं कुटिलकरजकोटिक्रूरकर्मा जटायुः ।। ११ ॥ (इति निष्क्रान्ती।) विष्फम्भाः। (ततः प्रविशति लक्ष्मणः ।) लक्ष्मणः-अहो दुर्निवारदारुणक्रोधशोकलज्जागहनो विपमोऽयं द- शाविवर्तः । यस्मिन्नितिकर्तव्यताभिधानमप्यस्माकमनौपयिकम् । तथाहि । तत्तादग्दशकण्ठवञ्चनरुपा धूमायमानो गिरं' नाोक्तप्रविलीनवर्णविधुरामार्यः समामोति मे । चाप तातजटायुजीवितकथापर्यन्तधुमायित- क्रोधोत्पीडनिपीतशोकजडिमा दृष्टिस्तु विश्राम्यति ॥१२॥ (नेपथ्याभिमुखः ।) इत इत आर्य मारीचमथन, दृश्यन्ताममूरवाची ककुभ- मभि वर्धमाना विर्नेभ्यवनवीथिभूमयः । कीदृशः । चौरंकारं चीरवत्कृत्वाश्यमानः । चोरिकामुच्चार्य वाक्रुश्यमानः । 'कर्मण्या- मोशे कृषः खमुन्' । नखर्विदारणमपस्कारः । 'अपाच्चतुप्पात्-' इत्यादिना सुट् । फरजो नखः । कोटिरप्रम् । क्रूरं कठिनम् । दारुणो महान् । गहनों गभीरः । विवर्तः परिणामः । इतिकर्तव्यतेदं कृत्वेद कर्तव्यमिति ज्ञानम् । अनीपयिकमयुक्तम् । 'युक्तमीप- यि सभ्यम्' इत्यमरः । 'उपायाद्रवश्व' इति ठ- इस्वत्वं च । तत्तादृगिति । तत्तायसीतापहरणरूपं वदनं भर्सनम् । रुपा फ्रोपेन । धूमायमानो धूममुद्रमन् । पहिरिव । 'फेनाच' इति चकारात्त्य । आर्यों मे मम कृते गिरं वाणी न समाप्नो- तीति संपन्धः । रोपयशादर्पोक्त एव प्रविलीनो ध्वस्तो यो वर्णस्तेन विधुरी सण्डि. ताम् । चापे पुनदृष्टिविश्राम्यति । अर्थाद्रामस्य । तातोऽनुकम्प्यः । तातोऽनुकम्प्ये जनके' इति पणिः । पर्यन्तोऽवसानम् । अनेन जटायुधः सूचितः । धूमावितेति प्रोषस्यामिना साधर्म्यात् । उत्पीडोऽतिशयः । निपीतः गप्पीकृतः शोकस्य जटिमा शीतल या सा । मारीयमयन इत्यनेन मारोचवध उक्तः । अयाची फकुम दक्षिणा दिशम् । अभि अभिमुगम् । 'अभिरती आभिमुष्ये' इति फर्मप्रवचनीयसंज्ञा । 'दक्षि- पस्सामाथ्येष' इति शन्दभेदः । दिशस्तु कामः काष्टाः' इत्यमरः। वीथिः पतिः । 1. 'प्रविश्य'. २. 'ममानारययम्'. ३. 'मुसम्'. ४. "पिन्ध्याचल-'.

·काव्यमाला। (प्रविश्य ।) ८ . . . रामः-(आकाशे लक्ष्यं या ।) कुले वा शौर्य वा मुनसमुदये वा तपसि वा बभूवुर्न प्राञ्चस्त्वमिव भवितारो न चरमे । अहो दिमोहस्ते सेमजनि चिरादेप न खलु प्रवीराणां पन्या दशवदन येनासि चलितः ॥ १३ ॥ (विमृश्य । सखेदस्मितम् ।) हहो पौलस्त्य, सिद्धश्रोत्रपरम्परापरिगतैरेभिः प्रपौत्रस्य ते वृत्तैरद्य पुलस्त्यवर्नमभितः स्मेरेषु देवर्षिषु । विप्वग्वृत्तिरसंगता नमयितुं दुर्वारलज्जाभर- म्लानश्रीस्तु चतुर्मुखी भगवतो धातुः कथं वर्तते ॥ १४ ॥ (क्षणमनुध्याय ।) हा प्रिये विदेहराजपुत्रि । (इति संवरणं नाटयति ।) लक्ष्मणः—(उपमुत्य ।) आर्य, कोऽयमभिपङ्गो नाम भवादृशानप्या- स्पदीकरोति। पंतिते व्यसने देवादारुणे दारुणात्मनि । संवर्मयति वजेण धैर्य हि महतां मनः.॥ १५ ॥ समुदयः सङ्ग्राम उच्छायो वा ।। प्राश्चः पूर्वे । चरमै पश्चाद्भवाः । 'प्रथमचरम-' इति. धा सर्वनामसंज्ञा । भवितारो भविष्यन्ति । लुट् । दिव्योहो दिग्भ्रमः । समजनि जातः । कर्तरि चिम्। खलु एवार्थे । सुभटानामेष पन्था नैवेत्यर्थः । येन पथा । हहो संयो- धने । वृत्तश्चरित्रैः सीतापहारस्वरूपै. । अभितः सर्वतः । पुलस्त्यवर्जे पुलस्त्यापत्यत्वा- द्रावणस्य । स्मेरेषु किंचिद्धासवत्सु सत्सु । विश्वग्वृत्तिश्चतुःपार्श्ववर्तिनी। अत एव नम., यितुमसंगता। अन्योन्याकर्षणात् । कथं वर्तते । अपि तु केनापि प्रकारेण स्थातुं न शक्ता भवति । लज्जया पुरुषेण मुखं नम्रीकृत्य स्थीयते इति स्वभावः । चतुर्मुखस्य तदपि न संभवतीति भावः । अभिषद आसङ्गो दुःख पराभवो वा । 'अभिपड़ो मतो दुःखे आसङ्गेऽपि पराभवे' इति विश्वः। आस्पदं स्थानम् । व्यसनेऽनिष्टफले । दारणे भीषणे। दारुणात्मनि महास्वरूपे जने । 'दारुणो भीषणे गुरौ' इति शाश्वतः । धैर्य धीरता पाण्डित्यं वा कर्त । साधूनां मन: कर्म । वश्रेण संवर्मयनि वर्मणा संनद्यते । १. 'ततः प्रविशति रामः'. २. "धिमोहः'. ३. कथयति; कमिह. ४. 'पततिव्य.. सने'; 'पतितव्यसने. ५. 'दारुणा'. ६. 'दारुणात्मनः'.

·. ५ अः] अनवराघवम् । रामः-(दीर्थे निःश्वस्य ।) वत्स, सहजधैर्यवशंवदत्तयो हृदि रुपश्च शुचश्च नियन्त्रिताः । इह तु किं करवै यदपत्रपा किमपि मामवमत्य विनृम्भते ॥ १६ ॥ लक्ष्मणः-(पुरोऽवलोक्य ।) आर्य, अयमग्रे तातजटायुपो वीरलोक- साधनसिद्धक्षेत्रमरण्यानीसंनिवेशः । पश्य ! भन्नोऽयं कथमस्ति रावणरथस्तातेन वजाङ्कुर- पिस्किरमाणभङ्गुरनखत्रोटिचुटद्वन्धनः । रामः-(सकरुणम् । हा सीरध्वजराजपुत्रि स तदा दृष्टस्त्वया धन्यया पक्षीन्द्रो दशकण्ठकुञ्जरशिरःसंचारिपश्चाननः ॥ १७ ॥ (इति लश्मणमवटभ्य ध्यानं नाटयति ।) लक्ष्मणः-(स्वगतम् ।) महादोषः खल्वयमतिप्रसज्यमानो मानसः. शोकाख्यो विकारः। तदन्यतः प्रेरैयामि । (प्रकाशम् ।) आर्य, पश्य पश्य । विन्ध्यगिरिराजकन्यान्तःपुरमेतास्तरङ्गमालिन्यः । देतस्वतीभिरद्विस्तौर्यत्रिकगुणनिका दधते ।। १८ ॥ 'सत्यापपाश-' इति णिच ! सहजेत्यादि। स्वाभाविकधैर्येण यशंवदा आयत्ता - त्तयो व्यापारा यासां ताः शुचः शोकाः, रुष: क्रोघाच हृदि चित्त नियन्त्रिता निय- मिताः । इह पुनः किं करवे करवाणि । आत्मनेपदै 'एत ऐ । यत् अपत्रपा अन्यतो लज्जा किमप्यनिर्वचनीयं यया स्यादेवं मां विजित्य विजृम्भते स्फुटीभवति । रोपाः शोकाश्च साहजिकधैर्यायत्तव्यापारा भवन्तीति ते नियमिताः, अपत्रपा तु न धैर्यनि- वारणीयेति किं करिष्यामीति भावः । वशंवदेति 'प्रियवशे वदः खच्' । 'अरुषिदज- न्तस्य' इति मुम्। 'लज्जा सापत्रपान्यतः' इत्यमरः । 'मन्युशोको तु शुक्स्त्रियाम्' . इति च । 'रुटऋधी नियाम्' इत्यपि। वीरस्य युद्धे मरणाद्यो लोको भुवनं तस्य सा- धनं हेतुः । भोऽपमिति। तातेन जटायुषा वज्रामवत्रे भयंकरे अपस्किरमाणे विदारयन्त्यो तत एव मद्रे स्वतः कुटिले ये नखत्रौटी ताभ्यां त्रुटद्वन्धनं यत्र सः। अपस्किरमाणेति 'किरतेहेर्पजीविकाकुलायकरणेषु' इति तड् । पूर्ववरमुट् । प्रोटिश्चञ्चुः । 'चक्षुस्रोटिझमे स्त्रियो' इत्यमरः । पञ्चाननः सिंहः । ध्यानं नाटयति मर्छतीत्यर्थः । १. दीर्घमुष्णं च'. २. 'अयमेवाग्रे', ३. "सिद्धिक्षेत्रमरण्यसंनिवेश:. ४. अपस्क्रिय, -माण-'. ५. महान्दोपो हि. ६. 'मानसः' इति पुस्तकान्तरें नास्ति. ४. 'प्रतिसार. यामि'... 'पहुवेतसाभिः'. . + ·काव्यमाला। । रामः-(उन्मील्य चक्षुषी दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ।) वत्स, दर्शनीयमेतत् । कुमुदवनविशायजाग्रदम्भोरुहकृतयामिकविभ्रमा रमन्ते । मदकलकरिकर्णतालनृत्यन्मुखरमयूरमनोरमास्तटिन्यः ॥ १९ ॥ (इति परिक्रामतः।) लक्ष्मणः-आर्य, अयमितो गिरिौल्यवान् । इह महिपविपाणव्यस्तपापाणपीठ- स्खलनसुलभरोहिद्दर्भिणीभ्रूणहत्याः । कुहरविहरमाणप्रौढभकहिका- चयचकितकिरातस्त्रस्तशस्त्रा वनान्ताः ॥ २० ॥ रामः- (चिरं दृष्ट्वा सकरुणास्रम् ।) प्रतिपरिसरं भूयानर्घः शिखण्डभृतां यथा- मिलितमलिभिः संभुज्यन्ते कदम्बविभूतयः । अतिप्रसज्यमानो बलात्कारेण प्रवर्तमानः । रसान्तरं कर्तुमाह-विन्ध्येति । एतास्त. रङ्गमालिन्यो नयोऽद्भिर्जलस्तीर्यत्रिकगुणनिका गीतवाद्यन्याभ्यासं कुर्वते । अद्भिः की. दृशोभिः । तस्वतीभिः । वेतसो वानीरवृक्षस्तयुक्ताभिः । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो तुप् ।'. नद्यः कीदृश्यः । विन्ध्याद्रिराजस्य कन्यान्तःपुरं कन्यावरोधः । अन्तःपुरपदेनान्तःपुरस्था. स्त्रियो लक्षणयोच्यन्ते । 'स्यागारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम्' इत्यमरः । 'अभ्यासे गुणनी योग्या' इति च । 'तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम्' इति च। अद्भि- रिति 'अपो भि' इति तकारः । दर्शनीयताप्रयोजक रूपमाह-कुमुदेति । तटिन्यो नद्यो रमन्ते रतिं जनयन्ति । कीदृश्यः । कुमुवनेन सह विशायेन पर्यायेण जाग्रता अम्भोरुहेण कृतो यामिकस्य प्राहरिकस्य विभ्रमो विलासो यासु ताः। विशाय इति 'घ्युपयोः शेतैः पर्याये' इति घन् । मदकला मत्ता ये करिणो हस्तिनस्तेषां कर्णतालेन कर्णशब्देन नृत्यन्तो मुखराः शब्दायमाना ये मयूरास्तैर्मनोहराः । 'भवेन्मदकलो मत्ते' इत्यमरः । अपरमपि रसान्तरमाह-आयति । इतोऽत्र । इह महिषेति । विषाण Zङ्गम् । रोहितो हरिणविशेषाः। भ्रूणो गर्भः । हत्या विनाशः । विहामाणोऽटन् । कञ. भिप्राये तट् । हिका शब्दभेदः । वनान्ता वनदेशाः । रमन्ते इति क्रियाध्याहारोऽनु- पडो वा । 'अन्तः स्याद्देशनाशयोः' इति धरणिः । स्वरूपवाचिवे श्लोयता स्यात् । यद्धा वनान्ता वनममीपभूमयः । 'अन्त स्वरूपे देशे ना न स्त्री शेषेऽन्तिके वपि' इति मेदिनीकरः । पर्यन्तभूः परिसरः । प्रतिवर्वीप्सायाम् । तेन परिसरं परिसरं प्रतीत्यर्थः । 'प्रतिपरिसरे' इति पाठे 'तृतीयासप्तम्योर्यहुलम्' इत्यनिषेधः । अर्को महोत्मवः पूजा- ।

·. ५ अङ्क: अनराघवम् । अभिनवधनव्यूढोरस्कः प्रवर्षति माल्यवा- विषधरवधूगर्भाधानप्रियंकरणीरपः ॥ २१ ॥ वत्स लक्ष्मण, धारय माम् । न शक्नोमि स्तम्भयितुमात्मानम् । इयमविरलश्वासा शुप्यन्मुखी भिदुरवरा तनुरवयवैः श्रान्तस्त्रस्तरुपैति विवर्णताम् । स्फुरति जडता वाप्पायेते दृशौ गलति स्मृति- मयि रसतया शोको भावश्चिरेण विपच्यते ॥ २२ ॥ (इति लक्ष्मणेन धार्यमाणो निमीलिताक्ष एव ।) हा प्रिये दण्डकारण्यविहार- सब्रह्मचारिणि । (इति पुनः संवृणुते ।) विधिर्वा । 'अर्थो महोत्सवे पूजाविधी मूल्येऽपि दृश्यते' इति विश्वः । शिखण्डमृता मयूराणाम् । यथामिलितं कालोपस्थितवस्त्वनतिक्रमण'। 'यया सादृश्ये' इत्यव्ययीभावः । कदम्मो नीपरक्षः । विभूतिः पुष्पादिसंपत्तिः । नवमेघेन व्यूर्ट विन्यस्तं संहत वा उरो. मध्यं यस्य सः । 'व्यूटः संहतविन्यस्तपृथलेप्वभिधेयवत्' इति मेदिनीकरः । विषधरः सर्पः । अप्रियं प्रियं क्रियते यामिस्ताः प्रियकरणीः । 'आध्यसुभग-' इति ट्युन् । अपो जलानि । स्तम्मयितुं स्थिरोफर्तुम् । आत्मानं देहम् । ननु कुतो हेतोरात्मानं स्तम्भयितुं न शक्यत इत्यत आह-इयमिनि । इयं तनुः शरीरमवयवः करचरणा- दिभिः करणमूर्विवर्णतामुपैति । कीदृशैः । श्रान्ताः परिधान्ता अत एव सस्ता इतस्ततः पतनशीलाः । अबलत्वात् । तैरविरलो निरन्तरः श्वासो यस्यां तादशी । • अत एव शप्पन्मुखं यस्यां तादृशी। भिदुरस्वरा भिनंस्वरा। घर्घरस्तरैति यावत् । कुतस्तवण्यमुपतीत्यत आह-मयि मद्विषये शोक: स्थायिभावविरेण रसनया क- रणरूपेण विपच्यते परिणनो भाति । भाव एव शोकादिः करुणादिरसतां याति । तथा चोक्तं रसप्रकाशे-'प्रेमरूपो रसो ज्ञेयः शृङ्गारादि प्रभेदवान् । फाच्या भावयत्येष भाव इत्यभिधीयते ।। आलम्यनविमावेभ्यः स्वेभ्यः स्वेभ्यः समुन्मिपन् । रसो रत्यादि- रूपेण भाव इत्यभिधीयते ॥ रतिर्दामच शैकच ग्रोधोत्साही भयं तया । जुगुप्सा वि. स्मयति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ।। भावा एवामिर्मपन्नाः प्रयान्ति रसताममी। यथा, द्रव्यापि भिमानि 'मधुरादिरसात्मनाम् ॥ युतः शोकः परिणतो भवतीत्यत आह- जस्ता जाय स्पति । रशी चक्षुषी याप्पायेते अश्रूयुद्धमतः । 'पाप्पोमभ्यामुद्वमने' इति पय । ['चा ययपः' इति तत्। स्मृतिय गलति । तथा च शोकस्यवाभिनयोऽयम् । तया च रसप्रशाले-'जायं भारीरे नयने पाप्पोदेकः स्मृतिक्षयः । शोके मनि मवेद- १. 'मपुरस्कारा'. २. 'धान्तभान्त... ३. 'मलिता'. ४. 'इति' इनि पुस्तान्तर "नास्ति.

·....... काव्यमाला। लक्ष्मणः- (सखेदमात्मगतम् ।) केन पुनरेप रसो रसान्तरेण तिरस्क्रियते। (नेपथ्ये।) आः पाप कबन्धहतक, अयं न भवसि । रामः-(आकर्ण्य । ससंभ्रमम् ।) . वत्स लक्ष्मण, दुरात्मना दनुकब- न्धेन कलहायमानो वयस्यस्ते गुह इव श्रूयते । बहुच्छलानि रक्षांसि । तत्त्वरितमभ्युपपद्यख ! लक्ष्मणः-तथा । (इति निष्क्रान्तः ।) रामः-(पार्श्वतोऽवलोक्य । सकरुणम् ।) देवि वामशीले सीरध्वजराजन- न्दिनि, इयं ते विश्वविस्तम्भमर्मवेदिनी निचुलनिकुञ्जलेखा । इह हि स्ववपुपि नखलक्ष्म खेन कृत्वा भवत्या कृतमिति चतुराणां दर्शयिप्ये सखीनाम् । इति रहसि मया ते भीषितायाः स्मरामि स्मरपरिमलमुद्राभङ्गसर्वसहायाः ॥ २३ ॥ (इति धनुरवष्टभ्य लक्ष्मणवृत्तान्तदत्तचेतास्तथैवास्ते ।) (ततः प्रविशति लक्ष्मणो गुहश्च ।) गुहः-जयतु जयतु देवः । विनेता वर्णानामयमभयदुर्ग दिविषदां कनिष्ठः काकुत्स्थो जयति जगदाश्चर्यचरितः । वम्' इति । सब्रह्मचारिणि सहाध्यायिनि हे । कयन्धो नामासुरभेदः । अयं न भवसि इदानीमेव न भविष्यसि । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति लट् । कलहायमानो युद्धं कुर्वन् । 'शब्दवैर-' इति क्यड् । उपपद्यस्व त्रायस्व । गुह इंव श्रूयत इत्यनेन भ• विष्यद्गृहप्रवेशः सूचितः । विश्वविद्यम्भमर्मवेदिनी समस्तविश्वासतत्वज्ञा । निचलो हि- जिलः । लेखा राजिः । चतुराणां विदग्धानाम् । दर्शयिष्ये 'अभिवादिदृशोरात्मने- पदस्योपसंख्यानम्' । इत्यनेन प्रकारेण रहस्येकान्ते ते स्मरामि त्वां, स्मरामि । 'अधीगर्थ-' इति कर्मणि पष्ठी । भीपितायास्त्रासितायाः । भियो हेतुभये पुक् । स्मरः कंदर्पस्तस्य परिमलो मर्दस्तस्य मुद्रा निश्चयस्तेन मनः पराभवस्तस्य सर्वेसहा- याः । 'पू.सर्वयोरिसहोः' इति खच् । विनेता रक्षको विनयको वा । वर्णानो ब्रा- १. 'सीरध्वजनन्दिनि'. २. नर्मविसम्ममर्मभेदिनी'. ३. 'जयति जयति'.

·२०१ अनर्घराघवम् ।। 20044 यदस्त्रैः पाप्मानं रणनिवरगन्ममहसून विजित्य स्खलोंकानविकलमुपातिष्ठत दनुः ॥ २४ ॥ रामः- साधु वृत्तम् । शिवाः सन्तु तस्य देवयानाः पन्थानः । वत्स गुह, वियति विवर्तमानः कश्चिदचल इव लक्षितः किमसौ तेनैव योनन- वाहुना प्रहरणीकृतः। गुहा--देव, दुन्दुभि नाम दैत्येन्द्र निप्पिपेप कपीश्वरः । तस्य कालकूटोऽयं कुमारेण विलोडितः ॥ २५ ॥ तन्निमित्तमन्मा संप्रति वालिनो महानभियोगः संभाव्यते । लक्ष्मणः-ततः किम् । रामः---वत्स, मा मैवम् । माननीयः खल्वसौ पुराणवीरो महेन्द्रसूनुः । '' (गुहं प्रति ।) कुतः पुनरागच्छतो वत्सस्य योजनवाहुरन्तरायः संवत्तः । गुहः-देव, व्योमयानेन सत्वरमपक्रामति रावणे सीतादेव्याः- रामः-(माशयमात्मगतम् ।) किं पुनरस्याः ।, दाणादीनां विनेता । 'दप्तानाम्' इति पाटे दर्पशालिनां जयकर्ता । दिविपदा देवानामम- यदुर्ग न भयं यस्मादेतादृशदुर्गम् । यद्वा अमयाथै दुर्ग दुर्गस्थानम् । लक्ष्मणविशेषणम् । अजहल्टिङ्गतयान्वयः । यद्यपि कनिष्ठः कामरस्यः शत्रुघ्नस्तथापि संनिहितत्वात्प्रकृते लक्ष्मणस्यैवान्वयः । यदलक्ष्मणानर्दनु त्यविशेषः । रजनिचरो दानवो राक्षसो वा । एकमियाकारितया साम्यम् । तस्य जन्मने ग्रह आसक्तिरनत्मजं तग्जनकम् । यदा दानरजन्मरूपो ग्रहो दुष्टप्रहस्तजनकं पाप्मानं पापं विजिटर स्वलोकानुपातिटत सं- गतवान् । संगनिकरणे तड्। एप सलु गन्धर्वो लक्ष्मणाद्विनाशं प्राप्य स्वर्गमागमि- प्यतीति सापान्तः । तेन स्वर्ग गन इति मावः । वृत्त निष्पन्नम् । देवगम्यते यस्ते देवयानाः । करणे त्युत् । विवर्तमानो भ्राम्यन् । असी अवलः । योगनपाहुना फय- धेन । विदुर्योजनपाई तं कपन्धमुरे मुसम्' इति पुराणम् । प्रहरणमग्नम् । निप्पिए भूर्णयामारा । कपीबरो माली। 'स्थायरीगरिन फाल' इत्यमरः । कुमारेण ल- मनेन । पिलोहितो पनुप्फोरया विक्षिप्तः। अमियोगो युद्धोधमः,रोपो या । मा मवम्। वामिति दोषः । अस्यन्तनिषेपार्षे द्विरसिः । यत्मस्य तर । गुहस्येपर्थः । अन्तरायो विमः । अन्तरा मृत्तः' इति पाटे पघि मध्यानी भूत इत्यर्थः । न्योमानेन विमानेन । "गोमवान विमानोऽत्री' इत्यमरः । यद्वा आरासंगमनेन । हनुमानिति 'अन्येषामपि 1. "पुनलिनो'. २. "माइन् ।)कि तस्याः पिमस्या:. - ।

·२०२ काव्यमाला गुहः-यदुत्तरीयमुलुत्य हनूमानग्रहीत, तदेतद्देव, गुणानुरागिणा कु- मारसुग्रीवेण सभाजयितुमुपस्थितवतो मम हस्ते देवस्य प्रामृतीकृतम् । (इति रामस्य हस्ते सीताया उत्तरीयमर्पयति ।) रामः-(गृहीत्वा हदये निधाय । सानम् ।) हा देवि विदेहराजनन्दिनि, कथमुत्तरीयशेपा दृश्यसे । (इति निमीरिताक्षी लक्ष्मणमैवष्टनाति ।) लक्ष्मणः—(निश्वस्य ।) सखे निपादराज, कुशलं सुग्रीवस्य । गुहः अद्य त्वयि वार्तामनुयुञ्जाने । रामः-(स्वगतम् ।) जानन्नेव दशाननोऽपहरते नः प्रेयसीमस्ति का चन्द्रापीडमुपासितु स हि शिरोदाम स्वय कृत्तवान् तत्रासो रजनीचरस्य न पुनः कण्ठाटवीकर्तना- दिग्बाणैर्मम चन्द्रहासहतकक्षुण्णोऽयमध्वा मृत ॥ २६ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, कॅथमस्मासु वनौकसोऽपि सौजन्यमनुरुध्यन्ते । रामः-किमुच्यते । सुग्रीव सनाभिरयमस्माकम् । अस्य हि प्र- भवो भगवानक्ष्वाकस्य राजर्षिवशस्य प्रसविता सहस्त्रदीधितिः । (हृदयस्थ मुत्तरीय दृष्ट्वा ।) वत्स गुह, स्पृहयामि सुग्रीवहनूमतोर्दर्शनाय । तदप्यमूक- गामिन मार्गमावेदय । दृश्यते' इति दीर्घ । सभाजयितु प्रीणयितुम् । प्राभृतमुपढौकनम् । 'पासन' इति प्र- सिद्धम् । 'प्राभृत तु प्रदेशनम्' इत्यमर । अनुयाने पृच्छति । 'प्रश्नोऽनुयोग पृच्छा च' इत्यमर । जाननेवेति । नोऽस्मांक प्रेयसी सीता जाननेव । यद्वा जाननेव रक्षो. नाशहेतूनस्मानिति भाव । अपहरते चोरयति, नयति वा। अस्ति वेति लोकोक्ति । इद पुनवर्तत इत्यर्थ । हि यत स रावणश्चन्द्रापीड महादेवमुपा सितु स्वयं शिरोदाम कृत्त- वान् । तत्तस्मात्पुन कण्ठाटवीकर्तनादपि रावणस्य न वा त्रास । चन्द्रहासो रावण- खड्ग । स एव हतको निन्द्य । तेन क्षुण्ण प्रहतोऽयमध्वा मार्ग शिरच्छेदरूपी वृतो- ऽन्विष्ट , प्रार्थितो वा । मम वाणै । अत्र धिक् । गर्हेत्यर्थ । पनौकसो वानरा । अनुरु- ध्यन्ते झामयन्ते । 'अनुरुध कामे' दिवादि । किमुच्यते । अपि तु नास्ति वागव- सर । यतोऽस्माकमय सनाभि स्वजन । 'सपिण्डास्तु सनाभय' इत्यमर । प्रभवत्य- स्मादिति प्रभव उत्पत्तिस्थानम् । प्रसविता जनक । दर्शनायेति 'स्पृहेरीप्सित' इति १ 'तदेतदेव'. २ 'अवरम्बते'. ३. 'अस्तु'. ४ 'मिस्मासु'. ५. 'भगवान्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'आदेशय'. 4 ·अनर्घराघवम् । . २०३ गुहः-(सहर्षमात्मगतम् ।) कथमचिरादेव फलवती जाम्बवतो मन्त्र- शक्तिः । (प्रकाशम् ।) इत इतो मतङ्गाश्रमवमना देवः । (इति सर्वे.परिकामन्ति।) गुहः--देव, पश्य पश्य । विदधति मुदमक्ष्णोनूतनान्पनीप- प्रहसनसहचर्यानित्यनृत्यन्मयूराः। फलपुलकितनम्बूकुञ्जकूजत्कपोत- प्रियशवरपुरंध्रीबन्धवो विन्ध्यलेखाः ॥ २७ ॥ रामः-(सर्वतो निरूप्य । सखेदम् ।) समन्तादुन्मीलबहललहरीलहुनकला- लघुप्रेद्वत्पम्पानिलविदलदेलासुरभयः । अविद्यावैदेहीशतलिपिकरीणां मम धिया- ममी हस्तालम्ब विपिनविनिवेशा विदधते ॥ २४॥ लक्ष्मणः-आर्य; इतस्तावत् । भयभ्रष्टप्रेयोविरहनिरहंकारहरिणी- मुखालोकोन्मीलगुरुकरुणरुग्णां सहचरीम् । संप्रदानता । ऋष्यमूकः पर्वतभेदः । मन्त्रशक्तिर्मन्त्रणासामयम् । मीताविरहसंतप्तं राममन्यमनीकर्तुमाह-विधतीति । विन्ध्यस्य लेखाः पल्लयो वनपलयो वा अक्षणोश्चक्षुपोर्मुद हर्षे विदघतीति योज्यम् । कीदृश्यः । फलैः पुलकित इव पुलकिती यो जम्यूक्षस्तस्य कु कूजन्तः शब्दायमाना ये कपोतास्तेषु प्रिया लालसा याः शब- रपुरध्यस्तासां बन्धवो मित्राणीत्यर्थः । अनुगता आपो यत्र सोऽनूपो जलपायो देशः । 'उदनोर्दशे' इत्यपोऽकारस्य अत्यम् । नीपः कदम्यक्षः । प्रहसनमिव प्रहसनं पुष्पवि कासः । सहचर्या साहचर्यम् । 'जलप्रायमनपं स्यात्' इत्यमरः । समन्तादिति । अमी विपिनविनिवेशा वनप्रदेशा मम धियां हस्तालम्बमुपचयं हस्ताकर्षणं व्यवसायं वा विद. धन इत्यन्वयः । कीदृशीनाम् । अविद्यावैदेहीशतलिपिफरीणां मिथ्यासीताशतस्य लिख-. नकीणाम् । सीताविनिविष्टचित्तत्वात्सर्वत्र सीतवास्तीति भ्रम इति भावः । सम. न्तात्सर्वत्रोन्मीलन्ती प्रसरन्ती या पहला निविहा लहरी कलोलस्तानकलायां लयको ये प्रेसत्यम्पानिलाश्चलत्सरोविशेषवायवस्तैर्विदलन्त्यो या एलास्ताभिः सुरभय इयर्थः । भयेत्यादि । मयेन वासेन भ्रष्टः पलायितो यः प्रेयान्वल्लभस्तस्य विरहेण निरहंकारा 1. 'जाम्बवती'. २. 'विन्ध्यपादाः', " .

·२०४ काव्यमाला। विलोक्य म्लेच्उन्तीमलमलमिति प्रारणिहित शरव्याल्लुब्धाना हृदयमपराध न तु शरा ॥२९॥ रामः-(सास्त्रम् ।) हा देवि जानकि, मारीचमृगयाव्यग्रे मयि प्राप्ते च रावणे । आसामिव कुरङ्गीणा तवोत्पश्यामि लोचने ॥ ३०॥ लक्ष्मण:-(स्वगतम् ।) क पुनरुपायो येन विनोचते हृदयमार्यस्य । (नेपथ्ये।) भो भो वनौकस , कथयन्तु भवन्त । केनास्मत्कीर्तिकामिनीकेलिचडू- मणक्रीडापर्वतो विवर्तितोऽय दनुराजकद्दालकूट । गुहः-(दृष्ट्वा । सभयसभ्रमम् ।) देव, पश्य पश्य । कनकमयसहस्रप- अपुण्डरीकवैक्षकप्रमापटलेन दुन्दुभिकरङ्कव्यतिक्रजन्मना च रोषरागेण त्रिगुणपिशङ्गी तनुमादधान प्लवगराजोऽयमित एवाभिवर्तते । शोच्या या हरिणी तस्या मुखावलोकनेनोन्मीलनुदय गच्छन्यो गुरुरतिशयित करुणो रसस्तेन रग्णा द सिताम् । अलमल मैव मैवमिति चारभाषया भाषमाणाम् । यद्वा व्यक्तमभिदधती सहचरी प्रिया प्रेक्ष्य लुब्धाना व्याधाना शरव्याहत्यात्माक्प्रणिहित पूर्वप्रहित हृदयमपराद्ध च्युतलक्ष्यमभूत् । न तु शरा अपराधा । शरव्य एवं पतिता इत्यर्थ । हरिणीहनननिपेयकारिण्या प्रियाया वचन श्रुत्वा प्रथम त्यक्त शरत्वाद्धरिणी हनने व्याधाना धिग्बुद्धिरभदिति भाव । केचित्तु 'मृगबधे प्रथम मनोमात्र प्रहित प्रेय सीवचसा तनिवृत्तम् । इति तस्यापराद्धत्व च्युतलक्ष्यत्वम् । शरप्रस्थापन कर्तव्यमे- वासीदिति न तस्यापराद्धत्वमभूत्' इति वर्णन्ति । 'अपराधपृषत्कोऽसौ लक्ष्यावश्यु- तसायक' इत्यमर । म्टेच्छन्तीमिति 'ग्लेच्छ व्यक्ताया वाचि' इत्यस्य रूपम् । 'म्लेच्छन चारुभाषायाम्' इति विश्व । मृगया आखेटकम् । व्यग्ने आकुले। उत्पश्यामि तर्वयामि । नपथ्ये भो भो इत्यादि वालिवचनम् । चड्रमण कुटिट गमनम् । विवर्तितो विलोडित । पकालकूट कूटाकार मासशून्यसफ्लशरोरास्थि । 'कराट' इति प्रसिद्धम् । 'स्याच्छरीरास्त्रि कङ्काल ' इत्यमर । कनकमयेति । कनकमयानि सहस्त्र पत्राणि यस्मिन्पुण्डरीके तस्य वैकक्षक तिर्यगुरसि न्यस्तपुष्पमाला । पटल समह । वैक्षिक तु तत् । यत्तिर्यविक्षप्तमुरसि' इत्यमर । करमस्थि । 'करो मस्तकास्थिनि' इति भेदिनी कर । व्यतिको विलोडनम् । रागो लाहित्यम् । कनकमयपुण्डरीकमाराप्रभया, 1. प्रणिहिता' २ 'विनोदयते' ३ कामिनीचरमणरिपर्वत' ण्डलेन'. ४ प्रभाम- ·. अनर्घराघवम् । २०५ पौलस्त्यावयवीघसंकटभुजामूलक्षणोन्मूलित- बैराज्याममरावती रुतवते वीराय यस्मै हरिः। नित्यालोकनकौतुकव्यसनिनीः शेके सहसं टशः पिण्डोरुत्य दलच्छलेन कनकाम्भोजननं दत्तवान् ॥ ३१ ॥ क्षणं च देवस्य महावीरसंवादगोष्ठीयमृप्यमकयात्रामन्तरयिष्यति । तद- हमन्नतो गत्वा दिष्टया वर्धयामि सूर्यतनयम् । रामः-एवमस्तु । गुहः-वाचिकं पुनरेतावत्कुमारसुग्रीवस्य यत् 'मिषपर्यायान्तरित देवस्य दास्यमिच्छामि' इति । रामः--(अपवार्य ।) वत्स लक्ष्मण, एवमाह वयस्यस्ते गुहः । किं च मन्त्रोत्साहसंपन्नानामपि प्रभुशक्तिमपेक्षन्ते सिद्धयः । तदहं वालिस्थाने सुग्रीवर्मभिषिच्य तत्कोपदण्डाभ्यां समग्रशक्तिर्वैरपारं गन्तुमिच्छामि । लक्ष्मणः--(सस्मितम् ।) यद्येवमुपयुज्यमानमिन्द्रसूनुमुपेक्ष्य सुग्रीवेणो- पयोक्ष्यमाणेन संधिरिति वकः खल्वयं पन्थाः । रोपरागेण, स्वभावेन च त्रैगुण्यमित्यर्थः। पौलस्त्येनि । पौलस्त्यो रावणस्तस्याययवौधो हस्तादिसमूहस्तेन संकटं व्याप्तं यद्भुजामूलं कक्षा तेन क्षणमुन्मूलितं द्वैराज्यं यस्या- स्ताम् । प्रत्यहं वाली रावणं कक्षायां निक्षिप्य पृथ्वीप्रदक्षिणं कृत्वा सप्तसमुद्रेषु संध्या- मकृतेति पुराणम् । यदा रावणं कक्षानिक्षिप्तं करोति तदामरावती एकराजवती भवति । अन्यदा रावणेनैव द्वैराग्य तत्रेति भावः । यस्मै वालिने । हरिरिन्द्रः । शके तर्कयामि । मम सुतेन तेन मम द्वैराज्यं क्षण खण्डितमिति दृशश्चभूपि दलच्छलेन पत्रच्याजेन. पिण्डीकृत्य वर्तुलीकृत्य कनकाम्मोजनं दत्तवानिति । दिष्ट्या वर्धयामि उत्सवं तस्य करोमि । 'दिष्टयापूर्वी वर्धतिरसवे' इति भरतः । 'संदेशवाग्वाचिकं स्यात्' इत्यमरः । मिश्पर्यायः सुहृदमिधानं तेनान्तरित व्यवदितम् । मिश्राभिधानं दासत्वमित्यर्थः । मन्त्रः .. पाहुण्यम् । शक्तयः प्रमावोत्साहमन्त्रजाः । अभिपिच्यारोप्य ! कोपो धनम् । दण्डो राज्यम् । उपयुज्यमानमुपयुक्तीभवन्तम् । इन्द्रसूनुं वालिनम् .। उपयोक्ष्यमाणेनोपयु- क्तीमविष्यता । वक्रोऽजुः । उपयुक्तत्यागात् । सुप्रीवेण समं प्रीतिकरणे कारणमाद्द- १. 'तस्मै'. २. 'मन्ये'. ३. 'क्षणं च वीरसंवाद-'.४. 'तदयम्'. ५. 'मन्त्रोत्साहश- क्ति-'. ६. 'आपाय'. -- ।

·काव्यमाला। । रामः-(सस्मितम् ) वत्स, साध्वेव ब्रवीपि । कि तु दृप्यत्पौलस्त्यकण्डूभिदुरभुनभरोप्मायमाणः कपीन्द्रो नायं नः संदधीत क्वचिदपि हि विधौ नैव साहाय्यकामः । सोऽहं सुग्रीवमेतदमनदृढतरं मित्रमिच्छामि पश्चा- त्पारस्त्रैणेयपुत्रव्ययशिथिलशुचं शक्रमाराधयामि ॥ ३२ ॥ लक्ष्मणः- साधुदर्शिनी बुद्धिरार्यस्य । कि च विधूतशापेन बनुनापि देवभूयां गतिमभिलम्भितेन संदिष्टमार्यस्य यथा 'अस्य निपादपतेर्वचप्ति देवेनावधातव्यम्' इति । रामः-तनुहोऽपि प्रतिदूत्यमर्हति । लक्ष्मण:-(गुह प्रति ।) वयस्य, एवमस्मदिरा सुग्रीवो वक्तव्यः- 'पिताय रेतोधास्तव तरणिरस्मत्कुलगुरु- मनुर्वैमात्रेयस्तदपि सहज मित्रमसि नः । अथापि ज्ञातेयं शिथिलयसि कापेयर्चपलः शरास्तन्मे वालिक्षतजरसलोलाः प्रतिभुवः' ॥ ३३ ॥ दृप्यदिति । मिदुरः स्वय भेदनशीलः । उप्मायमाणस्तेज उद्वमन् । 'बाष्पोमभ्या- मुद्वमने' इति क्पङ् । अय कपीन्द्रो वाली नोऽस्मान सदधीत न संधियुक्तान्कुर्यात् । हि यत. । विधौ कार्ये । साहाय्य सहायत्वम् । प्रकृतमुपसहरति-सोऽहमित्यादि । दमनं मारणम् । तीन्द्रपुत्रस्य वालिनो वधे इन्द्रस्य शोक, स्यादित्यत आह–पश्चादित्यादि । पश्चाच्छमाराधयाम्याराधयिष्यामि । वर्तमानसामीप्ये लट् । परस्त्रिया अपत्य पारस्त्रै. पेय । 'कल्याणादीनामिन' च वेति ठक् । उस्यैयः । च्ययो नाश । शिधिलशुचम- ल्पशोकम् । तथा च परस्त्रीसमवपुत्रनाशादिन्द्रस्यापि नातिक्रोधो भविष्यतीति भावः । 'पारस्णेयस्तु परनियाः' इत्यमरः । विधूतस्त्यक्त. । दनुर्दनुजः कवन्धः । देवभूय देवत्वम् । “भुवो भाने' इति क्यप् । 'स्याद्देवभूय देवत्वम्' इत्यमरः । अभिलम्भितः । प्रापितः । दूत्य दूतकर्म । पुरोहितादित्वायत् । 'दूत्य तद्भावकर्मणी' इत्यमरः । पितेत्यादि । अयं तरीणः सूर्यस्तव पिता । कीदृश । रेतोधा. शुक्रापैक. । 'आतो मनिन्-' इत्यादिना विच् । सूर्यस्य त्वमौरस. पुनः । यद्वा रेतस्तेज । तद्दधाति रेतो. घास्तेजोनिधिः । रेत शुने च तेजसि' इति विश्व. । अस्मत्कुलगुरुर्मनस्तव वैमात्रेय' सपनेनाता । तस्मादस्माकमपि सहज कुलज मित्र त्वमसि । तथापि कापेयचपलः १. साध्वेद'. २. 'दृढतम'. ३. 'आराधयाव.', 'आराधयामः'. ४. 'साधुदशिनीय'. 'गति म्भितेन'. ६. 'तरल'. - ·५ अङ्कः अनर्घराघवम् । २०७. रामः-(विहस्य) वत्स गह, एप खलु पौलस्त्यगतेनामषेण धूमाय-. मानो यया कयाचिद्वाचा सौमित्रिरभिदधातु नाम । सततंसमिध्यमानना. नकीविरहवैश्वानरेण रामचेतसा पुनरनिसाक्षिकमेव सुग्रीवो मित्रमभ्युपगतः । : गुहा-(सहर्षम् ।) परमनुगृहीतोडेसी, देवेन विकर्तनतनयः । (रापरिदारा- स्मितं च।) सुग्रौवे यदि पक्षपातमधुरं देव त्वदीयं मनः किं नस्तेन विदांकरोतु भगवानम्भोजिनीवछः ।, नव्येनात्मजराज्यलाभरमसोदतेन यस्तेजसा । पूर्वस्मादधिकेन दुःसहतरो लोकेषु वर्तिप्यते ॥ ३४ ॥ लक्ष्मणः-(विहस्य 1) कथं तपनतनयस्य राज्यमङ्गीकारिता वयं वय- स्येन। रामः-(सस्मितम् ।) वत्स गुह, न तारत्मकाशमेवं प्रतिशुश्रूपति मे हृदयम्। गुहः-(सप्रश्रयस्मितम् ।) खामिन, इयमेव मेहतां शैली । सन्तो मनसि ऊत्यैव प्रवृत्ताः कृत्यवस्तुनि । कस्य प्रतिशृणोति स्म.कमलेभ्यः श्रियं रविः ॥ ३५ ॥ कपिभावचञ्चल: सन्यदि ज्ञातयं ज्ञातिमावं शिथिलयसि त्यजसि तदा वालिक्षतजरसच- पला मे शराः प्रतिमुवो लमकाः । तव चांचल्ये सति यः शरैर्वोली मारणीयस्तैरेत त्वामपि हनिष्यामोति भावः । हातेयं कापेयमिति 'कपिज्ञात्योर्डक्' इति भावे ढक् । 'सगोत्रवान्धवज्ञातिबन्युस्वस्वजनाः समाः । ज्ञातेयं बन्धुता तेशं क्रमाद्भावसमूहयो।' इत्यमरः। क्षतर्ज रक्तम् । समिध्यमानः स्वयं प्रज्वलन् । 'निइन्धी दीप्ती । कर्मकर्तरि लट् । अमिसाक्षिकमिति । अग्निः साक्षी यत्र । पक्षपातोऽनुग्रहः । विदांकरोतु जानातु । अम्मोजिनीवल्लभो भगवान्सूर्यो दुःसहतरं यथा स्यादेवं लोकेगु वर्तिष्यत इत्यन्वयः । नव्येन स्तव्येन । प्रतिशुश्रूपत्यगोकारमिच्छति । 'हाश्रुस्मृशां सनः' इति प्राप्तस्य तहः 'प्रत्याभ्यां श्रुवः' इति प्रतिषेधः । 'अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः' इत्यमरः । शैली व्यवहारः । मनसि कृत्य हृदये कुत्वा । 'अनस्यान उरसिमनसी' इति गतिसंज्ञायां समासे ल्यप् । अवार्थान्तरं न्यस्यति--कस्येति । कस्यैत्यनन्तरं पुरत इति शेषः । यद्वा कस्य कृते । प्रतिशृणोति स्माङ्गीकृतवान् । तथा च रविणा कमलेभ्यः श्रीमनसैव १. 'वयस्य'. २. 'असी' इति. पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'वो महता'. ४. कृवैव', . 4 -- ·. काव्यमाला (नेपथ्ये । भो भो वनौकसः, कथयन्तु भवन्तः । दुन्दुभिकरङ्गविक्षेपसंभाव्यमानन- म्भीरावष्टम्मनिर्भरण केनास्माकमियं चिरस्य भुनकाण्डकण्डूतिरपनेप्यते । गुहः--(स्वगतम् ।) मन्ये दर्पामयाविम्यां नित्यं दोमिमर्पणः । जाम्बवत्प्रेरणादीप्तः प्राप्तोऽयं ठवगेश्वरः ॥ ३६ ॥ तदहमपि वीरयात्रादर्शनमुखं मुहूर्तमनुभवामि । (प्रविश्य ) वाली-(पुरोऽवैलोक्य ।) अये, प्रसन्नोज्ज्वलाकृती कावेतौ । नियत- माम्यामेकेन दानवनाथकङ्कालोत्क्षेपनिमित्तेन भवितव्यम् । (स्मृतिमभिनीय । सवितर्कम् ।) आः संदिष्टमस्मासु प्रियसुहृदा लड्वेश्वरेण । यथा 'प्रहप्तकान्तारकुमारभक्तिदौ गिनेयो जनकेन मुक्तः । मनुष्यसामन्तसुतो निषङ्गी सहानुजस्तिष्ठति दण्डकायाम् ॥३७॥ तो चास्माकं तंत्र विहारिपु निशाचरेषु पाटच्चरी वृत्तिमातिष्ठमानौ भवद्भिः प्रतिकर्तव्यौ' इति । तत्किमयमयं च तौ स्याताम् । रामः--वत्स लक्ष्मण, शृणु। किमयं ब्रवीति महावीरः । लक्ष्मण:-(किंचिद्रुपसृत्य ।) इत आवाम् । इत इतो भवान् । वाली:--भोः, कावेतौ युवाम् । प्रतिश्रुतेति भावः । कमलेभ्य इति 'प्रत्याभ्या श्रवः-' इति सप्रदानता, नेपध्ये वाली वदति । अवष्टम्भो गर्व । चिरस्येति निपातश्चिरार्थे । भुजकाण्डो भुजदण्डः । प्रकाण्डो वा । प्रशस्तभुन इत्यर्थ । दर्पणवामयावी रोगी । 'आमयस्य च दीर्घ' इति विनि', दीर्घव च । आकृतिः शरीरम् । नियतमाभ्यामेकेनेति 'पञ्चमी विभक्त' इति निर्धारण पश्चमी । प्रक्लप्तेति । प्रकृप्ता कृता कान्तारे वने कुमारे सुप्रीवे भक्तिः सेवा येन स. । दौभोगिनेयो दुर्भगापुत्रः । कल्याणादित्वादिनड् । ढक् । जनकेन पित्रा मुक्तस्त्यक्तः । मनुष्येषु सामन्तो राजा तत्पुत्रः । निषङ्गी तूणवान् । विहारिषु श्रीडत्सु, भ्रमासु वा । पटचरचोरस्तस्येय पाटचरी तां त्ति जीविकामातिष्ठमानौ स्वीकुर्वाणो । 'आस्यः १. 'प्रेरणात्. २. 'अवलोक्य च'. ३. 'अनयो'. ४. 'शृणु' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. 'इत तत.. ६. 'भो भोः'.

·अनवरायवर । लक्ष्मणः-- महाभाग, राघवौ क्षत्रियावावाम् । वाली-आयुष्मन, आकारविशेपा एव गमयन्ति जातिविशेषान् । तद्विशेष ब्रूहि । . लक्ष्मणः-ननूक्तमेव राबवावावाम् । वाली--(साभ्यसूमिय) आः, वपुरपि विश्णोति क्षत्रतां को विशेषो रघुपु यदभिधत्से राघवावित्यभीक्ष्णम् । परिकलयितुमिष्टं नाम सांस्कारिकं वा- महह कथमपत्यप्रत्ययानिश्चिनोमि ॥ ३८ ॥ लक्ष्मण:---(सधैर्यसरेम्भम् ।) भोः, आवा तौ रामलक्ष्मणौ । वाली-(सविमर्शमात्मगतम् ।) कथं 'तो' इति सर्वनामपदेन प्रसिद्धा- वित्याह । तत्किमनयोरेवान्यतरः पिनाकधन्वनो दमयिता । सोऽपि रा- मभद्रो रामः स्यात् । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशं विहस्य ।) एको वेषपरिग्रहः परिकरः साधारणः कर्मणा- माकृत्योर्मधुरत्वमेव सदृशं तुल्यैव गम्भीरता । तदृष्टं चिरमुत्सुकोऽस्मि कतरो वां रामभद्रः पुनः सर्वक्षत्रवधव्रती मृगुपतियेनावकीर्णीकृतः ॥ ३९ ॥ लक्ष्मण:---(सविनयमिव ।) आर्य साँक्रन्दने, लक्ष्मणस्तावदहम् । वाली-अयमप्यपरो दाशरथिः कौशिकान्तेवासी रामः । प्रतिज्ञाने' इति तड् । प्रतिकर्तव्यो निवारणीयौ । गमयन्ति बोधयन्ति । को विशेषः । मेदो नेत्यर्थः । अभीक्ष्णं पुनः पुनः । सांस्कारिक संस्कारो नामकरणादि तद्भवं' नाम परिकलयितुं ज्ञातुमिष्टम् । अहह खेदे । अपत्यप्रत्ययादपत्यार्थविहिताणादिप्रत्ययात्कथं तनिश्चिनौमि । दमयिता मडा। एक इत्यादि । एकः समानः । कर्मणां धनुर्धारणा- दीनां साधारणस्तुल्यः परिकरः समारम्भः । उद्योग इति यावत् । यद्वा परिकरः प्रगा- दगानमयः । 'स्थात्परिकरः समारम्भे प्रगादे गात्रवन्धने' इति मंदिनीकरः ।,यां गुवयोमध्ये । निर्धारणे पष्ठी । भृगुपतिः पाशुरामः । 'अवकीर्णी क्षततः' इत्यमरः । संक्रन्दन इन्द्रस्तस्यपत्यं सांगन्दनिः । 'अत इञ्। तस्य संबोधनम् । अयमप्यपर 1. अवगमयन्ति'. २. 'संभ्रम'. ३. 'एव' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'सांक- न्दनेय'. ५. 'अयायमपरः'.

·२१० काव्यमाला। लक्ष्मणः-अथ किम्। वाली-(सहोलासम् । किंचिदुच्चैः ।) भो रामभद्र, एप त्रैवर्ण्यमात्रव्यवसितजगतो भार्गवस्यास्त्रगर्मा- दारुष्टक्षत्रजातिस्त्वमसि पथि गिरामद्य नः सुप्रभातम् । कक्षोप्मखेदसद्यःशमितदशमुखास्फोटकड्विकारो वीरश्राडो भुनस्त्वां परिचरतु चिरं चक्षुपी नन्दतां च ॥१०॥ रामः-(दृष्ट्वा सहर्षम् ।) स एप महाबाहुः संक्रन्दनसूनुः । येन वीरेण गुप्तायां किष्किन्धायामियं मही। रावणाभिभवालान्ता शश्वदुच्छ्वासमभुते ॥ ४१ ॥ (इति परिक्रामति ।) लक्ष्मणः-महाभाग, अयमार्यः । इत इतो भवान् । वाली—(उपसृत्य ।) रामभद्र, सुरासुराणाममुभिर्दीव्यतां सभिको मुनिः । अद्य मे नारदस्तुष्टो येनासि भुजगोचरः ॥ ४२ ॥ रामः-महावीर, किमुच्यते । मूर्धाभिषिक्तोऽसि समरशौण्डानाम् । 'तथा हि। इत्यत्रापिः प्रश्ने, वितर्के वा । अन्तेवासी शिष्यः । ब्राह्मणविट्दान्निवर्णौ तस्या भाव- स्वर्ण्यम् । तन्मात्रं व्यवसितं कृतं जगद्येन । सकलक्षत्रियविनाशात् । तादृशस्य । गों मध्यम् । नोऽस्माकं गिरी पथि अद्य मुप्रभातमिदानी कुशलम् । भवद्विषयिणी मम वाणी कुशलिनीति भावः । उष्मणः स्वेद उप्मस्वेदो धर्मजलंम् । आस्फोटो युद्धम् श्राद्धः श्रद्धायुक्तः । 'प्रज्ञाश्रद्धार्चावृत्तिभ्यो णः' । वीरे श्राद्धो वीरश्राद्धः । त्वां परिचर- तु । त्वया सह युद्धमाचरत्वित्यर्थः। नन्दतां हर्षे भजेताम् । येनेत्यादि । क्लान्ता क्लिष्टा । शवदत्यर्थम् । उच्छासमुञ्चतामनुते प्राप्नोति । महाभागैति । 'भागो भाग्यैकदेशयोः' इति विश्वः । सङ्कामाय भूमिमारचयति-सुरासुराणामिति । येन हेतुना त्वं भुजगो- चरोऽसि, अंतो मे नारदो मुनिविशेषस्तुष्टः । तस्य कलहप्रियत्वात् । कीदृशः। भसुभिः नाणेर्दीव्यतां फ्रीडतां सुरासुराणां समिको यूतकारकः । 'सहिआर' इति ख्यातः । वा- लिनं सनामाभिमुख कर्तु तत्प्रेशंसामाह-महावीरेति । मूर्धाभिपित्तो राजा । समरे शौण्डानां ख्यातानाम् । शौण्डो मत्तेऽपि विख्याते' इति मेदिनीकरः । अधुना प्रशंसा. * १. 'वीरश्रद्धः'. २. 'किंचित्'. ३. शीण्डोऽसि', भ । ।

·अनर्घराघवम् । २११ देवः स त्वामसूत द्विपद्रुपमृदितरखर्वधूवेणिबन्ध- प्रेक्षाधारालवैरप्रसमरसमरोडामरीजा विडोजाः । यो विदोत्सातराणवणनिवहनिभं निर्भरोगङ्गर~-. भीमः श्रीमद्भिर रुदवहत रुपा रज्यदक्षणां सहस्रम् ||१३|| अपि च। बन्दीकृत्य जगद्विनित्वरभुमस्तम्भौषदुःसंचरं रक्षोरानमपि त्वया विदधता संध्यासमाधिव्रतम् । प्रत्यक्षीकतकार्तवीर्यचरितामुन्मुच्य रेवां समं सर्वाभिमहिपीमिरम्बुनिधयो विश्वेऽपि विस्मापिताः ॥ ४४ ॥ वाली-विहस्य ।) चिराय रात्रिचरवीरचक्रमाराङ्कवैज्ञानिक पश्यतस्त्वाम् । सुधासधर्माणमिमां च वाचं न शृण्वतस्तृप्यति मानसं मे ॥ ४५ ॥ मुखेन निन्दामाह-देव इत्यादि । विदीजा इन्द्रो देवस्त्वामसूत । कीदृशः । द्विपद्भिः शत्रुभिरुपमृदितो यः स्वर्वधूवेणियन्यत्तस्य प्रेक्षया दर्शनेन धारालवमविरलं यद्वरं तेन, प्रसमरं प्रसारि समरे सभामे उद्यामर निरर्गलमोजस्तैजो यस्य सः । य इन्द्रः । रुपा । क्रोधेन । रज्यद्रक्तीभवत्। रअ रागे' दिवादिः । अक्षणां सहस्रमदवहत धारयति स्म । कीरशम् । प्रथम विद्धानन्तरमत्खाता उत्पाटिता ये पाणारतेषां क्षतसमुहल्यमित्यर्थः । निर्भरमानोरा कुटिला या भ्रूस्तया भीमः । बन्दीकृत्येति । रेवां नदीविशेषम् । उन्मुच्य त्यक्त्वा । त्वया वालिना । सर्वामिर्महिषीमिर्महानदीभिः समम् । तत्र संध्याव. न्दनविधानात् । विश्वेऽपि सर्वेऽप्यम्युनिधय: समुद्रा विस्मापिता विस्मयं प्रापिताः । 'कृताभिपेका महिषी' इत्यमरः । प्रकृते च समुद्रस्य नद्य एव महिप्यः । रेखां कीदृशीम्। प्रत्यक्षीकृतं दृष्टं कार्तवीर्यस्य सहस्रार्जुनस्य चरितं रावणबन्धनरूपं यया ताम् । रावण- पन्धन रवायां वृत्तम् । तथा च रेवया कार्तवीर्यपराकमो हट: । अतस्तस्या नाश्चर्यम- भूदिति मावः । स्वया कीदृशेन । रक्षोराज रावणमपि पन्दीकृत्य संध्यासमाधिनत सं- 'ध्योपासनं विदधता कुर्वता । विजित्वरो जयशील: । पूर्ववत्वरप् । ओघः समहः । टुः संचरं दुर्धर्षम् । ९श्रेष्टमिति यावत् । विस्मापिता इति नित्यं स्मयतेः' इत्यात्वम् । स- ड्रामाय राममभिमुखीकर्तुमाह-चिरायेति । चक्र सम्हः । मारणं मारः। तस्याङ्क- विहं यत्र स माराको युद्ध संप्रहारो वा । तन वैज्ञानिक करार है। तब मुधासधर्माण-.

·२१२. काव्यमाला। किंतु येनाच्छिद्य समस्तपार्थिवकुलप्राणान्तकं कार्मुकं रामः संप्रति लम्भितो भृगुमुवामुत्सर्गसिद्धां सुचम् । द्रष्टुं वीर चिराय धाम भवतस्तदूर्भुवःस्वस्त्रयी- हुन्मर्मव्रणरोपणौपधमिमौ बाहूं वहूत्ताम्यतः ॥ १६ ॥ . रामः--(सस्मितम् ।) नन्वेतदधिमौर्वीकं युद्धसर्वस्वदक्षिणम् । संजमस्त्येव मे रक्षोलक्ष्मीमूलहरं धनुः ॥ ४७ ॥ तन्महाभागोऽपि शस्त्रमादत्ताम् । वाली—(विहस्य ।) साधु भो महाक्षत्रिय, यथाधर्ममभिदधासि। कि तु नयो हि सानामिक एप दोप्मतां यदात्मजातिप्रतिबद्धमायुधम् । अयःकुशीभिः कपयो न शस्त्रिणस्तलं च मुष्टिश्च नखाश्च सन्ति नः ॥४८॥ लक्ष्मणः-आर्य, साधूक्तं महाभागेन । नित्योपनतस्वाङ्गशस्त्रैव तै- रची जातिः। ममृततुल्या वाचं शृण्वतो मम मानसं न तप्यति । तर्हि केन तृप्यतीत्यत आह-कि- वित्यादि । हे वीर, भवतस्तद्धाम तेजो द्रष्टुमिमी मे वाहू पहु यथा स्यादेवमुत्ताम्यतो ग्लानीभवतः । वीरेति सापेक्षं संबोधनम् । तत्कतरत् । येन धान्ना सकलराजकुलप्राणा- न्तक कार्मुकमाच्छिद्याकृष्य रामः परशरामो भृगुभुवामुत्सर्गसिद्धां साहजिको सुचं हो. मपात्रं लम्भित: प्रापितः । तपस्विता नीत इत्यर्थः । भुवस्त्यागादिति भावः । 'उत्सर्ग- शुद्धाम्' इति पाठे उत्सर्गस्त्यागस्तेन शुद्धाम् । दानात्प्रभृति परशुरामेण स्वभूमित्यागात, सुची ग्रहणाच्च । भूर्भुवःस्वस्त्रयो त्रिलोकी । रोपणं व्रणापनयनम् । सापेक्षमाह-नन्वे- तदिति । अघिमौवाक दत्तगुणम् । युद्धसर्वस्वदक्षिणं युद्ध सर्वस्वदक्षिणा यस्य तत् । अन्योऽपि तुष्टो यस्य भवति तस्य सर्वस्व दक्षिणां दत्ते । इदमपि युद्धमेव ददातीति, भावः । यद्वा युद्धमेव सर्वस्वदक्षिणो यागो यत्र तत् । मूलं कारागारं तदरतीति मूल. हरम् । यद्वा मलं रावण एव कारणं तद्धरम् । आदतां कातु । 'आडो दोऽनास्य वि. हाणे' इति तत् । सभामाय प्रभवति सानामिकः । 'प्रभवति' इति ठक् । दोष्मतां वा. हुबलशालिनाम् । प्रतियद संबद्धम् । 'प्रतिरूपम्' इति पाठे तुल्यमित्यर्थः । अय.कुशी लोहपाल काण्डादि । यद्वा लोहविकारः । 'कुशी फाले कुशी रज्ज्वां विकारमयसः • १. 'शोषणौषध-'. २. 'सज्यम्'. ३. 'किं पुनः'. . ।

·५ अङ्कः अनर्धराघवम् । रामः-(विहस्य । धनुरास्फालयन् ।) अहह । स्वर्विघ्नप्रसरेण रावणिरसौ यद्दर्यशोमागिनं चक्रे गौतमशापयन्त्रितभुजस्थामानमाखण्डलम् । . कक्षागतकुलीरतां गमयता वीर त्वया रावणं तत्संमृष्टमहो विशल्यकरणी जागति सत्पुत्रंता ॥ ४९ ॥ सोऽपि त्वमस्माकमधुना देवेन शेरव्यीकृतोऽसि । वाली-(सरोपम् ।) आः काकुत्स्थ, अस्मद्दोर्मूलकूलंकपविषमभुजग्रन्थिमङ्गप्रसङ्ग- क्रोशल्लकेशदत्तत्रिभुवनविजयख्यातिसर्वस्वदायः । यः कश्चिद्विक्रमोऽयं स खलु करचुलिक्षत्रसाधारणत्वा- दन्तर्मन्दायमानो विजितभृगुपति त्वामजित्वा दुनोति ॥ ५० ॥ तदेहि । विमर्दक्षमां मुवमवतरावः । (इति निष्क्रान्ती ।) -(स्वगतम् ।) दिष्ट्या फलितमस्माकं मनोरथेन । लक्ष्मणः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य') इदमन्यतो वानरद्वयमार्यस्य पा- णिग्राहमिव संभ्रमादेनुप्लवते । तदहमपि धनुरारोपयामि । कुशी' इति विश्वः । तलं चपेटः । तथा च स्वारेन शस्त्रीति भावः । अहहेत्यद्भुते । स्वरित्यादि । असी रावणिरिन्द्रजित् आखण्डलमिन्दं स्वर्गे विधप्रसरेण यहुयशोभा. गिन चक्रे तज्जयं कृतवान् । 'शस्त्रौघप्रसरेण · इनि पाटे शस्त्रसमूहप्रसारणन्यर्थः । स्थाम यलम् । तव भुजबल सङ्ग्रामे मा भूयादिति - गीतमपत्नीपरिग्रहपर इन्द्रो गौतम- नाभिशप्त इति पुराणम् । हे वीर, त्वया तत्संमृष्ट लुप्तम् । प्रोञ्छितमिन्यर्थः । त्वया कीदशेन । रावणं कक्षागर्तस्य कक्षाविवरस्य कुलीरतां कर्कटख गमयता । विशल्य कि- यते यया सा विशल्यकरणी दु:खोपशामिका । सत्पुत्रता जागति । तथा चन्द्रजिता इन्द्रो जितः, त्वया चन्द्रपुत्रेण वालिना इन्द्रजिपिता रावणो जित इति पिटवैर निर्यातन- मेव सत्पुत्रता । दोर्मूलमेव कूलं तत्क्रपतीति । 'सर्वकलाभ्रकरीपेषु कपः' इति खच् । खित्वान्मुम् । विषमो महान् । प्रसङ्गो विधानम् । ख्यातिः प्रसिद्धिः, कीर्तिर्वा । दायो दानम् । करचुलिः सहस्रार्जुनस्यादिपुरुषः । दुनोति परितप्यते (परितापयति) । पा. णिग्राहं पाष्णिप्राहकम् । संभ्रमस्त्वरा । रामत्राणप्रतीकारांशया संभ्रम इति भावः । १. 'निजस्थामानम्. २. 'कक्षागर्भ-'. ३. 'शरव्यम्'. ४. 'अस्मन्मनोरधन'. ५. 'अनुवर्तते'. गुहा- - ।

·काव्यमाला गुहः-(दृष्ट्वा सहर्षम् ।) कुमार कुमार, अलमावेगेन । नन्वयं. सुग्रीव रामभद्रगुणानुरागेण वालिमत्सरेण च द्विगुणितोत्साहः समरसीमानमापतति लक्ष्मणः-दिष्टया स एप वैकर्तनिः । अथापरः कः । 'गुहः-अयमपि किष्किन्वेश्वरस्कन्धावारैकवीरो .भगवतः प्रभा नस्य पारस्त्रैणेयः पुत्रो हनूमान् । लक्ष्मणः--(सहर्षम् ।) कथमयमसावाञ्जनेयः । अयं हि : ब्रह्मशापपरिशिष्टस्ववीर्यज्ञानयन्त्रितः। अन्यैरपि भुवं वीरैः कीर्यमाणामुपेक्षते ॥ ५१ ॥ नियतमनेन सख्या हृदयशंल्यमस्माकमुद्धरिप्यते । इदं तु वर्तमानमेकतु. लायुद्धमार्यस्य । जयलक्ष्मीपरिग्रहयौतके यशसि वयमयं वा सुग्रीवो वा न केचिदंशाधिकारिणः । गुहः-(ससंभ्रमम् ।) कुमार, पश्य पश्य । सप्त तालानयं भित्वा वालिप्रहरणीकृतान् । हत्वा च वालिनं बाणो रामतूणीरागतः ॥ १२ ॥ अहह । प्राणैः समं कनकपुष्करकण्ठमाला- सूत्रेण दाशरथये विहितातिथेयः। . अनुप्लवतेऽनुगच्छति । विकर्तनः सूर्यस्तत्पुत्रो वैकर्तनिः सुग्रीवः । स्कन्धावारः सेना । प्रभञ्जनस्य वायोः । पारस्त्रैणेयः परस्त्रीपुत्रः । अञ्जनापुत्रः । स्रोभ्यो टक्' । स्ववीर्यस्य निजबलस्य ज्ञाने यन्त्रितो विस्मारितः । पुरा किल ब्रह्मा हनुमतोऽतिशयपराक्रम वी. क्ष्यानेन पराक्रमेण क्रोधान्धतयानेन त्रैलोक्यं चेनाशनीयं तहि सर्वमिदमाकुलं स्यादिति हृदि निधाय भवतः पराक्रमज्ञानं स्वयं मा भूदिति हनूमन्तमभिशशापेति पुराणम् । की. र्यमाणां च्याप्ताम् । सख्या मित्रेण, द्वितीयेन वा । 'सखा मित्रसहाययोः' इति विश्वः । एकतुलायुद्धं द्वाभ्यामेव सभामः । परिप्रहो विवाहः । तत्र यौतमत्वेन यश एंव लब्धम् । शो भागः । 'मैत्रमौद्वाहिकं चैव दायादानां न तद्भवेत्' इति वाक्येन वैवाहिकपने हरगनईत्वादिति भावः । प्रहरणमस्त्रम् । प्राणैरिति । स कपिचक्रवर्ती वानरराजो - हुबलश वीरशयने रणाहणे शेते । मृत इत्यर्थः प्रकरणात् । प्राणः समं सुवर्णपद्मपुष्पकण्ठ- *हफाल कुमार' इति पुस्तकान्तरे एकवारमेव. २. रामदेवगुणानुरोधेन'. ३. 'छूत-'. १. शेषरिप्रह'. ५. 'वा' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'भागमत्'. । .

·२१६ ६ अङ्क अनराघवम् । दिकूलमुद्दहयशःसरिदादिशैलः शेते स वीरशयने कपिचक्रवर्ती ॥ १३ ॥ लक्ष्मणः--(सखेदम् ।) हा देव संक्रन्दन, क पुनरीदृशं महावीरम- काण्डमात्मज सहलेणापि लोचनै लोकयिप्यसि । (नेपथ्ये दुन्दुभिध्वनिमगलगोतिश्च ।) गुहः--(सहपम् ।) कथमयमार्यजाम्बवदभिमन्त्रितैः शातकुम्भकलशै- !लः कुमारसुग्रीवमभिषिञ्चति । स्वयं चास्य देवो दाशरथिः कार्तस्वर- पुण्डरीकमालया कैण्ठमलंकरोति । लक्ष्मणः-प्रियतरं नः । (नेपथ्ये।) भो भो वानराच्छभन्छगोलाङ्लयूयपतयः, सर्वानेप वो महाराजः सु- ग्रीवः समाज्ञापयति-सज्जयन्तु भवन्तः सर्वाणि यौवराज्योपकरणानि । अयमहं सीतादेव्याः प्रवृत्तिमन्वेष्टुं प्रहित्य हनूमन्तमूर्ध्वमोहूतिके लग्ने कु- मारमङ्गदमभिपेक्ष्यामि' इति । लक्ष्मणः- उत्सवः सोऽयमस्माकं सर्वथा हृदयगमः । किं तु वाली विलीनोऽयं व्यथयिप्यति वासवम् ।। ५४ ॥ दामतन्तुना दाशरथये रामाय विहितमातिथेयं येन सः । दिगेव कूलं दिलम् । तदु- दहते । 'उदि कूले रजियहो: इति खश् । दिडूलमुहा तादृशी यश एव सोरेनदी :, तस्या आदिदील: प्रमवपर्वतः । पर्वतादेव नदीनामुत्पत्तिः । अत्र च पर्वतसदृशाद्वालिनो यश:सरिदुत्पत्तिरित्यर्थः । प्रकाण्डमिव प्रकाण्डम् । 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूला. च्छाखावपिस्तरोः' इत्यमरः । क. पुनरालोकयिष्यसि । तस्य स्वर्गगमनान् । दुन्दुभि- मरीति प्रसिद्ध वाद्यम् । भेर्यामानकदुन्दुभी' इत्यमरः । शातकुम्भकलशैः सुवर्णवटैः। । कार्तस्वरं सुवर्णम् । अच्चमलगोलाङ्कलप्रभृतशे वानर विशेषाः । प्रवृत्ति वार्ताम् । अर्भ मुहूर्ताव॑मुहूर्तम् । 'सुप्सुप-' इति योगविभागांसमासः। तत्र भवम_महर्तिकम् । भ- ध्यात्मादिलाइन् । 'उत्तरपदस्य' इति वृद्धिः । सोऽयमद्गदाभिपेकरूप उत्सवः । हृदय- १. 'अवलोकयिष्यति'. २. 'शातंकुम्भकुम्भमलिले.. ३. 'कण्ठकाण्डम्'. ४. 'प्रिया- मियतरम्'; 'प्रियम्', ५. गोलाइलप्रभृतयो यूथपतयः'. ६. 'सज्जयन्तु सज्जयन्तु'. ७. 'आयमोहातके काले'... 'इति' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·२१६ काव्यमाला। (अन्तरिक्ष पुष्पवृष्टयनन्तरम् ।) जय जय जगत्पते रामभद्र, लक्ष्म्या वालिनिबर्हणशमितद्वैराज्यवैराग्यया किष्किन्धायतनैकदैवतमयं तारापतिर्दीप्यते । नप्तारं युवराजमङ्गदमपि श्रुत्वातिहर्षादभू- दस्ताम्भःष्टपतौघमौक्तिकमयो गुम्फः सहस्त्रेक्षणः ॥ ५५ ॥ लक्ष्मणः-प्रियात्प्रियतरं नः । वयस्य गुह, तदेयावामपि महोत्स- वसंविभागिनौ भवावः । (इति निष्कान्ती।) इति सुग्रीवाभिषेको नाम पञ्चमोऽङ्गः । गमोऽभिलपितः । विलीनो मृतः । अन्तरिक्ष जय जयेत्यादि देववाणी । लक्षष्यति । वालिनिवर्हणेन वालिविनाशेन प्रशमितं द्वैराज्यवैराग्यं यस्यास्तादृश्या लक्ष्म्या तारापतिः सुग्रीवो दीप्यते । वालिनापहृतायास्ताराया लाभात्संप्रति सुग्रीवस्य तारापतिपदेनो- । पन्यासः । किष्किन्धायतनस्यैकमद्वितीयम् । वालीनोऽभावात् । यद्वा एक श्रेष्ठं दैवतं देव इति तारापतिविशेषणम् । सहस्रेक्षणोऽपीन्द्रोऽपि नप्तारं पौत्रमहदं युवराज श्रुत्वा• तिहर्षादलाम्भापतीघमौक्तिकमयो गुम्पोऽभूत् । असाम्भोऽश्रुजलं तस्य पृषतो विन्दुः । 'पृषन्ति विन्दपृषताः' इत्यमरः । तस्यौघः समूहः स एव मौक्तिकं तन्मयो गुम्फो गुम्फनं कणं वा । 'गुम्फस्तु गुम्फने बाहोरलंकारेऽपि कथ्यते' इति मेदिनीकरः। निष्क्रान्ती लक्ष्मणगुही। इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणश्रीहरिनारायण पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितवैजोलोग्राम- वास्तव्यखौआलवंशप्रभवरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनर्घराघवटीकायां पश्चमोऽङ्कः । 4 १. 'उपदामित-'.

·. ६ अङ्क:]. अनवराघवम् । पष्टोऽङ्कः। (ततः प्रविशति माल्यवान् ।)। माल्यवान्-(सर्वतोऽवटोक्य सखेदम् ।) अहह कष्टम् । दग्धाः प्रदीप्तपावकपरिचयपिण्डस्थहेमवेश्मानः । 'क्षणमुत्पुच्छयमाने हनुमति लंकापुरोदेशाः ॥ १ ॥ अपि च । निनकिरणीवप्रमुषितनिम्नोन्नतरूपकर्मभेदेषु । मणिमवनेपु कशानुज्वालाः फलतोऽनुमीयन्ते ॥ २ ॥ (विमृश्य ।) अहो दुर्निवारता भवितव्यतायाः । दोःसंदोहवशंवदत्रिभुवनश्रीगर्वसर्वकपः कैलासोद्धरणप्रचण्डचरितो वीरः कुबेरांनुजः । यत्रायं स्वयमस्ति सेयममरावत्यापि वेन्द्या पुरी नौता मर्कटकेन कामपि दशां धिग्दैवमावश्यकम् ॥ ३ ॥ संप्रति रावणविनाशसूचकं लङ्कादाहाशोकवनिकामगादिरूपमुत्पात प्रकटयितुं माल्य- वतः प्रवेशमाह -ततः प्रविशनीति । न चात्र 'मासूचितं विशेरपात्रम्' इति भरत- विरोधः । चतुर्याङ्के माल्यवता 'तदेहि । राजकुलमेव गच्छावः' इति निजप्रवेशस्य सूचित- त्वात् । अन्तरा तु परशुरामफलहादीत्यन्यदेतत् । दुग्धा इति । परिचयः संबन्धः । पिण्डस्यं पिण्डीभूतम् । उत्पुच्छ्यमाने पुच्छमुरिक्षपति सति । 'पुच्छमाण्डचीवराणि । लकापुरस्योद्देशा वासस्थानानि । निजेति। प्रमुषितोऽपहस्तितः । मणितेन समूहसं- वन्धान्मणिभवनानि निम्नोन्नतानि न दृश्यन्त इति भावः । फलतो दाहादिकार्यात् । कार्यणैव कारणमनुमीयत इत्यर्थः भवितव्यतेत्यत्र 'कदाभिहितो मावो द्रव्यवत्प्रकाशः' इति तल्यत्ययः । अत एव सर्वेकपा भगवती भवितव्यतव' इति भवभूतिरप्याह । भवित- व्यताया दुर्निवारत्वं स्फुटयति-दोःसंदोहेति । संदोहः समूहः । वसंवदो वश्यः । "प्रियवशे वदः खच्'। श्रीः संपत्, उत्कयों वा। सर्वेकप इति । सर्वकलाभ्रकरीपेण कप:' इति खच् । उद्धरणमुत्तोलनम् । कुबेरानुजो रावणः । अमरावत्या देवनगर्या । 'नगरी खमरावती' इत्यमरः । इह 'कृत्यानां कर्तरि वा' इति षष्ठीविकल्पात्तृतीया । माटकैन कुत्सितवानरम हनुमता । कुत्साथै कन् , निन्दायां वा । कामपि शोचनीयाम् । आय- श्यामवश्यमावि देवं धिगस्तु 1 अवश्यमाव आवश्यकम् । 'ओरावदय' इंति निपातना । 'अध्ययानां ममाने टिलोपो वक्तव्यः' इति टिलोपः । लङ्कादाहमप्या- ·काव्यमाला। ने किंचिदेतहा रावणदुर्नयेन । (सखेदमाकाशे) आः पौलस्त्य, विद्याश्चतुर्दश चतुर्प निजाननेषु संवाधदुःस्थितवतीरवलोक्य वेधाः । तोम्योऽपराणि नियतं दश ते मुखानि स्वस्य प्रणप्तुरकरोत्स कथं जडोऽसि ॥ ४ ॥ (क्षणं च ध्यात्वा सव्ययम् ।) कॅथमेवं विशीर्यतीव,नः कुलमिदम् । खरादीनवधीद्रामो वत्समक्षं च मारुतिः। खयं निष्कामयामास दशास्यश्च विभीषणम् ॥५॥ अलं वा दुर्विहितमतीतमुपालभ्य । संप्रति सिन्धोरुदीचि तोरे निवे- शितस्कन्धावारो दाशरथिः किमारम्भ इति कथं प्रतीमः । (पुरो दृष्ट्वा ।) कथं राघवचरितानि चरितुं प्रहितयोः शुकसारणयोः सारणः । (प्रविश्य ।) सारणः-जयतु जयतु कनिष्ठमातामहः । माल्यमान्-(अभिनन्य समीपमुपवेश्य च ।) वत्स सारण, कच्चिदमुनैव पदेन सुग्रीवकटकादागतोऽसि । सारण: :--अथ किम् । लोक्य निरुद्विमं रावणं लक्षीकृत्याह-विद्या इति । चतुर्दश विद्याश्चतुर्यु निजाननेषु स्वकीयमुखेपु संपाधेन संकटेन दुःस्थितवतीदुःखेनावस्थिता दृष्ट्वा ताभ्यो विद्याभ्यः । तादर्थं चतुर्थी । प्रणप्नुः प्रपौत्रस्य तवापराणि दश मुखान्यकरोत्स त्वं कथं जडोऽसि मुखोऽसि । तया चार प्रतिक्रिया कर्तुमुचितेति भावः । अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या एताश्चतुर्दश ॥' मानि वेदानानि पद । 'शिक्षा फल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिथं तथा । छन्दसा विनितिधव पडो वेद इण्यते ।। इति पुराणम् । विशीर्यत्यवसग्नं भवति । नोऽस्माकम् । अवधीद्धतवान् । 'इन्तेर्सटि च' इति वघादेशः । अक्षं रावणसुतम् । निष्कामयामास नि:मातिगन् । दुर्विहितं दुटितम् । उदीच्युत्तरस्मिन् । स्कन्धावारः कटकम् । आरम्भ उपमः । चरितुं मातुन् । 'चर गती'। सबै गन्या ज्ञानार्याः' इति न्यायात् । मारणः । अस्तीति दोषः। दृश्यत इति यासमीपं संनिहितम् । अमुने पनि लोकोक्तिशाददानोमवेयः। १. न किंचिदेतावणस्य दुनयन'; 'न किचिदेव तारमावस्य दुर्नगेन'. २. 'भाग' ३. सध्ययम्' इति पुरनपान्तरे नास्ति. ४. मिररमेश भीतीर : पुटम्'. ५. 'यार'. ६. 'गप्रति इनि पुराकान्तरे नास्ति. ७. किमारभते': - 1 .

·अनपराघवम् । २१९ माल्यवान्-तद्यथानुभवमभिधीयतां तावत् । .. सारण:- सारसंख्ये वनौकसामस्मन्मुखेनैव शतशः प्रतीते माताम- हेनौलमुक्त्वा । अधुना तु सेतुग्रथनाय मिलितेषु वानरसैनिकेपु वानरमू- निधरोऽप्यहं महाराजविभीषणेन-(इत्यर्पोक्ते समयम् ।) आर्य, चिरसंवासेन रामराजधानीप्रवादो मामनुवनाति । माल्यवान्-(साकूतम् ।) किमभिषिक्तः कनिष्ठवत्सो राघवेण । सारण:--अथ किम् । माल्यवान्—(क्षणमिव स्तब्धं स्थिता निःश्वस्य ।) वत्स, निःशङ्गमभिधेहि। सारण:-~-कुमारविभीपणेन ज्ञात्वा संयम्य चाहं रामस्य दर्शितः । माल्यवान्-(साशङ्कम् ।) ततस्ततः । सारणः-ततश्च राघवेण निजसंचिवनिर्विशेपमुपगृह्य पुरस्कृत्य च प्रहितोऽस्मि'।. माल्यवान् --(सहप॑म् ।) किमुच्यते, यावद्रव्यभावी गुणो हि विजिगी- पूणामुदात्तता । विशेपेण पुनर्रयं रामभद्रः । येतः । अभेदेनोपास्ते कुमुदमुदरे वा स्थितवतो विपक्षोदम्भोजादुपगतवतो वा मधुलिहः । 'पदं स्थाद्धर्मपादयोः' इति शाश्वतः । सारो पलम् । संख्या एकत्वादिगणना । प्रथनं प. न्धनम् । सैनिकेपु सेनासमवेतेपु, सेनारक्षकेषु वा । समयमिति । विभीपणे महाराज- पदप्रक्षेपादिति भावः । स्तब्धमिति क्रियाविशेषणम् । उपगृह्य ज्ञात्वा । यावदिति । यावतव्य तिष्ठति तावत्तिष्ठति द्रव्यनाशे नश्यति गुण इत्यर्थः । यावद्दव्यं भवितुं शोलमस्य यावव्यभावी । तान्छोल्ये णिनिः । गुण इह वीर्यशार्यादिः । यद्वा यावव्यं यावत्परि- ( माणं द्रव्यं तत्परिमाण एवं गुणो वीर्यशौर्यादिः । द्रव्य च महदिति गुणोऽपि महानिति । मावः । विजिगीपूणां जेतुमिच्छूनाम् । 'न विकारं विकारस्य हेती यदवगाहते । तदुदात्तं गुणः' इति दण्डी । तद्भाव उदात्ततागुण इत्यन्वयः । औदार्य गुण इत्यर्थः । विशेषेण पुनरयं रामभद्र उदारखेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । रामभद्रपुरस्कारस्त्वयि युक्त एवेत्यत्र दृष्य- न्तमाह-अभेदेनेति । कुमुदं कर्त, उदरेऽभ्यन्तरे स्थितवतो वा विपक्षादतुल्यादम्भी- • जाद्वा सकाशादुपगतवतो मधुलिहो भ्रमरानभेदेन तुल्यत्वेनोपास्ते सयुनक्ति । कथमि- १. 'तावत्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'अलमुफ्ला' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'वानर' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'मायावानरमूर्तिधरोऽषि महाराज-'. ५. 'स्तब्धवत्'..६. 'उपसंगृह्य'. ५. "हि गुणो'. ८. 'असो'. ५. किच'. ॥ + ·२२१ अनवराघवम् । तत्पौलस्त्य महाग्निहोत्रिणमहं त्वामेतदम्यर्थये सीतामर्पय मुञ्च च ऋतुमुनः काराकुटुम्बीकृतान् ॥ ७ ॥ सारणः-(सबहुमानाश्चर्यम् ।) अहह 'वालिभुनौं' इति अवता माताम- हेन किमपि स्मारितोऽस्मि । आर्य, किमाचक्षे सेतु क्षितिधरशिरःश्रेणिकपणैः प्रकोष्ठे नीरोम्णः कपिभटभुजस्तम्भनिवहान् । सुमेरोर्मात्सर्यादनतिचिरसंरूढमृदुभिः शिरोभिविन्थ्यो यद्भरमपि न सोढं परिवढः ॥ ८ ॥ (साराङ्कम् । ततस्ततः। माल्यवान्ततश्च रोपान्धतौमिस्त्रे मजता राक्षसराजेन तथा चेष्टितं यथा विपक्षमप्याश्रितः । नागारमित्रीकृतान्तुमुजो देवान्मुच त्यज । कीदृशं त्वाम् । महाग्निहोत्रिणम् । अनेन परस्रीवमुख्य प्रकटितम् । ननु मानुषेण, ममाभिमवः कर्तु न पार्यत एवेति रावणवयनमाशयाह-मानुपी जाति मानय पूजय । यतस्त्रया हैहयः सहस्रार्जुनोऽभि- 'मुस्रो दृष्टः । तथा च मानुषेणेव सहसाउँनेन सद्ग्रामे खमभिमूतोऽसि, अतो मानुष- विपये गर्गे न विधेय इति भावः । वालिमुनी च स्मृत्वा ते तव वानरा अवज्ञातुं न सांप्रतम् । न युक्ता इत्यर्थः । इह सप्रितपदेन युक्तान कर्मणोऽभिधानाद्वानरा इत्यत्र न द्वितीया । यथा-'पिपरक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छत्तुमसांप्रतम्' इति । वानरेण वं पक्षाया क्षिप्तोऽसि, अतो वानरेप्पपि नावसा युक्तेति भावः । 'कारा स्याद्वन्धनालये' यमरः । 'युक्त द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यपि । स्मारितोऽस्मि । वानरवाहुनलमिति शेषः । किमाचक्षे इतिांद आर्य, फपिमटानां वानरयोधानां मुजस्तम्भसमूहान्किमाचक्षे किमयीमि । अपि तु यत्तुं न शोमीति भावः । कीदृशान् । सेत्व क्षितिघरशिरःश्रे- पिफरणः पर्वतमस्तकपरिणिः । प्रकोठे फफोपाधःप्रदेशे । नोरोम्णो लोमन्यान् । पदर पाहुममूहमरे विन्ध्योऽपि शिरोमिः सौटुं न परिपटो न समर्थः । सुमेरोरिस- योदोरतस्वामदनात् । अनतिचिरमतिशीघ्रं राहदः प्राः । अत एव मृभिः । अत एस भरं मोठं न तोऽभादियः। मुमेरुजिगीयया विन्ध्यो यधिठ इति फया । रो. पानामि परमामाघरे । 'रोपान्घतममे' इति पाटेऽप्ययमेयार्थः । ध्वान्ते गाधनगमम्' इत्यमाः । मानव मद। मानतोऽभिमानासोरी नितिप्यते । मान न परिपतीयः । सपना बारस्यन् । नारा इनि पारत् । तर घटान्तेन निदर्शनेन । 1.निमार' पनि पुस्तान्तरे नास्ति. २..'तमति'.

·. २२२ काव्यमाला। सारणः-(ससेदमाकाशे ) हा देव पुलस्त्यनन्दन, कथं भवता पै- धर्म्यदृष्टान्तेन मानतो मूलोच्छेदनिमित्तानिवर्तिप्यते लोकः। (साभ्यर्थनं च ।) अरिपड़र्ग एवायमस्यास्तात पदानि पट् । तेपामेकमपि च्छिन्दन्खञ्जय भ्रमरी श्रियम् ॥ ९ ॥ (मन्त्रिणं प्रति ।) आर्य, यत्सत्यं राघवेण व्यूढां वानरवरूथिनीमुत्प्रेक्ष्य शङ्के-विभीषण एव यद्यस्माकं कुलतन्तुरवशिष्यते । . माल्यवान् (निःश्वस्य 1) वेत्से, द्वयोरपि · कटकयोस्तत्त्वज्ञोऽसि त- किमिदानीमुचितम् । सारणः-आर्य, नन्वेवं बवीमि-राजपुत्रोऽङ्गदोऽसौ बालो नव- बुद्धिरामपात्रमिव यद्यदाधीयते तत्तदाचुचूपति । माल्यवान् ततः किम् । सारणः-ततश्च भवतः पितृवैरिणौ रामसुग्रीवौ व्यापाद्य किष्किा- न्धायां भवन्तमभिषिच्य वालिसौहृदस्यात्मानमैनृणमिच्छाम इति गूढ- यद्वा विरुद्धो धर्मो विगतो वा धर्मो विधर्मः । ततः स्वार्थिकः ध्यत्र । वैधये धर्मामाव. स्तेन दृष्टोऽन्तो नाशो यस्य तेन । निवृत्ती हेतुमाह-मानतः । कीदृशात् । मूलं रावण.. स्तस्योच्छेदो नाशस्तद्धतोः। तथा च माने सति रावणो नष्टः । तन्मानं न युक्तमिति लोको निर्यात करिष्यतीति भावः । अधुनोपदेशमाह-अरीति । हे तात मान्य रावण । श्रियं भ्रमरीमिति व्यस्तरूपकम् । श्रियं भ्रमरी लक्ष्मी भ्रमरवधू खाये खां कुरु । यद्वा भ्रमरी भ्रमणशोलाम् । अस्या: श्रीभ्रमर्या अरिः षड्वर्गोऽरिषड्वर्गः काम- श्रोधलोभमोहमदमानरूपः स एव पट् पदानि तेषां पदानां मध्ये एकमपि पदं छिन्द- न्धीकुर्वन्सन् । तथा च कामादीनामेकत्यागादपि सीतापरित्यागः । तेन च श्रीः सक्षा स्थिरा भवति । अन्यथा कामादिसत्वात्तव लक्ष्मीः स्थिरा न भविष्यति, अपितु राममेवाप्रयिष्यतीति भावः । व्यूढां विन्यस्ताम् । 'व्यूह तु पलविन्यासे' इति विश्वः । वरूथिनी सेना। उत्प्रेक्ष्य उद्देष्टा । तन्तुरिव तन्तुः सूत्रम् । आममपकं पानं शरावादि । आधीयते आरोप्यते । आयुचूपति पियति । 'चुप पाने' । सोहदं गुहा भावः। 'हद्भगसिम्यन्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभएपद्धिर्न भवति । तत्रार्थवतो हुच्छब्दस्य प्रहणात् । 'मुहहदी मिगमित्रयोः' इति निपातसमुदायस्यार्थयत्त्वात् । एकदेशे चात १. 'अनुमानतः'. २. 'भ्रामरीम'. ३. 'एवास्य'. ४. 'वत्स' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. 'पाटोऽसी. ६. 'आममिर पाप्रम्', ५. 'भणमात्मानम्'; 'आनुपमा. मन:. ८ 'निरुद'. - - ·अनर्घराघवम् । २२३ प्रणिधिमुखेन दशकंधरादेशममिधाय सुग्रीवशिविरादपवाह्यते तस्मिन्न- पक्रान्ते तु स्वगृहमहिमयोपजापजर्जरमवेक्षमाणो वानरपतिः शिथिलित- रामप्रयोजनः स्यात् । माल्यवान्-(सस्मितम् ।) वत्स, साधु समर्थयसे । किं पुनः स्वयम- दो गर्मरूपोऽभिनवोज्ज्वलयौवराज्यसुखोपलालितो दुरपवाह एव । ये चास्य मातापितृबन्धवस्ते सुग्रीवस्यापि संबन्धिनः कथमेनमुत्तिष्ठमानमनु- जानीयुः। सारणः-यथा दृष्टमार्येण । किं च कालापेक्षी दण्डनीतिमयोगः । तथा कथमपि महोत्साहैः कपिभिः सेतुकर्मणि प्रवृत्तं यथैतावता कालेन सतीर्णमहार्गवो रामः सुवेलशैलोपत्यकामध्यास्ते । माल्यवान्-(सविमद्भुितम् ।) अहह । अप्सौ मनुष्यमात्रेण लवितो यदि सागरः । प्रतापो दशकण्ठस्य भुवनैरपि लद्वितः ॥ १० ॥ यात्यात् । अपात्मत्युपकाराद्विनिमुत्तम् । गूदो गुप्तो वानरादिवेपः । प्रणिधिश्वरः । 'प्रणिधिः प्रार्थने चरे' इति विश्वः । 'आज्ञा निदेश आदेशः' इत्यमरः । शिपिराकटका. दपयायते भानीयते । तस्मिन्महदे । स्वपक्षमभवं भयरहिमयम् । उपजापो भेदः । जर्जरमाकुलम् । शिथिलितं शिथिलीकृतम् । 'तत्करोति' इति णिजन्तारक्तः । 'मही- भुजामहिमय स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । 'समी भेदोपजापी' इति च । समर्थयसे मन्यसे । किं पुनः कि तु । गर्भरूपो पालकः । उपलालितो धितः । अपवाद घनन्तं निष्पाद्य पधाःशब्देन समासः । अन्यथा दुरपाह इति स्यात् या 'वाद प्रयरने इन्यतः खलः प्रयोगः । मातापिमिति । 'आनहतो द्वन्द्वे' इत्यानडादेशः । 'मानुपान्धवा मातुलादयः । पितृपान्धवाः पितच्यादयः । उत्तिष्टमानमुद्यम कुर्वाणम् । 'उदोऽनर्वकर्मणि' इति तदृ । अनुज्ञानीगरनुमन्यन्ते । दमो दण्ड पनि प्रोक्तस्तात्रया. दण्दो महीपतिः' इति नीतिशास्त्रम् । तस्य राज्ञो नोनिर्दण्डनीतिः । नयन नीतिस्तस्याः प्रयोग आरम्मः । यद्वा दण्डनीतिः शास्तिपधाना नीनिः । उत्मादः पराक्रमः । मातं प्रासिता । भावे कः । तेनानमिहित करि हतीया । मुरेलो गिरिभेदः । [. ससा पानासमभूमिः । 'उपसाराममा भूमिः' इमरः । माननीः 1.स. २. कि.तु स्वयम्'; के पुनरा. ३. 'अपि गुपीरस्वा'. ४. कपा तु मदारमादि. ५. 'समुप्ती-' ६. गुढीपत्यका-'. - ·२२४. काव्यमाला। (संखेदं च ।) पौलस्त्यस्य सुरासुरेन्द्रशिरसां निर्माल्यमनिद्वयं कुर्वाणेन रघूहहेन घटिते सेतो निधावम्भसाम् । अद्योन्मुद्रयति स्वहस्तविधृतं राजीवमिदों रविः • प्रत्यावृत्तरसस्य चामृतभुनामिन्दोः स्वदन्ते कलाः ॥ ११ ॥ (विमृश्य ।) वत्स. सारण, वालिवधविशुद्धपाणैरनेकवानरानीकनायकेन साक्षादुपकतेन सख्या सुग्रीवेण महापक्षस्य हनुमच्चरितज्ञातात्मदीयवृत्ते- 'रयमेव सुविहितसकलाभियास्यत्कर्मणस्तस्याभियोगसमयः । ..सारण:-आर्य, अयमेवात्मद्रव्यप्रकतिसंपन्नो नयस्याधिष्ठान वि. जिगीपुरिति प्रथमोदाहरणं दाशरथिः । माल्यवान्-(स्तम्भं नायित्वा ।) यत्तस्मिन्निहतेऽपि वालिनि वयं क्षुद्रास्तथैवाःस्महें तैद्युक्तं भुज़योर्बलादपि बलं दुर्गस्य दुर्निग्रहम् । स्थ्यात्प्रयोगः । मन्चोः क्रोशन्तीतिवत् । सर्वरपीत्यर्थः । गौलस्त्येति । अद्य इद्धो दीप्तो रविः सूर्यः स्वहस्तविधृतं राजीवं पद्ममुन्मुद्रयति अयोधयति । 'अन्यदा राव- णवासात्स्वहस्तस्थमपि पद्मं सूर्यो न प्रकाशयति, किं पुनः सरःस्थितमिति भावः । अमृतभुजां देवानां चेन्दोश्चन्द्रस्य कलाः स्वदन्ते रोचन्ते । इह प्रीयमाणार्थत्या. विवक्षितत्वान्न चतुर्थी । प्रत्यारत्तो व्याघुट्यायातो रसः स्वादो यत्र । यद्वा प्रत्यावृत्तो रसोऽनुरागो यत्र । अर्थाद्देवानाम् । अन्यदा रावणवासाद्देवाश्चन्द्रकला न पियन्ति, इदानीं तु पियन्तीति भावः । क सति । रघुबहेन रामेणाम्भसा निधी समुद्र सेती घटिते पद्धे सति । कीदृशेन । पालस्त्यस्य रावणस्याविद्वय पदयुग गुरासुरेन्द्रशिरसा देवदा. नवमस्तकानां निर्माल्य कुर्वाणेन । निर्माल्यमलनीयत्वात्। इद्ध इति 'त्रिइन्धी दीप्ती'। क्तः । पाणिः पश्चाद्देशस्थितः । पक्षः सहायः, यलं च । वृत्तिापारः । सुविदितं सकलमभियास्यतः मोरभिमुखं गमिष्यतः कर्म येन तस्य । अभियोग आक्रमणम् । आरमदच्याणि च प्रतयध ताभिः संपनः । 'पाहुश्रुत्यं तपस्यागः श्रद्धा यक्ष. प्रिया क्षमा । भावशुद्धिर्दया सत्य नियम यात्मसंपदः ॥ अमायराएदुर्गाणि फोपो दण्मय पदामः । एताः प्रतयस्तज्ज्ञविजिगीपोरदाहृताः ॥ एताः पग तथा मि सप्तमः पृथिवीपतिः । सप्तप्रकृतिक राज्यमित्यपाच वृहस्पतिः ॥ इति नीदिशारयम् । अधिष्टानमाश्रयः । अजद्दष्टितात्र । यत्तम्मिन्निनि । तस्मिन्नतिपलशासिनि वालिनि १. मिश्य च', २. 'आर्य, एवमेतत्'. ३. 'तद्वपत्ताम्'. . - ·६ अङ्कः] अनवराघवम् । २२५. मत्यनापि जगविलक्षणगुणग्रामेण रामेण तु हे गव्यतिशते हि नाम कियती तीर्णोऽयमणानिधिः ॥ १२ ॥ (दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य । आकाशे।) तांतिव्यतिलेलिहानरसनारम्यैर्मुखरष्टभिः क्रन्दन्ती क्रमशः पपौ दशमुखी वत्सस्य यस्याः स्तनौ । वत्से नैकैपि विश्ववारजननी सीमन्तमुक्तांमणिः सा तादग्भवती कथं गुणवतः पुत्रस्य किं द्रक्ष्यति ॥ १३ ॥ सारणः-शान्तं शान्तम् । प्रतिहतममङ्गलम् । अनर्थशहीनि बन्धु- हृदयानि भवन्ति । किं च आर्य, भुजनियहविहारकावलम्बी निबिडगुणौषधृतोऽपि राज्यभारः। स्वयमपि दशकंधरे धुरीणे स्वलति यदि स्खलनं तदास्य रूपम् ॥ १४ ॥ हतेऽपि सति यद्वयं क्षुद्रा अल्पशास्तथैव पूर्ववदेव आःस्महे स्थिताः स्मस्तद्भुजयो- . मलादपि दुर्गस्य पलं दुनिग्रहं दुःखेन निगृह्यते यत्तादृशं भवतीति कृत्वा. । वालिनि हतेऽपि वयं मध्यस्थितसमुद्ररूपदुर्गवाज्जीवाम इति भावः । अधुना समुद्ररूपदुर्गस्यापि नास्माकं प्राणं शक्यमिति पर्यवसनमर्थमाह-मर्थेनापि । मयन मनुष्येण विलक्षणः श्रेष्टः । प्रामः समूहः । 'गव्यतिः स्त्री कोशयुगम्' इत्यमरः । द्वे इति । शतयोजनविस्तार- वात्समुद्रस्य । हिरवधारणे । तीर्ण एव । नाम समावनायाम् । क्रियाते किपरिमाणे । अल्पे इत्यर्थः । "हि हेतावरधारणे' इत्यमरः । 'अन्मोर्णस्तोयानीयम्' इति च । रामा- दावविनाशं निधिय रावणमातरमुद्दिश्याद-तार्तीति । हे वत्मे नैकषि निकपा- रमजे । 'कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते' इति श्रीभ्यो ढक पाधिलाग् । सा भवती तारासिद्धा गुणवतः पुषस्य रावणस्य कथं केन प्रकारेण । विनाशामिति हृदयम् । अमगरवाद्विनाशपदं नोपात्तम् । द्रक्ष्यामि । सा का । यस्याः स्तनी फर्मभूती अz. भिर्मुखेः प्रन्दन्ती वरसस्य रावणस्य दसमुखी पपी पीतवती । फीरी। तर्पः पिपासा आत: पीडा तया व्यतिलेलिदानाः पुनःपुनरास्तादयन्यो या रसनास्ताभी रम्यः । द्वाभ्यो स्तनद्वयं पीतमपरायटमुतानि भग क्रन्दन्तीति भावः । यतिलेलिदान इनि लिलुगन्तात् 'कर्तरि कर्मव्यनिहारे' इति तद । भुननिवह नि । मुजसमूह एव विहिका मारयष्टिः। यहंगो' इति प्रमिद्धा । गुणाः सीयांदयः, शिस्यं च । धुरीणे माग्या । : सर्वपरान्' इत्यत्र स इति योगविभागासः । 'पूर्वद धुगंधीय- धुरीमाः मधुरंधरा: यमरः । अर रायमारस्याएं समारः। एकरंगहारः अजित्यर-'.२. 'काम'. ३. 'शान्तं पागम्'. ४. 'स्मलितम्'. ।

·२२६ काव्यमाला माल्यवान--(अश्रूणि स्तम्भयन् । वत्स, , विद्वानपावृत्तमिव स्वभाग्यं न तावदात्मानमहं ब्रवीमि । महामुनेविश्रवसस्तपोभिर्निवापबीजं यदि नः कुलं स्यात् ॥ १५ ॥ (प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तः शुकः ।) शुकः- प्रहस्तधूम्राक्षमहोदरादीन्व्यापाद्य सेनाधिपतीनमात्यान् । .' स एप लङ्कामुपरुद्ध्य रामः शाखामृगैरर्णवमातनोति ॥ १६ ॥ माल्यवान्–(सविषादम् ।). पुरस्तादेव दृष्टमिदमस्माभिः । देशका- लव्यवहितस्यापि प्रमेयग्रामस्य यथामुखीनमादर्शतलं हि स्थविरवुद्धिः । . (विमृश्य। आकाशे ।) साधु रामभद्र, साधु । विनिगीपोरदीर्घसूत्रता हि का- यसिद्धेरवश्यंभावः । सारण:--सखे शुक, अथ कावधानो यातुधानेश्वरः । शुका---(सखेदस्मितम् ।) सखे, किं तस्य विधानम् । श्रुखा दाशरथी सुवेलकटके साटोपमधे धनु- टंकारैः परिपूरयन्ति ककुभः प्रोञ्छन्ति कौशेयकान् । स्खलतीत्युचितम् । दशकंधरादपि यदि भारः स्खलति तदास्य भारस्य स्खलनमेय स्वभाव इति भावः । विद्वाजानन् । 'विदेः शतुर्वसुः' । अपावृत्तमपगतम् । पुलस्त्य- पुत्री विश्रवाः । विश्रवा रावणपिता । निवापो मृतस्य जलाअल्यादिदानम् । 'निवापः पितदानं स्यात्' इत्यमरः । पीजं कारणम् । यदि स्यात्तदा स्यादित्यर्थः । पटी जवनिका । प्रहस्तादयो योधाः । व्यापाय विनाश्य । उपरदा वेष्टयित्वा । शाखामृगो वानरः । अर्णवमिवार्णवम् । ननु मावि कार्य पुरस्तादेव कुतो इष्टमित्यत आह ह-देशकालेति । हि यतः । स्थविरयुद्धिमतिः । देशकालव्यवहितस्यापि प्रमयसम्हस्य ययामुतीनं मुखस्य सदृशं दृश्यते यत्र तादृशमादर्शतलं भवतीत्यर्थः । मुखस्य.सदृशं पयामुखम् । 'यथामुखसंमुखस्य दर्शनः सः।' आदर्शो दर्पणः । ततशन्दस्याजहलिझत्लात्तलम् । युद्धिरिति सामानाधिकरण्यम् । अदीर्घसूप्रताविरक्रियता । दीर्घसूधिरक्रियः' इता. मरः । किं विधानं यस्य सः । फि प्रश्ने, निन्दायां वा । यातुधानो राक्षमस्तस्येश्वरी रायणः । किं तस्य विधानम् । अपि तु न किमार । श्रवेति । मुरेलो गिरिस्तस्य फटके नितम्मे दाशरथी रामलक्ष्मणो फर्ममती भुवा लडापतेर फरा दा हस्ता १. 'स्वमाग्यात. २. 'संमुखीनम्. ३. पिदारयन्ति'. ।

·अनर्घराघवम् । २२७ अभ्यस्यन्ति तथैव चित्रफलके. लङ्कापतेस्तत्पुन- देहीकुचपत्रवछिरचनाचातुर्यमर्धे कराः ॥ १७ ॥ माल्यवान-(निःश्वस्य ।) हा वत्स रावण, कथमद्यापि सैवं हृदयप. . रिस्पन्दमुद्रा । (शुकं प्रति ।) वत्स, अथ गोपुरगौल्मिकवलाध्यक्षेण वत्सेन नरान्तकेन किं प्रतिपन्नम् । • शुकः-(निःश्वस्य ) मातामह, कतैव कुमारेण द्वारमर्यादा । परमङ्ग- देन सोडपि । (इत्यधोक्ते सासमधोमुखस्तिष्ठति ।) माल्यवान् हा वत्स दशग्रीवनन्दन, कथमिदं तव द्रष्टुमेतावन्तं कालमस्माकमायुः । (नेपथ्ये ।) मो. मो महापार्श्वप्रमृतयः सैनिकाः, व्यावर्तध्वमुपाध्वमुहरशरज्वालामुखी मातरं देवीमस्वमयीं लवंगपशवः पश्यन्ति पृष्ठानि वः । चेतः शक्रनितोऽपि लक्ष्मणवधे बहोत्सवं मध्यमः पौलस्त्यः स्वयमायुधं विधृतवानद्यापि रामाद्भयम् ॥ १८ ॥ धनुरंकारर्धनुःशब्दः ककुभो दिशः परिपूयन्तिाकांक्षेयक पहं प्रोम्छन्ति भार्जन्ति । तपैवाधै फराथिमफ्लके चित्ररचनाधारे वैदेयाः कुचे या पत्रवलिः पत्रावली तस्या रचना लिखनं तत्र वदग्ध्यं कौशलमभ्यस्यन्ति । अर्धे इति प्रथमचरम-' इत्यादिना असि का मर्वनामसंज्ञायां सीमावे रूपम् । 'कटकोऽग्नी नितम्रोटे' इत्यमरः । करक्षे- यको मण्डलामः करवालः कृपाणवत्' इति च । सव हदयपरिस्पन्दमुद्रा सीता- स्तनपनरचनायो हदयावष्टम्भ इत्यर्थः । परिस्पन्दथेटा, अवष्टम्भो वा । मुद्रा निश्चयः । गोपुर पुरद्वारम् । गोपुरं तु पुरद्वारि' स्यमरः । गुत्मः सेना, घर वा । तत्र नियुको गीस्मिकः । तत्र नियुक्तः' इति टक् । 'गुल्मः सेनापमिदोः मैन्यरक्षरम्भिदोः' इति मैरिनोकरः । अध्यक्षशब्दः प्रत्येकमभिमवध्यते । नरान्तो रावणपुरः । प्रतिपनं कृतम् । मर्यादा निरोधः । अादेन वालिग्त्रेण । व्यावतध्वमित्यादि । हे सैनिकाः, व्यावर्तघम् । कि.मिति पसायम्, नियामित्यर्थः । यतो देतोः प्लांगपशवः कुरिसत. पानरा यो युग्माकं पृधानि परवन्ति, अतोऽयमयी देवीमुगचं सेवनन् । भास उप. 1. संप से दयगरिपयिनीगरिस्पन्दमुश'. ३. 'मातामह' इति पुस्तान्तरे नास्ति . 'गोपीलम. ४. 'ता' इति पुस्तकान्तो नास्ति, ·२२८. काव्यमाला। सारणः-(श्रुत्वा सहर्पम् ।) आर्य, जातं जातमवलम्बनम् । यदयं प्र- तिबुध्य कुमारकुम्भकर्णः पुरस्कृत्य च मेघनादमभ्यमित्रीणः संवृत्तः । माल्यवान् -(निःश्वस्य ।) स्वस्ति विजयेतां रामलक्ष्मणौ कुम्भकर्णमे- घनादौ । " शुकः-(सविषादमात्मगतम् ।) शान्तं शान्तम् । कथमविशिष्टकर्तृक- मेभावमुभयन द्विवचनं प्रयुक्तमार्येण । माल्यवान्—(सखेदम् ।) वत्सौ शुकसारणौ, अद्य खल्वियं राक्षस- लक्ष्मीः सर्वथा कुम्भकर्णमवलम्व्य वर्तते । इदं तु न विद्मः । अग्रज वा दशग्रीवमनुजं वा विभीषणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वीरः कमाभिपेक्ष्यति ॥ १९ ॥ (नेपथ्ये।) मा भैष्ट कमठेन्द्रपन्नगपती कश्चिन्न वैशेषिको भूमेरद्य भरः पतिः पलभुजामाज्ञापयत्येप वाम् । वेशने' उपपूर्वः । लोटि मध्यमपुरुषबहुवचने "घि च' इति सलोपः । कीदृशाम् । उद्धरा उद्योगिनो ये शरास्तेषां ज्वाला तेजस्तदेव मुखं यस्यास्ताम् । अन्यापि ज्वा.. लामुखी देवता भवतीति ध्वनिः । अद्यापि रामाद्भयमस्ति । अपि तु नास्ति भयमिति । इन्द्रजितोऽपि मेघनादस्यापि चित्तं लक्ष्मणवधे पद्ध उत्सवो येन तादृशं जातम् । मध्यमः . पौलस्त्यः कुम्भकर्ण आयुध शस्त्रं धृतवान् । अतो रामाद्भयं न विधेयमिति भावः । रामादिति भीवाधीनां भयहेतुः' इत्यपादानता । पुरस्कृत्यामतः कृत्वा । अभ्यमित्रीण रणे शोरभिमुखगामी । 'अभ्यमित्राच्छ च' इति चकारात्खः । विजयेतां रामलक्ष्म- णाविन्यत्र रामलक्ष्मणौ कर्मभूती । कर्तपरत्वभ्रान्त्या सविषादमाह-शान्तमिति । उभयत्रेति । रामलक्ष्मणावित्यत्र कुम्भकर्णमेघनादावित्यत्र चेत्यर्थः । अन्वयन्यतिरे- काभ्यां जयपगजयाभ्यामित्यर्थः । अन्वयेनामज ज्येष्ठम्, व्यतिरेकेगानुनं कनिष्टम् । रावणादीनां मरणादिति भावः । वीरः कुम्भकर्णः । मा भैएमित्यादि । पलं मांस मुजते पलभुजो राक्षसास्तेषां पतिः स्वामी रावणः, हे कमठेन्द्रपनगपती फर्मराजसर्प. राजी, वां युवामित्याज्ञापयति-भशेषिको विशेषभयः । अध्यात्मादित्वाम् । फ.. बिन भरः । अतो मा भेट मा भयं कुरुतम् । कुम्मकर्णस्यातिगुरदारीरपातेन भूमेर- घिको भरः स्यात् । तथा च तद्वारकत्वादायामपि भामागिनी माय इति मयं मा १. 'जातम्' इस्पेकवारमेर पुस्तकान्तरे. २. 'मेघनादी च'. ३. रामलक्ष्मी'. ४. 'अवलम्मते'.

·अनर्घराघवम् ।। २२९ शुकः-(सहर्षम् ।) नूनमस्मदीयविशेषेण किमपि विक्रान्तम् । (माल्यवानवधत्ते ।) (पुनर्नेपथ्ये।) दोःशैली हरता पृथक्प्टयगयो मूर्धानमुत्क्षिप्नुना रामेणापि लघूलतं पतति यत्तत्कौम्भकर्ण वपुः ॥ २० ॥ माल्यवान्हा वत्स । (इति मूर्छितः पतति ।) उभी-(सासम् ।) आर्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । माल्यवान-(आश्वस्य ।) वत्सी, जीवतो राममद्रस्य मैथिलीहरणा- देतदस्माभिरान्तरेण चक्षुपा विषयीरुतमेव । किमिदानी समाश्वसितव्य- मस्ति । शुका-धिकष्टम् । 'कौम्भकर्ण वपुः पतति' एतदपि देवेनोज्ञापयि- तव्यम्। माल्यनान्-वत्स, अद्यापि रोवणस्याज्ञा । नूनमन्योन्येपां हा- सिकाः कपयो दशकण्ठमुखुण्ठयन्ति । सारण: :-आः शुद्राः, यद्यस्ति वीर्यमस्त्येव तत्कर्म कथयिष्यति । मेघनादर्मनित्य धिक्महासविभीषिकाम् ॥ २१ ॥ गुरुतमित्यर्थः । महर्षमिति । रामपलस्यादित प्रमादिति मार: । अयपत्त इति । कुनो भूमेमर इति धातुमिति मायः । गन्यतिगुस्सुम्मार्णशरीरपातेन गुगो ग मरो ममत आद-दौशिलाविति । ययस्माद्धेतो: पाम्मरुण कुम्मामपन्धि यपुः शरीर तमामे. कासपात सरपति । पीरशेन । पायपा भाति तग दोशेली पाहुपांत्री दरता हिन्दता । भयो अनन्तरं पूर्धानं मस्तरमुरिक्षाना अर्थ प्रेरणशोलन । मनोन फधिदर इति मारः । 'प्रमियपपिक्षिपः पतिः । आन्दोण मानमेन पक्ष- पेर गनगानेन विपतीन् । 'पियो नमुचले पनि मिशः । महामिरा धारदाराः । उपनपुग्दन्ति । महाग उपागम्नपा भिनित । मिग्नोगे १. म IT'. १. रामासमितुम्'. ३. 'भासणा', 'शानि. ४. . मा. ५. 'नि'; 'म'. ६. 'भामगार भगवा'.

·२३० काव्यमाला। (नेपथ्ये) भो भो यूथपतयः, विलुम्पन्तु भवन्तो लागोपुरप्राकारतोरणानि । संनहेन्द्रायुधमविरलारम्भिगीर्वाणयाण- श्रेणीवर्प तदवजगृहे येन दुष्टग्रहेण । माल्यवान्-(सोद्वैगम् ।) आः, किमनेन श्रावयितव्योऽस्मि । (इति कर्णी पिदधाति ।) (पुनर्नपथ्ये ।) दृष्ट्वा कांचित्प्रहरणमयीं वीरयज्वानमिष्टि दिष्टया सोऽयं समुपशमितः शक्रजिलक्ष्मणेन ॥ २२ ॥ माल्यवान्-सत्योऽयम् 'अतिदुःखो निर्दुःखः' इति लोकप्रवादः । यदस्मिन्नपि समूलयातमभिन्नति व्यतिकरे तथैव श्वसिमः । शुकः-(उर्ध्वमवलोक्य ।) यथा समन्ताम्बरचरविमानवीथयः ककुभां मुखानि पर्यवष्टन्नन्ति, तथा शङ्के दुर्वारदारुणक्रोधवडवानलनिपीयमान- शोकसमुद्रो दाशरथिविजयाय संनह्यते देवः । सारण:--(सविपादमात्मगतम् ।) कैप्टम् । कथं दाशरथिविजयायेत्यवि- शिष्टोपपत्तिककर्तृकर्मकारकार्यविषय वयस्यवचनम् । माल्यवान्–(उत्याय ।) तदस्माभिरपि जरसा दूपितस्यात्मनः प्रक्षा- लनाय प्राप्तं शस्त्रधारातीर्थम् । (इति सशुकसारणो निष्क्रान्तः ।) (विष्फम्भकः।) द्वितीया । इन्द्रजिद्विनाशं श्रुत्वा रामसेनापतिराह-भो भो इत्यादि । विलुम्पन्त्वप• नयन्तु । 'तोरणोऽस्त्री यहिरिम्' इत्यमरः । वर्षे वर्षणम् । अवजहे वृष्टिनिरोधः कृतः । दुष्टप्रहेणेति ग्रह आसङ्गः । पिदधात्याच्छादयति । वीरो यज्वा याशिको यत्र तामिष्टि पक्षम् । समुपशमितो मारितः । अन्येनापि दुष्टप्रहेण शनैश्चरादिनेन्द्रधनुःस. हितं वर्षणमवश्यते । तच कारीरीयज्ञादिना शाम्यत इति ध्वनिः । अतिशयितं दुःख पस्य सोऽतिदुःसः । समूलघातं समूलं हवेत्यर्थः । 'समूलाकृतजीवेषु हनकृयग्रहः' इति णमुल । व्यतिकरे देव विषाके । वसिमो जीवामः । अपरचरा देवाः । वीययः परयः । पर्यटन्नन्ति च्यानुवन्ति । दारणो महान् । दूषितस्य मलिनीकृतस्य । तीर्थ १. 'अतिदुःपोऽतिदुश्यः'. २. 'व्यतिरेके'. ३. 'विश्वसिमः' ४. 'अम्परान्तरचर्यो'. ५. पर्यवस्त सन्ति'; 'पर्यवस्कन्दन्ति'. ६. 'मट काट दाशरगि-'; 'कथं दाशरवि-'. ७.५ति निप्मान्ता: - ·. . 'अनर्घराघवम् । २३१ (ततः प्रविशति विद्याधरद्वयमाकाशयानेन ।) एक:-अहो, वहोः कालादनया गगनवीथ्या निरातङ्कमिव संचरावहे । (अंघोऽवलोक्य।) देवेन्द्रोपनिवेद्यनन्दनवनस्त्रक्तोरणश्लापिनी लङ्गेयं दशकण्ठविक्रमसखी यस्यां समन्तादिमाः । युद्धालोकनकौतुकोन्मुखवधूसंकीर्णकर्णीरथा रथ्याः किं कथयामि यान्ति यदमी न व्योनि वैमानिकाः॥२३॥ (सखेदाद्भुतम् ।) सखे हेमाङ्गद, एताः पश्य पलादपत्तनभुवः सौत्रामणीनां दृशा- मेस्त्राम्भोमिरदेवमातृकगृहारामाभिरामश्रियः । एतासु प्रेतियातिविक्रमकथोपालम्भवैतण्डिकैः हप्तेन्द्रध्वनिनीजयानुकृतिभिडिम्भैरपि क्रीडितम् ॥ २४ ॥ पुण्यभूमिः । वीभ्यगन, वर्म वा । 'वीथी पथ्यगनेऽपि च' इति विश्वः । संचरावहे 'समस्ततीयायुक्तात्' इति तह् । निरातङ्कमिति क्रियाविशेषणम् । देवेन्द्रेति । इयं लास्तीति शेषः । कीदृशी । देवेन्द्रेणोपनिवेद्या उपभोग्या या नन्दनवनसड् नन्दन- वनसंबन्धिनी माला तस्यास्तोरणेन वन्दनमालिकया श्वाधिन्यादरणीया । दशकण्ट- विक्रममुखी राधणपराक्रमसहिनी । यस्यां लदायामिमा रथ्या नगरमध्यगतप्रकीर्णमार्गाः किं कथयामि । अपि तु कययितुं न शक्नोमीत्यर्थः । कीदृशीः । युद्धालोकनकीतुकोन्मुसा या वध्वो राक्षसत्रियस्तासां संकीर्णा निरन्तराः कारथाः घोरथा यत्र ताशीः । वैमानिका देवा योनि यान यान्ति । रावणयुद्धालोकनमयातदपि किं कथयामीत्यनु- पाहः कचित् 'मान्ति' इति पाठः। तच स्फुटं तत्राप्यनुगः1 'कोरपः प्रवहणम्' इत्य- मरः । विमानेन चरति वैमानिकः । 'चरति' इति टक । सदमिति । इन्द्रवन्द्यापि लका फपिना दग्धेति भावः । एना इति । एताः पलादपत्तनमुवो राक्षसनगरममीः पत्य । फोदशीः । मूत्रामा इन्द्रस्तासंयन्धिनौनां इशां पक्षमताम्मोभिरभुजहरदेवमाका नयामुशलिता ये रहारामा गृहबनानि तरभिरामा: श्रियो यत्र तादशीः। यदा पहाण्या- राम उपवनं पतमनोहरधियः । 'यहारामास्तु निष्फुटाः इत्यमरः । 'आरामः स्या- पानम्' इति । एतागु भूमि हिनापि पालोरधि श्रीडितम् । दृता निगाता मा इन्द्रस्य जिनी सेना तस्या जयानुकृतिभियानुः । अनुतिस्तुचना । परम- १. 'भाकामायानन विद्याधाद्वयम'. २. 'अयस्तादवलीय. ३. पापभोभिः.. ४. 'प्रतिपक्ष- ·२३२ काव्यमाला. । द्वितीयः-सखे रत्नचूड, किमुच्यते । रक्षांतीति पुरापि संशृणुमहे वीरस्तु कस्तादृशो : जागर्ति स्म जगवयीविपदलकर्मीणदोविक्रमः । शश्वहारमुवि प्रशस्तिरचनावर्णायमानेक्षण- श्रेणीसंभृतगोत्रभिन्मयजयस्तम्भो यथा रावणः ॥ २६ ॥ रत्नचूड:-सखे हेमाङ्गद, पश्य पश्य । पौलस्त्यपत्तनप्रतोलीषु दी- यमाने संनाहपटहे दिग्दन्तावलदन्तमौक्तिकमयबास्तोरणस्त्रग्विणो गीर्वाणाधिपतिप्रतीष्टनिगडोन्मृष्टान्यवन्दीशुचः । . हणमिति यावत् । डिम्भैः कीदृशैः । प्रतिघाती विपक्षस्तस्य विक्रमः पराक्रमस्तस्य कथायामुपालम्भ आक्रोशस्तत्र वैतण्डिकैर्दूपणमात्रदायिमिः । 'कथादिभ्यटक्' इति ठक् । तिस्रः खलु कथा भवन्ति–वादो जल्पो वितण्डा चेति। तत्र वादो नाम प्रव. तृकः शिष्यादिविषयः । विजिगीषुकथा जल्पः । वितण्डा तु [प्रतिपक्षस्थापनहीना । वितण्ड्यते आहन्यतेऽनया प्रतिपक्षस्थापनमित्युपपत्या परपक्षोपघातेन पारिशेप्यास्त्र.. पक्षसिद्धिरस्याः प्रयोजनं प्रतीयते । अपरमप्रस्तुतत्वान्न विवेचितमिति । रक्षांसीति । रक्षांसि सन्तीति पुरापि संशृणमहे पूर्वमेवास्माभिः श्रुतम् । 'पुरि लुट् चास्मे' इति चकाराभूते लट् । यद्यपि सयोगादिसूत्रे अकर्मकादित्यनुवृत्ताविह तड्न प्राप्नोति, तथापि कर्मव्यतीहार एवात्र तङ् । अन्योन्यं शृणुन इत्यर्थात् । यद्वा अर्मकादिति तत्रानुवर्तत इति प्रायिकम् । तु पुनः यः पुरुपो जगत्रयोविपदामलं कौणः समर्थी पाहु- पराममो यस्य तादृशः को जागर्ति । अपि तु यथा रावणस्तथा न कोऽपीत्यर्थः । प्रश- स्तिरचना प्रशंसालिखनं तत्र वर्णायमाना अक्षरायमाणा या ईक्षणश्रेणी नेत्रपतिस्तया संभृत उपचितो गोत्रभिदिन्द्रस्तन्मयस्तरस्वरूपो जयस्तम्भो यस्य सः । अन्यस्मिन्नपि जयस्तम्भे प्रशस्तिलिखित्वा ध्रियत इति ध्वनिः । रावणेन द्वारमाविन्द्रशारीरजयस्तम्भे तदीयेक्षणसहसाण्येव प्रशस्तिरचना लिखित्वा धृतेति भावः । पत्तनं पुरम् । प्रतोली रध्या । संनाहाथै पटहः संनाहपटहः । संनननिमित्तटफेत्यर्थः । दीयमाने तान्यमाने । धातोरनेकार्थत्वात् । लोकोक्तिरियम् । दन्तावलो हस्ती । ‘दन्तशिसारसंज्ञायाम्' इति वलच । 'वले' इति दीर्घः । द्वार तप तोरगसस्तोरणमाला तयोगात्प्रसंसायाम् 'अस्मायामेपासनी चिनिः' । गोर्यागाधिपतिरिन्द्रः । प्रनीयः सोरः। सोऽपि निगरे । पद इत्यर्थः । पन्दीनों शोक उन्मृष्टोऽपनीतः । वीरश्रिया समं पांमुफेलिधूलिफोडा। मन्दोदरी रावणवधः । सा खगरफन्येति तत्संपन्धवशेन शोटीरा गती । नाटीरस्तु ·, ६ ] अनराधवम् । २३३ वीरश्रीसहमांमुकेलिसहदो मन्दोदरीबन्धुता. शोटीरामुरसुन्दरीमुरमयः क्षुभ्यन्ति रक्षोगृहाः ॥ २६ ॥ हेमाङ्गदः--(विहस्य ।) ननमिदानीमत्र दृष्ट्वा राघवमेकराक्षसवनस्वच्छन्ददावानलं जानक्यां निजवल्लभस्य परमं प्रेमाणमालोक्य च । काडून्ती मुहुरात्मपक्षविजयं भङ्गं च मुग्धा मुहु- ायन्ती ध्रुवमन्तरालपतिता मन्दोदरी वर्तते ॥ २७ ॥ रत्नचूड:-(सकरुणस्मितम् ।) वयस्य, विवुधराजविजयविक्रमक्रीतचे- तसा वृद्धपितामहेन स्वयं परमेष्ठिना प्रतिष्ठितेन्द्रजिन्नामधेयशेपस्य ता- दशस्य तनूजस्य शुचा विचेष्टमानामरातिगृहिणीमपि नैवमुपकोटमर्हसि । (पुरोऽवलोक्य च ।) हस्तदक्षिणेन कथमयं द्विधा विभज्यते महाजनः । (निरूप्य च समटाकांतुकम् ।) सखे, पश्य पश्य । न्यश्चन्यबद्धरित्रीधृतचरणभरश्चन्द्रहासैकष्टि- यावल्गद्योगपद्योत्सुकसकलमुजाक्रान्तदिक्चक्रवालः । मतो गर्दै' इति शाश्वतः । मुरभिमेनोहरः, ख्यातो वा । क्षुभ्यन्ति चलीभवन्ति । 'क्षुम संचलने' । दृष्ट्वति । दावो वनम् । 'वने च वनवही च दवो दावः प्रकीर्तितः' इति विश्वः । राक्षसा एव वनम् । एकश्वास राक्षसवनस्वच्छन्ददावानलश्चेति कर्मधारयः । ताश राघवं रामं दृष्ट्वा निजवल्लभस्य रावणस्य जानक्या सीतायां परमं श्रेष्ठं प्रेमाणमव. लोक्य चारमपक्षविजयं महं च अर्यादात्मपक्षस्यैव काहुन्तीच्छन्ती मुग्धा अक्षा एतत्सरुलं वायवार्य ध्यायन्ती चिन्तयन्ती ध्रुवं निश्चितमन्तरालपतिता मध्यस्थिता मती मन्दोदरी रावणपत्नी वर्तते । तदयं वाक्यार्थ:--रामस्य ग्क्षोविनासकारणल्या. स्वपक्षस्य जयमाका हुन्ती राममने च रावणस्य सीताविषयकं प्रेमाणमालोक्यावश्यं मां परित्यज्य रावणः सीताव एम मविष्यतीत्यतो रामस्य जयपरानयाभ्यामपि न ममेट- मित्युभयपक्षमध्ये निपतिता मन्दोदरी सचिन्तास्तीति । 'प्रेमा ना प्रियता हार्दम् यमरः । परमेष्टी ग्रदा । प्रतिष्टितं कृतं यदिन्द्रजिनाम तदेव रोशोऽवोपो यस्य तस्य । मृतस्यर्थः । विमानां विगतचेष्टाम् । अरातिगृहिणी शत्रुमार्यो मन्दोदरीमुपोर्ट निन्दितुम् । अपक्षेपम्', 'उपक्षेतम्' इनि च पाट्योरपदमितुमुक्षेप्नुमिति वार्थः । - दामादेमाद इति शेषः । दक्षिणेन प्रदेशेन विमग्यते विभागवान्मवति । कर्म- सरि तरन्यनदिति । पारयो निजिद्दीत निर्गती मयनि । लडात इति शेषः । 1.भाशेर-'. २. दानीम् इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. "ए'. ४. 'मुटुः. प्रतापत- ६. "कायमत्र'. ५.नवत:'.

·काव्यमाला। .. क्रोधाक्षिरकोत्पलरचितवियत्तोरणस्त्रचि बिभ्र- द्वक्त्राणि प्रत्यनीकप्रसरसरभसो निजिहीते दशास्यः ॥२८॥ हेमाङ्गदः-(निर्वर्ण्य ।) अहो, दृष्टचरमप्यस्य सानामिकमोजायित- मयातयाममिव भीषयते । सखे रतचूड, मरुत्वद्दम्भोलिक्षणघटितघोरश्वयथुना निसर्गादग्रेण प्रसममुरसा पीतगगनः । श्रियं देवद्रीची निजभुजवनोद्दामकरिणी- मयं कुर्वन्वीरः स्मरसि कथमासीद्दशमुखः ॥ २९ ॥ . रत्नचूड:-सखे, किमुच्यते । महतामप्युपरि किमप्ययं रावणः । एन.कल्पतरूद्भवैरमुकरव्याजैः सदा भूषणे- रारानोति सुराधिपः किमपरं दीनो नदीनां पतिः । कीदृशः । क्रोधेन ऋराणि भयानकान्यक्षीण्येव रक्तोत्पलानि त रचिता निर्मिता विय- त्याकाशे तोरण सजो येस्तादृशानि मुखानि विम्रद्दधत् । पुनः कीदृशः । न्यबन्ती अत्यर्थे निम्ना भवन्ती या धरित्री पृथिवी तस्यां धृतश्चरणभरो येन सः । रावणस्य चत्वारि चरणानीति रामायणम् । चन्द्रहासो रावणखगस्तका दृष्टिर्यस्य सः । व्याव- ल्गन्त इतस्ततश्चलन्तो योगपर्धनकदेवोत्सुका उत्कष्ठिताश्च ये सकला भुजा विंशतित्रा- हवस्तैराकान्तं दिक्चक्रवालं दिमण्डलं येन सः । प्रत्यनीके शत्रुसैन्यं तत्र प्रसरणं गतागतं तत्र रभसो यस्य सः । 'चक्रवालं तु मण्डलम्' इत्यमरः । दृष्टचरं पूर्वदृष्टम् । साभामिक सद्भामाय भवति । 'तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः' इति ठक् । ओजायितमो. जस्विता । प्रागल्भ्यमिति यावत् । क्यट् सलोपश्च । अयातयाममिवेति । जीर्णे परिभुक्त च यातयामम् । तदितरत् । अननुभूतमिवेत्यर्थः । 'यज्जीर्ण परिमुक्तं च यातयाम तदुच्यते' इत्यमरः । मीपयते त्रासयति । 'मीस्म्यो ईतुभये' इति तड्. । 'मियो हेतुभये पुस्ममत्वदिति । अयं रावणो देवदीची देवगामिनी प्रिय प्रसम हठेन निजभुज. पनोहामारिणी कुर्वन्कयमासोदिति स्मासि । उरसा हृदयेन पीतमाच्छादितं गगनं येन तादृशः । कीदशेन । निसगांदप्रेण स्वभावतो विशालेन । मरवत इन्द्रस्य दम्मोलिना पण क्षणं घटितो घोरो महाश्वययुः शोथ इति प्रसिद्धो यत्र ताशेन । श्वयुरिति 'ट औश्वि गतिरो' । हितोऽधुन् । एनमिति । मुराधिप इन्द्रः करपतरूद्रयरत. एवामुकरच्या जैः । फल्पतरूणां यथेटप्रदरखात् । भूगरलंकरणः सर्वदा एन रावणमा- रानोति सेवते । ननु मातु नाम स्ताराज्यप्राप्त्यर्थ शमस्य तदारापन जलदपः समु. द्रोऽपि समाराधोतीत्याद-फिमपरं फिच नदीनां पतिः समुद्री दीनो दुर्गमतः पा. - ·अनर्घराघवम् । दण्डाधिक्यमयात्कथंकथमपि स्कैन्धोपनेयान्मणी- नप्यस्मै परिशोधयत्यपदिशन्निःसंपदः स्वाकरान् ॥ ३० ॥ : हेमाङ्गदः---(सभयम् ।) कथमयं परापतित एवासमसमरहपहपमाणव- नायुजवाजिनिवहवितीर्णकीनाशकासरकर्णज्वरेण प्रजविना रथेन कार्मुक- पाणिर्महावीरः। रनचूड:-(सभयाद्भुतम् । कल्पान्तक्रसूरोत्करविकटमुखो मानुपद्वन्द्वयुद्ध- 'क्रोडाकण्ड्यदूर्जखलसकलमुनालोकभूयोविलक्षः । संभूयोत्तिष्ठमानस्वपरबलमहाशस्त्रसंपातभीमा- मुर्वी गीवीणगोष्ठीगुरुमदनिकषो नैकपेयः पिपत्ते ॥ ३१ ॥ रानिजोत्पत्तिस्थानानि निःसंपदो गतसंपत्तीनपदिशन्कुर्वन्सन् , कथयनिति वा, अरमै ' रावणाय मणीन्परिशोधयति पूरयति । दण्डाधिक्यभयात् । दण्डो दमस्तदाधिक्यत्रा- मात् । ये मनोज्ञास्ते दत्ता इदानीममनोज्ञानपि परिशोधयितुं दण्डः स्यादिति भावः । फोदशान्मणीन् । कथमपि महता कटेन स्कन्धैर्याहुमूलैर्वा जिभिपिनयानुपन- तीकर्तुं शक्यान् । अतिस्थूलानित्यर्थः । 'स्कन्धो वाजिभुजामले समानायसमूहयो:' इति मेदिनीकरः । 'परिच्छिन्नं फलं यत्र स्कन्धस्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः सधि मन्त्रविदो जनाः ॥ इति नोतिः । 'उत्पत्तिस्थानमाकरः' इति धरणिः । आप. तितः समागतः । हेपमाणः शब्दविशेष कुर्वन् । वनायदेशविशेषः । तत्र मवा पनायुजा अश्वविशेषाः । कीनाशो यमः । 'कीनाशः कर्षके क्षुदे कृतान्तोपांशुधातिनि' इति विश्वः । कासरो महिपः । “लुलायो महिपो याइद्विपत्कासरसैरिभाः' इत्यमरः । कर्ण- ज्वरः श्रवणव्याधिः । प्रजाविनातिवेगवता । कल्पान्तेनि । नेकपेयो निकपापुत्रो रावणः । संभूय मिलित्वा । उत्तिष्टमान आक्रममाणो यः स्वपल आत्मरलः गग्रुपल- स्तयोर्महाशनसंपातेन भयानकामुवी पृथिवी पिघात आच्छादयति । 'अपिधानतिगया. नपिधानाच्छादनानि च' इत्यमरः । कीदृशः । कल्पान्ते प्रलयकाले को भयंकरो यः सूरोत्तरः सूर्गसम्दस्तद्विकट विकरालं मुखं यस्य सः ! मानुगन्दगुदीच्या कण्ड- यन्त उर्जस्वला पलवन्तथ ये सकलमुजास्तेरामालोग्नेन भूयोविलक्षोऽयन्तविलक्षः । द्वन्दयुद्धमैग्नुलायुद्धम् । मल्हयन्त इति 'कदादिभ्यो यह' । उत्तिष्टमान इति । 'मोऽनुर्वमसिइति तह। निको पास्तरः । दक्षिणतो दक्षिणस्यां दिशि । 1. 'भरि दिगन्'. २. 'मी'. ३. 'महारय.. ४. 'मटनिर. ५.सियो • रिपते.

·काव्यमाला। - म हेमाङ्गदः-(सकौतुकंम् ।) सखे, दक्षिणतः पश्य तावत् । अगस्त्याज्ञासद्यःशमितविपुलोच्छ्रायविषमा-': नुदस्यन्तः सेतावलगितवतो विन्ध्यशिखरान् । शिरःसंख्यासत्यासतदशमुखालोकरभसा- दुपेत्यानित्रस्ताश्चपलमपसर्पन्ति कपयः ॥ ३२ ॥ रत्नचूड:-(दृष्ट्वा सहासम् । शस्त्रीकतान्कपिभिरापततो मुदैव विक्रम्य चन्दनतरून्दधते पलादाः । तत्सङ्गिनस्तु भुजगाः क्षणपशिबन्ध- दुःखासिकामवयवेषु दिशन्त्यमीपाम् ॥ ३३ ॥ हेमाङ्गदः-(विहस्य ।) इतोऽपि तावत् रक्षःस्वयंवरविडम्बपराङ्मुखीभिः पुप्पोत्करे मुरवधूभिरनुज्झितेऽपि । शस्त्रीकतेन तरुणा हरिणा हतोऽसौ नक्तंचरः स्वपिति तत्कुसुमावकीर्णः ॥ ३४ ॥ रंवचूड:--(चिरं विभाव्य ।) सखे, पश्य पश्य । स्वतनुरुचिभिदीर्घाही द्यामितः सृजतां निन- रथ विदधतः कायाभोगैरकाण्डतमस्विनीम् । 'दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्' । अगस्त्येति । कपयो वानराश्चपलं यया स्यादेवमपसर्प- न्यपगच्छन्ति । कीदृशाः । उपेत्य समीपं गला शिरःसंख्यया सत्याकृतो. ज्ञातो दशमु. खस्तस्यालोकरभसादतिप्रस्ताः सभया विन्ध्यशिखरानुदस्यन्त उत्क्षिपन्तः। कीदृशान् । अगस्त्याच्या सद्यःशमितः सकल उच्छाय उन्नतिस्तेन विषमान् । सेतावलगितवतो. ऽलमान् । सत्याकृतेत्यत्र 'सत्यादशपथे' इति डा। शस्त्रीकतानिति । फपिभिः शास्त्रीकृताननन्तरमापतत आगच्छतचन्दनतरून्मुर्दव हगव विक्रम्योत्सय पलादा राक्षसा दधते धारयन्ति । तत्सगिनधन्दनक्षाश्रिता मुजगाः सर्पा अमीषा राक्षसा- नामवयवेणु करादिपु वेष्टनात्क्षणं पाशपन्धदुःखासिकां दुःसादस्थिति विशन्ति युर्वन्ति, प्रयच्छत्ति या । विडम्पस्तिरस्कारः । सुरवभिविद्याधरीभिः । हरिणा यानरण की तरुणा कोरोन हतः । तासुमेन शाम्रीकृतयक्षपुणेगावकीर्णरश्नः । वनन्निति । 7. 'मुदेवर'. २. 'सहासम्'. । ।

·. ६ अङ्कः]] अनर्घराधवम् । दधति नितरामुद्दीप्राणामवश्छिदुरश्रियो हरिहुतभुनां धूमच्छायाममी रजनीचराः ॥ १६ ॥ हेमाङ्गदः-(सस्मितम् ।) सखे, पश्य पश्य । किमपि कंपयः कर्माश्चर्य महातरुशस्त्रिणो विदधति यथा दिकूलभ्यस्तथापसरन्त्यमूः ।। नुवमवपतद्रक्षःश्रेणीविमुक्तनभोन्तर- प्रतिभरणिकानिःस्थामानो दशाननकीर्तयः ॥ ३६ ॥ रत्रचूड:--(ससंभ्रमम् ।) अहह, दारुणमुपस्थितम् । रक्षोनिपिष्टकपिमुक्तमहीधचूर्ण- 'पूर्णान्तराभिरिपुदृष्टिभिरुजिहानः । रोपाहहासदहनप्रसरैस्तडित्वां- लैंड्साधिपः किमपि संतमसं तनोति ॥ ३७ ॥ अभी रजनीचरा राक्षसा घरय एवं वानरा एव हुतमुजोऽमयः । तेषां लोहितमुसस्वात् । तेषां धूमच्छायां दधति धारयन्ति । कृष्णवर्णत्वाक्षसाम् । वानरा भूमिष्टा राक्षसा उपरिवतिनस्तया दृश्यन्त इति भावः । कीदृशानाम् । नितरामत्यर्थेनोद्दीप्राणामुद्दीप्तिमी- लानाम् । रजनीचराः कीदृशाः । छिदुरा महुरा .श्रीर्येषां ते । धूमोऽपि भारश्रीर एव भवति । किमपोति । कपयो वानराः किमप्यनिर्वचनीयमाचर्यमद्भुतं कर्म तपा विदधति ययामूर्दशाननकीर्तयो दिलेभ्योऽपसरन्ति पलायन्ते । धुध्यन्तीति यावत् । ध्रुवमुत्प्रेक्षायाम् । अवपतन्त्या अध:पतन्त्या रक्षःश्रेण्या विमुक्तं त्यक्तं यमभोन्तरमा- फारामध्यं तस्य प्रतिमरणिकया प्रतिभरणेन निःस्थामानो पलान्याः । क्षीणा इत्यर्थः । स्थाम पलम् । शून्यदेशस्य प्रतिभरणं युज्यन एव । तथा च रावणकीर्तयो नमोमध्यस्य रक्षाच्याप्तवादिशामन्त स्थिताः । अनन्तर नभोमध्यस्याक्षोविनाशेन पुनगिन्तान- भोमध्य एव स्थिता इति भावः । अहह रोदे। दारुणं भीषणम् । रस दनि । लडा. सिम्यतितीय मंतमर्म विशव्यापर भगर, रामफाएं तर विस्तारपति रोगहासाग यामिसरास्लप्तस्त्यिान्दीतिमान् । अय च लड़ाधिप- स्मादित्यामेघ इति यस्तम्पम् । रक्षमा निपिटा ये फपिमुक्तमहीधारतेषां नर्गेन रममा पूर्णमन्तरमामाले मामा ताभिपिदृष्टिभिरग्जिदान उद्छन् । प्रममिति पारन् । भन्योऽपि मेघाऽन्धरा ट च तनातीनि भारः । संग मिहिन्या । भूयो- १. 'दहीमानाम'. २ 'अप'.. पशन-. ४. 'टेमात. - ·२३८ काव्यमाला। हेमाङ्गद:-क्षणं निर्वर्ण्य ।) अहो; क्षुद्रैरपि संभूय भूयोभिरेको महा- न्सुकरः कदर्थयितुम् । यतः ।। दृप्यदिक्पालदन्ताक्लवहलमदावग्रहोग्राभिरक्ष्णां ताराभिर्दीप्यमानं दिशि विदिशि दशग्रीवमुद्रीवयन्तः । एते निःशेपसेतुग्रथनसमधिकः शस्त्रिणः शैलपादै- रुद्दामानः कपीन्द्रा रजनिचरपुरीमुत्तरेण ठवन्ते ॥ ३८ ॥ रत्नचूड:--(सविषादम् ।) हन्त महद्विपममिव पश्यामि । यदमी नि- कृपक्रपाणपाध्यमानप्रतिभटविकटोरःकपाटकण्टकितकंपोलभित्तयः सं- तानपातिनीभिरनीकरुधिरधाराभिरतिप्रवृद्धवीरपाणगोष्ठीमहोत्सवाः सम- न्तादमिद्रवन्ति यातुधानाः वंगमयूथपतीन् । हेमाङ्गदः (सहर्पम् ..) सखे, कृतं विषादेन । यदेप दशमुखशरपीडितापयानोद्यमपरिपुच्छयमानवानराणि.! 'सरमसमभिसान्त्वयन्बलानि द्विषमभियोधयति प्लवंगराजः ॥ ३९ ॥ भिर्षहुतीः । कदर्थयितुं पोडयितुम् । दृप्पदिति । एते कपीन्द्रा रजनिचरपुरी लङ्का- मुत्तरेण प्लवन्ते गच्छन्ति । शैलानां पर्वतानो पादैः प्रत्यन्तपर्वतैः शनिंगः शस्त्रयुक्ताः । अत एवोद्दामानः प्रपला दिशि विदिशि दशग्रीवमुद्रीवयन्तः । उद्ता चासौ प्रीवा उद्दीवा तया पदयन्तः ! 'कर्ट करणाद्धात्वर्थे' इति णिच् । यद्वा उद्रोवं कुर्वन्ति । कीट- शम् । दृप्यन्तो ये दिक्पालदन्तावला दिग्दन्तिनस्तेषां प्रचुरमदानामवप्रहे दृष्टिप्रति. पन्धे उपाभिरक्ष्णां तारामिर्गोलकर्दीप्यमानम् । प्रथनं निर्माणम् । समधिकमुत्तम् । 'उत्तरेणेति अव्ययोऽयम्। एनबन्यतरस्यामदूरे पञ्चम्याः' इत्येनप् । रजनिचरपुरीमिति 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । पादाः प्रत्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । विषममतुल्यमन्या- दशम् । कृपाणः खः । प्रतिमटः शत्रुयोषः। कण्टफितो रोमाशितः । संतानपातिनी. भिरनवच्छेदपतनशीलामिः । अनीकं सैन्यम् । 'युद्धे यत्कियते पानं वीरपाणं तदुच्यते' इति हारावली । अभिनयन्त्यभिमुखं धावन्ति । कृतं निप्पलम् । 'कृतं श्लोयं तु नि. फले' इत्यमरः । अपयानं पलायनम् । परिपुच्च्यमानः पुच्छ पर्यस्यन् । इतस्ततो नयमित्यर्थः । 'पुच्छमाण्डचीवरापिण' । अभिसान्त्ययन्प्रियवचनेनोरसायन् । अभि- योधययभिमुस संपदारयति । प्लवगराजः सुग्रीवः । अहहन्यापर्ये । लगाधिपेन यान- १. 'प्रतिभटोर', 'प्रतिमविशङ्कटोर'. २. 'संत'. ३. 'प्रपान यूपपतीन्'.

·. . ६ अङ्कः] अनवराघवम् । .२३९ रत्नचूड:-(दृष्ट्वा संखेदहासाद्भुतम् ।) अहह, अस्त्राणि उवगाधिपेन विहिताः पौलस्त्यवक्षःस्थली- संघद्यानलदत्तदावविपदः सीदन्ति भूमीरुहाः । उत्पाभ्य प्रहितश्च शैलशिखरो लद्वेन्द्रहस्ताक्ली- निप्पिष्टो निजकुञ्जनिर्झरजलैर्जम्बालपिण्डायते ॥ ४० ॥ • हेमाङ्गदः-(विस्य ।) सखे, दशकंधरमधिकृत्य न किंचिदेतत् । तथैतेनोद्धृत्य स्फटिकशिखरी सोऽपि विदधे समन्तादामूलटितवसुधावन्धविधुरः । अमुं येनाद्यापि त्रिपुरहरनृत्यव्यतिकरः पुरस्तादन्येषामपि शिखरिणामुल्ललयति ॥ ११ ॥ किं च तर्कयामि। शस्त्रीसतस्तरुवरो हरिपुंगवेन लड्वेन्द्रवक्षसि मृणालमृदुः पपात । तत्रस्थितैस्तु कुमुमैः कुसुमेपुरनं सीतापियोगविधुरं दृढमाजघान ॥४२॥ रत्नचूड:-(विहस्य ।) सखे, किमुच्यते महासत्त्ववतामुपरि खल्वसौ रावणः । तथा हि। - स्वेपूत्कृत्य हुतेषु मूर्धमु जवादग्नेः स्फुटित्या बहि- ाकीर्णेप्वलिकेपु दैवलिपिभिदृष्ट्वापि रामायणम् । रेवरेण सुप्रीवेणावाणि विहिता भूमीरहा वृक्षाः पोलस्यक्षःस्थलीसंघटेन जातो यो- उनलस्तेन दत्ता दावविपदो वनामिविपत्तयो येषु तादृशाः सन्तः , सीदन्त्यवसमा भवन्ति । निजशब्दोऽन शलवाचकः । जम्याट: फर्दमः । तथेत्यादि । एतेन रावगैन सोऽपि स्फटिकशिसरी मेलासस्तयोदृत्य समन्तारसर्वत आमूलं घटितो यो पमुथापन्ध- स्तैन विधुरो विकलो विदधे ययान्यगिरीणां मध्ये पुरस्तात्रथम हरनर्तनक्रमोऽमुमेव फलाममुालयति पाटयति । यद्वान्यगिरीणां पुरस्ताद हरनृत्यक्रमोऽमुमेर चालयति । आमरधुटितयमुपापपरिपुरत्यात् । फलास एय चलति नान्ये फैचन पर्वता इति मावः । रिपुंगपेन सुप्रीवेष । लोन्द्रो रावणः । तवस्थित क्षस्थितः । यसुमे:- पामः । एन रायणम् । विधुरं दुःसितम् । आजधान इन्ति स्म । 'आडो यमदन' तिन तह । भस्वाहकममत्वात् । वित्यादि । उत्कृय छिन्वा । अमे: मा. 1. 'मदातम्'. ३. शानि'. ३. 'तटी'. ४. 'महासत्तायां रावणः मन- या'; 'महासावतामर रावतः सत्यसो'. 1 ·२४० काव्यमाला। चित्तेनास्खलितेन यस्तदधिकं ब्रह्माणमप्रीणय- कस्तस्मै प्रथमाय मानिपु महावीराय वैरायते ॥ ४३ ॥ : हेमाङ्गेदः-सखे, पश्य पश्य भयानकमद्भुतं च वर्तते । विशिखौघविकीर्णगण्डशैलें तरुसंचूर्णितशक्तितोमरे च । कपिराक्षसराजयोरजस्त्रं तुमुले भान्ति तलातलिपंपञ्चाः ॥ ४४॥ नूनमिदानी श्वासोमिप्रतिवन्धतुन्दिलगलप्रच्छिन्नहारावली- रत्नैरांपतयालुभिः कृतफणप्राग्भारभङ्गभ्रमः । श्रोत्राभावनिरन्तरालमिलितैः स्तब्धैः शिरोभिर्भुवं धत्ते वानरवीरविक्रेममराद्भुरै नंगाधिपः ॥ ४५ ॥ (सविघादम्।) अहह, बाहुयन्त्रेणापीड्य वानरराजं सुग्रीव किमाह रावणः । शाजवाद्वेगात्स्फुटित्वा बहिर्व्याकीर्णेषु विस्टतेष्वलिकेपु ललाटेम्वाधारेषु दैवलिपिभिर्दै-. वाक्षरै रामायणं रामेण रावणवधं दृष्ट्वापीत्यन्वयः । अस्खलितेन निर्विकारेण । तदधिक पूर्वस्मादप्यधिक यथा स्यादेवम् । अप्रीणयत्प्रीतमकरोत् । प्रथमायाद्यभूताय । मानिष्प- भिमानिपु । वैरायते वैरं करोति । 'शब्दवैर-' इति क्यम् (क्यड्)। 'वा क्यपः' इति तट् । तस्मै इतिं 'क्रुधद्रुह-' इति संप्रदानत्वम् । 'ललाटमलिकं गोधिः' इत्यमरः । 'लिखिताक्षर विन्यासे लिपिलिपिरुभे स्त्रियो' इति च । 'रामेण रावणवधो रामायणमिति स्मृतम्' इति विकाण्डशेषः । विशिखौघेत्यादि । पद्यपूर्वार्धपदद्वयं कपिराक्षसराज. योरित्यस्य प्रत्येक यथाक्रम सप्तम्येकवचनान्तं विशेषणम् ।.विशिखो बाणः । विकीर्णो विक्षिप्तः । गण्डशैलास्तु न्युताः स्थूलोपला गिरेः' इत्यमरः । शक्तिस्त्रभेदः । तोमरः शस्त्रभेदः । तुमुलं संकुलरणः । तलश्चपेटः । तलैश्च तलैश्च , प्रहत्येदं युद्धं प्रात्तं तला. तलि । 'तन तेनेदमिति सरूपे' इति समासः । 'दकर्मव्यतिदारे' इत्तीच् । 'अन्येषा- मपि दृश्यते' इति दीर्घः । तस्य प्रपश्चा विस्ताराः । श्वासोीति । भुजंगाधिपः सर्पराजो वानरवीरविक्रममरात्सुप्रीवपराक्रमातिशयाद्भुमेर्नप्रैः शिरोमिमस्तक(वं पृ. थिवी धत्ते । शिरोभिः कीदृशैः । श्रोत्रं कर्णस्तस्य विरहात् । सर्पस्य चक्षुःश्रवस्त्वा- कामावस्ततो निरन्तरालमन्तरालशून्य मिलितैरत एव स्तब्धैश्च । शेष सहस्रफ- पत्लादहुवचनम् । भुजंगाधिपः कीदृशः । वासोमिः यासपरम्परा तस्याः प्रतिबन्धन निरोधेन तुन्दिलादुच्छूनाद्गगत्मच्छिमा त्रुटिता या हारावली तस्या रत्नैः कृतो धृतो वा फणानां यः प्राग्भारो विस्तारः, शिखरं वा, तद्भवस्य प्रमो येन तासः । आप- १. 'महाराः. २. 'विषमभराभो'. ३, 'यानरराजम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'दशमीवः ·अनवराघवम् । २४१ अस्मद्वाहुवनान्दोलसुलभं फलमामुवन् । नियुद्धलाघवलान्त शाखामृग मुखी भव ॥ १६ ॥ रत्रचूड:--(सहर्षम् ।) सखे, करणकौशलमोचितात्मा विपक्षदुर्वचन- बुध्यमानदयो हृदयंगममभिदधाति वानरेन्द्रः। - विंशत्या युगपत्क्षमैरपि पुनराकर्षणच्छेदयो- रच्छिन्नं दशमं शिरः कथयति च्छिन्नानि यानि क्रमात् । तान्याराद्धमहेश्वराणि भवतः शीपाणि तुल्यं दश च्छिन्दानो दशमिर्नर्यदि पुनः शाखामृगेन्द्रः सुखी ॥४७॥ अपि च । रे रे राक्षस, दशमुखवधनायसूत्रधारो रघुपतिरस्य च पारिपार्श्वकोऽहम् । प्रकरणफलबीजभावकानाममृतभुजां समुपास्वहे समाजम् ॥ १८ ॥ तयालुभिः समन्तात्पतनशीलैः । 'स्पृहियहि-' इत्यादिना आलुच् । आन्दोल आगे- हणम्, कम्पनं वा । 'नियुद्धं वाहुयुद्धे स्यात्' इत्यमरः । करणं शरीरसंकोचादि । विपक्षो रावणः । हृदयंगम मनोहरम् । विंशत्येति । तव विदात्या मुजैर्युगपदेकदा क्षमः समधेरप्यच्छिन्नं दशमं शिरः कर्ट यानि शिरांसि फ्रमाच्छिन्नानि कथयति तानि तर दश शोणि तुन्यमकदेव दशभिर्नरीश्छिन्दानः शासामृगेन्द्रः सुग्रीवो यदि मुखी तदा मुखी । तव शिरश्छेदनं विना नाह मुखीन्यर्थः । इह विंशतिशब्द एकवच- नान्त एव तावसंख्यामाद । मुजशब्दस्तु यदुवचनान्त इति तथैव सामानाधिकरण्यम् । फोदशानि । आराद्धः मेवितो महेश्वरी यस्तानि । रे इति नीचसंयोधने । दशमु- पेति । दशमलबध एवं नाट्यं नृयं तस्य सूचना तद्वारयति । अथ च नाटये सूपधा- रो भयन्येव । पारिपार्यक: परिपार्थवती । अथ च सूघधारद्वितीयः । अमृतमुना देवाना ममा समामायां समुपास्वदे उपामनाविषयं कुर्वः । कीदृशानाम् । प्रकृष्ट करणमुत्सा. लरतस्य पलं मगदि, यीजं दर्पवचनादि, तपो मायरानामनुमावकानाम् । अय च नाट्ये प्रकरणं रूपाभेदस्तस्य पलं कार्य योजं नाट्यपीजं तद्भावकानां प्रकाशकानाम् । अमृ. समिपास गावं तद्भुजां तदनुमपितृनाम् । काव्यरमशातिनामिति यावत् । समाज सूबधारपारिपायाबुपासाने इति घनिः । सूत्रधारटक्ष प्रागेर लिक्षितम् । 'मन- पारेण महितः मेलापं मारोति यः । सूत्रधारममो वाशिम भोपारिपाकः ॥ इति भरतः । 'भालशया कपिर्यन फया नायकमेव च । औल्गारिक मारने तरि प्रार 1. 'अम्मदार- यादिमा पुस्तान्तरे 'अनादति' दलपिकमस्ति. २. 'अकिका'. ३. 'समुगरम.

·२४२ काव्यमाला। . इत्यभिदधानेनैवोत्लुत्य निर्दयं शिरसि ताडितो रथध्वजदण्डावलम्बी कथं- चिदाश्वसिति रावणः । (सर्वतोऽवलोक्य । सहर्षम् ।) सखे, पश्य पश्य । यन्माल्यग्रथनावशेषविकलैः संतानकै किनां भने गर्भगमेवं दाम निभृतं स्वर्मालिकैर्गुम्फितम् । तस्मिन्नद्य दशास्यमूर्धनि नवप्रस्तावनामापदां पश्यन्तो रमसौघत्सितभियः क्रोशन्ति नः स्यन्दनाः ॥१९॥ हेमाङ्गदः-(सविषादम् ।) अहह, सोप्याश्वास्य दशकण्ठेनापि मु- टिना ताडितो मूर्छितः कपीन्द्रो नीलहनूमद्भचामाश्वास्यमानोऽपसार्यते । रत्नचूड:-सखे, प्रधनस्य हि प्रथमे पर्वणि शतरुत्वो विनयन्ते पराजीयन्ते च वीराः । तत्र को विपादः । हेमाङ्गदः-(अन्यतोऽवलोक्य ।) सखे रखचूड, दिष्टया वर्धसे यदयम- नुप्रातः कुशिकसुतसपर्यादृष्टदिव्यास्त्रतन्त्रो भृगुपतिसहयुध्वा वीरभोगीणबाहुः । विदुः॥ यथा मालतीमाधवम् । यन्माल्येति । रभसौघेन हपातिशयेन मसिता तिर. स्कृता भीयं येषां तारशाः सन्तो नोऽस्माक स्यन्दना रथाः, तात्स्थ्यातदारोहा वा, क्रोशन्ति शब्दं कुर्वन्ति । कीदृशाः । तस्मिन्नपि दशास्यमूर्धनि आपदा विपत्तीनां नवप्रस्तावना नूतनविभावनां पश्यन्तः । यस्य मूर्ली माल्यं माला तद्वथनादवशेपास्त्यत्ताः अत एव विकला: कीटादिविद्धा ये तैः संतानकैः पुष्पभेदेनोफिनां भर्ने इन्द्राय गर्भगं केशमध्यगतमेव दाम माला निभृतं गुप्तं यथा स्यादेवं रावणभयात्स्वालिौर्देवमालाका- रैर्गुम्फित प्रथितम् । एतादृशस्यापि रावणस्यापदं पश्यतां क्रोशन युक्तमेव । 'फेरामध्ये तु गर्भकम्' इत्यमरः । भर्ने इति तादयं चतुर्थी । मुष्टिनति 'मुष्टियोः' इत्यमरात्पु. लिङ्गता । आश्वास्यमानो जलादिनाश्वासं कार्यमाणः । अपसार्यते स्थानान्तरं नीयते । प्रधनं युद्धं तस्य प्रथमपर्व आद्योत्सवः । 'प्रधनं रफ्नाशयोः' इति विश्वःतत्त शतवारान् । 'संन्ट्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्यामुच् । दिपेति हर्षाभिव्य समम् । वर्धसे साभ्युदयोऽसीत्यर्थः । कुशिकसुतेति। सपर्या सलारः । तन्य मानम् । भृगु- पतिः परशुरामः । तेन सहयुवा सहयुद्धवान् । 'सहेच' इति निप् । वीरभोगाय १. 'इत्यभिधायानेन'. २. 'गर्भकम्'. ३. 'निमृतः'. ४. 'सोऽपि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. 'हि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'महावीराः .

·अनर्घरायवम् । २४३ दिनकरकुलकेतुः कौतुकोत्तानचक्षु- बहुमतरिपुकर्मा कार्मुको रामभद्रः ॥ ५० ॥ रत्नचूड:-(सहर्ष ,राममवलोक्य रावणं पति ।) राक्षसराज, बालेनापि विलूनधूर्जटिधनुःस्तम्भन बाहूप्मभि- येन खेदयता मनोहरमृजूचक्रे मुनिर्भार्गवः । संप्राप्तो रघुनन्दनः किमपरं तेनाधुना नेप्यते धन्यो वालिसमानकर्तृकवलीयातिभूमि भवान् ॥ ५१ ।। हेमाङ्गदः-(सकौतुकम् ।) सखे, तूप्णीमाखहे तावत् ।। शृणुवः किं ब्रवीति रावणः । (कर्ण दत्वा ।) कथमेवमाह । साधु रे क्षत्रियडिम्भ, साधु । यत्कन्यामभिलप्यता निमिपतेर्न स्थाणवीयं मया दो लातुलितावतारितहरग्राव्यापि रुग्णं धनुः । तद्र्क्ष्यन्त्यधुना कियन्तमवधिं यावद्भवानित्यमी देवेन्द्रद्विपदानदुर्दिनभिदो रौद्रार्चिपो मार्गणाः ॥ १२ ॥ योग्यो वीरभोगौणः । 'आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात्सः' । 'कुमति च' इति णत्वम् । केतुः पताका, चिहं वा ! 'केतुश्चिहपताकयोः' इति विश्वः । उत्तानं विक्रमितम् । बहु. मतं स्तुतं रिपी कर्म युद्धादिव्यापारो यस्य सः । छलतो रावणं स्तुवनरामस्तुतिमाह- वालेनापीति । येन रामेण याहूम्मभिर्यादुरल: स्वेदयता स्वेदं कुर्वता मनोहरं यया स्या. देवं मार्गयो मुनिः मजूचरे । भवनः । सरल इति यावत् । कृतः । अन्यदपि वंशा- पशु बहिस्वेदनारमियत इति ध्वनिः । यालेनापि न तु समयेन विलूनो भमो धूर्जटेमहादेवस्य धनुःस्तम्भो येन ताशेन । सोऽयं रघुनन्दनः संप्राप्तः । तेन रामेणा- धुना संप्रति मानावणो पालिनि वालिविषये समानः कर्ता यस्य म समानाई रुवए- स्तेन करमेन शाघातिभूमि स्तुतिप्रकर्ष नेप्यते प्रापिप्यते यतोऽतस्वं धन्योऽसीत्यर्थः । तया चभवदभिमफर्तारं वालिनं यो हतगास सामपि दनिप्यतीति तव महती साधेति मावः। यद्वा याजियनामयोऽपि क्या शततापि मानयशान सीता दप्ता न वा संधिः कृत इति मनस्वितमा तातिश्पधेति भावः । तृप्पोमात्र निर्वचनी तिष्टारः । पक- न्यामिनि । निमिर्जनकपूर्वपुरुषः । तत्पनन कर कन्यां सीताममिलप्यतेच्छता मया परतुन रम्यं न मानं तर रोयमेश्वरं तदिति हेतुः । न स्वशक्तिः । परमत्तस्य मम न मुरुस्तद्धनुभंद इति मायः । स्वसामर्ष स्मारयनि-दोलीलया पादुकोध्या सुनितोऽनन्तरमातारिनो रामारा पेलामो येन ताशेनापि । 'ग्रावाणी लपाराणी' १. रामदेवा. २. रे पक्षमरान. ३. माध्यातिम्मिन्. ४. 'आप'. - ·२४४ काव्यमाला। (सविस्मयम् ।) कथमद्यापि तृणीकृतजगत्रयः स एवास्य तावानहंकार अन्थिः। - रत्रचूड:-(सौरमासस्मितम् ।) सखें, कथामिदमेव भवन्तं विस्मापयते । मानाध्मातः स्वां किलोत्कृत्य तावन्मूर्वश्रेणीमेकशेपोत्तमाङ्गः । स्त्रीमर्धाङ्गे वञ्चयित्वा मुखेन प्रीतः शंभोरेकपादे पपात ।। ५३ ॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य च सवितर्कम् ।) भगवतो दिवस्पतेरिव रथो दाशरथिमुपतिष्ठते । हेमाङ्गदः—(दृष्ट्वा सहर्षम् ।) सखे, स एवायं किं न पश्यसि । लोचनमा- र्गसहस्रचन्द्रकस्तवकितमाहेन्द्रकवचहस्तो मातलिः। क्षणं निर्वर्ण्य विहस्य च।) विविधमणिमयूखमञ्जरीभिः कृतसुरचापसहस्रसंनिपाते । अधिसमरमहारयद्विमाने निजमपि कार्मुकमन देवराजः ॥ ५४ ॥ (आकाशे कर्णे दत्त्वा ।) किमाह रावणप्रतीहारः-अरेरे पुरुहूतसूत, इत्यमरः । तदधुना कियन्तं कालमवधि यावत् । अमी मम मार्गणाः । भवानिति द्रक्ष्य न्ति । चिराय द्रष्टुं न शक्नुवन्ति । दर्शनावधिस्ते पूर्ण इति भावः । इतिशब्देनाव्ययेनो. तत्वाद्भवच्छन्दान द्वितीया । देवेन्द्र द्विपस्येरावतस्य यदानदुर्दिन मदजलसृष्टिस्तद्भिदस्त- भाशकाः । रावणयाणदर्शनादेव ऐरावतत्य मदशोप इति भावः । 'कलम्यमार्गणशराः' इत्यमरः । कथमिदमेव विस्मापयत इति । किं त्वन्यदपीति शेषः । “नित्यं स्मयतेः' इत्यात्वम् । भीम्योहेतुभये' इति तड् । अपरविस्मयहेतुमाह मानाध्मात इति । कि- लेति वार्तायाम् । अयं रावणः स्वां मूर्धश्रेणी निजां मस्तकपाहिमुत्कृत्य च्छित्त्वा एक- मद्वितीय शेपमवशेपमुत्तमा शिरो यस्य तादृशः समर्धा वामार्धे । अर्थान्महादेवस्य । स्त्री गौरी वयित्वा त्यक्त्वा शंभोरेकपादे पपात । मुखेन प्रीतस्तुरः । येनाविकारः' इति यंतीया । मानेनाध्मातः सगर्वः । स्त्रीमिति 'धाम्सोः इतीयहो विकल्पात् । दिवस्पतेरिन्द्रस्य । “विभाषा लसपत्योः' इत्यलम् । 'पष्ठपाः पतिपुत्र-' इति सत्वम् । उपतिष्टते संगतीभवति । संगतिकरणे तट । चन्द्रकं रन्ध्रस्तेन स्तयक्तिो गुच्छोकृतः । कवचः संनाहः । मातलिरिन्द्रसारथिः । 'सूनो मातलिः' इत्यमरः । विविधेति । देव- राज इन्द्रोऽधिसमरं सद्गामे निजमपि काम धनुरहारयत्मास्थापयत् । अत्र हेतु- गर्भ विशेषणम्-तेति । उत्तमरत्नानां तेजोभिरिन्द्रधनुः मियत इति तदेवोक्ता- म् । संनिपातः समागमः । अघिसमरमिति 'अव्ययं निमक्ति-' इत्यादिना विभक्त्य.. ऽव्ययीभावः । देवयानं विमानोऽनी' इत्यमरः । पुरुहूतसूत इन्दसारथे । काक्षः प्रा. १. 'ससे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'महेन्द्र'. ३. 'अरेरे' इत्यस्मात्पूर्व पुस्तका. न्तरे 'अनुमति' इत्यधिकमस्ति.

·२६५. अनर्घरायवम् । दर्पोऽयं भवतः सुरासुरचमूदो काण्डकण्डविष- ज्वालाजाङ्गलिकेन जङ्गलभुजां पत्यापि न त्याजितः। येन्द्र स्थवर्मणी रघुशिशोरस्योपनीते त्वया राजहिष्टमिदं विधाय स कथं शक्तोऽपि वर्तिप्यते ॥ ५५॥ रत्नचूड:---(श्रुतिमभिनीय ।) किमाह रामः-सत्यमिदं भोः । य- च्छोलः स्वामी तच्छीलास्तस्य प्रकृतयः । यदेवमपि स्वामिनो मूलोच्छे. दिना दुयेन विकत्यन्ते । : हेमाङ्गदः--(आकाशे कर्णे दत्त्वा ।) किमाह रावणः-अरे तापसवटो, क्रोधेन ज्वलिता मुहूर्तमनु च खैरेव निर्वापिताः छोरचमहोर्मिभिर्मखमुना पत्युः सहस्रं दृशः। यैर्टष्टा भुवनत्रयीविजयिभिः सर्वकषाः सन्त्यमी ते संप्रत्यपि मे नयापनययोर्निवाहमूलं भुनाः ।। ५६ ॥ रवचूड:-(कर्ण दत्त्वा विदस्य ।) किमाह रामः- छित्वा मूर्भः किमिति स वृतो धूनटिर्यद्यमीपां दोःस्तम्भानां त्रिभुवनजयश्रीरियं वास्तवी ते । • vडः । कण्हस्तेजस्तदेव विषं तस्य ज्वालाया जाह्नलिकेन विषवेधेन । जाल मासम् । तद्भुते जगलमजो राक्षसाः । “किम् च' इति क्विम् । तेषां पाया रावणेन येन है. तुना ऐन्द्रे इन्द्रसंगन्धिनो स्यश्च वर्म च रथवर्मणी । वर्म संनाहः । उपनीते उपोकिते । रातो द्विष्टं द्वेषः । मावे ताः । कथं वर्तिप्यते कथं स्थास्यति । रावणादिति शेरः। तस्यापि नाशतोषपस्थितिरिति मावः । जागलिक इनि । 'जागली विपविद्यायाम्' इति मेदिनीकरः । जाइलीमधीते वेत्ति वा जागलिकः । अध्यात्मादित्याहश् । 'जगलं निर्ज- लस्थाने विलिङ्गयां पिशितेऽनियाम्' इति मेदिनीकरः । प्रकृतयः परिजनाः । विकल्प न्ते सायन्ते।आरमान प्रांसन्ति वा। विकरयनमात्मप्रशंसेनि शान्दिकाः । क्रोधेनेनि । अनु पश्चाग्निपिता निस्तेनीताः । प्लीयविक्रमशन्यैः । ये नरिन्द्रस्व सहसं दृशी , cer इति संयन्धः । अपनयो दुर्नयः । नयानयसमर्था इत्यर्थः । मलादस्याज- हलितया भुजा इत्यनेन मिशेषगावशेषमावः । मूलयं च मर्वेषां भुजाना साधारय- नेति मामान्यविरक्षायामेरुवचनता मलामिति । ते मंतीनि । तया च तर त्यामपि हनियामीति भावः । रित्तेति । मभी मस्तगनि हिरवा गृतः प्राधिनः । सोटुण्ट- १. सन्यम्' इत्यस्मारपूर्ण पुस्तान्तरे अनुदान' इअधिकमस्ति. एमप्रेऽपि.२. अमः'. १. तदेवम्.' ४. 'मूहोचोदन', ५. 'गलता'. ६. 'अपि घ.'

·२४६ काव्यमाला। मूर्धानो वा न खलु भवतो दुर्लमाः संभवेयु- यदेवस्य त्वमसि जगतां शिल्पिनोऽपि प्रपौत्रः ॥ ५७ ।। यत्पुनर्बबीपि--'संप्रत्यपि ते भुजाः सन्ति' इति तदक्षुनैव ज्ञास्यन्ते । हेमाङ्गदः-(कर्ण दत्त्वा ।) किमाह रावणः- अरेरेराजन्यडिम्भ, भवतः . पुराणपितामहेन बहु तावदनरण्येनैव ज्ञातम् । इदानी भवानपि ज्ञास्यति । रत्रचूड:-(कर्ण दत्त्वा विहस्य ।) किमाह रामः- अरेरे राक्षसीपुत्र, न दूये नः पूर्वं नृपतिमनरण्यं यदेवधी- नयो वा मृत्युर्वी युधि भुजभृतां कः परिभवः । जितं तु त्वां कारागृह विनिहित हैहयपतेः -पुलस्त्यो यद्भिक्षामकृत रुपणस्तव्यथयति ॥ १८ ॥ हेमाङ्गद:---(कर्ण दत्त्वा ) किमाह रावणः—आः क्षत्रियवटो वाचाट, कथमपूर्वशिल्पी रजनित्ररेन्द्रचरितचन्द्रेऽपि लक्ष्म लिखंसि । तंदयं न भवसि । हेमानन्दः-(ससंभ्रममवलोक्य ।) कथमुपक्रान्तमेव शरसहस्त्रदुर्दिनं म- न्दोदरीदयितेन । माह-मूर्धानो वेत्यादि । न खलुशब्दोऽत्यन्तनिषेधे । नैवेत्यर्थः । जगतां शिल्पिनो ब्र. ह्मणः । प्रपौत्रः प्रणप्ता । महादेवप्रीत्यर्थ [वा] भवता शिरोसि न च्छियन्ते किं तु सुल- भान्येवेति कृत्वा छिद्यन्त इति सोल्लुण्ठमुक्तिः । राजन्यडिम्म क्षत्रियपालक । पुराणस्य पूर्वपुरुषस्य पितामहेन । अतिचिरपूर्वपुरुषत्वात् । अनरण्यनामा राजर्षी रामस्य पूर्व पुरुषः'। स च रावणेन जितः । न दूय इति । न दूये न परितपामि । 'दुष्ट परितापे' दिवादिः । नोऽस्माकं पूर्व पूर्वपुरुषमनरण्यनामानं यत्त्वमवधीईतवानसि । कः परिभवः, अपि तु न कोऽपि । कारागारं यन्धनगृहम् । 'स्यात्कारा पन्धनागारबन्धयोः' इति मेदिनीकरः । यद्वा कारारूपं एई कारागृहम् । उक्तिपोपोऽयमलकारः । देहयपतेः सह- स्रार्जुनस्य भिक्षामकृत मिक्षा प्रार्थितवान् । करोतिः प्रार्थनार्थः । धातोरनेकार्थत्वात् । कृपणो दोनः, निन्दितो वा । 'कृपणः समनिन्दितयोरपि' इति विश्वः । तमपयति तद. तिपीडा जनयतीत्युपहास: । 'वाचाटो पहुगर्यवाक्' इत्यमरः । लक्ष्म फलकम् । अन्य- स्मिन्नपि चन्दे लक्ष्म भवतीति अनिः । तदयं न भवसि तत्त्वं न भविष्यसीत्यर्थः । वर्त.. मानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति भविष्यति लट् । दुर्दिनमन्धकारो गृष्टिा । मन्दोदरी. १. विस्य' इति पुस्तान्तरे नास्ति. २. रे रे.

·कि च । अनर्घराघवम् । २४७ स्त्रचूड:--कथं मैथिलीवल्लभेनापि प्रत्युषकान्तमेव । (दिहस्य.) : पतन्ति राममद्रेण खण्डिता रावणेपवः । पूर्वार्धेः फलिभिवेगात्पश्चाः पैसिमिचिरात् ॥ ५९ ॥ अक्षेषु केतुदण्डे च सारथौ च हयेषु च । खेलेंन्ति राक्षसेन्द्रस्य स्यन्दने रामपत्रिणः ॥ ६ ॥ 'हेमाङ्गदः-~-(समयम् ।) अहह । अन्धकारीरुतव्योमा बाणवण रावणः । रामारूढं तिरोषत्ते शताङ्गं शातमन्यवम् ॥ ६१ ॥ चिरं दृष्ट्वा सविस्मयम् ।) सखे, नानाविधानि शस्त्राणि शस्त्रैर्नानाविधैरपि । इमौ हि प्रतिकुर्वाते न कश्चिदतिरिच्यते ॥ ६२ ॥ रवचूड:-एवमेतत् । यद्रायणो बहुभिरेप भुजैः करोति तद्राघवः प्रतिकरोति भुजद्वयेन । कर्म द्वयोर्यदपि तुल्यफलं तथापि रक्षोमटाद्दशगुणं नरवीरशिल्पम् ॥ ६३ ।। हेमाङ्गदः--(विहस्य ।) सखे, विशत्यापि भुनैरेप द्वौ भुनावभियोधयन् । अपितद्वन्द्वयुद्धमर्यादो दशकंधरः ॥ ६ ॥. दयितेग रावणेन । प्रत्युपमान्तमेवेयन शसहस्सदुदिनमित्यनुकर्षणीयम् । इपुः काण्डः । फलिमिलीहफलयुक्तः । गौरवेण वेगात्पतनमिति भावः । पक्षिमिः पुरयुक्तः । पक्षा- तावरद्धगतिलेन चिरापतनमिति भावः । अणु पषु । 'चके क पुमानक्षः' इति मेदिनीकरः । यद्वाक्षेषु स्वकीलोपु । फेतुदण्डे पताकादण्डे । सेलन्ति कीडन्ति । स्य- न्दनी रयः । पत्रिणः पाण्डाः । तिरोषत्ते आच्छादयति । शतागं रथम् । 'शताः स्य- मनोरमः' इत्यमरः । शतम युरिन्द्रः । तस्येदम्' इत्यन् । हिरवधारणे । माववेत्रायः । प्रतिपुर्णते प्रतीकारपियाणि पुरुतः । द्वयो रामरावणयोः । कर्म किया । व्यापार हरियारर । यपि यसपायर्य: । 'यः पन्या परिप इनिरन् । रोमटो राशः। 1. 'प्रान्तमा २. रामचन्देश'. ३. 'परिम:. ४. "पतन्ति'. ५. 'विहस्य' पति पुनकान्तरे नास्ति. - 1 ·२४८ - काव्यमाला । . (सखेदभयं च ।) कथमयं रावणो माहेन्द्रस्यन्दनात् तस्यारिवलभीमस्य ध्वजदण्डस्य लाञ्छनम् । दर्पदीप्तः क्षरप्रेण मायूरं पिच्छमच्छिनत् ।। ६५ ॥ रत्नचूड:-(सहर्षम् ।) सखे, पश्य पश्य कुलिशकेतुकेतनविमाननावि- लक्षद्धन दिक्पालद्विपदर्पदानलहरीसौरभ्यगर्भानिलैः परेव समस्तराक्षसकथाकल्पान्तकणेजपाः । दीयन्ते रघुपुंगवेन कतिचित्पौलस्त्यमौलिप्वमी पौलोमीनयनाम्बुसीकरकणावग्राहिणो मार्गणाः ॥१६॥ हेमाङ्गदा-(सखेदाद्भुतम् ।) कथं किरीटपरम्परापरिभवममृप्यमाणेन बाणवाद्वैतमातन्वता राक्षसराजेन विदेहकन्याकुचकुम्भकोटिकठोरतासाक्षिणि सायकोऽयम् । रामस्य जन्मान्तरमेलकार श्रीकौस्तुभे वक्षसि हा निखातः ॥६७॥ (सम्यगवलोक्य ।) सखे, एकेनैव निवातककटभिदा लङ्कापते पत्रिणा विद्धोऽयं यदि नाम कोऽपि जगतामुल्लापनो राघवः । स च विंशतिभाहुः । तस्माद्दशगुणं रामशिल्पं रामस्य युद्धकौशलम् । पाहुद्वयेन बाहु- विंशतः प्रतीकारादिति भावः । द्वन्द्वयुद्धमेकतुलायुद्धम् । तस्येति । मायूरं पिच्छं लाञ्छनं चिहमच्छिनत् । दीप्तो दीपनशीलः । क्षुरप्रेण काण्डभेदेन । 'पिच्छचहें नपुं- सके' इत्यमरः । कुलिशकेतुरिन्द्रस्तस्य केतनं चिहम् । विमानना- छेदनम् । विरक्षो लज्जितः । दिक्पालेति । दिक्पालद्विपानां दिग्गजानां दर्पण दानलहरी मदराजिस्त. स्याः सौरभ्यं सौगन्ध्यं गर्ने यस्य सोऽनिलो येपो तैः पक्षः : राक्षसस्याया: फ. रूपान्तस्य महाविनाशस्य कर्णजपाः सूचकाः । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' इत्यच् । 'कणे- जपः सूचकः स्यात्' इत्यमरः । दीयन्ते पात्यन्ते । मीलिए मस्तपु. किरीटेषु वा । 'मोलिमर्धकिरीटयोः' इति घरपिः । पालोमी शची । अवप्राहिमो सृष्टिप्रतिपन्धकाः । मार्गणा याणा: । अमृष्यमाणेनाक्षममाणेन । विदेहति । कोटिरमम् । कटोरता कठि- नवं तस्याः साक्षिणि मातरि । जन्मान्तरे पिप्लोमन्यन्तरे मेडमारी सहवारी श्रीसी- स्तुमी यन. तस्मिन् । मेलनं मेलः । भावे घम् । तं करोति मेलहारः । फर्माण । 'मेलमारः सहचरः' इति परणिः । फास्तुभो मणिः' इत्यमरः । दा फाटम् । एकन १. 'भरिमाभीमस्य'; अरिभयास्य'. २, आमानपलक्ष्य-'; 'अवमाननापिलक्ष-'.

·अनवराघवम् । २४९ चक्षुर्वमसहस्त्रनिःसरदसन्धारौघझाकारिणा माहेन्द्रेण तु वर्मणा विवृणुते वीरः सहस्र व्रणान् ॥ ६८ ॥. रत्नचूड:- (सहर्षम् ।) राघवेणापि सीतास्तनस्तवककुङ्कमपङ्कलोपे- संकल्पपातकिनि वक्षसि रावणस्य । न्यस्तः शरो विबुधकुंजरन्तघात- रूढणार्बुदचतुष्टयमध्यवर्ती ॥ १९ ॥ हेमाङ्गदः-(कर्ण दत्त्वा सविस्मयम् ।) एकेन सव्यपाणिना विशिखमु- खाय किमाह रावणः-साधु रे मनुप्यडिम्भ, साधु । विक्रमः सकलदानवजीवितव्य- . विद्यासमाप्तिलिपिरेप सुदर्शनो मे । यस्मिन्निपत्य हृदये दलितारजाल- ज्योतिस्तुपारमयमाभरणं बभूव ॥ ७० ॥ नि । नियातं दृढं शस्त्राभेद्यम् । कटः संनाहः । 'उरश्छदः कटकः' इत्यमरः । प. प्रिणा पाणेन । नाम प्रामाश्ये, संमायनायां वा । इदं समाव्यत इत्यर्थः । जगतां को. ऽप्यनिर्वचनीय उद्यानो नेरुण्यकारी। रावणनाशरूपभेषजकरणादिति भावः । 'कृत्य- म्युटी पालम्' इति कर्तरि ल्यट् । 'उल्लायो निर्गतो गदाद' इत्यमरः । असग्धारायो रुधिरपारासमुदः । शाकारोऽव्यक्तशब्दः । माहेन्द्रण महेन्द्रसंपन्धिना । वर्मणा संना. रेन । विगुते प्रकाशयति । एफपाणपातेऽपि संनाहस्य चक्षुर्वममहरीण रुपिरनिर्गमा. द्रणसहसविवरणमिति भावः । सीतास्तनैति । लोप: सण्डनं तत्र संकल्प इच्छा तेनैव पातायुके । विषुपफुजरस्यरावतस्य दन्तपातेन रूटमुपचितं यद्रपस्यार्पदचतुष्टयम् , अदमिवाए हमणोपस्यानं तस्य मध्यवती । ऐरावतस्य चतुर्दन्तलातहन्ताघातेन रावणदयेऽसुंदचतुष्टयं युग्यत एव । सयपापिना दक्षिणदलेन । विशिसं पापम् । उत्सायोत्पाट्य । विक्रम नि । एप मम विनमः । मिविक्रमो विष्णुस्तासंयन्धा गुनियकोषोऽस्ति । सलमानशनो जीवितव्यं जीयनं तदेय दिया तयाः समा- तिलिपि: समाप्त इति यस्याः प्रमिद्धिस्तद्वत् । दानवसममाणनाशक इन्वर्यः । परिम. गुदर्शने निणय लिनं राजिनं यदारजालं मातममदरतस्य योनिः कई 1. 'सागरला'...'सर-.३,कारण-'...'दलगत-'.५.'ऐनापि मगेन पागिना'; 'पऐन मोम'; 'एरेन मन्याना तमाशाय'.

·२५० काव्यमाला। तस्मिन्नपि रुधिरदर्शनं कुर्वाणेन भवता दर्शितेयं सुरासुरवौरातिशोगिनी हस्तवत्ता। रत्नचूडः अहह, विपक्षगिरामुद्गारेण सर्वग्रन्थिगुरुणा दूर दीप्यमा- नस्य सुविनिहितचन्द्रहासव्रणकिणवलयोपहसितहारेषु । रामस्य मार्गणंगणाः पतन्ति दशकण्ठकण्ठेषु ॥ ७१॥ हेमाङ्गद:-(सचमत्कारम् ।) सखे, पश्य पश्य-अनुरूपवीरसंवाद- प्रमोदभरद्विगुणितावष्टम्भसंक्षोभितभुवनत्रयस्य निरन्तरप्रहीयमाणवाण- अरमध्यवर्तिना रामभद्रेण क्रीडाशकुन्तकौतुकं पूर्यते राक्षसरानस्य । नून- मिदानीम् उदश्चन्यञ्चभूविवृतनिभृतानामनुफणं मणीनां विद्युद्भिः क्षणमुपितपातालतिमिरः । भुनक्रीडावल्गदशमुखपदन्यासगरिम- प्रगल्भैनिःश्वासैरजनि भुजगानामधिपतिः ॥ ७२ ॥ तुपारमयमाभरणं भूपणं बभूव । अतिशायिनी जयनशीलो । हस्तवत्ता प्रशस्तहस्तयो- गिल्वम् । प्रशसायां मतुप् । 'चक्रं सुदर्शनः' इत्यमरः । विपक्षी रावणः । उद्गारेण भाष- णेन । प्रन्थिन्थना । दूरमत्यर्थम् । सुविनिहितेति । दशकण्ठकण्ठेषु कीदृशेषु । शिवाराधनावसरे शिरश्छेदार्थे सुप्नु यथा स्यादेवं विनिहितो धृतो यश्चन्द्रहासो रावणख- गस्तस्य प्रणकिणवलयेन क्षतचिह्नवेटनेनोपहसितो निन्दितो हारो या द्वादशेणु । चन्द्रहासमणप्ररोहणाद्वारकृत्यं चन्द्रहासत्रणरेखयेव कृतमिति भावः । संवादो मिलनम्। सादृश्यमिति यावत् । अवष्टम्मो गर्वः । प्रहीयमाण: प्रक्षिप्यमाणः । वेष्टनाद्वाण एव पल- रम् । शकुन्तः पक्षी । अन्योऽपि क्रीडापक्षी पारमध्ये तिष्ठतीति ध्वनिः । उदादि- त्यादि । भुजगानामधिपतिः सर्पराजो वासुकिः । अनुफणं फणां फणामनु । वीप्सायाम. व्ययीभावः । मणीनां विद्युद्भिरिव विद्युदिदीप्तिमिः क्षणं मुषितं दूरीकृतं पातालतिमिरं • येन तादृशोऽजनि जातः । निःश्वासलेक्षितः । कीररी: । मजकोडया यांधलन्यो दरामुखस्तस्य पदन्यासगरिम्णा चरणार्पणगुरुत्वेन पीचनात्प्रगल्भेस्पचितः । मणीनां कोशानाम् । उदयन्युमता भवन्ती न्यबन्ती निम्ना भान्ती या भूस्तया विटतानां 1. 'वाहिनी'. २. 'देदीप्यमानस्य'; 'कम्पमानस्य'. ३. "प्रमोदद्विगुणित-'. ४. 'पारयतिना'. ५. 'आपूर्णते'. ।

·अङ्क) अनर्घरा१५५ १. रवचूडः-(सभयमवलोक्य ।) सखे, एंवमेतत् । रक्षोविक्षोभवेगोच्छलितजलनिधिव्यक्तमातङ्गचक्र- क्रुध्यद्दिमागमुक्तोद्धरणगुरुभरामद्य नागाधिराजः । अङ्गैरङ्गेषु मग्नरविरलवलिना वामनेनातिपीना देहेनापढुवानः फणफलकपरीणाहमुर्वी विमति ॥ ७३ ॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य 1) कथमितस्ततो वैमानिकैरपक्रम्यते गगनतलात् । हेमाङ्गदः-(सचमत्कारम् ।) अहो त्रिभुवनभैयंकरमायोधनमुपक्रान्तं महावीराम्याम् । तथा हि । ध्यायत्ययं गाधिस्तादधीतान्दिव्यास्त्रमन्त्रान्मनुवंशवीरः । ब्रह्मोपदिष्टामिहं शस्त्रविद्यामसौ तदाकादति राक्षसेन्द्रः ॥ ७४ ॥ तदावामप्यपसरावः । (इत्यपमृत्यासाते ।) हेमाङ्गदः-(समन्तादवलोक्य 1) सखे, यथा भुवनसंक्षोमस्तथा तर्क- यामि तामिस्त्रं मानवीयेन, मानवीयं राहवीयेण, राहवीयं वैष्णवीयेन, वैष्णवीयं पौप्पकेतवेन, पौप्पकेतवं च पाशुपतेनास्त्रमस्त्रेण प्रतिकुर्वाणयोः पुलस्त्यककुत्स्थकुलैकवीरयोस्तुमुलमायोधनं वर्तते । विकासितानां निभृतानां संकुचितानाम् । अजनीति कर्तरि चिण् । रक्ष इति । ना. गाधिराजो वासुकिः । रक्षसां विक्षोभश्चलनं संक्षोमो वा तज्जन्यवेगेनोच्छलितस्तुच्छी. भूतो यो जलनिधिस्तेन हेतुना व्यक्तो यो मातगचको जलहस्तिसमूहस्तस्मै विपक्षतया फुध्यन्तो ये दिनागा दिग्गजास्तीत्तं त्यक्तमुदरणमुत्कृष्टयारणं तेन गुमरो यस्यास्ता- मुवी पृथिवीं विमति धारयति । दिट्नागः पृथ्वी ध्रियत इति पुराणम् । 'मातङ्गन-' इति पाटेमातलो जलदस्ती, नको जलजन्तुः । यद्वा मातगनको जलहस्ती। पृथ्वी- धारणभारेणातिपीनातिस्थूलेन । अत एवाविरलबलिना निरन्तरमामसंकोचरूपत्रिवली. युक्तेन वामनेन सर्वेप देदेन फणफल परीणाई फराममुद्दविशालनामपटुवानः संकोन. यन् । महेषु मरिहर्लक्षितच । 'पीवा च स्थूलपीवरे' इत्यमरः । मानि विमानचा. शिनिः । विमान आकाशस्थः । तेन चरति' इति ठम् । 'योमयानं विमानोऽनी इ. समरः । अपमाम्यते गम्यते । पलाय्यत इति यावत् । ध्यायति चिन्तयनि । गाधिमु- तासिकात् । तामिसमित्यादी 'मास्य देवता' इत्यम् । पापोतनेनेति कामस्य निगुतीन भेदातिशयामकीयमानं पाप्यतिवेऽविरुद्धमिति पुष्पकतनीयोपादानमिति 1. गस्तराम्. २. 'आकम्पने गगनतलम्'; 'अपाङ्गम्यते'. ३. 'मामारमुपप्रा. ना. ४. 'पायविशाम्'. ५. 'तदान्यस्यति'. ६. 'तदाबामुपमयात. ७. 'ययायम्'. ८. 'ग' पनि पुनमन्तरे नास्मि'. .. पीलम्यकारमधमलजयोः'. , ·२६२ काव्यमाला। .. 'रनचूट:-सखे, कृतिप्रतिकृतीनामविशेपेऽपि जेतव्यमिति रामस्य मर्तव्यमिति रावणस्य निर्णयनिर्मरोऽयं सर्वास्त्रमोक्षः । विशिखमुखोप- स्थायितीनां च पुनर्देवतानामबलीयानाटोपः कैल्प्यते । तथा हि । यदैवतं क्षिपति पत्रिषु राक्षसेन्द्रः 'स्नेहेन तद्रधुपतेर्मुदु संनिधत्ते । यां देवतामुपदधाति च रामभद्र- स्त्रासादसौ दशमुखस्य शनैरुपैति ।। ७५ ॥ (नेपथ्ये ।) यद्यत्कृत्तं दशमुखशिरस्तस्य तस्यैव कान्ती संक्रामन्त्यामतिशयवती शेषवक्त्रेषु लक्ष्मीः । यो यः कृत्तो दशमुखभुजस्तस्य तस्यैव वीर्य लब्ध्वा दृप्यन्त्यधिकमधिकं बाहवः शिप्यमाणाः ॥ ७६ ॥ (नेपथ्ये कलकलः।) उभौ-(सहर्षरोमाश्चमाकर्ण्य ।) अये, शब्दोपलम्भसंवर्तकेन कर्मणा नि- मितानि त्रिभुवनकोपस्य कोऽयमिन्द्रियाणि प्रीणयति । (पुनर्नेपथ्ये कलकलः।) उभौ--(सभयाद्भुतम् ।) अये, कयमयं कपटकण्ठीरववैकुण्ठकण्ठकठो- रकोलाहलकाहलो महानिर्घोपो प्रजाकोपभङ्गमपर्वणि प्रक्रमते । नूनं भावः । तुमुलं महत्, अतिसंकुलं वा । आयोधनं सनामः । प्रतिकृतिः । प्रदीकारः । मोक्षस्त्यागः । विशिखो बाणः । आटोपो गर्वो रोपो वा । यहवतामिति । या देवतां पत्रिपु पाणेषु क्षिपति तद्रघुपतेः नेहेन मृदु यथा स्यादेवं संनिधत्ते संनिहिता भवति । देवांशवादामस्य । 'वृन्दारका देवतानि' इत्यमरः । असी देवता दरामुखस्य प्रासा- उछनमन्दमुपैति दशमुखसंनिधि गच्छति । यदित्यादि। कृतं छिन्नम् । यानि शिरांति । छिमानि तेषां कान्तिरवस्थितेगु मुखेषु सक्रामतीति भावः । लक्ष्मी: शोमा । हि. भाना पाहूनां पढ़मच्छिभेषु पारपु संक्रामति । शिष्यमाणा अवशिष्टाः । शब्दोपलम्भसं. वर्तन शब्दज्ञानजनफेन कर्मणा अरटेन । इन्द्रियाणि प्रोग्रेन्द्रियाणि । तया चातिसो. १. 'ससे' इति पुस्तान्तरे गास्ति. २. 'देवतानां पुनः'. ३. कथयति'. ४. तस्ये.' ५. 'नेपप्ये फालयलः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'संवत फिरूर्मपा. ५. 'कोऽयमि- निद्रयाणि प्रोगपति त्रिमुग्नस्य'... 'प्रसादकोश-'. 5. 'ग्राम; 'अयापि'.

·अनबराघवम् । चेदानी कालकूटोपदिग्धैरिव कण्ठध्वनिभिरेव मूर्छयतो भुवनानि भैरवस्य स्मरति समयमद्य परमेष्ठी। (पुननेपथ्ये।) दिव्यास्त्रैर्भुवःस्वस्त्रितयडमरणोडामरैयोधयित्वा लूनोसिप्तैः शिरोभिर्दशभिरभिनभो दर्शितैकादशार्कः । काकुत्स्थेनावकीणों निजविशिखशिखायोगपीठोपहूत- ब्रह्मास्त्रेणाधिशेते रननिचरपतेरिशय्यां कवन्धः ॥ ७७ १ . उभौ-(धुत्ता संर्घसंभ्रममूर्धमवटोक्य सविस्मयमन्योन्यम् ।) पश्य पश्य प्रलयकालकरालकालानलज्वालापुञ्जपिञ्जराणि रावणशिरांसि । (सस्वरमुप- मृत्य चाधस्तारपश्यतः।) हेमाङ्गदः-(सकरुणम् ।) हा महावीरप्रकाण्ड लङ्केश्वर, पैर्यवसितोऽसि । लादलः श्रूयत इति भावः । कपटेन भूतो यः कण्ठीरवः सिंह एतादृशो वैकुण्ठो नारा. गणो नरसिंहरूपी तस्य कण्ठानिर्गतो यः कटोरो मदान्कोलाहलस्तद्वत्कालः कटु- ध्वनिः । देशी शब्दः । मयानको वा। प्रजाकोपो ब्रह्माण्डं तस्य महो नाशः । अपर्वण्यकाले । प्रलयं विनापीत्यर्थः । प्रक्रमत आरमते । नूनं चेति । नूनं निश्चितमद्य परमेष्टी प्रा समयं यथा स्यादेवं भैरवस्य स्मरति । कालभैरवं महेशं स्मरतीत्यर्थः । 'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' इति षष्टी । कालकुटैन विषेणोपदिग्धेलिसरिय कण्टध्यनिभिर्भु. पनानि मूठयतो मूळ नयतः । दिव्यास्वैरिति । रजनिचरपते रावणस्य करन्धः शिर.शून्यशरीरं चीरशय्यां समराङ्गणमधिशेते । तत्र स्वपितीयर्यः । काकुत्स्येन रामे- गावकीर्ण: क्षिप्तः । फोरशेन । निजविशिखशिखा एव स्वयाणाप्रभाग एव योगपोटो देवपूजासनं तस्मिन्नुपर्तमाहूतं ब्रह्मानं येन तेन । यद्वा ब्रह्मास्त्रेणेति करणे तृतीया । दिव्याधियित्वा लूनैश्छिनः । अर्थादिव्यानरेव । अनन्तरमुक्षिप्त नीतर्दशामिः शिरोभिरभिनमो नभसि दर्शिता एकादशााः सूर्श येन सः। दश रावपशिरोसि, एकः प्रतः सूर्यः, एमिरेकादगा उदिता इति भावः । मः विधी, मयोऽन्तरिक्षम्, स्व: स्वर्गः, एतप्रितयस्य विमानस्य दमरणं चमत्कारस्तदर्धमुगमररक्षितम् नीतः । फेचितु मरेण विनाशेनोशमरभयानक रिसर्थः । 'कपन्धोऽग्री क्रियायुक्तमपमर्परले. यो नमः । 'फरालो भीषणेऽन्यात्' इत्यमरः । कालानलो रोदामिस्तरवाटापुज. परिपागनि पिलानि महावीरमा प्रशस्तमहावीर प्रसादमदतहनी प्रास्त- १. समिपन्'. २. 'च' इति पुस्तान्तरे नास्ति, ३. 'प्रतितोऽमि'.

·२५४ काव्यमाला। भिन्नैरावणगन्धसिन्धुरशिरःसंपातिभिक्तिकैः । शश्वद्विश्वजयप्रशस्तिरचनावर्णावलीशिल्पिने । नाकान्तःपुरिकाकपोलविलसत्काश्मीरपत्राङ्कुर- श्रीविन्यासविलासभीषणभुजस्तम्भाय तुभ्यं नमः ।। ७८ ॥ (निर्वये ।) सखे रत्नचूड, . 'ध्रुवं पतितपतिकंधरकबन्धपीडाभरा- निजावनमनक्रमोन्नमितचक्रवालाचलम् । महीवलयमर्धकुण्डलितविग्रहाधारक- प्रतीष्टफणमण्डलो वहति कावेयांधिपः ॥ ७९ ॥ रत्नचूडा-सखे, सर्वमतिशायि रावणस्य । पुरापि खलु चलति जगतीजैत्रे यत्र स्वमोगिचमूभटै-. वलयितमहादेहस्तम्भो बिभर्ति भुवस्तलम् । वाचकान्यमूनि' इत्यमरः । पर्यवसितोऽसि समाप्तोऽसि । भिन्नेत्यादि । हे रावण, तुभ्यं नमः । अस्त्विति शेषः । भिग्नं द्विधाकृतम् । ऐरावण ऐरावतः स एव गन्ध- सिन्धुरो गन्धगजस्तस्य यच्छिरो मस्तकं तस्मात्संपातिभिः सपतनशीलौक्तिकः करणभूतैः शश्वद्वारंवार विश्वविजयेन प्रशस्तिरचना प्रशंसाप्रथना तदर्थे या वर्णावल्य- क्षरपतिस्तस्याः शिल्पिने घटकाय । नाकस्यान्तःपुरिकाणामप्सरसां कपोले विल. सन्तो ये काश्मीरपत्राकुराः कुकुमपत्रावल्यस्तेषु श्रीविन्यासविलासे भीषणा भुजस्तम्भा यस्य तस्मै । श्रीः शोभा । विन्यासो विक्षेपः । दूरीकरणमिति यावत् । तत्पतिवधात् । अत एव मुंजस्तम्भानामपि भीषणत्वमिति भावः । तुभ्यमिति "नमःस्वस्ति-' इत्या. दिना चतुर्थी । धुवमित्यादि । कावेयाधिपः सर्पराजः शेषः, अर्धे कुण्डलितः संकु. चितो विप्रहः फाप एवाधारक आधारस्तेन प्रतीष्टो धृतः फणमण्डलो येन तादृशः मन्महीवलयं वदति धारयति । ध्रुवं निश्चये । पतितो य: पहिकंधरस्य दशग्रीवस्य रावणस्य फपन्धस्तेन पीटामरायन्त्रणातिशयानिजावनमनप्रामणोममिताधवालाचला: फुलपर्वता गन्धमादनादयो येन तादृशम् । रावणरुपन्धमीण महीवलयस्याधौगमनेन पर्वतानामुपत्वं वृत्तमिति मावः । अनिशाप्यतितायितम् । चलतीति । यत्र रायगे जगतोजभे भुवनजेतरि चलति सति अहीश्वरी यामुकिः पाणाभिर्भुवस्तलं विभर्ति दधाति । कोरस: । स्वभागिय मूभर्ट: स्लीयसर्पसनामंटलयितो येरितो महादेहस्तम्भी १. "विनाश', २. 'जगता भत्रे. ।

·- ६ अङ्कः अनवराघवम् । २५५ प्रचलदखिलक्ष्माभन्मूलोपलव्यतिबट्टितो- ल्वणमणिशिलाजल्पाकोमिः फणाभिरहीश्वरः ।। ८०॥ इदानी पुनरुत्क्रान्तवायुरतिदुर्वहो देहबन्धः । हेमाङ्गदः-(अन्यतोऽथलोक्य।) कयमियं दशकन्धरस्य कवन्धाभि- मुखी शोकविक्लवा मन्दोदरी तिशाचरीमिरपकृप्यते । (कर्ण दत्वा। आकाशे।) कष्टम् । चपलकपिकुलानुक्रियमाणकरुणकाकुप्रकारकातरस्वरा मन्दोदरी किमाह महावीरवरवणिनी- भूयिष्ठानि मुखानि चुम्बति भुभूयोभिरालिङ्गयते चारित्रव्रतदेवतापि भवता कान्तेन मन्दोदरी हा लम्बोदरकुम्ममौक्तिकमणिस्तोमर्ममैकावली- शिल्पे वागधमणिकस्य भवतो लङ्केन्द्र निद्रारसः ॥ ८१॥ महाद्ययिस्य तादृशः सन् । प्रचलन्तो येऽखिलाः सर्वे क्षमाभृतः पर्वतास्तेषां मूलो- पलेर्मूलप्रस्तरीय॑तिघटिता अन्योन्यलमा या रल्यणा महत्यो मणिरूपाः शिलास्तासां जल्पाकीभिः शब्दनशीलाभिः । पर्वतमूलपाषाणस्य परस्परपर्षणेन उल्यणा या शिरो- मणिशिला तस्याः कथयित्रीभिरित्यर्थः । जल्पाकीभिरिति 'जल्पभिक्ष-' इति पाकन् । पिरवान्टीप् । जेतेव जैत्रः । स्वाधिकोऽण । 'जैवस्तु जेता' इत्यमरः । उत्क्रान्तो देह- यहिर्भूतः । विश्लवा विहलो । निशाचरीमी राक्षसीभिरपकृप्यते [मारणादपनिवार्यते । अनुक्रियमाण: सदृशीक्रियमाणः । काकुः शोककृतो ध्यनिः । 'उत्तमा वरवर्णिनी' इत्यमरः । भूपिष्टानीति । मन्दोदरी भूयिष्टानि प्रचुराणि दश मुखानि चम्पति । भवता त्वया । कान्तेन स्वामिना रम्येण या । भूयोभिः प्रचुरविशत्या मुजैः संवालि- इपते । चारित्रमते सुचरित्रावते देवतेव देवता । साध्वीत्यर्थः । अपिविरोधामासे । तथा च पतिताप्यहं मानामुखचुम्वनं भवतः कृते फरोमीति भावः । ॥ कष्टम् । हे लक्षेत्र, भवतोऽपि निद्रारसः। कोहास्य । लम्बोदरस्य गणपतेः कुम्ममात्तिकमणिसमूहका- बली हारभेदस्तस्याः शिल्पे निर्माणे मम वाचाधमणिस्य अणिकस्य । गणेशस्य ह. स्तिरूपत्वात्तस्य कुम्भस्यमीतिरेकावली कला तुभ्यं दास्यामौत्यनेनागौकारेण व ममाघमोऽसीत्पपणिस्य निदान भवतीति भावः । अपमणिक इति । अधर्म च तणं पापम तयस्यास्ति। अत इनिठनी' इति टन् । 'एकावल्यमयटिका'त्यमरः । खेदो देयम् । अनुभवो ग्रहणम् ! चक्षुश श्रोत्रं च । प्राण्यद्वादेकवद्भावः । टुं १. 'अपनान्तदेहवायुईहोऽयम्'. २. 'कातरतरस्वरा', ३. 'मन्दोदरी' इति गुस्तकान्तरे नास्ति.

·। २५६ काव्यमाला। उभौ-(सखेदम् ।) इदमशक्यानुभवं चतुःश्रोत्रस्य । प्रतिकतानां विद्विषामपि व्यसनमतिमात्रं हृदयमर्माणि च्छिनतिं । (सविमर्शम् ।) अहह, न किंचिदनीपत्करं नाम कृतान्तस्य । वन्दारुवृन्दारकवृन्दबन्दीमन्दारमालामकरन्दबिन्दून । मन्दोदरीयं चरणारविन्दरेणूत्करैः कर्करतामनैपीत् ॥ २॥ . (नेपथ्ये ।) नीयन्ते वनदेवताभिरमरक्षोणीरुहो नन्दनं नीतो वैछभपालकेन च निजामुञ्चैःश्रवा मन्दुराम् । रक्षोभिश्च विभीपणप्रणयिभिः कारागृहान्मोचित- स्वबन्दीवदनावलोकनिबिडवीडो बिडोजाः कृतः ।। ८३॥ रत्नचूड:-(सहर्षम् ।) सखे, तदेहि ।लङ्केश्वरकाराधिवासचिरप्रवास्तव्यं बन्धुवर्गमीक्षावहे । (इति परिक्रामन्तो विलोक्य सहर्षमन्योन्यम् ।) सखे, पश्य पश्य, प्रहारजर्जरवलीमुखाच्छमछगोलाङ्ग्लनामवल्गनवल्गितमुग्रीवो ल- क्ष्मणनिहितधन्वा विमीपणभुजायलम्बी विजयश्रिया किमपि प्रदीप्तरम- णीयो राँमभद्रः । अयं हि संपति श्रोतुं न पार्यत इत्यर्थः । प्रतिकृतानामुन्मलितानाम् । व्यसनं दुःखम् । अतिमात्रम. त्यर्थम् । मर्माणि तत्वानि । अनीपत्करं दुष्करम् । वन्दाविति । वन्दावन्दनशीलः । 'शृवन्द्योरारः' । वृन्दारका देवाः । पृन्दं समूहः । मन्दारं देवतरुपुष्पम् । फर्मरता : कठिनताम् । कर्करः कठिनेऽन्यवत्' इति मेदिनीकरः । अनैपीनीतवती । अयं भावः- चरणपतितानां देवत्रीणां शिरःस्थितमन्दारपुष्परसान्स्वचरणारविन्दरेणुभिः कर्करता. मियं मन्दोदरी नीतवती, तस्या इयं कष्टा दशेति कृतान्तस्य यमस्य न किचिदनीपत्करम्, अपि तु सर्वमेवेपत्करमिति । नीयन्त इति । अमरक्षोणीरुहो देववृक्षाः पारिजातादयः । नन्दनमिन्द्रवनम् । वालभपालकेनाश्वरक्षकेण । 'यश्चारको मुद्भुजों सं स्याद्वलभपासकः' इति हारावली । उच्चैःश्रवा इन्द्राश्वः । 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इत्यमरः । प्रणयिभिः सिग्धैः । कारागृहाहन्धनागारात् । निविडा गाा । विहीजा इन्द्रः । प्रयसतीति प्रवास्तव्यः । 'वसेस्तम्यत्कर्तरि णिच्च' इति कर्तरि तव्यत् । प्रहारो धातः । वलीमुखी वानरः । अच्छमालो भटकः । गोलागलः श्यामास्यो वानरः । ग्रामः समूहः । संव- १. 'पल्लव-.२. 'प्रभृतिभिः'. ३. 'मोचितः. ४. 'लंकेश्वरापियामचिरमवासव्यम्'; 'सहेश्वरफारागृहाधिवामचिरप्रवासवास्तव्यम्'; 'लहेश्वरकाराधियासचिरण्यासव्यप्रपन्धु. धम्'. ५. समीक्षावहे. ६. 'परिणामतः. ५. 'प्रहारविद्ध-. ८. संवर्गणप्रित'. 1. चिनिहित-'. १०. 'रामदेव. .

·२५७ अनर्थराघवम् । पौलस्त्यन्यस्तशक्तिवणकिणकणिकालक्ष्मणो लक्ष्मणोरः- पीगन्निर्मुक्तलजो विबुधपुरवधूलप्तपुष्पाभिपकः । सद्यो नप्तारमन्यं रजनिचरपुरीभद्रपीठप्रतिष्ठं दृष्ट्वा तुप्यत्पुलस्त्यो जगति विजयते जानकोजानिरेकः ॥ ८४ ॥ (इति निष्फ्रान्ती1) इति देशग्रीवनिप्रदो नाम पष्ठोऽङ्कः ल्गनं संमाननम् । वल्गितश्चलितः । पौलस्त्येति । जानकी जाया यस्य स जानकी- जानी रामो विजयते । लक्ष्मणस्योरःपीठादृदयपीठानिर्मुक्ततज्जः । कीदृशात् । • पौलस्त्येन रावणेन न्यस्ता क्षिप्ता या शक्तिरनभेदस्तस्या या प्रणकिणकणिका क्षत- चिहरेखा सेव लक्ष्म विहं यत्र तस्मात् । तथा च रावणवधाद्रामस्य सा लज्जा नति भावः । विबुधपुरममरावती । सद्यस्तरक्षणादेव । रावणवधानन्तरमेव । विभीषणस्य पिता विश्रवास्तस्य पिता पुलस्त्य इति पुलस्त्यनप्ता विभीषणः । अयं रावणादन्यमपरं नप्तारं पौत्रं विभीषणम् । राक्षसपुरीमदपीठे प्रतिष्टाभिपेको यस्य तादृशम् । तुप्यन्पुलस्त्यो. यस्मात्सः । भद्रपीठं सिंहासनम् । 'नृपासनं यत्तद्भद्रासनम्' इत्यमरः । जानकीजानि- रिति 'जायाया निद' । 'लोपो व्योबलि' इति यलोपः । निष्क्रान्ती हेमाङ्गदरलचूढी ॥ इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणश्रीहरिनारायण, पदसमलंकृतमहाराजाधिराजधीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितवैजोलीग्राम- वास्तव्यखौआलवंशप्रमवश्रीरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनर्घराघवटीकायो पष्ठोऽङ्कः । . १. 'निष्क्रान्ताः', 'निष्फ्रान्ताः सर्वे'. २. 'दशास्यनिग्रहो नाम'.

·२५८. काव्यमाला। सप्तमोऽङ्कः। (नेपथ्ये।) तमिलामूर्छालत्रिजगदगदंकारकिरणे रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि देवे सवितरि । पुरःस्थे दिक्पालैः सह परगृहावासवचना- त्पविष्टा वैदेही दहनमय शुद्धा च निरगात् ॥ १ ॥ अयमपि एकैकानि शिरांसि राक्षसचमूचक्रस्य हुत्वा निजे तेजोग्नौ दशकण्ठमूर्धभिरयो निर्माय पूर्णाहुतिम् । अद्य स्वस्त्ययनं समाप्य जगतो लङ्केन्द्रवन्दीतां सीतामप्यवलोक्य शोकरभसब्रीड़ाजडो राघवः ॥ २ है क्रमेण च सहैव सुग्रीवविभीपणाम्यां सौमित्रिसीतापरिपूर्णपार्श्वः । . : उपैति वैवस्वतवंशवृत्तमेध्यामयोध्यामथ पुष्पकेण ॥ ३ ॥(युग्मम्) तमिति । वैदेही सीता परगृहे रावणगृहे आवासधिरावस्थानं तद्रूपणाद्वचनादेतोः शुद्धपर्थे दहनममि प्रविष्टा । अथानन्तरं शुद्वा सती निरगानिर्गता बभूव । दहनादि- स्पर्धात् । दिक्पालैः सह रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि जनके संवितरि सूर्य पुरःस्थेऽप्रस्थे सति । परीक्षा हि वैश्यस्यान्यस्य च महतोऽप्रेमियत इति समाचारः। तमिस्रा रात्रि- स्तस्यां मर्छ निद्रा तया युक्तं यत्रिजगत्तस्यागदकारो वैयः । प्रकाशकर्तेति यावत् । फिरणो यस्य तादृशे । मूल इत्यत्र 'सिध्मादिभ्यश्च' इति लच । अगदंकार इति फर्मण्यम् । 'कारे सत्यागदस्य' इति मुम् । एकैकानीति । एक्कानि अनेकानि।' प्रतीयमानपहुबादहुवचनम् । अन्यराक्षसशिरांसि हुवा रावणशिरोभिः पूर्णाहुतिः । होमसमाप्ती हि पूर्णाहुतिः क्रियत इति समाचार इति भावः । स्वस्ति कल्याणं तस्यायनं वर्म स्वस्त्ययन शान्तिकपीटिक फर्म । 'अयनं पथि भानोरुदग्दक्षिणतो गती' इति मौद करः । घृता वटिताम् । सफलबराकनिशाचराणां सहसय समूटमुन्मूलनामांकः सीताया. प्रातर्विशद्विज्ञानाच रभसः । निफरणेन मया सीताविशुद्धि जानतापि मिय. तमा सामिनो कारितति प्राडा । यद्वा पन्दोकृतप्तीतायलोनाद्रोहा । एतै रस हो निमियः अयमपि राघा न्यन्वयः । सहनि । विस्वतः सूर्यस्यापत्यं वैवस्वनी मनुः । पृतं व्यापारः। मेध्या पवित्राम् । 'मध्य प्रियु शुनी' इति विवः । पुप्पण 1. 'अयमपि च'. २. 'पन्दोता.

·२५८ .. काव्यमाला। सप्तमोऽङ्कः। (नेपथ्ये ।) तमिस्वामूर्छालत्रिजगदगदंकारकिरणे रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि देवे सवितरि । पुरःस्थे दिक्पालैः सह परगृहावासवचना- त्प्रविष्टा वैदेही दहनमथ शुद्धा च निरगात् ॥ १ ॥ अवमपि 'एकैकानि शिरांसि राक्षसचमूचक्रस्य हुत्वा निने तेजोनौ दशकण्ठमूर्धभिरथो निर्माय पूर्णाहुतिम् । समाप्य जगतो लकेन्द्रबन्दीतां सीतामप्यवलोक्य शोकरंभसब्रीडाजडो राघवः ॥ २ ॥ अद्य क्रमेण च सहैव सुग्रीवविभीषणाम्यां सौमित्रिसीतापरिपूर्णपार्श्वः । उपैति वैवस्वतवंशवृत्तमेध्यामयोध्यामथ पुष्पकेण ॥ ३ ॥(युग्मम्) नमिति। वैदेही सीता परगृहे रावणदहे आवासश्विरावस्थानं तद्रूपाद्वचनाद्धेतोः शुद्धपर्थे दहनममि प्रविष्टा । अथानन्तरं शुद्वा सती निरगानिर्गता भूव । दहनादि- त्यर्धात् । दिक्पालेः सह रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि जनके सवितरि सूर्य पुरःस्थेऽप्रस्थे सति । परीक्षा हि वंश्यस्यान्यस्य च महतोऽप्रे प्रियत इति समाचारः । तमिसा रात्रि. स्तस्यां मा निद्रा तया युक्त यत्रिजगत्तस्यागदंकारो वैद्यः । प्रकाशकर्तेति यावत् । किरणो यस्य तादृशे । म ल इत्यत्र 'सिध्मादिभ्यश्व' इति लच । अगदंकार इति कर्मण्यण् । 'कारे सत्यागदस्य' इति मुम् । एकैकानीति । एककानि अनेकानि ।' प्रतीयमानयहुस्वादहुवचनम् । अन्यराक्षसशिरासि हुत्वा रावणशिरोभिः पूर्णाहुतिः। होमसमाप्ती हि पूर्णाहुतिः क्रियत इति समाचार इति भावः । स्वस्ति कल्याणं तस्यायन यार्म स्वस्त्ययन मान्तिकपीटिकं कर्म । 'अयनं पधि मानोरदग्दक्षिणतो गती' इति मेदिनीकरः । वृतां वेष्टिताम् । सकलदराकनिशाचराणां सहसैव समूलमुन्मूलनारदोका। सीताया. प्राप्तविशुद्धिज्ञानाम रमसः । निफरणेन मया सीताविशुद्धिं जानतापि प्रिय. तमा सामिम कातेति बाप। यद्वा पन्दोकृतसीतावलोकनादीश। एत रग हो निमियः अयमपि राघर इन्यन्वयः। संहवेनि । शिवस्वतः सूर्यम्यापत्यं वैवस्वतो मनुः । पृतं ब्यापारः । मया पवित्राम् । 'मेध्य त्रिषु शुनौ' इति शि: । पुप्पण 1. 'अयमपिच'. २. 'पन्दोकता', - ·२५९ ७ अङ्कः अनर्घराघवम् । (ततः प्रविशति विमानयानेन विजयामिरामो रामः सीतालक्ष्मणी सुप्रीवविभीषणी च।) सुग्रीवः--(रामं प्रति ।) देव, किंकुर्वाणपयोधिसेवितगृहोद्यानाधुनालोक्यता लद्देयं रघुवंशविक्रमकथाबीजप्ररोहस्थली । देवेनात्र दशाननस्य दशभिश्छिन्नैः शिरोभिः क्रमा देकन शतं शतं शतमखस्यामोदिता दृष्टयः ॥ ४ ॥ रामः-देवि वैदेहि, दृश्यतामितो लङ्का पूर्वेण सुवेलं. पश्चिमेन । त्वदर्थीयक्रव्यात्कपिकुलकबन्धव्यतिकरैः करालेयं भूमि वनभयमद्यापि तनुते । अभूवन्नम्भोधेरिह रुधिरमय्यो युवतयः सहस्रं साहस्रास्त्रिदिवयुवतीनां च पतयः ॥ ५॥ M वररथेन । स च पुरा रावणेन गृहीत इदानी राघवेण लब्धः । 'एकैकानि शिरांसि' पादि श्लोकद्वयेन युग्मकम् । युग्मकलक्षणं तु- 'कुलकं बहुभिः श्लोकः साकाहरेक- क्यता । श्लोकाभ्यो युग्मकं ज्ञेयमेकार्थाभ्यां तु चुम्बकम् ।।' इति ।. किंकुर्वाणेति । किंकुर्वाणः किंकरः सेवकः । गृहोद्यानं गृहनिकटवाटिका। मुदे हर्षाय । विक्रमोऽति- शक्तिता। तत्कथया यबीजं तस्य प्ररोहस्थली जन्मभूमिः। अन्यदपि बीज भूमी प्ररोहतीति ध्वनिः । अत्र लङ्कायाम् । [एकैकेन] इन्द्रस्य शतं शतं दृष्टयो नेत्रमह रावणस्य केन शिरसा आमोदिताः । इन्द्रस्य चक्षुषां दशशतानि प्रत्येक रावणदश शिरोभिर्मोदितानीति भावः । एकेन शिरसा एकशतनेत्रस्य हर्षः। एवमपरेणापुरस्येति क्रमः । लङ्का पूर्वेण सुवैलं पश्चिमेनेत्यत्र 'एनबन्यतरस्यामद्रेऽपञ्चम्याः' इत्येनम् । 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । लङ्कायाः पूर्व सुवेलस्य च पश्चिममित्यर्थः । त्वदर्थी- येति । त्वमेवार्थः प्रयोजनं यस्य स त्वदर्यो रावणो रामश्च । तस्मै हितं त्वदर्थीयम् । रावणस्य व्याकुल रामस्य करिकुल तेषां कान्धव्यतिकरैः कयन्धमेलकैः कराला भयानका अतिदन्तुरा वा भूमिरद्यापि भुवनभयं तनुत इन्यन्वयः । इह भूमी अम्भोधे रुधिरमय्यः सहस्रं युवतयों नद्योऽभवन्भूताः । त्रिदिवयुवतीनामप्सरसां च पतयः स्वामिनः साहस्राः सहस्रारिमाणा अमूवन् । महसं परिमाणमेषां ते । 'शतमानविंश- तिकसहस्रयसनादण्'। रणसमुखं ये मृता वीरास्ते विद्याधरोमता अप्सरःपतयो वृत्ता इति भाव, । यद्वा साहस्राः सहस्रपुरुषवलाः सहस्रजनेश्वरा वा । 'यलिनो ये सहस्रण + ·२६० काव्यमाला । आम्। अपि च । 'उद्यम्य दृष्टनिजपन्नंगरत्नमात्रा- नस्त्राणि चन्दनतरूनुपरि भ्रमन्तः । द्यां ज्योतिरिङ्गणमयीमिह मेघनाद- मायातमोपलपितां कपयो वितेनुः ॥ ६ ॥ सीता-अज्जत, अति इध जेव्व मुअंगपासबन्धणं सीदाए अणुहा: विदा तुझे। रामः-आं मैथिलि, चर्वितपीनाहिगणष्ट्रणिति विनिष्ट्यूतफणिमणिरभीक्षणम् । धेनबन्धनवैधुर्य व्यधुनोदिह नौ स विहगेन्द्रः ॥ ७ ॥ (विदृश्य सस्मितम् ।) अहो वैषम्यमस्या जातेः । द्वे तावत्करणे रसान्रसयितुं शब्दांश्च रूपाणि च ओतुं द्रष्टुमथैकमिन्द्रियमुरोगत्यै निगूढं पदम् । साहसास्ते सहस्रिणः' इत्यमरः । उदाम्यति । इह लकायों मेघनादस्प मायातमो मायोपदर्शितान्धकारस्तेनापलपिता आच्छादिताः फपयो ज्योतिरिक्षणमयीं खद्योत- च्याप्तामिव द्यामाकाशं वितेनुर्विस्तारयामासुः । कीदृशाः । चन्दनतरूनस्राण्युद्यम्योत्तो- ज्योपरि भ्रमन्तः । कीदृशान् । दृष्टा निजा स्वीया पन्नगरलानां मात्राल्पत कान्ये वा यत्र तान् । तया च चन्दनक्षस्थतर्पणां मणिप्रभाभिर्मेधनादमायान्धकार ज्योतिरि- इणत्वमासादितम् । अन्योऽपि ज्योतिरिङ्गणोऽधकारे प्रमातीति धनिः । 'माघाल्पे च परीमाणे मात्रं कात्स्न्ये वधारणे' इति विश्वः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, अपि इहैव भुजंगपाशबन्धन सीतयानुभाविता यूयम् [इतिच्छाया।]इइ अपि: प्रश्ने संभावनायो या। 'आर्यपुत्रेति संवोध्यः पतिः पत्नोजनेन तु' इति भरतः । सीतगेति हेतो तृतीया । औ स्वीकारे हात वा । 'आज्ञालेऽथवा स्वीकारे' इति मरतः । आम्ान्दो हलन्तोऽयम- व्ययः । चर्वितेति । इह स्याने विहगेन्द्रः पक्षिराजो गरु: नी आवयोर्मवन्धनबंधुर्य पन्धनकाष्टं ध्यधुनोन्मोचितवान् । कीटशः ।चर्वितः सादितः पीन उपचितोऽहिंगण येन सः । 'चर्वितपीत-' इति पाठे चर्वितोऽनन्तरं पीतो वीकृत्य पानविषयीकृतः । पुनः फीस: । अमीषण पारंपार णितिला निष्टपूत उदीर्णः फणिमपियन स । ठणादित्य- व्यक्तानुकरणस्येति शन्दे परत: 'भव्यक्तानुसरणस्यात इती' इत्यन्शन्दस्य पररूपत्वम् । दे तावदिति । हे मातः कटु सर्पमातः, ईशान्सुनान्मयः पुनरपि यदि मस्ती १.'तमोवलयिताम्. २ टांगति'. ३. 'अहिपन्धन-... 'नी विहंगपगेन्द्रः; 'न:स विहगेन्द्रः.५. 'सरिस्मितम्'. ।

·. . ७ अङ्का अनर्घराघवम् । २६१ अन्येप्वप्यशनेषु संत्सु जगतः प्राणाः स्वदन्तेतरां मातः कद्रु यदि प्रसौति भवती भूयः सुतानीदृशान् ॥८॥ (सर्वे हसन्ति ।) सीता--(सनेहस्मित लक्ष्मणमवलोक्य रामं पति ।) अजउत्त, सोमित्ति- कित्तिकन्दलीए उत्पत्तिखेत्तं कदरो उण संणिवेसो । रामः, (सहर्षरोमाश्चम् ।) देवि मैथिलि, अयमितो हस्तदक्षिणेन दश- रथदशकंधरस्कन्धावारकप्रवीरयोर्लक्ष्मणमेघनादयोईन्द्वयुद्धव्यतिकरसांक्षी . सुवेलपादः। सीता--नहिं एव्व अणुराअरोमकण्टअसेअनलहिं णिसाअरी कावि उद्दीविअणिव्वाविअदइदचिदाणलमनु मरेदि ॥९॥ मसौति । तदा परं नान्या कापीत्यर्थः । तावदिति वाक्यालंकारे । रसारसयितुमास्वाद- यितुं द्वे फरणे द्वे इन्द्रिये जिह्वारूपे । अन्येषां प्राणिनामेकैव रसना सर्पाणां तु द्वे इति वैपम्यम् । शब्दांश्च रूपाणि श्रोतुं द्रष्टुम् । यथाक्रममन्वयः । एकमिन्द्रिय चक्षुः । तदेव धोत्रं च । चक्षुःश्रवस्त्वात् । अन्येषां वे इन्द्रिये श्रोत्रं चक्षुः । उरसा वक्षसा गत्यै गमनाय निगूढमव्यक्तं पदं चरणम् । अन्ये पुन: प्रसिद्धचरणैः संचरन्ति । अन्येषु कठिनकोमलादिष्वशनेषु भक्ष्येषु सरस्वपि जगतो विश्वस्य प्राणा वायवः, अंय चासवः, स्वदन्ते रोयन्ते ! तथा च न युक्ता ईदृशाः सुता. उत्पादयितुमिति भावः । 'जगत्मा- समीरणाः' इत्यर्थः । ननु संयुद्धौ गुणे कृते 'कदो' इति स्यात् तत्कथं न तथेति चेत्, न । "कद्रुकमण्डल्वोः संज्ञायाम्' इत्यूटि कृते स्वलविधानात् । अनउत्तेति । 'आर्य- पुत्र, सौमित्रिकीर्तिकन्दल्या उत्पत्तिक्षेत्रं कतरः पुनः संनिवेशः' इति च्छाया । इह ; 'कन्दली स्यागुल्मभेदे नवाहुरे' इति विश्वः । कतरः कः । स्वार्थे तरप् । संनिवेशः स्थानम् । इतोऽस्मिन्प्रदेशे। आद्यादित्वात्तसिः । हस्तदक्षिणेन 'प्रकृत्यादिभ्य उपसं. ख्यानम् इति तृतीया । स्कन्धावारः कटकम् । द्वन्द्वमन्योन्यम् । यद्वा द्वन्द्वं युद्धभेदः । व्यतिकरः संगमः प्राचुर्य वा । पादाः प्रत्यन्तपर्वताः । नहि इत्यादि। 'यत्रैव, अनुरागरोमकण्टकस्वेदजलैनिशाचरी कापि । उद्दीपितनिर्वापितदयितचिता. नलमनु मियते ॥ इति छाया । इह रोमकण्टकेन रोमाञ्चेनोद्दीपित स्वेद- जलेन निर्वापितं चितानलमनु लक्ष्योकय निशाचरी राक्षसी प्रियते प्राणांस्त्य- जति । 'अनुसरेदि' इति पाठे अनुसरति । चितानलं यया स्यादेवमिति क्रियाविशे- १. 'व्यतिकारक-. ।

·काव्यमाला । रामः--आं. जानकि, आम् । इदमेव तलक्ष्मणवीरलक्ष्मीस्वयंवर- तुकागारम् । इह हि आनीतद्रोणशैलेन सौमित्रेः शल्यहारिणा । अक्रियन्त जगन्त्येव निःशल्यानि हनूमता ॥ १० ॥ सीता--(स्मृतिमभिनीय सानुरागम् ।) अजउत्त, किष्किन्धेसरकन्धावार- धुरंधरो रहुउलकुटम्बविहुरबन्ध सो कहिं हणूमन्तो । रामः-देषि निमिराजनन्दिनि, क्षुण्णे निशाचरपती रविविम्यवर्ती । तातो मया दशरथः स्वयमेव दृष्टः । तस्याज्ञया रघुपुरी प्रहितः पुरैव राज्याभिषेकविधिसंभृतये हनूमान् ॥ ११ ॥ (विमानवेगनाटितकेन ।) देवि, प्रणम्यतामयमितो भगवानम्युराशिः । लक्ष्मीरस्य हि यादः कृष्णोरःस्थापि सुभटभुजवसतिः । इन्दुः स च मृडचूडामणिरपि जगतामलंकारः ।। १२ ।। पणम् । स्वयवरे स्वयंवरणे । कौतुकागार फ्रोडायहम् । द्रोणरीलः पर्वतविशेषः । या विशल्या नाम महौषधिः स्थिता । शल्यं शरादिकम् । नि.शल्यान्यव्ययानि । अन्नउत्तेति । 'आर्यपुत्र, किष्किन्धेवरस्कन्धाबारधुरंधरो रघुकुलकुटुम्प विधुर- पन्धुः स कुत्र हनुमान्' इति च्छाया । इह किष्किन्धेश्याः सुप्रीवः । धुरंधरो धुरा धारणक्षमः । विधुरपन्धुईःख वारकः । क्षुण्ण इति । क्षुणे निष्पिटे । मारित इति यावा । रवि विम्यवर्ती आदित्यमण्डलस्य. । तस्य योगयुरात्वात् । तदुत्तम् --'द्रावती पुरुषी राजन्मर्गमण्डलमेदिनी । परिमाड्योगयुक्तथ रणे चाभिमुखो हतः । इति । र- घुपुरीमगोध्याम् । पुरैव पूर्वमेव । 'पुरापि' इति पाटेऽपि स एवार्थः । अव्ययानामने. फार्मस्वात् । यद्वा न केवलं तातो दृष्टः, हन्मानपि प्रहित इति समुपयेऽपिः । इतोऽप्र प्रदेशे । लक्ष्मीनित । हितो । अस्स समुद्रस्य लक्ष्मीरिन्दुध यादो जलभन्तु । अ- जतियान्वयः । अनिगोधामासे । या हि कृष्णवक्षःस्यता सा.कर्ष सुभटभुजे वसतीति । अप चमेर मगांती. थोः सपषत गुभटभु नातिनी शेविरोधः । मृदो दरगिरोद्योगिदिशो मृत्यमरः पिरिदापि विरोधामारो । जगतो लोकाना. 1. 'मारि', २. 'यि पांगति' . - ·- ७ अङ्कः अनवराघवम् । २६३ • (सविमर्श च।) स्यादेव तोयममृतप्रकृतिर्थदि स्या- i. नैकान्तमद्भुतमिदं पुनरद्भुतं नः। लक्ष्मीतुषारकरकौस्तुमपारिजात- धन्वन्तरिप्रभृतयो यदपां विवर्तः ॥ १३ ॥ अपि च देवि, आकण्ठदृष्टशिरसाप्यविभाव्यष्टष्ठ- पाश्चादरेण चिरमृम्भिरुपास्यमानः । नाभीसरोरुहजुपा चतुराननेन शेते किलात्र भगवानरविन्दनाभः ॥ १४ ॥ (सीता वन्दते ।) लक्ष्मणः-यत्सत्यमुत्सर्पिणी धर्मोत्तराणां सिद्धिः जरयतु जगत्कल्पोच्छित्तौ पिपर्त पयोधरा- न्वहतु वडवावक्त्रज्योतिर्दधातु सुधाभुनः । मलकर्ता । यो हि हरचूडामणि स कथ सर्वालकर्तेति । अविरोधो दर्शित एव । स्यादेवेति। तोय पानीयममृतप्रकृतिरमृतक्षारणममृतस्वभावो वा यदि स्यात्स्यादेव । तोयस्य द्रव- द्रव्यत्वात् । अमृतमपि तागेवेति । एकान्तमत्यर्थे नाश्चर्यम् । यद्वा अमृतनामफवाज्जल. स्य न चित्रम् । यद्वा तोय जलममृतप्रकृतिः सुधाकारणं यदि स्यात्स्यादेव । अमृतस्य हि समुद्रोत्पनत्वात् । यद्वा तोयममृतस्य प्रकृति समगुण वा स्वभावो वा स्यादेव । 'प्रक- निर्गुणसाम्ये स्यात्स्वभावे कारणेऽपि च' इति विश्व । नोऽस्माकमिद पुनरद्भुतमाश्चर्थ यदेते रक्षम्यादयोऽपा विवर्त. परिणाम. । विसदृशलात् । तुषारकरश्चन्द्र. । धन्वन्तरि- मुंनिभेदो वैद्यककर्ता । आकण्ठति । क्लि प्रसिद्धौ । अब समुद्रे भगवानरविन्दनाभी नारायणः शेते स्वपिति । कीदृशः । नाभीपद्मस्थितेन चतुराननेन ब्रह्मणा चिरसमय व्या- प्य ऋग्भिदैरुपास्यमान. । कीदृशेन । कण्ठपर्यन्त दृटमस्तफेनाप्यज्ञातपृटपार्योदरेण । यद्यपि कण्ठपर्यन्त शिरो दृष्ट तथापि न ज्ञात कास्य पृष्ठादिकम् । चतुर्मुखत्वात्तत्रापि मु- खसंभावना स्यादिति भाव. । वन्दते नमस्करोति । उत्सर्पिणी वर्धमाना। धर्मोत्तराणा तप प्रधानानामगस्त्यादीनाम् । सिद्धिः कर्मफलम् । नरपत्विति । अयमपा निधिः समुद्रो जगभवन कल्पोच्छित्सी सृष्टयवसाने जरयतु जीर्ण करोतु । नाशयविन्यर्थ. । 'ज. • नयतु जगत्' इति पाठे कल्पोन्छित्तौ प्रलयावसाने सति जगज्जनयतुत्पादयतु । समुद्रेण दि प्रलय पय प्राचुर्याज्जगज्जीर्यते। मृष्टिकाली जलैरेव सृज्यत इति पुराणम्। स्यै प्रथम १. 'उपमर्पिणी'. ।

·२६४ काव्यमाला। .. भवतु वपुषा यावांस्तावांनगस्त्यरुपा पुन- निधिरयमपामीपत्पानस्तपांसि नमोऽस्तु वः ॥ १५ ॥ राम: -(सबहुमानम् ।) वत्स, किमुच्यते- मुनेः कलशजन्मनो जयति कोपि गम्भीरता यया चुलकमम्मसामपि निधिः समुत्पद्यते । अमुप्य पुनरीश्महे न विवरीतुमुत्तुङ्गतां यया भवति नोच्चकैरहह सोऽपि विन्ध्याचलः ॥ १६ ॥. अपि च वत्स, दुरवगाहगम्भीरस्वभावानि महतां चरितानि । तथाहि । जगद्विगमघनघस्मरसहस्त्रमानुप्रभात परिक्वथितपिण्डितो लषणकूटमेवार्णवः । अयं क्षणमभूदथ ज्वलति कालरुद्रानले. चटच्चटदिति स्फुटन्न भवति स्म यावत्क्षणात् ॥ १७ ॥ पयसामेव जननम् । तथा च विष्णुपुराणम्-'अप एव ससर्जादी तासु वीर्यमवाजत्' इति। पयोधरान्मेघान्पिपर्तु पूरयतु । पृ पालनपूरणयोः' । लोट् । 'अतिपिपर्योश्च' इती. त्वम् । वडवावक्त्रज्योतिर्वडवानलं वहतु दधातु।सुघाभुजो देवान्दधातु पुष्णातु । 'दुधाम् धारणपोषणयोः' । निजामृतदानात्तेषां पोषणम् । अत एव सुधामुन इत्युक्तम् । वपुषेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया । वपुपा शरीरेण यावान्यावत्परिमाणस्तावा- स्तावत्परिमाणो भवतु । अगस्त्यस्य रुपा क्रोधेन पुनरयमपां निधिरपि ईपत्पानः सुखपे. यः । यस्तपोभिरगस्त्येन जलनिधिरपि पीतस्तानि हे तपोसि, वो युष्मभ्यं नमोऽस्तु । नमस्कारोऽस्त्वित्यर्थः । मुनेरिति । कलशजन्मागस्त्यः । चुलकं गण्डूपः । अमुध्याग- स्त्यस्योत्तुगतामुच्छ्रितत्वं पुनर्विवरीतुं प्रकाशयितुं न वयमीश्महे न प्रभवामः । अहह आश्चर्ये । ययोत्तुगतया स विन्ध्यगिरिरपि नोच्चकैर्भवति। न वर्धत इत्यर्थः । कलशादु- स्पमस्य गाम्भीर्योत्तुङ्ग ते किं ब्रूम इति भावः । विवरीतुमित्यत्र 'वतो वा' इति दीर्घ- स्वम् । दुरवगाहानि दुःखविलोहनीयानि । अत एव गम्भीराणीत्यर्थः । जगदिति । अयमर्णवः समुद्रो जगद्विगमत्य प्रलयस्य यद्धलं दिनं तत्र घामो भक्षणशौलो यः सह- समानुः सूर्यस्तस्य प्रभाभिः परिकथितोऽतिपक्कः अत एव पिण्डितः पिण्डीकृतो यतो. १. 'वरस' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. अस्माच्छोकादले केचिन्मूलपुस्तकेषु 'अपि च, अचिन्त्याः पन्थानः किमपि महतामन्धकरिपोर्यदक्ष्णोऽभूज्ज्योतिस्तदकृत कयामप्यमदनाम् । मुनेत्रादप्रेर्यदजनि पुनर्योतिरहह प्रतेने तेनेदं मदनमयमेव त्रिभु- वनम् ॥' अयं श्लोको वर्तते.

·مې अनवराघवम् । सीता-अजउत्त, जलणिहिमज्यवटिणो लङ्कापोदअसा 'जम्बूदोवो. वसंजमणसिडलेव्व को एसो पडिहासदे। रामः-देवि मेदिनीनन्दिनि, पतितपौलस्त्यजगद्विजयकेतुदण्डानु- कारी ककुत्स्थकुटुम्बदुःखसंविभागदायादस्य वानरपतेः कीर्तनमयोऽयं महासेतुः। सीता--(सहर्षम् ।) दिडिआ अंजउत्तदसणपञ्चासाए बन्धप्परोहणम- हौसहं सेदुवन्धो दीसइ । (अलि बद्धा ।) भअवं, णमो दे। sतो लवणकूटमेवाभवत् । पूर्व रविरदिममा कथितः पश्चापिण्डीकृतः । अत एव कूट- त्वम् । दुग्धादौ तथा दृष्टम् । अथानन्तरं कालरुद्रानले प्रलयकालीनरुद्र संबन्धिवही :ज्वलति सति चटत् चटत् इति स्फुटन्सन् क्षणान भवति स्म यावत् । न वृत्त एव यावत् । यावदित्युक्तिविशेषे । चटचटदिति स्फुटित्या क्षणानष्ट इत्यर्थः । अयं भाव:- प्रथमं रवितेजसा क्षारमयत्वालवणकूटमेवाभवत् । अनन्तरं प्रलयानलज्वालया . चटचट- दिति कृत्वा स्फुटित इति दुरवगाहगम्भीराणि महतां चेष्टितानीति । चटदित्यत्र चटन्छब्दस्य तान्तत्वे 'अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ' इति 'अत्' इत्यस्य पररूपले 'चाटतीति रूपप्रसन्नः । तेन चटदशब्दो दान्त एवात्र गम्यते । 'घस्रो दिनाहनी' इत्य- मरः । वस्मर इति 'सृघस्यदः क्मरच्' । 'घस्ट' अदने । 'पुञ्जराशी तूत्करः कूटम- नियाम्' इत्यमरः । चटदित्यव्यक्तानुकरणम् । भवति स्मेति लिट् स्मे' इति भूते लट् । अन्नउत्तेति । आर्यपुत्र, जलनिधिमध्यवर्तिनो लङ्कापोतस्य जम्बूद्वीपोपसंयमनटसलेव क एप प्रतिभासते' [इति च्छाया 1] इह लदैव पोतो वहिनं 'ढोंगी' इति स्यातः । उपसंयमनं बन्धनम् । पोतोऽपि महत्या रज्ज्वा वध्यत इति भावः । केतुः पताका । रावणे पतिते तत्केतुदण्डोऽयं पतित इति लक्ष्यते' । ककुत्स्थकुटुम्यो रामादिः । संवि- । मागः सम्यग्वण्टनम् । दायादोंऽशहरः । दायं विभजनीयपनमादत्ते दायादः । 'आतचो- पसर्गे' इति कः । 'विभक्तव्यधने दायः' इति विश्व: । वानरपतेः सुग्रीवस्य । कीर्तन कीतिः । दिहिआ इत्यादि । 'दिष्ट्या आर्यपुत्रदर्शनप्रत्याशाया पन्धप्ररोहणमहीप, सेतुबन्धो दृश्यते' [इति च्छाया । इह दिष्टया हर्षे । प्रत्याशाया पन्धोऽनुवन्धस्तस्य प्ररो- हणमड्डुरस्तुत्र महापधं सेतुबन्ध इत्यजहालिन तयान्वयः । यदा सेतुबन्धवार्ता मया श्रुता तदा खद्दर्शनप्रत्याशाबन्धो वृत्त इति भावः । 'प्रत्याशायास्छिन्नप्रगहणमहीषधम्' इति पाटे प्रत्याशायादिछनं छेदस्ततः प्ररोहणं जन्म तत्र महीपमित्यर्थः । छिनमिति भावे ततः । मभवमिति । भगवन् , नमस्ते' [इति च्छाया । इह 'नमःस्वस्ति-' इति १. 'धरितीनन्दिनि'. २. 'दुःसविभाग-'. ३. 'वानरपतेः सुग्रीवस्य कीर्तिमयोऽय'. - .

·२६६ काव्यमाला।. " रामादेवि विश्वमरासंभवे, पश्य पश्य । यथा दूरापातित्रिदिवयुक्तीनेत्रसुलभा- मपां मर्ता हारावलिवलयली वितनुते । तथायं माणिक्यस्फटिककनकग्रावशिखरै- रशून्यात्मा सेतुः प्रभवति महानायक इव ॥ १८ ॥ -अपि चास्मिन्बध्यमाने शैलप्रवेशात्मैचलीभवद्भिः कल्लोलकूटरभिताडितानाम् । आसीनिवृत्त्याचलगामिनीनामम्भोधिरेव प्रभवो नदीनाम् ॥ १९ ॥ (सुग्रीवं प्रति ।) सखे, तथा सेतुश्रद्धोत्कलितकपिनिक्षिप्तशिखरि- प्रतिष्ठावर्धिष्णुः क्षणमथ नदीभिः प्रतिवहन् । समुत्सातक्षोणीधरकुहरपूर्तिव्यतिकर- प्रमृष्टाहकारः स्मरसि तदवस्थो निधिरपाम् ॥ २० ॥ चतुर्थी । यथेति । अयमपां भर्ता समुद्रस्तथा हारावलिवलयलक्ष्मी वितनुते । क्षमावे. एनादूरागमनाच्च हारवलयाकारतया नेत्रविषयो भवतीति भावः । यथायं सेतुर्माणिक्य- स्फटिककनकप्रस्तरशहरशून्यात्मा व्याप्तः सन्महानायक इव प्रभवति जायते पारावार च्याप्य तिष्ठति इति वा योज्यम् । नायको हारमध्यमणिः। कोशी लक्ष्मीम् । दूरापा. तिनीनां दूरादागमनशीलानां देवत्रीणां नेत्रः सुलभां सुखप्राप्याम् । वध्यमाने बन्धनं . प्राप्तवति । शैलेति । समुद्रे शैलप्रवेशात्प्रचलीभवद्भिः कल्लोलसमूहरभिताहितानामाह-.' तानां यतोऽतो हेतोनिवृत्य व्याधुट्य पर्वतगामिनीनां नदीनामम्भोधिरेव प्रभव उत्प- सिस्थानमासीत् । नयः पर्वतात्प्रभवन्ति, अन तु शैलप्रवेशनन्तरं कलोलाघातात्परिट- 'त्याचलं प्रति यान्त्यो नद्यः समुद्रादिव प्रभूता इति भावः । तथेति । तथा सेतुश्रद्धयां सेवादरेण उत्कलितैरुत्कण्ठितैः कपिमिनिक्षिप्तानां गिरीणां प्रतिष्ठया संघर्षण वधिष्णु- वर्धनशीलः । यद्वा रोवादरेण उत्कलितानामुत्पाटितानां फपिमिनिक्षिप्तानां गिरीणां प्रतिष्ठया उत्कर्षेण वर्धिष्णुः । अथानन्तरं क्षणं नदीभिः प्रतिवहन् सेतुसंगमात्प्रतीपेन वहन् सन् । अथ उत्पाटितशैलस्थानविवरपूरणव्यत्तिकरण समूहेन संबन्धन वा ना- दंकारस्तदवस्यो पन्धनकालावस्यः समुद्रः स्मरसि । इव वाक्यार्थस्यैव कर्गता : 'कथ. मासीनिधिरपाम्' इत्यपि पाठः । तत्र कथमासीरिकरूप आसीदित्यर्थः । वधिष्णुरिति १. "त्रिदशायुवती'. २. "विभवति', "प्रबलीभवद्भिः ३.

·अनवराघवम् । सुग्रीवः-देव, भवच्चरितचित्रशालिकायामस्माकं चेतसि किं किं नाम न लिखितमस्ति । अपि च । सेतूद्योगे सपदि लवणादन्यमन्तस्तिमिभ्यः कालनापां मधुरमपि हि खादमुद्देदयन्त्यः । शैलक्षेपोच्छलितसलिलव्यूहतुच्छे समन्ता- द्वारा पत्यौ पैटुतररयं निम्नगाः संनिपेतुः ॥ २१ ॥ विभीषणः-देव मनुवंशमौक्तिकमणे, सद्यः पीत्वा दरीमिर्जलधिमथ चिरादृष्टमेनाकबन्धु- प्रीतिप्रौढानुपूरद्विगुणमहिममिनिझेरैः पूरयन्तः । ये विन्यस्ताः पुरस्ताग्निशि निशि निवहेरोपधीनां ज्वलदि- स्ते दृश्यन्ते तदात्वोपितकपिशिविरस्मारिणः सेतुशैलाः ।। २२ ।। सीता-(सस्मितम् ।) अनउत्त, गोरीगुरुणो गिरिन्दस्स जुवराओ जल- णिहिगम्भवसदी मेणाओ जाणामि पक्खच्छेअं पि विणा थावरीभूदो । ''अलंकञ्-' इत्यादिना इष्णच् । 'कुहरं सुषिरं विवरं निलम्' इत्यमरः । चित्रशालिका चिंत्रप्रधानं गृहम् । नाम समावनायां निश्चये वा। सेविति । शैलक्षेपादुच्छलितो यः सलिलव्यूहो जलसमूहस्तेन तुच्छे वारां पत्यो समुद्रे । अत एव पटुतररय मनोहरवेगं यथा स्यादेवं निम्नगा नद्यः सनिपेतुमिलन्ति स्म । कीदृश्यः । पूर्व तिमिमिर्मत्स्यभेदैः समु. द्रजलस्य लवणः स्वाद उपलब्धः शैलपादुच्छलितलवणमयजलपूरैस्तुच्छे समुद्र तेभ्य- स्तिमिभ्यो जलानां मधुर स्वाद प्रकाशयन्त्यः । सेतोर्वन्यस्योद्योगे उपक्रमे सति । फालेन फ्रमेण । तिमिभ्य इति तादृध्ये चतुर्थी । सद्य इति । ये सेतुशैलाः सेवथै पर्वताः पुरस्तात्प्रथम विन्यस्ताः । अर्यात्सेतो । यद्वा पुरस्तात्प्रथम विन्यस्तास्तटे जलनिधि न प्राप्तास्ते पर्वता निशि निशि प्रतिरात्रं ज्वलद्भिरोषधीनां निवहेतुभूतैः तदाल तत्कालः तत्रोपितमपस्थितं यद्वानरसैन्यं तस्य स्मारिणो दृश्यन्ते । ओपधीनां तेजसा पर्वता: कपीनां कपिगलाद्वानरसैन्यनिवासभ्रममुत्पादयन्तीति भावः । की.' दृशाः। दरीमिः कदरामिर्जलाधि पोत्या अनन्तरं जलामावादृष्टो यो मेनारु एव पन्धुः । मेनाफस्य समुद्रमध्यस्थितत्वात् । तस्य प्रीत्या प्रीड उपचितो योऽश्रुपूर आनन्दाधुस- मुहस्तेन द्विगुणो महिमा महत्त्वं येषां तैनिः पुनर्जलाँधं पूरयन्तः । सेतुशैला इति शाकपार्थिवादिलान्मध्यमपदलोपो समासः । 'तत्कालस्तु तदावं स्यात्' इत्यमरः । भन्नउत्तेनि । 'आर्यपुत्र, गौरीगुरोगिरीन्द्रस्य युवराजो जलनिधिगर्भवसतिर्मनाको १. सेतूयोगाद'. २. 'अन्यमन्य'. ३. 'पटुतरमम.. ४. 'जलनिधिमचिर'.

·२६८ काव्यमाला। -- । रामः--(विहस्य ।) आं जानकि, आम् क्रौञ्चं विमुच्य पुत्रं च पितरं च हिमालयम् । प्रविश्य जलधिं पक्षौ रक्षतानेन किंठतम् ॥ २३ ॥ सीता—(हसन्ती पुष्पकं प्रति ।) विमाणराअ, गअणमग्गचंकमणकोदूह- लुल्लसिअमाणप्तासि । ता उण्णमेहि दाव । रामः--(सकौतुफस्मितम् ।) देवि रैनग गर्भरत्नशलाके, पश्य पश्य । यथा यथा परं व्योम विमानमधिरोहति । तथा तथापसर्पन्ति परतः परितो दिशः ॥ २४ ॥ .किं च । आसन्नतपनाश्यानत्वचः पुष्पकपीडिताः। गगनार्णवयादांसि स्तिम्यन्ति स्तनयिनकः ॥ २५ ॥ जानामि पक्षच्छेदमपि विना स्थावरीभूतः' इति च्छाया । इह गौरीगुरोहिमालयस्य । युवराजः कृताभिषेकः पुत्रः । गर्भो मध्यम् । जानामीत्यत्र वाक्यार्थस्यैव कर्मता । इति.. रध्याहार्यो वा । अपिभिन्नममः । तेन पक्षच्छेदं बिनापीत्यर्थः । स्थावर स्थिरः । फ्री गिरिभेदम् । किंकृत कुत्सितं कृतम् । पितापुत्रयोस्त्यागात् । यद्वा कि कृतम्, अपि तुम किमपि कृतमित्यर्थः । विमाणेति । 'विमानराज, .गगनमार्गचमणकातहलोल- सितमानसास्मि । तदुनम तावत्' [इति च्छाया ।] इह चमणं कौटिल्यगमनम् ।। 'नित्यं कौटिल्य गती' इति यड्। 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य' इति नुक् । उनम उर्व गच्छ । 'उडफलिदमाणसद्मि' इति पाठे उल्लफलिदशब्दो देशी उत्कण्ठिते वर्तते । हलमाणसह्मि' इति पाठे हलहलशब्दोऽपि देशी । 'उत्सुकतामाह-यथेति । विगानं कटं । परमपरि । व्योम कर्म । अपसर्पन्ति पलायन्ते । परतोऽन्यस्थानम् । परितः . सर्वतः । 'परतः परतः' इति पाठे नित्यवीप्सयोः' इति वीप्सायां द्विरुक्तिः । आस- नेति । आसनो निकटो यस्तपनः सूर्यस्तस्य तेजसा आश्यानाः शुकास्तर इस त्वच एकादेशा येषां तादृशाः स्तनयिलयो मेघाः स्तिम्यन्ति आद्रीभूताः शब्दं कुर्वन्ति । यद्यपि स्तिमिर आदीमाये' देवादिक आर्द्रतामा पटवते, तपापि स्वमावादाद्रीमाव. पूर्वसाशब्दे तस्य प्रयोगः । तव सहचारात् । योदांसि जलजन्ताः । अनदतिया १. विहस्य' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. विलुप्य'. ३. 'तेन'. ४. 'रलगर्भा- गर्मरलदासाके' इति पुस्तकान्तो नास्ति. ५. 'तिम्पन्ति'. ।

·२६९ अनरायवम् । अङ्कः]] । पि च । अमी ते,गम्भौरस्तनितरवरौद्रा नयनयो- रनायुप्यं पुप्यन्त्यवतमसमुच्चैजेलमुचः । विसर्पदियेपामुपरि परमिन्दोः परिमलै- रसंवाधज्योत्स्नातिमिरचयचित्रं वियदभूत् ॥ २६ ॥ : सुग्रीवः--(अघोऽवलोक्य सकौतुकं रामं प्रति ।) देव, ईरादवागवलोकय तावत् । निहतोन्नतनतप्रविभक्तिः खखवर्णविनिविष्टपदार्या । अम्बुराशिपरिवेपवती भूश्चित्रकुटिममिव प्रतिभाति ॥ २७ ॥ अपि च देव, अयमनेन महोदधिभोगिना वलयितो वसुधाफणमण्डलः । जगदनर्घमवाप्य भवादृशं किमपि रत्नमहंकुरुतेतराम् ॥ २८ ॥ यादःस्तनयित्नुशब्दयोः सामानाधिकरण्यम् । अमी इति । अमी ते जलमुचो मेघा नेत्रयोरनायुप्यमनायुःप्रयोजनकमवतमसं क्षीणान्धकारमुच्चैरर्त्यर्थन पुष्यन्ति पुष्टं कु- वन्ति । यद्वा उच्चैर्जलमुचो महामेघाः । कीदृशाः । गम्भीर मन्द्रं स्तनितं मेघध्वनिस्त- 'दूपो स्वस्तेन रौद्रा भयकराः । येषां मेघानो परिमलविम!संबाधा असंकटा । विर- लेति यावत् । या ज्योत्स्ना तिमिरचयश्च ताभ्यां चित्रं शुमकृष्णवर्ण वियदाकाशमभू- वृत्तम । कीदृशैः । इन्दोरुपरि पर चाधो विसर्पद्भिः। यद्वा येपामुपरि परिमलेरित्य 'न्वयः । इन्दोरध इत्यन्वयः । अवतमसमिति 'अवसमन्धेभ्यस्तमसः' इत्यच् । 'क्षीणेऽव- तमसं तमः' इत्यमरः। 'स्यात्परिमलोऽतिमर्दातिमनोहरगन्धयोश्चापि' इति मेदिनीकरः । 'संयाधः संकटे क्षेपे' इति विश्वः । निहुनेति । निहुत आच्छादितः । प्रविभक्तिः कुटिलता विभागो वा । वर्णाः शुक्लादयः । विनिविष्टः स्थितः । पदार्थो वस्तु । स्वे स्वे 'वणे विनिविष्टाः स्थिताः पदार्था द्रव्याणि यस्यां सा । दूरात्पदार्थविशेषतया न ज्ञाता: शुलादिवर्णशालितयैव परमुपलभ्यन्त इति भावः । परिवषो वेष्टनम् । चित्रमाश्चर्यम् । कुहिम भूमिकर्म । अयमिति । अयं वसुधैव फणमण्डलः अनेन, महोदधिमोगिना समुद्ररूपमर्पण वलयितो वेष्टितः सन् भवादृशं जगतामन श्रेष्ठं रत्नमवाप्य अहंकरते- तराम् । अन्यर्थमहकारं करोतीत्यर्थः । सर्पण कृष्णवर्णवात्समुद्रस्य रूपणम् ।अब्धि. च्यानोः कृष्णवं कविसप्रदायः । अनर्घ श्रेष्टं भवादृशं वां रलं प्राप्य । 'जाती जाती १. 'अपि च' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'दूरादागवलोक्य'; 'दूरादवलोकय'. 1.

·२७० काव्यमाला। सीता--(पुरो दर्शयन्ती।) को एसो -कप्पाणलज्जालाकलाबकढिजमाण- • जलणिहिलवणत्यवकणिम्मलअम्मलिहसिहरसहस्समहुरो महीहरो पलो- इजदि। विभीपण:-देवि, पुरः पालेयशैलोऽयं यस्मिन्मकरकेतवे । मृतसंजीवनी दुर्गा महौषधिरजायत ॥ २९ ॥ सीता-(सकौतुकम् ।) अवि इध जेव चन्दसेहरणअणाणले आहृदी- भूदो भअवं मम्महो । विभीपण:--आं देवि, आम् । इयमुत्तरेण देवदारुवनलेखा विपमश- रदुरन्तसाक्षिणी । - पुरा पुरां भेत्तुरिह त्रिनेत्रीशृङ्गाटके तुल्यरुपि स्थितेऽपि । धेग्धग्धगित्यज्वलदेकमन्ये तडूमपीडामपि नांसहेताम् ॥ ३० ॥ रामः-किमुच्यते । नीललोहितललाटलान्छने लोचने जयति कोपपावकः । रक्षितस्य जगदन्तहेतवे यस्य संज्वलनमात्मभूरभूत् ॥ ३१ ॥ यदुत्कृष्टं तद्धि रत्नं प्रचक्षते' इति विश्वः । को एसोइति । 'क एप कल्पानलज्याला- कलापक्कथ्यमानजलनिधिलवणस्तयकनिर्मलाभ्रंलिहशिखरसहसमधुरो ' महीधरः प्रलो. क्यते' [इति च्छाया 1] इह स्तयको गुच्छः । मधुरो हृद्यः । पुर इति । प्रालेयशैलो हिमालयः । मकरकेतवे कंदर्पाय । तादर्थ्य चतुर्थी । मृतः संजीव्यतेऽनया । फरणे ल्युट् । टित्वात् टोप् । दुर्गा गौरी । दुर्गव महीपधिः । नयनानलदग्धः कामो महेशन देही कृतो गौरीग्रहेणेति गौरी मृतसंजीवनी महीपधिः । महीपधिरपि मृनमंजीवनी मवतीति ध्वनिः। अवि इधज्नेवेति । 'अपि इव चन्द्रशेखरनयनानले आहुतीभूतो भगवान्ममयः' [इति च्छाया । इह आहुतीमतो बनीयद्रव्यममूत् । लेखा परः । विषमशरः कामः । दुरन्तो दादः । पुरेति । पुरा पूर्व इह देवदारुवने पुर भेतुः शिवस्य त्रिनेत्री नेत्रयं सेव नाटकं वारिकण्टकं 'सिहाडा' इति प्रसिद्धं चतुष्पर्य या तस्मिन् तुल्यकोऽपि स्थिते सति एकने कई, घर पर धम् इत्यनेनासारेण दर्प. दादायमस्वलम्ज्वलितम् । अन्ये इतरे ने तस्य ललाटनेमामधूमव्यथामपि न असदेत न सदेत स्म । गिगच्यतानुकरणम् । शृङ्गाटकं भवेद्वारिफण्टकै च चतुप्पये इति 1. 'जानकि'. २. धगदागित्सवटदेक-'.

·७ अङ्क अनर्थराधवम् । २७१ सीता--(रामं प्रति ।) अजउत्त, तथा णिरणकोसो कधं उण पडिणि- वुत्तो महादेओ देवीए। . राम:- स्मरपरिमवनिःसहायदी!रय सुमगंकरणैरियं तपोमिः । तदकृत यदसौ निनेऽपि देहे जयति जगत्यतिरात्मनाद्वितीयः ॥३२॥ विभीपणः-(सपरिहासम् ।) चिरमनया तपसिल्वा कपालविपविषधरैकचित्तस्य । चक्रे हरस्य मूर्तिः फलमर्थ फलदमध व ॥ ३३ ॥ सीता--(विहस्य तं प्रति सकौतुकम् ।) कदरसिउण संणिवेसे भअव- दीए सव्वमङ्गलाए पाणिग्गहणमङ्गलं आसी। विभीपण:--इदं पुरस्तादोपधिप्रस्थं नाम नगराजनगरम् । अत्र हि . मेदिनीकरः । नीलेति । नीललोहितो हरः । लान्छनं चिहम् । जगदन्तः प्रलयः । संज्वलनं संधुक्षणकाष्टम् । आत्मः कामः । कामं काष्ठं प्राप्य ज्वलितो हराक्षिज्वलनो जगत्रयं धक्ष्यतीति भावः । अन्नउत्तेति । 'आर्यपुत्र, तथा निरनुक्रोशः कथं पुनः प्रतिनिवृत्ती महादेवो देव्यै [इति च्छाया 1] इह निरनुक्रोशो निर्दयः । प्रतिनिवृत्तः संमुखीमूतः स्मरेति । इयं गौरी असुभगः सुभगः क्रियते यस्तैस्तपोभिस्तदकृत कृतवती यदसी जगत्पतिः शिवो निजे स्वीयेऽपि शरीरे आत्मना स्वेन द्वितीयो द्विसंख्यापूरको जयति वर्धते । एका गौरी द्वितीयस्तु स्वयं भगवान् इत्येकस्मिञ्शरीरेऽर्धनारीश्वरोऽभ- दित्यर्थः । सुभगकरणेति 'आयसुमग-' इति करणे ल्युन् । 'अरूपित्-' इति मुम् । आत्मनाद्वितीय इत्यत्र 'भारमनश्च पूरणे' इति तृतीयाया अलुक् । चिरमिति । अनया गौर्या चिरं तपसिवा तपश्चरित्वा हरस्य मूर्तिः शरीरमधैं फलं चक्रे कृतम् । गौर्या तदर्धमाप्तेः । यदि प्राप्यते तत्फलम् । अर्धे च फलदं कृतम् । तदर्धत्व फलदातृत्वात् । 'मूर्तः' इति पाठे कायस्यार्थे पलमधु च फलदमित्यर्थः स्फुट एव । तपसित्वेति तपश्च- रतीत्यर्थे 'कर्मणो रोमन्यतपोभ्यां वर्तिचरोः' इति क्यड् । 'क्यस्य विभाषा' इति पलोपः । 'वृष-' इति पाठ वृषो वृषमः । विषधरो वामुकिः । 'मतिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः । कदरस्सि इति । 'फतरस्मिन्पुनः संनिवेशे भगवत्याः सर्वमहलायाः पा- णिप्रहंणमङ्गलमासीत् [इति च्छाया । इद फतरस्मिन्कुत्र । संनिवेश: स्थानम् । सर्वमङ्गला गौरी । ओषधिप्रस्य हिमालयस्य पादशैलः । नगराजो हिमालयः । संप्रदाता १. 'सहासमू'.

·२७२ काव्यमाला। संप्रदातरि महौषधीमये भूधरे सुखमुवाह पार्वतीम् । मुंढकङ्कणफणीन्द्रनिर्भयां तारकेश्वरकिशोरशेखरः ॥ ३४॥ रामः-आं देवि, इहैव पितरि निजतुहिनसंपत्कल्पितहेमन्तविभ्रमे गौरी । निर्मदभुजंगभूपणमभीपणं प्रियकरं भेजे ॥ ३५ ॥ सीता--(सस्मितम् ।) अजउत्त, अवि एदस्सिं जेव्व मअणतणुदहण- वइअरणिरप्पणो फुडमविस्ससन्तीए गोरीए चन्दचूडो संघडिदो णिअस- रीरेण । रामः-(विहस्य ।) आं देवि, एतस्यां हि तुपारभूधरशिरःसोम्नि प्रियार्धेन च स्वेनार्धेन च तादृशे पशुपती वृत्तेऽर्धनारीश्वरे । शेपेणार्धयुगेन सप्रहसनं गौरीसखीभिस्तदा , चक्रे दक्षिणवामयोविनिमयादन्योऽर्धनारीश्वरः ॥ ३६॥ । सम्यकप्रदानकर्ता । संप्रदातरि सतीत्यर्थः । तारकेश्वरचन्दः । किशोरी पालः । स शेखरं यस्य स हरः मुग्धकङ्कणसपीभयमन्यां गौरी सुखं यया स्यादेवमुराह परिणयति स्म । अमृतरस्मेलित्वेऽपि कन्यादातुर्हिगमयतान्महौषधीयत्वाच सो निःरादास्तेन स्वभयंमन्याया गार्याः सुसपरिणय इति भावः । किशोरो पालकेऽपि स्यार' इति शाश्वतः हेमन्तस्य विश्रमो पिलासो यस्य तस्मिन् । हेमन्ते संपी निर्मदा भवन्तीति , प्रसिद्धिः । अमीपणमभयंकरम् । प्रियकर हरदस्तम् । अन्नउत्तेति । 'भार्गपुर, अध्येतस्मिन्नेव मदंनतनुदहनव्यतिकरनिरात्मीयः स्फुटमविश्वसन्त्या गोर्या चन्द्र:- संघटितो निजशरीरेण' [इति च्छाया । इह व्यतिकरः संपन्धस्तेन निरामीयोऽस्तीयः । 'करणिपणो' इति पाठे निष्पन्नवरः । प्राकृते निपातानियमः । चन्द्ररो हाः। एतस्पामिति । एतस्यां हिमालयतिरःसीमायां ताशे प्रसिद्ध पशुपती शिव प्रिया- धन स्थनार्धन च अर्धनारीश्वो गृते सति सपहसनं सहामं यया स्यादेनं सोनावशि- टेन गार्गः शिवस्य पायगेन दक्षिणगमयोविनिमयादन्योन्यपरीदिन्योऽर्धनारीश गोरीससीमियो । मृत इलः । दक्षिणेन गौरी, यामेन शंका इनि निमः । आ एष दासः । अथै नार्या अर्धनारी सा इशारा यस्य सोऽधनारोगरः । न तु अप नागे गति ममार्ग त्या शासन फर्मधारयः । एवं दिशापि गति अर्धनारोहपर १. 'गर'; 'मुग्ध'.

·२७४ . काव्यमाला। अपि च। - स्वेदावामकुचमण्डलपत्रमङ्ग 'संशोपिदक्षिणकराङ्गुलिभस्मरेणुः । स्त्रीपुंनपुंसकपदव्यतिलेवनी वः शंभोस्तनुः सुखयतु प्रकृतिश्चतुर्थी ॥ ३९ ॥ (अन्यतश्च दर्शयन् ।) आधत्ते दनुसूनुसूदनभुजाकेयूरवज्राङ्कुर- व्यहोल्लेखपदावलीवलिमयैरङ्गैर्मुदं मन्दरः । आधारीकतकूर्मष्ठकषणप्रक्षीणमूलोऽधुना : जानीमः परतः पयोधिमथनादुच्चैस्तरोऽयं गिरिः॥ १० ॥ तिर्यग्मावेन परिधानात् । तद्वोढुं शील यस्य सः । ताच्छीलिको णिनिः । 'उपवीतं यज्ञ- सूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे। प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥' इत्यमरः । यस्यार्धनारीश्वरस्य तृतीयं चक्षुः अर्धे शिवस्वरूपाधैं जगद्दाहव्यसने विसमरं प्रसरणशीलं ज्योतिवलनस्वरूपम् । व्यसनमासक्तिः। अर्धं च पार्वतीस्वरूपे स्त्रीत्वात् विश्वदाहेन जाता या कृपा तया उद्यद्वाप्पं यस्य तादृशम् । ज्योतिप्पियोरन्योन्यवेगयोः प्रहत्या' संश्लेषण सिमसिमारूपशब्दं कर्तुं शीलं यस्य तादृशमस्ति । अग्नौ तु स्वल्पजलसंयन्धा- 'सिमसिमाशब्दः स्यात् । सिमसिमेत्यव्यक्तानुकरणम् । स्वदेति । हरस्य तनुः सुख- यतु । स्त्रीपुनपुंसकानां पदं स्थानं तस्य व्यतिलहनी अतिक्रामिका । त्रितयस्यापि वक्तु- मशस्यत्वात् । अर्धनारीश्वरतनुर्न स्त्री। सेश्वरत्वात् । न च पुरुषः । सस्तीकलात् । नापि नराकम् । सेश्वरस्त्रीकत्वात् । अत एव चतुर्थी प्रकृतिः । चतुर्ये लिहमित्यर्थः । 'प्रकृतियोनिलिङ्गयोः' इति विश्वः । कीदृशी तनुः । हरेण शृङ्गारितया गृहीतगीरीस्तनतटे सात्त्विकभावाविर्भावादुत्पन्नस्वेदेनार्दो वामकुचमण्डलपन्नभयो वामस्तनमण्डलपावली 'तत्संशोपी दक्षिणकरागुलिभस्मरेणुयंत्र सा । आधत्त इति । अयं मन्दरो गिरिभेदः अर्मुदमाधत्ते । यद्वा अनैलक्षितः । कीदृशैः। दनुसन्र्दानवस्तासूदनो विष्णुस्तस्य पाहु- स्थितकदणदीरकारसमूहस्य उष्टेखपदावली विदारणत्यानपतिरेव बलिरदरावयवनि. पली तन्मयः । उलेखो विदारणम् । पदं स्थानम् । विष्णुना जलधिमयनार्थ याहुभिर्यद्धा कूर्मपृष्ठे मन्दरो तस्तदा तदा हीरकैरेव लक्ष्यत इति भावः । समुद्रमथनावसरे भाषा- रोहतं मयनपायीकृतं यत्मपृष्टं तस्य कपणेन घर्षणेन प्रक्षीणं शशीमतमपचित मूलं यस्य तारो यतः अतः पयोधिमयनात्परतः पुमय गिरिकस्तरोऽत्युच इति जानीमः। १. 'पत्रमदी-.२. 'लहनीया'. ३. 'अप्रतश्च'.

·२७५ ७ अङ्कः अनर्थराववम् । • - . रामः---(निवर्ण्य सस्मितम् ।) तत्ताहक्मणिराजरज्जुकपणं संरूद्धपक्षच्छिदा- घातारुंतुदमप्यहो कथमयं मन्याचलः सोढवान् । एतेनैव दुरात्मना जलनिरुत्थाप्यं पापामिमां लक्ष्मीमीश्वरदुर्गतव्यवहतिव्यस्तं जगन्निमितम् ॥ ११ ॥ सीता--(सोद्वैगन् ।) इमिणा ज्नेव मत्थुसेसीकिददुद्धसाअरेण चन्द- मुद्धरिअ पउसिदमत्तुगो इत्थिआनणस्स उवरि चारहली विदत्ता । (सर्व हसन्ति।) नत्तादगिति । तसिद्धम् । तागतिगुणवत् । फणिराजो वामुकिः । स एव रज्जुर्म- धनदोरकम् । कपणं घर्षणम् । संस्ट उपचितः । पक्षच्छिदा पक्षच्छेदः । इरितो वा' इत्यत् । घातः किणः । अरंतुद प्रणव्ययाकरम् । नवमरून घर्षणाहुःखं भवत्येवेन्यनु- मवसिद्धम् । 'विध्वरूपोस्तुदः' इति खश । 'अपिदजन्तस्य-' इति मुम्, सलोपश्च । मन्याचलो मन्दरः । सोढवान्कयम् । निष्फलमिन्यर्थः । यद्वा केन प्रकारेण । अशक्य- खात् । कुतस्तनिरर्थकमित्यत आह-एतेनैव मन्याचलेन समुद्रादिमां लक्ष्मीमुत्याप्य इदं जगदीश्वरदर्गतव्यवहारेण व्यस्तमाकुलं निमितं कृतम् । लक्ष्म्या अनुत्पत्ती जगदेक- प्रकृति स्यात् । न तु कोऽपि दुर्गतः कोऽपीश्वर इति । स्त्रीनिन्दाममहमाना सीता च. न्द्रात्याप्तसंतापा पुरुषमपि चन्द निन्दयितुं स्वं लक्ष्योत्याह-इमिणा उजेदेति । 'अनैना मस्तुपीकृतदुग्यसागरेण चन्द्रमुदृत्य प्रोपितभर्तकस्य वीजनस्वोपरि चार- दली विस्तीर्णा' [इति च्छाया।] इह मस्तु तऋविशेषो दबिजलम् । 'घोल' इति प्र- सिद्धम् । 'मण्डं दधिमवं मस्तु' इत्यमरः । तया च निःसार इत्यर्थः । चारहलो पीरूपम् । देशोशब्दोऽयन् । ननु सीतायाः स्वात्मानमुद्दिश्य मन्दं पापालम्म: (१) तया च तस्याः प्रोषितपतिकात्वमनुपपनम् । तया हि मरतः-'कुतश्चित्कारणाद्यस्याः पतिर्देशान्तर गतः । दत्त्वावधि मृशाः सा मवेटोषितमर्वका ॥' इति । उच्यते-प्रोपितम फेति विरहिण्या उपलक्षणम् । विरहिणी च कान्तसहमताप्तवती विप्रलम्भरममनुमवन्ती पालं क्षिपतीति स्थितिः । इदं च सीतायामप्यभूदेवेत्युपपन्नम् । यद्वा मागाहेममृगवधायें तद्धारणमेवावधि दत्ता गमे देशान्तरं गतवनि मवस्येा तदा मीना प्रोपित केति । यद्वा प्रोश्तिा नाम नवमी नायिका । अटी नायिका इत्युपलक्षगन् । सा च सीतव । तमुक्तं भरते-'प्रवासोऽन्यत्र गमन भर्नुस्तद्य विशेषणम् । मोनां च फयमाचटे जनः प्रोपितमकान् ॥ अन्तभावमयद्भिः पश्यद्भिर्जनकामनाम् । प्रोपिता नाम नवमी नापिरागत्युदात्तम् ।। आयोध्यास्य गृहिणी राक्षसेन प्रशामिना । प्रवाग्विलन्यानो ..'साय समभ्रमम्'.

·१७६ का०५.ला। विभीपण:-(तदेव रामसूक्तं भावयन् ।) अहह । प्रक्षेप्तुमुदधौ लक्ष्मी भूयोऽपि वलते मनः । । किं तु प्रक्षिप्त एवायं पुनरायाति चन्द्रमाः ॥ ४२ (विमृश्य चाकाशे।) कस्मैचित्कपटाय कैटभरिपूरःपीठदीर्यालयां देवि त्वामभिवाद्य कुप्यसि न चेत्तत्किंचिदाचक्ष्महे । यत्ते मन्दिरमम्युजन्म किमिदं विद्यागृहं यच्च ते नीचान्नीचतरोपसर्पणमपामेतत्किमाचार्यकम् ॥ ४३ ॥ लक्ष्मणः-(सहासम् ।) हन्त, मुरासुरमभटीतूर्यतालनर्तकी सकलरा- जकुलखलीकारखजूला साहसिकजनसहस्त्रशस्वान्धकारखेलनखद्योती म- धुमथनजीमूतविलासविद्युल्लता किमेवमुपालभ्यते । इयं हि गुणवद्भिः सह संगममुच्चैः पदमाप्तुमुत्सुका लक्ष्मीः । वीरकरवालवसतिर्धवमसिधाराव्रतं चरति ॥ ४४ ॥ भवेत्सीताथ नायिका ॥' इति । सूक्तं सुवचनम । 'तत्ताहक्मणिराज-' इति । मनः कर्त । पलते लगति । किं तु प्रक्षेपोऽस्या अयुक्तः। चन्द्रः प्रक्षिप्तोऽप्यायाति । यतः सूर्याचन्द्र. मसी पश्चिमसमुद्रं प्रविश्य पूर्वसमुद्रेणोत्तिष्ठत इत्यागमः । कस्मैचिदिति। हे देवि लक्ष्मि, चेद्यदि न कुप्यसि तदा त्वामभिवाद्य नत्वा किंचिदाचक्ष्महे धूमः । कीदृशी। कस्मैचिलपटाय । वनेन लोकविश्वासार्थमिति भावः । कैटभरिपुर्विष्णुस्तस्य हदयपी. ठमेव दीर्घचिरकालीन आलयो निवासस्थानं यस्यास्ताम् । यत्ते मन्दिरं गृहमम्युजन्म पद्म फिमिदमन्तः कुटिलपत्र संनिवेशं विद्याभ्यासस्यानम् । अत एव त्वयि कुटिलतेति भावः । यच ते नोचाभीचतरस्योपसर्पणं तत्तिमपां जलानागाचार्यक्रमाचार्यत्वम् । उपदेष्टतमित्यर्थः । यथा आपो नीचानोचतरं यान्ति तथा खमपीति भावः । अयमाशयः- हरिवक्षसि यघिरावस्थान तोकविश्वासार्थम् । पये च नीचतरोपसर्पणाध्ययनाय जलसनिधानार्थितपा चिरावस्थानम् । अन्यत्र चाभगमेति । माटो तूर्गम् । 'मलहली' इति प्रसिद्ध ती ययुद्धकाले ताब्यते । गजमुलं राजप्तमहत्तस्य सलो कारः परिमवस्तत्र सर्जूला कण्डूदायिनी । राज लातीति सर्जरा । 'मातोऽनुपसर्ग कः' । भारमनिरपेक्षं फर्म माहतम् । साइमेन दोयो । तेन दान्यनि-' इति टर । साह- सिकः । तेशं समान्धकारे कृपाण तमसि रोलने प्रोडायो सयौता ज्योतिरिहणपा। अन्यापि पोतो तमसि सेलतीनि ध्वनिः । लामोनिमितकमेव सादिमहरामति भारः । मधमपनो विष्णुः स एव जोमतो मेयः । राघोतोत्र गिता च घायल्य- 7. महारमटी', २. 'साहसिकमदय-., ।

·७ अङ्क] अनर्घराचवम् । २७७ सीता-(साभ्यसूयमिव ।) णिअदेव्वदविलासविआरालसो लोओ ल- च्छीदेवीए दुजसवअणाई गाएदि । (पुरो दर्शयन्ती।) को एसो दीसदि दि- असकूडीकिदजोहाविच्छद्दपडिरूवो गिरी। विभीपण:-देवि, सोऽयं कैलासशैलः स्फटिकमणिभुवामंशुमालैज्वलदि- श्छाया पीतापि यत्र प्रतिरूतिभिरुपस्थाप्यते पादपानाम् । यत्रोपान्तोपसर्पत्तपनंकरघृतस्यापि पद्मस्य मुद्रा- मुद्दामानो दिशन्ति त्रिपुरहरशिरश्चन्द्रलेखामयूखाः ॥ ४५ ॥ रामः-हन्त, शतधा दृश्यमानोऽपि न चक्षुरकौतुकं करोति। गिरिः कैलासोऽयं दशवदनकेयरविलस- न्मणिश्रेणीपत्राङ्कुरमकरमुद्राङ्कितशिलः । अमुम्मिन्नारुह्य स्फटिकमयसर्वाङ्गविमले निरीक्षन्ते यक्षाः फणिपतिपुरस्यापि चरितम् ॥ ४६ ॥ स्फोरणाय । उच्चः पदं महोत्कर्षेण (महोत्कर्षम्) 1 करवालः सद्गः । ध्रुवमुत्प्रेक्षे । असिधारातनमसिधारायां संचरणरूपं प्रतमित्यर्थः । चरति करोति । णिअदेवेति । 'निजदेवदुविलासपिचारालसो लोको लक्ष्मीदेव्या दुर्यशोवचनानि गायति । क एप दृश्यते दिवमाटोकृतज्योललाविच्छदप्रतिरूपो गिरिः' [इति च्छाया । इद्द देवं भाग्यम् । दालासो दुविधाकः । विच्छदः समूहः । प्रतिरूपस्तुभ्यः । सोऽयमिति । सोऽयं के- लासनामा शलः । अस्तीत्यध्याहार्यम् । यत्र भले पादपानां वृक्षाणां छाया स्फटिकां- शुजालेः पोताप्यपटुनापि प्रतिप्रतिभिः प्रतिविम्महत्याने व्यक्तीक्रियते । शून्यनमी- भागे स्फटियकिरणरेष प्रक्षन्छाया नाशिना । स्फटिकमुवि तु प्रतिपिम्मेन रावत इत्यर्थः। गिरेरत्युचतया वैपान्तगमनम् । कगे हलो रश्मिश्च । एतं पिकामितं वितं च । पप्रमन्जम् । मुदा संकोचः । विशुदगे महेशः । लेग्या कला तस्या मयूवाः किरणाः । प्रशासममूर्यकिरणसमीपस्थितान्यांप पानि अनिमनिनियालमहादेवमस्तास्थचन्द्र. फिरणा मुद्रयन्तीति भावः । गिरिगिति। फेयरमा दम् । पार पावली । मार- पिस्तम्य मुद्रा निनादिता गिरा यस्य म । अमुमिन्नत्यागे स्फटिकमय- गरिमले भारच यक्षा: पगिनिपुग्णारि बामुकिनगरस्य पातालस्थापि याहार पश्यन्ति । अगुणवान् । यद्वा अतिमिटर टिगतेजमा वक्षस्तेज.प्रमरणस्थानिपन्या- 1. 'एलमानन क्षः'यमानो न यक्ष.'.

·अपि च। दशमुखभुजदण्डमण्डलीनां दृढपरिपीडनपीतमेखलोऽयम् । जलगृहकवितर्दिकासुखानि स्फटिकगिरिगिरिशस्य निर्मिमीते ॥ ४७ ॥ विभीपण:--(सीतां प्रति ।) देवि, दृश्यन्ताममी कैलासाद्रितटीपु धूर्जटिजटालंकारचन्द्राकर- ज्योत्स्नाकन्दलिताभिरिन्दुटपदामद्भिर्नदीमातृकाः । गौरीहस्तगुणप्रटद्धवपुपः पुप्प्यन्ति धात्रेयक- भ्रातृत्नेहसहोढपण्मुखशिशुक्रोडासुखाः शाखिनः ॥४८॥ अपि चास्य नित्यमधित्यकावासी परमेश्वरः। सहस्राक्षैरङ्गैर्नमसितरि नीलोत्पलंमयी- मिवात्मानं मालामुपनयति पत्यौ मखभुनाम् । जिघृक्षौ च क्रीडारमसिनि कुमारे सह गणै- हसन्वो भद्राणि द्रढयतु मृडानीपरिटढः १.४९ ॥.. दिति भावः । दशमुखेति । दशमुखस्य रावणस्य भुजदण्डमण्डलीनां दृढपरिपीडनेन गाढयन्त्रणेनं पीता दुर्थलीकृता मेखला यस्य सोऽयं कैलासो महादेवस्य सलिलएह 'जलहरी' इति ख्यातं तदेव वितर्दिका वेदिका तरसुखानि निर्मिमीते ददाति । माड् माने । शंपः शुः । 'भृत्रामित्' इतीत्त्वम् । जलनाड्या रावणभुजमण्डलीयन्त्रणेनोवंग- • मनाद्धारागृहसुखमिति भावः । “स्थाद्विनर्दिस्तु वेदिका' इत्यमरः । कैलासति । अमी शाखिनो, वृक्षाः फैलासपर्वतस्य तटीपु पुष्प्यन्ति पुष्पवन्तो भवन्ति । महादेवजटालं. कारोभूतो यश्चन्द्रादुरस्तस्य ज्योत्स्नया कन्दलिताभि: पल्लविताभिरिन्दुदृपदां चन्द्रकान्त- मणीनामद्भिर्जलैनदोमातृकाः । नदी माता परिपालिका येषां ते । चन्द्रकान्तप्रसरणज- लप्रवाहो नदीत्वेन रूपितः । गौर्या हस्तगुणेन भद्रकहस्तकर्मणा प्रवृद्धवपुषः । अत एव' धात्रेयफभ्राता कार्तिकेयः । तन्मात्रा गौर्या शाखिनां पोषणात् । घात्री उपमाता गौरी। धात्रेयकमारनेहेन हेतुना सहोदं सहप्राप्त पण्मुखशिशुक्रोडासुखं यैस्ते। यादृशं सुखं गौरीत: पण्मुखेन लब्धं तादृश शांखिभिरपि तेस्तेन सहैव लब्धमिति भावः । गिरेप- रिभूरधित्यका । 'उपत्यकादेरासमा भूमिरुर्वमधित्यका' इत्यमरः ।, सहस्राक्षरिति । सहसमक्षीणि येषु तादृशैरङ्गैः काय वयर्नमसितरि नतिं कुर्वति सति भखभुजां पत्यो इन्द्रे आत्मानं स्वं चक्षुषां नीलोत्पलसाम्या नीलोत्पलमयोमित्र मालारूपामुपनयति सति १ 'मण्डलीभिः. २. 'निविडनिपीडन'. । - ·७ अङ्क अनवरायवम् । किच यन्नाव्यभ्रमिपूर्णमानवसुधाचक्राधिरूढे भृशं मेरौ पार्श्वनिविष्टवासरनिशाचके परिभ्राम्यति । नैनस्यस्तडितो भवन्तु शतशो दृष्टा हि जाताः कथं तामस्योऽपि स वः पुनातु जगतामन्तेष्टियज्वा विभुः ।। ६० ।। लक्ष्मण:- जयति परिमुपितलक्ष्मा भयादनुपसर्पतेव हरिणेन । इह केसरिकरजाकुरकुटिला हरमौलिविधुलेखा ॥५॥ सीता--(सपरिहासम् ।) एदस्स दंदसूअणरकरोडिमुण्डमालामण्डणस्स मसाणवासिणो मूसणता जेव्व रोहिणीवल्लहस्स कलहो, किं तवस्सिणा कुरङ्गएण। त्रीहारमसिनि कुमारे कार्तिकेये तां च पद्ममालाश्रमेण जिघृक्षी ग्रहीतुमिच्छी सति हसन्सन् मृहानीप्रभुमहेशो वो युष्माक कल्याणानि द्रदयवित्यर्थ. । नमसितरीति 'नमो वरिव-' इति क्यच् । 'यस्य हल' इति यलोप. । परिदृढः प्रभुः । 'प्रभो परिवृद्ध.' इति निपातनम् । यन्नाव्योति । स भगवान् अन्तेष्टिरन्तयज्ञः प्रलयनामा तस्य यज्वा याज्ञिको विभुः सर्वव्यापी महादेवो वो युष्मान्पुनातु । यस्य प्रलयार्थ नाट्ये भ्रम्पा मण्ड- लीभ्रमेण पूर्णमान भ्रमित यद्भचक्र तत्राधिरूढे मेरौ सुमेरो अत एव भृशमन्यर्थं श्रा- म्यति सति तेजस्यस्तेजोविकारास्तडितो विद्युतो भवन्तु । हि यतस्ता. शतशो बहुधा दृष्टाः । तामस्यस्तमोविकारा अपि तहितः कथ मवन्तु । अदृष्टपूर्वत्वात् । तथापि दृश्यन्त इत्याश्चर्यम् । ननु कथ तैजत्यस्तामस्यश्च तडितो भवन्तीत्यत आह- मेरी कीहो । पार्थे समीपे निविटाभ्या दिनरानिभ्या विन करे । अयमाशयः-- परमेश्वरनाट्येन परिभ्राम्यति सुमेरौ समीपस्थितदिवसरान्योरपि भ्रमणेन यथाक्रम तेजस्यस्तामस्यश्च तडितो जाता इति । नयतीति । इह फैलासतटीम्मी शिवशिरः- शशिलेखा जयति । कीरशी । सिंहनखाप्रवनुटिला वा । अत एव सिंहनखभ्रमज- न्यत्रासादनुपसर्पतेव पलायमानेनेव हरिणेन परिमुषित त्यक्त लक्ष्म फलदो यस्य तादृशी। हरिणेनेति 'प्रत्यादिभ्य उपसल्यानम्' इति द्वतीया । करजो नखः । अनुपसर्पतवेत्यत्र इबशन्द उत्प्रेक्षायाम् । अन्यथैव स्थिता इत्तिवेतनात्येतरस्य वा । अन्यथोत्प्रेक्ष्यते या तु तामुत्प्रेक्षा विधुपाः ।। मन्ये शङ्के ध्रुव प्रायो नूनमियरमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शन्दरिक्शन्दोऽपि ता॥ इति दण्डी । वस्तुतस्तु-हाशिरःस्थितयन्द्रलेसायां पलको न वर्तत एपेति तनोत्प्रेक्षा । एदम्सेति । एतम्यं ददारनरकटिमुण्डमाला- १. 'पार्थनिवेमि-पार्थनिवासि- ·मा। 1 विभीपण:-(विहस्य ।) शङ्के, भगवानपि न मृगाङ्कमलंकारकामः क- लयति । तथा हि। सहचरपिशाचपरिपत्प्रसत्तये कामचारतो रजनीम् । कारयितुमिव कपाली शिरसि निशाकरमयं वहति ॥ ५२ ॥ (सर्वे हसन्ति ।) रामः-(सबहुमानम् ।) श्रीकण्ठस्य कपर्दवन्धनपरिश्रान्तोरगग्रामणी- संदष्टां मुकुटावतंसकलिकां वन्दे कलामैन्दवीम् । या विम्वप्रतिपूरणाय परितो निप्पीड्य संदंशिका- यन्त्रेणेव ललाटलोचनशिखिज्वालाभिरावर्त्यते ॥ १३ ॥ (पुष्पकं प्रति ।) विमानराज, मनानम्यताम् । आलोकयतु मैथिली सुमेरु- शिखराणि । विभीपण:-(सीतां प्रति ।) देवि, पश्य पश्य । मण्डनस्य श्मशानवासिनो भूषणतैव रोहिणीवल्लमस्य कलङ्कः, कि तपस्विना कुरगण' [इति च्छाया।] इह दंदशकः सर्पः । नरकरोटिब्रह्मकपालास्थि । 'सहआ' इति प्रसिद्धा । रोहिणीवल्लभश्चन्द्रः । तपस्विना वराकेण । कुरङ्ग कणाल्पहरिणेन । अल्पाय कन् । 'भूषणताविलम्पनमेव' इति पाठे अलंकरणतारूप विडम्पनं धर्षणमेव । कलङ्क इत्यर्थः ।' कलयति धारयति । सहचरो द्वितीयः । परिपत्समूहः । प्रसत्तिः प्रसन्नता । कामचारत इच्छातः । पिशावानां रात्रिचरत्वाचन्द्रोऽप्ययं निशां करोत्वितिकृत्वा शिवश्चन्द्रं व- हति । एतदेव निशाकरपदोपादाने पीजम् । इवेत्यत्प्रेक्षायाम् । समहुमानं सादरम् । श्रीकण्ठस्येति । ऐन्दवीमिन्दुसंपन्धिनी कलां वन्दे नमामि स्तामि वा । श्रीकण्ठस्य शिवस्त्य कपर्दपन्धनेन जटाजूटसयमनेन परिश्रान्तो य उरगप्रामणो: सर्पराजो वासुकि- स्तेन संदष्टां कलिताम् । अवतंसो भूपणम् । फलिमेव कलिका। या फला यिनप्र- तिपूरणाय अर्थाधन्दस्य संपूर्ण मण्डलं कर्तुं संदशिका 'संहामी' इति प्रसिद्धा सा.घ यासुकिरेव तद्पयन्त्रेण निप्पीय यन्त्रयित्वा मदेशस्य ललाटलोचनग्वालाभिरावते दीमियत इयं । अन्यदपि हिरण्यादिकं किंचित्पाणाय मंदशिया भृत्लामिभिरावीत इति ध्वनिः । 'प्रामणोनापित प्रमी' इनि विधः । 'उप्र: कपदी श्रीकण्ठः' इत्यमरः । १. 'तयादि' इति पुस्तकान्तीपु नारिन. २. शिरोनिशाकर'. ३. 'उरक्षम्यताम्'; 'उताम्यताम्'. ४. 'भालोफयतु'.

·२८१ . ७ अङ्कः]. अनर्घराघवम् । 'मेरोमदुरयन्ति संमदमधःसंपातिभिज्योतिपा- माटोपैविटपोपरिस्थिततरुच्छायाभृतोऽधित्यकाः । निप्पीतामु च मासि मासि विबुधैरिन्दोः कलासु क्रमा- दुद्दामछवमानलाञ्चनमृगच्छिन्नारदर्भाडराः ॥ ५४ ॥ लक्ष्मण:-(सीतां प्रति ।) एतामु पर्वतनितम्बतटीपु पश्य मध्यंदिनेऽपि हरिचन्दनवाटिकेयम् । पक्षस्थितामणिबिम्बतयातिदीर्घ- च्छायावितानमधुरा मुदमादधाति ॥ ५५ ॥ अपि च। भूमेः स्वर्णतया फलोत्तरतरुस्मेरस्य मेरोस्तटी- सीमन्तोऽयमनूरुसारथिरथप्रस्थानघण्टापथः । अस्मिन्नुद्भियते कथंचन हयैरुद्दामचण्डातप- ज्वालाजालविलीनकाचनशिलाजम्बालमग्नः प्रधिः ॥ १६ ॥ 'कपर्दोऽस्य जटाजूटः' इत्यपि । उन्नम्यतामूर्ध्व गभ्यताम् । मेरोरिति । अधित्यकाः पर्वतोर्श्वभूमयः । मेरोः संमदं हर्ष संपदं शोमा वा मेदुरयन्ति उपचित्तीकुर्वन्ति । की. दृश्यः । अधःसंपातिमिरधःसंचारिभिः सूर्यादीनां ज्योतिषां तेजसामाटोपः समूहेतुभूतः शाखोपरिस्थिततरुच्छायां विप्रति यास्ताः । यदा ज्योतिरूवं तदरपच्छाया, यंदा घा- घस्तेजस्तदोपरिच्छायर । अत्र च मेरोरुचतया शैलाप्रस्थितक्षाणामधो ज्योतिषामाटो. पादूर्ध्वमेव च्छाया । तेन च्छायानां स्थिरस्वमिति भावः । मासि मासि प्रतिमासम् । "पहनोमा-' इत्यादिना मासशब्दस्य हलन्तो मास्आदेशः । निप्पीतासु मक्षितासु'। यापर्यायपीतस्य सुरेहिमांशोरिति । विबुधैर्देवैः । उद्दाम उद्भटः । मृगस्योद्दामत्वं प्रति- पन्धकचन्द्रमक्षणात् । दर्भः कुशः । एतास्विति । नितम्बः फटकम् । 'कटकोऽस्त्री नितम्बोऽ। इत्यमरः । मध्यंदिने दिनमध्ये 1 मध्यशब्दादीणादिको दिनप्रत्ययः । हरिचन्दनं देवदारभेदः । पक्षः सुमेरोः पार्थम् । घुमणिः सूर्यः । छाया प्रतिविम्यम् । वितानी विस्तारः । मधुरा मनोज्ञा । अन्यत्र प्रात:सायंकालयोवृक्षच्छाया दीर्घा । अत्र तु रवः पार्थस्यतया मध्यारेऽपि सा दीर्घति इति भावः । भूमेरिति । अयं मेरो- स्तटीसीमन्तस्तटीरेखा । स्त्रीकेशरचनारेषायां सीमन्तशब्दो मुख्यः । इह तु लक्षणया रेखामा प्रयुक्त इति । भूमेः स्वर्णतया फलोत्तमः पालप्रधाना ये तरवस्तः स्मेरस्य 1. मूलपुस्तकेष्वयं श्लोकः 'भूमेः स्वर्णतया-' इन्यायप्रिमश्लोकादनन्तरं वाते. ..

·२८२ काव्यमाला। (निरूप्य च सहस्मितम् ।) कथमुपर्युपरि पुष्करावर्तकानभ्रमुवल्लभः। (विमृश्य). अद्याचं विबुधेन्द्रवान्धववधूसंमुक्तसंतानक- स्त्रग्दानीममरावती विहरते निर्वैरभैरावणः । यं दोर्मात्रपरिच्छदो युधि मुदोत्क्षिप्य प्रतीच्छन्मुहुः संतेने दशभिनिजैरपि मुखैः साराविणं रावणः ॥ ५७ ॥ सहासस्य । स्वर्णादिप्रदेशे तरूणां फलोपचय इति प्रसिद्धिः । अनुरुसारथेः सूर्यस्य स्थानां प्रस्थाने गमने घण्टापथो राजमार्गः । अस्मिन्सीमन्ते हयैर वैः अर्थादादित्यस्य प्रषिश्चक्रान्तः कथंचन कष्टसृष्टया उद्रियते उत्तोल्यते । उद्दामा उद्भटा या चण्डातप- ज्वाला सूर्याचिस्तस्याः समूहस्तेन विलीना आवर्तिता । द्रवीभूतेति यावत् । काञ्चन- शिला सुवर्णप्रस्तरः । सैव जम्बालः कर्दमः । तत्र ममः । तथा च कर्दमममत्वाकटेनो- नियत इति भावः । 'घण्टापथः संसरणम्' इत्यमरः। 'नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान्' इति च । उपर्युपरोति 'उपर्यध्यसः सामीप्ये' इति द्विरुक्तिः । पुष्करावर्तकान्मेघभेदान् । 'पुष्करावर्तका मेघाः पुण्ययारिप्रवर्षिणः' इति ज्योतिःशास्त्रम् । ' 'उभसर्वतसो:--' इत्या- . दिना द्वितीया । अम्रमुवल्लम ऐरावतः । ऐरावतस्य पुष्करावर्तको वाहनमिति प्रसिद्धिः । अद्यायमिति । ऐरावण ऐरावतः नि शत्रुशून्यं यथा स्यादेवममरावतीमिन्द्रनगरी विहरते । भ्रमतीत्यर्थः । कत्रभिप्राये तट् । विबुधेन्द्र इन्द्रस्तस्य बान्धवो मिमं देवा- स्तेपो वध्वोऽप्सरसस्ताभिः संभुक्तमुपभुक्तं संतानको देववृक्षौ देवपुष्पं वा तस्य सग्दाम संगेव । वाशनिन्यायात् । यद्वा सजो मालाया दामसमूहः । यद्वा सजा दाम वेष्टनं यन्न तादशीम् । यमैरावणं दोर्मात्रपरिच्छदो भुजैकसहायो रावणो युधि सङ्गामे मुदा हणोरिक्षप्यो नीला वारं वारं प्रतीच्छन्सन् स्वीयैर्दशभिर्मुखैः साराविणं संभ्य रवं संतेने वितनुते स्म । साराविणमिति 'अभिविधी भाव इनु' । 'अणिनुषः' इति स्वा. धेऽणि 'इनण्यनपत्ये' इति प्रकृतिभावान टिलोपः । 'संरावो बहुभिः कृतः' इत्यमरः । ननु 'दामहायनान्ताच' इत्यत्र 'संख्याव्ययादेः' इत्यनुवर्तते तरकथं दानीत्यत्र टीम् । मैवम् । 'टायमाभ्यामन्यतरस्याम्' इत्यतोऽन्यतरस्यां प्रहणादसंख्याव्ययादेरपि 'दामहा. यनान्ताच इति दीयो विधानात् । विहरत इत्यत्र यद्यपि विपूर्वस्य हरतेरकर्मफत्वम् । 'वि- हरति हरिरिह सरसि वसन्ते' इत्यादी तथा दर्शनात् । तथापि तत्र फ्रीसमर्थतयां विहरतः प्रयोगः । भत्र तु भ्रमणातयो । तथा च समर्मकत्वमेव । भ्रमणार्थना च धातोरनेफा. र्थत्वात् । 'उपसर्गेण धात्वर्थो पलादन्यत्र नीयते'. इति न्यायाद्वा । न च विहरते: श्री. पा रूढेस्तत्यागे रुठिच्युतकं स्यादिति मांप्रत विहरते नार्थत्वात् । तथादि मेदिनी- ---विधारो भ्रमणे स्कन्धे लीलायां मुगतालये' इति । यद्वा देशे अत्यन्तसंयोगे १. 'गुष्करावर्तकानाम्'. करः- ·9 अः] . अनवरायम् । २८३ मुग्रीवः-सत्यमगोचरे गिरा दशकण्ठक्रीडितानि । एकके निवमन्ति ते भुनभृत कस्मै निगृहामहे वोरक्षेत्रमिय पुर्नामुमती पौलस्त्यमाविभ्रती । वाली त्वाद्वयमानमेनमपि यच्चके रुते चर्पी पश्यामः श्रवसी कृते च शृणुमस्तहनुमत्पे वयम् ॥ ५८ ॥ रामः--(सबहुमानम् ।) म कि वाच्यो वाली भुजपुलिशमूलेन देशतो दशग्रीवं यस्य प्रतिजलधि सध्याविधिरभूत् । क्यं वा निर्वाच्यः स च दशमुखो यस्य दमने मनागासीद्वालिव्ययचरितमेवोपकरणम् ॥ ५९॥ सीता-(राम प्रति ।) अजउत्त, किं उण एद दलिदकप्पूरसलाआम- रक्कगोरअ गअणङ्गणे दीसइ । 'द्वितीया । 'कारमावाध्वदेशानाम्' इति न्यायात् । तथा चामरावती प्राप्य विहार करो- तोत्यर्थ । अगोचर अविपये । एफैक इति । एक्के अनेके ते भुजबलभृतो पाहुबल. धारिणे निवसन्ति । तेगु मध्ये इत्यर्थात् । यस्मै निझामहे कु सा कुर्म । कस्मै इत्यन 'नियाग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति सप्रदानता । 'ग्रह गृह कुत्सायाम्' । इय पुनर्भूमी रावण दधाना वीरक्षेत्र वीराणा स्थानमस्ति । वालो पुनरेनमपि रावणमपि आहयमान स्पर्ध- मान यचत्रे यादृश परिभवभाजन कृतवान् । कक्षास्थमित्यर्थ । तच्चक्षुपी कृते इति कृत्वा पश्याम । श्रवसी कणी कृते इति कृत्वा शृणुम । वत्त तद्वयमल्पे अममर्था एव । श्रवणो चक्षुपी च द्वे द्वे इति श्रुत दृष्ट च । एफेनैव तु मुखेन क्थ रावणपरि- भवो वारि पराक्रमश्च वक्त शक्य । बहुभिरेव मुखवतु शक्यत इति भाव । अल्पे इत्यत्र 'प्रथमचरम-' इत्यादिना जसि सर्वनामसा । स किमिति । किं वाच्य । अपि तु वत्तुमेव न शक्य । भुज एव कुलिश वज्रम् । दशत पीहयत । प्रतिजलधि समुद्रे समुद्रे । वापसायामव्ययीभाव । रावण कक्षाया निक्षिप्य प्रतिसमुद्र वाली सध्या- वन्दन कृतवानिति प्रसिद्धि । दमने मारणे । व्यया विनाश । चरितमाचरणम् । मना- गरदेशत । उपकरण रावणधकारणमित्यर्थ । रावणजेविनाशे सति रावणवधस्य सुमरत्वादिति भार । तथा च येन वालिना रावण कक्षाया निक्षिप्य धृत स वाटी यथा नाशितस्तथैवाय रावणोऽपीति रावणस्य शीयावर्ष प्रतिपादित । अजउत्तेति । 'आर्यपुन, रि पुनरेतलतपुरशराफाखण्डगौर गगनाङ्गणे दृश्यते' [इति च्छाया ।] इह दरिता भमा । शलारा काटिका 'सराग' इति स्याता । 'छत्रादिकाष्ठीशरयो शलाका' इति मेदिनीकर । मलक इति देशी खण्डवाचक गौर शुभ्रम् । 'अवदात १ 'नियमामहे', 'निगृहामह' २ 'दधतो' .

·काव्यमाला। 1 • विभीषणः-(सीतां प्रति ।) देवि, चन्द्रलोकोपकण्ठमधिरूढो विमान- राजः । दृश्यतांच भगवानयम् । यं प्राक्प्रत्यगवागुदधि ककुभां नामानि संबिभ्रतं ज्योत्स्नाजालझलझलाभिरभितो लुम्पन्तमन्धं तमः । प्राचीनादचलादितस्त्रिजगतामालोकबीजाद्वाहि-' निर्यान्तं हरिणाङ्कमङ्कुरमिव द्रष्टुं जनो जीवति ॥ १० ॥ अपि च । - स श्रीकण्ठकिरीटकुहिमपरिष्कारमदीपाङ्कुरो । देवः कैरवबन्धुरन्धतमसप्राग्भारकुक्षिभरिः । संस्कर्ता निजकान्तिमौक्तिकमणिश्रेणीभिरेणीशां गीर्वाणाधिपतेः सुधारसवतीपौरोगवः प्रोदगात् ॥ ११ ॥ सितो गौरः' इत्यमरः । उपकण्ठः समीपम् । यमित्यादि । य हरिणाई द्रष्टुं अनो. जीवतीत्यन्वयः । कीदृशम् । प्राक् प्राची, प्रत्यक् प्रतीची, अवाक् दक्षिणा, उदक उत्तरा, एवंरूपाणि फकुभां दिशां नामानि संविभ्रतं धारयन्तम् । प्राच्यादिव्यपदेशस्य चन्द्र- सूर्यादिनिमित्तकत्वात् । यत्र प्रथममश्चति चन्द्रः स प्राक् । यत्र प्रतीपमन्वति स प्रत्यक् । यत्रावाञ्चति तिर्यग्याति सोऽवाक् । यत्रोत्तरमञ्चति स उदग्देश ति व्युत्पत्तेः । इह 'दक्षि. णस्यामवाच्येव' इति विश्वप्रकाशकोपादवपूर्वस्याश्चतेरधःप्रदेशार्थत्वात् 'भवाड्युखस्यो- 'परि पुष्पवृष्टिः' इत्यादी तथा निर्णयाइक्षिणादिग्वाचकोऽवाक्शब्द इत्यवधेयम् । ज्यो. त्लाजालस्य झलझलाभिरास्फालेः । आघातैरिति यावत् । अभितः सर्वतोऽन्धतमो गादान्धकार लुम्पन्तं नाशयन्तम् । प्राचीनात्पूर्वदेशोद्भवादितोऽस्मात्पर्वताभिर्यान्तमुय- न्तम् । आलोकवीनाद्दर्शनकारणात् । कीदृशम् । अरमिव अङ्करतुल्यम् । अन्यो- . ऽप्यकुरो पीजाहिर्निर्गच्छन्दश्यत इति ध्वनिः । 'स्यादास्फाले झलझला' इति हारा. चली । 'आलोकी दर्शनोहयोती' इत्यमरः । स श्रीकण्ठेति । सोऽयं करवान्धुचन्द्रः प्रोदगादुदितः । श्रीकण्ठस्य शिवस्य यत्किरीटं मुलं तदेव कुहिम गृहभेदो भूमीफर्म मा तस्य परिफार प्रदीपावर व नदीपालिकेत्त्युत्प्रेक्षा । भन्यस्यापि युष्टिमस्य रात्री परिष्कारः प्रदीपेन नियत इति ध्वनिः । अन्धतमसाना गान्धकाराणां यः प्रारमारः प्राचुर्य तेन फक्षिमरिः । अरोपान्धकारनायत इति भावः । निजकान्तिरेय मौक्तिफम- पिपो तया भजनानां संस्कर्ता अलंफर्ता | संपर्युपेभ्यः फोती भूगणे' इति गुट । गोर्माणाधिपतेरिन्द्रस्य मुधारसवती अमृतपास्थानं तस्य परोिगयो महानसाधिपः । 1. '' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'अपि च इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·७ अङ्गः). अनर्घराघवम् । २८५ अपि च । . प्राणायामोपदेष्टा सरसिरुहवने यौवनोन्मादलीला- गोष्ठीनां पीठमर्दस्त्रिभुवनवनितानेत्रयोः प्रातराशः । कामायुष्टोमयज्वा शमितकुमुदिनीमौनमुद्रानुरागः शृङ्गाराद्वैतवादी विभवति भगवानेप पीयूपभानुः ॥ १२ ॥ लक्ष्मणः--(विलोक्य सकौतुकम् ।) कर्णोत्तंसयवाङ्करं करतले रुत्वा हसित्वा मिथः संहूतः पुरहूतपौरयुक्तीवर्गेण कौतूहलात् । ग्रासार्तिक्षुभितोऽयमकहरिणः कुर्वीत किं किं कला- कन्यामिन्दुमयीमनस्रघटनोदाटश्लथावस्थिताम् ॥ ६३ ॥ 'रसवती पाकस्थानं महानसम्' इत्यमरः । पौरोगवस्तदध्यक्षः' इति च ।प्राणायामेति । एष पीयूपभानुचन्द्रो विभवति उदेति । सरसिरहवन प्राणायामोपदेष्टा पावने निमी. लनमीनकथकः । प्राणायामे हि नेत्रनिमीलनं मीनं च क्रियते । 'स निमीलितहमीनी प्राणायामान्समभ्यसेत्' इति स्मृतेः । यौवनोन्मादे या लीला विलासस्तदर्थे या गोष्ठी मेलकं तस्याः पीठमोऽनुनायफविशेषः । तथा च भरतः- 'पीठमर्दो विटश्चैव विदू. पक इति त्रयः । शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः ॥' इति । यथा मालतीमापये मकरन्दः पीठमर्दः । पुनः कीदृशः । त्रिभुवनवनितानां त्रैलोक्यत्रीणां नेत्रयोर्लोयनयोः । 'स्तनादीनां द्विष्ठा जातिः' इत्युक्तलास्त्रीणां यहुलेऽपि नेत्रयोरिति जात्यपेक्षया द्वित्वम् । प्रातराशः प्रातर्भोजनम् । नेत्रयोरिति द्विवचनेन तासां सुखित्वं प्रत्येकमेव ध्वनितम् । • यथा लोकाः किंचिद्भुक्त्वैव दारेषु सुखं प्रवर्तन्ते तथैता अपि चन्द्रं दृष्ट्वा कामकेलिपूरस- हन्त इति भावः । 'प्रातराशः कल्यवर्तः प्रातभॊजनमित्यपि ।' इति हारावली। कंदर्प- स्यायुष्टोम आयुर्वर्धको यागस्तस्य यज्वा कर्ता । 'ज्योतिरायुपः स्तोमः' इति, पत्वम् । भूयः किंमतः । शमितः कुमुदिनीनां मौनं तूष्णीभावस्तद्रूपा मुद्रा मोलनग्रहस्तदनुरागो येन स तया । पुनः कीदृशः । शृङ्गाराद्वैतवादी शृङ्गार एव परं नान्यः कश्चिद्रस इति वादकः । कर्णोत्तंसेति । अयमहरिणः इन्दुमयी कलाकन्या कलया या कन्या कन्येव कन्या इति प्रसिद्धा तां किं किं कीदृशीं कीदृशीं कुर्वीत । अपि तु यवाकुरभ- क्षणाय निरन्तरचलनाद्विपर्यस्ता कुर्वीतेति भावः । बहुशो निर्माणे . उद्धाटचालन तेन थीभूय स्थिताम् । कृष्णपक्षे प्रत्यहमैव कलाया आकर्षणात् लथलम् । १. 'भाशाति-'. २. 'घटनादुद्यच्छ्यावस्थिताम्'. ३. 'बहुत्रासितः'; 'अयोल्लासितः'.

·२८८ काव्यमाला। अपि च । 'तैः सर्वज्ञीभवदभिसृतानेत्रसिद्धाञ्जनैर्वा नोरन्भैर्वा त्रिभुवनदृशामन्धपटैस्तमोभिः । व्याप्तं.पृथ्वीवलयमखिलं क्षालयन्नुच्छलदि- ज्योत्स्नाजालेरयमुदयते शर्वरीसार्वभौमः ॥ ७० ॥ अपि च जगतामनुग्रहाय उदयति कलमन्द्रः कण्टतालेरलीनां कुमुदमुकुलकेषु व्यश्चयनङ्गहारान् । मदमुखरचकोरीतोपकान्तिकोऽयं तुहिनरुचिरधामा दक्षिणं लोकचक्षुः ।। ७१ ।। तकैरवगर्भादुत्थितेनोष्मणा शमितमिति तात्पर्यम् । अभिसमरा अभिसरणशीला या मृगाक्षी तस्या मूका भवचना दूत्य इव । अन्या दूतो नायिकानायकयोरन्योन्यवाक्यक- “थनेनान्योन्यानुरागं साधयति । चन्द्रकिरणास्तु वियुक्तयोरुभयोः संपन्धमात्रेणैव संयोग जनयन्तीति भावः । अभिसमरेति 'मुघस्यदः क्मरच' । स्वदन्ते रोचन्ते । शशिम- णिश्चन्द्रकान्तः । मकरन्दोऽमृतम् । मकरन्द इव मकरन्दः । सेनोत्कन्दला उद्तप- सवाः । तरिति । मिस्ताभिसारिका । 'आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च' इति क्तः । सर्वशीभवन्ती घासावमिसारिका चेति । तस्या नयनसिद्धाअनैरिव । अभितारिकाणाम- खिलकामकलापरसझानप्रच्छादनादिज्ञायतया सर्वज्ञत्वम् । तत्र चान्धकार एव सर्वत्र हेतुरित्याशयः । अन्यस्मिन्नपि सर्वज्ञत्वे सिद्धाअनतन्त्रता भवत्येवेति ध्वनिः । त्रिभुवन- नेत्राणां नीरन्धनिविरिन्धपट इति ख्यातिरिव तमोभिरन्यकारासमखिलं समस्तं पृथ्वीवलयमुच्छलगिरस्थितयोल्लाजालेः क्षारयन् गुचीकुर्वन् । प्राशयनिति यावत् । अयं शर्वरीसार्वभौमः शर्वर्या रात्रेश्चमवर्ती चन्द्र उदयत इत्पन्वयः । वाद्वयं विकल्प उपायां वा । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोः' इति विश्वः । उदपतीति । तुहिन हिमं तदेव रुचिरं मनो धाम तेजो यस्य स चन्द्र उदयतीति संपन्यः । 'द गती' इति भौवा. दिकः परस्मैपदी । फलोऽव्यक्तमधुरः । मन्द्रो गम्भीरः । ताशेरलीनां भ्रमराणो कण्ठा एवं ताला गीतक्रियामानानि तः । युमुदमुफुलकेपु असहारानहाविक्षेपाव्यायः प्रकाशयन् । 'महारोऽहविक्षेपः' इत्यमरः । चकोरीसतोपपः फर्मान्तः कर्मस्थान तगात् 'अत इनिठनी' इति ठन् । फर्मान्तिकः फर्मकराध्यक्षः । 'कामत' इति ख्यातः । पुनः कीदृशः । दक्षिणं लोकानां चक्षुरिष चक्षुः । आनन्दजनकलादक्षिणनए. नेन रूपणम् । 'हिनाचिरयामादक्षिणम्' इति पाठे तुहिनरपिचन्द्र उदयतीस्यन्वयः । 1.अयं शोकः पुस्तान्तरेऽप्रिमीफाइनन्तरं नती. २. 'जगतामनुप्रदाय' इति पुस्तकान्तो नास्ति.

·७ अङ्कः अनर्घराघवम् । २८९ इदं चास्य - प्राचीनाचलचुम्बिचन्द्रमणिमिनियंढपाद्यं निजै- निर्यासैरुडुभिर्निजेन वपुपा दत्तार्थलाजाञ्जलि । अन्तः प्रौढकलतुच्छमभितः सान्द्र परिस्तीर्यते विम्वादहरभन्ननैशिक्तम संदोहमिन्दोर्मह. ॥ ७२ ॥ एनं च मृगराजकरजभगुरकिशुक्कलिकावतसिकाः सुदृशः । भयसंकुचदवहरिणवहलोज्ज्वलमिन्दुमीक्षन्ते ।। ७३ ॥ विभीपण:- इन्दोरेककलाया रुद्रेणोद्धृत्य मूनि धृतायाः । स्थानमिव तुच्छमेतत्कलवरूपेण परिणमते ॥ ७४ ॥ (विहस्य राम प्रति ।) रोदसीकूपमण्डूक. कियदेष प्रकाशते । चन्द्रमा यदयं देव त्वत्कीर्तः प्रतिगर्जति ॥ ७५ ॥ कीदृश । लोकचक्षुरिव। कीदृशम् । अवामा अटिला नो तस्या दक्षिण दाक्षिण्यवत् । लिङ्गव्यत्ययेनान्वय । अवामाविषये दक्षिण इत्यर्थ । मन्द्रस्तु गम्भीरे' इत्यमर । 'ताल कालनियामानम्' इति च । प्राचीनेति । इन्दोर्महस्तेज कर्त अमित सर्वत्र सभ्य मिलित्वा निम्यान्मण्डलात्परिस्तीर्यत विस्तीर्यते । स्वमाच्छादन करोतीत्यर्थ । कर्मकर्तरि रट् । कीदृशम् । प्राचीनपर्वताप्रस्थितचन्द्रकान्तैनियंट कृत पाद्य पादार्य- मुटर यस्य तादृशम् । पुन. कीदृशम् । निर्जनिर्यासे सारभूत उडभिस्ताराभिनिजेन वपुपा स्वर पेण दत्तोऽ? राजाञ्जलिश्च यस्मै तत् । आत्मनार्घदान ताराभि जाञ्जलिदा- नमिति प्रम । योग्यत्वादन्वय । आर्येन मेण शाब्द क्मो रक्ष्यते । यथा अग्निहोत्र जुहोति, यवागू पचति इत्यत्र । ताराणा शुभ्रवर्तुल त्वाभ्या राजत्वव्यपदेश । अन्तर्मध्ये उपचितररहेन तुच्छ शून्यम् । अडर एव मानो नैशिकतम समूहो येन तत् । नैशिफ निशाभवम् । 'निशाप्रदोषाभ्या च' इति ठञ् । मृगेति । मृगराज सिंह । करजो नस । तद्भगुर कुटिरम् । सिंहनखभ्रमाद्भयम् । बहसमधिनम् । उज्ज्वल दीप्तम् । इन्दोरिति । उदृत्य उत्पाट्य । परिणमते निप्पद्यते । कर्मव्यातदारे तन् । रोदसीति । द्यावापृथिव्योम र रोदसी। 'रोदश्च गेदसी चेति दिवि भूमौ पृथस्थर' इत्यमरः । सैर कूप तर मण्डूको भेर इव । एष चन्द्र वियत् प्रिमाण प्रकाशत इत्यन्वरः । १. 'द चास्य' इत्यारभ्य 'मर गु हामगार उसम्' इत्यन्त पाट वेपचित्पुस्तके पु 'सेतूपरम-' इत्यादिलोवादने वर्तमानादान्तर वर्तने .. "ए च'. - ·२८६ ' काव्यमाला ।, मुग्रीवः- रोमन्थनचलौठसंपुटसुखासीनश्चिरं कौतका- दृष्ट्वा सिद्धवधूभिरङ्कहरिणस्तालेरथोत्रासितः । मा भारीदनुमासनव्यघटनानिःसंधिचन्धं वपुः । शीतांशोः क्षुभितस्तु शल्यवदयं दुःखाय वर्तिप्यते ॥ ६४ ॥ अपि च । एतस्य कलामेकाममृतमयूखस्य पार्वतीरमणः । वर्णावलिमिव.वहति प्रतिमासं घड्यमानस्य ।।.६५ ॥ राम:--(सादरं प्रणम्य ।) खं गीर्वाणगणाय नित्यममृतश्राई भवदीधिति- धांत्रीकर्म च वीरुषां विदवती कत्ते जगजीवितम् । सोम त्वामनिधाय मूर्धनि भवेत्कः कालकूटं गिल- न्कण्ठे तच्छलकालपाशवलयालीढोऽपि मृत्युनयः ॥ ६६ (सीतां प्रति ।) नेत्राणां मधुपर्कसत्रमुदधेः सर्वाङ्गमेदस्करः शृङ्गारस्य रसायनं मखभुजां पीयूषगजापतिः । 'देवः किं स्तुमहे महेश्वरशिरोनेपथ्यरलाङ्कुरः क्षीरोदार्णवशुक्तिमौक्तिकमयं दाक्षायणीनायकः ।। ६७ ॥ रोमन्येति । अयमहरिणः शीतांशोः शरीरं मा माहीत् मा भमं कुर्यात् । तु पुनः क्षुभितश्चलितः सन् शल्यवहुःखाय वर्तिप्यते । मादेविशेषणमाइ- रोमन्थे चादि । तालदस्तद्वयसंयोगजन्यशब्दभेदैः । वपुः कीदृशम् । अनुमासे प्रतिमासं या नव्यघटना नृतनघटनं तया निःसंधि संधिशून्यं पन्धो यंत्र तादृशम् । वर्णावलि मिव । यावतो बोगनयं घटितस्तावदक्षरपडिमिरेत्यर्थः । घश्यमानस्य क्रियमाणस्य । समिनि । हे सोम, वं देवगणायामृनश्राद्धममृतरूपं हव्यम् । असीति शेषः । 'इव्ये कव्ये भवेन्द्रायम्' इति विधः । भवतो दीधिति: फिरपो जगत जीवित प्राणान्यते। फारशी वीरधी लतानां धात्री उपमाता तलम परिपालगस्वरूपं विदधतो कुर्वाणा। जलेन चन्द्रते. असाच क्षा जीवन्तोति ध्वनिः । खां मुनि मत के अनिधायाभृत्या काल कटं विग- मदं गिरान्सन् कण्ठे गले तच्चलेन कालकुटल्यानेन यमपाशालोन यमररजरेटनेना- लोट आस्वादियोऽपि मृत्युंजयो मृत्योर्तता को भोर । अपितु न कोऽपि जोयेदिययः । तथा र भगराने शियस्ता मपनि निधायामृतर परिणधारमादिपमपि गिल गीतीति भावः नेत्राणामिति । अय दाक्षागणीनायकस्तारापनिषदः । भरतीनिशेषः। - ·अनवराघवम् । २८७, सीता-हसन्ती 1) अजउच, समाणकुलसीलरूवजोठवणाणं वि स- वत्तीणं सीसे दिण्णो धण्णाए दक्खगोत्तधवलाए रोहिणीए चलंणो । जेण रोहिणीरमणो जेल भअवं चन्दो सुणीअदि । रामः-(विहस्य ।) आं जानकि, प्रियोपभोगतुल्येऽपि ताराणां सप्तविंशतः । धत्ते किमपि सौभाग्यमञ्जरीमिह रोहिणी ॥ ६८॥ (स्पर्श च रूपयन् ।) दलितकुमुदकोपोदञ्चद्प्मोपचार- क्षणशमितचकोरीचन्द्रिकापानजाड्याः । अभिसूमरमृगाक्षीमूकदृत्यः खइन्ते शशिमणिमकरन्दोत्कन्दलाश्चन्द्रभासः ॥ ६९॥ स्तुमहे कथं स्तुमहे । तमिति शेषः । अपि त्वतिगुणशालितया स्तोतुमेवनं न पारयामः । कोशः। नेत्राणामानन्ददायित्वेन मधुपर्फस्य दधिमधुघृतस्वरूपस्य सनं यशः सदा भोज- नशाला वा । 'सतर' इति यस्य प्रसिद्विः । 'सत्रमाच्छादने यो सदादाने छलेऽपि च।' इत्यमरः । उदधैः समुद्रस्य मेदो मांसद्धिस्तकारकः । 'नित्यं समासे-' इति सत्यम् । रसायनं सदा क्रियमाणपुष्टिपदमीषधम् । पीयूपत्य गा गृहं तत्पतिः । यद्यपि 'गमा स्यान्मदिरागृहम्' इत्यमराद्दाशब्दो मदिरागृहे वस्तथापि लक्षणया योग्यतया वा गृहमानपरोऽत्र । यद्वा गजा सनिः । 'गजा खनी सुरागेहे' इति मेदिनीकरः । नेपथ्यं प्रसाधनम् । 'आकल्पवेषी नेपथ्यम्' इत्यमरः । क्षीरोदार्णव एवं शुक्तिः । रूपकं शुभत्वं. साम्यात् । तत्र मौक्तिक मुक्ताफलम् । अप्रार्णवस्य शुक्तित्ववर्णनं नानुचितम् । उक्तं च - दण्डिना--'न लिङ्गवचने मिने न हीनाविकतापि वा । उपमापणावालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥' यथा-'इसीव धवलचन्द्रः सरसीवामलं नमः । भर्तमक्तो भटः श्वेव सद्योतो भाति मानवत् ॥' इति । दाक्षायण्यः सप्तविंशतितारकाः । 'दाक्षायप्योऽश्विनी- त्यादि ताराः" इत्यमरः । अन्नउत्तेति । 'आर्यपुत्र, समानकुलशीलरूपयौवनानामपि सपत्नीनां शाय दत्तो धन्यया दक्षगोरधवलया रोहिण्या चरणः । येन रोहिणीरमण एव भगवां चन्द्रः श्रूयते' [इति च्छाया।] इह शापं शिरसि । दक्षो नाम मुनिः। पवला निर्मला गुन्दरी वा। 'धवल: सुन्दरेऽमले' इति विश्व: । 'पदद्रिचरणोऽनियाम्' इत्यमरः। येन हेतुना । सप्तविंगतरित्यत्र विशन्याया: सकले संख्या: संख्येयसंख्ययोः।' इति वचनादेकलम् । मारी प्रकाण्डः। सौरभ्यम्' इति पाठे मनोहरलं न्याति वयर्थः। रूपयनगृहन् । 'हप निदर्शने । णिच् । दलितं विकसितम् । योपो मध्यम् । उदब.. हुदच्छत् । उपचारः समृदः । चकोरीणां चन्द्रिकापानेन यजाय शीतलत्वं तद्विकास 1. सामाग्यैः सारभ्यामद . - ·२९० काव्यमाला। सीता-(सस्मितम् ।) जाणामि अजउत्तस्स कित्तिकन्तीहिं. पडिस्प:- कदुअ पराजिदेण संपदि भअवदो हरिणकण कलङ्कसंघदी विद्वत्ता । (सर्ये दरान्ति,। रामः स्मयते ।) सीता-(रामं प्रति 1) सारम्भ सिरिवच्छलञ्छणमुआपजत्थमन्थाअल- क्खोभोच्छछिद्बुद्धसिन्धुलहरीगभच्छईसच्छअम् । को गायेदि ण दे रहूणे पहुणो अन्धारपक्खन्तरा- संतुहन्तमिअङ्कमण्डलमलकुद्दामगोरं जसम् ॥ ७ ॥ रामः--(सहर्ष स्मितम् ।) अयि प्रिये प्रियवादिनि, चन्द्रलोकादपि परं पदमारोपयन्ति माम् । अमूरमृतविन्दूनामनुप्रासास्तवोक्तयः ॥ ७७ ॥ विभीपण:-(सानुरागम् ।) अयोतिलमूलधर्पणवशादुन्मृष्टचूडामणि-. श्रेणिश्रीपरिपीतपीवरतमःपूरे पुरे मोगिनाम् । कर्णाभावनिरस्तकुण्डलरवव्यासङ्गमाधुन्वता मूर्भः पन्नगपुंगवेन सुमगं त्वकोतिराकर्ण्यते ॥ ७८ ॥ कियत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतु । 'किमिदंभ्यां वो घः' । कियदिति सामान्योक्ती क्रिया- विशेषणे वा नपुंसकता । यद्यस्मान्महत्परिमाणायास्त्वकीर्तेः प्रतिगर्जति सदृशीभवति । 'स्पर्धते जयति द्वेष्टि दुह्यति प्रतिगर्जति' इत्याद्युक्त्वा 'शब्दाः सादृश्यवाचकाः' इति दण्डी। जाणामीति । 'जानाम्यार्यपत्रस्य कीर्तिकान्तिभिः प्रतिस्पर्धा कृत्वा पराजितेन सं- प्रति भगवता हरिणादेन कलङ्कसंहतिरजिता' [इति छाया।] विद्वत्ता इति देशी। सार. म्ममिनि। 'सारम्भ श्रीवत्सलाञ्छनभुजापर्यस्तमन्थाचलक्षोभोच्छलितदुग्धसिन्धुलहरी- गर्मच्छविसदृशम् । को गायति न ते रघूणा प्रमोरन्धकारपक्षान्तरासंत्रुप्यन्मृगाइमण्ड. लखण्डोद्दामगौरं यशः । इति च्छाया । ते तब यशः को न गायति । अपि तु सर्व एव । श्रीवत्सलाञ्छनो हरिस्तस्य बाहुभिः पर्यस्तः क्षिप्तो यो मन्याचलस्तत्क्षोभादुच्छ. लितस्य दुग्धाम्बुधेलहरी तरङ्गः प्रवाहो वा तन्मध्यकान्तितुल्यम् । अन्तरा मध्यम् । मलकः खण्डः । मृगाङ्कखण्डवदुद्दामगौरमतिश्वतम् । अनुप्रासाः सदृशाः । अद्येति । है, देव, भोगिनां पुरे पाताले पनगपुंगवेन वासुकिना सुभगं यथा स्यादेवं लकीतिराकर्ण्यते श्रूयते इत्यन्वयः । पुरे कीदृशे । उौमूलस्य घर्षणेन उन्मृष्टा या चूडामणिश्रेणी तस्याः पिया कान्या परिपीतो नाशितो निबिडान्धकारप्रवाहो यत्र तादृशे । कर्णाभावानिर. - - ] ·७ अङ्क) अनवरायवम् । २९१ (विहस्य) भोगीन्द्रः प्रमदोत्तरङ्गमुरगीसंगीतगोष्ठीषु ते कोति देव शृणोतु विंशतिशती यच्चक्षुपां वर्तते । रक्ताभिः सुरसुन्दरीमिरमितो गीतां तु कर्णद्वयी- दुःस्थः श्रोप्यति नाम किं स हि सहलाक्षो न चक्षुःश्रवाः ॥७९॥ रामः--(विलक्षस्मितेन विभीपणसूक्तमनुराध चन्द्रं सीतामुखं च क्षणमालोक्य स्वंगतम् । आरब्धे दयितामुखप्रतिसमे निर्मातुमस्मिन्नपि व्यक्तं जन्मसमानकालमिलितामंशुच्छटां वर्षति । आत्मद्रोहिणि रोहिणीपरिवृढे पर्यपङ्केरुहः संकोचादतिदुःस्थितस्य न विधेस्तैच्छिल्पमुन्मीलितम् ॥ ८॥ स्तो यः कुण्डलरवस्य व्यासद्गोऽन्तरायस्तादृशं यया स्यादेवं मूर्धः शिरांति आधुन्वता • कम्पयता । इह शिरसां सहस्रतया बहुवचनम् । कर्णाभावेन कुण्डलपरिधानामावः । अत एव तज्जन्यशब्दाभावात्कीर्तः सुखेन श्रवणमिति मावः । भोगीन्द्र इति ! हे देव, तव कीर्ति भोगीन्दो वासुकिः शृणोतु श्रोतुं शक्नोतु । कुत्र। प्रमदो हर्षस्तेनोत्तरगमु- गतातिशयं यथा स्यादेवं सीमिर्यत्संगीतं मिलित्वा गानं तगोष्ठीपु समासु । 'समार्सला- पयोर्गोष्ठी' इति मेदिनीकरः । 'प्रमदसमदी हर्षे' इत्यच्प्रत्ययान्तो निपातः । विंशतिशती सहस्रद्वयम् । वासुके महस्रफणत्वात् चक्षुषां सहस्रद्वयम् । तस्य चक्षुःश्रवस्त्वात् । रक्ताभिरनुरक्ताभिरप्सरोमिगीतां पुनः कीर्ति सहस्राक्ष इन्द्रो द्विकर्णत्वाल्कि नाम श्री- ष्यति । अपि तु न किमपि । हि यतः स इन्द्रः सहस्राक्षोऽपि न चक्षुःश्रवाः । तस्य न नेत्रेण श्रवणयोग्यतेत्यर्थः । आरब्ध इति । अस्मिन् रोहिणीपरिपृढे चन्द्रे दयिता सीता तन्मुखतुल्ये निर्मातुमारब्धे सति पर्यत आसनं 'पालई' इति ख्यातं तद्रूपं यत्पकेरुहं पर्म १. विहस्य च'. २. केषुचिन्मूल पुस्तकेषु अस्माच्श्लोकादले 'अपि च, अद्य स्वागव. धूगणे गुणमय लत्कीर्तिमत्युज्ज्वलामुच्चैर्गायति निष्कलङ्किमदशामापत्स्यते चन्द्रमाः। गीताकर्णनमोदमुक्तयवसप्रासाभिलायोऽधुना स्वामिनङ्कमृगः क्रियन्त्यपि दिनान्येतस्य वर्तिध्यते । अपि च, गीयन्ते यदि पनगीमिरमितस्त्वत्कीर्तयस्तद्वयं तुष्टा एव परंतु चेतसि चमत्कारोऽयमारोहति । तासां तादृशभावमगवसनासंस्थानसंदर्शिनि व्यालेन्द्रे रसधूतम्र्धनि महीचक्र पुनर्धाम्यति ॥ इति श्लोकद्वयमधिकमस्ति. ३. 'सविलक्ष- स्मितम्'. ४. 'क्षणम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. 'स्वगतम्' इति पुस्तकान्तरे मास्ति. ६. 'दयितानन-.५. 'तच्चित्रमन्मीलितम्'; 'तच्छिल्पमुन्मीयति'.

·२९२ काव्यमाला. (मीतां प्रति।) अनेन रम्भोरु भवन्मुसेन तुपारमानोस्तुलया धृतस्य । ऊनस्य नूनं परिपूरणाय ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥ ८१ ॥ किं चान्यदपि गोत्रे साक्षादजनि भगवानप यत्पद्मयोनिः शय्योत्यायं यदखिलमहः प्रीणयन्ति द्विरेफान् । एकायां यद्दधति भगवत्युप्णभानौ च भक्ति तत्प्रापुस्ते सुतनु वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ १२ ॥ सीता--(स्मैरावनतमुखी अनउत्त,कथं उण संपुण्णमण्डलमेरिसं चन्द- मवमच्चिअ कलामेत्त मअवदा भूदणाहेण चूडामणीकिदं आसी । रामः-(संप्रहासम् ।) प्रिये जानकि, त्रयाणामपि जगतामुपजीव्योऽय- तस्य संकोचादतिदुःस्थितस्यात्यन्तासुस्थस्य विधेः सप्टुस्तरिछल्प कौशलं नोन्मीलितं न प्रकाशितम् । दयितामुखसमश्चन्द्रो नाभूदिति भावः । पद्मसंकोचे हेतुमाह:-रोहिणी- परियढे कीदृशे । व्यक्त स्फुट यथा स्यादेवं जन्मसमय एव समुद्धामंशुच्छटां तेजोराशि वति प्रकाशयति । तथा च चन्द्रकिरणसंबन्धादासनपमसंकोच इति भावः । अत ए- वात्मद्रोहिणि निजशत्रौ । आत्मना ब्रह्मणः पद्मसकोचादात्मनोऽसंपूर्णतयात्मशत्रुतमिति भावः । रम्भा कदली तद्वदूरू यस्याः तादृशि हे कान्ते, भवन्या मुखं भवन्मुखम् । 'सर्वनाम्नो पुत्तिमात्रे पुंवद्भावो वक्तव्यः' इति यद्भावः । तुलया मानदण्डेन धृतस्य तुलितस्य । नूनमुत्प्रेक्षे । प्रतिमानं 'पहिमान' इति ख्यातम् । हिरण्यादेस्तुलनायां न्यू- नस्य क्षुद्रप्रतिमानेन पूरणात्तुल्यता क्रियते य । तयात्रापीति भावः । गोने इति । हे सुतनु सोते, तत्तस्माद्धेतोरम्भोरुहाणि ता मुखसादृश्यं प्रापुः यद्यस्मादेपां गोत्रे पायो- 'निर्ब्रह्मा साक्षादजनि उत्पन्नः । शय्योस्थायं शय्याया उत्थाय । 'अपादाने परीप्सायाम्' इति णमुल् । परोप्सा त्वरा । अखिलं समस्तमहो दिनं व्याप्य भ्रमरान्मीणयन्ति प्रीता- न्कुर्वन्ति । यच्चोष्णभानौ सूर्य एकाग्रामेशचित्ता भक्ति सेवां विदधति । तथा च परोप- कारात् नियतसूर्यभक्तश्च पमानि वन्मुखसदृशानि जातानीति भावः । अहः इत्यत्र अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अज्जउत्तेति । 'आर्यपुत्र, कथ पुनः सपूर्णमण्डलमीदृशं च- न्द्रमवमत्य कलामात्र भगवता भूतनायेन चूडामणीकृतमासीत्' [इति च्छाया । इह अव- १. 'तवाननेन'. '२. चेतान्यपि'. ३. 'सप्रहासम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'लोकानाम्'.

·७ अङ्कः अनर्घराघवम् । २९३. ममृतदीधितिः । याद पुनः समग्रमेनं मौलिना पिनाकपाणिरधाराय प्यत, अङ्ग शिवनिमरियमनुपभोग्य एवायमभविष्यत् । (सर्वे इसन्ति ।) रामः- किं च भवत्यापि मासप्रमितो दृश्यत एवायं पीयूपाश्रपणं जगत्रयदृशामालातलेखालवो . विश्वोन्माथहुताशनस्य ककुभामुद्घाटनी कुञ्चिका । वीरेषु प्रथमा च पुष्पधनुषो रेखा मृगाक्षीमुख- श्रीणां च प्रतिराजबीजमधिकानन्दी नवचन्द्रमाः ।। ८३ ॥ सीता—(अनुमोदमाना।) अजउत्त, परिपुण्णा गुणिणो जहिं कर्हि पि सोहन्ति । खीणा उण सीसमारुहन्ति त्ति हरजडाचन्दो जेव्व पढमं णिदंसनम् । मत्य त्यक्त्वा । भूतनाथेन शिवेन । समग्रं संपूर्णम् । पिनाकपाणिः शिवः । अधारयिष्यत् तद्वारगमकरिष्यत् । क्रियातिपत्ती लड्। अतिपत्तिः कुतोऽपि हेतोः क्रियाया अनि- प्पत्तिः । अहशब्दः संबोधने वितर्के वा। निर्माल्यं पूजानन्तरं त्यक्तपुष्पम् । अजद्दग्लि- गलादन्वयः । शिवनिर्माल्यस्य धर्मशास्त्रेणोपभोगस्य निषेधात् । यद्यपि रामवचनस्यैव • तापमानता तथापि सर्वे सहन्तीत्युक्तमतो हासानामन्ते पुनर्वचने वक्तुराकादायां राम इत्युक्तम् । क्वचित्पुस्तके तु राम इति नान्येव । किं चेत्यनेन समुञ्चयवाचकेन तत्प्रक- मस्य प्राप्तेः । व्युत्पत्तिस्तुभयरूपापि । मासं प्रमितो मासप्रमितः । अत्यन्तसंयोगे द्वि- तीया। 'अत्यन्तसयोगे च' इति समासः। प्रमित इति प्रमातुमारच्यः । आदिकर्मणि क्तः। पीपेनि । अयं नववन्द्रमा दृश्यत इति मस्तकस्येनान्वयः । कीदृशः। जगप्रयनेवाणां पीयूपस्यामृतस्याश्रपणं स्थाली। विश्वः समस्त एव विरही तस्योन्माथी उन्मथनकर्ता फामस्तद्रूपहुताशनस्य कामामे: आलातलेखालवः। आलातमङ्गारस्तस्य लेखा पति- स्तस्या लयः कणः । ककुभां दिशामुदाटनी उद्वेलनकी कुचिका । कपाटादिस्फोट. नार्थ या क्रियते मा 'कुचिआ' इति ख्याता । उदाटयतीत्यराटनी । 'ण्यासश्रन्यो युच्। वीरपु मध्ये कामस्य प्रथमा आद्या रेसा । गणनायां कठिन्या आधारेसा । प्रथमं गण. नीयेत्यर्थः । नारीमुपशोमानां प्रतिपक्षी राजा प्रतिगजः । राजा चन्द्रोऽपि भण्यते । 'राजाह.सखिभ्यटच्' । तस्य शीजं कारणम् । पूर्ण एव चन्द्रः फरिमादाये मण्यत दति भावः । सर्वधाजलि तयान्वयः । अन्नउत्तेनि । 'आर्यपुत्र, परिपूगा गुणिनी यस्मिन्कस्मिन्नपि शोमन्ते । क्षीणाः पुनः शीर्यमारोहन्तीति हाजटाचन्द एर प्रथम १. 'अन' इति पुस्तकान्तो नास्ति, २. अनुपयुक्त..३.'मासं प्रमितो'; 'मासं पति', . .

·२९४ काव्यमाला । रामः-(विहस्य ।) देवी महाकुलक्षत्रियसंमते, एवमेतत् । सेतूपक्रमसंभ्रमातगिरिप्रक्षेपवेगोच्छल- निःशेपाम्बुपरिस्फुटोदरदरीगम्भीरिमा सागरः । चक्रे गोप्पदवद्विलचितवतोऽप्यन्तर्मयं मारुतेः पूर्णत्वादतिरिच्यते हि महतस्तुच्छस्य दुर्लचचता ।। ८४ ॥ (नेपथ्ये ।) देखें, त्वर्यतां त्वर्यताम् । संनिषत्ते खेलु भगवहासिष्ठगृहीतो मङ्गला- भिकमुहूर्तः । रामः-(आकये ।) कथर्मयोध्यायाःप्रत्यारत्तो मारुतिरस्मांस्त्वरयति। सीता-(सहर्षम् ।) अजउत्त, कधं अक्षणाणन्दणो तुवरावेदि । ता भअवं पुष्फअ, अवणम । मेइणीसंणिहिदगअणमग्गेण 'गच्छम । (अधो. ऽवलोक्य राम प्रति ।) अजउत्त, किं उण एदं तरुणजीमूदसामले महीवलए महुमहणवच्छत्थले कोत्युमकिरणत्यवरं विअ जलन्तं लक्सीअदि । निदर्शनम्' [इति च्छाया।] इंह निदर्शनं दृष्टान्तः । सेविति । उपक्रम आरम्मः । संभ्रमस्त्वरां । आहृत आनीतः । शैलपतनवेगादुच्छलदितस्ततो गच्छत् । परिस्फुटो व्यक्तः उदरमेव दरी कंदरा तस्या गम्भीरिमा गाम्भीर्य यत्र तादृशः सागरो मारते हैं। नूमतोऽन्तर्भय चक्रे । पूर्णत्वात पूर्णदशातः । कीदृशस्य । गोष्पदं गोपदपरिमाणविलं तद्वलचितवतोऽपि । 'गोष्पद सेविते माने' इत्यमरः । गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु' इति निपातनम् । उत्तै उपपत्तिमाह-हि यतः महतस्तुच्छस्यापि दुर्लक्यतातिरिच्यते अतिरिक्ता भवति । तुच्छ एव महादुर्लयो भवतीति भावः । अन्नउत्तेति । आर्य- पुत्र, कथमञ्जनानन्दनस्त्वरयति । तद्भगवन् पुष्पक, अवनम । मेदिनीसंनिहितगगनमा. र्गेण गच्छामः' [इति च्छाया । इह अञ्जनानन्दनो हनूमान् । 'अअना मरुतः सूनोर्ज नन्यां च हलाहले । अवनम अधो गच्छ । अन्नउत्तेति । 'आर्यपुत्र, कि पुनरेतत्त- रुणजीमतश्यामले महीवलये मधुमथनवक्षःस्थले कौस्तुभकिरणस्तक इव ज्वललक्ष्यते' १. 'महाक्षत्रिय-', 'महाक्षत्रियकुल-'. २. 'सेतुप्रक्रम'. ३. कौतुक. ४. 'देव, त्वर्यताम् । संनिधत्ते भगवान्वसिष्ठः संगृहीतमङ्गला-. ५. 'खलु' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'अयोध्यातः'.

·. ७ अङ्कः] . अनर्घराघवम् ! २९५ रामः- (दृष्ट्वा विभीषणं प्रति ।) तर्कुटङ्कलिखितार्कमण्डलप्रोच्छलत्कणकदम्बभामुरम् ।. शिल्पशालमिव विश्वकर्मणः किं विभाति मृगतृष्णिकामयम् ॥ ८५॥ विभीपणः-देव, स एप ज्येष्ठामूलीययात्रासरभसकरभीकाम्यकान्तारवा दूरेऽपि ज्योतिरक्ष्णोरपलपति मरुर्जाज्वलज्जाङ्गलश्रीः । विश्वद्रीचीमिरस्मिन्निविडमुडुपतेः कान्तिभिः प्रस्नुवानाः फेनायन्ते निजोप्मक्वथनपरिणमबुद्बुदं चन्द्रकान्ताः ।। ८६ ॥ (.सर्वे विमानावनति नाटयन्ति ।) रामः-(विलोक्य सीतां प्रति ।) देवि, दक्षिणेन सिंहलद्वीपमम्मोधिसंभूतमिदमुत्पलम् । माणिक्याचलकिंजल्करमणीयमुदीक्ष्यते ।। ८७ ॥ सीता- जहिं कासकुसुमसंकासो अगत्यहंसो चरइ । r [इति च्छाया । इह जीमूतो मेघस्तद्वत् श्यामे महीवलये पृथ्वीमण्डले । तः कुन्दः । टकः 'टांकी' इति प्रसिद्धः । लिखितस्तक्षितः । कदम्ब: समूहः । शिल्पस्य शाला शिल्पशालम् । 'विभाषा सेना-' इत्यादिना क्लीयत्वम् । ज्येष्ठामूलीपेति । अयं मरु- देशभेदो दूरेऽपि अणोस्तेजोऽपलपति खण्डयति। कीदृशः । ज्येष्ठामूलीयो ज्येष्ठमासः । तथा च हारावली-~'ज्येष्ठामूलीयमिच्छन्ति मासमाघाटपूर्वजम्' इति । तत यात्रायां सरभसा या करभी उष्ट्री तस्याः काम्य इच्छाविषयः कान्तारो दुर्गपथस्तद्रूपं वर्म यस्य सः । ज्येष्ठे हि उष्ट्री सरमसा कामुको जायते । जालो निर्जलो देशः । तस्येयं जागली । सा चासी श्रीश्चेति 'युवकर्मधारय--' इति पुंबद्भावः । अस्मिन्मरी चन्द्र- फेनायन्ते फेनमुद्वमन्ति । सर्वतो गमनकारिणीमिएडुपतेश्चन्द्रस्य कान्तिभिः प्रस्नुवानाः स्वयं क्षरन्तः । कर्मकर्तरि तड् । निजीष्मणा मरुस्थलतेजसा चयन पारस्तेन परिणमद्दुदं यथा स्यादेवम् । कयनभरनमहुहुदै' इति पाठे कथन- - भरेण पाफभोण । दक्षिणेन दक्षिणस्यां दिशीत्यर्थः । 'एनबन्यतरस्याम्' इत्ये- नप । सिंहलेन्यादि मुगमम् । जहिं इति । 'यत्र फाशकुसुमसंकाशोऽगस्त्य- ईसवरति' [इति च्छाया। इह संकाशः सदृशः 1. अन्योऽपि श्वेतो हसघरति कान्ताः .

·२९६ काव्यमाला। रामः-(स्मित्या ।) आं मैथिलि आम् । इहैव रोहणगिरेरुपत्यकायां द्वितीयमायतनं मुनेलोपामुद्राबल्लभस्य । स तत्रभवान् बृहत्पानप्राप्त्या विततजलमम्भोधिमुदरे दधावीपबाह्यं किल कलंशजन्मा कुलपतिः । यमाराध्यन्विन्ध्याचलशिखरशोथैकभिपज विवस्वानाश्वीनं गगनमै विरोधात्कलयति ॥ ८॥ अपि च। निपीते येनान्धौ स्तिमितगुरुभिः पक्षपटलैः प्रयत्नादुडीय प्रतिपदमपव्यस्तपतिताः । विशन्तः कौलीरं कुहरमशरण्याः शिखरिणः क्षणं दृष्टास्तस्य स्तुतिपु न गिरां साहसरसंः ॥ ८९॥ खादतीति ध्वनिः । रोहणः पर्वतभेदः । 'उपत्यकादेरासन्ना भूमिः' इत्यमरः । आयतनं देवतागृहम् । 'चैत्यमायतनं तुल्ये' इत्यमरः । लोपामुद्रागस्त्यपत्नी । वृहदिति । कल- शजन्मागस्त्यः अम्भोधिमुदरे दधाविति सबन्धः । वृहत्पात्रस्य महायोग्यस्य प्राप्त्या विस्तीर्ण जल यस्य तम् । यमगस्त्यमाराध्यन् रविराकाशमाश्वीनमधेनैकाहगम्य कलयति जानाति करोति वा । अविरोधात निर्विघ्नमित्यर्थः । विन्ध्याचलशिखरस्य यः शेयो रोगमैदः अकस्मादगद्धिः शोधनान्नैव प्रसिद्धस्तस्य भिपज वैद्यम् । तत्प्रतीकारकर्ट- स्वात् । कथेयमतिप्रसिद्धव । इह आराध्यन्नित्यत्र कथं सकर्मता, श्यनोऽकर्मक विधी- यमानत्वात् इति चेत्, न । तत्राकर्मकादित्यस्य प्रायिकत्वात् । एवंविधप्रयोगस्य पहुशो दर्शनातू । 'प्रयोगमूला हि पाणिनिस्मृतिः' इति वचनादित्यवधेयम् । अश्वेन यदेकाहेन गम्यते तदाश्वीनम् । 'अश्वत्यैकाहगमः' इति खन् । निपीत इति । तस्या- गस्त्यस्य स्तुतिषु गिरां साहसरसो न । अपि तु साहसरस एव । शिरश्चालने नकारः। तद्गुणा विशिष्य वक्तु न शक्यन्त इति भावः । येनागस्त्येन समुद्रे पीते तत्रस्थाः शिख- रिणो मेनाकादयः पर्वताः कौलीरं कुलीरः कर्कटस्तत्संबन्धि कुहरं विवरं विशन्तः सन्तः क्षणं दृष्टाः । जनैरिति शेषः । स्तिमितमामत एव गुरुभिरतिभारैः पक्षपटलै- र्यतः अतः प्रयत्नात्कटादुहीय उर्ध्व गत्वा प्रतिपदं पदे पदे अपव्यस्ता व्याकुलाः सन्तः । पतिताः। शरण्यो रक्षिता स न विद्यते येषां ते । शृङ्गार एव सार्वभौमश्चक्रवर्ती राजा। १. 'इह हि'. २. 'गाघ'. ३. 'अधिरोहतू. ४. 'व्रजन्तः'.

·. अनर्घराघवम् । २९७ अपि च यत्र शृङ्गारसार्वभौमस्य रत्नसिंहासने सिंहलद्वीपनाम्नि प्रदोषा- रम्मेषु उदेप्यत्पीयपद्युतिरुचिकणाः शशिमणि- स्थलीनां पन्थानो घनचरणलाक्षालिपिभृतः । चकोररुडीनै झटिति कृतशङ्काः प्रतिपदं पराञ्चः संचारानविनयवतीनां विवृणते ॥ ९०॥ (अन्यतो दर्शयन् ।) इयमितो मौक्तिकीयानामपामाधारस्ताम्रपर्णी । शुक्तिकागर्भसंबन्धस्तम्भितास्तोयबिन्दवः । भ्रमन्ति सुभ्रुवामकादमस्याः प्रसूतयः ॥ ९१ ॥ अपि च। युवतिकुचमोगकर्मभिरुतैः शुक्तिसंपुटधृतानि । दधतीह ताम्रपर्णाः स्थिरकरकाभावमम्भांसि ॥ ९२ ॥ सीता-अजउत्त, जेटेत्ति दक्खिण्णमत्तएण भअवदो साअरस्स भाईरहीपक्खपादो । पेम्मसव्वस्सणीसन्दो उण सहजसव्वङ्गमोत्तिाहर- गरमणीआए तम्मपण्णीए लक्खीअदि । 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः । उदेप्पदिति । चन्द्रकान्तस्थलीनां पन्धानः अविन- यवतीनामभिसारिकाणां पराञ्चः प्रतीपान् पदन्यासान् विवृणते प्रकटयन्ति । कीदृशः। उदेष्यन्नुदयं गमिष्यन् यश्चन्द्रस्तस्य दीप्तिलवैरार्द्राः । घना निविहा या चरणानां लाक्षा तस्या लिपिमक्षरं धारयन्तः । उडीनैश्वकोरैः शीघ्रं कृता शङ्का यत्र । अर्थादमिसा- रिकाणाम् । ते । अमिसारिकाश्वलिता अपि मार्गे चकोरसंचाराचकिता व्याधुटिताच । तासा पदलाक्षाक्तवाटेन प्रतीपचरणन्यासः प्रकटित इति मावः । ताम्रपर्णी मुक्तो- त्पत्तिनदी । आधारस्ताम्रपर्णीत्यजलिहतयान्वयः ।शुक्तिकेति । गर्भो मध्यम् । स्तम्भिताः पिण्डीमूताः । अस्यास्ताम्रपा अवान्मध्यात् प्रसूतयो जाता जलविन्दवो मुक्तारूपा युवतीनां क्रोहं भ्रमन्ति गच्छन्ति । युवतीति । युवतिकुचानां यानि भोग- फर्माणि यरदृष्टः स्त्रीकुचभोगं प्राप्नुवन्ति तैरुद्भूतः परिणतै तुमिनिरिडवर्षोपलवं यस्या जलानि दपति । 'वर्षांपलस्तु करका' इत्यमरः । अन्नउत्तेति । 'आर्यपुत्र, ज्येप्टेति दाक्षिण्यमात्रकेण भगवतः सागरस्य भागीरथीपक्षपात: । प्रेमसर्वस्वनिःस्यन्दः पुनःसहज- सर्वाङ्गमौक्तिकामरणरमणीयायास्ताम्रपा लक्ष्यते' [इति च्छाया । इह पक्षपातोऽनु- १. 'यत्र' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'संभूत-'. ३. 'भजन्ति'.४. 'ताम्रपाम्'.

·२९८ काव्यमाला- रामः-(विहस्यान्यतो दर्शयन्।) रमयति मलयाचलोऽयमस्मानुपनमता पवनेन मानिनीनाम् । दयितविनयकूटसाक्षिणीभिः स खलु सखीभिरदुष्करप्रबोधः ।। ९३.॥ लक्ष्मणः-(अंग्रे दर्शयन् ।। खपाणिप्राग्भारप्रवलविततोत्तानसलिल- स्वयंटष्टक्रीडत्तिमिनिवहलनामिव घृणाम् । दधानस्यापीतोज्झितजलनिधेरेतदपरं पुरो लोपामुद्रासहचरंमुनेराश्रमपदम् ॥ ९४ ।।. अपि चास्मिन् चतुरब्धिपानचेष्टादृष्टपिपासे मुनावुदयमाने । पाययितुमिवात्मानं विशुध्य सजीभवन्त्यापः ॥ ९५ ॥ मुग्रीव:-(सस्मितम् ।) ध्रुवमिह चतुरम्भौनिधिरचितापोशानकर्मणि मुनीन्द्रे । भक्ष्यमन्यानि किमपि चकम्पिरे सप्तभुवनानि ॥ ९६ ॥ प्रहः । निःस्यन्दोऽविच्छेदेन प्रवृत्तिः । रमयतीति । अयं मलयचलो रमयति । भामिति शेषः । अस्मान्मलयपर्वतादुपनमता आगच्छता पवनेन करणेन मानिनीनां प्रबोधः सखीभिरदुष्करः सुखसाध्यः । खलु निश्चितम् । दयितविनये वल्लभनम्रतायां कूटेऽसत्ये साक्षिणीभिः । स्वपाणीति । पुरोऽने लोपामुद्रासहचरमुनेरगस्त्यस्य एत- दपरमाश्रमस्थानम् । अस्तीति शेषः । आपीतोऽनन्तरमुज्झितस्त्यतो जलधिः समुद्रो येन तस्य । स्वपाणिप्राग्भारेण प्रवलमत्यन्तविस्तीर्णमत एंवोत्तानं गाधं यत्सलिलं : तत्र स्वयं दृष्टो यः क्रीडन् तिमिनिवहस्तेन लग्नां संबद्धां घृणामिव दधानस्य । तथा च मत्स्यादिघृणयैव पीतस्याब्धेरुदिरणमगस्येन कृतमिति भावः । चतुरब्धीति । मुना- वगस्त्ये । अगस्त्योदये स्वभावादेव जलं निर्मलं भवति । तत्रोत्प्रेक्षते-आत्मानं पाय- यितुमिवेति । उत्प्रेक्षायामिवशब्दः । ध्रुवमिति । अस्मिन्मुनीन्द्रे चतुःसमुद्रेण रचि: तापोशानकर्मणि सति किमप्यनिर्वचनीयं यथा स्यादेवं भक्ष्यमन्यानि सप्तभुवनानि चक- पिरे कम्पितानि । तथा च यस्यास्य चतु:समुद्रेण भोजनारम्भचुलकरूपमापोशान वृत्तं तस्य किं भक्ष्यं भविष्यति । तथा चास्मान् किं नु भक्षयिष्यतीति भावः । आत्मानं १. 'अन्यतः'. २. विशुद्धसज्जी-'; 'विशुद्धिसज्जी-'.

·७ अङ्कः] अनर्घराघवम् । २९९ (सयतोऽयलोक्य सहर्षाद्भुतम् ।) अहो चिरेणाद्य चतुर्दशलोकैकदण्डधरे धर्मा- सनाधिकारिणि रामदेवे दण्डकारण्यगृहमेधिनां तपोधनानामृद्धयः । रामः--(सलज्जस्मितं विमानवेगनाटितकेनाधोऽवलोक्य ।) कथं हिरण्यहरि- गविहारकान्तारस्थलीनामुपरि प्रतिष्ठामहे । सुग्रीवः-(सोपहासम् ।) इयं सा मारीचशरीरोपहाररक्षितात्मनो दश- कण्ठस्य कपटभिक्षुवेषविडम्बनाडम्बरैकमर्मज्ञा पञ्चवटो । (सादरं च ।) विश्वामित्रमखद्विपे च वपुपा चित्रेण पत्युर्मुखा- दप्याकृष्टविदेहराजतनयानेवारविन्दाय च । मारीचाय नमो नमः किमपरं यस्मै कुले रससां दो वारौ विभुनापि दाशरथिना चक्रे ततज्यं धनुः ॥ ९७॥ (सोता लज्जते।) रामः--(प्रस्रवणाचलं दर्शयन्सीतामपवार्य ।) देवि, नक्तं रनमयूखपाटलमिलत्काकोलकोलाहल- त्रस्यत्कौशिकमुक्तकंदरतमाः सोऽयं गिरिः स्मर्यते । यत्रारुष्टकुचांशुके मयि रुपा वस्त्राय पत्राणि ते चिन्वन्त्या वनदेवतास्तरुलतामुच्चैर्व्यधुः कौतुकात् ॥ ९८ ।। भश्यं मन्यते भक्ष्यमन्यः । 'आत्ममाने खश्च' इति खश् । मुम् । रामदेव इति नाट्य- भाषायां राजा देवपदवाच्यः । तथा चामर:-'राजा महारको देवः' इति । गृहमे- धिनां गृहस्थानाम् । दण्डकारण्यवासिनामित्यर्थः । प्रतिष्ठामहे गच्छामः । 'समवप्र- विभ्यः स्थः' इति तट् । मारीचशरोरोपहारेति मारीचद्वारा हरिणशरीरपरिप्राहणादिति भावः । विडम्बना कर्थनं तस्या दम्बर आभोगः । मर्मज्ञा तत्त्वज्ञा । 'विश्वामित्र- मखद्विप इति । अनेनातिबलवत्त्वं सूचितम् । मखो यज्ञः । वपुपा चित्रेण स्वर्ण- हरिणमयेनेति भावः । एतेनातिमनोहारित्वं सूचितम् । पत्य रामस्य । मारीचः शूर्पण- खापुत्रो गवणभागिनेयः । द्वौ वारावित्यनेनातिमायावित्वं प्रकटितम् । तत्र विश्वामित्र- मखरक्षायां तस्य नाशादित्येको वारः। सीतापहारावसरे द्वितीयो चारः । प्रसवणाचल: पर्वतभेदः । नक्तमिति । काकोलो दोणकाकः । डोडकोआ' इति प्रसिद्धः। 'द्रोण- काकस्तु काकोलः' इत्यमरः । रलकान्तिपाटलं च मिलत्काफोलकोलाहलच ताभ्यां प्रस्यन् यः कौशिकः पेचकस्तेन भुक्तं सेवितं कंदातमो यस्य तादृशः । श्वेतरक्तस्तु पाटलः' इत्यमरः । तथा च पर्वतीयरत्नकान्त्या दिवसभ्रमेण कामशब्देन च कोशिकस्य भास इति भाषः । 'कौशिकोलकपेचका. इत्यमरः । उच्चैर्यधुरु विहितवन्यः । उत्तो.. लितपय इति यावत् । अंगुकाकर्षणमेव कौतुकबीजम् । कपोतहस्ती हस्तबन्धविशेषः । १. "विडम्पनक-'. २, "चिनन्त्यो'. .

·काव्यमाला। सीता-(स्मयमाना कपोतहस्तं कृत्वा ।) मअवदीओ जणाणदेवदाओ, एसा वो परिचारिआ जाणई पणमदि । रामः- (अन्यतो दर्शयन् ।) देवि, वन्दस्व भगवतीमितो गोदावरीम् । (जनान्तिकम्। एतस्याः पुलिनोपकण्ठफलिनीकुञ्जोदरेषु स्त्र कृत्वा किंशुककोरकैरकरजक्रीडासहिष्णुस्तने । दत्वा वक्षसि ते मयि प्रहसति प्रौढापराधे तदा कौमारवतभङ्गरोपितमपि स्मेरं तवासीन्मुखम् ॥ ९९॥ (सीता सलज्जस्मितं मुखमवनमयति, नमति च गोदावरीम् ।) रामः--(परिवृत्त्यावलोकितकेन सखेदम् । देवि', अस्मिन्माल्यवतस्तटीपरिसरे कादम्बिनीडम्बरः स स्थूलंकरणो मदभुपयसामासीदवपन्नपि । तथा च संगीतसर्वस्वम्-'पार्थद्वयसमाश्लेषात्कपोतः सर्वशीर्षके । विनयोपगमे शीते भये संभापणे गुरोः ॥ वक्षःस्थलगतो ह्येष कल्पितस्तु कपोतवत् ।' इति ।मअवदी ओ इति । 'भगवत्यो जनस्थानदेवताः, एपा वः परिचारिका जानकी प्रणमति' [इति च्छाया । इह वो युध्माकम् । परिचारिका परिचारकर्ली। एतस्या इति । एतस्या गोदावर्याः । प्रवाहापचये जलमध्ये जलादुत्थितो भूभाग: पुलिनम् । 'तोयोत्थितं तत्पु. लिनम्' इत्यमरः । उपकण्ठः समीपम् । 'उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यमा अप्यमितोऽव्य- यम्' इत्यमरः । फलिनी प्रियंगुवृक्षः। 'प्रियंगुः फलिनी फली' इत्यमरः। उदरं मध्यम् । किंशुककोरकैः पलाशकलिकाभिः । 'पलाशे किंशुकः पर्णः' इत्यमरः । 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यपि । किंशुककोरको हि वक्रो नखक्षताकारो भवतीति भावः। वक्षसि कीदृशे । करजस्य नखस्य क्रीडायाः सहिष्णू करजक्रीडासहिष्णू, न ताशी स्तनौ यत्र तदफरजक्रीडासहिष्णुस्तनम् । तस्मिन् । दत्त्वा वक्षसीति यथेयं तव स्तनों- परि किंशुकमाला तथा ममाप्यत्र नखक्षतानि शोमां पारयिष्यन्तीति भावः । कीमा. रमतं नवोढाद्यवस्था तस्य मङ्गो नाशस्तैन रोपितमपि । अपिविरोपामासाय । व्रतमहा- देव प्रौढापराधे मयीति भावः । स्मेरं सहासम् । अस्मिन्निति । माल्यवतः पर्वतविशे. पस्य परिसरे समीपमुवि । पर्यन्तमः परिसरः' इत्यमरः । कादम्पिनी मेघमाला तस्या हम्पर भोगः अवर्षनपि मदश्रुपयसां स्थूलंकरणः स्थूलं विपुलं क्रियते येन तादृश आप्तीदिति सबन्धः । तथा च वद्विरहवारिधिमग्नेन मया तथा रुदितं यथावर्षनपि मेघो मद जलस्य विपुलताकारणं वर्षनिवासीदिति भावः । मां तथा दृष्ट्वा । रुदन्तं १. 'मुखमानम्य गोदावरी नमति', २. 'देवि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·किं च । ७ अङ्कः] अनवराघवम् । योद्धारावलितेन शाखिभिरपि त्वत्पालिता तथा दृष्ट्वा कन्दलितं न केकिनिरपि प्रारम्भि संगीतकम् ।।१००॥ सीता--(मैन्युगद्गदकण्ठप्रन्थिलस्वरा पुष्पकं प्रति ।) विमाणराअ, सीदम्हि । ण दलदि जेव-वज्जम मे हिअ तथा वि तुवरेहि । एसा अन्तरीअदु दण्डआरण्णविच्छोली। रामः-(विमानवेगनाटितफेन सीतां प्रति ।) देवि, इदमग्रे महाराष्ट्रम- ण्डलैकमण्डनं कुण्डिनं नाम नगरम् । इह हि अनन्यक्षुण्णश्रीमलयवनजन्मायमनिलो निपीय स्वेदाम्बु स्मरमकरसंमुक्तविमवम् । विदर्भीणां भूरिप्रियतमपरीरम्भरमस- प्रसङ्गादङ्गानि द्विगुणपुलकनधि तनुते ॥ १०१ ॥ विभ्रती कैशिकी वृत्ति सौरभोद्गारिणी गिरः । दूराध्वानोऽपि कवयो यस्य रोतिमुपासते ॥ १०२ ॥ दृष्ट्वैत्यर्थः । यद्धारावलितमधमालाधारासंवर्धितः शाखिभिरपि न कन्दलितं न नवपल्ल- वितम् । कन्दले नवपल्लवः । तस्य तारकादित्वादितच् । 'कन्दलं स्यात्सलवे च नश- हुरे' इति विश्वः । केकिमिमयूरैरपि जलघरदर्शनादपि संगीतं . गीतहत्यादि न प्रारम्मि न प्रारब्धम् । कर्मणि चिण् । मन्युदैन्यम् । उपताप इति यावत् । प्रन्धिलो ग्रन्थि- मान् । सिध्मादित्वालच् । विमानेति । 'विमानराज, सीतास्मि 1 न दलत्येव वभ्रमयं मे हृदयम् । तथापि वरस्व । एपा अन्तरीयता दण्डकारण्यपतिः' इति च्छाया । इह सीतास्मीत्यनेन शब्दच्छलात् यया लागलपद्धतिश्चिरकालेन शोषणाकठिना तयाहमप्य- स्मोति ध्वनितम् .। लरस्त त्वरया चल । अन्तरीयतामतिकम्यताम् । विच्छोली पङ्किरिति देशी । महाराष्ट्रो देशविशेषः । मण्डनमलकरणम् । अनन्येति । भनन्यक्षुण्णेत्यत्र मलयपर्वतात् । प्रथमं तद्देशसंबन्ध एवं पवनस्येत्याशयः । श्रीः रांपतिः । स्मरस्य कामस्य चिहरूपो मकरस्तेन संमुक्त उपमुक्तो वि. भवः प्रमायो यस्य तत् । मकरो जलजन्तुतया जलमत्यर्थे पिवति । इह तु स्वेदाम्बु तेन प्रथमं पीतमिति भावः । विदर्भीणां विदर्भनीणाम् । भूरि प्रचुरम् । परीरम्भ आलिग- नम् । द्विगुणा पुलकसा येषु तानि । सम् माला । विभ्रतीमिति । यस्य महाराष्ट्र- देशस्य गिरो वाण्या रीति वैदर्भीनानी कवयो दूरस्या अप्युपासते आश्रयन्ते । कीर १. मन्यूत्पीडगद्द-. २. 'देवि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३.'विभ्रतः'... 'धा- रालुलित'; 'धाराकुलितः ·काव्यमाला। . विभीपणः-(दक्षिणतो दर्शयन् ।) देव, प्रणम्यतामयमन्ध्रविषय- लक्ष्म्याः सप्तगोदावरहारकलापैकनायको भगवान्भीमेश्वरः । अयं हि तत्कालारभटीविजृम्भणपरित्रासादिव भ्रश्यता वामार्धेन तदेकशेपचरणं विभ्रहपुभैरवम् । तुल्यं चास्थिभुजंगभूपणमसौ भोगीन्द्रकङ्कालकै- बिभ्राणः परमेश्वरो विजयते कल्पान्तकान्तिकः ॥ १०३ ॥ रामः-(कृताअलिः।) नृत्यारम्भपरित्रसगिरिसुतारितार्धसंपूर्तये नियूंढभ्रमिविभ्रमाय जगतामीशाय तुभ्यं नमः । शीम्। कैशिकीनाम्नी वृत्ति विभ्रती दधानाम् । सौरभ मनोहरता ख्यातिथ सौगन्ध्य वा । तत्प्रकाशिनीम् । रीतिलक्षणं सरस्वतीकण्ठाभरणे-'वैदर्भादिकृतः पन्याः काव्ये मार्ग इति स्मृतः । क गताविति धातोः स व्युत्पत्या रीतिरिष्यते ॥ वैदर्भी साथ पा- श्वाली गौडीयावन्तिका तया । लाटीया मागधी चेति रोतिः पोढा निगद्यते । तेषु च-'अस्पृष्टा दोषमात्राभिः समग्रगुणगुम्फिता । विपञ्चीस्वरसौभाग्या वैदी रीति- रिष्यते ॥' इति । वृत्तिलक्षणं तु तत्रैव-'या विकासेऽथ विक्षेपे संकोचे विस्तरे तथा । ' चेतसो वर्तयित्री स्यात्सा वृत्तिः सापि पट्विधा ।। कैशिक्यारभटी चैव भारती सा- त्यती परा । मध्यमारमटी चैव तथा मध्यमशिको ॥ सुकुमारार्थसंदर्भा फैशिकी तासु फथ्यते ।' अन्ध्रविषयोऽन्ध्रनामा देशः । गोदावरों नदीविशेषाः । सप्तानां गोदाव- रीणां समाहारः सप्तगोदावरम् । अच् समासान्तः पचनदवत् । नायकः प्रधानमणिः स्वामी च । भीमनामा ईश्वरो महादेवः । तत्कालति । अयं परमेश्वरो विजयते । कोमः । तत्काले नृत्यकाले । आरभटी आरम्भः नृत्यविशेषो वा । आरभटीत्तिमय- त्वात् । तस्या विजृम्भणं वृद्धिस्तद्भयादिव भ्रश्यता अपगतेन वामान गौरीरूपेण तस्यैकशेपेण चरणं या तादृशं भावशरीरं दधानः । अस्थिरूपस्य भुजंगरूपस्य च भूषणस्य रसद्वर्य तुल्ये विभ्राणः । कैः । सर्पराजाहास्थिभिः । एफैनर भोगोन्द्रफदाल- फेन रसद्वयास्वादमनुभवति । प्रलये वासुस्यादीनां फहालमा निष्टतीनि भावः । प्रलयकाले कर्माधिरतः । 'नियुद्धयुद्धर्मस्पोटविदयादिभिरन्विना । विजयारमटी पृत्ति- पद्धतः पुरुषः कृता । फपटान्तदम्भे वरनाकन्दयोस्तया । समुत्लालेन्द्रमालादी सदा योग्यमाः ॥ इति संगोतसर्वस्तम् । “मालोऽस्थि शरीरस्व' इसमरः । नृत्येनि । रिक्तं तुच्यम् । सपूर्तिभरणन् । नियः समाप्तो भ्रमिमग्दलिया भ्रम तेन विमो पिलासो येन तरम । गोयं भ्रमिभवासं स्वार र भ्रमिविभ्रमः 1. 'सतगोदामो'. २. 'धाम्यता'. ३. ' त्या-'.

·७ अङ्कः अनर्घराघवम् । यथूडामुनगेश्वरप्रभृतिभिस्तादग्भ्रमन्तीदिशः पश्यनिर्धमपूर्णमाननयनैः शान्तोऽपि न श्रद्दधे ॥ १० ॥ अपि च । क्रीडानटस्य प्रलयान्धकारैः कण्ठे निपीते तब नीलकण्ठ । थकबन्धं पृथगुत्तमाङ्ग नृत्यद्वयादेशत कालरात्रिः ॥ १०५॥ (सर्वे नमन्ति।) रामः- (अन्यतो दर्शयन् ।) देवि, द्रविडमण्डलमौलिमण्डनमाणिक्य- मणिस्तबकमिदं काञ्चीनामधेयमायतनं मीनकेतनस्य । (सौतामपयाये ।) इह हि ' स्वेदजलपिच्छिलाभिस्तनुभिनां च शिथिलमाश्लेपम् । विपुलं पुलकशलाकापटलं झटिति प्रतिकरोति ॥ १०६ ॥ अपि च । अभिमुखपतयालुभिर्ललाटश्रमसलिलैरवधूतपत्रलेखः । कथयति पुरुषायितं वधूनां मृदितहिमातिनिर्मलः कपोलः ॥ १०७॥ मुग्रीवा--(वामतो दर्शयन् ।) इयमितः शृङ्गारदेवनागर्भगृहमयन्तिवि-. पयसीमन्तमौक्तिकमुज्जयिनी नाम राजघानी । इँह हि परित्यक्त इति भावः । यस्त्वं प्रान्तोऽपि नृत्यनिवृत्तोऽपि नाव्येनात्यन्तपूर्णमाननयनैश्च- डास्थितप्तपेशाद्यैर्न श्रद्दधे न नितिः । अधुनापि नृत्यतीत्यवगतमिति भावः । कमणि लिट् । तागतिशयित भ्रमन्तीभ्रमणं कुर्वतीदिशः पश्यद्भिः । क्रांडेति । कोहाय नटो • हरः । प्रलये अन्धकारनिपीते आच्छादिते । कयन्धः शिरःशून्यकायः । उत्तमाई मस्त- पम् । इत्तमा शिरः शीर्पम्' इत्यमरः । ऐक्षत पश्यति स्म । ईक्ष दर्शने लड् । कालरानिमहाभैरवी कण्टस्थितकालकूटत्याट्रिनमेवोत्तमाङ्ग कवन्धं ददर्शति वाक्यार्थः । द्रविद्यनामा देशः । आयतनं स्थानम् । स्वेदेनि । यूनां स्त्रीपुसानाम् । गुवा च युवती. च 'पुमानित्रया' इत्यरूशेषः । शिपिलं श्लथ आश्लेषमालिङ्गनं पुलक एव शलाका तत्पटलं कर्त शीघ्र प्रतिफरोति । स्वेदजलपिच्छिले शरीरं श्यमालिनं रोमाश्वः स्थिरीकरोतीत्यर्थः । अभिमुखेति । पतयालुभिः पतनशीलः । स्पृहियहि-' इत्या- लुच । 'अयामन्ता-' इत्ययादेशः । पुरुपायितं विपरीतरतम् । विपरीतरते स्त्रिया अधोमुख्या धर्मस्याभिमुखं पतनारकपोलपत्रलेखापनयः । मृदिता सुद्धा । धीतेति या. यत् । हिमस्य चुतिपछविस्तद्वनिर्मलः । यद्वा विगुदो यो हिमद्युतिश्चन्दस्तद्वग्निर्मलः । १. 'मीलिमाणिस्यस्तरम्'. १. 'हिमयुतिदुर्मनाः'. ३. 'इह हि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति..

·३०४ काव्यमाला। कमितुरभिसृत्वरीणां गौराङ्गोणामिहेन्दुगौरीपु । उडयमानानामिव रजनिपु परमीक्ष्यते छाया ॥ १०८ ॥ अपि च । अधस्तात्सौधानामिह हि परतामिन्दुकिरणा- न्धनोदश्चञ्चञ्चपुटनिहितनेत्रा युवतयः । चकोराणां ज्योत्स्नारसकुतुपकौतूहलकता- मुदीक्षन्ते नश्यत्तिमिरविशदाभोगमुदरम् ॥ १०९ ॥ अपि च। इह युवतिवदनकान्तिभिराप्यायिततुन्दपरिमृजः शेते। भुक्तापभुक्तहिमरुचिमरीचिरन्तःपुरचकोरः ॥ ११० ॥ विभीपण:-इहवायमलकायाः शाखानगरगौरवभाजि त्रिपुरदह- नाधिष्ठानप्रतिष्ठो भगवान्महाकालनाथः । अयं हि उद्दामभ्रमिवेगविस्तृतजटावल्लीप्रणालीपत- स्वर्गङ्गाजलदण्डिकावलयितं निर्माय तत्पनरम् । शृङ्गारदेवता कंदर्पः । गर्भगृह मध्यगृई 'गभहर' इति ख्यातम् । अवन्तिर्देशविशेषः । सीमन्तः केशरचनारेखा । गर्भगृह मौक्तिकमिति चोज्जयिन्या विशेषणम् । अजहल्लि- गतयान्वयः । कमितुरिति । परंशब्दो भिन्नक्रमश्छायाशब्दानन्तरं द्रष्टव्यः । तेन इह नगर्यामिन्दुगौरीषु चन्द्रधवलासु रात्रिषु कमितुः कामुकस्य कृते अभिसत्वरीणाम- भिसरणशीलानां गौराहीणां छायैव परमीक्ष्यते दृश्यते । जनैरिति शेषः । न तु शरी. रम् । तासां गौरागीत्वात् । इति परंशब्दार्थः । उड्डयमानानां पकादीनां यथाघश्छाया दृश्यते तथेत्यर्थः । गौरमेवाझं तद्देशस्त्रीणामिति भावः । अधस्तादिति । युवतयश्वको- राणामुदरमीक्षन्ते पश्यन्ति । कीदृशानाम् ।ज्योत्स्नैव रसः पारदस्तस्य यः कुतुपश्चर्मघट: 'कुरुआ' इति ख्यातः तस्य कौतुककारिणाम् । 'कुतूः कृत्तेः स्नेहपात्रं सैवाल्पा कुतुपः पुमान्' इत्यमरः । सोधानामधस्तादिन्दुकिरणान् चरताम् । कीदृशमुदंरम् । ज्योत्स्नापा- नानश्यद्यत्तिमिरमन्धकारस्तेन विशदो धवल आभोगो यत्र तादृशम् । घनं वारं वार- मुदचद्विकसद्यचभूपटं तत्र निहितं नेत्रं यामिस्ताः । अघस्तादिति 'अस्ताति च इत्यस्तातिप्रत्ययः । इह युवतीति । आप्यायितः स्फीतः । तुन्दपरिमृजोऽलसः । 'तु- न्दशोकयोः परिमृजापनुदोः' इत्यालस्ये कः । भुक्तापमुक्त भुक्तमपमुक्त त्यक्तम् । तथा चार्घभुक्तमित्यर्थः । अलका कुबेरनगरी। मुख्यनगरावयवभूतं नगरं शाखानगरम् । तस्य गौरवभाजि तुल्ये। त्रिपुरदद्दनो हास्तस्याधिष्ठानं साक्षादवस्यानम् । उद्दामेति । जटावल्हयेव प्रणाली जलनिर्गमपयः 'पनारी' इति प्रसिद्धः । जलमेव दण्डिका काष्ठिका 'चभूपय- ·२०५ ७ अङ्क • अनर्धराघवम् । संभ्राम्यर्बुजदण्डपक्षपटलद्वन्द्वेन हंसायित- स्त्रैलोक्यव्ययनाटिकानयनटः स्वामी जगत्रायताम् ॥ १११॥ ' रामः-(प्राजलिः।) नमस्तुभ्यं देवासुरमुकुटमाणिक्यकिरण- प्रणालीसंभेदनपितचरणाय स्मरजिते । महाकल्पस्वाहाकृतभुवनचक्रेऽपि नयने निरोहुं भूयस्तत्मसरमिव काम हुतवते ॥ ११२ ॥ कि च । वेगादगाद्देव तव त्रिनेत्र युग्मेतरस्मान्नयनात्कशानुः । कामे तु संमोहनशस्त्रहस्ते स्वाहामनुध्याय चिरं जडोऽभूत् ॥ ११३॥ (सर्वे नमन्ति।) सीता--(विहस्य 1) अहो तत्थमवदो ससहरसेहरस्स कवलिदचउद्द- समुवणस्स वि ण पलाइदा अक्खिबुभुक्खा जेण भअवं मअणो वि विआ- लिअग्गासीकिदो। (सर्वे हसन्ति ।) तया वलयितं वेष्टितं तत्पञ्जरं हंसपअरम् । भुजदण्डावेव पक्षपटलद्वन्द्वं पक्षतिद्वयम् । हंसायितो हंसीभूतः । व्ययो नाशः स एव नाटिका नाट्यविशेपस्तस्या नयोऽमिनयस्तत्र नट इव नटः । नमस्तुभ्यमिति । प्रणाली 'पनारी' इति प्रसिद्धा तस्याः सभेदः संबन्धः । नपित स्नानं कारितम् । मित्संज्ञायां 'मितां द्वस्वः' इति इस्वत्वम् । स्मर- जिते हराय । महाकल्पे प्रलये स्वाहाकृतं हुतं भुवनचक्रं यत्र तादृशे । नयने नेत्रामी। निरोद्धं निरुद्ध कर्तुं धारयितुमिव । भूयः पुनरपि । तत्प्रसरं नेत्रामिप्रसरणम् । इवशब्द उत्प्रेक्षायाम् । कामं कंदर्प हुतवते होमविषय कुर्वते । काम: पूर्णाहुतिरिव कृत इति भावः । वेगादिति । हे देवं त्रिनेत्र, इति संबोधनम् । युग्मेतरस्मात् द्वयान्यतरस्मात् तृतीयात् । कृशानुरमिः । संमोहयतीति संमोहनम् । तादृशं शनं याणो हस्ते यस्य तादृशे सति । यद्वा तादृशकामविषये । जहः शीतलः । निष्क्रिय इति यावत् । स्वाहा अग्निवधूस्तामनुध्यायानुस्मृय । कामेन संमोहनास्त्रेण मोहितः सन् वहिः स्वाहास्मरणासक्त एवाभूदिति भावः । 'स्वाहा तु हुतमुक्प्रिया' इत्यमरः । अहो तत्थेति । 'अहो तत्रभवतः शराघरशेखरस्य कवलित चतुर्दशभुवनस्यापि न पलायिता अक्षिवुभक्षा येन भगवान्मद- नोऽपि विकालिकमासीकृत.' [इति च्छाया । इद्द पलायिता अपगता । बुभुक्षा १. भुजखण्ड-'. २. 'स्वाहीकृत- - ·काव्यमाला। . रामः-(सविमर्शम् ।) अस्य हि भगवतः वाणीभूतपुराणपूरुपधृतिप्रत्याशया धाविते विद्राति स्फुरदाशुशुक्षणिकणक्लान्ते शकुन्तेश्वरे । नम्रोन्ननभुजंगपुंगवगुणव्याकटवाणासन- क्षिप्तास्त्रस्य पुरट्टहो विजयते संधानसीमाश्रमः ॥ ११४ ॥ (अन्यतो दर्शयन् ।) इयं च कलंचुरिकुलनरेन्द्रसाधारणाग्रमहिपी माहिष्मती नाम चेदिमण्डलमुण्डमाला नगरी । इह हि आश्लेपचुम्बनरतोत्सवकौतुकादि- क्रीडादुरोदरपणप्रतिभूरनङ्गः। भोगैस्तु यद्यपि जये च पराजये च यूनोर्मनस्तदपि वाञ्छति जेतुमेव ॥ ११५ ॥ भोक्तुमिच्छा। विगतः कालो दिनरूपो यत्र स विकाल: तद्भवो विकालिकः । स चायं आसथेति विकालिकग्रासः 'विआरी'. इति यत्प्रसिद्धिः । वाणीभूतेति । पुरद्रुहो महे. शस्य संघानं शरसंयोजनं तदेव सीमा अवधिर्यस्य तादृशः श्रमः परिश्रमो विजयत इत्य. न्वयः । परद्गुह इति पदेन पुरनामकदैत्यनाशाय संधानं कृतमित्यर्थप्राप्तिनिमित्तमुपन्या- सः। कीदृशस्य । वाणीभूतः शरीभूतो यः पुराणपुरुषो विष्णुस्तस्य धृतिप्रत्याशया धारणे- च्छ्या धाविते चलिते । विष्णोर्गरुडवाहनत्वात् । अनन्तरं महेशस्य यो नेत्रजो वह्निकण-. स्तेन क्लान्ते क्लिन्ने। अत एव शकुन्तेश्वरे गरुडे विद्राति अपंगच्छति सति संनिहिते गरुडे भयानम्रो नतः, अपगते तस्मिन् भयाभावादुनम्र उद्तो यो भुजंगपुंगवः सर्प- राजो वासुकिः स एव गुण. प्रत्यञ्चिका तेन विशेषेणाकृष्टं यद्वाणासनं धनुस्तेन क्षिप्तं प्रेरितमस्त्रं वाणो येन तस्य । तथा च गरुहकृतननोन्नमनानावस्थवासुकि- रूपगुणाकर्षणे संधानश्रम इति भावः । 'वहिः शिखावानाशशुक्षणिः' इत्यमरः । त्रिपुर- दाहे विष्णु णो वृत्त इति पुराणवार्ता । कलचुरिकुलं 'करचुरि' इति प्रसिद्धं पश्चिम- देशे क्षत्रियकुलम् । अप्रमहिषी ज्येष्ठमहादेवी।चेति नगरीविशेषणम् । तत्कुलजनरेन्द्राणां माहिष्मत्यामेवावस्थानात्साधारणतेति । पुनः कीदृशी नगरौं। चेदिमण्डलस्य चेदिनाम- फराष्ट्रस्य मुण्डमाला शिरोलंकारविशेष: 'मुण्डवारी! इति प्रसिद्धा। इह हीति । इह नगर्याम् । क्रोधादुरोदरी विनोदद्यूतम् । 'दुरोदरो यूतको पणे ]ते दुरोदरम्' इत्यमरः । पणः 'पाट' इति ख्यातः । इहाश्लेषादीनां नानारूपतया पणस्य चैकरूपतया वचनभेदे- नापि सामानाधिकरण्येनान्वयः । प्रतिभूलमकः, 'सहिआर' इति ख्यातः । यद्यपि जये च पराजये चोभयथैव संभोग (उपभोग) इत्यर्थः । तदपि तथापीत्यर्थः । यूनोरिति १: 'गति-'. २. 'पतहेश्वरे'. ३. 'करचुलि-'. ४. 'भोगस्तु यद्यपि जयेऽपजये च तुल्यो'; 'भोगः स यद्यपि जये विजयेऽपि तुल्यो'.

·३०७. ७ अङ्कः] अनपराघवम् । (विमानवैगं रूपयित्वा ।) देवि, देव्या भूमेट्गमदमपीमण्डनं सिद्धसिन्धोः सध्रीचीयं जयति यमुना या तटैकाग्रवृत्तीन् । प्रेमोत्कर्षादिव पितृपतेर्धातुराच्छिद्य हस्ता- दस्तावाचं गमयति पितुर्मण्डलं चण्डभानोः ॥ ११ ॥ लक्ष्मणः-(दूरमद्गुल्या दर्शयन् ।) त्रिपुरहरकिरीटक्रीडितैः क्रीडयद्भि- मुंवनममृतमानोलिमित्रैः पयोभिः । सगरसुतचितायाः पावनी तोयराशे- रियमियमधमग्रे जाह्नवी निगुते नः ॥ ११७ ॥ युवतीतरुण्योरित्यर्थः । युवती च युवा चेति 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेषः । रूपयित्वा नाट- यित्वा । देव्या इति । इयं यमुना जयतीत्यन्वयः । कीदशी। मृगमदः कस्तूरी। कृष्णत्वाद्रूपकम् । (सैव मषी) तया जातं भूमर्मण्डनं भूषणम् । अजहल्लिङ्गतया- न्ययः । यो यमुना सिद्धसिन्धोर्गद्गायाः सध्रीची सहचरी सती तटकाप्रवृत्तोन्पु- रूपापितृपतेर्यमस्य स्वभ्रातुर्हस्तात्प्रेमोत्कर्षानेहोद्रेकादिवाच्छिद्याकृष्य चण्डमानोः सूर्यस्य स्वपितुर्मण्डलं गमयति प्रवेशयति । प्रयागमरणे रविरश्मिवर्मना स्वगंगमनं भवतीत्यागमः ।। अस्ता आवाधा महापीडा यत्र तादृशम् । क्रियाविशेषणं वा । 'मृगनाभिर्मुगमदः' इत्यमरः । 'पितृपतिः समवर्ती परेतराट्' इत्यपि । त्रिपु- रहरेति । इयमियमित्यत्र 'संभ्रमे द्वे भवतः' इति द्वित्वम् । अर्घ पापं नोऽस्माकं निद्रुते नाशयतीत्यर्थः । सगरसुतचिताया इति तोयराशेरित्यस्य विशेषणम् । अजहरिह- तयान्वयः । चिता मृतदाहार्थमध्याघानम् । “चिता चित्या चिति: स्त्रियाम्' इत्यमरः । पावनीति 'करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युट् । पयोभिरिति करणे तृतीया । पयोमिः की- शैः । अमृतमानोश्चन्द्रस्य वालमित्रैः। बाला एव मित्राणि तः । यद्वा भावप्रधानो निर्देशः । वाल्यान्मित्ररित्यर्थः । किरीट भूपालादीनां शिरोलंकरणम् । 'मुकुटं फिरीट पुनपुंसकम्' इत्यमरः । 'कलुपं वृजिनेनोघम्' इति च । सगरमुतचिताया: पावनीयत्र सगरमुतकया पुराणे व्यक्ता । तथा हि-सगरेण राज्ञा अश्वमेघे आरब्धै तस्याश्वमिन्द्रों हृत्वा कपिलमुनिसंनिधाने पद्धा गतः । सगरपुत्रस्तदश्वान्वेषणपरः पृथिवीं खनद्भिः कपिलान्तिकेऽश्वी दृष्टः । स मुनिश्च ताडितः । ततस्तन्नेत्रोद्भवामिना सगरपुत्रा भस्मी- भूताः । मगरपुत्रखननादेव समुद्रः सागर इति ख्यातः । ततश्च सगरप्रपौत्रेण भगीरथेन कपिलमुनिवचसव महामानीय सागरे प्रवेश्य भस्मीभूता अगतयः सगरपुत्राः पाविता १. देवि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'मास्करस्य'. ३. 'प्रीणयद्भिः. ।

·३०८ काव्यमाला। राम:-(सहर्षम् ।) गौरीविमज्यमानार्धसंकीर्णहरमूर्धनि । अम्ब द्विगुणगम्भीरे भागीरथि नमोऽस्तु ते ॥ ११८॥ (सीतां प्रति ।) देवि, वन्दस्व । देवस्याम्बुजसंभवस्य भवनादम्भोधिमागामुका सेयं मौलिविभपणं भगवतो भर्गस्य भागीरथी । उद्यातानपहाय विग्रहमिह स्त्रोतःप्रतीपानपि स्रोतस्तीव्रतरत्वरा गमयति द्वाग्ब्रह्मलोकं जनान् ॥ ११९ ॥ सीता--(कृताञ्जलिः ।) एसा णिअस्सोतसिङ्कलासंदाणिदतिहुअणे म- न्दाइणि, वन्दिनसि। (सर्वे नमन्ति।) लक्ष्मणः--(अन्यतो दर्शयन् ।) धनाधिनाथप्रणयानुरोधादभनकैलासनिकेतनस्य । देवस्य कल्पान्तकपालपाणेराणसी नाम पुरी पुरस्तात् ॥ १२० ॥ रामः-(सहर्पमवलोक्य ।) लंवमानैरपारोऽयं जनैः संसारसागरः। द्वीपे वाराणसीनाम्नि विश्रान्तैरिह तीर्यते ।। १२१ ॥ इति । तेन सगासुतचितायाः समुद्रजलराशेः पावनी सा गङ्गेति भावः । गौरीति । हे। अम्ब मातः, इति संबोधनम् । 'अम्बार्थनद्योईस्वः' इति द्वस्वत्वम् । यत्र किल नद्यो विस्तृता न भवन्ति तत्र गम्भीरा भवन्तीति भावः ।देवस्येति । अम्बुजसंभवस्य देवस्य ब्रह्मणः । आगामुका आगमनशीला। 'लपपत-' इत्यादिना'उकञ् । भर्गस्य शिवस्य । ‘स्मरहरी भर्गः' इत्यमरः । इह भागीरथ्यां विग्रह शरीरमपहाय त्यक्त्वा उद्याताना . गतान् । 'यो प्रापणे'। क्तः। स्रोत:प्रतीपान्स्रोतसः प्रवाहस्य प्रतीपाविपरीतगा- मिनोऽपीति विरोधाभासः । गङ्गास्रोतोऽधोगामि, जना अर्वगामिन इति भावः । स्रो- तसा तीव्रतरा अंतिशयिता त्वरा वेगो यस्याः।सा एतेनाद्भुतत्वं ध्वनितम् । द्राक्तत्क्षणम् । 'दाग्झटित्यासाहाय' इत्यमरः । एसेति । एपा निजस्रोतःशृङ्खलासंदानितत्रिभुवने मन्दाकिनि, वन्द्यसे' [इति च्छाया।] इह स्रोतं एव शृङ्खला 'साकर' इति ख्याता, इति । रूपकम् । संदानितं पदम् । 'पद्धे संदानितं मर्णम्' इत्यमरः । घनाधिनाथः कुपेरः । 'प्रणय: प्रेमिण विश्वासे याच्याविसम्भयोरपि' इति । संसार एव सागरः समुद्रः । जलमध्ये स्वत उत्थितः समुच्छितभूभागो द्वीपः । 'द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम्' १. 'आगामुफी'. . .

·। ७ अङ्क] अनर्वराघवम् । अपि चैनां नित्यमध्यास्ते भगवान् कण्ठच्छायनिपीतपन्नगफणारनौघमात्रस्थिती हारे निर्भयपार्वतीमुजलताबन्योलसत्कंधरः । तत्सर्वाङ्गविरामवामनतमैरेव स्वरैः सामगं विभ्रद्रह्मशिरः शिवाय जगतामेणाङ्कचूडामणिः ॥ १२२ ॥ (अन्यतो दर्शयन्, सीतां प्रति ।) देवि, दृश्यतामितः । नवोन्मीलन्मौर्वीकिणनिकरकार्कश्यसदय- प्रवृत्तस्त्वत्पाणौ किमपि निविडं पीडयति मे। कृतार्थोऽयं यस्यां समननि करः सैव पुरतः पुरी पूर्वेषां ते नयनमियमालानयतिं नः ॥ १२३ ॥ इत्यमरः । इह वाराणसीनाग्नि द्वीपे विश्रान्तविंगतपरिश्रमः । एनामध्यास्त इति अधि. शीट्स्थासो कर्म' इत्याधारे कर्मत्वम् । कण्टेति। एणाङ्कचूडामणिः शिवो जगतां शिवायास्तु इति संयन्धः । कीदृशः । तत्प्रसिद्धं ब्रह्मशिरो ब्रह्मकपालं पिभ्रद्दधत् । पुनः कीदृशः । कण्ठच्छायया नीलगलप्रतिविम्येन पीत आच्छादितो यः सर्पफणारलसमूह- स्तन्मात्रेणावस्थितिर्यस्य तादृशे हारे वासुकिस्वरूपे सति अत एव निर्भया या पार्वती तस्या भुजलतायन्धेनोलसन्ती कंधरा ग्रीवा यस्य सः । अन्यदा शिरोरलदीप्तवासुकि- दर्शनाद्भयम्, इदानी तु न तयेति भावः । ब्रह्मशिरः कीदृशम्। स्वरैः सामगं सामवेदगा- यनम् । कीदृशैः । सर्वाजविरामेण शिरोच्यतिरिक्ताङ्गशून्यतया वामनतमरतिनीचः । क. ण्टस्य च्छायेति समस्य, 'विमापा सेनासुराचाया- इत्यादिना श्लोयत्वम् । 'छाया सू. यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्यमनातपः' इति नानार्थः । नवोन्मीलदिति । पुरतोऽग्रे ते तब पूर्वेषां पूर्वपुरुषाणां सैवेयं पुरी मिथिला नोऽस्माकं नयनमालानयति पन्धयति । तत्रा- स्वर्थ लगतीत्यर्थः । 'पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह पहुये च पूर्वजान्' इत्यमरः । मा का। यम पुर्या स्वल्पाणावधिकरणे । मावी घरधनुर्गुणः । किणो मणार्युदरतस्य निकरः समूह- स्तस्य कार्यश्यात्याठिन्याद्धेतोः सदयं यथा स्यादेवं प्रत्तो व्यापारोद्यतः सन् अयं मे मम फरः किमप्यनिर्वधनीयमनुरागातिरेकामिपिदं गाई यथा स्यादेवं अर्यालपाणिमे धर्मभृत मकर एवं कर्तृभूते . पीव्यति सति कृतायोऽजनि कृतान्यो जातः । यद्यपि पीनक्रियायाः कर्मपदं पाईपदं च शव्दतो न भूयने तयाप्पमहिनेत शाच्या त्या- मुक्तयोरप्याऱ्या प्रत्येा व्याख्यानरीया प्रगामस्या तयोरुपस्थितिरित्यवधानन्यम् । पाणिपोरन हिः 'तया परिणयोराहोपयामा. पाणिपोहनम् सत्यमरः । सानी १."नित्यम्'. २. 'अन्याय, ·काव्यमाला। , सीता--(सस्मितानुराग साचीकृताक्षी रामं पश्यन्ती पुरी प्रति !) अम्ब मि. हिले, वन्दिज्जसि । गुरुअणे वि वन्दणं मे विण्णवेसि । रामः- (सुग्रीवविमोपणौ प्रति ।) वैयस्यौ, इयं सा जानकी प्रजायमा- नाया भगवत्या भूमेररिष्टमन्दिरं मिथिला । मुग्रीवविभीपणौ—(सकौतुकसस्मितम् ।) यत्र भगवतः पार्वतीजीविते- श्वरस्य धेनुर्धनुरन्तेवासिनावजगवभार्गवौ भञ्जतो भवतः सहपांसुक्रीडादी- र्घसखीयं वीरलक्ष्मीः। रामः-(सलज्जस्मितमन्यतो दर्शयन्सीतां प्रति ।) देवि, इयं पुनस्ततोऽपि पुरस्ताञ्चम्पा नाम गौडानां विनयमधुरशृङ्गारविभ्रमरमणीया मैंकरकेतन- कुमारबतचर्यातपोवनमिव राजधानी । (अपवार्य च ।) इह हि रोमाधोच्नुसदङ्गसंधिनिबिडैरालिङ्गनर्यामिनी शेषीकृत्य विवृण्वते निजरहश्चातुर्यमेगादशः। ताक्षी वक्री कृताक्षी । साचीत्यव्ययं के । 'तिर्थगर्थे साचि तिरः' इत्यमरः । अम्बति । 'अम्ब मिथिले, वन्द्यसे । गुरुजनेऽपि वन्दनं मे विज्ञापयिष्यसि' [इतिच्छाया । इह अम्ब हे मातरित्यर्थः । जानकी प्रजायमानाया जानकी जनयन्त्या इत्यर्थः । प्रपूर्वाणिज- र्थोऽत्र गम्यते । 'जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका' इत्यत्र तथादर्शनात् । प्रजाता जनितापत्येत्यर्थात् । अरिष्टमन्दिरं सूतिकागृहम् । अजहल्लिङ्ग तया मिथि- लाविशेषणम् । 'अरिष्टं सूतिकागृहम्' इत्यमरः । मन्दिरपदं स्फुटत्वार्धम् । तेन न पुनरुक्तिः । यत्रेत्यादि । यत्र मिथिलायां पार्वतीजीवितेश्वरस्य शिवस्य । धनुश्च धनुरन्तेवासी चेति द्वन्द्वः अजगवभार्गवावित्यस्य यथाक्रमं विशेषणम् । शिवस्य धनु- रजगवः शिवस्य धनुरन्तेवासी धनुर्विद्यायां शिष्यो भार्गवः । तो भातस्तवेत्यन्वयः । वीरस्य लक्ष्मीरिलक्ष्मीः । इयं पुनरिति। पुरस्तादग्रे गौडानां गोडीयानां नगरीत्य- न्वयः । चम्पानाम 'चम्प' इति ख्याता । कीदृशी। विनयेन मधुरो मनोहरो यः हारो रसस्तस्य विभ्रमेण विलासेन रमणीया रम्या । मकरकेतनस्य कामस्य कुमारस्य व्रतं कुमारबतं तस्य चर्या आचरणं तस्यास्तपोवनमिवेत्यजलिङ्गतयान्वयः। तथा च तत्र सर्वदा कामो जागरूक एव वर्तत इति भावः । 'मकरकेतन विलासतपस्तपोवनमिव' इति कचि- रपाठः । इह हीत्यादि। इह चम्पायामेणीदृशो मृगाक्ष्यः आलिङ्गनरर्थाद्वलभस्य यामिनी रात्रि शेषीकृत्य किंचिदवशिष्टां कृत्वा निजरहश्चातुर्ये स्वीयैकान्तवैदग्ध्यं वितृण्वते प्रकाश- यन्ति । कीदृशैः। रोमाश्नोच्छ्सनुपचयं गच्छन् योऽङ्गस्य संधिरवयवद्वयमध्यभागः सं. धिरिति ख्यातस्तेन निविडोद्वैः । तथा च रोमाश्चेनाइस्य निम्रोमतसमतया आलिङ्गनस्य १. 'कृताङ्गी'. २. वयस्या' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'ती सकौतुकम्'. ४. 'पा- वैतीदयितस्य'. ५. 'धेनुरन्तवासिनी'. ६. 'सस्मितम्'. ७. 'मकरकेतु-..'अहसा'. . ।

·७ अङ्कः] अनराघवम् । यष्टिस्ये सपदि प्रदीपमुकुले दग्ध्वा दशा मछिका- तैले प्रज्वलति स्तृणोति वसतीर्यन्नाभिदघ्नं तमः ॥ १२ ॥ लक्ष्मणः- (अप्रै दर्शयन् ।) एते भगवत्यौ भूमिदेवानां मूलायतनम- न्तवेदी पूर्वेण कृष्णागुरुमलयजमयमङ्गरागमिवान्योन्यस्य कुर्वाणे कलि- न्दकन्यामन्दाकिन्यौ संगच्छेते । हिमालयोत्सङ्गसदाधिवासतो जातेव पाण्डः प्रतिभाति जाह्नवी । निदाघभानोः पितुरकलालनाकैतेव काली यमुना च दृश्यते ॥ १२५ ॥ (विभाव्यं च ।) बलिद्विपः पादनखांशुरानिभिः स्मरारिमौलीन्दुमरीचिवीचिभिः । हिमाद्विनिःस्यन्दरसैः पदे पदे विवर्धते वैवुधसैन्धवी रुचिः ॥ १२६ ॥ . अपि च । प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यस्तीर्थमुच्चैस्तरामयम् । संसाराब्धेः परं पारमिहस्थैरवलोक्यते ॥ १२७ ॥ रामः--(सादरम् ।), किमुच्यते । सत्यमेव प्रयागोऽयं मोक्षद्वारमुदीर्यते । देव्यौ यस्याभितो गङ्गायमुने वहतः श्रियम् ॥ १२८ ॥ नैषिड्यमिति भावः । यद्यस्मात् यटिस्थे प्रदीपमुकुले दशां दग्ध्वा मल्लिकातैले प्रज्वलति सति । नाभिदनं नाभिप्रमाणं तमः कर्त, वसतीश्मानि स्तुणोत्याच्छादयति । तथा च समस्तरजन्यां दशायां दग्धायां मङिकाभ्यन्तरे ज्वलति सति प्रदीप गृहाभ्यन्तर उप- रिमागे उद्द्योतः, अधोमागेऽन्धकार इति भावः । समस्तरजन्यां क्रीडनात्कामिनीचातु- र्यमपि प्रकटितम् । 'वसती रात्रिवेश्मनोः' इत्यमरः । एते इत्यादि । भूमिदेवानां ब्राह्म- णानाम् । मूलायतनं मूलावस्थितिस्थानमित्यन्तवेदीविशेषणम् । अन्तर्वेदी देशविशेषः । 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । कृष्णागुरुमलयजमयमङ्गरागमन्योन्यं कुर्वाणा इति यमु- नागङ्गयोर्यथाक्रममन्वयः । मलयजं चन्दनम् । 'कालिन्दी सूर्यतनया यमुना' इत्यमरः । संगच्छेते संगतीभवतः । 'समो गम-' इत्यादिना तड् । काली श्यामला । 'कालश्या- मलमेचकाः' इत्यमरः । निदाघमानोरुष्णतेजः संबन्धाच्छ्यामतेति तात्पर्यम्। बलीनि। बलि द्विपन विष्णुः । स्मरारिर्महेशः। वियुधसिन्धुर्गगा । तरसंवन्धिनी । 'हृद्भग-' “इन्यादिनोभयपदवृद्धिः । पदे पदे प्रतिपदम् । तेषां सर्वेषां श्वेतानामुत्तरोत्तरसंपन्धात्प्रति- पदं शुक्ला द्युतिविशेषेण वर्धत इति भावः । उच्चस्तरां महत् । परं पारमुत्तरं कूलम् । १. 'पूर्वतः'. २. 'जदेव'. ३. 'कालीकृता वा'. ४. संसारस्य'.

·३१२ काव्यमाला। (सीतां प्रति ।) देवि, प्रणम्यतामितः । श्यामो नाम वटः सोऽयमेतस्याद्भुतकर्मणः । छायामप्यधिवास्तव्यैः परं ज्योतिर्निपेव्यते ॥ १२९ ॥ (सर्वे प्रेणमन्ति ।) रामः---(विमानवेगनाटितकेन सहर्षम् ।) यूपाङ्गुरप्रकरदन्तुरतीरलेखा- संख्यायमानमनुसंततिसप्ततन्तुः । इक्ष्वाकुराजमहिपीपदपलक्ष्मी- देव्या भुवो भगवती सरयूरियं नः १३० ॥ . इयं च भगवत्ययोध्या गैंगनगतास्मदुदीक्षणकुतूहलोत्तानष्टथुलनिःस्यन्दैः । उन्नालस्थलकुवलयवनमिव जनलोचनैः क्रियते ॥ १३१ ॥ (सर्वे नमस्यन्ति ।) सुग्रीवविभीपणौ---(निर्वर्ण्य ।) उन्तैरिव क्रतुसहस्त्रभुवा फलाना- मालोक्य यूपनिकरैर्मधुरामयोध्याम् । यस्य मोक्षद्वारस्य । श्रियं द्वारशोभाम् । अभितः पाद्वये गगायमुनयोरवस्थानात्प्रया- गस्य द्वारशोभा । अन्यस्मिन्नपि द्वारपार्श्वद्वये खातं भवतीति ध्वनिः । श्याम इति । सोऽयं श्यामो नाम वटोऽक्षयवटोऽस्ति । एतस्य वटस्य छायामप्यधिवास्तव्यैः पुरुषः परं श्रेष्ठं ज्योतिस्तैजो निपेव्यते । अपिविरोधाभासे । छायायो स्थितस्य तेजोनिपेवणमिति विरुद्धम् । अत एवाद्भुतमाश्चर्यकारि कर्म यस्य तस्य । तथा चास्याक्षयवटस्य तटस्थेन पर ब्रह्माधिगम्यत इति वाक्यार्थः । छायामिति 'उपान्वध्याड्वसः' इत्यापारस्य कर्मता। वास्तव्य इति 'वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच' इति तव्यत् । यूपेति । नोऽस्माकमियं सरयून- दीविशेषोऽस्तीत्यन्वयः । कीदृशी। यूपरूपोऽगुरो यूपाङ्गुरस्तत्प्रकरण तेषां समूहेन दन्तुरा उन्नतदन्ता इव यास्तीरलेखास्ताभिः संख्यायमाना गणनाविषयीकृता मनुसंततीनां मनो. रपत्यानां राज्ञां सप्ततन्तवो यज्ञा यया सा । तीरखातयूपसमूहेनैव मनुसततियज्ञसंख्या ज्ञातेति । पुनः कीदृशी। भुवो देव्याः पृथिव्या इक्ष्वाकुराजमहिषीपदे पलक्ष्मीरिव । महिषी महादेवी । पहः पटवासि' इति ख्यातः । तस्य लक्ष्मीः शोमा । 'सप्ततन्तुर्मखः ऋतुः' इत्यमरः । गगनगतेत्यादि सुगमम् । निर्वयं दृष्ट्वा । "निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालो. कनेक्षणम्' इत्यमरः । वृन्तैरिवेनि । अयोध्यामालोक्य इहायोध्यायां प्रवसता प्रकर्पणा- १. 'अध्यधि-.२. 'नमन्ति'. ३. 'गगनतलास्म '. ४. 'प्रणमन्ति'. ।

·अनवराघवम् । ३१३ राज्ञामिह प्रैवसतां च विचिन्त्य सिद्धि देवः शचीसहचरोऽपि न रोचते नः ॥ १३२ ॥ राम:-(तो प्रति ।) वयस्यौ, ईटेंशाः प्रागजायन्त रानानो यदिहान्वये । तहसिष्टचरोरैन्द्रावाहस्सत्यस्य वैभवम् ॥ १३३ ॥ (पुरोऽवलोक्य सहर्षोल्लासम् ।) कथं स एवायं भगवान्कल्पितास्मदभिपेकस- मारो, भरतशत्रुताभ्यां सैह वसिष्ठो मां प्रतीक्षमाणस्तिष्ठति । (पुष्पकं प्रति ।) . विमानराज, समवतीर्यतामस्यां फैकुत्स्थकुलोपकारिकायाम् । (सर्वे विमानावतरणं नाटयन्ति ।) (ततः प्रविशति पटाक्षेपेण वसिष्ठो भरतशत्रुनी च ।) वसिष्ठ:-- चक्रे लहेश्वरपरिभवच्छेदनिष्णातदोप्णा यद्वत्सेन त्रिजगदभयं तन्न चित्रीयते नः । बालेनाजो विगलितवतो वीर्यनिर्यासराशे- यत्पिण्याकः स मुनिरमुना निर्मितो जामदग्न्यः ॥ १३४ ॥ वस्थिताना राज्ञां सिद्धिं च विचिन्त्य नोऽस्मभ्यं शचीसहचरोऽपीन्द्रोऽपि न रोचते न प्रीतिविषयः । कीदृशीम् । ऋतुसहस्रमुवां क्रतुसहर्जातानां फलानां वृन्तैरिव यूपसमूहै- मधुरा रम्याम् । अन्येषामपि फलानां वृन्तादिकं भवतीति ध्वनिः । तथा चात्र यज्ञ- सहस्रजन्यफलप्राप्तेरिन्द्रोऽपि न रोचत इति भावः । वसिष्ठप्रवशं सूचयितुं भूमिमारच- यति-ईदृशा इति । ऐन्द्रायाईस्पत्यस्येति इन्द्रावृहस्पती देवते यस्य तस्य । वसिष्ठच. रोरित्यस्य विशेषणम् । 'देवताद्वन्द्वै च' इत्युभयपदवृद्धिः । इन्द्रश्च वृहस्पतिश्चति द्वन्द्व 'देवताद्वन्द्वे च' इति पूर्वपदे आनङ् । 'हव्यपाके चरः पुमान्' इत्यमरः । वैमवं प्र- भावः । उपकारिका राजगृहम् । 'राजसदनमुपकार्योपकारिका' इत्यमरः । चके इति । वत्सेन रामेण विजगद्भुवनत्रयमगदं रोगशून्यं यत्कृतं तन चित्रीयते नाश्चर्ययति । जनु निजगदेव कुतो रोगशून्यं कृतमित्यत आह-कोशेन । लकेश्वरस्य यः परिभवो- ऽभिभवश्छेदः खण्डनं च तब निष्णातः कुशलो दो_दुर्यस्य तेन । निष्णात इति "निनदीभ्यां नातेः कोशले' इति पत्वम् । 'मुजवाहुप्रवेटो दोः' इत्यमरः । ननु दुर्दलन- १. 'प्रभवताम्'. २. 'तादृशाः'. ३. 'सहर्षम्'. ४. 'उपकल्पित-'.५. 'सह वसिष्टो' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'अवतार्यता'. ५. 'रघुकुल-'. ४० ·३१४ काव्यमाला। (राममवलोक्य सहर्पम् ।) मडावलूनदशकंधरकण्ठपीठ- सीमासमाप्तभुजविक्रमकर्मकाण्डः । दिष्टया जगद्विजयमाङ्गलिकैर्यशोभिः सोऽयं पुनर्नयनवर्त्मनि रामचन्द्रः ॥ १३५ ॥ रामः-(ससंभ्रममुपसृत्य वसिष्ठपादावुपगृह्य च ।) रघुब्रह्मक्रियाचार्य पुराणब्रह्मवादिनम् । ब्रह्मपि ब्रह्मजन्मानमेप रामोऽभिवादये ॥ १३६ ।। वसिष्ठः-(सादरमालिङ्गय।) वत्स रामभद्र, का तुभ्यमाशीः । आदाय प्रतिपक्षकीर्तिनिवहान्ब्रह्माण्डमूपान्तरे निर्विघ्नं धमता नितान्तमुदितैः खैरेव तेजोग्निभिः । तत्ताडक्पुटपाकशोधितमिव प्राप्तं गुणोत्कर्पिणा पिण्डस्थं च महत्तरं च भवता निःक्षारतारं यशः ॥ १३७ ॥ रायणदलनेनापि कथं न चित्रीयत इत्यत आह-यद्यस्मात्कारणाद्वाळेनापि सतामुना रामणाजी सभामे स जामदम्यो मुनिर्विगलितवतो विशेषण. गलितस्य वीर्यनिर्यासराशेः वीर्य पराक्रमस्तस्य निर्यासराशेः सारमागराशेः पिण्याकस्तिलकल्को निर्मितः कृतः तत्परं चित्रीयते । त्याजितदर्पस्वात्सारशून्यः कृत इत्यर्थः । चित्रीयत इति 'नमो. वरिवश्चित्रहः क्यच्' इति क्यच् । चित्रडो डित्वादात्मनेपदम् । मलेति । सोऽयं राममदो नयनवर्मनि कृतः । दृष्ट इत्यर्थः। दिष्टयेत्यानन्दे । 'दिष्टया समुपजोषं चेत्या- नन्दे' इत्यमरः। यशोभिर्लक्षितः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया। कीदृशैः। जगद्विजये माङ्गलिकैः । मालाय प्रभवन्ति माङ्गलिकाः । ठक् । कीदृशैः । भल्लेनास्त्रविशेपेणावल्नं छिन्नं यदश- कंघरस्य कण्ठपोठं तस्य सीमावसानं तया समाप्तः पर्यवसन्नो मुजविक्रमकर्मकाण्डो 'माहुबलव्यापारसमूहो यस्य सः । 'काण्डोऽस्रो दण्डवाणावर्गावसरवारिपु' इत्यमरः । रघुब्रह्मेति । रघूणां या प्रक्रिया वेदाभ्यासस्तत्राचार्यमुपदेष्टारम् । पुराणब्रह्मवादिन वृद्ध वैदवक्तारम् । अत्र ब्रह्मशब्दो वेदपरः। ब्रह्मर्पिमित्यत्र ब्रह्मा ब्राह्मणः ब्रह्मा चासो ऋषिश्चेति ब्रह्मर्षिस्तम् । ब्रह्मजन्मानमित्यत्र ब्रह्मा प्रजापतिस्तस्माज्जन्म यस्य तम् ।' अभिवादये नमस्करोमि । अहमित्यध्याहारः । 'वैदस्तत्वं तपोवन ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः' इत्यमरः । भादायेति । भवता रामेण पिण्डस्थमेकीमतं महत्तरं च यशः प्राप्तम् । की. दृशम् । निःक्षारं निर्मलम् । तारमुद्भट शुभ्रं वा । अतः का तुभ्यमाशोः प्रदेया भवति । भाशीर्जन्यफलभागित्याद्भवतः । ननु यशसः कुतः पिण्डस्थत्वमत आइ~~-या की.

·'७ अङ्कः] अनर्घराघवम् । अपि च। , त्रिजगदङ्गनलकनजादिकैस्तव यशोभिरतीव पवित्रिताः । प्रथमपार्थिवपुंगवकीर्तयो विबुधसिन्धुनलैरिव सिन्धवः ॥ १३८ ।। तथापीदैमस्तु । जगदालोकधीरेयौ सूर्याचन्द्रमसाविव । पुत्रौ गोत्रस्य गोप्तारौ जनय स्वभुनाविव ॥ १३९ ॥ (सीता मुनि वन्दते वसिष्ठः-वत्से, जनकवंशसुवासिनि, युवयोः साधारणीमेव रामस्य वयमाशिपमवोचाम । सीता-(सहर्षमात्मगतम् ।) अम्मो णिसावत्तमं मे अजउत्तस्स घर- णित्तणं हुविस्सदि । लक्ष्मणः-सगरगोत्रगुरो मैत्रावरुणे, सौमित्रिरभिवादयते । शम् । प्रतिपक्षकीर्तिनिवहानादाय ब्रह्माण्ड एव मूपा आवर्तनघटिका 'मूस' इति ख्याता तस्या अभ्यन्तरे स्वैरेव तेजोनिभिर्घमता । भवतेत्यर्थात् । 'ध्मा अग्निसंयोगोपतापयोः । 'पाघ्रा-' इत्यादिना धमादेशे शतरि रूपम् । 'तेजसावर्तनी मूपा' इत्यमरः । तत्ता- दृगत्युत्कृष्टपुटपाकेन 'घलिआ' इति ख्यातेन मृत्तिकालेपादिना शोधितम् । अन्यदपि द्रव्यं वर्तुलीकृत्य मूपिकायाममिना धम्यते । पुटपाकं कृत्वा पिण्डीक्रियत इति ध्वनिः ।, निजगदिति । जाहिरतिगन्तृभिः । विवुधसिन्धुजलैर्गङ्गाजलैः । सिन्धवः समुद्राः । देशे नदविशेषेऽन्धी सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्' इत्यमरः । जगदिति । गोत्रस्य कु. लस्य गोप्तारी रक्षको पुत्रौ जनयेत्यन्वयः । स्वभुजाविवेति गोहत्वे सादृश्यम् । कीदृशौ। जगतो लोकस्य य आलोको दीप्तिः । विपक्षतमोनाशात् । तत्र धौरियो धुरंधरी। सूर्याचन्द्रमसाविति 'देवताद्वन्द्वे च' इत्यानडि रूपम् । 'धर्वहे धुर्यधोरेयधुरीणाः सधुरं. धराः' इत्यमरः । 'संततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ' इति च । सुवासिनी पिटभव. नस्था नारी । 'सोआसुनि' इति ख्याता । 'चिरण्टी तु सुवासिनी' इत्यमरः । अम्मो इति । 'अम्मो नि:सापल्यं मे आर्यपुत्रस्य गृहिणीवं भविष्यति' [इति च्छाया 1] इह मम्मो हर्षे देशी । अभये अभयनिमित्तम् । गोर्वाणप्रामणीर्देवाधिप इन्द्रः । 'प्रामणी- १. 'कि च.. २. 'एतदस्तु. ३. 'रामचन्द्रस्य भवत्याश्च'.

·काव्यमाला। वसिष्ठः--वत्स लक्ष्मण, आशिपां विपयमतिक्रम्य वर्तसे । वीरमिन्द्रजितं जित्वा दिष्टया वर्धयतो जगत् । अभये दक्षिणीयस्ते गीर्वाणग्रामणीरपि ॥ १४० ॥ तथापि यूयं सर्वेऽपि द्वौ हौ जनयतात्मजौ । यैरादिराजवंशोऽयमष्टशाखः प्ररोहति ॥ १४१ ॥ रामः-(सहर्ष कृताञ्जलिः ।) भगवन्, परमनुगृहीतमिक्ष्वाकुकुलम् । भरत:----(रामं प्रति ।) आर्य, शून्यभवनप्रकोष्ठैकरतापदातिर्भरतः प्रणमति । रामः-(सहर्षमालिङ्गय ।) वत्स भरत, आत्मानमिन्दुकरमेदुरचन्द्रकान्त- स्तम्भोज्ज्वलं वितर मे हृदि निरीणोमि । न भ्रातृसंगमसुखासिकया जहाति विष्णोः सकौस्तुभमुरश्चपलापि लक्ष्मीः ॥ १४२ ।। भरत:---(सीतां प्रति ।) देवि, प्रणमामि । सीता- -वच्छ भरद, उहकरकिरणणिउरम्बचुम्बिअकमलखण्डं विभ चिरं मे णअणं आणन्देहि । (लक्ष्मणो भरतं वन्दते ।) नापिते पुंसि त्रिषु श्रेष्ठेऽधिपेऽपि च' इत्यमरः । दक्षिणीयो दक्षिणाहः । इन्द्रजिज्ज- येनेन्द्रस्याप्यमये दक्षिणा भवता दत्तेति । इन्द्रस्याप्यमयं वृत्तमिति भावः । दक्षिणीयो दक्षिणाईस्तत्र दक्षिण्य इत्यपि' इत्यमरः । आदिराजो मनुः । भवनं गृहम् । द्विधाक- तस्य गृहस्य द्वारि बहिर्भूतो भागः प्रकोष्ठः 'ओहारी' इति प्रसिद्धः । तन्मात्ररक्षायां पदातिः । आत्मानं स्वशरीरम् । 'भारमा देहमनोब्रह्मस्वभावगनियुद्धिषु' इति नानार्थः । मेदुरमतिचिकणम् । 'सान्द्रनिग्धस्तु मेदुरः' इत्यमरः । चन्द्रकान्तस्तंम्भोज्ज्वलमिति तद्वच्छीतलमिति मावः । वितर देहि । सयोजयेति यावत् । निर्वृणोमि सुखी भवामि । दृष्टान्तमाह-भ्राटसंगमसुखासिकयैव चञ्चलापि लक्ष्मीः सतौस्तुभं विष्णोर्हदयं न त्यजति । समुद्रममद्भूतत्वादेव कौस्तुभस्य लक्ष्म्या भ्रातृत्वम् । बच्छेति । 'वत्स भरत, उष्णकरकिरणनिकुरम्पचुम्बितकमलखण्डमिव चिरं.मे नयनमानन्दय' [इति छाया । १. 'प्रवर्तते'. २. 'सीतां नमति'. ३. 'सोते, भरतस्त्वां नमति'.

·७ अङ्कः] अनर्घराघवम् । भरत:- वत्स लक्ष्मण सोत्कण्ठं चिरात्परिरभस्व माम् । , श्रद्धालु_तुरङ्गानि चन्दनेष्वप्यरोचकी ॥ १४३ ॥ (निमर परिरभ्य।) हन्त रघुवंशयशस्तडागयूपदण्डेन लक्ष्मणबाहुना परि- क्षिप्यमाणचिरेण शीतलीकतोऽस्मि । इन्दोः कलाकलापेन परिक्रमनिवेशिना । सर्वदुःखापनोदाय सोदर्याणां भुजाः कृताः ॥ १४४ ॥ शत्रुघ्नः-(राम प्रति ।) आर्य, पादुकाभृत्यानुभृत्यः शत्रुनः प्रणमति । रामः---(गाढमालिङ्गय ।) कथमावृत्त्या लक्ष्मणमनुभवामि । (अपवार्य सीतायै दर्शयन् ।) एतत्तदेव मुखमक्षतचन्द्रबिम्ब- संवावदूकमवलोकय लक्ष्मणस्य । गीर्वाणवारणकरार्गलकर्कशौ मां तावेव लक्ष्मणभुजी नु परिप्वजाते ॥ १४५ ॥ (शत्रुघ्नः सीतां प्रणमति ।) सीता-तेल्लोक्कसल्छुद्धरणगोरविदेहिं चरिदेहि लक्खणसरिसो होहि । वच्छ सत्तुहण, अज्जाजणो कहिं । इह उष्णकरः सूर्यः । निकुरम्बः समूहः । परिरभस्व आलिङ्ग । भातुरङ्गानि कर्मभू- तानि । श्रद्धालुः श्रद्दधानो जनश्चन्दनेष्वरोचकी , अनमिलापो भवति । भ्रातुरङ्गानां चन्दनादप्यधिकसुखप्रदत्वात् । 'अङ्गानाम्' इति पाठे 'फर्तकर्मणोः कृति' इति षष्ठी । इन्दोरिति । कलापः समूहः । सोदर्याणां सहोदराणाम् । पादुका त्यानुभृय इति विशेषणादतिविनीतत्वं प्रकटितम् । आवृत्या पुनरपीत्यर्थः । अत्र शत्रुघ्नालिगनेन लक्ष्मणालिङ्गनानुमव इवेति भावः । एतदिति । लक्ष्मणस्य तदेवैतन्मुखम् । शत्रुघ्नमुखं लक्ष्मणस्यैवेत्यर्थः । अक्षतचन्द्रबिम्बस्य सपूर्णचन्द्रमण्डलस्य सवावदूक संवदनशीलम् । सदशमिति यावत् । गीर्वाणवारणो देवहस्ती ऐरावणः । तस्य कर एवार्गलं कपाटस्य प्रसरणप्रतिबन्ध लोहकाष्ठादिघटितं दण्डादि 'आगल' इति ख्यातम् । तद्वत्कर्कशी फटिनी । नु वितर्क । परिप्वजाते आलिहतः । तेलोकेति । त्रैलोक्यशल्योद्धरण- गौरवितश्चरितैर्लक्ष्मणसदृशो भव । वत्स-शत्रुघ्न, श्वश्रूजनः कुत्र' इति च्छाया । इह १. 'निर्भरं च'. २. 'दुःखप्रणोदाय'. ३. आकृत्या'. - - ·काव्यमाला। शानुनः कृतमङ्गलोपचारो मध्यमाम्बाभवने भवती मतीसते । (उप सत्य लक्ष्मणं प्रणमति ।) लक्ष्मणः- (सहर्षमालिय।) वैत्स, दिष्टया दीर्घायुपि त्वयि दीप्य- माने नै वयमेकाकिनमार्यभरतं परित्यज्य गताः । रामः-(मनि प्रति ।) भगवन्, एतौ लङ्काकिष्किन्धयोरधिपती विभी- पणसुग्रीवौ भगवन्तं प्रणमतः। वसिष्ठः-विकर्तनपुलस्त्यकुलकीर्तितोरणमालावलम्बनस्तम्भाविमौ चि- रस्य भूयास्ताम् । रामः-(भरतं प्रति ।) वत्स, वन्दस्व महात्मानावेतौ पौलस्त्यसावित्रौ । (भरतशत्रुघ्नविभीपणसुप्रीवा मिधो यथोचितमाचरन्ति ।) वसिष्ठः-(सहर्षम् ।) र्दिष्टया चतुर्दशभिः परिवत्सरैः पुनः समुदय- मानं दशरथकुटुम्बमीक्षामहे । (सविमर्शस्मितम् ।) नेतारं दशकंधरस्य जितवानेवार्जुनं भार्गव- स्तं रामो यदि काकपक्षकधरस्तत्पूरितेयं कथा । उर्व कल्पयतस्तु बालचरितात्तत्प्रक्रियागौरवा- दन्येयं कविता तथापि जगतस्तोपाय वर्तिप्यते ॥ १४६॥ (राम प्रति ।) वत्स, माङ्गलिकलग्नमतिक्रामति । तदिदं रघुसिंहानां सिंहासनमलंकुरु । राजन्वन्तः प्रतन्वन्तु मुदमुत्तरकोशलाः ॥ १४७ ॥ गौरवितैर्गौरवं गतैः । तारकादित्वादितच् । मवती प्रतीक्षत इत्यत्र श्वश्रूजन इत्यनुपगः।. विकर्तनः सूर्यः । जेतारमिति । दशकंधरस्य जैतारं सहस्रार्जुनं भार्गवः परशुरामो जितवान् । तं परशुराम चूडाधरोऽपि बालकोऽपि रामो यदि जितवान् तदा इदं कथा जयकथा पूरिता समाप्ता। परशुरामजयेनैव रावणजयावधारणात् । व्यायव्यापकस्य सुतरां व्याप्यत्वात् (व्यापकत्वात्) । तथापि वालचरितार्द्ध कल्पयतः कवेरन्येयं कविता तत्प्रक्रियागौरवाज्जगतस्तोपाय तिष्यते । तथा च प्रक्रियागौरवमेव परं ना- न्यत्किचित्कवित्वमित्यर्थः । रघुसिंहाना रघुश्रेप्टानाम् । 'स्युक्त्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्ष- भकुजराः। सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्टार्थवाचकाः ॥' इत्यमरः । 'नृपासनं यत्तद्भः १. 'प्रतिनमति'. २. 'वत्स' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'न' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'स्तम्भी स्वं स्वं भाविनौ'. ५. 'मियो' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'दृष्टा'.' ७. 'पुनःपुनः समुदयमानम्.

·अनर्बराबवम् । ७ अङ्कः]] ३१९ (रामस्तथा फरोति । वसिष्ठ ऐन्द्रेण महामिषेकेण मन्त्रपूर्वकममिषिश्चति । अन्ये तूचा. वचमभिषेक नाटयित्ता पचानचुम्बितभूमयः प्रणमन्ति । नेपथ्ये मैगलगीतिर्नान्दी. वाद्यानि च।) : वसिष्ठः-(सहर्षम् ।) वत्स रामभद्र, संप्रति उदयदुदयद्धर्मस्कन्धे धुरं त्वयि विभ्रति : कनु परिभवौ दृष्टादृष्टौ प्रजाः परिचिन्वते । अपि खलु यथा जीवात्मानः प्रभोः परमात्मनो दिशि दिशि दिशामष्टौ नाथास्तवैव विभीपिकाः ॥४८॥ (रामो लज्जते ।) विभीपण:--(कृताञ्जलिर्जानुभ्यां प्रणिपत्य 1) देव, लङ्का च पुष्पकमिदं च विमानमार्या- द्यक्षेश्वरादपहृतं दशकंधरेण । - द्रासनं सिंहासनं तु तत् । हैमम्' इत्यमरः । राजन्वन्तः प्रशस्तराजयुक्ताः । उत्तरको. शला देशविशेषाः। तत्रस्या लक्ष्यन्ते। ऐन्द्रेणेन्द्रसंवन्धिना ।यथेन्द्रस्याभिषेकस्तथेत्यर्थः । नान्दी अभ्युदयपूर्वकं तूर्यमित्यर्थः । उदयदिति । उदयदुदयद्धर्मस्कन्धे अत्यन्तो- दयमानधर्म एव स्कन्धो यस्य तादृशे त्वयि धुरं भारं विभ्रति दधति सति दृष्टरूपः परिभवः परचक्रजातः अदृष्टरूपोऽनादृष्टयादिः ती प्रजा लोकाः क्व नु परिचिन्वते । अपि तु न वापि जानन्तीत्यर्थः । 'अदृष्टं वहितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्' इत्यमरः। अपिः समुच्चये । दिशि दिशि प्रतिदिशम् । दिशामष्टी नाथा इन्द्रादयस्तवैव विमीपिकाः प्रपश्चाः । तवैव विभूतयः' इति क्वचित्पाठः । तत्राप्ययमैवार्थः । दृष्टान्तमाह--यथा, परमात्मनः प्रमोजीवात्मानः प्रपञ्चास्तथा । वेदान्तिभिरेकस्तावत्प्रधानभूतः परमात्मा वास्तवः स्वीक्रियते। तेषामद्वैतवादित्वात् । अन्ये जीवात्मानस्तस्यैव प्रपञ्चा अविद्यासंपन्ना अवतिष्ठन्त इति तन्मतेन । प्रमोः परमात्मन इति पष्ठयन्तं पदम् । यद्वा पञ्चम्यन्तैन' परमात्मशब्देन मुक्तात्माभिप्रेतः । जीवात्मानः संसारिण आत्मानः । तथा च नैयायिक- स्याशेषविशेषगुणोच्छेदो मोक्ष इति मतम् । स च पुरुषार्थः । आत्यन्तिकदुःखोच्छे- दवशात् । तेन हि संसार्यात्मतो मुक्तात्मा श्रेष्ठ इत्युच्यते । तवं तु राज्य प्रमोः परमा- त्मनः सांसारिका एवात्मानोऽतिश्रेष्ठाः । यतस्त्वदाज्ये ससारिणां त्वत्प्रसादात्सुखानुभव एवं फेवलं न तु दुःखानुभदोऽपीति भावः । लड्डुनि । पुष्पकं पुष्पकसंज्ञकः कुवेररयः । १. 'ऐन्द्रेण महाभिोकेप' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'मद्गलगीतिनान्दीमगल- वायानि'; मङ्गलगीतिनान्द्यादि'.

·३२० काव्यमाला । . एकां भवानदित मह्यमथेदमन्य- दाज्ञापय द्रुतमुपैतु पति निधीनाम् ॥ १४९ ॥ रामः-(वसिष्ठेनानुज्ञातः पुष्पकं प्रति ।) विमानराज, प्रथमस्वामिनं प्रर मपौलस्त्यमुपतिष्ठस्व । वसिष्ठः-(सहर्षप्रसादम् ।) राममद्र, किं ते भूयः प्रियं करोमि । रामः-भगवन्, किमतः परमपि प्रियमस्ति । भगवत्प्रसादात् ताताज्ञामधिमौलि मौक्तिकमणिं कृत्वा महापोत्रिणो दंष्ट्राविन्ध्यविलासपत्रशवरी दृष्टा भृशं मेदिनी । सेतुर्दक्षिणपश्चिमौ जलनिधी सीमन्तयन्नर्पितः कैल्पान्तं च कृतं च विश्वमदशग्रीवोपसर्ग जगत् ॥ १५० ॥ तथापीदमस्तु । समुन्मोलत्सूक्तस्तबकमकरन्दैः श्रवणयो- रविश्रभ्यद्धारासँवनमुपचिन्वन्तु कवयः । 'न शब्दब्रह्मोत्यं परिमलमनाघ्राय च जनः कवीनां गम्भीरे वचसि गुणदोपौ रचयतु ॥ १५१ ॥ 'विमानं तु,पुष्पकम्' इत्यमरः । विमानमाकाशगरथः । 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इत्य मरः । यक्षेश्वराकुबेरात् । एकां लङ्काम् । अदित दत्तवान् । अन्यत्पुष्पकम् । निधीन पति कुबेरम् । उपतिष्ठस्वेति संगतकरणे तड् । 'देवतादर्शनान्तं तु कर्तव्यं नाटकं बुधैः राजर्षिदर्शनान्तं वा तेऽपि देवैः समा मताः ॥' इति भरतानुरोधाद्वसिष्ठदर्शनान्तमि दम् । महावाक्यार्थमुपसंहर्तु भूमिमारचयति-ताताज्ञामिति । ताताज्ञां पितुरादेश अधिमौलि मौलो मौक्तिकमणि कृत्वा मेदिनी पृथ्वी दृष्टा महापोत्रिणी महावराहस्य दंष्ट्रेव यो विन्ध्यः पर्वतविशेष, स एव विलासाथै पत्रावली कर्णालंकारविशेषो यस्या- स्तादृशी शबरी भिल्लीव दृष्टा । पितुराज्ञया चण्डालस्त्रीव पृथ्वी मया त्यक्तेति भावः । दक्षिणपश्चिमी समुद्रौ कर्मभूती सीमन्तयन् द्विधा कुर्वन् सेतुर्पितः क्षिप्तः । विश्व समस्तं च जगत्कल्पान्तं व्याप्य दशग्रीव एवोपसर्गा च्याधिविशेषः । दुःखजनकत्वात् । तच्छून्यं कृतं च । अत: परमपि प्रियमस्तीत्यन्वयः । 'वरप्रदानसमाप्तिः काव्यसंहार उच्यते' इति भरतानुरोधादाह-तथापीति । तदेवाह-समुन्मीलदिति । समुन्मी. लन विकासं गच्छैन यः सूक्तं सुपूक्तमेव स्तवको गुच्छस्तस्य मकरन्दै रसैः श्रवणयोः कर्णयोः अविश्रम्यद्धारासवनं निरन्तरधारालानं कवय उपचिन्वन्तु लभन्ताम् । जनव १. 'उपकरोमि'. २. 'भवतः प्रसादा'. ३. 'कल्पान्तेऽपि'.. ४. 'सपन-.