·No text on this page.

·॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥ श्रीगोपीमनयाटमाय नमः॥ ॥ श्रीमदापायंचरणकमळेभ्यो नमः॥ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां दितीये तामसप्रकरणेवान्तरप्रमाणप्रकरणे प्रथमः स्कन्धादितः पञ्चमोध्यायः । श्रीमुक उवाच । नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताहादो महामनाः । आहूय विप्रान् वेदज्ञान् नातः शुचिरलङ्कृतः ॥१॥ वाचयित्वा स्वस्त्पयनं जातकर्मात्मजस्य वै । फारयागास विधिवत् पितृदेवार्चनं तया ॥ २ ॥ एवं चतुर्भिरध्यायैर्नन्म विष्णोनिरूपितम् । हेतूद्यमोत्तराझैश्च राजसादिगुणैर्युतम् सप्तसततिभिः कृत्यं हरेस्त्र निरूप्यते । भगवान् स्वैन धर्मंश्च सप्तधैकादशेन्द्रियः ॥२॥ कृत्यं चकार यस्माद्धि ततस्तावद्भिरुच्यते । त्रिविधानि च कर्माणि त्रिविधानां हिताय हि ॥ ३ ॥ तत्वातिक्रमणे रोषस्तामसे रानसे भवेत् । कालातिक्रमणे शिष्टे कालस्तत्रैकविंशतिः ॥ ४ ॥ "द्वादश मासाः पश्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंश" इतिश्रुतेः लौकिकेषु तु धर्मेषु यत्रैव हरिवेशनम् । निवर्तते तदेवात्र वहेर्दा रुमयं यया ॥ ॥५॥ स्वभावस्यान्यथाभावो न वै शक्यः क्यञ्चन । अतस्त्रिविधनीवेषु त्रिविधा भगवत्कृतिः दौक्किं तामसे मुख्य कामान्ताच कृतिः स्फुटा । कामोद्भूते तथाप्रीतिस्तेनादौ तन् निरूप्यते ।। ७ ।। बाललीला मध्यलीला प्रौढलीला तथैव च । कामलीलेति लोके पै चतस्रः सुखदाः स्मृताः ॥ ८ ॥ एक भगवतः कार्य बहानां च साधकम् । प्रपञ्चविस्मृतिः सर्वा तदासक्तिश्च वर्ण्यते ॥ ९ ॥ येनैव त्रिविधा भक्का न स्मरन्ति जगत् क्वचित् । कृष्णे च सन्नतात्मानस्तत् कार्य भगवत्कृतम् ॥ १० ॥ बाललीला सप्तविधा प्रथमं सा निरूप्यते । बालभावरता ये हि तेपां रोधस्ततो भवेत् ॥ ११ ॥ उत्सवाविष्टचित्ता ये येप्याश्चर्याभिवेशिनः । अलौकिकरता ये च ये चोपद्रवणोत्सुकाः ॥ १२ ॥ स्त्रीस्वभावरता ये वै ये च तत्त्वे च लौकिके । सर्वोद्योगपरा ये च तेषां रोधो निरूप्यते ॥ १३ ॥ जन्मोत्सवो हरेस्त्र पञ्चमे विनिरूप्यते । आवश्यकं परित्यज्य कृतं तदिति चोच्यते ॥ १४ ॥ अन्यथाज्ञानशङ्का च तेनैव विनिवार्यते । उत्समस्त्वन्यथा न स्याद् द्रव्यानयनमेव च ॥ १५ ॥ आसक्तियोधनार्थाय तस्यान्ते भयवर्णनम् ॥ १५ ॥ पूर्व "यशोदाशयने सुतं निधाय तत्सुतामादाय गृहानगा"दित्युक्तं, "जात परमबुध्यत" इति च, ततो मायायां निर्गतायां यशोदा प्रबुद्धा पुत्रं ज्ञातवती, ततः सर्वेषु यदासीत् तदाह नन्दस्त्वात्मन इति, पितुः पुत्रः, अतो नन्दो जातकर्म कारयामासेतिसम्बन्धः, तुशब्दः पूर्वकथा व्यावर्तयति शङ्का च ध्यावर्तयति, तदाह आत्मज उत्पन्न इति, यस्य यथा प्रतीतिस्तथैव शुकेनान्द्यते, भगवता तथैव तेषां बुद्धः ·श्रीमद्भागस्तदशमसन्धमुगोविन्यां [सो० ३-४. - - धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्यः समलकृते । तिलादीन् सप्तरत्नौघा शातकौम्भाम्बराहतान् ॥३॥ कालेन स्नानशौचाभ्यां संस्कारस्तपसेज्यपा। शुध्यन्ति दानः सन्तुष्टया द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥४॥ सम्पादनात्, अन्यथा तद् भगवचरित्रं न स्यात्, अत आत्मनः सकाशाजातः पुत्र एवायमिति नन्दस्य बुद्धिः, तदाह आत्मन उत्पन्न इति, वासुदेवोत्रैवाविर्भूत इतिसिद्धान्तः, अन्यथा केवलमायामनितं स्तन्यं मग. वान् न पिनेत् सिद्धवत्कारेण च शुको न वदेत् , अन्तःकरणप्रतीत्यापि पुत्रोयमितिनिश्चयार्यमाह जाताल्हाद इति, यद्यपि पुत्रनन्मज्ञान एवाहादस्तयाप्यन्ययाज्ञानमपि भौदिति तद्व्यावृत्त्यर्थ जन्मैव निमित्तत्वनोक्तं, रूपान्तरेपि स्वीकृतेनुभावोवर्जनीयो भवत्येव, अतः प्राकृतोपि नन्दो महामना जातः, प्राकृतानामल्पमेव मनो भवत्यत्पकार्यकारि, महत् महत्कार्यकारि मनो यस्य महान्तमुस्तवं करिष्यामीति, सोपि विधिपूर्वक कर्तव्य इति ब्राह्मणाकारणं कृतवानित्याहाहूयेति, विशेषेण प्रान्तीति तेषां पूरकत्वमुक्तं, अन्यथार्थ- नाशात्वेन ते निन्दिताः स्युः, उत्सवे तेफामाकारणे हेतुमाह वेदज्ञानिति, "यावती देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ती"तिश्रुतेः, सर्वदेवतासान्निध्ये हि महानुत्सवः, तत्र विहितानि कर्माण्याह लात इत्यादि, साने नैमित्तिकं, सूतसम्भावनायामाह शुचिरिति, अन्यामपि शुद्धि सम्पादितवान् , अलङ्कृत इति, अल- करणं शुभसूचकं, विशिष्टालङ्कार उत्सवः सर्वजनीनो भवति ॥ १ ॥ सर्वकर्मस्वादौ स्वस्तिवाचनं, जात- कर्मेति कर्मनामधेयं, क्षत्रियवैश्ययोरन्यद्वारा कारणं, विधिः पुरोहितशाखानुमारेण, आत्मजस्येति पुत्रे यो विधिः, भगवान् स्वस्मिन् पुत्रत्वं प्रकटितवानिति पैदिककर्मणां मार्यकन्वं गाभिक निकदोपाभावकीर्तन च तथैव, नैमित्तिको वात्मसंस्कारपक्षः, भगवच्चरित्रमेवेदमितिसिद्धान्तः, पितृदेवार्चनं नान्दीश्राद्धं, तथा विधानपूर्वक युगलेन संस्कारनिरूपणं प्रवृत्तिमार्गनिष्ठत्वाय ॥ २ ॥ "महामना" इतिविशेषणात्य कृत्यमाह धेनूनामिति, नियुनं लक्षं, लक्षद्वयमपि प्रत्येकमलकृतं, भगवत्सान्निध्याद् द्रव्यक्रियाणां न परिक्षयः, विप्रेभ्य इति समुदायेन दानं, सङ्कल्पमात्रव्यावृत्त्यर्थमाह प्रादादिति, विशेषेण पूरकत्वान्नास्यापि परिक्षयः, तिलाद्रीनिति तिलपर्वतान् , रत्नौधानिति पृथक् , रत्नानामोघः समूहो येब्विति वा, शातकौम्भेन सुवर्णेनाम्बरैश्चाटतान , अन्नेषु तिला "गावो हिरण्यं वासांसि तिला रत्नानि चे"तिपञ्चानां दानं, सर्वाण्येव सर्वदेवत्यानि ॥ ३ ॥ बहु दत्तमितिशङ्का वारयितुं तस्य ततोपि बह्वस्तीति वदन् छुद्धयर्थमपि तेनैतावद् दातव्यं भवतीति वदन् समानैरन्यैः कालादिभिः सह द्रव्यं निरूपयति कालेनेति, कालादिना प्राणिनः सर्वे शुध्यन्ति, नव शोधकानि, तत्र कालो मुख्यः सर्व कालोद्भवमिति, उत्पन्न पुत्रः शतं वर्षाणि जीवति, तत्र दश दिनानि पत्रिंशच्छतानामेको भागो भवति, सम्पूर्णे काले तावान् कालस्वशुद्धः, एवं द्रव्याण्यपि ज्ञातव्यानि, जननादौ कालेनैव शुद्धिर्न स्नानादिना, वंशशुद्धिननक काला, स्नानं सम्पूर्णदेहशोधक, शौचमेकदेशस्य, लौकिकन्यवहारार्थ विधेयं शुद्धिः, अदृष्टाद्युत्पत्त्ययं त्रिधा शुद्धिमाह, संस्कारैतिकर्मादिभिदेंहो वैदिककर्मार्थ सस्कृतो भवति, एतेषां भूतसंस्कारक्त्वमेव, तपस्त्वन्तःकरणशोधक, अदृष्टोत्पत्तिद्वारेति केचित् , इज्या यागः, तेन भगवान् सन्तुष्यति, एवमाधिभौतिकस्याध्यात्मिकस्याधिदैविकस्य संस्कारकाणि त्रीणि निरूपि- तानि एवं पड्विधैरपि सर्वे शुध्यन्ति, बहिःशुद्धिमाह दानैरिति, दानैव्याणि शुध्यन्ति, दानव्यति- मुख्या', ·श्लो०५-९.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादित. पञ्चमोध्यायः। . सौमङ्गल्यगिरो विप्राः मूतमागधवन्दिनः । गायकाश्च जगुर्नेदुर्भों दुन्दुभयो मुहुः ॥ ५॥ बजः सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तरः। चित्रध्वजपताकासाचैलपल्लवतोरणैः ॥६॥ गावो कृपाश्च वत्साश्च हरिद्रातैलरूपिताः । विचित्रधातुबर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिनः ॥ ७ ॥ महावस्त्राभरणकञ्चुकोणीपभूपिताः । गोपाः समाययू राजन् नानोपायनपाणयः ॥ ८ ॥ गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदायाः सुतोद्भवम् । आत्मानं भूपयाञ्च र्वस्वाकल्पाञ्जनादिभिः ॥९॥ रेकेण द्रव्याणां न शुद्धिः, वित्तानुसारेण च दानं, अतो लक्षद्वयदानं गवां शुद्धयर्थमेव, अल्पानि प्राप्तानि सन्तुष्टयैव शुध्यन्ति, अतो द्रव्यशुद्धौ द्वयमुक्तं, आत्मा तु जीव, आत्मविश्यैव शुध्यति “सोह- मस्मी"त्यादिरूपया ॥ ४ ॥ एवं प्रसङ्गानन्दस्य माहात्म्यमुक्त्वाग्रे वक्ष्यमाणमुत्सवमुपपत्त्या निरूप्योत्सवमनेकप्रकारमाह सौमङ्गल्येतिदशभिः, विद्याकृतो यावानुत्सवः स प्रथमं निरूप्यते, सौमङ्गल्यं सुमनलता, युवेदैः पौराणैर्वावयैर्मगलं भवति तच निरन्तरं पठन्तीति सौमङ्गल्यप्रतिपादिका गिरो येषामित्युक्तं, गिरा वैय-भावो विपदेनोक्तः, सूताः पौराणिकाः, मागया वंशशंसकाः, बन्दिनो वैतालिकाः, तेपि सौपङ्गल्प- गिरो जाताः, गायका अन्ये फेवला नृत्यादिसहिताच, स्त्रियश्च वाद्यवादकाश्च, नेदुः, भेर्य उत्सवसूनिकाः, दुन्दुभयो मङ्गलवाद्यानि शुभकर्ममात्रे प्रवृत्तानि, मुहुः श्रमपर्यन्तं वादयित्वा पुनर्निवृत्ता वादयन्तीति, एतद् वाद्यमपि सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धं, अतो विद्याकार्य सर्वमुक्तम् ॥ ५ ॥ भूसंस्काराननेकविधानाह ब्रज इति, सम्यड् मृष्टा रजोदरीकरणेनोज्ज्वलीकृतास्तत. सम्यक् सिक्ता गन्धोदैरादयो यस्मिन् , द्वाराणि बाह्यानि, अन्तराणि च, अजिरमगणं, गृहान्तरं गृहमध्यं, गृहा अन्तराणि च, तदुपरिभागानामपि मार्जनं भवति, एतादृशो बनो जातः, चित्रध्वजादिभिरपि युक्तो जात , एते बहिःशोभाजनकाः, गरुडादिचिह्निता ध्वजाः, जयपत्राङ्किताः पताकाः, उभये विचित्राः, सनो मालाः पुष्पनिर्मिताः, चैलैः पल्लवैश्च कृतास्तोरणा इति वस्त्रादिभिर्यावानलङ्कारो भवति स सर्वोपि तत्र कृत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ गवा शोभामाह गाव इति, गावो बलीवर्दा धेनवश्व, पाश्च स्थूलपकुदो महान्त, चकारावान्तरभावापन्ना वृद्धाश्च, वत्सा वत्सतर्यश्च, सर्वे हरिद्रायुक्ततैलेन रूपिताः, विचित्रा गैरिकादिधातवः, वर्हाणि मयूरपिच्छानि, वस्त्राणि काञ्चनमालाश्च वर्तन्ते येषां, हरिद्रातैलं मगलार्थे, धात्वादयः शोभार्था. ॥ ७ ॥ गोपानां शोमामाह महाहेति, अमूल्यानि वस्त्राणि यानि स्थापितानि तान्यपि तस्मिन् दिवसे परिहितानीति ज्ञापयितुमाह महाहेति, अमूल्यानि वस्त्राणि परिधेयान्याभरणान्यपि तया, बहिः कञ्चुकोप्गीपैर्भूपिताः कटिबन्धनैरपि, तेपामकथनमुत्सवासक्तिख्याप- नार्थ, गोपा बनान्नरस्थिता अपि यावन्नो नन्दपरिचिताः सर्वे सम्यगाययुः, राजनितिसम्बोधनमुत्सववर्ण- नायां सम्मत्यर्थ, नानाविधान्युपायनानि वस्त्राभरणदुग्धद्ध्यादीनि रिक्तहस्तगमनाभावार्थमेतदुक्तं न तु नन्दस्य तैः काचित् समृद्धिः॥ ८ ॥ गोपीनामप्युत्सवमाह चतुर्भि , गोप्यश्चतुर्विधाः सम्बद्धा असम्बद्धाश्यो- 1 ·४ - , ~ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० १०-१२. नवकुड्डमकिञ्जल्कमुखपङ्कजभूतयः । पलिभिस्त्वरितं जग्मुः पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचाः ।। १० ।। गोप्यः सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्यश्चित्राम्बराः पथि शिखान्युतमाल्यवः । नन्दालयं सवलया बनतीविरेजुालोलकुण्डलपयोधरहारशोभाः ॥ ११ ॥ ता आशिपः प्रयुञ्जानाश्चिरं पाहीति वालके । हरिद्राचूर्णतैलाद्भिः सिञ्चन्त्योजनमुज्जगुः ॥ १२ ॥ भयविधा अपि सङ्गता असङ्गताच, गोप्य इति, चकारादन्या अपि तत्र तत्र निलीनास्तथाविधा मृत्वा गता इति निरूप्यते, ब्राह्मणस्त्रियोन्याश्च, तासां नन्दप्राधान्याभावात् , यशोदाया अपत्योत्पत्तिप्तम्भावना- रहितायाः सुतस्याकस्मादुद्भवं श्रुत्वा श्रवणेनैवान्तःमन्तोपस्तासां मातः, चतुर्विधपुरुषार्थस्तामा विशेपाकारेण सेत्स्यतीत्याकण्येव मुदिता न तु निश्चयमप्यपेक्षन्ते, तासां निवेदनीय आत्मैवेत्यात्मानमेव भूपयाञ्चक्रुः, आत्मपदप्रयोगश्च शरीरादीनामप्यविकृतत्वाय, सशरीराणामेव ब्रह्मानन्दानुभवात् , उत्तमानि वस्त्राणि परिधाय तथाकल्पान्याभरणान्यपि, अञ्जनं जलं, आदिशब्देन तिलकमाल्यादीनि ॥ ९ ॥ श्रवणादि गमनपर्यन्तमात्मालङ्कारो यावता भवति तावत् कृत्वा गता इत्याह नवेति, ताः सर्वा देवतारूपा भगवत्सम्मुखे गच्छन्त्यो विकसितवदना जाताः सोलौकिको विकास इति तं वर्णयति, चर्चितताम्बूलाः सुलक्षणवशाद् वारक्तरेखायुक्ता मुखभागास्तासां, नूतनं कुड्डमं काश्मीरं तस्य ये किञ्जरका उत्तमा आरक्तास्त एव योजितास्तिलकादौ पिष्टा वा रेखाकाराः कृतास्तत्सदृशा वा किञ्जल्काः, एतादृशानि मुखपङ्कजानि तैमूतिर्यास, गन्धो रूपं तथा स्पर्श. कटाक्षभ्रमरोक्तयः । ताभिश्चतुष्टयं ज्ञेयं रसं ज्ञास्यति माधवः ॥ १ ॥ बलिः पूजासाधनानि लगादीनि, यद्यपि सर्वस्वमेव नेयं तयापि सरितं जग्मुः, स्वरागमनं ताता- मत्यशक्यं, यतः पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचाः, अत्युच्चतया कुचयोश्चलनं गमनप्रतिबन्धकं भवति, यत्राशक्यं ताः सम्पादयन्ति तत्र शक्ये कः सन्देह इतिभावः, अत एव माल्यानां बन्धनं शिथिलं, त्वरया यथाकथञ्चिद्- बन्धनात् , तेन मागे च्युतिरग्रिमवाक्ये कथयिष्यते ॥ १० ॥ एवं गच्छन्तीनां स्वरूपमुक्त्वा नन्दगृहे प्रविशन्तीनां स्वरूपमाह गोप्य इति, दूरादागत्य यथाकथञ्चिद् यदा ता निकटे समागतास्तदा सर्वशोभानां प्राकट्याद् विरेजुरिति ता वर्णयति, गोप्य इतिपुनर्ग्रहणमग्रपश्चाद्भावेन समागतानां सम्भूयगमनार्थ, नन्दालयं बजतीविरेजुर्विशेषेण रेजुः, पूर्व पिहिताभरणा अपि प्रक्टाभरणा नाताः, तथा प्रकटवस्त्राः, माल्यानां पुष्पाणां शिखातश्च्युतानां गतिसूचिका दृष्टिरिव मार्गे जाता, वलयानामपि शब्दतो रूपतश्च प्राकट्यं, व्यालोलाः कुण्डले पयोधरौ हाराश्च, तैः शोभा यासां, तद्गता राजसास्तामसाः सात्त्विकाश्च लोला नाताः, अनेन तासामुत्सवासक्तिसक्ता, सुष्ठु मृष्टे उन्धले मणियुक्ते कुण्डले यासां, निष्कयुक्तः कण्ठो यासामस्ति सा निष्कफण्ठ्यः, पूर्वोक्ताश्च ता निष्ककण्ठ्यच, विचित्राण्यम्बराणि याता, पयि शिखातश्युताना माल्यानां वर्षा यासां ताः, नन्दालय नन्दगृहं, सबलया वलयसहिताः, व्यालोलकुण्डलपयोधरहाराणां शोभा याभिः ॥११॥ तत्रागतानां कृत्यमाह ता आशिप इति, ता गोप्य एवमुत्कण्ठतया समागता आशिपः प्रयुञ्जाना जाताः, तासां भगवदावेशात् सत्या एवाशिपो निर्गता इत्याह चिरं पाहीति बालके, आशिपो न परोक्षतया निरुपयन्ति किन्तु प्रत्यसतयेति पाहीतिमध्यमपुरुषप्रयोगः, तासां सर्वमावेन पालनमल्लकाल , ·- शो०१३-१६.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः पञ्चमोध्यायः । अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । कृष्णे विश्वेश्वरेनन्ते नन्दस्य बनमागते ॥ १३॥ गोपाः परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभिः । आसिञ्चन्तो विलिपन्तो नवनीतैश्च चिक्षिपुः ॥ १४ ॥ नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोलङ्कारगोधनम् । सूतपागधवन्दिभ्यो येन्ये विद्योपजीविनः ॥ १५ ॥ स्तैः कामरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्याय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥ एवेति ज्ञात्वा बहुकालरक्षार्थ प्रार्थना, एतदपि प्रत्येकं वचनं, तासां प्रत्येकं भगवत्स्फुरणात्, एवमाशिपः प्रयुञ्जाना भगवद्भावनात्यन्तं मत्ता हरिद्राचूर्णतैलजलान्येकीकृत्य परस्परं सिञ्चन्त्योजनं भगवन्तमुज्जगुः, हरिद्राचूर्णयोर्मेलन आरक्तो भवति, तैलेन च सम्पृक्तं न कदापि त्यनति बहुकालमिममर्थ ज्ञापयति, जले योनितं प्रसृतं भवति, ननु कुलस्त्रीणां कथमेवम्भावस्तत्राहाजनमुजगुरिति, भगवद्भावस्य ज्ञापकमजनपदं, स हि भगवांस्तत्र ज़ात इति ताभिआतं, अतो भगवति प्राप्ते सर्वापेक्षाभावात् तथा सिञ्चन्त्य उच्चैनगुः ॥१२॥ एवं विद्यावतां भूमर्गवां गोपानां गोपीनां चालङ्कारा निरूपिताः, लौकिकवाद्यकृतमुत्सवमाहावाद्यन्तेति, स्वभावतो दशविधानि वाद्यानि विचित्राणि ततोप्यन-तानि महोत्सव भगवतो जन्मोत्सवे वादका वादया- मासुः, महोत्सवे निमित्तमाह कृष्णे विश्वेश्वर इति, कृष्ण इति, सज्ञा नामकरणानन्तरमेव भवतीति भगवति नियमाभावात् पूर्वसज्ञानामेव गर्गेणोक्तत्वात् " कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च निवृतिवाचक " इतिवाक्यात कृष्णः सदानन्द., आनन्दे चावश्यं वादित्राणि, किञ्च विश्वेश्वरे विश्वस्यैत नियन्तरि, महति समागतेन्ततो गत्वा वादित्राण्यपि वादनीयानि, बालके बालकान्तरवच्छङ्का नास्तीति सर्वया महोत्सवः कर्तव्य इत्याहा- नन्त इति, न विद्यतेन्तो यस्य, अनन्तः कालोवा, अन्यया स मारयेदिति, तत्रापि नन्दस्याल्पस्य तत्रापि ब्रजेल्पगृहे महति समागते महोत्सवः कर्तव्य एव, अन्यथा महानपर्यात् , किञ्च "द्रोणो वसूना"मित्यारभ्य "ततो भक्तिर्भगवति"कृष्णो ब्रह्मण आदेश" मित्यन्तैर्वात्यैः परमभक्तत्वेन नन्दस्य तदा वादिनवादन- मुचिततरम्॥१३॥ गोपिकानां भगवत्स्मरणेनैव भगवदावेशो जातो गोपाना तु भगवन्सन्निवाने भगवद्धर्मप्रास्ट्य आवेश इति भगवदाविष्टानां गोपानामुत्सवप्राकट्यमाह गोपा इति, दधिक्षीरघृताम्बुभिर्मिलितैः परस्पर- मासिञ्चन्तो दध्यादि मुखेषु विलिम्पन्तो नवनीतः पिण्डैश्विक्षिपुरन्योन्यस्योपरि प्रक्षिप्तवन्तः, अपवा यस्य यत्प्राप्ति केचिद् दना केचित् क्षीरेण केचिद् घृतेनाम्मुभिश्च, आसिञ्चनं तुल्यतया, लिम्पनमाधिक्ये, अति, रसाविष्टे नवनीतैःक्षेपोतिमत्ततया, एवं सर्वेषां महानुत्सव उक्तः ॥ १४ ॥ एवं सर्वकृत उत्सवे सर्वेभ्यो दानरूपं नन्दस्योत्मवमाह नन्दो महामना इतित्रिभिः, विद्यावतामन्येपां च स्त्रीणां च सर्वाभीष्टटानं, तर विद्यावतां प्रथमतो दानमाह महामना इति, विद्यातारतम्येन दान, तक एव बहुविद्यो भाति तथा सति बहुदान तत्र तत्र्यं भवति तनाल्पमत्वस्य लोमः स्यात् तनिवृत्त्यर्थमाह, तेभ्यः पूर्वोकेभ्यः, वासांस्यलङ्करगानि गावो धनं च गोयनं गोष्ठं वा, अनेन ब्राह्मणेभ्य एवं वन्नालङ्कार- पूर्वमेकाम्मा एकमतं गोष्ठं दत्तवानिनि लक्ष्यते, अन्येषामनुवादाचान्येम्पो यथायोग्यं दत्तानिन्याह मुतेति, एतेभ्यो दान कीर्त्यय, ये चान्ये गाया वैया न्योतिदिध, अन्येपि शानिरा विपश्य- तस्य सर्वेभ्य एव वासोलङ्कारगोधनानि दत्तवानिनिसम्बन्धः ॥ १५ ॥ अन्यभ्यो दानमाह तेस्तैरिति, .

·६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्या [श्लो०१७-१९ , रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता । व्यचरद् दिव्यवासासकण्ठाभरणभूपिता ॥ १७ ॥ तत आरभ्य नन्दस्य वनः सर्वसमृद्धिमान् । हरेनिवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून् नृप ॥ १८ ॥ गोपान् गोकुलरक्षाया निरूप्य मथुरा गतः। नन्दः कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरुदह ॥ १९ ॥ येपा येपा ये ये कामा अभित्रपितास्तैस्तैः कामैर्विष्णुबुद्ध्या तानपूजयत् , अदीनात्मेति न दोनोलुब्ध आत्मान्त करण यस्य, ननु यद्यदेय प्रार्थयेत् कश्चिदैत्यो वा तदा किं कुर्यात् तत्राह यथोचितमिति, उचित- भनतिक्रम्य, देये सम्प्रदाने चोचितत्व, एव सर्वेपा पूजनप्रयोजनमाह विष्णोराराधनार्थायेति, विष्णु- प्रीत्यर्थ, स्वपुत्रस्याभ्युदयार्थच, तल्य ज्ञानानुरोधाद् मिन्नतया कथन, चकाराद् ग्रहादिप्रार्थनार्थम् ॥ १६ ॥ स्त्रीभ्यो दाने रोहिण्यै दत भयादप्रकर भवेदिति भावदावेशाद् दातु प्रतिग्रहीतुश्च भयाभाव ज्ञापयितु रोहिणीचरित्र निरूपयति रोहिणी चेति, भगवदागमनव्यतिरेकेणापि बलभद्रो रत्त्यैव सा कृतार्थत्याह महाभागेति, यद्यपि देवकीव्यतिरिक्ता अन्या अपि वसुदेवस्त्रियो भाग्यक्त्यस्तयापीय बाललीलादि द्रक्ष्यतीति महाभागेति वा, चकारात् सर्वा एव स्त्रिय, स्त्रीष्वेव गुप्ततया प्रचार वारयति नन्दगोपाभिनन्दितेति, प्रचारार्थ निर्भयस्थित्यर्थ च, अत एव दिव्यानि वासासि सनः कण्ठाभरणानि तेर्भूपिता, त्रिविधानि हि स्त्रीणामलङ्करणानि भवन्ति वस्त्रमयानि सुवर्णमयानि पुष्पमयानि च, तत् त्रय निरुक्त, चरणहस्तयो स्वभावतोपि भवन्ति, क्ण्ठाभरणानि तु पदकहारादीनि वैशेषिकाणि, अतस्तेषा ग्रहण, विशेषेणावरत् , गृहिणीव सर्वकार्यकीं जाता, अनेन रोहिणीसम्बधादय कृष्ण इतिज्ञानकृत भयमपि निवारितम् ॥ १७ ।। एव सर्वै प्रकारे सर्वस्वे व्ययिते नन्दस्य सर्वसमृद्ध्यभावमाशङ्कय भावन्निवासात् तस्य महती समृद्धि तेत्याह तत आरभ्येति, यदा पूर्वी कदानानि दतवास्तत प्रभृति विष्णुबुद्ध्या पृजित- त्वात् तस्याप्यानुपशिकमेव तत् फल, सर्वा धनपशुज्ञानादिसमृद्धयो न केवल नन्दस्य किन्तु सर्वेषा- मित्याह नम इति, न केवल समृद्धिमात्र किन्तु वैकुण्ठवत् कान्तिविशेपोपि जात इत्याह हरेरिति, गोकुले गवा सम्मात् स्थान कुश्लिमेव भवत्यतस्तदभावार्थमेतद वक्तव्य, कान्निवाधिदैविकी सर्वोत्तमा, सा लक्ष्मीनिवासादेव भवतीति तदाह रमाक्रीडमभूदिति, रमाया आसम तात् क्रीडा यस्मिंस्तद् रमाक्रीड वेकुण्ठस्थान तदभूत् , हरेनिवासात्मगुणैरिति, स हि सर्वदु खहर्ता भक्ताना वैकुण्ठपर्यत गमनमध्यसह- मान इहैव वैकुण्ठ समानीतवानित्यर्थ , आनीतेपि वैकुण्ठे यदि भगवान् न तिष्ठेत् तत्रापि त्रिभुवनसुन्दररूपेण तत्राप्यैश्वर्यादिस्वमर्वगुणप्राफ्ट्येन तदा वैकुण्ठेपि शोभा न स्यात् तदाह पदत्रयेण निवासात्मगुणैरिति, निवास स्थान गृह स्थितिा, आत्मा देह परमान दरूप , गुणा ऐश्वर्यादयते कृत्वा रमाया क्रीडन, स्थितौ स्थिति परमानन्दविग्रहेग रमण गुणेरासमन्ताद् रमणमिति, नृपेतिसम्बोधन यत्रैव राना तिष्ठति सैव राजधानी भवतीतिज्ञापन सम्मत्यर्थम् ॥ १८ ॥ एवमुसव निरूप्य तस्य स्थानस्य वैकुण्ठत्व चाकृत्रिमोत्सवार्थ निरूप्योत्सवसिद्धिपर्यन्तमत्यावश्यक मपि न कृतवानिति ज्ञापयितु जात उत्सवेन्तरासक्तिज्ञापनार्थ भगादर्थमुत्तमवस्तुनामानयनार्थ च मथुरा प्रति गतवानित्या गोपानिति, अथवा देवकीवमुदेवयोरपि स्नेहातिशयाद् गोकुले भगवन्नयन कोपि जानाति न , ·श्लो० २०-२२.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः पञ्चमोध्यायः । वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम् ॥ २०॥ तं दृष्टा सहसोत्थाय देहः प्राणमिवागतम् । प्रीतः प्रियतमं दोभ्यो सस्त्र प्रेमविह्वलः ।। २१ ।। पूजितः सुखमासीनः पृष्ट्वानामयमादृतः । प्रसक्तधीः स्वात्मजयोरिदमाह विशाम्पते ॥ २२॥ वेतिसंशये मनसि खेदो भवतीति श्रीनन्दसंवादेन तन्निराकरणपूर्वकं तयोरप्युत्सवः सम्पत्स्यत इत्युत्सवानन्तरम- व्यवधानेनैव बजेन्द्रस्य मथुरागमनमुच्यते, एवं सत्युत्सवलक्षणोध्यायार्थोप्यान्तः सङ्गच्छत इति तमाह गोपा- निति, एतेन वसुदेवकृतस्थितिनिषेधानन्तरं व्रजेद्रस्य पुनर्मथुरायामनागमनाद् वन एव कंसनरपेक्ष्येण यथासुखं स्थित्या भावदेश्वर्यमपि निरूपितं भविष्यति, पूर्व रक्षायामनादरः स्थितः, इदानीमादरेण गोकुलरक्षार्थ गोपानन्तरङ्गानादिश्य स्वयं मथुरां गतः, करो हि सर्वाभिः प्रनाभिर्दीयते, इदानीमपि तस्मिन् देशे श्राव- ण्यनन्तरमेव करप्रवृत्तिः, वर्षपर्यन्तं यद् देयं तदेकदा दीयते महद्भिः, नन्दस्तु महान् भवतीति तन्नामग्रहणं, कुरुद्वतिसम्बोधनं राजधर्मज्ञापनार्थ, यद्यप्यासक्तिज्ञापनार्थ पश्चात् करदानं निरूपितं तयापीश्वरे भगवति विद्यमानेन्येभ्यः करदानमनुचितमिति ततःप्रभृति तनिवृत्त्यर्थम् ॥ १९ ॥ वसुदेवपुत्रो भविष्यतीतिशवानिवृत्त्यर्यमुत्सवाधिक्यस्य ज्ञातत्वात् कंसकृतोपद्रवाभावार्थ कंसमन्त्र- णस्य श्रुतत्वाद् विशेषरक्षार्थ च शीघ्रं नन्दं ततः प्रेपयितुं वसुदेवसमागमनवार्ता निरूप्यते, चतुर्णी मध्य एकस्याप्यभावे नोत्सवः सिध्येदिति, तत्र प्रथम वसुदेवसमागमनमाह वसुदेव इति, मायाकृतस्य ज्ञापन भगवत्कार्यमिति भगवञ्चरिनता, वसुदेवस्य नन्दस्य च धर्मभ्रातृत्वं, यस्मिन् कल्पे वस्वादिदेवा ब्रह्मण एव जाताः कश्यपोपि भवति ब्रह्मण एव तदा भ्रातृत्वं सिद्धमेव, ततः पूर्वजन्मनि तथैवेति जन्मान्तरेपि धर्म- भ्रातृत्वं, तदाह भ्रातरमिति, आगमनात्पूर्व चेच्छृणुयान्निवारयेदेव, करदानात् पूर्वमपि चेन्जानीयात् तदा न दापयेत्, दानपर्यन्तं च राजकीयास्तदवमोचने समायान्ति, तेपामज्ञानार्थ ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञ इति चोकं, अवमोचनमुत्तरणस्थानं, शक्टादिकमवमुत्र्य यत्र स्थीयते ॥ २० ॥ भ्रातृत्वज्ञापनार्थ नन्दस्य सन्मानमाह तं दृष्ट्रेति, सहसोत्यानमत्यादरज्ञापर्क, लोकल्यवहारादपि भवतीति तव्यावृत्त्यर्थमाह देहः प्राणमित्रागनमिति, मूठिनो देहः प्राणे समागते शीघ्रमुत्तिष्ठति तेनोविशेष च प्राप्नोति ययायःपिण्डोमिसम्बन्धे तया सर्वदेवतामये वसुदेवे निकटे समागते तेनो ज्ञानं सर्वे च सद्गुणा वमुदेवनिष्ठा अत्र समागता वसुदेवाधिदैविकं रूपं च, तदाह माणे समागते देह इवेति, इदं तु भगवचरित्रमेव, अत एवात्यन्तं प्रीतः, आगमनेन सर्वस्वप्राप्त्या चात्यन्तं प्रीतः, मियतमस्तु व्यवहारे स्निग्धो माति, परमार्थच मायां दूरीकृत्य भगवन्तं दत्तवानिति, न तादृशादधिकः प्रियो भवति, इदानी च सर्वस्वं दत्तवान् , क्षेमालिशनमाह दोभ्यां सस्तन इति, अन्यत् तु कृत्यमालिगनत्यागं च न कृतवानित्यत्र हेतुमाह प्रेमविहल इति, प्रेम्गोगनेन विवशो मातः, एतादृशोपि पुनः स्थानस्थितोनिमकार्य कृतानिनिभगवचरित्रम् ॥ २१ ॥ लौकिमाह पूनित इति, अन्यया देवगुप्यमुच्यमानमस्मिन् न स्थिरीभवेत्, आदौ पूजितस्ततः सोलामान सुग्दमुविधः स्वयमप्यनापयमारोग्यं पृष्ट्वा "वैश्यं पूछेदनामय"मितिवायादारतो नन्देन परमादरेण गृहीतः, देवगुष्यकथनार्य हेतुमार प्रसक्तयी:. स्त्रात्मनयोरिति. एकः पुनो नन्देनापि - ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [शो०२३-२५. " वसुदेव उवाच। दिष्टया भ्रातः प्रवयस इदानीममजस्य ते । प्रजाशाया निहत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ।। २३ ॥ दिएथा संसारचक्रेस्मिन् वर्तमानः पुनर्भवः । उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ २४ ॥ नैकत्र प्रियसंवासः सुहृदां चित्रकर्मणाम् । ओघेन व्युह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५॥ ज्ञायते परस्तु न ज्ञायत इति साक्षादुभयोः कुशलं प्रष्टुमशस्यमतः साधारणं प्रष्टव्यमिति तस्य प्रकृतानुप- योगित्वमाशङ्कय हेत्वर्थमाह प्रकण सक्ता धीर्यस्येति, इदं वक्ष्यमाणं, साधारण रूपमाह विशां पत इति, देशानां राजेतिसम्बोधनं गूढवचनज्ञानार्थम् ।। २२ ।। आदौ तं पुत्रवत्त्वेन प्रोत्साहयति दिष्टयेति, हे भ्रातः प्रवयसो वृद्धस्य ते मजाशायां नित्तायां प्रजाशायाः स्वयमपि निवृत्तस्य प्रजा समपद्यतेति यद् दिष्टया परमभाग्येन, इदानीमप्यमनस्येति, यद्यपि स्पष्टतया निरूपितः प्रनाभावस्तथाप्यन्वये भ्रमो भगवत्कृतो निरूपितः, अपजस्येति, कृत्रिमप्रनापि न सम्पादितेति ज्ञापित, वृद्धत्वात् स्वरूपायोग्यता निरूपिता, आशाया निवृत्तत्वात् प्रयत्नो निवारितः, इच्छाया अपि निवृत्तत्वात् पुरोहितादिद्वारापि प्रयत्नो निवारितः, मजाशब्दोपत्यमात्रवाची, अतो नानृतं, समपद्यते- त्यकस्मादागमनं, मायायामपि रेतोननितत्वाभावाय वृद्धत्वादिकीर्तनं, तं प्रति भागवत्यपि तथात्वज्ञापनायोमयं भगवदिच्छयातो दिष्टयेत्युक्तं, अनेन सामान्यतस्तस्य स्वरूपमप्युक्तं, अन्यथा भ्रातृवचने दोषः स्यात् ॥२३॥ आगमने जातं दर्शनं चाभिनन्दति दिष्टयेति, अस्मिन् संसारचक्रे वर्तमानः पुनर्भवः पुनरुत्पन्नो मयोपलब्ध इति यदेतदपि दिष्टया, संसारो हि चक्रभ्रमात्मकः, भ्रमणे पतितोत एवाघो गच्छेत् , दूरे स्थितस्तु परिभ्रमेत् , चक्रे वर्तमानस्तु पुनर्न दृश्यत एव, चक्र एव वर्तमाने उभयोरन्यतरस्य वा मज्जन- सम्भवात् , मग्नश्चेत् पुनरुत्तिष्ठति तस्य पुनर्भव एव, तथा सर्वमारकस्य कालस्य संवत्सरात्मकस्य वशं गताः पुनः वत्सरान्ते चेत् तिष्ठन्ति तदा पूनर्भूता एव, संवत्सरः प्रजापति तो जनकत्वात् , अन्यथा कालो भवेत् , तत्रापि पुत्रादिसौख्यं चेत् प्राप्नुयात् तदा पुनरुत्पन्नः पुत्ररूपेणालौकिका स्यात् , एतद् भाग्यव्यतिरेकेण न भवतीति दिष्टया, अतः संसारचक्रे स्थितिरपि दिष्ट्या, पुनर्भवोपि दिष्टया, मयोपलब्धोपि दिष्टया, मृत्यु- रस्मन्निकटे सदा वर्तत इति, भवानिति स्नेहः, अद्येत्यलभ्यलाभः, एतस्य केवलमदृष्टसाध्यत्वे हेतुमाहुर्दुर्लभ प्रियदर्शनमिति, संसारे सर्वमप्रियं दुःखदत्वात् , तत्र प्रियदर्शनं दुर्लभमेव, प्रियस्य प्रीतिजनकम्य ॥ २४ ॥ एवं खेदेव स्थातव्यमितिशङ्का परिहरन्ननागमनदोपं च परिहरन दर्शनल्य दुर्लभत्वमुपपादयति नै कत्रेति, प्रिययोरेकत्र संवासो न सम्भवति, तत्रापि सुहृदां बन्धूनां मध्ये मिययोः, तर हेतुचित्रकर्मणा- मिति, यद्ये कर्म भवेदेकनोत्पन्ना भवेयुः प्रपायामेकदा सह समागता इव, तत्राप्यनियमः, तदैव मिलि. तानां चित्रं कर्म येषां, कर्माधीनाः कर्मणैवोत्क्रान्तिगत्यागनिमन्तो भवन्ति, न केवलं कधीना एव, तत्रापि कालो महान् बाधक इति दृष्टान्तेन कालस्य बाधकत्वमाहौधेनेति, प्रवाहेण यथा विशेषत उह्यमानाः क्षणं मिलिताः पुनर्वियुक्ता भान्ति, तत्रापि तवा नौकारूपाः, तत्रोभयोः प्रवक्त्वं जलस्य कर्णधारस्य च, प्रवाहस्य सहनत्वख्याफ्नाय स्रोतस इत्युक्तं, अनेन प्लानां गमनागमनमध्ये सङ्गतिः , - ·यो० २६-२९.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः पञ्चमोध्यायः । कचित् पशव्यं विरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् । बृहदनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृदृतः ॥ २६ ॥ भ्रातर्मम सुतः कच्चिन्मात्रा सह भवबने । तातं भवन्तं मन्यानो भवद्भयामुपलालितः ॥ २७ ॥ पुंसस्त्रिवर्गोभिहितः सुहृदो ह्यनुभावितः । म तेषु क्लिश्यमानेषु त्रिवर्गार्थाय कलते ॥ २८ ॥ अहो ते देवकीपुत्राः कंसेन वहवो हताः । एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९ ॥ क्षणमात्रमेव भवतीति निरूपितं पारंगतस्यापि दर्शनाभावश्च ॥ २५ ॥ एवं दर्शनं नन्दं चाभिनन्द्य देवगुह्यप्रकारेणाह कचिदिति, कचित् सम्भावनाप्रश्ने, बृहदनं पशव्यं कचित् ? पशूनां हितं पशव्यं, यत्र पशवो रमन्ते परम्परया पशुस्यान आधिदैविकपशुसद्भावे वा पशूनां रमणं, तत्रापि विरुज, क्वचिद्देशविशेपे पशूनां रोगा भवन्ति यत्रैवाकाले पशुनाशः, सर्वया रोगाभावस्तु भगवत्सान्निध्यादिति सामान्यामावेन भगवत्त्वं ज्ञापित, पशूनां भक्ष्यादिसम्पत्तिं च पृच्छति, भूरीण्यम्यूनि तृणादीनि वीरुधो लताश्च यस्मिन्, मलानां बहुत्वं सरसताख्यापकं, तेन दुग्धसम्पत्तिरपि निरूपिता, तृणानां बहुत्वं पशूनामभिवृद्धिहेतुः, वीरुवामाधियं घृताधिक्यजनकं सौगन्ध्यननकं च, सम्भावनायां हेतुमाह बृहद्वनमिति, अर्थतः शब्दतश्च बृहद्वनं, शब्दतो धर्महेतुश्योक्तः, तदिति प्रसिद्धं, अधुना यत्रास्त इति, सर्वदास्थितिस्थानं तु प्रष्टव्यं न स्यात्, कदाचित् तस्य स्थितिर्गोष्ठेष्वपि भवतीति तद्व्यावृत्त्यर्यमाह सुहृद्भुत इति, बन्धुभिः कुटुम्वेनापि सहितो यत्र वर्तस इत्यर्थः ॥ २६ ॥ एवं देशकुशलतां पृष्ट्वा बालकयोः कुशलं पृच्छति भ्रातरिति, अन्यत्र भार्या त्रयोः स्थापनमनुचितमिति भ्रातरित्युक्तं, मम सुत इति स्वानुभवः, मात्रा सह भवद्रजे कुशली कचित् ? रक्षामात्रमेव तव कर्तव्यं, बालकशुश्रूपा त्वन्यत एव सिद्धा, भाराधिक्यं का, तातं भवन्तं मन्वान इतिदीनत्वं, पालनादिकं लौकिकं न प्रष्टव्यमेव यतो भवद्भयां नन्दयशोदाभ्यामुपलालितः, पालन- प्रीणनानन्तरमुपलालनमतस्ते च निरूपिते, भगवांस्तु न प्रष्टव्य एव, प्रकारान्तरेण तु पृष्ट एव ॥ २७ ॥ नविदानीं तत्रापि सर्वा समृद्धिरस्त्यनः कथं दैन्यं भापस इत्याशङ्कयाह पुंस इति, पुंसस्त्रिवर्गों धर्मार्थकामाख्या शास्त्रेभिहितः कर्तव्यत्वेन समीचीनत्वेन च परं सुहृदः सम्बन्धी चेत्, एकाकिना तु मोक्षः किल सम्पादनीयो न धर्मादिनयं, हि युक्तश्यायमर्थः, एकाकिनस्त्रिवर्गविध्यभावात् प्रयोननाभावाच, सुहृत्पदेन चेतनविषयमानत्वमुक्तं, तेन यत्र क्वापि त्रिवर्गफले सुहृदो भवन्त्येव, किर न सुहृत्सम्बन्धमात्रेण त्रिवर्गस्योपयोगः किन्तु सुहृदैवानुभावितः पुष्टः सह संवर्धित इत्यर्थः, ततः किमत आह न तेविति, तेपु क्लिश्यमानेषु सुहृन्सु सत्तु त्रिवर्गः पुरुषार्याय न कल्पते पुरुषार्थरूपो न भवति, तेषां तत्र मुख्यत्वात्, ययात्मनः कमस्य पुत्रमारकत्लान्नाकारणं देवकीपुत्रत्वं सम्भाव्यतेति, अतो दीनत्यमुचितमेव ॥ २८ ॥ द्रव्यादिदानं तु भेइननकं, एतत् पृष्टमवचनेनैवाङ्गीकृत्य वसुदेवस्य सम्भावनामाह नन्दः अहो इति, लोकरीत्या तस्य दुःखे निरुते दु.वाभावो भवति, परमार्थ- ज्ञाने च वमुदेवम्य सुम्वं भवति, वृत्तान्तस्यनेन स्वस्यैतदन्वेषगं सर्वदेति ज्ञापित, यद्यपि वसुदेवस्य १. सामान्याभाव इविसतम्पन्दोपि पाठः। २. सर्वदेवेडीयपि पाठ.! . २ ·१० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [ो० ३०-३२. नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोयमदृष्टपरमो जनः । अष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति ॥ ३० ॥ वसुदेव उवाच। करो वै वार्पिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च वः। नेह स्थेयं बहुतियं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले ॥ ३१ ॥ इति नन्दादयो गोपा मोक्तास्ते शौरिणा ययुः। अनोभिरनडाक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ ३२ ॥ बह्वः स्त्रियस्तासां पुत्राश्च कुशलिनोपि देवकीपुत्राः कंसेन वहव एव पड् हताः, सर्वेरेव भगवद्गुणैः सह तस्य द्रोहः सिद्धः, अत एव अहो इत्याश्चर्य, एको हि मारणीयः, एका ववशिष्टावरजा, सर्वान्ते जाता, एतद् भगवचरित्रं, अन्यथान्यवचनानां निरूपणमत्र नोपयुज्येत, सापि चेदपत्यादिकमुत्पाद्य विवाहानन्तरं गच्छेत् तथापि देवक्याः कृते वंशस्तिठेत् तद्व्यावृत्त्यर्थमाह कन्येति, सापि सिद्धापि देवता- रूपापि पुत्राभावखेदनिवर्तिकापि दिवं गता स्वयमेवोड्डीय सशरीरं गता, अनेन न केवलं कंसस्यैव दोपो भाग्यमेव तादृशमिति ज्ञापितं, अन्यया पश्चात् सा समागच्छेत् ॥ २९ ॥ कंसकृतं तु भयं तस्या नास्तीति तस्मादेतादृशेयेंदृष्टमेव प्रयोनकमित्याह नूनमिति, सर्वस्यापि पुरुषस्यादृष्टे निष्ठा, अयं तु कर्मप्रधानः, यत् किञ्चित् करोतु पर्यवसानमदृष्टाधीनमित्यर्थः, प्रारम्भोप्यदृष्टाधीन एवेत्याहादृष्ट- परम इति, अदृष्टमेव परमं नियामक प्रवर्तकं यस्य, अदृष्टादेव प्रवर्तते, अदृष्टानुसारेणैव फलं च प्राप्नोती- त्युक्तं, अत्र हेतुर्गन इति, यस्तु जायते स कर्मवशादेव, कर्मवादिनां तथैव सिद्धान्तः, अतः कर्माधीनं सर्व ज्ञात्वा यस्तिष्ठति तस्य शोको न भवतीत्याहादृष्टमिति, आत्मनस्तत्त्वं ययार्थरूपं प्रवर्तकनिवर्तक यया ब्रह्मवादिनां ब्रह्म यया भगवांस्तया कर्मात्मतत्त्वमिति यो मन्यते स न मुद्यति, पक्षान्तरेपूपालम्भोपि कश्चित् स्यात्, कर्मपक्षे स्वकृतत्वान्न कोप्युपालभ्यो न प्रार्थनीयः, पक्षान्तरे तु प्रकारान्तरेण मोहः स्यात् , एवं शोकापनोदनार्य कर्मतत्त्वमुपदिष्टम् ॥ ३० ॥ एवं सम्पापणेन कियत्कालं स्थित्वा ततो नन्दं प्रेपयितुं वसुदेवस्तस्य भयमुत्पादयति कर इति, तत्कृतमन्यते कृतकार्यत्वज्ञापनाय, वार्षिक करो राज्ञे दचो घयं च सहृदो दृष्टा अतः कौतुकार्य नेह बहुतिथं स्थेय, तत्र हेतुगोकुले चकारादन्यत्राप्युत्पाताः सन्ति, तयामन्त्रणस्य श्रुतत्वात् ॥ ३१ ॥ एतावच्छूषणमात्रेणैव नन्दादयस्ततः शीघ्र निर्गता इत्याहेतीति, निर्गमने प्रधानगुणभाषस्य विस्मृतत्यान नन्दादय इति, निर्गमने सर्व एवोक्ताः, इत्येवं शौरिणोक्ताः, न त्वधिका काचित् सम्भाना जाता, स्वतस्तेषां गमनपि सामर्थ्य न नातमिति साधनानां पुरस्कारमाहानोभिरिति, अनयुक्तोनितनली, तमनुसाप्य तमपि ततः स्वगृहं प्रेपयित्वा लोके यया स्नेहोभिश्यको न भवति तथा कृत्या गोकुलं ययुः, मध्ये फंसागुपद्रवमप्राप्य मुसेन गोकुलं प्रविष्टा इत्यर्थः । गोकटोत्सवमीशानं गोपगोपीगवां हिनम् । ज्ञानतः कर्मतधैव ताममानां नमाम्यहम् ॥ १॥ ३२॥ ॥ इति भीमद्भागयतमुपोधिन्यां भीमझामदीशविचिठाया दामसम्पपियाने स्विीप सामसपाकरण- पान्तरमागरण ऐश्वनिरूपम्पमामायस्य रहन्मादिवः पदमापायरस विराणम् ॥ , ·॥ द्वितीयः स्कन्धादितः षष्ठोध्यायः ॥ श्रीशुक उवाच । नन्दः पथि वचः शौरेन मृषेति विचिन्तयन् । हरि जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कितः ॥ १॥ कंसेन प्रेपिता घोरा पूतना पालघातिनी । शिशंश्चचार निन्नन्ती पुरग्रामवजादिपु ॥ २॥ चरित्रमद्भुतं शास्त्रे लोकेपि भगवत्कृतम् । पूतनासुपयःपानं पछे रक्षा निरूप्यते ॥ १ ॥ एकं कार्य भगवतो बह्वर्थानां तु साधकम् । अतो दुप्टवधो रक्षा बालकानां ततः कृता ॥२॥ वीर्य भगवतो वर्ण्य मायया भगवत्कृतम् । दुखं तस्मात् तु मुक्तिर्हि निरोधोक्तेर्न दृषणम् ॥ ३ ॥ भयं निवर्त्य वीर्येण द्विविधं बाह्यमान्तरम् । आन्तरं शब्दजं वाह्य पूतनाजनितं तथा ॥ ४ ॥ प्रथमं वाक्यादुत्पन्नमन्तर्भयं भगवत्स्मरणेन नाश्यत इत्याह नन्द इति, श्रवणमात्रेणैव भयान्निर्गता मध्ये गन्तुमप्यशक्ता वाक्यं विचारितवन्तः किमस्माकं भयं कंसकृतं भविष्यतीति ततो निर्गमनार्थमुक्तमाहोस्विद् यथाश्रुतमेव गोकुले भयमन्तीति तद्वाक्यं विचार्यान्यार्थमपि बाधितार्थ वदन्ननृतीभवतीति निश्चित्य निर्णय- माह शौरेचो मृपा न भवतीतीममर्थ विशेषेण चिन्तयन् पथि कार्यान्तराभावानिश्चिन्ततया तमेवार्थ विचारयन् हृदयेनापि संवादं प्राप्य भयनिवृत्त्यर्थ हरि शरणं जगाम, 'सन्ती तिवचनं न विचारितं, अन्यथा जीवनमेन न स्यात् , किन्तु शङ्कामानं जातं, तदप्युत्पातागमनस्य, कदाचिदुत्पात आगच्छेदिति न त्वागत इति नापि निश्चयम्तदाहोत्सातागमशङ्कित इति, उत्पातागमार्थ शङ्कां प्राप्तः, एवसन्देहकरणं भगवच्चरित्रं वस्तुतस्तु यदा वसुदेव आह तदैव पूतना गोकुले समागता ॥ १ ॥ एवमान्तरं भयं निचर्य वाद्यं भगवान् निवर्तयतीति प्रथमतो भयप्राप्तिमाह फंसेनेति साधैरष्टभिः, प्रथमतः सामान्यतस्तम्याः सर्वोपद्रवकर्तृत्वमाह यतो मारणीयेति, कंसेन प्रेपिता शिशून निघ्नन्ती चचारेति- सम्बन्धः, ईश्वरप्रेषितायाः कार्यमावश्यकं, स्त्रिया चालेषु स्नेहो मवतीति कथं प्रेषगमितिचेत् तत्राह घोरेति, जन्मादिमम्कारेग संस्कृतान् वैदिककर्मणा सम्बद्धांम्तत्तदधिष्ठातृदेवतादिरक्षितान् कथं मारयनीत्यत आह पूतनेति, पूनानपि नयतीति पूतना, पुरुषानप्युत नयतीति वा, अतोतिरलिष्ठा, सनिर मारयितुं शक्ता, मनूक्तं देवादीनां रक्षकत्वं तत्राह यालयातिनीति, यथा देवानां रक्षगमामयं तथा तस्या याल्पात, भगवना तथा नियादिता, अन एव शिशूविपर्पपूर्वान् निन्नन्ती चचार, यदि भक्षयेत् तदाल्पनापि निमृता भवेन्, किन्तु पालकानां प्राणान् पीत्वा पीत्वा गच्छति, त्रिगुणेष्वपि स्थानेषु तम्या अप्रतिमान इति पुरेषु सात्विकेषु मामेषु राजमे बनेषु तामसेषु प विद्यमानान् शिशून मारपन्ती तदेकमयोजना चचार, आदि- ·१२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुमोधिन्यां [को०३-५. न यत्र श्रवणादीनि रसोशानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सावतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥ सा खेचर्येकदोपेत्य पूतना नन्दगोकुलम् । योपित्वा माययात्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥ तां केशवन्धव्यतिपक्तमल्लिका बृद्दनितम्बस्तनकृच्छूमध्यमाम् । सुवाससं कम्पितकर्णभूपत्विपोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५॥ शब्देन खेटवर्वटवाटीप्वपि ॥ २ ॥ नन्वेवं सति पूर्वमपि कोपि बालकस्तदापि न जीवेदत आह न यति, यत्र सात्रतां भर्तुर्भगरतो देवादिपोपकस्य श्रवणादीनि नवविधानि पड्डिधानि वा तत्रापि रक्षोन्नानि वा यैर्गुणै राक्षसा एव हन्यन्ते यथा रघुनाथचरित्राणि ताटकादिमारणरूपाणि, स्वकर्मसु रक्षककर्मसु स्वधर्मेषु वा 'स्वशब्देनाधर्मशाखाः सर्ग एव निवारिताः, तर तु भवन्त्येव यातुधान्यः, तदीया वा ते, “यस्य स्मृत्या चे"तिवाफ्यात् स्वधर्मा भगाच्छ्रवणायभावे पूर्णा एव न भवन्ति, रक्षासि सर्वत्र देशादिषु तिष्ठन्ति, अत एवा पहता असुरा" इत्यादिमन्त्राः, अत एव रक्षसां पूर्व तत्र सम्बन्धात् तत्सम्बन्धेन यातुधान्यः समा- यान्ति, यातुधानसम्बन्धी यामुत्रचिदिति सर्वत्र तत्तत्स्वामिनिराकरणसमर्थाः, युक्तश्चायमर्थः, भर्तृषु विद्यमानेषु स्त्रीणां गतिरबाधिता भवतीति, रक्षोमारकैरेव रक्षोनिवृत्तिर्यथा वायुक्शाद् दीपे गच्छति तैलेन न प्रतीकारस्तथा रक्षोमव्यतिरिक्तैन प्रतीकारः, मन्त्राणा तु स्वाध्यायपोपितानामेवापहतपाप्मत्वाद् "अग्निं वै जात"- मित्युपाख्यानेपहतपाप्मत्वं तम्यैव निरूपित, मर्यादायामाधिदैविकाच्यात्मिकाधिमौतिपूतरमुत्तरं बलीयः सापेक्षगामर्थ्याच तदधिष्ठातृदेवताप्रेरणेन परस्मिन् फलजननसामर्थ्यात् , भगनांस्तु सर्वगतः, भक्तिमार्गश्च स्वप्राकट्यार्थ विशेषेण हेतुः कृत , अतः सावतामेव भर्तुः श्रवणादीनि रमोनानि भान्ति, आगन्तुकैरगन्तुकानामेर निवारकत्व न तु सहजाना, एवं प्रारदुर्बलमावे याध्यराधक भार उचित', अनेनामे श्रोतुः शङ्कापि निपारिता, वर्णाश्रमधर्मतत्त्वेन स्वमानसम्बन्धिषु न तु भगरदोषु कर्मसु यत्र भगानामश्राणनेव रसोनित्तिस्तत्र साक्षाद्गाति विद्यमाने का चिन्तति, एतदर्थमेव स्वपदम् ॥ ३ ॥ एवं तम्या. मोपद्रम सूपपतिस्मुपपाय गोपि तस्याः समागमनमाह सा रोचरीति, एकदेति यस्मिन् काले देवादीनां न सम्पन्न , आश्लेपानक्षरे विषाटिकायां मृत्युयोगे भूमिष्ठे मगरति, भूमि. सह- देवरक्षिनेति फ्थ तम्या आगमनमिन्याशट्याह रोचरीति, तद्धर्मरत्त्येन प्रतिपादितं कुण्ठादेरागतम्य मर्यादानाशकालोधनाथ, नन्दस्य गोपसमिति, नन्दे विद्यमाने गोषु पागन्तु न सानुयान् , उभयोरपि तमामागा समागनेति, भादौ नि मनागन्य या स्थिता माया प्रवेशं ताती तर म्यिन्या ततोग्रे गमना- सामार स्यम्येष्टदेवा मायारूप मगानं ध्यानाती तदा भगवान् मायाम्पम्नां श्रीला यगोटारिया लगन् "मायेन्यमुरादरियो "तनान् मृगानीति ग, ताहोपरयान्मानं मायया योपिनि, पानानं गोपितंगोत्यर्थ , ताप्राविशा, ननु तथा यातायी कथं मांश प्राप्तस्नीनि तयार पापचारिणी, पाम यो गरनीति तथा, प्राशे तरगीग्वं एनातीनि पुष्पा न निगारपियनीतिनिधयः, यत्रयर काम- मोसनमा मोटु नगर, अतो यथा मृतिमति काम उद्रिनं. या मागिनानन्धमा सम्यापीयुतम् ॥ ४॥ सांगोलाम मगररत तम्या स पशुपनि ना कमेनिशम्या सापटामदन, मायालय रूपमिति रिपारगापगनिभिग्य सम्पा मोरक्तगुम्यो, फेसप प्यतिपक्ता मलिा पा, नगर - ·३ , , शो०६-७.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः पठोध्यायः। वल्गुस्मितापाङ्गाविसर्गवीक्षितैर्मनो हरन्तीं वनितां ब्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणी गोप्यः श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥ वालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशू यदृच्छया नन्दगृहे सदन्तकम् । वालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददर्श तल्पेनिमिवाहितं भसि ॥ ७॥ दर्शनेन गन्धेन च व्यामोह उक्तः, बन्धे मल्लिकास्तु न पतन्ति, मल्लिका तत्कालपुष्पोपलक्षिका, सौन्दर्य गन्धश्च तत्रैव प्रतिष्ठितौ, स्थूलनितम्बस्तनैरल्पमध्येन च सर्वबन्धसहितसम्भोगयोग्यता निरूपिता, वस्त्रं चोत्तमं रस. जनकं, कम्पिते ये कर्णभूपणे कुण्डले तयोस्त्विपोल्लसन्ति यानि कुन्तलानि तर्मण्डितमाननमिति, मुखे सौन्दर्य मोहाथै निरूपित, कर्णभूपणमुपरिभागस्थं वा, तेन कुण्डलयोरपि कान्तिः, भूपणस्य सर्वोत्तमत्वं निरूपयति ॥ ५ ॥ तस्याश्चेष्टामाह वल्गुस्मितेति, सहजस्मिताभावाय वल्गुस्मितमित्युक्तं, तत्सहितं यदपाङ्गनिरीक्षणं कटाक्षदर्शनं तदप्यनेकविधमलसवलितादिरूपं तदाह बहुवचनेन, अपाङ्गानां विशेषेण सगा यत्र वीक्षितेषु, अतो जौकसां मनो हरन्ती, ब्रजस्थिता विवेकरहिता भवन्ति, अनेनैव गोपैर्निवारणं प्रतिपिद्धं, मन इत्येक- वचनं सर्वेषामेकरूपत्वबोधनाय, अत एव गोपैः सा सम्यग् दृष्टापि न गोपीभिरेव परं दृष्टा, तास्तु पूर्णजान- वत्योपि भगवत्कृतं तद्रूपं मत्वा भगवच्चरित्रत्वाद् घातकत्वमबुद्ध्वा स्वभोगार्थ लक्ष्मीमेवाकारितवानिति ज्ञात- वत्यः, न हि लक्ष्म्यां दासीनां वैमनस्यं सम्भवति, तदाह गोप्यो द्रष्टुमागतां तां श्रियमेवामंसत, तथैव च भगवान् रूपं सम्पादितवानिति, लक्ष्म्या असाधारण चिह्नमाहाम्भोजकरेणोपलक्षितंति, लीलाकमलयुक्तेन करेण, अनेन रिक्तहस्ततापि निवारिता, रूपिणीमिति स्वस्मिन्नावशातिरिक्तरूपां, तत्रापि पतिं द्रष्टुकामा न केनापि निवार्या, अतो गोप्यः पुरस्कारमेव कृतवत्य इति न तासां बाधकत्वम् ॥ ६ ॥ सा गोकुलेपि वालकान्वेषणार्थमेव प्रवृत्ता न तु साक्षाद्भगवन्निकटे स्वतो गतेत्याह वालग्रह इति, वालान् गृह्णातीति बालग्रहः, भगवांस्तु न बाल इति तत्र तत्या नाग्रह., तत्र गोकुले शिशून् विचिन्वती चचार, विचयन एवं प्रवृत्ता जाता, न तु कञ्चिन्मारितवती भगवतो रक्षकत्वात् , तदा भगवान् स्वनिक्ट एव तामानोतवानित्याह यहच्या नन्दगृहे वालं ददर्शति, भगवदिच्छाव्यतिरेकेण सर्वेरेवोपायैस्तत्र गमनमशायं, नन्वेषा कृत्रिमा दुष्टा कथं भगवन्तं दृष्टवतीत्याशङ्कयाहासदन्तकमिति, असतामन्तको मारकः, तांश्च दृष्दैव मारयति, अतो मारणीयानामपि दर्शनं न बाधितं, नन्दगृहेप्यसन्तो भगवता निवारणीयाः, तम्या बालाविष्ट- चित्तायास्तत्र विचारो न जात इति सूचनार्थमाह बालमिति, तथाप्यलौकिककान्त्या कथं न विचारो जात इत्यत आह प्रतिच्छन्ननिनोत्तेजसमिति, प्रतिच्छन्नं स्वनैवाच्छनं प्रतिकूलार्थ वाच्छन्नं निनं यदुरु तेजः, वैष्णवतेजसि प्रकटेसुरघातकं तदिति दन्दह्यमाना निवर्तेत, सर्वथा कान्तितिरोधाने यशोदादीनां भयं स्यादत आहोर्विति, यावता तम्या आगमनं सम्भाति तावत् तिरोधानं, भगरतः क्रियानानशक्ती अतिरोहिते सर्वदा प्रपि च तदुपयोगात्, ततः कथं ताभ्यां न निवारितेत्याशङ्कयाह तत्स इति, तल्पे शयानो बालकः क्रियारहितो भाति, अवम्थया क्रियाशक्तस्तिरोभारः, तत उत्थाने चलनेन सह क्रियाविर्भविष्यति, ज्ञानशक्तेः प्रकाशः सहनो यतो ब्रह्मविदामपि ज्ञाने सति तद् भरति स कथन बाधक इत्याशङ्कयाहाग्निमिवाहित भसीति, यथामिहोत्रिणा भम्मनाग्निस्तिरोहितः क्रियते काले प्रादुर्भावार्थ ततेजोन्यन् नाशयेन्न तु म्यजनितं, अतो ज्ञानशक्त्या जनिता येच्छा तया तिरोहितं प्रवृत्तिपर्यन्तं न वाधकं भवति ॥ ७॥ म्यतो ज्ञानशक्त धक- त्वमाशङ्कय तस्या अपि तिरोधानमाह वियुध्येति, ज्ञानशक्तेः सम्पमैतत् कीर्तितं, न तु बोध उत्कर्थि- ४ ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०१२-१३. तस्याः स्वनेनातिगभीरंहसा साद्रिमही द्यौश्च चचाल सग्रहा। रसा दिशश्च प्रतिभेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥ निशाचरीत्यंव्यथितस्तना व्यसुादाय केशांश्चरणौ भुनावपि । प्रसार्य गोष्टे निजरूपमास्थिता वनाहतो त्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥ मर्मस्थाने नितरां पीड्यमाने सति, निष्पीड्यमाना वा, वस्तुतस्त्वखिलेत्युक्त्वा मर्मणीत्येकवचनं यदुक्तं तेनाखिलपदं जीवविशेषणमेव, तथा च तया स्वस्मिन्नानीता ये बालकानां जीवास्ते स्त्रजीवमर्मस्थाने स्थापिताः सन्तीति तान् स्वस्मिन्नानेतुं भगवास्तन्निप्पीडनमेव कृतवानित्यभिप्रेतोर्थः, बालकद्रोहाज्ञायां भग- वानेव निमितमिति तादृशानां स्वस्मिन्नानयनमावश्यकमिति तया, अत एव बाललीलारसं ताननुभावयन् मृत्स्नामप्यनुभावित मानत एव "नाहं भक्षितवानि"तिवचनं सत्यं, अत एव तस्या उरसो भगवत्क्रीडायोग्यतापि भक्तानां तत्र स्थितिरासीद्यतः, एत एव व्रतप्रसङ्गे च "वयस्यै"रितिपदेन वक्ष्यन्ते, तदातिव्यथया निवृत्तवाङ नेत्रे विकृत्य विपरीततया प्रसार्य चरणौ भुजौ चेतस्ततः क्षिपन्ती नितरां स्विनं सम्पूर्ण गात्र यस्यात्ताशी सती रुरोद, उच्चैःशब्दं कृतवती, अतित्रालकमर्श एवम्भाव आश्चर्यननको भवतीति हेत्युक्तं, अनेनान्तःपीडा महती तस्याः सूचिता भगवतश्च पराक्रमः, आकर्षणात्मकवायो प्रविष्ट एवं कृतवानिति वीर्य निरूपित, सात्त्विके नेत्रे हस्तपादौ राजसौ गात्रं तामसमिति त्रिगुणपीडा निरूपिता, रजो मध्यस्थमुभयसङ्गतं भातीति द्वयं निरूपित, निर्गमनसमये प्राणस्य महान् घोपो रोदनं तेनाकृष्ट एव प्राणो भगवताकृष्ट इति ज्ञापितम् ॥ ११ ॥ भगवतो माहात्म्यं शृङ्गमाहिकया प्रदर्शयिष्यन् भगदाकृष्यमाणप्राणकृतसनस्य माहात्म्पमाह तस्याः स्वनेनेति, शब्दस्त्वमूर्ती मूर्तकार्य चेत् कुर्यात् तदालौकिकं भवति, चरणाद्याघातेन हि कम्पो भाति, शब्देनैव तथा जातमित्याह मही घौश्च चचालेति, तनधिष्ठातृदेवतानां भीतत्वात् कम्प इति केचित्, पुरुषोत्तमस्य वीर्यमवताराणामपि वीर्यादधिकमिति ज्ञापयितुं ब्रह्माण्डविग्रहस्य पुरुषस्यापि स्वनेन कम्पो जात इत्युच्यते, एकदैव सर्वत्र कम्पननने हेतरतिगभीरंहसेति, अत्यन्तगभीरमघस्त रविदारणममर्थमुपरिस्थित मजनसमर्थ च रंदो गो यस्य तेन, पर्वतसहिता पृथिवी, ग्रहनक्षत्रादिसहिता द्यौः, चकारात् तदुपरितना लोकाः, पनानां महत्त्वात् स्थिरत्वात् कम्पामावमाशयाद्रिसहितेत्युक्तं, ग्रहाणां भचके भुरे प्रतिष्ठिनानां चलनामावमाशङ्कय समहेति, उभयोरुमयं वरप्राप्तं च "नसत्रविहिनाहं चित्रविहिताह"मितिश्रुतेः, पाताल- दिशामसम्बन्धाद दुरस्थितत्याचलनामारमाशङ्कयाह रसा दिशथेति, तासामपि चलनं प्रतिसननननं पाधिक, तात्यानां तु न किञ्चिदपशिष्टमित्याह जनाः पेतुः सितापिति, ननु कम्प उपरतिरुक्का देवतामयात् पुरुषभयाद्वेति ननानां विवकर्याधियुक्तानां पाने को हेतुरितिचेत् तबाह वनिपातशयेति, वन एव पनिनः फपिन् पनियति वा तेन मयादेव पातः, विनापि पातः सम्पपनि, उपस्थिते तस्य तेनोमरमानो अगस्त मारयेदिति ॥ १२॥ एवं मनरलगायेंग पीर्यमाहात्म्यमुग्ला मगादास्यानां प्रागानां पुनरागनिमाशवाय ता परिहरन् सननीनं मरणमाह निगावरीति, इस्त्यपवितस्तना व्यसलापता, निशाचरीति कठिन प्राण निरुपित, ताश्याः शीमं प्राणारित्याग भापर्यहेतुभाति, राशमा व्ययों महतीमार सदा, तापीय व्ययितस्तना नाना, येन साने मम्पूर्ण एव शरीर महान् सोमो मानः, ततः प्रागानी पूतनायाः ·, श्लो०१४-१६.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः षष्ठोध्यायः । पतमानोपि तद्देइस्त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् । चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत् तदद्भुतम् ॥ १४ । ईपापात्रोमदंष्ट्रास्य गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तन रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्वजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीरा पुलिनारोहभीषणम् । वद्धसेतुभुजोर्वधि शून्यतोयहदोदरम् ॥ १६ ॥ त्यक्तवती, प्राणत्यागोपि वैकल्यात् , तदाह व्यादाय मुर्ख केशांश्चरणौ भुजावपि प्रसार्य गोष्ठवीरबद- भूमावपि कृत्रिमरूपग्रहणकारणाभावाद् भगवत्सम्बन्धेन त्वान्निजरूपमास्थितापतत्, तस्याः स्वरूप- मत्यन्तं स्यूलं सर्वोपद्रवकारीति दृष्टान्तेनाह वृत्र इवेति, सूत्रः स्वेच्छयापि पतति ततः पुनरत्यानं भवेदिति वजाहत इत्युक्तं, नृपेतिसम्बोधनं महत्त्वेन विश्वासार्थ, मुखव्यादानादिकं प्राणोत्क्रमणार्य न भवति किन्तु नाडीनां वायुवशादाकर्षे तथा सर्वचेष्टा, मुखव्यादानेनैव देहक्लेशो निरूपितः, आदिमध्यावसानेषु क्लेशो जात इति वक्तुं केशचरणभुजानां ग्रहणं, प्रसारणं सत्त्वपरित्यागेन मुक्तिसूचकं, निजरूपं राक्षस रूपं, यथा हने हते त्रयो लोकाः स्वस्थास्तथापूतनावधे नाता इति, एवमाध्यामिकपूतनाया मरणमुक्तं, आधिभौतिक्या भूमौ पातः ॥ १३ ॥ साधारणस्थितिलॊके पूर्वाध्याय निवारिता । अविद्यापूतना नष्टा गन्धमानावशेपिता ॥ १ ॥ अतः परं निरोधस्तु गोकुले सुगमो भवेत् । प्रपञ्चविस्मृतिः सा हि कृष्णासक्तिसमन्विता ॥ २ ॥ एवं पूतनाया वधमुक्त्या काचित् स्यप्रयोजिका मारिततिशङ्कां दूरीकर्तु तस्या देहस्य मृतस्यापि महत्त्वमाह पतमानोपीति, अपिशब्देन कृत्रिमसामथ्र्ये ततोपि महद् रूपं भवतीति सूचितं, निगव्यूत्यन्तर- मान् शपथमध्यास्यसवृक्षाश्चूर्णयामासेसिमारस्थौल्यमुक्त लन्यताप्युक्ता, मगययित्य स्पष्टत्वात् , लोके तदेव महदद्भुतमासीत्, अलौकिकात्मनेपदप्रयोगेन तदेहदाह एव तानि काष्ठान्युपयोत्यन्त इति ज्ञाप्यत एतच्च भगवदिच्छ्येति च, गोकुवामिनां गन्यूतिरेव प्रसिद्धा, त्रिगञ्यूत्यधिको देशस्तैर्न दृष्ट इति तारदेवोक्तं, राजेन्द्रेति, इन्द्रेग वृत्रवधः कृत इति तन्नाम्ना सम्बोधनं विश्वासार्थम् ॥ १४ ॥ तद्रपमवयरशो वर्णयतीपेतिद्वा-यां, ईपा लागलदण्डश्चतुर्हस्तः, ईपामात्रोग्रा दंष्ट्रा यस्मिन्नास्ये, अनेन तत्र कृपी. बलानां दण्डस्थानीया एव दंष्ट्रा जातेत्युक्तं, तादृशमास्यं यस्मिन् रूपे, गिरेः कन्दरप्राया नासिका यस्य, क्रीडास्थानं तजातमिति, गण्डशैलाः पर्वताच्युताः स्थूलाः पापागाः, गण्डशैलाविव स्तनौ यस्य, प्रकीर्णा अरुणपर्णा मूर्धना यस्य ॥ १५॥ अन्धकूपनद् गीरे अक्षिणी यस्य, पुलिनवन् नदीसैक्तप्रदेशवदारोह- स्थानं जरनमागस्तद् गुह्येन भीपणं मयानकं, बद्धा सेतव इव भुजावूरू अली यम्य, शून्यं तोयं यस्मिन् तादृशहदबहुदरं यम्य, नर विशेषणानि प्राकृतगुणानां सर्वेषां समवायार्यानि, अविद्या हि नवधा भीपिका ॥ १६ ॥ अत एव ताशापयविभीपिका जातत्याह सन्नासुरिति सम्यक् तत्र सुमीताः, स्मेति प्रसिद्धे, भगवत्सानियाद् मयाभावमाशङ्कय प्रमाणं कथयत्नाह संवीक्ष्येति, प्रथमत अज्ञानान्न तथा भयं सम्यग्दर्शने तु मयं जातमिति, गोपा गोप्य इति, तेषां मुग्धमान सम्यग्दर्शनप्राप्तिनियपिता, फलेवरं ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोधिन्यां [लो०८-९ विबुध्य तां पालकमारिकाग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षणः । तमङ्कमारोपयदन्तकान्तकं यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधीः ॥ ८॥ तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तराकोशपरिछदासिवत् । वरस्त्रियं तत्प्रभया च पिते निरीक्षमाणे जननी हतिष्ठताम् ॥९॥ मुक्तः, पुरोवर्तीन्द्रियसन्निकर्षे सङ्केतितस्य स्मरणमिव तस्या दर्शनेन तदीया गुणा उद्भूता इत्येतदर्थमाह तां बालकमारिकाग्रहमिति, प्रसिद्धिप्रेरणादिकं तच्छन्देनोक्तं, मुख्यं दोपमनुवदति, बालकानां मारिका वाल- घातिनी, तथाभूता सती ग्रहरूपा च, गृह्णन्तीति ग्रहाः, मारयितुं चेन्न शक्नुवन्ति शीघ्रं गृहीत्वापि तावत् तिष्ठन्ति तथा प्रतीकारेपि, ननु तद्युत्थाय कथं न मारितवांस्तत्राह चराचरात्मेति, स्थावरजङ्गमानामयमात्मा यदि मर्यादां त्यजेत् तदा जीवजडयोविलय एव स्यात् , अस्तु विलय इति चेत् तत्राह स इति, स मूलभूतो जगत्कर्ता, ज्ञानमतिरोहितमेव भवतीति तस्य तिरोधानार्थ यत्नं कृतवानित्याह निमीलिनेक्षणो जात इति, एवं सर्वांशेना- वाधे जाते सा समागत्य भगवन्तं गृहीतवतीत्याहानन्तमिति, ग्रहणे शङ्काभावार्थमनन्तपदं, अनेनान्यदपि सूचितमक्लिप्टकर्मा भगवान् स्वतो न कश्चिन्मारयति तयैव परं स्वतः कालो गृहीत इति निकट उपविश्य तम? सपारोपयत् , कालो हि घातकानां हितकारीतिशङ्काब्युदासार्थमाहान्तकमिति, स हि सर्वमारकः, नन्यारोपणे क्रियाशक्तिः प्रबुद्धा कयं न बाधिका जातेत्याह यथोरगं सप्तमिति, सर्पाणामतितामसत्वात् तेषा- मत्यन्तं निद्रा, अतो मारणपर्यन्तं न क्रिया तेषु, तया भगवतोपि किया सर्वथा नाविभूता, ननु स्परोंग ज्ञान- शक्तिस्तेजः कथं नाविभूतमिति चेत् तत्राहाबुद्धिरज्जुधीरिति, अबुद्धयाज्ञानेन सर्षे रज्जुधीर्यस्य, रन्जुर्वन्धिका, सो मारकः, स्नेहेन स्तने दत्ते मय्यनुरक्तो भविप्यतीत्यापाततो बुद्धिर्न तु मारकत्वं जानाति यथा रन्जुबुद्धया गृहीतः सर्पः स्वस्पर्शपि न ज्ञानं जनयति, अतो भगवन्ज्ञानं तेजोपि स्पर्शेन नाविर्भूतमित्यर्थः ॥ ८ ॥ ननु यशोदारोहिणीभ्यां कथं सा न निवारितेत्याह तां तीक्ष्णचिचामिति, नां निरीक्ष्य तत्पभया धर्पिते जननी जनन्यावतिष्ठतां निवारयितुं वाशक्ते जाते यशोदारोहिण्योर्मोहाभावात् , भगवत्समीपे मायाया विलयात्, तद्गता धर्मा सर्वे भाता इत्याह तामित्यादिपदैः, तच्छन्देन तद्गताः पूर्वधर्माः सर्वे निरुक्ताः, पूर्व प्रदेशार्थ उपचिता मोहनाभिनिविटा च, इदानीं तु तदुभयाभावात् निरौर्य प्रकीमून तान्य जातं निरूपयति तीक्ष्णचित्तामिति तस्या अन्तर्गतो दोषो निरूपितः, बहिर्गतान् निरूपयत्यतिवामचेष्टिता- मिति, अत्यन्तं वामं वक्रं कठिनस्पर्शादिरूपं चेष्टितं यस्याः, एवमन्तर्बहिस्तस्या दोपं दृष्ट्वापि सो निवारणशक्तावपि रक्षकेभ्यो निवेदनाभावे हेतुमाहान्तराकोशपरिच्छदासिवदिति, अन्तरा गृहमध्येन्तर्वा महतां, तत्रागमनमयुक्तं मध्यस्थितानां चाप्रयोजकत्वं ज्ञातं, किच कोश एव परिच्छदो वेष्टनसाधनं यम्यैता- दृशोसिः खड्गः, आसमन्तात् कोश इति वा, अतिधनयुक्तः परिच्छो वा यस्य, अनेन बहिर्मुखलोका अन्तर्गतं दृपणं तद्गतं येनकेनचिदुच्यमानं न गृह्णन्त्येव, अत एवं ज्ञाता नाभ्यां न कश्चिन्ज्ञापितः, भूतं प्रकृते विशेषणमाह वरस्त्रियमिति, वरणीया स्त्री परपसुन्दरी, अतः पुरुषमात्रेणैव वरणीयेति न कोप्येनां मारयिष्यतीतिभावः, स्त्रीणां त्यसामर्थ्यमेव, तथापि भगवस्नेहात् प्रयत्न एव कर्नुमुचितो न स्खौदासीन्यमिति चेत् तत्राह तत्पभया च धर्पिते इति, तस्याः प्रभा भगवत्कृता, रासतो भावो मानुपभावोप- मर्दकः, अतस्तस्याः प्रभयोमे अपि धर्पिते, चकाराद् भगवदिच्छ्या च, अत एव निरीक्षमाणे एवातिष्ठतां, १. यस्य तादृश इत्यपि पाठः। २. एवेत्यपि पाठः । . .

·सो०१०-११.] तामसप्रमाणप्रकरणेसन्धादितः पष्ठोध्यायः। १५ तस्मै स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्वणं घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावय । गाई कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य वद प्राणैः समं रोपसमन्वितोपिवत् ॥१०॥ सा मुश्चमुञ्चालमितिप्रभापिणी निप्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । विदृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुः प्रस्चिन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥ अजननीत्यपि, जनने हि सहजो भावो भवति, जनन्यावपीति वा ॥ ९ ॥ एवमप्रतिवन्धे यत् कृतवती तदाह तस्मा इति, तस्मै सम्भृतसर्वधर्माय भगवते स्तनं ददौ, अन्यथा दातुमेव न शक्नुयात् , स्तनमेकं, ननु दत्ते स्तने तस्याः कः पुरुषार्थ इति चेत् तत्राह दुर्जरवीर्यमिति, दुर्जरं वीर्य यस्य स्तन्यस्य, स्तने स्तन्यं तिष्ठ- तीति स्तन्यदानमप्रत्यक्षमिति स्तनपदप्रयोगः, न केवलं परिणामाहितकर्तृत्वं किन्तूल्वणं क्रूर, ग्रहणदशाया- मप्यनिष्टजनकं, नन्येवं भगति कयं कृताती तबाह योरेति, कदाचित् स्तनं न पिनेदिति लालनार्थ शिशो- रङ्कमादाय पालकस्याङ्कस्थानं स्पृशन्त्युत्तोलयन्ती ततो भगवतः पृष्ठभाग ऊरुणा परिगृहीतः, दक्षिणहस्तेन स्तनं निःपीडयन्ती वामहस्तेन भगवतोङ्ककस्थानमुत्तोल्यन्ती स्तनं ददावित्यर्थः ।। ९ ।। अथ तस्याः क्रियासमाप्त्यनन्तरं भिन्नप्रक्रमेण भगवान् स्तन्यमपिवदित्याह गाडमिति, यथा निर्बन्धेन पाययिप्यामीतियत्नं कृतवती तथा भगवान् स्तन्यमप्यदत्वा पलायिप्यतीति निग्रहस्यावश्यकर्तव्यत्वात् कराभ्यां गाढं स्तनं प्रपीड्यापिवदितिसम्बन्धः, एवं निर्भयतया स्तनपानप्रवृत्तौ हेतुमाह भगवानिति, ईश्वरत्वात स्त्रीमारणदोषः परिहतः, "पुमान् योपिदुत क्लीब" इतिवाक्याद् वीर्यवत्त्वान् जीरणादिसामर्थ्य द्योतितं, यशो- वत्त्वादलौकिकचरित्रकरणं, श्रीयुक्तत्वान्न प्रकारान्तरेण मारणं तादृशशोभानाशप्रसङ्गात् , ज्ञानित्वात् तस्या दोपपरिज्ञानेन मारणावश्यकत्वं, वैराग्ययुक्तत्वाद् दैत्यपक्षपधो न बाधकः, एवं तम्या मारणे हेतुषट्कं, गुणै- र्धर्मिणा च मोक्षदानं, अन्यथा न पिवेत् , अत एव तस्याः सर्वप्रायश्चित्तार्थ प्राणैः सममपिवत्, प्राणरक्षार्थ हि तया सर्व कृतं, प्राणे तु भक्षिते सर्व भगवदर्पणं भवति, शिशूनां प्राणा अप्यत्र सन्तीति तेपामपि मुक्तिः सूषिता, बहुवचनेन च प्राणपदेनेन्द्रियाण्यपि गृह्यन्ते, ततः सर्वैव सामग्री तदीया पीता भवति, ननु निन्दितपदार्थ भगवान् कथं गृहीतवानपहतपाप्मा हि स तत्राह रोपसमन्वित इति, रोषेण सम्यग- न्वितः, यया तदीयोंशो दुष्टो भगवति सम्बद्धो न भवति यथा वा स सर्वोप्यशो दग्धो भवति, भगवान् सर्वसमन्वित इति क्रोधसमन्वितत्वेपि न दोपः, पूर्व रोपसम्बन्धो नास्तीति वक्तुं प्राणैः समं रोपसमन्वित इत्युक्त, सर्वात्मकत्वात् नासनतक्षतिः, न तु तस्या मारणार्य रोपोपेक्ष्यते, वीर्यस्योक्तत्वात् स्तनद्वारापि प्राणपानं न विरुध्यते, साधनफलरूमा तदीया क्रिया नाशितेति ज्ञापयितुं कराभ्यामित्युक्तम् ॥ १० ॥ अतो भगवता पंपीयमाने स्तने तत्र स्थितो भगवान् मायारूपोपि भगवत्येव प्रविष्टः, तत्सङ्ग आधि- दैविकी पूतनापि भगवति प्रविष्टा, आध्यात्मिक्यास्तु कृत्यमाह सा मुश्चमुश्चेति, सा पूर्वमेवं निर्बन्धयुक्तापि भगवता नि.पीडिता तदानीमपि भगवत्स्वरूपमज्ञात्वा वचनत्रयमुक्तवती मुश्चमुञ्चालमिति, यथा प्राकृते बालके पेपीयमाने च स्तनव्यथायां मुश्चेत्युच्यते, अतित्र्यथायां पुनः, पुनर्बालकस्य क्षुन्नित्तेति ज्ञात्वालमित्याह, बालो हि स्वबुद्धया पूर्णतां न जानात्यन्योक्तं च गृह्णात्यत आह, अन्तःस्थितो दुष्टभावो गतः, तेन लौकिकभापोक्ता, मानोश्च परिज्ञानार्थ गतेपि प्राणे भगवत्सम्बन्धस्य विद्यमानत्वात् प्राणवत्या एव तस्याश्चेष्टामाहेतिप्रभापिणीति, "भगवान् कराभ्यां प्रपीडये"ति यदुक्तं तद् बालकेन स्तने मर्द पीडाजनकं न भविप्यतीत्याशङ्कयाहाखिलजीव- मर्मणि निष्पीड्यमानेति,जीवस्य मर्मस्थानानि बहूनि यत्र प्रहारेण जीवो गच्छति, अखिल एव जीवमर्मणि - , ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०१७-२० सन्तत्रसुः स्म तद् वीक्ष्य गोपा गोप्यः कलेवरम् । पूर्व तु तन्निस्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तकाः ॥ १७॥ चालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् । गोप्यस्तूर्ण समभ्येत्य जगृहुर्जातसम्भ्रमाः ॥ १८॥ यशोदारोहिणीभ्यां ताः समं वालस्य सर्वतः । रक्षां विदधिरे सम्यग् गोपुच्छभ्रामणादिभिः ॥ १९ ॥ गोमत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् । रक्षां चक्र: सशकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः ॥ २० ॥ मृतशरीरं, नन्वेतावत्कालमदर्शनं कुतस्तत्राह पूर्वमिति, तस्या निस्वनितेन रोदनेन भिन्नानि हृदयकर्ण- मस्तकानि येषां, तामसभूयिष्ठत्वात् त्रिविधावयवाः सर्वत्र निरूप्यन्ते ॥१७॥ एवं तस्या रूपं सकार्य निरूप्य स्वापेक्षया भगन्तमुत्कृष्टं दृष्टवन्त इति वक्तुं भगवन्तं पूतनाहृदये स्थितं वर्णयति घालमिति, एतावती पूतनां मारयिप्पन्नपि न स्थूलरूपं कृतवान् , अत एव कृष्णावतारचरित्रमत्यलौकिक, अवस्थासाधनविरुद्ध- कार्यत्वात् , चकाराद् वालं ददृशुः पूतनां च, चस्त्वर्थे वा स्वसमानधर्मव्यावृत्त्यर्थ, तस्या उरसि क्रीडन्तमिति सर्वेषां हृदयेन्तर्वहिरपि क्रीडतीति सृचितं, न हि तल्लोकदृष्ट्या क्रीडास्थानं भवति नापि मुग्धभावेन क्रीडा तथा सत्यपरिचितदर्शने भयाविष्कारं कुर्यात् , तत् तु नास्तीत्याहाकुतोभयमिति, " संवीक्ष्य तत्रसु-" रिति पूर्वेणैव सम्बन्धः, दृष्ट्वेत्येव वा, वासस्य भिन्नविषयत्वापत्तेः, कलेवरदर्शने त्रासः स्वविषयकः, वदर्शने तु भगवद्विपयकः ॥ १७ ॥ इत्येवं दृष्ट्वा यत् कृतवत्यस्तदाह गोप्य इति, गोपापेक्षया गोपीनां स्नेहः साहसं वापिकमिति ता एव ग्रहीतुं प्रवृत्ताः, अत एवाविचारेण तूर्णमभ्येत्य जगृहुः, भगवद्हणानन्तरं जातसम्भ्रमा जाताः पूतनादेहं दृष्ट्वा भगवत्सम्बन्धं च, महानयमुत्पात इति मनसि सञ्जातभया जाताः ॥ १८ ॥ ततः स्वातन्त्र्येण किञ्चित् कर्तुमशक्ता यशोदारोहिणीभ्यां सहिता जाताः, यशोदारोहिण्योः स्त्रीप्रकृतिक्त्वाद् गोपीना- मग्निकुमारत्वेनर्पित्वाद् गोपानां तत्तदभिमानिदेवतात्, तत्रापि केवलभगतदुपासकानां गोपसम्बन्धरहित- स्वादुपायमन्त्रद्रष्टत्वेन प्रसिद्धा इति ता इत्युक्तं, यशोदारोहिणीभ्यां समं वालस्येति वा सम्बन्धः, सहार्थे समशब्दः, सममित्यव्ययं, ननु भगवानयमिति ज्ञात्वा कयं रक्षां चक्रुस्तत्राह वालस्येति, यतो भगवान् बालभावं प्राप्तः, अतो ययान्य उपचारास्तथैतदपि कर्तव्यमित्यर्थः, सर्वत इति, अन्तर्बहिः केनाप्यंशेन यथानिष्ट- सम्बन्धो न भवति तथा, रक्षां कर्मविशेष मन्त्राभिमन्त्रणरूपं, विदधिरे कृतवत्यः, सम्यगित्याधिदैविकप्र- कारेण तत्तदैवतं तत्रतत्र स्थापितवत्य इत्यर्थः, आदौ स्थितस्य दैत्यसम्बन्धस्य परितो वा विद्यमानस्याधि- भौतिकादित्रितयस्य निवृति गोपुच्छभ्रामणादिभिः कृतवत्यः, आधिभौतिकमनिष्टं तीर्थस्नानादिना गच्छति, गवां पुच्छेषु तीर्थानि सन्ति, तेषां भ्रामणे मन्त्रेण तत्रत्यानि तीर्थानि परितः स्थापितानि भवन्ति, आदि- शब्देन मन्त्रध्याने अपरयोनिवर्तके ॥ १९ ॥ एवमेक्सकारेण बाह्यतो रक्षा कृता लोकसिद्धा परम्परया प्राप्ता, आर्पज्ञानेनापि सिद्धा रक्षामाह गोमूत्रेणेति, बालकं तथैव गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गवामागतानां सम्मुखं खुरोद्भूतरजसा स्लापयित्वा, आदें शरीरे रजः सर्वन सम्बद्ध भवतीति पुनःलापन, ननु कयं भग- संस्काराः क्रियन्त इत्याशङ्कयाहार्भकमिति, पूर्व केवलमन्त्रेण कृता रक्षा, इदानीं सद्रव्येणेति भग- ·लो०२१-२२.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः पाठोध्यायः । १९ गोप्यः संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयोः पृथक् । न्यस्यात्मन्यथ वालस्य वीजैासमकुर्वत ॥ २१ ॥ अव्यादजोइघिमणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोच्युतः कटितट जठरं हयास्यः । हृव केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वरः कम् ॥२२॥ रक्षायां विशेषः, सशकता गोरजसेति गोमयेन सहिता गोखुरमृत्तिका पुनरङ्गेषु स्थापिता, द्वादशाङ्गानि भवन्ति पुरुषे "द्वे सक्या" वित्यादिश्रुतेः, स्मार्तानि वा, " ललाटं बाहुमूले च हृदयं नाभिपार्श्वकं कण्ठः स्कन्धौ कटिर्मूर्धा स्तनौ चेति विदुर्बुधाः", नामभिः केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णुमधुसूदनत्रिविक्रम- वामनश्रीधरहृषीकेशपद्मनाभदामोदरेति ॥ २०॥ एवमियं द्वितीया रक्षा निरूपिताध्यात्मिकी, आधिदैविकीमाह गोप्य इति, पूर्व कर्तृकर्मणोरसंस्कारः, कर्मण एव मध्यमे, करपि तृतीये, प्रथममात्मसंस्कारो द्विविधो निरूप्यते सम्यक्स्पृष्टसलिला इति, बहिः स्नानमन्तराचमनं चोक्तं, ततो वीजमन्त्रानेकादशात्मनि न्यासं कृतवत्यः, स्वस्मिन्नागतायां देवतायामन्यस्मिन् स्थापनमनुमवसाक्षिकं भवति, ततस्त्यानित आधिदैविको दोषः स्वात्मानं वा गृह्णीयाद् वलिष्ठदोपस्य त्यानकग्राहकत्वाद्, “अग्निं वै जात"मित्यत्र तथोक्तेः, आत्मन्यपि द्विगुणा रक्षा कृता करणकर्तृभेदेन, साक्षात्करणे कर्तरि च दोपसम्बन्धसम्भवात् , तदाहाङ्गेषु वक्ष्यमाणेषूक्तेषु वा तैरेव नामभिः, करयोरिति, करतलकरपृष्ठाभ्यां सह दशाङ्गुलीषु दक्षिणाड्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठपर्यन्तासु, पृथगिति करयोरेव वा सम्बध्यते, तेनाड्गुलिचतुष्टये पर्वत्रये न्यासो भवति, "अगुल्यगुष्ठपर्वस्वि"तिवचनात् । पृथगिति दशन्यासा वा निरूपिता मातृकान्यासादयः, एवमात्मनि न्यस्य सर्वदेवताधारभूताः सत्योथ भिन्नप्रकारेण देवताः सर्वाः वहिः स्थिता विधाय बालस्य भगवतोङ्गेषु वीजैरेकादशभिन्यासमकुर्वत कृतवत्यः ॥ २१ ॥ बीजानि स्थानानि च गोप्यानीति भङ्गयन्तरेण देवताप्रार्थनरूपेण रक्षा स्तोत्ररूपां वद- नाहाव्यादिति, भगवत एकादश रूपाणि मूलतः प्रसिद्धानि वैष्णवतन्ने, अन्यानि तु न समर्थान्युपढौकनेना- रोपितसामर्थ्यानि वा भवन्ति, तर प्रथममजो न जायत इत्यविकृतो मूलभूत इति यावत् सोक्षरात्मको भवति, सोक्षरात्माजो भगवतोविमव्याव , अड्मिरयमाध्यात्मिकः, स त्वाधिदैविक इत्यन्तर्याम्यनतारादिरूपे पादत्व- मस्येशतिनिरूपणात् , ततः स एव सर्वोपास्यरूपो भवन् दुज्ञेयत्वादणिमान् भवति, वीनरूपाण्येतानि नामान्य- विकृतानि भवन्ति, जानुद्वयं सोव्यात् स्यूलादने सूक्ष्ममावात् , एतद द्वयं प्रमेयबलेन रूपद्वयेन निरूपितं, प्रमाणवलेन पुनः पृथड् निरूपयत्यथेति, अनेन भक्तिमार्गों ज्ञानमार्गश्च प्रमेयमलादेव सिध्यतीति ज्ञापितं, यज्ञ ऊरू अव्यात्, स हि प्रजननात्मकः, अच्युतो यज्ञस्यैवाधिदैविकं रूपं फटितटमव्यात् , स हि रक्षको न केनापि प्रकारेण च्युत इति, वेदानां यज्ञानां च नित्यताप्युक्ता, हयास्यो जठरमव्यात् , नष्टेषु वेदेषु रक्षणार्थमवतीर्णः, उदरं सर्वमेव जगत् , तच कर्मणा परिपाल्यत इति यज्ञे प्रादुर्भूत उक्तः, हृद् हृदयं कैशवाव्यात् , कश्वेशध केशौ तयोर्व मुखं यस्मादिति, ब्रह्मशिवयोबुद्धयहङ्कारनियामक्योरपि सुखदातान्त- र्यामो हृदयपरिपालको भूयात् , हृदयं स्तनयोर्मध्ये निम्नस्थान, उरस्तूचास्थानं, स्तनादुपरि कण्ठादधस्वदुर ईशोव्यात् , यस्त्वाधिदैविककालम्पो येन प्रकृतेर्गुणाः क्षुधा भवन्ति, त्वदुर इति, उरसि लक्ष्मोरपि वर्तन, अनन्तद्व्यावृत्त्यर्थ सत्पदं, इनस्तु कण्ठं, तुशब्दो ब्रह्माण्डमध्यस्थितं वक्तुं बहि स्थिताद् व्यावृत्तिमाह, इनः सूर्यान्तःस्पिनो नारायणः स कण्टमव्यात्, सरस्वतीस्थानं तत् , प्रयीमयात्मस्य सः, ततो जगदक्षायां १. एतं वचित् । , .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [शो० २३-२५. चयग्रतः सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पाईयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेपु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्रस्तायः क्षितौ हलधरः पुरुषः समन्तात् ।। २३ ॥ इन्द्रियाणि हुपीकेशः माणान् नारायणोवतु । श्वेतद्वीपपतिश्चिचं मनो योगेश्वरोवतु ॥ २४ ॥ पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् परः । क्रीडन्तं पातु गोविन्दः शयानं पातु माधवः ॥ २५ ॥ स्थितः क्रियाशक्तिर्विष्णुर्भुजमव्यात् क्रिया मुजयोरेव प्रतिष्ठितेति, ततो भक्तबाधकत्वेन दैत्येषु समागतेषु तन्निवृत्त्यर्थ समागतो वलिवन्धनकोरुक्रमो वामनो मुखमव्यात्, ततः कं शिर ईश्वरोव्यात्, यस्तु सङ्कर्षणरूपो "यस्य केशौ सितकृष्णौ" स शिरः प्रधानभूत इति शिरःपालनं युक्तमेव।।२२॥ एवं पादादिशिरोन्तानां रक्षा प्रार्थनया निरूपिता, बाह्यतः परितो रक्षामाह चक्यात इति, पुरुषस्य यावन्तो भागा बहिर्भवन्ति तेषु तत्र तत्र प्रयोजको रक्षत्विति प्रार्थयन्ति, चक्री चक्रपाणिश्चकं गृहीत्वाने रक्षतु पूर्वभागं परिपालयतु,सहगदो गदाधरो गदासहितः पश्चादव्यात् पृष्ठभागं परिपालयतु, ननु महतः कथं पृष्ठभागपरिपालनमुच्यते तत्र प्रार्थनया हेतुमाह हरिरस्त्विति, स हि सर्वदुःखहर्ता, यथा वा प्रार्थनया गजेन्द्रमागत्योद्धृतवान् न तु वैमनस्य विचारितवान् , अत इदानीमपि प्रार्थनया पश्चाद्धरिः स्वयमस्तु स्थितः सन् पालयस्वित्यर्थः, त्वत्पार्धयो- दक्षिणवामयोधनुर्धरोसिधरश्च मधुसूदनोजनश्याव्यात् , दक्षिणपाचे धनुर्गृहीत्वा राक्षसांस्तत्रत्यान् दुरादेव (मधुहा) मारयतु, अजन उत्तरपाधे सर्वज्ञानिसेव्यः सर्वेषां जन्मादिसर्वदुःखनाशकोसि गृहीत्वाविद्याछेदकोव्यात्, मायुधयोरपि स्वतःसामर्थ्य द्योतयितुं भिन्नतया निरूपणं, चकारादुत्तरमागस्थिता हरिवर्षादिमूर्तयोपि पालयन्त्वि- त्युक्तं, कोणेषु चतुर्पु विदिक्षु शझं गृहीत्वोरुगायश्चावतु, शब्दो हि स सर्वेषां दैत्यानां दर्पहन्ता "विष्णो- मुखोत्थानिलपूरितस्ये"तिवाक्यात, अत एव प्रत्येकं कोणेषु भिन्ना निरुक्ताः, सोप्युरुगाय पुरुभिनारदादि- भियत इति, अत एकेनैव सर्वत्र रक्षा सम्भवति, उपर्युपेन्द्रस्तायोव्यात्, गरुडारूढो मन्वन्तरावताररूप , गरुडस्यापि रक्षकत्वं, उभावप्युपर्येव भवतः, क्षितौ हलधरो हलं गृहीत्वा सङ्कर्षणोधोभागे पालयतु, एवं प्रत्येक रक्षामुक्त्वा सामान्यत आहुः पुरुषः समन्तादिति, पुरुपो नारायणः समन्तात् पालयतु, यस्योदरे सवें घर्तन्त इति स हि सर्वत्र तिष्ठति ॥ २३ ॥ एवं बाह्यरक्षामुक्त्वाध्यात्मिकांशभूतानां प्राणादीनां रक्षामाहु- रिन्द्रियाणीति, हपीकाणामिन्द्रियाणामेव नियामकत्वेन स्थितः, 'अव्यादिति पूर्वेण सम्बन्धः, इन्द्रियाणि दश, चक्षुषश्वभूरूपत्वाद् भगवतः माणान् नारायणोवतु, प्राणापानादयो दश प्राणाः, नारं नीवसमूहस्तदयति प्रेरयति प्रविशतीति वा, प्राणमूलकं हि सर्वमतो नारायणात् प्राणरक्षा, अन्तःकरणचतुष्टयस्य रक्षामाह श्वेतद्वीपपतिर्वासुदेवः, श्वेतद्वीपस्य शुद्धसत्त्वरूपत्याचित्तरक्षम्य स भवत्येव, अनिरुद्धो योगिभिः संराध्यः, भतो योगीश्वरो मनोव्यात्, योगशास्त्रं च मनोमूलकमेव ॥ २४ ॥ बुद्धि प्रद्युम्नः सर्ववंशकर्ता प्रथम पृश्निगों जात इति स एवावतु, आत्मानमहङ्कारं भगवान् सङ्कर्षणोवतु, स चास्मात् परश्चतुर्मूर्तायुक्तः, आत्मानं नीवरूपं च परः पुरुषोचमोव्यात्, देहं च भगवान् सर्वनियामकोव्यादात्मानमेव वा भगवान- व्यादिति, कृत्रिमभगमत्त्वव्यावृत्त्यर्थं पर इति, सर्वावस्थासु रक्षा प्रार्थयन्ति क्रीडन्तं वालकलीलया शृङ्गयान्यादि- प्वपि गच्छन्त गोविन्दः पातु, यस्तु सदा गवामिन्द्रो गुप्ततया रक्षः, शयानं माधवः पातु, लक्ष्म्यास्ता प्रयोगात्वात् ॥ २५॥ वजन्तं शनाललीलया गच्छन्तं वैकुण्टः पातु, स हि गतिदानार्थमेव वैकुण्ठं निर्माय ·सो०२६-२८] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादित पष्ठोध्याय । २१ वजन्तमव्याद् वैकुण्ठस्त्वासीनं त्या श्रियः पतिः। भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्करः ॥ २६ ॥ डाकिन्यों यातुधान्यश्च कूष्माण्डा येर्भग्रहाः । भूतप्रेतपिशाचाच यक्षरक्षोविनायकाः ॥ २७ ॥ कोटरारेवतीज्येष्ठापूतनामातृकादयः । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहमाणेन्द्रियद्रुहः ॥ २८ ॥ स्थित , अनेन सर्वत्र पदस्थापने कोमलत्वादिसुखदो भात्विति प्रार्थित, आसीनमुपविष्ट ला लक्ष्मीपतिरवतु, स हि लक्ष्मीविवाहसमय उपविष्टो लक्ष्म्या वृत , तादृशभावापन्न सर्वसौभाग्ययुक्तो लक्ष्मीपतिरासीनमवतु, सर्वमेव जगद् भगवत्युपविश्य तिष्ठतीति, तदर्थमाह त्वामिति, एव देहावस्थाचतुष्टयमुक्त्वा क्रियावस्थायामाह भुञ्जान- मिति, स्तन्य दुग्धादिकं वा स्वतश्चौर्यादिना वा, यज्ञभोक्ता विष्णु पातु, भोनने क्रियाया काल्फलनियामका ग्रहा सन्ति, तैरवश्य स्वकालोद्भव फल देयमित्याशङ्कयाह सर्वग्रहभयङ्कर इति, सर्वेपा ग्रहाणा कालक्रिया- द्रव्यादिनियामकाना नपग्रहाणा भयननको भाति, अन्यथा यज्ञादीना फलदातृत्व न स्यात् तत्तत्कालफलमेव तेपा स्यात, अतो यदा यज्ञभोक्ता फल प्रयच्छति तदा ग्रहा निवृत्ता भवन्ति, निवृत्तिरपि न वचनादिना किन्तु रूपमेव दृष्ट्वा भीता निवृत्ता भवन्ति, तत उक्त भयङ्कर इति ॥ २६ ॥ एव सहनदोषाणा निवर्तनिवृत्तिं प्रार्थयि वागन्तुकान् दोपान् गणयन्त्य स्वत एव तेपा भगवन्नामो- चारणेन निवृत्तिमा किन्य इतिनिभि , एके महादेवसम्बन्धिनो दोपा स्थूला अन्य आध्यात्मिका मध्यमास्ततोप्याधिभौतिका निकृष्टा , स्वप्नादिष्वेव तेपा भयजनकत्व, डाकिन्यः स्त्रिय एवं दुष्टा दास्य इव पतिरहिता सेनारूपा, यातुधान्यो यक्षादिस्त्रिय , चकारात् तदवान्तरभेदा , कूष्माण्डादयः पुरुषा', कुत्सितो य ऊष्मा तत्कृता अण्डा इव ये भवन्ति, कूष्माण्डशब्दो यौगिको दुष्टमहादेवगण- वाचक , प्रलये तेपा विनियोग , रूढो लौकिक , नेमित्तिको वैदिक , अतो दोषगणनाया तदुभयव्यावृत्त्यर्थं य इत्युक्त, अर्भकग्रहा अर्भकरूपा ग्रहा , तेपि पिशाचविशेपा , बालका एव भूत्वा सर्वान् गृह्णन्ति, भूतमेतपिशाचा प्रसिद्धा यक्षरक्षासि च, विनायका विघ्नकर्तार , ते सन्छिनभिना भवन्तीति तेपामधि- पतिविनायक उक्त, स तु न कापि स्वत आयातीति तन्निवृत्त्यर्य य इत्यनाप्यनुसन्धेयम् ॥ २७ ॥ ततो हीना स्वतन्त्रस्त्रीरूपा , कोटरा पूर्वदेशे "कुठारे"ति प्रसिद्धा, तथा रेवती, रेणुकेति केचित् , ज्येष्ठा दक्षिणदेशे प्रसिद्धा, पूतनेयमेव, अज्ञानात् कीर्तन, वस्तुतस्त्वेते मन्त्रास्ते च यादृशास्तादृशा एव कीर्तनीया , अन्यथा "मन्त्रो हीन स्वरतो वर्णतो "तिवाक्यान्मन्त्रस्यान्ययात्वेन रक्षोपयोगित्व न स्यात् , तेन तयाकीर्तन तन्ज्ञानेपि, अत एवाप्रस्तुतस्यापि वृद्धग्रहस्य कीर्तन, मातृका पोडश प्रसिद्धा , आदिशब्देन सर्वा एव ग्रामदेवता , एतावत्य स्त्रिय , उन्मादादय पुरुषा , उद्गतो मादो यै, यत प्राणिन उन्मता भवन्ति, य इनिरोगव्यावृत्त्यर्थ, अपस्मारा अपि बुद्धिभ्रशहेतव , यतो रोगम्पा अपि भवन्तीति य इति तेष्वपि ग्रहण, उभयेपामुपयत्व लोकसिद्धमिति तद्व्यावृत्तिर्युदैव, त्रिविधानन्यानाह देहमाणेन्द्रियद्रुह इति, केचिद् देह- द्रोह कुर्वन्ति येन देहे निरन्तर पीडा भवति तथा प्राणेषु येन क्षुधार्दिन भवतीन्द्रियाणा च साव- वाधिर्यादि ॥२८॥ भौतिरानाह, स्वमदृष्टाः स्वम एव मयपढ़ायनशिरश्छेदादिदर्शनहेतवो महोत्पाताथ, तपा लक्षण स्वाध्याये मति, वृद्धवाल्ग्रहाय मन्ति, नियतास्वेभगवदीय भ्रामयन्त्येय, मत पिशाचवट . - ·२२ श्रीमद्भागक्तदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०२९-३२. स्वमदृष्टा महोत्पाता वृद्धवालग्रहाश्च ये। सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरवः ॥ २९ ॥ श्रीशुक उवाच । इतिप्रणयबद्धाभिर्गोपीभिः कृतरक्षणम् । पाययित्वा स्तनं माता सत्यवेशयदास्मजम् ॥ ३०॥ तावन् नन्दादयो गोपा मथुराया ब्रजं गताः । विलोक्य पूतनादेहं बभूवरतिविस्मिताः ॥ ३१ ॥ नूनं वर्पिः सञ्जातो योगेशो वा समास सः । स एव दृष्टो ह्युत्पातो यथाहानकदुन्दुभिः ॥ ३२ ॥ भ्रान्तवद् वृद्धो वालश्च तिष्ठति, अत्रापि कालरोगव्यावृत्त्यर्थं य इति, एवं सर्वानन्द्य विनियोगमाहुः सर्व- इति, उक्ता अनुक्ताश्च ते सर्वेस्मद्वाक्यात् स्वत एव नश्यन्तु पलायन्ना, तेषां निवृत्तौ नाधिकः प्रयास इति विशेषणमाह नामग्रहणमात्रेणैव भीरव इति, विष्णोस्ते तवैष नामग्रहणेन न ते तिष्ठन्ति कुतः पुनस्त्वत्समीप इत्यतोस्माभिर्वचनादेव निराक्रियन्ते ॥ २९ ॥ एवं सर्वप्रकारेण त्रिविधामपि रक्षां कृतवत्यस्ततो यज्जातं तदाहेतीति,प्रणयेन स्नेहेन बद्धाभिर्न तु लौकिक- न्यायेन बद्धपदान प्रेरणया नापि निवारितास्तिष्ठन्तीति ज्ञापित, गोपीभिरितिपुनर्वचनं मध्ये ब्राह्मणादि- शिक्षया कृतमितिव्यावृत्त्यर्थ, कृतं रक्षणं यस्य, रक्षाबन्धनादिकमपि कृतमिति ज्ञायते, पूतनास्तनपाने- नाजीर्णशङ्का व्यावर्तयति पाययित्वा स्तनमिति, माता यशोदा, गोपिकादीनां भाव्यर्थज्ञानात् स्तनादानं, अनुपद्रवज्ञापकं च स्तनपानं, आत्मजं पुत्रं, सत्यवेशयत् सम्यक् पल्यङ्के न्यवेशयच्छायितवती ॥३०॥ एवं बुद्धयुत्पादनादेतद् भगवचरित्रं निरोधरूपं च स्पष्टमेव, एवं पूतनावधं कृत्वाग्रिमलीलासिद्धयर्थ- मज्ञानशेपं चाभिमन्त्रणादिना सम्यग् जातमिति स्थापयित्वा पूतनाया मोसो जात इति ज्ञापनार्थमग्रिमचरित्र- मारमते तावदिति यावदध्यायसमाप्ति, देहसौरभ्येण हि मुक्तेति ज्ञातव्यं, रूपदर्शनाद् भयं नायत इति गन्धाग्रहश्य, तद् दाहे स्पष्टं भवति, तद्दाहश्य प्रमुसाध्यः, अतो नन्दागमनमाह तावदिति, यावद् गोप्य एतावत् कृतवत्यस्तावत्काले जाते मथुरायां गता नन्दादयः पूर्वोक्तगोपिकानां पतयो गोपिकाप्राधान्यात् प्रा- धान्ये नोक्ताः, मधुरायाः सकाशाद् व्रजं गताः, शुकस्तत्रैव भगवति स्थित्वा वदतीति गता इत्युक्तवान् , तादृशं पूतनादेहं विलोक्यातिविस्मिता जाता लौकिकं न स्मृतवन्तः, अन्यथा तेषां निरोधो न स्यात् , बाल- कोडाया तेपामासक्तिर्न वक्तव्येति तदर्थ व्यापारान्तरं कर्तव्यमिति ॥३१॥ तेपामत्र प्रमाणपरतामाह नूनमिति, घतेति खेदे, वसुदेवो नूनं ऋपिरेव सञ्जातः, पूर्व क्षत्रियः स्थित इदानीमृपिातः, ऋषिवाक्यमेव हि प्रमाणं, ननु लौकिके ऋपिरप्रयोनकोन्यथा मन्त्राणा लौकिकत्वं स्यादत आह योगेशो वा स सम्यगासेति, योगेश्वरा. सर्व जानन्ति योगचक्षुषा, समिति सभायामपि ज्ञानात् , स वसुदेव. प्रसिद्धत्वात् , तस्य तदुचितमिति नासम्भावना, तस्य वाक्यस्य संवाटमनुवदन्ति स्वज्ञानदााय यमुत्सातमानकदुन्दुभिराह स एवात्माभिर्दष्ट इति, होति युक्तश्यायामर्थः, “ तदुदित. स हि यो यदनन्तर" इतिन्यायाद् याह- च्छिकमंत्रादित्वं परिहानाहानरूदुन्दुभिरिति, आनका दुन्दुभयश्च तस्य जन्मनि नेदुरत. प्रा- माणिकमेव तस्य ज्ञानम् ॥ ३२ ॥ ततः सर्व एव व्यवहारसिद्धयर्थ तस्याः फलेवरं परशुभिभिउवा ·२३ लो० ३३-४१.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः पष्ठोध्याय.। कलेवरं परशुभिश्छित्वा ते तु बजौकसः । दुरे क्षित्वावयवशो ददहुः काष्ठवेष्टितम् ।। ३३ ।। दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागरुसौरभः । उत्थितः कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मनः ॥ ३४ ॥ पूतनालोकबालनी राक्षसी रुधिराशना । जिघासयापि हरये स्तन दत्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन. श्रद्धया मक्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतम लोके रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६॥ पद्भया भक्तहृदिस्थाम्या चन्द्याभ्यां लोकपन्दितै । अङ्गं यस्या समाक्रम्य भगवानपिवत् स्तनम् ॥ ३७ ।। यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा किमु गावो नु मातरः ॥ ३८ ॥ पयासि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलार्यदः ॥ ३९ ॥ तासामविरत कृष्णे कुर्वतीना सुतेक्षणम् । न पुनः करप्यते राजन् ससारोजानसम्भवः ॥ ४० ॥ कटभूमस्य सौरभ्यमवघ्राय वजौकसः। किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययुः ॥४१॥ छित्त्वावयवशो ट्रे सिवा राशीकृत्य गन्धादिव्यावृत्त्यर्थ काष्ठवेष्टितं कृत्वा निर्दहन ( निरदहन् ), नले क्षिप्ते राक्षसाना गतिर्दु येति पुन वेत्, अदाहे वा खण्डशो नयेयुः पश्चाद् योजयेयुः, अतो दाह एवोचित इति तेषा बुद्धिस्तल्या मुक्तिज्ञापनाय भगवता तथा सम्पादित, भस्मान्त एव मुक्तिरिति श्रुत्यभिप्राय. ॥ ३३ ॥ तस्या मुक्तिलक्षणमाह दह्यमानस्य देहस्य सम्बन्धी धूमः, काष्ठभ्रमव्यावृत्त्यर्थं तथोक्त, चकारादगारा अपि सोज्ज्वला देहोपि घृतवज् ज्वलतीति ज्ञातव्यं, अंगरुजनितधूमवत् सौरभ्यं यस्य सोगरुसौरभः सर्वननीनार्यमुत्थित ऊर्ध्वगतः, ऊर्ध्वगमनमप्युत्तमगतिज्ञापकं, ननु दुष्टाया देहस्य कथं तथात्वमित्याशङ्कय हेतुमाह कृष्णनिर्मुक्तसपद्याहतपाप्मन इनि, यदैव कृष्णेन नितरा भुक्तं तस्या. स्तन्य प्राणाश्च कृष्णभुक्त एव सपदि तस्मिन् कृष्णमुक्तक्षण इत्यर्थ , सपदीत्यव्ययं, कृष्ण- मुक्तस्य सपद्यप्यवहित क्षणस्तस्मिन्नेवासमन्ताद् हतं नष्ट पाप्म यस्य देहस्य, आहतपाप्मा देह ॥ ३४ ॥ ॥ ३५-४० ॥ एव देहधूमे निर्गते यदासीत् तदाह कटधूमस्येति, अत्र षट् श्लोका विगीताः सर्वत्र दृश्यन्ते तेप्यध्यायनयवद् व्याख्येया , स्पष्टत्वाद् वोपेश्यन्ते, तन्मातरो (३६) 'वसुदेवस्त्रिय' इति व्याख्यातार , कटस्य प्रेतदाहस्थानस्य चिताया सम्बन्धिधूमस्य सौरभ्यमवनाय बनौकसो गोरक्षणार्थ कार्यान्तरार्थ वा दूरे गता किमिदमाश्चर्यमिति व्याकुला समीचीन गन्धमाघायागरुजलतीति ज्ञात्वा कुत एवेतिवदन्तस्तत्तत्वार्य परित्यज्य ब्रजमेवाययुः, अनेन बनत्याना सर्वेषामेव प्रपञ्चविस्मृतिरक्ता भगवदनुभावस्यान्त प्रवेशश्च, येना- न्त स्थित. प्रपञ्चो निवर्तिभ्यते, तामस प्रपञ्चस्तामसी च पूतना, अतो युक्त गन्धस्य प्रपञ्चनाशकत्वम् ॥४१॥ १. अगुवित्यादिपाठोपि । २. चोपेत्यादिरपि - ·२४ - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० ४२-४४. ते तत्र पणित गोषैः पूतनागमनादिकम् । श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोरासन् सुविस्मिताः ॥ ४२ ॥ नन्दः स्वपुत्रमादाय मोप्यागत उदारधीः । मून्यवधाय परमां मुदं लेभे कुरुवह ॥ ४३ ॥ य एतत् पूतनामोक्ष कृष्णस्याकपद्भुतम् । शृणुयाद्धया मत्यों गोविन्दे लभते गतिम् ॥४४॥ तेपामपि निदानपरिक्षाने विस्मय एव जात इत्याह ते तत्रेति, तत्र गोकुले गोपर्वणितं पूतनागमनादिक श्रुत्वा, आदिशब्देन स्तनदानादिप्रकार तनिधनं पृतनामरणं च शिशोः स्वस्ति कल्याणं त्रयं श्रुत्वा, अत्यन्तविस्मिता जाताः, सर्वेषामग्न आगमनमेवाश्चर्य, अकस्मान्मरणं, ततोपि तस्या महत्या भसको मृत्युर्वालं त्यक्तवानिति सुतरां विस्मयः ॥ ४२ ॥ नन्दस्य प्रोपितस्य पुत्राघ्राणं विहितमित्याजन्मदुर्लभं तदिदानी कृत- वानित्याह नन्द इति, आश्चर्ये जिज्ञासोत्पद्यते नटविद्यायां तथादर्शनात् , स्वपुत्रं वलभद्रव्यावृत्त्यर्थ, विहित- लादादाय हस्ते गृहीत्वा, तथाकरणे हेतुः भोप्यागत इति, नूतनमिदं कर्म कृत्वा बहु देयमिति मनसि कृतवान् , भगवते च नानाविधान्याभरणानि कृत्वा समानीतवांस्तदाहोदारधीरिति, उदारा धीर्यस्य तदानी- मुत्पन्ना, सर्वापि बुद्धिरुदारा नन्दस्थापि मोक्षदात्री, तस्य तामवस्यां ये च भावयन्ति, मूर्युपत्राणं विहितं वात्सप्रेण सूक्तेन "दिवपरी"त्यादिना, गन्धेन प्रपञ्चस्य नाशितत्वाद् भावदाघ्राणे परमानन्दो हृदि जात इत्याह परमां मुदमिति, कुरूद्वहेतिसम्बोधनं समस्तोपाख्यानविश्वासार्थम् ॥ ४३ ॥ पूतनाया मोक्ष स्थापयितुं कैमुतिकन्यायेन तच्चरित्रश्रोतृणामपि मोक्षादप्यधिकफलां भक्ति फलत्वेनाह य एतदिति, एतत् पूतनामोक्ष कृष्णस्यार्भक बाल्यसम्बन्धि चरित्रमद्भुतं लौकिकोपपत्तिरहितं, अनिष्टार्थ मारणमिष्टजनकमिति वा निशम्य श्रद्धया युक्तो भवति, अमर्यो वा भवति, देवभावं प्राप्नोति, देवा हि सत्ये प्रतिष्ठिताः, सर्वथेदं सत्यमिति मन्यते, स गोविन्दे गतिं मोक्षं रतिं वा लभते, इदमपि 'विगीत'मिति केचित् ॥ ४४ ॥ १. रतिमित्यपि पाठः। इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्या श्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे द्वितीये तासकरवान्तर- प्रमाणप्रकरणे वीर्यापरनामधर्मनिरूपकद्वितीयाध्यायस्य स्कन्धादित. पाध्यायस्य विवरणम् । , , ·॥ तृतीयः स्कन्धादितः सप्तमोध्यायः ॥ ॥श्रीराजोवाच॥ येनयेनावतारेण भगवान् हरिरीश्वरः । करोति कर्णरस्यानि चरितानि च नः प्रभो ॥१॥ यच्द्रावतोपैत्यरतिवितृष्णा सत्वं च शुध्यत्यचिरेण पुंसः । भक्तिहरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥ पृतनासुपयःपानं भगवत्त्वाय यत् कृतम् । अलौकिकत्वज्ञानाय तत् पठे विनिरूपितम् ॥ १ ॥ ततोप्यलौक्ति लोके विशेपासक्तिबोधक्म् । सप्तमे त्रिविधं प्राह शकटोत्पाटनादिकम् ॥ २ ॥ उत्क्षेपणमवक्षेपः प्रसारणमितीर्यते । राजतानां तामसानां सात्त्विकानां च सद्महे ॥ ३ ॥ सुप्तं चित्तमथोल्लास्य त्यानयित्वा च लौकिकान् । स्वासक्तिसिद्धये प्रीत्या दुःखं च कृतवान् क्वचित् ॥ ४ ॥ यशो हि सर्वगं चेत् स्यात् स्वासत्तथैव च तद् भवेत् । यशोदानन्दयोरत्र निप्रपञ्चो विधीयते ॥ ५ ॥ आनुपनिकमन्येषां गोपानां सर्वदेहिनाम् । गोपीनामिति तत्राद्ये यशोदाया वितन्यते ॥ ६ ॥ पूर्वाध्याय आश्चर्योत्पादनेन प्रपञ्चविस्मृति कारयित्वा विशेपाकारेण यशोदायाः स्वासक्ति वक्तुं मतान्तरे प्रपञ्चविस्मृतिमात्रस्यैव पुरुषार्यवात् तदासक्तिं न वक्ष्यतीत्याशङ्कय राजा पृच्छति येनयेनेतित्रयेण, सर्व चरित्रं हितकृद् गुणकृच्च ततोधिकम् । तत्रापि स्नेहननकं तद् वक्तव्यमितिस्थितिः ॥ १ ॥ आदौ सर्वमेव चरिनं भगवतः सर्वोत्तममित्याह, येनयेन मत्स्यकर्मादिमध्ये यानियानि चरितानि करोति तानि नः कर्णरस्यानीतिसम्बन्धः, कृष्णावतारनरित्र एव कस्यचित् प्रीतिपक्षे तद्गतो भेदो द्वेपापरपर्यायः सिव्येदिति तनित्यमेतद् वक्तव्यं येनपावतारेण करोतीति, अवतारपरले लौकिक- बुद्धिर्भगवति भविष्यतीति तवानादरश्च वक्तव्यः, तदाह वीप्सया, वस्तुतस्तु भगवान् करोति, कृती प्रयोजनं हरिरिति, तथाविर्मार उपात्तिरीश्वर इति, इदानीन्तनानामस्माकं तथाभाग्यामावाद् दर्शना- भावेपि भादादिप्रमादात् कर्ण्यरस्यानि भवन्ति, लोक उपनिबन्धनाभावशङ्कापि नास्तीत्साह चरितानीति, उपनिषदं कृत्यं चरित्रं, चारात् महतां मुम्पादकम्मादप्युक्त, न इति श्रोतृणां सर्वेषां, प्रभो इतिपम्बोधन- मनःकरणहानार्थमन्यथाक्यने दण्डकरणे सामार्थं च ॥ १ ॥ यद्यपि माभिप्राये ज्ञातै सर्वमेन परित्रमतादृशगणननक भाति तथान्यापातनोपि यचरित्रं सदोपनितिपूर्वकं सर्वगुगदायकं माति ·२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुगोधिन्या [०३-५ अथान्पदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्धतम् । मानुपं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धतः ॥ ३ ॥ ॥ श्रीशुक उवाच ॥ कदाचिदौत्थानिककौतुकावे जन्मसंयोगे समयेतयोपिताम् । वादिनगीतद्विजमन्त्रवाचकैश्चकार सूनोरभिपेचनं सती ॥ ४ ॥ नन्दस्य पत्नी कृतमन्जनादिकं विप्रैः कृतस्वस्त्ययन सुपूजितः । अन्नाज्यवासःगभीष्टधेनुभिः सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनैः॥५॥ तद् वक्तव्यमित्याह यच्छृण्वत इति, यच्चरित्र भृण्वतः पुरुषस्य भगवचरित्रविषयिणी यारतिः सापैति माहाम्ये स्वोपकारे च ज्ञाते तथात्व, विशेपेण ससारविषयिणी तृष्णा चापैति ससारस्य बाधकले जाते, गुणदोपाभावरूपावेतो साधारणौ दोपाभावरूपौ वा, गुणानाह सत्व च शुध्यति, अचिरेण शीघ्रमेव, पुंसः स्वतन्त्रस्य, सत्त्वमन्त करण, शुध्यति कामक्रोधादिवासनारहित भवति, ज्ञानात्मन ससारातीतचरित्रे श्रुते यथा भगवतो मुखारविन्दे मैलोक्यवर्णन, विच भक्तिहरौ यथोलूखलन-वने, तत्पुरुषे भगवरसेवके सख्यं यथा यमलार्जुनमञ्जने, चकारात् तत्सेवकसेवकेपि, तदेव हार मनोहारि यथा भाति तथा वदेति प्रार्थना, यदि मन्पत इति, तादृश फलपस्य सिध्यत्विति यदि तव कृपा, यथाधिकारेण बोधने मनोहारि भवति, एव पञ्चविध चरित्र पृष्ट, तद् वक्ष्यति अमेण तृणावर्तवधादि, आश्चर्यरूपस्तृणावर्तवध इत्यरति- गच्छति, तृष्णा च ससारेण गच्छति, भगवति सर्वसत्त्वात् , अन्त करण देहेन्द्रियादिकमपि शुध्यति, भगवतो नामधौत्यादिश्रवणेन, उलूखल्बन्धने भक्तिर्यमलार्जुनभङ्गे सख्यमिति ॥ २ ॥ एतत्पञ्चविधात् पूर्वमपरमेक कृष्णासक्तिजनक साधारण्येन वक्तव्यमित्याहाथान्यदपीति, अथेति भिन्नप्रक्रमे, आदावेव वक्तव्य, अनन्तर शीघ्रमेव वक्तव्य, अन्यदपि यथा बाल्ये पूतनावध , तथापि बाल्ये यच्चरित्र, कृष्णस्येति, अव तारान्तरबाल्यचरित्र युदास , बाल्ये चरित्रसम्भवार्थ वा भगवतो नाम, तोकाचरित तोकेनाचरित, तोक उत्थानासमर्थ , तदप्यद्भुतमलौकिर, लोके हेतुकल्पनारहित, तत्रापि लौक्किमावेन कृतमित्याह मानुप लोकमासाद्येति, मनुष्यलोक भूमिं मानुपभाव चासाद्य स्वीकृत्य, तजाति शिशो ति. लीलामनुरुन्धतो जातिलीलामनतिक्रम्य यथा गोपालशिशो, तादृश पूतनावधतुल्यमेक वक्तव्यमिति 5 . " . , . प्रार्थना ॥ ३ ॥ शुकस्तादृशमेव शकटभङ्गरक्षण चरित्रमाह कदाचिदितिचतुर्दशमि सर्वेद्रियाणामन्त करणस्य च प्रीतिजनक, आदावुत्सवमाह कदाचिदिति, औत्यानिक कर्म निनमणात्मक "चतुर्थे मासि निष्कम" इति, तस्मिन्नेव दिवसे रोहिणीनक्षत्र, औत्यानिक कर्म कृत्वा तत्र कौतुकाविष्टे विते मात उत्सर्वन तत् कर्म कर्तव्यमिति विचिन्त्य तस्मिन् दिवसे जन्मक्षस्यापि योगे सति समवेताना योपिता सर्वस्त्रीणा मध्ये तूर्या दिवादिर्नानाविधीत स्त्रीकर्तृ पुस्पकर्तृकैश्च द्विजाना ब्राह्मणाना मन्त्रवाचकैः सह सूनो पुत्रस्याभि- पेचन करशस्थापनपूर्वक ब्राह्मणै क्रियमाण मन्त्रवत्प्रोक्षणरूप चार, मङ्गलस्नानादिक तु पूर्वमेव वृनमस्ति, प्रोक्षणमस्कारेभ्युदयो भाति, यत सा सती पतित्रता पत्पुस्तयेच्छेति, अन्यत्रोत्सवकरणामावार्थ वा ॥ ४ ॥ एव महोत्सवमुत्तया बारसविस्मरणार्थ पालाम्य पत्यके स्थापनमाह नन्दस्य पलीति, नन्दम्प पत्नी १ मित्येत्यपि पाठ । २'चाय विवरणम् । ३ चौर्यादीत्यादिरपि पाठ ।

·२७ - - , शो०६] सामसप्रमाणप्रकरणे स्फन्यादित सप्तमोध्यायः । औत्यानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान पूजयती ब्रजौकसः । नेवाशृणोद् वै रदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणायुदतिपत् ॥ ६॥ नन्हकार्यमाश्य करोति, अन्यथा तदभावे ज्ञातीना वैमनम्य स्यात् , अत कृतमन्जनादिक भगवन्त सञ्जात- निद्राक्ष शयनं कारितवतीतिसम्बन्ध , आदौ स्त्रीणामाकारण कृत्वा स्नानम्थानमलत्य नानाविधगीतैस्तेलेन नानाविधसुगन्धद्रव्यै स्नान कारयिताभरणानि परिधाप्य कस्तूरीगोरोचनादितिलक दत्वा धूपादिना चार्द्रता दूरीन्य सर्वाभरणभूपित विधाय तदनन्तर विभैः कृतस्वस्त्ययनं कृत रक्षाबन्धनादिक यस्य तादृश, तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो वहु दत्वा सन्तुष्टानामाशिष गृहीत्वा श्रान्ताभिनयने हते सञ्जातनिद्राक्षं मन्यमाना शयनं कारिताती, अन्नमोदन , आज्यं घृत, सइ माला, वासो वस्त्राणि, अभीष्टं प्रार्थित, धेनपश्च, ते सरेव पूनिता ब्राह्मणा , तेषां ब्राह्मणाना ज्ञानशक्तिपट्कोचार्थ सजातनिद्राक्षता, अन्यथाशियो न प्रयुञ्जीरन् , शनैरिति, यथा निद्राभो न भाति तथा हस्तलापन, ब्राह्मणाना प्रीतिश्चतुर्विधा भाति, आदौ सान्य- भोजनेन, पश्चाद वनै, उभाभ्या स्वय पूर्णा मृत्वैहिक यापदपेक्षित तत् प्रार्थयन्ति, ततो वेदिकर्मसिद्ध्यर्थ धेनवश्च, एवं चतुर्भि पूनिता , रौकिाग्व्यापनार्थ माल्या च, पूजिता अन्त करणपूर्वक स्वस्त्ययन कुर्वन्ति, तेपा यथा परमार्थपर्वदृष्टिस्तिरोहिता भवति तथा सम्यड् निद्रा ॥ ५ ॥ एव ने प्रसङ्गात् सर्वेषामेर बहि- मुखता जातत्याहौत्यानित्सुक्यपना इति, नालणार्थ निमीलने कृते भगरतो ज्ञानशक्तेनिमीलितत्वा- हौस्कियानल्य, अथापि प्रपञ्चात् पूर्वाध्यायाभ्या निरोधम्योक्तत्वान्नात्यन्त लौकिके यशोदाया बुद्धि किन्तु भगवत्सम्बन्धिगैरिके, तदाहौत्यानिके कर्मणि शोभार्थ यदौत्सुक्यमुत्सुकता लौकिकाभि- निवशस्त मनो यस्या इति, भगवत्सम्बन्धस्य गौणत्वात् प्राहम्य बलिष्ठत्वाद् भगवदशमपि परित्यन्य लौक्किसम्भावनार्थमभिमानवती च जातेत्याह मनस्विनीति, एव वाह्याभ्यन्तरभेदेन तम्या वहिर्मुखल जात, म्वकार्यमपि कृतवतीत्याह समागतान् पूनयतीति, ये लौकिकन्यवहारेण सम्पगागतास्तान् पूजयती (पूजयन्ती), मालाकुङ्कुमोपहारैर्वाला पुस्पा स्त्रियश्च सर्वे पूनिता इति पुल्लिङ्गनिर्देश , ते चेत् सन्नो भवेयु सर्वथा भग- वदीयास्तथापि न दोप स्यादिति तट्यावृत्त्यर्थमाह नजौकस इति, व्रज एव तामस ओकः स्थान येपामिति तामसभूयिष्ठ एव स्थिता न ता पदवीमारोढुमर्हन्ति, भगवास्तु निरोधार्थमव समागत इति लौकिक- प्रकारेणेर प्रपञ्चविस्मरणपूर्वकं म्वासक्ति करिष्यन् रोदन कृतवान् मदीया अप्येव बहिर्मुखा जायन्त इति च ज्ञापयितु, कल्पान्तरे ज्ञानशक्तितिरोभाव तस्मिम् शकटे दैत्य कश्चिदाविष्ट स नेतु समागत इति तन्निवृत्त्यर्थ रोदन शक्टाक्षेपश्चेत्याहुँ , अत एव ब्रह्माण्डपुराणे “ शकटासुरखण्डन " इतिभगवन्नाम, अत्र तु शकटमान तद्धर्माभिनिवेशो वा, साधारणधर्मागा परित्यागासम्भवात् , एव सर्वभावेन बहिर्मुखले भगरता प्रबोध्यमानापि प्रकार न गृहीतवतीत्याह नैवाशृणोदिति, एवकारेण श्रवणसम्भावनापि निवारिता, ननु श्रुबैर कार्यव्यग्रोपक्षा कृतपनीति कथ न कल्प्यते तत्राह वै निश्चयेन, अन्यथा चित्तमर्धमप्यत्रागन भवेत् तदाधिकरोदनेनापि समागच्छेत् , अतस्तन्निषेध एव, सुतस्य रुदित श्रुत न विलम्ब सम्पादयति, तत्रापि सा महता कप्टेन प्राप्तपुत्रा, अश्रपणे वा हेतु पूर्वोक्तन्यायेन वहिर्मुखेति, तदा भगवान् रोदनमात्रेण कार्यासिद्धिं ज्ञाला रुदने स्तनार्थी सन् चरगावूर्ध्वमुदक्षिपत् , यथा वालकाश्चरणावूलघर्षणेन प्रसारयन्ति, वाक्यापेक्षया कृते प्रबलत्वात् तथाकरण, अनेन भगवान् मनसैर निरोध कथ न कृतवानिति परिहृत, १ अत एव नागरोत्सवे छचन गृहविशेप धूपोपचार, । २ श्रीधरादय ।

·२८ - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुसोधिन्या [श्रो०७ अधाशयानस्य शिशोरथीनामवालमृदिहत व्यवर्तत । विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं व्यत्यस्तवाक्षविभिन्नकूपरम् ॥ ७ ॥ केवलक्रियाया क्रियाबुद्धि स्यात् , शकटभड्नेप्यस्टिकारित्व न स्यात् , एव कृते लानुपगिक जातमिति न क्लिष्ट, पूर्व रोदन यशोदाया बहिर्मुखत्वज्ञापनायान्यथा मनसैव कथ न कुर्यात् । अय च निरोध स्वार्थ, अन्यथा पञ्चाना परार्थानामग्रे वक्ष्यमाणत्वात् पञ्चपर्वाविद्या तनैन नाश्यत इति व्यर्थमेतत् स्यात्, तच्च स्वप्रयोजन स्तनार्थिव, स्वार्थमुत्पनस्य स्वनियोगावश्यात्वज्ञापनाय स्तनमेवापेक्षते न तु पान, तदने वक्ष्यति स्वयमेव "नाह भक्षितमा निति मृत्प्रसङ्गे, अत पूतनास्तनपानसमये यावन्तो बालास्तद्भक्षिता अत्र समा- गतास्तेपामन्नार्थमवश्य स्तनापेक्षा, दुष्टत्व पूतनासम्बन्धित्रोधेनैर नाशित, तान् स्वसमानत्वेन सम्पादयितु स्वभोग्यगोपिकादर्शनदोपाभावार्थ तानेव तासु समारोपयितु जान चोपदेष्टु प्रथम स्वकीयमेव सर्वथा निर्दष्ट तेभ्यो ददाति, ते च बहव पीडिता भान्ति, अत स्तनेर्थित्व, भक्त्यैव तेपा निस्तारो जात इति ख्यापयितु चरणयोर्ध्या- पार उक्त , अवतारविपयिणी भक्तिरतिपृष्टेति ज्ञापयितु द्विवचनम् ॥६॥ एव कृते यज् जात तदाहाधाशयान- स्येति, अधस्तादवलम्मे शम्टस्य पृष्ठभागाध पल्यके शायितो भगवाञ् छायार्थ, यदि निरोधो नाङ्गीरियते तर्हि भवत्कृता छायापि मास्त्विति ज्ञापयितु शकटाक्षेप इतिज्ञापयत्यधःशयानस्येति, शिशोरित्युत्थाना- समर्थस्य, तथाबुद्धि. सम्पादितेति ना यथा करण, भगवतो भिन्नतया सम्बन्धित्वेन निरूपण चरणस्यैव माहात्म्यज्ञापनार्थ, अनः शक्ट, अल्पकमवालमृघिहत सद् व्यवर्तत विपरीततया पतिन, तद्गताना कार्याणा नाशस्वग्रे वश्यते, सकार्यस्यानसो भङ्गो जात , पूतनाया तु भगवत ओष्ठद्वयसम्बन्धो हस्त द्वयसम्बन्धश्च जात इति तदपेक्षयाधिकमाहात्म्यज्ञापनार्थमन्पमम्बन्धो वक्तव्य अत एव विचारक्रमेणैतानि चरित्राणि गृहीतानि, तदुक्त द्वितीयस्यन्धविवरणे, अत्यन्तमल्पावल्रको प्रवालापेक्षयापि मृदू, अल्पको वा प्रवालो नूतनानपत्रमत्यारक्त तदपेसयापि मृदु भगवच्चरणारविन्द तथैवारक्तमूर्ध्वरेखायुक्त च, तादृशानिया- मघ्रिणा वा हतमल्प ताडित सच् चल्नेप्ययोग्य विपरीततया पतित, मारणसमये चरणस्य महत्त्व नात भविष्यतीतिशङ्काव्युदासाय प्रवालतुल्यतया वर्णित, मृदुत्वमाने दृष्टान्तो मा भवत्वित्याकृतावपि समानमिति वक्तुमररता निरूपिता, तूदपेक्षयापि मृटुत्ववयन शहटादे. प्रत्युत सुखजनकमिति ज्ञापयितु "पदा शुकोए- वृत्त" इतिविचार एकमेव पद गृहीतमा तु चरणावित्युक्त, समासे सन्दिग्धत्वात् करणतैकस्यैर युक्तेत्यद्भिणा हतमितिसमास , अतोवस्थासाधनवैपरीत्य कायें निरूपित, भारानान्तमनो पारयितु न शस्यमिति ख्यापयितु विशेषणद्वयमाह वाह्याभ्यन्तरभेदेन विध्वस्तेति, विशेपेण ध्वस्तान्यध पतितानि नाना- विधरसयुक्तानि घृतमधुगुडदधिनग्नीतादियुक्तानि कुप्यभाजनानि चर्मणा निर्मितानि रसस्थापनार्थ, उप्यानि तस्मिन् दशे प्रसिद्धानि, अनेन तेषा स्थापनमपि भगवतो न सम्मत सर्वनिर्धभगवत एव विद्यमानत्वात् ,भाजनपदेन तान्येव व्यवहारपात्राणीति ज्ञापित, एव शकस्थिताना सर्वेषामध पात उक्त , न हि भगवदुपरि रसा-तर स्थातु शक्नोति, अतो भक्तरल्पांशेनापि ते सर्वे निराहता , भिन्नरसपान् स्थित स्वरूपतोपि नष्ट इत्याह व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नवरमिति, व्यत्यस्ते इतस्तत पतिते चक्रे तन्मये स्थितोक्षोपि लोहमय इतस्तत पतितो यम्य विशेषेण भिन्न कूपरमग्रिममागो रम्बो यस्य, व्यत्यस्तचक्राक्ष च तद् विभिन्नकूबरं च, ससारकालचा उभयमशाहकश्याहङ्कारो विरोपेणात्यन्तमस्त गतो भाति, भक्त्येकदेशेनापि नित्याशते महत्त्वात् १. स्याल्पासादिपाठोपि नतीय । २ भायुहरतीतियोक। .

·नन्दः, जाताः, लो०८.१०.] तामसप्रमाणप्रकरणे.स्कन्धादितः सप्तमोध्यायः । २९ दृष्ट्वा यशोदाममुखा व्रजस्त्रिय औत्थानिक कर्मणि याः समागताः । नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुलाः कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥ ८॥ ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान् गोपीश्च बालकाः । रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन संशयः ॥ ९॥ न ते श्रदधिरे गोपा वालभापितमप्युत । अप्रमेयं वलं तस्य पालकस्य न ते चिदुः॥१०॥ तथात्वमुचितमेव, कूवरमुच्चस्थानमप्यस्तीति कूबरं तद् विशेषेण कालात्मकेन भिन्नं भवत्येव, स्वभावत उच्चा अपि भगवद्विरुद्धधर्मा भक्त्यंशेन नश्यन्तीति, अनेन भगवांस्तद्गृहमेव दूरीकृतवानित्युक्तम् ॥ ७ ॥ तदा लौकिकनाशात् तन्नाशद्वारा तत्कर्तरि भगवत्यभिनिविष्टा इति वक्तुं प्रथमतस्सर्वेषां तन्नाशचित्तत्वमाह दृष्टुति, दूरे पतितमन एव दृष्ट्वा न तु भगवन्तं तत्सम्बन्धं वा, स्त्रीषु यशोदा मुख्या पुरुषेषु गोपिकानां ज्ञानं भविष्यतीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह ब्रजस्त्रिय इति, तथापि " मुख्य कार्य- सम्प्रत्यय" इतिन्यायेन गोपिका एव व्रजस्त्रियो भविष्यन्तीत्याशङ्कयाहौत्थानिक कर्मणि याः समागता इति, यशोदायाः साधारण्ये प्रवेशान्मुख्या अपि साधारण एवाभिनिविष्टा नन्दादयोप्यौत्थानिक कर्मेति कृत्वा गृह एव स्थिताः, अन्यतोपि समागता अन्ये चकारेणोक्ताः, स्त्रीणामपेक्षयाद्भुतदर्शनेनाकुला किं जातं किं भविष्यतीति शकटपाते सर्वे हेतुं विचारयन्तीत्याह कथमिति, स्वयमेव वलीवर्दाथा- घातव्यतिरेकेणैव वै निश्चयेन स्वयमेव शकटं विपर्यगात् विपर्ययं प्राप्तवद् विपरीततया परितश्च भिन्न- तया शकलतश्यागाद् कथं तावरे पतितमित्यर्थः ॥ ८ ॥ भगवत्यत्यन्तमसम्भावना तेनान्योक्तेपि निमिते तेषां विश्वासो न जात इत्याह द्वाभ्यामूचुरिति, ननु विपरीतभावनायुक्तेभ्यो न वक्तव्य- मितिसिद्धान्तात् कथमुक्तवन्त इत्याशङ्कयाह वालका इति, ज्ञानवन्तोपि विवेकरहिताः परस्व- भावाधिकारादिकं न विचारितवन्तः, तर्हि कथं ज्ञानवत्त्वमित्याशङ्कय तेषां श्रोतॄणां विपरीतज्ञानं स्वभावदोपश्च नास्तीत्याहाव्यवसितमतीन् गोपान् गोपीश्चेति, न व्यवसिता निश्चयं प्राप्ता मति- येपा, उपायान्वेषणपरा एव न तु विपरीततया किञ्चिनिश्चितवन्तस्तथा सति न वक्तव्याः स्युः, गोपा गोप्य इति स्वभावतो दोपाभावो गोरक्षणधर्मपातित्रत्यधर्मश्योक्तः, चकारात् तादृशा एव ब्राह्मणाः, अन्येपि, उपायान्वेपणेष्टेनापि वक्तव्यमित्यनेन बालकेन रुदतैतदनः पादेन क्षिप्तं नास्त्यत्र संशयः, न हि दृष्टेनुपपन्न नाम व्याघातात् , दृष्टानुसारिण्येव कल्पना च कर्तव्या, अतः संशयाभाव इति घालाभिप्रायः, रोदनं निमित्तमिति नास्यापि दोपः, कर्तृकरणयोरसम्भावनया नाङ्गीकृतवन्तः ॥ ९ ॥ प्रत्यक्षमेतत् प्रत्यक्ष. मूलकं च वास्यं तर्कविरुद्ध नाङ्गीकर्तव्यमिति, तदाह न ते श्रदधिरे गोपा इति, गोप्यस्तु मध्यस्था जाताः, त इति बहिर्मुखाः, ज्ञानं तु जातं, अत्यन्तासत्यप्यथे शब्दान् ज्ञानोत्पत्तिमम्भवात् , अतो ज्ञातपन्नो न तु श्रद्दधिरे, यतो गोपा अलौकिक्षानरहिताः, हेत्वन्तरमप्याह बालभापितमप्युतेति, वाला भ्रमाद- दृष्टमपि वदन्ति, भूतादिना तया कृते शितोपि पाटोन्ययासिद्धः करणत्वेन ज्ञात इति, वालास्तु भगवत्परा भागवत्सामर्थ्य भूताद्यमावं च दृष्टवन्तः, अन्यैस्तु तद्दर्शनामावान् स्वप्रतीतिसिद्धमेवाङ्गीमियत इति, अश्रद्धायां हेतुमाहाप्रमेयमिति, वालकस्य वलं न ते विदुः, यद्यपि वलं न प्रत्यक्ष तथापि कार्यशानुमीयते, स्वस्मिन् कार्यकरणमावस्य प्रत्यक्षमिवान् , यद्ययं बलिष्ठः स्यात् स्वयमप्यन्तन उत्तिष्ठन कार्यान्तरं या - ·३० . श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुमोधिन्या [शो० ११-१३० रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता । कृतस्वस्त्ययनं विषैः सूक्तैः स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥ पूर्ववत् स्थापित गोपैलिभिः सपरिच्छदम् । विमा हुत्वार्चयाञ्चकुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभिः ॥ १२॥ येसूयान्तदम्भेयाहिंसामानविवर्जिताः ॥ न तेपा सत्यशीलानामाशिपो विफलाः कृताः ॥ १३ ॥ कुर्याद् रोदन च न कुर्यात् , अतो नैयायकवदिदानीन्तनमीमासकवद् वा भ्रान्ता वल न विदुरित्यर्थ , तत्र हेतुरप्रमेयमिति, न तेपा दोषो नापि तस्य, किन्तु तस्य बालकस्य वलमेवाममेयं प्रमातुमयोग्य मलौकिका स्तु ये भावा न तास्तकेंग योनये"दिति तु न तेपा बुद्धि , अलौकिकत्वनिश्चयाभावात् सन्देहस्त्वनेन जात , निज्ञासोत्पादिका तु पूतना, वसुदेववास्यपूतने च सन्देहोत्पादिके, यद्यपि बालका अलौकिक जानन्तीत्यपि न जानन्ति तथापि मुख्येनैव चरितार्थत्वादेकमेवोक्तम् ॥ १० ॥ ततोत्यन्तमविचार्य लौकिक एव प्रवृत्त इत्याह रुदन्तमित्यादिसप्तभि , चतुष्टयमत्र कर्तव्यमुत्पातोयमिति रोदनप्रतीकारो ग्रहकृतोपद्रवस्य बालकानिष्टस्य निवृत्ति शफस्थापन शकसम्बन्ध्युत्पातपरिहारश्च, वस्तुतस्तु द्वयमेन वर्तव्य रोदनप्रतिकार शकरस्थापन च,तथा सति लौक्किबुढिा भविष्यतीति तन्निवृत्त्यर्थ भगवदिच्छ्योत्पनभ्रमस्य वर्णन भगवचरित्रत्वाय, तत्रादौ भगवद्विषयक द्वयमाह, तेपामज्ञानस्थापनार्थ भग्नेपि शक रोदन, ग्रहसम्भावनायामपि सुतत्वाद् महण, यशोदेति लौकिकबुद्धिनिपुणेति ग्रहशङ्कासम्भावना, कश्चिद् बारग्रहादिस्तत्र प्रविष्टो रोदन कारयतीतिसम्भावना, अत शीघ्र स्तन न दत्तवती किन्त्वभिर्बाह्मणे कृत स्वस्त्ययन यस्य रक्षाबन्धनाभिमन्त्रादिक स्वस्त्ययन सुटूक्त येषा वचन प्रमाणमस्ते रक्षा कृत्वा तद्तदोपादर्शनात् सुप्छूक्तवन्त , तत स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥ एव भगवति द्वयमुक्त्वा शक द्वयमाह पडिर्भगवद्गुणैरेवानिटनिवृत्ते , पूर्ववदिति, यथा तत्यानस सस्थान पूर्वमासीद् यथा वा कुप्यस्थितिस्तदाह पूर्ववदेव गोपै स्थापितमिति, बलिभिरिति तस्य महत्त्वमुक्त, परिच्छदादिसहित, तस्य परितो भागा एव परिच्छदाः, अथवा पूजार्थ परिच्छद वा सम्पादितवन्त , तादृश शक मेव शकगधिष्ठात्री देवता तत्रावाह्य विप्रास्तदभिज्ञा विशेषेण रिक्त पूरणसमर्था , प्रथमतोनिष्टनिवृत्त्यर्थ सामान्यतो होम कृत्वान्येन व्याहृतिभि सर्वत्र निवृत्ते सामान्यहोम पश्चात् तच्छकत्मर्चयाश्चकुर्दधिमिश्रिता अक्षतास्तस्य परित स्थापिता कुङ्कुमाक्षता इव कुशसहितानि प्रोक्षण जानि च, ब्राह्मणै नियमाण समन्त्रकमेव भवति ॥ १२ ॥ एव सामान्यत उभयो प्रतीकार उक्त , यशोदाप्रेरणयेवैतदुभय जात, नन्दस्तु विशेषाकारेण द्वयमेकत्र स्थापयित्वा शान्ति कृतवानित्याह येस्यावृतेति चतुर्भि , नन्दस्यादौ ब्राह्मणेषु वैशिष्टयबुद्धिस्तत शक समारोप्याभिषेकस्तत स्वस्तिवाचनादिपूर्वक होमो दान च, एव कृतस्य वैयर्थ्याभावसाधन च पञ्चमे वक्ष्यति, तत्रादौ ब्राह्मणेषु महत्त्वबुद्धिर्जातत्याह य इति, ब्राह्मणे चलोकिती बुद्धिस्तद्वाक्याद् भगवत्यप्यग्रे भविष्यतीति सूचित, नागा स्वभारत उत्तमा अविकृतनावरूपा दोपपदकेन तु ते प्राकृता भान्ति, भगति तु पड् गुणा अधिका, निर्दुष्टो ब्राह्मणो धर्मी भगवाश्चैक स्तुरयोषा, अतो यथा भगरद्विचारित सत्यमेव भवति तया ब्राह्मणोकमपि सत्य भाति न तु सर्वेषा पूविरोधिः तत्र यामणेषु पड् दोपास्तत्सामर्थ्यप्रतिबन्धकास्तद्रहितास्तु निर्दष्टास्तान् दोषान् वर्ननाथ गणयति, कामोपलोभा दोपा भप्यास्थाविषयभेदेनैव दोपा भान्तीति ते न गणिता , तन्कार्यभूता एवं , , ·श्रो० १४-१७.] तामसप्रमाणप्रकरणे सन्धादितः सप्तमोभ्यायः। ३१ इति पालकमानीय सामर्पजुरुषाकृतः ॥ जलैः पवित्रौपधिभिरभिपिच्य द्विजोत्तमैः ॥१४॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोपः समाहितः । हुला चानि विनातिभ्यः पादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥ गावः सर्वगुणोपेता वासःसरुवममालिनीः ।। आत्मनाभ्युदयार्थाय मादात् ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥ विमा मन्त्रविदो युक्तास्तैः मोक्तास्तथाशिपः ।। ता नि:फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७ ॥ सर्वावस्थाम सर्व विषया ये दोषास्ते दोपा इति पड़ गण्यन्ते, असूया मुख्यो दोषः, अदुष्टे दोपारोपणात् , अयं बाह्यविषयको दोपः, अनृतं वाचनिको मिथ्याभाषणरूपः, दम्भः परस्य स्वोत्कर्षख्यापकचेष्टादिः, "निमित्ताभावे तु नैमित्तिकामाव"श्चेत् तदा दम्भः ईर्ष्या परगुणानामसहनेन दोपचिन्तनं मानसं, ततो हिंसा मारणं, तस्मिन्नपि सम्पन्ने मानोभिमानः, एवमेकेनैव त्रिदोषेण प्राणी नष्टो भवति किम्पुनद्वयेन ? असूयानृते दम्भहिंसे ईर्ष्यामानौ वाक्कायमनसामेत एव दोपाः, एतद्विवर्जिताश्चेत् तेपामाशिपो न विफलाः कृता भवन्ति, विफलकरिस्तु निवृत्ता इति, ननु प्रकृतिसम्बन्धो वर्तत इति कायबामनोदोपनिवृत्तावपि स्वभावदोपस्य विद्यमानत्वात् कथं निर्दुष्टतेत्याशङ्कयाह सत्यशीलानामिति, सत्यमेव शीलं स्वाभाविको धर्मो येषां, यद् भगवतः सत्यरूपमुक्तं तदेव तेषां स्वभावः सत्यतादिः, एतादृशा ब्राह्मणा ब्रह्मविदः, तेपामिति पुनरनुसन्धानं वास्यसमये दोपाभावयत्त्वज्ञापनार्थम् ।। १३ ॥ अत उत्पातेषु सत्स्वपि तेषां वाक्यान्निमृता भविष्यन्तीति ज्ञात्वा बालकं शकटे समारोप्याभिषेकं कारितवानित्याहेतीति, सयं यशोदा हस्ताद् गृहीत्वा तत्र शक्टनिकटे समानीय वेदत्रयविद्भिाह्मणैः सामर्यजुस्त्रिविधैरपि मन्त्रैरुषाकृतैरुप समीप आसमन्तात् कृतै- मन्त्रैरलौकिकन्वेनोत्पादितनलैः पवित्रा औपधयो येषु शतावर्यादयस्तादृशैः, पवित्रैरनुपहतैलरभिपिच्य स्नानं कारयित्वा मानयित्वा च ॥ १४ ॥ ततो भगवन्तमलङ्कृत्य स्वस्तिपुण्याहवाचनादिकं कारयित्वा स्वयं नन्दगोप उपविश्य स्वयमपि समाहितः सावधानो भूत्वा ब्राह्मणसनिधाने होमं कृत्वा ब्राह्मणानावपि होमं कृतास्तदाह द्विजातिभ्यः प्रादादन मिति, महागुणं बहुव्यञ्जनसहित भोजितवानित्यर्थः ॥ १५ ॥ तदा दक्षिणा गावः सर्वगुणोपेता बहुदोग्ध्यः सुन्दर्यः साध्व्यश्च, गवामलङ्कारार्थ वासः सड् माला रुक्ममयाः सुवर्णमय्यो मालाश्व, सर्वालङ्करणयुक्ता गावो दत्ता इत्यर्थः, प्रयोजनमाहात्मजाभ्युदयार्थायेति, आत्मजस्य भगवतोभ्युदयोभिवृद्धिः स एव तत्यार्थः प्रयोजनं, अपमर्थशब्दोर्थान्तरव्युदासार्थः, ते चान्वयुञ्जत, अनु पश्चात् प्राप्त्यनन्तरमाशिपोयुञ्जत योजितवन्तः, न केवलमुक्तवन्तः ॥ १६ ॥ ननु कथमेवं ज्ञायते तत्राह विमा इति, प्रथमतो विपा विशेषेण पूरका निर्दुष्टास्तदैव तेषां विशेषपूरकत्वं भवति, तत्रापि मन्त्रविद ऋषयस्तत्रापि युक्ताः सत्कर्मकर्तारः, एवं गुणत्रययुक्तैर्या आशिपः प्रोक्तास्ताः कदाचिदपि निष्फला न भविष्यन्ति, स्फुटं सत्यं, अतस्तैोजनं युक्तमेव ॥ १७ ॥ एवमेकं चरित्रं यशोदानन्दयोः भगवत्परतासाधक निरूप्य पृष्टानां पञ्चानां मध्ये प्रथमस्योत्तरलेनोपा- ख्यानमारभत एकदेत्यष्टादशभिः । .

·३० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० ११-१३. . रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता । कृतस्वस्त्ययनं विप्रैः मुक्तैः सनमपाययत् ॥ ११ ॥ पूर्ववत् स्थापितं गोपैलिभिः सपरिच्छदम् । वित्रा हुत्वार्चयाञ्चक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभिः ।। १२॥ येसूयातदम्भेयाहिंसामानविवर्जिताः॥ न तेषां सत्यशीलानामाशिपो विफलाः कृताः ॥ १३ ॥ कुर्याद् रोदनं च न कुर्यात् , अतो नैयायकवदिदानीन्तनमीमांसकवद् वा भ्रान्ता वलं न विदुरित्ययः, तत्र हेतुरममेयमिति, न तेपां दोपो नापि तस्य, किन्तु तस्य वालकस्य क्लमेवाप्रमेयं प्रमातुमयोग्य मलौकिका- स्तु ये भाया न तांस्तकेंग योजये"दिति तु न तेषां बुद्धिः, अलौकिकत्वनिश्चयाभावात् सन्देहस्त्वनेन जातः, निज्ञासोत्पादिका तु पूतना, वप्नुदेववाश्यपूतने च सन्देहोत्पादिकै, यद्यपि बालका अलौकि जानन्तीत्यपि न जानन्ति तयापि मुख्येनैव चरितार्थवादेकमेवोक्तम् ॥ १० ॥ ततोत्यन्तमविचार्य लौकिक एव प्रवृत्त इत्याह रुदन्तमित्यादिसप्तभिः, चतुष्टयमत्र पर्नव्यमुत्पातोयमिति रोदनप्रतीकारो ग्रहनोपद्रवस्य बालकानिष्टस्य निवृत्तिः शमःस्थापनं शरुटसम्बन्ध्युलातपरिहारश्य, वस्तुतस्तु द्वयमेव कर्तव्यं रोदनप्रतिकारः शरुटस्थापन च,तया सतिलौकिकवुद्धिढा भविष्यतीति तन्निमृत्यथै भगरदिच्छयोत्पन्नभ्रमस्य वर्णनं भगवचरित्रत्वाय, तगादी भगवद्विपयांद्वयमाह, तेषामनानस्थापनार्थ भन्नेपि शकटे रोदनं, ग्रहसम्भावनायामपि मुतत्वाद् महणं, यशोदेति लौकिकयुद्धिनिपुणति ग्रहशाकासम्भावना, कश्चिद् बालप्रहादिस्तत्र प्रविष्टो रोदनं फारयतीतिमम्भाना, अतः शीघ्रं मनं न दत्तपती किन्त्वभितामणः कृतं स्वस्त्ययनं यस्य रक्षाबन्धनाभिमन्त्रादिक मस्त्ययनं सक्तं येषां पननं प्रमाणमतरने रसा या तहतदोषादर्शनात् सुष्टुतान्तः, ततः स्तनमपाययन् ॥ ११ ॥ एवं भगति हयगुरत्या शकटे द्वयमाह पर्भिगवद्गैरवानिष्टनिवृत्तः, पूर्वदिति, यथा तस्यानगः संस्थानं पूनामीद यथा वा युप्पस्थितिस्तदाह पूर्वदेव गोप: स्यापितमिति, यलिभिरिति तम्य महत्त्वमुच, परिन्उदादिमहितं, तस्य परितो भागा ए। परिच्छदा, अथरा पूनार्थ परिन्द या सम्पादितान्तः, तादृशं शरमेव शम्याधिष्ठात्री देवता तमाशाब मिास्नदमिता विरंग जि.- पूरणगमर्थाः, प्रथमतोनिष्ट निवृत्यर्थं सामान्यनो होमें एल्यान्येन व्यादतिभिः मात्र निरो गामान्य रोमः पधात् तच्उफटमर्चयाशार्दपिमिश्रिता असतारतम्य परितः स्थापिताः गुदमासना इन कुशमहिनानि प्रोग- जानिन, मामः नियमाणं ममन्त्रागा भानि ॥ १२ ॥ ए मामान्यन उभयोः प्रकार : यशोदापरणयीतामयं जातं, नन्मनु पिाकारेग हयगेकर म्यारपिया शान्ति तानियाद येग्पान्नेनि. चाभिः, नन्दम्यादी प्रामगेपु पशिष्ट प्रमुदितः शकंटे समारोप्यामिरेकस्ता पालिसानाशिक रामो यानं ग, एगृतस्प येगामारमाधनं गपशम यस्यनि, तत्रादौ प्रायनेषु महामुदिनीगाह य इनि, माग पोति पुद्धिमाया मारल्यायो भपियनीनि मुनि, ग्रामगाः नापत उगमा प्रतिमा दोपदोन रोप्रारना मान्नि, मानि नु पट् गुगा भविता, निधो मानगो पी मा. स्तन्यो या, अनो गया भारदिपालि पर माति तथा प्रामगोपनि मानि Timil पूर्णपिरोधि, नत्र ग्राम पर दोगमापर्णनिधारारिता नियमान दोलान बनाय गोपनि, पामारमा दो मामालिनी दोष माननिय न मानता, भूगर ·शो०२०-२२] तामसप्रमाणप्रारणे स्कन्धारित सप्तमोध्याय. । दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कसभृत्यः प्रणोदितः ॥ चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥ गोकुलं सर्वमावृण्वन मुणश्चक्षपि रेणुभिः।। पूरयन् सुमहानोर शब्देन प्रदिशो दिशः ॥ २१ ॥ मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसातम् ।। सुत यशोदा नापश्यत् स्वय न्यस्तवती यतः ॥ २२ ॥ दध्यौ ध्यातवती, सर्वानिष्टनिवृत्त्यर्थ महापुरुष एपायमिति वा ध्याताती जगता ब्रह्माण्डकोटीनामपि मध्ये स्वामिन, अय सर्वनगता महापुरुप इति, सतीतिपदाद् गुरत्वेन पुरुपान्तर जाला व्रतक्षतिभयभीतेव परमपुरुप सर्वेषामेव भार ज्ञातवती, आसमन्ताद् द याविति भवत्यय न वेति ध्यान प्रतीत्यर्थ, ततो भगवन्त जाला तम्य परिचर्यार्थ म्नानाटिकर्मस्वास, तत्तत्कार्याणि कर्तुमारब्धवतीत्यर्थ , अन्यथा क्षगवियोगे प्राणा एव गच्छेयु , समागतम्नु मोहयिप्पतीति न काप्यनुपपत्ति , रानफलमानुपङ्गिक ज्ञानमिति च, अज्ञानाद् वा जगतो भर्तार भगवन्न ध्यात्या गृहर्मसु गतेति, उभयोराद्य साधीयान् ॥१९॥ एव मातरि निर्गताया तृणावर्त समागत इत्याह, दैत्य इति जात्यैर दूर उक्तो नाम्नैव तृणावर्त इतिमाहात्म्य मप्रतीकारे हेतु , कसभृत्य इत्यवश्यानिष्टकर्तृवनापक, प्रगोदित इति तेनैव कंसेन प्रकर्षेण प्रेरित , एव चतुर्भिधर्मस्तस्य महत्त्वमुक्त तन्निराकरणे भगवन्माहात्म्यनापनार्थ, दैत्यत्वेन देवविरोधित्व नाम्ना महानरव भृत्यत्वेन स्वधर्मो वचन ततोप्यावश्यक, सत्त्वरजस्तमोगुणाना प्रत्येकसमुदायभेदेन विरोधित्व चोक्त त तृणवद् भगवान् निराकरिष्यतीति चतुर्विधपुरपार्थवाधक्त्वेनोक्तम्तादृश सर्वपञ्चनार्थ कृतिमवेप कृत्वा जहारेत्याह चम्चातस्वरूपेणेति, चक्रम्वरूपो वातश्चक्रवात , चक्रवाते म्वरूप यस्य, परितश्चक्रवातं कृत्वा वायुरायातीति भ्रममुत्पाद्य तत्सड्ग एव रसुदेह उपविष्ट भगवन्त निधिमिर जहार, ननु महत्त्वात् कथ जहारेत्याशझ्याहार्भक- मिति, वेगपशान्महावल स्वोपाम्यभगवद्गद् भगवन्त जहार, सहनवले उत्थातुमेव न शक्नुयात् , अत एव भग वानक्लिष्कर्मा ॥२०॥ तम्य तृणावर्तस्योपासितम यारूपस्य भगन्माहात्म्यमाह पञ्चभि , अविद्यारूपम्तेपामिति, अयोग्यतादर्शन हि हरेश्चादर्शन तत । सर्वाज्ञान तत स्वस्मिन् यशोदानंह एव च ॥ १ ॥ गोपिकाना तथा स्नेह पञ्चपर्वाणि लौक्किात् ॥ प्रथमतो ज्ञानं तत्कृत वक्तव्य, ज्ञानेशत्रय वेद्याश इद्रियाशोन्त करणाशश्चेति त्रयाणामपि तत्कृतदोष सम्बन्धमाह, स हि न तूष्णी जहार स्न्तुि गोकुल सर्वमारण्वन्नन्धकारेण वेष्टयन् , तमोगुणकार्यमेतत् , रजोगुणकार्यमाह मुष्णन् चक्षुपि रेणुभिरिति, सर्वेषा दृष्टि पासुभि कृत्वा हृता, देवतालात् सा दृष्टिस्तेन च गृहीता स पश्यति ते न पश्यन्तीति, न तु केवल तिरोहिता, अन्तःकरणे वैयङ्ग्य चोत्पादयतीत्याह पूरयन्निति, सुमहाघोर यथा भवति तथा शब्देन दश दिशः पूरयन् यथा कुसूले धान्य निर्वन्धेनापि पूर्यत एव यथा सदिक्षु भयमुत्पयेत तया शब्द परितवान् , आधिदैविकादित्रयस्यापि भयमुत्पादयितु पदत्रय सुमहाघोरमिति, प्रदिश इति प्रकृष्टा दिशो देवसम्बन्धिन्य , अनेन देवपक्षपातिनामेव भय न दैत्यपक्षपातिनामित्युक्तम् ॥ २१ ॥ ततो भगवद्दर्शनमाह मूहूर्तमिति, वहि स्थिताना गोकुलदर्शनमपि न जात, बहिर्मुखाना भगवदर्शन कथ भविष्यतीति वदन् दृष्टान्तपूर्वकमाह, मुहूर्त घटिकाद्वय, गोष्ट सर्वमेव गोकुल रजसा पामुना तपमा तमोरूपण सोननिततमसा वाहतमासीत् , ततोन्त स्थित भगवन्त यशोदापि नापश्यत्, सुतबुद्धिश्च जाता, ननु भगवदर्शन सर्वेषामेव दुर्लभ किमाश्चर्यं यशोदा नापश्यदिति तत्राह स्वय न्यस्तवती यतः, यत स्वयमेव तत्र न्यस्तवती स्थापितती, स्वस्थापित स्वय द्रद्युमुचितमेव तयाप्य- . . ५ ·३३ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो०१८-१९. एकदा रोहमारुढं लालयन्ती सुतं सती ॥ गरिमाणं शिशोर्बोहुँ न सेहे गिरिकूदवत् ।। १८ ॥ भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता ॥ महापुरुपमादध्यौ जगतामास कर्मसु ॥ १९ ॥ याचिकं कायिकं चोक्तं मानसं तूच्यतेधुना । अन्ययाज्ञानतः सर्व करोतीति भविष्यति ॥ १ ॥ लौकिकेनापि भावेन यावत् कृष्णैकतानता। तावन्नूतनकृत्यानि न करोति हरिः स्वयम् ॥ २ ॥ वर्षेण तु परावृत्तिर्धर्माणां भवतीति हि । अतो वर्षान्तरे कृत्यं तृणावर्तगतं कृतम् ॥ ३ ॥ देहबुद्धिर्भगवति निवृता चेन्निवर्तते । तत्पराणां देहमतिः सजातीयाविशेषतः ॥ ४ ॥ अष्टादश विद्यास्वपि भगवतो देहो नास्तीति ज्ञापयितुमेकदैव गुरुत्वं लघुवं चोच्यते, पूतनावधमारभ्य कसो जानाति गोकुले। हरिरस्ति जगद्वन्यो मम हन्तेति सर्वया ॥५॥ तमानेतुं तृणावर्त ततः प्रेषितवान् स्वयम् । त्रयो यत्यन्तबलिनः सर्वकार्यविचक्षणाः ॥ ६ ॥ तृणावर्तो वकः केशी तत्राप्याद्यो महान् स्मृतः । तृणवत् सकलं विश्वमावर्तयति सर्वथा ॥ ७ ॥ तृणावर्तस्ततः प्रोक्तस्तमादौ प्राहिणोत् ततः ॥ ७ ॥ भगवान् सर्वजः, तृणावर्त मथुरातः प्रवलितं ज्ञात्वा गुरुपदार्थ जनयतीति स्वयमेव गुरुर्जातः, तर यशोदाया गुरुत्वज्ञान भवत्विति तस्यास्ततो व्युदासार्थ च तस्या अङ्क उपविष्टः स्तनं पिबन्नेन गुरुर्जात- स्तद् भगरतः सहजं गुरुत्वं तदानीमाविर्भूतं, तद् गुरुत्वं यशोदा ज्ञातवतीत्याहैकदेति, कालविशेपस्तत्राजातो- निमित्तश्च, रोहमङ्कमारूदमारुह्योपविष्टं, स्वयमेव लालयन्ती कुन्तलानि प्रसारयन्ती मुखचुम्बनादिना भगवतो हास जनयन्ती जाता, मुते हि तत् कर्तव्यं, सतीति तस्यास्तयामाग्ये हेतुभूतो धर्म उक्तः, लौकिकमावेनैव स्नेहादि करोतीति तन्नित्यर्थ गुरौ नाते शिशोर्गरिमाणं वोढुं न सेहे न शक्ता, गिरि फूटबद् गिरिसमूर मिव यथा भूमिरप्यत्र पर्वतकोटीनां समुदायं न सहते, इयमप्यदितिराधिदेविकल्पापि न सेह इति वक्तुं दृष्टान्तः, अन्यथायुक्तो दृष्टान्नो नोक्तः स्यात्, ब्रमेण भगवान् गुरर्जात इति न तम्या भङ्गः ॥ १८ ॥ अत एव यावच्छश्यं गृहीत्वाशस्ये भूमौ म्यापितमानीत्याह भूमौ निघायेति, तं भगवन्त, भूमौ स्थापने हेतुभूतस्याविकम्य निधानमाह गोपीति, यद्यपि महती तथापि गोपमार्या, स्थापनानन्तरं मार स्मृता विस्मिता, ननु पुत्रगुरुतं मातुः मुखदं भवतीति कथं विम्मय इति चेत् तबाह भार- पीडितेति, भारेण पीटिना, अलौकिकोयं भारः पीडाननकवाद्, अतो विस्मिता, अग्ने भौतापि भविष्यतीति अमेग माहात्म्यज्ञानात्, तदा कि कर्नयमिति विनार्योपानशइत्या महापुरुष पुरपोगमं .

·मो०२०-२२.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः समोध्यायः । ३३ दैत्यो नान्ना तृणावर्तः कसभृत्यः प्रणोदितः ॥ चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥ गोकुलं सर्वमाऋग्वन मुणश्चक्षूपि रेणुभिः ।। पूरयन् मुमहाघोरं शब्देन प्रदिशो दिशः ॥ २१ ॥ मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसारतम् ॥ सुतं यशोदा नापश्यत् स्वयं न्यस्तवती यतः ॥ २२ ॥ दध्यौ ध्यातवती, सर्वानिष्टनिवृत्त्ययं महापुरुप एवायमिति वा ध्यातवती जगतां ब्रह्माण्डकोटीनामपि मध्ये स्वामिनं, अयं सर्वजगतां महापुरुष इति, सतीतिपदाद् गुरुत्वेन पुरुषान्तरं ज्ञात्वा प्रतक्षतिभयभीतेव परमपुरुपं सर्वेषामेव भर्तारं ज्ञातवती, आममन्ताद् दध्याविति भवत्ययं न वेति ध्यानं प्रतीत्यर्थ, ततो भगवन्तं ज्ञाला तस्य परिचर्यार्थ स्नानादिकर्मस्वास, तत्चत्कार्याणि कर्तुमारब्धवतीत्यर्थः, अन्यथा क्षगवियोगे प्राणा एव गच्छेयुः, समागतस्तु मोहयिष्यतीति न काप्यनुपपत्तिः, लालनफलमानुषङ्गिकं ज्ञानमिति च, अज्ञानाद् वा जातो भर्तारं भगवन्तं ध्याला गृहकर्मसु गतेति, उभयोराद्यः साधीयान् ॥१९॥ एवं मातरि निर्गतायां तृणावर्तः समागत इत्याह, दैत्य इति जात्यैव दूर उत्तो नाम्नैव तृणावर्त इतिमाहात्म्य- मप्रतीकारे हेतुः, कंसभृत्य इत्यवश्यानिष्टकर्तृत्वज्ञापर्फ, प्रमोदित इति तेनैव कंसेन प्रकर्षेण प्रेरितः, एवं चतुर्भिधर्मस्तस्य महत्लमुक्तं तन्निराकरणे भगवन्माहात्म्यज्ञापनार्थ, दैत्यत्वेन देवविरोधित्वं नाम्ना महाबलत्वं भृत्यत्वेन सधर्मो वचनं ततोप्यावश्यकं, सत्त्वरजस्तमोगुणानां प्रत्येकसमुदायभेदेन विरोधित्वं चोक्तं तं तृणवद् भगवान् निराकरिष्यतीति चतुर्विधपुरुषार्थवाधकन्वेनोक्तम्तादृशः सर्वपञ्चनार्थ कृत्रिमषं कृत्वा जहारेत्याह चक्रवातस्वरूपेणेति, चक्रस्वरूपो वातश्चक्रवातः, चक्रवाते स्वरूपं यस्य, परितश्चक्रवातं कृत्वा वायुरायातीति भ्रममुत्पाद्य तत्सड्ग एव लघुदेह उपविष्टं भगवन्तं निधिमिव जहार, ननु महत्त्वात् कथं नहारेत्याशक्याहार्भक- मिति, वेगवशान्महाबलः स्वोपाम्यभगवबलाद् भगवन्तं जहार, सहजबले उत्थातुमेव न शक्नुयात् , अत एव भग- वानक्लिष्टकर्मा ॥२०॥ तस्य तृणावर्तस्योपासितमायारूपस्य भगवन्माहात्म्यमाह पञ्चभिः, अविद्यारूपस्तेपामिति, अयोग्यतादर्शने हि हरेश्चादर्शनं ततः । साक्षानं ततः स्वस्मिन् यशोदास्नेह एव च ॥ १ ॥ गोपिकानां तथा स्नेहः पञ्चपर्वाणि लौकिकात् ॥ प्रथमतो ज्ञानं तत्कृतं वक्तव्यं, ज्ञानेशत्रयं वैद्यांश इन्द्रियांशोन्तःकरणांशश्चेति त्रयाणामपि तत्कृतदोष- सम्बन्धमाह, स हि न तूष्णीं जहार किन्तु गोकुलं सर्वमाण्वन्नन्धकारेण वेष्टयन् , तमोगुणकार्यमेतत् , रजोगुणकार्यमाह मुष्णन् चक्षुपि रेणुभिरिति, सर्वेषां दृष्टिः पांसुभिः कृत्वा हृता, देवतात्वात् सा दृष्टिस्तेन च गृहीता स पश्यति ते न पश्यन्तीति, न तु केवलं तिरोहिता, अन्तःकरणे वैयग्य चोत्पादयतीत्याह पूरयन्निति, सुमहाघोरं यथा भवति तथा शब्देन दश दिशः पूरयन् यथा कुसूले धान्यं निर्बन्धेनापि पूर्यत एवं यथा सर्वदिशु भयमुत्पयेत तया शब्दं पूरितवान् , आधिदैविकादित्रयस्यापि भयमुत्पादयितुं पदत्रयं सुमहाघोरमिति, प्रदिश इति प्रकृष्टा दिशो देवसम्बन्धिन्यः, अनेन देवपक्षपातिनामेव भयं न दैत्यपक्षपातिनामित्युक्तम् ॥ २१ ॥ ततो भगवदर्शनमाह मूहूर्तमिति, बहिःस्थितानां गोकुलदर्शनमपि न जातं, बहिर्मुखानां भगवदर्शनं कथं भविष्यतीति वदन् दृष्टान्तपूर्वकमाह, मुहूर्त घटिकाद्वयं, गोष्टं सर्वमेव गोकुलं रजसा पासुना तपसा तमोरूपेण रजोननिततमसा वाहतमासीत् , ततोन्तःस्थितं भगवन्तं यशोदापि नापश्यत्, सुतबुद्धिश्च जाता, ननु भगवदर्शनं सर्वेषामेव दुर्लभं किमाश्चर्यं यशोदा नापश्यदिति तबाह स्वयं न्यस्तवती यतः, यतः स्वयमेव तत्र न्यस्तवती स्थापितवती. स्वस्थापितं स्वयं प्रमचितमेव तयाप्य- ·३४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [को० २३-२६. नापश्यत् कश्चनात्मानं परं चापि विमोहितः ।। तृणावर्तविसृष्टाभिः शर्कराभिरुपद्रुतः ॥ २३ ॥ इति खरपवनचक्रपांशुवर्षे सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता ।। अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद् भुवि पतितामृतवत्सका यथा गौः॥२४॥ रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोश्रुपूर्णमुख्यः ।। रुरुदुरनुपलभ्य नन्दमूर्नु परन उपारतपांशुवर्पयेगे ॥ २५ ॥ तृणावर्तः शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् ।। कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६ ॥ दर्शनमाश्चर्य, यत इति सप्तम्यर्थे वा, स्वयं न्यस्तवतीति भ्रमाभावः ॥ २२ ॥ यथा भगवति विदिते सर्व विदितं भवत्येवं भगवत्यविदिते सर्वमेवाविदितं जातमित्याह नापश्यदिति, कोप्यात्मानं स्वदेहं परं परदेहं च नापश्यत् , चकाराद् घटपटादिकं च, शब्दादिनापि प्रतीतिर्न जातेत्याह विमोहित इति, विशेपेण मोहितः, विचाज्ञानकार्यमपि प्राप्तवानित्पाह, तृणावर्तेन विशेपेण सृष्टाभिः शर्कराभिर्विशेषेणोपद्रुतः पीडितः, तामसपीडैवाज्ञानकार्यम् ॥ २३ ॥ एवमज्ञानं सकार्य निरूप्य तदपगमार्थ यशोदाया गोपिकानां च भगवति प्रेमातिशयमाह भिन्नटत्तेन द्वाभ्यां, तत्र गोपिकायां भगवति पुत्रसेन स्नेहातिशयमाहेतीति, एवं तृणावर्तकृत उपद्रवे जात इत्येतावति सति, खरः पवनो यस्य चक्रस्य स खरपवनचक्रस्तुणा- वर्तस्तस्य पाशुवृष्टिभिः कृत्वा वर्षासु मार्गानिव सुतपदवीं पुत्रमार्गमितस्ततः पर्यटन्त्यप्यविलक्ष्य ध्वज- वज्राड्कुशाम्भोनचिहेरपि चिह्नितां भूमिमदृष्ट्वा माता सर्वथा स्नेहाधिकरणं कचिद् भगवानात्मानं विहाय गत इति भगवतः कृपोत्पादनार्थमतिकरुग यथा भवति तथानुस्मरन्त्यशोवदात्मानं शोचितवत्यकृतार्थाह- मिति, ततो भगवद्विरहाद् भुवि पतिता नाता, क्रियाशक्तिटुता, ज्ञानशक्तिरपि लुप्तेति वदन् मूर्छिता जातेति दृष्टान्तेनाह मृतासका यथा गौरिति, गौरज्ञाननन्तुस्तत्रापि वत्से गतिविवेकाभावान्मूर्छिता भवत्येव, अमृतवत्सकेति मृतवत्सका तु मृतमाघ्राय निवृत्तैव भवति, नटवत्सैव तथा भवति ॥ २४ ॥ एवं यशोदायाः परमस्नेहेन मूर्छापर्यन्तमवस्था निरूपिता, गोपिकानामाह रुदितमिति, अनुनिशम्येति, गोप्यः स्वयमेव ज्ञानसम्पन्ना भगवति नीयमाने रोदनं कुर्वन्त्यः स्वरोदनं शृण्वन्त्योन्यरोदनमपि श्रुतवत्य इत्यनुनिशम्येत्युक्तं, तत्र भगवट्टहे, गोप्यो भगवदीयाः, भृशमत्यर्थमनुतप्ता धीर्याप्तामस्माभित्तत्र भगवन्तं गृहीत्वा कयं न स्थितमित्यनुतापयुक्ताः स्वबुद्धिदोष स्मरन्त्यो भृशं तप्ता अश्रुप्रोन्छनेभ्यशक्का अथु- पूर्णमुख्यो जाताः, अश्रुभिः पूर्ण मुखं या लामिति, स्वयं तत्र गृहे गत्वा नन्दसूनुमनुपलभ्य रोदनेपि लौकिक- दोपनिवृत्त्यर्थ प्रभुपुनमनुपलभ्य सर्वाः संहत्य रुरुदुः, एवं रोदने क्रियमाणे देवतान्तर्हिता, तस्यामन्तर्हितायां पवनोन्युपारत: पांशुवर्पस्य गो यस्य तादृशो जातस्तस्मिन् ॥ २५ ॥ तथा जाते तृणावर्तोपि शान्त- वेगो जात इत्याह तृणावर्त इति, प्राप्ते भगवति नयन एव सामर्थ्यस्य व्याप्तत्वात् पूर्व वात्यायां रूपधरो भूत्वा हरनाकाशं गतः कृष्णं हरन् गन्तुं नाशक्नोव, उच्चर्गमन एव देवतावशाद् बलं नातं न तिर्यग्गमने, तन्न हेतुभूरिभारभृदिति, स्वसामर्थ्यापेक्षयाप्यधिकं भारं विभ्रत् ॥ २६ ॥ ततोशक्तौ यत् कृतवास्तदाह तपश्मानमिति, तं भगवन्तं बालकं सूक्ष्मरूपमतिगरिष्ठमश्मानं हीरकं नीलमणिं वा मन्यमानो जातस्तत्र हेतुरात्मनो गुरुपत्तयेति, आरमनोप्यतिबलिष्टस्यापि गुरुमत्तयाशक्यगौरवेण कृत्वाश्मानं मन्यमानो १. भतीवि संचना - ·सो०२७-३०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितः सप्तमोध्यायः । तमामानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया ॥ गले गृहीत उत्सृष्टुं नाशफ्नोद ताकम् ।। २७ ॥ गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचनः । अव्यक्तरावो न्यपतत् सहबालो व्यमुबजे ॥ २८ ॥ तमन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं फरालम् । पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदन्त्यो ददृशुः समेताः ॥ २९ ॥ आदाय मात्रे प्रतिहत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योपरि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्त पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् प्रामुक्तम् ॥ ३ ॥ जातः, तत उत्स्सस्पामीति विचार्य भगवता गले टहीलस्सलुत्सष्ट्रपपि नाशकोत्, ननु हस्तौ मोचयित्वा कथं न त्यक्तवानित्याहाछुतार्भकमिति, अछुतोलौकिकः, त्यागने क्रियमाणे सम्बन्धो भवति, विपरीता हि भगवल्लीला, प्राप्तव्य इत्युक्ते न प्राप्नोति त्यन्यत इत्युक्ते न त्यक्तो भवति ॥ २७ ॥ तदा भगवान् यत् कृतवांस्तदाह गलग्रहणेति, उचस्याने वालकस्वमावख्यापक इव गलं गृह्णाति भगवान् , देहेन प्राणैः सह त्यक्तव्यः, तत्प्रियत्वस्यैव देहादी समारोपणात् , तस्मिन् विद्यमाने भगवान् न त्यक्तो भवति, हस्ते गृहीत्वा त्यनन्निर तदा गलग्रहणेन निश्चेष्टो जात इति, तदा भगवान् दयया त्यभ्यतीत्याशझ्याह दैत्य इति, अत एवातिनिःपीडनेन निर्गते लोचने यस्य, शब्देनापि भयं ननयिष्यामीति विचार्य ततोपि पीडितोव्यक्तरावो जातः, न व्यक्तो रावः शब्दो यम्य, तदा विवशः सन् हृदयस्थितवालक एव ब्रममध्ये न्यपतत्, न हि गोकुलपर्वस्वं कश्चिदन्यत्र नेतुं शक्तः, नितरामपतदिति साड्ने भूमिसम्बन्ध उक्तः ॥२८॥ तदा मायायां गतायां पतन् सर्वननीनो जात इत्याह तमन्तरिक्षात् पतितमिति, अन्तरिक्षाद् दूरादाकाशान् निरालम्बाच्छिलायां पतितं भगवदासक्ताः स्त्रियो ददृशुरितिप्तम्बन्धः, बनमध्ये महान् पापाणो भवति यत्र स्थितो नन्दः सर्वमेव दोहमनुसन्धत्ते, सा शिला ब्रह्मपुत्रीव स्थिता दैत्यघातिनी, अत एन विशीर्णाः सर्वेवयवा यस्य, मृतोपि सर्वेषां भयानकः किं पुनर्जीवन्नित्याह करालमिति, करालः क्रूरो भगवना मारणीयत्वे हेतुः, पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धमिति, सर्वोपद्रवकारीणि पुराणि तैर्लोका अतिपीडिता अतः सर्वदेवप्रार्थनया भगतांस्तं मारितवान् नो चेददृश्य एव भवेत् , न तु गच्छेत्, विकलस्यापि मारणे हेतू रुदशरेण स्वेनैव नारायणेन विद्धमिति, न हि दुष्टेषु वधक्रियया व्याप्तेषु दयोचिता, त्रिपुरं यथा शरेण विद्धमेव परिभ्रमत् पतति तथा पतितं रुदन्त्यो रोदनं विस्मृत्याश्चर्याद् ददृशुः, ययास्यानस्थिता अपि तदा समेताश्च नाताः॥२९॥ तथाभूता यत् कृतवत्यस्तदाहादायेति, तम्योपरि लम्बमानं भगवन्तमादाय मात्रे प्रतिहत्य समय॑ स्तनपानादिना स्वस्थं ज्ञात्वा विस्मिता जाताः परमाश्चर्य प्राप्तवत्यः, राक्षसस्पर्शे सहजदोपजनकेपि दोपम्पर्शाभावात् , अपहतपाप्मन एवैतत् सम्भवनि, अपहतपाप्पलनिश्चयाभावाद् विम्मयः, किञ्च विस्मयान्तरेवि हेतुमाहुः कृष्णं च तस्योपरि लम्बमानमिति, वायुलघुः कृष्णः पूर्व गुरुरनुभूतो लघुरधस्तात् पतितो विशीर्णो भगवांस्तु तस्योपरिमागे तमस्पृष्ट्वैव पत्रपापाणाविव पापाणे पतिते पत्रं तदुपरि लम्बमानं शनैः शनैरायाति तद्वन् मध्यत एवादायेतिसम्बन्धः, अत आदायैव च विस्मिताः, प्रतिहत्य च विस्मिताः, चकारात् पतितं दैत्यमपि दृष्ट्वा विस्मिताः, भगवन्तमभीतं दृष्ट्वा वा, एवमान्तरालौकिकदोपाभावाद् विस्मयत्रयमुक्तं, बाह्यलौकिकदोपा- भावाद् विस्मयत्रयमाह पुरुपादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् ममुक्तमिति, पुरुपादा राक्षसाः पुरुषमेवादन्तीति, ·३ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [शो० ३१-३२. " गोप्यश्च गोपाः किल नन्दमुख्या लग्भ्वार्भकं प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३१ ॥ समेत्य चैकत्र कृताशिपोमला विचारयामासुरुपायमत्र ॥ ३२ ॥ अहो वतात्यदुतमेप रक्षसा वालो निति गमिनोभ्यगात् पुनः। हिंसः स्वपापेन विर्हिसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ ३३ ॥ तेन शरीरोपबातोवयवोपघातो वावश्यम्भावी, प्रमादाद् विगलितस्यापि तथेत्याह विहायसेति, आकाशमार्ग उच्चैस्त्यक्तोपि खेदं प्राप्नोति, न चानयोरन्यथापि सम्भवो यतो नियतमृत्युरूपावेतो, तथापि सर्वया सम्बन्धा- भावे कदाचिदुर्वरितोपि भवेत् तदपि नास्तीत्याह मृत्युमुखात् प्रमुक्तं, ल्यवलोपे पञ्चमी, मृत्युमुखं प्राप्य स्वेच्छया प्रकर्षेण मृत्यु मारयित्वा स्वयं मुक्तं मृत्युदैत्ये स्थितो मुखमाकाशे, एवं त्रिविधादपि मृत्योर्मुक्त इति लौकिकाश्चर्याणि, एतादृशोपि स्वस्तिमान् कल्याणवान् , शोभा हर्षो वा केनाप्यंशेन न न्यून इति ॥३०॥ एवं तासामाश्चर्याभिनिवेशमुक्त्वा प्रपञ्चे विस्मृते भगवदासत्या परमानन्दं च प्राप्तवत्य इत्याह गोप्य- चेति, गोष्यश्चकारादन्यस्त्रियोपि गोपा अप्यभकं लब्ध्वा प्रमोद मापुः, तेषां विस्मयल्यानुक्तत्वात् प्राच- विस्मरणाभावे प्रकृष्टो मोदो न सम्भवतीति युक्त्यभावेपि प्रमाणस्य वलिष्ठत्वाज्जात एवेति किलेत्याह, उपपत्ति चाह नन्द एव मुख्यो येषामिति, मुख्ये प्रपञ्चविस्मरणस्य सिद्धत्यान् परमानन्द उचितः, तदाहार्भक बालकं लब्धा, अवस्थापि परमानन्दजनिका, अतीव मोदं परमानन्द प्रापुः ॥ ३१ ॥ अर्धमात्रमत्र पतितं यत्र सम्बन्धो निरूपितो भवति, सर्वा गोप्यो गोपा यशोदानन्दमुख्या एकत्रोपविश्य विमर्प कृतवन्तस्तं विमर्प- माहाहो इतिद्वाभ्यां, समेत्य चैकत्र कृताशिपोमला विचारयामासुरुपायमत्र, एवमर्थः सखण्डो भवति ॥३२॥ भगवतो नयनमारभ्य स्वस्त्यागमनपर्यन्तं यत् किञ्चित् कृत्यं तत् सर्वमहो आश्चर्य, नात्रोपपत्तिः काचित सम्भवति, आश्चर्यमपि लोके प्रसिद्धं भवति यथा नटविद्यायां मायायां स्वप्ने च, ततोप्येतदधिकमित्याहात्यद्भुत- मिति, मायायां प्रदर्शनमात्रमिति, जातं त्वद्भुतं यत् पुनः क्षणान्तरेन्यथा न भवति, ततोपि यत् कदा- चिदपि न जातं क्वचिदपि तदत्यन्तमद्भुतं, तत् स्वस्यात्यन्तमनिष्टमिति तत् स्मृत्वा वतेत्याहुः, एप इत्यक्षता- व्याहतत्वं प्रत्यक्षेण प्रदर्शितं, विपरीतहेतुः सुदृढो जात इत्याह रक्षसा क्रूरेण वालोतिसूक्ष्म इतो निवृत्तिं गमितो दूरे नीतोन्येन नीतः स्वयमागत इत्याश्चर्य वालत्वात् , तत्रापि रससा, निवृत्ति- पदेन क्रियानिप्पत्तिरपि सूचिता, एवं सति पुनरागमन कोपपत्तिरितिशङ्कायामाहुर्हिस इति, हिंस्रो मारको राक्षसः स्वपापेनैव विहिसितः, मृत्युस्ता तिष्ठत्येवान्यमारणार्थ स तु पापपुरःसरमेव प्रवर्तते, अतःपूर्व वहूनां वधानां कृतत्वात् स्वाधारे पापमस्ति, अपापे विषये चेत् प्रयुक्तस्तमगृहीत्वा व्याधुट्यागच्छन् स्वाश्रय- मेव गृह्णातीति हिंस्रः स्वपापेन विहिसितो भाति, किश्च मृत्युरत्यन्तं दुष्ट आश्रये न तिष्ठति, अतोपि हेतोस्तं भक्षितानित्याह खल इति, खलः पिशुनः, न ततो दुष्टोस्ति जगति कश्चित् , विषये पापाभावमाहुः साधुः समत्येन भयाद् विमुच्यत इति, अपहतराप्मरूपं ब्रह्मैप, तस्यापि बहूनि रूपाणि सन्ति, तत्रापि यत् समं रूपं तत् सर्वदोपरहितं भवति, "निर्दोपं हि समं ब्रह्मे"तिवास्यात् , यः सर्वत्र समदृष्टिः स दोपाभावान हन्यते, यस्तु साधुः स समदृष्टिरेव भवति, अतोयं वालकोपि समदृष्टिः साधु- भवितुमर्हति, भतः साधुरयं समलेन भयादुपस्थिताद् विशेपेग मुच्यते, एतावता कृत्रिमभगवत्त्वं ज्ञातमिति, एवं माननिष्ठनिर्णयः कृतः ॥ ३३ ॥ कर्मनिष्ठानां निर्णयमाह किं नस्तपचीणमिति, पर्वनन्मन्यस्माभिः सवेरेव किञ्चित् तपश्चीण येन तपसतादृशो वालको निधिरूपोम्मा म्याने तिष्ठति, एवं राजमानां सिद्धान्तः, सात्त्विकानामाहाधोतनाचनमिति, न हि तपसालौकिक प्राप्यते, अयं च बालको लोकोत्तरोतोय

·३७
शे० ३४-३६.]
तामसनमाणप्रसरणे स्कन्धादित. सप्तमोध्यायः ।
किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेप्टदत्तमुत भूतसौहृदम् ।
यत् सम्परेतः पुनरेव वालको दिष्टया स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थितः ॥ ३४ ॥
दृष्ट्वागुतानि पहुशो नन्दगोपो बृहदने ।
वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मिनः ॥ ३५ ॥
एकदाफमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी ।
प्रस्तुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता ॥ ३६ ॥
विष्णुप्रसादादेव प्राप्यते, विष्णुध पूजितः प्रमन्नो भवति, तत्रापि साधारणरूपेण पूनितः साधारगमेव फलं
प्रयच्छति, अस्माभिरस्तलौकिकसकारण पृनितस्तदाहाधोक्षजेति, अधोक्षनं ज्ञानं यम्मात् , शास्त्रदृष्ट्या
शोधितैरर्चनं नेन्द्रियबलकार्य, तामसानां निर्णयमाह पूर्वेप्टदत्तमिति, पूर्त खातादि, इष्टं यागादि,
दत्तं तुलापुरुपदानादि, लौक्किमकारा एते, अतिवहिर्मुखानामेप निर्णयः, अन्तर्मुखानामाहोत भूतसौहुद-
मिति, सर्वेषु भूतेषु भगवानस्तीति तेषु दानमानादिभिः सौहदं कर्तव्यं, तत् केवलं ज्ञानमार्गे प्रविशति तया-
वृत्त्यर्थमुनेत्युक्तं, भूतसौहृदमपि पूर्वोक्तेन सह लोकरत् सर्वाण्येन कर्माणि कुर्वन् लोकसौहदमपि करोति
तम्प्येदं फलमित्यन्तर्मुखानां कर्मिणां सिद्धान्तः, एवं कल्पनायां हेतुमाह यदिति, कर्मिणां लौफिक्सादमङ्गलवचनं
लोकोत्या न निन्दितं, पुनरेव पूर्ववत् , बालकोपि दिष्ट्या स्वभाग्येनापि स्वगृहे स्वमन्धन् बम्य पिनादीन्
प्रकर्षेण नयन् सर्वोकप्रसिद्धान् कुर्वन् उपस्थित इति यत् ॥ ३४ ॥ एवं सर्वेषां निर्णय उक्तः, नन्द-
स्तूपातसम्भवे हेत्वन्तरं ज्ञातवान् नान्य इति विशेषमाह दृष्लेति, बहुशोद्भुनानि दृष्ट्वा वसुदेवयचो मानया-
मासेतिमम्बन्धः, पूतनाशकटतृणावर्तात्रयः प्रसिद्धा', अन्येप्येवंविधाः शतशः, सर्मण्येवागुतानि रसान्तर्वि-
स्मारकाणि, नन्दगोप इति सम्पूर्ण नाम ज्ञानक्रियाममन्वितमनाथर्य हेतुः परमैश्वर्यपरिज्ञानात् , बृहदन
एवैतज्जायत इति भूयो वसुदेवयचो मानयामास, स हि ज्ञान एवं महत्त्वं मन्यते न तु क्रियायां, भा यर्थ-
स्यैप तादृशत्वात् , किमाश्चर्यं यद्यत्यलौकिकं म्यात् पूर्व कैरपि न ज्ञायते ज्योतिःशास्त्रादौ न प्रसिद्धमिति
तस्य ज्ञानमेव स्मृत्वा विस्मितश्च जातः ॥ ३५ ॥
एवमेकमुपाख्यानं पञ्चानां मध्ये निरूपित, द्वितीयमाहैकदेतिचतुर्भिः।
भक्तिर्ज्ञान तथा पूर्ण विम्मयश्च ततः परम् । जातो लौकिकभावस्य दृढत्वादिति रूप्यते ॥ १ ॥
आदौ स्वतन्त्रा पूतना निवर्तिता ततः परतन्त्रोपि शक्टस्ततः सर्वमारकः, हेत्वन्तरं च न प्रदर्शितं,
तथाप्यसम्भावनाया दृढत्वान्न दृढा भगवत्यासक्तिर्मविप्यतीत्यसम्भावनानिवृत्त्यर्थ स्वस्मिन् भगवत्येव तादृशं
रूपं प्रदर्शितवान् भगवान् , स्वधर्मनिष्ठधर्मपरिक्षाने भक्तिरेव हेतुरिति प्रथमतो भक्तिमाह, एकदा गृहकार्यादि-
वैयग्र्याभावदशायां भावदेवप्रवणचित्तदशाया वा, अर्भक बालक कलवाक्यं वर्षाधिक, आदाय क्रीडन्तं बलात्
स्वयं गृहीत्वा, स्वस्याङ्क समारोप्य सर्वोवममासनं दत्वा भामिनी परमसौभाग्यवती, सर्वाभरणभूषितं च विधाय,
भामिनी भामयुक्ता च, तेन भगिन्या अपि सौभाग्य योतितं, एवं परम्परासौभाग्यवती स्वतः कर्मवशाचोत्तमा,
प्रकण स्तुतं नेहवशानिर्गतं स्नेहेन च परिप्लुतान्तहिाप्ता जातस्नेहकार्या च स्तनं पाययामास,
'प्रयतात्मत्वं भामिनीपदेनोक्तं, प्रशन्देन 'भत्त्युपहृत त्वमुक्कं, स्नेहपरिप्लवाद् भत्त्यादानमुक्त, अन्तःस्थित-
बालानामल्पतृप्तत्वात् स्वतोपानं, अपेक्षाया अपि विद्यमानत्वादन्यप्रेरणया पानं, अत एव भागवतो न
सर्वपानं, अधिकपाने बालानामुपद्रवो भवतीति, प्रयोनकार्तृव्यापारनिवृत्त्यर्थ भक्तिप्रवगा कृत्वा स्वधर्म दर्शित-
वान् "ये यथा मां प्रपद्यन्त" इतिन्यायेन भक्त्युद्गततद्धर्म गृहीत्वा कृपया फलरूपं सधर्मज्ञानं सम्पादयति ॥३६॥

·३८
.
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० ३७-३९.
पीतमायस्य जननी सा तस्य रुचिरस्मितम् ।
मुखं लालयती राजन् जृम्भतो ददृशे त्विदम् ॥ ३७॥
खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा:मूर्यन्दुवहिश्वसनाम्बुर्थीश्च ।
द्वीपानगांस्तदुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि ।। ३८ ॥
सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथुः ।
सम्मील्य मृगशाकाक्षी नेत्रे आसीत् सुविस्मिता ।। ३९ ।।
अतो दानाभिनिवेशं परित्यन्य कौतुकाभिनिविष्टा भगवद्धर्मपरा प्रदर्शितं धर्म दृष्टवतीत्याह पीतमायस्येति,
सर्वात्मना भगवता न पीतमेव, आपाततः पीतं, तथाकरणे हेतुर्जननीति, जननबुद्धिः स्वेनैवोत्पादितेति-
भगवच्चरित्रं, सा पूर्वोक्तभक्तियुक्ता, कार्यार्थ भक्तेः पुनरनुसन्धान कार्यदशायां सद्गावज्ञापनाय, तस्येति
निरोधार्थमागतस्य, रुचिरं स्मितं यस्य मुखस्य, मोहसहितं स्नेहं जनयतीति परमसौन्दर्य भावयन्ती
तादृशं मुखं लालयन्ती जाता, राजनितिसम्बोधनं रानलीलायामस्यानुभवः सिद्ध इत्यग्रे वक्ष्यमाणन्यापूर्व-
त्वात् सावधानतया स्थातव्यमितिज्ञापनार्थ, अग्निवायू ज्ञानक्रियारूपे ते यशोदायां योजयितुं जृम्भा
भगवतः, अन्यथा द्रष्टुं सा न शक्नुयात् , भिन्नं जगन् मायिकं वा तत्र दृष्टवतीतिपक्षं व्यावर्तयितुं
तुशब्दः, इदं जगज्जृम्भतो भगवतोन्मुखद्वारा भगवति ददृशे, इंदं ब्रह्माण्डमात्रस्यैत्र प्रदर्शनं, अग्रे
सम्यगधिकारे सिद्धे सर्वस्यापि प्रदर्शनं वक्ष्यति ॥ ३७ ॥ "शुभमाद्यायतनं स्वशब्दा"दित्यधिकरणे
प्रपञ्चाधारत्वे ब्रह्मत्वं सिद्धं तदचिन्त्यानन्तशक्तिमति सर्व सम्भविष्यतीत्याश्चर्य विहाय भगवत्परं चित्तं
भवति, तत्र दृष्ट भ्रमव्यावृत्त्यर्थं गणयति खमिति, आदौ खमाफाशं विस्तीर्ण, ततो रोदसी द्यावापृथिव्यौ
तत् तु तदावारं, तथा ज्योतिरनीकं ज्योतिश्चक्र द्यावापृथिव्याधार, दश दिशस्तन एव विभक्ताः, सूर्येन्दुवह्नय-
त्रिविधं ज्योतिः, श्वसनो वायुः, अम्बुधयः समुद्राः, भूम्याकाशायुक्तावेव, एवं पञ्च भूतान्युक्तानि, भूमिभेदा
द्वीपादयोलौकिकमानार्थं मात द्वीपाः, नगाः पर्वतास्नयावर्तकास्तवान्तरज्ञानहेतवः, तदुहितरो नयः,
वनानि तवान्तरभेदा अल्पीयांसोपि, ततोपि सूक्ष्मा दृष्टा इत्याह भूतानीति, यानि प्रसिद्धान्यपि यथा कल्प-
वृक्षा यथा वा नारदादयो ब्रह्मादयो वा, आधाराधेयभावस्तु तल्या न प्रतीतोकस्मान्जृम्भानन्तरमेव सर्व
दृष्टम् ॥ ३८ ॥ अग्नीपोमारमात्माच जगतोयापि तस्यात्तथाधिकारो न जात इत्यधिकारार्थ प्रय
पुनर्नेत्रनिमीलने तत् तिरोहितं कृत्वा विस्मयाविष्टैव भगवता कृतेत्याह सा वीक्ष्यति, विश्वं तया
पूर्व श्रुतमिदानी घट, सहसा गमनादिकारणव्यतिरेकेणैव, न जानाति भगवता इयं सम्पादितमिति, "तस्माज्ज
सम्यमानादग्नीपोमौ निरकामता"मितिश्रुतेः, तिरोभावप्रस्तापात् सिद्धवस्कारेणोक्तं, सइसेत्यकस्मात् , तस्मिन्
दृष्टे सम्यग् जातो वेपथुः कमो यम्यास्ततः समोचीनमेव विश्वमधिकाराभावाद् भयानक नातं, ततो ने
सम्मोल्प तन स्वभावो हेतुर्वन्ठि इति दृष्टान्तमिवाह मृगगावपदक्षिणी यायाः, मृग एव भीरुस्तनोपि शायो
बालकः, सौन्दर्य चा योनिरूपितं भगवदर्शनयोग्यत्वाय, तोन्त:करणे विस्मय एवोत्पन्न इत्याह सुविस्मिता-
सीदिति, सुतरां विस्मितासीत् , पूर्व कार्यदर्शनापेक्षयापि कारणे दृष्टेधिको विस्मयो नान इत्यर्थः ।
पूतनासुपयःपाता चालदुःसनिवार रः । प्रपञ्चम्मृनिहन्ता च गोकुले रानते हरिः ॥ १॥
सातत्यर्थ शम्टमित् कृणापतविनाशमः सामर्थ्यज्ञापनार्थाय विश्वाधारः प्रमीदतु ॥ २ ॥ ३९ ॥
इति श्रीमद्भागरतमुबोधिन्या महामदीशिारिरचिताय दशमविररणे दितीये वामस्मरणे.
बान्तामागप्रकरणे योनिम्पमतृतीपाप्पारस्य सन्धदिवरममाणपस मिशरणम् ॥ ७ ॥

·चतुर्थः स्कन्धादितोष्टमोध्यायः॥ ॥ श्रीशुक उवाच ॥ गर्गः पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपाः । व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रणोदितः ॥१॥ तं दृष्ट्वा परमप्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । आन धोक्षजधिया प्रणिपानपुरस्सरम् ॥२॥ सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन् पूर्णस्य करवाम किम् ॥ ३ ॥ येनैव तु चरित्रेण सत्त्वं शुध्यति सर्वथा । सर्वस्य मूलं यद्यस्मात् तदष्टम उदीयते ॥१॥ नामान्यग्रे शोधकानि ततो रूपाण्यनेकशः । ज्ञानं भक्तिश्च भाग्यं च पञ्चार्थाः सर्वशोधकाः ॥ २ ॥ संस्कृतान्येव नामानि शोधकानीति संस्कृतिः । स्वेच्छालीलाविशिष्टं हि रूपमानन्दभावतः ॥ ३ ॥ अन्येच्छया कृतान्यत्र चरित्राणि ततोन्यथा । ज्ञान प्रत्यक्षतो दृष्टं माहात्म्यज्ञानपूर्वम् ॥ ४ ॥ स्नेहश्यालौकिके तद्वद् हेतुश्च महतां कृपा । पूर्वस्मिन् हृदये सिद्धे स्वत एवामिमं भवेत् ॥ ५ ॥ तत्राझं द्वितयं प्रोत्तं गुर्दुःसङ्गवर्ननम् ॥ ५ ॥ निरोधे भगवदासक्तिसिद्धयर्थमन्त.करणशुद्धयर्थ च भगवतो नामकरणोत्सवमाह गर्ग इत्येकविंशत्या, चिरकालोत्पन्नोसंस्कृत एव तिष्ठत्विति स्वतो नामाकरण चिरकालातिक्रमश्च तथैवभगवत्प्रेरणात् कालस्य निमित्तत्वामावान्न कोपि दोषस्तन् ज्ञात्वा वसुदेवः स्वपुरोहितं प्रेपयामास क्षत्रियाणां पुरोधसैव संस्काराः क्रियन्त इति वसुदेवश्वात्मानमाधिदैविकवसुदेवं नन्दे स्थापितवान्, तेन बलभद्रभगवतोरविशेषेण पुत्रत्व- ज्ञानादिकं न दोपाय, भयनिवृत्त्यर्थ बोधनं चापेक्षितं प्रसङ्गात् , अन्यथा प्राकृतानामलौकिकबुद्धिरपि बाधि- कातो नामकरणहेतुभूतो गर्गः समागत इत्याह गर्ग इति, राजनितिसम्बोधनं गुप्तचर्या राजपरिज्ञातेति ज्ञापनार्थ, यदूनां पुरोहितो वंशस्यैव स्वत एव हितकारी, तेनान्तःकरणशुद्धिरुक्ता, महानुभावत्वमाह मुमहातपा इति, सुमहत् तपो यस्य सः, अकस्मात् कार्यसिद्धिं मुहूर्त ज्ञात्वा नन्दस्य ब्रज जगाम, अन्यत्र स्थितः शुको वदति, पितुराज्ञाव्यतिरेकेण पुत्रसंस्कारो न कर्तव्य इति तदर्थमाह वसुदेवेन प्रकर्षेण चोदितः प्रेरितः ॥ १ ॥ आगतस्य पुरस्कारमाह तं दृष्ट्वेति, आकाशितपदार्थदर्शनात् परमप्रीतिः, प्रत्युत्थान धर्मनिष्ठताज्ञापनार्थ, कृताञ्जलिविनीतस्तेनान्त करणशुद्धिरुक्ता, अतिथिरयमित्यत्र भगवत्पूनां कृतवानि. त्याहानति, अतिथिबुद्ध्यापि पूज्यते हरिबुद्धयाप्यतिथि रातिथ्येन तु विप्राय" इतिवाक्यात्, तदाहा. धोक्षजधियेति, चतुर्भुज भगवन्तं ज्ञात्वानर्चा! कृतवान्, तत्रापि भक्तिमार्गानुसारेणेत्याह प्रणिपात- पुरःसरमिति, प्रणिपातोपरावदूरीकरणं, तद् दासस्यैव नित्यसेक्कस्य सम्भवति नान्यस्य ॥ २ ॥ एतदेव- पुरःसरमने यथा भवति तथा प्रार्थनां वक्तुं किञ्चिदुक्तवानिन्याह सूपविष्टमिति, मुष्टु गमनक्लेशाभावेन वैययं परित्यज्योपविष्ट, स्वकृत्यमाह कृतमातिथ्यं यम्मै यस्मिन्निति वा, अतिथेहितं भोजनान्तं कर्म तद् गृहस्थ- कर्तव्यं, भक्तिमार्गानुसारेण पूनितत्वादस्मिन् स्नेहेधिक जाते गद्गदया वाण्याब्रवीत्, येन स सर्वमेव .

·४० , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो०४-६. महविचलनं नृणां गृहिणो दीनचेतसाम् । निःश्रेयसाय भगवन् कल्पते नान्यथा कचित् ॥ ४॥ ज्योतिपामयनं साक्षात् यत् तज् ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥ ५॥ त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठः संस्कारान् कर्तुमर्हसि । वालयोरनयोर्नृणां जन्मना ब्राह्मणो गुरुः ॥ ६ ॥ सामर्थ्य विनियुङ्ग्यात् , कापट्याभावायाह मुनिमिति, स हि सर्वज्ञस्तदैव सर्व नानाति, अन्यत्र भगवद्- बुद्धया स्तोत्रं क्रियमाणमारोपितविषयं भवतीति तन्निमृत्यर्थमाह सुवृतयेति स्तोत्रेण, नन्दयित्वा सन्तुष्टं ज्ञात्वाप्रवीत् , ब्रह्मन्नितिसम्बोधनं ब्राह्मणस्य तत्परमोत्कर्षख्यापन, अयं ब्रह्मशब्दः परब्रह्म- वाचक इति ख्यापयितुं पूर्णस्य फरवाम किमित्याह, "बृहत्त्वाद् चुहगत्वाद् ब्रह्म" दश दिक्षु किसरित- मिह तादृशम्यान्यैः कर्तव्य उपकारे देशाभावात् कृत्रिमस्य हीनत्वात् तत्रापि सदृशस्याज्ञानात् कि करयाम ? देहेन्द्रियान्तःकरणानां न्यूनत्वात् तत्रोपकारः कर्तुं शक्यते, ब्रह्ममृततदध्यातनिवृत्तेस्तत्र कृतं न प्रयोजनाय भवतीति ।। ३ ।। एतावतास्माभिः कोप्युकारः कर्तुं न शक्यत इत्युक्तं, त्वया त्वनुक्तमेव क्रियत इत्याह महद्विचलनमिति, महान्तः स्वतः कार्याभावान्न कुत्रापि गच्छन्ति तादृशाश्चेद् गच्छन्ति परोप- कारार्थमेव गच्छन्तीति ज्ञातव्यं, विशेषेण चलनं ग्रामान्तरगमनं न तु स्नानाद्यर्थ, तत्र परार्थे विचार्यमाणे यस्यैत्र गृहे गच्छन्ति तस्यैव कार्य साधयन्तीति निश्चीयते, अन्यथा गृहासक्तचित्तानां वृद्धानां तत्रापि परम दुःखेन पीडितानां दीनचेतसां गृहे न गच्छेयुस्तेषां च मुख्य प्रयोजनं तदुःखनिवृत्तिस्ततः परमानन्दावाप्ति. रिति, अतो निःश्रेयसायैव गमनं, तादृशफलदाने सामर्थ्य भगवन्निति, यद्यपि ते न प्रार्थयन्ति तथापि गमनमेव तथा क्ल्पते, अन्यथा एतत्फलानुद्देशे कचिदपि देशे गमनं न कल्पते ॥४॥ एवं ब्रह्मवित्त्वेन परोपकारैककार्यत्वेन च स्तुत्या सर्वज्ञतामुपपाद्य तत्सावश्यं यथान्येषामब्रह्मविदामपि भवति तथोपाय कृतवानिति स्तौति ज्योतिपा- मयनमिति, अनेनान्यस्यापि तत्तत्पदार्थरहितस्यापि ततत्पदार्थकरणमामर्थ्य द्योतितं ग्रहादिवलाहितस्यापि तद्दल- जनस्त्वं, ज्योतिषां सूर्यादीनामयनं स्थानमिदमित्यतया यस्मिन् क्षणे यो ग्रहो यत्र वर्तते तस्य ज्ञानं यस्मात् तन् ज्योतिपामयनंज्योतिःशास्त्रं, अलुसमासः, ज्योतिषां मम्बन्धि वायनं ज्ञानं यस्मात्, तत्रापि सामान्यतो ग्रन्थ- कर्तारः सुगमाः परोपजीवकाः, त्वं तु ब्रह्मसूर्यवत् साक्षात्का, तत्रापि यत् प्रसिद्धं सर्ववाद्यप्रतिपनंतादृशमेव तत् त्वदुक्तं तच्छास्त्रं केलं ज्ञानमेव ब्रह्मस्वरूपं यस्मिन् विदिते सर्वमिदं विदितं भवतीति," तच ज्ञानरूपं शास्त्रमती. न्द्रियमिन्द्रियागोचरमन्यस्य बुद्धिगम्पमपि न भवति गुरूपदेशव्यतिरेकेणैतादृशं शास्त्रं भवता प्रणीतं येन शास्त्रेण कृत्वा पुमान् परावरं वेद,भूतभविष्यद्वेद पर स्वापेक्षया पुरुषोत्तमपर्यन, अवरं परमाणुपर्यन्तम् ॥५॥ अतः सर्वज्ञो भवान् ब्राह्मणोत्तमोतमः, अतः पुत्रयोः संस्कारान् कर्तुमर्हसोत्याह त्वं हीति, ब्रह्मविदेव ब्राह्मणः स हि सर्वज्ञः, त्वं तु ब्रह्मविदामपि श्रेष्ठोन्यस्यापि ज्ञानोतादने यत्न करणात् , अतो वालयोरनयोः संस्कारान् कर्तुमर्हसि ययै नामकरण तयान्यान्यपि कर्माणि विद्याभाग्यफलकानि संस्कारत्वेनाप्युक्तानि जातेष्टयादी- न्यैन्द्राबार्हस्पत्यादीनि चान्यानि च प्रसिद्धानि, लोके साम्प्रतं लुप्तानि, उभावप्येतावसंस्कृती, ननु गुरुणा पुरोहितेन कर्तव्यं न तु येनकेनचिदिति चेत् तत्राह जन्मना ब्राह्मणो गुरुरिति, उत्पतिमात्रेण सर्वोपि ·सौ०७-१०.] तामसप्रमाणप्रारणे स्कन्धादितोष्टमोध्याय:। ४२ - . . ॥ गर्ग उवाच॥ यदूनामहमाचार्यः रूपातश्च भुवि सर्वतः । सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम् ॥ ७ ॥ कंसः पापमतिः सख्यं तब चानकदुन्दुमैः। देवक्या अष्टमो गों न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८॥ इति सश्चिन्तय छुवा देवकीदारिकावचः । यदि हन्ता गताशङ्कस्तहि तन्नोनयो भवेत् ॥९॥ ॥ श्रीनन्द उवाच ॥ अलक्षितोस्मिन् रहसि मापकैरपि गोत्रजम् । कुरु द्विजातिसंस्कार स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ १०॥ ब्राह्मणो गुरुर्भवति, अतो भवानपि गुरुरित्यवश्यं कर्तव्यम् ॥ ६॥ तत्र गर्गो गुप्ततयैतत् कर्तव्यमिति साक्षात तथोक्ते प्रामीणत्वान्न मंत्यत इति वैदिक कर्मण्यसुराणां ज्ञानमयुक्तमिति "यद्वेदमुच्चैर्यज्ञेन चराम तन्नोसुराः पाप्मानुविदन्त्युपांशूपसदाचराम तथा नोसुराः पाप्मा नानुवेत्स्यन्ती"तिश्रुतेः, तयापि यावलौकिकभयं नोच्येत तावन्न निवर्तत इतिभयमुत्पादयति निभियनामिति, सर्वज्ञानां वचनं सर्वतोमुखं भाति सर्व स्पष्टं वदन्ति च न वदन्ति च, उच्यमानमप्यनुक्तमिव भवति, "द्रव्यम-कारविरोधे द्रव्यं बलीय" इतिन्यायेनोधैः क्रियमाणे द्रव्यविरोधो भवति, विरोधे कारणं कंसः, तस्यापि देवकीपुत्रः, मया कृतः संस्कारो देवकीपुत्रत्वं ख्यापय- तीत्याहाहं सर्वेषामेव यदूनां यदुवंशोद्भवानामाचार्यः संस्कारकर्ता नान्येषां, तत्रापि भुवि सर्वतः ख्यातो मदीयाः सर्व एव धर्माः सर्वेषां प्रसिद्धा भवन्ति, अतोनागमनमपि प्रसिद्धमेर, ततः किम् ? अत आह ते सुतं मया संस्कृतं कंसो देवकीसुतमेव मन्यते, निर्धारितोयमर्थः ॥७॥ यादवान्यस्य मया संस्कारो न क्रियत इति मन्यतां को दोप इति चेत् तत्राह कंसः पापमतिरिति, स हि मारकोतो देवकीपुत्रत्वज्ञानमनिष्ट जनकं, नपत्र देवकीपुत्रस्य कः प्रसङ्गः ? तत्राह सख्यं तव चानकदुन्दुभेरिति, अतः सखिगृहेष्टमः पुत्रः स्थापितोयमिति मन्यते, चकारोर्थविशेषख्यापक', सोपि दुष्टस्तव च सख्यमित्युभयोः सम्बन्धित्वज्ञापनाय षष्ठ्यौ, ननु देवकी- गर्भः स्त्रीरूपस्तन दृष्ट एव कथं सन्देह इति चेत् तनाह देवक्या अष्टमो गर्भः स्वमारकत्वेन श्रुतः स्त्री भवितुं नाईति ॥ ८ ॥ कथमियं स्त्रीति सश्चिन्तयन् कंसो मारयेदितिसम्बन्धः, शङ्कायां कारणान्तरमप्यस्तीत्याह श्रुत्वा देवकीदारिकावच इति, देवक्या दारिका बालिका तस्या वचः किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तह"दिति, अतोस्या आकाशवाण्याश्चैकार्थे विचार्यमाणे देवस्याः पुत्रो राबावत्रानीय वसुदेवेन स्थापित- स्तव च कन्या तत्र नीतेति फलति तदापीतिसम्भावनायामागताशङ्कः सन् हन्ता हनिष्यति, तथा सति नोस्माकं महाननयः स्यात् , अतस्तव पुत्रस्य संस्कारो मया प्रसिद्धतया न कर्तव्य इति फलितम् ॥ ९ ॥ नन्दस्तस्य प्रतीकारमाहालक्षित इति । ज्ञापितं च हरेस्तत्त्वं स्नेहाधिक्यान्न बुध्यते । अतो निरोध. कर्तव्यः शास्त्रं तत्राप्रयोजकम् ॥ १ ॥ अस्मिन् गोठे गुप्तस्थाने मामबैरप्यलक्षितोनुमानेनाप्यज्ञातः सन् द्विजातिसंस्कारं कुरु, भनेनेयं वार्ताप्येकान्त एव कृतेति ज्ञायते, गवां व्रजे न कश्चिदभिज्ञो नागरिकवद् , गवां बुद्ध्या तुल्या एवं सम्भवन्ति, मामकानां स्वरूपं मया ज्ञायत इति तेषामज्ञानं साधनीयं, एतेनान्ये व्याख्याताः, , ·४२ " , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो०११-१४. ॥श्रीशुक उवाच ॥ एवं सम्मार्थितो विमः स्वचिकीर्पितमेव तत् । चकार नामकरणं गूढो रहसि वालयोः ॥ ११ ॥ गर्ग उवाच॥ अयं वै रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणैः । आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद् वलं विदुः ॥१२॥ यदूनामपृथग्भावात् सङ्कर्पणमुशन्त्युत ॥ १३ ॥ आसन् वर्णावयो ह्यस्य गृह्णतोनुयुगं तनूः । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः ।। १४ ॥ द्विनातीनां मन्त्रवत्संस्कारो भवति, अन्येषाममन्त्रक, अतो मन्त्रमाधान्येनैव कर्तव्यं नोत्सवप्राधान्येन तदाह द्विजातिसंस्कारमिति, मङ्गलमावश्यकमिति विचार्य मङ्गलमपि वैदिकमेव कर्तव्यमित्याह स्वस्तिवाचन- पूर्वकमिति, स्वस्तिवाचनं पुण्याहवाचन, पुण्याहःस्वस्त्यद्धयनिस्विरुक्ताः स्वस्तिवाचनं, तत् सर्वकर्म- स्वावश्यकम् ॥ १०॥ एवमुक्ते स्वाभिलपितं सिद्धमिति कृतवानित्याहैवं स प्रार्थित इति, ज्ञातेपि लोके प्रतीकारं करिष्यामीति तस्याभिप्राय इति ज्ञापयितुं विम इति शीघ्रं च तस्य कर्तव्यमिति पुरोहितत्वात् स्वस्य चिकीर्पितमेव तन् नामकरणं कर्म प्रसिद्धमिति वा सर्वत्र, गूढः स्वयमपि गुप्तः सन् वेशान्तरेण यावत् तत्र तिष्ठति, रहस्येकान्ते, उभयोरपि नामकरणमुभयोरनुगुणमुहूर्ते, वालयोरिति केशाभिप्रायो वा ॥ ११ ॥ ज्येष्ठानुक्रमेण नामकरणं कुर्वन्नादौ ज्येष्ठस्य नामत्रयमाहायमिति सार्धेन, वस्तुतो ब्रह्मण्यव्यवहार्य स्वरूपतो नामाभा वात् सङ्केताभावाद् गुणयोगादेव नामानि भवन्ति, उभावत्र पुत्रौ वसुदेवस्य, तत्रैको मातृनाम्नापरः पितृनाम्ना, प्रथमं गुप्ततया मातृनाम्ना नामाहायं वै निश्चयेन रोहिणीपुत्रोतो रौहि- णेय इत्युक्तो भवति, रोहिण्यामाविर्भूतस्यावेश इत्ति च, वै निश्चयेनेति यशोदायाः पुत्रत्वे सन्देह इति ज्ञापित, यदि भगवान् प्राकृतः केनाप्यंशेन भवेत् तदा याशोदेयो दैवकेय इतिनाम भवेद् यथा रौहिणेय इति, तस्मादयमेव वै निश्चयेन रोहिणीपुत्रः, किञ्च योनिकृतसम्बन्धाध्यासोप्यस्य दृढ इत्याह रमयन् सुहृदो गुणैरिति, सुहृदः सर्वानेव सम्बन्धिनो गुणैः स्वसामर्थ्यः पालनपोपणप्रीणनादिभी रमयन् लोके राम इत्या- ख्यास्यते, गुणैः सुस्वभावादिभिर्वा, अयं च बलिष्ठो भविष्यति तथा ग्रहदर्शनादित्यन्यबुद्धिः, अतो बलाधि- क्याद् वलरूपमैवैनं विदुः ॥ १२ ॥ भगवदाज्ञया मायाकृतमपि कर्मास्मिल्लोके प्रसिद्धं भवत्विति "गर्भ- सङ्घर्पणात् सङ्कर्षण" इतिभगवद्वचनाद् देवगुह्यत्वात् तल् लोके न वक्तव्यमिति प्रकारान्तरेण सङ्घर्पणव्युत्पत्ति- माह यदूनामिति, यदूनां मध्येस्य न पृथग्भावोस्ति सर्वत्रात्मबुद्धिरेव, अत एव भगवता मातृद्वयमस्य सम्पादित भिन्नमातृसुतेषु वैराभावज्ञापनार्थ, अतो भगवत्कृतं संवदतीति नात्यन्तं दोषोपि, यदूनां वास्मिन् पृथग्भावो नास्तीति सम्यक् सर्वेपामाकर्षणमाकारणं यस्मिन्निति सङ्घर्पणमुशन्ति वदन्ति, उतापि, अनेन सङ्कर्पणपदा- दर्थान्तरं मुख्यमस्तीति ज्ञापितम् ॥१३॥ चतुर्मूर्तर्भगवतश्चत्वारि नामानि वक्तव्यानि तत्र द्वयमाह द्वयं तु गुप्ततया- नेकभेदभिन्न वक्ष्यति चतुष्टयम्य च द्वये प्रवेशश्च, तत्रादौ कृष्णोयमिति नाम वक्तव्यं, तत्र भगवन्नाम कथमस्येति- शङ्कां वारयन् वर्णपरत्येन सत्यं वदन्नाहासन्निति, अयमनुयुगं तनूहाति, अन्यथा युगमेव न स्यात् , भगवान् जगचेतिद्वयं युगशब्देनोच्यते, तत्रैकचेन्नाविभवेदेकमेव स्यान् न तु युगलं, धात्वर्थोपयोगो द्वयोरेव, अतो भगवतावश्यमनुयुगमवतारः कर्तव्यस्तन युगधर्मख्यापनार्थ रूपं च तया कर्तव्यं, अन्यथा लोकानां प्रतीतिर्न .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०१७-१८ एप का श्रेय आधौस्यद् गोपगोकुलनन्दनः । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥१७॥ पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिताः। अराजकेरक्ष्यमाणा जिग्पुर्दस्यून् समेधिताः ॥ १८ ॥ एतस्यैव तारतम्येन चित्तशुद्ध्यतिशयो नाम्ना भवति, अन्यथा त्वावृत्तं स्वाधिदैविकसहितमेवेति कदाचित् फलति यद्याधिदैविकोद्बोधपर्यन्तमावर्तेत, कालादीनां तु नाममाहात्म्यज्ञानादुच्चारयितुः परित्यागः, अनुगुणत्वात् सारूप्येण साधकमिति लौकिकस्यापि प्रवर्तनापरत्वेन मोक्षदातृत्यमित्यजामिलोपाख्यानस्यापि न वैयर्थ्य, अन्यया तत एव वैकुण्ठे गमनं स्यात् , अत उपायपरत्वमेव लौकिक स्य, तस्मात् सृष्टूक्तं तान्यहं वेद नो जना इति, अनेनानन्तान्येव नामान्युक्तान्युपास्यरूपाणि चान्तःकरणशोधकानि, तदवस्थां भगवद्रूपस्य स्मृत्ला तन्नाम ग्राह्यमिति, अन्यया नामप्रसङ्गे रूपकथनं व्यर्थ स्यात् ॥१६॥ ज्योतिःशास्त्राभिज्ञत्वाद् रूपनामज्ञानार्थ भगवतो गुणकर्माण्याह चतुर्भिस्तत्रादौ द्वयेन कर्माण्याहैप व इति, एप भगवान् परिदृश्यमानो वो युष्माञ् श्रेय आधास्यद् धृतवान् पोपितवान् वा, पूतनासुपयःपानादिकं यद् भगवता कृतं तद् भवतां श्रेयोनिमित्तं, अविद्या हि पञ्चपर्वा सा नाशिता शकटः संसारात्मको मजितोविद्याकार्यरूपो मोहात्मकच तृणावर्तो मारितः, एवं विदोपदूरीकरणेन ज्ञानोत्पादनेन चासमन्ताच्छ्योधास्यत् , स्वयं सर्वपुरुषार्थरूपोपि दोपरशाद् ग्रहीतु- मन्यैर्न शक्यत इति दोषदूरीकरणद्वारा श्रेयोधारकत्वं, किश्च न केवल सकृद् दत्तवान् किन्तु धृत्वैव तिष्ठति, अतोपि दास्यति यावता च भवद्भिः परमश्रेयो गृहीतो (गृहीतं) भविष्यति तावत् करिष्यतीत्याकारः, भूते लड्, तेन सिद्धं भवतां श्रेय इत्युक्तं, अनेन मद्रक्षार्थ वहूनि कर्माणि करिष्यतीति कर्माण्युक्तानि, एवं दोपाभावार्थ करिष्यमाणानि कृतानि कर्माणि चोक्त्वा परमानन्ददायकान्यपि कर्माणि करिष्यतीत्याह गोपगोकुलनन्दन इति, गौपान् गोकुलं च नन्दयतीति, गोपशब्देन गोप्योपि गृहीताः, गोकुलशब्देन तत्सम्बन्धिनच यावन्त- स्तदुपनीककाः, उभयविधानप्यानन्दयिष्यतीतिकोडा तत्प्रतिरातरधश्योक्तः, ननु त्वया फैसो ज्ञात्वा मार- यिप्यतीति भयं जनितं तत्र का गतिरिति चेत् तनाहानेनेति, अनेन भगवता सर्वाण्येव दुर्गाणि साट्वट- स्थानानि कंतोपद्रवरूपाणि सर्वाणि यूयमजसानायासेन सर्व एष तरिष्यय, अतः कादिभपापि न कर्तब्ध, तु वसुदेवस्यास्माकं चोपद्रको भविष्यतीत्युक्तं न तु भरतामितिभाः॥१॥ एवं समिनिवृत्तिपूर्वस्मर्वपुरुषार्थ- सिद्धिरस्माद् भवतामित्युक्तं, अतोस्य चिन्ता नास्तीत्युक्तमेव, मोसोप्यस्माद् भविष्यतीति वक्तुं तदर्थमिन्द्रिय- जयमपि वक्तुं पूर्वोकेपि प्रमाणमाह पुरानेनेति, हे अनपते, अनेन भगरता कृत्या दस्युपीडिता अपि साधरः समेधिताः सन्तो दस्यू निग्युः क्षुद्रोपद्रवोपि चोरवन् कंमादिभिः कर्तुं न शस्यो यनोस्य स्वभाति- रेव सादृशी, प्रनपत इतिमम्बोधनं सात्यापि ननस्य यथामुतं विहरणयुक्तम्य सर्वतः कुशरं मयिनीति मापयति, तेन यत्र कापि म्यातव्यं न निन्नतिभावः पुरतिबननान् सदातनायं न तु तदृहे नावनीर्ण इति शापित, अनेनेति न तम्यावतारः किन्त्वयमेर, राम्रोधनं नु भानामा नाप, दस्पो राणादयः 'प्रसइम्युपद तथा निनिनस्योलन्यात् "यम्यामिग पर नरदेवदम्या" इति माटन्यामेन्द्रियाणि मोक्कानि फमोपि हणावादिभेरगाद् दस्युः, नन्ननेन दम्यतो मारिता इत्यत्र किं प्रमाणम् ! तवार सायर इति, ययन्त:- भरणस्थितमोरान् बहिःस्थितांध न मारयेत् तदा साधा एव न मोयुः, शिकारेणापि मारयनीन्यार १. भादरपरिस्परिपाटः। २. अपमान्तोरि पाठः।

·४५ लो०१९-२०.] तामसप्रमाणप्रकरणे कन्यादितोष्टमोध्यायः। य एतस्मिन् महाभागाः प्रीति कुर्वन्ति मानवाः । नारयोभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवामुराः ॥ १९ ॥ तस्मान् नन्दात्मनोयं ते नारायगसमो गुणैः । श्रिया कीयांनुभायेने गोपायस्थ समाहितः ॥ २० ॥ दस्युपीडिता इति, दस्युभिरुपहतधनाः, पुनः समेधितास्तथैव कृतास्ततोप्यधिकाश्य, ततो निग्युःस्वयमेव ताम् जितान्तः, अतो भवन्तोप्यनेन समेधिताः स्वयमेव दस्यूञ् जेष्यन्ति, एवं भगवतस्त्रिविधानि कर्माणि निरूपि- तानि सर्वदोपनाशकानि सर्वमुसजनकानि मामर्थ्यजनकानीति, ननु कथं साधूनां दुष्टोपद्रवः पूर्व राज्ञां विद्यमानत्वात् तबाहाराजक इति, न विद्यन्ते राजानो यस्मिन् देशे, परशुरामेण स हताः कालेन च विवेका- दयोत एवारक्ष्यमाणा रक्षकापेसामपि न कृतान्तः, अतः सापेक्षां परित्यज्य स्वतन्त्रतया राजवत् स्थातव्यमित्युपदेशोप्युक्तः ॥ १८ ॥ एवं कर्माण्युक्ता गुणानाह य एतस्मिन्निति, गुणास्त्वनुभावरूपाः क्रिया नापेसन्ते, ये महाभागा एतस्मिन् भगति प्रीति स्नेहं कुर्वन्ति तानरयो नाभिभवन्ति, स्वत एव तर्हि सर्व एव कयं प्रीतिं न कुर्वन्तीत्याशङ्कय भगवत्प्रीतौ स्वरूपयोग्यता सहकारियोग्यता चापेक्ष्यत इत्याह मानवा मनोर्माताः सद्धर्मरूपा धर्मार्थ एवोत्पन्ना इति स्वरूपयोग्यानां " मन्यन्तराणि सद्धर्म " इतिगास्यात्, महा. भागा इति “जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधिभिः नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रनायत" इति- वास्यात् परमभाग्येनैव प्रीति यते, प्रीतिमिति सर्वदेकविधप्रीतिकरणार्थमे कवचनं पटवद् वृद्ध्यर्थ वा खण्डशःकरणाभावार्थ वा हेतुस्तूक्त एव, य इतिप्रसिद्धतया तेपां निदेशः, भवन्तस्त इति प्रतिनिर्देशार्थः, एतान् परिदृश्यमानान् गोमुलस्थान , नन्वन्तर्यामिप्रेरणेनैव ते न वाधने, अवश्यं चैतद् वक्तव्यं, भक्तिस्त्वन्तर्यामि- प्रेरणार्या, ततो नानेन प्रकारेण भगवद्गुणा उक्ता भविन्यन्तीत्याशझ्याह विष्णुपक्षानिवासुरा इति, विष्णुः पक्षे पक्षपाते येषां विष्णुरेपां रक्षक इति येषु ज्ञानमतः स्वकृतियर्थ्यशङ्कयासुरा न वाधन्ते, अन्तर्यामी तेपां नान्ययाप्रेरक आसुराणामासुरभावेनैव प्रेरणनियमात्, अतो विशेपाकारेणैर पालयिष्यतीति सर्वजनीनत्वात् , अम्बरीपादिचरित्रे तथा प्रसिद्धः, अस्य प्रीतेरेपोनुभावः, गुणास्त एव ये सानुभावाः परम्परयाप्यनुभावं सम्पादयन्ति, अनेन साक्षाद्गुणा अनन्ता एव वक्तुमशस्या इति सूचितम् ॥ १९ ॥ एवं गुणे प्रदर्शन- मात्रमुक्त्वा विशेषाकारेण वदनुपसंहारमिपेण रक्षामुपदिशति तस्मादिति, यस्मादयं महानुभावः पूर्वोक्त- कर्मालौकिकस्तस्मात्, हे नन्द सर्वानन्दकारिन् , त्वन्नाममार्थकवाय चैनं पालयेतिभावः, अयं ते कुमारो गुणैः कृत्वा नारायणसमो नारायणस्य समः, विविधोपि नारायणोक्षरं पुरुषोतर्यामी च, गुणैरेव कृत्वा तत्समः, कर्माणि त्वधिकानि, अनुभावश्च, नराज्जातानीतिपक्षे यावन्तो जीवगणाः सृष्टावुत्पन्नास्ते सर्वे भगवद्गुणख्यापकास्तावद्गुणप्रसिद्ध्यै तावद्रूपो जात इति, द्वितीयपुरुषस्य तु विशेषेण स्वसम्बन्धयोग्यजीवराशिपरिग्रहात् स्वतुल्यतामापादयितुं स्वभावनिवर्तकाः सानुभावा गुणा उक्ताः, तृतीय- पुरुपे त्वन्तर्यामिणि जीववश्य इव तदधीनत्वेन तस्य सर्वकार्यप्रेरक इति भक्तिजनका असाधारणा गुणा उक्ताः, त्रिविधा अपि भगवति कृष्णे सन्तीति गुणैः कृत्वा नारायणसमानः, धर्मान्तरैरपि नारायणसमतामाह श्रिया कीर्त्यानुभावनेति, ब्रह्माण्डमध्ये नारायणत्रयं यो वैकुण्ठे लक्ष्मीसहितो यः सूर्यमण्डले सर्ववेदसहितो यो भूमौ सर्वब्राह्मणेषु यज्ञनारायणस्तत्सदृशोपि, यथा सर्वजगज्जनन्या अक्षरानन्दरूपाया सर्वशोभानिधानरूपाया य एतत्रयकर्ता, लक्ष्म्या जगजनकत्वं तस्या अपि परमानन्दः सर्वशोमारूपाया अपि शोभा, यथा व्यापिवैकुण्ठस्थो १.०भावैश्चेत्यपि पाठः। " ·४६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०२१-२२० , ॥श्रीशुक उवाच ॥ इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्त्रगृहं गते नन्दः प्रमुदितो मेन आत्मानं पूर्णमाशिपाम् ॥ २१॥ कालेन बजता तात गोकुले रामकेशवौ । जानुभ्यां सहपाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजहतुः ॥ २२ ॥ भगवान् लक्ष्म्पा एतावत् करोति एवं कृष्णोपि करोति, यथा सवितृमण्डलस्थः कीर्ति स्थापयति सर्वलोकेषु "न यस्मिन्नुदिते दिनकरे सकलं कमलायते मुवन”मितिवाक्यात् कीर्तिः सूर्य प्रतिष्ठिता यतः सर्वेषां स्वत एव शीताज्ञानादिसर्वदुःखनिवृत्तिः सर्वसुखं च भवत्येवं कृष्णकीतिरपि, यतः प्रभृत्युदितस्ततः प्रभृति सूर्य- वदेव भागवतादिषु प्रकाशते, यथा यज्ञा आधिदैविकाः सर्वेषां सर्वकार्यकर्तारो दूरादेव माहात्म्यज्ञापकास्तया महानुभावो भगवान् , एवं पड्भिर्नारायणैस्तुल्यो भगवान् कृष्णो गुणैः षड्गुणैः, श्रिया कीर्यानुभावेन च तस्यैव विवरणं, एवं भगवद्गुणानुक्त्वा चकारेण “सत्यं शौच"मित्यादिप्रथमस्कन्धोक्तगुगानपि सङ्गृह्य परम- निधानत्वेनोपपाद्य सावधानान्तःकरणो भूला प्रपञ्चविस्मरणेन गोपायस्वेत्युपदिशति गोपायस्व समाहित इति, एतावता सर्वथावेक्षा कर्तव्या न वापि गन्तव्यं न नेय इत्युक्तम् ॥ २० ॥ एतावदुत्वा गते यज्जातं तदाहेतीति, आत्मानं नन्दं भगवन्तं वा सम्यगादिश्योपदिश्य, गर्गे स्वगृहं मथुरां गते नन्दस्तद्वाक्यात् प्रमुदितः सन्नाशिपामाशीभिः पूर्णमात्मानं मेन इतिसम्बन्धः, स्सम्यायोग्यत्वेन महतो ज्ञानान्न भीतो जातो नाप्ययं पुत्रो न भवतीति ज्ञात्वा दुःखितो जातो येनकेनापि प्रकारेग प्राप्तत्वाद् गर्गोक्तं प्रमाणमिति ज्ञापयितुं कृष्णो भगवानात्मेति नन्दश्च कृतार्थ इतित्रयं ज्ञापयितुमात्मपदं, सम्यगुपदेशो नास्मिञ् शङ्का कर्तव्या नाप्यन्यस्माद् भयं सम्यग् रक्षणीयश्चेत्यादेश आज्ञा, अन्यथा गर्गोपि क्रुध्येदिति, एता- वदुपदेशं कृत्वा नामकरणं च गगें गच्छति यदि कसो मव्ये व्यमनं कुर्यात् तदापि चित्तस्वास्थ्यं न भवतीति गर्गे स्वगृहं गत इत्युक्तं, चकाराद् बालकयोः स्वस्मिन्नप्यन्येषु वा तत्र स्थितेष्वत्यन्तरङ्गेषु स्वगृहं गतेषु गोकुलेपि गर्गरमणोः प्राकट्यामावार्थ, तदा नन्दः सार्थकनामा भविष्यामीति प्रकर्षेण मुदितः प्राप्तमहानिधिः, आशिपां सर्वकामितपदार्थानामन्येषां च पूरणार्थ पूर्णपरमातिशयकाष्ठा प्राप्तं मेने, स्वमनस्येव तथा ज्ञातवान् ॥ २१ ॥ एवं नामचरित्रमुपपाद्य रूपचरित्रं वक्तुं भागवद्गतिः कालरूपेति. तस्मिन्नेवाधिदैविके गच्छति सति भगवद्गतिरित्याह कालेनेतिदशभिः, दशधा भगवद्रूपमन्न वक्ष्यतेवान्तरानन्तभेदयुक्तं, गतौ गतिविशेपे च भूमौ रूपद्वयं हरेः । यशोदायां तथा रूपमुपविष्टं त्रिधा मतम् ॥१॥ अन्याश्रितं स्वतश्चैव कथञ्चित् सर्वथा तथा । उत्थितं तु त्रिधा रूपं युक्तं त्रिविवलीलया ॥२॥ बालकैर्मुग्धलीलाद्या धार्षट्यधौर्त्यसमन्विते । निर्गुणावस्थरूपे च ज्ञापिते तु ततः परम् ॥ ३ ॥ सात्त्विकादिविभेदेन तत्तद्धृदयगामिनि । तांस्तांस्तु क्रमशो भावान् दूरीकृत्यान्तिमे स्थिरा ॥ ४ ॥ यशोदार्थमियं लीला प्रसङ्गादन्यगामिनी । यदैव ता गृहे व्यग्रास्तदेवं दशधा हरिः ॥५॥ तत्रादानुपविष्टस्य हरेरल्पचलनात्मिकां गतिलीलामाह कालेनेति, सतो बजता कालेन कृत्वाल्पेनैव गोकुले तत्रापि यशोदाया अगणे रामकेशवायुभावपि नामकरणेन भगरदावेशाद् भगवन्तौ योगिध्येयो ब्रह्मादिवन्धश्च रामकेशवौ, मत्वर्थीयो वप्रत्ययश्चात्र सौन्दर्यार्थ परिगृह्यते, वस्तुतस्तु लौकिक एव केशवशब्दस्तद्धितान्तः,

·सो० २३.]
तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः।
४७
.
तावनियुग्ममनुकृप्य सरीसृपन्तौ घोपमधोपरुचिरं ब्रजकर्दमे ।
वन्नादहष्टमनसावनुसृत्य लोकं मुग्धमभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रोः ॥ २३ ॥
न तु भगवद्वाचकः, केशयोवे सुखं यस्मादित्यथे प्रत्ययापेक्षाभावात् , उभयोन्यूनाधिकभावेपि ययसि स्थितयोः
समाना गतिः, भगवत्सन्निधाने नामद्वारा सम्बन्धानन्तरमेव भगवत्त्वमत उमौ जानुभ्यां सहपाणिभ्यां
रिङ्गमाणौ नातौ शनैस्तदान्योन्यं विजहतुर्विहारं कृतवन्तौ क्रीडां कृतवन्तावित्यर्थः ।
जानुभ्यां गमनं विष्णोदैत्यानां मर्दनाय हि । वलिदैत्यपतिर्भूत्वा न निवारयति स्वतः ॥ १ ॥
उपविष्टयोर्नम्रीभूतयोर्गमनं पादाधीनमेवेति जानुभ्यामेव गमनमुच्यते, पाण्योस्तु सहभावः, तत्र प्रतिष्ठा-
भावात् , सम्पूर्णेनापि शरीरेण रिङ्गमाणाविति जानुभ्यां सह रिङ्गमाणाविति सहपदप्रयोगः, अनेन
मध्येल्पचलनेपि भूमौ शयानावेव भवतः पुनस्त्याने च तथा, एवं रूपाणि भगवतः सहस्राणि ध्येयानि हसद्-
रूपाणि क्षणमुपविष्टानि क्षणं प्रचलितानि च ॥ २२ ॥ इयं प्रथमगतिरुत्तर श्लोकोक्तगतिपर्यन्तमनुसन्धेयोत्तरो-
तरपुष्टा, उत्तरस्यादिना पूर्वावसानस्य न्यायसिद्धत्वात् , द्वितीयमाह तावङ्घीति, गतिविलासा अत्र नि-
रूप्यन्ते, प्रथमतोलसवलितगतिः, ताजुभावपि, एको भगारानिति न वैलक्षण्यं, जानुभ्यामेव गच्छन्ती मध्येमध्ये
जानुपीडामिय भावयन्तौ, अम्रियुग्ममनुकृप्य पादानमधोमुखं कृत्वा जानुपर्यन्तं भूमिष्ठं विधाय शनै-
राकृप्य पश्चाच्छीघ्र सरीसृपन्तौ द्रुतं गच्छन्तौ भवतः, तथा गमने हेतुमाह घोपप्रघोपरुचिरमिति, घोषः शब्दः
मकृष्टो घोपस्ताभ्यां रुचिरं यया भवति तथा प्रथमं गच्छन्तौ नूपुरक्षुद्रघण्टिकादीनां वादनमाकर्णयन्ताविव
शब्दे दत्तकर्णी शब्दगति विचारयन्तावइघ्रियुग्ममनुकृप्य शनैश्चलितो, स शब्दः किं स्वाभरणादेव जायतेन्य-
स्मादिति वेति विचारयितुं गतेः शैव्यं कुरुतः, तदा प्रघोपो भवति, तस्यापि विचारार्थ पुनः स्थितौ भवतः,
तदा प्रघोपेण रुचिरं यया भवति तथा सरीसृपन्तौ भवतः, पुनरेवं घोपप्रधोपाभ्यां बहुधा गतितरतम-
भावं प्राप्तौ घनकर्दमेषु गतौ भूमिदेहसम्बन्धकृतशब्दवैलक्षण्यग्रहणाय, तत्रापि चेच्छन्द्र आभरणानामेव
नान्यस्येति तनादहटमनसौ जातो, अस्मद्गत्वा तदनुगामी शब्दोपि रुचिरो भत्तीत्येवं बहुधावृत्तिर्मन:परि-
तोपार्था, अनेन भगवान् चरित्रं कृत्वा तत्प्रतिपादकं च वाक्यं विधायोभयोर्योग्यतायां सन्माननं वक्तुः श्रोतुश्च
करोतीति लक्ष्यते, एवं तयोरेव परस्परं गतिलीलामुत्त्वान्यानुरोधेनापि गतिलीलामाहानुसृत्य लोकमिति, यं
कश्चित् त्रियं पुरुष वा गच्छन्तमनुगच्छन्तौ गन्तव्यमेवेति कथमन्यथायं गच्छेदिति कियदूरं गमनानन्तरं तस्मिन्
परिवृत्य दृष्टं दूरं गते वा मुग्धमभीतवत् स्वमातुरन्ति समीप उपेयतुरितिसम्बन्धः, गमने ज्ञानद्वयं, अस्मदीयाः
केचन गच्छन्तीत्यतोस्माभिरपि गन्तव्यं गन्तव्यमेव वा, तथा सत्येकाकिनान गन्तव्यमिति तस्मिन् दूरं गते पश्चात्
पुरम्ताच्चासहायमात्मानं मला भीतौ भवतः, व्याघुट्य प्रदर्शने तु नायं मदीय इति मुख एव परिचयात् धर्मान्तरे तथा
बुद्ध्यभावात् मुग्धवत् परावृत्तिर्भवति, मुग्धश्चासौ प्रभीतश्चेति, प्रकर्षमये मुग्धभावोपि हेतुः, अन्यथा भये कारणा-
भावात् "तस्मादेकाकी बिभेती"ति भयमात्रकारणत्वेपि प्रकर्षभये नान्यो हेतुः, गमनागमनलीला शीघ्र सिद्धैव
तथापि मुग्धभीतभावौ गमनागमनयोः क्रमेण सौन्दर्यसूचकौ, उभयत्र वा, तथैकाकिना नात्र स्थातव्यमिति गमनं,
बालक्योः परिचयो मातफेवावशिष्ट इति चदिति, ज्ञात्वापि तथानुकरणेन पुनर्गमनागमने, तत्र हास्यादिना बहवः
प्रकारा भावुकानां मनोहरा भवन्ति, लोकमित्यालोकवन्तमुज्ज्वलवस्त्रादियुक्तं, मात्रोरन्तीत्यनेनैव सामीप्ये सिद्धे
पुनरुपेतिग्रहणं कदाचिदागत्योपर्येव पततः कदाचिन्मध्ये कदाचिददूरविप्रकर्षेणेतिप्रकारभेदज्ञापकम् ॥ २३ ॥

·[श्लो० २४-२५. . - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्तुवन्त्यौ पडगङ्गरागरुचिरायुपगृह्य दोाम् । दत्वा स्तन प्रपिवतोः स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतुः प्रमोदम् ॥२४॥ यहङ्गनादर्शनीयकुमारलीलावतजे तदवलाः प्रगृहीतपुच्छैः । वत्सरितस्तत उमावनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जगृहुईसन्त्यः ॥ २५ ॥ एवं नानाविधगमनागमनाभ्यामुपविष्टलीला स्वतन्त्रतया बहुधा वर्णिता, मात्रा सह नानाविधक्रियाभिः सहितस्योपविष्टस्य लीलामाह तन्मातराविति, यशोदारोहिण्यौ निजसुतौ स्वं स्वं सुतं घृणयौत्कण्ठ्यस्नेहेन स्तुवन्यौ पङ्क एंव योयमङ्गरागस्तेन रुचिरौ दोभ्या॑मुपगृह्यालिङ्गय स्तनं दत्वा पिवतोश्च मुखं निरीक्ष्य प्रकण मोदं ययुरितिसम्बन्धः, नृत्यन्ताविव समागच्छन्तौ धृत्वा वा नृत्यं कुर्वन्तौ मातृप्रेरणया वान्यप्रार्थनया वा नृत्यन्तं पश्यन्तौ वा, स्तोत्रे पञ्चधा नृत्य हेतु, लीलाभावाश्चासङ्ख्याताः, रोपभावाश्च त्रिविधाः स्तोत्रविषयाः, तत्र स्तोत्रं द्वेधा सम्भवति परमार्थतो लोकतश्च, लोकतो घृणा, घृणयास्तुवन्त्यावितिपदच्छेद परमार्थतः स्तोत्रं, घृणयोपलक्षिते वा मातरौ, भगवद्व्यतिरिक्त सर्वत्र धुणा सजातेति, सघृण' इत्यादौ 'घृणा' स्नेहदयाप्युच्यते, भगवत्कर्तृकोपगृहनदशा भिन्ना ताभ्यामुपगूढयोरन्या, अत्रापि बहवो भेदाः सम्भवन्ति, स्तनपानदशा तु स्वतन्त्रा, आलिगितयोर्वा भयाभावात् स्तनपानं, निरीक्षणलीलापि बहुविधा, सर्वत्र प्रमोदः फलमुभयोर्मातृत्वमन्यथा शङ्कितं भविष्यतीति बुद्धिदार्थ निरूपित, भगवतोपि मातरि वैलक्षण्यभावाजननार्थ निमसुतावित्युक्तं, भगवत्सम्बन्धेपि सर्वपुरुषार्थानां भगवद्रूपेण भिन्नतया वा ज्ञानाभावाय घृणा निरूपिता, भौमाः सर्व एवावयवास्सुगन्धा भवन्ति, विजातीयैश्योपहता अन्यथा भरन्त्यलौकिकं तेजश्चेद् भवति तदोत्तमता भवति, तत उच्यन्ते कस्तूरीकुकुमचन्दनादिप्वङ्गरागपदानि, वस्तुतस्तु मृदवयवा एव गन्धतेजोभ्यां सहितास्तथा व्यपदिश्यन्ते, भगवत्सम्बन्धाद् दोषनिवृत्तिपूर्वकगुणाधानमुचितमेव, अतः पङ्क- स्याङ्करागत्वं, पङ्कपदप्रयोगाचैवं ज्ञायते, अङ्गसम्बन्धानन्तरमेवाहरागत्यमिति, रुचिराविति परमार्थापेक्षया- विश्यं सूचयति, स्वनैव ह्यङ्गरागत्वं सम्पादितं स्वतेमसानुभावेन वा पुनस्तेनैव रुचिरत्वमङ्गरागस्य माहात्म्यख्यापनाय, ततोप्यधिक्तेनस आविर्भावः प्रत्यक्षतः पङ्कदर्शनयुक्तयोरपि पवाङ्गरागरुचिरत्वं निस्स- न्दिग्धं मावितमिति दोषामुपगृहनमुक्त, निर्दुष्टमाव एव भगवत्युचित इति न तु दोपत्यमगीकृत्य, अविहितमावख्यापनार्थ दत्वा स्तनमित्युक्तं, अन्यथा मुक्तिलीलायां प्रवेशः स्यात्, गमनागमनाम्या मालकाः क्षुधिता इति प्रकर्षेण पानं, नन्वेवं स्त्रीणां वाललीला कयं भवद्भिरवगता योगे ध्याने वा कैवल्य. स्यैर मान्यत्वाद् गमनं तु नास्त्यार्णितत्वादित्याशङ्कयाह स्मेति, लोकप्रसिद्धपा लीला, अतो नालौकिक- प्रकारो ज्ञाने वक्तव्यः, मुखमित्येकवचनमेकस्यावेशितवेन प्रकरमेकमेव मुखमिति झापयितुं, तदने विस्तरेण वश्यते, ननु मुखस्य भक्तिरूपत्वात् तत्र सम्यनिरीक्षणे जाते कथं लौकिकमानः सिध्येदित्या- शङ्कयाह मुग्यस्मितालदशनमिति, स्मितम्य दन्तानां च मायास्नेहरूपवान्मोहावं, मुग्धं सुन्दरं सितमल्पता स्वासक्तिजनकता च निरूपिता, मोहकं स्वन्यत्रैयासक्किं जनयति, अल्पदशनानि च, तया क्षीरकणसहिता दनपनिरुक्ता, अनो लौकिकालौकिकमावयोमिश्रणात् प्रष्टो मोदः ॥ २४ ॥ एवं लीलाप्रयं फलान्तं निरूपिन, स्वत:स्थितयोटींला आह ययगतिविभिः, अत्र सांग नियोधिकारिण्यः, सन्यासां सामान्यतो निरोधागा तन्सारदोषेण नान्योनिरोध उत्र्यमानो न भन्, राजममावास्तु कोटिशो भान्ति तान् सनिय सद्गीतुं यर्यनादर्शनीयापारलीलाविन्युक, अदनान " ·ययोलिकयोः, तर्हि क्रीडासाघनानि सम्यक्स्थले कृत्ला देयानीति चेत् ताहातिचलाविति, अत्यन्त चलो, तर्धन्यः कश्चित् तदवेक्षकः स्थाप्य इति चेत् तत्राह स्वसुताविति, सनेर सूताविति तदर्थ होश- , सो० २६.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः। शृयमिदंष्ट्रयसिजलद्विनकण्टकेभ्यः क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निपेद्धम् । गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तजनन्यौ शेकात आपतुरलं मनसोनवस्थाम् ॥ २६ ॥ तरुण्यस्तासां दर्शनीया कुमारलीला ययोः, तास्त्रिविधा भवन्ति कौतुकाविष्टा रसाविष्टाः कामाविष्टाश्चेति, यदैव तौ तासां दर्शनीयलीलौ तदैवातिमुग्धत्वख्यापनार्थ वसपुच्छावलम्बनेन स्थितौ भवतः, लौकिकाभिनि- वेशभयाच्छुकेन न विशेपत उक्तः, कुमारोत्र द्विवार्षिकः, कुत्सितो मारो यस्मादिति कन्दर्पकोटिलावण्याधिक सुन्दर उक्तस्तद्गतोत्कृष्टभावा अप्यस्मिन् निहापिताः, अङ्गनानां दर्शनीयभावनार्थ जातानुभावानां वा निर्भयेन दर्शनार्थ यहींति, तृणावर्तवधपर्यन्तमन्यदा वा यावदयं भावो न जात इति तावनिरन्तरदर्शनं न जातमिति ज्ञापितं, दृष्टिस्पर्शसम्बन्धैत्रिविधाः सुखदा उक्ताः, एतादृशावङ्गनादर्शनीयकुमारलीलो, अन्तर्वन इति, प्रजमध्ये सर्वासामेव दर्शनयोग्यस्याने, तदवला व्रजवाला अन्यत्र गमनयोग्यतारहिताः, वत्सरितस्ततोनुकृष्पमाणों जगृहुरितिसम्बन्धः, वत्सा गोपुत्राः, भगवाँल्लीलार्थ कर्माङ्गदेवताभावं तदवलम्बनं वा करोति, ते तु मूढा इतस्ततः प्राकृते वैकृते च संयोजयन्ति यया गर्दभपादच्छेदनं कृत्वा "विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोती" "त्यति- रिक्तस्य शान्त्या" इतिफलार्थ, एतेपि वत्सा भगवता प्रकर्षेण गृहीतं पुच्छं येषां द्वयोरेकस्य वा प्रकर्षेण ग्रहणान तेषां धावनं, प्रदर्शनार्थमेव यतो मुग्धभावः, अतो न स्खलनमत्र, उमाविति भगवान् स्वत आदेशतश्च क्रीडतीति वक्तु, अनुकर्षणं शनैः शनैः कर्षणं, भगवानपि वत्समाकर्षति वत्सतर्यश्च भगवन्तं, अतो वत्सस्यापि नेष्टगनिः, अत इतस्तत आकर्षण, वत्सरितिबहुवचनं धृतस्य पलायनेपि पुनरन्यग्रहणार्थ, एवं पराधीनभगदर्ति दृष्ट्वा प्रेक्षन्त्य एव स्थिताः, अत्रैव तात्पर्ययुक्ता उपनिपद इव स्थिताः, नत्यन्याधीनत्वेनान्यया ज्ञातवत्यः, एवं कर्मभ्यस्त्याजयित्वा स्वार्थ ग्रहणमाश्रमपरित्यागन्यतिरेकेण न सम्भातीति गृहं विडालादि- भिरप्युपद्रुतं परित्यज्य तदवेक्षामकृत्वा जगृहुः, इसन्त्य इति, अस्मत्परिग्रहे नैवमितस्तत आकर्षणं भवति न या स्खलनसम्भावना, प्रेक्षन्त्यो ज्ञानपरा उज्झितगृहा विरक्ता इसन्त्यः फलार्थिन्यनिविधानां ग्रहणार्यमुक्तं, ग्रहणानन्तरं विनियोगस्तु पूर्वमेव कथितः, सम्भयग्रहणपक्षे स्वतोपि सर्वतो नयनं सम्भपति, उझिवगृहा इतिवचनादन्यत्रापि नयन, हसन्त्य इत्यपि तथा, किं वहुना सर्वप्रकारेण जगृहः, सर्वासामे यया ग्रहगं माति तथा भगवान्, गोपुच्छधारणलीलेयं पराधीना निरूपिता ॥२५॥ स्वतो गतिलीलामनेकविधामा शृङ्गीति, गोपिकास्तु स्वत्वभावदोपरहिताः, अलौकिकभावेनापि वशीकृताः, विचाराभावाद् रसेनापि तारण्यात् कौतुकेनाप्यन्यार्थ च निरूपिताः शीघ्रमेव विस्मृतप्रपञ्चा भगरदासक्ता निरूपिताः, यशोदारोहिण्यौ तु तद्विपरीते इति तयोस्तदुभयसम्पादनार्थ षड्गुणैः स्वेन च सप्तपा लीलां कृतवान्, इष्टस्य दुष्टसम्बन्धे शिष्टः पुष्टिं विमुञ्चति । नान्यथेति हरिः प्रीतः सत्यः रगतो भवेत् ॥ १॥ , शृङ्गिणो दैष्ट्रिणश्चैव पक्षिणश्च विघातकाः । चेतनास्त्रिविधा एव ततोन्ये तु चतुर्विधाः ॥ २ ॥ कृत्रिमा: सहनास्तेपि खड्गाग्निजलाण्टकाः ॥ २ ॥ भृङ्गिणो गावः, अग्निधूमाथ स्वेदार्थ या कृतः, दंष्ट्रिगो महटाः, असिः खड्गादिसाधनानि, जलं कूप- गर्तादिस्थित, कलशादिस्थितं वा पातनात् , द्विनाः पक्षिणः शुकादय , कण्टकानि निम्त्वा स्थापितानि परितो वेष्टनरूपाणि, तेभ्यो निवारणवचनान्न भवति, आज्ञाकारिलेपि चाञ्चन्यात् , वस्तुतस्त्वाज्ञां दातुमपि न प्रेरयति, उपद्रवज्ञाने निर्वन्धेन निवारणं, तत् तु कर्तुमयुक्तमित्याह क्रीडापराविति, क्रीय परोकृष्टा नियामिका . ७ ·[लो० २४-२५. , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां तन्मातरौ निजसुतौ घृगया स्तुवन्त्यौ पडाङ्गरागरुचिरायुपगृह्य दोभ्याम् । दत्वा स्तनं प्रपिवतोः स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतुः प्रमोदम् ॥२४॥ यहङ्गनादर्शनीयकुमारलीलावन्तबजे तदवलाः प्रगृहीतपुच्छैः । वत्सरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जगृहुईसन्त्यः ।। २५ ॥ एवं नानाविधगमनागमनाभ्यामुपविष्टलीला स्वतन्त्रतया बहुधा वर्णिता, मात्रा सह नानाविधक्रियाभिः सहितत्योपविष्टस्य लीलामाह तन्मातराविति, यशोदारोहिण्यौ निजसुतौ स्व स्वं सुतं घृणयौत्कण्ठ्यस्नेहेन स्तुवन्त्यौ पट् एव योयमगरागस्तेन रुचिरौ दोभ्या॑मुपगृह्यालिङ्गय स्तनं दवा पिवतोश्च मुखं निरीक्ष्य पण मोदं ययुरितिसम्बन्धः, नृत्यन्ताविव समागच्छन्तौ धृत्वा वा नृत्यं कुर्वन्तौ मातृप्रेरणया वान्यप्रार्थनया वा नृत्यन्तं पश्यन्तौ वा, स्तोत्रे पञ्चधा नृत्यं हेतुः, लीलाभावाश्चासङ्ख्याताः, रोपभावाश्च त्रिविधाः स्तोत्रविषयाः, तत्र स्तोत्रं द्वधा सम्भवति परमार्थतो लोकतश्च, लोकतो घृणा, घृणयास्तुवन्त्यावितिपदच्छेद परमार्थतः स्तोत्रं, घृणयोपलक्षिते वा मातरौ, भगवद्व्यतिरिक्त सर्वत्र घृणा सञ्जातेति, 'सघृण' इत्यादौ 'घृणा' स्नेहदयाप्युच्यते, भगवत्कर्तृकोपगृहनदशा भिन्ना ताभ्यामुपगूढयोरन्या, अत्रापि बहवो भेदाः सम्भवन्ति, स्तनपानदशा तु स्वतन्त्रा, आलिङ्गितयोर्वा भयाभावात् स्तनपानं, निरीक्षणलीलापि बहुविधा, सर्वन प्रमोदः फलमुभयोर्मातृत्वमन्यथा शङ्कितं भविष्यतीति बुद्धिदाार्थ निरूपित, भगवतोपि मातरि वैलक्षण्यमावाजननार्थ निजमुतावित्युक्तं, भगवत्सम्बन्धेपि सर्वपुरुषार्थानां भगवद्रूपेण भिन्नतया या ज्ञानाभावाय घृणा निरूपिता, भौमाः सर्व एवावयवास्सुगन्धा भवन्ति, विजातीयैश्योपहता अन्यथा भवन्त्यलौकिकं तेजश्चेद् भाति तदोतमता भवति, तत उच्यन्ते कस्तूरीफुकुमचन्दनादिप्यारागपदानि, वस्तुतस्तु मृदवयवा एव गन्धतेजोभ्यां सहितास्तथा व्यपदिश्यन्ते, भगवत्सम्बन्धाद् दोषनिवृत्तिपूर्वकगुणाधानमुचितमेव, भतः पट्स- स्याङ्करागत्वं, पचपदप्रयोगाथै प्रायते, अगसम्बन्धानन्तरमेवाङ्गरागत्वमिति, रुचिराविति परमार्यापेक्षया- वियं सूचयति, स्वनैर ह्यड्गरागत्वं सम्पादितं स्वतेमसानुभावेन वा पुनस्तेनैव रुचिरत्वमशागस्य माहात्म्पख्यापनाय, ततोप्यधिक्नेनस आविर्भावः प्रत्यक्षतः पङ्कदर्शनयुक्तयोरपि पवारागरुचिरत्वं निस्स- न्दिग्धं मावितमिति दोामुपगृहनमुक्तं, निर्दुष्टमान एव भगवत्पुचित इति न तु दोपत्यमगीहत्य, अविस्तिमावख्यापनार्थ दत्ता स्तनमित्युक्तं, अन्यथा मुक्तिीलायां प्रवेशः स्यात्, गमनागमनाम्यां मालकाः शुधिता इति प्रकर्षेण पानं, नत्रां प्रीणां बाललीला कयं मादिरसगता योगे ध्याने या फेवल्या म्यैर भाव्यताद् गमनं तु नात्याणित वादिन्याशट्वचार स्मेति, सालोपमिया लीला, अतो नालोरिक- प्रकारो ज्ञाने वक्तव्यः, मुग्यमित्येकाननमेक्स्यावेशित रेन प्रारमेकमेव मुग्नमिति झापयितुं, तो विस्तरेण पश्यने, ननु मुगम्य भचिरपना तन सम्यनिरीक्षणे जाते कयं रोक्किभार: सिघ्येपित्या- शायाह मुग्यस्मितालदशनमिति, सितम्य दन्तानां च मापारनेहम्प वान्मोहाल, मुग्धं पुन्दरं स्मितमसता मामधिजनस्ता च निरपिता, मोहकं सन्यौवामकिं जनयति, अल्पदमनानि ग, तथा भीरकणमहिता दनपहिरक्ता, अतो सोविकारोशिमायोमिश्रगान् मष्टो मोदः ॥ २४ ॥ एवं सीतात्रयं पान्तं निरूपित, सनाधिनयो। आह यीशननिनिभिः, भग्न सा एा सियाधिशरिप्यः, पन्यामा सामान्यतो निरोधाभाव तन्मादोपण ननयोनिरोः उच्यमानो न भोर, राजममााम्नु वोटिशो मान्ति तान मानिय सहरीन पहनादर्शनीपापालारियुग, भानाम्नु ·४९ , . श्रो० २६.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः। भृङ्ग्यग्निदंष्ट्रयसिजलदिनकण्टकेभ्यः क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निपेद्धम् । गृह्याणि फर्तुमपि यत्र न तजनन्यौ शेकात आपतुरलं मनसोनवस्थाम् ॥ २६ ।। तरुण्यस्तासां दर्शनीया कुमारलीला ययोः, ताखिविधा भवन्ति कौतुकाविष्टा रसाविष्टाः कामाविष्टाश्चेति, यदैव तौ तासां दर्शनीयलीलौ तदैवातिमुग्धत्वख्यापनार्थ वत्सपुच्छावलम्बनेन स्थितौ भवतः, लौकिकाभिनि- वेशभयाच्छुकेन न विशेषत उक्तः, कुमारोत्र द्विवार्षिकः, कुत्सितो मारो यस्मादिति कन्दर्पकोटिलावण्याधिक सुन्दर उक्तस्तद्गतोत्कृष्टभावा अप्यस्मिन् निरूपिताः, अङ्गनानां दर्शनीयभावनार्थ जातानुभावानां वा निर्भयेन दर्शनार्थ यहींति, तृणावर्तवधपर्यन्तमन्यदा वा यावदयं भावो न नात इति तावन्निरन्तरदर्शनं न जातमिति ज्ञापितं, दृष्टिस्पर्शसम्बन्धैधिविधाः सुखदा उक्ताः, एतादृशावङ्गानादर्शनीयकुमारलीलौ, अन्तर्वन इति, ब्रजमध्ये सर्वासामेव दर्शनयोग्यस्याने, तदवला व्रजवाला अन्यत्र गमनयोग्यतारहिताः, वत्सरितस्ततोनुकृप्यमाणौ जगृहुरितिसम्बन्धः, वत्सा गोपुत्राः, भगवालीलार्थ कर्माङ्गदेवताभावं तदवलम्बनं वा करोति, ते तु मूढा इतस्ततः प्राकृते वैकृते च संयोजयन्ति यया गर्दभादच्छेदनं कृत्वा "विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोती" "त्यति- रिक्तस्य शान्त्या” इतिफलार्थ, एतेपि वत्सा भगवता प्रकर्षेण गृहीतं पुच्छं येषां द्वयोरेकस्य वा प्रकर्षण ग्रहणान्न तपां धावनं, प्रदर्शनार्थमेव यतो मुग्धभावः, अतो न स्खलनमत्र, उभाविति भगवान् स्वत आवेशतश्च क्रीडतीति वक्तुं, अनुकर्षणं शनैः शनैः कर्पणं, भगवानपि वत्समाकर्पति वत्सतर्यश्च भगवन्तं, अतो वत्सस्यापि नेष्टगनिः, अत इतस्तत आकर्षणं, वत्सरितिबहुवचनं धृतस्य पलायनेपि पुनरन्यग्रहणार्थ, एवं पराधीनभगवद्गति दृष्ट्वा प्रेक्षन्त्य एव स्थिताः, अत्रैव तात्पर्ययुक्ता उपनिपद इव स्थिताः, नत्वन्याधीनत्वेनान्यथा ज्ञातवत्यः, एवं कर्मभ्यस्त्याजयित्वा स्वार्थ ग्रहणमाश्रमपरित्यागत्र्यतिरेकेण न सम्भवतीति गृहं बिडालादि- भिरप्युपद्रुतं परित्यज्य तदवेक्षामकृत्वा जगृहुः, इसन्त्य इति, अस्मत्परिग्रहे नैवमितस्तत आकर्षणं भवति न वा स्खलनसम्भावना, प्रेक्षन्त्यो ज्ञानपरा उज्झितगृहा विरक्ता हसन्त्यः फलार्थिन्यस्त्रिविधानां ग्रहणार्थमुक्तं, ग्रहणानन्तरं विनियोगस्तु पूर्वमेव कथितः, सम्भयग्रहणपक्षे स्वतोपि सर्वतो नयनं सम्भवति, उज्झितगृहा इतिवचनादन्यत्रापि नयनं, हसन्त्य इत्यपि तथा, किं वहुना सर्वप्रकारेण जगृहुः, सर्वासामेव यथा ग्रहणं भवति तथा भगवान्, गोपुच्छधारणलीलेयं पराधीना निरूपितर ॥ २५॥ स्वतो गतिलीलामनेकविधामाह शृङ्गीति, गोपिकास्तु स्वत्वभावदोषरहिताः, अलौकिकभावेनापि वशीकृताः, विचाराभावाद् रसेनापि तारुण्यात् कौतुकेनाप्यन्यार्थ च निरूपिताः शीघ्रमेव विस्मृतप्रपञ्चा भगवदासक्ता निरूपिताः, यशोदारोहिण्यौ तु तद्विपरीते इति तयोस्तदुभयसम्पादनार्थ पड्गुणैः स्वेन च सप्तधा लीलां कृतवान्, इष्टस्य दुष्टसम्बन्धे शिष्टः पुष्टिं विमुञ्चति । नान्यथैति हरिः प्रीतः सत्यः क्रूरगतो भवेत् ॥ १॥ शृङ्गिणो दंष्ट्रिणश्चैव पक्षिणश्च विघातकाः । चेतनास्त्रिविधा एव ततोन्ये तु चतुर्विधाः ॥ २ ॥ कृत्रिमाः सहजास्तेपि खड्गाग्निजलकण्टकाः ॥ २६॥ शृङ्गिणो गावः, अग्निधूमार्थ स्वेदार्थ वा कृतः, दंष्ट्रिणो मर्कटाः, असिः खड्गादिसाधनानि, जलं कूप- गादिस्थित, कलशादिस्थितं वा पातनात् , द्विनाः पक्षिणः शुकादयः, कण्टकानि च्छित्वा स्थापितानि परितो वेष्टनरूपाणि, तेभ्यो निवारण वचनान्न भवति, आज्ञाकारित्वेपि चाञ्चल्यात् , वस्तुतस्त्वाज्ञां दातुमपि न प्रेरयति, उपद्रवज्ञाने निर्बन्धेन निवारणं, तत् तु कर्तुमयुक्तमित्याह क्रीडापराविति, क्रीडैव परोकृष्टा नियामिका ययोर्खालकयोः, तर्हि क्रीडासाचनानि सम्यस्थले कृत्ला देयानीति चेत् तत्राहातिचलाविति, अत्यन्तं चलौ, तन्यः कश्चित् तदवेक्षकः स्थाप्य इति चेत् तत्राह स्वसुताविति, स्वेनैव सूताविति तदर्थं श्लेश- ७ ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्या [लो. २७-२८. कालेनाल्पेन राजपें रामः कृष्णश्च गोबजे । अघृष्टजानुभिः पद्भिर्विचक्रमतुरञ्जसा ॥ २७ ॥ ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैव्रजवालकैः । सहरामो ब्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम् ॥ २८॥ कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् । शृण्वन्त्याः किल तन्मातुरिति होचुः समागताः ॥ २ ॥ सहनात् स्नेहाधिक्याच नान्यविनियोगं कुरुतः, क्रिययैव च निषेधः कर्तव्यस्ततस्तत आदाय सम्यक् स्थाने स्थापनीयौ, तथा प्रतिक्षणं क्रियमाणे गृहकार्य तयोरपि भोजनस्नानादिनिमित्तकार्य न सिध्येत् तदाह गृह्याणि कर्तुमपीति, गृहेवश्यकर्तव्यानि गृह्याणि, लौकिकनिष्ठता भगवनिष्ठता च परस्परं विरुद्धा, आसक्तिस्तुल्या मध्यलीलैवेति, पञ्चमलीलां तु वक्ष्यति, तदर्थ सर्वपरित्याग, उभयोस्तुल्यत्वख्यापनायापिशब्दः, यदा न शेकाते तदा मनसोनवस्थामापतुर्वैयग्र्यं चिन्तां च प्राप्तवत्यौ, तयोर्जनन्याविति ताभ्यां सह क्रिया निषिध्यत इति ज्ञापित, क्षणमपि मनसो नैकत्र स्थैर्य तयोर्जातमित्यर्थः ॥ २६ ॥ एवं मानोनिरोधार्थ बहु- विधा लीलामुक्त्वा स्वतन्त्रतया स्थितस्य भूमेमर्दनहेशनिवृत्त्यर्थ पद्भ्यां संवाहयन्ताविव गतिविलास कृत- वन्तावित्याह कालेनाल्पेनेति, यदर्थ तत् कर्तव्यं तत् प्रयोजनमल्पमित्यल्पेनैव कालेन गोबजे पद्भिर्विचक्र- मतुः, अञ्जसानायासेनैव नान्यावलम्बनापेक्षा, कालो गत्यात्मक इतिक्रीडायामिवात्रापि करणता, अल्पस्य कालस्य कोमलत्वात् , कोमलचरणस्पर्श भूमेः खेदो गच्छतीत्यल्पत्वमुक्कं, राजर्प इत्युभयधर्मवस्येन सम्बोधन- मग्रिमचरित्रश्रनगाधिकारबोधकं निरोधानुसन्धानार्थ च, रामः कृष्णश्चेतिनामग्रहणं रत्युत्पादनसामर्थ्यनन- नायान्तःस्थितरूपेण वहिःपरमानन्दविषयरूपेण च भूमेः सुखदानार्थ, स्वतन्त्रतयोभयोस्तथात्वाय भिन्न- तया निरूपणं, चकारस्तूमयसमुच्चयार्यः, विषयस्यान्तनयने मनसो बहिरानयने च विनियोगात्, गवां प्रज इति खुरापातलेशः स्पष्टतया तत्र निरूपितः, जावाघKणेनैव दैत्यवधेग्रिमकार्य व्यर्थ स्यादिति पद्भिरिति, अनेकधा पादस्यापनविशेषेण चक्रमतुः, "उन्दसि लुइललित" इतिस्मृतेः, भगरक्रियाया नातीतत्वं सर्वथा ज्ञातव्यम् ॥ २७ ॥ एवं रानसीं लीलां कृत्वा लीलान्तरं कृतवानित्याह ततस्त्वितिनिभिः, राममतामी तामसरानी च स्वतो वक्तुमनुचिनो मतान्यमुखेन निरूपयितुं मध्ये वास्यान्तरं ततश्चतुर्भिनिरुपितं भाति, एवं भूमिहेशनिवृत्त्यनन्तरमष्टिष्टभूमौ स्वांशीलकैः सह महारानलीलां कृतवानित्याह ततस्त्विति, तु- शब्दः पूर्वलीलाव्यावृत्यर्थः, नातः परं परतन्त्रलीला, स्वातन्त्र्ये सामार्थमाह भावानिति, आयेशिनः स्वातन्त्र्ये दौर्बल्यात् कृष्ण एवोको रामस्तु सहभायेन, एकेन कालेन भगवत्सेनकेन ते गृहीता इति तैः सह क्रीडेति नापयितुं वयस्यरित्युक्त, समानं ययो येषां ते वयस्याः, देशोप्येक इत्याह वनपालकैरिति, क्रीडाया पाला मुख्याः, रामस्तु स्वान्तर्निविशनीति सहराम इत्युक्तं, मन लीलायां साक्षान्निरोधो अनस्त्रीणामेर, तासा- मेव तात्यात, ज्ञानद्वारा यशोदायास्तत्र सर्पयागृहीतपरित्याननार्थ लीलां कुर्वनादौ टौकिकमकारेण तासा- मनुराग जनितानित्याह बनतीणां मुदं जनयन्निति, जनसम्बन्धानिरोध आवश्यकः, ययैव क्रीडया यथा गृतया तामां सन्तोपो भाति, न तु समामयेन, अन्यथा प्रपोजनसेन करणे तन्निशीन स्यान्, निरोपननातं स्पस्योति स्वधर्मत्वेन निर्दिष्ट, कार्यमापनस्पन पालपानामुपयोगो रामस्य रसत्येन, सनः मन्तोपनननं, रानीरायां म स्वयं राना मन्त्री रामः सेमा नाका इति यावत्यो गोप्यो याहम्मावापतास्ततस्नुगुणां लीलामनन्तामय भगान् एतानित्ययः ॥ २८ ॥ यास्तु सर्वया प्रास्तस्यमाग लौकिावास्यारिनिष्ठिता १. सोम प्राय मोमोरियो पासमानीगरपारियोपा पनि निभषयममाः ।

·, - सो० २९.] तामसप्रमाणप्रकरणे सन्यादितोष्टमोध्यायः । ॥श्रीगोप्य ऊचुः॥ वत्सान मुञ्चन् कचिदसमये कोशसञ्जातहास: स्तेयं स्वाहत्यय दधि पयः कल्पितैस्तेययोगैः। मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिनत्ति द्रव्यालामे सगृहकुपितो यात्यनुक्रोश्य तोकान् ।। २९ ।। वा तासां प्रपञ्चविस्मरणं साधारणसात्त्विकलीलया न भवतीति यत्रैव ता आसक्तास्तदेव कार्य नाशयंस्तन्निरोध कृतवान्, तयेत् सह्यं स्यात् सर्वथा निरोधो न सिध्येदिति तत्कार्यममह्यमानमिति ज्ञापयंस्तथाविधा गोप्य उपालम्भं कृतवत्य इत्याह कृष्णस्येति, स्वतन्त्रकर्तृतं भगवत एवेति न वाला नापि राम उक्तः किन्तु कृष्ण एवोक्तः, रुचिरं मनोहरं भवत्येव, निरोधस्तु सिद्धः, तथापि न स्वतोस्माकं तथामन इति स्वदोप- परिहारार्थं यशोदाय निवेदयन्ति, ननु सर्वतःपूर्णा भगवत्कृपया प्राप्तमम्पदः कयमेवमुपालम्भं कृतवत्य इत्याह गोप्य इति, गोपभार्यात्वादेवं, न भगवति दोपदृष्टया, तथावचने निरोधो न सिध्येदित्याशक्याह कौमारचापलमिति, कौमारवयस एव चापलं चपलता, वयस एवायं दोपो न तु भगवत इति तासा बुद्धिः, सम्यगागता लोकन्यायेन समागता न तूपालम्भनार्थमेव, तन्मातुर्यशोदायाः शृण्वन्त्याः सत्याः पोचुः, एतादृशं वचनमयुक्तमपि सर्वलोकप्रसिद्धत्वादुच्यत इति स्वस्य दोपाभावख्यापनायाह किलेति ॥ २ ॥ भगवतो निरोधलीलां तत्तद्दोपदरीकरणाथै कृतां तदभिनिवेशेन तावत् कृतस्वदोपरहिता भगवद्गुणान् गणेयन्ति पड्डिधान् जीवस्य दोषरूपान् भगवतो गुणान् , ईश्वरो हि हीनं कर्म न करोति, वत्समोचन मनीश्वरं करें"ति केचित् , सर्वमोक्षदाता भगवानक्षयनिविकर्ता यावद्दिनं क्षुधितान् वत्मान् मातृममागमेपि दुःखिता मा भवन्विति मर्यादासमयोल्लङ्घनं कृत्वा वत्सान् मुञ्चति, कचिदिति, यत्र वत्सविमोक आतृप्तेः पूर्वबन्धनमशक्यं, आक्रोशे कृते भगवानमानी मानदस्तासां दुर्बुद्धि ज्ञात्वा सञ्जातहासो भवति, मायोत्तरोत्तरं मोहिका प्रवृद्धा भवति, एवं बहिःस्थितानामान्तरं दुःखं क्षुकृतं मोहकृतं च नाशयति, मोहोपि सम्यड मोहो जायते भगवद्विषयको येनकेनाप्पुपायेन सर्वोपि मनोव्यापारो भगवद्विषयक इतिलक्षणः, एवमुभयविधान् कृतार्थी कृत्य स्वकोयेषु स्वयं भोक्तव्यमिति स्वान्तःस्थितत्रालकानन्नादिना संवर्धयितुं वीर्यविरुद्धमिव चौर्येण भुत इत्याहुः स्तेयमिति, यस्तु हरति स चोरः, हरिहि भगवान् स्मरणेनैव सर्व हरति, स्तयेन प्राप्तं स्तेयं पक्वान्नाद्योदनव्यञ्जनात्मकं सूपादि पायसान्तं, तत्रापि यत् स्वादु भवति रस्य, गोपिकागृहे स्वयमुपविश्य बालका- नुपवेश्य तामन्यत्रैव प्रेपयित्वा यद्यत् स्वादिष्ठं खण्डलड्डुकादिकं मोदकादिकं च भुते, अथ तृप्त्यनन्तरमन्नसमा. प्त्यनन्तरं वा, दधि पयः प्रथमं दधि पश्चात् पयः, पयःपानान्तं शनैर्भोजनं करोतीत्यर्थः, चौर्य भगवता उपाया बहब एव कल्पिताः, दूरे शिक्ये स्थाली पूर्णजला स्थापयित्वाधश्वेच्छेते तदापि नालेन जलं पीत्वा स्थालीमुत्तार्य वंशद्वारा समारुह्य नयति, एवमनेकप्रकारा अपरिज्ञाने, परिज्ञानेपि नवनीतभाण्डे भाण्डमग्रे स्थापयित्वा सावधानस्थितायामपि दुग्धादिना पूर्णमुखस्तदक्ष्णोः फूत्कारं कृत्वाक्षिनिमीलने नयति क्षणाददृष्टश्च भवति, न सोस्त्युपायो येन भगवतः सकाशाद् रक्षितुं शक्यते, इतोपि भगवतोवाड्मनोगोचरा उपायास्ते सर्वे भगवतैव कल्पिताः, न तु चोरशास्त्रे सिद्धाः, "पालकैः सह भुत" इत्येके, वस्तुतस्त्वन्तःस्थितबालकप्रीत्यर्थमेव तथा करोति, स्वयं भोक्ष्यन् बालकेषु तृप्तेषु मर्कान् विभजति, मर्का मर्कटाः, मर्केभ्यो विभजतीत्यर्थः, ते हि पूर्व रामावतारभक्तास्तेष्वपि तृप्तेषु स्वयमध्यात्मा स्वीकृतभावो भुते, जगदात्मा सोपि चेन्नात्ति योत्ता १. अत्र श्लोकप्रतीकं त्रुटितमिति प्रकाशकाराः । .

·५२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० ३०-३१. हस्ताग्राह्य रचयति विधि पीउकोलुखलायै- छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुनः शिक्यभाण्डेपु तद्वित् । धान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपं काले गोप्यो यहि गृहकृत्येषु सुष्ठु व्यग्रचित्ताः ॥ ३० ॥ एवं धाप्ठ्यान्युति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायविरचितकृतिः सुपतीको यथास्ते । इत्थं स्त्रीभिः सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभिः व्याख्याता प्रहसितमुखी न छुपालन्धुमैच्छत् ।। ३१ ।। यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र स" इतिश्रुतेः, स प्रसिद्धः, तदेकं भगवद्रुपं भोक्तृ, स त्वत्यन्तमेव शुद्धान् मुझे, यत् पुनर्मोक्षसम्बन्धि न भवति दैत्याविष्टत्वात् स चेन्नाति न भक्षयति तदा भाण्डं भिन्नत्ति दैत्यानां सम्बन्ध्यन्यैर्न भक्षणीयमिति, द्रव्याणाममावे त्वलाभे वान्यत्र स्थापिते सगृहकुपितो भवति, सगृहे गृहसहिते गृहस्थे कुपितो भवति, अयुक्तकरणात् , गृहो हि धर्मार्थमेव भवति, धर्माभावे गृहवैयर्थ्यात् , धर्मश्च द्रव्यैर्भवति, द्रव्यसाधकाश्च पुरुषाः, ईश्वरस्य कोप- भयाद् दिनान्तरे समृद्धि करोत्येव, अथवा गृहस्यं बहिर्मारयेत् ताडयेद् वा, एवमलौकिकः क्रोधः, लौकिकमाह यात्यनुक्रोश्य तोकानिति, तोकान् बालकान् स्तनन्धयान् , त्वदपेक्षयाप्यन्तःस्थिता बालकास्तेषु क्षुधितेषु तदीयेन भवता स्थातुमयुक्तं भवतीत्यनुक्रोश्य रोदनं वा कारयित्वा मयि विमुखे रुद्रः प्रवक्ष्यतीति ॥ २९ ॥ एवं भगवतः पड़ गुणा निरूपिताः, धौत्य क्रियाप्रकारमुक्त्वा ज्ञानप्रकारमाह हस्ताग्राह्य इति, पञ्चविध ज्ञान सप्रकार निःप्रकारं च काले वस्तुनि निःसाधनमल्पासाध्येत्यन्तासाध्ये चान्धकारस्थापित आलोकापेक्षायों सप्रकार ज्ञानं, अनेन पूर्णा विद्या निरूपिता भवति, लौकिकबुद्ध्या तु सर्व ज्ञानं पोपद्रवायेति तदीयांशानां ज्ञाने तज्ज्ञानमपि भवतीति वस्तुतस्तूपकार एव, यत्र भगवतः कुमूलादी वस्तु हस्तेनाग्राह्य भवति तत्र पीठ उलूखलमधोमुखं प्रतिष्ठाप्य तदुपरि चालकं वा निश्यि गृहवंशान् वा धृत्वा वस्तु गृह्णाति, रिक्तभाण्डेषु तु न प्रयत्न करोति, तत्र हेतुरन्तनिहितक्युन इति, अन्तर्भाण्डे मध्ये निहितं वपुनं ज्ञानं यस्य, शिक्यभाण्डेपु दुग्धादियुक्तेष्वन्तः कुन्तादिना छिद्रं करोति, अधस्ताच भाण्डान्तरं स्थापयति, दध्यादौ तु न करोति, शर्करादौ तु पातयति, घनीभूत दध्यादौ च, तत् सर्व वेत्ति तद्विव , वान्तागारे तु धृतमणिगणं स्वाङ्ग- मर्थनः प्रदीपभृतं रचयति यदिदानीमप्रकाशमानमपि तदानीमन्धकारगृहे सूर्यवन् प्रकाशने मणींश्च प्रकाश- यति, अर्या एव वा प्रदीपा भवन्ति, स्वाङ्गमेव वायधिमदीपा यस्य न तन्यस्मिन्नागते, एतदपि सर्व फाले, यदा गोप्यो न जानन्त्येन दूरे वा गता भवन्ति, किश्य यहि गृहकृत्येषु पाकादिषु मन्दस्नानादी बालकतणे यात्यावश्यक सुष्ठ व्यग्रं चित्तं यामां मयनादिसमये या कालविटम्ये या घृनमा नोत्पयेत ॥३०॥ एवं ज्ञानप्रकारमुक्त्या पर्यामानमाहुरेबंधायानीति, हे उगति कमनीय, धार्पयानि वनविमोचनादीनि कुम्ने, उशति कमनीये भाण्डादौ च मेहनादीनि कुने, वास्तो गर वास्तुदेवता पृनिता भाति, विध सेयोपायमनविरचिता कृतिराहतिर्यस्य पनिवत् पुत्रपद भ्रातृाय निष्ठति तत्र कार्याधमतादृशोपि गुपनीका मागदास्ने, घाट्यादिकरणं पुरीपादिकरणं नौकरणे म्पान्तरकाणं साधुवन् स्थितिधेतिपद्यया- देहादिन्द्रियान् प्राणाहन्ना रुग्णदात्माचेनिपधाज्ञानस्य पञ्चविगेपभृतानि रूपाणि, किया- . . रुपमहह, ·श्रो० ३२-३३.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः। एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारकाः। कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन् ॥ ३२ ॥ सा गृहीत्वा करे पुत्रमुपालभ्य हितैषिणी । यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभापत ॥ ३३ ॥ रूपान् ज्ञानरूपानाकृतिरुपान् निरूप्योपसंहरतीत्यमिति, एवम्प्रकारेण स्त्रीभिर्व्याख्यातापि प्रहसितमुखी सत्युपालन्धुं नैच्छत् , उपालम्भे द्वयं कार्य स्त्रीणां मनोरञ्जनं वालकस्य भयजननं च, तदुभयं प्रथमत एव नातं, भयसहितं नयनं यस्य सभयनयनो भगवान् तस्य श्रीयुक्तं मुखं तदालोकिनीभिः, एवमुपालम्भनकोपि भगवन्मुखनिरीक्षिका एव, ज्ञानशक्तेरेव भयं न तु क्रियाशक्तस्तदाह सभयं नयनं यस्येति, श्रीसंयुक्तं मुखं, आक्रोशवतीनां दृष्टिभंगाद्विपयिणी मा भवविति श्रिया मूर्तिमत्यैव मध्ये व्याप्तं, अतः सभयनयनं यथा भवति तथा श्रीमुखस्यालोकिनीभिः, एवं व्याख्यातोर्थः स्वगृहव्यापाररूपो यस्यां, तथा सति लोक- दृप्ट्या भगवतो धौर्य स्मृत्वोभयोर्भयनयने दृष्ट्वा भगवान् स्त्रियश्च भीता भगवान् मत्तः स्त्रियो भगवतो मत्तश्चेत्यनेकरसाभिनिविष्टा प्रकर्षेण हसितमुखी भगवन्तमुपालन्धुं नैच्छत् , नामलीलया वसुदेवः कृतार्थ एव जातः, इयं तु लौकिकन्यायेन प्राप्तमनोरया लौकिकमावदाादेव दोषान् न गृहीतवती न तु माहात्म्यज्ञानात् ।। ३१ ।। अक्लिष्टकर्मा भगवांश्च यावन्नात्यन्तासक्त्या वैयग्र्यं न प्राप्नोति तावन्न वदति नापि प्रदर्शयति, अनेन च प्रकरणेन तम्याः स्वविषयकोध्यासो निवर्तितः, यतो वाच्यतासहनं जातं, भगवद्विपयकगाढाध्यासेन सोप्युद्गतः स्वतमानविषयकविरोधेनैव निवर्तिष्यत इति तदर्थ प्रकरणान्तरमारभते ज्ञानरूपमन्तःकरणशोधक- मेकदेत्येकादशभिर्मनसो ह्येकादश वृत्तयस्तासां निवृत्त्यर्थमेकादशधा ज्ञानं वक्तव्यं, दोपनिवृत्तये यत्नो वाक्यं वाक्यं च तस्य नुत् । तत्प्साधिका कृतिर्विष्णोर्ज्ञानं पूर्वनिवारकम् ॥ १ ॥ ज्ञानस्योत्कर्षसिद्ध्यर्थं विषयाणां च वर्णनम् । ततो भयं तन्निवृत्तौ पूर्वपक्षस्य युक्तयः॥२॥ सिद्धान्तेन प्रतिष्ठान भीतायाः शरणागतिः ॥ २॥ भगवत्यध्यासस्य दृढत्वाद् भिन्नविषयको दोषो न बाधक इति समानाश्रयविषयकं दोपं बाला अनिरुद्धा आहुरित्याह, एकदा यदा भगवन्प्रवणमेव चित्तं स्थितं, आक्रीडमाना आ समन्तात् क्रीडां कुर्वाणाः, ममानभावेन सर्वेषु क्रीडा रसजनिका भवति, अतो भगवति साम्ये स्फुरिते विवेकिनां स्वस्मिन् दोपदर्शनवद् भगवत्यपि दोषं दृष्टवन्तः, त इति ये स्त्रीणां सुखायें नीतास्तेपां स्त्रीसङ्गानिरोधस्याकृतत्वाद् भगवति दोष- दृष्टिर्युक्तेति, तत्तत् कार्य प्रदर्शयितुं रामाया इत्युक्तं, स हि रमयति एव सर्वा स्त्रियोतो दोपदृष्टिः, गोप- वालका इति, गोपा अनिरुद्धाः, गोभिः सह सङ्गात् तत्तुल्यज्ञानास्तेषां वालका इति स्वरूपतोपि दोषसम्भव- हेतुः, स्वसम्बन्धिस्तनादिपानेन पुष्टान् स्वचरणसम्बन्धिभक्तिरसालोडितमन्ना बालकेभ्योन्तःस्थितेभ्यो दद् पहिर्मुखैर्दध्यादिभक्षणवन्मृद्भक्षणमपि कल्पितं ततस्तदनिष्टं मत्वा बालाः प्रोचुः कृष्णो मृदं भक्षितवानिति, पञ्चवर्षपर्यन्तं मात्रा शिक्षणीय इति मात्रे न्यवेदयन् , सम्भावितं तदिति ॥ ३२ ॥ तेन देहापकारं ज्ञात्वा दोपनिवृत्त्यर्थ यत्नं कृतवनीत्याह सा गृहीत्वेति, एकस्मिन् करे पुत्रं गृहीत्वाभापतेतिसम्बन्धः, सेति निरोध- मध्यस्थिता, भगवति क्रियाशक्तिरेव लौकिकी तस्या दृद्वेति करे गृहीत्वेति तावानेवांशस्तया गृहीत इति, भगवांस्तु पुन्नाम्नो नरकात् त्रायते, येन पापेन मातापितरौ पुरुषशब्दवाच्यमुपलक्षणात् स्त्रीशब्दवाच्यं च ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० ३४-३५. । यशोदोवाच॥ फस्मान् मृदमदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान् रहः । वदन्ति तावका ह्येवे कुमारास्तेग्रजोप्ययम् ॥ ३४ ॥ ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिनः । यदि सत्यगिरस्तहि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥ ३५ ॥ शरीरमस्थिपुरीपादिव्याप्तं सर्वरोगादिगृहं तामित्रादिसर्वनरकेभ्योधिकं प्राप्तवन्तौ स्वयं तत्र सन्ततौ प्रविष्टस्तत् कार्य स्वयं करिष्यंस्तदोपमङ्गीकृत्य तौ तस्माद् देहसम्बन्धात् त्रायत इति पुत्रो भवति, तादृशमुपालभ्योपा- लम्भनं कृत्वालभनमिव क्रूर वाक्यमुक्त्वा स्वस्य परमनिधानरूप. पुत्रः कुशलो भवत्विति हितमेवान्वेप- माणा यशोदा परमभागरती ज्ञानेप्यधिकारिणी मारणे कृतेन्तःस्थिताः क्लिष्टा भविष्यन्ति ततो महापुरुष- द्रोहान्नास्याः क्दापि ज्ञानं भविष्यतीतिभयेन सम्भ्रान्तं प्रेक्षणं यस्याक्षस्य, प्रदर्शयिष्यमाणं ज्ञानमेव स्वाधिकरणस्याने भविष्यमाणस्य विरोधिगुणप्रादुर्भावाद् गमनप्रतिनन्धशङ्कया सम्यग् भ्रान्तं प्रेक्षणं गमनरूपं यस्य तथाविधं भवति, भगवत्प्रेरणया गन्तव्यमेव विरोधी च गुणो बलिष्ठो बाधा मा करोत्विति तादृशं भगवन्तं कायिकव्यापारेण योजयित्वा भगवत्प्रेरिताभापत वाक्यमेवोक्ताती, तद्वाक्यं च भगवता परिहर्तव्यं क्रिया चेदशम्या भवेद् भक्तद्रोहात् ॥ ३३ ॥ यशोदाया वाक्यमाह कस्मादिति, इच्छया भक्षिनमिति चेत् सेच्छापकारिणीति तन्निवारणमुचितं तदकरणादुपालभ्य एवेतिसम्बोधनेनाहादान्तात्मन्निति, न दान्त आत्मान्तःकरणं यस्य, अन्तःस्थितालापरिज्ञानादाह भवान् भक्षितवानिति, रह एकान्ते, निष्कास्य वालान् भक्तिं ग्राहयितुं देवगुह्यत्वादेकान्त एव कृतवान् , तद् बाला बहि.स्थिता अस्मद्वश्वनामेकान्ते भक्षितवानित्याहुः, प्रमाणमाह वदन्ति तावका इति, त्वदीयास्त्वनृतं न वदन्तीति, हि युक्तश्यायमर्थ., तेपि हितकारिण इति, अन्यथाकल्पने नाद्यापि समर्या इति वयो निर्दिशति कुमारा इति, तंपा जीवत्वात् कल्पा- त्वाभावपि भ्रमः सम्भाति ययादृष्टं च वचनमतोपि न परमार्थदृष्टिरिति चेत् तनाह तेग्रनोप्पयमिति, अग्रे जातत्वात् काचिद् बुद्धिरत्कृष्टा, वदतीत्या प्रमाणमाहायमिति, प्रत्यक्षमेव वदतीति नानासम्भावना ॥३४॥ भगाव्यतिरिक्तानामन्यधर्म. प्रपतने । यदा या हरिः मामी नाविष्टः सोन्यथा वदेत् ।। १ ।। इति, भगवास्तु तवास्यं विषयमाधान्न प्रमाणमाप्तानां भ्रान्तत्वादित्याह नाइमिति, हे अम्बेतिसम्बोधनमप्रतार- णाय, अनेन तस्या महतो कृपा प्रदर्शिता, अहं तु न भक्षितवान्, पार्मितितमितिभानः, एवंमम्बोधन स्ववास्यप्रामाण्यमुक्त्वा विरोधवाक्यमाह सर्व इति, एते बालका. सरामा गोप्यश्च ये फैचिन्मया यत्किञ्चिद् भक्षितं यदाकदापीत्याहुम्त सर्व एव मिथ्याभिशसिनो विध्यानृतमेवाभिशंसन्ति, "अनश्ननन्यो अभि- चाशीती"तिश्रुतिविरोधात् , "यम्य ब्रह्म च क्षत्र" "मत्ता चराचरग्रहणाद् " "भुक्ते विधभुगि"त्यादि- पास्यान्याधिदैविकरूपधर्मप्रतिपादकानि, अतः पुराणपुरपपराणि न भवन्तीति ये केचिद् भगवन्तं भोक्तारं मन्यन्त उपदिशन्ति च ते सो मिथ्याभिशंसिनः, नौयं ग तुष्टिद भाति निवेदनमात्रेण, आरण्याना भक्षण सन्तस्थितमचाना शुद्धानमम्बन्धन मृतार्थचायात. "परं पुर"मितिमास्यं न विस्थ्यत, नन्दन कि युक्तं कि भगवान् भक्षयति न येति? भक्षयतोन्येव मयास्यसंवादात् प्रत्यसतो दर्शनाद "भुर्त इत्यादि- वाश्यानां ययाश्रुनार्थ सिद्धे"नभनन्य" इतियार जीरभोगमननाथ ममागतान्तर्यामी जीवभोग्य जीव- भोम्यमाारेण न मुक्त इत्येतायन्मात्रपर तम्मान् प्रपक्षसंवादाद् भागमेव सन्यमिति चन् तगार यदि सत्पगिर , ·. टो. ३६-३८.] सामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः । यद्येवं तर्हि व्यादेहीत्युक्तः स भगवान् हरिः । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडामनुजबालकः ॥ ३६ ॥ सा तत्र ददृशे विश्वं जगत् स्याणु चरिष्णु च । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवावनीन्दुतारकम् ॥ ३७॥ ज्योतिय जलं तेजो नभस्वान् वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रयः ॥ ३८ ॥ इति, लोके वास्यं संवादि प्रमाणं, तदर्थमत्र संवादो नास्तीत्यन्द्य दूषयति, तर्हि समक्ष प्रत्यक्ष स्वचक्षुषा वाक्य- संवादार्थ मुखमध्यं पश्य, यदि भक्षित भविष्यति तदंशास्तद्गन्धश्च भविष्यति, सर्व भक्षितमितिशङ्कायां च कालान्तरभक्षणस्यापि निवारणार्थं च भक्षणपयोजनं मुखेस्ति न वेति तदपि द्रष्टव्यमितिभावः ॥ ३५ ॥ लौकिका युक्तिपुरःसरं पदार्थं गृह्णन्तीति यशोदा तद्वाक्यमङ्गीकृत्य तत्रापेक्षितं प्रार्थयित्वा ब्रटुमुद्युक्ता ततो भगवान् प्रदर्शितवानित्याह ययेवमिति, यदि प्रत्यससंवादि तद्वाक्यं नान्येषां तदा व्यादेहि मुखव्यादानं कर्तव्यं, एवमुक्तो व्यादत्तेतिसम्बन्धः, स इति, स यतो निरोधार्थमेवागतः, अन्यथा लौकिकपरमार्थयोभिन्न- विषयत्वालौकिके परमार्थप्रदर्शनमयुक्तं स्यात्, निरोधसामर्थ्य भगवानिति, करणावश्यकत्वे हेतुईरिरिति, अन्यथा प्राणिनः कृतार्या न भविप्यन्तीति, विशेषेणादत्त मुखं प्रसारितवान् , ननु प्राकृतस्वीकारात् स्वधर्माणां तिरोभावसम्भवात् कयं सर्वसंवादो भविष्यतीत्याशङ्कयाहाव्याहतैश्वर्य इति, न केनापि प्रकारेण व्याहतमैश्वर्यं यस्य, ननु तर्हि कथं प्राकृतस्वीकारः ? तबाह क्रीडार्थमेव मनुनवालको न तु प्रदर्शनार्थमपि, अतः क्रियाशक्तावेव लौक्क्यिां तिरोभावः, तदपि विशेषप्रयोजनाभावे, अन्यदा तु क्रियाशक्तेरपि प्राकटयं, ज्ञानशक्तिस्त्वतिरोहितैव सर्वदा, अतः प्रदर्शितवानित्यर्थः ॥ ३६ ॥ सापि भगवता प्रेरिता भगवदिच्छया प्राप्तज्ञानशक्तिस्तन्मध्यस्थितं जगद् दृष्टवतीत्याह सा तत्रेति, सा निरोधमध्यस्थिता तत्र मुखविवरे विश्वं ददृशे, आपाततो दर्शनं व्यावर्तयितुं विशेषाकारेण दृष्टं निर्दिशति जगदितिद्वाभ्यां, विश्वमिति समुदायेन भगवद्रूप- माधिदैविकं वा, जगदन्यल्लौकिकं विश्वरूपं प्रतिकृतिरूपमित्यौपनिषदा आधिदैविकमिति ब्रह्मविदः कार्य- कारणरूपमित्युभयोः समाधानमिति विचारकाः, जगति भेदानाह स्थाष्णु चरिष्णु चेति, स्थावरं जगमंच, चकारात् तद्धर्मा सर्व एव, सादिद्वीपाब्धिभूगोलमित्यधः खण्डः, उपरिखण्डं वक्ष्यत्यग्रिमश्लोके, अयमपि भेदस्तया ज्ञात इति, अद्रयो मेर्वादयो द्वीपा जम्वादयोब्धयो लवणादय एतैः सहितं भूगोलं, सवाय्वनीन्दु- तारकमिति भूगोलस्यैव विशेषण, वायुस्तत्रोपलभ्यत एव, अग्निश्च, इन्दुः प्रथमाहुतिफलरूपः, "सोमो राजा भवती"तिश्रुतेः, यद्वा यज्ञियं रूपं भूमिष्ठं तत्र वर्तत इति "यदस्यां यज्ञियमासीत् तदमुष्यामदधा"दिति- श्रुतेः, तारका अपि भूमिष्ठा भोगार्थ तत्र गच्छन्तीति पुनरायान्ति चेति तारका अपि भूमिष्ठा एव श्येना इव ॥३७॥ उपरितनं दलमाह ज्योतिश्चक्रमिति, जलं मध्यस्थित "सलिलं वा इदमन्तरासी"दिति वृष्टिवियद्- गङ्गा च, तेज इति सूर्यादिध्रुवान्तानां किरणाः, विद्युदादयो वा, नभस्वान् वायुरुपरितनः, वियदाकाशो वैकारिकाणि सात्त्विकानि सर्वविकारसाध्यानि वैन्द्रियाधिष्ठातृरूपाणीन्द्रियाणि ब्रह्माण्डाद् बहिः स्थितानि, ब्रह्माण्डमपि गृहे घटवत् प्रतीयते, इन्द्रियाणि च ततो बहिः पदार्थान्तरवत् , सर्वदर्शनसामर्थ्य भगवता दत्तमित्युक्तमेव, इन्द्रियाणि राजसानि मनश्च सात्त्विकं मात्रास्तामसास्तेषां निधानभूता गुणाश्च त्रय ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० ३९-४१. एतद् विचित्र सहजीवकालस्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रज सहात्मानमवाप शङ्काम् ॥ ३९ ॥ कि स्वममेतदुत देवमाया किंवा मदीयो वत बुद्धिमोहः । अयो अमुष्यैच ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः ॥ ४० ॥ अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमनःकर्मवचोभिरञ्जसा । यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम् ॥ ४॥ इति, अहङ्कारगुणाः प्रकृतिगुणा मायागुणाश्च ॥ ३८ ॥ एवं दृष्टमनूद्य तद्दर्शनेन तस्या अपूर्ववाद् भयं जातमित्याहैतदिति, विचित्रमिति, युक्त्यापि न निणेतुं शक्यं, करणान्यपि दृष्टवतीति तान्यनु- वदति, जीवकालस्वभावकाशपलिङ्गानां भेदस्तत्सहितं जगत्, जीवास्त्रिविधा देवमानुपदानवाः, कालोपि तया भूतमविष्यद्वर्तमानरूपः, स्वभावः प्रकृतिधर्मो भगवद्रूप इति निबन्धे विवृतं कर्म च, आशयो हृदयकोशो यस्मिन्नाशेरते जीवाः, लिङ्गं लिङ्गशरीरं स्थूलकोशात्मकं, लिङ्गभेदा वा स्त्रीपुन्नपुंमकाः, एतत् सर्व स्थानविशेषस्यापरिज्ञानात् मूनोस्तनौ चीक्ष्येत्युक्तं, विदारितमास्यं यस्मिन्नन्तर्वहिः सर्वत्रैव जगद् व्याप्तमिति वदस्तनौ विदारितास्य इतिपदद्वयं, स्वप्नभ्रमव्युदासार्थ ब्रजमपि दृष्टवती, माया- व्युदासायात्मानं, आत्मना सहितं व्रजमितिविशिष्टकथनं सर्वभ्रमव्युदासाय, एवमभ्रमेण सर्व दृष्ट्वा शङ्का मवाप ॥ ३९ ॥ अस्याः शङ्काया व्युदाप्तार्थ लौकिकप्रकारेण पक्षानाशङ्कय परिहरति किं स्वम इति, अन्यदा प्रतीतं यत् कदाचित् प्रतीयते तत् त्रिधा भवति स्वप्नेपि कदाचिदलौकिकं प्रतीयते तस्य स्यानस्य सन्ध्यत्वा- छीप्रगमनात्"कास्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वाच"प्रकृते तद्वैलक्षण्यानाय स्वभो भवितुमर्हति पूर्वापरानुमन्धानाच, अतः पक्षान्तरमाहोत देवमायेति, मायामानं नात्यन्तमोहकं देवानां तु माया मनुष्यव्यामोहिका भवति मोहवशाचातिरिक्तमानमपि सम्भवतीत्याशङ्कय सा भगवति न सम्भवति भगवत्प्रयत्नानन्तरभावित्वादस्य भगवत्कृतापि माया न भाति तथा सति स्थिरता न स्यान् मम च तन दर्शनं न म्यादुमयोश्चादर्शनं, तर्हि दर्शनमेव भ्रान्तमितिपक्ष स्वीकरोति किंवा मदीयो वत चुद्धिमोह इति, युद्धिमोहोप्येतादृशः कदापि न जात इति विशेषमाह मदीय इति, अन्यैर्न दृश्यत एष, तथा सति ते देवः, नहि हनुषपनं नामेति- न्यायात् , मदीय एवायं बुद्धिमोहः, एवं सति स्वस्य महत्त्वाद् यतैतिहर्षः, ययों स्याद् बालकान्तरे स्थलान्तरे- प्येवमुपलभ्येत, अस्मिन्नेव वालक उपलभ्यत इति न पूर्वोक्तपक्षाः किन्त्वस्या कथनानुमार इत्याहाथो इति पूर्वपक्षभ्युदासाथ, अमुप्पेत्यपि परिदृश्यते सूक्ष्मात्तस्मिध जगद् पिशालं, ममा कस्येति, पूर्व भाषदा, अन्यथा निरोपो न स्यान्मुक्तिश्च स्यादिति, कोयं ता वालकम्य गुण इति चन् तबाह यः कश्चनेति, भिन्न- तयेदमित्यतया वा भातुं न शायते, इदानीमेर देवतान्तरसम्बन्धानानं भविष्यतीत्याशङ्कयाहीतिक इति स्वाभाविकोय "मुत्पविशिष्टः" पूर्वमप्यनुमनत्यान् पूननादीनां मारणाश, केरळ प्रदर्शकम्प पृतनादीनां यथो न स्यात् , अत आत्मयोगः, आत्मन एस मगरतो योगरूपेयं विमृतिरित्यर्थः ॥ ४० ॥ एवं भगरद्विभूतिस्प- मैतदिति ज्ञात्या यत् कर्नन्य तत् मृतातीत्याहायो इनि, अथो दर्शनानन्तरं यम्माद् भगवनः सकाशादतत् प्रतीयते यत् मुर्विभाव्यं, अतः सोलौकि मातीति ननपद मगनास्मीतिमम्बन्धः, एतदर्शनम्पाटौफिर पातुं सोकिनुपियवमाह तोमनाकर्मवचोभिः, यथावत् वितर्कगोचरं न मातीति, चिरा योगादिमापित, मनःकर्मचांसि सौकिकानि, अलौकिरुनुयापि नैनात् कमयितुं शायन इदमित्यमिति, ·लो०४२-४३.] तामसप्रमाणेप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः । अहं ममासौ पतिरेप मे सुतो ब्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती । गोप्यश्च गोपाः सदगोधनाश्च मे यन्माययेत्यं कुमतिः स मे गतिः ।। ४२ ।। ॥ श्रीशुक उवाच ॥ इत्यं विदिततत्त्वाया गोपिकायाः स ईश्वरः । वैष्णवीं व्यतनोन्मायां प्रजास्नेहमयीं विभुः ।। ४३ ॥ अतीन्द्रियाणामपि दृष्टत्वान्मनसो बहिरस्वातन्त्र्याल्लौकिकप्रवणत्वाच्च कायिकमत्रादृष्टं गृहीतमदृष्टवशादप्येतन्नि- यो वक्तुं न शक्यतेलौकिकत्वात् , परस्परल्याघाताच न वचसा, आपाततःकल्पनायामपि यथावद् वितर्कगो- चरं न भवति, तथैव मायिकमित्यादिपक्षकल्पनायामप्यञ्जसा सामस्त्येन नोपपद्यते, न हि स्वस्यापि तत्र पूर्वा- परानुसन्धानसहितस्य प्रतीतिः सम्पवति, तथैव पदार्यानां विचारेपि स्थैर्य च, अवस्थादेशकालाच, किञ्चतत्, सर्वप्रदर्शकः स्वमाहात्म्यार्थ स्वभिन्ने स्थाने प्रदर्शयति सस्मिंश्च पदार्थानां भाररूपत्वान्न स्थापयेत् , स्वावस्यादेशकालानां भ्रमासम्भवात् , येन च चक्षुपा प्रतीयते तच्चक्षुरपि नास्मदीयं, अन्यथा विद्यमानानां ज्योतिश्चक्रस्थपदार्थानामन्यदापि दर्शनं स्यात् , अतः सामर्थ्य दवा स्वत एव स्वस्मिन् विद्यमानं जगत् स्वमाहात्म्यज्ञापनार्थ प्रदर्शितवान् , अतो ज्ञातमाहात्म्या तत्पदं प्रणतास्मि "नमो नम्" इत्येतावत् सदुप- शिक्षितमितिशास्त्रार्थत्वात् ॥ ४१ ॥ प्रणतायाः प्रार्थनामाहाहमिति, सर्वापि दुर्बुद्धिर्भगवत्प्रणताया गच्छतीति दुर्बुद्धीर्गणयति, आदावहं यशोदेति ममासौ नन्दः पतिरित्येप भगवान् विश्वाधारो मे सुत इत्यहं पुन- बेजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती पतिव्रता चेति, नन्दस्य व्रजेश्वरत्वं तत्स्त्रीत्वं च स्वस्य ततस्तस्य धनसम्बन्ध- स्तद्रक्षकत्वं च स्वस्य तदपि सामस्त्येनोभयत्र, तत्रापि पातिव्रत्यं भगवानपि परपुरुष इति तदभननं च, अतः "स्त्रीणां पतिरेव विष्णु"रिति च, एता गोप्यो गोपमार्याः स्त्रियोस्मदीयाश्चेति, चकारात् तद्बालकास्तत्सम्बन्धाश्य तथा गोपाः सहगोधनाः स्वपरिकरसहिता गोष्ठसहिताश्चैते सर्वे मे यन्माययेत्यं कुमतिरहं स मे गतिरस्तु, अहमिति चतुर्विधोध्यासो जातिलिङ्गकुलदेहभेदेन, ममेतिशतप्रकाराः पतिपुत्रधनगोपगोपीगवां पड्डिधानामनेक- प्रकारत्वात् , इत्यमह कुबुद्धिर्यन्माययाम आत्मनो जीवरूपस्य ब्रह्मरूपस्य वा कुत्सिता चासौ मतिश्च, तदीया माया हि तेनैव निवा, बुद्धिप्रकाराः सर्वे मायाया एवेति न तैः स्वकार्यसिद्धिः, मायातिरिक्तस्त्वमेव मायामोह- विषयत्वात् पृथक्तया पुनर्म इतिवचनं मायासम्बन्धव्युदासाथै सम्बद्धस्यैव गतित्वाभावाय, गतिरत्र प्राप्य- स्वरूपं फलं, एवमुपालम्भार्थ प्रवृत्ता शरणं गता जाता ॥ ४२ ॥ एवं ज्ञाने जाते भक्तिसुखं न प्राप्त्यतीति भक्त्यानन्दस्य ब्रह्मानन्दापेक्षया महत्त्वाद् भक्तार्थ दैव्या मायया मोहितवानित्याहेत्यमितित्रिमिः, एवं पूर्वोक्तप्रकारेण विदितं तत्वं यया तत्त्वज्ञानानन्तरं तम्या मातृ- लामावाद् गोपिकाया इत्युक्तं, ननु भगवान् ज्ञानं कुतो नाशितवान् तत्राह स इति, स निरोधकर्ता, ननु नाशनीये ज्ञाने किमर्थमुत्सादितवान् वा किमर्थ नाशितवानित्युभयाभिप्रायो ज्ञातव्य इति चेत् तमाहेश्वर इति, स हि कर्तुमक मन्यथाक्तुं समर्योन्यथा च करोति, अतो नात्रोपपत्तिरन्वेष्टव्या, वैष्णवीमाधिदैविकी स्नेह- सम्बन्धिनी निरोधोपयोगिनीं विशेपेणातनोद्, विहितस्नेहभावभ्युदासार्थमाह मनानेहमयीमिति, यावदात्मीय- तया परमस्नेहे रस उत्पद्यते न तावदीधरमावेन भयज्ञानस्य स्नेहप्रतिबन्धकवादत्र च लौकिकत्वपि मनारूपेण स्नेह उचितो नान्यथेत्यनन्तविधासु माया प्रजान्नेहमयीमेवव्यतनोत्, ननु विरोधिज्ञानस्य जातत्वात् कथं प्रजा- बुद्धिर्भगवति मविष्यतीत्याशङ्याह विभुरिति, स हि सर्वसमर्थः, एकस्मिन्नेव वस्तुनि कोटिधाबुद्ध्युत्पादनसमर्यः, अन्यया पूर्वविरुद्धधर्मा उत्तरत्र न भवेयुः ॥ ४३ ।। १. रेष्टम्पत्यपि पाठः।

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०४४-४७. सद्यो नटस्मृतिगोपी सारोप्यारोडमात्मनम् । प्रवृद्धस्नेहकलिल हदयासीद् यथा पुरा ॥ ४४ ॥ त्रय्या चोपनिषद्भिव साङ्खययोगैश्च सात्वतैः । उपगीयमानमाहात्म्यं हरि सामन्यतात्मजम् ॥ ४५ ॥ ॥राजोवाच ॥ नन्दः किमकरोद् ब्रह्मञ्छ्रेय एवम्महोदयम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः ॥ ४६॥ पितरौ नान्यविन्देतां कृष्णोदारार्भके हितम् । गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकस्य मलापहम् ॥ ४७ ॥ प्रतिक्षा जालवन् माया तया ज्ञानं विनाशितम् । प्रमाणानां बलं दग्ध्वा मोहयामास गोपिकाम् ॥ १ ॥ मायामोहे ज्ञानं नष्टमित्याह सद्य इति, तदानीमेव नष्टा स्मृतिर्यस्याः, अत्र भगवन्मतमनुमवस्मरण- योर्मध्ये न संस्कारोनुभवः स्मृतिमेव जनयति, येथेन्द्रियसंयोग उत्तरोत्तरमनुभवोद्बोधकस्तथा स्मृतिरपि केनचिद् वोध्यते नाश्यते च, निरन्तरनाशोत्पती अप्रामाणिके वेदविरुद्धे, विवेकेन ज्ञानोद्बोधनमाशङ्कयाह गोपीति, तत्रापि सारोहमङ्कस्थानं भगवन्तमारोप्य पद्धस्नेहकलिलहृदया सती पूर्ववदेवासीत् , बहिर्व्यापारोपि ज्ञानसाध्य आरोपणात् पूर्ववत् कृतः स्नेहोप्यान्तरः, ज्ञानानन्तरमान्तरः स्नेहोन्यथा भविष्यतीत्याशक्य प्रवृद्धस्नेहेन कलिलं हृदयमित्युक्तं, न हि विहितस्नेहे हृदये कलिलता भवति, कलिलमन पविलमिव मोहसहितः स्नेह- स्तादृशमेव हृदयं जातमिति कालान्तरेपि न कलिलनिवृत्तिः, पूर्वावस्थापरित्यागे मायया भक्तत्वमेव स्यान् न तु निरोध इति यथा पुरेत्युक्तम् ॥ ४४ ॥ अतःपरं प्रमाणान्तरेणापि न स्मृत्युबोध इत्याह वय्येति, त्रयी वेदत्रयी, तत्र क्रियाशक्तेः प्रतिपादितत्वाद् भगवन्माहात्म्यप्रतिपादकत्वं, उपनिपत्स्वपि ब्रह्मप्रतिपाद- नाद् भगवन्तानशक्तिप्रतिपादनं, साङ्ख्येपि नित्यानित्यवस्तुविवेको भगवत्सम्बन्धतद्राहित्यभेदेनैर, योगेपि निश्चिन्ततया भगवचिन्तनं, चकारात् पशुपतिमतेपि भगवन्माहात्म्यनिरूपणमेव, तथा साचतर्वष्णतन्त्रैरपि, वेदस्य द्विरूपत्वात् , पड्दर्शनैरप्युपगीयमानमाहात्म्यो भगवांस्तादृशं तावन्ति प्रमाणानि श्रुत्यापि हरिमात्मन- मेव सामन्यत, अतो मक्तौ प्रतिष्ठिताविहितायां पुत्रभावेन ॥ ४५ ॥ एतस्या एतावत्वं कथं न त्वन्यासामितिशङ्कां परिहरन् महापुरुषकृपामाह सप्तभिः, नन्दः किम- फरोदितिप्रश्नो द्वयेन कर्मव्युदासस्य वत्त व्यत्वात् , ब्रह्मन्नितिसम्बोधनं जानार्थ, नामप्रकरणे नन्दस्यैव प्रथमतो निरोधकथनात् , किं श्रेयो धर्मरूपं, लोकवेदयोरप्रसिद्धत्वात् प्रश्न, प्रसिद्धार्थमेवाईवम्महोदयमिति, एवम्महानुदयोभ्युदयो भगवान् पुत्र इति यस्य श्रेयसः, भिन्नतया यशोदाया अपि निरूपणाद् भिन्नतया प्रश्नो यशोदा चेति, नन्दापेक्षयापि निरन्तरसम्बन्धान्महाभागा, किय यस्याः स्तनं सर्वदुःसहर्तापि पपौ, साहि जानाति क्षुनिवृत्त्यय भगवान् पिरतीति, अतो "हरेरपि" सा "हरि"रित्युक्तं भवति, पालकतोपपक्षेपि तदीयस्तन्येने तथापरणादुत्कर्षः ॥ ४६ ॥ ननु प्रसिद्धमैप तत्सुकृतं यथा यमुदेवेन कृतमिति चेत् तगाह पितराविति, यद्यपि पितरौ नातौ तथापि तादृश आनन्दो नानुभूतो यादृश एतान्या- मनुमनस्तदाह नान्यविन्देतामिति, एतदनन्तरमपि नाविन्देतां, अन्यथैर करणात् , अयं महानानन्द इति, नापयति कृष्णोदारार्भके हितमिति, कृष्णस्या के हितं यालचेष्टितं, अनधिकारिणोपि सर्वपरमार्थदानादुदारं १. दथेन्द्रिप० । २. विष्ट्यादिनामेव मसिदे । ३. कारणात् । . " ·सो०४८-५०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितोष्टमोध्यायः । ॥श्रीशुक उवाच॥ द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिप्यमाण आदेशं ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥४८॥ ॥द्रोण उवाच ॥ जातयोनौं महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ ४९ ॥ अस्त्वित्युक्तः स एवेह बजे द्रोणो महायशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा पराभवत् ॥ ५० ॥ साधनफलं हीनं तत्रापि लौकिकं साध्या प्यधिकः परमानन्दः स चेत् साध्यस्वर्गादिसाधनं तदा पशु- पुत्रादिजन्यमलौकिकं सुखं लौकिक च तादृशमेव, तत्र साधनोत्कर्षे साध्योत्कर्षो दृष्टो लोके यथोत्तमैः सूत्र- रुत्तमः पटो यथोत्तमशर्करया भक्ष्यमिति, यत्र परमानन्द एव प्रथमकक्षा तेन साध्यं लौकि लौकिक्वत्ततो- प्यधिक ततोप्यलौकिकं दिव्यपुत्रपञ्चादिरूपं ततोपि स्वर्गादिस्तदिदमुक्तं कृष्णः परमानदः स चार्भकस्तस्य च लीला साप्युदारेति साक्षाल्लीला परमदुर्लभेति किं वक्तव्यम् १ यतः शब्दतोपि श्रुता परमानन्दं जनयतीत्याह गायन्त इति, अद्यापि व्याप्तादयः शब्दरसाभिज्ञा निर्दुष्टशब्दार्यरक्तारो रसबद्वतारो वा तेन रसेन मत्ता गायन्ति, अद्यापीति कालविलम्नेपि तदसानुवृत्तिः सूचिता, किञ्च यच् चरित्रं लोकस्य मलं दूरीकरोति, अतो दोपनिवर्तकं गुणाधायकं च श्रुतमपि भवति तत्र साक्षात्तादृशभोक्तृणां किं भाग्यं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ४७ ॥ अत्र महापुरुषत्र कारणमिति वक्तुमुपाख्यानमारभते द्रोण इतिपञ्चभिः ॥ प्रार्थना प्रश्नदाने च भक्तिरागमनं हरेः॥३॥ पूर्वकल्पेष्टवसुषु द्रोणो नाम कश्चिद् , यद्यप्यस्मिन् कल्पे न तम्य भार्या धरा तथापि कल्पान्तरे तथेति न विरोधः, तस्मिन् कल्पे वस्वादयो ब्रह्मण एव जाता इति सृष्ट्यर्थमातापितो भार्यपा सह सृष्टिलक्षणमादेश करिष्यमाणस्तं ब्रह्माणमुवाच, हेत्याश्चर्ये क्व सृष्टिकर्तृत्वं व भक्तिरिति ॥ ४८॥ प्रार्थनामेनाह जातयो- रिति, भुवि जातयो नावयोर्हरौ भक्तिः स्यात् , प्रार्थनायां लिइ, शास्त्रतः माधनैश्च जायमाना ज्ञानकर्मणो- रल्प चान् नीवेषु न परमा भाति, वरप्रसादाल् लौकिकानामुत्कर्ष इव मकेरप्युको भविष्यतीति परमा प्रायंते, लोकोपकारं दृष्ट्वा यत्र कचिद् भक्तिर्भनति यथा धातरि तन्न पुरुषार्थरूपं, तव्यावृत्त्यर्थमाह महादेव इति, यतः परमधिको देवो नास्ति यस्तु देवेषु परमां काष्ठां प्राप्तः स महादेवः, स्वयं वसुः, ब्रह्मा च देवेषु श्रेष्ठ. स्ततोपि महान् महादेवो भवन् पुरुषोत्तम एव भवति, स्वतउत्कर्ष उक्तः, कार्यतोप्युत्कर्षमाह विश्वधर हरापिति, सर्वव्यापि सर्वफलदातरि सर्वस्यापि सर्वदुःखनिवारके, ततः किं स्यात् । अत आह ययात्रो दुर्गति तरेदिति, देहसम्बन्धो दुर्गतिः, अनायासेन तरणं मक्यैव, भन्यतचान्नौकारूदाद् ब्रह्मा पुनः साधनोप- देशयोरममयः ॥ ४९ ॥ ब्रह्मास्यं न मा भानीति मगन्धमादादस्वित्येवाह, ततः सं म्वर्ग एवं सृष्टि- मुत्पादितस्ततोधिकारे समाप्ते प्रलये च जाते ब्रह्मो स्थितो माविभगवदवतारं ज्ञात्या ब्रह्मगा प्रेरितः स पर दोग इह ग्रने नन्द इत्याख्यानो जज्ञे, पूर्वनामागे न प्रकाशनोयमिति भगवानानन्दोयं नन्द इति फलग्रहणाय व्याति परित्यन्य शिष्टांशेन प्रसिद्धः, नवस्य वरः कथं न क्षीणः सृष्टापि गत्लादिन्याशझ्याह १..षिक:। २. भगवान् । ३. गतः। 1 ·" ६० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० ५१-५२. ततो भक्तिभंगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योनितरामासीद् गोपगोपीपु भारत ॥ ५१ ॥ कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तु बजे विभुः । सहरामों वसंश्चक्रे तेषां प्रीति स्वलीलया ॥ ५२ ।। महायशा इति, महद् यशो यस्य, यावद्यशत्तावन्न क्षीयत इति, यशोदापि सैवाभवत् , अन्यथा व्यभिचारे धर्मक्षयाद् भक्तिर्न भवेत् ॥ ५० ॥ ततो जातयोरेव भक्तिनतित्याह तत इति, भगवति भक्तिर्जाता मनन- सहितप्रेमात्मिका, ननु साधनव्यतिरेकेण कथं जातेत्याशक्य प्रकारमाह पुत्रीभूत इति, अपुत्र एव पुत्रत्वं ज्ञापितवानिति पुत्रीभूतः, जायत एव पुत्रे स्नेहो भक्तिश्च, ननु भगवान् किमित्यवतीर्ण.? तबाह जनार्दन इति, जनामुत्तादिकामविद्यामर्दयतीति, अतो मोक्षदानार्थमागतः, प्रसङ्गादिदमपि कृतवान् न तु प्रासङ्गिक- मुत्सादयितुमर्हति सर्वार्थ च तथा जातोतो दम्पत्यो स्वधर्मनिष्ठयोनितरां भक्तिरासीत् , गोपगोपीपु सत्सु तन्मध्ये वा सत्सङ्गव्यतिरेकेणापि, भारतेतिसम्बोधनं सर्वेष्वेव वंशीयेषु सत्सु यथा भरत एवालौकिको जात इति ज्ञापयितुम् ॥ ५१ ।। नन्वेतज्जातं भगवद्वाक्याच् चेत् तदा निरोधो भगवक्रियमाणो न भविष्यती- त्याशक्याह कृष्ण इति, भगवान् हि सर्वमेव योजयितु शक्नोति, अतो ब्रह्मण आदेशं वरं सत्यं कर्तुं बजे समागत्य वलमद्रसहितो वसन्ततत्याना तेषां सर्वेषामेव स्वलीलया प्रीतिं चक्रे, स्वस्याधिकारी ब्रह्मति तद्वाक्यं सत्यं कर्तव्यं, यद्यन्यत्र साधनवति देशे तमुत्पादयेद् वरे सन्देहोपि भवेत् तदर्थ बजे समागतः, नन्ययुक्ते देशे कथमागत इति चेत् तमाह विमुरिति, स हि सर्वसमर्थ , सर्वत्रैव स्थिवा सर्वे कर्तुं शक्नोति, चलभद्रो वेदात्मा, साक्ष्यर्थ सह गृहीत , तेपां मीतिजननेन स्वेच्छास्थित्यधिको व्यापारोत आह वसंघक इति, ब्रह्मवाझ्यापेक्षयाधिकं च कृतानित्याह नेपामिति, येप्वेतौ स्थितौ तेषामपि स्वलीलया प्रीति कुन्, लीलयेति मनोरञ्जिका क्रियोक्ता ॥ ५२ ॥ इति श्रीमद्भागववमुपोधिन्यो श्रीमदालभदीशितविरचिवायाँ दशमस्कन्धविवरणे द्वितीये तामसप्रकरणे. यान्तरप्रमाणप्रकरणे श्रीनिरूपकचतुर्याध्यायस्य स्कन्धादितोष्टमाधायस्य विवरणम् ॥ ८ ॥ १. कर्मः। २. .मेयम् । ३. स ।

·॥ पञ्चमः स्कन्धादितः नवमोध्यायः॥ एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी। कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥१॥ यानि यानीह गीतानि तद्धालचरितानि च दधिनिर्मथने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥२॥ शास्त्रार्थतो यथा भक्तिहरौ भवति निश्चला । तदर्थ नवमे प्राह चरित्रं परमाद्भुतम् ॥ १ ॥ स्वरूपं च कृपालुत्वं हरेफ़्तव्यमञ्जसा । अतो दयासुसंमिश्रं ज्ञानमत्र निरूप्यते ॥ २ ॥ निरोधो यदि भक्तानां स्वस्मिन् स्वस्य च तेषु च। तदोभयसुसम्बन्धाद् दृढो भवति नान्यया ॥ ३ ॥ ज्ञानवैराग्यरूपैर्हि स्वाधीनो भगवान् भवेत् । अतोध्यायत्रये लीला जीवाधीना निरूप्यते ॥ ४ ॥ अतिपौरुपमेतद्धि जीवानामिति निश्चितम् । द्वादशाङ्गमतिक्रम्य पड्मिवश्यो भवेद् गुणैः॥ ५ ॥ पञ्चपर्वामविद्यां हि लोकानामपि नाशयेत् । अतः पञ्चभिरुक्तो हि विचारो भगवद्गतः ॥ ६ ॥ तत्र प्रथमं यशोदाया अतिपौरुषं कार्य सिद्धमिति वक्तुं क्रियया भगवत्प्राप्तिमाहैकदेतिदशभिः, भक्तिहि दशविधा गुणातीतया भगवान् प्राप्यते नवविधसहितस्नेहेन या, ततो द्वाभ्यां वशीकरणोद्यमः काण्डद्वयसमावेशार्थस्ततो वशीकरण पद्भिः पञ्चभिरविद्यावाधनमिति । निवारितापि संसारे मोहिता सङ्गता पुनः । गुणगाने स कालोभूच् छ्मो द्वाभ्यां ततोभवत् ॥ १ ॥ अतः कृतो निषेधो हि भक्तिसारं हरिः पपौ। ततो रिक्ता पूर्वबुद्धया सङ्गतान्यच् चकार ह ॥ २ ॥ एवं निरुद्धा चेद् भ्रान्ता कोपयुको हरिभवेत् । धौयं दृष्ट्वा लोकदृष्ट्या प्रीता तस्मान्न पश्यति ॥ ३ ॥ जिज्ञासायां ततो दृष्ट्वा प्राप्त्यर्थं यत्नमाचरत् । विरुद्धांस्तान् हरिात्वा तपसे निर्गतस्ततः ॥ ४ ॥ पूर्णे तपसि तत्प्राप्तिरेवं दशभिरुच्यते । परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं च हरिप्रियम् ॥ ५ ॥ आसक्ति चेत् स्वतःकुर्यान् जीवः कृष्णः पलायते । तदा दृदो निरोधः स्यान् नान्यथेत्येष निर्णयः ॥ ६ ॥ पूर्वाध्याय भाधिदैविकमोहस्य प्रतिपादितत्वात् तत्कार्यमाहैकदेति, यदा भगवदिच्छया सर्वा एवं गृहदास्यः क्षेत्रादिसंम्कारार्थ तत्प्रमगालनादिगृहनिर्माणार्थ वा गतास्तदा यशोदा स्वयं दधि निर्म- मन्येतिसम्बन्धः दास्यश्चतुर्विधाः प्रमुभ्यो देया गोष्ठक्षेत्रविचारिकाश्चान्या यशोदासग्न्यो नन्दभोग्या गृह- कार्यकर्त्यश्च, तत्र गृहदासीपु कर्मान्तरनियुक्तासु सत्सु प्रकरणाद् भगवदभ्युदयार्थमेव कर्मान्तरमिति लक्ष्यते, स्वतःकरणे हेतुर्नन्दगेहिनीति, गहिन्याः कर्मतदावश्यकम् ॥ १ ॥ एवं संसारव्यापतिरपि भगवदीयानां भग- वद्गुणगानार्थमेव नातेत्याह यानियानीति, उपनिवन्धनं स्वनैव कर्तुं शक्यते स्त्रीगामद्यापि तथामामाद, यानि प्रसिद्धानि भगवचरित्राणि पूर्वमिद गोकुरे वा शास्त्रतो लोक्तश्च नन्मध्ये यानीह प्रसिद्धानि, वीप्सया सर्वाण्येव, अनेन गानमेव मुख्यं न तु दधिमन्यनमिति ज्ञापितं, अन्यथा शीघ्रं दधिमन्यने सर्वाणि गीतानि गातुं न शम्यानि स्युः, तस्य बालचरितानि स्वदृष्टानि चकाराद् गोपिकादिभिरप्युक्तानि, तस्य भगवतो चालचरितानि येषु तानि वा गीतानि चकारादन्यानि च, दनो नितरां मयनं यस्मिन् काले, मगरतो १. भयद् । २. धर्म:। । ।

·६२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०३-४. " सौमं वासः पृथुकटितटे विभ्रती सूत्रनद्धं पुत्रस्नेहयुतकुचयुगे जातकम्पं च सुभ्रः । रज्ज्वाकर्पथमभुजचलत्कङ्कणौ कुण्डले च स्विनं वक्त्रं कवरविगलन्मालती निर्ममन्य ॥३॥ तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्ती जननी हरिः गृहीत्वा दधिमन्यानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥ गुणगानस्य स एव काल:, यस्मिन् काले क्रियाशकेराधिदैविकस्यापीन्द्रियं मथितं भवति, तदाह दनो नितरां मथनं यस्मिन् काल. इति, ननु कथं तस्यैव कालस्य गाने हेतुत्वमिति चेत् तत्राह स्मरन्तीति, तानि गीतानि स्मरन्ती, तस्मिन्नेव काले गीतानां स्मरणं भवतीति ॥ २ ॥ एवं गानपरतया मथने क्रियमाणे गानस्यामृत- रूपत्वाद् दधिमथनं न भवतीति गानस्य गौणभावं सम्पाद्य भगवद्गजनौपयिकं देहमपि पीडयित्वा भगवदुपभोग्यं रसमपि निरुध्य तद्देवतामपि निवार्य भौतिकी क्रियां श्रमननिकां भक्तिमपि पीडयन्ती मुक्तानामपि क्षोमजनिकां क्रियां कृतवतीत्याह क्षौमं वास इति, क्षौमं पट्टवस्त्रं तदतिपिच्छिलं भवतीति तद्दाार्थ सूत्रेण दोरकेण नद्धं क्रियते, उत्थिता सती मथनं करोति मथनावेशाद् वस्त्रस्याप्यननुसन्धानमिव वक्तुं स्थूले कटितटे विभ्रती- त्युक्तं, कटिस्थौल्यान् मध्ये कृशभावेन बद्धं वासः परं न पतति, अयुक्तकरणं वा ज्ञापयितुं वस्त्रादिसौन्दर्य वर्ण्यते, तटपदेन चास्या गतिरूपत्वं नद्या इव प्रदर्शितं, अनेनावश्यकशरीरापेक्षापि मथनार्थ परित्यक्तेति सूचितं, पुत्रस्नेहेन सहजधर्मेणाधिक्यात् प्रेरितं दुग्धं बहिरपि निःसरन् न विचारवतीत्याह पुत्रस्नेहेति, दुग्धं यद्यपि स्रवति तथापि पुत्रस्नेह एव सुतो यत्र तादृशं कुचयुगं विभ्रती स्नेहे वृथा गच्छति सति तदभि- मानिनी देवता भीता सती कुचयुगमपि कम्पयति, तादृशमपि विभ्रती, अनेनाधिभौतिकाध्यात्मिकाधिदैविका- पेक्षामपि त्यक्तवतीत्युक्तं भवति, चकारादन्तर्यामिप्रेरणामपि, नन्वेवमतिक्रमे भगरता रक्षकन्वेन स्थापितौ दण्डधरौ मृत्युयमौ कथं न तां दण्डितवन्तावित्याह सुभ्ररिति, शोभने ध्रुवौ यस्याः, "भ्रुवौ यम" इतिवाक्याद् भाव्यर्थमृङ्गी- कृत्य पर्यवसानाच् छोभनभूत्वं, रज्जोनेंत्रस्याकपेण यः श्रमस्तत्सहितं भुजद्वयं तावत्पर्यन्तं चलन्ति कङ्कणानि ययोरेतादृशौ हस्तौ विभ्रती, अनेन भक्तिमार्गः कर्ममार्गश्च तद्देवास्तन्नियमाश्च सर्वे क्लिष्टा इत्युक्तं, कुण्डले सासययोग द्वयमपि क्लिष्ट, सर्वत्र विभीतिसम्बन्धः, चकाराच्छिरश्य जातकम्पभित्यनुवर्तते, एतदर्थमेव पृथनिर्देशः, अन्यथा स्रुतसकम्पकुचयुगमित्येव वदेत् , वक्रमपि विनं, परमक्षोमात् स्वेदयुक्तं, निर्गतसारा भक्तिरप्युच्यते, कबरे केशपाशे सिद्धस्थानेषु विगलनी मालती यस्यां, कवरात् केशपाशात् सिद्धस्थानाद् विगलन्ती मालती यस्यामिति वा, मा लक्ष्मीरलं यस्मिस्तादृशं जगदतिक्रम्य वर्तत इति मालती ब्रह्मविया सापि गच्छति, एवं प्रपञ्चापक्ता निर्ममन्थ, आकृतिमात्र वर्णनायां वैयर्य शुकवाक्यविरोधश्च भवेत् ॥ ३ ॥ पूर्ववद् भगवान् बालकानामर्थे स्तन्यकामः सञ् छूमं वारितवानित्याह तामिति, आमाद्य निकटे गत्वा नैकश्य- दर्शनाभ्यां क्रियाज्ञानाभ्यामुभयविधनिरोधसिद्धिः, मननीमिति दनो विकृतत्वं स्वस्थापि प्रयासः, जननीमिति निरोधावश्यकत्वं, तथाबुद्धिस्तनैव कृतेति, हरिरिति सामान्यतोपि सर्वदुःखहर्ता साम्प्रतं कर्तुरत्यन्नान्याभिनिवेशात् करणप्रतिबन्धमेव कृतवानित्याह गृहीत्वा दधिमन्यानमिति, मन्यानं दण्ड हस्तेन धृता प्रीतिमावान् न्यपे- "न्मयननिषेधं कृतवान्,निषेधेपकारापकरणाय प्रोतिमावहन्निति, यथा तस्याः स्वस्मिन् प्रीतिर्भवति तथा कुर्वन् , सर्वाझं चालयन् हस्तौ पादौ चैव विचालयन् । मुखाज मधुरारावं बिभ्रत् कृष्णः समागतः ॥१॥४॥ - ·मो०५-७.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो नवमोध्यायः। तमकमारूढमपाययत् स्तनं स्नेहचुतं सस्मितमीमती मुग्वम् । अतृप्तमुत्सृज्य जोन सा ययात्सिच्यमाने पयसि लधिश्रिते ।। ५ ।। स जातकोपः स्फुरितारुणाघरं सन्दश्य दद्भिर्दधिमण्डभाजनम् । भित्त्वा मृपाश्रुपदश्मना रहो जघास हेयङ्गवमन्तरङ्गतः ॥ ६ ॥ उत्तार्य गोपी सुशृतं पयः पुनः प्रविश्य सन्दृश्य च दध्यपत्रकम् । विलोक्य भग्नं स्वसुतस्य कर्म तज् जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥७॥ भगवता प्रीति नितेति भगवदर्थं प्रपञ्चाप्तक्किं परित्यज्य स्तनं पायितवतीत्याह तममिति, स्वयमेवाङ्कमारूढ- मीपदुत्यितं स्तनमपाययत् , यथा सा विमुच्य न गच्छति तदर्थमङ्कमारूदो दैत्यानाक्रमयितुं च, स्नेहसत- मिति नास्याः स्तनपानजनितोपि क्लेशः, यद्यपि मोहितायाः प्रपञ्चासचिर्महती गृहे च बहु कार्य दास्यश्च न सन्ति तथापि मन्दहामयुक्तं मुखं पश्यन्त्यपाययत् , इदानी स्थित्यर्थं मोहनं पूर्वमोहनस्य सङ्कोचश्व, एवं निर्बन्धेन स्यापितापि दोपवशात् त्यक्त्वा निर्गतत्याहातप्तमुत्सृज्येति, न तृप्ता यस्मिन् प्रतिबन्धं कुर्वाण- मप्युत्सृज्योर्ध्वं त्यक्त्वा जवेनातिवेगेन सा पूर्वोक्ता प्रबलप्रपञ्चा ययौ, उद्देश्यपर्यन्तं गतवती, गमने लौकिक- मावश्यक कार्यमाहोत्सिच्यमाने पयसीति, अधिश्रितेनौ स्थापिते पयस्युत्सित्यमाने विष्येन्दमाने सति विष्यन्दनं द्रव्यनाशकं दोपजनकं च, तुशब्दः प्रक्रमान्तरमाह, भगवदनुरोधेन यया मन्थानं परित्यज्य भग- वदनुरोधं कृतवती मथनाविरोधेनैवं भगवदनुरोधेन दुग्धोत्तारणं न कृतवती किन्तु भगवदनुरोधं परित्यन्यैव कृत- वतीति ॥१॥ ततो बालकानामतृसत्वाद् भगवान् जातकोपो जातः, यतः स बालकरक्षकः, बालकरक्षाप्रतिघाते भक्तिमागविशेन वैषम्यादकस्मादेव कोधो जातः, स्थित एव निमितवशादुगतः, ततः कोपो यशोदा मार- यिष्यतीति लोमं तहतं भाण्डं च स्फोटितवानित्याहाधरं दद्भिस्सन्दश्य दृपदश्मना दधिमण्डमाजनं भित्त्येति, अधरस्य दंशे हेतुः स्फुरितारुणेति, स्फुरितोरुणवर्णश्च जात इति लोभाद् भगवत्परित्यागे लोभ- स्यैवापराधो भवति तदा लोभ आधिदैविको यशोदां मारयितुमाध्यात्मिकं वा स्वयं विज्ञापनार्थमागतः, तदा स्फुरणं जातं, तत् वयं निवारणीयं, रजोगुणश्च प्रादुर्भूतो जातस्त्रयमुत्पादयितुं भिन्नं तदुभयमपि निवारयितु- मोष्ठदंशः, दन्ताः स्नेहकला यशोदानिष्ठाः, तैम्तेषां निवारणं कृतं, अनुकरणं तु स्पष्टमेव, दधिमण्डस्तकं, तदाधारभूतं माण्डं नवनीतं तु भिन्नं जातमस्ति, ततो दृपदश्मना दृषत्सम्बन्धिकुट्टनपापाणेन भित्त्वा दैत्याविष्टेव सा निर्गता तेषां दैत्यानामाधिदैविकानां यज्ञायुधेनैव ननितशब्देन निवारणं कर्तव्यं, तत्र महति शब्दे क्रिय- माणे भाण्डमेव भिन्नं, एवमुपकारं कृता मृपाश्रुतिः, दधिमाण्डभड्नेपि दोषसम्भवात् , यद्यपि स्वतः कृत- भने दोपो नास्ति तथापि रुद्रः समागत इति लोके ज्ञापयितुमश्रूण्यवर्तयत् , अन्यथा भाण्टदेवताया भङ्गो न स्यात्, अश्रूणां कार्य च रजतादि नैमित्तिकं च तदुभयाभावान् मृपाश्रुत्वं, यशोदाया नाशशङ्कया वा, तथापि रक्षकः स्वयमित्यभ्रूणां मपात्वमेव, वस्तुतस्तु भाण्डे दैत्य आविष्टः, तद्वधार्थमेव तत् कृतवान् , ततस्तस्याः श्रमः सार्थको भवत्विति ईयङ्गवं रह एकान्ते वालकाथ जयास, जहारेति वा, स्वस्यापि मक्षणं प्राप्स्यतीत्यन्तरगतो भेदं प्राप्तवान् , ततः प्रभृति ते भिन्नाः कृताः, गृह्मध्ये गतः, तत्राप्येकान्त आधि- दैविक्दैत्यानामगम्यस्थाने वालकार्यमेव जयास भक्षितवान् ॥ ६॥ ततो यजातं तदाह उत्तायेति, पयस्तु मुभृतं सम्यक् पक्कं तदुचार्य भूमौ स्थापयिन्या पुनः सुशृतमिति प्रथममुत्सक उत्तार्य पुनरधिश्रित्य ततः १. 'प।

·६२ " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०८-१०. उलूखला परि व्यवस्थितं मर्काय कामं ददतं शिविस्थितम् । हैयङ्गवं चौर्यविशतिक्षणं निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्उनैः ॥८॥ तामाचयष्टि समीक्ष्य सत्वरस्ततोवरुवापससार भीतवत् । गोप्यन्वधावन न यमाप योगिनां क्षमं प्ररेष्टुं तपसेरितं मनः ॥ ९ ॥ अन्वन्धमाना जननी वृहचलच्छोणीभराक्रान्तगतिः सुपध्यमा । जवेन विसंसितकेशबन्धनच्युतपस्नानुगतिः परामशव ।। १० ।। शृते पुनरुत्तारितवतीत्यर्थः, प्रविश्य मयनस्थानं, अनेनाङ्गणे पयोधिश्रितमिति ज्ञायते वहिगृहे मन्यनं तगृहं प्रविश्य सन्दृश्य च दध्यमत्रकं भग्नममत्रकं भाण्डं सम्यग् दृष्ट्या कर्तृकरणकर्मणां याथायें, चकारात् नवनीताभावं च दधिमण्डप्रवाह च, ततस्तकर्म स्वसुतस्येति च सन्दृश्य सम्यग् ज्ञात्वा लौकिकाविष्टचिता दैत्यानां निवारणाञ् जहास हास्यं कृतवती न तु क्रोधं, भगांश्चेत् तत्रैव तिष्छन् न किञ्चित् कुर्यात नदा स्वस्यैवापराध इत्यतृप्तपरित्यागात् तूष्णीमेव तिठेत् ॥७॥ भगवांस्तु रूढं तस्या लौकिकतानं दूरीक दृढमिति ज्ञापयितुं वा तस्यास्तामसभावोत्पत्त्यर्थं ततो गतः, तत्र च गत्ता पूर्वमपि दैत्यावेशेन यत् सम्पादित हैयङ्गवादिक तदपि शिक्ये स्थितं कामं यथेच्छं मर्कटाय प्रयच्छति मर्सटोपि दंष्ट्रित्वात् क्रूरजन्तुहैयगवमप्यनुपयुक्तं शिक्य च नि:तिपाशः स्वयं चोलूखला परि व्यवस्थितो भवति, उखलं विपरीतं कृत्वा तत्र स्थितः, तेषां दोपनिवृत्त्यर्थं यज्ञपुरुषो भूत्वा "सुपर्णचयन" इव स्थितः, अग्ने भिरूपत्वादुलूखलस्य तदुपरि स्थितः सन्न"तिरिक्तमतिरिकाय प्रयच्छति रिक्तस्य शान्त्यै," ततो यशोदान्तः प्रविश्य तयाभूतं पुत्रं दृष्टवतीत्याहोलू- खला रिति, पूर्व तत्र भगवददर्शने मर्कटोपि न दृष्टस्तेन शड्कापि, अतोन्वेपणमपि कर्तव्यं, अन्वेपणे पुनश्चित्तं भगवत्परं जातमिति भगवन्तं दृष्टवती दोपाणामप्रयोजकत्वज्ञापनायोलूवलं विपरीतं कृतं तदा सुपर्ण एवं विपरीतः कृतो भवति, अतः सर्वदोषनाशकाग्नेरपि यत्र वैपरीत्यं तत्र दोषाणां किं वक्तव्यमिति ज्ञापित, काममिति यथेच्छ सन्देहाभावाद् देयमेव तत् , ह्यं गोः सम्बन्धि हैयङ्गवं पूर्वकालगोसम्बन्धि नवनीत, चोय जाते विशङ्किते ईसणे यस्य, भगवता चौर्य कृतमस्ति तस्याश्चौर्यदोषनिवारणाय सर्वपतिरपि तथाभावोत्पाद- नाल्लोकानुसारेण नवनीतहरणं चौर्यमित्युच्यते, तत्र दोषदृष्टौ तस्था ज्ञानं कालेन नाश्यत इति विशेषाकारण वा शङ्कितमीक्षणं यस्य तथा भवति, चौर्यविशङ्कितायां वेक्षणं यस्य, उभययापि तस्या ज्ञाननाशशङ्का, तादृशं स्वयं निरीक्ष्य सुतं पश्चात् पृष्टभागे पृष्ठे च पश्यन्ती पापदृष्टिः शनैरागमत् , ईपन्मात्रमागतवती, न हि पापदृष्टिः शीघ्रमागन्तुमर्हति ॥ ८ ॥ ततस्तां दृष्ट्वायोग्या स्प्रष्टुमिति ततो निर्गतवानित्याह तामात्तयष्टि- मिति, यष्टिरत्र गोवत्सनिवारिका, तस्या भगवत्यपि वत्सबुद्धिर्जाता, आता गृहीता यष्टिर्यया, दर्शनादेव पलायितवान् किन्तु तस्या अन्तर्गतं बाह्यं च भाव प्रकर्षेण सम्यग् दृष्ट्वा नकट्यमपि नाहतीति ज्ञात्वा तदोप- परिहारार्थ त्वरासहितस्ततोवरुह्यापससार प्रतिमुखतयैव पलायनं कृतवान् , तस्या दोषेण स्वस्मिन् स्थितबाल- कानामपि दोपो भविष्यतीति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह भीतवत् , यथा मीतस्तदपकार स्वस्मिन जानाति तथा भगवानपि तदोष स्वस्मिन् विचारितवान् , अनेनैव नभीत इति ज्ञापित, सापि गोपी, अतोन्वधावत्, अनु पश्चाद् धावनं कृतवती, तम्या अविवेकं प्रकटयितुं शुको भगवन्तं विशिनष्टि यं भगवन्तं योगिनां सिद्ध- योगानां निवृत्तदोष मनस्तत्रापि तपसेरितं प्रेरितं धर्मेण संस्कृतमपि प्रथेष्टुं नाप न प्राप्तवत् , अत इयमप्यर्था- देव न प्राप्तवतीत्यर्थः ॥ ९॥ एवं भगवति दोषदर्शने भगवदीयोपि भगवन्तं न प्राप्नोतीत्युक्तं, तादृशेपि भगवान् कृपां करोतीति भगवत्कृपया भगवन्तं स्पृष्टवतीत्याहान्वञ्चमानेति, प्रतिकूलोपि भगवदर्थं श्रमः ·, मपराध, लो० ११ ] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो नवमोध्याय । कृतागस त मरुदन्तमक्षिणी कपन्तमञ्जनमपिणी स्वपाणिना। उद्वीक्षमाणा भयविहलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिपयन्त्यवागुरन् ।।११।। सार्थक, श्रोणी अन्वञ्चमानाश्रोण्योराकर्षण कुर्वन्ती रथाकर्षणे बलीवर्दवद् भाराकान्तगतिर्जाता भरेण भारे- णाकान्ता गतिर्यस्या , दुष्टा गतिीरेणैयाक्रान्ता, ततो बुद्धिरपि दोपादेनिवृत्ता गमनार्थमेव प्रवृत्ता, तदाह सुमध्यमेति, जननीतिवचनात् सदुग्धयो स्तनयोरपि भार सूचित , जननीत्वाच्च न वर्णित , वस्तुतस्त्व- जननी, जननी न काचिदप्येव करोति, सुमध्यमेत्यनेन मध्ये भक्का बहिामोहिता, पर दुष्टभावाद भारेण गत्याक्रमणमुक्त्वा शोभनमध्यभाव वदस्तस्या दोपाभाव गुण चोक्तवान्, अभिमानाभावार्थ चाह जवेनेति, वेगेन विशेषेण संसितानि केशवन्याच्युतानि प्रसूनानि तेषामनु पश्चाद् गतिर्यस्या , पुप्पाण्यपि सङ्के चलन्ति, प्रकृष्टा सूना येषा तानि प्रसूनानि, उत्तारणमात्रेणैर ते नश्यन्तीति देवाधर्थ च तेपा सूना, तान्यपि बद्धा स्थापितवती, तानि च पुन केशबन्धाद् विगलितानि, उत्पत्तिप्रलयौ तदधिष्ठात्र्यौ देवते च तत्रैव सम्बद्धे तद्रूपाणां च बन्धन यत्र ततस्तु मुक्ता न पुनजन्मभान , ततो मोक्षश्च भगवदर्थक्रियया, अत केशानामपि बन्धविमोचकस्तत एव वित्रंसित केशबन्धस्ततश्च्युतानि प्रसूनानि, एतस्या दोपाभावो गुणो मुक्तानुगतिश्चेतिधर्मत्रयेण भगवन्त परामृपत् परितो धृतवती, आलिङ्गितवतीत्यर्थ , तस्या दोषभाव दृष्ट्वा भगवान् रोदिति तस्या विवेकभ्रशलसणमपराध च कृतवान्, यशोदाबुद्ध्या तु भाण्डभेदन- अत्यन्तमौढ्यदोपनिवृत्त्यर्थ च ज्ञानशक्तेर्पणमपि करोति, ज्ञानशक्तिस्तु भगवत्कृत्यैव सोचला भवति " यथायथात्मा परिमृज्यत" इतिवाक्यात् , यशोदाया निरोध सर्वया व्यर्थों मा भरत्विति स्वकार्य तद्भाव च दृष्ट्वा भयेन विहले ईक्षणे यस्य, सोपाधिक निमाधिक च ज्ञान तस्या गमिष्यत इति विह्वलता ॥१०॥ एव परमकृपालु गृहीता यत् कृतवती तदाह कृतागसमिति, कृत आगोपराधो येन, कोयमपराध इत्या- कासायामाह तमिति व्यामोहक,यशोदाबुद्धौ तु भाण्डभेतार, यद्यपि स्वयमीश्वरो न कोप्यपराधो भवति तथाप्येपा व्यामोहिका लीला, तामत्यन्त व्यामोहितवान् यथान उत्तरलीलासु प्रतिबन्धिका न भवति, अन्यथात्यन्तमा- सक्तानिमायें प्रतिनन्धिव स्यात् "तच्चासुराणां मोहाय सतामपि च कुत्रचित्" "सा मां विमोहयति भीरपि यद् विमती"तिवाक्यान निदानाज्ञानाच मोह , लोकदृष्टया मारयिष्यतीति मण रोदन, इदमपि द्वितीय व्यामोहक अतिणी कपन्तमिति बालभावदाकरण, पूर्व कृतमोहत्य वाचार्थमञ्जन शोभार्थ तयैव कृतमञ्जन. साधनीभूतपीयुक्ते अक्षिणी,स्वागिनेति, पर्यायेगैकेनैव पागिना मगरदीयक्रिययैव भक्तिरूपया नयनमुन्न्चल न भवतीति कपन्तमिति, तत्रत्या वण्डूरपि नाशिता, तन रनोगुगोपि शामितो मारणताधनीमूत , अत एव तिष्ठन्नपि भगवास्तादृशवेष्टया स्थितस्ता न दृष्टवान् , सैव पुनस्तमुद्दीसमागोज़ विलोकयन्ती न तु पादौ, तथा सति भक्तिर्वा भवत् , भगवास्तु परित स्थिता गोगी पश्यति तासामपि दोपारोराभावार्थ भयं, अन्त - स्थितोप्ययं भावो मोहनार्थमेव प्रकटित , एव त्रिभिम सा मोहिता नात परमुत्याम्यति, अत एवाग्रेस्या कापि स्नेहकला न निरूपिता, " शृण्वन्त्यश्रूण्यवानाक्षी"दिति तु गुणाना माहात्म्य "ननन्युपहृत प्राश्य" "तस्थाश्रवगोत्सुक"त्यादि तु राहिणीमहभावात् तस्या अपि भावोत्या सझान्त उक्त , नन्दस्यैव मुग्व्यत्वात् , एतादृशी भगवत सर्वागसम्बन्ध परित्यन्य हस्ते गृहीत्वा भिपयन्ती भीपयन्यवागुम्त्, आगूरणमङ्कल्प कृतवती यथा पामरा अनिष्टागरणानि कुर्वन्ति, अनेन तम्या अनृतवादित्वमपि निम्नपितम्॥११॥ तन' किं कृतवतीत्याकाङ्क्षायामाह त्यक्त्वा यष्टिमिति, अनेन पूर्व यष्टिरानीतेतिलस्यते तेन मनोदुष्टा, . ९ ·, प श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुपोधिन्या [मो०१२-१४. त्यस्त्वा यष्टि मुतं भीतं विज्ञायाभवत्सला। इयेप फिल तं पद्धं दानातवीर्यकोविदा ॥१२॥ न चान्तन पहिर्यस्य न पूर्व नापि चापरम् । पूर्वापरं पहिश्चान्तर्जगतो यो जगच यः ॥ १३ ।। मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाना वन्ध प्राकृतं यया ॥ १४ ।। मनःसङ्कसं च त्यक्तवती, तेन मनोदोपत्य गतत्वाच् चिकित्स्यत्रिदोपा जातेति निरूपयति, पर्टि त्यच्या सुतं भीत विज्ञाय मगाद्धर्मानपि ज्ञात्वाकवत्सला जाता, तयापि तस्या न सर्मात्मना दोपनियनि- रित्याहेयेपेति, निरूपकस्यापि दोषो भातीति शुको भीतः सन्नाह किलेति, प्रसिद्धिरेपा नास्माभिस्तदा दृष्टं नापि भावितं कदाचिदपि, दाना पद्धमियेपेत्यन्तःकरणशरीरपरिकरदोपा निरूपिताः, नन्वसाध्य कथं प्रवृत्ता ? लोकेनिटेपि प्रवर्तमाना असाध्ये न प्रवर्तन्त इति तवाहातवीर्यकोविदेति, तस्य भगवतो वीर्य न जानातीति, पूतनातृणावर्तादयो मारिताः कोस्या मारणे प्रयाप्त इति ॥ १२ ॥ शुकोपि तां दूषयन्निव बन्धामावे परमार्थतो युक्ति प्रदर्शयति न चान्तरिति, भावति बन्धाभावो द्वेषापि भवति, भगवत्स्वरूपविचारेण बन्धनसाधन- स्वरूपविचारेण च, तत्रादौ स्वरूपं विचारयति, बन्धनं हि कार्यद्वयं सम्पादयति बहिनिरोधमन्तस्तापं च, तत् तस्यैव भवति यस्यान्तहि वो भवति, भगवांस्तु पूर्णः सर्व व्याप्य तिष्ठतीति न कस्मादपि भगवानन्तर्भवति, निरवयवत्वाच न कोपि तस्य परिच्छेदकः, चकारादन्तःशब्दव्यवहार्य आकाशोतः सशब्दोपि भगवति न प्रवर्तत इत्युक्तं, अन्तयामिब्रामणे सर्वान्तरो भगवानुक्तो न तु भगवतोन्तरं कचित् , सर्वान्नरः केनान्त- र्भावमापद्येत ? आधारत्वे तु मान्तरभावना, रूपादिषु तथोपलब्धेः, न हि फलस्यान्तः स्वरूपं तिष्ठति बीमवत् , तथा सत्यदृश्यः स्यात् , अतो न केनाप्यंशेन भगवतोन्तामस्ति, नापि बहिः, व्यापकत्वात् , बहिःस्थित एवाकाशोन्तस्तिष्ठतीति नाकाशाद् पहिरस्ति किञ्चित् , अनेनान्तःकरणे खेदो बहिरावरणं वा नास्ती- त्युक्तं, किञ्च बन्धनं हि वेष्टनात्मकं तद् दिग्विभागे सति भवति, निरवयवस्यानिरूप्यस्य स्वत एव भासमानस्य ज्ञातृज्ञेयमावतिरोधायकस्य केनाप्यंशेन पूर्वभावोपरभावो वा न सम्भवति, अनेनैव दक्षिणोतरभावा अपि परिहताः, सर्वत्र स्थितः पूर्वापरभावमेव मन्यते, अतः स्वरूपकृता या दिकृता चन्तरादिधर्मा भगवति न सन्तीति न बन्धसम्भावना, साधनस्वरूपविचारेणापि न भवतीत्याह पूर्वा रमिति, रन्न्वादीनां पूर्वभागे परमागे चायमेव वर्तते, तत्र यशोदैव प्रमाण, भगवति सर्व दृष्टवती यतः, सर्वस्यापि भगवान् बहिरपि भवति व्यापकत्वात् , अन्तरपि भवति सर्वान्तरत्वात् , चकारात् स्वरूपमपि, किञ्च जगतो य एतावान् , यतो जायते गच्छति चेति जगत् , यदि भगवानेतावन्न स्यात् कथं जगद् भवेत् ! पूर्वभावाभावे न भवेत् परभावाभावे न गच्छेत् , जगतश्चेद् भगवान् बहिर्न भवेद् जगति गच्छति गच्छेद, यदि सर्वान्तरो न भवेज जगदितिविशिष्टं सर्वप्रतीतिसिद्धं न भवेत् , अन्तःस्थितभगवद्धभैरेव जगतो विवक्षितधर्मवत्त्वात, विश्च यो जगत्, न स्वात्मना स्वयं बद्धो भवति, तथा सति बन्धकानां वैयर्थ्यापत्तेः, किश्च जंग- न्मयोय सर्वमेव जगद्व्याप्य तिष्ठति,एतदाज्ञयैव जगत् कार्य करोति, ततः कथमय स्वबन्धने नगत् प्रेरयेत् ? अतो न केनापि प्रकारेण भगवतो बन्धनमस्तीति निश्चिन्ता भक्ताः ॥ १३ ॥ तादृशं योन्यथा विचारयति स निष्फल- प्रयासो भवतीति तां दृषयन्निव तस्याप्यज्ञानमाह समिति, तं पुराणपुरुषोत्तममात्मजं स्वशरीराजातं मन्त्रा . , - १ जगन्मय इत्यपि पाठः।

·३७ लो०१५-१६] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो नवमोध्यायः। तद दाम वध्यमानस्य स्वाकस्य कृनागसः । दयट्सलोनमभूव तेन सन्दधेन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥ यदासीत् तदपि न्यून तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि द्वयङ्गुल न्यूनं यद्यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥ दाना पान्धेतिसम्बन्धः, देहस्तु प्राकृतस्तस्या इति तज्जातः सुतरां प्राकृतो भवति, ननु क्वचिन् महान्तोपि पुत्रा जायन्ते देवादयोपि ततो लोके कारणवैलक्षण्यस्यापि दृष्टत्वात् कथमात्मनत्वे तथा कर्तुं शक्यत इति चेत् तत्राहाव्यक्तमिति, न केनाप्पंशेन व्यक्तं, ये हि महान्तो भवन्ति ते स्वधर्मान् प्रकटीकुर्वन्ति यया, भरतादयः, भगवांस्तु तथा न करोतीति प्राकृतबुद्धिस्तेषां दृढा, मध्यमावस्यानामेव तथा करणं न तु परम- काष्ठां गतस्य, किञ्च यदि गुप्त एव संस्तूष्णीं तिष्ठेत् तथापि सन्देहः स्यादन्यवाक्येन वा माहात्म्य जानीयुः प्रत्युत भगवान् विपरीतपर्मान् बोधयत्यतः कथं प्रतीतिरित्याह मर्पलिङ्गमिति, मयस्यात्यन्तप्राकृतस्य लिङ्गानि यस्मिन्निति, तथैव स्वरूपं गुणांश्चेष्टां च प्रदर्शयतीत्यर्थः, ननु तथाप्यत्यन्ताभिना यथा नटं परिचिन्वन्ति तथा सर्वविलक्षणानन्तगुणवत्त्वादानन्दमयत्वाच कथं न ज्ञायत इत्याशक्याहाघोक्षजमिति, अघोसनं ज्ञानं यस्मादिति, न हि भगवान् गुणा वा कस्यचिदपि चक्षुर्गोचरा भवन्ति, इच्छा तु नास्ती. स्यवगम्यते विरुद्धप्रदर्शनात् , किञ्चेयं च यशोदा गोपिकातिप्राकृतरूपा, अतोनभिज्ञा कथं जानीयात् ? उलूखलो. परि पादं दत्वा भगवान् कीडति, अमेश्य नाभिर्भवति, अतो भगवान् गोकुलस्थितमुलूखलं स्वाश्रयत्वेन ज्ञापयितु- मन्न बन्धनं कारितवान् गोपिकायास्तु बुद्धिर्यथान्यत्र न गच्छतीति, दाम पशूनां बन्धकं, ननूलुखलदाम- हस्ताधिष्ठितदेवानां कथं तूप्णीप्म्भावः ? तबाह प्राकृतं यथेति, तेषामपि बुद्धिर्भगवता तथा सम्पादितेति ॥१४॥ अयं देहाकारेण मासमान एव भगवान् सच्चिदानन्दरूप इति गुणोपसंहारन्यायेन "न चान्तर्न वहिर्यत्ये". त्यादिधर्मा अस्यैवेति ज्ञापयितुं बन्धनेप्युपायं वदन् भगवान् साभिबद्धो नात इत्याह, भगवता स्वस्मिन् दोपद्वयं प्रदर्शितं तत्पुत्रत्वमपराधश्च, तदा रन्जुरन्तर्वहिःस्थितं भगवन्तं तिरोहितं मत्वा वेष्टनं कृतवती स्वयं बहिःस्थितान्तःस्थितस्य भगवतः, तदाह तद्दाम वध्यमानस्येति, अन्यया बहिरपि रन्जुर्न भवेद् वेष्टकमपि न मवेत् , तथापि परितो वेष्टनरूपा न जाता, पूर्वापरयोर्भगवत एव सत्त्वात् , अतो द्वयड्गुलं न्यूना नाता, लोकपरिमाणे प्रयमपरिमाणमड्गुलिः, तत्र प्रथमातिक्रमे कारणाभावादल्पवैलक्षण्ये महतो योननाया- माश्चर्यमपि भवतीति द्वयनुलोनमेवाभूत् , रज्वायत्तयोर्यो भगवान् स एवायं क्रोडीकृतः, न तु ततः केनापि धर्मंग भिन इति ज्ञापयितुमेवमाह व्यापकत्वस्य दर्शनार्थमेव तिरोभावाद् रन्जुस्यूलतायामपि नोदरस्यौल्यं, प्रतिविम्यादौ तथोपलब्धेः, अतो वैलसण्याज्ञानात् तेनान्यदपि दाम तावत्प्रमाण सन्दधे योनितवती, चकाराद् विमशमपि तनोपि स्यूलं, नन्वगुलद्वये न्यूने किमित्येतापद योनितवती ? तबाह गोपिकेति, मौढ्यं तस्या अनुवर्तत इति ॥ १५ ॥ ततः किमभूदित्याशङ्कायामाह यदासीदिति, उमयोः सम्बन्धे पुनः सदैव रन्जुर्माता, तदाह यदासीदिति, उमयोः सम्बन्धे यदेकमासीदित्यर्थः, तदपि पूर्वोकन्यायेने। न्यून- मासीद यद्गुलं तैनापि विशिष्टेन पुनरन्यत् सन्दथे तृतीयं, तदपिद्वषट्कुलमैव न्यून, "त्रिसन्या हि देवा" इति, मगवतो नगदायन्तःस्पितिरित्रयं प्रदर्शिता, मानुषमावं ततोपि बहुवार कृतवनीत्यनुवदति यद्यदादत्त यन्धन- मिति, ययदेव योननाथ गृहीतरती तनदेव यद्गुलोनममन् ॥१६॥ सर्वा एव गोप्योद्गणमध्ये तया करणाद

·६८
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धंसुबोधिन्यां
[लो०१५-१९.
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दघत्यपि ।
गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७॥
स्वमातुः खिन्नगात्राया विसस्तकवरसनः ।
दृष्ट्वा परिश्रम कृष्णः कृपयासीव स्वबन्धने ॥ १८ ॥
एवं प्रदर्शिताह्यङ्ग हरिणा भक्तवश्यता ।
स्वयशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥
द्रष्टुमागताः, अद्यापि तथा ननिरुद्धा इति तदा स्मयन्त्यो जाता गर्विष्ठाः सन्मुखा वा स्वस्यापि भुजबन्धनादिकं
भावयिष्यन्त्यः सुस्मयन्त्यो जाताः, गृहन्थसर्वदामव्ययकरणेपि न बन्धनं निवृत्तमित्याहैवमिति पूर्वोक्तन्यायेन
सर्वाण्येव दामानि योजितवती, यतो यशोदा यशो ददाति यति वा, सन्दधत्यपि द्वयड्गुलन्यूनभावाद्
पिस्मिताभवदितिसम्बन्धः, यशोदागृह एव भगवता पुत्रत्वमपराधश्च दर्शित इति तदेहदामान्येवान्तवहिभंग-
वत्तिरोभावात् सम्बद्धानि न तु गेहान्तरस्थितानि, अन्यासां तु तदर्थप्रवृत्तिरेव नास्ति,अन्तहिस्तिरोधानाभावात् ,
रन्जूनामानयनं यशोदाकर्तृकमेव, न हि तादृश्या अन्यः सहायं कर्तुमर्हति, पूर्व तु वारद्वयं त्रययोजनायां
रोपे गते स्मयन्ती जाता, ततोपि बहुवारयोजनायां विस्मिता चाभवत्, आश्चर्य प्राप्तवती, ततो
रन्जूनामन्वेषणार्थ निर्बन्धेन यत्नं कृतवती ॥ १७ ॥ ततः सामर्थ्याभावे गोपिकानां समक्ष परमलजां प्राप्य
भग्नमानसप्तङ्कल्पा मृतप्रायासीत् तदा भगवान् परमकृपालस्तादृशदुष्टेष्वपि सबुद्ध्या युक्तमपि कृतवानित्याह
स्वमातुरिति, ततो भगवान् कृपया स्वबन्धन आसीदितिसम्बन्धः, तत्र कारणत्रयमाह स्वमातुः स्विनगात्राया
वित्रस्तकवरसन इति,मातुर्हि परितोषः कर्तव्यः, "मातृदेवो भव" "एभ्यो माता गरीयसी"तिवाक्यात् ,
नापि तस्या अपत्यान्तरमस्ति यो ह्युपस्थितं दुःखं निवारयेद् यत इयं स्वस्यैव मातातो मातृत्वं
ख्यापयित्वा तस्या दुःखमसहमानेन तथा कृतं, किञ्च गोकुलवासिनां खेददरीकरणार्थमागतो भगवान् स कर्य
स्विन्नगामायाः सर्वाङ्ग जातस्वेदाया न परिश्रम दूरीकुर्यात् ? किञ्च गोकुलवासिनां सर्वसौभाग्यदानार्थमागतः
स कथं विस्रस्ताः कवरात् केशपाशात् स्रजो यस्पास्तादृशीं पश्येत् ? अनेन सर्वाभरणानामेव तिरोभावः सूचितः,
एवमेतादृश्याः परिश्रमं दृष्ट्वेतस्ततः पर्यटनं खेदः प्रस्वेदो मुखशोपो महती च ग्लानिरित्यादिः परि-
शब्दार्थः, तत्रापि भगवान् कृष्णः सदानन्दोननुभूतदुःखदुःखितानामसमक्षः परदुःखमपि न पश्यति तदपूर्व
यशोदादुःखं दृष्ट्वा कृपया व्याप्तो मात्रयें स्विन्नगात्रार्थे सगभावार्थे च स्वस्यैव स्वयं बन्धकरूपगुणा-
गुलनयभूतो जातः, द्वाभ्यां पूरितमगुलमात्रं च बन्धनं जातं, तदा स्वस्यैव स्वयमेव बन्धने जात आसीत्
प्रकरणाद् गृहीत इत्यवक्तव्यत्वान्नोक्तम् ॥ १८ ॥ ननु किमर्थ भगवानेतावत् कृत्वा बन्धनरूपो जात इति
चेत् तत्राईवमिति, एवमपकारिणि लोके सकीयत्तमात्रभिमानेनाप्येतायतीमभूतपूर्वा कृपां करोतीति
स्वस्य भक्तवश्यता प्रदर्शिता, प्रदर्शनस्यापि प्रयोजनमाह हरिणेति, स हि सर्वदुःखहर्ता तत्त्वसिद्धयर्यम्-
सम्बन्धेन दुःखहर्तृत्वेतिप्रसङ्गात् संसारविलयः स्यादिति सम्बन्धार्थ कृपालुतां प्रदर्शयति, कृपा च सर्व-
धर्मधर्मिभ्यो बलिष्ठति वक्तुं भक्तवश्यताशब्देनैवोक्ता, ननु भक्या चेद् धर्मधर्मिणामुपमर्दः क्रियते तदा
स्वरूपस्य प्रच्युतत्वात् फलाभावात् प्रदर्शनमपि व्यर्थं स्यादित्याशझ्याह स्वक्शेनापीति, स हि स्वाश
एव न केनाप्युपमयः, अनेन फलसाधकत्वमुक्तं, फलरूपत्वमाह कृष्णेनेति, नन्वेवं कृतेन्यो महान्
ब्रह्मादिन मस्यते ततो माहात्म्यस्य न्यूनमावान्न तथा फलत्वमित्याशझ्याह यस्येदं सेश्वरं वश इति,
ततदधिष्ठातृदेवतासहितं सर्वं जगद् यस्य वशे, अतो नान्यथाभावनं केनचिदपि कर्तुं शक्यमितिभावः ॥१९॥

·सो०२०-२२.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो नवमोध्यायः। नेमं विरञ्यो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत् तत् प्राप विमुक्तिदात् ॥ २०॥ नायं सुखापो मगवान् देहिनां गोपिकासुतः । ज्ञानिनां चात्मपोतानां यथा भक्तिमतामिह ।। २१ ।। कृष्णस्तु गृहकन्येपु व्यग्रायां मातरि प्रभुः । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्व गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥ नन्वेतादृशो भावः पूर्वमपि सिद्धस्ततः शास्त्रप्रसिद्वत्वात् किं प्रदर्शनेनेत्याशक्याह ने विरश्य इति, इमं प्रसादं न कश्चित् पूर्व प्राप्तवान् भक्ता एव हि महानः प्राप्नुवन्नि, तत्र भक्तेषु भक्त्या स्वरूपतश्च महान्तमयः प्रो प्रहार भकः प्रतिसपर्वधर्मपवर्तक सर्वेषां हेतुभूतस्तर महादेकोपि त्रः सर्ववित्तिर्मन वर्तकः प्रलयकर्ता गुणावतारश्च भगवदर्थमेव सर्वपरित्यागेन तपस्नपति ततोपि लक्ष्मीर्भार्या ब्रह्मानन्दभूतोरस्यपि लब्धपदा जगज्जननी निरन्तरं पादसेवनपरा,एवमेते त्रयोपि यदी प्रप्तादं न प्राप्तवन्तस्तदा कोन्यः प्राप्तुमर्हति ? तदाहेमं मसादं न वा विरश्यो न वा भवो न वा थीः, प्रत्येकरमुदायाभ्यां प्रसादं न लेभिरे, न च तेषां दोपोस्तीति शङ्कनीय, यतस्त्रयोप्यङ्गमेव मम्यगाश्रयन्ति, एका वक्षोन्यो नाभिमन्यः पादाविति, तेषां त्रयाणा- मपि गुणावताराणां यद् दुर्लभं तदन्येषां दुर्लभमेव, स कः प्रसाद इत्याशक्य तमनुवदति गोपी यत् तत् प्रापेति, जात्या स्वरूपतो हीना, प्रसादस्तत्रैव प्रसिद्धो न तु केनचिन्निरूपितः, न हि सर्वमोचकः कश्चिदात्मानं बध्नाति, खेदस्तु ज्ञानमपि दत्वा विदेहकैवल्यं वा दत्ता मोचयितुं शक्यते किं स्वयं बन्धनेन ? अतः प्रसिद्धः प्रसादोयमेव नान्य इत्यर्थः||२०||ननु ते महान्तो मूढा चेयमिति मूढानुरोधेन कृतोर्थ: कयं प्रमादः स्यात् ? तबाह नायं सुखाप इति, न ह्यत्र बन्धनं निरूप्यते किन्तु वश्यता, सा न कस्यापि सिध्यति, यावन्तः कर्मिणो देहाभि- मानिनो येपिज्ञानिनो निरभिमाना मुक्ता उभयेपामध्ययं भगवान् न सुखापः सुखेन प्राप्तुं शक्यः, तनहेतु- देहिनामिति, एकत्र देहाभिमानो दोपोन्यत्र नैरपेक्ष्न्यं, लदाह ज्ञानिनां चात्मपोतानामिति, आत्मा स्वरूपं पोतः संसारसमुद्रतरणोपायो येषां न हि समुद्रतरणमात्रेण पारस्थितो महाराजःप्राप्यते,भक्तिमतां त्विहैव सुलभः, तत्र हेतुर्गोपिकासुत इति, यतो गोपिकाया:सुतो भातः, अतः सर्वे भक्ता भवन्वित्येवं भगवता कृतमितिभावः, इहेत्यस्मिन्नवतारे भक्तिमतामिति भक्तविशेषणत्यमुक्तं न तु भक्तानाम् ॥२१॥ एवं स्वमनोरथ सिद्धे गोपिका वहिर्मुख्यो यथायथं गताः, भगांस्तु तया न गतः किन्तु तस्यामेवावस्थायां महत् कार्यं कृतवानित्याह कृष्णस्विति, तुशब्दः पूर्वसम्बन्धं व्यावर्तयति नायं बन्धनत्र्यग्रः कृष्णः, सा चेद् भगवन्तं वशीकृत्य तथैर तिर्छन् न किञ्चित् कुर्याद् भगवान् , निरोधस्य सिद्धवात् , सा पुनर्गृहकृत्ये व्यया जाता,तथा नातायां यमला. र्जुनसावद्राक्षीत् तत्पातनेन च तस्याः प्रपञ्चविस्मरणं करिष्यामीति, ननु कोयमत्याग्रहः ? तबाह मातरीति, तस्यामप्यवस्थायां पातने सामर्थ्यमस्तीति ज्ञापयति प्रभुरिति, अर्जुनौ जातिविशेपसौ 'सखि' शब्दवाच्यौ, ननु गोपिकाथ कथं तयोः पातनमपराधाभावादित्याशक्याह पूर्व गुधकाविति, देवयोनिभूतौ वृक्षौ जातो, अतस्तयोवृक्षवमनभिप्रेतं, तथापि प्रयोजनाभावान् सम्बन्धाभावात् किमिति मोचनीयाविन्याशझ्याह धन- दात्मनाविति, घनदः कुरो भक्तस्तस्य पुत्रौ ॥ २२ ॥ ननु तो महान्तौ कथमेव नातौ ? तबाह पुरति, पूर्व - ·७० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० २३. पुरा नाग्दशापेन वृक्षता प्रापितो मदात् । नलकूबरपगिग्रीवविविख्यातो श्रियान्वितौ ॥ २ ॥ नारदशापेन वृक्षवं माती, ननु नारदः किमिति शा दतवान् ? तबाह मदादिति, श्रीमदेन मतौ, अतो मदाद्धेतो रदशापः शापेन च वृक्षत्वमिति, ननु तथामावयोग्यावेव तौ किमिति मुच्येते इत्याशड्क्याह नलकूबरमणिग्रीवावितिरुपाताविति, नरः कूपरो याय नलोतिसुन्दर. सोपि कुजतुल्पो मणियुक्ता ग्रीवा यस्यैवन्नान्ना ख्यातो, तेषां नामख्यातिश्च न शान्तेति तदुद्धारो युकः, किञ्च श्रिया चान्वितो, अद्यापि तौ परित्यज्य श्रीन गता, अतः की तिश्रियो विद्यमानतादुद्धारमर्हतः ॥ २ ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधि-यां श्रीमदल्लभदोधितविरचिताया दशमफन्धवियरणे द्वितीये तामसप्रकरणे- वान्तरप्रमाणप्रकरणे ज्ञाननिरूपकपञ्चमाध्यायस्य स्कन्धादितो नवमाध्यायस्य विवरणम् ॥

·।। पष्ठः स्कन्धादितो दशमोध्यायः॥ - ॥ श्रीराजोवाच । कथ्यतां भगवन्नेतत् तयोः शापस्य कारणम् । यत् तद् विगर्हितं कर्म येन देवऋपेस्तमः ॥ १ ॥ ॥ श्रीशुक उवाच ॥ रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा मुहप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २॥ एवं तु नवमाध्याये भक्तिरुक्कातिदुर्लभा । कृष्णसेवकसख्यस्य हेतुर्दशम उच्यते ॥ १ ॥ वैराग्यं भगवद्धर्मः पड्गुणोत्र निरूप्यते । गुणानां भगवत्त्वाय स एव हि यतोमवत् ॥ २ ॥ वैराग्यमनिवत्यै तु भगवद्वाक्यतो भवेत् । विशेषतस्तु यद्वाक्यं न निवर्तेत केनचित् ॥ ३ ॥ तादृशं शापरूपं स्याद् भक्तानामेव तादृशम् । अतो वैराग्यकथने शापो मोसावधिर्मतः ॥ ४ ॥ शापोद्यमस्तथा हेतुः शापश्चापि प्रसादभार । वाक्यस्यापि फलं शीघ्रं स्तुतिश्चानुग्रहस्तथा ॥ ५ ॥ पड्भिादशभिश्चैव त्रिभिः पड्मिस्तथैव च । दशभिः पञ्चभिश्चेति पडाः क्रमतो मताः ॥ ६ ॥ अपूर्वाच्छ्रोतुमिच्छा तेन प्रश्नः परीक्षितः । स्वस्यापि तादृशत्वेन तद्वन्मोक्षाशया पुनः ॥७॥ पूर्वाध्यायान्ते शापेन यमल र्जुनौ नाताविति श्रुत्वा कथं वा तेषां भगवानुद्वारको जात इति पृच्छति कथ्यतामिति, भगवनितिसम्बोधनं कथनेन स्वदुःखदूरीकरणसामार्थ, एतदिति, हृदये बाधकत्वेन स्थितं, तयोर्नलकूबरमणिग्रीवयोरेकरूपस्य शापस्य कारणं, चतुष्टयं तु तेनैव वक्तव्यं शापविस्तारो विमोक्षणं स्तुति. भगवत्प्रमादश्चेति, अतोषिक द्वयं पृच्छति यत् तद् विहितं कर्मेति, यत् प्रसिद्ध तादृशशापहेतुभूतं नातं तदवश्यं विगहि निन्दितमेव भवति, देवानां तु पापं न सम्भवतीति प्रश्नः, किञ्च येन कृन्वा देवऋदेव- तानामपि मन्त्रद्रष्टुनमः क्रोधो भवति, अनेन शापे हेतुः स्पष्टः, विहितेन शापोद्यमः, सर्वो हि विगहिते कृते शाप दातुमाको भाति, देवरित साक्षरणे न भवतीति विशेषतो हेतुर्वतयः ॥ १॥ तत्र प्रथम विगहितेन शापोद्यममाह पड्मी रुट्रम्येति, उन्मादश्य प्रमादश्च निन्दिताचरणं तया । महत्त्वपि तया धाट्यसिद्ध्यर्थं महतां दृशिः ॥ १ ॥ पाट्यं तयोर्न सन्यस्य ततश्योद्यम ईर्यते ॥ १ ॥ प्रपमतो महलातयात्वमनुनितमियाह रुद्रस्य महादेवस्य म्द् गेगागि द्रावयतीति तादृशस्य सेवकयो रोग- सम्बन्धोनुचितः, अनुचरपदेन पश्चादेव चलनस्योचितत्वादणुमात्रविमेदोपि दोपायेति तादृशावपि भूत्वा सुदप्तौ जातो घनेनातिमत्ती, तत्र हेतुर्धनदात्मजाविति, धनं सर्वेभ्यो ददातीति तदात्मनस्य पनिलं सिद्धमेर, उभयोध सहलीस निन्दिता, उभी न दुष्टो नातौ, तत्रापि महादेवस्य गृहरूपो यः पर्वतः फैलास- स्तस्योपरन आरोपितफलप्पप्रधान बने, तत्रापि रम्ये सादोपविनित वने, स्वभावतो रिको महादेशम्तम्य त्याने विरक्का एवं तिष्ठन्ति, तपाप्पुरगने योगिनां भगवचिन्तनात्याने, तत्रापि सम्प भगाप्रमादस्याने, तनोप्पधिकदोपमाह मन्दाकिन्यामिनि, मन्दाकिनी मागीरथी प्रसिद्धा, मन्दाकिन्या दोपामागत् , समापि मद उत्तटो ययोः, भयं मदो धनादिश्त एव, मुरादितिस्तो यस्यते ॥ २ ॥ .

·न
७२
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुशोपियां
[ श्लो० ३-७
वारुणी मदिरां पीला मदापूर्णितलोचनौ ।
सीजनैरनुगायद्भिरतः पुष्पिते बने ॥३॥
अन्तः भविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि ।
चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभिः ।। ४ ।।
यहन्छया च देवर्षिर्भगवांस्तत्र कौरख ।
अपश्यनारदो देवौ क्षीवाणौ समबुध्यत ॥ ५ ॥
तं दृष्ट्वा ब्रीडिता देव्यो विधवाः शापशक्षिताः।
वाप्तासि पर्यधुः शीघ्र विवस्त्रो नैव गुह्यकौ ॥ ६ ॥
तो दृष्टा मदिरामचौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ ।
तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यनिदं जगौ ॥ ७॥
महतः स्वरूपदोपा उक्ताः, आगन्तुकदोपैः सदुष्टक्रिपामाह वारुणीमिति, द्वन्द्वनो हि दोपो दुर्निवार इति
द्वयोः सम्बन्धः, वारुणी वरुणोद्भवा, अमृतसङ्ग उत्पन्ना दैत्यमावबोधिका, तत्रापि मदिरा मादिका-
सुरभावादप्यधिकदोपमनिका, तां वारुणी मदिरां पीत्वा मदेनाघूर्णिते लोचने ययोविरुद्धज्ञानवन्तौ,
तत्राप्यनु पश्चाद् गायद्भिः स्त्रीमिः सहितौ, सङ्गदोपो मोहहेतुः सम्बन्धश्च, पुपिते वने रनोयुक्त चेरतुर्धम-
माणौ जातो, मन्दाकिन्यामिति सामीप्यसप्तमी, कैलासोपवने सति, मन्दाकिन्यामपि सत्या, मदो.
स्कटाविति वा, अतः पुष्पिते वन इति न दोपाचनेन विरोधः ॥ ३ ॥ दोषान्तरमाहान्त:प्रविश्येति, जले
क्रीडा गङ्गायां निषिद्धा "गङ्गा पुण्पजलां प्राप्य त्रयोदश विनयेदि त्यत्र क्रीडाया निपिद्धत्तात्, तत्रापि
नोद्धृत्य किन्वन्तःपविश्य, अम्भो नानां वनराजयो वनपतयो यत्र, अनेन भगवतमान्निध्यमपि गङ्गाकृत-
पूनार्थ लक्षितं, गनावित्र करेणुभिरिति क्रीडायामनवधानतोक्ता ॥ ४ | विषयं निरूप्य शापहेतोः समागम-
माह यदृच्छयेति, देवपिरिति भाव्यर्थपरिज्ञानं देवयोनीनामुपकारकर्तृत्वं च ज्ञापित, भगवानिति सर्वसामथ्र्य,
कार्यभगवत्वानि भगवत्कृपासाध्यानि, तत्रेति तस्यां गङ्गायां, कौरवेतितम्बोधनं महतोपि वंश उत्पन्नः
प्रमाद्यतीति स्वदृष्टान्तेन ज्ञानार्थे, आदौ देवावपश्यत् नतः क्षीवागौ समयुध्यत, क्षीशब्दोकारान्तो नकारा-
न्तोपि, क्षीवा मत्तः, देवानां स्वर्षिसम्मानाभावयोगात् ॥ ५ ॥ ततो यज्जातं तदाह तं दृष्ट्वेति, नारदं दृष्ट्वा
देव्योप्सरसो विवस्त्राः सत्यः स्वस्मिन् नारदे चैकैकं धर्म ज्ञातवत्यः, स्वस्मिन् लज्जा जाता कामोद्बोधेनानिष्ट-
जनकत्वे शापशङ्का वस्त्रपरिधाननाभयं भवतीति शीघ्रं यावदृपेः क्षोभो न भवति ततः पूर्वमेव पर्यधुः,
गुह्य कावपि विवस्त्रों, नग्नदर्शनमयमङ्गलं निषिद्धं स्त्रीसङ्गात् क्षोमकं च, तत्रापि गुह्यकौ, गुह्यं के ययोः ॥ ६ ॥
तया सति तयोः शापोपक्रममाह तौ दृष्ट्रेति, सुगमनौ भूता मदिरारत्तावसुरकार्य कृतवन्तौ, श्रीपदेन
चान्धौ मनुष्यदोपं च प्राप्तवन्तौ, अत उभयोः फलं महापुरुषसान्निध्ये भक्ती " त्यस्यन्तनिन्दितैर्दोपर्जन्तुः
स्थावरतां व्रजे"दित्येतयोः स्थावरत्वमेव युक्तमिति विचार्य कर्मगैवैतद् भविष्यतीति निश्चित्य कृपया परीत.
स्तयोरनुग्रहार्थ शापं दास्यन्निदं वक्ष्यमाणं हेतुभूतं जगौ, अन्यापराधे बालकेन कृते पित्रा शिक्षणं कर्मसाध्यम-
निष्टमपि फलं नात्यन्तं दुःखदं भवतीति कर्माधिकारिफलभावनातः पूर्वमेव स्वयं शापं दत्तवान् , महापुरुषदृष्ट्योबुद्धं
व जातं, अतो न वने वृक्षौ नातौ, वृक्षाणां मध्येर्जुनजातीयानां मुक्तिः प्रसिद्धा " नर्मदातीरसजाताः
सरलार्जुनपादपा नर्मदातोयसम्पर्शाद् यान्ति ते परमां गति भितिवाक्यात् , तत्रापि गवां छायाननको, महतो
नन्दल्याभिज्ञापकौ च भविष्यतः, फलं तूत्कृष्टं भविष्यत्येवातः कर्मफलाच्छापः समीचीनः ॥ ७ ॥

·लो०८-१०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो दशमोध्यायः । ७३ ॥ श्रीनारद उवाच ॥ न ह्यन्यो जुपतो जोप्यान धुद्धिभ्रंशो रजोगुणः । श्रीमदाभिजात्यादियंत्र स्त्रीद्यूतमासवः ॥ ८॥ हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैरजितात्मभिः । मन्यमानैरिदं देहमजरामृत्यु नश्वरम् ॥ ९ ॥ देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञितम् । भूनध्रुक तत्कृते स्वार्थ किं वेद निरयो यतः ॥ १० ॥ ननु शापे दत्ते कदाचिदुत्कृष्टकर्मापि सम्भाति ततः पापक्षये मुक्तिरेव कदाचिद् भवेत् सत्सङ्गे भक्तिर्वा ततः किमिति शापं दत्तवानित्याशक्य तयोः सत्कर्मसत्सङ्गौ दुर्लभाविति तदर्थ तयोर्विद्य- मानदोपस्य तदुभयाजनकत्वं निरूपयति द्वादशभिर्न ह्यन्य इति, सन्मार्गः सत्सङ्गो वा सद्बुद्ध्या भवति, श्रीमदेन तु सद्बुद्धिः कदापि नोतद्यते, तदाहान्यो जोप्पान् जुपतः प्राणिनो बुद्धेर्धशहेतुर्न भवति, बुद्धिरत्र सात्त्विकी "सत्त्वात् मञ्जायते ज्ञान"मिति, तस्य बाधकं त्रिवियं गुणा विरुद्धा आश्रय- नाशकमाश्रयविरोध्यन्तरजनकं च, तदन्न श्रीमदात् त्रयं भाति, यद्यरी"न्द्रियविषयाकृटैक्षिप्तं ध्यायतां मन- श्थेतनां हरते बुद्धः स्तम्भस्तोयमिव हृदा"दिति विषयमात्रप्सेवनमेव बुद्धिभ्रंशहेतु-तत्रापि यथा श्रीमदाद् बाह्याभ्यन्तरदोषसंसर्गरूपादन्यः प्रकारान्तरेगोत्पन्नो विषयानुभवः, साधनस्य द्वन्द्वत्वाभावात् परिहार्यो भवति, अयं त्वपरिहार्यः, यतस्तेनान्तर्बहिर्दोपौ जन्येते इत्याहाभिनात्यादिरिति, "विद्यामदो धनमदस्तथैवाभि- जनो मद एते मदा मदान्धानां त एव हि सता दमा"इति, तत्र धनमदो मध्यम उभयमदयोः साधको यया मध्यमं गृहं दग्धं सत् पार्थस्थितयोरपि दाहं सम्पादयति, आभिजात्यस्यादिः श्रीमदस्ततोप्यनर्थ- सम्पादकः, तस्य मदान्तरापेक्षया दुष्टविषयननकत्वं हेतुत्वेनाह यत्र स्त्रीचूनपासव इति, अन्यान्यपि दृपणानि वक्ष्यति, ततः प्रथमं दोपत्रयमाह यदपरिहार्य, प्राणिनः सर्वहेतवः कायपाड्मनांसि, तत्र स्त्री कायनाशिका धूतमनृतं वाइनाशक, आसवो बुद्धिनाशकः, आसवो मदिरा, "यूतं पानं स्त्रिय" इत्यधर्मपादा अप्येते, तत्रापि प्रथम स्वीनिशस्तेष्वप्याधिक्यख्यापकः,"न तथास्य भोन् मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतो योपित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सगिसङ्गत" इति, श्रीमदे खेते भान्त्येव धनमदकृतस्त्रियोसत्या एव मान्ति ॥ ८ ॥ दोषा- न्तराण्याह हन्यन्ते पशवो यत्रेति, यत्र श्रीमदेन प्रत्यहं भक्षणार्थ पशवो हन्यन्ते, निर्दयैरिति, वाला आमा अपि हन्यन्त इति सूचित कोमलमासत्वात् , किश्चाजितात्मभिः सर्वाण्येव पापानि क्रियन्ते, "नूनं प्रमतः पुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आगोती"त्यत्र निरूपगात् , तेषां सेप्टमाधन ताज्ञानवता कयं स्यानिष्टे प्रत्तिरितिचेत् तबाह मन्यमानैरिति, पूर्वोक्तप्रकारेण विषयभोगः स्वभावतः सुखहेतुर्भगति पवमाने पालो के च दुःसहेतुर्भवति, स च परलोकोस्य देहत्त्य नाशे, ते हि धनमद्देन वस्तुतत्त्वं न जानन्नि, अन इदं शरीरं नधरमप्यजरामृत्यु जानन्ति जरामृत्युरहितम् ॥९॥ ननु सत्यमेव देवा अजरामरा इति तनाह देवसंज्ञितम्पीति, ययानाशब्दोमायां न योगेन वर्तते किन्तु ब्रह्म कदाचित् तेन रूपेण सोमाहरगार्य गतवदिति तथा निरा" इत्यपि, यया मनुष्याणां यात्रता कालेन नरा मृत्यु माति तया न मानोति यया न स्वपिति पश्चा- छायी प्रथमत्रोधी च तमा न स्वपितीत्यविकारिणस्तथात्वा वा वस्तुतस्तु देहलाद् देवसंज्ञितमप्यन्तादेव भवति, अतोन्ते कृमिविभस्मसंशितमेव भाति, देहत्य विधातिविद्यते मस्यते विशीयत वा, विशीर्गपक्षे " - अमरा ·श्रीमद्भागमतदशमस्कन्धसुमोधिन्यां [० ११-१४ देहः किमन्नदातुः स्वं निपेतुर्मातुरेव वा । मातापितुओं पलिनः केतुरनेः शुनोपि वा ॥ ११ ॥ एवं साधारणं देहमव्यक्तमभवाप्ययम् । को विद्वानात्मसात्कृत्वा इन्ति जन्तून् कृतेसतः॥१२॥ असत: श्रीमदान्धस्य दारिद्व्यं परमाजनम् । आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्रः परमीक्षते ॥ १३ ॥ यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोनेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर्न तथाविद्धकण्टकः ॥ १४ ॥ कृमयो भवन्ति भक्षणेन ततो विड भवति दाहे भस्म, पूर्व देवसंज्ञामपि प्राप्यान्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञाः प्राप्नोति, एव सति यस्तादृशदेहकृते भूतध्रुक् स किं स्वार्थ वेद ? अपि तु न वेद, यतो भूतद्रोहान्नरकपातः, विशेषाकारेण हननमुक्तमिति श्रीमदस्य तदव्यभिचारात् प्रकृतेपि तदस्तीति हिंसा निन्दा, अनेन दृष्टान्तेन स्त्रीसेवका अपि स्वार्थ न विदुरित्युक्त, अत. स्वार्थापरिज्ञानाद् धर्मसत्सङ्गाभावाच् छाप उचित एवेतिभाव., अनेन देहाथै प्रयत्नो न कर्तव्य इत्यर्थादुक्तम् ॥ १० ॥ तच् छास्त्रान्तरे विरुध्यति, "आत्मानं सततं रक्षेदू दारैरपि धनरपी"ति "तस्मादस्य वधो राजन् सर्वार्थवध उच्यत" इत्यादिवाक्यै रक्षाया अवश्यविधानात्, तनाह देहः किमन्नदातुः स्वमिति, अविचाराद् देहे रक्षार्थ प्रयत्नवचनानि, विचारे तु न रक्षणीयं स्यादिति सन्देहननकान् पक्षानाह, देहः केन सम्बन्धेन सम्बन्धी भवतीति विचारणीयं तत्रात्मा न भवति, अल्पविवेकेनापि तद्भददर्शनात् , आत्मीयत्वं तु भवति,सा चात्मीयता किन्निबन्धना? बहूनामेवैकस्मिञ्छरीर आत्मीयत्वबुद्धिः; शरीरस्योत्पत्तिद्विविधा, आद्या प्रत्यह च जायमाना, प्रत्यहं चेद् देहोन्नदातुर्भवत्यन्नमयत्वाच्च देहस्य, आद्यश्चेनिषेतः पितु , लोकप्रतीत्या चेदुत्पत्तिातुर्भवति, परलोकसाधकत्वे मातुःपितुर्भवति, पुत्रिकापुत्रपक्षे तथैवशास्त्रार्थत्वात् , एपा स्वरूपस्थिति , वैपयिकस्थितिमप्याह ऋतुर्वा वलिन इति, यो वा विक्रीणीते यो वा बद्ध्वा गृह्णाति ? अन्त्यविचारश्चेदग्नेः शुनोथ वेति ' कृमिपक्षे न स्वत्व कस्यचित् ॥ ११ ॥ तत किमत आहेवमिति, एवं सर्वेषा साधारणं देहमात्मसात्कृत्वा को वा जन्तून् हन्तीतिसम्बन्धः, तत्रापि विद्वान् , यतोय देह साधारणः, वस्तुतस्त्वयं देहो न पूर्वोक्ताना मध्ये कस्यचिदपि भवितुमर्हति, यतोव्यक्तमेव प्रभव उत्पतिस्थानमप्ययस्थानं च, नन्वेतादृशा घातका अपि बहवो दृश्यन्त इति चेत् तत्राहुरसत इति, ये सच्छन्दवाच्या देवाः, सन्तोपि ते नैवविधा इत्यर्थः ॥ १२ ॥ तर्हि किं कर्तव्यमित्याकाङ्क्षायामाहासत इति, असतो लक्षण श्रीमदान्धस्येति, श्रीमदेनान्धस्य, यथा भगवान् “यस्यानुग्रहमिच्छामि हरिष्ये तद्धनं शनै"रिति नथा नारदोप्याह, यथा काचकामलादिनान्धस्याञ्जने दत्ते दृष्टिर्भवति न तु स्वभावत एवान्धस्य, अयं च श्रीमदेनान्ध , श्रिया अभावो येनैव भवति तदेवाञ्जनं भवति, तद् दारिद्यमेव, दारिद्य नाम दुरदृष्ट- सहितसम्पत्यभावः, सन्त्यञ्जनान्यन्यान्यपि व्याध्यादीनि, पर दारियं परममञ्जनं, न केवल दारिद्यस्य दोपनिवर्तकत्व किन्तु गुणननक्त्वमपीत्याहात्मौपम्येनेति, आत्मोपमान यत्र तन ज्ञानमात्मौपम्यं, यथात्मनि सुखदुःखानुभवस्तथा सर्वस्येत्यनुसन्धानं यथात्मसुखार्थे यतते दु खनिवृत्त्यर्थं च न तु दु खार्थ तथा सर्वेपा- मपि मुखदुःखाभावार्ये यतत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ आत्मौपम्येन भूताना दर्शन दरिद्रस्यैव नान्यस्येत्यर्थे दृष्टान्नमाह यथेति, दारिद्यं सर्वदुःखनिदानं, दारिद्यं गत सर्वाण्येव दुःखान्यनुभवति, न त्वदरिद्रः प्रतीकारबाहुल्यात , स्वानुमतेनैव कष्टकेन विद्धाङ्गः क्ण्टकव्यथामन्यस्मै न वान्छति जातामपि - , .

·लो० १५-१९.] तामसप्रमाणप्रकरणे कन्धादितो दशमोध्यायः । ७५ दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्तः सर्वमदैरिह । कृच्छ्रे यदृच्छयामोति तद्धि तस्य परं तपः ॥ १५ ॥ नित्यं क्षुत्सामदेहस्य दरिद्रस्यानकाशिणः । इन्द्रियाण्याशु शुप्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते ॥ १६ ॥ दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधवः समदर्शिनः । सद्भिः क्षिणोति सन्तपै तत आराद् विशुध्यति ॥ १७ ॥ साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैपिणाम् । उपेक्ष्यः किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयैः ॥ १८ ॥ तदहं मत्तयोर्माच्या वारुण्या श्रीमदान्धयोः । तमो मदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनोः ॥ १९ ॥ दूरीकरोति, लिङ्गैः स्वानुभवैः परदुःखज्ञापकैः कृत्वा जीवसाम्यं गतः सर्वेषु जीवेषु समत्वं प्राप्तः, न तथाविद्धकण्टक: समत्वं प्राप्नोति ॥ १४ ॥ ननु तथापि दारिद्यस्य दुःखरूपत्वात् फलो- तमत्वेपि स्वरूपतोनिष्टरूपत्वात् कयं स्तूयत इत्याशझ्याह दरिद्रस्येति, दारिद्यं मोक्षसाधकमतः स्वरूपतो दुःखरूपमपि तपोवदाशास्यमेव, तस्य मोक्षसापकत्वमाह दरिद्रः प्रथमतो निरइस्तम्भः, अहं- लक्षणः स्तम्भो निर्गतो यस्मात्, मोक्षेहङ्काराभावः करणं, अहमित्यस्यात्मपरत्वव्यावृत्त्यर्थं स्तम्भपदं, अहङ्कारस्तम्भेनैवाज्ञानगृहं सुस्थिरं भवति, किञ्च सर्वपदैरपि मुक्तो भवति, यदृच्छयैव च कृन्छु क्लेशाधिक्यं प्राप्नोति,ततः किमत आह तद्धि तस्य परं तप इति, यत् कप्टेन तपः कर्तव्यं तत् तस्य स्वभावत एव सम्पद्यते, विहितलं वप्रयोनकम् ॥ १५ ॥ किञ्च मोक्ष इन्द्रियनयो योगशास्त्रसिद्धः साधनन्वेन यथा साड्ड्येहङ्काराभावो दारिद्य इन्द्रियनयः स्वभावत एव भवति, तदाह नित्यमिति, सर्वदा क्षुक्षामदेहस्यान- काङ्किण इन्द्रियाण्याशु शुष्यन्ति, "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन" इतिवाक्याद् , दरिद्रस्येतिहेतुः, इन्द्रियप्रागल्भ्यामावादेव हिंसा निवर्तते ज्ञानेन्द्रियप्रागल्भ्याभावाच तद्धेतुभूता तृष्णापि विषयाभावाच ॥१६॥ मनोरथरूपा तृष्णा ववशिष्यते, तम्या अपि निवृत्तिमाह दरिद्रस्यैवेति, साधुसद्धात् तृष्णापगमः, ते हि मगवत्प्रेरिता परिभ्रमन्ति लोकानामुद्धारार्थ, तेनावृतत्वाद् दरिद्रस्यैव गृहे गच्छन्ति, तेषां काण्डद्वयनिष्णात. समाह साधरः समदर्शिन इति, तत्रापि विश्वासार्थ सदाचार एवं मुख्यः, तदाह सद्भिः क्षिणोति सन्तर्प- मिति, सन्नर्पस्तृप्णा समीचीनापि, धर्मार्थमपि यात्रार्थमपि वा धनाकासां, ततः शीघ्रमेव सिध्यति ॥ १७ ॥ ननु सन्तोपि मझ्यादिरहिते दरिंदगृहे कथं गच्छेयुः ? तत्राह साधूनामिति, सतां धनिनां च परस्परविरुद्धा धर्माः, ते हि साधवः सदाचाराः, ते ह्यमन्तोसदाचाराः, साधवस्तु समचित्ताः, ते तूपेक्ष्या एव विषमचित्ताः, समचित्तानां विषमचिचा उपेक्ष्या एव भान्ति, साधनस्तु मुकुन्दचरणपिणो मोतदातुश्चरणान्वेपणपराः, अन्ये त्वसदाश्रयाः, असत्स्वेव हि धनं तिष्ठति, तदर्थ तचरणान्वेपिणो यतस्तमेवाश्रित्य तिष्ठन्ति, अतो धन- स्तम्भनेन स्तम्भप्राया जाता गृहभारवाहकास्तैर्न किश्चित् कृत्यमित्यर्थः ॥१८॥ एकोप्यंशो नोमयोस्तुल्यः, अतः श्रीमदनिवृत्तिः कर्तव्या, दारियं च सम्पादनीयं, निन्दितकर्मणा च स्थावरत्वं, मददरीकरणं तु सता- मावश्यक, सतां दृष्टिहिं ब्रह्मज्ञानवन् सर्वदोषनिवर्तिका, अन्यया त्रिदोषयुक्ता नाशमेव यास्यन्तीति तयोर्दोपान् गगयति माध्च्या मत्योः, माचीपदेन रस्यत्यादनिमृत्तिः, फलं तु नाशम्मेव, वारुणी दैत्यत्तमम्पादिका, श्रीमदेन चान्धो नेगो च, अतो दोपत्रयं दूरीकरिष्यामि तमोक्षानं पदोनिवेन्द्रियर्च च ॥ १९ ॥ - ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०२०-२४ यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तमःप्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीतः सुदुर्मदौ ॥२०॥ अतोहतः स्थावरतां स्यातां नैव यथा पुनः । स्मृतिः स्यान् मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुमहात् ।। २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । हत्ते स्वलोकतां लब्ध्वा लयभक्ती भविष्यथः ॥ २२ ॥ ॥ श्रीशुक उवाच ॥ स एवमुक्तो देवगितो नारायणाश्रमम् । नलकूबरपणिग्रीवावासतुर्यमलार्जुनौ ॥ २३ ॥ ऋपेर्भगवतस्तस्य सत्यं कर्तुं वचो हरिः । जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ ॥ २४ ॥ एवं हेतुं निरूप्य शापमाह प्रसादान्तं त्रिभिर्यदिति, दोपानुवादः शापश्च प्रप्तादश्चेत्यनुक्रमात् ॥३॥ अनुवादमाह यद् यस्मात् कारणादिमौ लोकपालस्य कुवेरस्य रसायां प्रतिष्ठितस्य पुत्रौ भूत्वा तत्पदाभिषेकयोग्यौ तमसा प्लुतो, किञ्च विद्यासतं नग्नमात्मानं च न विज्ञानीतः, किञ्च सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतो दोपत्रयेण स्थावरतां शुद्धतामसत्वमर्हतः, कर्मण एव तथाफलं भवतीति, ततः किमत आह यया पुनरेव नैवं स्याताम् । ज्ञाननाशः क्रियानाशो भोगनाशस्तथैव च । दुःखं शीधं चानिवृत्तिवृक्षवे हि भवन्ति वै ।। १ ।। ननु कर्मणैवैतद् भविष्यति तब कः प्रसाद इति चेत् तत्राह स्मृतिः स्यान् मत्मसादेनेति, पूर्वनन्म- वृत्तान्तस्परणं शापेन वृक्षमावस्मरणं च यद्यपि वृक्षयोनौ न भवति सत्त्वांशाभावात् तथाप्यहं भगवत्कृपया सर्वभावं प्राप्त इति मदंशो गुप्त एव तत्रापि वर्ततेग्निवदनाहं चेत् प्रसन्न उदिक्तमत्त्वगुणस्तदा मदंश- स्तत्रापि प्रकटो भविष्यतीति स्मृतिः स्यात्, तत्रापि तस्मिन्नपि जन्मनीदानीमपि, क्रिश्चाधिकोनुग्रहोपि क्रियते, प्रसादस्तु स्वधर्माविर्भावः, अनुग्रहस्तु परदोषाणा स्वीकारः, अतस्तदीयदोपोस्माभिर्गृहीत इति फर्मफलस्यापि भोगात् ॥ २१॥ वासुदेवस्य सानिध्यं प्राप्स्यथः, पुरुषापराध इति पुरुपायुःपर्यन्तं भोगः, देवत्वाद् दिव्यं दिव्यशरच्छते वृत्तेतीते वासुदेवस्य सानिध्यं लब्ध्वा ततः स्वलोकतां च लब्ध्वा नलकूबरत्वं च प्राप्य पूर्वावस्थातो विशिष्टौ लब्धभक्ती भविष्ययो भक्तिस्तत्र प्राप्तव्या, अनेनाप्राप्तभक्तरेव स्वसाधनरूपा भक्तिर्मवति गच्छति चानयोस्तु नैसर्गिकी रतिर्भविष्यतीतिभावः ॥ २२ ॥ एवमुक्त्वा ब्रह्मवाक्यमन्यथा न भविष्यतीति तादृशाक्यमुच्चार्य ततो गत इत्याह स एवमिति, स नारदो देवगुह्यकर्ता, एवमुक्तः कतरिक्तः, पश्चान्नारायणाश्रमं गतस्तदोपपरिहारार्थ, तन्मानार्थ देवपिरिति, मिल्तिानां मध्ये नारदस्य गमनमुक्त्वा नलकूबरयोराह नलकूवरमणिग्रीवा विति, यमलाकत्रोत्पन्नौ मूले मिलिती, अर्जुनो जातिविशेषः ॥ २३ ॥ एवं शापदातुः प्रायश्चित्तं शापग्रहीतुः शापफलपाप्तिश्चेति निरूप्य तिरपि तत एव भविष्यतीति तामनुक्त्वानुग्रहफलं भगवत्मान्निध्यं तयोर्जातमित्याहरिति, स - ·- लो० २५-२७.] तामसप्रमाणप्रकरणे कन्धादितो दशमोध्यायः । देवपि मियतमो यदिमौ धनदात्मजौ । तत् तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन् महात्मना ॥ २५ ॥ इत्यन्तरेणार्जुनयोः कृष्णस्तु यमपोर्ययो। आत्मनिवेशमात्रेण तिर्यग् गतमुलूखलम् ॥ २६ ॥ बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं तद् दामोदरेण तरसोत्कलितातिबन्धौ । निष्पेततुः परमविक्रमितातिवेपस्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ ॥ २७ ॥ हि भाव्यर्थ जानात्येव तन् ज्ञात्वैव तथोक्तवानिति, किश्च भगवतापि स्वकृपया तस्मिन् भगवत्त्वं सम्पादितं, तदाह भगवत इति, तस्यर्पित्वं भगवत्त्वं वाक्यसत्यत्वं च कर्तु, स्वयं च सर्वदुःखहर्ता, यत्र यमलार्जुनावास्तां तत्र शनकैगामादावेव, आरावे पुनः स्त्रीणामनुप्सरणं भविष्यतीति मगवानेवम्प्रकारेण तत्र गतस्तौ ज्ञापयितुं यत्र स्त्रियो मामेवं कुर्वन्ति तर युवों कथं न करिष्यन्त्यतः स्त्रीसङ्गो न कर्तव्य इति तदानीमपि स्त्रीदर्शनाभावाय शनैर्गतः, तयोरागमनं न सम्भावितमिति यत्र तावेवास्तां तत्र स्वयंगतः ॥ २४ ॥ एवं भगवत्सेवकेषु भग- वत्कृपा, अतो भगवत्सेवकानुवृत्तिः कर्तव्येति गत्वा भगवान् यमलार्जुनयोर्भझं करिष्यतीति तत् कुतः सान्निध्य तु वरप्राप्तं तथैव च भक्तिरपि भविष्यति सानिध्यादेवेदं शरीरं परित्यन्य नलकूबरत्वमेव प्राप्स्यतोतो भङ्गोनुचित इत्याशक्य भगवतोभिप्रायमाह देवपिरिति, एकमत्र सन्दिग्धं, स्मृतिर्जाता न वेति, तदपि प्रकटीकर्तव्यममर्यादरूपं च, देवपिराह यत् सत्त्वगुणोद्रेकेपि दुर्लभं तदतितामसे भात्विति, ननु तन् मिथ्यैव भवत्वविचारितवचनादित्याशक्याह मे देवर्षिः प्रियतम इति, आर्पज्ञानमर्यादा भन्येत, नारदश्च मदीयः, यन् मत्सेवकैः कृतं तन् मयैव कृतमिति, तत्राप्यत्यन्तं पियः प्रीतिविषयः, अतः स्नेहात् सर्वमेव कर्तव्यं, अन्यथा स्नेहमर्यादापि न स्यात् , यद् यस्मादिमौ च धनदात्मजौ, कुवेरोतिभक्तः, अतो मूलभावश्च शुद्धः, अतस्तावन्त- मर्थ त्यानयित्वा धनदांशे भक्त्युपयोग्यंशं योजयित्वा तत्रैव स्वयं प्रविश्य शुष्कौ कृत्वा स्वाधिदैविकमावेन तद् विदीर्ण विधाय तत उद्धृत्य दृढभक्ती कर्तव्यौ तदा नारदवाक्यं सत्यं भवति, तथैवाहं साधयिष्यामि यत् तेन गीतं तत् तथा, ननु किं परार्थ एतावानुद्यमः ? तबाह महात्मनेति, महानव तस्यात्मा, महत्त्वं भग- वत्प्रवेशात् ॥ २५ ॥ इति विचार्य भगवानुभयोरन्तः प्रविष्ट इत्याहेत्यन्तरेणेति, यमयोर्जुनयोरन्तरा कृष्णो ययौ, केवलं बहिरेव ययावितिपक्षं दूषयितुं तुशब्दः, सदानन्दरूपत्वाद् दोषो दुःखं च तयोस्तदानीमेव निवृत्तं, भगवत्सम्पृक्तं तूलूवलं दारुमयं भवतीति स्वसनातीयोद्धारार्थमात्मनो भगवतो वृक्षयोनिर्वेशमात्रेणोलू- खलं तिर्यग्भूतं जातं, ऋजुत्ते तु तदपि मध्ये निर्गच्छेत् तदा तु पुनर्भगवत्सम्बद्धं यदि सजातीयं न मोचयेत् तदा स्वस्याधिदैविकत्वं जातं व्यर्थ स्यात् ॥ २६ ॥ एवमुलूवले तिर्यप्रकारेण पतिते भगवान् यत् कृतवांस्तदाह वालेनेति, उलूखलं निष्कर्षना वालेन तरसोत्कलितानिवन्यौ निष्पेततुः, भूमे- भगवत्सम्बन्धादाता सात्त्विकभावात् , अतः शिथिलसर्वभागावाकर्षणोत्कलिताघ्रिवन्धौ जातो, अन्वगनु- कूलतयाकृष्टं यथा भवति तथोलूवलं नितरां कर्पतेति, उलूखलाकर्षणेन तावप्याकृष्टौ, अन्वगीपदिति वा, दामोदरेत्यन्वर्थनाम, बालस्योदरेणाकर्षणमल्पमेव भाति तत्राप्यूलूखलस्य स्थूलस्य, रज्जुपि सूक्ष्मात्या- कर्षेण नश्येत् , अनेनापि साक्षाद्भगवानित्युक्तं, रन्जूलूखलयोरभङ्गेप्यर्जुनयोर्भहात् , उपपतिस्तु रन्जुर्भगवद्रूपेति पूर्वमुक्तं, उलूग्वलं त्वाधिदैविक रूप प्राप्तवत् , अतो युक्तमेव मूलत: पतन, क्रियाशक्तरल्पीयाया अप्युद्गताया महत् कार्य जातमित्याह परमविक्रमितातिवेपस्कन्यप्रवालविटपाविति, परमं विक्रम प्रापितौ परमविक्रमितौ 1 ·७८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०२८-२९. तत्र श्रिया परमया ककुभः स्फुरन्तौ सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जातवेदाः। कृष्ण प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतुः स्म ॥ २८॥ ॥ नलकूवरमणिग्रीवायुचतुः॥ कृष्ण कृष्ण महायोगिस्त्यमायः पुरुषः परः। व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्रह्मगो विदुः ।। २९ ।। यथा भीमेन हनुमता वा बलाचाल्येत परमविनाभितयोरिव योयमतिवेपः स्कन्धवालविटपानां ययोः, स्कन्धस्य चलनमतिकठिनं ततोप्यल्पमवालानां पृथक्तया चलनमत्याश्चर्य ताभ्यां युक्तानां विटपानां चलनमिति, किश्च कृतश्चण्डः शब्दो याभ्यां, पाते महान् छब्दः, आसुरमावस्य वा नाशदशायां तदभिमानिनः शब्दः, एवमसुरनाशिकाया भगवक्रियाशक्तर्माहात्म्यमुक्तम् ॥ २७ ॥ एवं तयोर्दोपपरिहारमुक्त्वा गुणमाह तत्रेति, परमया श्रिया दश दिशः स्फुरन्त्यो जातास्तावपि स्फुरन्तो सन्तावुपेत्येतिसम्बन्धः, अस्पैव स्फुरच्छब्दस्य विभक्तिलिङ्गविपरिणामेन दिक्शब्देनापि सम्बन्ध, प्रकाशमानया तत्सम्बन्धिन्या वा कृत्वा तत्र देशे तयोर्वृक्ष- यो स्फुरन्तौ निर्गछन्तौ श्रिया विराजमानौ ततो निर्गतौ, ककुभः सम्बन्धि तेनो विद्युति दृष्टं, अत एव परमशोभात्वेन निर्दिष्टं, यथा दामोदरेण मोचनमेवं नग्नेनापि पीताम्बरतुल्यतेजःसम्पादनमित्यद्भुतचरित्रमुक्तं, निर्गमनात् पूर्वमेव यावदभीष्टं तावद् रूपं सम्पन्नमिति सिद्धौ, कुजयोईसयोः सकाशादागत्य भगवन्निकटे, पूर्व- वृत्तान्तज्ञानवतामपि भ्रममिवोत्पादयन्तौ ताविति दृष्टान्तेनाह जातवेदा इथेति, दृष्टान्तेपि द्वित्वमत्यन्तदुर्लभ, कुजयोररणिद्वयरूपयोः सकाशाद् यथा श्रौतोग्निमाति, जातो वेदो यस्मात् , क्रियाकाण्डनिमित्तनमा वहि- रियेत्यर्थः, ततो भगवन्तं प्रणम्य पूर्वज्ञानस्य दायाच् छिरसेति, साष्टाङ्गनपत्कारं भूमौ कृत्वा देवानामितर- नमस्कारशङ्का भूमिप्सम्बन्धशङ्कां च व्युदस्य पद्धाञ्जली भूत्वा भगवन्तं वक्ष्यमाणप्रकारेणो चतुः स्मेति- सम्बन्धः, शापविमोक्षे जातेपि भागवन्तमपृष्वास्तुत्वा च न गन्तव्यं यतो भगवानखिललोकनायः सर्वलोकाधि- पतिः स्वयमेकलोकाधिपतेः पुत्रौ तदाज्ञाव्यतिरेकेण गते तस्मिल्लोके स्थितिरपि न स्याद् भक्तिस्तु दूरे, अञ्जलिबन्धो विज्ञापनार्थः, तादृशयोः कथं भगवस्तोत्रेधिकार इत्याशक्याह विरजमाविति, अत्रासम्भा- वनाव्युदासाय स्मेतिप्रसिद्धिरुक्ता ॥ २८ ॥ दशभिः प्राणभृच्छलोनैश्चक्रतुः स्तोत्रमुत्तमम् । ज्ञानवैराग्ययोरत्र निर्णयः समुदीरितः ॥१॥ मूलरूपो भवान् पूर्व जगद्रूपस्तथैव च । मध्यरूप इति त्रेधा ज्ञानरूपो निरूपितः ॥ २ ॥ माहात्म्यज्ञापनार्थाय दुज्ञेयत्वं च वर्णितम् । सर्वरूपोपि सर्वस्मिन् गृह्यमाणैर्न गृह्यते ॥ ३ ॥ आध्यात्मिकस्ततो नायं भौतिकोपि ततो न हि । दैविकत्वेन सर्वः स्यात् द्वयं तस्माच्च जायते ॥ ४ ॥ अतः सर्वत्वकर्तृत्वे ज्ञानभक्ती फलिप्पतः । अतो ज्ञानं निरूप्यादौ भक्तिमाहतुरुत्तमाम् ॥ ५ ॥ अनेनैव च वैराग्यं ज्ञानामनकता यदि । तदा सर्व परित्यान्यमन्यथा स्याद् विनाशनम् ॥ ६ ॥ भक्तिसिद्ध्यैतु य ज्ञानं श्लोके पष्ठे निरूप्यते । अन्यथाभावशङ्काया व्यावृत्त्यर्थं भवान् परः ॥ ७ ॥ भावन्तं नमस्कृत्य गमनप्रार्थना कृता । तदयुक्तं भक्तिमतामिति भक्तिस्तु पड्गुणा ॥ ८ ॥ भक्तैः सहैव मा कार्या परोक्षेणैर सिध्यति । गुप्तो रसस्तदोबुद्धो रसतां याति नान्यथा ॥९॥ गुणप्रधानभावत्वमेकत्र हि विरुध्यते । अतोत्र भगवॉल्डोला स्वयं कर्तुं समुद्यतः ॥१०॥ वस्यैव रसमोगार्थ परार्थं येत्यनिर्णयः । ताभ्यां विमोचनं नैर शक्यं पश्येपि हि ॥११॥ । ।

·मो०३०-३१.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो दशमोध्यायः । त्वमेकः सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वरः । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वरः ।। ३० ॥ लं महान् प्रकृतिः सूक्ष्मा रजःसत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुपोध्यक्षः सर्वक्षेत्रविकारवित् ।। ३१॥ पूर्वस्मृतिः सन्दिग्वेति तनिर्णयार्थ भगवानागत इत्युक्तं, सा स्मृतिः सर्वलोकप्रसिद्धा भात्विति कृष्ण- स्वरूपं ज्ञातं निरूपयतः, "ज्ञानी प्रियतमोतो म" इतिवाक्यात् , अन्यथा सर्वैव स्तुतिविरुध्यते, तत्र प्रथम पुरुषोत्तमो भवानित्याहतुः कृष्णकृष्णेति, आदरे वीप्सा, कृष्णः सदानन्दः, स एव कृष्णनामा च, उभय- विधाज्ञाननिवृत्त्यर्थं वा तयोक्तं, आकृत्या चेष्टया च नावयोर्भम इत्याहतुर्महायोगिन्निति, लौकिका अपि नानायोगचर्यायां प्रवृत्ता हीनभावं न प्राप्नुवन्ति कुतः पुनर्निर्दोषपूर्णगुणविग्रहः?अतो नामरूपे वर्णनीयेर्थे न बाधके, आद्य इति, मूलभूतत्वमेव महत्त्वं, सहि स्वापेक्षया महत्त्वं ज्ञातव्यं, आद्यस्तु तथा, आद्यत्वं मतान्तरे- चेतनस्यापि सम्भवतीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह पुरुष इति, साडूख्यतुल्यतामाशङ्क्याहतुः पर इति, पुरुषोत्तम इत्यर्थः, निराकारपक्षनिवृत्त्यर्थ पुरुषपदं, तस्मिन् पक्षेयं विकृतो भवेदेव, परः कालादीनामपि नियन्ता, एवं भगवतो मूलरूपत्वं निरूप्य कार्याभावे मूलरूरत्वं नोपपद्यत इति कार्यस्य चान्ययात्वे तस्य गौणत्वमविकृतत्वमसङ्गित्वं च विरुध्यत इति कार्यरूपमपि त्वमेवेत्याहतुर्पक्ताव्यक्तमिदमिति, इदं सर्वमेव जगद् द्विरूपमेव भवनि कालेना- परिगृहीतमव्यक्तं भवति परिगृहीतं व्यक्तं भवति, आकाशपरमाण्वादीनामपि व्य ततेति केचित् , तदा सर्वमेव जगत् कालादितृगस्तम्बान्तं व्यक्तमव्यक्तं च भवति, अवयुत्यानुवादो वा, उभयथापीदं जगत् तवैव रूपं,अत्र प्रमाणमाहतुब्रह्मणो विदुरिति, ब्रह्मणो वेदात् , ब्राह्मणा इति वा, ते ब्रह्मण इति वा, तदा सर्वा एव श्रुतयःप्रमा. णमित्युक्तं भवति, रूपमिति स्वरूपं निरूपकं वा ॥२९॥ एवं सर्वरूपत्वं भगवतो निरूप्याधिदैविकमकारेणापि सर्वरूपत्वमाहतुस्त्वमेक इति, तत्तदाधिदैविकानां भेदो भविष्यतीत्याशक्याहतुरेक इति, देवादीनामुत्तमत्वात् तदाधिदैविकत्वमस्तु कृमिकीटाधिदैविकत्वं तु न भविष्यतीत्याशझ्याहतुः सर्वभूतानामिति,आब्रह्मतृणस्तम्बान्त- जातिभेदानां देहा असवः प्राणा आत्मान्तःकरणमिन्द्रियाणीश्वरो जीवः, स्वात्मा जीवो वा, इन्द्रियपदेन प्राणाः, इन्द्रियाण्यन्तःकरणं च, ईश्वरोन्तर्यामी, आधिभौतिकादीनामीश्वरो वा, देहद्वयसहितजीवस्य वा, नियामकत्वपक्षे भिन्नतया कालादीनामपि तयात्वमिति कालादिरूपतामाहतुस्त्वमेव काल इति, कालो भगव- चेष्टेति केचिद् , वस्तुतस्तु त्वमेव कालः, तत्र हेतुमाहतुर्भगवानिति, ऐश्वर्य सर्वस्यापि कालकृतमेवेति काल एवे- श्वरः, तथा वलमपि, तारुण्य एव वलं, तपोयोगादिभिरपि कालपुष्टैरेव बलं सिध्यति, यशोपि काल एव,न हि सर्वदा कस्यचिद् यशो भवति, एवमन्येपि गुणाः, कालान्वयव्यतिरेकात् काल एव षड्गुणहेतुरिति गम्यते, ननु कालस्तु विष्ण्वात्मकः, यो हि व्यापको भवति स कलयति न हि योयं व्याप्तुं न शक्नोति स कलयति, अतो विष्णुरेव काझे नान्य इत्याशक्याहतुर्विष्णुरिति, त्वमेव विष्णुराधिदैविकः कालो यज्ञरूपो वा पालको वा सत्त्वा- त्मकः, तस्य भिन्नत्वे भगवतस्तदधीनत्वं स्यात् , अव्ययोक्षरमपि त्वमेव, अन्यथा भगवतः समवायित्वं न स्यात्, अक्षरमेव हि समवायिकारणं प्रकृतिपुरुषोपादानत्वात् , “ सर्व समाप्नोपि ततोसि सर्व" इति सर्वत्वमन्यथाप्युप- पद्यते, वस्तुनः परिच्छेदकत्वं न सर्ववादिसम्प्रतिपन्नं, अतोक्षरो भगवानेवेश्वररूपमप्यन्तर्यामिरूपं भिन्नरूपं वाधिकारित्वेन निर्दिष्टं यस्यासाधारणो धर्म ऐश्वर्यं भवति ॥ ३० ॥ एवमाधिदैविककालादिरूपत्वं निरूप्या- ध्यात्मिकत्वमाधिभौतिकलं च निरूपयितुं मध्यमभावं निरूपयति वं महानिति, सर्वस्यापि जगतो- ·, श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० ३२-३३. गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारैः प्राकृतैर्गुणैः । कोन्विाईति विज्ञातुं प्राक् सिद्धं गुणसंवृतः ॥ ३२ ॥ तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । आत्मयोतैर्गुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नमः ॥ ३३ ॥ ड्कुरभूतो महान् , तस्यापि क्षेत्ररूपं प्रकृतिः, तस्या अपि कार्योत्पत्तिसाधारणरूपं योनिवद् या प्रकृतिः सा सूक्ष्मा, तस्या अपि मूलभूता गुणाः, तन्मय्याधिदैविकी प्रकृतिगंगाश्च त्वमेव, एवं पञ्चरूपत्वमुक्तं, एवं योनि- रूपत्वमुक्त्वा बीजरूपत्वमाहतुस्त्वमेव पुरुष इति, तस्याः प्रकृतेः पुरुषस्तस्यास्तावत्त्वसम्पादकः,अध्यक्षः साक्षी, साक्षिरूपं भिन्नमितिसिद्धान्तः क्षेत्रज्ञश्च तथा क्षेत्राभिमानी जीवः सोपि क्षेत्रज्ञो भवति,क्षेत्रं नानातीतिव्युत्पत्त्या यः क्षेत्रतः स मुख्यो भवान् एतावता यत्रैव प्रमाणप्रवृत्तिः केनापि प्रकारेण तदेव भवानित्युक्तं भवति ॥ ३१ ॥ तत् प्रमाणं श्रुतिरेव न तु प्रत्यक्षमित्यलौकिकत्वसम्पादनाथ भगवतः प्रत्यक्षग्राह्यत्वं निराकरोति गृह्यमाणैरिति, गृह्य- माणैर्घटपटादिभिः कृत्वा त्वमग्राह्यः, तद्रूपोपि तैर्गृहीतैर्न गृहीतो भवति, न वातैः सह, तेषां धर्माणां तदाश्रयाणां धाश्रयसहभाननियमात्, तत्रहेर्विकारैरिति, विकारे हि प्रकृतिर्न प्रतीयते यथा सन्निपाते, तत्र प्राकृत- स्तिरोभवति, स्वप्रकाशमेव हि जडैः सह भासते यया ज्ञानं विषयः, तथा भगवानपि विषयान् प्रकाशयन् विषयः सह कुतो नभासत इति चेत् तत्राहतुः प्राकृतैरिति, प्रकृतिर्हि नडा पुरुषाच्छादिका, प्रकृतौ प्रविष्टं पुरुषं न प्रकाशयति तथा प्राकृतैरपि तत्र स्थितो भगवानाच्छाद्यत इति न भगवान् गृह्यते, ज्ञानं वन्यनिष्ठ, ननु पुरुषो भगवान् प्रकृति स्त्रियमुपमर्थ कथं न प्रकाशत इत्याशझ्याहतुर्गुणैरिति, गुणा हि बन्धका रञ्जकाश्च, अतः A BAन प्रकाशते, ननु गुणाः साम्प्रतमेव माता भगवास्तु , . कथं न क्रियत इत्याशक्य तत् परिहरन्तौ भगवां- स्तथैव करोतीत्यत्र हेतुं वदन्तौ तादृशस्य भक्तिमार्गप्रवर्तकत्वमाहतुः कोन्विहाईतीति, इहास्मिन् संमारे, विति वितर्के,पश्चादुद्भूतः को वा माक् सिद्धं गुणक्षोमात् पूर्वस्थितं विज्ञातुमिदमित्यतया द्रष्टुमर्हति ? अपि तु न कोपि, नन्वयमप्यात्मत्वान्नेदानी सिद्धः कुतो नाहतीति चेत् तत्राहतुर्गुणसंदृत इति, गुणैवेष्टितः,गुणा हि पूर्वबुद्धिं दूरी- कृत्य स्वरूपमप्यावृत्तवन्तः, अतो ज्ञातृज्ञेययोरावरणान्न ज्ञानं सम्भवति ॥३२॥ तर्हि कयं निस्तार इति चेत् तत्राहतुस्तस्मै तुभ्यमिति,केवलं तस्मै सर्वदुज्ञेयाय तुभ्यं नानाविनोदयुक्ताय नमः, "ननु तमेव विदित्वातिमृत्यु- मेती"तिश्रुतेः कथं भगवदज्ञाने निस्तार इति चेत् तत्राहतुर्भगवत इति, भगवज्ञानगुणेन भगवन्नानं, अज्ञातोषि प्रमेयरलेन निस्तारयतीति " भक्तिस्तत्र प्रयोनिका" " यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः अवि- ज्ञात विजानतां विज्ञातमविनानता"मितिश्रुत्याज्ञात एव ज्ञातो भवति, अतो भगवानीश्वरः केन ज्ञातुं शक्यः ? किञ्च प्रमाणवलेनाज्ञातोपि स्वतो ज्ञातुं शक्यः, यतोयं वासुदेवः, वसुदेवे शुद्धे सत्त्व आविर्भवतीति, आविर्भूतस्तु सेवेरेव ज्ञातुं शक्यः, नन्येतदेव सर्व कुतो भवेत् साधनपरता साधनोत्पत्तिः सत्वशुद्धेराविभत्र इति ? तवाहतु वेधस इति, स हि सर्व विदधाति, अन्यथा तेन कृतास्तन्मार्गो व्यर्थः स्यात्, नमो धीमहीति वा, हरये प्रत्यक्षे भगवति तत्पादयोः शिरः स्थापयित्वा मनसा यन्नमनं तत् सोपस्करं धीमहीत्यर्थः, अतोन्तःकरण- प्रत्यक्ष एव भगवान् न बहिःप्रत्यक्षविषयः, तर्हि बहिर्नास्तीत्येव मन्तव्यं, तवाहतुरात्मयोगैस्छन्नमहिम्न इति, आत्मना स्वेनैव घोतो येषां, गुणा अपि भगवतैव प्रकाश्यन्ते यथा सूर्येण मेघाः, त एस तस्यावरका भरन्ति, न हि गादान्धकारे निशाण मेघा श्यन्ते, एवं सवरेव विषयैरात्मनैव प्रकाशितैउन्नो महिमा ?

·श्लो० ३४-३६.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो दशमोध्यायः । ८१ यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिणः । तैस्तैस्तुल्यातिशयैयदैहिवसङ्गतैः ॥ ३४ ॥ स भवान् सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोशभागेन साम्प्रतं पतिराशिपाम् ॥ ३५ ॥ नमः परमकल्याण नमस्ते विश्वमङ्गल। वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नमः ॥ ३६॥ यस्य, अतो न प्रकाशते, वस्तुतस्तु वर्तत एव सर्वत्र, अन्तर्बहिःस्थितौ हेतुमाहतुर्ब्रह्मण इति, " बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाद् ब्रह्म," अतः सर्वत्रैव वर्तसे परमन्तरेव प्रकाशसे न बहिरिति ॥ ३३ ॥ तर्हि कथमवताराद् बहिः प्रकाशरूपो भगवान् भवतीति? तवाहतुर्यस्यावतारा इति, मत्स्यादिषु शरीरेषु कचिदेव मत्स्यविशेपेलौकिकमावो दृश्यते स च न जीवधर्मो भवतीत्यशरीरिणस्तव तेष्ववतारा इति ज्ञायन्ते, अशरीरिण इतिवचनाच्छरीरा- कृतिरेव तत्र प्रकाशते न तु तच्छरीरं, अन्यथा वृद्धिर्नोपपद्यते, सामर्थ्य परमधिकं भवेत्, तस्माच्छीराकारेण भासमान भगवद्रूपमेवेति न तुल्यमतिशयो वा यस्य यस्मादन्यत्र तदतुल्यातिशयं. कालापेक्षया नान्यस्य वीर्यमस्ति कालमर्यादां चेदुल्लड्घति तदा भगवद्वीर्यमतुल्यातिशयमिति ज्ञायते, सोपि नैकविधः पराक्रमः, क्षणेन विश्वरूपो भवति, क्षणेन वामनो दृश्यश्चादृश्यश्च पहिरन्तः परिच्छेदो व्यापकश्च, अतो ज्ञायते सर्वेष्वेव देहिष्वसङ्गनैः कदाप्यप्तम्बद्धैभगवानेवायमिति न तु प्रत्यक्षतया भगवानिति निश्चेतुं शक्यत इत्यर्थः, तत्रापि कदाचिचेइलौकिकं भवति कल्प्येतापि कथञ्चिजातमिति, सर्वदा चेदवाङ्मनोगोचरा अनुभावास्तदा कयं न ज्ञायेत ? तदाहतस्तैस्तैरिति, एवमवतारेषु मगवज्ञानमानुमानिकं न प्रत्यक्षमित्युक्तम् ॥ ३४ ॥ प्रकृते तु शब्दादेव नारदकृपया वा भगवानेतदर्थमागत इति ज्ञायत इत्याहतुः स भवानिति, यः पूर्वोक्तः सर्वप्रमाणवेद्यो लौकिकैरवेद्योन्तःकरणप्रत्यक्षोवतारी चतूरूपो भवान्, अत एव सर्वस्यैव लोकस्य भवायोद्भवायैश्वर्याय च, अंशेन भागेन च साम्प्रतमवतीर्णः, यतो भवानाशिपां पतिः, स्वरूपतो भवॉश्चतूरूपो विवृतः प्रकारेण, ततोप्यधिकास्त्वत्र गुणाः, सर्व एव लोका उत्पादनीयाः, ततस्तेभ्यः स्वसमानश्चर्यादिकं च देयं भगवत्यंशतः समागते मो भगवदीयाः शुद्धसत्वांशेनैकाविर्भवन्ति भा- वत्सेवोपयिकदासरूपांशेन वा सर्वे लोकाः स्वदासमावेनाविर्भवन्त्वितीच्छया भगवानेकदेशमा प्रकाशित- वान् , समुदाये ग्रह्णभजनाद्यनुपपत्तेः, न हि प्रलयाग्निः सेवितुं शक्यते, किश्च भागाः कलाः, कलयाव- तीर्णः, सर्वेषां सर्वकलाकौशलाय सर्वाः कलास्तदैव प्रादुर्भवन्ति यदि मूलभूतः कलारूपेणाविर्मवति तदेव च सर्वाः कलाः पूर्णा भवन्ति, इदं स्वोपयोगायोक्तं, स्वस्यापि वैष्णवरूपेणोद्भवो मक्तिकलाश्च पूर्णा भविष्यन्तीति, एता एवाशिषः, अग्रे प्रार्यमानत्वात् , मानुषमावेन नानाविधाः क्रीडा मक्तानुसाद्य तेषु भक्तिस्थापनार्या इत्यर्थः ॥ १५ ॥ किश्चित् प्रार्थयितुं नमस्कारं कुरुतो नम इति, आदिमध्यावसानेषु नमनं मनादिमिः ॥३॥ आदी कायिकं नमनं, तत्र फलं परमकल्याणेति, कल्याणानां निवानरूपो भगवान् , कल्पाणानि शुभफलानि पुत्रनन्मादीनि लोके प्रसिद्धानि, परमानन्दः परमकल्पाणः, कायेन नमस्कृतः शरीरोप- भोगाय परमकल्याणः प्रादुर्भवति, नमस्त इति वाचनिक, ते तुभ्यमितिकीर्तनात् , तस्य फलं विश्वमङ्गल इति, पदादिनिर्माणाद् विश्वमै तल्लाघ्याललो मङ्गलं माति, अन्त नमनं मानस, तदर्थ मनस्याविर्भावाय ·८२ - " दाना बदः, वस्तुतस्त्वीश्वर एव लोकदृष्ट्यापि नन्दस्यायमेव पुत्र इतीश्वर एव स चेद् दाना यन्त्रितस्तदा काय श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०३७-३९. अनुजानीहि नौ भूमंस्तवानुचरकिङ्करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋपेरासीदनुग्रहात् ॥ ३७॥ वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कयायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोनः । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत् प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेस्तु भवचनूनाम् ॥ ३८॥ ॥श्रीशुक उवाच ॥ इत्यं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः । दाम्ना चोलूखले वद्धः प्रहसन्नाह गुह्यकौ ॥ ३९ ॥ वासुदेवायेति, शान्तायेति ज्ञानरूपाय, केवलमाविभूते नारदवदज्ञाते तयापुरुषार्थो न भवतीति शान्तं लयविक्षेपशून्य रूपमाविर्भावो ज्ञानं चोक्तं, फलमाह यदूनां पतय इति, भगवान् स्वामी फलं यथा यदूनाम् ॥ ३६ ॥ एवं नमस्कृत्य गमनार्थ प्रार्थयेते अनुजानीहीति, नावावामनुजानीहि, अनुज्ञां प्रयच्छ, भूमन्नितिसम्बोधनं स्वस्य तत्र स्थातुमयोग्यतार्थ, तदेवाहतुः स्वानुचरकिङ्कराविति, तवानुचरस्य नारदस्य किङ्करौ दासौ, सेवकसेवकत्वमेवोचितं न तु त्वत्सेवकत्वमावयोः, यतस्त्वं भूमा महान् , न ह्यल्पेन महतः सेवा कर्तुं शक्यते, ननु दर्शनयोग्यता यदा तदा सेवायोग्यता सिद्धैव ततः कथमयोग्यावितिचेत् तत्राहतु- दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहादिति, महारानसेवकः स्वभृत्यं कदाचिन् महाराजस्थानं नयति नैतावता तस्य महारानसेवायोग्यता भवति, अतो दर्शनान्यथानुपपत्त्या न सेवायोग्यता, भगवतो दर्शन- मृपेरनुग्रहादिति, ऋर्भगवत इति गुरुदेवतयोरक्याथ सहनिर्देशः ।। ३७ ॥ एवं गमनं प्रार्थयित्वा तत्र गतयोक्ति प्रार्थयेते वाणीति, पडङ्गानि पुरुषे प्रधानानि, वाक श्रोत्रे च करौ चित्तं शिरश्चक्षुस्तथैव च । पडेते भगवत्कार्य यदि सक्ताः कृतार्थता ॥ १ ॥ कीर्तन श्रवणे चैव गुणानी रूपदास्यके । स्वरूपस्मरणे नत्यामवतीर्णस्य दर्शने ॥ २ ॥ गुणानामुत्कर्षाधायकधर्माणां कीर्तने वाण्यस्तु, तत्रैव सा विनियुक्ता भवतु, यथा वराय दत्ता कन्या नान्यगा- मिनी भवति नाप्यन्यः प्रार्थयते नापि पतिभयात् सान्यसम्बन्धिनी कथञ्चिदपि भवति तथा वाणी भवतु, एवमेव श्रवणौ कथाया, हस्तावुभावपि भगवतः सर्वकर्मस्वाष्टयामिकेषु, चकारात् पादावपि मन्दिरगमनादिषु, तद्- व्यतिरेकेण इस्तसेवा नोपपद्यत इत्युभयमेकरूपं, तब पादयोः स्मृत्यां नो मनोस्तु स्मरणे सर्वानेव भक्तानेकी- कृत्याहतुः, पादयोरितिद्विवचनं रूपान्तरे तथामावाय, शिरस्तु प्रणामे, चतुरङ्गया भल्या भगवतः सर्वस्थितिः सर्वान्तरत्वं च स्फुरिष्यति, अतः सम्बोधनं, यतो हे निवासजगदिति, निवासभूतं जगद् यस्येति, दृष्टिस्तु सतां दर्शनेस्तु, भगवद्दर्शनं तु घाट्यान्न प्रार्थित, ननु तेषां दर्शने किं स्यात् ? तत्राहतुर्भगवतनूनामिति, भगवतस्तनूरूपास्ते, तत्र भवान् वर्तत इति तथा, अयोगोलके वहियथा वा गङ्गायां जलम् ॥३८ ।। 'एवं गमनभत्त्योः प्रार्थनायां कृतायां सर्वथा भक्तौ शीघ्रमेव लयो भविष्यतीति किञ्चिन् मोहयिता किश्चिद् दत्तवानित्याहेत्यमिति, एवङ्कारेण सम्यक् कीर्तितस्तोषपर्यन्तं स्तुतः प्रहसन् गुह्यकावाह, सर्व करणदानयोः समर्थ इति ज्ञापयति भगवानिति, शीघ्रं तयोर्मुक्तौ गोकुले स्वस्य क्रीडायामन्यप्रवेशो भविष्यतीति ज्ञापयति गोकुलेश्वर इति, गोकुलवासिनामेव साम्प्रतं तद् युक्तं न त्वन्येषां, अतो गोकुलकीडासमाप्तिपर्यन्तं तयामोहनमुचितमेव, किश्च दाम्नोलूखले च बद्धः, यस्तु गोकुलरसभोगार्थ तत्र गौणभाव प्राप्तस्तेषु वारसाधिक्य- सिद्ध्यर्थ तदधीनो जातः, देवयोर्गोकुले स्थितयोः पूजा कापि न जातेतिशङ्कापि न कर्तव्या यतो गोकुलेश्वरो ·लो०४०-४२.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादितो दशमोध्यायः । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ज्ञातं मम पुरैवैतपिणा करुणात्मना । यच्छ्रीमदान्धयोभिर्विभ्रंशोनुगृहः कृतः॥४०॥ साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनानो भवेद् बन्धः पुंसोक्ष्णोः सवितुर्यथा ॥ ४१ ।। तद् गच्छतं महाभागौ नलकूबरसादनम् । सञ्जातो मयि भावो वामीप्सितः परमोभवः ॥४२॥ गोकुले सन्मानं स्यात् ? उचितं चैतद् , देवयोस्त्र वृक्षत्वं, एवं गोकुलवासिनां वृत्तान्तं स्मृत्वा महसन वक्ष्यमाणम- ब्रवीत् यद् युवाभ्यां प्रार्थ्यते तत् किमपि नावशिष्टं, मदधिकारिणैव तत्सम्पादनात् , द्वयं हि पुरुषार्थों मुक्तिर्मयि प्रेम च, निरोधस्योभयरूपत्वात् ॥३९॥ प्रपञ्चविस्मृतिर्मुक्तिः सा पूर्वमेव जातेत्याह ज्ञातमिति, पमैतत् पूर्वमेव ज्ञातमासीद् यद् ऋपिणा करुणात्मना श्रीमदान्धयोविभ्रंशः कृतः, सेवकाः कदाचित् स्वेच्छयापि कुर्वन्तीति तव्यावृत्त्यर्थ ज्ञानमुच्यते, न केवलं ज्ञातं किन्तभिमतमित्यूपिप्रशंसा, ततो मयैतावत् कृतमित्यर्थान ज्ञापितं, अतो न प्रार्थनीय किश्चिदवशिष्यत इतिभावः, शापो ह्यपकारे भवति स शापदातुः समानाधिकरणो भवति, परदुःखमपि दृष्ट्वा कारुणिको दुःखितो भवति, तदाह करुणात्पनेति, करुणायुक्त आत्मान्तः- करणं यस्येति, माव्यर्थावश्यम्भावज्ञानाद् ऋपित्वं, युवयोस्त्वतिक्लिष्टत्वमाह श्रीमदान्धयोरिति, अन्ध- तमस उद्धारोवश्यं कर्तव्यः, वाग्भिरितिवचनमात्रं तेनोक्तं, ज्ञापनार्थ कृतिस्तु मयैव कृता, अत एव वाग्मियों विभ्रंशोज्ञानरूपः स त्वनुग्रह एव ॥ ४० ॥ नन्यवश्यम्भावि चेत् तथालं किमिति नारदेनोक्तं ? वचनात् तूप्णीम्भाव एवोचित इति चेत् तत्राह साधूनामिति, ये हि साधवस्तेषां दर्शने पुनर्बन्धो न भवति, ते हि जानव्याप्ता वहिनायःपिण्ड इव, यथा तत्सम्बन्धेग्नेरप्यधिको दाहो भवत्येवमेव ब्रह्मज्ञानापेक्षयापि सद्दर्शने बन्धनिवृत्तिभवति, साधवः सदाचाराः समचित्ता ज्ञानिनः, अतो ज्ञानकर्मणोः सद्भाबादेते मुक्ता एतेमुक्ता इतिवैलक्षण्यज्ञानं न समदर्शित्वत्राधक, नापि तैस्तथा सम्पाद्यते, किन्तु तेषां दर्शनमेव मुक्तिसाधकं, किञ्च नितरामत्कृतारमामिति, मपि न मारमा थैः समर्पितारमामा, मस्कृते कारमा थेगो, कर्मानमरतीनां तेषु सिद्धत्याद् बन्धः सर्वया न भवति, तमो निवर्तित कर्मणा रजो जानेन सत्त्वं भत्त्येत्यतो न केनाप्यंशे- नावशिष्यते, अत एव पूर्णर्माणो वस्सादिमावं प्राप्नुवन्ति ततोपि ज्ञानिनो ब्रह्मविदः सनकादय इव भान्ति, ततोपि भक्का मद्भाव प्राप्नुवन्तीति तदाह दर्शनानो भवेद् बन्ध इति, पुंस इति, मर्यादाधिकारिणस्तु ततो बन्धो निवर्तते, अहं वनधिकारिणोषि निवर्तक इतिविशेषः, तयाप्पप्रार्थितं कथं दचपन्त इत्याशक्य दृष्टान्तेन निराकरोत्यक्ष्योः सवितुर्यथेति, अक्ष्णोर्बन्धनमन्धकारः, स सवितृदर्शने निवर्तत एव ॥४१॥ न हि वस्तुशकिः प्रार्थनादिकमपेक्षते तस्मान्मोक्षस्तु पूर्वमेव सिद्धो भक्तिरपि सिद्धेति वदन् प्रार्थितमाह तद् गन्छनमिति, भक्तेः कारणमाह महाभागाविति, अनन्तकोटिनन्मपुण्यपापयोरुपार्जितयोर्मध्ये दिव्यशत- वर्षपर्यन्तं मत्पतीक्षाभावनात् सर्वमर पाप नष्टं, पुण्यं ववशिष्यते, तदुक्तं महाभागाविति, नरयू घरेत्येकस्यैर प्रमादः, सादनं गृह, यावसाद प्राप्ती, अनेन सासक्तिन भविष्यतीति सूचितं, पयि तु मद्विषयको भारः प्रेमलक्षणकः सान एव, तेनैर श्रागादिकं स्वत एव भविष्यति, अप्रार्थितलादन भिमतमि- स्थाशक्याहेप्सित इति, तत्र हेतुः परमोभव इति, मात्र एवान्तिमजन्मरूपो न तस्मादप्यन्यन् जन्म भवतीति , , + ·८४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [ श्लो० ४३. ॥श्रीशुक उवाच ॥ इत्युक्तौ तं परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः । बद्धोलूखलमामव्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम् ॥ ४३॥ परमत्वं, अतो जन्मभिः क्लिष्टानां सर्वेषामेव मयि भावः प्रार्थनीयो भवति, अतो वां युवयोरपीप्सितत्वात् सम्यग् जातः ॥ ४२ ॥ एवमुक्तौ तत्रोचितं कृत्वा गतवन्तावित्याहेत्युक्तौ, तमिति वालकव्युदासः, बहुवारं प्रदक्षिणां कृत्या प्रतिप्रदक्षिणं नमस्कृत्य चकारात् स्वदीनतां चाविकृत्य लीलाभावादिभिरप्यमोहितौ सन्तौ बद्ध- मुलूखलं यस्मिन्निति, आमन्त्र्य 'गच्छाव' इत्युक्त्वोत्तरां दिशं स्वस्थानं जग्मतुः, एवं गोकुलयासिनोवृक्षयोरपि निरोध उक्तः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्यां श्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे द्वितीये तामसप्रकरणे- वान्तरप्रमाणप्रकरणे पैराग्यनिरूपकषष्ठाध्यायस्य स्कन्धादितो दशमाघ्यायस्य विवरणम् ॥

·॥ सप्तमः स्कन्धादित एकादशोध्यायः॥ ॥धीशुक उवाच॥ गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो स्वम् । तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्यातभयशन्तिाः ॥ १॥ भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ । वभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥२॥ उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना पद्धं च वालकम् । कस्येदं कर्म आश्चर्यमुत्पात इति कातराः ॥ ३ ॥ निरोधः सर्वमावेन वर्णनीयो हि गोकुले । स्त्रीगां स चोक्तः पुंमां च नन्दप्राधान्यभावतः ॥ १॥ एकादशे ततोध्याये पूर्वावस्थामशेषतः । त्याजयित्वा तु नन्दस्य कृष्णभावो निरूप्यते ॥ २ ॥ मोचनं मुग्धलीला च स्थानान्तरपरिग्रहः । तत्र लीला वत्सरको ज्ञानं चेति निरूप्यते ॥ ३ ॥ षड्भित्रिभिः पोडशभिश्चतुर्भिः षड्भिरेव च । नत्रभिः पञ्चभिश्चेति सप्तार्याः सगुणो हरिः ॥ ४ ॥ स्वार्थ तु भगवान् कार्यस्तथात्वं ज्ञाप्यते पुनः। सर्वस्वं हरिरैवेति तदर्थ त्याग ईर्यते ॥ ५ ॥ वृन्दावने स्थितौ हेतुर्भगवत्तोषतः परम् । नास्तीतिज्ञापनायोक्ता प्रीतिर्लीलोपयोगिषु ॥६॥ वत्सचारणदोपस्य निवृत्तिर्वसमारणम् । गोपालदोपत्र्यावृत्त्यै बकस्यापि विनाशनम् ॥ ७ ॥ स्थानत्यागे हरीच्छैन कारणं न तु दुष्टता । तज् ज्ञापयितुमत्रापि ववत्सौ विनाशितौ ॥ ८ ॥ अतो विमर्श गोपानामानन्दश्च निरूपितः। तदर्थमेव च हरेर्वालभावो न चान्यथा सम्पन्ने तु ततस्तस्य परित्यागोपि वर्ण्यते ९॥ तत्र प्रथम प्रपञ्चविस्मरणपूर्व भगवदासक्तिं वक्तुं भयविमोकावाह गोपा नन्दादय इतिपभिनन्दार्य- मैवैतदिति ज्ञापयितुं नन्दादप इति, गोपा इति स्वतःसामर्थ्याभावः, भगवतोद्भुतलीलामाह श्रुत्वा दुपयोः पततो स्वमिति, पततो मयोरिदानी खः श्रुतो यदा तौ स्तुवा निर्गतो, इदं नान्यशक्यं, ततस्तत्राजग्मुः कुरुश्रष्ठतिविश्वासार्थ, सर्वेषां तत्रागमने हेतुर्निर्घातभयशङ्किता इति, निर्घातो निरभ्रविद्युत्पातस्तस्कृतं भयं कस्यचिदुपद्रवो भाव्यनिष्टसूचनम् ॥ १ ॥ आगतानां ज्ञानमाह भूम्यामिति, भूमौ निपतितावर्जुनौ दृष्टवन्तः, ततोन्यत्र तो चेत् पतितौ भवतस्तदा कालान्तरत्वं न दोषायेति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह तत्रेति, यत्रैव स्थितौ तत्रैव पतितौ, आर्द्रता च तेषां दृष्टिगम्या न भवति, बहिर्मुखत्वात् , जातायामपि तत्राम्याकर्षणस्यापेक्षितत्वात् तस्य पतनस्य कारणमविज्ञाय बभ्रमः, ननु प्रत्यक्षस्याभावेप्यनुमानेन कथं न कम्प्यते ? तत्राह लक्ष्यमिति, लक्ष्यमप्यविज्ञाय, ते ह्यतिनैयायिका युक्तिवाधितं प्रमाणं न किमपि मन्यन्ते, अतो व्याप्तस्याभावान्नानुमानेन पतनकारणज्ञानम् ॥२॥ ननु भगवानस्त्येव प्रत्यक्षसिद्धः कोत्र सन्देह इति चेत् तत्राहोलूखलमिति, उलूखला- कर्षणं कुर्वन्तं तदानीमपि ततोप्यग्रे गच्छन्तं वृक्षयोर्मध्ये स्थितं, अन्यत्र गमनाभावे हेतुर्दान्ना वद्धमिति, च कारादुलूखलेन सह वृक्षयोः पातं बालकं चेति वा बालक-वादेव न स्वतो मोचनं, भगवन्तं हेतुत्वेन प्रत्यक्षसिद्ध- मप्यन्यथासिद्धं कृतवन्त इत्याह कस्येदमिति, इदं बन्धनलक्षणं कस्य कर्म ? कर्मेतिवचनं, व्याकुलत्वज्ञापकं, किच्च १. कुत इत्यपि पाठ,। .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [शो०४-७. वालाः प्रोचुरनेनेति तिर्यग् गतमुलूखलम् । विकर्पता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥ न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् । वालस्योत्पाटनं तोंः केचित् सन्दिग्धचेतसः ॥५॥ उलूखलं विकर्पन्तं दाना पद्धं स्वमात्मजम् । विलोक्य नन्दः प्रहसदनो विमुमोच ह ॥ ६॥ गोपीभिः स्तोभितोनृत्यद् भगवान् वालकः कचित् । उद्गायति कचिन्मुग्यस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७॥ कुतोवा हेतोरेतद् बन्धनमिति, आश्रयमिति, बालकस्य बन्धनं वेन पातनं त्वसम्मवितमेवात आर्यमेवैतदुभय- मपि, पातनमेव वा, नन्वकारणकार्योत्पत्तिः कयम् ? तत्राह उत्पात इति, अयमुत्पातो देवदैत्यादिकृतो भाव्यनिष्ट- सूचको न तु सर्वथा युक्तिवाधितो भगवता कृत इति कार्यकारणभावे प्रत्यक्षसिद्धपि न तयात्मगीकर्तुं शक्यते, अत एव भ्रान्तो नैयायिकस्तर्कविरुद्धं न मन्यते, "अलौकिकास्तु ये भावा न तांस्तकेंण योजयेदि" तिवाक्याच, तर्हि किं जातं तादृशज्ञानस्य फलमित्याकाङ्क्षायामाहोत्यात इति कातराः, पातस्तूत्पातरूपः, भग्रेच भयं भविष्यतीति कातरा भयव्याकुला जाता इत्यर्थः ॥३॥ अत एव बालकैरुच्यमानमपि वाक्यं नाङ्गीकृतवन्त इत्याह बालाः प्रोचुरितिद्वाभ्यां, सर्व एव वाला यथादृष्टार्थवादिनः कल्पनासमर्थाः कारणं मोचुः, तेषां वाक्य- माहानेनेति, अनेन वृक्षौ पातितौ, प्रकाराकासायामाहुस्तिरवीनमुलूखल विकर्पतेति, तिर्यपतितमुलूखलं तं विशेषेण कर्पता, कपणेपि प्रयोजनमाहुर्मध्यगेनेति, मध्ये स्थितः किं कुर्यात् ? नचैतज् ज्ञानं भ्रान्तमित्याशङ्का- यामाहुः पुरुषावप्य वक्ष्महीति, वृक्षाद् द्वौ पुरुषौ निर्गतौ तावप्यस्माभिर्दष्टाविति, अतः स्वदृष्ट लौकिकमलौकिक चोक्तवन्तः ॥ ४ ॥ तदुभयमपि तैर्नाङ्गीकृतमित्याह न ते तदुक्तं जगृहुरिति, ते गोपा बालकोक्तं न सत्यमिति गृहीतवन्तस्तत्र हेतुर्न घटेतेति, तस्य बालकस्य सर्वोरुपाटनं सर्वया युक्तिवाधितं, केचन पुनरार्द्रनैयायिकाः सन्दिग्धवेतसो जाताः, शकटतृणावर्तयोभङ्गदर्शनात्, न तु तेषामपि कश्चन निर्धारः ॥५॥ नन्दस्तु सन्दिग्धोपि त विचार दूरीकृत्य मोचितवानित्याहोलूखलमिति, तदानीमपि विकर्पन्तमिति शीघ्रमोचने हेतुः, दाना पद्धमिति मोचने निमित्ते, स्वमात्ममिति स्वस्यैवावश्यकत्वं, स्वभिति व्याकुलतापरिज्ञानार्थ, स्वपदप्रयोगात् भगवद्भाव प्राप्त इतियुक्तिरपि, तेषामज्ञानं न तेषां बुद्धिदोषेण किन्तु भगवतैव कार्यत इति, प्रहसदन इति धौयस्मरणात् , तस्यापि ज्ञानाभावस्त्वनेनोक्तः, विशेषेण मोचन सर्वासामेव रज्जूनां पृथक्करणं, हेत्याश्चर्थ, स्वबन्धनं तेन मोचितमिति भगवल्लक्षणो बन्यो भगवतैव मोचयितुं शक्यते नान्येनेत्यत इदमाश्चर्यमेव ॥ ६ ॥ गोपीनां वशमा प्राप्तस्य भगवतो लीलामाह गोपीभिरितित्रिभिः। विद्योपनीविनां सेवां येनैव च सुखं भवेत् । राजतीं तामसी लीलां सात्विकी च चकार ह ॥ १ ॥ तत्र प्रथमं राजसी लीलामाह, गोपिकाः प्रत्येकं स्वसगृहं नीत्वा नृत्यं कुरु भगवॅलड्डुकानि दास्यामी'युक्तो नृत्यति, तत्रापि स्तोमितः, कृष्ण एव सभ्यड् नृत्यं जानाति कर्तु न राम'इत्युक्तः, स्तोभा शून्यप्रशंसा यया स्तोमाक्षराणि भमभेति, तथा गोपीभिर्ययाकथञ्चित् स्तुतोनृत्यन् नृत्यं करोति, लड्थें लड्, तत्रापि नृत्ये न प्राकृतवन् नृत्यति किन्तु यथा तण्डुर्यया वा पार्वती, ततोपि सहस्रमुगमत्यन्तं नृत्यति, तदनुचितं, किं पामराणां स्थाने तथानृत्येनेति? तदाह भगवानिति, पड्गुणधर्यसम्पन्नो न हन्यथा नृत्यं कर्तुमर्हति, तर्हि तासामप्यने नार्हत्येवेति चेत् तत्राह बालकः कचिदिति, कचिद् वा गोकुले स्वस्य वालभावं प्रदर्शितवानिति, बालवदिति- ८ .

·८७ श्लो०८-१०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादित एकादशोध्यायः । विभति कचिदाज्ञप्तः पीठकोन्मानपादुकम् । वाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावइन् ॥ ८॥ दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् ब्रजस्योवाह वै हपै भगवान् वालचेष्टितैः ॥९॥ गोपद्धा महोत्पाताननुभूय बृहदने । नन्दादयः समागम्य बजकार्यममन्त्रयन् ॥१०॥ पाठे कचिद् भगवान् शास्त्रानुसारेण नृत्यति कचिद् वालवत् केवल देहपादचालनमात्रं करोति मुग्धभावख्याप- नाय, ततोपि कयाचित् 'कृष्ण गाये'त्युक्त उद्गायति, उच्चैस्तूष्णींगानं करोति यथा सर्वासा हास्यं भवति, अथवा क्वचिदूर्ध्वं गायति यथाशास्त्रं कचिन्मुग्धोशास्त्रमपि वालवत् , किञ्च नृत्यगानयोर'प्येवमुत्थायैवमुपविष्ट एवं सुप्तो गानं कुर्वि'त्युक्तस्तथैव गायतीत्याह तद्वशो दारुयन्त्रवदिति, गोपिकावशो भूत्वा दारुपुत्रिकावन् नृत्यति गायति च ॥७॥ लीलान्तरमाह विभीति, सर्वत्र कचिदितिपदेन क्वचित् करोति क्वचिन्न करोतीति ज्ञातव्यं, अन्यथा तथास्वभाव आश्चर्य न स्याद् बहुधा प्रार्थनं च, कचिदाज्ञप्तः 'पीठमानयोन्मानं तण्डुलादिमानपात्र- मानय पादुके दारुमये आनये'त्युक्तः केवलं विभर्ति न तूत्थापयितुं शक्नोति, अशक्तिभावनां च करोति यथा प्राकृता वालाः कुर्वन्ति, एकवद्भावः स्थूले सूक्ष्मे प्रशस्ते निन्दिते तुल्यत्वज्ञापनार्थः किञ्च वाहुक्षेपं च कुरुते, 'मया सह मल्लयुद्धं कुर्वित्युक्तो बाहुविस्फोटनं करोति, चकारादुपर्यपि पतति, बलाविर्भावेन तं चालयतीव, ननु किमित्येवं करोति? तत्राह स्वानामिति, येन कारणेन तेषु स्वत्वं सम्पादितं तेनैव प्रीति- मुबहञ् यावतैव तेषां प्रीतिर्भवति, न त्वधिकं करोतीत्यर्थः ॥ ८॥ लीलाद्वयं विशेषतो निर्दिश्य सामान्यतः सर्वामेव लीलां सङ्केपेणाह दर्शयन्निति, वालचेष्टितैर्भगवान् व्रज हर्पयामास, बजे यावद्विधा प्राणिनस्तेपामपि यथायथा हर्षो भवति, स च हस्तेष्वेव तिष्ठति सोपि स्थितः पुष्टो भाररूपो भवति तदा तेषां वहनाशक्तौ तेषां हर्षे भगवानुवाह, तदपि न विषयत्वेन किन्तु करणत्वेनेत्याह वालचेष्टितैरिति, ननु बालचेष्टा फलपर्यवसा- यिन्यो न भवन्ति स्वरूपत एव परं मोहे मुखजनिकास्तत् कथं तादृशे हर्षे करणता? तत्राह भगवानिति, यावतानुपपत्तिः परिहृता भवति तावान् धर्मो भगवच्छन्दाद् ग्राह्यः, ननु किमेवं प्राकृतानामत्र स्थितानां वैकुण्ठ- मनीत्वा स्वयमागत्य विपरीतभावेन तथाकरणे प्रयोजनमित्याशक्याह तद्विदां भगवत्स्वरूपविदामात्मनो भृत्यवश्यतां दर्शयन्निति, यतस्ते भृत्या भरणीयाः स्वेनैव न केवलं प्रदर्शनमात्रपरत्वं, तथा पति कापटयेनापि स्यादित्याह वै निश्चयेनेति, आत्मन इत्यनेन वश्यतादोपः परिहतः, ये त्वज्ञास्ते व्यामोहिता एव, ये जानन्ति तेषां ज्ञानस्य भक्त्युपयोगः, तत्तदनुसारिणोपि तत्त्वेनैव ग्राह्या इति न किञ्चिदनुपपन्नम् ॥ ९॥ एवं बृहद्वनक्रीडामुक्त्वा सर्वदेवाधिष्ठितबन्दावने क्रीडां वक्तुं भगवत्प्रेरितानां तेषां निर्गमनार्थ मन्त्रमाह, उद्यमो मुख्यसम्पत्तिर्मन्त्री हेतुस्त्रिभिस्ततः । निर्धारितपरित्यागः स्थानान्तरगुणास्ततः ॥ १ ॥ कृष्णाज्ञयेति कालस्य नापेक्षातोनिवारणम् । पञ्चभिर्गमनं चैव रतिस्तत्र हरेः परा ॥२॥ एवं कलाभिर्भगवान् पूर्णो वृन्दावने बभौ ॥ २६ ॥ प्रथमं मन्त्रार्थमुद्यममाह गोपटद्धा इति, गोपेषु ये वृद्धाः पूर्वापरानुसन्धानसहिताः, बृहदनमन्वर्थनाम, पूर्व कदाचिदपि तत्रोत्पत्त्यभाव उत्पातानामिदानी तु महोत्पाताः पूतनामरणादयः, नन्दोपि वृद्धप्रायः प्रधान- व्यतिरेकेण विचारो न निर्वहतीति समागम्य सम्यगेकत्रोपविश्य, ब्रजसम्बन्ध्यवश्यकर्तव्यममन्त्रयन् ॥१०॥ सर्वेषां वक्तृत्पं न सम्भवतीति प्रधानं व्यपदिशति तत्रेति, उपनन्दनामा नन्दसम्बन्धी गोप इति धर्मप्रधानः, ज्ञान- ·- श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०११-१४. तत्रोपनन्दनामाह गोपो ज्ञानवयोधिक । देशकालार्थतत्वज्ञः प्रियकद रामकृष्णयोः॥ ११ ॥ उत्थातव्यमितोस्माभिगोकुलस्य हितैपिभिः । आयान्त्यत्र महोत्पाता प्रजानां नाशहेतवः ॥ १२ ॥ मुक्तः कथञ्चिद् रामस्या वालन्या वालको हाँसौ । हरेरनुग्रहान्नूनमनथोपरि नापतत् ।। १३ ॥ चक्रवातेन नीतोयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः ॥ १४ ॥ वयोभ्यां च परिणतः,देशकालार्थानामपि कस्मिन् देशे कस्मिन् काले कोर्थः कर्तव्य इतितत्वाः, तादृशोप्यभक्त- श्वेत् सर्व व्यर्थ स्यादिति रामकृष्णयोः प्रियकृदाहेतिसम्बन्धः, नाम्ना नन्दस्य स एव मन्त्रद इति ज्ञापित, गोप इति तन्मध्यपाती तुल्येष्टानिष्टः, तादृश एव मन्त्राहः, ज्ञानं तु वयसा प्रतिष्ठितं भवतीत्युभयाधिक्यं, इदं मन्ने मुख्यमझं, लोकानभिज्ञो न शास्त्रार्थज्ञानमात्रान् मन्त्री भवतीति देशादिज्ञानमुक्तं, इद गमनं स्वार्थ चेन् निरोधेन विरुध्यत इति भगवत्पीतिरुक्का प्राधान्यप्रतिपत्यर्थ, द्वयोनिर्देशः साधारणनिरोधत्वात् , असाधारण- निरोधो भगवतैव क्रियते साधारणस्तूभाभ्यामिति ॥ ११ ॥ मन्त्रमाहोत्यातव्यमिति, इदं स्थान परित्यक्तव्यं, परितो यद्यपि बनाः सन्ति ते तिष्ठन्तु मा वा, अस्माभिस्तूत्थातव्यं, ननु कर्माधीनत्वाञ् जगतः सर्वत्रैव यद् भाग्यं तद् भविष्यतीति किं गमनेनेति चेत् तत्राह गोकुलसहितैपिभिरिति, गोकुलस्य ये हितं वाञ्छन्ति कालकर्मपक्षौ परित्यज्य लौकिकन्यायेन ये हितचिन्तकास्तरवश्यमेतत् कर्तव्यं, यत् साधनानि भगवता दत्तानि ज्ञानकरणादीनि तान्यन्यथा व्यर्थानि स्युः, अतो विरोध एव तयोभिन्नं प्रामाण्यं, यावन्न विरोधस्तावत् करणानाभेव मुख्यं प्रामाण्यं, उत्थाने हेतुमाहायान्त्यत्र महोत्पाता इति, अलौकिकोनिष्टहेतुरुत्पातः सर्वनाशकः । महोत्सातो बुधै यो यत्र तत्त्यागमर्हति ॥ १ ॥ महोत्पाताः पूतनादयः, तेषां सोढव्यतां निराकरोति प्रजानां नाशहेतब इति, हेतौ कार्यमावश्यक, महतां देवाद्युपासकानामनिष्टामावेपि प्रजोपद्रवोपि वारणीयस्तैः, “प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्यै"तिन्यायेन प्रतीकारा- पेक्षया त्यागः श्रेष्ठः ॥ १२ ॥ उत्पातानेव गणयन्ति तामसरानमसात्विकान् , उत्पाताः प्रतीकारसहिता उच्यन्ते, अन्यथा तन्निवृत्तिरेव न स्यादुत्पातत्वं वा, अत एव राक्षस्था पूतनयासावेव वालको मुक्तः, दृष्टहेतुपरिज्ञानाभावात् कयश्चिदित्यदृष्टं साधनं कल्पितं, कार्यस्य कारणावश्यकत्वात् , राक्षस्या वालन्येति जातिक्रियादौपौ, मुक्तत्वं निःसन्दिग्धमित्यसाविति प्रदर्शितः, अलौकिकमुपायमाह हरेरनुग्रहादिति, एतदेव हेतुद्वयं शकटभनेप्याकपत्यनवोपरि नापतदिति चकारेण, नूनमिति स्वदर्शनात् ॥१३॥ तृणावर्ते लौकिकानि बहूनि साधनान्याह चक्रवातेनेति, चक्रवातः प्रसिद्धस्तृणावर्तः कंसभृत्य इति, अतो दैत्य इत्युक्तं, वियदाकाशं नीतः, तदपि नाल्पदूरं किन्तु विपदं, यावद्रे श्येनादयः परिभ्रमन्ति, वयः पक्षिणस्तेषां पदमिति, यद् वियत् नीतवास्तद् विपदमेव नीतवानिति वा, सरस्वती तु तस्यायमेव विपद्रूपः, विपद् व्ययं प्राप्नुवद् यथा भवति तथा प्रतिक्षणं क्षीयमाणेन नीतः, तत्रोभयोर्गतयोर्मध्य एकः शिलायां पतिनस्तत्रैर प्रदेशे पर अव सुरेश्वरैः परित्रातः, न देवमात्रकृत्यं तादृशं, रुद्रास्तु घातुकाः, तद्रुपमर्दस्तु सुरेश्वरैरैव कर्तुं शक्या, रुद्राधिपतिः पुनस्तेपामनुकूल इति बहवोत्र पुनस्तादृशा रक्षका उक्ता "बहूनामनुग्रहो न्याय्य इति, परितनाणं • केनाप्यंशेन बाधाभावार्थम् ॥ १४ ॥ प्रस्तुतमाह पन्नेति, अनयोर्दुमयोरन्तरं माय बहको पाला अत्र ·शो० १५-२०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादित एकादशोध्यायः । ८९ पन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य वालकः । असावन्यतमो वापि तचाप्यच्युतरमणम् ॥१५॥ यावदोत्सातिकोरिष्टो वनं नाभिभवेदितः । तावद् बालानुपादाय यास्यामोन्यत्र सानुगाः ॥१६॥ वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् । गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रिवणबीरुधम् ॥१४॥ तन् तत्रायैव यास्यामः शकटाञ् युग माचिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥१८॥ तच्छुत्वैकधियो गोपाः साधुसाध्वितिवादिनः । बजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययूरूढपरिच्छदाः॥१९॥ रद्धान् वालान् स्त्रियोराजन् सर्वोपकरणानि च। अनस्स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासनाः ॥२०॥ स्थिताः कोपि नोपद्रुतः, असौ भगमानन्यतमः, अन्यो वा कश्चिद् भगवान् देवैः सर्वदा रक्षित इत्यन्यस्य नामग्रहणं, तमप्प्रत्ययेन हीनोपि कश्चिन्नोपद्रुत इत्यमगलशब्दोचारगं स्नेहात्, प्राकृतानां सहनं प्राकृतित्वमन्यया न परितायेत, येषां वाड्मनसोरव्यवस्था तेत्यन्त प्राकृता येषां मनमोपि नाव्यवस्था तत्यन्तं सन्तः, अत्राच्युतो भगवानेव रक्षकः, स हि सर्वत्र च्युतिरहितोन्तर्यामी ततो वालकानुत्पातस्थाना- दन्यत्र नीतवान् ॥ १५॥ अतो भगतो वारत्रयं देवानां च रक्षणं जातमित्यतः परं य उत्पातः समायास्यति तस्य न प्रतीकार इति ततः पूर्वमेव गमनमुचितमित्याह यावदिति, उत्पातेन जातोरियो मरणादिरूप इति यावद् व्रनं नाभिभवेत् तावदितो पालानादाय सानुगाः सपरिकरा अन्यत्रैव यास्यामः, निर्धारित- मैतद् वचनं, वालानां कर्मता, उत्पातास्तत्सम्बन्धिन एव दृष्टा इति, स्थलान्तरमन्विष्यास्य परित्याग उचित इति ॥ १६ ॥ स्थलान्तरं सगुणं निर्दिशति वनं चन्दावनमिति, इन्दा मधोः पुत्री, तन्नाम्ना नूतनं धनं वृन्दावन, सीप्राधान्यात् तत्र नदैत्यसम्बन्धः, भगवता पुनर्नालन्धरवधार्थ सा परिगृहीता, अतो देवताधिष्ठानाद् देवदैत्यानामनुरोध्यं तत् स्थानं, अतस्तत्रोत्पातशङ्काभावः, तदाह वृन्दावन, नामेति प्रसिद्ध तथा तन् नव- काननमिति, न शीर्णरक्षास्तत्र सन्ति नापि शृगालसर्पादीनां तत्र स्थितिः, अतः सर्वे गुणाः सर्वदोषाभावश्चोक्ताः, किञ्चालौकिकोपि तत्रत्यो गुणः समीचीन इति ज्ञायते यत् पशव्यो भवति पशूनां हितः, ते ह्यरण्योपनीवि- नोरण्यपानास्तेषां यद्धितमलौकिकप्रकारेणापि समीचीनमिति, किच तस्मिन् वने त्रिविधा भूमिरस्ति, अतिगुप्तातिप्रकटा तृणादिगहरा च, तदाह गोपीनां गोपानां गवां च सेव्यमिति, अन्येषामपि नन्दपुरो- हितप्रामाणिकानां तत् सेव्यमित्याह पुण्याविणवीरुधमिति, पुण्योदिगोवर्धनः, तृणानि बहिः, वीरुधः सोमः करीराणि वा, अतस्तामताना रानसानां सात्तिकानां च हितकारि तत् स्थानमित्युक्तम् ॥ १७ ॥ एवं स्थान- प्रशंसायां सर्वे गोपाला आहुस्तत्तत्राद्यैव यास्याम इति, तस्मात् कारणाद् यदि वृन्दावनं तादृशं ततोचैव तत्र यास्यामः, एवं सर्वेषां सङ्कल्पे प्रधानभूता उपनन्दादय आहुः शकटाञ् युङ्गमा चिरमिति, शकटानां वलीवर्दैः सह योजनं साधनं, विलम्ब निषेध उत्पातभयशङ्कया ॥ १८ ॥ एवं भयसाधनयोनिर्देशे यत् कृतवन्त- स्तदाह श्रुत्वेति, मध्ये तेषां न वैमत्यं यतो गोपास्तुल्याः, तादृशोर्यः स्वस्यात्यन्तमभीष्ट इति मन्त्रवाक्य- प्रशंसा, गच्छन्त एव वदन्तीतिवादिनः, ते सर्वेवान्तरभिन्नभिन्नव्रजाधिपतयः स्वस्य यत्र यत्र भिन्नतया गावः स्थितास्तान् समुदायेनैव वत्सगोविभागमकृत्वा सम्यगायुज्य योजयित्वाने प्रस्थाय शकटेष्वारोपितोपकरणाः सर्व एव ततो ययुः ॥ १९॥ गताश्चतुर्विधा इति ज्ञापयितुं तमोरनःसत्त्वनिर्गुणरूपान् पृथक पृथक् चतुर्भिः श्लोक- राह, तत्र प्रथममाह वृद्धान् वालान् स्त्रिय इति, अत्यन्तं प्राकृता वृद्धा बालाः स्त्रियश्च, राजनितिसम्बोधन कदाचित् तीर्थयात्राद्यर्थ सकुटुम्बस्य प्रस्थाने त्वदीयानामपि तथाप्रस्थितिस्तवानुभवसिद्धेतिज्ञापनाय, देशा- न्तरनिवासार्थमाज्ञतानां त्वदीयानां यथा तथेति वा, सर्वोपकरणानि च शफटेबारोप्य गोपाः सर्वे पदातय आयत्ता बद्धकवचा आत्तशरासना गृहीतधनुषस्तामसत्वाद् रानसेष्वेव सम्बन्धः ॥ २० ॥ गोधनानीति, ·" , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० २१-२६. गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः । तूर्यघोपेण महता ययुः सह पुरोहिताः ॥ २१ ॥ गोप्यो रूढस्था नूनकुचकुङ्कुमकान्तयः । कृष्णलीलां जगुः प्रीता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ॥ २२ ॥ तथा यशोदारोहिण्यावेक शकटमास्थिते । रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तकथाश्रवणोत्सुके ।। २३ ।। वृन्दावनं सम्मविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्घनावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥२४॥ वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाघवयोर्नुप ॥२५॥ एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ वालचेष्टितौ । कलवाक्यौ स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतुः ॥ २६ ॥ गोधनानि गावः पुरस्कृत्याये नीत्वा निर्भया शृङ्गाण्यापूर्य, ते तु शृङ्गादित्रा एव, सर्वत इति सकृदेव महान् घोपः, प्रभूणां निर्गमनमाह तूर्ययोपेणेति, पुरोहिता ब्राह्मणा वैश्ययानकाः ॥२१॥ गोपिकास्तु भगवद्- भोग्याः सात्त्विक्यो भिन्नतयैव निर्गता गोप्य इति, स्थास्तूत्तमा अश्वयोनिता वृपभयोजिता वा, नूतनाः कुच. कुङ्कुमकान्तयो यासां, वयःसाधनशोभाभोग्या उक्ता भगवत एवेति ज्ञापयितुं तद्गुणानेव गायन्त्यो निर्गता इत्याह कृष्णलीलामिति, एकवचनेन स्वोपयोगिन्येव लीला निरूपिता, कृष्णपदेन च न केवलं निरोधपरा किन्त्वानन्दमयीति, प्रीता इति मनस्तोपः, निष्ककण्ठ्य इति साभरणाः, सुवाससश्चेति देहपरिष्कार उक्तः, गुणगानादेव वाक्परिकारोपि, एतासामेव रथो भगवांस्तु तास्वेव प्रतिष्ठितो गच्छति ॥२२॥ यशोदारोहिण्यो- भगवरसम्बन्धाद् गुणातीतयोः पृथग्गमनमाह तथेति, शकटो मध्यस्थितः, अनो निकृष्टं रथस्तूतमः, तथेति- सौन्दर्य गुणगानं च, निर्दिष्टं स्थानं यशोदायाः, भगवांश्च प्रधानभूत इति सार्घद्वयवार्पिको भावान्, अतो यशोदाकोडे स्थितस्तथा रामोपि, कृष्णरामाभ्यां सहिते ताभ्यां कृत्वा वा रेजतुः, गोपिकानां निकटे तयोर्गमन- माह तत्कथाश्रवणोत्सुके इति नामलीलानुरक्तिस्तयोः सूचिता ॥२३॥ न केवलं तत्र गताः किन्तु तत्र प्रतिष्ठिता इत्याह वृन्दावनमिति, पृन्दावनभूमिस्वस्मिन् कल्पे यमुनोत्तरभागे गोवर्धनश्चाकूरस्थाने तदुत्तरणमल्प- प्रवाहा च यमुना इदाः परं तत्रागाधा नन्दस्यानं च तत्रैव, अस्मिन् कल्पे तु प्रदेशास्तत्तदधिष्ठातृदेवताधि- ठिता विशकलिततया पतिता इति न काप्यनुपपत्तिः, उत्तरणपक्षेप्यल्पप्रवाहेति नोत्तरणं निरूपित, वर्षाकाल एवं यमुनाया महत्त्वमिति, एते बृहद्वनं परित्यज्य वृन्दावनं सम्यक्प्रविश्य शकटैरर्धचन्द्रवद् व्रजावासं चक्र, वेष्टनस्थानीया गृहाः, मध्ये गवां स्थानं, प्रथममेवैतत् , पश्चाद् ययासुखमेव स्थितिः, अर्धचन्द्राकारे वहिरि सर्व- ग्राह्य भाति, गृहाणां निर्माणं तत्र नापेक्ष्यते, यतो वनमेव सर्वकालं सुखमावदति, शटैरिति, स्थानां क्रीडार्थ स्थापन, अनांसि काष्ठाद्यानयनानि, महादेवो हि पशुपतिस्तचिह्नमर्धचन्द्रः, अतः प्रतिष्ठितो भवतीति ॥२४॥ तत्र भगवतश्चरित्रमाह सामान्यतो वृन्दावनमिति, वृन्दावनं रानसं गोवर्धनः सात्त्विको यमुनापुलिनानि च दृष्ट्वोत्तमा प्रीतिरासीत्, अतः प्रीतः पूर्वोक्तप्रकारेण लीलां कृतवानियुक्तं भवति, नृपेतिसम्बोधन दर्शनेन प्रीती रामलीलेति ज्ञापयितुम् ॥ २५ ॥ एवं सामान्यलीलामुक्त्वा स्त्रीनैरपेक्ष्येण विशेपतो बाललीलां वक्तुं वत्सचारणीलामुपनमत एवमिति यावदध्यायसमाप्ति, पूर्वप्रकारेण बजौरसांचनमध्यस्थितानां प्रीति यच्छन्ताव स्वकालेनाधिदैविकेन सेवार्थ- मागतेन कृत्वा वरसपालयोग्यौ वर्षत्रयाधिकौ जातो, देशकालाद्युपद्रवाभावाय वालचेष्टितौ कलवाक्याविति पदद्वयं, मनसा तु प्रीति भावयत्येव कायेन वाचा च भावयतीति बालयोरिव चेष्टितानि ययोः, कलमव्यक्त मधुरं वाक्यं ययोः, बनोकसां प्रीतरनुवृत्तिः पूर्वकृतनिरोधनिवृत्यभावाय भगवति योग्यताफलयोः पृथडू निरूपणाभावाद् वत्सपालकावर सातावित्युक्तम् ॥ २६ ॥ तयोर्वत्मपालने कीडामाह बिभिरविदूर इति, ·" लो० २७-३०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादित एकादशोध्यायः । अविदूरे ब्रजभुवः सह गोपालदारकैः । चारयामासतुर्वत्सान् नानानीडापरिच्छदौ ॥२७॥ कचिद् द्वादयतो येणून क्षेपणः क्षिपतः फचित् । कचित् पादैः किङ्किणीभिः कचित् कृत्रिमगोष्टपैः॥२८॥ पायमाणौ नर्दन्तौ युयुधातै परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंथेरतुः प्राकृतौ यथा ॥२९॥ कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांधारयतोः स्वः । वयस्यैः कृष्णवलयोजिघांसुदैत्य आगमत् ॥३०॥ अत्रापि क्रीडा निरूपा, तत्र प्रयम बनभुवोविदूरे या स्थितैनो दृश्यते व्रजस्थाश्च पश्यन्ति, मनभूम्यपेक्षया सा तृणयुक्ता विलक्षणेति ज्ञापयितुं वनभुव इत्युक्तं, गोपालानां दारकाः समान- वयसस्तान् कृतार्थीकर्तु वहुभिः सह क्रीडोत्तमा भवतीति भीडासाधनसहितावेव वत्सांधारयामासतुः, भ्रमर- चक्रसूक्ष्मदण्डकाप्ठखण्उकृत्रिमरयवादिनाकर्षणादीनि क्रीडापरिच्छदानि, तानि गृहीत्वैवायान्ति गच्छन्ति च, अनेन सामान्यतः क्रीडा निरूपिता, वत्सपालनं तु मुख्यं सूक्ष्मगोपालानां सहभावश्च ॥ २७ ॥ उभयोरत्र निरोधो वक्तव्यः, नन्दमहचरितानां निरोधनिरूपणाय, साधनैश्च क्रीडां प्रथमत माह प्रथमं कचिद् वेणून् वादयतोर्वेणुहुन्छिदवंशस्तेषामनान्तरभेदा महा इति बहुपचनं, शिरोब्यापारा अनेनोपलक्षिताः, क्षेपणा रजवादिनिर्मिता मध्ये लोष्टादि स्यापयित्वा भ्रामयित्वा लोटादिकं दूरे क्षिपन्ति तन्नातीया अपि बहुविधाः, एवमुभावपि क्षिपतो लोटादीनि दूरे प्रक्षिपतो मत्प्रक्षिप्तमेताबद्रे गच्छतीति ज्ञापनार्थ, कचिदिति यनान्योपद्रवशङ्का न भवति, हस्तयोः क्रीडा निरूपिता, कचित् पादैः किङ्किणीभिः सहितैर्नृत्यत क्षिपतो वा लोप्टादीनि, कदाचिन् मृदादिनिर्मिता ये गोटपा उभयतश्चम्युक्ता तानारुह्य बनतः, गोपाला वा कृत्रिमवृपाभान्ति, तैः सह युद्धादिकं वा कुरुतः, तैन्यिान् क्षिपन्ति तमारोपयित्वा कचित् पातयन्ति ॥ २८ ॥ एवं शिरोबाहुपादयुद्धस्थानेश्चतुर्विधा लीला निरूपिता, सम्पूर्णेन लीलामाह कृपायमाणाविति, स्वयमेव तृपरूपौ भवतः कृत्रिमप्रकारेण, तथैव च नर्दन्तौ शब्दं कुरुतः, परस्पर- मन्योन्यं च युयुधाते, कायवाड्मनोलीलाः प्रदर्शिता , युद्धं कायिकमपि मनोधर्मप्राधान्यान् मानसं, एवं स्वतोलीलां निरूप्यानुकारेणापि स्वतोलीलामाहानुकत्येति, जन्तून् मण्डूकादीन् मयूरादींश्चानुकृत्य तत्सरूपो भूत्वा तस्तैः सहानुकारेण तेपामपि भ्रममुत्साद्य सर्ग एव लीलाः कृतवन्तौ, तर स्वैवर्यभावनया तथा कृतवन्तावितिशङ्का वारयति प्राकृतौ यथेति, यथा प्राकृतौ लौकिकसाधनैरेव तत्तदनुकरणं कुरुतस्तथा भगवान् सर्वविधतालकानां मनोरञ्जनार्थ तेषां दोषदूरीकरणार्थ निरोधार्थ च तथालीलां कृतवान् , जीवास्तु द्विविधा इत्युभयोस्तथाकरणम् ॥ २९ ॥ एवं भगवतो लीलामुक्त्वा पाल्यानां वत्सानां दोपरूपं वत्सासुरं मारितवानित्युपाख्यानमारभते कदा. चिदितिपड्भिः, यदा वरसानां निरोधो भगरता विचारितः स एव काल , यमुनातीरे वत्सांश्चारयतोस्तयोः सतोदैत्य आगमदितिसम्बन्धः, प्राकृता एव हि सदोपांश्चारयन्ति निरोधार्थ प्रवृत्तस्तु निर्दोषानेव पालयतीतिज्ञापनार्थ तेषां वत्तानां मिलितानां योयमासुरो भावः स एकीभूतो वत्सासुर इति तद्वधो निरूप्यते, यमुनातीर इति, तेषां शुद्धत्वे जलं हेतुः, दैत्यागमने तु यमभगिनीत्वं हेतुरिति, स्वयस्यैः सहेति, येन्तःस्थिता बालास्ते निष्कासिता अत एव भगवद्भावमापन्नास्ते हि सर्वथा समानवयमो भवन्ति, अतो भक्तकालकोडीकृताः सख्ययोग्या भवन्तीति कृष्णवलयोश्वारयतोः सतोरितिपूर्वमिव सम्बन्ध , जिघांसु- र्घातकः क्रूरो दैत्यः पाल्यमानदोषरूपत्वादनामा, आगमत् क्रीडास्थाने समागत ॥ ३० ॥ तस्य ग्रहणमाह तं वत्सरूपिणमिति, स प्रसिद्धो दोपात्मा वत्सत्येव रूपमस्यास्तीति वत्सरूपी तादृशोपि यदि पृथक् तिछेत् , - ·-- ९२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०३१-३६. तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः । दर्शयन् वलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥३१॥ गृहीत्वापरपादाभ्यां सह लाङ्गुलमच्युतः । भ्रामयित्वा कपित्याग्रे पाहिणोद् गतजीवितम् ॥३२॥ स कपित्थमहाकायः पात्यमानैः पपात ह । तं वीक्ष्य विस्मिता बाला शशंसुः साधुप्ताध्विति ॥३३॥ देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्पिणः । वत्सासुरं हतं श्रुत्वा बजे गोप्यश्च विस्मिताः ॥३४॥ तौ वत्सपालको भूत्वा सर्वलोकैकपालको । समातराशौ गोवत्सांधारयन्तौ विचरतुः ॥३५॥ स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्यासं पाययित्वा पपुलम् ॥३६॥ तदा केनचिन् ज्ञायेतापि परं वत्सयूथगते वत्ससमूहे वत्ससमानाकृतिरूपो भूत्वा प्रविष्टः, मारणं तु तेपा- मुद्धारार्थ यतोयं सर्वदुःखहर्ता, वलभद्वादेरप्यन्यधर्मसम्बन्धाद वाच्यतानिराकरणाय वलदेवाय प्रदर्शितवानय- मसुरो वत्स इति प्रदर्शितत्वादेव दैत्यस्वरूपमाविश्चकार, नो चेदवाच्यतां वा सम्पादयेत् , तथाभावे बल- भद्रेणाङ्गीकृते शनैर्यथा भगवत्कृत्या दैत्यत्वोद्बोधो न भवति तथा मुग्ध इवानानन्निव वत्सान्तरं गृह्णन् क्रीडार्थमयमपि गृहीतः, तदाह मुग्ध इवासददिति, अवसादं प्रापितवानित्यर्थः, ग्रहणमात्रेणैव निष्पीडित एवावसन्नो नातो विशीर्णो वा गतिसाम्याद् धृतो वा, सम्यग्ग्रहणपर्यन्तमज्ञानाय मुग्धभावः ॥ ३१ ॥ ततो गृहीत्वा मारितवानित्याह गृहीत्वेति,महाबलत्वेन पुच्छभ्रामणादिनापराधकरणाभावाय लागूलेन सहापर- पादाभ्यामपरपादौ गृहीत्वा, स्वस्य मारणादिशङ्का तु नास्त्येव, यतोयमच्युतः, कपित्याग्रे भ्रामयित्वा कपित्थफलपातनार्थ प्राहिणोत् , एका क्रिया भगवतोनेकक्रिया सम्पादयतीति कपित्थपातनार्थ वृक्षोपरि पातनम- मुक्त्यर्थं च न प्राणापगमो भगवद्धस्तसम्बन्धे नापि भूमौ नापि वृक्षेन्तरिक्ष एव प्राणापगमः, अत एवं गतजीवितमन्तरिक्ष एव गतप्राणं प्राहिणोत् ॥ ३२ ॥ बालकैस्तु भ्रामणे प्रहरणे च तच्छरीरं न दृष्टमेव, पश्चात् सफलं दृष्टमित्याह स कपित्यैरिति, कपित्थैः फलैः सह तेनैव पात्यमानः स महाकायः पपात ह बालेति स्थूलं कपित्थफलं शाखा वा पततीति तस्य पातः स्थूलता चात्याश्चर्यमिति हेत्याह, पतितं तं वीक्ष्य घालाश्च विस्मिता जाताः कुतोयं दैत्यः कथं पतित इति, भगवत्पातितं ज्ञात्वा साधुसाध्विति शशंसुः, ज्ञान धारणं प्रक्षेपो मारणं चेति प्रत्येकं प्रशंसेति ज्ञापयितुं वीप्ताश्चर्यभावज्ञापफ वा, अनेन लोकेवाच्यता परिहता ॥ ३३ ॥ लोकान्तरेप्यवाच्यपरिहाराय देवानामभिनन्दनमाह देवाश्चेति, देवाश्च साधुसाध्विति शशंसुः परि- सन्तुष्टाः परितः सन्तुष्टाश्चजाताः दैत्यवधाद्, वत्सेषु देवानां देत्यानां च भोगः, इदानीं देवानामेवेति परितस्तोपः, पुष्पवर्पिणश्च पभूवुः, तेषां वाइनकायव्यापारा निरूपिताः, अर्धमत्र पतितं, वत्सासुरं हतं श्रुत्वा बजे गोप्यश्च विस्मिता इत्येवमर्थम् ॥ ३४ ॥ एवं वत्सासुरे हते पुनर्वत्सान्तरशङ्कया वरसचारणं बाला भगवान् वा न कृतवन्त इत्याशङ्कापरिहारार्थमाह वत्सपालको भूत्येति, सर्वलोकैकपालकावपि वत्सपालको भूत्वा विचरतु- रितिसम्बन्धः, कदाचिन्न वत्सचारणं किन्तु तवृत्तिमानिव निरन्तरं चालयति, अतो वत्सपालका इत्येव लोके प्रसिद्धिः, सर्वलोकैकपालकाविति च, एकपदमप्राधान्यपालकयावृत्त्यर्थं, भूत्वेतिमध्ये निवेश उभय- प्रसिद्धिख्यापकः, वेदालोकप्रसिद्धिर्दुलेति, वत्सपालकत्वं नोक्तं भविष्यतीत्याशय प्रथम पर्यन्तं वत्सचारणं कर्तव्यं, अतो वत्सानां स्तनपानसमय एव प्रातरशनं कृत्वा समानराशौ गवां वत्सान् धर्मोपयोगिनश्चारयन्तौ स्वयमपि विचरतुः ।। ३५ ॥ एवंवत्सानां दोपं परिहत्य पालानामपि दोष परिहत दम्मामांचक मारितानित्युपाख्यानमारमते स्वं स्व. मितिनाभिः, . , सन्ध्या- ·लो०३७-४०.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्धादित एकादशोध्यायः। ९३ ते तत्र ददृशुर्वाला महासत्चमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्गमिव च्युतम् ॥ ३७॥ सवै वको नाम महानसुरो पकरूपधृत् । आगत्य तरसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोग्रसद् वली ॥ ३८ ॥ कृष्णं महावकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोर्भकाः । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणैर्विचेतसः ॥ ३९ ॥ तं तालुमूलं पदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः । चच्छदं सद्योतिरुपाक्षतं वकस्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ४०॥ यमुनाजलपानेन दोपः सर्वो विनिर्गतः । एकीभूतो वकः प्रोक्तो जलपानात् स दृश्यते ॥ १॥ अतः पानं दर्शनं च तेनोपद्रव एव च । ततः सर्वापराधश्च तद्वधोपाय एव च ॥२॥ तद्वधश्च स्तुतिर्देवैर्गोपानां तोप एव च । तथैव गोकुलस्थानां नव प्राणा हि शोधिताः ॥ ३ ॥ प्रथमं वकदर्शनार्थ यमुनायां चारितान् वत्सा जलं पाययित्वा स्वयमपि जलं पीतवन्त इत्याह स्वं स्व- मिति, वत्सकुलं वत्सप्तमूहं सर्वेषामेव बहवो वत्सा इति सर्वेषां गमनं, अन्यथा सर्वेषां दर्शनं न स्यात् , तुल्योयं वकः सर्वेपामिति सर्वेषां समानक्रिया, एकदेति यदा बालका दोपान् मोचनीया इति भगवदिच्छा तदा, जलसमीपं गत्वा वरतकुलं जलं पाययित्वा स्वयं जलं पपुः ॥३६॥ ततो दोपात्मकं बकं दृष्टवन्त इत्याह ते तत्रेति, ते सर्व एव तत्र जलनिकटे वाला भीरवो महासचं भयानकमवस्थितं निकटे मारकत्वेन स्थित प्रथमतो दृशुः पश्चात् तत्रसुः, तथापि भगवत्कृपया ते तं हतमेव ज्ञातान्तः, अन्यथा महाभयेन प्राण- वियोगो भवेत् , तदाह वजेग निर्भिन्नस्य गिरेः शृङ्गं च्युतमिव तं दृदृशुः, कंसो हि जगदुपद्रवकर्ता भग- वता व ण हत एव, तस्यायं शृङ्गस्थानीयः, सोप्यत्र च्युतः, नास्य व्याधुट्यगमनशङ्केत्यतः क्रीडार्थमेव विनि- योगो न तु पीडार्थ, केवलं बालानां दर्शनमात्रेणैव भयमिति ॥ ३७ ॥ ते सर्वे बाला भगवता निष्प्र- पञ्चीकृता इति तेषां दोपोयं भगवन्तमपकृतवानित्याह स वै वक इति, नामप्रसिद्ध्यैव तस्य दोपः स्पष्टः, महा- नसुर इति वत्सापेक्षयापि महान् , भगवदीयानां दोपत्वात् , वकरूपमेव च बिभर्ति तस्योपास्या देवता सैवेति स्वरूपतः प्रसिद्धा च, देवानुग्रहाच्च महान् , अत एव तरसा शीघ्रमागत्य कृष्णं सदानन्दं लोमानृतरूपौ तुण्डौ यस्य तादृशो वली क्रियाशक्तिप्रधानो ग्रासं कृतवान् , आनन्दो हि लोभेन सच् चानृतेन प्रत्यन एव, 'तं यथायथोपासत' इतिश्रुतेः, भगवतैव भगवान् वशीकृत, गोपानां भगवत्प्रेमज्ञापनार्थमेव तथा कृत इति ॥३८॥ ततस्तेषां प्रेमाणमाह कृष्णमिति, महावक उपास्यस्तेन कवलीकृतं दृष्ट्वा रामादयोपि विचेततो जाताः, तत्प्राणत्वात् , तेषां नियायां ज्ञाने वा सर्वथा सामर्थ्यं गतमितिज्ञापनार्थं दृष्टान्तमाह विना माणैरिन्द्रियाणीवति, एकम्तु न लोके दृष्टान्त इति ज्ञापयितुं प्रागैरितिवहुवचनम् ॥ ३९ ॥ लोमान्ता- भ्यामेव सदानन्दतिरोभाव इति तुण्डदेशादधोगतः सरस्वतीस्थाने वेदानां प्रामाण्याथ तालुमूलं न्यालितवान् , तीक्ष्णद्रव्याणामपि मरिचादीनां दाहकत्वमस्तीति तव्यावृत्त्यर्थमनिवन् न्वालनमुक्तं, तथा दहन्तं त्यक्तवानित्याह तमिति, तालुमूलं कण्ठस्थानं, प्रकर्षो गिढ़नासामर्थ्यसम्पादकः, नन्वपहतपाप्मा काय तालुमूलमम्बद्धो जात इत्याह गोपालम्नुमिति, तयामा सम्पादयन्नेतदपि कृतानित्ययः, ननूभयमपि किमिति प्रदर्शितानित्याशङ्कयाह पितरं जगद्गुरोरिति, ब्रह्मणोपि पिता, स हि सर्मानुपदिशति तत्व. ममी'ति, तत्रासम्भावनया न कोपि तयालं मन्यते तस्यैतन्निदर्शनार्य भगवता कृतं, अनेनेव महत्त्वमपि सूनितं, कथं मारयिष्यतीतिशङ्का च परिहता, विश्व साधारणोपि ब्राह्मणो गरुटेन मध्यमाणो गरुडस्यापि तालु ददाह किं पुनर्गमणोपि पिता परब्रह्म ? अतश्चछर्द बहिनि कासितपान्, अन्यथा न्वलित एव स्यात्, यदि . " ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो०४१-४४ तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयोर्दोभ्या वर्क कंससखं सतां गतिः । पश्यत्सु वालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥४१॥ तदा वकारि सुरलोकवासिनः समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः । समीडिरे चानकशङ्कसंस्तवैस्तद् वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ४२ ॥ मुक्तं वकास्यादुपलभ्य वालका रामादयः माणमिवैन्द्रियो गणः । प्रत्यागतं तं परिरभ्य निताः मणीय वत्सान् ब्रजमेत्य तज् जगुः ॥ ४३ ॥ श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्वातिप्रियादृताः । प्रेत्यागतमिवौत्सुक्यादैशन्त तृपितेक्षणाः ॥४४॥ तावदेव कृत्वा गच्छेत् तदा जीवेद् वा, पुनरिति रुपा केनाप्यंशेनाक्षतं भगवन्तं तुण्डेन सम्पुटितेन पीडयितु- मभ्यपद्यत, अतिरोपाद् देवता तिरोहिता ॥ ४० ॥ स्वसामर्थेन चेन् मारयितुं प्रवृत्तस्तदा दूरादेव भगवान् मारितवानित्याह तमापतन्तमिति, तं धकमासमन्तात् पतन्तं स कृष्णो दुःखदूरीकर्ता निगृह्य धृत्वा निग्रहं कृत्वा तुण्डद्वयं पृथग् धृत्वा ददार विपाटितवान् , ननु मारणे को हेतु ? तबाह कंससखमिति, अन्यथा कंसो न मारितः स्यादिति, कंसोपि फिमिति मारणीय इति चेत् तबाह सतां गतिरिति, सतां स एव रक्षः, अन्यथा सद्रक्षा न स्यादिति, बालानामेव दोप इति पश्यत्सु वालेषु ददार, केचित् पुनर्बम्हन्ता वकादनिर्गतो न भवतीति महादेवादिवरसत्यकरणार्थ तुण्डं प्रविष्ट इत्याहुः, तत् सत्यं चेत् कल्पान्तराभिप्रायं, तस्य विदारणे हस्तयोः प्रयासमाशड्क्याह लीलयेति, ननूपासकवध उपास्पदेवानां दुःखं स्यादित्याशक्याह दिवौकसां मुदावह इति, देवानां तेन सन्तोप एवात एव समागतानां दिवौकसां स्वर्ग- त्युत्तमे स्थितियुक्तानां तच्छालद्वयमधोमुखतया स्थापितमतिकोमलमासनमिरजातमित्याह वीरणवदिति, पीरणं गविशेपस्तेनासनं निर्मीयते, अतस्तद्वधे देवानां हितमेव, लोभानृताभ्यां सह दम्भे गते भूमौ देवा हविर्भानो भवन्तीति ॥४१॥ एवं तदधिष्ठातृदेवानां सन्नोपमुक्त्वा स्वर्गवासिनां सर्वेषामेव तद्वधे सन्तोपमाह तदेति, यकारि चाहन्तारं सदवालगपक्षपातिनं सुरलोकवासिनः सर्व एव नन्दनवनोद्गममल्लिकादिपुष्पैः समाकिरन् पुष्पाष्टिं कृतवन्तः, गोपानां महत्वज्ञापनार्यमेतद् पर्यते, केवलपुणपृष्टि लाना ज्ञापिका न भातीति स्तोमयादिनाणि चाह समीडिर इति, आनकशद्वाभ्यां सहितैः संस्तवैः सम्यगीडिरे सम्यर स्तुतान्तः, वाघद्वयं राजसतामसयोरपि सोनाशक्तयोः सदा हाथ, एतत् सर्व दृष्टा गोपालमुता अतिमुग्धाः कृष्ण स्सममानं जातवन्तो पिसिस्मिरे परमं विस्मयं प्राप्तवन्तः॥४२॥ पूर्व महत्वमानं ज्ञातमधुना त्याश्चर्य नातं ततो मागवता सर मनमागत्य तन्माहात्म्यमुक्तवन्त इत्याह मुक्तमिति, यननं हि हृदये प्ररुदै भाति भगात्माप्ति- रत्यभीप्सिनेति झापयितुं दुनिमितापगमे तया भरतीति वफास्यान्मुक्तमुपलभ्येत्युक्तं, स्नेह ए तेषां स्फुरितो न तु माहात्स्याद् भयमिति ज्ञापयितुमाह बाल का इति, रामस्यापि तदा गौणभागद बालानुल्यतेत्या रामा- दय इति, भगवदागमनात् पूर्व न ते रामादयः किन्तु नामान्तरमेश प्राप्ताः, यया माणं विनन्द्रियो गणो गोरक- मात्रपर्यवसितः, मत्यागतं पुनरागतं तं भगवन्तं परिरभ्य निताः मुसिनो नाता , परमारणानन्तरमपि न माला भगात्ममीपं गता मूठिना झानिदेन पतिताः पुनरहनाः, भगानेर परं प्रत्यागत: से पा सदानन्द आनिहितः सनि.मम्बन्योभत तदा निटनाः, तदा वत्सान् मणीयतम्ततो गतान् समानीय प्रगमेत्य तद् पकापादिक जगुरुनान्तः ॥४३॥ ततो यन् नातं नदाह श्रुतपेति, तद्वत्वपं श्रुत्वा गोपा गोप्यय विस्मिताः, गोपीनां विशेषमाहातिप्रियाहता इति, प्रतिप्रियेण भारताता: प्रामादगध माता, मन. परमानन्दन राय १. समान दरपरि पाट.।

·- , - श्लो०४५-४८.] तामसप्रमाणप्रकरणे स्कन्यादित एकादशोध्यायः । ९५ अहो वतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतपूर्व यतो भयम् ॥४५॥ अपाप्यभिभवन्त्येनं नैव वे घोरदर्शनाः । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यनौ पतङ्गवत् ॥४६॥ अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कहिचित् । गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥४७॥ इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाच नाविन्दन् भववेदनाम् ॥१८॥ इत्याहौत्सुक्या प्रेमाधिक्यादवितृप्तेक्षगा अतृप्तनयना ऐसन्तेति, पामराणां बुद्धिमनुसृत्या लीलमप्याह शुकः, सा हि प्रीतौ परमा काष्ठा, औत्सुक्यं प्रेमातिभरतयामर्यादं भाति, तेन सर्वपरित्यागेन भादिशङ्कामपि परित्यज्य दृष्टवत्यः, इयं बुद्धिस्तेषां नारोपिता किन्तु सहनेति ज्ञापयितुं नेत्रयोरतृप्तिमाह ।। ४४ ॥ तच् छ्रुत्वा विमर्शकाणां नन्दादीनां यन् जातं तद्ने वक्तुं तेषां विचारमाह त्रिभिरहो इति, तामसा आहुरहो इति, अहो इत्याश्चर्ये, एकत्यैर बहव उपद्रवा इति वतेतिखेदे, स्वस्य तादृशं दुरदृष्टमिनि, अस्यैव वालस्य, किमपि तत्र हेतुं कल्पयन्ति कृतपूर्व यतो भयमिति ‘यो हन्ति स हन्यत' इतिन्यायाद् भयं तु कृतपूर्व भवति, स्वयं चेदन्यस्मै करोति तदा प्राप्नोति भावांस्तु न करोति ते तु कुर्वन्तीति तेपामेव भय- मुचितम् ॥ ४५ ॥ राजसास्तु तेषामपकारो न तत्कर्मणा केवलेन किन्नु भगवन्माहात्म्यादित्याहुरथापीति, यद्यपि कृतपूर्व भयं भवति, तथाप्ययुक्ते कृते प्रयत्ना नश्यन्ति, अन्यथा पूर्वमेव ते कथं न नष्टा भवेयुः ? तस्मादप्येनं भगवन्तं नैवाभिभवन्ति, अभिभवार्थमप्यागता नाभिभवं कर्तुं शक्नुवन्ति, न चाप्रयोनकाः, यतस्ते पूतनादयः प्रसिद्धाः, अस्तु तेषां वलं दूरे, घोरमेव दर्शनं येषां, दृष्टा एव भयजनका भवन्तीत्यर्थः, तत्र दृष्टान्तमाह जिघांसपैनमासाद्य स्वयमेव नश्यन्ति, अभिप्रायप्रयत्नविरुद्धं फलं प्राप्नुवन्ति, तदसम्भावित मत्या दृष्टान्त उच्यते पतङ्गवदिति, ते हि पक्षवन्तः सूक्ष्माः कीटा आत्मानं महान्तं मन्यमाना नरा मूढा अग्निं तेजस्विनं मत्वा किमित्युपासते वयं त्वग्निं दूरीकरिष्याम इति महतोवमननां कृत्वा निर्वाणार्थ प्रवृत्ता स्वयमेव नश्यन्ति,दग्धाभान्ति, न त्वग्नेः काचित् क्षतिः, एवमयं भगवानतितेजस्वी तान् मारयतीति युक्तम्॥४६॥ अन्ये पुनर्नन्दादय प्रमाणवलसिद्धमिममर्थ मन्यमाना नात्यद्भुतमिति प्रमाणमेव स्तुतपन्त इत्याहाहो इति, अहो इत्याश्चर्ये, कथं वा ब्रह्मविदोग्रिमवृत्तान्तं जानन्तीति, तत्रोपपत्तिह्मविदामिति, 'यस्मिन् विदिते सर्वमिदं विदितं भवतीति, अत एव तेपा वाचः कदाचिदप्यसत्या न भवन्ति, तादृशी वाड् नोत्पद्यत एवेति वक्तुं सन्तीत्युक्तं, ननु का ब्रह्मविदां वाच इत्याकाङ्क्षायामाह गर्गों यदाहेति, तत्र हेतुर्भगवानिति, ब्रह्मविदो हि ब्रह्मैव भवन्तीत्यतस्तेषां वाक्यप्रामाण्यात् तथैव तदन्वभावि, वेदवादिनो हि शब्दस्य नानुवादकत्वं मन्यन्ते किन्तु विधायकत्वमत ईश्वरो वेद एव तद्वाफ्यादेव फलसिद्धिर्न तु फरसाधकत्वेनेश्वरापेक्षेति, "अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमजस्तरिप्यथेति "नारायणसमो गुणैरिति, अतस्तद्वाफ्यादस्य वालम्य तादृग्गुणा नायन्त इतिभावः ॥४७॥ एवं नन्दादीनां त्रिविधं ज्ञानं निरूप्य फलित वदन् भगवत्कृतं नन्दनिरोधमनूद्योपमहरतीतीति, इतिमावेन नन्दादयो गोपाः कृष्णरामस्थां स्वतन्त्रतया फल्नेन कुर्वन्तम्तयैव कथया नातया परमनित्या रममाणाः, चकाराद विस्मृतदेहा जातब्रह्मात्मानुभवा वा भवदनां समारतापं नाविन्दन् न ज्ञातान्तः, प्रपञ्चविम्मृतिः सर्वा तदासक्तिश्च निरोध इति भगवत्कृतं कार्य नन्दादिषु फलितम् ॥ ४८ ॥ एवं वाल्यमावेन कृते नन्दनिरोधे प्रतिष्ठिने सति येन भक्तेन कालेन क्रोडीकृतास्तै निरुद्धास्त कालमपि सिद्धे प्रयोनने त्यक्त- वानिन्याहैवविहारैरिति, एवं पूर्वोक्तप्रकारैः कालम्य हारैर्लीलारूपैः करणैः सह या कौमारं जहतुः, विजातीयानां कथं कौमारनिवर्तस्त्वं ? तबाह कौमारैरिति, कुमारावस्योद्भवैररणेस्त्पन्नेनेर वहिनारणि. ननु ·९६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०४९ . एवं विहारः कौमारैः कौमारं जहतुनजे । निलायनैः सेतुबन्धेर्मकटोत्प्लवनादिभिः॥४९॥ शाम्यतीति, तानि चरितानि त्रिविधानीति गणयति निलायनैरिति, वैरेव विहारैज एव कौमारं जहतुः, अतो ब्रज एव कुमारो जातः कुमारी च, अतोग्रे वक्तव्याः 'कुमार्यः कृष्णचेतस' इति करिष्यन्ति च लीला लतागृहादिषु लीना भगवद्वशीकरणप्रयत्ना गृहस्वमर्यादोल्लङ्घनकर्त्यश्व, भगवान् कुमारावस्थायां निलायनक्रीडां करोति, स हि परमानन्दो भूत्वा स्वाज्ञानार्थ मायया ज्ञानशक्ति रुणद्धि, तथानापि गोपादीनां चभूपि पिधत्ते पश्चान्निलीय तिष्ठति तथान्ये गोपालाः, किञ्च जले प्रवहति सेतुबन्धान् कुर्वन्ति, रामावतारे थेक एव वन्धः कृतः, एकैव सीतेति, अत्र यमुनादिषु बहूनेव बन्धान करोति यतः पुलिनादिषु गत्वा रमण सिध्यति, किश्च मर्कटोलनादिकमपि करोति, वृक्षाद् वृक्षान्तरे गच्छति सर्वशाखाफलभोगार्थ, एकस्यामप्यारूढः सर्वफलं. भुङ्क्तेन तु तस्य भिन्नः प्रक्रमोपेक्ष्यते, आदिशदेन मण्डूकप्लुत्यादिकमपि, ब्राह्मणोपि भवति क्षत्रियोपि मानि सर्वमेव रसमेकन स्थित एवं गृह्णाति, न तु तस्य मर्यादा प्रतिवन्धिकेति, एवं यावद्भिर्भावैर्यावन्तो गोकुलवासिनो ग्रहीतुं शक्यास्तान् सर्वानेव विहारान् कृतवान् , मूलरूपलीला जगद्रूपलीला वेदरूपलीलेति लीलात्रयं परिचायकत्वेनोक्तं, अतः परं कौमारकार्य नास्तीति ताभिर्लीलाभिः सह कौमारावस्था जहतुः ॥ ४९ ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्या श्रीमदलभदीक्षितविरचिताया दशमस्कन्धविवरणे द्वितीये सामसप्रारणे. पान्तरप्रमाणप्रकरणे भर्मिनिरूपकसतमाध्यायस्य स्कन्धादित एकादशाभ्यायाय विवरणम् ॥ ॥ समाप्तमयान्तरं तामसप्रमाणप्रकरणम् ॥ .

·॥ परिशिष्टम् ॥ ॥ कौतुकलीलानिरूपकप्रक्षिप्ताध्यायत्रयात्मकम् ॥ तत्रादौ प्रथमोध्यायः॥ ॥ श्रीशुक उवाच॥ कचिद् वनाशाय मनो दधद् व्रजात् मातः समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रवोधयञ् मृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो क्त्सपुरःसरो हरिः ॥१॥ तेनैव साधं पृथुकाः सहस्रशः स्निग्धाः सुशिग्वेप्रविपाणवेणवः । स्वान् स्वान सहस्रोपरि सङ्ख्ययान्वितान् वत्सान पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा ॥२॥ कृष्णवरसैरसङ्ख्यातेथीकृत्य स्ववत्सकान् । चारयन्तोभळीलाभिर्विजहस्तत्र तत्र ह ॥ ३ ॥ फलप्रवालस्तवकसुमनःपिच्छधातुभिः । काचगुञ्जामणिस्वर्णभूपिता अप्यभूपयन् ॥ ४ ॥ मुप्णन्तोन्योन्यशिक्यादी ज्ञातानाराच चिक्षिपुः। तत्रत्याश्च ततो दूराद्धसन्तश्च पुनर्ददुः।।५।। कथामात्रं हरेर्वाच्यं सर्वत्रेत्यत्र केचन । कथां वक्तुं भागवतीं कचित् सिद्धामलौकिकीम् ॥ १॥ योजयित्वा त्वाधुनिका अध्यायत्रितयं जगुः । शब्दार्थमङ्गतीनां हि स्पष्टा तत्र विरुद्धता ॥ २ ॥ लोकप्रसिद्धेस्तच्चापि कथञ्चिद् रूप्यते स्फुटम् ॥ २ ॥ पूर्वाध्यायान्ते "कौमारं जहतुज" इत्युक्तं, " सतश्च पौगण्डवयः श्रितौ बजे बभूवतुस्तौ पशुपाल- सम्मता" वित्येव सन्दर्भस्तथापि भगवचरितमिव वत्सापहरणं पद्मपुराणे प्रसिद्धमिति तां कयामाश्रित्यापासुरवधं ब्रह्मस्तुतिं च पूर्वापरयोनिवेश्य कौतुकलीला भगवतः प्रदर्शिता, लोका हि लौकिके कौतुकिनो भवन्ति, तत्र तु प्रथमेध्याय लीलामाह सुविस्तराम् । अघासुरस्य च वधं मुक्तिश्चापि स्वयुक्तितः ॥ १॥ प्रथमं भगवतो दशभिःश्लोकीलामाह, कचित् कदाचित् , वनाशायाशनमाशो बनेशनं कतु ममो दयद् विनर, मालकाले नगदुत्पत्य विमिर्गत इतिसक्या, पपरपाय दे, यसपाय, मगर तेपामुत्यापन, कृष्णस्त्यैवायं रख इतिज्ञापनार्थ चारुणेति, दोहानन्तरं वत्सान् गृहीत्वा निर्गतः ॥१॥ तदा संयपि निर्गता इत्याह तेनैवेति, तेनैव भगवता सार्धं पृथुका बालाः सहस्रशो निर्गताः स्निग्धाः प्रेमला भगवान, शोभना शिक शिक्यमोदनसहितं घेत्रं वत्सचारणार्थ विपाणं वादनार्थ वेणुश्च ते येषां सन्ति स्वकीयान् बरसान पुरस्कृत्य तेपि मुदा गृहेभ्य ययुः, एकैकस्य सहस्रसङ्ग्यात उपरि सयाऽयुतमित्यादि तया सद्ग्न्यया- न्वितान् ॥ २ ॥ तान् सर्वानेव स्ववत्सकान कृष्णवत्सेपु योजितवन्त इत्याह कृष्णवत्सरिति, मगर सह स्त्रवत्सान यूथीकृत्य, अन्यया स्वच्छन्दलीला न भवति, ततोपि पृथग्भूतान् कदापिनिगन्तोर्म- लीलाभिरेव तांधारयन्तो विजहुस्तत्रतत्र क्रीडितवन्तः ॥ ३॥ फलादिभिश्व स्वशरीरं भूषितान्त याद फलेनि, पूर्व काचादिभिर्भूपिता अपि पुनर्वन्यैरभूपपन्, स्तरकाः पुष्पगुच्छानि, सुमनसः केवलपुजागि, पिच्छानि मयूरपिञ्छानि, गैरिकादिधातवः, गुलाफलानि कन्यान्यपि नित्यं तिष्ठन्तीति काचादिषु गनिमानि | नालकानामन्योन्य क्रीडामाह मुष्णन्त इति, अन्योन्यस्य शिक्यादीन् मुष्णन्ति, तनोनन मदीयं नीती ज्ञात आराद् दूरादेव चितिपुः प्रक्षिप्तवन्तः, ततोपि येषु ते शिम्यादयः पतिनास्तपि नासि ·९८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो०६-१४. यदि दूरं गतः कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् । अहम्पूर्वपदम्पूर्वमिति संस्पृश्य रेमिरे ॥६॥ केचिद् वेणून वादयन्तो मान्तः शृङ्गाणि केचन केचिद् भृङ्गैः प्रगायन्तः कूजन्तः कोकिलैः परे॥७॥ विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साधु हंसकैः । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभिः ॥ ८॥ विकर्पन्तः कोशवालानारोहन्तश्च तैर्दुमान् । विकुर्वन्तश्च तैः साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैलिसन्तः सरित्मसनसम्प्लुताः । विहसन्तः प्रतिच्छायाः शपन्तश्च प्रतिस्वनान्॥१०॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरवालकेन साध विज़हुः कृतपुण्यपुजाः ॥ ११ ॥ यत्पादपांसुबहुजन्मकृच्छ्तो धृतात्मभियोगिभिरप्यलभ्यः । स एव यद्दग्विषयः स्वयं स्थितः किं वय॑ते दिष्टमतो ब्रजौकसाम् ॥ १२ ॥ अथाधनामाभ्यपतन्महासुरस्तेपां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षमः । नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्मुभिः पीतामृतैरप्यमरैः प्रतीक्ष्यते ॥१३॥ दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुरः कंसानुशिष्टः स वकीवकानुजः । अयं तु मे सोदरनाशकृत तयोर्द्वयोरथैनं सबलं हनिष्ये ॥ १४ ॥ दूराविक्षिपुः, ततो हसन्तश्च पुनर्ददुस्तेभ्य एव ॥ ५ ॥ यदि दूरं गतः कृष्णो भवति तदा तस्मिन् दूर गते वनशोभाया दर्शनार्थमहं पूर्व स्प्रक्ष्यामीत्यहमिकया भगवन्तं संस्पृश्य रेमिरे ॥ ६ ॥ तत्र केचिद् बाला वेणून वादयन्तो जाताः केचन शृङ्गाणि ध्मान्तो वादयन्तो जाताः केचित् पुनर्भङ्गैः सह तथैव गायन्तस्तथैव कोकिलैः सह कूजन्तः ॥ ७ ॥ केचित् पुनरुपरि गच्छतां वयसां छायाभिर्मण्डलाकृतिभिः प्रकर्षेण धावन्तो जाता हंसैः सह साधु गच्छन्तश्च बकैः सह तथैवोपविशन्तः कलापिभिर्मयूरैः सह नृत्यन्तश्च जाताः ॥ ८ ॥ कीशा लम्बपुच्छा वानरास्तेषां बालान् पुच्छानि विशेषेण कर्पन्तो बालानेव च धृत्वा तैः सह टुमाना- रोहन्तो मुखविकारांश्च कुर्वन्तो मर्कटवदेव पलाशिपु वृक्षेषु प्लवन्त उत्प्लुत्य गच्छन्तो भूमौ च ॥९॥ भेकै- मण्डूकैः सह, सरितो नद्यः, प्रस्रवा झरणाः, सम्प्लुतास्तैरेव, गर्ता वा, स्त्रीलिङ्गपाठश्चिन्त्यः, प्रतिच्छाया दर्पणादिप्रतिबिम्बानि प्रतिस्वनांस्तटादिषु निर्गता छन्दान् स्वशब्दानुरूपाम् छपन्तश्च भवन्ति ॥ १० ॥ तेषां भाग्यममिनन्दतीत्यमितिद्वाभ्यां, लोका त्रिविधा ज्ञानिनो भक्ताः प्राकृताश्थ, तत्र भगवान् सर्वेषां ततबुद्ध्यनुप्तारेण स्फुरति "तं यथाययोपासते तथैव भवतीतिश्रुतेः, तत्र सतां ज्ञानिनां ब्रह्मरूपः सद्रूपः सुखरूप आनन्दरूपोनुभुतिरूपो ज्ञानरूपस्तादृशेन सह ते विजहुरिति बालकानां भाग्यं दास्यं गतानां भक्तानां परो नियन्ता स्वामी देवतमाराध्यो मायाश्रितानां प्राकृतानां केवलं नरवालकः, एवं सर्वैः सर्वप्रकारेणापि विभाव्येन सार्धं कृतः पुण्यपुञ्जो यैस्ते विजयुः ॥ ११॥ महच तेषां भाग्यं यत् तेषां दृष्ट्यग्रे भगवांस्तिष्ठतीत्याह यत्पादपांसुरिति बहुजन्मतपसा जितेन्द्रियोगिभिरपि शरीरेन्द्रियान्तःकरणशुद्धि- युक्तैरपि यत्पादपांसुरलभ्यः स एवैप कृष्णो येषां चालकानां सर्वेषामेव ब्रजस्थितानां वा स्वयमेव स्थितो न तु तैः प्रार्थितोपि, अतो बजौकसां भाग्यमवाड्मनोगोचरं किं वय॑ते ? १२ ॥ एवं क्रीडायां मध्येघासुरः समागत इत्याहाथेत्येकविंशतिभिस्तस्य मुत्यन्ता कथा निरूप्यते, अघो- न्वर्थनामा तेषां बालकानां सुखक्रीडनस्य वीक्षणेप्यक्षमा यस्य, नित्यं सर्वदा यदन्तरघासुरनाशोमरैः प्रतीक्ष्यते, तनहेतुर्निजनीवितेप्मुभिरिति, यद्यपि ते पीतामृताः, अतोयमत्यन्तं दुष्टोमृतादीनामपि वस्तुसामर्थ्यनाशकः ॥ १३ ॥ अर्भकान् बालकान् कृष्ण एव प्रमुखो येषां कंसेन प्रेषितः स प्रसिद्धो " - ·. ०१५-२३.] प्रनिप्पु प्रथम. सन्धादिता द्वादयोध्यायः । ९९ एते यदा मत्सुहदोस्तिलापः कृतास्तदा नष्टसमा नौकसः । पाणे गते वर्मसु कानुचिन्ता मनासः प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५ ॥ इति व्यवस्याजगरं वृहद् वपुः स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्याचगुहाननं तदा पथि व्यशेत असनाशयः खलः ॥ १६ ॥ धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्रः । ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजितः परुपानिलश्वासदवेक्षणोष्णः ॥ १७ ॥ तं दृष्ट्वा तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् । व्यात्ताजगरतुण्डेन झुत्सेक्षन्ते स्म लीलया ॥ १८ ॥ अहो मित्राणि गदत सत्वकूटं पुरःस्थितम् । अस्पत्सकसनव्यात्तव्यालतुण्डायते न वा ॥ १९ ॥ सत्यपर्ककरारक्तमुत्तराहनुवद् धनम् । अधराहनुवद्रोधस्तत्लतिच्छाययारुणम् ॥२०॥ प्रतिस्पर्धेत मृतिभ्यां सन्यासव्ये नगोदरे । तुङ्गशृङ्गालयोप्येतास्तदंष्ट्राभिश्च पश्यत ॥ २१ ॥ आस्तृतायाममार्गोयं रसनां प्रति गर्नति । येषामन्तर्गत ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम् ॥२२॥ दावोष्णखरवातोयं श्वासपद् भाति पश्यत । तदग्धसञ्चदुर्गन्धोप्यन्तरामिपगन्धवत् ॥२३॥ यकी पूतना वकश्च तयोरनुजः, तस्य सङ्कल्पमाहायं विति, स्विति पक्षान्तराणि व्यावर्तयति, अयं तु भगवान् मे सोदरयोर्धात्रोन शकर्ता न कर्मकालादि, अतस्तयोर्द्वयोरर्थ उपद्रवं करिष्यामीति ॥१४॥ ततो वालकाना- मप्युपदवो भविष्यतीत्याहैत इति, मत्सुहृदोर्मभानोस्तिलापः कृतास्तिलोदकमाया मृतानां तृप्तिहेतवः, तदा बजौकसो गावःस्त्रीपुरुषाश्च नष्टसमा नष्टप्रायाः, यया प्राणे गते वर्मसु देहेषु गमनार्थ का चिन्ता? यालकाश्च प्रजमासिनां प्राणरूपा., यत माणभृतः प्रजासवः प्रवासवः प्राणा येपाम् ॥ १५ ॥ इत्यध्यवसायं कृत्वाजगरमजगरवत् स्थूलं वपुर्धत्वा पथि व्यशेन योजनमात्रमायामो विस्तारो यस्य वपुषः, महाद्रिवत् पर्वतवत् स्थूलं भ्रमार्थमत्यद्भुतं व्यात्तं गुहावदाननं यत्र, असनार्थमेव शयनं कृतवान्, दया तु नास्ति यतः खलः ॥ १६ ॥ तस्य रूपमनुवर्णयति धरेति, धरायां भूमावधरोष्ठं यस्य, जलदेषु मेषेधूत्तरोष्ठं यस्य, दरीवत् कन्दरवदाननान्तो मुखमध्यं यस्य, गिरे शृङ्गवद् दंष्ट्रा यस्य, ध्वान्तयुक्तमन्तरास्य, वितताध्ववन् मार्गव जिहा यस्य, परुपः स्पर्शदु सहो योनिलस्तद्वच् छासः, दक्वद् दवानलवदीक्षणयोरुष्ण स्पर्शी यस्य, श्वासेन सहित ईक्षण उप्णो वा, तादृशमपि दृष्टा बालका न भीता. किन्तु म्वेष्टत्वेनैव कल्पितवन्त. ॥१७॥ अत एव तेषा न भयं जातमसद्भावाभावादित्याशयेनाह तं दृष्टुति, तं तादृशं दृष्ट्वा वृन्दावनश्री- रेवैपेति मत्वा क्षणं ध्यात्वा भवति न वेत्यजगरतुण्डतुल्यत्वेन श्रियमेवोत्प्रेक्षितवन्तः, श्रीरेषा परमजगर- तुण्डव दृश्यत इति, स्मेतिप्रसिद्धि, स्वस्य भयाभावाल्लीलया यत्किञ्चित् कल्पयन्ति स्म ॥ १८ ॥ कल्पनामेवाह पञ्चभि , अहो इत्याश्चर्य, मित्राणि सर्वाणि गदत इति सम्बोधनं वा, सत्त्वकूट कपटसत्त्वं पुरसस्थितमग्रे वर्तमानमस्मत्सयसनार्थमेव व्यात्तं प्रसारितं व्यालतुण्डमिवाचरति न वेतिनिर्णयो वक्तव्य इत्यर्थ ॥ १९ ॥ तत्र नवापक्ष दूरीकृत्योत्प्रेक्षार्थ व्यालतुण्डत्वमेव सम्पादयन्ति सत्यमिति, अर्ककरै- रारक्तमुत्तराहनुवद् घनं पश्यत,अधराइनुवद् रोधश्च तस्यैवारक्तमेघस्य प्रतिच्छाययारुणवर्णम् ॥ २० ॥ सकिणीभ्यां कृत्वा सव्यासव्ये पर्वतकन्दरे प्रतिस्पर्धेते, यस्तुत कन्दरैव सूकिणीव दृश्यते, तुङ्गाना शृङ्गाणामालयः पङ्क्तयोपि तदंष्टाभिः प्रतिस्पर्धन्ते, नात्र सन्देहः, पश्यत ॥ २१ ॥ आस्तृत आ- समन्तादायाममार्गो योजनपरिमितो रसनां प्रति गर्नति रसनावद् भासते, गर्जनादिकं तुल्यत्वाय, येषां शृङ्गाणां दंष्ट्राणामन्तर्गतमपि ध्वान्तमन्तराननं प्रति गर्नति ॥ २२ ॥ दाववद् दावानलवदुष्णः खरम्य ·१०० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० २४-३०. अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टानयं तथा चेद् वकवद् विनक्ष्यति । क्षणादनेनेति कार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्तः करताडनैर्ययुः ॥ २४ ॥ इत्थं मियोतथ्यमतज्ज्ञभापितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृपा मृपायते । रक्षो विदित्वाखिलभूतहस्थितः स्वानां निपेद्धं भगवान् मनो दधे ॥ २५ ॥ तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न जीर्णाः शिशवः सवत्साः । प्रतीक्षमाणेन वकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ॥ २६ ॥ तान् वीक्ष्य कृष्णः सकलाभयपदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निधासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मितः ॥ २७ ॥ कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवितं न वा अमीपां च सतां विनाशनम् । द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य तज् ज्ञात्वाविशत् तुण्डमशेषग्यरिः ॥ २८ ॥ तदा घनच्छदा देवा भयाद्धाहेति चुक्रुशुः । जहपुर्ये च कंसायाः कौणपास्त्वघवान्धवाः ॥२९॥ तच्छ्रुत्वा भगवान् कृष्णस्त्वव्ययः सार्भवत्सकम् । चूर्णीचिकीर्पोरात्मानं तरसा वधे गले ॥३०॥ वातोय, दावानलेन वोष्णः, श्वासवद् भाति पश्यत विचारयत, तत्र दावानले दग्धानां सत्त्वानां दुर्गन्धोन्तरोदरे यदामिपमपक्मांस यत् तेन भक्षितं तस्य गन्धवद् भाति ॥२३॥ तहह्येवं सति किं कर्तव्य- मित्याशक्य गन्तव्यमेवेति निर्धार्य बाधक दूरीकुर्वन्त्यस्मानिति, अत्र प्रविष्टानस्मान् किमयं यसिष्यति? तथा चेद् वकवदेव क्षणादेव नाशं यास्यत्यनेनैव कृष्णेनैवैषोध इति निश्चित्य वकारेर्भगवत उशत् कमनीयं मुखं वीक्ष्योर्ध्व हसन्तः करताडनैः सहिताः प्रवेष्टुं ययुः ॥२४॥ भगवान् पुनर्माप्रविशन्तु सर्पोयं भक्षणार्थ स्थित इति यावद् वदति तदर्थ च यावन् मनसि विचारयति तावदेव प्रविष्टा इति श्लोकदयसम्बन्धः, इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण मिथो बालकैस्तथ्यमेवातथ्यवद् भापितं तेषां वाक्यं श्रुत्वा विचिन्त्य सत्यमयमनगर एवेति निश्चित्यामृपैव राक्षसो मृपायतेजगरवत् तिष्ठति श्रीरिव वा बुद्धिमुत्पादयति, अतोयं राक्षस एवेति विदित्वा स्वानां नि- पेधार्थ स्वान् निपेढुं सर्वज्ञो भगवान् मनो दधे विचारितवांस्तावदेव बालका अमुरोदरान्तरं प्रविष्टाः सवत्सा गतप्राणा अपि तदुदराग्निना न जीर्णाः, जरणे तेपामुपमर्दोपेक्ष्यते, स तु न जात इत्याह, वकारिप्रवेश प्रतीक्षमाणेन हतयोर्बकीवकयोरन्तस्मरणं मृत्युस्मरणं यस्य तेन रक्षसा वैरानुबन्धेन जातिदुष्टेनापि भगवत्- प्रतीक्षया न जीर्णाः ॥ २५-२६ ॥ मगवतो विचारमाह तान् वीक्ष्येति, कृष्णः सर्वेषामभयदाता तेषां गो. कुलवासिनां च, सर्व एवानन्यनाथाः, न विद्यतेन्यो नाथो येषां, इदानी च स्वरादवच्युता अकस्मात् तन्मुखे पतिताः, नाप्युपेक्षणीया दीनाः, मृत्योरवस्यैव जठरामेघांसाः कवलरूपाः, दिष्टकृतेन तथाभूतां- स्तान् दृष्ट्वा भगवान् विस्मितो जातः ॥ २७ ॥ विचारयति कृत्यं किमति, यद्ययं मार्यते वालका अपि गमिष्यन्ति, अन्यान् कृत्वा गृहनयने कृतेप्येते नष्टा एव, अतो वालका रक्षणीया अयं च मारणीयः, एतदुभयं मत्प्रवेशेनैव भवतीति तुण्डमविशत्, यतोयमशेप परिश्च सर्वदुःखहर्ता, अस्य खलस्य जीवितं यथा न स्यादमीपांवा सतां विनाशनं यथा न स्यादेतद् द्वयं कथं स्यादितिफलद्वयमेकं साधनं च सचिन्त्य तादृश- मुपायं ज्ञाता प्रविष्टः ॥२८॥ तदा देवाः कंसादयश्याकाशमार्गेण द्रष्टुमागताः, तर देवा घनच्छदा मेघान्तरिताः पश्यन्ति ते हाहेति चुशुः कंसाया जट्टपुई प्राप्तान्तः कमाद्याः सर्व एव ये केचनाघस्य वान्धवाः कौणपा राक्षमाः ॥ २९॥ उभयेषां हर्षविपादौ श्रुत्वा भगवान कृष्णोव्ययः स्वतो भयरहितः सर्भित्स बालक- तत्साहितमामानं चूर्णीचिकीपोरस्य गले वधे स्युलो जातः ॥३०॥ ततोतिकायस्य स्यूलस्य सर्पस्य . .

·शो० ३१-३८.] प्रभिप्तेषु प्रथमः स्कन्धादितो द्वादशोध्यायः । १०१ ततोतिकायस्य निरुद्धमागिणो दीर्णदृष्टेभ्रंमतस्त्वितस्ततः । पूर्णान्तरले परनो निदो मूर्धन् विनिप्पाय्य विनिर्गतो यहिः ।। ३१ ।। तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु माणेषु वत्सान् मुहृदः परेतान् । दृष्ट्या स्त्रयोत्याप्य तदन्वितः पुनर्वक्रान् मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ ॥ ३२ ॥ पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं महज्योतिः स्वधानोज्ज्वलयद् दिशो दश । प्रतीक्ष्य सेवस्थितमीशनिर्गम विषेश तस्मिन् मिपतां दिवौकसाम् ॥ ३३ ॥ ततोतिहाः स्वकृतोताहणं पुष्पैः सुरा अप्सरसय नर्तनः । गीतैः मुगा वायधनाथ वायकैः स्तवैस्तु विमा जयनिःस्वनैर्गणाः ॥३४॥ तदद्भुतस्तोत्रमुवाद्यगीतकजयादिनकोत्सवमङ्गलस्वनान् । श्रुत्वा स्वथाम्नोन्त्य न आगतोचिराद दृष्ट्वा महेशस्य जगाप विस्मयम् ।। ३ ।। राजनानगरं चर्म शुष्क ठन्दावनेद्भुतम् । अनौकसां बहुतियं बभूवाक्रोडगहरम् ॥ ३६॥ एतत् कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्योः पौगण्डके याला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता बजे॥ ३७ ।। नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिनः परावराणां परमस्य येघसः । अधोपि यत्स्पर्शनधूतपातकः प्रापात्मसाम्यं स्वसतां सुदुर्लभम् ॥ ३८ ॥ निरुद्धमुखमार्गवत उद्गीणे निर्गते दृष्टी चक्षुषी यस्य, इतस्ततश्च भ्रमतो देहं विक्षिपतोन्तरङ्गे शरीरमध्ये पूर्णः पवनो निरुद्धः सन् मूर्धानं विनिप्पाय्य यदिनिर्गतो मुख्यप्राणो ब्रह्मरन्भेण विनिर्गतः ॥३१॥तेनैव च मागेंण सर्व एव प्राणा इन्द्रियाण्यात्मा च बहिनिर्गतास्तदा परेतान् वत्सान् सुहृदो चालकान् स्वयामृतदृष्ट्योत्थाप्य सनीवान् कृत्वा तैः सह मुकुन्दो भगवान् वाद् विनिर्पयो मुखमार्गेणैव निर्गतः, प्राणगमनानन्तरं सूक्ष्मो भृत्वा तथा कृतवान् ॥३२॥ भगवति बहिर्निर्गतेघस्य सायुन्यमाह, पीनो योयमहिः सर्पस्तस्य भोगाच् छरीरा- दुत्थितमद्भुतं महस्तेजोरूपं ज्योतिः प्रकाशमानं स्वधाम्ना खतेनसा दश दिश उज्वलयद् बहिः स्थितं सद् भगवननिर्गमनं प्रतीक्ष्य निर्गते तस्मिन् विषेश पश्यतां दिवौकसां सतां, तेजोरूपं लिङ्गशरीरं प्रविष्टमिति मायावादिनः ॥ ३३ ॥ ततो देवानां सुखं जातमित्याह ततोतिहृष्टा इति, स्वार्थ देवार्थमेव करोतीति वकृत् तस्य भगवतोहणं पूजामकृत कृतवन्तः पुष्पैः, अप्सरश्च नर्तनः, पूनामकृतेति सर्वत्रप्सम्बन्धः, सुष्ठु गायन्तीति सुगास्ते गीतैर्वाधं घनो येषां ते वायघना विप्रास्तु स्तपैर्वैष्णवगणा जयनिःस्वनैरहणपकृत ॥ ३४ ॥ तदा ब्रह्मणोप्याश्चर्य जातमित्याह तदद्भुतेति, नेपामद्भुतस्तोत्रादिकं श्रुत्वा स्वधानोन्ति स्वगृह- समीपेजो ब्रह्मा तत आगतोचिराच्छीघ्रमेव दृष्ट्वा भगवन्तं महेशस्य भगवतः सामर्थ्य च दृष्ट्वा विस्मयं जगाम, स्तोत्रं सुवाचं गीतं जयशब्दाश्च तैर्योयमनेकोत्सवस्तत्सहितान् मङ्गलस्वनान् , ते शब्दा ब्रह्मलोक- पर्यन्तं गताः, तच्छुत्वा ब्रह्मा समागतो विस्मयमाप ॥ ३५ ॥ मुक्तस्य देहो भगवद्भक्तानां क्रीडार्थ मात इत्याह राजनिति, चन्दावने शुष्कं गन्धरहितं नजौकसां बहुकालमाक्रीडार्थ गहरं गुप्तस्थानं बभूव ॥ ३६ ॥ आश्चर्यान्तरमाहैतदिति, भगवतः कौमारावस्थायां जातमेतत् कर्मात्मनोहेः सकाशान मोक्षण- रूपं मृत्योरेव मोक्षणरूपं हरेः पौगण्डावस्थायां जातस्य शरीरं शुष्कं दृष्ट्वा विस्मिताः सन्तो बजे समागत्योचुः, "अद्यानेन महाव्याल" इति वक्ष्यति ॥ ३७ ।। अघासुरस्य मुक्तिं युक्त्या समर्थयति नैतद् विचित्रमितिद्वाभ्यां, मनुनाभों मनुष्यबालः स एव ·श्रीमद्भागवतदर्शमस्कन्धसुबोधिन्या [शो० ३९-४४. सकृदयदङ्गमतिमान्तराहिता मनोमयी भागवती ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्याव्युदस्तमायः परमोङ्ग किं पुनः ॥ ३९ ।। ॥ सूत उवाच ॥ इत्यं द्विजा यादवदेवदत्तः श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोपि तदेव पुण्यं वैयासकि यनिगृहीतचेताः ॥ ४० ॥ ॥राजो उवाच॥ ब्रह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत् कौमारे हरिकृतं विदुः पौगण्डकैर्भकाः ॥ ४१ ॥ तद् ब्रूहि मे महायोगिन् परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा ॥ ४२ ॥ वयं धन्यतमा लोके गुरोपि क्षत्रवन्धवः । यत् पिबामो मुहुस्त्वत्तः पुण्यं कृष्णकथामृतम् ॥ ४३ ॥ ॥ सूत उवाच ॥ इत्थं स्म पृष्टः स तु वादरायणि संस्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रियः । कृच्छ्रात् पुनर्लब्धवहिर्देशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तमम् ।। ४४ ॥ मायातद्वतो भगवत एतद् वालमोक्षणमघासुरमोक्षो वा न विचित्रं, वस्तुतोयं परावराणां परमो ब्रह्मादीना- मस्मदादीनां च नियन्ता कर्ता च, अघोपि पापरूपो यस्पर्शनेन धूतपातकः प्रक्षालितपाप आत्मसाम्यं भगवत्समतामसतां दुष्टानां सुदुर्लभं प्रापेति यत् तत्र हेतुः ॥ ३८ ॥ सकृद् यस्य भगवतोगप्रतिमा शरीर- समाना मानसी मूर्तिरन्तराहिता हृदये स्थापितापि भागवतीं गतिं ददौ ददाति तत्र स एव नित्यात्म- सुखानुभूतिः सच्चिदानन्दरूप आत्मा व्युदस्तमायः पूर्णज्ञानेनैव गतमायः परमकाष्ठां प्राप्तोन्तराहितः सन् मुक्तिं ददातीति किं पुनर्वक्तव्यम् ॥ ३९ ।। एतावदुक्त्वा शुकः परमनिर्वृतः तूष्णीमास तदा राजा पृच्छतीत्याह मूतः, हे द्विजाः शौनकादय , यादवदेवेन कृष्णेन दत्तो विष्णुरात. स्वरातुः स्वरक्षितुश्चरितं श्रुत्वा भूयोपि तदेव पप्रच्छ यतो विचित्रं पुण्यं च, वैयासकि शुकं, येन चरित्रेण निगृहीतं चेतो यस्य ॥ ४० ॥ प्रभमेवाह विभिब्रह्मन्नितिसम्योधनं ज्ञानार्थ, यदुक्तं " कौमारे हरिकृतं पौगण्डे कीर्तित"मिति तत्र शङ्का कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेदिति, तदेवाह यत् कौमारे हरिकृतं वालकाः पौगण्डके विदुरिति ॥ ४१ ॥ यद्यपि भविष्यति किश्चित् कारणं तथापि तन् मे मह्यं ब्रूहि, अज्ञानं तु तव नास्तीत्याह हे महायोगिन्निति, किश्चैतत् परं कौतूहलं, एतावन् ज्ञायते नूनमेतद्धरेरेव माया भवति, अन्यथा तेषां भ्रमो न म्यात्, अतो भगाचरित्रमिति वक्तव्यम् ॥४२॥ कयनार्य स्वश्लाघां करोति वयं धन्यतमा इति, क्षत्रिया- धमा अपि वयं धन्यतमा यतो भवान् गुरुः, किश्च स्वतः कृष्णफयामृतं यतो मुहुः पियामः ॥ ४३ ॥ ए पृष्टो जातममाधिरपि शुकः पुनराहेत्याह सूतः, इत्यं पृष्टो बादरायणिः सम्यक स्मारितो योयमनन्तम्तेन हृतान्यखिलेन्द्रियाणि यम्य, तादृशोपि कृच्छाव पुनर्लधयहिदृष्टिः शनैः प्रत्याह मपारे- विग्तस्योधैर्भापणं न सम्भवतीति, भागवतोत्तमानां मध्य उत्तम प्रतीतिमयने हेतुः ॥ ४४ ॥ ॥ इति श्रीमद्भागवामुपोधिन्या श्रीगदाश्मदीतिविरनिताया दशमस्कन्धवियरणे प्रशिमायायप्रये प्रथमाध्यायविवरणम् ॥ १ भूलभियुदरापार विन्दानुदपाटः ।

·॥ प्रक्षिप्तेषु द्वितीयोध्यायः॥ ॥ श्रीगुफ उवाच ॥ साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम । यन्नूतनयसीशस्य शृण्वन्नपि कयां मुहुः ॥१॥ सतामयं सारभृतां निसगों यदर्यवाणीश्रुतिचेतसामपि । प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधुवार्ता ॥२॥ शृणुष्वावहितो राजनपि गुह्यं वदामि ते । ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरखो गुह्यमप्युत ॥३॥ तयाघवदनान् मृत्यो रक्षित्वा वत्सपालकान् । सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥ ॥श्रीभगवानुवाच ॥ अहोतिरम्पं पुलिनं वयस्याः स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छचालुकम् । स्फुटत्सरोगन्धहतालिपत्रिकध्वनिमतिध्वानलसद्गुमाकुलम् ॥ ५ ॥ अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवारूढं क्षुधार्दिताः । वत्सा: समीपेपः पीत्वा चरन्तु शनकैस्तृणम् ॥६॥ तथेति पाययित्वार्भा वत्सानारुह्य शावले । मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजुः समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥ कृष्णस्य विप्वक पुरुराजिमण्डलै रम्याननाः फुल्लदृशो वजाभकाः। सहोपविष्टा विपिने विरेजुउच्छदा यथाम्भोरुहकर्णिकायाः ॥ ८॥ द्वितीये वत्सहरणं वालैमभ्रमस्ततः । स्तोत्रस्योपक्रमश्चैव भोजनादि निरूप्यते ॥ १॥ अभिनन्दति द्वाभ्यां साधु पृष्टमिति, भगवचरित्र एव स्थिरा बुद्धिरिति महाभागत्वं , भागवतोत्तमेति सहलोत्तमता, सर्वदेवेशकयां शृण्वन्नपि यन् नूतनमिव करोपीति ॥ १॥ किञ्चोचितमेव तत्र यतः सतां सार- भृतां भक्तिमतां निसर्गः स्वभावोयं, तमेव स्वभावमाहार्थवाणीश्रुतिचेतसामपि यस्मादयं स्वभावः,अर्थो धनं वाणी वाक् श्रुतिः श्रोत्रं चेतोन्तःकरणं, एतान्यपि स्वभावत एव भगवत्प्रवणानि, तदाह प्रतिक्षणं नव्यवन् नूतनवदच्युतस्य वार्तेति यद् रस आविष्टे स्वभाव एव तथा भवतीति, दृष्टान्तमाह यथा स्त्रिया वार्ता विटानां श्रुता कीर्तिता भाविता वा सुखदा परमसाधुवार्ता सा भवति, इयं तु साधुवार्तेतिविशेषः ॥ २ ॥ महदद्भुतमस्ति सावधानतया श्रोतव्यमित्याह शृणुष्वेति, अवहितः सावधानः, गुह्यमप्येतत् तुभ्यं वदामि यतः स्निग्धस्य प्रेमवतः शिष्यस्य गुरवो गुह्यमपि वदन्ति ॥ ३ ॥ वत्सापाहरणार्थमयमुखान् मोचितानां वालकानामुत्तरवृत्तान्तमाह तथेत्येकादशभिः, अघस्य वदनान् मृत्योरेव रक्षित्वा वरसपालकान् सरित्पुलिनं यमुनातीरमानीय भगवानिदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् ॥ ४ ॥ अहोतिरम्यमिदं पुलिनमतोत्रास्माभिर्भोक्तव्यमिति, वयस्या इति स्नेहेन सम्बोधनं, स्वस्य केलिः क्रीडा तत्र या सम्पन् मृदुलाच्छवालुकारूपता सा वर्तते यत्र तस्मादत्र क्रीडापि कर्तुं शक्यते भोक्तुं च, अन्ये- प्यस्मिन् पुलिने गुणाः सन्तीत्याह स्फुटन्ति यानि सरोरुहाण्यत्यन्तं निबिडतया स्थितानि सर:- शब्देनैवोच्यन्ते, अतः स्फुटद् यत् सरस्तस्य गन्धेन हृता वशीकृता अलयो भ्रमराः पत्रिणः पक्षिणश्च तेषां ध्वनिस्तस्य यत् प्रतिध्वानं प्रतिशब्दस्तेन लसन्तो ये द्रुमास्तैराकुलं व्याप्तं, तत्रत्यानि पुष्पाणि फलानि च पुलिने पतन्तीति ॥५॥ अत्रैव भोजने हेतुर्दिवारूढमिति, महद् दिनं जातं क्षुधा च सर्वे पीडिताः, अत एव वत्साः समीपेपः पीला शनकैस्तुणं चरन्तु ॥६॥ एवं भगवतोता बालास्तथैव कृतवन्त इत्याह तथेति, अर्भा वत्सान् पाययित्वा शाड्डल उत्तमतृणवति देश आरुह्यारोहं कारयित्वा स्वयं शिक्यानि मुक्त्वा भगवता समं बुभुजुः ॥ ७ ॥ तेषां भोजनार्थमुपविष्टानां प्रकारमाह कृष्णस्येति, विष्वक् परित " .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० ९-१५. केचित् पुप्पैदलैः केचित् पल्लवैरड्डुरैः फलैः । शिग्भिस्त्वग्भिटेपद्भिश्च बुभुजुः कृवभाजनाः ॥९॥ सर्वे मियो दर्शयन्तः स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् । हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह सहेश्वराः ॥ १० ॥ विभ्रद् वेणुं जठरपटयोः शृङ्गवेने च कक्षे वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु । तिष्ठन् मध्ये स्वपरि मुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वैः स्वर्गे लोके मिपति बुभुजे यज्ञभुग् वालकेलिः ॥११॥ भारतैव वत्सपेषु भुञ्जानेवच्युतात्मसु । वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिताः ॥१२॥ तान् दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तानूचे कृष्णोस्य भीभयम् । मित्राण्याशान मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥१३॥ इत्युक्त्वादिदरीकुलगहरेष्वात्मवत्सकान् । विचिन्वन् भगवान् कृष्णः स पाणिकवलो ययौ॥१४॥ ॥ शुक उवाच॥ अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायाकस्येवितुष्टुं मजुमहित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् । नीत्वान्यत्र कुरुद्वहान्तरदधात् खेवस्थितो यः पुरा दृष्ट्वाघासुरमोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम् ॥१५॥ आवरणवत् स्थिताः पुरूणि पड्लिमण्डलानि मण्डलत्वाकारेण पौर्वापर्येणोपविष्टाः सर्व एव भगवत्सम्मुखा अत एव फुल्लदृशो ब्रजबालकाः सहैक्दैवोपविष्टा विपिनेरण्ये तान्यो लौकिको न पश्यतीति विशेषेण रेजुर्यथा छदाः पत्राण्यम्भोरुहकर्णिकायाः परितो राजन्ते ।। ८ ॥ तेषां भोजनपात्राण्याह केचिदिति, पुष्पादीनि प्रसार्य तैरेव कृतभाजनाः सन्तस्तदुपर्योदनं स्थापयित्वा बुभुजुः ॥ ९॥ बालकानां लौकिकत्वाद् भोजने प्रकार- माह सर्व इति, स्वस्वभोज्यस्यौदनादे रुचिमन्यस्मै प्रदर्शयन्तः, पृथगिति भोज्यप्रकारविशेषाणां लड्डुकादीनां, ततः स्तोत्रनिन्दाभ्यां हसन्तो हासयन्तश्चेश्वरसहिता अभ्यवजन्हुर्भोजनं कृतवन्तः, एवमानन्दभोजन ईश्वरसाहित्यमेव हेतुः, सर्वैरानीतान्यन्नान्येकीकृत्याग्रभागं भगवतो दवा भगवत्कृपयाक्षय्यान्ना बुभुजुः॥ १० ॥ भगवानपि मुक्तवानिति वदन् ध्यानार्य तादृशं रूपमनुवर्णयति विभ्रद् वेणुमिति, मल्लवत् कटितटे पीताम्बर- मस्ति तन हस्ते स्थिताना वैण्वादीनां मध्ये येणुं जठरपटयोर्मध्ये स्थापितवान् छूझं वेत्रं च फक्षयोः, वामे पाणौ मसणं चिकणं घृतदध्यादिवेष्टितं कवलमोदनं, सर्वत्र विभ्रदितिसम्बन्धः, तर दध्योदन उचितानि फलानि जम्बीरकादीन्यद्गुलीपु सन्धिषु वा बालकानां मध्ये तिष्ठन् स्वत्य परितो वर्तमानान् मुहदो बालकान् स्वैरताधारणैर्नभिः स्वों लोफे तस्पितदेवेषु मिपातु सर सर्वपझपोक्का घुभुने, पालम्पेत्र लिर्विनोदो यस्य ॥ ११ ॥ एवं सर्वेषां भोजने जायमाने किञ्चिद्भुतमिव जातं तदाह भारतति, वत्सपेषु भुञ्जानेवच्युतात्मसु विस्मृतदेहेषु सत्सु वत्साः स्वयमेनान्तर्वने वनमध्ये तृणेन लोभिता दूरं गताः ॥ १२ ॥ ततो वालका भयसन्चस्ता नातास्तांस्तथाविधान् दृष्ट्वा कृष्णो भगवानूचे यतोयं निर्भयः, ताहेतुरम्य भीमपमिति, अस्य नगतो या भीमत्युस्तस्यापि भयरूपो "भीपास्माद् वातः पवन " इतिश्रुतेः, भगवतो वाक्यमार मित्राणीति, हे मित्राण्याशाद् भोजनान् मा विरमताहमिहैन वत्सकानानेष्ये ॥ १३॥ इत्युक्त्वा भगवांस्ततो गत आदौ स्वयत्सकान् विचिन्वन् स पाणिकवरसहित एवादिदरीकुलगहरेषु यपो, आदौ कियद् दूरे गनम्ता वत्मानदृष्ट्वाः पर्वतस्य गोवर्धनादेईरीषु कन्दराम पुजेषु द्रोणीषु गरेषु भयानरस्थानेषु सग गतः ॥ १४ ॥ ननु निस्ट एवं कमाः सम्मान्ति कथं दूरे गत इत्याशक्य मध्ये ब्रह्मणा धन्सा हुना इयाहाम्भो- जन्मननिरिति, अम्मोजन्म कमलं तर जनिनन्म यम्य, नाभिकमल एरोत्सनम्नदन्तम्तन्मध्य एवागतः सन् मायाफ्स्य मायारालाम्येशितुर्भगवतो मञ्जुपहियं दृष्ट्वारमायुज्यरक्षणमन्पदपि द्रष्टुमरण्या वासान ·श्लो०१६-२२.] प्रक्षिप्तेपु द्वितीयः स्कन्यादितस्त्रयोदशोध्यायः। १०५ ततो वत्सानदृष्दैत्य पुलिनेपि च वत्सपान् । उभावपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ॥ १६ ॥ काप्यदृष्ट्वान्तविपिने वत्सान् पालांश्च विश्वविन् । सब विधिकृतं कृष्णः सहसावजगाम ह ॥ १७ ॥ ततः कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातॄणां च फस्य च । उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वदीश्वरः ॥ १८ ॥ यावद्वत्सकवत्सपाल्पकवपुयांवकराठ्यादिकं यावद्यष्टिविपाणयेणुदलशिग् यावद्विभूषाम्बरम् । यावच्छीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद्विहारादिकं सर्व विष्णुमयं गिरोङ्गवदनः सर्वस्वरूपो वभौ ॥१९॥ स्वयमात्मात्मगोवत्सान् परिवार्यात्मवत्सपैः । क्रीडन्नात्मविहारैश्च सर्वात्मा प्राविशद् ब्रजम् ॥२०॥ तत्तद्वत्सान् पृथक् नीत्वा तत्तद्गोष्ठे निवेश्य सः। तचदात्माभवद् राजस्तत्तत् सम प्रविष्टवान् ॥२१॥ तन्मातरो येणुरवत्वरोत्थिता उत्याप्य दोभिः परिरभ्य निताः । स्नेहलुतस्तन्यपयासुघासवं मत्वा परं ब्रह्म मुतानपाययन् ॥ २२ ॥ पुलिनाद् वत्सपांश्च नीत्वान्यत्र स्थापयित्वा, हे कुरुदतिविश्वासार्थ, स्वयमन्तर्धानं कृतवान् , नीत्वेत्युभयत्र सम्बन्धः, ननु किमित्येवं कृतवानित्याशझ्याह यः पुरा ख आकाशेवस्थितः सन्नयासुरमोक्षणं दृष्ट्वा परं विस्मयं प्राप्तः, ननु किमाश्चर्य भगवतः सकाशान् मुच्यत एवेति तत्राह प्रभवत इति, प्रकर्षेण भवत्यस्मा जगदिति प्रभवो भगवान्, ततस्तस्मादुत्पत्तिरेवोचिता स्वदृष्टान्तेन न तु मुक्ति- रितिविस्मयः, अन्यथा स्वस्यापि मुक्तिः स्यात् ॥ १५ ॥ ततो भगवान् वनाददृष्दैवैत्य पुलिनेपि वत्सपानदृष्ट्वा प्रायेणेते वत्सपाः स्वयमपि वत्सानन्वेष्टुं गता इत्युभावप्युभयविधानपि वने भगवान् समन्ततो विचिकाय ॥ १६ ॥ ततोन्तविपिने कापि वत्सान् वत्सपांश्चादृष्ट्वा विचारे क्रियमाणे विश्ववित् सर्वज्ञो विधिकृतं सर्वमिति सहसा शीघ्रमेवावजगाम ज्ञातवान् हेत्याश्चर्यम् ॥ १७ ॥ ततो भगवान् ब्रह्मणो मुदं कर्तुं वालकान् नानीतवान् , तथा सति तस्य स्वप्रयासवैयर्थ्यात् खेद एव भवेत् , तूप्णी गृहगमने तु तन्मातॄणां खेदो भवेत् , अत उभयेषां मुदं कर्तुमात्मानमुभयायितं चक्रे यतोयं विश्वकृत , कोयं प्रयासः ? ननु तज्जनकानां कालकर्मस्वभावानामभावात् कथं कृतवानित्याशक्याहेश्वर इति ॥ १८ ॥ इयं सृष्टिरात्मसृष्टिरेव नातेत्याह यावदिति, यावन्तो वत्सा वत्सपाश्च सङ्ख्यया तावान् भगवानेव जातोल्पकानि वपूंपि जातः, यावदिति पदार्थानतिवृत्तौ, वत्सकवत्सपाल्पकवपुर्यावत् तावद्रूपो मात इत्यवधारणे वा, कराचादिकं यावत् तावदपि जातो यष्टिविषाणवेणुदलशिग् यावद् विभूषाम्बरं च यावत् तावदपि जातः, शीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं च यावत् तावद्रूपः सन् घभावितिसम्बन्धः, ननु कथमेवं जात इत्याशक्याह सर्वस्वरूप इति, नन्वेकस्य कयं सर्वभावस्तवाह "सर्व विष्णुमयं जग"दित्यत्रवाक्ये "सर्व विष्णुमय"मितिप्रतीकग्रहणं, "सर्व विष्णुमय"मित्येवमूपा यागीस्तस्या असावदर्थवत् 'सर्व विष्णुमय जगदितिवाक्याओं यथाश्रुतो यथोपपद्यत आत्मसृष्ट्याधिदैविकसप्ट्या वा यथैवोपपद्यते तथैवैतदपि जातमिति ज्ञातव्यम् ॥ १९ ॥ एवं सर्वरूपो भूत्वा रूपाणां विनियोगमाह स्वयमिति, स्वयमेव भगवानात्मना स्वेनैवात्मरूपान् गोवत्सान् परिवार्यात्मरूपैरेव वत्सपैस्तत्तद्वत्सान् परिवार्य सह वात्मरूपैरेव विहारैः क्रीडन् स्वयमेव धर्मिधर्मभावं प्राप्तः सर्वात्मा ब्रज माविशत् ॥ २० ॥ ततस्तत्तद्वत्सान् पूर्ववदेव यावता मार्गेण यत्र गम्यते तावद् दूर एव ततस्ततः पृथङ् नीत्वा तत्तद्गोष्ठे निवेश्य स्थापयित्वा स एव भगवान् तत्तदात्माभवत् तत्र स्थित्यर्थ तत्तद्भाव प्राप्तवान् बन्धनादिभावं ततो वत्स- रूपेण तत्तत् सद्म गृहं तेनतेन प्रकारेण प्रविष्टवान् ॥ २१ ॥ एवं तेषां कार्यमुक्त्वा गोपिकानां पूर्ववदेव तेषु वृतिमाह तन्मातर इतिद्वाभ्यां, वेणुरवे श्रुते त्वरयोत्थिता जाताः, उपविष्टानपि बालकान् दोभि- १४ ·१०६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो०२३-२८. ततो नृपोन्मर्दनमज्जलेपनालङ्काररक्षातिलकाशनादिभिः । संलालितः स्वाचरितैः महर्पयन सायं गतो यामयमेन माधवः ॥ २३ ॥ गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं हुङ्कारयोपैः परिहूतसङ्गवान् । स्वकान् स्वकान् वन्सतरानपाययन मुहुलिहन्त्यः सवदीधसं पयः ॥२४॥ गोगोपीनां मात्तास्मिन् सर्वाः स्नेहदिकां विना । पुरोक्दास्वपि हरेम्तोकता मायया विना ॥ २५ ॥ बजौकसां स्यतोकेषु स्नेहवल्याद्रमन्यहम् । शनैनिःसीम वधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ॥ २६ ॥ इत्थमात्मात्मनात्मानं वत्सपालमिषेण सः । पालयन् वत्सपो वर्ष चिक्रीडे वनगोष्ठयोः ॥ २७ ॥ एकदा चारयन् वत्सान् सरामो वनमाविशत् । पञ्चपासु त्रियामामु हायनापूरणीवजः ॥ २८ ॥ रुत्याप्य परिरभ्य निता जाता देहस्वभावोपि तदधिष्ठातृकृतस्तथैव जात इत्यत्यन्तस्नेहेन स्नुतं तनद्भवं यत् पयस्तदेव मुधारूपमासवं मादकं च जातं तादृशं पयः परं ब्रह्म सुतान् मत्वा- पाययन् , वस्तुतस्त्वैते मुक्तस्तना भवन्ति ॥२२॥ ततो बहिरपि सेवां कृतवत्य इत्याह हे नृप, प्रथममुन्मर्दनं तैलपिष्टेनोद्वर्तनं, ततो मज्जो मजनं, नानमितियावत् , ततो लेपनं गन्धादिना, ततोलकाराः, ततो रता, ततस्तिलकादि, ततोशन भोजन,ततो वार्तासुखशयनादि, तैः सवरेव संलालितः सन् स्वाचरितैर्यथापूर्वं बालका आचरन्ति तादृशचरित्रैः प्रकण हर्पयन जातः, नन्वेतावता भूयान् कालो लगति तत् संसारव्यापतानां प्रत्यहं कथं सम्भवतीत्याशङ्याह सायं गत इति, सायङ्कालेपि गतस्तावद्भावं प्राप्नोति, तनहेतुर्यामयमेनेति, यामस्य कालस्य प्रहरात्मकस्य यमेन नियमेन, यावतैतावान् कालो भवति तावत् सूर्यगतिः कुण्ठिता भरतीत्यर्थः, कथमेवमत आह माधव इति, लक्ष्मीपतिरयमतः सर्वसम्पत्तिः, कालस्य च नियन्तातो न कारकृतानुपपत्ति- रिति ॥ २३ ॥ एवं मातृणां बालेषु वृतिमुक्त्वा गवां वत्सेषु तिमाह गाव इति, ततो वत्सप्रीत्यनन्तरं गायोपि गोष्ठमुपेत्य सत्वरं त्वरया हुङ्कारयोपैः स्वकृतेर्तुङ्कारशन्दैः परिहता आहूताश्च ते सङ्गताम्य, ततस्तादृशान् स्वकान् स्वकान् वत्सतरान् स्यूलवत्सानप्यपाययन् स्नेहान् मुहुलिइन्त्यः, न चामे दोह: कथं भविष्यतीत्याशङ्कनीयं, यतः स्रवदेवौधसमोधःसम्बन्धि पयो न त्वन्तःस्थितम् ॥ २४ ॥ एवमुभयविधानां पूर्ववत् स्पितिमुक्त्वा विशेषमाह गोगोपीनामिति, गवां गोपीनां च माता मातृभाषः सेवादिरूपः सर्वोप्यस्मिन् नूतनपुत्रेपि पूर्ववदेवासीत् , परं स्नेहद्धिका विना स्नेहद्धिस्त्वधिका जाता, आस्वपि गोगोपी' हरेस्तोकता पूर्ववदेवाप्तीत् , स्तोकेषु यादृशो भावः सा स्तोकता मातृविपयिणी स्तोकनिष्ठा हरेरप्याप्तीद यथा- पूर्व, स्तोकानां परमिदानीं भगवति स धर्मो मायया जातः, अतो मापया चिना मायां परित्यन्य स्वरूपतः पूर्व यदेवासीदित्यर्थः ॥ २५ ॥ एवमारम्भ एव स्नेहाधिस्यमुचना तस्य वृद्धिमाह नजोकसामिति, स्वतोकेपु स्वस्वमालकेषु लेहवल्ली शीघ्रमेव वर्धमानान्यहं वधे, शनैरिति वैलक्षण्याज्ञानार्थ, ततो निःसीम वधे, पया कृष्णे तु पूर्वपत् , कृष्णे त्वपूर्ववदेव, कृष्णशब्दः सतम्यन्तो पारद्वयमावर्तते ।। २६ ॥ एवं भगमयरिनं नूतनमुक्तोपसंहरतीत्यमिति, आत्मा कृष्ण आत्मना वत्सरूपेणात्मानं वसरूपं पस्तुतः स्वयमेव वत्सः पान इतिमिपमा प्यानमात्र, वेन स एव वत्सपो भूत्वात्मानं पालयन् वनगोष्टयोनि गोठे प चिक्रीट कीटां तान् ॥ २७ ॥ सानी गोफयासिनां सपा मध्ये पलभद्रस्य मगरत एवंलीलया शानं जानमिनि वस्तुमृपाग्यान मारमत एफदेति, यदा भगात इच्छा, वन्सान पाउयन् परभद्रमहिलो वनमाविशन, या गहरे यंग , ·१०७ सो०२९-३५.] प्रक्षितेषु द्वितीयः सन्धादितत्रयोदशोभ्यायः । ततो विदागरतो गायो वत्सानुपवजम् । गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो ददृशुस्तृणम् ॥ २९ ॥ दृष्ट्वाय तत्स्नेहवशोस्मृतात्मा स गोव्रजोत्पात्मपदुर्गमार्गः । द्विपात् ककुद्रीव उदास्यपुच्छोगाद्भुतैरानुपया जवेन ॥ ३० ॥ समेत्य गावोधोवत्सान वत्सवत्योप्यपाययन् । गिलन्त्य इव चाहानि लिहन्त्यः स्वोधसं पयः॥३१॥ गोपास्तद्रोपनायासमोन्यलमोरुपन्युना । दुर्गावतोभ्येत्य गोवत्सदृशुः सुतान् ॥ ३२॥ तद्वीक्षणोत्सेमरसाप्लुताशया नावानुरागा गतमन्ययोर्भकान् । उद्घ दोभिः परिरभ्य मूर्ध्नि प्राणैरवापुः परमां मुदं ते ॥ ३३ ॥ ततः भवयसो गोपास्तोकाश्लेपसुनिताः । कृच्छ्राच्छनैरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रवः ॥३४॥ घनस्य रामः प्रेमवीक्ष्योत्कण्ठ्यमनुक्षणम् । मुक्तस्तनेष्वपत्येप्वप्यहेतुविदचिन्तयत् ॥ ३५ ॥ गावश्चरन्ति तर गतः पञ्चपासु रात्रिषु हायनापूरणीषु सत्सु वत्सापहरणे पर्पमात्रं जातं पञ्च या पड़ वा रात्रयो न्यूनाः, प्रियामा इत्यल्पत्वं, अन इति यत्सपालरूपेण तन्मातृभ्यो न जातः केवलं स्वयमेव तथा वर्तन इतिज्ञापनार्थमुक्तम् ॥ २८ ॥ ततो यदासीत् तदाह विशेषेण दूराद् दुरे चरतो वत्सानुपत्र मजसमीप एव स्थितान् ननसमीपारण्ये स्थितानित्यर्थः, गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो गावो ददृशुः ॥२९॥ यद्यपि गवां तृणमत्यमीष्टं तयापि तत् परित्यन्य वत्सस्नेहाद् वत्ससमीपमागता इत्याह दृष्ट्येति, पूर्वमपि पश्यन्ति कदाचित् तद्व्यावृत्य भितप्रक्रममाहाथेति, तत्स्नेहेन वत्सस्नेहेन वशीकृतस्तत्लेहवशोत एवा- स्मृत आत्मा देहो येन स प्रसिद्धोपि गोत्रमः सर्वा एष गावोत्यात्मपदुर्गमार्गो जातः, अतिक्रान्ता आत्मपा गोपाला दुर्गश्च मार्गों येन, रक्षकानतिकम्प कण्टकादिभूयिष्ठमपि प्रदेश मार्गव्यतिरेकेणैवातिकम्यागत इत्यर्थ., किश्य द्विपाज् जातो योनितपादद्वयेनैवोदझवनेनैव धावति, ककृदि मीवा यस्य, उर्ध्वमास्ये पुच्छं यस्यैतादृश. सन्नगाद् वत्ससमीपे समागतो हुकृतैः सह, आसमन्तात् सवतीत्यानु, आनु पयो यस्य स आमुपया जवेनागतः ॥३०॥ ततः समेत्य वत्सवत्योप्यधोवत्सांस्त्यक्तवत्सानप्यपाययन् , तत्राप्यङ्गानि गिलन्त्य इस लिहन्त्यः स्नेहमुद्रिन्त्यस्तथा कुर्वन्ति, नात्र तासां कश्चन दोपो यतः स्वौधसं स्वस्यैवौधसि स्थितं पयः ॥ ३१॥ एवं गवां स्नेहाधिक्यमुक्त्वा गोपानां स्नेहाधिक्यमाह गोपा इतित्रिभिः, प्रथमत तस्य गोवनस्य रोपनार्थ योयमायासस्तस्मिन् विफले नाते यन् मौढ्यमितिकर्तव्यताज्ञानाभावो जातस्तस्मिम् जाते पश्चाल्लज्जा जाता, एवं दोपत्रयेणोरुमन्पुर्जातः, तेन मन्युनाविनारितक्लेशा एव दुर्गाध्वनि या कृच्छः शस्ततोपि समेत्य क्लेशं प्राप्यापि मिलित्वा गोवत्सैः सह मिलितान् सुतान् ददृशुः ॥ ३२ ॥ क्लेशः कोपो लज्जा मौढ्यमायास. श्येतिपञ्चदोषयुता अपि वस्तुनाशमपि दृष्ट्वा पश्चात् पुत्रदर्शने सर्व विस्मृतवन्त इत्याह तद्वीक्षणेति, तेषां पुत्राणां वीक्षणेन यत् प्रेम जातं तस्य रसेनाप्लुताशया व्याप्तान्तःकरणाः प्रथमतोपि जातानुरागा अतो गतमन्यवो जाताः, ततो कान् बालकानुयोर्ध्वमुत्थाप्य दोभिः परिरभ्य, बहुवचनं समुदायाभिप्राय, मूर्ति घ्राणैराघ्राणनैः कृत्वा ते परमां मुदमवापुः ॥ ३३ ॥ ततो निर्गमनेप्यशक्ता जाता इत्याह तत इति, प्रवयसो वृद्धा अपि गोपास्तोकानां बालानामाश्लेषेण सुठु निर्टता जाताः कृच्छादेव शनैस्ततोपगतास्तेषां बालकानामनुस्मृत्योदश्रवोपि जाताः ॥ ३४ ॥ एवं दृष्ट्वा रामस्य शङ्का जातेत्याह मजस्येति, ब्रजस्य प्रेमद्धि दृष्ट्वा मुक्तस्तनेष्वप्यपत्येप्वौकण्ठ्य- ·. १०८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्या [श्लो० ३६-४२ किमेतदद्भुतमिव वासुदेवेखिलात्मनि । व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्व प्रेम वर्धते ॥ ३६ ॥ केयं वा कुत आयाता देवी वा नायुतासुरी । मायो मायास्तु मे भर्तुन्या मेपि विमोहिनी ॥ ३७॥ इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान् सक्यसानपि । सर्वानचष्ट चैकुष्ठं चक्षुपा वयुनेन सः ॥ ३८ ॥ नैते सुरेशा ऋपयो न वैते त्वमेव भासीश भिदाश्रयेपि । सर्व पृथक्त्वं निगमात् कथं वदेत्युक्तेन वृत्तं प्रभुणा घलोवैत् ॥ ३९ ॥ तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन त्रुट्यनेहसा । पुरोवदब्दं क्रीडन्तं ददृशे सकलं हरिम् ॥ ४० ॥ यावन्तो गोकुले बालाः सवत्साः सर्व एव हि । मायामये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिताः ॥ ४१ ॥ इत एतेन कुत्रत्या मन्मायामोहितेतरे । तावन्त एव तत्रान्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम् ।। ४२ ॥ मनुक्षणं लालसता दृष्ट्वाहेतुवित् सन् हेतुमज्ञात्वाचिन्तयत् ॥ ३५ ॥ चिन्तामाह किमेतदिति, एतद् गवा गोपाना च स्वतोकेपु भावलक्षण किमेतद् यल्लोकयुक्तिप्रमाणैविरुध्यते ? अत एवाद्भुत भवितुमर्हति, तदपि न भवति, वासुदेवेखिलात्मनि सति किं भगवत्सान्निध्यादेवाहोस्विन् निमित्तान्तरमस्तीति- सन्देह , बनस्य सात्मन इति, स्वसहितस्य सर्वस्यैव व्रजस्य स्तोकेषु वालकेष्वपूर्वमभूतपूर्व प्रेम वर्धत इति यदेतदद्भुतमिवेतिसम्बन्ध ॥ ३६ ॥ तर्हि काचिन् माया भविष्यतीत्याशङ्कयाह केयं वेति, इयं वेति, इयं का वा माया? कुतो वायाता ? तत्र स्वरूपे सम्बन्धिभेदेन भेदान् निर्दिशति, देवी देवसम्बन्धिनी नारी नरसम्बन्धिन्यासुर्यसुरसम्बधिनी वा ? एते पूर्वपक्षा , प्रायेण मम भर्तुरेव मायास्तु, सिद्धान्तोय भविष्यति, तर हेतुर्यतो मे ममापि विमोहिनी, अतो नान्या ॥ ३७॥ एव सञ्चिन्त्य दाशार्हो बलभद्रो निदिध्यासनेन वत्सान् वयस्यसहितान् सर्वानपि स्वव्यतिरिक्तान् वैकुण्ठमचष्ट, सर्वोपि गण केवल भगवानिति, तत्र प्रमाण वयुनेन चक्षुपा ॥ ३८ ॥ एव दृष्ट्वा सन्दिहानो भगवन्त पृच्छति नैते सुरेशा इति, हे भगवन् पूर्वमस्माभिर्तायत एते वत्सपाः सुरेशा इन्द्रादय एते च वत्सा ऋपय इति वेदार्थद्रष्टार स्तन्यपातार, इदानी तु पुन ते सुरेशा न वैत ऋपयः किन्तु त्वमेव ततद्रूपेण भासि, ननु सत्यमेव ब्रह्मनादस्तथैवेतिचेत् तनाह भिदाश्रयेपीति, अभेदाश्रये सर्व भगवानेव नात्र सन्देह', भेदाश्रयेपि स एवेत्याश्चर्य, अतोत्र वेदानाममायात् सर्व पृथक्लं कथं ? तन् निगमाद् वद पेदवास्याद् बोधय भेदपक्षे श्रुति कथ सर्वनमता वदतीति, तदा भगवतोक्तोर्यात् पूर्ववृत्तान्त वलो वरभद्रोवेत् ॥ ३९ ॥ एव बलभद्रं ज्ञापयित्वा ब्रह्माणमपि ज्ञापितमानिति च ब्रह्मण समागमनमाह तावदेत्येति, आत्मभूरयं ब्रह्मा, अन्यथा सापराधो नष्टो भवेदेव तापदेव शीममेवैत्यागत्य पुरोवदेवान्दमब्दपर्यन्त क्रीडन्तं सकलं पालक्वत्ससहितं हरि दहशे, ननु ब्रह्मा कथमेतावद्विलम्ब कृतवान् ? तपाहात्ममानेन त्रुट्यनेहसेति, मनेहा कार आत्मनो ब्रमणो मानेन, जुटिरवादगुलिस्फोटनमात्र विवक्षित न तु तृतीयस्कन्धगणितत्रुटिकाल , अत' शीघ्रमेवागतोपि स्वकारवशाद् वर्षानन्तरमागत ॥ ४० ॥ आगतस्य दृष्टवतो विचारमाह यावन्त इतिद्वाभ्या, गोकुले यावन्तो पाला वत्साश्च ते सर्व इतो मया नीता मायामये लोके मया स्थापिता शयाना एव तिष्ठन्त्यचापि पुननोंत्थिताः ॥ ४१ ॥ एते पान पुनश्यत इत एवैते उत्पना उबूता वा भवितुमर्हन्ति न तु तत आगन्तु, अन्ययात्र पुगत्याः ? वैरक्षण्यं च दृश्यत इत्याह मन्मायामोहितेभ्य इतर एते, आश्चर्य व तावन्त एव तव स्यो तद्रूषा एव, विष्णुना सममन्दं ग्रीडन्त एते पुरत्या इतिसम्बन्ध ॥ १२ ॥ अर अक्षण उमपयायुति किं भगवन्मायया तदानीमेन निर्मिता वारा मयानीता आहोस्सित् सन्या एवेत्येते या सन्या निर्मिना येति. अय - .

·सो०४३-५०.] प्रभिप्तेषु द्वितीयः स्कन्धादितस्त्रयोदगोध्यायः। १०९ एवमेतेषु मुचिरं ध्याला सर्वात्मनात्मभूः । सत्याः के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कयञ्चन ।। ४३ ॥ एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोई विश्वमोहनम् । स्वयैव माययाजोषि स्वयमेव विमोहितः ॥ १४ ॥ तम्यां तमोवन नैहारं खद्योताचिरिखाहनि । महतीतरमायैश्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जतः ॥ ४५ ॥ तावत् सर्वे वरसपालाः पश्यतोजस्य तत्सणात् । व्यदृश्यन्त घनश्यामाः पीतकौशेयवाससः ॥ ४६॥ चतुर्भुजाः शवचक्रगदाराजीवपाणयः । किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वनमालिनः ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साझददोरत्नकम्बुकरणपाणयः । नपुरैः कटकैर्माताः कटिसूत्राद्गुलीयकैः ॥४८॥ आधिमस्तकमापूर्णास्तुलसीनवदामभिः ।कोमलैः सर्वगात्रेषु भूरिपुण्यवदर्पितैः ॥४९॥ चन्द्रिकाविशदस्मरैः सारुणापाझवीसितैः । स्वकार्यानामिव रजःसचाभ्यां सष्ट्रपालकाः ॥ ५० ॥ युक्तिमिरनुचिन्तने क्रियमाणे निर्धारो न नात इत्यादेवमिति, एतेषु बालेघूमयविधेषु चिरं ध्यात्वाप्यात्मभू- रपि के सत्याः कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे न समर्थो जातः कयञ्चन युक्त्यापि ॥ ४३ ॥ तर्हि किं नात- मित्याकासायामाहैवमिति, विष्णुं विमोहयन् विष्णुविमोहार्थं प्रवृत्तः स्त्रयमेव विमोहितो जातः, तत्र हेतु- विमोहं विश्वमोहनमिति, भगवान् स्वयं मोहरहितोन्यांश्च विमोहयति, अतो भगवतामोहितोपि स्वयैव मायया- जोपि सन् स्वयमेव विमोहितः॥ ४४ ॥ तद् युक्तमेवेत्याह तम्यामिति, तमिस्रा रात्रिस्तमी तस्यां नैहार- तमोवल् लोक्स्य व्यामोहाथ नीहारादप्यन्धकारो जायते स चेद् रात्रौ भवेत् सोपि न दृश्येत, लोकाना- मदर्शनं त्वन्यथैव सिद्धमतो महामायायुक्त भगवत्यन्या माया स्वपदमेव न प्राप्नोति किं पुनः कार्यप्राप्स्यति? एवं मोहकसाधम्र्येण ब्रह्ममायाया अप्रयोजकत्वमुक्त्वा भगवद ब्रह्मणोप्यप्रयोजकत्वमाह खद्योताचि रिवाइनीति महनि खद्योतार्चिः स्वयमपि न प्रकाशते कुतो घटादीन् प्रकाशयिष्यनि? दूरे सूर्यप्रकाशनाशा अत एव महतीतरस्य माया वैश्यमीशत्वं वा युञ्जतः पुरुषस्य महतो पायैश्यं प्रयुञ्जतो मायामैश्य च निहन्तीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ एवं चिन्ताकुलिते ब्रह्मणि भगवान् स्वरूपं प्रदर्शितवानित्याह तावदिति, याक्दयं विचारयति तावत् पश्यत एवाजस्य सतस्तत्क्षणादेव सर्वे वत्सा पालाश्य घनश्यामा व्यदृश्यन्त नीलमेघश्यामा भाता ब्रह्मणा या दृष्टाः सर्वे च पीतपट्टाम्बरधारिणः ॥ ४६ ॥ चतुर्भुजाः, यस्य यस्य धर्मस्य प्राकट्या यादृशो वैकुण्ठमूर्तिस्ताशा एत इति मुनादयो निरूप्यन्ते, चत्वारो भुजाः प्रत्येकं येषां, शङ्खचक- गदारानीवानि प्रत्येकं पाणिषु येपां, रानीवं कमलं, सर्वे किरीटिनः किरीटाभरणयुक्ताः कुण्डला- भरणयुक्ता मुक्ताहारयुक्ता वनमालायुक्ताश्च ॥४७॥ सारूप्यं गतानामप्येतद् भवतीत्यसाधारणाम् छ्रीवत्सादि- धर्मानाह, श्रीवत्सो दक्षिणावर्तरोमरेखा, अङ्गदं बाहुवलयं, दोरत्नानि दोषां वाहूनां रत्नानि बाहव एव वा रत्नानि, कम्युसदृशानि कङ्कणानि, एतत्सहिताः प्रत्येक पाणयो येषां, नुपूरैश्चरणामरणैः कटकैहस्ता- भरणैश्च भाताः कटिसूत्रेणाद्गुलीयकैश्च भाताः ॥ ४८ ॥ तुलसीनूतनमालामिराइघ्रिमस्तकं नखशिखाग्र- पर्यन्तमासमन्तात् पूर्णास्तानि च दामानि कोमलतुलसीनिमितानि, सर्वगात्रेषु च पृथक्पृथक् समर्पितानि, समर्पकाश्च भूरिपुण्यवन्तः ॥४९॥ असाधारणं भगवद्भावं तत्र वर्णयति चन्द्रिकेति, चन्द्रिकावद् विशदाः स्मेरा मन्दहासा अरुणान्यपाङ्गवीक्षितानि स्मरैर्वीक्षितैश्च स्वकार्थानां भक्तपुरुषार्थानां स्रष्टुपालका जाताः, वीक्षितः पुरुषार्थानामुत्पत्तिः स्मेरैः पालनं, तत्रोपपत्तिं वदन् दृष्टान्तमाह रजःसत्वाभ्यामिवेति, अरुण- वर्णवाद् वीक्षितं रजस्तुल्यं, शुभत्वात् स्मेरं सवतुल्यं, रनसोत्साद्यते सत्त्वेन परिपाल्यते ॥५०॥ किञ्चात्मा ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [ श्लो०५१-५७ आत्मादिस्तम्बपर्यन्तैमूर्तिमद्भिवराचरैः । नृत्यगीताद्यनेकाह: पृथक्पृथगुपासिताः ॥५१॥ अणिमाद्यैर्महिमभिरजाद्याभिविभूतिभिः । चतुर्विंशतिभिस्तत्वैः परीता महदादिभिः ॥५२॥ कालस्वभावसंस्कारकामकर्मगुणादिभिः स्वमहिध्वस्तमहिभिर्मूर्तिमद्भिपासिताः ॥५३ ॥ सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तयः । अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि ह्युपनिषदृशाम् ॥५४॥ एवं सकृद् ददर्शानः परब्रह्मात्मनोखिलान् । यस्य भासा सर्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५ ॥ ततोतिकुतुकोवृत्त्य स्तिमितैकादशेन्द्रियः । तद्धाम्नाभूदजस्तूष्णी पूर्दैव्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥ इतीरेशेतक्र्ये निजमहिमनि स्वामितिके परवाजातोतन्निरसनमुखब्रह्मकमितौ । अनीशेपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुह्यति सति चछादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥ ब्रह्मा स्तम्बस्तृणस्तम्बो ब्रह्मादितृणस्तम्बपर्यन्तैराधिदैविकैमूर्तिमद्भिर्विग्रहवद्भिश्चराचरैः स्थावरैर्नमैश्च पृथक्पृथगुपासिता इतिसम्बन्धः, पृथगुपासने हेतुर्नृत्यगीताद्यनेकार्ययाधिकारं स्वस्य धर्मा भगवत्- सेवोपयिकाः पृथक पृथक् सन्तीति सर्वेषां पृथगुपासनम् ॥ ११ ॥ अणिमाद्यटैश्वर्यैरपि सेविताः, अणिमा- दीनां महित्वं माहात्म्यरूपत्वं, अजाद्या विभूतयः, उत्पत्तिन्यतिरेकेणैव स्वस्योत्पत्तिभावमन्येषां चोत्पत्ति सम्पादयति या शक्तिः साजा, सादिर्यासां लक्ष्म्यादीनां, ताभिरपि प्रत्येकमुपासिताश्चतुर्विंशतितच्चामि- मानिन्यो देवताः ।। ५२॥ कालादयोप्यभिमानिदेवाः, गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि, आदिशब्देन नामसृष्टिवर्ग: सर्वोप्यासन्यादयश्च, तेषां माहात्म्यमाह स्वमहिध्वस्तमहिभिरिति, स्वमहिम्नैव ध्वस्तो महिमान्येषां यैः, भगवन्महिना वा ध्वस्तमहिमानः, ते च सर्वे मूर्तिमन्तः, तैरपि 'पृथक्पृथ'गुपासिताः ॥ ५३ ।। धर्मानुक्त्वा स्वरूपमाह सत्येति, सत्यज्ञानमनन्तशब्देन दोपाभावः, इतरान्यत्वमानन्दश्च स्वरूपे दोपाभावोप्य- वश्यं वक्तव्यः, तन्मात्रा एकरसा मूर्तयो येषां, रसभेदस्तु विजातीयसंश्लेषाद् भवति, उत्कर्षमाहास्पृष्टभूरीति, उपनिपट्टम्भिरपि न स्पृष्टं भूरि माहात्म्यं येपाम् ॥५४ ॥ एवं सर्वमेव भगवत्स्वरूपं वर्णयित्वोप- संहरस्तस्य दर्शनमाह, अनो ब्रह्माप्येवं सकदेव ददर्श सर्वानेव परब्रह्मात्मनः परब्रह्मरूपान् , एक हि परब्रह्म प्रसिद्धं दृश्यते त्वनन्तरूपमिति, नन्वेकेन ब्रह्मगा कथमेतावन्तो दृष्टास्तनाह यस्येति, यस्य भगवतो भासेदं सर्वमेव सचराचरं विभाति, अतो भगवदिच्छयैव भगवद्भाप्ता सज्ञो जातः ॥ ५५ ॥ ततोतिकुसुफेनातिसन्तोपेणोद्वृत्य दृष्टीः परावृत्त्य स्तिमितान्येकादशेन्द्रियाणि यस्य तादृशो नातः, तेन हर्षादपि स्तोत्रे न समों जातः, अशस्यं न स्तोत्र, प्रदर्शितस्य मनसाप्यालयितुमशस्यत्वात् , हेवन्तरमप्याह तद्धाम्नाभूदिति, भगरतेनसा निष्प्रतिभो ब्रह्मा तूष्णीमासीत् , ता दृष्टान्तो लौकिक: पूर्देव्यन्ती पुत्रिकेच, पूर्देवी सवरेव पुरवासिभिः पून्यते न तु तनिकटम्या पुत्रिका, नहि समानदेशस्थिति- मात्रेण पूनार्हता माति, अतस्तदानीं दृष्टैः संरेखायमुपेक्षित इति निष्प्रतिभत्वमुनितमेर ॥ ५६ ॥ एवम- प्रयोगके ब्रमणि जाते मगास्तद्रूपमुपसंदतमानित्याहेतीरेश इति, इत्यमुना प्रकारेणेरेशे यारपती ममणि द्रष्टुमप्यनीशे मुदति च सति तस्य मोहादिवेशं जात्याजानवनिकां मायारूपतिरस्करिणी चछादा- च्छादितवान्, तदुपरि प्रमारितवान्, यया बनगो दर्शनं न माति, उद्घाटिनमाययेर तपां दर्शनं न तु निर्माण मत माछादनदर्शनं युत्तमेव, ननु ब्रह्मणो मोहेदर्शन म को हेतम्ताह निनमहिमन्यना सति, - - ·लो०५८-६३.] प्रक्षिप्तेषु द्वितीयः स्कन्धादितस्त्रयोदशोध्यायः । ततोर्वाक् प्रतिलब्धाक्षः कः परेतवदुत्थितः । कृच्छ्रादुन्मील्य वै दृष्टीराचष्टेदं सहात्मना ॥ ५८ ॥ सपयेवाभितः पश्यन् दिशोपश्यत् पुरः स्थितम् । वृन्दावनं जनानीव्यं द्रुमाकीर्ण समाप्रियम् ॥५९॥ तत्र नैसर्गदुर्वैराः सहासन् नृमृगादयः । मित्राणीवाजितावासगतरुट्तर्पकादिकम् ॥ ६ ॥ तत्रोद्वात्पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं ब्रह्माद्वयं परमनन्तमगाधयोधम् । वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्वदेकं सपाणिकवलं परमेष्टयचष्ट ॥६॥ दृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोवतीर्य पृथ्व्यां वपुः कनकदण्डमिवा निपात्य । स्पृष्टा चतुर्मुकुटकोटिभिरधियुग्मं नत्वा मुदश्रुसुजलैरकृताभिषेकम् ॥ ६२ ॥ उत्थायोत्याय कृष्णस्य चिरस्य पादयोः पतन् । आस्ते महित्वं प्राग्दृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः॥६॥ भगवतोसाधारणमहिमान्येषां तर्कविषयोपि न भवति, अतः कथं द्रष्टुं शक्यते ज्ञातुं वा ? तदेव कुतस्तत्राह स्वपमितिक इति, स्वस्यैव भगवत एव प्रमितिर्यस्य, केवलं स्वसंवेद्यमेव तन् न त्वन्यसंवेद्य, तत्रापि हेतुरजातः परत्रेति, प्रकृतेः परः सः, प्रकृतौ चान्ये, अतो यत्र भगवांस्तवान्यो नास्तीति भगवत्संवेद्यमेव भगवन्- माहात्म्यं, ननु श्रुत्वा कथं न ज्ञायते ? तत्राहातन्निरसनमुखब्रह्मकमिताविति, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य निरसन- द्वारैवोपनिषदो ब्रह्मस्वरूपं बोधयन्ति न तु साक्षादाहत्य, सङ्केतग्रहाभावात् , वैदिकव्यवहारेपि यावदयं बहिर्मुखस्तत्र प्रविशति तावद्वहिनिरसननैव प्रवेशनीयः प्रविष्टस्तु तद्भावमेव प्राप्स्यतीति स्वसंवेद्य एव भविष्यति, अतः प्रथमाधिकारे श्रुतिस्तथैवा'हाथात आदेशो नेति नेती'ति, अतः श्रुतयोप्याहत्य न वदन्तीति युक्तमेव तस्य द्रष्टुमशक्तिर्मोहश्च ततो दुःखं चेति ॥ ५७ ॥ भगवतै कृते मूर्छित एव ब्रह्मा पतितस्ततः कियत्कालानन्तरमुत्थितः, अर्वागेव प्रतिलब्धमक्षं ज्ञानं येन, लोकदर्शनार्थमेवोत्थितो न तु भगवदर्शनार्थमिति व्यर्थमस्योत्थानमिति दृष्टान्तमाह परेतवदिति, यथा मृत उत्तिष्ठति केनचिन्निमित्तेन तथायमप्युत्थितः पूर्व मृतो मूर्छितः पश्चादुत्थित इति वा, कृच्छ्रादतिकप्टेनैव दृष्टीरुन्मील्येदं जगदेव दृष्टवान् ॥ ५८ ॥ ततः सपद्येवाभितः पश्यन् दिशोपश्यत् , ततः पुररास्थितं वृन्दावनं चापश्यत् ततस्तस्मिन् वने जीवनार्थमागता- लोकानप्यपश्यत् , तदाह जनाजीव्यमिति, द्रुमाकीर्णमिति द्रुमैर्व्याप्तं न तु शून्यारण्ये, समं च तदासमन्तात् मियं च ॥ ५९ ॥ ततस्तत्रत्यान् मृगानपि दृष्टवानित्याह तत्र नैसर्गदुर्वैरा इति, स्वभावत एव दुष्टवैरा अप्यश्वमहिषादयः सहैवासन नरा मृगाश्य, किञ्च मित्राणीव, तत्र हेतुरजितस्य भगवत आवासेन गता रुट् तर्पा तृष्णान्येपि कामादयो दोपाः, गतरुटतादिकं यथा भवति तथा सहासन्नितिसम्बन्धः ॥६०॥ तस्मिन् बने भगवन्तमपि पूर्ववद् दृष्टवानित्याह तत्रोद्वदिति, तत्र वृन्दावन उद्वहत्पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं येन वस्तुत- स्त्वद्वैतं ब्रह्मैव, परं कालादिनियन्तृ, अनन्तमत एवापरिच्छिन्न, अगाधो बोधो यस्य, उद्वहदिति भिन्नपदं वा विचिन्वदित्यनेन सम्बध्यते, सखीन् वत्सांश्च परितो विचिन्वन्तं, विचिन्वन् यो वर्तते तमितियोजना एकमेव वर्षात् पूर्वमेव गृहीतं कवलं हस्ते यस्य, पाणौ कवलं तेन सहितमचष्ट दृष्टवान् ॥६१॥ ततो भगवन्तं दृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतो विमानादवतीय विमानं परित्यन्य भूमौ समागत्य पृथिव्यां स्वस्य वपुः कनकदण्डमिवा समन्तात् पातयित्वा परिवर्तनेन चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्घ्रियुगं स्पृष्ट्वा पुनर्वाचापि नत्वाश्रुजलैः प्रेमाश्रुभिः पादयुग्मस्यैवाभिषेकमकृत ॥ ६२ ॥ ततोपि पुनःपुनरुत्थाय कृष्णस्य पादयोः पतन् स्तब्ध इयास्त, तत्र हेतुः प्रादृष्टं महिलं पुनः पुनः स्मृत्वा स्मृत्वा ।। ६३ ॥ ततः पुनर्मूळ परित्यन्य .

·११२
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां
[शो० ६४.
शनैरथोत्याय विमृज्य लोचने मुकुन्दमुवीक्ष्य विनम्रकन्धरः ।
कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः सवेपथुर्गद्गदयैडतेलया ॥ ६४ ॥
शनैरुत्याय नेत्रे विमृज्य ततो निर्मलचक्षुषा मुकुन्दमुद्रीक्ष्य विशेषेण नम्रा कन्धरा यस्य तादृशो जातः,
ततः कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् विनयसहितः समाहितः सावधानः सवेपथुः कम्पमानो गदयेळया
सरस्वत्यैडत स्तोत्रं कृतवान् ॥ ६४ ॥
॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्यां श्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे प्रक्षिसाध्यायेषु
द्वितीयाध्यायविवरणम् ॥ २ ॥

·॥ प्रक्षिप्तेषु तृतीयोध्यायः॥ . ॥ ब्रह्मोवाच ॥ नौमीड्य तेनवापे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । वन्यस्रजे कालवेत्रविषाणवेणुलक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥१॥ अस्यैव देव वपुपो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य तनुभूतमयस्य कोपि । नेशे महि त्ववसितुं मनसान्तरेण साक्षात् तवैव किमुतात्मसुखानुभूतेः ॥ २॥ ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाड्मनोभिर्ये प्रायशोजित जितोप्यसितैत्रिलोक्याम्॥३॥ स्तुतिब्रह्मप्रसादश्च वत्सानों पुनरागतिः । स्नेहोपपत्तिः श्रवणे फलं चेति निरूप्यते ॥ १ ॥ प्रथमं व्याकुलो ब्रह्मा दृष्टं रूपं वर्णयन् नमस्यति नौमीति “णु स्तुतौ " स्तौमि भगवन्तं, तत्र हेतुं सम्बोधनेनाह हे ईड्येति, सैरेव स्तूयतेतो मयापीति, "प्रयोजनमनुद्दिश्य कोपि न प्रवर्तत" इति किमर्थं स्तोत्रमित्याशङ्क्याह त इति, ते तुभ्यमेव, त्वमेव फलं न त्वहं, ब्रह्मप्राप्तिश्च तपोज्ञानादिभिः किं स्तोत्रेणेति चेत् तत्राहाभ्रवपुप इति, नास्माकं फलं शब्दविषयकं ब्रह्म किं त्वेतदेव प्रत्यक्षतो दृश्यं तदपि प्राकृतचक्षुपैव तत्रापि सर्वाभरणभूषितं तत्रापि प्राकृतालङ्कारसहितं तत्राप्येतदवस्थापन्नमिति वक्तुं तथाविशेषणान्याहाभ्रवन् मेघवद् वपुर्यस्य नीलमेघश्यामाय, तडिद्वत् पीतमम्बरं यस्य, गुञ्जाफलानामवतंसः परितो मयूरपिच्छानि तैर्लसन् मुखं यस्य, वनोद्भवानां पुप्पाणां स्रग् यस्य, कवलं दध्योदनो हस्ते, वेत्रविपाणे कक्षयोः, वेणुर्नठर- पटयोः, एतान्येव यानि लक्ष्माणि चिह्नानि तैः श्रीः शोभा यस्य, मृदू पादौ यस्य, पशुपस्य नन्दस्याङ्गाच्च जातो नन्दसूनुः, अनेन यथैव व्यवहारो लौकिकस्तद्विषय एव भगवानस्माकं फलरूपोस्त्वित्यर्थः ॥ १ ॥ लौकिके प्राकृत भावे यस्य भावः स भक्तिमान् । हीनभावं तं विदित्वा योन्यथा वेद सोधमः ॥ १ ॥ यद् गृह्णाति यथैवायं रोधयत्यत्र लौकिके । तत् प्रमाणमिहास्माकं नान्यद् भिन्नाधिकारतः॥ २ ॥ नन्वेतदेव फलत्वेन किमिति प्रार्थ्यते ? प्रदर्शनार्थमेवैतदतः श्रुतिसिद्धमेव फलत्वेन प्रार्थ्यता- मित्याशझ्याहास्यैवेति, एतदप्यस्माकं महत् फलं, यस्य हि स्वरूपानुभावौ ज्ञायते तत् फलमिष्टं भवति, अस्माकं त्वेतस्यापि स्वरूपानुभावौ न बुद्धिगोचरावत इदमेव फलत्वेन धाट्यादेव प्रार्थ्यते, देवेतिसम्बोधन- मुपास्यत्वाय, अस्यापि वपुपो महि महिमानमन्तरेणापि मनसान्तर्मुखेन विचारयुक्तेनापि मनसाहं ब्रह्मापि नेशे "कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षु"रितिपक्षं व्यावर्तयति, यद्यपीदं वपुर्मदनुग्रहं मय्यनुग्रहो यस्य, ब्रह्मकृपयैवावतारो ब्रह्मवचनाच गोकुले समागमनं ब्रह्मणि कृपयैवेदानी प्रादुर्भाव इति, अत इदं रूपं ब्रह्मार्थमेव, तर्हि कथं न माहात्म्यं ज्ञायत इत्याशङ्क्याह स्वेच्छामयस्येति, स्वस्य येच्छा तन्मयोयं, इच्छा लपराधेन्यथा भवतीति न नियमो मय्यनुग्रहमेव करिष्यतीति, न च कालकर्मस्वभावानां नियामकत्वं, तया सति ब्रह्मण. स्तेनुकूला इत्यनुग्रहमेव करिप्यतीति कल्पयितुं शक्यते, अतः कालाद्यधीनत्वामावे हेतुमाह ननु- भूतमयस्येति, कोप्यहमपि, यवास्य रूपस्यैव महिमा न ज्ञायते तत्र साक्षात् तवैव श्रुत्यैकसमधिगम्यस्यात्म- सुखानुभूते: स्वत एव बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य सच्चिदानन्दरूपस्य या, यद्यप्येतदेव तत् तथाप्य- प्रतीयमानमपि फलत्वेन मिन्नतया निर्दिष्टम् ॥२॥ नन्वेवं सति कथं ज्ञानार्थ यतन्ते १ तत्राह ज्ञाने प्रयासमिति, १५ ·११४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुवोधिन्यां [श्लो०४-६. श्रेयःसुति भक्तिमुदस्य ते विभो यतन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेपामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुपावघातिनाम् ॥ ४ ॥ पुरेह भूमन् बहवोपि योगिनस्त्वदर्पितहा निजकर्मलब्धया। वियुध्य भत्तयैव कथोपनीतया प्रपेदिरेजोच्युत ते गति पराम् ॥ ५॥ अथापि भूमन् महिमागुणस्य ते विवोद्धमहत्यमलान्तरात्मभिः । अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो हनन्यवोध्यात्मतया न चान्यया ॥६॥ ज्ञानं द्विविधं भगवतः स्वात्य च, तत्र स्वज्ञानमपि भक्त्यैव भवतीति वक्तव्यं, भगवज्ञानं तु न कस्यापि भवति, न ह्यापाततो दृष्टो भगवान् ज्ञातो भवति नापि श्रुतः, भक्त्यापि तत्त्वं ततो ज्ञानमिति प्रवेशोपयोग्येव ताव- देवापेक्ष्यत इति, अतो ज्ञाने प्रयासमुर्ध्वमेवापास्य दूरीकृत्य तव द्वारकादिस्थानेषु स्थिता देशदोपाभावाय यत्र क्वाप्युपविष्टा वा सद्भिर्मुखरितां भगवदीयवार्ती स्वस्य श्रुतिगतां कर्णगतां तनुवाङ्मनोभिनमन्तो ये जीवन्ति ते प्रथमतः प्रसिद्धा भवन्ति, किंबहुना ? तैरजितोपि भवाम् जितः, अयमेको मार्गः सर्वेषां पुरुषार्थ- सिद्ध्यर्थ प्रसिद्ध सुगमः, आदौ स्थानस्थितानां जीविकोपद्रवाभावादिः स्वतःसिद्धः, सन्तश्च सर्वत्र भगवदाज्ञया परिभ्रमन्ति, तेषां चैतदेव कृत्यं, भगवद्गुणगाने ते मुखरा एव भवन्ति, तत्रापि कथायां ज्ञात्वा वक्तव्यमिति न नियमः, केवलं भगवदीया भगवत्सम्बन्धिनी वार्ता भवतु न तूपपन्नानुपपन्ना वेप्ति, तत्राप्यना- यासेन स्वकणे समागता भवति, परं कायवाङ्मनोभिर्नमस्या सा, तदनुगुणतया कायवाड्मनांसि स्थापनीयानि, न तु तत्र विरोध आचरणीयः, एतावदेव कृत्यमत्र साधनं जीवनमेव न तु कर्मकरणादिकमपि, प्रायश इति ते चेद् भावान्तरं न कुर्युः कालादय प्रतिवन्धकत्वाद्वा, अतोनेनैव प्रकारेणाग्रिमतनानां निस्तारो मम खनेनैव स्वरूपेणेतिस्वतन्त्रः पक्षो निरूपितः ॥३॥ ये तु पुनः स्वज्ञानार्थ यतन्ते तेन च पुरुषार्थ साधयितुं ते भ्रान्ता एवेत्याह श्रेयासुतिमिति, श्रेयसः स्रुतिः प्रखवः, मृतिर्गतिर्वा, यया भक्तिर्हि चिन्तामणिरूपा प्रार्थ्यते चेदन्यदिवात्मज्ञानपपि प्रयच्छति ताशीमपि परित्यज्य केवलं स्वरूपज्ञानमेवास्त्विति ये यतन्ते तेपामसौ यत्नः क्लेशल एव शिष्यते, क्लेशयुक्तः क्लेशलो न तु फलयुक्तोपि, तेन प्रयत्नेन गौणमपि फलं साधितं भविष्यतीतिशङ्कां वारयति नान्यदिति, अन्यत् फलं प्रासनिकमपि न भवतीत्यर्थः, ननु तपस्यादिना यत्ने कथं नान्यफलसिद्धिरन्तःकरणशुद्धिर्वा भवेदित्याशक्य दृष्टान्तमाह स्थूलतुपावघातिनामिति, महता कप्टेनाप्युत्पादिताः स्थूलतुपा अवहता अपि स्वरूपत एव परं नश्यन्ति न तु कश्चन तेषु सारांशोस्ति, अतः सत्त्वमूर्तेरस्वीकारे सत्त्वाभावाच् छुद्धिज्ञानादिकं न भवत्येव, मौढ्यात् प्रवृत्ताः क्लिष्टा एव भवन्तीत्यविवादम् ॥४॥ अस्मिंश्च मार्गे फलसिद्धिर्बहूनां जातेत्याह पुरेति, हे भूमन् व्यापक, पूर्वमपि विद्यमान, इहास्मिन् बहवोपि सङ्घशो योगिनो योगेनावधृतभक्तिसामर्थ्याः, अत एव त्वय्यर्पितेहा चेष्टा यस्तेनैव समर्पणलक्षणेन कर्मणा वत्सेवालक्षणकर्मणा वा लब्धया भक्त्यैव विबुध्य स्वरूपं ज्ञात्वा हेच्युत केनापि प्रकारेण च्युतिरहित ते गति मार्ग येन प्रकारेण त्वं गच्छसि तां प्रपेदिरे, पश्चात् लढनुगानां न कापि चिन्ता, अञ्जोनायासैनैव परां लोकातीतां प्रपेदिरे प्राप्तवन्तः, अत आत्मज्ञानापेक्षायामप्ययमेव मार्ग उचितः॥५॥ एवं लौकिकप्रकारं समर्थ- यित्वा वैदिकं च व्यवस्थया निरूप्य पौराणिकप्रकारेणापीदमेवोपास्य न त्वयामिरुयमिति वक्तुं तदपेक्षयास्य माहात्म्यं वदिष्यन्नन्तर्यामिरूपं मुकरत्वेन निरूपयत्ययापीति, हे भूमन् ? अगुणस्य गुणातीतस्य ते महिमा मलान्त.करणैर्योर्द्ध बोधगोचरीभवितुमर्हति योग्यो भवति, हेतौ तृतीया, बोधविषयो महिमा भवति, यया योधे - ·सो०७-१०.] प्रक्षिप्तेषु तृतीयः कन्यादितचतुर्दशोभ्यायः । गुणात्मनस्तैपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेस्य । फालेन यैर्वा विमिताः सुकल्पैर्भूपांसवः खे मिहिका शुभासः ॥७॥ तत् तेनुकम्पां प्रसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हद्वाग्वपुर्भिविदधन् नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ।। ८॥ पश्येश मेनार्यमनन्त आधे परात्मनि त्वय्यपि माथिमायिनि । पायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यई कियानच्छमिवाचिरमौ ।। ९ ।। अतः क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो धजानतस्त्वत्पृथगीशमानिनः । अभावलेपान्धतमोन्धचक्षुप एपोनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ।। १० ।। कर्ता योग्यो भवत्येवं कपि "प्रामो गन्तुमर्हती"तिवत्, अन्तःकरणनैर्मल्येगुणस्य महिमा चिते प्रकाशते दर्पणे मुखवत् प्रयाप्ताभावात् , चित्तं हि सत्त्वाकारं तद् गृह्णाति, अग्रहणे हेत्वभावात् , तत्र विकारं हेतुत्वेनाशड्य परिहरत्यविक्रियादिति, न विक्रिया यस्मिन् , विकारे हि सति शुद्धचितेन न गृह्यते, किञ्च शुद्धं चित्तमात्म- गाम्यात्मस्थितमेव पदार्थ गृह्णाति, महिमा पुनरात्मनिष्ठ एव, अतोपि ग्रहणयोग्यो भवतीत्याह स्वानुभवादिति, स्वस्यानुभव एवानुभवो यस्य, आत्मग्रहणेनैव गृह्यत इति स्वशब्देनात्मा, महिम्न एव स्वशब्दवाच्यत्वे महिम्न एवानु पश्चाद् भव उद्भवो यस्मान् महिमसम्बन्ध्यनुभवोन्त करणे भवति, गुणातीतस्य चेत् तथा महिमा न भवति तदान्त करणे ज्ञानं न भवेदेव, अत एवात्मानमपि गृह्णन् स्वजनकं ज्ञापयत्येव, स्वस्यायं महिमानुभवरूप एव वा, स्वयमेवानुभवस्तथा सति स्वप्रकाश एव, किञ्च शुद्धे ह्यन्तःकरणे ब्रह्माकारेण परिणते रूपवत्पदार्था एव न गृह्यन्ते महिमा तु ब्रह्मभूत एवेति भिन्नरूपत्वामावाद् बोद्भुमर्हति, तदाहानन्यवोध्यात्मतयेति, अन्येन वोध्य आत्मा स्वरूपं यस्य तादृशमिन्नोयमात्मत्वेनैव भाप्तमानत्वात् , अन्तःकरणधर्मा वा एते निर्दिष्टाः, सर्व- विकारं परित्यन्य ज्ञानरूपेण परिणतं सप्रापचिकविषयग्रहणहेतुभूतवासनारहितं सत् स्वत एव स्फुरज् ज्ञानरूप- मन्तःकरणं भगवन्महिमानं गृह्णातीति ॥६॥ गुणात्मनस्तु महिमा ज्ञातुं न शक्यत इत्याह गुणात्मनस्त इति, सर्वगुणरूपो भगवानेव जातस्ते च गुणा अनन्तास्तेषां विमानेपि कश्चिन्न शक्तः, यतः सर्वजगद्धितार्थमवतीर्णः, चहलोपि मिलित्वा नेशिरे, महतापि कालेन सुकल्पैरतिसमर्थंभूषांसको विमिता भवन्ति पंचाशत्कोटियनस्य गणनायां घनान्तरवत् तदपि गणयितुं शक्येत, ख आकाशे मिहिका हिमकणाः, चुभासो न्योतिश्चक्र- तेनोंशाः, एते तामसा राजसाः सात्त्विकाः सर्वहितार्थ प्रवृत्ताः परिमितत्वात् गणितुं शक्याः, अपरिमितास्तु भगवद्गुणा गणितुं न शक्याः ॥ ७ ॥ अतो ये सगुणोपासकास्ते गुणज्ञानामहं परित्यज्यास्मदुक्तानुसारेण चेत् प्रवृत्तास्तदा कृतार्था भवन्तीत्याशयेनाह तत् तस्मात् कारणात् तेनुकम्पां कृपामेव प्रकर्षेण समीक्षमाणः कदा कृपां करिष्यतीति तावत्पर्यन्तमात्मकृतमेव विपाकं कर्मविपाकं भुञ्जानो हृदयमेव मनो वाड्मनोवपुर्भिस्ते नमो विदधद् यो जीवेत स मुक्तिपदे दायभार भवति, यथा पितृदव्ये जीवन् पुत्र एव भागी ॥ ८ ॥ एवन्नृपस्यैव भगवतः सर्वोपास्यत्वमुक्त्वा स्वापराध क्षमापयितुमनुवदति पश्येति, हे ईश मेनार्य दुष्टत्वं पश्य, अनार्यमेवाहानन्त उत्तरावविरहित आये पूर्वावधिरहिते परमात्मनि नियामकात्मरूपेन्तबहिःस्थित एतादृशे त्वय्यपि मायिनामपि मायिनि मोहके, प्रकृतोपयोगि विशेषणमेतत् , तादृशे मायां वितत्यात्मवैभवमीक्षितु- मैच्छं, अनेन प्रदर्शनार्थमेवैतदित्यपराधाभावोपि सूचितः, परमेतदप्यनुचितं, तन हेतुमाह कियानहमिति, को वाहं वराकः १ तत्र दृष्टान्तोनावचिरिवेति, न ह्यग्नेलाविशेषोग्निमेवं कर्तुमर्हति ॥ ९॥ अतोनुचितं यद्यपि, ·. ११६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [लो० ११-१४ काई तमोमहदहङ्खचराग्निवार्भूसंवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः । केदृविधाविगणिताण्डपराणुचर्या वाताध्वरोमविवरस्य च ते महितम् ॥ ११ ॥ उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयोः किं कल्पते मातुरघोक्षजागसे । किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूपितं तवास्ति कुक्षेः कियदप्यनन्तः ॥ १२ ॥ जगत्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे नारायणस्योदरनाभिनालात् । विनिर्गतोजस्त्वितिवाङ् न वै मृपा किन्वीश्वर वन विनिर्गतोस्मि ॥ १३ ॥ नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिनामात्मास्यधीशोखिललोकसाक्षी। नारायणोझं नरभूजलायनात् तचापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥ तथापि क्षमस्व यतस्त्वपच्युतस्तव न काचित् क्षतिः, मम चायं सहनो दोपो यतोहं रजोभूः, तत्राप्यजानतः, अर्थात् तव माहात्म्यं, तत्र हेतुस्त्वतः पृथगेवाहमीश इत्यभिमानयुक्तः, हेत्वन्तरमप्याहाजोहं न कस्मादप्युत्पन्न इति योयमवलेपो गर्वो वस्तुतस्त्वज एव, तेनावलेपेनान्धं चक्षुर्यस्य, क्षमायां हेतुमाहैपोनुकम्प्यो मयि नाथ- वानिति,एप ब्रह्मानुकम्प्यः,कुतः मय्येव सत्ययं नाथवान् , अन्यथा त्वनाथ एव स्यात् ,अतो ब्रह्मण एतावत्त्वं मत एवेति क्षमोचिता ॥१०॥ एवमाधिभौतिकब्रह्माणमात्मानं तिरस्कृत्याधिदैविकमपि तिरस्करोति काहमिति, तमः प्रकृतिर्महन् महत्तत्त्वमहमहङ्कारः खमाकाशश्वरो वायुरग्निनिलं भूमिश्चेत्यष्टावरणानि तैः सम्यग् वेष्टितो योय- मण्डरूपो घटस्तस्मिन् घटे सप्तवितस्तिपरिमितः कायो देहो यस्य, वितस्तिमात्रं शिरः परित्यज्य काय: सप्तवितस्तिर्भवति, ईग्विधानामविगणितानामण्डपरमाणूनां गतिर्यत्र तादृशो वातायो गवाक्षः, गवाक्षे हि सूर्यकिरणेषु त्रप्सरेणूनां गतिर्दश्यत इति गवाक्षवद् रोमविधराणि यस्य, तादृशस्य ते महत्त्वं काहं च क्रेति सर्वथा परीक्षायामयोग्यता ॥ ११ ॥ आध्यात्मिकस्यापि ब्रह्मणः स्वरूपमाश्रित्यापराधक्षमापनामाहोत्क्षेपण- मिति, गर्भगतस्य पादयोरुत्क्षेपणं मातुरागसे किं भवति ? अपराधाय न कल्पते, ननु विषमो दृष्टान्त इति चेदस्तिनास्तिव्यपदेशाभ्यां मावाभावशब्दाभ्यां भूपितमलड्कृतं जगत् तव कुक्षेरनन्तर्बहिः किम् ? सर्व हि तव कुक्षौ, अतो ममापि सर्वमध्ये पातान् नापराध इत्यर्थः, अनेनापि प्रकारेणापराधक्षमापन, अयं साधारणः पक्ष इति ॥ १२ ॥ विशेषप्रकारेण स्वस्य पुत्रत्वं भगवतः पितृत्वं चाह जगत्त्रयेति, जग- त्रयस्यान्ते प्रलये य उदघिसम्प्लव उदधीनां संश्लेषस्तस्मिन् प्रलयोदके नारायणस्योदरनाभि- नाला कमलादजो विनिर्गत इतिवाङ् न मृपा, उपाख्यानानामपि सत्यार्थप्रतिपादकत्वात् , अत एव हे ईश्वर किं सत्तोहं न निर्गतः १ अपि तु निर्गत एवास्मि ॥ १३॥ ननु नाहं नारायण इति चेत् तत्राह नारायण- स्त्वमिति, स्वं किं नारायणो न हि ? यतो नारायणत्वसाधका हेतवः सन्ति, तानाह सर्वदेहिनामात्मेति, नारं जीवसमूहस्तदयनं यस्येति, आत्मा हि सर्वभूतेषु तिष्ठति, "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित" इति- किश्च नारमयते प्रेरयतीति नारायणः, अस्मिन्नपि पक्षेपीश्वरत्वाद् भवान् नारायणो"नराज् जातानि तत्त्वानि नाराणीति विदुर्बुधास्तेपामधीश्वरः साक्षान् नारायण इतिस्मृत" इतिवास्यात् , नारं जीवसमूहमयते नानातीति चेत् तयापि भवान् नारायणो यतोखिललोकसाक्षी, ननु नैवं नारायणशब्दो व्युत्पन्नः किन्वापो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृत” इतिवाक्यान् नरोत्पन्नजलायनान् नारायण इति चेत् तत्राह नारायणोद्गमिति, नरभूजलायनाद् यो नारायणः स तवाझं पुरुषत्वात् "पुरुषोह वै नारायणोकामयते"तिश्रुतेः,"विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुपाख्यान्यथो विदुः प्रथमं महतः स्रष्टु द्वितीयं खण्ड- . वास्यात्,

·शो०१५-१८.]
प्रक्षिप्तेषु तृतीयः स्कन्धादितश्चतुर्दशोध्यायः ।
तत् चे जलस्यं तव सत् जगद्वपुः किं मे न दृष्टं भगवस्तदैव ।
किंवा सुदृष्टं हृदि मे तदैव कि नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥
अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहिःस्फुटस्य ।
कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्यामायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥
यस्य कुक्षाविदं सर्व सामं भाति यथा तया । तत् त्वय्यपीह तत् सर्व किमिदं मायया विना ॥१७॥
अद्यैव त्वतेस्य किं मम न ते मायावमादर्शित-
मेकोसि प्रथमं ततो ब्रजसुहृद्वत्साः समस्ता अपि ।
तावन्तोसि चतुर्भुजास्तदखिलैः साकं मयोपासिता-
स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥१८॥
संस्थितं तृतीयं सर्वभूतस्य तानि ज्ञात्वा विमुच्यत" इतिवाक्यान् नारायणस्तवाङ्गमवतारः,किश्च नारायणशब्दो
वस्तुतस्तथा न व्युत्पन्न एव, यतो जलवासस्य प्रदर्शनमात्रपरत्वात् , न ह्यवस्तुना शब्दो व्युत्पद्यते, अन्यथा
रजतदाने शुक्तिकामपि दद्यात् , अतो नलस्थितेः प्रदर्शनमात्रपरत्वात् तेन न नारायणयोगार्थः सिध्यति, तदाह
तच्चापि सत्यं नेति, जलाधिकरणत्वं न सत्यं किन्तु तव मायैव ॥१४॥ तस्य मायिकत्वार्थे तर्कमाह, तच चेत्
जलस्थमिति, तद् वपुश्चेत् सज जलोपरि च वर्तते तदा मे मया किं तदैव न दृष्टं ? यो हि स्थूलपदार्थः परि-
च्छिन्नो योग्ये वर्तते स दृश्यते यया घटः, अतस्तदा मया न दृष्टमिति न तन् जले तिष्ठति, नन्वयोग्यत्वान्न दृश्यते न
त्वविद्यमानत्वादित्याशक्याह किं वा सुदृष्टं हदि मे तदैवेति ? न हि हृदये जलमस्ति, अतो जलस्थितिर्न नारा.
यणशब्दप्रवृत्तिप्रयोजिका, किञ्च सपद्येव पुनः किं नो व्यदर्शि ? अस्मभ्यं कथं न दर्शितवान् ? यद्यहं तस्य
नारायणस्यैव पुत्रः, लोके हि पितापुत्रावन्योन्यं प्रत्यक्षसिद्धौ भवतः, न हि तयोरन्यतरोयोग्यो भवितुमर्हति,
वस्तुतो भवानेव नारायणो न तु सः, नारं सर्वमेवायते प्रविशति यमिति नारायणः सर्वजगदाधारः, स
मवानेव न तु सः ॥ १५ ॥ तस्योदर एवाहं स्थितो जगत् कृतवान् यदि जगत् तत्र सहनं तिष्ठेत् मम
कृतियों स्यादन तु तिष्ठतीत्याहात्रैवेति, हे मायाधमन मायानिवारक, अनेन मायासम्बन्धो भगवति
निराकृतः, अस्य प्रपञ्चस्य बहिःस्फुटस्य कृत्स्नस्याप्यन्तर्जठरे ते जनन्यामायात्वमेव प्रकटीकृतं,
"अथो
अमुष्ये"तिवाक्यात् , अतः सत्यप्रपश्चाधारत्वाद् भवानेव नारायणः ॥ १६ ॥ ननु विश्वाधारो नारायण एव
पुरुषस्तस्मिन् विश्वप्रतीतेरतोहं प्रपञ्चमध्ये स्थितः सूक्ष्मो नारायणो न मवामीति चेत् तत्राह यस्येति, यस्य
नारायणस्य कुक्षाविदं सर्व सात्ममारमसहित भाति तथा त्वय्यपीह भाति, अतो विशेषाभावाद् भवानपि
नारायणः,यस्तु भेदः परिच्छेदोन्यथाप्रतीतिरेतत् सर्व किं मायया विना? अपि तु तव व्यामोहिकया शक्या
मायथैवं मासते भवान् परिच्छिन्न आधेयो नारायणाद् भिन्न इति, अतः पुरुषस्य नारायणपक्षेपि भवान्
नारायणः ॥१७॥ किञ्च नारायणः पुरुषोत्तमः स एव सर्व न सन्यो नारायणो भवतीति चेत् तत्राहायैवेति,
अद्यैव ते त्वया वहतेस्य प्रपञ्चस्य भिन्नतया सत्त्वं नास्तीति ज्ञापयितुं मायात्वमादर्शितं, ये हि भिन्न-
तया जगद् भगवद्व्यतिरिक्तमस्तीत्याहुस्तेद्यैव भ्रान्ताः कृता यतः सर्व त्वमेवेति, तदुपपादयत्येकोसि प्रथम
यदा मया वत्सा अपहृता वालाश्च ततो बनस्य सम्बन्धिनः सुहृदो बाला वत्साश्च ततः समस्ता अपि
सर्वब्रह्माण्डरूपस्ततः क्षणानन्तरं तावन्तोपि भगवत्स्वरूपाश्चतुर्भुना दृष्टास्तत्राप्यखिलैब्रह्माण्डैस्तत्रत्यैर्वा मया
चोपासितास्तावन्त्येव जगन्ति खमेवाभूः, अतःकारणाद् ब्रह्माद्वयमेव शिष्यते, न त्वन्यः पदार्थो विचार्य-
माणः सिध्यति, तस्माद् भवानेव नारायण इति समर्थितम् ॥ १८ ॥

·११८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [श्लो० १९-२२. . अजानतां त्वत्पदवीमनात्मन्यात्मात्मना भाति वितत्य मायाम् । सृष्टाचिवाई जगतो विधान इव त्वमेपोन्त इव त्रिनेत्रः ॥ १९ ॥ सुरेष्वपिप्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु यादस्स्वपि तेजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो विधातः सदनुग्रहाय च ॥२०॥ को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मञ् योगेश्वरोतीर्भवतत्रिलोक्याम् । काहो कथं वा कत्ति वा कदेति विस्तारयन् क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥ तस्मादिदं जगदशेपमप्तरस्वरूपं स्वमाभमस्तधिपणं पुरुदुःखदुःखम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावमाति ॥ २२ ॥ अतः परं भवान् स्वाम्यहं सेवक इति सकृदपराधः सेवकस्य भ; सोढव्य इति वक्तुं सर्ववस्तूनां तत्त्वमाहाजानतामित्यादिदशभिः, त्वत्पदवीमनानतामेतदने वक्ष्यमाणं सर्वं तत्त्वं न तु स्वत्पदवीं जानते, एवमपि तेन तत्त्वेन न तेषां निस्तारो भ्रमतत्त्वभावात् , किन्तु तेषामपि तव पादाम्बुजानुग्रहलेशादेव मुख्यतत्त्व- प्रासिन तु मावित्वेन, भ्रान्ते निरीश्वरप्ताङ्यादिपरिकल्पिते न काचित् सिद्धिरिति, तत्र तेषां प्रथमं भ्रममाहा- नात्मनीति, अनात्मनि देहादावात्मात्मना देह आत्मेन्द्रियेणात्मना कृत्वा भाति, नन्वनात्मनि कथं कर्तृत्वं करणत्वं चेत्याशड्क्याह वितत्य मायामिति, मायां वितत्य विस्तारयित्वानात्मन्येवात्मबुद्धि सम्पादयति, तत्र दृष्टान्तो यथा सृष्टावहं ब्रह्मा, ब्रह्मा हि देहो न हि स कर्ता भवति, जगत्कर्तृत्वं भगवत एवेति जगतो विधाने स्थापने त्वमित्र यया गुणावतारो विष्णुः पालकत्वं च भगवत एवेति विष्णुरपि चतुर्भुनादिरूप इति त्वमिवे- त्युक्तं, एप त्रिनेत्रः, अत एवेदानी महादेवोप्यागत इति ज्ञायते, नाप्ययमन्तकर्ता, "जन्माद्यस्ये"तिन्याय उत्पत्तिस्थितिलया भगवतः सकाशादेवेत्युक्तं, अतो ययोत्पत्तिस्थितिप्रलयकर्तारो वयं कल्पिता एवं देहोप्यात्मा, इन्द्रियाणि च करणाण्यात्मा, अहमन्यथा पश्यामीति सामानाधिकरण्यप्रतीतिर्नोपपद्येत ॥ १९ ॥ नन्वेवं भ्रमे सति कथं निस्तार इति चेत् तत्राह सुरेष्विति, भ्रान्तानां स्वरूपस्वतत्त्वपरिज्ञापनाय, सुरेषु देवेषु वामनरूपेण, ऋपिपु परशुरामरूपेण, तथा नृषु रामरूपेण, तिर्यक्षु वराहरूपेण, यादःसु मत्स्यकूर्मरूपेणा- जनोपि जन्म कृतवान् , अन्यथा तत्त्वं को वा जानीयात् को वोपदिशेत् ? अतस्तव जन्मासतां दुर्मद- निग्रहाय सदनुग्रहाय च, दुष्टनिग्रहे तदुपद्रवस्तदावेशेन बुद्धिनाशश्च निराकृतो भवति ॥ २० ॥ ननु तद्- व्यतिरेकेणापि वेदादिना कथं न तत्त्वपरिज्ञानं ? तत्राह को वेत्तीति, तत्त्वं भवान् भवल्लीला च, तत् को वा जानाति ? वेदस्तु व्याख्यात्रभावान् मूकवन् नार्थं समर्पयति, भूमन्निति, व्यापकत्वादेकदेशे स्थितो न जानातीत्युक्त, भगवन्निति, षड्गुणैश्वर्यसम्पन्नस्वादनीशत्वादिगुणयुक्तः कथं जानीयात् १ न हि पामरा विदुष- स्तत्त्वं नानन्त्यनीशो वेश्वरस्याविरक्तो वा विरक्तस्य, परात्मन्निति, परमात्मनस्तत्त्वं न हि जीवो जानाति, योगेश्वरेति, न हि स्वच्छन्दगतेबद्धो जानाति, विश्च सापि लीला क वा जायते ? अहो आश्चर्ये, न हि मत्स्यादिरूपे ज्ञानप्रकाश उचितः, कथं वा जायते ? न हि भगवतो लीलासमुद्रे प्रस्तरणादिरूपा कस्यचिद् बुद्धिगम्या भवति, कति वा लीलाप्रकारा भवन्ति कदा या भवन्तीति न कोपि वेद, तत्र हेतुर्विस्तारयन् क्रीडसि योगमायामिति, यदि मायामविस्तारयन् क्रीडेत् तदा लोको जानीयादपि, अतस्त्वत्स्वरूपं त्वमेव जानासीति तत्त्वोपदेशार्थ तवावतारः ॥२१ ॥ एवं देहाद्यात्मभा भवान् दूरीकरोतीत्युक्त्वा प्रपञ्चेपि योयं भ्रमः प्रपश्चमिथ्यात्वं भिन्नतयापि सत्यत्वं सोपि निवर्तत इत्यतिदिशति तस्मादिति, इदं जगदशेपपसत्स्वरूपम• .

·११९ मो०२३-२५.] प्रक्षिसेपु तृतीयः स्कन्धादितश्चतुर्दशोध्यायः । एकस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयज्योतिरनन्त आयः । नित्योक्षरोजससुखो निरञ्जनः पूर्णोद्वयो मुक्त उपाधितोमृतः ॥ २३ ॥ एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वकलब्धोपनिपत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवान्ताम्बुधिम् ॥ २४ ॥ आत्मानमेवात्मतया विमानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोपि च तत् प्रलीयते रज्वामहे गभवाभवौ यथा ॥ २५॥ सतां बहिर्मुखानामिव स्वरूपं यस्य सन्मार्गप्रतिबन्धक, अत्र ममतायां भगवद्वैमुख्यं भवतीति स्वरूपतोय. नित्यमुदयास्तमितप्राय, तदाह स्वप्नाभमिति, स्वमस्येवाभा यस्य, किञ्च ज्ञानप्रतिबन्धकं चैतत्, यतोस्ता गता धिपणा यस्मात् , किञ्च क्लेशरूपं च, पुरुदुःखादपि दुःखं यस्मात् , एतादृशमपि त्वय्येव सदिवाव- भाति त्वन्निमित्तं यथा सन् नारदादिस्तथा घटादिरपि भाति भगवत्सेवासाधकत्वात् , तत्र हेतुर्नित्यमुखबोध- तनावनन्त इति, उदयास्तमितत्वं नित्यस्य भगवतः सम्बन्धान् नित्यमिवाभाति, पुरुदुःखदुःखमपि सुखा- त्मकमाभाति, अस्तधिपणमपि वोधात्मकमाभाति, अनित्यमप्यनन्त आभातं नित्यमिव भासते, भ्रमादप्युद- गत देहात्मज्ञानं सेवौपयिकत्वात् सदिवावभाति, अतः सर्वमेव जगत् त्वत्सम्यन्ये सति समीचीनं, अन्यया विपरीतमिति जगतस्तचम् ॥ २२ ॥ भगवतस्तत्वमाहैकस्त्वमात्मेति, समादावेक एव सजातीयविज्ञानी

·१२०
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां
लो० २६-२८.
है
अज्ञानसंज्ञौ भववन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यो स्त ऋतज्ञभावात् ।
अजस्रचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥
त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्वहिमग्य अहोशजनताज्ञता॥२७||
अन्तर्भवेनन्त भवन्तमेव ह्यतत् त्यजन्तो मृगयन्ति सन्तः ।
असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमयन्ति सन्तः ॥ २८॥
निखिलमपि प्रपश्चितं प्रपञ्चाकारेणात्मीयतया परिकल्पितं ज्ञानेन भूयोपि तदेव तावन्मानमेव लीयते न तु कृति-
साध्य, तत्र दृष्टान्तो रज्ज्वामहेः कल्पितस्यैव सर्वस्य भोगस्य कायस्य भवाभवावुत्पत्तिनाशी सोय नायं सर्प इति
स्वबुद्धिकल्पितस्यैव नाशो नान्यस्य जगतो भगवत्कृतस्य नापि स्वकृतस्य भ्रमात् सर्पदेहे रज्जुन पुनरावर्तते नायं
सर्प इति ज्ञातेपि, अतोज्ञानकृतमेव निवर्तते नान्यदित्यहम्ममाभिमान एव गच्छति नान्यत् ॥२५॥किञ्च वस्तुतोस्य
तदपि न निवर्तते, मुक्तोहमिति ब्रह्माहमित्येतदप्यज्ञानकृतमेव, आत्माज्ञानादेवैवमपि जानाति, वन्धस्य तजनित-
त्वेन कार्यत्याविशेषाज् ज्ञानमोक्षावन्यज्ञानकार्यमेव, न हि शयानः स्वम उत्थाय भोजनादिकमपि कुर्वन् वस्तुत
उस्थितो भवति, स्वमस्यानिवृत्तेः, तथा भगवच्छतेरतानस्याप्यनिवृत्तेन तेषां परमार्थतो मोसोपि सम्भवति तत्र
हेतुमाह ऋतज्ञभावादिति, मोक्षस्त्वृतज्ञानरूपः, न त्वज्ञानजनितज्ञानरूपः, भगवन्तानशक्त्यैव मोक्ष इत्येकादशे
वक्ष्यति, किञ्च मोक्षो हि भगवति सायुज्यं, स चाजस्रचिदात्मा नित्यचिदानन्दरूपः, तत्राज्ञानकृतप्रपञ्च-
ज्ञानयोरभावाज् जीवस्याज्ञानकृतज्ञानेन कयं प्रवेशः स्यात् ? तदाह केवल इति, किञ्च स तु परो नियामकः,
न हि नियम्यर्भगवदासाव्यतिरेकेण निकटे गन्तुं शक्यते, अतो जीवब्रह्मज्ञानिनो न मोक्षः, तत्रोपपत्तिं वदन्
दृष्टान्तमाह विचार्यमाणे तरणाविवाहनी इति, सूर्ये विचायमाण एव अहनी भवतो न तु स्वबुध्या,
अन्यथा निमीलिताक्षः स्वयमेव रात्रिं कुर्यात् प्रसारिताक्षश्च दिनं, अतः सूर्य एवागते दिनमपगते रात्रिरिति
केवलं खण्डाद्वैतवादिनो भ्रान्ता एव ॥ २६ ॥ किञ्च ये स्वात्मब्रह्मविचारकाः सर्वसङ्गं परित्यज्य देशान्तरे
गत आत्मा प्राप्तव्य इति परित्यागं कुर्वन्ति तेतिभ्रान्ता इत्याह त्वामात्मानमिति, त्वं कृष्णः सर्वात्मा सर्वरूप-
स्तादृशं त्वां भिन्नं मत्वा नाहं सर्वः किन्तु विलक्षण इति परं च भगवद्रूपमेव ज्ञानप्रकाश्य आत्मा भगवद्विभूति-
रूपो भावनया स्फुरितो व्यापकत्वादिधर्मः साख्यादिस्मृतिसिद्धस्तमात्मानं मत्वा, स तु न जीवरूपः कदा.
चिदपि न हि घटः पर्वतो भवति, अतः परमात्मा पुनर्वहिर्गत्वा सन्न्यासं गृहीत्वा मृग्य इत्यहो अज्ञानां भ्रान्त-
जनानां भ्रमपरम्परा ! कथमेते प्रमाणमप्यविचार्य भ्रान्ता भवन्तीत्याश्चर्यम् ! एवं खण्डभावयुक्तानां "यदा ह्येवैप
एतस्मिन्नु दरमन्तरं कुरुतेथ तस्य भयं भवती' तिश्रुत्युक्तं तेषां भयं निरूप्य ये पुनरिहैवान्तःकरणे भगवञ्चिन्तका
अन्तर्यामिणमितरपरित्यागेन भावयन्ति ते कृतार्थाः॥२७॥ एकत्र लब्धपदं चित्तमन्यदपि प्राप्स्यतीत्याहान्तर्भव
इति, अन्तर्भवतीत्यन्तर्भवो हृदयाकाशस्तस्मिन् ,हे अनन्त देशकालवस्तुपरिच्छेदरहित, तत्रापि विद्यमानं भवन्त-
मेव ये मृगयन्ति ते सन्तो भवन्ति,अन्वेषणे प्रकारमाहातत् त्यजन्त इति,न तद् यत्र येषु साधनेषु भगवञ्चिन्तनं
सम्यङ् न भवति तदतत् त्यजन्तो विरुद्धप्ताधनपरित्यागेन निरन्तरं भगवञ्चिन्तकाः सन्त इत्युक्तं भवति, किश्य
भ्रमबुद्धिमपि त्यक्त्वा भगवचिन्तनं कर्तव्यमिति दृष्टान्तेनाहासन्तमपीति, अविद्यमानमप्यहिं सर्पमन्तरेण तद्-
व्यतिरेकेणान्ति निकटे सन्तं गुणं रज्जूं किमयन्ति जानन्ति? अन्तरशब्दो नानार्थः सोत्रापरित्यागवाची,भ्रम-
प्रतिपन्न विषयमपरित्यज्य वस्तुस्वरूपचिन्तनं न सम्भवति,अतो मूलभ्रमप्रतिपन्नं देहात्मभावं व्यामोहकशास्त्र-
प्रतिपन्नं च भावं परित्यज्य हृदये विद्यमानो भगवान् भावनीयः,पुनःसन्त इतिपदं ते तथैव भावयन्तीति-
प्रमाणकथनार्थम् ॥ २८ ॥

·लो०२९-३३.] प्रक्षिप्तेषु तृतीयः स्कन्धादितश्चतुर्दशोध्यायः । १२१ अयापि ते देव पदाम्बुजदयप्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन्महिनो न चान्य एकोपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥ तदस्तु मे नाय स भूरिभागो भवोत्र वान्यत्र तु वा तिरश्वाम् । येनाइमेकोपि भवजनानां भूत्वा निपेवे तव पादपल्लवम् ॥३०॥ अहोतिघन्या बनगोरमण्यः स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा। यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेद्यापि न चालमध्वराः ॥ ३१ ॥ अहोभाग्यमहोभाग्य नन्दगोपनजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् ॥३२॥ एपां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्तामेकादशैव हि वयं वत भूरिभागाः । एतद्धपीकचपकैरसकृत् पिबामः शर्वादयो युदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥ यद्यप्येवम्भावनान्तःकरण उचिता तथापि भजनमार्गव्यतिरेकेण तच्छास्त्रव्यतिरेकेण च भगवन्माहात्म्य न परिक्षातं भवतीति केवलचिन्तनं तथा नोपयोगाय भगवदाविर्भावं सम्पादयति नापि प्रपञ्चनिवृत्ति- मित्याहाथापीति, हे देव ते पदाम्बुजद्वयप्रसादलेशेनैवानुगृहीतो भगवन्महिम्नस्तत्वं जानाति बहूनां मध्य एकोपि चिरमपि विचिन्वन्नन्यो न जानाति ॥ २९ ॥ तस्मादावश्यकत्वाल् लाघवाच्च भगवन्मार्गेणैव भगवान् सेव्यो नान्य इतिशास्त्रार्थान् मम भगवद्भक्तेषु जन्मास्त्विति प्रार्थयते तदस्तु मे नाथेति, हे नाथ, भक्तिमार्गानुसारेण सम्बोधनं,स भूरिभागो भवो मेस्तु,अत्र गोकुलेन्यत्र वा, किंबहुना ? तिरश्चामपि मध्ये, येन भवेन जन्मनाहमपि भवज्जनानां मध्य एको भूत्वा तव पादपल्लवं निपेये, अन्यथा वि- जातीयैः सह भक्ता भजनं न कुर्वन्ति ॥३०॥ एवं स्वप्रार्थनामुक्त्वा गोकुलवासिनां भाग्यमभिनन्दत्यहो इति, बजे स्थिता गावो रमण्यश्च धन्याः, यतस्ते त्वया स्तन्यामृतं पीवमत्यर्थ सन्तोषपूर्वकं च, तत्र प्रकारमाह, यासां गोरमणीनां वत्सतरात्मनात्मजात्मना च, विभो सर्वभवनसमर्थ, कथमेतावता भाग्यमित्याशक्याह यत्तृप्तय इति, यस्य भगवतस्तृप्तयेद्यापि अध्वरा यागा नालं न समर्थाः ॥३१॥ किञ्च न केवलमेतावन्मात्र- मेव किन्त्वन्यदपि करोतीत्याहाहोभाग्यमिति, पूर्वकाण्डस्याप्रयोजकता स्वतः स्तनपानेनैव कृता, उत्तरकाण्ड- स्याप्यप्रयोजकतां कृतवानित्युच्यते यद् ब्रह्म मित्रमिति, ब्रह्म हि सर्वसमं मित्रं हि विषमं हिताचरणाद- हितादिदूरीकरणाच, भगवांस्तु ब्रह्मापि संस्तेषां मित्रं जातस्तत्प्रतिपक्षान् हन्ति तांश्च सर्वतः परिपालयतीति, अहोभाग्यमहोभाग्यमितिवीप्सया पुनःपुनर्भाग्यस्मरणं ज्ञापयति, नन्दगोपस्य व्रजे ये तिष्ठन्ति तेषां सर्वेपामेव, अथवादौ नन्दस्य भाग्याभिनन्दनं ततो गोपानां ततो बजौकसामितिक्रमोपपत्तिः स्पष्टैव, किञ्च नोपकारेणैव तेषां कृतार्थता किन्तु स्वयमानन्दरूपः फलात्मा स्वरूपानुभवं कारयति, तदाह परमानन्दं पूर्ण सनातनमिति, अनित्यपरिच्छेदरहितो ह्यानन्दः फलमिति ॥ ३२ ॥ एवामधिभौतिकस्य जन्म- पार्थनेन तेषां भाग्याभिनन्दनेन च भगवान् स्तुतः, इदानीमाध्यात्मिकरूपस्य स्वस्यैवाभिनन्दनेन स्तौत्येपा- मिति, तुशब्दः पूर्वापेक्षयाप्याधिक्यकयनार्थ , एपां भाग्यस्य महिमा तावदास्तां ततः पूर्वमेतदेव निरूपयिष्यामः, एतन्निरूपणे तु ततस्त्रयोदशगुणमेषां भाग्यमर्थादेवोक्तं भविष्यति, वयमेतेषां गोकुलवासिना- मिन्द्रियाधिष्ठातृदेवा एकादश दिग्वातार्कप्रचेतोश्विवहीन्द्रोपेन्द्रमित्रका"श्चन्द्रश्चेति, केचिदन्तःकरण- चतुष्टयस्य भिन्न भिन्नमाहुस्तदा चतुर्दश त्रयोदश वा भवन्ति, सर्वानात्मतया गृहीत्वा वदति वयमिति, वतेति हर्षे, भूरि भाग्यमेषां, यद्येते गोकुलवासिनो नोत्पन्ना मवेयुस्तदास्माकमधिष्ठातृता विफलैव स्यात्, माग्ये निदानमाहैतड्पीकचपकैरिन्द्रियपानपात्रैरसकृद् वारंवारसयुदजमध्वमृतासवं शर्वादयो महादेव- " ·१२२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [ श्लो० ३४-३८ तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेपि कतमाइघिरजोभिपेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवाननन्तस्त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥ एपां घोपनिवासिनामुत भवान् किं देव रावेति नश्वेतो विश्वफलाद फलं वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति । सद्वेपादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता ये धामार्थसुहृत्मियात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥ तावद् रागादयः स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन् मोहोधिनिगडो यावत् कृष्ण न ते.जनाः॥३६॥ प्रपञ्च निष्प्रपञ्चोपि विडम्बयसि भूतले । अपनजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७॥ जानन्त एव जानन्तु किं वहुक्त्या न मे मभो । मनसो वपुपो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥ ३८ ॥ सहिता वयं पियामः, अङ्गिरेवोदनं कमलं तत्र मध्येव मकरन्द एवामृतासर्व मिष्टं देहादिविस्मारकं च, रोमाञ्चः स्वेदश्च दशमकार्य, अन्येषामुपयोगः स्पष्ट एव, पुंसामपि चालककन्योत्पादनादिद्वारा मित्रको परित्यज्य शर्वादय एकादशैव वा ॥३३॥ एवं गोकुलवासिना भाग्यमभिनन्द्य वृन्दावनबृहद्वनादिष्वपि ये वृक्षादयोपि जाता लतागुल्मादयश्च कीटादयो वा तेपामपि भाग्यमभिनन्दति तद् भूरिभाग्यमिति, तदेव जन्म भूरिभाग्यमधिक. भाग्ययुक्तं, इह सुन्दावने गोकुले वा किमप्यप्रयोजकमपि जन्म, तत्र हेतुः कतमस्य परब्रह्मणोद्विरजसामभि- पेको यत्र, कतमस्य गोकुलवासिनो वा यस्यकस्यचित् , येपामुत्पन्नानां गोकुलवासिनां वा निखिलमपि जीवितं स्वार्थ परार्थमैहिकपारलौकिकार्थं च सर्वमेव भगवाननन्तः, अनन्तपदेन ब्रह्मवादप्रकारो व्यावर्तितः, किन्तु विशेषप्रकारेण रनसां माहात्म्यमाहाद्यापि यस्य भगवतः पदरजः श्रुतिमृग्यमेव, श्रुतयो हि भगवत्- पदान्वेषणपरा ब्रह्म भावत्पदं ज्ञात्वा "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" " तद् विष्णोः परमं पद "मित्यादिभिर्ब्रह्म प्रशंसन्ति, रजःप्राप्तौ तु कृतार्थाः सत्यो न पुनर्बोधयेयुः प्रयोजनाभावात् ॥३४॥ तेपो फलमेतदेव न भवति, सेवायाः क्रियमाणत्वात् , अतस्तत्फलं कथं नाभिनन्धत इत्याशक्य तत् फलं न ज्ञायत एवेत्याहैपामिति, एतेभ्यो घोपनिवासिभ्य एतत्सेवासाध्यमेतत्सम्बन्धि हे देव त्वं किं राता ? किं दास्यतीति नोस्माकं चित्तं खत्तोन्यत् फलं कुत्रापि ब्रह्माण्डे सकलेप्ययद् गच्छन् विमुह्यति, यतस्त्वमेव विश्वस्यैव फलं परमानन्दस्त्वत्तोन्यत् कथं फलं भविष्यति ? तात्मानमेव दास्यामीति चेत् तबाह, सद्वेषादिवेति, सतो यशोदाया चेपाद् वेपं प्राप्य वेपाद्धेतोर्वा पूतना सकुला भ्रातृसहितापि त्यामेवापिता प्रापिता, अर्थात् त्वयैव, देवेतिसम्बोधनं पून्याथै, ये पुनस्त्वदर्थमेव धाप गृहमर्थो धनं सुहृदो मित्राणि प्रियाः प्रीतिविषयाः पदार्था आत्मा देहस्तनयाः पुत्राः प्राणा इन्द्रियाणि चाशयोन्तःकरणमेतत् सर्व केवलं त्वत्कृते त्वदर्थम् ॥३५॥ नन्वेतेषां संस्कारो जीवतामेव निवर्तनीयः पूतना तु मारितैति संसारनिवृत्तिं दास्यामीति चेत् तत्राह तावदिति, गृहादिषु रागादयस्तावदेव स्तेना विवेकधैर्यापहारकास्तावदेव गृहमपि कारागृह बन्धनस्थान तावदेव पुत्रादिषु मोहोनिनिगडः पादशृङ्खला यावद् कृष्ण न ते जनास्त्रत्सेवका न भवन्ति, वत्सेवकानां स्वेतानि वीण्यपि सात्त्विकादीनि सेवोपयिकानीति शास्त्रतोप्यभिलापितान्येव ॥ ३६ ॥ नन्वतत् सर्व साक्षात्स्वरूपे युक्तं न तु कृत्रिम इत्याशङ्क्याह प्रपञ्चमिति, निषपञ्चोपि त्वं प्रपञ्च विडम्बयसि प्रापश्चिकैपि चष्टां करोपि, तत्र हेतुः अपना या जनता तस्या आनन्दसन्दोहमानन्दसमूह प्रयितुं स्यूलं कर्तु, ननु विपरीतरूपेण कयं तदधिकं भविष्यतीत्याशक्याह प्रभो इति, सर्वप्रकारेणापि सर्वसमर्थः ॥ ३७ झानेनाप्यानन्दप्रथनसम्मवात् किमिति प्रपश्वं विडम्बयतीत्याशङ्कयाह जानन्त इति, ये जानन्तो भवन्ति त एव जानन्तु वस्तुतो ज्ञानं स्वमप्रबोधरूपं, अतो भ्रान्ता एव ते, ननु तथा सति तन्मतं दूपणीयमिति चेत् ननु ·लो० ३९-४५.] प्रक्षिप्तेषु तृतीयः स्कन्धादितश्चतुर्दशोध्यायः । १२३ अनुनानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेरिस सर्ववित् । त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत् तवार्पितम् ।। ३९ ॥ श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोपदायिन् मानिनरद्विनपशूदधिद्धिकारिन् । उद्धर्मशावरहर सितिराक्षसधुगाकल्पमामईन् भगवन् नमस्ते ॥ ४० ॥ ॥ श्रीशुक उवाच॥ इत्यभिष्ट्रय भूमानं त्रिः परिक्रम्य पादयोः । नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ।। ४१ ॥ ततोनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं मागवस्थितान् । वत्सान पुलिनमानिन्ये ययापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥ एकस्मिन्नपि यातेन्दे प्राणेशं चान्तरात्मनः । कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेभकाः ॥ ४३ ।। किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतसः । यन् मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम्।। ४४ ॥ ऊचुश्च सुहृदः कृष्णं स्वागतं तेतिरंहसा । नैकोप्यभोजि कवल एहीतः साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥ तत्राह किं बहत्त्येति, बहूच्या किं प्रयोजनम् ? अल्पैनैव तु दृष्यते, न हि मत्तः कश्चिन् महानस्ति वेदगर्भोहं मम तु मनसो वपुपो वाचोपि वैभवं न गोचरो न ज्ञातुं शक्यं, न देहकृत्या परिच्छेत्तुं शक्यं, स हि सर्व करोति तथा भगद्वैभवमपि कृत्वा प्रदर्शयिष्यतीतिशयोकं वचप्तां विषयो न भवत्येव तथा चेतसोपि ॥३८॥ एवं स्तुत्वा गमनं प्रार्थयति वालकानामानयनार्यमनुजानीहीति, गन्तुमनुज्ञा प्रयच्छ, कृष्णेतिसम्बोधनं स्वस्य प्रेमख्यापनार्य, प्रेपणेपराधाभाव दा न किञ्चिन् मया वक्तव्यं यतस्त्वमेव सर्वे वेत्ति यतः सर्ववित्, तत्र गतम्य स्वातन्त्र्यशङ्का न कर्तव्या, यतस्त्वमेव जगतां नायः, अतोधिकारस्थित्यर्थ प्रेपय, एतज जगत् तवैन त्वयैव चार्पितं मयि स्थापित, अतः प्रेषणमुचितमेव ॥ ३९ ॥ गच्छन् नमस्यति हे कृष्णेति, वृष्णयो यादवास्तेषां कुलमेव पुष्करं तस्य जोपो विकासस्तस्य दायिन्निति सूर्यरूपतोक्ता,क्ष्मा पृथिवी निर्जरा देवा द्विना ब्राह्मणाः पशवश्च त एवोदधिस्तस्य वृद्धिकारिनिति चन्द्ररूपता, उद्धर्मः पापण्डधर्मस्तदेव शार्वरं तस्य निवारकेत्यग्नि- रूपता, क्षितिराक्षसधुगिति, क्षिताबुत्पन्ना ये राक्षमास्तान् द्रोग्धीत्यवतारप्रयोजनं, आकल्पं नमस्त इति, आर्कमर्हन्निति, अर्थमभित्र्याप्य सर्वपून्येति स्वस्यापि नमस्कारे हेतुः ॥ ४० ॥ एवं स्तुत्वा गत इत्याहेतीति, भूमा वमनन्तकोटिब्रह्माण्डरूपेण प्रदर्शितात्मानं तिः परिक्रम्य पुनः पादयो त्वाभित इष्टं भगवन्तं स्वाभिलषितं स्वस्य धाम वा प्रत्यपद्यत प्रस्थितः, गत इतियावत् ॥४१॥ ततो मगवत्कृत्यमाह तत इति, यावद् गत्वा ब्रह्मा स्वगृहं बालकान् वत्सांश्चानयति तावद् भगवानेव ब्रह्माणमनु- ज्ञाप्य मागवस्थितान् वत्सान पुलिनमानिन्ये, पुलिनमपि स्वकमेव, यत्र पूर्व वालकाः स्थितास्तत्रापि यथा- पूर्वसखं पुलिनं यथापूर्व सखायो यत्र पूर्व पुलिने बालकान् पूर्ववदुपवेश्य पश्चाद् वत्सानयनाथै गत इव वत्सान पुलिनमानिन्ये ॥ ४२ ॥ तदा बालकाः समागतं भगवन्तं कथं ज्ञातवन्त इत्याकाहायामाहैकस्मिन्न- पीति, एकस्मिन्नप्यन्दे वर्षे याते गत आत्मनः प्राणेशमन्तरा भगवन्तं विनाल्पोपि कालो या विरहाद् भूयान् भवितुमर्हति तत्र तावन्तमपि कालं कृष्णपायया आहता व्याप्ता न तु ब्रह्ममायया क्षणार्धमेवाका मेनिरे ॥ ४३ ॥ ननु कथमेतावतः कालस्य विस्मरणम् ? तबाह किं किमिति, मायामोहितचेतसः किं किं न विस्मरन्ति ? यद् यस्मात् सर्वमेव जगत् मोहितं सदभीक्ष्णं सर्वदेव विस्मृतात्मकं विस्मृत आत्मा येन तादृशम् ॥ ४४ ॥ अत एव स्वमुहृदं कृष्णमूचुस्तै त्वयातिरंहसा स्वागतमिति, तत्र हेतुत्वेनाहुनैकोप्य- भोजि काल इति, तव गमनानन्तरमेकोपि कवलो नामोजि न भुक्तः, अनेन भगवति प्रेमापि सूचितं, अत एवैहि, मध्ये पूर्ववत् तिष्ठ, साधु भुज्यतामिति ॥ ४५ ॥ ततो भगवता तथैव कृतमित्याह तत इति, , ·१२४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां [०४६-५५. ततो इसन् हुपीकेशोभ्यवहत्य सहार्भकैः । दर्शयधर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् वजम् ॥ ४६॥ बहममूनवनधातुविचित्रिताङ्गः पोदामवेणुदलमृङ्गरवोत्सवान्यः । वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्तिगोपीगुत्सवदृशिः प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥ अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दस्नुना। इतोविता वयं चास्मादिति वाला बजे जगुः ॥ ४८ ॥ ॥राजोवाच ॥ ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान मेमा कथं भवेत् । योभूतपूर्वः स्तोकेषु स्त्रोद्भवेष्वपि कथ्यताम् ॥ १९ ॥ ॥श्रीशुफ उवाच॥ सर्वेपामपि भूतानां नृप स्वात्मैव बल्लभः । इतरेपत्यवित्ताधास्तवल्लभतयैव हि ॥५०॥ तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्चगृहादिपु ॥५१ ।। देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । यथा देहः प्रियतमस्तथा न हनु ये च तम् ॥५२॥ देहोपि ममताभाक् चैत्-तीसौ नात्मवत् प्रियः । यज् जीर्यत्यपि देहेस्मिञ्जीविताशा बलीयसी।। ५३।। तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेपामपि देहिनाम् । तदर्धमेव सकलं जगदेतच् चराचरम् ॥५४ ।। कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥ अर्भकैः सहाभ्यवहृत्य मुस्त्वायरसुरस्य च चर्म प्रदर्शयन् वनाद् व्रज प्रति न्यवर्तत ॥४६॥ समागच्छन्तं भगवन् वर्णयति बहेंति, प्रोदामगोवन्धनरज्जुर्दोहसम्बन्धि, अधिको वा, वत्सान् गृणन्नुचारयन्, अनुगै चालकैर्गीता पवित्रा कीर्तिर्यस्य, गोपीदृशामृत्सवरूपा दृष्टिर्यस्य ॥ ४७ ॥ ततो वालका अघासुरवधं ब्रज आहुरद्यानेनेति, केचिद् यशोदामनुनेत्यन्ये नन्दसूनुनेति, वयं चास्माद् व्यालादविताः ॥ १८ ॥ एवं भ्रान्तमोहनिवृत्त्यर्थ सर्वसिद्धान्तमुपपाद्य स्नेहांश्रयविवेचनार्थ प्रक्रियान्तरमारमते, स्नेहः स्वारम- निष्ठः स चात्मा भगवाञ् जीयो वा, सहनस्नेहो भगवति जीवे तत्सम्बन्धात् तदंशत्वादाहोस्विज् जीव एव ? तपा सति भगवति स्नेहः कथमित्याक्षिपते ब्रह्मन्निति, जीवस्य देहेन सम्बन्धस्ततः पुत्रादिषु ततो नन्दे ततो नन्दपुत्र इतिक्रमः, परोद्भपे स्वप्राणापेक्षयापि योधिकः प्रेमा स कथं भवेत् स्त्रोद्भवेष्वपि स्तोकेषु योभूतपूर्वः ? अतोत्र सिद्धान्तः कथ्यताम् ॥ ४९ ।। सत्र भगवति स्नेहमुपपादयत्ति सर्वेषामिति, लोके तावत् सर्वेषां प्रेमविषय आत्मादेहः, इतरेपत्यवित्ताया- स्तस्य देहस्य बल्लभतया प्रियतया, युक्तश्चायमर्थः, अन्यया परवालके परदेहे या स्नेहः स्यात् ॥५०॥ तत्रापि तारतम्यमित्याह तद् राजेन्द्रेति, देहाभिमानवतां यथा स्वस्त्रकात्मनि देहे स्नेहोहमभिमानविषयत्वान्न तथा पुत्रवित्तादिषु ममताविषयत्वात् ।। ५१ ॥ नन्वन्न देहो वात्मा वा कः प्रियत्न सहनोभिनिर्दिष्टः ? मात्मा चेत् स न देहातिरिक्तः प्रतीतः केनापि पामरेणातः प्रेम क्यम् ? तत्र देहश्चेन् को हेतुरित्याकासा- यामाह देहात्मवादिनामिति, अस्ति देहव्यतिरिक्त आत्मा पानराणामपि मते, तथाप्यनीहत्याप्युच्यते देह एव आत्मा येषामपि वादिनां, राजन्यसत्तमतिसम्बोषनं स्नेहाथै, यया देहः मिपतमो न तथा पुत्रादयः ॥ ५२ ॥ पश्चादल्पविन देहोपि ममताभार चेत् तसापेव देह आत्मत् पूर्वानुमूनदेश्यामभिमान- युक्तदेवत् मियो न माति, किच प्राणभेदात्मा तदापि प्राणपन्न देहः प्रियः, पञ् जीर्यत्यपि देहेस्मिन्नपि देह पलीयसी तस्य नीविताण ॥ ५३ ॥ तमादात्मा प्रिय इत्पविगाद, तदर्थ नान्यत् ॥ ५४॥ स पात्मा ग एपेत्या कृष्णमेनमिति, मखिलारसनामयमात्मा, अस्यर नेहः सहनो धर्म एतद्विषयासांशः पधारन्या गउति तदेशेषु, एनन् मैत्रेयीप्रामणे यास्यान्वयादिन्यधिकरणे सप्टपरमाभिर्युतरादित, मा.

·से०५६-६१.] श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां प्रक्षिप्तेषु तृतीयः स्कन्धादितश्चतुर्दशोध्यायः। १२५ . वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थाष्णु चरिष्णु च । भगवद्रूपमपरं नान्यद् वस्त्विह किश्चन ॥५६॥ सर्वेषामेव भावानां भावार्थों भवति स्थितः । तस्यापि भगवान् कृष्णः किमतद् वस्तु रूप्यताम्।। ५७॥ समाश्रिता ये पदपल्लवप्नुवं महत् पदं पुण्ययशो मुरारेः । भवाम्बुर्विवत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदा न तेषाम् ॥ ५८ ॥ एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोहमिह स्वया । यत् कौमारे हरिकृत जगुःपौगण्डकैर्भकाः ॥१९॥ एतत् सुहृद्भिश्चरितं मुरारेरपार्दन शाहलजेमनं च। व्यक्तेतरम्रपमजोर्व भिष्टवं शृण्वन् गृणन्नेति नरोखिलार्थान् ॥६॥ एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुजे । निलायनैः सेतुबन्धैटोत्नुवनादिभिः ॥ ६१॥ बद्धर्मा एवान्यत्र कार्येशे च भासन्त इति, ननु कृष्णः कथमात्मा ? तत्राह जगद्धितायेति, केवलं जगद्रक्षार्थ मायया देहीवाभाति वस्तुतस्तु ब्रह्मैव ॥५५॥ किञ्च कृष्णं जानतां सर्वमेव स्थावरजङ्गमात्मकं भगवद्रूपं भाति यदन्यन् नास्त्येव किश्चन, ननु भगरत. कथमेवन्नृपम् ? तनाहापरमिति, परं कृष्णरूपमपरं जगत् , अतो