Sringeri Sharada Peetham
Tarkasangraha Dipika Ac No 30
Front matter
सरीया-नीकनैनन्वितिव्ययिमचारादिति अंन्वयत्यनिरीकव्यपिचारज्ञानरूपप्रतिबंधक
सत्वालियनान्वययनिरकसहवारनिश्चयरूपकारणासंपवननकारणल
निश्चयइत्यपिसंधिनसमात्ययावदनि अनोनयपिचाररत्यनेनान्वय
विभान्यनसंरयाकस्यबलक्तरस्यामंगळस्यविघ्ननिरसनद्वारासमाप्ति
साधनलनतारामंगकामावानान्वयूयपिचाररतिमावाबहिरे वैनि
जन्मांतरएंवेत्यर्थ अन कुनाश्चिद्रंथकालिकलेपिनक्षति अ
नइतिानाशमंगळस्यविधध्वंसद्वारासत्वानयनिरकयमिचारइत्य
र्थनए वंचकारणलंसिध्यतीतिभावापरतुअन उक्तहडद्यानयमि
चारोनान्वययतिरेकयभिचारइत्याहुममणिकनमंगळस्यविन
१
श्रीसद्गुरुचरणारविदाफ्यांनमम वंदेगुरूंशिवसाबंदाक्षिणामूनिमययम् यहंटनेनमंदोपिविरेनरूसमानतां प्रारीप्सिनमंयस्यनिर्विघ्रपरिस भाप्तयेसमाचरितमंगठेमीश्वरनत्यात्मकंशियारीसायनिवभचि कीर्षितंप्रति जानीता विश्वेश्वरमितिीगिरांयसैनिखिलविद्यानामुपदे सारंइदमपीश्वरेविशेषणं-गिरंगुरुमितिपादेउसरस्वती विद्यागुरुंचप्रणि पत्येत्यर्थीबोध्या स्वयंथस्यतरग्रंथेनागनार्थतांदर्शयतिशिष्ठहिनामि निीतर्कसंमहदीपिकांतर्कसंग्रहार्थप्रकाशिकांआचरितस्यभंगस्य नंनिबंधनस्यचफलंदर्शयति चिकीर्षितस्यत्यादिना-ननुसमातिप्र तिमंगळस्यकारणतास्यचिनदानदाचरणयुज्यसेवनसंपवतीत्यारा ही यानी पिनक्षति अन्येनुस्वबोधिनकर्नव्यनाकलसंबंधनश्रुतैरवसायनानिम ग्रंथस्यात्रैवनात्पर्य एवंझुनरनुमितलापफ्नेरित्याहु अलौकिकेनिरावि धिमंतरारागादिप्राप्तमिलत्यर्थः आवगीतनिधर्मशास्त्राविरुधेत्यर्थः। शिष्टेतिविदोक्तलज्ञानेनवेदविहितकर्मकारीत्यर्थमवेदोक्लाहिंसाकतरि बौधेतियाप्तिवारणायदतीयांनं-आवारविषयत्वादिति-आचार हनिम् नस्यारत्यनियामक विषयतासंबंधनदेखनाविवादग्रलनितहिवयवस्थ हेढलानुधावन-यथाक्रमंहेदविरोषणप्रयोजनमाहापोजनादावित्या दिना-अलौकिकाऽविगीताचारविषयलस्यैवहतास्तु अशिष्टाचारवि बयनारशहेनोरसत्वेनयभिचारासंभवादित्याशंकामिष्टापत्यापरिहनि।
धसएवफलंसमाप्तिस्नुस्वसामग्रीवशदिवेत्याहुभएतनलमस्मदीयचिं तामणियारयायामनुसंधेयनामंगळस्यश्रुर्तिबोधितकर्नयताकलंयव स्थापनुशंकते।नान्विनि-अनुनश्रुतेरेवेति अत्रायमाशयः श्रुतेर्वदबो धितकर्तव्यताकवरूपवक्ष्यमाणविधेयकोटिनविष्टलेपिनदंतविण विधेयत्वमप्युपगम्यतेतछुनेरनुमिते-पूर्वमसिधवानाएनेनवंन्यादि साध्यकानुमितिविवयतामादायवंन्हिलादिकम्नुमितमितियवहा रामविनश्रुतावनुमितत्वयवहारः कथमितिशंकानिरस्ताश्रुतौविधे यत्वाश्युपगमेनतादृशव्यवहारेबाधकामावाद-एवकारीयर्थकाते नमंगळकर्नयंसमाप्तिफलकलादित्यनुमानरूपप्रमाणांतरसले दी-यानी-मूलेसप्तपदार्याइनियबाहिम्पायसप्तापाययस्तदन्यतमवंत पदार्थाइत्यर्थः। नत्रससलमपेक्षाबुधिविशैषविषयत्व एवमनिमग्रंथस्यापिपर्यवसालमवसेयं ननुसामान्यधर्मज्ञानस्यविशेषजिज्ञासांप्रनिहेतुलासामान्यलक्षणकथनानं नरमवविभागायुक्तनामूलकथमादौविभागनिन्यूननांपरिहरतिपस्येति। पदस्यार्थीमियइनित्युत्सत्यापदसंबंथमिधाविषयत्वस्यलाग्नेपिपदसंबंधि लांशस्थायाक्नेकदाहाअपिथेयलमिनि-लक्षणलक्यतइनिशेषलथाच नम्यानतेनिमावा विभागादेवनि पहार्थलावानरधर्मपुरस्कारेणमिप्रति पालांदवेत्यर्थः अधिकसंस्यायवच्छेदार्थकलादिति नाशसंरयानिषेधसि विकलकलादित्यर्थमउदेश्यविधेयभावस्थलेउद्देश्यतावच्छेदके विधेयव्याथत्व سے शिष्पमितिजलनाडनाहा वशिष्टाचारविश्येताहरहितोरसवंस्टयति नकुर्यादि निसाटिकले यमिनारवारणाया आचारविषयलति-विधयनारयादारविषयला थकमिनिसंयम नर्कपदस्यारोपायकलप्रमवारइटुंदयादिसाधारणनर्कलंनि क्तिीनवनइति उपादानरूपसंग्रहत्यासमवादाहासंझेपेणेनिखरूपकथ नास्वरूपज्ञानुानुकूलशब्दाएतावनाट्यादिपदार्थाविषयाः(पहार्थनलाव धारणप्रयोजन-संबंधश्चपनिपाधप्रतिपादकभाव पदार्थतलावधारणकामो धिकारीत्यनुबंधिचतुष्टयम्प्रेक्षावत्महत्यमचिनम्।यष्ठीनत्युरुषफनमवार णायाह सुखेनेति सुरवबोधरूपप्रयोजनस्यान्यनःस्मिधलेनैतदंशकरणप्र योजनाकांक्षानशांम्यनीत्याशयेनावनारयनिनिन्विनिनियामाप्यादिग्रंथानां ४ न्या-नीसलेपिमहानिरिति ध्येयाएवमनपीतिएवरीत्यानाद्याणीत्यादावपीत्यथः। ट्रयमितिज्ञात्येकवचनमामीमांसकमनंदूषस्तुमुपंन्यस्यतिनिविल्यारि ना-प्रतीतिबलात्प्रत्यासिकप्रतीतिबलावर नस्यद्रयलनुमानंप्रमाणय तिानीलरूपाधारयतिसमवायननीलरूपयेत्ययातिनकालिकसं बंधेनतस्थानिप्रसक्तत्वपिनाति एवमग्रेपिबोध्यमानत्रयलेसिसे सत्यतिरिक्तलंग्रवस्थापयितुंकृतग्रवतभावंइनिराजष्टातमसह ४ त्यादिना।अतएवरूपवत्लादेव-नवायावितिअनावइत्यनुषत्यतासंबं धनादाभिप्रायणाहास्पर्शामायादिति। रदध्वंसप्रागठावाधिकरणत्यतामा भानमौत्सर्गिकमित्याशयेनाहा पदार्थलमिनिाच्यक्च्छदार्थकलाशिनि एनद्रूपायोयक्छेदोनिर्णयस्वदर्थकलादित्यर्थासप्तमिन्नमिनलमिति द्रयादयोयेसप्तपदार्थालंदकूटविशिष्ठमिनलंक्कयमित्यर्थन्द्रया दिदसत्यकामावलमितिट्याम्मेिदानांप्रत्येकंप्रसिधानांसप्लाना कुत्रायसलैननादृशमेदसप्तकलावछिनामावस्यसर्वत्रसलालदोष इतिमावावलुनस्लु पदार्थलंड्यादिसप्तान्यतमलयाथमित्यस्यपदा थलंदयलासितोपाध्यन्यतमत्त्वयायमित्यर्थतेनबदुपुपुलकेषुसप्ता न्यलमलाप्रसिधिशंकानत्समाधानपरस्यननुसतान्यतमत्वमित्यादिग्रंथस्था मसानमालाममायामा Shqokara ५ ती यानी घटादौयविचारवारणायालोकासहरुननि।चक्षुयलंचक्षुर्जन्यलौकिक प्रत्यक्षविषयलानेननमश्चाक्षुषेनमावान्घटइनिघटाहीनामुपनर्या दयानानपिनमतिः विशेषामादृशंनयत्यालोकामाववादिति आलोकं विनारूपवलेननमाविषयकवायुषत्रमादयादाह।प्रमायामितिकार णत्लादिति अंन्ययांधकारस्थघटरिनाक्षुषलापतेरितिदिकानुनमसो ऽभावरूपलेनमसिरूपस्तानीतिःकर्मवनाप्रातीनिश्वकथमविरूप कर्मणोरक्षावादित्यनआहातंत्रनिनिमसानिरकलिननावयवनत्यागका ५ वादिकल्पनागौरवमनभाव थकलेजोमावरूपलसिध्यनीशिबीर्थमा त्यपि X वीनांगीक्रियतइतिाप्राचीनमतामिप्रायणाअन्यथासमवायावच्छिनस्पर्श सामान्यानावस्य॑दैशिकविरोषणतयोत्यतिकालावच्छेदनवायावपिसला खमिचारिनत्लाफ्ते । वस्तुतस्तुनिरवच्छिंलदेशिकविशेषणत्यानस्य हेतुलमितिध्ययमाविषमहतुमानिधायसमयाप्तनमाहासदागतीति सदागतिविजातीयक्रियाउपसंहरतिनिस्मादिनिकृप्तदययनतावा रित्यर्थःनिजोभावरूपलादिति प्रौढप्रकाशकतेजसामान्यामावरूप खांगीकारादित्यर्थः अनस्लमोवत्यपिदेशनापरमाण्वादिसत्वेननेजः सामान्याभावामावेपिनातियणुकादिवारणायौ निदिकाई ....... दीव्यांनी शारतिलमिनिलहातावच्छेदकलाक्षिमतसंबंधेनकिचिल्लक्ष्यारति वमित्यर्षगलक्ष्यमात्रनिीमात्रपदंडत्नार्थकंम्। संबंधविशेषावाच्छलल क्ष्यवृत्तित्वसामान्याभावस्फारकमाएकराफवलमितिनयात्रालक्ष्यनि वरूपानियातेरपिसवात्संकराइतिवान्यमादुरसंकरेपिदोषासंक रइनिन्याया।एनपणत्रयरहिन-रतिउनदूषणामावत्रयविशिष्टर त्यर्थानन्वसाधारणधीलक्षणमिति सिधांना तस्मात्कारणालयंदूध णत्रयरहितोधीलक्षणमित्यतआहासएवेनियनइति अणि युक्त रिनिशेषानुसाधारंण्यस्यलक्ष्यालक्ष्यनितयानदफावरूपा ws मुक्तिसाधनीमूनपदार्यनलज्ञानंलक्षणंविनानोपपद्यतत्यनआहाय लेनिासंयोगजनकनावन्छेदकनयायलनानिसिसिरितिभावान मुलक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयोरसदइत्यतआहागुणत्वमितिद्रव्यसा मान्यलक्ष्मणमिति एवंचसामान्यधर्मकर्थनननन्यूननेनियावा त्रयरहित धर्मस्यैवलक्षणस्यवश्यमाणतयानदानविशेषणीपरतदू पणत्रयरहितलज्ञानं विनानसंमवनिदूषणत्रयरहितत्वज्ञानंतुविशि यदूषणत्रयज्ञानाधीनं अमावबुधिप्रतिप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानस्थतंत्रलादित्याशयनदूषणर्यदर्शयति लक्ष्यैकदे वादूषण
ही यानी व्याप्तौयमिवार इतरयोश्चमागासिधिखरूपासिधीइतिाल यूना
वच्छेदकसमानियतलस्खलक्षणलक्षणलेलक्षणस्ययातिरेवप्रयोज
नमितिमतव्यावर्तकस्यलक्षणलक्षणलक्ष्यतयायामृत्यादावनिया
प्तिरित्याशंकांतन्मतानुसोरणनिराकरोति व्यावन कस्यवेतिइतर
मैदानुजनकस्यत्याइनरमदविधेयकानुमितिजनकतावच्छेद
कविययताविशेषाअयस्येतियावताएतेनयावहारिकयवच्छेदः
लक्षणलेगवादिलक्षणत्लेम्त लक्षणलक्षणलक्ष्यलइतियावत्।
लक्ष्यवइतियाःत्वयमेवाबोध्या व्यासनावितिगवादीनरमोद
-
...-
साधारंण्यस्याव्यास्यादिदोषग्रस्तधर्मपिसवात्कथंदीषयरहितए वासाधारणइत्याशंकापरिनिहीखुरसाधारणलमन्याशनिर्वक्ति। लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतलमिति लक्ष्यतावच्छेदकयापकलेसति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वमित्यर्थः अयास्यसंपवग्रस्तयोर्वारणाय सत्यंत अतियाप्तरयवारणायविशेष्यमाधर्मपदंलक्षणताघटकसं बंधनयापकलादिनात्यर्यग्राहकमितिभावः।अदंबोध्यमेतद्दीषा असाधारणलण्यावघटका अतियातीच्यायलयनरयोश्चयाप कलस्यचमगादाएतेषांदूषकनाबीलंलक्षणेनेतरलेदसाधनेति . दी या ननकिमिदनामलक्षणलक्ष्मणलक्ष्यतावच्छेदकं यान कलंम् ननाव बी. सामान्यतोमेदानुमापकत्वंयात्यधेियलादेरपियत्किंचिदुमयलावलि ८ अप्रतियोगिताकोदानमापकतयानवातियाष्टिकथनासंनिसर्वषाम पियतिरेकिधर्माणांयत्किंचिवावर्तकनयाऽसाधारंण्यादिघटकया पकलादिवेयथापानाचानापिदिशियननक्षमावळिजेनरमेदानुमा पकवंतथासनि गोत्लावच्छिलेतरमेदानुमापकस्य सानादिमत्वस्य गोलसमनियनत्वंलक्षणमित्येवंरीत्याविशिष्यत्तलक्ष्मणस्यक्तय नयागोत्लादिरूपलक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वस्थगीलावठिननर प्रमाणात गालादिरूपलक्ष्यतावच्छेदकसमनियनत्वस्यअभिधेयनुप्रमयलादीपदा र्थलसमनियतलस्थचसत्वनातियाप्तिवारणाययारतिलिलममि) यमिनलादिपिलवंचलक्षणनिवेशनीयमित्यर्थः ययपियार्टनरपिया वहारिकत्वस्यवक्ष्यमाणतयातेनैवरूपेणयावहारिकत्वेनसंग्रहसंसदाट थगणिधानमनुचितम् नथापिहेतुसाथयोरेय हनुमतानिश्चयकालेसाध्य संशयरूपपक्षतायाअसलेननानुमिनिरितिप्राचीनमतेइतरोदस्यया वर्तकलामाबननत्रातियातिरिसपाधयिषाविरहविशिएसिध्यमाव: पक्षनेति सिधांतिमतनुयास्नेतरपियानकत्लेनलक्ष्यनयानत्रलक्षण संगमनस्यश्वननातियाप्तिरित्यावेदयितुंएथक्कथनमिनिध्येयंमा- दी या व्यात्तिमिलत्वमपिधेयत्वादिसिनलंचतादृशलक्षणनिवेशनीयमि नी. त्यभिप्रायकोयग्रंथइतिनपूर्वोक्तदोषावसर अधिक विचारस्त्वन्यत्रा नुसंधैयान्नुलक्षणस्ययवहारोपिप्रयोजनम्-नेनरूपेणयवर्न यज्ञानं विनानु पावच्छिंलबोधकराब्दरूपयवहारासंसदानएवंच यावहारिकलक्षणस्यापिलक्ष्यत्यानदिनलंनदेयमित्याहा यवहा रस्यापीति ननुयारत्नावतियाप्तिवारणायनदिनत्वमावश्थकंम् यारनेावहारिकत्लामावादितित्रभवारयति। यास्तरपीति अ पिनानिधेयत्त्वादिपरिग्रहःदृष्टांतलामायानन्याद्यसणाचाळल M मेदादिरूपयारतावतिव्याप्त संवेथामधेयलादावनियाध्यलग्न कनापत्तीत्वादिसमनियनलस्यनवासत्वादिनिचेन्नैवम्।सास्नादिम वंपपीसत्यगीलावछिननरभेदानुमापकत्वेसाध्यविशेषयासावन्व यदृष्टानाला नयद्यधर्मसमनियनंननदवच्छिंनयावनकमितिरीत्या सामान्यमुरवनयातरस्युपगंतयनयानसिखसाधनाप्रसिधिण्याम यावर्तकयोयारत्याधियलयास्ततधर्मसमनेयत्यरूपप्रहनती सनुल्यस्यवाहेती-स्सत्त्वेनप्रसनसाध्यस्यस्ततुल्यस्यवासाध्यस्यास लेनयमिवारस्यादतनदोषवारणायस्मत्तीर्मावाछिंलेतरोदरूप
.....
Ja
दी या नदत्वमादायनातियाप्तिरितिभावाएवमपीति कविवश्ययाया नी.
प्तिवारणपि-एकार्थसमवादेिवेतिाएकमिनर्थसमवायनसत्वा
देवेत्यर्थमगुणानंगीकारादिति । क्लोन समवायपरितसामानाधि
करण्येनैवगुणक्ताव्यवहारोपपत्नीतत्राप्तगुणवत्वकल्यनलसं
भवनिगौरवादितिमावासामाज्यवानिति समवायनसामान्यवत्वं
बोध्यम्।तेनकालिकादिसंबंधेननतिध्वसनातियाप्तिगणइतिलस्य
निर्देशःलायवादाह गुणलजानिमान्वतिाययपिलक्षणलस्यनाव
च्छेदकयोरमेदस्तयापिलसणेनेतरफेदेसाथेहेनौसाध्यसामानाधि
१०
. द्रव्येगुणवत्वस्यासलपिकालांतरावळिलेनत्रतत्सलमक्षतमेवंचगुणश्र यत्वलक्षणंसावित्यतआहाउत्पन्न विशिशेति-यारशट्यारंमकसंयोग न जनककियोत्यत्तिरतीय्यक्षणअवयवांतरेतादृशसंयोगनाशिकाक्रियामा ना-नादृशट्यइत्यर्थः। नवीना पुनरसमवायिकारणस्यकार्यसमावे नकारणतामवलव्योत्पलविनष्टनांगीकुर्वतिागुणादावनियाप्तिवारणा यगुणसमानाधिकरणनिजातिविशेषणासनामादायातियाप्तिवारणा यसनाभिलेतिट्यगुणांन्यतरखमादाययातियाप्तिवारणायजातीति समवायेन तादृशधर्मवत्वतात्पर्यग्राहकं अतः कालिकाहिसंबंधेन
११
दीया यन्तरतुल्यलमन्यूनाननिस्कियकिकलं-घटवकलरालाद्यामिन्न नी.
जानिलेासंकर परस्परम्त्यनामावसमानाधिकरणयोधर्मयोरेकर
समविश
स्तित्वातलादेन्जानिये--
अनवस्थितिरलवस्थानाते
जानिमले।रूपहानिखतोयानकलात्मकरूपहानिर्विशेषस्य
जानिमल असबंधोसमवेतलममादि तिमलनिसंक्षेपः।
लघुलादीनांप्रामाणिकलेपिोचतावोन्याय्यइनिसमार्थताल
धुलस्यतिसिंयोगासमवायिकारणसंयोगतिभ्याप्तिवारणायसयो ११
गन्निवेसनीति-संयोगसमवायिकारणद्रयेनियाप्तिवारणाया
करंण्यनिश्चयपिहेतुधर्मितावच्छेदक साध्यनिश्चयस्यानियतत्लामिया येणेदंलक्षणमितिसंक्षेपा एवमग्रेपिबोध्यमागणवजातिसिधिसगुण पदशक्यताक्छेदकनयेति गुणदीधितोमहाचाया मनचैवंविफुपदेशक्य नावळेदकलयाविभुत्वनातिस्मिथ्यदितिवाच्यम्।मूतत्वसकरस्यबाध कस्यसत्वनतस्यजातिवासंभवान-जातिलेनानिमतसंकरस्येवता निलबाधकलात नथाची व्यकिरणावळ्यामुयनाचार्य व्यक्तर मेट्नुल्यत्वंसंकरोधानपधनिमरूपहानिरसंबंधोजातिबाधकसंग्र हतियक्तरमदरस्वाश्रययरेक्यमाकाशलदिजानित्वेवाधकम्।
१२ दी या• पनीरतेरसावादिति दिवाएथिवीलझणस्यप्राथम्यबीलमाह-नत्रेति। नी. एथियादिमध्यरत्यर्थ गंधसमवायिकारणतावच्छेदकनयापृथिवी वजातिसिधिरितिबाध्यंानाम्नति।तीयारोदरसंकीननेप्रति पादकशब्देन्वेति तथाचवस्तुप्रतिपादकनाममात्रमुदाइतिलक्षणं पयवस्थति अत्रघटइतिपदतियाप्तिवारणायवस्तुपलक्षणीय्यवस्नु परंमलक्षणीय्यस्यपृथिदि रसामान्यतःप्रतिपादकप्रमेयपदेतिया प्तिवारणायनामपदलक्ष्यतावच्छेदकावच्छिंलपरमालालणवायनाम सलादतियाप्तिवारणाय मात्रपदमिनिध्येयम्।आरव्यजंन्ये परस्पर ११ समवायोति।नमणादीनामित्यादिनारेचनस्पंदनर्धिञ्चलनतियगमनानां संग्रहगमनेनावारितिानचीत्क्षेपणादीनामपिगमताचास्त्विनिशं क्यंखतंत्रेलस्यनियोगपर्यनुयोगानहस्यमुनःस्समनलादितिमावापर मित्यादि। सामान्यलक्षणंदमूलरुनेरवक्ष्यतनिानन्यूननेनिध्येयम्। सनायाःयलापेक्षयाधिदेशनिलेनपरलमेवघटलादीनान्यूनदेश निलेनापरलमेवयलादीनांन्सनानो परलंघटलादिन-परलमितिवि वेक समवायस्यमेदोनास्तीनिनिचसमवायस्यापदेस्पशसमवायवति वायोरूपवनाप्रतीतिस्थादिनिशंक्यरूपसमवायसत्वेपिरूयामविनतथा दी या• क्षणताघटकसंबंधांनिवेश्यकालादावतियाप्तिवारयतिसवारितिावस्तु नी. नस्तुसमवायादीनांसमवायलादिनेवसंसर्गनयानेनेवरूपेणक्नत्संबधस्य १२ ततल्लक्षणघटकलंबोथमानित्यपृथिवीलादिरूपलक्षणगतंनित्यलादि कंदर्शयतिर नित्यत्वमितिकारांतरेणेति प्रथिवीमित्यनुषड्यने अत्रनि त्यपृथिव्याश्शरीरेंद्रियभिनलरूपविषयलक्षणाक्रांतवेनविषयांतर्गनत्व मिनियथियास्त्रिविधलमनएवम्लेयुनस्त्रिविधैत्युकिस्संगच्छनइतिध्येय केचिलनित्यपृथियाएववि थंदर्शयांनाउदेशक्रमानुसारेणप्रथमंशरीरल १३ क्षणमाह आत्मनइति आयतनमवच्छेदकंम्'तथाच मिलिनंयादशलक्ष णं विरोधेनेनि।सुमिगधपत्यसुरमिधगरयासुरमिगंधप्रतिसुरमिगंधस्य प्रतिबंधकलेनेत्यथाप्रतीत्यनुपपत्तिरिति अनश्चित्रगंधएका प्रतिबथ स्वीकार्यतिमावाअवयवगंधस्यनिास्वाश्रयसमवेतलसंबंधेनेत्यर्थः। नुष्यनुदुर्जनतिन्यायेनांगीलत्याहाकिंचैनि जलवादिकमादायाति याप्तिवारणायगंधसमानाधिकरणति सत्तावारणायट्यत्वापरेति। द्रद्यत्वन्यूनत्यर्थकम्।नेन्द्रयलयुदासनगंधप्रतीतिरिनि ।सुरामिन लमित्यादिप्रतीनिरित्या एथिवीगंधस्पनिास्वाश्रयसंयुक्तलसंबंधेने त्यर्थानत्रनलादो-यथाश्रुतग्राहीशंकतानन्विति अनुगनरूपेणल 1.
दी या द्भूनबनानातभावकूटवलमुद्भूनतमसंयोगादावपिनयाचशब्दनरोद्भूनगु नी. णसंयोगमादायासंभववारणायविशेषनिकालादावनियाप्तिवारणायदि 18 शेष्यदळानत्रैवातियाप्तिवारणायज्ञानकारणेति।प्राचीनमतविषयेद्रिया वयवस्यनवीनमने कालादौरूपाभावप्रत्यक्षसंयोगस्यप्रत्यस कारणतया नदाश्रयस्येद्रियावयवस्यनवीनमतेकालादोरुपामावप्रत्यक्षेसंनिकपघटक नयाकारणीभूतवट्युःस्सयोगाश्रयस्यकालादैश्चवारणायमनःपरि क्या १४ माल्यत्वेसतीत्यनेनैवात्मनियमिचारवारणसमवेकिंगरुनरशब्देतरोद्न विशेषगुणेत्यादिविशेषणेनेतिवायम्। तथासतिचममनासंयोगस्यज्ञान संपलंतारामाहायदवाळलेतिासुखदुःखसाक्षाताराबछेरकमिनि यावना अत्रात्यावयविलेसतीनिविरोषणदेयमानेनपादीनामवलेदक लेपिनवनातियाधिशरीरलंन्जानिापृथिवीलादिना-संकरातात यद्रियवनजातिरित्यारायनाहाशब्दनरो नेनिाआत्मादावनियाप्ति वारणायसत्यंना याप्तिवारणायशब्दनरति चक्षुरादीविशेष गुणस्यनुद्भूतरूपादेस्सत्वेनायासिवारणायोद्भूनेतिीउद्भूतत्वंलजानिक शुक्कलादिना सांकर्यानचथुक्कुलादियायनानैवोद्भूनलमिनिवाया चाक्षुषाहावुझ्नरूपलादिनाकारणलानुपपनेाकिंतुशुक्लादियायमनु दीच्या क्तरीत्येत्यर्थः एवमग्रे]यमामूलेअबिंधनमिति अधिरिधूनंदीपनंय नी. स्येत्यर्थः मुक्तस्योरनादेः परिणाम परिपाकस्मत्रहेरित्यर्थः आकर १५ जमिनि आकर खनिस्तत्रजातमित्यर्थ सुवर्णस्यत्तेजसत्वंयवस्थापयि तुंशंकतादीपिकायां नन्विति पार्थिवत्वसाधकंपीतलहेलमुक्कानेनस्ला पावसाधकहेतुमाहागुरुत्लाहितिएतनसुवर्णस्यनजसो विजानीय्यपी नरूपस्वीक्रियतेपीनंसुवर्णमित्यायबाधिनप्रतीतिबलादेवंचनेतसलस्यनि बाधतयारथिवीलनासध्यतीनि कस्यचिद्धांनिनिरसापुरुत्वस्याप्रत्यस खेलनथाक्छुमराक्यलादितिदिवासुवर्णस्यपीनिमगुरुरलाश्रयनोतिरि १५ समा ज्ञानमात्रप्रतिहेतुलानत्रानियाप्तैरित्यलं विसरेणाएक्वेतिाननदर्थस्यश रीरादिसामान्यलक्षणलेनेत्यान्नुगंधवलनिवेशेनैवतनल्लक्षणसाम जस्यगंधग्राहकलनिवेशनम्नुचिर्नमवद्रियगंधग्राहकमितिमूलमनुचित मित्याशंकापरिनिहीवुस्तन्मूलतत्प्रयोजनकथनपुर सरनयायाचष्टे गंधग्राहकमितिउत्नरत्रइंद्रियं रसग्राहकमित्यादौ-शीतस्पर्शसमानाधि करणेनिनत्र विशेषणप्रयोजनम् पूर्वोक्तरीत्यायमाजलवजातिसिधि स्तुस्नेहजनकतावच्छेदकनयेनियमाअन्यत्सर्वपूर्वरीत्यतिानित्यवादिक जलशरीरादिलक्षणंचगंधवलस्थानशीनस्पर्शवत्वनिदेश्यश्यप्रथिवीनिरुपण ही या अत्यंतानलसंयोगेयनुच्छिद्यमानद्रवत्ताधिकरणलेसतिगुरुत्वान्जल नी. मथस्थरतादिवदित्यनुमाननतात्सिम्धष्टया।जलादिकमादाया १६ थांतरपर्यवसानंवारयतिनिमितिकतिराननूष्णस्पर्शमास्वररूपयार पलब्ध्यभावनसुवर्णस्यतेजसलमनुपपनमित्यतआहातस्थतिाप तिबंधादितिदोषविधात्यादिः शरीरेतीतिनिथाचप्राणस्यचियेयं तीवइतिमावास्थानमदादितिहिदिवाणइत्यारिकोशेकिस्थान १६ मेदादित्यर्थः स्वमनंदीयनिस्यिशानुमेयइति अस्यापलक्ष्यमान स्पर्शस्याश्रयः पृथिवीनचेत्यन्नयः।चतुष्टयमितिबदमाकाशादिप्रत्येक
Bihewisdalee
क
कलंयवस्थापयितुमनुमानेअप्रयोजकशंकावारणायकार्यकारणमा
वमनुकूलनकयवस्थापयति मृत्यनानलेतिसुवर्णस्येत्यादि-अनु
मानप्रयोगस्लिथमवसया सुवर्णमपार्थिवमसतिप्रतिबंधके अत्यं
तानलसंयोगत्सत्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणलायनैवतंचं
यथाप्रथिवी जलमध्यस्थश्तादोयभिचारवारणायासतिप्रतिबं
धकइति अग्निसंयोगासमानाधिकरणद्रवत्लवनितादौयामिया
रवारणायात्यंतानलसंयोगैसनीतिद्रवद्रयांतरसिधाविनि अत्य
तानलसंयोगीपीतिमाश्रयःववनाशप्रतिबंधकट्ट्यांतरसंयु
तः।
. ---- १७ दी या. प्रत्यक्षलाएनंगीकारे।अप्रत्यक्षलापतिरिति उद्भूतरूपामावादिनिमावगन नी. नुपरमाणपुनस्यैवघटादिरूपत्वेनानिरिक्तावयविनोसत्वापृथियादिवतुष्ट यस्थनित्यत्वाऽनित्यलाश्यांविमागकथनमनुपपनमित्याशंकांवारयति। इदानीमितिथियादिचतुष्टयनिरूपणानंतरमित्यर्थमवणुकनाशद त्यस्यपरमाणुदयसंयोगनाशइत्यादिासर्वत्रेनिजिन्यद्रद्यसामान्यइत्य याएकरीतिरेवोचितेतिभावाचानुयद्यलाहिति चाक्षुषत्वेसति ट्यलादित्यर्थ रूपादावात्मनियभिचारधारणायविशेष्यविशेष णानचेदमप्रयोलकमिनिशंक्यंचाक्षुषंप्रतिकारणस्थमहलस्यन्टापे १७
S
पेदसाधनाभिप्रायेणासर्वत्रीपलब्धिप्रसंगादितिस्पर्शस्येत्यादि।
आकाशादीनांविमुलादितिमावः। प्रत्यक्ष बहिरिद्रियबंन्यप्रत्यक्ष
विषयालुद्भूतस्पीश्रयेवगिट्रियेयभिचार वारणायप्रत्यक्षति
पाधिलादिति तथाचहेतावुपाघेर्यविचारणसाध्यामचारोनयन
संपवानप्रत्यसलसिधिरितिमावान्नुनाशप्रत्यक्षलस्यगुणा
दावपिसलेनतत्रोद्भूनरूपामविनसाथ्य यापकलालथंनस्योपा
धित्वमित्यतआहायोनि तथाचपक्षधर्मावळिनसाध्ययापको
यमुपाधिरितिभावाएवंप्रत्यास्पशीयस्यायुद्भूतरूपायावेन
----- --- १८ दी या परिछिनपरिमाणवलमितिीयहिपरिछिलवस्यापकवायलात्मकतया नी. परमाणारणुतरत्वेनवणुकपरिमाणापेक्षयापरमाणुपरिमाणस्यापकृष्ट लाभावादापरमाणुष्वयाप्तमिदंलक्षणमित्युतानदाहाक्रियावत्वमि ति। वस्तुतस्तुालाघवमेवातरकल्यानुनसरणेबीजामितिध्ययंम् अती नादियवहारहेतुःकालइनिरले आदिनाऽनागतादिपरिमग्रहण नी लंचनमानध्वंसप्रतियोगिलं वनमानलमिहशब्दप्रयोगाधिकरणका लहनिलंम्।मविवंचवर्तमानप्रागमावप्रतियोगिलाअत्रसर्वत्रकालस्य घटकतयाऽनीतादिद्यवहारहवत्वंतस्यतिध्येयानचतादृशयवहारस्मू १४ क्षिततयासावयवत्वं विना व्यवसंख्याजंन्यस्यनस्यस्वीकदमशक्यलादिति संक्षेप यत्किंचिजन्यध्वंसस्य दानीमपिसलात्सर्वतिनित्यद्रयाणांदा सासंशवालोर्यतिापरमाणुनिष्ठरूपादीनांतदानीमपिसवादयतिधं सानाधंसासमवेनमहाप्रळयपिसलाद्भवतिदिदाशब्दगुणकमित्यत्र शब्दवदितिक्तयेनथाकथनमाकाशेशब्दएवविशेषगुणइतिद्योतनाया घटाकाशीमहाकाशइत्यारियवहारस्योपाधिहतलेनासाधकलादा काशस्यनिकलेप्रमाणन्नेत्याहाददति एकलादिति आकाशस्येत्या दि। नन्वेकलेथविमुखमास्वत्यतआहासर्वत्रनिासर्वरिगवन्छनत्ययः।
दी या या नित्यज्ञानाधिकरणलमितिानननित्यंविज्ञानमानदंब्रीतिश्रुत्यावि नी रोधइतिवायम्। आनंदपदयानंदवदर्थकनायाबविज्ञानपदस्यापिवि १९ ज्ञानवदर्थकतारखीकारणाविरोधानानदानंदपदस्येवतादृशार्थकलम सिक्षमितिवायंमाअर्शआद्यनलांगीकारेणतादृशार्थसिधेरंन्यथा नपुंसकलानुपर्पतः अत्रानंदोमारापगमेसुरवीसंस्ताहमिनिव दु-रखामावेउपचर्यना नवीनास्लुनित्यसुरखमीश्वरस्योगीकुर्वतिइत्यल मधिकजल्यननाअरूपियसाहितिवाप्रत्यसंप्रत्युद्भूतरूपस्यू १९ हेतुलाहिनिमावः प्रमाणवाहितिनिवेदप्रयोलकमितिशक्यकार्य यपरिस्पंदोपाधिमादायसंमवतीतिवायम् अनुगतस्यव्यवहारस्यालग तविषयविनाऽसंभवनानिरिक्तकालस्वीकारादिनिदिकासवाधारइति। कालिकसंबंधनेत्यादि अत्रविभिनकालियोराधाराधियमावविरहा कियांदस्सर्वाधारवराकेवनावतरतीतिमावापाच्याहियवहारहेढ़ रितिमूले आदिनाप्रतीत्यादिपरिग्रहः उदयाचलसन्निहितमावच्छि नादिक्याची आस्ताचलसनिहिनिमूनीवळिंनाहिकातीची मिरीसं लिहितमनीवन्छेिलादिगुदीची तयवहितसूनीवळिंनादाक्षिणाम् लैज्ञानाधिकरणमिति समवायनज्ञानवदित्यर्थः तत्रयोमये-दीपिका .