Sringeri Sharada Peetham

Tarkasangraha Dipika Ac No 30

Nilakanta · 2005/09/14

PDF Proofread

Front matter

सरीया-नीकनैनन्वितिव्ययिमचारादिति अंन्वयत्यनिरीकव्यपिचारज्ञानरूपप्रतिबंधक
सत्वालियनान्वययनिरकसहवारनिश्चयरूपकारणासंपवननकारणल
निश्चयइत्यपिसंधिनसमात्ययावदनि अनोनयपिचाररत्यनेनान्वय
विभान्यनसंरयाकस्यबलक्तरस्यामंगळस्यविघ्ननिरसनद्वारासमाप्ति
साधनलनतारामंगकामावानान्वयूयपिचाररतिमावाबहिरे वैनि
जन्मांतरएंवेत्यर्थ अन कुनाश्चिद्रंथकालिकलेपिनक्षति अ
नइतिानाशमंगळस्यविधध्वंसद्वारासत्वानयनिरकयमिचारइत्य
र्थनए वंचकारणलंसिध्यतीतिभावापरतुअन उक्तहडद्यानयमि
चारोनान्वययतिरेकयभिचारइत्याहुममणिकनमंगळस्यविन
१

श्रीसद्गुरुचरणारविदाफ्यांनमम वंदेगुरूंशिवसाबंदाक्षिणामूनिमययम् यहंटनेनमंदोपिविरेनरूसमानतां प्रारीप्सिनमंयस्यनिर्विघ्रपरिस भाप्तयेसमाचरितमंगठेमीश्वरनत्यात्मकंशियारीसायनिवभचि कीर्षितंप्रति जानीता विश्वेश्वरमितिीगिरांयसैनिखिलविद्यानामुपदे सारंइदमपीश्वरेविशेषणं-गिरंगुरुमितिपादेउसरस्वती विद्यागुरुंचप्रणि पत्येत्यर्थीबोध्या स्वयंथस्यतरग्रंथेनागनार्थतांदर्शयतिशिष्ठहिनामि निीतर्कसंमहदीपिकांतर्कसंग्रहार्थप्रकाशिकांआचरितस्यभंगस्य नंनिबंधनस्यचफलंदर्शयति चिकीर्षितस्यत्यादिना-ननुसमातिप्र तिमंगळस्यकारणतास्यचिनदानदाचरणयुज्यसेवनसंपवतीत्यारा ही यानी पिनक्षति अन्येनुस्वबोधिनकर्नव्यनाकलसंबंधनश्रुतैरवसायनानिम ग्रंथस्यात्रैवनात्पर्य एवंझुनरनुमितलापफ्नेरित्याहु अलौकिकेनिरावि धिमंतरारागादिप्राप्तमिलत्यर्थः आवगीतनिधर्मशास्त्राविरुधेत्यर्थः। शिष्टेतिविदोक्तलज्ञानेनवेदविहितकर्मकारीत्यर्थमवेदोक्लाहिंसाकतरि बौधेतियाप्तिवारणायदतीयांनं-आवारविषयत्वादिति-आचार हनिम् नस्यारत्यनियामक विषयतासंबंधनदेखनाविवादग्रलनितहिवयवस्थ हेढलानुधावन-यथाक्रमंहेदविरोषणप्रयोजनमाहापोजनादावित्या दिना-अलौकिकाऽविगीताचारविषयलस्यैवहतास्तु अशिष्टाचारवि बयनारशहेनोरसत्वेनयभिचारासंभवादित्याशंकामिष्टापत्यापरिहनि।

धसएवफलंसमाप्तिस्नुस्वसामग्रीवशदिवेत्याहुभएतनलमस्मदीयचिं तामणियारयायामनुसंधेयनामंगळस्यश्रुर्तिबोधितकर्नयताकलंयव स्थापनुशंकते।नान्विनि-अनुनश्रुतेरेवेति अत्रायमाशयः श्रुतेर्वदबो धितकर्तव्यताकवरूपवक्ष्यमाणविधेयकोटिनविष्टलेपिनदंतविण विधेयत्वमप्युपगम्यतेतछुनेरनुमिते-पूर्वमसिधवानाएनेनवंन्यादि साध्यकानुमितिविवयतामादायवंन्हिलादिकम्नुमितमितियवहा रामविनश्रुतावनुमितत्वयवहारः कथमितिशंकानिरस्ताश्रुतौविधे यत्वाश्युपगमेनतादृशव्यवहारेबाधकामावाद-एवकारीयर्थकाते नमंगळकर्नयंसमाप्तिफलकलादित्यनुमानरूपप्रमाणांतरसले दी-यानी-मूलेसप्तपदार्याइनियबाहिम्पायसप्तापाययस्तदन्यतमवंत पदार्थाइत्यर्थः। नत्रससलमपेक्षाबुधिविशैषविषयत्व एवमनिमग्रंथस्यापिपर्यवसालमवसेयं ननुसामान्यधर्मज्ञानस्यविशेषजिज्ञासांप्रनिहेतुलासामान्यलक्षणकथनानं नरमवविभागायुक्तनामूलकथमादौविभागनिन्यूननांपरिहरतिपस्येति। पदस्यार्थीमियइनित्युत्सत्यापदसंबंथमिधाविषयत्वस्यलाग्नेपिपदसंबंधि लांशस्थायाक्नेकदाहाअपिथेयलमिनि-लक्षणलक्यतइनिशेषलथाच नम्यानतेनिमावा विभागादेवनि पहार्थलावानरधर्मपुरस्कारेणमिप्रति पालांदवेत्यर्थः अधिकसंस्यायवच्छेदार्थकलादिति नाशसंरयानिषेधसि विकलकलादित्यर्थमउदेश्यविधेयभावस्थलेउद्देश्यतावच्छेदके विधेयव्याथत्व سے शिष्पमितिजलनाडनाहा वशिष्टाचारविश्येताहरहितोरसवंस्टयति नकुर्यादि निसाटिकले यमिनारवारणाया आचारविषयलति-विधयनारयादारविषयला थकमिनिसंयम नर्कपदस्यारोपायकलप्रमवारइटुंदयादिसाधारणनर्कलंनि क्तिीनवनइति उपादानरूपसंग्रहत्यासमवादाहासंझेपेणेनिखरूपकथ नास्वरूपज्ञानुानुकूलशब्दाएतावनाट्यादिपदार्थाविषयाः(पहार्थनलाव धारणप्रयोजन-संबंधश्चपनिपाधप्रतिपादकभाव पदार्थतलावधारणकामो धिकारीत्यनुबंधिचतुष्टयम्प्रेक्षावत्महत्यमचिनम्।यष्ठीनत्युरुषफनमवार णायाह सुखेनेति सुरवबोधरूपप्रयोजनस्यान्यनःस्मिधलेनैतदंशकरणप्र योजनाकांक्षानशांम्यनीत्याशयेनावनारयनिनिन्विनिनियामाप्यादिग्रंथानां ४ न्या-नीसलेपिमहानिरिति ध्येयाएवमनपीतिएवरीत्यानाद्याणीत्यादावपीत्यथः। ट्रयमितिज्ञात्येकवचनमामीमांसकमनंदूषस्तुमुपंन्यस्यतिनिविल्यारि ना-प्रतीतिबलात्प्रत्यासिकप्रतीतिबलावर नस्यद्रयलनुमानंप्रमाणय तिानीलरूपाधारयतिसमवायननीलरूपयेत्ययातिनकालिकसं बंधेनतस्थानिप्रसक्तत्वपिनाति एवमग्रेपिबोध्यमानत्रयलेसिसे सत्यतिरिक्तलंग्रवस्थापयितुंकृतग्रवतभावंइनिराजष्टातमसह ४ त्यादिना।अतएवरूपवत्लादेव-नवायावितिअनावइत्यनुषत्यतासंबं धनादाभिप्रायणाहास्पर्शामायादिति। रदध्वंसप्रागठावाधिकरणत्यतामा भानमौत्सर्गिकमित्याशयेनाहा पदार्थलमिनिाच्यक्च्छदार्थकलाशिनि एनद्रूपायोयक्छेदोनिर्णयस्वदर्थकलादित्यर्थासप्तमिन्नमिनलमिति द्रयादयोयेसप्तपदार्थालंदकूटविशिष्ठमिनलंक्कयमित्यर्थन्द्रया दिदसत्यकामावलमितिट्याम्मेिदानांप्रत्येकंप्रसिधानांसप्लाना कुत्रायसलैननादृशमेदसप्तकलावछिनामावस्यसर्वत्रसलालदोष इतिमावावलुनस्लु पदार्थलंड्यादिसप्तान्यतमलयाथमित्यस्यपदा थलंदयलासितोपाध्यन्यतमत्त्वयायमित्यर्थतेनबदुपुपुलकेषुसप्ता न्यलमलाप्रसिधिशंकानत्समाधानपरस्यननुसतान्यतमत्वमित्यादिग्रंथस्था मसानमालाममायामा Shqokara ५ ती यानी घटादौयविचारवारणायालोकासहरुननि।चक्षुयलंचक्षुर्जन्यलौकिक प्रत्यक्षविषयलानेननमश्चाक्षुषेनमावान्घटइनिघटाहीनामुपनर्या दयानानपिनमतिः विशेषामादृशंनयत्यालोकामाववादिति आलोकं विनारूपवलेननमाविषयकवायुषत्रमादयादाह।प्रमायामितिकार णत्लादिति अंन्ययांधकारस्थघटरिनाक्षुषलापतेरितिदिकानुनमसो ऽभावरूपलेनमसिरूपस्तानीतिःकर्मवनाप्रातीनिश्वकथमविरूप कर्मणोरक्षावादित्यनआहातंत्रनिनिमसानिरकलिननावयवनत्यागका ५ वादिकल्पनागौरवमनभाव थकलेजोमावरूपलसिध्यनीशिबीर्थमा त्यपि X वीनांगीक्रियतइतिाप्राचीनमतामिप्रायणाअन्यथासमवायावच्छिनस्पर्श सामान्यानावस्य॑दैशिकविरोषणतयोत्यतिकालावच्छेदनवायावपिसला खमिचारिनत्लाफ्ते । वस्तुतस्तुनिरवच्छिंलदेशिकविशेषणत्यानस्य हेतुलमितिध्ययमाविषमहतुमानिधायसमयाप्तनमाहासदागतीति सदागतिविजातीयक्रियाउपसंहरतिनिस्मादिनिकृप्तदययनतावा रित्यर्थःनिजोभावरूपलादिति प्रौढप्रकाशकतेजसामान्यामावरूप खांगीकारादित्यर्थः अनस्लमोवत्यपिदेशनापरमाण्वादिसत्वेननेजः सामान्याभावामावेपिनातियणुकादिवारणायौ निदिकाई ....... दीव्यांनी शारतिलमिनिलहातावच्छेदकलाक्षिमतसंबंधेनकिचिल्लक्ष्यारति वमित्यर्षगलक्ष्यमात्रनिीमात्रपदंडत्नार्थकंम्। संबंधविशेषावाच्छलल क्ष्यवृत्तित्वसामान्याभावस्फारकमाएकराफवलमितिनयात्रालक्ष्यनि वरूपानियातेरपिसवात्संकराइतिवान्यमादुरसंकरेपिदोषासंक रइनिन्याया।एनपणत्रयरहिन-रतिउनदूषणामावत्रयविशिष्टर त्यर्थानन्वसाधारणधीलक्षणमिति सिधांना तस्मात्कारणालयंदूध णत्रयरहितोधीलक्षणमित्यतआहासएवेनियनइति अणि युक्त रिनिशेषानुसाधारंण्यस्यलक्ष्यालक्ष्यनितयानदफावरूपा ws मुक्तिसाधनीमूनपदार्यनलज्ञानंलक्षणंविनानोपपद्यतत्यनआहाय लेनिासंयोगजनकनावन्छेदकनयायलनानिसिसिरितिभावान मुलक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयोरसदइत्यतआहागुणत्वमितिद्रव्यसा मान्यलक्ष्मणमिति एवंचसामान्यधर्मकर्थनननन्यूननेनियावा त्रयरहित धर्मस्यैवलक्षणस्यवश्यमाणतयानदानविशेषणीपरतदू पणत्रयरहितलज्ञानं विनानसंमवनिदूषणत्रयरहितत्वज्ञानंतुविशि यदूषणत्रयज्ञानाधीनं अमावबुधिप्रतिप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानस्थतंत्रलादित्याशयनदूषणर्यदर्शयति लक्ष्यैकदे वादूषण

ही यानी व्याप्तौयमिवार इतरयोश्चमागासिधिखरूपासिधीइतिाल यूना
वच्छेदकसमानियतलस्खलक्षणलक्षणलेलक्षणस्ययातिरेवप्रयोज
नमितिमतव्यावर्तकस्यलक्षणलक्षणलक्ष्यतयायामृत्यादावनिया
प्तिरित्याशंकांतन्मतानुसोरणनिराकरोति व्यावन कस्यवेतिइतर
मैदानुजनकस्यत्याइनरमदविधेयकानुमितिजनकतावच्छेद
कविययताविशेषाअयस्येतियावताएतेनयावहारिकयवच्छेदः
लक्षणलेगवादिलक्षणत्लेम्त लक्षणलक्षणलक्ष्यलइतियावत्।
लक्ष्यवइतियाःत्वयमेवाबोध्या व्यासनावितिगवादीनरमोद
-
...-

साधारंण्यस्याव्यास्यादिदोषग्रस्तधर्मपिसवात्कथंदीषयरहितए वासाधारणइत्याशंकापरिनिहीखुरसाधारणलमन्याशनिर्वक्ति। लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतलमिति लक्ष्यतावच्छेदकयापकलेसति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वमित्यर्थः अयास्यसंपवग्रस्तयोर्वारणाय सत्यंत अतियाप्तरयवारणायविशेष्यमाधर्मपदंलक्षणताघटकसं बंधनयापकलादिनात्यर्यग्राहकमितिभावः।अदंबोध्यमेतद्दीषा असाधारणलण्यावघटका अतियातीच्यायलयनरयोश्चयाप कलस्यचमगादाएतेषांदूषकनाबीलंलक्षणेनेतरलेदसाधनेति . दी या ननकिमिदनामलक्षणलक्ष्मणलक्ष्यतावच्छेदकं यान कलंम् ननाव बी. सामान्यतोमेदानुमापकत्वंयात्यधेियलादेरपियत्किंचिदुमयलावलि ८ अप्रतियोगिताकोदानमापकतयानवातियाष्टिकथनासंनिसर्वषाम पियतिरेकिधर्माणांयत्किंचिवावर्तकनयाऽसाधारंण्यादिघटकया पकलादिवेयथापानाचानापिदिशियननक्षमावळिजेनरमेदानुमा पकवंतथासनि गोत्लावच्छिलेतरमेदानुमापकस्य सानादिमत्वस्य गोलसमनियनत्वंलक्षणमित्येवंरीत्याविशिष्यत्तलक्ष्मणस्यक्तय नयागोत्लादिरूपलक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वस्थगीलावठिननर प्रमाणात गालादिरूपलक्ष्यतावच्छेदकसमनियनत्वस्यअभिधेयनुप्रमयलादीपदा र्थलसमनियतलस्थचसत्वनातियाप्तिवारणाययारतिलिलममि) यमिनलादिपिलवंचलक्षणनिवेशनीयमित्यर्थः ययपियार्टनरपिया वहारिकत्वस्यवक्ष्यमाणतयातेनैवरूपेणयावहारिकत्वेनसंग्रहसंसदाट थगणिधानमनुचितम् नथापिहेतुसाथयोरेय हनुमतानिश्चयकालेसाध्य संशयरूपपक्षतायाअसलेननानुमिनिरितिप्राचीनमतेइतरोदस्यया वर्तकलामाबननत्रातियातिरिसपाधयिषाविरहविशिएसिध्यमाव: पक्षनेति सिधांतिमतनुयास्नेतरपियानकत्लेनलक्ष्यनयानत्रलक्षण संगमनस्यश्वननातियाप्तिरित्यावेदयितुंएथक्कथनमिनिध्येयंमा- दी या व्यात्तिमिलत्वमपिधेयत्वादिसिनलंचतादृशलक्षणनिवेशनीयमि नी. त्यभिप्रायकोयग्रंथइतिनपूर्वोक्तदोषावसर अधिक विचारस्त्वन्यत्रा नुसंधैयान्नुलक्षणस्ययवहारोपिप्रयोजनम्-नेनरूपेणयवर्न यज्ञानं विनानु पावच्छिंलबोधकराब्दरूपयवहारासंसदानएवंच यावहारिकलक्षणस्यापिलक्ष्यत्यानदिनलंनदेयमित्याहा यवहा रस्यापीति ननुयारत्नावतियाप्तिवारणायनदिनत्वमावश्थकंम् यारनेावहारिकत्लामावादितित्रभवारयति। यास्तरपीति अ पिनानिधेयत्त्वादिपरिग्रहःदृष्टांतलामायानन्याद्यसणाचाळल M मेदादिरूपयारतावतिव्याप्त संवेथामधेयलादावनियाध्यलग्न कनापत्तीत्वादिसमनियनलस्यनवासत्वादिनिचेन्नैवम्।सास्नादिम वंपपीसत्यगीलावछिननरभेदानुमापकत्वेसाध्यविशेषयासावन्व यदृष्टानाला नयद्यधर्मसमनियनंननदवच्छिंनयावनकमितिरीत्या सामान्यमुरवनयातरस्युपगंतयनयानसिखसाधनाप्रसिधिण्याम यावर्तकयोयारत्याधियलयास्ततधर्मसमनेयत्यरूपप्रहनती सनुल्यस्यवाहेती-स्सत्त्वेनप्रसनसाध्यस्यस्ततुल्यस्यवासाध्यस्यास लेनयमिवारस्यादतनदोषवारणायस्मत्तीर्मावाछिंलेतरोदरूप

.....
Ja
दी या नदत्वमादायनातियाप्तिरितिभावाएवमपीति कविवश्ययाया नी.
प्तिवारणपि-एकार्थसमवादेिवेतिाएकमिनर्थसमवायनसत्वा
देवेत्यर्थमगुणानंगीकारादिति । क्लोन समवायपरितसामानाधि
करण्येनैवगुणक्ताव्यवहारोपपत्नीतत्राप्तगुणवत्वकल्यनलसं
भवनिगौरवादितिमावासामाज्यवानिति समवायनसामान्यवत्वं
बोध्यम्।तेनकालिकादिसंबंधेननतिध्वसनातियाप्तिगणइतिलस्य
निर्देशःलायवादाह गुणलजानिमान्वतिाययपिलक्षणलस्यनाव
च्छेदकयोरमेदस्तयापिलसणेनेतरफेदेसाथेहेनौसाध्यसामानाधि
१०

. द्रव्येगुणवत्वस्यासलपिकालांतरावळिलेनत्रतत्सलमक्षतमेवंचगुणश्र यत्वलक्षणंसावित्यतआहाउत्पन्न विशिशेति-यारशट्यारंमकसंयोग न जनककियोत्यत्तिरतीय्यक्षणअवयवांतरेतादृशसंयोगनाशिकाक्रियामा ना-नादृशट्यइत्यर्थः। नवीना पुनरसमवायिकारणस्यकार्यसमावे नकारणतामवलव्योत्पलविनष्टनांगीकुर्वतिागुणादावनियाप्तिवारणा यगुणसमानाधिकरणनिजातिविशेषणासनामादायातियाप्तिवारणा यसनाभिलेतिट्यगुणांन्यतरखमादाययातियाप्तिवारणायजातीति समवायेन तादृशधर्मवत्वतात्पर्यग्राहकं अतः कालिकाहिसंबंधेन

११
दीया यन्तरतुल्यलमन्यूनाननिस्कियकिकलं-घटवकलरालाद्यामिन्न नी.
जानिलेासंकर परस्परम्त्यनामावसमानाधिकरणयोधर्मयोरेकर
समविश
स्तित्वातलादेन्जानिये--
अनवस्थितिरलवस्थानाते
जानिमले।रूपहानिखतोयानकलात्मकरूपहानिर्विशेषस्य
जानिमल असबंधोसमवेतलममादि तिमलनिसंक्षेपः।
लघुलादीनांप्रामाणिकलेपिोचतावोन्याय्यइनिसमार्थताल
धुलस्यतिसिंयोगासमवायिकारणसंयोगतिभ्याप्तिवारणायसयो ११
गन्निवेसनीति-संयोगसमवायिकारणद्रयेनियाप्तिवारणाया

करंण्यनिश्चयपिहेतुधर्मितावच्छेदक साध्यनिश्चयस्यानियतत्लामिया येणेदंलक्षणमितिसंक्षेपा एवमग्रेपिबोध्यमागणवजातिसिधिसगुण पदशक्यताक्छेदकनयेति गुणदीधितोमहाचाया मनचैवंविफुपदेशक्य नावळेदकलयाविभुत्वनातिस्मिथ्यदितिवाच्यम्।मूतत्वसकरस्यबाध कस्यसत्वनतस्यजातिवासंभवान-जातिलेनानिमतसंकरस्येवता निलबाधकलात नथाची व्यकिरणावळ्यामुयनाचार्य व्यक्तर मेट्नुल्यत्वंसंकरोधानपधनिमरूपहानिरसंबंधोजातिबाधकसंग्र हतियक्तरमदरस्वाश्रययरेक्यमाकाशलदिजानित्वेवाधकम्।

१२ दी या• पनीरतेरसावादिति दिवाएथिवीलझणस्यप्राथम्यबीलमाह-नत्रेति। नी. एथियादिमध्यरत्यर्थ गंधसमवायिकारणतावच्छेदकनयापृथिवी वजातिसिधिरितिबाध्यंानाम्नति।तीयारोदरसंकीननेप्रति पादकशब्देन्वेति तथाचवस्तुप्रतिपादकनाममात्रमुदाइतिलक्षणं पयवस्थति अत्रघटइतिपदतियाप्तिवारणायवस्तुपलक्षणीय्यवस्नु परंमलक्षणीय्यस्यपृथिदि रसामान्यतःप्रतिपादकप्रमेयपदेतिया प्तिवारणायनामपदलक्ष्यतावच्छेदकावच्छिंलपरमालालणवायनाम सलादतियाप्तिवारणाय मात्रपदमिनिध्येयम्।आरव्यजंन्ये परस्पर ११ समवायोति।नमणादीनामित्यादिनारेचनस्पंदनर्धिञ्चलनतियगमनानां संग्रहगमनेनावारितिानचीत्क्षेपणादीनामपिगमताचास्त्विनिशं क्यंखतंत्रेलस्यनियोगपर्यनुयोगानहस्यमुनःस्समनलादितिमावापर मित्यादि। सामान्यलक्षणंदमूलरुनेरवक्ष्यतनिानन्यूननेनिध्येयम्। सनायाःयलापेक्षयाधिदेशनिलेनपरलमेवघटलादीनान्यूनदेश निलेनापरलमेवयलादीनांन्सनानो परलंघटलादिन-परलमितिवि वेक समवायस्यमेदोनास्तीनिनिचसमवायस्यापदेस्पशसमवायवति वायोरूपवनाप्रतीतिस्थादिनिशंक्यरूपसमवायसत्वेपिरूयामविनतथा दी या• क्षणताघटकसंबंधांनिवेश्यकालादावतियाप्तिवारयतिसवारितिावस्तु नी. नस्तुसमवायादीनांसमवायलादिनेवसंसर्गनयानेनेवरूपेणक्नत्संबधस्य १२ ततल्लक्षणघटकलंबोथमानित्यपृथिवीलादिरूपलक्षणगतंनित्यलादि कंदर्शयतिर नित्यत्वमितिकारांतरेणेति प्रथिवीमित्यनुषड्यने अत्रनि त्यपृथिव्याश्शरीरेंद्रियभिनलरूपविषयलक्षणाक्रांतवेनविषयांतर्गनत्व मिनियथियास्त्रिविधलमनएवम्लेयुनस्त्रिविधैत्युकिस्संगच्छनइतिध्येय केचिलनित्यपृथियाएववि थंदर्शयांनाउदेशक्रमानुसारेणप्रथमंशरीरल १३ क्षणमाह आत्मनइति आयतनमवच्छेदकंम्'तथाच मिलिनंयादशलक्ष णं विरोधेनेनि।सुमिगधपत्यसुरमिधगरयासुरमिगंधप्रतिसुरमिगंधस्य प्रतिबंधकलेनेत्यथाप्रतीत्यनुपपत्तिरिति अनश्चित्रगंधएका प्रतिबथ स्वीकार्यतिमावाअवयवगंधस्यनिास्वाश्रयसमवेतलसंबंधेनेत्यर्थः। नुष्यनुदुर्जनतिन्यायेनांगीलत्याहाकिंचैनि जलवादिकमादायाति याप्तिवारणायगंधसमानाधिकरणति सत्तावारणायट्यत्वापरेति। द्रद्यत्वन्यूनत्यर्थकम्।नेन्द्रयलयुदासनगंधप्रतीतिरिनि ।सुरामिन लमित्यादिप्रतीनिरित्या एथिवीगंधस्पनिास्वाश्रयसंयुक्तलसंबंधेने त्यर्थानत्रनलादो-यथाश्रुतग्राहीशंकतानन्विति अनुगनरूपेणल 1.

दी या द्भूनबनानातभावकूटवलमुद्भूनतमसंयोगादावपिनयाचशब्दनरोद्भूनगु नी. णसंयोगमादायासंभववारणायविशेषनिकालादावनियाप्तिवारणायदि 18 शेष्यदळानत्रैवातियाप्तिवारणायज्ञानकारणेति।प्राचीनमतविषयेद्रिया वयवस्यनवीनमने कालादौरूपाभावप्रत्यक्षसंयोगस्यप्रत्यस कारणतया नदाश्रयस्येद्रियावयवस्यनवीनमतेकालादोरुपामावप्रत्यक्षेसंनिकपघटक नयाकारणीभूतवट्युःस्सयोगाश्रयस्यकालादैश्चवारणायमनःपरि क्या १४ माल्यत्वेसतीत्यनेनैवात्मनियमिचारवारणसमवेकिंगरुनरशब्देतरोद्न विशेषगुणेत्यादिविशेषणेनेतिवायम्। तथासतिचममनासंयोगस्यज्ञान संपलंतारामाहायदवाळलेतिासुखदुःखसाक्षाताराबछेरकमिनि यावना अत्रात्यावयविलेसतीनिविरोषणदेयमानेनपादीनामवलेदक लेपिनवनातियाधिशरीरलंन्जानिापृथिवीलादिना-संकरातात यद्रियवनजातिरित्यारायनाहाशब्दनरो नेनिाआत्मादावनियाप्ति वारणायसत्यंना याप्तिवारणायशब्दनरति चक्षुरादीविशेष गुणस्यनुद्भूतरूपादेस्सत्वेनायासिवारणायोद्भूनेतिीउद्भूतत्वंलजानिक शुक्कलादिना सांकर्यानचथुक्कुलादियायनानैवोद्भूनलमिनिवाया चाक्षुषाहावुझ्नरूपलादिनाकारणलानुपपनेाकिंतुशुक्लादियायमनु दीच्या क्तरीत्येत्यर्थः एवमग्रे]यमामूलेअबिंधनमिति अधिरिधूनंदीपनंय नी. स्येत्यर्थः मुक्तस्योरनादेः परिणाम परिपाकस्मत्रहेरित्यर्थः आकर १५ जमिनि आकर खनिस्तत्रजातमित्यर्थ सुवर्णस्यत्तेजसत्वंयवस्थापयि तुंशंकतादीपिकायां नन्विति पार्थिवत्वसाधकंपीतलहेलमुक्कानेनस्ला पावसाधकहेतुमाहागुरुत्लाहितिएतनसुवर्णस्यनजसो विजानीय्यपी नरूपस्वीक्रियतेपीनंसुवर्णमित्यायबाधिनप्रतीतिबलादेवंचनेतसलस्यनि बाधतयारथिवीलनासध्यतीनि कस्यचिद्धांनिनिरसापुरुत्वस्याप्रत्यस खेलनथाक्छुमराक्यलादितिदिवासुवर्णस्यपीनिमगुरुरलाश्रयनोतिरि १५ समा ज्ञानमात्रप्रतिहेतुलानत्रानियाप्तैरित्यलं विसरेणाएक्वेतिाननदर्थस्यश रीरादिसामान्यलक्षणलेनेत्यान्नुगंधवलनिवेशेनैवतनल्लक्षणसाम जस्यगंधग्राहकलनिवेशनम्नुचिर्नमवद्रियगंधग्राहकमितिमूलमनुचित मित्याशंकापरिनिहीवुस्तन्मूलतत्प्रयोजनकथनपुर सरनयायाचष्टे गंधग्राहकमितिउत्नरत्रइंद्रियं रसग्राहकमित्यादौ-शीतस्पर्शसमानाधि करणेनिनत्र विशेषणप्रयोजनम् पूर्वोक्तरीत्यायमाजलवजातिसिधि स्तुस्नेहजनकतावच्छेदकनयेनियमाअन्यत्सर्वपूर्वरीत्यतिानित्यवादिक जलशरीरादिलक्षणंचगंधवलस्थानशीनस्पर्शवत्वनिदेश्यश्यप्रथिवीनिरुपण ही या अत्यंतानलसंयोगेयनुच्छिद्यमानद्रवत्ताधिकरणलेसतिगुरुत्वान्जल नी. मथस्थरतादिवदित्यनुमाननतात्सिम्धष्टया।जलादिकमादाया १६ थांतरपर्यवसानंवारयतिनिमितिकतिराननूष्णस्पर्शमास्वररूपयार पलब्ध्यभावनसुवर्णस्यतेजसलमनुपपनमित्यतआहातस्थतिाप तिबंधादितिदोषविधात्यादिः शरीरेतीतिनिथाचप्राणस्यचियेयं तीवइतिमावास्थानमदादितिहिदिवाणइत्यारिकोशेकिस्थान १६ मेदादित्यर्थः स्वमनंदीयनिस्यिशानुमेयइति अस्यापलक्ष्यमान स्पर्शस्याश्रयः पृथिवीनचेत्यन्नयः।चतुष्टयमितिबदमाकाशादिप्रत्येक

Bihewisdalee
क
कलंयवस्थापयितुमनुमानेअप्रयोजकशंकावारणायकार्यकारणमा
वमनुकूलनकयवस्थापयति मृत्यनानलेतिसुवर्णस्येत्यादि-अनु
मानप्रयोगस्लिथमवसया सुवर्णमपार्थिवमसतिप्रतिबंधके अत्यं
तानलसंयोगत्सत्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणलायनैवतंचं
यथाप्रथिवी जलमध्यस्थश्तादोयभिचारवारणायासतिप्रतिबं
धकइति अग्निसंयोगासमानाधिकरणद्रवत्लवनितादौयामिया
रवारणायात्यंतानलसंयोगैसनीतिद्रवद्रयांतरसिधाविनि अत्य
तानलसंयोगीपीतिमाश्रयःववनाशप्रतिबंधकट्ट्यांतरसंयु
तः।

. ---- १७ दी या. प्रत्यक्षलाएनंगीकारे।अप्रत्यक्षलापतिरिति उद्भूतरूपामावादिनिमावगन नी. नुपरमाणपुनस्यैवघटादिरूपत्वेनानिरिक्तावयविनोसत्वापृथियादिवतुष्ट यस्थनित्यत्वाऽनित्यलाश्यांविमागकथनमनुपपनमित्याशंकांवारयति। इदानीमितिथियादिचतुष्टयनिरूपणानंतरमित्यर्थमवणुकनाशद त्यस्यपरमाणुदयसंयोगनाशइत्यादिासर्वत्रेनिजिन्यद्रद्यसामान्यइत्य याएकरीतिरेवोचितेतिभावाचानुयद्यलाहिति चाक्षुषत्वेसति ट्यलादित्यर्थ रूपादावात्मनियभिचारधारणायविशेष्यविशेष णानचेदमप्रयोलकमिनिशंक्यंचाक्षुषंप्रतिकारणस्थमहलस्यन्टापे १७

S
पेदसाधनाभिप्रायेणासर्वत्रीपलब्धिप्रसंगादितिस्पर्शस्येत्यादि।
आकाशादीनांविमुलादितिमावः। प्रत्यक्ष बहिरिद्रियबंन्यप्रत्यक्ष
विषयालुद्भूतस्पीश्रयेवगिट्रियेयभिचार वारणायप्रत्यक्षति
पाधिलादिति तथाचहेतावुपाघेर्यविचारणसाध्यामचारोनयन
संपवानप्रत्यसलसिधिरितिमावान्नुनाशप्रत्यक्षलस्यगुणा
दावपिसलेनतत्रोद्भूनरूपामविनसाथ्य यापकलालथंनस्योपा
धित्वमित्यतआहायोनि तथाचपक्षधर्मावळिनसाध्ययापको
यमुपाधिरितिभावाएवंप्रत्यास्पशीयस्यायुद्भूतरूपायावेन

----- --- १८ दी या परिछिनपरिमाणवलमितिीयहिपरिछिलवस्यापकवायलात्मकतया नी. परमाणारणुतरत्वेनवणुकपरिमाणापेक्षयापरमाणुपरिमाणस्यापकृष्ट लाभावादापरमाणुष्वयाप्तमिदंलक्षणमित्युतानदाहाक्रियावत्वमि ति। वस्तुतस्तुालाघवमेवातरकल्यानुनसरणेबीजामितिध्ययंम् अती नादियवहारहेतुःकालइनिरले आदिनाऽनागतादिपरिमग्रहण नी लंचनमानध्वंसप्रतियोगिलं वनमानलमिहशब्दप्रयोगाधिकरणका लहनिलंम्।मविवंचवर्तमानप्रागमावप्रतियोगिलाअत्रसर्वत्रकालस्य घटकतयाऽनीतादिद्यवहारहवत्वंतस्यतिध्येयानचतादृशयवहारस्मू १४ क्षिततयासावयवत्वं विना व्यवसंख्याजंन्यस्यनस्यस्वीकदमशक्यलादिति संक्षेप यत्किंचिजन्यध्वंसस्य दानीमपिसलात्सर्वतिनित्यद्रयाणांदा सासंशवालोर्यतिापरमाणुनिष्ठरूपादीनांतदानीमपिसवादयतिधं सानाधंसासमवेनमहाप्रळयपिसलाद्भवतिदिदाशब्दगुणकमित्यत्र शब्दवदितिक्तयेनथाकथनमाकाशेशब्दएवविशेषगुणइतिद्योतनाया घटाकाशीमहाकाशइत्यारियवहारस्योपाधिहतलेनासाधकलादा काशस्यनिकलेप्रमाणन्नेत्याहाददति एकलादिति आकाशस्येत्या दि। नन्वेकलेथविमुखमास्वत्यतआहासर्वत्रनिासर्वरिगवन्छनत्ययः।

दी या या नित्यज्ञानाधिकरणलमितिानननित्यंविज्ञानमानदंब्रीतिश्रुत्यावि नी रोधइतिवायम्। आनंदपदयानंदवदर्थकनायाबविज्ञानपदस्यापिवि १९ ज्ञानवदर्थकतारखीकारणाविरोधानानदानंदपदस्येवतादृशार्थकलम सिक्षमितिवायंमाअर्शआद्यनलांगीकारेणतादृशार्थसिधेरंन्यथा नपुंसकलानुपर्पतः अत्रानंदोमारापगमेसुरवीसंस्ताहमिनिव दु-रखामावेउपचर्यना नवीनास्लुनित्यसुरखमीश्वरस्योगीकुर्वतिइत्यल मधिकजल्यननाअरूपियसाहितिवाप्रत्यसंप्रत्युद्भूतरूपस्यू १९ हेतुलाहिनिमावः प्रमाणवाहितिनिवेदप्रयोलकमितिशक्यकार्य यपरिस्पंदोपाधिमादायसंमवतीतिवायम् अनुगतस्यव्यवहारस्यालग तविषयविनाऽसंभवनानिरिक्तकालस्वीकारादिनिदिकासवाधारइति। कालिकसंबंधनेत्यादि अत्रविभिनकालियोराधाराधियमावविरहा कियांदस्सर्वाधारवराकेवनावतरतीतिमावापाच्याहियवहारहेढ़ रितिमूले आदिनाप्रतीत्यादिपरिग्रहः उदयाचलसन्निहितमावच्छि नादिक्याची आस्ताचलसनिहिनिमूनीवळिंनाहिकातीची मिरीसं लिहितमनीवन्छेिलादिगुदीची तयवहितसूनीवळिंनादाक्षिणाम् लैज्ञानाधिकरणमिति समवायनज्ञानवदित्यर्थः तत्रयोमये-दीपिका .

Tarkasangraha Dipika Ac No 30

Author
Nilakanta
Title
Tarkasangraha Dipika Ac No 30
File name
Tarkasangraha Dipika Ac No 30
Text
OCR done
Published
2005/09/14
Publisher
Sringeri Mutt
Language
Sanskrit
Pages
38
Library
Sringeri Sharada Peetham
Classification
Religions Of The Indian Subcontinent
DLI number
383011
Barcode
1990030041786.00
Scanning centre
Sringeri Sharada Peetham
Digital publisher
Sringeri Sharada Peetham
Rights
Not Available
VMLT id
p8fGtvwMgPi
Download PDF

Tarkasangraha Dipika Ac No 30