·..- . -- २ रघुवंशे तमशेष तु धत्ते शर्वस काभा । अपंग:मिल पते मुग्मेन्दरोगरः॥ इति नाइ संहितावननवलेन पार्यतीपरमेश्वरागत्तलदर्शनार , तापतिपिल्लागा तागाभिमाद वागर्थाविव संपृक्ती वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरी वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी ॥१॥ पागाविवेलेकं पदम् । नेन सह निलरामासो निगाललोपा पूर्वपरप्रतिसाल चेति वक्तव्यम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । वागानित शब्दानित राष्ट्रको । निलग- वझावित्यर्थः । नित्यसंबदगोरपमानलेनोपादानात् । 'नित्यः शब्दार्थसंबन्नः' इति मीमांसकाः । जगतो लोकस्य पितरी । माता च पिता च पितरी । 'पिता माना' इति द्वन्द्वकोपः । 'मातापितरौ पितरी मातरपितरी प्रगजनयितारी'.इलमरः । एतेन शर्य- शिवयोः सर्वजगजनकतया वैशिष्टयमिष्टार्थप्रदानशतिः परमकामणिकलं च सूयते । प- र्वतस्यापलं स्त्री पार्वती । 'तस्यापत्यम्' इत्यण् । 'टिहाणज्-' इत्यादिना लीप् । पार्वती च परमेश्वरथ पार्वतीपरमेश्वरी । परमशब्दः सर्वोत्तमलद्योतनार्थः । मातुरभ्यहितवाद- ल्पाक्षरत्वाय पार्वतीशब्दस्य पूर्वनिपातः। वागर्थप्रतिपत्तये शब्दार्थयोः सम्यग्ज्ञानार्थ वन्देऽभिवादये । अनोपमालंकारः स्फुट एव । तथोक्तम्-'खतःसिद्धेन भिन्नेन संपन्नेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्म्यस्य वाच्यं चेदेकगोपमा ॥' इति । प्रायिकशोपमालंकारः कालिदासोक्तकाव्यादी । भूदेवताकस्य सर्वगुरोर्मगणस्य प्रयोगाच्छुभलाभः सूच्यते । तदु- तम्-'शुभदो मो भूमिमयः' इति । वकारस्यामृतवीजत्वात्मचयगमनादिसिद्धिः ।। संप्रति कविः खाहंकारं परिहरति ‘क सूर्य-' इलादिश्लोकदयेन- क्क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविपया मतिः। तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥२॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । 'ऋदोरप्' । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति साधुः । सूर्यः प्रभवो यस्य स सूर्यप्रभवो वंशः क । अल्पो विषयो ज्ञेयोऽर्थो यस्याः सा मे मतिः प्रज्ञा चक्क । द्वौ कशब्दो महदन्तरं सूचयतः । सूर्यवंशमाकलयितुं न शक्नोमी- त्यर्थः । तथाच तद्विपयप्रवन्धनिरूपणं तु दुरापास्तमिति भावः । तथाहि । दुतरं तरितु- मशक्यम् । 'ईपहुःसुपु-' इत्यादिना खत्प्रत्ययः । सागरं मोहादज्ञानादुडुपेन प्लवेन । 'उडुप तु प्लवः कोलः' इत्यमरः । अथवा चविनद्धेन यानपात्रेण । 'चर्मावनद्धमुडपं प्लवः काष्ठं करण्डवत्' इति सज्जनः । तितीर्घस्तरीतुमिच्छुरसि भवामि । तरतेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । अल्पसाधनैरधिकारम्भो न सुकर इति भावः । इदं च वंशोत्कर्पकथनं खप्रवन्धमहत्त्वा- र्थमेव । तदुक्तम्-~'प्रतिपाद्यमहिना च प्रवन्धो हि महत्तरः' इति ॥ मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् । प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्वाहुरिव वामनः ॥ ३ ॥ किंच मन्दो मूढः । मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युः' इत्यमरः । तथापि कवियशः- । कवीनां यशः काव्यनिर्माणेन जातं तत्प्रार्थनाशीलोऽहं प्रांशुनोनतपुरुषेण लभ्ये फलविपये लोभादुद्वाहुः फलग्रहणायोच्छ्रितहस्तो वामनः सर्व इव । 'खों मिनः' यमरः। उपहास्यतामुपहासविषयताम् । 'मोर्ण्यत्' इति ण्यत्प्र- म प्राप्स्यामि॥ 1 - 4

·No text on this page.

·५ ४ - रघुवंशे शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विपयैपिणाम् । वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥ ८॥ शिशोर्भावः शैशवं बाल्यम् । 'प्राणभृजातिवयोवचनोगात्र-' इत्यप्रत्ययः । 'शिशुतः शैशवं वाल्यम्' इत्यमरः । तस्मिन्वयस्यभ्यस्तविद्यानाम् । एतेन ब्रह्मचर्याश्रमो विवक्षितः यूनो भावो यौवनं तारुण्यम् । युवादित्वादप्रत्ययः। 'तारुण्यं यौवनं समम्' इत्यमरः तस्मिन्वयसि विपयैषिणां भोगाभिलापिणाम् । एतेन गृहस्थाश्रमो विवक्षितः। वृद्धस्य भावं वार्धकं वृद्धत्वम् । 'द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च' इति प्रत्ययः । 'वार्धकं वृद्धसंघाते वृद्धस्य वृद्ध कर्मणि' इति विश्वः । संघातार्थेऽत्र 'वृद्धाच' इति वक्तव्यात्सामूहिको वुन् । तस्मिन्वार्धके वयसि मुनीनां वृत्तिरिव वृत्तियेषां तेपाम् । एतेन वानप्रस्थाश्रमो विवक्षितः। अन्ते शरी. रत्लागकाले योगेन परमात्मध्यानेन । 'योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तियु' इत्यमरः । तनुं देहं वजन्तीति त्यनुत्यजां देहत्यागिनाम् । 'कायो देहः क्लीवपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनु- तनूः' इत्यमरः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति क्विम् । एतेन भित्वाश्रमो विवक्षितः ।। रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन् । तहुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥ ९ ॥ सोऽहं लब्धप्रवेशः । तनुवाग्विभवोऽपि स्वल्पवाणीप्रसारोऽपि सन् । तेषां रधूणां गुणसागुणैः । आजन्मशुध्यादिभिः कर्तृभिः कर्ण मम श्रोत्रमागत्य चापलाय चा- पलं चालार्माविमृश्यकरणरूपं कर्तुम् । युवादित्वात्कर्मण्यण् । 'क्रियार्थोपपदस्य' इत्यादिना चतुर्थी । प्रचोदितःप्रेरितः रान् । रघूणामन्वयं तद्विषयप्रवन्धं वक्ष्ये।। कुलकम् ।। संप्रति माप्रवन्धपरीक्षार्थ रातः प्रार्थयते- तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसळ्यक्तिहेतवः । हेनः संलक्ष्यते हानो विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥ १० ॥ तं रघुवंशाख्यं प्रवन्ध रादरातोर्गुणदोषयोळगे«तवः कर्तारः रान्तः श्रोतुमर्हन्ति । तयादि । हेन: विशुद्धिनिर्दोपवरूप श्यामिकापि लोहान्तररांरागात्मको दोपोऽपि वामी संतश्या नान्यत्र । तस्यापि रान्त एव गुणदोपविवेकाधिकारिणो नान्य इति भावः ।। वर्ग बनपक्षिपति- चैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीपिणाम् । आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव ॥ ११ ॥ मनपणी मनीषिणी धीराः । विद्वांग इति यावत। पोदरादिलासाः। तेषां मान.. नमः पयः छन्दगांगदानाम । 'छन्दः पदी न दे च' इति विश्वः। प्रणत ओंकार दर । मी शियनीयत इति महीक्षितः शिनीश्वराः । शिधातोरेशाशीरितम् तुगा- नगमापामार आदितः । निलम्वतः सूर्यमापन गुमान्याम्पतो नाम चैवम्मान इति मनुरमीत ॥ १५ गुलिमति प्रगतः शुद्धिमतरः। जाय इति गजेन्दुरिन्द्रः क्षीरनिवाविव ।। १२ । दि दिनान । तगिदिमान पदांग नग मनोगिंग गंगे। बंधीग: चामिन बामनिहायागुमः । निशांगन दिया .

·प्रथमः सर्गः। मंत्तरः। द्विवचनविभज्योप-' इलादिना तरम् । दिलीप इति प्रसिद्धो राजा इन्दुरित नेन्दू राजश्रेष्टः । उपनितं व्याघ्रादिना मनानः। शीरनिधाविन्दुरिव प्रसूतो जातः ।। 'च्यूट-इलादित्रिभिः प्रोकैदिलीपं विशिनष्टि- व्यूढोरको वृपस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः। आत्मकर्मक्षम देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः॥ १३ ॥ व्यूढं विपुलनुरो चत्य स व्यूढोरस्कः । 'उरःप्रतिभ्यः कप्' । 'न्यूड विपुलं भदं स्फारं रफीतं समं वरिष्टं च इति यादवः। यूपन्य स्कन्ध व स्कन्धो यस्य स तथा । 'सप्त- न्युपमान-' इत्यादिनोत्तरपदलोपी बहुप्रीहिः । शालो वृक्ष व प्रांशुरुन्नतः शालप्रांशुः । 'प्राकारवृक्षयोः शालः शालः सर्जनः स्मृतः' इति यादवः । 'उच्चप्रांशूनतोदनोच्छिता- लुझे इलनरः। महाभुजो महाबाहुः । आत्मकर्मशमं स्वव्यापारानुरूपं देहमाधिनः प्राप्तः क्षात्रः अत्रसंपन्थी धर्म व स्थितः । नर्तिमानरान्न इव स्थित इत्युप्रेक्षा ।। सर्विितरिक्तसारेण सर्वतेजोलिभाविना । स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वी क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना ॥ १४ ॥ सवातिरिक्तसारेण सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽधिकवलेन । 'सारो क्ले स्थिरांशे च' इसमरः । सर्वाणि भूतानि तेजलाभिभवतीनि संवनेजोनिमावी नेन । सर्वेभ्य उन्नतेनात्मना शरी- रेप। 'आत्मा देहे धृतो जीवे-खभावे परमात्मनि इति विश्वः । मेलरिव । उवी कान्वाकन्य स्थितः । मेराबपि विशेषणानि तुल्यानि । 'अष्टाभिश्च मुरेन्द्राणां माताभिनिर्मितों पः । तलादभिभवलेष सर्वभूतानि तेजसा ।। इति ननुवचनादानः नत्रजोभिभाविवंशयम ॥ आकारसहरमनः प्रशया सहशागमः। आगमैः सहशारम्भ आरम्भसहशोदयः ॥१५॥ साकारण मृा महसी प्रज्ञा यन्य नः । प्रनया सागमः प्रमानुरुपशाबपरिश्रमः । आगमः : नया आरम्भः फर्न चल्य न नयोक्तः । आरन्यन इलारम्भः वर्म । तन्मान उदयः फलसिस्चियन नयोतः ॥ भीमकान्तर्नुपगुणः स बभूवोपजीविनाम् । अधृप्यश्चाभिगम्यश्च यादोरनै रिवार्णयः ॥ १६ ॥ भीमद कालेध गपगुण नियोजःप्रतापादिभिः कुनीलदाशियादिभियन दिप उपजीदिनामानितानाम् । चादीभिजलजीवः । 'गदांनि जसजनवः'लारः । निधापवाद । अयोनिभिगवर्नयमाभिगम्द आश्रयणीयथ भव ॥ रेखामानमपि शुष्णादा मनोमनः परम् । न व्यतीयः प्रजातन्य नियन्तुमिहत्तमः ॥ १७ ॥ नियानुः सिग्यम्य मारयन, रिलं पर नन्धितीनमक नियमानाः। नापार प्रधानमः कः । का भी अधिः पुमान् दलः । । हामी : विभाषिः। परमपिनाम:

·८ , रघुवंशे..: मस्तेर्लङ् । अर्थकामसाधनयोर्दण्डविवाहयोर्लोकस्थापनप्रजोत्पादनरूपधर्मार्यत्वेनानुष्टः- दर्यकामावपि धर्मशेषतामापादयन्स राजा धर्मोत्तरोऽभूदित्यर्थः । आह च गौतमः-- पूर्वामध्यंदिनापराहानफलान्कुर्यात् यथाशक्ति धर्मार्थकामेभ्यस्तेषु धर्मोत्तरः स्यात् इति दुदोह गां स यज्ञाय.सस्याय मघवा दिवम् । संपद्विनिमयेनोभौ धतुर्भुवनद्वयम् ॥ २६ ॥ स राजा यज्ञाय यज्ञं कर्तु गां भुवं दुदोह । करग्रहणेन रिक्तां चकारेत्यर्थः । मघव देवेन्द्रः सस्याय सस्यं. वर्धयितुं. दिवं स्वर्ग दुदोह। (लोकान्महीलोके वृष्टिमुत्पादया. मासेत्यर्थः । 'क्रियार्थोपपदस्य-' इत्यादिना यज्ञसस्याभ्यां चतुर्थी । एवमुभौ संपदे विनिमयेन परस्परमादानप्रतिदानाभ्यां भुवनद्वयं दधतुः पुपुषतुः 1 राजा यज्ञैरिन्द्रलोक मिन्द्रश्चोदकेन भूलोकं पुपोपेत्यर्थः। उक्तं च दण्डनीती-'राजा त्वर्थान्समाहृत्य कुर्या दिन्द्रमहोत्सवम् । प्रीणितो मेघवाहस्तु महतीं वृष्टिमावहेत् ॥' इति । न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः। व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥ २७ ॥ राजानोऽन्ये नृपा रक्षितुर्भयेभ्यस्त्रातुस्तस्य राज्ञो यशो नानुययुः किल नानुचा सलु । कुतः । यद्यस्मात्कारणात्तस्करता चौर्य परखेभ्यः परधनेभ्यः सविषयभूतेभ्यो व्यायत्ता गती श्रुतौ वाचकशब्दे स्थिता प्रवृत्ता। अपहार्यान्तराभावात्तस्करशब्द एवा- पाहत इत्यर्थः । अथवा । 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायेन शान्दे स्थिता स्फुरिता न तु स्वरूपतोऽस्तीत्यर्थः ॥ द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥ २८ ॥ शिष्टो जनो द्वेप्यः शत्रुरपि । आर्तस्य रोगिण औषधं यथोपधमिव । तस्य संम- तोऽनुमत आसीत् । दुष्टो जनः प्रियोऽपि प्रेमास्पदीभूतोऽपि । उरगक्षता सर्पदष्टाहु- लीव । 'छिन्याद्वाहुमपि दुटमात्मनः' इति न्यायात् । त्याज्य आसीत् । तस्य शिष्ट एव बन्धुर्दुष्ट एव शत्रुरित्यर्थः ॥ तस्य परोपकारित्वमाह- तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । तथाहि सर्व तस्यासन्परार्थकफला गुणाः ॥ २९ ॥ रेवाः मष्टा । 'पटा प्रजापतिबंधा' इत्यमरः । तं दिलीपम् । रामाधीयतेऽनेनेति गमाधिः कारणगामग्री । महाभूतानां । यः गमाधिमेन महाभतरागाधिना विदधे समई । नूनं ध्रुवम । इन्युप्रेक्षा । नयाहि । तस्य राशः गर्न गुणा रूपरग़ादिमहाभतगु- मरदेव पगः परप्रयोजनमा मुग्ध्यं फलं येषां ने तथोक्ता आगन । महाभूत गुणो- पमानेन रणगुणाः काग गंझामन्तीति न्यायः गनितः ॥ वेलावप्रवलयां परिवीदतमागराम । r4 4. मुशमानकपुरीमिव ।। ३० ।। रन्दाः गमुद्रकुलानि । 'चला कूलंपियारिवः' दान निभाता एल व ..नि सम्मामाम् । 'गानमो नमममियाम् । प्राका गणाः गालः ॥

·प्रथमः सर्गः।
पार प्रान्ततो वृतिः ॥ इत्यमरः । परितः खातं परिखा दुर्गवेष्टनम् । 'सात सेयं तु
परिसा इलमरः । 'अन्येप्वपि दृश्यते इत्यत्रापिशव्दात्सनेईप्रत्ययः । अपरिखाः परिखाः
संपद्यमानाः कृताः परिसीकृताः सागरा यस्यास्ताम् । अभूततदावे चिः। अविद्यमान-
मन्यस्य राजः शासनं यस्यात्तामनन्यशासनामुवामेकपुरीमिव शशास । अनायासेन
शासितवानित्यर्थः॥
तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मगधवंशजा।
पली सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥ ३१॥
तस्य राज्ञो मगधवंशे जाता मगधवंशजा । 'सप्तम्यां जनेर्डः' इति डप्रत्ययः । एतेना-
भिजालमुक्तम् । दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्तनम् । 'दक्षिणः सरलोदारपरच्छन्दानुवर्तिपु' इति
शाश्वतः । तेन रूढं प्रसिद्ध तेन नाना अध्वरस्य यज्ञस्य दक्षिणा दक्षिणाख्या पत्नीव ।
मुदक्षिणेति प्रसिद्धा पत्न्यासीत् । अत्र श्रुतिः-'यज्ञो गन्धर्वत्तस्य दक्षिणा अप्सरसः' इति ।
'दक्षिणाया दाक्षिण्यं नामविजो दक्षिणत्वप्रापकत्वम्। ते दक्षन्ते दक्षिणां प्रतिगृह्य' इति च ।।
कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि ।
तया मेने मनखिन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥ ३२ ॥
वसुधाधिपः अवरोधेऽन्तःपुरवर्गे महति सत्लपि । मनखिन्या दृढचित्तया । पतिचिः
त्तानुवृत्त्यादिनिर्वन्धक्षमयेत्यर्थः । तया सुदक्षिणया लक्ष्म्या चात्मानं कलत्रवन्तं भार्याव-
न्तं मेने। 'कलनं श्रोणिभार्ययोः' इत्यमरः । वसुधाधिप इत्यनेन वसुधया चेति गम्यते ॥
तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः।
विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः॥३३॥
स राजा । आत्मानुरुपायां तस्याम् । आत्मनो जन्म यस्यासावात्मजन्मा पुत्रः ।
तलिन्समुत्सुकः । यद्वा । आत्मनो जन्मनि पुत्ररूपेणोत्पत्तो समुत्तुकः सन् । 'आत्मा
वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । विलम्वितं फलं पुत्रप्राप्तिरूपं येषां तमनोरथैः कदा मे
पुत्रो भवेदित्याशाभिः कालं निनाय चापयामास ।।
संतानार्थाय विधये स्वभुजावतारिता।
तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥ ३४॥
तेन दिलीपेन । संतानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तलै संतानार्थाय विधयेऽनुष्टानाय ।
वभुजादवतारितावरोपिता जगतो लोकस्य गुर्वी धूर्भारः सचिवेषु निचिक्षिपे निहिता ॥
अधाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया ।
तौ दम्पती वसिष्टस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमम् ॥ ३५॥
अथ धुरोऽवतारानन्तरं पुत्रकाम्ययात्मनः पुत्रेच्छया। 'काम्यच्च' इति पुत्रशब्दा-
काम्यच्प्रत्ययः । 'अ प्रत्ययात्' इति पुत्रकाम्यधातोरकारप्रत्ययः । ततष्टाप् । तया ते
दम्पती जायापती । राजदन्तादिषु जायाशब्दस्य दमिति निपातनात्साधुः । प्रयतो पूतो
विधातारं ब्राह्मणमभ्यर्च । 'सखल पुत्रार्थिनिरुपास्यते' इति मात्रिकाः । गुरोः कुल.
गुरोर्वसिष्टस्याधनं जग्मतुः । पुत्रप्राप्त्युपायापेक्षयेति शेषः ॥
स्निग्धगम्भीरनिोपमेकं स्यन्दनमास्थितौ ।
प्रावृपेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥ ३६॥

·रघुवंशे स्निग्धो मधुरो गम्भीरो निर्घोषो यस्य तमेकं स्यन्दनं रथम् । प्रापि : घेण्यः । “प्राकृप एण्यः' इत्येण्यप्रत्ययः । तं प्रावृपेण्यं पयोवाहं मेघं विद्युदवितान आस्थितावारूढी । जग्मतुरिति पूर्वेण संवन्धः । इरा आपः । "इरा भूवाक्मराट स्यात्' इत्यमरः । इरावान्समुद्रः तत्र भव ऐरावतोऽभ्रमातङ्गः । ऐरावतोऽभ्रमात जैरावणाभ्रमुवल्लभाः।' इत्यमरः । अभ्रमातज्ञत्वाचाभ्रस्थत्वादभ्ररूपत्वात्' इति क्षीरखानी अत एव मेघारोहणं विद्युत्साहचर्य च. घटते ! किं च विद्युत ऐरावतसाहचर्याद वैरातीसंज्ञा । ऐरावतस्य रुयैरावतीति क्षीरखामी । तस्मात्सुष्टूक्तं विद्युदैरावतावि 'वेति । एकरथारोहणोक्त्या कार्यसिद्धिवीजं दंपत्योरत्यन्तसौमनस्यं सूचयति ॥ मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरःसरौ। अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव ॥ ३७॥ पुनः किंभूतौ दंपती । आश्रमपीडा मा भून्मास्त्विति हेतोः। 'माढि लुङ्' इला- शीरर्थ लुङ् । 'न माङयोगे' इत्यडागमनिपेधः । परिमेयपुरःसरी परिमितपरिचरी अनुभावविशेपात्तु तेजोविशेषात्सेनापरिखताविव स्थितौ ॥ सेव्यमानौ सुखस्पर्शः शालनिर्यासगन्धिभिः । पुष्परेणूत्किरैर्वातैराधूतवनराजिभिः ॥ ३८ ॥ पुनः कथंभूतौ । सुखः शीतलत्वात्प्रियः स्पर्शी येषां तैः । शालनिर्यासगन्धिभिः स- र्जतरुनिस्यन्दगन्धवद्भिः । 'शालः सर्जतरुः स्मृतः' इति शाश्वतः । उकिरन्ति विक्षिप- न्तीत्युत्किराः । 'इगुपध-' इत्यादिना किरतेः कप्रत्ययः । पुष्परेणूनामुत्किरास्तैराधूता- मान्यादीपत्कम्पिता वनराजयो यैस्तैर्वातैः सेव्यमानौ ॥ मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः। पइजसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिमिः ॥ ३९ ॥ रथनेमिखनोन्मुखैः । मेघध्यनिशङ्कयोन्नामितमुखैरित्यर्थः। शिखण्डिभिर्मयूरैद्विधा भि- नाः । शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्थायां च्युताच्युतभेदेन वा पड्जो द्विविधः। तत्साह- इयात्केका अपि द्विधा भिन्ना इत्युच्यते । अत एवाह-पड्जसंवादिनीरिति । पड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः पजः । तदुक्तम्-'नासां कण्ठमुरस्ताल जिहां दन्तांश्च संस्पृह षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्पड्ज इति स्मृतः ॥ स च तन्त्रीकण्ठजन्मा खरी पादपममा पार५५मध्यमवताः । पञ्चमथेल्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स । पड्जेन संवादिनीः सदृशीः । तदुक्तं मातझेन-'पज मयूरो वदति' भिरामा मनसः प्रियाः । के मूर्ध्नि कायन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः । :: मयूरस्य' इत्यमरः । ताः कैकाः शृण्वन्तौ । इति श्लोकार्थः ॥ परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु । मृगद्वन्द्वेपु पश्यन्तौ स्यन्दनावद्धदृष्टिपु॥ ४० ॥ समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्म यैस्तेषु । स्यन्दनाबद्दष्टिः tual दृष्टिनेत्रं यस्तेषु । 'दृदृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि कौतुकवशाद्रधाराकदृष्टिप्रित्यर्थः । मृग्यश्व मृगाच मृगाः । 'पु । तेषां द्वन्द्वेषु मिथुनेषु । 'स्त्रीपुंगी मिथुन द्वन्दम्' इत्यमरः । .

·मग मी मन सी नीयरस्कायामानि मामु सानु । भोपालामाः । समान पानामानामा बजारमागे । नोमिया निशानं नमानि ति मानरः । निलगिरवि . अभ्युरियताशिपिशुनैतिथीनाक्षमोन्मुखान् । पुनानं पचनोवृतधमैरानुतिगन्धिभिः ॥ ५३ ॥ अन्युषिताः प्रचलिताः । होमयोग्या इलः । मानिसमावाहुनाहोति' पति पलनात् । नेपामजानां पिना सर्वः पपनोनः । मानिगन्धो पेशामलीलाति- गन्धिनः तारामोन्मुसानातियीन्पुनान पपिनोएवागम् ॥ मुलकम् ॥ अथ चन्तारमादिश्य धुर्यान्विथामयेति सः। तामयारोहयत्पत्नी रयादयततार च ।। ५४॥ अयाप्रमात्पनन्तरं न राजा पन्तारं सारथिम् । धुरै बदन्तीति धुर्या युग्याः । "धुरो पहली दति बनलयः । 'पहे धुर्मधारयधुरोगाः माधुरंधराः' इसमरः । धुर्या- रसावान्विानय विनीतभनान्युक्लिादिश्यामाप्प तां पनी स्यादवारोहयदक्तारितपा- न्स वापतनार । 'विनमय' इति हसपाठे जनाज-' इति नित्ये 'नितां हसः' इति एलः । दीपाठे नितां हसः' इति सूत्रे या चितविरागे इसतो 'वा' इत्यनुपर्ख व्यवस्थितविभापामयाइन्वाभाव शत वृत्तिकारः॥ तलै सभ्याः सभार्याय गोवे गुप्ततमेन्द्रियाः। अहणामहंते चनुर्मुनयो नयचक्षुपे ॥ ५५ ॥ सभायां साधवःसन्दाः। 'सभायाः' इति यमलयः । गुप्ततमेन्दिया अलन्तनियमिते- न्द्रिया मुनयः सभाप गोत्रे रक्षकाय । नयः शारुप पन्तवावेदकं प्रमाण यस्य तलै नपचनुपे । अतएवाहिते प्रास्तामापूज्यालयः । 'महः प्रशंज्ञायाम्' इति शत्प्रत्ययः । तले राम्हणां पूजां चक्रुः । 'पूजा नमसापचितिः उपर्याहिपाः समाः' इत्यमरः ॥ विधेः सायंतनत्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् । धन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥ ५६ ॥ स राजा सावंतनत्य साभवत् । 'सायचिरम्-' इलादिना बुनलयः। विधेपहो- मायानस्यान्तेऽमनाने स्न्यसान्यासितं पयादुपदेशनेनोपवेवितम् । फर्माण कः । उप- वर्गवशालफर्नकत्वम् 'अन्वान्यनाम्' इत्यादिवदुपपद्यते । तपोनिधि पतिष्ठम् । खाया साहादेव्या । 'मपामायो साहा च हुतभुप्रिया' इलनरः । अन्दातितं हनिर्भुजनिव । ददर्श । 'सनित्पुष्पकुशान्यन्बुदनाश्ताणिकः । उप होनं च कुर्वाणो नाभिवाद्यो द्विजो भवेत् ॥' इत्यनुटानस मध्येऽभिवादननिषेधाद्विघेरन्ते ददशेनुचन् । अन्वासनं चात्र पतिव्रताधवनो न तु कर्माहत्वेन । विपरन्त इति कर्ननः सनात्यनिधानात् ॥ तयोर्जगृहतुः पादानराजा रानी च मागधी । तो गु[ल्पत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः॥ ५७॥ मागपी मगधराजपुत्री रानी मुदक्षिणा राजा व तयाररन्यतापसिथ्योः २२.वं. - ..

·-१० रघुवंशे लिम्पो मधुरो गम्भीरो निधारो गरा नमै गन्दनं रा .. रेण्यः । 'प्रागृप एण्णः' इत्येण्णालगः । तं मागं पोवा मे Meta आस्थितावागढी । जग्मतुरिति पूर्वेण संयमः। इस माः । 'ग भतार स्यात्' इत्यमरः । इरावानामुद्रः तन गर राननोऽभगातार | ऐरावतीमा औरावणाभ्रमुवालभाः।' इत्यमरः । 'अभ्रमातालागाभरालादालान शनि धीरमा अत एव मेघारोहणं विद्युत्साहचर्य च घटते। किं न विभुत पसलमानी वैरातीसंज्ञा । ऐरावतस्य मर्यरावतीति क्षीरस्वामी । तस्माता बिरामवाति वेति । एकरथारोहणोक्त्या कार्यशिदिवीज दंगलोरलान्तरीमनसं गनयति ।। मा भूदाथमपीडेति परिमेयपुरःसरी। अनुभावविशेषातु सेनापरिवृताविव ॥ ३७॥ पुनः किंभूती दंपती । आश्रमपीडा मा भून्मास्थिति हेतोः। 'माफि लु' इला शीरथै लुङ् । 'न माल्योगे' श्लागमनिषेधः । परिमेयपुरःगरी परिमितपरिनरी अनुभावविशेषात्तु तेजोविशेषात्सेनापरिखतानिय स्थिती । सेव्यमानी सुखस्पर्शः शालनिर्यासगन्धिभिः। पुप्परेणूत्किरैचातैराधूतवनराजिभिः ॥ ३८॥ पुनः कथंभूती । मुसः शीतलत्वात्प्रियः सर्शी येषां तैः । शालनिर्यासगन्धिभिः स. र्जतरुनिस्यन्दगन्धवद्भिः। 'शालः सर्जतरः स्मृतः' इति शाश्वतः। उत्तिरन्ति विशिष- न्तीत्युत्किराः । 'इगुपध-' इत्यादिना किरतेः कालयः । पुप्परेणूनामुत्किरास्सैराधूता- मान्यादीपत्कम्पिता बनराजयो यस्ततिः सेव्यमानी ॥ मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः। पइजसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिमिः ॥ ३९ ॥ रथनेमिखनोन्मुखैः । मेघध्वनिराशयोन्नामितमुखैरियर्थः। शिखण्डिभिर्मयूरैविधा भि- नाः । शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्थायां च्युताच्युतभेदेन वा पञो द्विविधः। तत्साह- श्यात्केका अपि द्विधा भिना इत्युच्यते । अत एवाह-पड्जसंवादिनीरिति । पड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः पड्जः । तदुक्तम्--'नासां कण्ठमुरस्ताल जिहां दन्तश्च संस्पृर- पड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्पड्ज इति स्मृतः। स च तत्रीकण्ठजन्मा खरी 'निपादर्पभगान्धारपड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स ': । पड्जेन संवादिनीः सदृशीः । तदुक्तं मातङ्गेन-'षड्ज मयूरो वदति' नोमा मनसः प्रियाः। के मूर्ध्नि कायन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः । वाणी मयूरस्य' इत्यमरः । ताः केकाः शृण्वन्तौ । इति श्लोकार्थः ॥ परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्मसु । मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनावद्धद्दटिपु ॥४०॥ विधम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्त्म यैस्तेपु । स्यन्दनाबदृष्टि 14gle दृष्टिर्नेत्रं यैस्तेषु । 'दग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि :। कौतुकवशाद्रथासक्तदृष्टिवित्यर्थः। मृग्यश्च मृगाश्च मृगाः । 'पु पः। तेषां द्वन्द्वेषु मिथुनेयु । 'स्त्रीपुंसौ मिथुन द्वन्द्वम्' इत्यमरः ।

·प्रथमः सर्गः। कृनः' इति किम् । तस्य मन्नतो मत्राणां खष्टुः प्रयोक्तुर्वा तव मन्त्रैः कर्तृभिः दृष्टं ! लावं तन्मात्रं भिन्दन्तीति घटलल्यभिदो ने शराः प्रसादिश्यन्त स। क्यमे सन किनेमिः पिपेपकैरिति निराक्रियन्त क्षेत्युप्रेक्षा । प्रसादेशो निराकृति इत्यमरः । पन्मन्नसामदेिव नः पौर फलतीति भावः ।। संप्रति देविकापत्तोकारमाह- हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदन्निषु । वृष्टिभवति सत्यानामवग्रहविशोपिणाम् ॥ १२ ॥ हे होतः, त्वया विधिवदनिष्पावर्जितं प्रक्षितं हविराज्यादिकं कई भवनहो चर्पत तिवन्धः। 'सवे ग्रहो वर्षप्रतिवन्धे इलप्रलयः। 'वृष्टिर्य तद्विधातेऽजमाहावग्रह सनौ' इत्यमरः । तेन विशोषिणां विशुष्यतां सत्यानां वृष्टिर्भवति। वृष्टिरूपेण सत्य न्युपजीवक्तोति भावः । नत्र मनुः-मनौ प्रान्ताहुतिः सम्यगादित्सनुपतिष्ठते। सा दिलाबायते वृध्व॒िष्टरनं ततः प्रजाः ॥' इति ॥ पुरुपायुपजीविन्यो निरातका निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तर हेतुस्त्वब्रह्मवर्चसम् ॥ ६३ ॥ भायुजावितकालः । पुरसत्यायुः पुरुपायुपम् । वर्षशतनियर्थः । 'शतायु पुरु इति श्रुतेः 'जचतुर-' नादिनेगाअचान्तो निपातः । मदीयाः प्रजाः। पुरय सु जीवन्तीति पुत्वायुपजीविन्दः । निरातहा निर्भयाः । 'आतको भयमानाका हा हलायुधः। निरीतयोऽतिध्यादिरहित शते यत्तस्य सर्वस त्वद्रावसं तव मत ध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः। 'प्रताध्ययनसंपत्तिरियेतन्मवर्चसम्' इति हलायुधः। ब्रम् वों स्वर्चसन् । 'द्रहहन्तिभ्यां वर्चसः' इत्यलयः । 'अतिवृष्टिरनावृष्टिषिक शलभाः पुकाः । मलासनाय राजानः पदेता ईतयः स्ताः ॥' इति कामन्दकः त्वयैवं चिन्त्यमानस गुरुणा ब्रह्मयोनिना। सानुबन्धाः कथं न सुः संपदो मे निरापदः॥ ६ ॥ प्ररमा योनिः कार यस तेन ब्रामपुत्रेण गुरुणा स्वदेवनुशाप्रकारेण चिन्लमानच्या नुध्यायनानन्द । अत एव निरापदो व्यसनहीनस मे संपदः सानुबन्धाः समुत्यूदयः अदिन्धिमा ति पावन् । करन खः । सुरेलयः ।। संप्रसानमनप्रपोजनमार- किंतु वध्यां तवैतत्यामटष्टसटामजम् । नमामयति सद्धीपा रजसूरपि मेदिनी ॥६५॥ किंतु तदेतत्वां दक्ष सुपायान् । 'दथूर्जया या ' इलनरः । समय वादिना शिप् । मेदिनी नातिन प्रांगाति । स्वधा मतल दन प्रपने।करतीलनेन सर्वमः पुमाकमेव पनिले चितम् ॥ नूनं मत्तः परं पदयाः पियदिच्छेदवार्शिनः । नयामभुजः भाले रूधासंप्रातत्पराः॥६६ ·-- -- । : रघुवंशे : तुः 1. पादः पदनिश्चरणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । पादग्रहणमभिवादनम् । गुरुपत्नी .गु कर्तारौं । सा च स च ती मुदक्षिणादिलीपी कर्मभूती । प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्द आशीर्वादादिभिः संभावयांचक्रतुरित्ययः ।। तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनि मुनिः ॥ ५८ ॥ मुनिः । अतिथ्यर्थमातिथ्यम् । 'अतिथयः' इति व्यप्रत्ययः । आतिथ्यस्य फिर तया शान्तो रथक्षोभेण यः परिश्रमः स यस्य स तं तथोक्तम् । राज्यमेवाश्रमत्तत्र निम् । मुनितुल्यमियर्थः । तं दिलीपं राज्ये कुशलं पप्रच्छ । पृच्छतेस्तु द्विकर्मकत्व त्युक्तम् । यद्यपि राज्यशब्दः पुरोहितादिष्वन्तर्गतत्वाद्राजकर्मवचनः; तथाप्यत्र सप्त वचनः । 'उपपनं ननु शिवं सप्तस्वग्नेयु' (१९६०) इत्युत्तरविरोधात् । तथाह मनु:- 'खाम्यमात्यपुरं राष्ट्र कोशदण्डौ तथा सुहृत् । सप्तैतानि समस्तानि लोकेऽस्मिन्रा मुच्यते ॥' इति । तत्र 'ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेलववन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं स गम्य शूदमारोग्यमेव च ॥' इति मनुवचने सलपि तस्य राज्ञो महानुभावत्वाद्राह्म चितः कुशलप्रश्न एव कृत इत्यनुसंधेयम् । अत एवोक्तम् 'राज्याश्रममुनिम्' इति अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः। अामर्थपतिर्वाचमाद्दे वदतां वरः ॥ ५९ ॥ अथ प्रश्नानन्तरं विजितारिपुरो विजितशत्रुनगरो वदतां वत्कृणां वरः श्रेष्ठः । 'यत निर्धारणम्' इति षष्टी । अर्थपती राजाथर्वणोऽथर्ववेदस्य निधेत्तस्य मुनेः पुरोऽ ामदनपेताम् । 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इति यत्प्रत्ययः । वाचमाददे । वत्त मुपक्रान्तवानित्यर्थः । अथर्वनिधेरियनेन पुरोहितकृत्याभिज्ञत्वात्तत्कर्मनिर्वाहकत्वं मुने रस्तीति सूच्यते । यथाह कामन्दक:-'त्रय्यां च दण्डनीलां च कुशलः स्यात्पुरोहितः अथर्वविहितं कुर्यानित्यं शान्तिकपौष्टिकम् ॥' इति ॥ उपपन्नं ननु शिवं सप्तखङ्गेषु यस्य मे। दैवीनां मानुपीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥ ६० ॥ हे गुरो, सप्तखङ्गेषु खाम्यमात्यादिषु । 'खाम्यमासमुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च राज्याज्ञानि' इत्यमरः। शिवं कुशलमुपपनं ननु युकमेव । नन्ववधारणे । 'प्रश्नावधार णानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । कयमियबाह-यस्य मे दैवीनां देवेभ्य आग- तानां दुर्भिक्षादीनाम् , मानुपीणां मनुष्येभ्य आगतानां चौरभयादीनाम् । उभयत्रापि 'तत आगतः' इत्यण् । 'टिहाणञ्-' इत्यादिना डीप । आपदां व्यसनानां त्वं प्रति- हर्ता वारयितासि । अत्राह कामन्दकः-'हुताशनो जलं व्याधिटुर्भिक्षं मरणं तथा । इति पञ्चविधं दैवं मानुपं व्यसनं ततः । आयुक्तकेभ्यश्चौरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच नराणां पञ्चधा मतम् ॥' इति ।। तत्र मानुपापत्प्रतीकारमाह- तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः॥१॥ दूरात्परोक्ष एवं प्रशमितारिभिः । मन्त्रान्कृतवान्मत्रत् । 'सुकर्मपापमनपुण्ये, -- । . -

·प्रथमः सर्गः।
-
कृत्रः' इति किम् । तस्य महतो मन्त्राणां वष्टः प्रयोत्तुर्वा तव मत्रैः कर्तृभिः दृष्टं प्र.
लक्षं यलक्ष्यं तन्मानं भिन्दन्तीति इटलक्ष्यभिदो ने शसः प्रलादिश्यन्त इव । वयमेव
समर्याः किनेभिः पिष्टपेपकैरिति निराक्रियन्त झेत्युत्प्रेक्षा । प्रसादेशो निराकृतिः'
इत्यमरः । वन्नन्नसांनादेव नः पौरूपं फलतीति भावः ॥
संप्रति दैविकापत्प्रतीकारमाह-
हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निपु ।
वृष्टिभवति सत्यानामवग्रहविशोपिणाम् ॥ ६२॥
हे होतः, त्वया विधिवदनिष्वावर्जितं प्रक्षिप्तं हविराज्यादिकं कई अवग्रहो वर्षप्र.
तिवन्धः । 'सवे ग्रहो वर्षप्रतिवन्धे' इसप्रलयः । 'वृष्टिवष तद्विधातेऽवग्राहावग्रही
सनो' इत्यमरः । तेन विशोपिणां विगुप्यतां सत्यानां वृष्टिर्भवति। वृष्टिस्पेण सत्या-
न्युपजीवयतीति भावः । अत्र मनुः-'मनौ प्रान्ताहुतिः सम्यगादिलमुपतिष्ठते। ना-
दिलाजायते वृष्टि टेरनं ततः प्रजाः ॥ इति ॥
पुरुषायुपजीविन्यो निरातका निरीतयः ।
यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वह्मवर्चसम् ॥ ६३ ॥
आयुजर्जीवितकालः । पुरपस्यायुः पुरुषायुपम् । वर्षातमिलर्थः । 'शतायु पुरुष'
इति श्रुतेः 'अचतुर-' आदिसूत्रेणाप्रत्ययान्तो निपातः । मदीयाः प्रजाः । पुस्या-
युपं जीवन्तीति पुरुषायुपजीविन्यः । निरातका निर्भयाः । 'आतको भयनामाक्षा' इति
हलायुधः। निरीतयोऽतिवृष्ट्यादिरहिता इति यत्तस्य सर्वस्य त्वमवर्चनं तव व्रता-
ध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः । 'प्रताध्ययनसंपत्तिरित्वेतमवर्चसम्' इति हलायुधः । नमो
व! ब्रायवर्चसम् । 'ब्रह्महन्तिभ्यां वर्चसः' इत्यच्यलयः। 'अतिवृष्टिरनावृष्टिपिकाः
पालभाः शुकाः। अलासनाश्च राजानः पदेता ईतयः स्नाः ॥' इति कामन्दकः ।।
त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना ।
सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः ॥ ६ ॥
नमा योनिः कारणं पन्य तेन ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा त्वचेवमुचप्रकारेण निन्तनानसा-
नुध्यायमानन्य । अत एव निरापदो व्यसनहीनस्य ने संपदः सानुबन्धाः सामन्यूयः ।
सविन्धिमा इति यावन् । कथं न स्युः । स्युरेवेपर्यः ।
संपलानमनप्रयोजनमाह-
किंतु यध्यां तवैतस्थामसदृशप्रजम् ।
न मामपति सदीपा रलसूरपि मेदिनी ॥ ६५॥
विनु तदेतस्यां यध्यां मुषायाम् । 'वधूळया रुपा चय' लमरः । बा .
गुरुपा प्रजा पैन में मां महीपापि । रबानि सूपन नि रन्धरपि। 'रान्सप-'
लादिना दिए । मेदिनी गादति न प्रमानि । अदया सान्निसादे
दन प्रपने । लापीलोन सर्वतः पुनरलमेर कमिति चितम् ।।
नूनं मत्तः परं पंचाः पिष्टमिजेदारानः ।
नयामभुजा धादे स्थासंग्रतत्पराः॥६६॥

·.. ग्वंगे मत्तः परं मरनन्तरम् । 'पम्पासामिल। शिजीकोन: मिनी दमुत्प्रेक्षमाणाः । वंशोला शाः शिवारः । गोलमा भिोगेगी। संप्रहे तत्परा आगलाः. गन्तः शारे पितामणि । 'शिवानं नि: माझा गारमें शालतः' इलामरः । प्रकामभुनः पर्याप्तमोजिनो न मानि नूनं गलाम् । 'कामं प्र. कामं पर्याप्तम्' इलामरः । निर्भना हापदनं किमपि संगहन्तीति भावः ॥ मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया । पयः पूर्वः स्वनिःश्वासैः कवोप्णमुपभुज्यते ॥ ६७ ॥ मत्सरं मदनन्तरम् । 'अन्गारात्-' इलादिना पगमी । दुर्लभं दुर्लभ्यं मला मना- वर्जितं महत्तं पयः पूर्वः पितृभिः सनिःयासःमः कलोमीपणं गया तगोषभु- ज्यते । नूनमिति वितर्के । कोणमिति कुशन्दम्य कतादेशः । 'कोणं कोण मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिगु ततति' इलमरः ॥ सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः। प्रकाशश्वाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥ ६८॥ इज्या यागः । 'प्रजयजो क्यप्' इति क्यप्रलयः । तया । विशुद्धात्मा विशु- द्धचेतनः प्रजालोपेन संतल्यभावेन निमीलितः कृतनिमीलनः सोऽहम् । लोक्यत इति लोकः । न लोक्यत इत्यलोकः । लोकथालोकचान त इति लोकभासावलोकश्चेति वा लोकालोकश्चकवालोऽचल इव । 'लोकालोकश्चक्रवालः' इत्यमरः । प्रकाशत इति प्रकाशश्व देवर्णविमोचनात् । न प्रकाशत इत्यप्रकाशश्च पितॄणामविमोचनात् । पचाद्यच् । अस्मीति शेषः।लोकालोकोऽप्यन्तःसूर्यसंपर्काहिस्तमोव्याप्त्या च प्रकाशश्चाप्रकाशश्चेति मन्तव्यम् ॥ ननु तपोदानादिसंपन्नस्य किमपलैरित्याह- लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ॥ ६९ ॥ समुद्भवत्यस्मादिति समुद्भवः कारणम् । तपोदाने समुद्भवो यस्य तत्तपोदानसमु- द्भवं यत्पुण्यं तल्लोकान्तरे परलोके सुखं सुखकरम् । शुद्धवंशे भवा शुद्धवंश्या संत- तिहि परन परलोक इह च लोके शर्मणे सुखाय । 'शर्मशातमुखानि च' इत्यमरः । भवतीति शेपः॥ तया हीनं विधातर्मो कथं पश्यन्न दूयसे । सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥ ७० ॥ हे विधातः स्रष्टः, तया संतसा हीनमनपलं माम् । स्नेहात्प्रेम्णा खयमेव सिक्तं जलसेकेन वर्धित वन्ध्यमफलम् । 'वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च' इत्यमरः । आश्रमस्य वृक्षक वृक्षपोतमिव । पश्यन्कथं न दूयसे न परितप्यसे । विधातरित्यनेन समर्थोऽप्यु- पेक्षस इति गम्यते ॥ असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे। अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥ ७१ ॥ मे ममान्त्यमृणं पैतृकमृणम् । अनिर्वाणस्य मजनरहितस्य । 'निर्वाणं विनाशे गजमजने' इति यादवः । दन्तिनो गजस्य । अरुर्मर्म तुदतीत्यरंतुदं । 'व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः' इति, 'अरुंतुदं तु मर्मस्पृक्' इति चामरः । 'विध्वरुषो- .

·प्रथमः सर्गः। १७ - खुदा' इति तस्मात्यः। 'सरपन्-' इत्यादिना मुभागनः । कालानं बन्धन- सम्मनित्र । नलन बन्यनजन्में इलमरः । अदा सोदुमराया पीटा, दुःख पलिलदेहि । दुःसहदुःखभनक विलिषः। 'निगोत्यानरायनानि नीति पजामति इति पालकाचे। देवय वागेन यीनां दानकर्मगा। संतला विलोकन शोधविना परिनन्। तलान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तवाहसि । इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वधीना हि सिद्धयः ।। ७२ ॥ है तत, तलाक तारपा मुच्चे मुहले नवानि । कर्मनि लट् । तया संविधालु जनहाने । हि यसकरणादियानिलयानाम् । तदानबाहुबो उन् । दुरपे दुमान्देऽ। सिम्यस्वदोनतदानः । इल्वामानिति दोरे पटी । 'म सोक-इलादिना होने परीनिषार ।। इति विज्ञापितोराशा ध्यानतिसितलोचनः। क्षणमात्रपित्तस्यो नुप्तमीन व हृदः ॥ ७३ ।। इति राजा दिहाति पियानेन निनित लोचने यस ध्यानतिमिलोचनो नियताः सन्न अनमीनो दश तस्यौ । सोऽपश्यत्यनिधानेन संततेत्तम्भकारणम् । भावितात्मा भुवो भर्तस्यैनं प्रत्ययोधयत् ॥ ७ ॥ सुनतः प्रतियानेन विते. भाविकामा इशान्त करलो भुवो मर्नुपस्य संद तन्नर.सं. संतनातिवन्धकारनदया। बयानन्तरने पं प्रसवोययन् । तज्ञापतकानिलः । एनमित प्रतियुद्धि-'इसादिनानि कर्तुः कनवम् ।। पुरा शकनुपत्याय तपोवी प्रतियात्यतः। आसीत्कल्पतरच्छायामाश्रिता सुरमिः पचि ॥ ७९ ॥ पुर पूर्व दनिन्द्रनाथाय भनेकोबी प्रति वनदिय पाल्यतो गमियान्तव पपि सतरच्छायानाति नरनिः कन्येनुरजीर । म यिनेसपः ॥ तवनिनिसाह- धर्मलोपभपानाहीतुन्नातानिमां लरन् । प्रदक्षिणक्रियाहीयां तत्यां त्वं साधु नारः॥ ७६ ॥ ऋतुःपुपन् । रक शत पद । 'नुः मुनेपि च इलनरः। अनुना निनितेन मिना रही दक्षिा पर्वनिगमनतास लोपाशायद्भवं कापन् । 'दंगदेव चित्रं मधु पन् । प्रदक्षिणानि पुनीत हिदांच वनरूतं ।। इति कामदगिक्रियाहीच प्रदक्षिणकरयोग्याचा दवा क्षेन्या वायुप्रदरिमादिलकरंन्चरो नाचरिदकानाने । कान हि दिन्न- व . . 1 P- सदादि। बकर दोपनाह परऋतुगत हो भाई सस्या नपर- परदेन विनाशयति । अवजानातिमा चलादतलेन भविष्यति। मानतिमनाराध्य प्रति त्वांशशार सा॥

·रघुवंशे .. यस्मात्कारणान्मामवंजानासि तिरस्करोपि अतः कारणान्मत्प्रसूति मम . संतति- मनाराध्यासवयित्वा ते तव प्रजा न भविष्यतीति सा सुरभिस्त्वां शशाप । 'शर्प आक्रोशे' ।। कथं तदस्माभिर्न श्रुतमित्याह- स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः। नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ॥ ७८ ॥ हे राजन् , स शापस्त्वया न श्रुतः । सारथिना च न श्रुतः । अश्रवणे हेतुमाह- मीडार्थमागता उद्दामानो दान उद्गता दिग्गजा यस्मिंस्तथोक्त आकाशगङ्गाया मन्दा- किन्याः स्रोतसि प्रवाहे नदति सति ॥ अस्तु । प्रस्तुते किमायातमित्यत्राह- ईप्सितं तवहानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः। प्रतिवध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः॥ ७९ ॥ तदवज्ञानात्तस्या - धेनोरवज्ञानादपमानादात्मनः स्वस्याप्तुमिष्टमीप्सितं मनोरथम् । आप्नोतेः सन्नन्तात्क्तः, ईकारश्च । सागलं सप्रतिवन्धं विद्धि जानीहि.। तथाहि । पूज्यपूजाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं श्रेयः प्रतिवध्नाति ॥ तर्हि गत्वा तामाराधयामि । सा वा कथंचिदागमिष्यतीत्याशा न कर्तव्येत्याह- हविपे दीर्घसत्रस्य सा चेदानी प्रचेतसः। भुजंगपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति ॥ ८॥ सा च सुरभिरिदानी दीर्घ सनं चिरकालसाध्यो यागविशेपो यस्य तस्य प्रचेतसो हविपे दध्याज्यादिहविरथं भुजंगपिहितद्वारं भुजंगावरुद्धद्वारं ततो दुष्प्रवेशं पातालम- धितिष्ठति । पाताले तिष्टतीत्यर्थः । 'अधिशीस्थासां कर्म' इति कर्मत्वम् ॥ तर्हि का गतिरित्यत आह- सुतां तदीयां सुरमेः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः। आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुधा हि सा ॥ ८१ ॥ तस्याः सुरभेरियं तदीया । तां सुतां सुरभेः प्रतिनिधिं कृत्वा शुचिः शुद्धः । सह पत्न्या वर्तत इति सपत्नीकः सन् । 'नतश्च' इति कप्प्रत्ययः। आराधय । हि यस्मा- त्कारणात्सा प्रीता तुष्टा सती। कामान्दोग्धीति कामदुघा भवति । 'दुहः कब्घश्च' इति कप्प्रत्ययः, घादेशश्च ॥ इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनम् । अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥ ८२ ॥ इति वादिनो वदत एव होतुर्हवनशीलस्य । 'तृन्' इति तृन्प्रत्ययः। अस्य मुनेरा- i साधनं कारणम् । नन्दयतीति व्युत्पत्त्या नन्दिनी नामानिन्द्यागी प्रशस्ता. प्रत्यागता । 'अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणम्' इति भावः ॥ :: विशिनष्टि- ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धपाटला । विभ्रती श्वेतरोमानं संध्येव शशिनं नवम् ॥ ८३ ॥ .

·प्रथमः सर्गः। पहेंसिधा चासो पाटला च । संघ्यायामप्येतद्विशेषणं योज्यम् । समट उदयो यस्य स ललाटोदयः । तमामुमनीपरकम् । 'भाविद्धं कुटिलं भुन्नं वेहितं पक- मिलाप' हलमरः । 'सोदितच इति निष्टातस नत्वम् । श्वेतरोमाग्यवाहतं विव्रती । नवं शशिनं विनती संध्येव । स्थिता ।। भुवं कोणेन कुण्डोनी मेध्येनावभृथादपि । प्रसवेनाभिवर्पन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना॥ ८४ ॥ पोनेन जिविगेन। 'कवं बोने शी चकारालादेशः । भवन्यादयवस्थ- झानादरि.मेध्येन पवित्रण । 'पूतं पवित्रं नेयं इत्यमरः । पलसालोकेन प्रद- नेन प्रवर्तिना प्रबहता प्रत्रवेन शाराभिस्यन्दनेन भुवनभिवर्षन्तो सिचन्ती । कुण्ड- निवोष नापीनं यस्याः सा कुन्डोनी । 'यत्तु लोवनापीनम् इलमरः । 'धनोऽन- ई इलनादेशः । 'बहुव्रीहरुघतो कीम्' इति प् ॥ रजःकणैः खुरोतः स्पृशगिर्गानमन्तिकात् । तीर्थामिपेकजां शुद्धिमाधाना महीक्षितः ॥ ८५॥ सुरोभूतैरन्तिकालनीपे गात्रं शशिः। 'दूरान्तिकार्येभ्यो द्वितीया च' इति च- कारापबनी। रजसां करैः नहीं स्थित ईट इति नहीक्षित्तस । तीर्याभिषेकेन जाता तोर्याभिषेकजाम् । शुद्धिनादधाना कुर्वाणा । एतेन वायव्यं माननुकम् । उत्तं च मनुना-आमेयं भलना माननवगावं तु वारणम् । आपोहिटति व मान्नं वायव्यं गोरजः स्तम् ॥ इति ॥ तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तशस्तपोनिधिः। याज्यमाशंतितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरवीत् ॥ ८६ ॥ निमित्तलः दाइनान्तपोनिधिविटः पुज्यं दर्शनं पत्यान्तां तां धेनुं दृष्ट्वा । मादां- सितं मनोरथः । नपुंसके भाव सः। तत्रावन्यं सफलं प्रार्यनं यन्य स तम् । भवन्ध्य- मनोरयनियर्थः । पाजपित योग्यं चाज्यं पार्थिवं पुनरवीन् । अदूरवर्तिनी सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः। उपस्थितेयं कल्याणी नान्नि कीर्तित एव यत् ।। ८७ ॥ हे राजन्, आत्मनः कार्यन्स लिदिनदूरवर्तिनों शीघ्रभादिनी विगणय विदि। पलात्कारपायल्याणी महलमूर्तिः । 'पहादिन्या' इति प् । वं धेनुनाति होनिने कथिते सलेवोपस्थिता ॥ वन्यवृत्तिरिनां शश्वदात्मानुगमनेन गाम् । विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हति ॥ ८८ ॥ पने भवं पन्यं कन्दमूलादिकं निराहारो पस्य तपाभूतः सन् । इमां गां दासलादः । आ प्रसादादविच्छेदेनेलपः । मानिनस्तव पर्तुः अनुगमनेनानुसरफैन । अन्पन्ना- हादरम्यासेन विवानिव । प्रसादयितुं प्रसमा पर्नुमईसि ॥ गयानुसरणप्रकारमाह- मस्यितायां प्रतिष्टेधाः स्थितायां स्थितिमाचरे। निपलायां निपीदात्यां पीताम्भसि पिचेरपः ·२० रघुवंशे: अस्यो नन्दिन्यां प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः प्रयाहि । 'समवप्रविभ्यः, स्थः' इत्यात्म- नेपदम् । स्थितायां निवृत्तगतिकायां स्थितिमाचरेः स्थिति कुरु । तिष्ठेत्यर्थः । निम- ण्णायामुपविष्टायां निपीदोपविश । विध्यर्थे लोट् । पीतमम्भो यया तस्यां. पीताम्भसि सल्यामपः पिः पिव ।। वधूभक्तिमती चैनामचिंतामा तपोवनात् । प्रयता प्रातरन्वेतु सायं प्रत्युद्रजेदपि ॥ ९० ॥ वधूर्जाया च भक्तिमती प्रयता सती गन्धादिभिरचितामेनां गां प्रातरा तपोव- नात् । आङ् मर्यादायाम् । पदद्वयं चैतत् । अन्वेत्वनुगच्छतु । सायमपि प्रत्युद्रजेत्प्र. त्युद्गच्छेत् । विध्यर्थे लिझ् ॥ इत्या प्रसादादस्यास्त्यं परिचर्यापरो भव । अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणाम् ॥ ९१ ॥ इत्यनेन प्रकारेण त्यमा प्रसादात्प्रसादपर्यन्तम् । 'आङ् मर्यादाभिविध्योः' इलन वैभाषिकत्वादसमासत्वम् । अस्या धेनोः परिचर्यापरः शुश्रूषापरो भव । ते तपा- पिनं पिनस्साभावोऽस्तु । 'अव्ययं विभक्ति-' इत्यादिनार्थाभावेऽव्ययीभावः। पितेय पुरिणां सत्पुनवताम् । प्रशंसायामिनिप्रत्ययः। धुर्यग्रे स्थयास्तिष्ठः। आशीरथै लिङ् । 'एलिजि इलाकारास्सैकारादेशः । त्यत्सदृशो भवत्पुनोऽस्त्विति भावः ॥ तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः । आदेशं देशकालशः शिष्यः शासितुरानतः ॥ ९२ ॥ देशकालशः । देशोऽग्निसंनिधिः, कालोऽमिहोत्रावसानरामयः । विशिष्टदेशकालो- सनमार्ण ज्ञानमगाहतमिति जानन् । अत एवं प्रीतिगाशिष्योऽन्तवासी राजा राप- रिमः रामजीकः । 'पानीपरिजनादानगृलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । भानतो विनय- नमः गन् । शासितुगुरोरादेशमाशा तथेति प्रतिजमाद खीचकार ।। अथ प्रदोषे दोपशः संवेशाय विशांपतिम् । गूनुः गुनुतवाक्मटुर्विससर्जितश्रियम् ॥ ९३ ॥ प्रदोष रात्री दोषजो निद्वान् । 'विद्यान्विाभिदोपशः' इरागरः । रातवापरा. तयार गं गगं च सन्ना' इति हलायुधः । पाः रानुदापुत्रो गुनिः । मानेर प्रमानिनादानं रालनि । अनिधि विशापति गनुजेश्वरम् । 'हा मनुनी' इत्यमरः । गनेशाग निहाये । 'मागिदा शगर्न सागः साः रवेश गमरः । गिगशापयामास । मन्यामपि तपःसिद्धी नियमापक्षया मुनिः। कविकरायामामयन्यामेवाम्य संविधाम् ॥ १४॥ शानिहारीमानली मुनिः गिढी गणागति । नागल राजगोपाहारग. prera: । नियमानया नदारत मानक्षगा । अगा राज्ञी यति गनिनाम् । एनाशिनगामीग । पानीपग' । म गयाइति गरियम,। नगगामा - ·: द्वितीयः सर्गः। निर्दिषं कुलपतिना स पर्णशाला. मध्याय प्रयतपरिग्रहद्वितीयः। तच्छिप्याध्ययननिवेदितायसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय ॥ ९५ ॥ स राजा कुलपतिना मुनिलेश्वरेण वसिष्टेन निर्दियां पर्णशालामध्यास्यापिटाय। सामधिष्टानं कृत्वेसर्थः । 'अधिशीद-' इत्यादिनाधारस्य फर्मत्वम् । फर्मणि द्वि- या। प्रयतो नियतः परिग्रहः पनी द्वितीयो यति स तथोक्तः । कुशानां शयने विधः : सुपः सन् । तस चलिष्टस्य शिष्याणामभ्ययनेनापररात्र वेदपाठेन निवेदित. वसानं यस्यान्तां निशां निनाय गमयामास । अपररानेऽध्ययने मनुः--निशान्ते न रिश्रान्तो ब्रह्माधील पुनः खपेत् । 'न चापररानमधील पुनः सपेत्' इति गौत- च । प्रहपिंगीकृतमेतत् । तदुक्तम्-'नौ जो गलिदरायतिः प्रहाफ्णिीयम्' । इति महामहोपाध्यायकोलावलमरिनायसूरिविरचितया संजीविनीसनाल्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंरो महाकाव्ये बलिटानमाभिगमनो नान प्रथमः सर्गः ॥ द्वितीय सर्गः। भाशाउ राशीभवदश्वोभातैव दातदुग्धसिन्धुम् । मन्दलितनिन्दितशारदेन्दु वन्देऽरविन्दासनमुन्दरि त्वाम् ॥ अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । बनाय पीतप्रतिवद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृपेर्नुमोच ॥१॥ अय निशानपनानन्तरं यशोधनः प्रजानामधिपः प्रजेवरः प्रभाते प्रातःकाले जायचा सुदक्षिणमा प्रतिमाहनिया प्रतिमाहित सीकारिते गन्धमाल्ये यथा सा जायाप्रतिवाहितगन्धमाल्या । तां त्योताम् । पीतं पानमन्यातीति पीतः। पीलवा- निर्यः । "आदिभ्योऽन्' इलप्रलयः। 'पीता गावो भुक्षा ब्राह्मणाः' इति महाभाष्ये दर्शनात् । पीतः प्रतिबद्धो वत्सो यस्यात्तापर्धेनुं पनाय वनं गन्तुम् । कियार्थोपपद-' इलादिना चतुर्यो । मुनोच मुक्तवान् । जायापदनामात्सुदक्षिा पायाः पुत्रजननयोग्यत्वमनुसंधेयम् । तथाहि श्रुतिः-'पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्लेह मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूला दशमै मासि जायते। तबाया जाया भवति यदयां जायते पुनः ।।' इति । यशोधन इत्यनेन पुत्रवताकीर्तिलोभाद्राजानहें गोरक्षणे प्रवृत्त इति मन्यते । अलिन्सर्ने वृत्तनुजाति:-'अनन्तरोदीरितलनमाजौ पादौ पदीयाबुपजातयत्ताः' इति ॥ तखाः खुरन्यासपवित्रपांनुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया। मार्गे मनुप्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवाथै स्मृतिरन्वगच्छत् ॥ २॥ पांसको दोपा आता सन्तति पांमुलाः तरिष्यः । 'रिणी पांमुला' इत्यमरः । 'लिमादिन्यद इति लसलयः । अपांनुलानां पतित्रतानां धुर्वग्रे कीर्तनीया मीया मनुप्पेयरपनपनी पुरन्यासः पवित्राः पासवो पन्य तम् । ' ·२२ रघुवंशे धूलिः पांसुनी न द्वयो रजः' इत्यमरः । तस्या धेनोर्मार्गम् । स्मृतिमन्वादिवाक्यं श्रुत वैदवाक्यस्यार्थमभिधेयमिव । अन्वगच्छदनुसृतवती च । यथा स्मृतिः श्रुतिक्षुण्णमेत्र र्थमनुसरति तथा सापि गोखुरक्षुण्णमेव मार्गमनुससारेत्यर्थः । धर्मपत्नीत्यत्रावास दिवत्तादर्थ्य पष्ठीसमासः प्रकृतिविकाराभावात् । पांसुलपथप्रवृत्तावप्यपांसुलानामिन विरोधालंकारो ध्वन्यते ।। निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेयी सुरभिर्यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् ॥ ३॥ दयालुः कारुणिकः । 'स्याद्दयालुः कारुणिकः' इत्यमरः । 'स्पृहिगृहि-' इत्यादि नालच्प्रत्ययः । यशोभिः सुरभिर्मनोज्ञः । 'सुरभिः स्यान्मनोज्ञेऽपि' इति विश्वः । राज तां दयितां निवर्त्य सौरभेयी कामधेनुसुतां नन्दिनीम् । धरन्तीति धराः । पवाद्यच् पयसां धराः पयोधराः स्तनाः । 'स्त्रीस्तनाब्दी पयोधरौ' इत्यमरः । अपयोधरा पयोधराः संपद्यमानाः पयोधरीभूताः । अभूततद्भावे चिः । 'कुगतिप्रादयः' इति स मासः । पयोधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्यास्ताम् । 'अनेकमन्यपदार्थे' इत्यनेकपदार्थ ग्रहणसामर्थ्यात्रिपदो बहुव्रीहिः । गोरूपधरामुवींमिव । जुगोप ररक्ष । भूरक्षणप्रयत्ने नेव ररक्षेति भावः ।-धेनुपक्षे “पयसा दुग्धेनाधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्याः स तथोक्ताम् । दुग्धतिरस्कृतसागरामित्यर्थः ॥ व्रताय तेनानुचरेण घेनोर्यपेधि शेपोऽप्यनुयायिवर्गः। न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा खवीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः॥४॥ व्रताय धेनोरनुचरेण । न तु जीवनायेति भावः । तेन दिलीपेन शेपोऽवशिष्टोऽप्य नुयायिवर्गोऽनुचरवर्गो न्यपेधि निवर्तितः। शेपत्वं सुदक्षिणापेक्षया। कथं तर्यात्मर क्षणमत आह-न चेति । तस्य दिलीपस्य शरीररक्षा चान्यतः पुरुपान्तरान । कुतः हि यस्मात्कारणान्मनोः । प्रसूयत इति प्रसूतिः संततिः स्ववीर्यगुप्ता खवीर्येणैव रक्षिता. नहि स्वनिर्वाहकस्य परापेक्षेति भावः ।। आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां कण्डूयनैर्दशनिवारणैश्च । अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् ॥५॥ सम्राण्मण्डलेश्वरः । 'येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः। शास्ति यश्चाज्ञया राशः स सम्राट्' इत्यमरः । स राजा । आस्वादवगी रसवद्भिः । खादयुक्तैरित्यर्थः । तृणानां सिसिः । 'पासस्तु कवलार्थकः' इत्यमरः । कण्डूयनैः सर्जनैः । दंशानां वनमंक्षि- णां निवारणः । 'दंशस्तु वनमक्षिका' इत्यमरः। अव्याहतैरप्रतिहतैः खैरगतैः ख- च्छन्दगमनैश्च । तस्या धेन्वाः समाराधनतत्परः शुश्रूपासक्तोऽभूत् । तदेव परं प्रधान यस्येति तत्परः । 'तत्परे प्रसितासतौ' इत्यमरः ॥ स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां निपेदुपीमासनवन्धधीरः। जलाभिलापी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् ॥ ६॥ भूपतिस्तां गां स्थितां सती स्थितः सन् । स्थितिरूविस्थानम् । प्रयातां प्रस्थिता- लि. प्रस्थितः । निषेदुषी निपण्णाम् । उपविष्टामित्यर्थः । 'भापायां रादवराथुवः' कमुप्रलयः । 'उगितच' इति श्रीप् । आसनवन्ध उपवेशने धीरः । स्थितः । उप.

·द्वितीयः सर्गः। २३ + । बष्टः सनित्यर्थः । जलमाददानां पिबन्ती जलाभिलाषी। पिबनित्यर्थः । इत्यं छायेवा- वगच्छदनुसृतवान् । स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मी तेजोविशेषानुमितां दधानः । आसीदनाविप्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः ॥ ७ ॥ न्यस्तानि परिहतानि चिहानि छत्रचामरादीनि यस्यास्तां तथाभूतामपि तेजोविशेषेणं भावातिशयेनानुमिताम् । सर्वघा राजेवायं भवेदित्यूहितां राजलक्ष्मी दधानः स राजा । अनाविष्कृतदानराजिवहिरप्रकटितमदरेखः । अन्तर्गता मदावस्था यस्य सोऽन्तर्मदावस्थः । तथाभूतो द्विपेन्द्र इव । आसीत् ॥ लताप्रतानोद्थितैः स केशैरधिज्यधन्वा विचचार दावम् । रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् ॥ ८ ॥ लतानां वल्लीनां प्रतानः कुटिलतन्तुभिरुह्यथिता उन्नमय्य प्रथिता ये केशास्तैरुप- लक्षितः । 'इत्यंभूतलक्षणे' इति तृतीया । स राजा। अधिज्यमारोपितमौर्वीकं धनुर्यस्य सोऽधिज्यधन्वा सन् । 'धनुषश्च' इत्यनादेशः। मुनिहोमधेनोः रक्षापदेशाद्रक्षणव्या जात् । वन्यान्वने भवान्दुष्टसत्वान्दुष्टजन्तून् । 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु' इत्यमरः । विनेष्यशिक्षयिष्यन्निव । दावं वनम् । 'वने च वनवह्नौ च दवो दाव इहे. प्यते' इति यादवः । विवचार । वने चचारेत्यर्थः । 'देशकालाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्' इति दावस्य कर्मत्वम् । 'विसृष्ट-' इत्यादिभिः षड्भिः श्लोकैत्तस्य महामहिमतया द्रुमादयोऽपि राजोपचारं चकुरित्याह- विसृष्टपार्थानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य । उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावैः ॥९॥ विसृष्टाः पार्थानुचराः पार्श्ववर्तिनो जना येन तस्य । पाशभृता वरुणेन समस्य तु- ल्यस्य । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः। अनुभावोऽनेन सूचितः । तस्य राज्ञः पा- र्थयोमाः। उन्मदानामुत्कटमदानां वयसां खगानाम् । 'खगवाल्यादिनोर्वयः' इत्य- मरः । विरावैः शब्दः । आलोकस्य शब्द वाचकमालोकयेति शब्दम् । जयशब्दमि- त्यर्थः । 'आलोको जयशब्दः स्यात्' इति विश्वः । उदीरयामासुरिवावदनिव । इत्युत्प्रेक्षा ॥ मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमय॑माराभिवर्तमानम् । अवाकिरन्वाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः ॥१०॥ मरुत्प्रयुका वायुना प्रेरिता याललता आरात्समीपेऽभिवर्तमानम् । 'आरादूरसमी- पयोः' इत्यमरः। मस्तो वायोः सखा मरुत्सखोऽग्निः । स इवाभातीति मरुत्सखा- भम् । 'आतथोपसर्गे' इति क्प्रत्ययः। अचं पूज्यं तं दिलीपं प्रसूनः पुप्पैः । पौर- कन्याः पौराध ताः फन्या आचाराधैलाजैराचारलाजरिव । अवाकिरन् । तस्योपरि नि- क्षिप्तवत्स इत्यर्थः । सखा हि सखायमागतमुपचरतीति भावः ।। धनुर्भृतोऽप्यस्य दयाभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशकैः । विलोफयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ·: रघुवंशे घनुभृतोऽप्यस्य राज्ञः । एतेन भयसंभावना दर्शिता । तथापि परानिमाकर . करणैः कर्तृभिः। दयया कृपारसेना. भावोऽभिप्रायो यस्य तयाईभावं तदाख्यातम् दयाभावमेतदित्याख्यातमित्यर्थः । 'भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्ममु' ३. मरः । तथाविधं वपुर्विलोकयन्यो हरिण्योऽणां प्रकामविस्तारस्यासन्तविशालताय, फलमापुः । 'विमलं कलुपीभवच चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं च' इति न्या. खान्तःकरणवृत्तिप्रामाण्यादेव विश्रब्धं ददृशुरियर्थः ॥ स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्धैः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् । शुश्राव कुलेपु यशः स्वमुच्चैरुगीयमानं वनदेवताभिः ॥ १२ ॥ स दिलीपो मारुतपूर्णरन्धैः । अतएव कूजद्भिः स्वनद्भिः। कीचकवणुविशेषः । 'वेणवः कीचकास्ते सुर्य स्खनन्यनिलोद्धताः' इत्यमरः। वंशः सुपिरवायविशेषः । 'वंशादिकं तु सुपिरम्' इत्यमरः । आपादितं संपादितं वंशस्य कृलं कार्य यत्मिकर्मभि तत्तथा । कुलेषु लतागृहेषु । निकुञ्जकुजौ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे' इत्यमरः । वन- देवताभिरुद्दीयमानमुच्चीयमानं त्रं यशः शुश्राव श्रुतवान् ॥ पृक्तस्तुपारैर्गिरिनिर्झराणामनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी। ) तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारपूतं पवनः सिपेवे ॥ १३ ॥ गिरिघु निर्झराणां वारिप्रवाहाणाम् । 'वारिप्रवाहो निझरो झरः' इलमरः । तुषारैः सीकरैः 'तुपारौ हिमसीकरौं' इति शाश्वतः । पृक्तः संपृतोऽनोकहानां वृक्षाणामाकम्पिता- नीपत्कम्पितानि पुष्पाणि तेषां यो गन्धः सोऽस्यात्तीलाकम्पितपुष्पगन्धी । ईपकम्पित- पुप्पगन्धवान् । एवं शीतो मन्दः सुरभिः पवनो वायुरनातपत्रं व्रतार्थ परिहृतच्छत्रम् । अतएवातपक्लान्तमाचारेण पूतं शुद्धं तं नृपं सिपेवे । आचारपूतत्वात्स राजा जगत्पा- वनस्यापि सेव्य आसीदिति भावः ।। शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निरासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः। जनं न सत्वेप्वधिको क्वाधे तस्मिन्वनं गोप्तरि गाहमाने ॥१४॥ गोप्तरि तस्सित्राज्ञि वनं गाहमाने प्रविशति सति वृष्टया विनापि । वाप्निवनाग्निः। 'दवदावौ वनानले' इति हैमः। शशाम । फलानां पुष्पाणां च वृद्धिः। विशेष्यत इति विशेषा। अतिशयितासीत् । कर्मार्थे घञ्प्रत्ययः। सत्त्वेषु जन्तुपु मध्ये । 'यतश्च निर्धारणम्' इति सप्तमी । अधिकः प्रवलो व्याघ्रादिरूनं दुर्वलं हरिणादिकं न ववाघे ॥ संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्व धेनुः॥१५॥ पलवस्य रागो वर्णः पल्लवरागः । 'रागोऽनुरक्तौ मात्सर्ये क्लेशादी लोहितादिषु' इति शाश्वतः । स एव ताम्रा पल्लवरागताम्रा पतङ्गस्य सूर्यस्य प्रभा कान्तिः। 'पताः पशि- सूर्ययोः' इति शाश्वतः । मुनेर्धेनुश्च । दिगन्तरागि दिशामवकाशान् 'अन्तरमहाशा- 4पारघानान्ताधमेदतादर्थ्य' इत्यमरः। संचारेण पूतानि शुद्धानि कृत्वा दिनाने Ek ले निलयायास्तमयाय धेनुपक्ष आलयाय चागन्तुं प्रचक्रमे ॥ ..

·हितीयः सर्गः। नांदयनापिनतिधिनियार्धामन्यन्ययौ मध्यमलोकपालः। बीनला नसतां गत धन नाकाछिपिनोपपन्ना ॥ १६ ॥ गमलोपा नाकारः। देशमानिनिधीनां किया नानासानानि का एकाधः योजन ममता गुनन्नगनु न । 'अन्यगन्धसमनुनाद डीयमव्ययम्' स्मरः । गया मोन महिनीन । 'मनिति-'यादिना बीमागे कः। 'सम्म व बनाने कि पत्री मेनकाशेपमा युग मागेनुः । गनां मोग विधिनानुटा. मेनोसमा युगरामायण मानिनयुलिरिल । बभीन॥ स पल्बलोतीवराधान्यावालवृक्षोन्मुशायहिणानि । चयो गालासितशाहलानि च्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥१७॥ स राजा न्योऽसगनापन्य उपानि निर्गनानि पराक्षागां यूधानि कु- सानियेषु नानि । कांग्रेयांसन्तीति पहिणा मयूराः । मयूरो पहिणो वहीं' दलमरः । 'फलमास्मिानिनसलो बगानः । जायासमुदाणामुन्गुप्ता परिया ने तानि इलामा- पमानानि परास्वहिगादिमलिनिना अदयामानि सामानि भवन्तीति दलानापमानानि । 'लोहितादिन्यः यम्' इति ययाप्रत्ययः । 'या ययपः लालनेदे शानन् । नगै. रप्यासिता अधिष्टिताः शाहला यु तानि । सादाः मानायु देरो गन्तीति शाहलाः मापदयानदेशाः । शाहल: शादहरिते' इत्यमरः । 'शादः कार्दनसम्पयोः' इति विश्वः । 'नशादावलम्' शति लयलयः । वनानि पश्यन्यचौ ॥ आपीनभारोहनप्रयलाइटिगुरुत्वाहपुपो नरेन्द्रः । उभारलंचतुरञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् ॥ १८ ॥ गृष्टिः सन्मसूता गौः । 'सकृत्प्रसूता गौटिः' इति हलायुधः । नरेन्द्रश्च । उभौ यधाममम् । आपीननूधः । 'जधस्तु शीयमापीनम्' इत्यमरः । आपीनस्य भारोद्वहने प्रचनात्प्रयासान् । यपुपो गुरुत्वादाधिक्याच । अचिताभ्यां चारभ्यां गताभ्यां गम- नाभ्यां तपोवनादात्तेः पन्या अवृत्तिपयस्तं तपोवनावृत्तिपथम् । 'प्रहरपू:-' इत्यादिना समासान्तोऽप्रलयः । भलंचक्रतु पितवन्ती ।। वसिष्टधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् । पपौ निमेपाललपक्ष्मपङ्किल्पोपिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥ १९ ॥ पसिधेनोरनुयायिनननुचरं वनान्तादावर्तमान प्रत्सागतं तं दिलीपं वनिता सुद- क्षिणा । निर्मपेप्पलसा मन्दा पक्ष्मणां पहिर्यलाः सा। निनिमेषा सतीत्यर्थः। लोच- नाभ्यां करणाभ्याम् । उपोपितान्यानिय । उपवासो भोजननिवृत्तिः । तद्वन्यामिव वसतेः कर्तरि क्षः । पपी । यथोपोपितोऽतिवृष्णया जलनधिकं पिवति तद्वदति- तृष्णयाधि दलोय.यदित्यर्थः ।। पुरस्ता वर्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपल्या । तदन्तरे सा विरराज घेनुदिनक्षपामध्यगतेव संध्या ॥ २० ॥ वर्मनि पार्थिवेन पृथिव्या ईदरेण । 'तस्येश्वरः' इलजलयः । पुरस्कृताग्रतः कृता । -धर्मस पत्नी धर्मपनी । धर्मापनीलर्थः । भवपासादिवत्तायै पष्टीसमासः 1 पार्थि- पर धर्मपन्या प्रत्युद्गता सा धेनुस्तदन्तरे तयोर्दपलोर्मध्ये । दिनक्षपयोदिनरान्यो- घ्यगता संध्येव विरराज । ..

·२६ रघुवंशे प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनी तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता। प्रणम्य चानच विशालमस्याः शृङ्गान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धेः ॥ २१ अक्षतानां पात्रेण सह वर्तते इति साक्षतपात्री हस्तौ यस्याः सा सुदक्षिणा पयसि प्रशस्तक्षीरां तां धेनुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च तस्या धेन्वा विशालं शृङ्गान्तरं gi. ध्यम् । अर्थसिद्धः कार्यसिद्धारं प्रवेशमार्गमिव । आनर्चार्चयामास । अर्चते वादिकाहिद वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्या प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ । भत्त्योपपनेषु हि तद्विधानां प्रसादचिढानि पुरःफलानि ॥ २२ ॥ सा धेनुर्वत्सोत्सुकापि वत्स उत्कण्ठितापि स्तिमिता निश्चला सती सपर्या पूजां प्रल ग्रहीदिति हेतोस्तौ दंपती ननन्दतुः। पूजास्वीकारस्यानन्दहेतुत्वमाह-भक्त्येति। पूज्यप्वनुरागो भक्तिः । तयोपपन्नेषु युक्तेषु विपये तद्विधानाम् । तस्या धेन्वा पित विधा प्रकारो येपां तेषाम् । महतामित्यर्थः । प्रसादस्य चिह्नानि लिङ्गानि पूजाखीव रादीनि पुरःफलानि पुरोगतानि प्रत्यासन्नानि फलानि येषां तानि हि। अविलम्विः फलसूचकलिङ्गदर्शनादानन्दो युज्यत इत्यर्थः ॥ गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सांध्यं च विधिं दिलीपः दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निपण्णाम् ॥ २३ भुजोच्छिन्न रिपुर्दिलीपः सदारस्य दारैररुन्धल्या सह वर्तमानस्य गुरोः। उभयो पीयर्थः । 'भार्या जायाथ पुं भूमि दाराः' इत्यमरः । पादौ निपीड्याभिवन्द्य । सां' संध्यायां विहितं विधिमनुष्टानं च समाप्य । दोहावसाने निपण्णामासीनां दोग दोहनशीलाम् । 'तृन्' इति तृन्प्रत्ययः । धेनुमेव पुनमजे सेवितवान् । दोग्ध्रीमि निरपपदप्रयोगात्कामधेनुत्वं गम्यते ॥ तामन्तिकन्यस्तवलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः । क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् ॥ २४ ॥ गोप्ता रक्षको गृहिणीसहायः पत्नीद्वितीयः सन् । उभावपीत्यर्थः । अन्तिके न्यस वलयः प्रदीपाश्च यस्यातां तथोक्तां तां पूर्वोत्तां निषण्णां धेनुमन्यास्यानूपविश्य क्रमे गुप्तामन्यनन्तरं संविवेश सुप्वाप । प्रातः मुप्तोत्थितामनूदविष्ठदुत्थितवान् । अत्रानुर ब्देन धेनुराजव्यापारयोः । पौर्वापर्यमुच्यते । क्रमशब्देन धेनुव्यापाराणामेव इत्यप नरुत्यम् । 'कर्मप्रयचनीययुत्ते-' इति द्वितीया ॥ इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थ समं महिप्या महनीयकीतः । सप्त व्यतीयुत्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥२५॥ इत्थमनेन प्रकारेण प्रजाथ संतानाय महिप्या राममभिषिक्तपदया राह। 'कृताभि पका महिषी' इत्यमरः । व्रतं धारयतः । महनीया पूज्या कीनिर्यण तस्य । दीनाना मुदरणं देन्यविमोचनं तत्रोनितम्य परिमिता तम्स गुपस्य । गो गुणा आरतगं येषां तानि त्रिगुणानि विरागृतानि राश दिनान्येकर्विशतिदिनानि व्यतीगुः ॥ अन्येागत्मानुचरम्य भावं जिशासमाना मुनिहोमधेनुः । गापानान्तविरुदशप्पं गौरीगुरोगाम्माविश ॥२६॥ अरन्यम्मिन्दिन द्वाविंश दिने । 'राधागरि-' इत्यादिना निपाननाद कम । यात्राकानीयादी पुजिगपान । नयागारान्यान्यनतारानगर ·जिनीयः सर्गः। RE: मोनुः । सामानमा नयमित गनिन्यम् । 'भा- नया' यः । ना मिलना । मायानां .:' को मान । मन मानः परमादेगः । ने मागी विवानि नानि म नि मगा। "म पम नरः । गर्गगो पार्यतापिनगर गागालियरः ।। सा कुपथपी मनमापि हिनिन्यदिशोमामशिक्षणेन । सलक्षितान्युपतनो नपा प्रता मिः किल नां चकम् ॥ २७ ॥ मा प्रतिमिनमा दुध निदेशोभायां प्रनिर्णन सलिना माननम्युचनामानिमुनगोपननं समय न सिंहमा पर्नु प्रमध न । प्राय वारम् दलमरः । किलेयलोके ।। तदीयमामान्दितमानलाधोगुहानियस्मतिशब्ददीर्घम् । रश्मिविवादाय नगेन्द्रलका निवर्तयामास नृपन्त इष्टिम् ।। २८॥ गुहानिबन प्रनिशब्देन प्रतिध्वनिनः दोर्षन । तया एवं नयीयम् । वासन्दितमान- कोरतम् । आयामेषु सामोहिनकारिणी नस नगेन्द्रमा दृधिम् । रदिनपु प्रम- ए । 'किलसप्रदी रहनी लमरः । आदायेय गृहीलेय । नियामान || स पाटलायां गयि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श । अधित्यकायामिव धातुमच्यां लोभ्रद्रुमं सानुनतः प्रफुल्लम् ॥ २९॥ धनुर्धरः सः पालायां सपनायां गपि तस्थिवांसं स्थितम् । 'घ.मुथ' इति कम- प्रलयः। फेसरि सिंहन् । सानुमतोऽः। पातोगरिकस पिकारो धातुमयी । त- सामधिलकायामूर्यभूमी। 'उपत्यकालेराममा भूमिसनधिलका समरः । 'उपा- पिन्यां सरमासवाइटयोः' इति सपन्प्रलयः। प्रफुलं विकनितम् । 'फुट, विकसने' इति धातोः पचायच् । 'प्रफुल्लम्' इति तारपाठे 'जिफला विशरमे' इति धातोः कतरितः । 'उत्तरसातः' ल्युकारादेशः । लोधार इममिव । ददर्श ॥ टतो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वष्यस्य शरं शरण्यः । जाताभिषङ्गो नृपतिनिपादुद्धर्तुमच्छन्नसभोद्धृतारिः ॥ ३० ॥ ततः सिंहदर्शनानन्तरं मृगेन्द्रगानी सिंहगानी । शरण रक्षणम् । 'शरणं गृहरक्षियो' इलनरः । 'पारनं रक्षणे गृहे' इति पादकः । शर साधुः शरण्यः । 'तत्र साधुः' इति पलल्यः। प्रसनेन बलात्कारपोदता सरयो पेन स पती राजा जातानिपलो साताराभवः सन् । 'समिपाः पराम' इत्यमरः । वयस वधाईन्स । 'दण्डादिन्यो कः' इति प्रलयः। मृगेन्दर वधाय निपटातूगीरात् । 'तूगोपानमगारनिता इधुधियोः' इलमरः । शरमुदमन्छन् । वामेतरस्तस्य करः ग्रहर्तुनखप्रभाभूपितकङ्कपत्रे। सक्षालिः सायकपुल्स एव चित्रार्पितारम्भ चावतस्ये ।।३।। प्रहालय वातरो दक्षिणः करः । नतप्रनानिषितानि नितिन कान्स पनि “विशेषम्य पनानि यस तलिन् । 'कहः पक्षविदोपे न्याहुलका पिटिर इति विधः । 'कल करवः' इति यादवः । सायकन्य पुङ्ग एव पालन की पादयः । सवालिः सन् । चिनार्पितारम्भश्चित्रनिदादा दोन दश । अचाने ।

·बाहुप्रतिपम्मानिमगुरमगामा गजा सोमोमिदानानीगील मनि ॥ 322 मानो की । RIPTET - 1. I fema प्रामारोगो सगा। गोली ARTA Hit भुजंगगोः झी गाः निक। ...ivf गयम्' इमरः । भागमारामाणिजाति: मनोहर अभिशेपाायतनं तेजः ATTAमा ॥ तमार्यगृ निगृहीतोनुर्मनुगवाना गनुगंगोतुम । विसायगन्विमिातगात्मनो सिंहोगमाल निजगार मितः ॥ ३३ निगृहीता पीडिता नुन स मिः। आगो ग TES | Art पापगेन' शशा गर। मनुशिमा मेलि मे हो सलो महाचलमाम् । भागनो तो मामाभावामिनाम । Th: । सं दिली मनुजाना करणेन पुनःम्मामलिममार्ग प्राणिजगार । 'मि ईपास' इति भालोमिनि मालागाशे शासगे न सति मागणिति है सिनम् । 'निरमापगन्' इति पाठे पुगागममा परगा। राग निलं मगरोः३ हेतुनयविपक्षागामोति 'भीरम्गोदेभंग' इसात्मनादे विस्मागमान इति स्थान तरलान्गनुगताना निमागगणिति र सिनम् । करणविज्ञायां न कभिः ॥ अलं महिपाल तय श्रमेण प्रयुक्तमप्यरत्रमितो वृथा सात् । न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोचये मूछति मागतस्य ॥ ३४ हे महीपाल, तब अमेणालम् । साध्याभायामो न कर्तव्य इलार्थः । ॐ गम्यमानसाधनकिगापेक्षया श्रमस करणलातृतीया । उ र न्यासोइयोते- केवलं धूयमाणैव किया निमितं करणभावस्य अपि तहिं गम्यगानारि' इति । ' भूषणपर्याप्तिशक्तियारणवाचकम्' इत्यमरः । इतोऽस्मिन्मयि । साविभकिकस्ततिः प्रयुक्तमप्यत्रं वृथा स्यात् । तथाहि । पादपोन्मूलने शक्तिर्यस्य तत्तथोक्तं मारुतस्य रं वेगः शिलोगये पर्वते न मूर्छति न प्रसरति ॥ कैलासगौरं वृपमारुरक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्टम् । अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥ ३५ ॥ कैलास इव गौरः शुभ्रस्तम् । 'चामीकरं च शुभ्रं च गौरमाहुर्मनीषिणः' इति शाश्वतः। वृपं वृपभमारुरुक्षोरारोढुमिच्छोः । स्वस्योपरि पदं निक्षिप्य वृपमारोहती- त्यर्थः । अष्टी मूर्तयो यस्य स तस्याप्टमूर्तेः शिवस्य पादार्पणं पादन्यासस्तदेवानुग्रहः प्रसादस्तेन पूतं पृष्ठं यस्य तं तथोक्तं निकुम्भमित्रं कुम्भोदरं नाम किंकर मामवेहि विद्धि । 'पृथिवी सलिलं तेजो वायुराकाशमेव च। सूर्याचन्द्रमसौ सोमयाजी चेत्सप्टर मृतयः ॥' इति यादवः॥ अमुं पुरः पश्यसि देवदारं पुत्रीकृतोऽसौ वृपभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसशः ॥३६॥ .पुरोऽअतोऽमुं देवदारुं पश्यसि । इति काकुः । असौ देवदारुः वृपभो ध्वजे यस्य शिवेन पुत्रीकृतः पुत्रत्वेन खीकृतः । अभूततद्भावे चिः। यो देवदारुः स्कन्धस्य ·द्वितीयः सर्गः। । . मागीली हेमा मम्म एल सगनमानिःमतानां परमानम्वनाम् । रमशः सायशः । वन्यपदे हेमयम्भलमान इति विपदः । पयनां क्षीराणाम् । 'पयः र पोऽम्बु चलमरः । स्कन्दरामानमारसदामिति भावः ।। कण्यमानेन कटं कदाचिमन्यहिपेनोन्मपिता त्वगस्य । अथैनमस्तनया शुशोच सेनान्यमालीडमिवासुरास्त्रैः ॥ ३७ ॥ रामाणिकटं कपोलं पावनागेन पयता । 'कवादिभ्यो गम्' इति यक् । ततः मानन् । बन्याहिपेनास्य देवदारोवगुन्मथिता । अचादेशानया गौरी अमुरारीराली क्षतम् । सेनां नयतीनि सेनानीः सन्दः । पानतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीः' इत्यमरः । 'सत्सृष्पि-' इत्यादिना क्षिप् । तमिव । एनं देवदारं शुशोन ॥ तदाप्रभृत्येव वनद्विपानां वासार्थमस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ । व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति ॥ ३८ ॥ तदा तल्कालः प्रभृतिरादियन्मिन्कर्मणि तत्तथा तदानलेव पनरियानां नासाथ मयार्थ दामृता शिवेन । खा. समीपमागताः प्राप्ताः सत्त्याः प्राणिनो नृत्तिन्तित् । 'अः समीप उसने चिो स्थानापराधयोः' इति केदाः। सिंहत्वं विधाय । सन्मि- बद्रिकुक्षी गुहायामहं व्यापारिलो नियुक्तः ॥ तस्यालमेपा श्रुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा ने सुरद्विपश्चान्द्रमसी सुधेव ॥ ३९ ॥ परमेश्वरेण प्रदिष्टो निर्दिष्टः कालो भोजनदेला यत्साः सोपस्थिता प्रापा गोकर शोगितपारणा रुधिरस नतान्तभोजनम् । मुरद्विपो राहोः चन्द्रमस यं वाट सुधेव । धितस्स बुभुक्षितस्य तस्याझागतसत्त्ववृत्तेर्मे मम सिंहस्य तृत्त्या आप 'ननःसन्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । स त्वं निवर्तख विहाय लजां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यमलिः शस्त्रेण क्ष्यं यदशस्यरक्षं न तद्यशःशस्त्रभृतां क्षिपोति स एवमुपायशन्यत्वं लजां विहाय निवर्तख । मवांस्लं गुड : शिष्यस्य कर्तव्या भक्तिन स तथोक्तोऽस्ति । ननु गुरुधनं बिना गच्छेयमत आह-पादेणेति । गद्रक्ष्यं धनं शत्रणायुधेन। 'दर मरः । अशक्या रक्षा बन्य तदशक्यरक्षम् । रक्षिनुमशक्यमिल: मृतां यशो न शिणोति न हिनस्ति । अशक्यार्थेवप्रतिविध इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराज प्रत्याहतालो गिरिशप्रभावादात्मन्यवः पुस्मानानविराजे नृप इति प्रगल्भं मृगायिटन वरस्य प्रभावात्मसाहतातः पुग्छितान्नः सदा चकार । तलालपः। अपहातोऽहनिति नि:- - - चाणाममिनानो नवधरं प्रतीति भावः। प्रत्यवधीचैननिपुप्रयोगे तदा जडीशतश्यम्बकवीक्षणे २ ·३० रघुवंशे स एव पूर्वः प्रथमो भाः प्रतिबन्धो यस्य तम्मिस्तत्पूर्वमा इपुप्रयोगे पितयप्रय विफलप्रयासः । अत एव वजं कुलिशं मुमुक्षन्मोक्तुमिच्छन् । अम्बकं लोचनम् । ' प्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि' इति हलायुधः । त्रीण्यम्बकानि यस्य स २ म्बको हरः । तस्य वीक्षणेन जडीकृतो निप्पन्दीकृतः । वजं पाणौ यस्य स वज्रपाणि रिन्द्रः । 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्टासप्तम्यौ भवत इति वक्तव्यम्' इति पाणेः सप्तम्य न्तस्योत्तरनिपातः । स इव स्थितो नृप एनं सिंहं प्रत्यब्रवीच । 'वाहुं सवजं शक्रस बुद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुः' इति महाभारते ॥ संरुद्धचेष्टस्य मृगेन्द्र कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः। अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्व भवान्भावमतोऽमिधास्ये ॥ ४३ हे मृगेन्द्र, संरुद्धचेष्टस्य प्रतिवद्धव्यापारस्य मम तद्वचो वाक्यं कामं हास्यं परिहसनीय म् । यद्वचः ‘स वं मदीयेन' (२०४५) इत्यादिकमहं विवक्षुर्यक्तुमिच्छुरस्मि । तर्हि तू स्थीयतामित्याशयेश्वरकिंकरत्वात्सर्वशं त्वां प्रति न हास्यमित्याह-अन्तरिति । । यतो भवान्प्राणमृतामन्तर्गतं हृद्गतं वाग्वृत्त्या बहिरप्रकाशितमेव सर्व भावं वेद वेत्ति । 'विट लटो वा' इति णलादेशः । अतोऽहमभिधास्ये वक्ष्यामि । यच इति प्रकृतं कर्म संबध्यते अन्ये त्वीदृग्वचनमाकर्ष्यासंभावितार्थमेतदित्युपहसन्ति । अतस्तु मौनमेव भूषणम् ।। तु वामनसयोरेकविध एवायमिव जानासि । अतोऽमिधास्ये यदचोऽहं विवक्षुरित्यर्थः ॥ मान्यः स मे स्थावरजंगमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः। गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेनश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ॥ १४ ॥ प्रत्यवहारः प्रलयः। स्थावराणां तरुशलादीनां जंगमानां मनुष्यादीनां सर्गस्थि प्रत्यवहारेपु हेतुः स ईश्वरो मे मम मान्यः पूज्यः । अलङ्घयशासन इत्यर्थः । शासनं 'सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति' ( २।३८) इत्युक्तरूपम् । तर्हि विसृज्य गभ्यताम् । नेल ह-गुरोरपीति । पुरस्तादमे नश्यदिदमाहिताग्नेगुरोर्धनमपि गोरूपमनुपेक्षणीयम् । आहिताग्नेरिति विशेषणेनानुपेक्षाकारणं हविःसाधनत्वं सूचयति ॥ स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकवालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः ॥ ४५ ॥ सोऽवागतसत्त्ववृत्तिस्त्वं मदीयेन देहेन शरीरस्य वृत्तिं जीवनं निवर्तयितुं संपादयितुं प्रसीद । दिनावसान उत्सुको माता समागमिष्यतीत्युत्कण्ठितो बालवत्सो यस्याः सा महर्परियं धेनुर्विमृज्यताम् ।। अथान्धकारं गिरिगहराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्यार्थपति वभापे ॥ ४६॥ अथ भूतेश्वरस्य . पार्थवर्सनुचरः स सिंहो गिरेहराणां गुहानाम् । 'देवखातविले गुहा । गह्वरम्' इत्यमरः । अन्धकारं ध्वान्तं दंष्ट्रामयूखैः शकलानि सण्डानि कुर्वन् । निरस्यनित्यर्थः। किंचिद्विहस्यार्थपति नृपं भूयो बभापे । हासकारणम् 'अल्पस्य हेतो- हातुमिच्छन्' (२२४७ ) इति वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ॥ जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च .:- हेतोर्वहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥१७॥ ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·निमः।
-
भवानी परमानयति मानि, मानव देवकानी ।
ग्वालियर विनाययं वयमसन !!
पाया मानाय । नः पुग्नहायव सरः।
नि । गभगम: । 'कममयः । निमि-
E-MAI न देनदार जित
म: । माना न सा नमः । मन प्रतिमिनि ।
६: पन बिना किन गर्मागता गमनागेन । दिनमः।
ily: arisarji ।।
मामा--
विमप्यनियमनयन्मनो शारीर भव मे दयालुः ।
एकान्नयिष्यसिपु मनिधानां पिरोयनास्था पलु भौतिकेपु । २७॥
किमपि वि.माई गायोग्यायो गलांग में मन ए परीरं नगिनवानः
करनिको भय । सामानः कागत' मरः । ननु मुग्यभुमच्यामुन्यारी
चोऽमिनिवाः । सन माह-राति । मतियानां मादानां विकिनांगकान्त-
विनिमयन्यविनाशित भानितु पृषिमामिलनाविकारेणु विष्णु मारवनाला सल्लन
पन्न । मान्या पालम्बनालाननापेक्षामु फालतेन नियः ।।
साहादामनुगरणीयोऽन्नीलाद-
संबन्धमाभाषणपूर्वमाएक्त्तः सनी संगतयोर्चनान्ते ।
तद्भूतनाथानुग नाईसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥५८ ।।
संबन्ध नख्यम् । साभाषणमालापः पूर्व कारणं पन्य तमाहुः । 'स्वादाभापण.
मालापः' इत्यमरः । रा तारक्संपन्यो पनान्ते संगतयो यापयोईतो जातः तततो
हेतो, भूतनापानुग भिवानुवर। एतेन तस्य महत्वं सूचयति । अत एव संबन्धिनो
मित्रसमे प्रगयामाम् । प्रणयास्त्वमी विधगयामाप्रेमानः' इत्यमरः । हन्तुं नाइसि।
तथेति गामुत्तयते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तयाहुः ।
स न्यस्तराखो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिपस्य ॥ ५९॥
तयेति गानुत्तावते हरये सिंहाय । 'कपी सिंह नुवर्ण च वर्ग विप्णी हरि विदुः'
इति शाश्वतः । सद्यतत्क्षणे प्रतिष्टम्भात्प्रतिबन्धाद्विमुत्तो पाहुर्यस्य स दिलीपः ।
न्यत्तदानस्त्वत्तायुधः सन् । खदेहम् । जानिपस्य मांसस्य । 'पललं फव्यमाभिषम्'
इत्यमरः । पिटं कवलमिव । उपानपत्तमर्पितवान् । एतेन निर्ममत्वमुक्तम् ॥
तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् ।
अवाटुाखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्का ॥ ६० ॥
तस्मिन्क्षण उग्रं निहनिपातमुत्सदयत उत्प्रेक्षमाणस्य तर्कयतोऽत्रानुसम्याधोमुसस्य ।
'स्वादया प्यधोमुखः' इत्यमरः । प्रजानां पालयितू राज्ञ उपर्युपरिटात् । 'उपर्युपरिटात्'
इति निपातः। विद्याधराणां देवयोनिविशेषाणां तनुजा पुरवृष्टिः पपात ॥
उत्तिष्ट वत्सेत्वमृतायमानं वचो निश्यम्योत्थितमुत्थितः सन् ।
ददर्श राजा जननीसिव स्वां गामग्रतः प्रत्रविणी न सिंहम् ॥६१॥

·No text on this page.

·दिनीयः सर्गः। इन् क्षितीशन पतिधेनुविपिना प्रीतना बभूव । तबन्धिना मयतान युक्षेः प्रत्याययायाधममयमेण ॥ ६ ॥ निलविका यागितमा भनुः अनतराया मोना । संघस- संवन्धि रोगनाना प्रकायकत्यागा व ॥ तस्याः प्रमोन्मुगः प्रसाद गुगर्न पाणां गुरवे निषेध । प्रहपंचितानुमिनं प्रियायै शशंस वाचा पुनलायेव ॥ ६८ ॥ सोन्युनिक नगरम मसाला गुरदीपः पिनिगरागादिभिरनुमिति सनातोः गमनमा निर नयनरम्य कला गुल नियर वि. जाय पानिन । नविन कपनं पुनभिः । न यह नदनि । किंतु निः कपनमानानुनले जितपन्युनत ।। स नन्दिनीतन्यमनिन्दितामा सहसलो बत्तनुतावशेषम् । पपो बलिष्ठेन गताभ्यनुः शुभं यशो मूर्तमिवातिवृष्णः ॥ ६९ ॥ अनिन्दितानाईनन्तभावः । सन्म यमला प्रेमवान्मामलः । 'वगंगाभ्यां काम- चले इति लालपः । बनिन ललानुनः लानुनतिः स राजा बमल हुतन्य चाब- दो पीनहुनायनि नन्दिन्ताः मान्य क्षीरम् । दु भूत परिधि या दव । अनि- तृप्तः सन्तपो॥ प्रातर्ययोक्तवतपारणान् प्रास्थानिक स्वस्त्ययनं प्रयुज्य । तो दंपती स्वां प्रति राजधानी प्रस्थापयामाल वशी बलिष्टः ॥ ७० ॥ वशी पक्षियः प्रातः। योजन्य पूर्वसन्ध अतन्य गोलेकल्पस्याभूता या पारणा तल्या अन्ते प्रशानिक प्रस्थानकाले भवम् । तत्कालोचितनियर्थः । 'कालाहन्' इति प्रत्ययः। 'पारविनुत्यादि काले वर्तमानलाललय इयते' इति वृत्तिकारः । ईयते प्राप्यतेऽनेनेलपनं स्वत्लपनं दुभापहनाशीवादं प्रयुज्य । तो दंपती खो राज- धानी पुरी प्रति प्रस्थानयामान ॥ प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च । धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्से सन्मङ्गलोदनतरप्रभावः ॥ ७९ ॥ टपो हुतं तर्पतम् । हुनमन्नातोति हुनासोऽग्निः । 'कर्मन्दम् । तं भर्तुर्नुनेरनन्तरम् । प्रदक्षिणानन्तरनिलप । अल्यतोच सबलां धेनुं च प्रदक्षिीकृल। प्रगतो दक्षिण प्रद- जिगन् । तिनुमतीनि च इलाभावः। ततश्विः । प्रदक्षिणं प्रदक्षिण संपवमानं सत्वा प्रदक्षिणाला सद्भिनालः प्रदक्षिणादिमिर्न लाचारदातरप्रभावः सन् । प्रतस्थे । प्रोत्राभिरामचनिता रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः । ययावनुदातसुखेन मार्ग सेनव पूर्णेन मनोरथेन ॥ ७२ ॥ धान सहितः महिनादिदुःखसहनशीलः स नृपः श्रोत्राभिरामचनिना कर्णा- “साकरखननादातः पपानादिप्रतिपातरहितः । अत एव मुखयतीति सुतः। तेन स्पेन । तेन न सपलेन मनोरनेव । नार्गनपानं या । मनोरयाक्षे चनिः श्रुतिः । महन्तः अदिवन्यनितिः ॥

·रघुवंशे राजा। अमृतमिवाचरतीत्यमृतायमानं तत् । 'उपमानादाचारे' इति क्यन् : शानच् । उत्थितमुत्पन्नम् । 'हे वत्स, उत्तिष्ठ' इति वचो निशम्य श्रुत्वा । जति सन् । अस्तः शतृप्रत्ययः । अग्रतोऽग्रे प्रस्रवः क्षीरस्रावोऽन्ति यस्याः सा तां प्रता गां खां जननीमिव ददर्श । सिंह न ददर्श ॥ तं विस्मितं घेनुरुवाच साधो मायां मयोद्धाव्य परीक्षितोऽसि । ऋषिप्रभाषान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किमुतान्यहिंस्राः विस्मितमाश्चर्य गतम् । कर्तरि क्तः । तं दिलीपं धेनुरुवाच । किमिसन्नाह-हे सा मायामुद्भाव्य कल्पयित्वा परीक्षितोऽसि । ऋषिप्रभावान्मय्यन्तको यमोऽ प्रहर्तुं न प्रभुन समर्थः। अन्ये हिंस्रा घातुकाः। 'शरारुर्घातुको हिंस्रः' इत्यमरः। कम्पि-' इत्यादिना रप्रत्ययः । किमुत सुष्टु । न प्रभव इति योज्यम् । 'वलवड किमुत स्वत्यतीव च निर्भरे' इत्यमरः ।। भक्त्या गुरी मय्यनुकम्पया च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीव । न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुधां प्रसन्नाम् ॥ ६३ है पुत्र, गुरौ भक्त्या मय्यनुकम्पया च ते तुभ्यं प्रीतास्मि । 'क्रियाग्रहणमः कर्तव्यम्' इति चतुर्थी । वरं देवेभ्यो वरणीयमर्थम् । 'देवाद्वृते वरः श्रेप्टे त्रिषु क्लीव मन प्रिये' इत्यमरः । वृणीष्व स्वीकुरु । तथाहि । मां केवलानां पयसां प्रसूतिं कारणं ना हि न विद्धि । किंतु प्रसन्नां माम् । कामान्दोग्धीति कामदुघा। तामवेहि । 'दु कब्धश्च' इति कप्प्रत्ययः ।। ततः समानीय स मानितार्थी हत्ती स्वहस्तार्जितवीरशब्दः । वंशस्य कर्तारमनन्तकीर्ति सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ॥ ६४॥ ततो मानितार्थी । स्वहस्तार्जितो वीर इति शब्दो येन सः। एतेनास्य दातृत्वं दैन्यराहिर चोक्तम् । स राजा हस्ती समानीय संधाय । अञ्जलिं बद्धेत्यर्थः । वंशस्य कर्तारं प्रवर्तयित रम् । अत एव रघुकुलमिति प्रसिद्धिः। अनन्तकीर्ति स्थिरयशसं तनयं सुदक्षिणायां ययाचे संतानकामाय तथेति कामं राशे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा। दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुरूक्ष्वेति तमादिदेश ॥ १५ ॥ सा पयसिनी गौः । संतानं कामयत इति संतानकामः । 'कर्मण्यण'। तस्मै रा तथेति । काम्यत इति कामो परः । कर्मार्थे घष्प्रत्ययः । तं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय। पुत्र, मदीयं पयः पनपुटे पत्रनिर्मिते पात्रे दुग्ध्योपभुक्ष्य' । 'उपयुव' इति वा पाठः 'पित्र' इति तमादिदेशाज्ञापितवती ।। वत्सस्य होमार्थविधेच शेपमृपेरनुशामधिगम्य मातः। औधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं पष्ठांश मुळ इव रक्षितायाः ॥६६॥ हे मातः, वत्सस्य वत्रापीतस्य शेषम् । वत्सपीतावशिष्टमिलार्थः । होम एवार्थः । विधिरनुष्टानम् । तस्य च शेषम् । होमावशिष्टमित्यर्थः । तव । जयसि भवमो. । 'शरीरावयवाच' इति यत्प्रत्ययः । रक्षिताया उयाः पटांशं पष्टभागमिव । गिम्य । उपभोक्तुमिच्छामि ।।

·No text on this page.

·६ -- रघुवंशे तमाहितीत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम् । नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनामुवद्भिर्नवोदयं नाथमिवौषधीनाम् ॥ ७३ ॥ अदर्शनेन प्रवासनिमित्तेनाहितीत्सुक्यं जनितदर्शनोत्कण्ठम् । प्रजार्थेन संताना प्रतेन नियमेन कर्शितं कृशीकृतमा यस्य तम् । नवोदयं नवाभ्युदयं प्रजास्तृसिन्दत मुवद्भिरतिगृनुभित्रैः। ओषधीनां नाथं सोममिव । तं राजानं पपुः । मला५५१ ददृशुरित्यर्थः । चन्द्रपक्षे-अदर्शनं कलाक्षयनिमित्तम् । प्रजार्य लोकहितार्थम् । . देवताभ्यः कलादाननियमः । 'तं च सोमं पपुर्देवाः पर्यायेणानुपूर्वशः' इति व्यासः उदय आविर्भावः । अन्यत्समानम् ।। पुरंदरश्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः । भुजे भुजंगेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेधुरमाससम ॥ ७ ॥ पुरः पुरीरसुराणां दारयतीति पुरंदरः शक्रः । 'पू:सर्वयोरिसहोः' इति खच्प्रत्ययः । 'चाचंयमपुरंदरी च' इति मुमागमो निपातितः । तस्य श्रीरिव श्रीर्यस्य स नृपः पारेरी नन्द्यमानः । उत्पताकमुच्छ्रितध्वजम् । 'पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं जमालियान इत्यमरः । पुरं प्रविश्य भुजंगेन्द्रेण समानसारे तुल्यवले । 'सारो वले स्थिरांश - न्याय्ये क्लीवं दरे त्रिपु' इत्यमरः । भुजे भूयो भूमधुरमाससन्न स्थापितवान् । अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्टयतमैशम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः॥ ७५ ॥ अथ द्यौः मुरवर्त्म । 'यौः स्वर्गसुरवर्मनोः' इति विश्वः । अत्रेमहर्षेनयनयोः समुत्य मुत्पन्नं नयनसमुत्थम् । 'आतश्चोपसर्गे' इति यप्रत्ययः । ज्योतिरिव । चन्द्रमिवेत्यर्थः । 'अक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः' इति हलायुधः। चन्द्रस्यात्रिनेत्रोद्भूतत्वमुक्तं हरिवंशे 'नेत्राभ्यां वारि मुस्राव दशधा द्योतयद्दिशः । तद्गर्भविधिना हृष्टा दिशो देव्यो दधुस्तदा " समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् । स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभावितः ।। पपात भासयंलोकान्छीतांशुः सर्वभावनः ॥' इति । सुरसरिद्गगा वहिना निष्टयूतं कि तम् । 'च्योः शूइनुनासिके च' इत्यनेन निपूर्वाष्टीवतेर्वकारस्य. ऊल् । 'नुत्तनुन्नास्तनि प्टयूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः' इत्यमरः । ऐशं तेजः स्कन्दमिव । अत्र रामायणम्-'ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् । अनि नियोजयामामुः पुत्रार्थ सर्वदेवताः ॥ देव. कार्यमिदं देव रामाधत्व हुताशन । शैलपुत्र्यां महातेजो गझायां तेज उत्सृज ॥ देवतानां प्रतिज्ञाय गहामभ्येय पावकः । गर्भ धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ इसेतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रुपमधारयत् । स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्य च ॥ समन्ततस्तु तां देवीमभ्यसिञ्चत पावकः । सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गमाया रघुनन्दन ॥' इति । राशी मुदक्षिणा नरपतर्दिलीपम्य कुलभृत्य संततिलक्षणाय गुरुभिर्महद्भिकिपालानामनुभावते. जोमिरभिनिविष्टमनुप्रविष्टं गर्भमाधत्त । दधावित्यर्थः । अन मनु:--'अष्टानां लोकपा- लानां वपुधारयते नृपः' इति । अत्र 'आधत' इत्यनेन स्नीकर्तृकधारणमात्रमुच्यते । तथा च दृश्यते-'यथेयं पृथिवी माहाताना गर्भमादधे । एवं त्वं गर्भमाधेहि दशम मासि

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·। -- . ४० रघुवंशे अय । कुमारमृल्या बालचिकित्साः। 'संज्ञायां समजनिपद-' इत्यादिना यर । कुशलः कृतिभिः । 'कृती कुशलः' इत्यमरः । आप्तहितभिपम्भिवाः । ।३५ चिकित्सके' इत्यमरः। गर्भस्य भमणि भरणे । 'भरणे पोपणे भर्म' इति हैनः। भर्म' इति शाश्वतः । मृत्रो मनिप्रत्ययः । 'गर्भकमणि' इति पाले मायान चिलमाः । अनुष्टिते ते सति । काले दशमे मासि । अन्यत्र ग्रीमावसाने ।' गर्भमोचनस्योन्मुखीम् । आसन्नप्रसवामित्यर्थः । 'स्यादुत्पादे फले पुष्प प्रसवो । चने' इत्यमरः। प्रियां भायाम् । अभ्राण्यस्याः संजातान्यत्रिता ताम् । तदस्य : तारकादिभ्य इतन्' इतीतप्रत्ययः । दिवमिव । पतिर्भती प्रतीतो हृष्टः सन् । ' हटे प्रतीतः' इत्यमरः । ददर्श दृष्टवान् ॥ गृहैस्ततः पञ्चभिरुचसंश्रयैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसंपदम् । अमूत पुर्व समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमझयम् ॥ १३ ततः शच्येन्द्राण्या समा। 'पुलोमजा शचीन्द्राणी' इत्यमरः । सा मुदक्षिणा प्रतिकाले गति दशमे मासीलर्थः । 'दशम मासि जायते' इति श्रुतः। उनमंच यासंस्थस्तुरस्थानगैरसूर्यगरेनन्तमितः कश्चिद्ययासंभवं पनभिग्रहः सूचिता मान्यता तं पुत्रम् । त्रीणि प्रभावमन्त्रोत्साहात्मकानि साधनान्युत्पादकानि यस्याः सा निसा शक्तिः । 'शमयन्तितः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः' इत्यमरः। अक्षयमर्थमिव असूत । प्राणिगर्भविमोनने' इत्यात्मनेपदियु पठ्यते । तन्माद्धातोः करि लङ् । अदननु, म्-'अपभगानाकुलीरा झपवणिजी च दिवाकरादितुनाः । दशशिखिननुयु थीन्द्रियांमत्रिनय कविंशतिभिश्च तेऽसनीचाः ॥ इति । सूर्यादीनां सप्तानां ग्रहाणां में पभाइयो गगयः श्रोकोशकमविशिष्टा उयस्थानानि । स्वस्खनुपक्षया सप्तमस्थानानि नाबानि । सोनवपि दामादयो राशिनिशांशा यथाक्रममुचा परमोचा नीयेषु पन नीमा दनि जानककार्थः। अत्रांशनिशो भागः । यथाह नारदः-त्रिंशदागा:- यमन नि । मयंप्रत्यागनिग्रहाणामन्नमयो नाम । तदुक्तं लघुनातक- रविणानन गोगो पियांगनदयो भवन' दनि । तच खोयस्थाः फलन्नि नानगा नापि नीचगाः । दुगः:-'म्याच पूर्ण स्वक्षेकऽथ गुहद्ध पादं हिग्यं शुभं रोचरन्त्रः । न या नालगो वा न किनियाद नूनं ग्वत्रिकोण ददानि ।।' इति । तदिदगाह कवित म्यादि । एवं गति यम्य जन्मकार पनमायो प्रहाः योगमा: ग नरनि । नदुर कुटपीय'गमिनः प्रयकार्या गननिकाय राजान विनयी जायजः परं दिव्याः ॥' इति । नदिदमाद-पभिरिनि ।। दिनाः प्रदुमन्ना ययुः मुग्धाः प्रदक्षिणाचि विरनिगदद। बभूव गयं शुभशंपि तक्षणं भव हि लोकाभ्युदयाय तादशाम ? कांग। काला यनारयनगंगाग लिया। कित: प्रगः प्रा । मम्मी याः मम मनाग नः | अमिः प्रदक्षिणा गरि । यदि उनका यना । ।नान गुमा, मा भारः ॥ raazi रिती विवााि मजन्मनमायनिन लगा।

·No text on this page.

·- .. ४२ रघुवंशे न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विसर्जयेयं सुतजन्महर्पितः। ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितृणां मुमुचे स वन्धनात् ॥२८ रक्षितुः सम्यक्पालनशीलस्य तस्य दिलीपस्य । अत एव चौराद्यभावात् । संयतो व न बभूव नाभूत् । किं तेनात आह-विसर्जयेदिति । मुतजन्मना हर्पितस्तोपितः सन यं बद्धं विसर्जयेद्विमोचयेत् । किं तु स राजा तदा पितॄणामृणाभिधानाद्वन्धनात्केवलमे यथा तथा खयमेव । एक एवेत्यर्थः । 'केवलः कृल्म एकश्च केवलवावधीरितः' इ शाश्वतः । मुमुचे । कर्मकर्तरि लिट् । स्वयमेव मुक्त इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे–'एप अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतिः प्रमाणम् ॥ श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेपां युधि चेति पार्थिवः । अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविञ्चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् ॥ २१ ॥ अर्थविच्छब्दार्थज्ञः पार्थिवः पृथिवीश्वरो दिलीपः । अयमर्भको बालकः श्रुतस्य शान स्वान्तं पारं यायात । तथा युधि परेषां शत्रूणामन्तं पारं च यायात् । यातुं शकुयादित्यर्थ 'शकि लिङ्च' इति शक्यार्थ लिङ् इति हेतोर्धातोः 'अधिवधिलघि गत्यर्थाः' इति लमि पातोर्गमनास्लमर्गमर्थवित्त्वादवेश्यालोच्य । आत्मराभवं पुत्रं नाना रधुं चकार । 'लधि योनलोपथ' इलप्रलये 'वालमूललबलमहुलीनां वा लो रत्वमापद्यते' इति वैकल्पिके रेफ देशे रिति रूप सिद्धम् । अत्र शकः-'अशाने तु व्यतिकान्ते नामकर्म विधीयते' इति पितुः प्रयनारस समग्रसंपदः शुभैः शरीरावयवैर्दिनेदिने । पुपोष वृद्धि हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव वालचन्द्रमाः ॥ २२ ॥ रा रपुः रामप्रसंपदः पूर्णलक्ष्मी कस्य पितुर्दिलीपररा प्रयत्नाच्छुभैमनोहरेः शरीरावयवः हरिददीभितः सर्गस्य रमेः । 'भाम्सद्विवरखत्राताश्वहरिदश्वोप्णरदमयः' इत्यमरः । अब मांगावालगन्द्रमा इव । दिनदिने प्रतिदिनम् । 'नित्यवीरायोः' इति द्विवचनम् पुपोष। अब बराहरोहितावननम्----रालिलमये शशिनि रवेदीधितयो गर्दिछता नमो भग । शपयन्ति दर्पगोदरनिहिता एव मन्दिरस्यान्तः ॥ इति ॥ उमापादी शाजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरंदरो। नया नृपः सा च गुतेग मागभी ननन्दतुस्तत्सदशेन नत्यमौ ॥२३ । उमापा पानामलनी शारजन्मना गागिन। 'कार्तिकयो महारानः शर का माननगरः । यथा ननन्दतुः । शचीपुरंदरी जयन्तन जगन्तालगन गुन 'नः पाशाननः' यमरः । यथा ननन्दतुः । नया नामी ताभ्यागुमापादाम्य नीदर या नगानी गमानी गा मागभी नाश नगदर्शन ताभ्यां कुगारजगन्नाम नगन ननन्दनः । मागधी प्रावगान्याता ॥ स्थाननामोरिय भाववन्धनं बभूव योग परम्पराश्रयम् । विनतमयागुतन तनयोः परमारग्योपरि पनीयत ॥ २४ ॥ रामनामा माहनगानी नगी मानिगा'गजर: Aarti यामागविषय गम बगान * ... दयामय!! मग यमरः । गत nिife ·तृतीयः सर्गः। वोपचितमित्यर्थः । यदेकाधारं वल्लु तदाधारदचे विभज्यमानं हीयते । अन्न तु तयोः गेवकर्तृकमेकैकाविपयं प्रेम संप्रति द्वितीयविषयलाभेऽपि नाहीयत । प्रत्युतोपचित- जवाभूदिति भावः॥ उवाच धान्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्व्य चाङ्गुलिम् । अभूच नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्मकः ॥ २५ ॥ सोऽर्भकः शिशुः। 'पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुक्रः शावकः शिशुः' इत्यमरः । शान्योपमात्रा । 'धात्री जनन्यामलकीवयुनत्युपमात्यु' इति विश्वः । प्रथममुदितमुप- देटं वच उवाच । तदीयामहलिमवलम्व्य चयों ।। प्रणिपातत्य शिक्षयोपदेशेन नम्रो. भूञ्च । इति यत्तेन पितुर्मुदं ततान ॥ तमकमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निपिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि। उपान्तसंमीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसशतां ययौ ॥ २६ ॥ शरीरयोग: मुस्त्वचि लगिन्द्रियेऽनृतं निश्चिन्तं वपन्तमिव तं पुत्रमहमारोप्य मुदाविर्भावानुपान्तयोः प्रान्तयोः सनीलितलोचनः सन् । नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसन्नतां चयो । रसः सादः॥ अमंस्त चानेन परायजन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् । स्वमूर्तिभेदेन गुणाभ्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः ॥ २७ ॥ स्थितेरभेत्ता मर्यादापालकः स नृपः परायजन्मनोत्कृष्टजन्मनानेन रघुणान्चयं वं- शम् । प्रजानां पतिर्ममा । गुणाः सत्त्वादयः तेवग्येण मुख्दैन सत्त्वेन वने व्याप्रि- यत इति गुणाध्यवर्ती। तेन वन्य मूर्तिभेदेनावतारविशेषेण विष्णुनात्मनः सर्ग ऋष्टि- मिव । स्थितिनन्तं प्रतिष्टावन्तमनस्त मन्यते ल। मन्यतेरनुदात्तत्वादिप्रतिषेधः । अत्रोपमानोपनेचचोरितरेतरविशेषणानीतरेतरत्र योन्यानि । तत्र रघुपक्षे गुण विद्या- विनयादयः। 'गुणोऽप्रयाने रूपादो नाळ दे वृकोदरे। लम्बे सत्त्वादिसंन्यादिदि- शादिहरितादियु ॥ इति विक्षः। शेपं सुगमम् ॥ स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः । लिपेर्यथावेशहणेन वामयं नदीमुखेनैव समुद्रमाविशत् ॥ २८ ॥ 'चा काची हिमानीनां सर्वेषामेव धर्मतः। प्रथमेश्व्दे तृतीये या कहा सुतिनो- दनात् ॥' पति ननुन्नरमातीचे वर्षे इलचूलो निपटायर्मा सन् । लपोरनेदः । मणः । 'माझे न पचने वर्षे विद्यारम्मं च कारपेत् इति वचनासपने वर्ष चलाक- पापल्लगिराया। बालानां तु शिवा मोना पाकरशः पिपटकः' इति हला- गुभः । सामागिः किन्यः लियो यसः सया' लमरः । अमालगन्दन सन् । लिरेः पसरावालदाणा मातृसया समाधान सम्पायोधनोपापनलेमर- यं सच्चजालम् । न हारम् । 'सुरंतु ददने मुहकारी मारामारी' नादयः । तेन कपिमरादिः समुद्रामिद । साविकमानदादिलः ] अयोपनीतं विधियद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरयो गुरमियन् । अपयलाधवर ते हिसा हिपहपरिवानी ·'गरिमेऽने तीन लामाणमोनाTHT गर्मागोभी शनि मनुस्मरणाश गर्ने काम नि मा गुरखो विनिन्गुः शिशिनः । ते गुग्गोऽशामिITTEE AT: I amil किया शिला। 'निगा नुनिलोमिनिकिगोकगीत भून डालिया का नीति ललि। 'जिगाति निविभागनि दिन घियः समग्रैः स गुणेनदारधीः कमाजातुर्णवोपमाः । ततार विगाः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिसिरितामिवेश्वरः ॥ ३०६ अन कामन्दकः-शामा नांगणं पारणं दोनोगजानंतर शानं न भीगुणाः ॥' इनि। मानसिकी जागी नानी नीति जानी। विद्यालयमा लोकगणितिनाः ॥' इति न । उदारीमति: ग तुः गमः- धियो गुणः । नलारोऽर्णया उगमा गागां सामरणोपमाः । ललिता तसदगमः- हारे न' इत्युत्तरपदरामागः । गनगो निगाः । हरिला दिशामीरः गूगः पनानिए तिमिहरितिनिजाः । 'हरिताभि गणे न वृणताजितिशेषयोः' इति विः । चन दिश इन । कमात्ततार । नतुरर्णनोपमलं दिशामपि द्रव्यम् । त्वचं स मेध्यां परिधाय गैरवीमशिक्षतात्रं पितुरेव मन्त्रवत् । न केवलं तरुरेकपार्थिवः क्षितावभूदेकधनुर्धरोऽपि सः ॥ ३१ ॥ स रतुः। 'कार्णरोरवयातानि नाणि मनारिणः । वसीरशानुपू→ण शाणा- मादिकानि च ॥ इति मनुम्मरणान्मध्यां शुद्ध रोखी रुगंबन्धिनीम् । 'हरमहाकृष्ण- सारः' इति यादवः । त्वनं नर्म परिमाय पसिला मत्रवत्समन्चकमन्नमाग्नेयादिकं पितु- रेवोपाध्यायादशिक्षताभ्यत्तवान् । 'आख्यातोपयोगे' इलपादानरांज्ञा । पितुरेवेत्सव- धारणमुपपादयति-नेति । तद्गुरुरेकोऽद्वितीयः पार्थिवः केवलं पृथिवीश्वर एव नाभूत किंतु क्षितौ स दिलीप एको धनुर्धरोऽप्यभूत् ॥ महोक्षतां वत्सतरः स्पृशन्निव द्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव । रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोप गाम्भीर्यमनोहरं वपुः ॥ ३२ ॥ रघुः क्रमाद्यौवनेन भिन्नशैशवो निरन्तशिशुभावः सन् । महानुज्ञा महोशो महर्पभः । 'अचतुर-' आदिसूत्रेण निपातनादकारान्तत्वम् । तस्य भावस्तत्ता । तां स्पृशन्नन्छ। न्वत्सतरो दम्य इव । 'दम्यवत्सतरौ समौ' इत्यमरः। द्विपेन्द्रभावं महागजत्वं श्रयन्त्र. जन्कलभः करिपोत इव । गाम्भीर्येणाचापलेन मनोहरं वपुः पुपोप ॥ अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयहरुः। नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पतिं तमोनुदं दक्षसुता इवावभुः ॥ ३३ ॥ 'गौ दिये वलीवर्दै ऋतुभेदर्पिभेदयोः । स्त्री तु स्याद्दिशि भारत्या भूमौ च सुरभावपि ॥ पुस्त्रियोः खर्गवजाम्बुरश्मिदृग्याणलोमसु ॥' इति केशवः । गावो लोमानि केशा दीयन्ते खण्ड्यन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या गोदानं नाम ब्राह्मणादीनां पोडशादिपु वपु कर्तव्यं केशा- नोच्यते । तदुक्तं मनुना-'केशान्तः पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राज- । वैश्यस्य द्वयधिके ततः॥' इति। अथ गुरुः पिता। 'गुरू गीपतिपित्राद्यौ' : गोदानविधरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयत् । कृतवानित्यर्थः । अथ नरे- ·तृतीयः सर्गः। करमाननम् । बाम गला रोहिल्यादयन्नमोनु चन्द्रमिन । समानुदोऽमिनन्द्राकोः पनि विशः मानिनवायात्रभुः । रपुरवि नमोगुन् । पत्र मनु:--'वेदानधील वेदी या बयारिमाकानम् । अविलममानयों गृहमलाममाविमेन् ॥ इति ॥ संपनि नापरायोग्यनामा-- युवा ग्रुगव्यायतबामुरंसलः कपाट्यज्ञाः परिणजकंधरः । वपुःप्रकापीदलयर रघुस्तथापि नीचविनयाददृश्यत ॥ ३४ ॥ युवा । युयो नाम गुर्मतन्नगः नन्छिद्रमान्तो साना भूतो दालविशेषः । 'मानायने युगः पुंलि युगं युग्ने सतादिषु' इत्यमरः । युगमायायती दीपों या, यस्य सः । अंसावर तपसलो बल्यान । मांसल मेति गृत्तिकारः । 'बल्यान्मांसलोऽसलः' इत्यमरः । 'यत्मां सान्त्रां कामयले ति लयलयः । कनाटयक्षाः परिणकंधरी विशालग्रीवः । 'परिणाद विशालता' इत्यमरः । रघुर्वपुषः प्रकपदाधिक्याचीवनसतानु पितरमजयत् । तथादि विनयानमावेन नाल्यकोऽदयत । अनेनानीदलं च विवक्षितम् ॥ संप्रति तस्य चीवराज्यमाह- ततः प्रजानां चिरमात्मना धृतां नितान्तगुची लघमिप्यता धुरम् । निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसो नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् ॥ ३५ ॥ तत आत्मना चिरं धृतां नितान्तगुर्वीम् । 'योतो गुणचनात्' इति सीए । प्रजानां धु पालनप्रयानं लपविप्यता लधु करिप्यता । 'तत्करोति तदाचष्टे' इति लघुशब्दागिन् ततो 'लः सद्वा' इति शतृप्रत्ययः । नृपेण दिलोपेनाली रघुनिसर्गेण सभावन संस्का रेण शाखाभ्यासजनितवासनया च विनीतो नम इति हेतोः। युवराज इति शब्द भजतीति तथोक्तः। 'भजो विः' इति विप्रलयः । चके कृतः । 'विविधो विनय साभाविकः सनिमय इति कौटिल्यः । तदुभयसंपन्नत्वात्पुत्रं युवराज चकारेत्यर्थः । अन कानन्दक:--'विनयोपग्रहान्भूलै पुर्वात नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमा विशीर्यते ॥ विनीतनारसं पुत्रं यौवराज्येऽभिपेचयेत् ॥' इति ॥ नरेन्द्रमूलायतनादनन्तरं तदात्पदं श्रीर्युवराजलंज्ञितम् । अगच्छदंशेन गुणाभिलापिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् ॥ ३६ । गुणान्विनयादीन्सौरभ्यादींचाभिलपतीति गुणाभिलाषिणी श्री राज्यलक्ष्मीः पद्माश्रय च नरेन्द्र दिलीप एव मूलायतनं प्रधानस्थान तलात् । अपादानात् । अनन्तरं संनि • हितम् । युवराज इति संज्ञास्य संजाता युवराजसंज्ञितम् । तारकादित्वादितप्रत्ययः आननः पदं स्थानमालदम् । 'आत्सदं प्रतिष्टायाम्' इति निपातः। स रघुरिलास तदात्सदम् । कमलाचिरोत्पन्नानवावतारनचिरोत्सनमुत्पलनिव । संशेनागञ्छत् । नियं हि यूनि रज्यन्त इति भावः ।। विभावः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव । बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥ ३७ ॥ सारथिना सहायभूतेन । एतद्विशेषणमुत्तरवाक्येप्वप्यनुपजनीयम् । वायुना विभावसु वहिरिख । 'सूर्यवहीं विभावस्' इत्यमरः । घनव्यपायेन शरत्नमयेन सारथिना मिति सूर्य इव । कटो गण्डः। 'गण्डः कटो नदो दानम्' इत्यमरः। तस्य प्रभेदः स्फुटनम्। इत्यर्थः । तेन गर्थिवो दिलीपत्तेन खुणातितरामत्यन्तं सदुःसहः सुष्वसहगो ·. ४४ रगुपेशे 'गर्माष्टमेऽन्ने गुनीत नादाणगोपनागनम् । गर्मादेशादी राशो गर्माग हादगे विमा इति मनुस्मरणादश गर्भकादोऽने निभिवानीनं गुमटिगगनं विभिनो नि गुरवो विनिन्युः शिक्षितवन्तः । ते गुग्खोऽजागिरमागगनाला व युः । नया किया शिक्षा । 'किया नु निना शिानिकिन्गौपायकर्मग' इति गादतः । गम्नुनि ५ भूत उपहिता प्रयुका प्रसीदनि फलनि । 'मिया हि द्रव्यं विनगति नाप्रव्यम इति कोटि- धियः समग्रैः स गुणेन्दारधीः क्रमाचतम्रश्चनुरर्णवोपमाः । ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिन्द्रिहरितामिवेश्वरः ॥ ३० अत्र कामन्दक:-'शुश्रूषा श्रवणं भवं ग्रहणं धारणं तया । ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं नः शानं च धीगुणाः ॥' इति । 'आन्वीक्षिकी नगी पानी दण्डनीतिश्च शाश्वनी ।। विद्याश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिहेतवः ॥' इति न । उदारधीरकुटवुद्धिः स रघुः सर र्धियो गुणः । चत्वारोऽर्णया उपमा यासां ताधतुरणवोपमाः । 'तद्धिनार्थोत्तरसदन हारे च' इत्युत्तरपदसमासः । चतस्रो विद्याः। हरितां दिशामीश्वरः सूर्यः पबनानि तिभिर्हरिद्भिनिजाश्वः । 'हरित्ककुभि वर्ण व तृणवाजिविशेषयोः' इति विधः । चत्र दिश इव । कमात्ततार । चतुरर्णयोपमत्वं दिशामपि द्रष्टव्यम् ॥ त्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीमशिक्षतास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् । न केवलं तहुरुरेकपार्थिवः क्षितावभूदेकथनुर्धरोऽपि सः ॥ ३१ ॥ स खुः। 'कागरीरववान्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरन्नानुपूर्व्यण शाण मादिकानि च ॥' इति मनुन्मरणान्मध्यां शुद्धां रोरवी संबन्धिनीम् । 'कर्महाक सारः' इति यादवः । त्वचं चर्म परिचाय पसिया मन्त्रवत्समन्त्रकमनमाग्नेयादिकं पि रेवोपाध्यायादशिक्षताभ्यत्तवान् । 'आख्यातोपयोगे' इलपादानसंज्ञा । पितुरेवेल धारणमुपपादयति-नेति । तदुरेकोऽद्वितीयः पार्थिवः केवलं पृथिवीश्वर एव नाभूत किंतु क्षिती स दिलीप एको धनुर्धरोऽप्यभूत् ॥ महोक्षतां वत्सतरः स्पृशनिव दिपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव । रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोप गाम्भीर्यमनोहरं वपुः ॥ ३२ ॥ रघुः क्रमाद्यौवनेन भिन्नशैशवो निरस्त शिशुभावः सन् । महानुज्ञा महोक्षो महर्षभः 'अचतुर-' आदिसूत्रेण निपातनादकारान्तत्वम् । तस्य भावन्तत्ता । तां स्पृशनाच न्यत्सतरो दम्य इव । 'दम्यवत्सतरी समाँ' इत्यमरः। द्विपेन्द्रभावं महागजत्वं श्रयन अन्कलभः करिपोत इव । गाम्भीर्येणाचापलेन मनोहरं वपुः पुपोप ।। अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयहरुः। नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पति तमोनुदं दक्षसुता इवावभुः ॥ ३३॥ 'गौ दिले वलीयद ऋतुभेदर्पिमेदयोः । स्त्री तु स्यादिशि भारलां भूमी च सुरभावपि पुंनियोः खर्गवज्राम्युरदिमदग्याणलोममु ॥' इति केशवः । गायो लोमानि केशा दीयन खण्ड्यन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या गोदानं नाम ब्राह्मणादीनां पोडशादिषु वर्षेषु कर्तव्यं केश: *च्यते । तदुक्तं मनुना-'केशान्तः पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राज वैश्यस्य द्वयधिके ततः॥' इति । अथ गुरुः पिता। 'गुरु गोप्पतिपित्राद्या गोदानविधरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयत । कृतवानिलयः । अथ नरे ·तृतीयः सर्गः। ४७ - मखांशभाजां प्रथमो मनीपिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे । अजस्त्रदीक्षाप्रयतस्य महुरोः क्रियाविधाताय कथं प्रवर्तसे ॥४४॥ है देवेन्द्र, मनीपिभिस्वमेव मखांशभाजां यज्ञभागभुजां प्रथमः सदा निगद्यसेक- यसे । तथाप्यजसदीक्षायां नित्यदीक्षायां प्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय तुविधा- य । क्रियां विहन्तुमित्यर्थः । 'तुमर्थाच भाववचनात्' इति चतुर्थी । कथं प्रवर्तसे ॥ त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विपस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा । स चेत्स्वयं कर्मसुधर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः ४५ त्रयाणां लोकानां नाथस्त्रिलोकनाथः । तद्धितार्थ-' इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तेन लोक्यनियामकेन दिव्यचक्षुषातीन्द्रियार्थदर्शिना त्वया मखद्विषः ऋतुविघातकाः सदा यम्या ननु शिक्ष्याः खलु । स त्वं धर्मचारिणां कर्मसु मतुपु स्वयमन्तरायो विन्ट्रो वसि चेत् । विधिरनुष्टानं च्युतः क्षतः । लोके सत्कर्मकथैवास्तमियादित्यर्थः । तदङ्गमन्यं मघवन्महाकतोरमुं तुरंग प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥ ४६ ॥ हे मघवन् , तत्तलात्कारणान्महाक्रतोरश्वमेधस्यायं श्रेष्ठमझं साधनममुं तुरंग तिमोक्तुं प्रतिदातुमर्हसि । तथाहि । श्रुतेः पयो दर्शयितारः सन्मार्गप्रदर्शका ईश्वरा रहान्तो मलीमसां मलिनां पद्धति मार्ग नाददते न खीकुर्वते । असन्मार्ग नावलम्बन्त इत्यर्थः । 'मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूपितम्' इत्यमरः ॥ इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् । निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तमुत्तरम् ॥ ४७ ॥ इति रघुणा समीरितं प्रगल्भं वचो निशम्याकर्ण्य । दिवौकसः स्वौकसः । 'दिवं स्वर्गेऽन्तरिक्षेच' इति विश्वः । तेपामधिपतिर्देवेन्द्रो रघुप्रभावात्सविन्मयः सन् । रथं नेवर्तयामास । उत्तरं प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे च ॥ यदात्थ राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः। जगत्प्रकाशं तदशेपमित्यया भवहरुलवयितुं ममोद्यतः ॥ ४८ ॥ हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार । 'मूर्धाभिपिचो राजन्यो वाहुजः क्षत्रियो विराट' इत्यमरः । यद्वाक्यमात्य ब्रवीपि । 'वः पञ्चानाम्-' इत्यादिना आहादेशः । तत्तथा स- सम् । किंतु यशोधरलादृशैः परतः शत्रुतो यशो रक्ष्यम् । ततः किमत आह---भव- दुरस्त्वत्पिता जगत्प्रकाशं लोकप्रसिद्धमशेपं सर्व मम तद्यश इज्यया यागेन लक्षयितुं नरवर्तुमुद्यत उद्युक्तः ॥ किं तयश इत्याह- हरिर्यधैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरख्यम्बक एव नापरः । तथा विदुर्मी मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी नहि शब्द एप नः ॥ १९ ॥ पुरुषेपूतन इति सप्तमीसमासः । 'मनिर्धारणे' इति पष्टीसमासनिषेधात् । कर्मधाग्ये दु 'सन्नहत्परमोत्तमोत्कटाः पूज्चमानः' इत्युत्तमपुरप इति स्यात् । यथा हरिविप्रेक व पुरुषोत्तनः स्मृतः। चपा च त्र्यन्यकः शिव एव महेश्वरः स्मृतः। नापरोऽपरः ·. ४६ रघुवंशे नियुज्य तं होमतुरंगरक्षणे धनुर्धरं राजसुतैरनुद्रुतम् । अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं ऋतूनामपविघ्नमाप सः ॥ ३८ ॥ शतक्रतुरिन्द्र उपमा यस्य स शतक्रतूपमः स दिलीपः । 'शतं वै तुल्या राजपुत्रा आशापालाः' इत्यादिश्रुत्या। राजमुतैरनुद्वतमनुगतं धनुर्धरं तं रघु होमतुरंगाणां र नियुज्य । एकेन क्रतुनाऽपूर्णमेकोनं क्रतूनामश्वमेधानां शतमपविनमपगतविघ्नं यथा तथा ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरंगमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः । धनु तामग्रत एव रक्षिणां जहार शक्रः किल गूढ विग्रहः ॥ ३९ ॥ ततः परमेकोनशतक्रतुप्राप्त्यनन्तरं यज्वना विधिनेष्टवता तेन दिलीपेन पुनः पुनर मसाय मसं कर्तुम् । 'क्रियार्थोपपदस्य-' इत्यादिना चतुर्थी। उत्सृष्टं मुक्तमनर्गलमा बन्धम् । अव्याहतस्वैरगतिमित्यर्थः । 'अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति' इत्यापसम्बल णात् । तुरंगं धनुर्भूतां रक्षिणां रक्षकाणामग्रत एव शको गूढविग्रहः सन् । जा किल। किलेत्यैतिधे ।। विपादलुप्तप्रतिपत्ति विलितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् । वसिष्ठधेनुश्च यच्छयागता श्रुतप्रभावा ददृशेऽथ नन्दिनी ॥ ४० ॥ नकुमारमा सेन्यं रोना सपदि । विषाद इटनाशकृतो मनोभाः। तदुक्तम्-'विन दवसो भान उपायाभावनाशयोः' इति । तेन लता प्रतिपत्तिः कर्तव्यज्ञानं यस्य तत" सम् । विगितमश्वनाशरणाकरिमकत्वादाश्चर्याविष्टं रात् । स्थितं तस्या । अथ श्रुतप्रणा यामरया मोरयागता । रपोः स्वपराादलब्धलादनुजिक्षयेति भावः । नन्दिनी ना नुभदरसे । ही चकाराबविलम्वसूचनी ॥ नया नियन्दालेन लो बने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्टतः सताम् । अतीन्द्रियेनप्युपपदार्शलो बभूव भावेपु दिलीपनन्दनः ॥ ४ ॥ पुर: पूजिती रिलीपनन्दनो रतुः पुण्णेन तरणा नन्दिन्गा गदा तय मोदर गएर जला। गनगिणः । तेन लोनने प्रगुज्य शोगिता । तीन निकाए। “गादः कान्लार्ग द्वितीगगा' इति गगागः । लिगुन r::समानामनिवासियनिमनग। गांववानि वस्तुपापर मानन ॥ तः पनपाशात दर्शदेव नादेवसंशयः । पुरा गनिमितचापले हस्तम रथाविपरागतम् ॥ ४२ ॥ : २! : 'पुन: पुन: नितिनापलं निवारिताण दिन 1 'नारः। गंगानगपनि हार- नि निशिदिया हरिनामानिमिः। गगनgar mr ची नितिन ॥३॥ .. ..

·- तृतीयः सर्गः। ६७ मतांशभाजां प्रथमो मनीपिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे । अजमदीक्षाप्रयतस्य गहरोः क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तते ॥ ४ ॥ हे देवेन्द्र, मनीषिभित्यमेव मांशमाजां यामागभुजां प्रथमः सदा निगद्यरोक- ग्यने । तया बजरदीक्षायां नित्लीमायां प्रयतम मद्गुरोः क्रियाविघाताय मनुविधा- ताय । क्रियां विहन्तुमिलयः । 'तुमीच भाववचनान्' इति चतुर्थी । कथं प्रवर्तसे ॥ त्रिलोकनाथेन सदा मखशिपस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुपा। स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः ४५ त्रयाणां लोकानां नापलिलोकनाथः । 'तस्तिार्थ-' इलादिनोत्तरपदममासः । तेन लोक्यनियानयन दिव्यचक्षुपातीन्द्रियार्थदर्शिना त्वया मसाद्विपः कतुविधातकाः नदा नियन्या ननु शिक्ष्याः सनु। स त्वं धर्मचारिणां फर्मनु मनुषु स्वयमन्तरायो विनो भवति चेत् । विधिरनुष्टानं च्युतः क्षतः । लोके सत्कर्मकर्यवास्तमियादित्यर्थः ॥ तदङ्गमत्र्यं मघवन्महाक्रतोरमुं तुरंगं प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ।। ४६ ॥ हे मघवन् , तत्तलात्कारणान्नहाकतोरश्वमेधस्याध्यं श्रेष्टमकं साधनममुं तुरंग प्रतिमोक्तुं प्रतिदानुमर्हति । तथाहि । श्रुतेः पयो दर्शयितारः सन्मार्गप्रदर्शका ईश्वग महान्तो मलीमसां मलिनां पति मार्ग नाददते न सीकुर्वते । असन्मार्ग नावलम्बन्त इत्यर्थः । 'मलीमसं तु मलिनं कचरं मलदूपितम्' इत्यमरः ॥ इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् । निवर्तयामास रथं सवित्लयः प्रचक्रमे च प्रतिवलमुत्तरम् ॥ ४७ ।। इति रघुपा समीरितं प्रगल्भं वचो निशम्याकर्ण्य । दिवौकसः स्वर्गीकसः । 'दिवं खगेऽन्तरिक्षेच' इति विश्वः। तेपामधिपतिर्देवेन्द्रो रघुप्रभावात्सविलयः सन् । रथं निवर्तयामात । उत्तरं प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे च ।। यदात्य राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः। जगत्प्रकाशं तदशेपमित्यया भवगुरुर्लयितुं ममोद्यतः ॥ ४८ ॥ हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार । 'मूर्धाभिषिको राजन्यो वाहुजः क्षत्रियो विराद' इसमरः । यदाक्यनाथ ब्रवीपि । 'युवः पचानाम्-' इत्यादिना आहादेशः । तत्तथा स- दुरुस्त्वत्पिता जगत्प्रकाशं लोकप्रसिद्धमशेपं सर्व मम तद्यश इज्यया यागेन लयितुं निरतर्नुनुद्यत उद्युक्तः ॥ किं तयश इत्याह- हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरख्यम्बक एव नापरः । तथा विदुमा मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी नहि शब्द एप नः ॥ ४९ ॥ पुत्पवृत्तम इति सप्तमीसमासः । 'न निर्धारणे' इति पटांसमासनिषेधात् । कर्मधारये नु 'सन्महत्परनोत्तनोस्टाः पूज्यमानः' इत्युत्तमपुरुष इति स्यात् । यथा हरिविष्णुरेक रव पुरुषोत्तमः स्मृतः। यथा च त्र्यम्यकः शिव एव महेश्वरः स्मृतः। न - ·४८ रघुवंशे. पुमान्न । तथा मां मुनयः शतक्रतुं विदुर्विदन्ति । 'विदो लटो वा' इति अर्जुसादे नोऽस्माकम् । हरिहरयोर्मम चेत्यर्थः । एप त्रितयोऽपि शब्दो द्वितीयगामी नहि । याप्रकरणे गमिगम्यादीनामुपसंख्यानात्समासः ॥ अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः। अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पद्व्यां सगरस्य संततेः॥ ५० यतोऽहमेव शतक्रतुरतस्त्वदीयस्य पितुरयं शततमोऽश्वः · कपिलानुकारिणा का मुनितुल्येन मयापहारितोऽपहृतः । अपहारित इति स्वार्थ णिच् । तवात्राश्वे प्रय लम् । प्रयत्नो माकारीरित्यर्थः । निषेधस्य निषेधं प्रति करणत्वात्तृतीया । सगरस्य संततेः संतानस्य पदव्यां पदं मा निधा न निधेहि । निपूर्वाद्धाधातोर्लुङ् । 'न मा इयडागमप्रतिषेधः । महदास्कन्दनं ते विनाशमूलं भवेदिति भावः ।। ततः प्रहस्यापभयः पुरंदरं पुनर्वभापे तुरगस्य रक्षिता। गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एप ते न खल्वनिर्जित्य रघु कृती भवान् ॥". ततस्तुरगस्य रक्षिता रघुः प्रहस्य प्रहासं कृत्वा । अपभयो निीकः सन् । पुनः दरं वभापे । किमिति-हे देवेन्द्र, यद्येपोऽश्वमोचनरूपस्ते तव स! निश्चयः । खभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिपु' इत्यमरः । तर्हि शस्त्रं गृहाण । भवान्घु मान जित्ल । कृतमनेनेति कृती । कृतकृत्यो न खलु । 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनिप्रत्ययः । ए लनेनात्मनो दुर्जयत्वं सूचितम् ॥ स एवमुक्त्वा मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम् । अतिष्टदालीढविशेपशोभिना वपुःप्रकर्पण विडम्बितेश्वरः ॥ ५२ ॥ स रघुरुन्मुखः सन् । मघवन्तमिन्द्रमेवमुक्त्वा शरासनं चापं सशरं करिष्यमा आलीडेनालीढाख्येन स्थानभेदेन विशेपशोभिनातिशयशोभिना वपुःप्रकर्पण देहान विडम्बितेश्वरोऽनुसृतपिनाकी सन् । अतिष्ठत् । आलीढलक्षणमाह यादवः-स्थान धन्विनां पञ्च तत्र वैशाखमस्त्रियाम् । त्रिवितस्त्यन्तरी पादौ मण्डलं तोरणाकृति ॥ अन स्यात्समपदमालीढं तु ततोऽग्रतः । दक्षिणे वाममाकुभ्य प्रत्यालीढविपर्ययः॥' इति ॥ रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्पणः । नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुप्यमोघं समधत्त सायकम् ॥ ५३ रघोरवष्टम्भमयेन स्तम्भरूपेण । 'अवष्टम्भः सुवर्ण च स्तम्भप्रारम्भयोरपि : विश्वः। पत्रिणा वाणेन हृदि हृदये क्षतो विद्धः । अत एवामर्पणोऽसहनः । इत्यर्थः । गोत्रभिदिन्द्रोऽपि । 'संभावनीये चौरेऽपि गोत्रः क्षोणीधरे मतः' इति विश्व नवाम्बुदानामनीकस्य वृन्दस्य मुहूर्त क्षणमात्रं लाञ्छन चिहभूते धनुपि । दिव्य धनु त्यर्थः । अमोघमवन्ध्यं सायकं वाणं समधत्त संहितवान् । दिलीपसूनोः स वृहद्भुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः। पपावनास्त्रादितपूर्वमाशुगः कुतुहलेनेव मनुष्यशोणितम् ॥ ५४॥ भीमानां भयंकराणाममुराणां शोणिते रुधिर उचितः परिचितः रा इन्द्रमुक्त आः ·नृतीयः सर्गः। :: d किलोमनो गेला मुभानरं यतः प्रविश्य । पानाखादितपूर्ण गादिनम् । कति समासः । मनगोपिनं लेनेच पपी ।। हरेः युमारोऽपि युमारविक्रमः सुरधिपास्फालनकशाजुली । भुजे शचीपत्रविशंपाहिने खनामचिचं निचखान सायकम् ॥ ५५ ॥ पनारमा एकन्दल विकास समिमो यस ग त्योमः। 'सम्युरमानपूर्वन्य- यादिना समानः । सुमारोऽपि पुरवि नरपितरायनमारकालीन । करा - चोकम नन्मिन् । मच्चाः पतविपकरदिने बानीपपविमारकादिन रिन्द्रना देवनामविनानामारिनं सायं. निसान निगालयान् । निकटकराज्यमानाने मानभिभवति भावः ।। जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शकस्य महाशनिध्वजम् । चुकोप तलै स भृशं सुरध्रियः प्रसा। केशब्यपरोपणादिव ॥ ५६ ॥ अन्येन नसनिणा नरपवना मारेण गमलेन्द्र नानानिध्य महान्तमानि- पंप जहार निव च । म नमः । मुरश्रियः प्रगाय पलालल फेशानां व्यपरो- पाइदनारणाच्छेदनादिव । तन्नै रपये मनमल चुकोप । तं हन्तुनियेपेत्यर्थः । पह-'इलादिना संमदानवागनुपौं । तयोरुपान्तस्थितसिसैनिकं गरुत्मदाशीविपभीमदर्शनैः । बभूव युद्धं तुमुलं जयपिणोरधोमुखैरू मुखैश्च पत्रिभिः ॥ ५७ ॥ जयपिणोरन्योन्यजयाकापोखयोरिन्द्ररप्योः । गरत्नन्तः पक्षवन्तः । 'गरुत्पक्षच्छदाः पान इत्यमरः । आशोषिताः । आशिपि दंष्ट्रायां विपं येषां त आशीविपाः सपीः । स्पोदरादिलासाधुः । 'स्त्री त्वाशीहिताशंमाहिदंष्ट्रयोः' इत्यमरः । त इव भीमदर्शनाः । अपक्षाः सनी इव ब्रां भयावहा इलः । तरधोनुखैरु नुश्च । धन्विनोपर्वयो- देशावस्थितत्वादिति भावः । पत्रिभिवात्मान्तस्थितान्तवस्थाः सिद्धा देवा इन्द्रस्य सैनिकाच पोलिन्तत्तपोषं तुमुलं संकुलं युद्ध बभूव ।। अतिप्रवन्धनहितात्रवृष्टिमित्तमाश्रयं दुप्पलहत्य तेजसः। शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतच्युतं वह्निमिवागिरम्बुदः ॥५८॥ वालवोऽतिप्रयन्धेनातितातरीन प्रहिताभिः प्रयुक्षाभिरत्रवृष्टिभिर्दुष्प्रसहन्य दुःखेन प्रनदत इति दुःप्रसहं तव । दुःखेनाप्यसलेल्यः । तेजसः प्रतापत्याभयं तं रघुम् । अन्दोऽद्भिः सतयुतं निर्गत वहिमिव । निर्वपयितुं न शशाक। घोरपि लोकपा- लात्मकत्येन्द्रांशसंभवतादिति भावः ।। ततः प्रकोप्टे हरिचन्दनाङ्कित प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् । रघुः शशाङ्कार्धमुखेन पत्रिणा शरातनज्यामलुनाद्विौजसः ॥ ५९ ॥ अतो रहरिचन्दनाहित प्रकोटे मणिबन्धे प्रमण्यमानावधीरनादिनी प्रमध्यमा- व इव धीरं गम्भीर नदतीति तां तथोक्ताम् । वेवेष्टि व्यामोतीति विद ब्यापकमो- ने पत्य स तल विटोजत इन्द्रस्य । पृपोदरादित्वात्साधुः । शारासनयां धनुनौवीं सामन्याः सन्ड इव मुखं फलं यस्य तेन पनिणालमादच्छिनत् ॥ वं०५ ·५० "रघुवंशे स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्सरः प्रणाशनाय प्रवलस्य विद्विपः। महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्रमाददे ॥ ६० ॥ विवृद्धमत्सरः प्रवृद्धवरः स इन्द्रश्चापमुत्सृज्य प्रवलस्य विद्विपः शत्रोः प्रणाश वधाय । महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः। मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः । तेषां पर परोपणे पक्षच्छेद उचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्रं वज्रायुधमाददे जग्राह ॥ रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपांत भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । निमेपमात्रादवधूय तयथां सहोत्थितः सैनिकहर्प निःस्वनैः ॥ ६१ रघुस्तेन वज्रेण भृशमत्यर्थ वक्षसि ताडितो हतः सन् । सैनिकानामश्रुभिः सह पपात । तस्मिन्पतिते ते रुरुदुरित्यर्थः । निमेषमात्रात्तव्यथां दुःखमवधूय तिर सैनिकानां हर्पण ये निःस्वनाः श्वेडास्तैः सहोत्थितश्च । तस्मिन्नुत्थिते हर्षात्सिंहनाद कुरित्यर्थः॥ तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्थुपः । . तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैनिधीयते ॥ १२ ॥ तथापि वज्रपातेऽपि शस्त्राणामायुधानां व्यवहारेण व्यापारेण निष्ठुरे क्रूरे विपक्ष गात्रवे चिरं तस्थुपः स्थितवतोऽस्य रघोवीर्यातिशयेन । वृत्रं हतवानिति वृत्रहा। झवणनेपु किप' । तुतोप स्वयं वीर एव वीरं जानातीति भावः । कथं शत्रोः सं पोऽत आह-गुणैः सर्वत्र शत्रुमित्रोदासीनेषु पदमझिनिधीयते । गुणः सर्वत्र से म्बत इत्यर्थः । गुणाः शत्रून यावर्जयन्तीति भावः ॥ असङ्गमद्विष्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विलोढमायुधम् । अवेहि मां प्रीतमृते तुरंगमात्किमिच्छसीति स्फुटमाह वासवः ॥६ गाव तयाद्रिप्वप्यराजमप्रतिवन्ध म आयुधं वनं त्वदन्यन न विशोढम् । अतो पीतं गंतुष्टमवति । तुरंगमाहते तुरंग वर्गयित्वा । 'अन्यारादितरते-' इति पाः मिगीनि स्फुटं वागव आह । तुरंगमादन्यददेयं नातीति भावः ॥ ननो निषङ्गादसमग्रमुद्भुतं सुवर्णपुखद्युतिरक्षिताङ्गुलिम् । नरेन्द्रमनुः प्रतिसंहनिघु प्रियंवदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् ॥ ३४ ॥ गनो नियमातूणीरादगमग्रं गया तथोडतं गुवर्णपुमातिमी रजिता असुलयो में प्रिनिगंटरभिवतयन । नामहरन प्रहरे दिनि निषधादिति भावः । प्रियं वदनी म: । 'प्रिवनशे बदः मन' नि मालगः । 'अपिन-' इत्यादिना मुमागमः मन रमः भरमार प्रत्यनदन । न तु प्राहरदिति भावः ॥ अमाच्यमय यदि मन्यते प्रमो ततः समान विधिनय कर्मणि । अजयदीलाप्रयतः म महमा तोरण फलेन गुज्यताम् ॥ ६५ मी दय, अशाननीय मनंग या नाशादाक्षायां प्रगत ग मन, बिदा मानिसमा मानिन नामक अनशन गुमा " ·गीयः । या गामि मामिलामननया दुगनतः। गंग गतिपनिःचणीनियमित नगा विधीयताम् । ::::::::::::: नयनि कामं प्रनियानयाधान माननिमाधियो । नपन्य नानियमनाः सद्रो, मुत्रधिमापनप न्ययनन । मन मोमिनमामिलान ' भमानरः ।। मनमा मन मनमा मम । । नमभ्यनन्दप्रथम प्रयोधिनः प्रजेयरः माननाारिणा हरेः । पगमानापजोन पाणिना नायमा कुनिमाणाधिनम् ॥ ६८ ॥ मन्निनानि पुग्यो । तन्नानिमः या वियोजन पशिमोन पाना कलिलाममानिनम् । समय रघोविंनती- . प्रति क्षितीगो नवति नयाधिका मामानां महनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुपः क्षये नतान सोपानपरम्पमामिव ।। ६० ॥ मानीयासनः पूजनीयासः विनाइलनेन प्रकार । जिप्रकालकाति- मनातियु' लनरः । महामनामयमंधानां मपनिरधिको नातिनेसोगरानमायुषः मादि विं वर्गमनारपुरारोदुनिः गोमानानां परमरा पहिनिय ततान ॥ अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् । मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिध्याकृणामिदं हि फुलवतम् ॥ ७० ॥ अब विपन्यो व्याहत्तला निटनचितःम दिलीपा याविधि यथाशाहं यूनेस. नवे दातिवदं राजचिरम्। ' पलपदं श्रेया राजलक्ष्मणि दनि विश्वः । लिका- लाचार क्षेनन्छनं दत्वा तया देव्या मुदक्षिणया सह मुनियनतरोइछायां शिधिदे थि- तकद । वानप्रस्थाश्रमं वीरतवानिलपः । तपाहि । गलिनवयमा वृद्धानामिल्लामा- निल्लाकोगानापलानाम् । तदाजांशकलादो लुम् । इदं वनगमनं युलनतम् । देव्या सहेलनेन सपनीकवानप्रस्थाश्रमाक्ष उत्तः। तथा च चाइवल्क्यः-'मुत्तविन्यन्तपनी- कन्वया वानुगतो धनम् । वानप्रस्यो नगवारी नानिः सोपासनोजेन् ॥ इति । हरि- दलनेनन् । तदुचन्-'रसयुगहन्नौ नौ लोगो यदा हरिणी तदा इति ॥ इति नहामहोपाध्यायकोलाचलमहिनापरिविरचितया संजीपिनोसमात्यया व्याख्या समेलो महाकविश्रीकालिदातहतो रघुवंशे महाकाव्ये रघुराज्याभिषेको नाम तृतीयः संगः ।। -

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः। ५३ भूतेन सामाज्यदीक्षितं साम्राज्ये साम्राज्यकर्मणि मण्डलाधिपये दीक्षितमभिपित्तं तं भेजे । अन्यथा कथमेताहशी कान्तिसंपत्तिरिति भावः ।। संप्रति सरखतीसांनिध्यमाह- परिकल्पितसांनिध्या काले काले च बन्दिपु । स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्यामिरुपतस्थे सरस्वती ॥ ६ ॥ सरस्वती व काले काले सर्वेष्वपि योग्यकालेपु । 'नित्यवीप्सयोः' इति वीप्सायां द्वि- चनम् । वन्दियु परिकल्लितसांनिध्या कृतसंनिधाना - सती स्तुत्वं स्तोत्राह तं रघुम् ॥ अाभिरीदनपेताभिः । 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इति यत्प्रत्ययः । स्तुतिभिः स्तोत्र पतस्थे । देवतावुध्या पूजितवतीत्यर्थः । देवतात्वं च 'नाविष्णुः पृथिवीपतिः' इति वा, लोकपालात्मकत्वाद्वेत्सनुसंधेयम् । एवं च सति 'उपाद्देवपूजासंगतिकरणमित्रकरण- पथिषु' इति वक्तव्यादात्मनेपदं सिध्यति ।। मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः । तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद्वसुंधरा ॥ ७ ॥ वसुंधरा मनुप्रभृतिभिर्मन्वादिभिर्मान्यैः पूज्यै राजभिर्भुक्ता यद्यपि । भुक्तवेत्यर्थः । यद्यपीयवधारणे । 'अप्यर्थे चदि वा स्यात्' इति केशवः । तथापि तस्मिन्राज्ञि । अ- न्यः पूर्वो यस्याः सान्यपूर्वा । अन्यपूर्वा न भवतीत्यनन्यपूर्वा । अनन्योपभुक्तेवासीत् । तत्प्रथमपतिकवानुरक्तवतीत्यर्थः ॥ अन कारणमाह- स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः । आददे नातिशीतोप्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥ ८॥ हि यन्मात्कारणात्स रघुर्युचादण्डतथा यपापराधदण्डतया सर्वस्य लोकस्य मन आ- ददे जहार । क इव । अतिशीतोऽत्युष्णो वा न भवतीति नातिशीतोष्णः। नर्थस्य नशब्दन्य मुप्मुपति समासः । दक्षिणो दक्षिणदिग्भवो नभखान्वायुरिव । मलयानिल इवेलर्थः । युक्तदण्डतयेत्यत्र कानन्दकः-'उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । द- ण्डेन नृपतित्तलादुत्तदण्डः प्रदात्यते ॥' इति । मन्दोत्कण्ठाः कृतात्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन सहकारस्य पुप्पोद्गम इव प्रजाः ॥९॥ तेन रघुणा प्रजा गुरौ दिलीपविपये। सहकारोऽतिसौरभचूतः । 'आम्रचूतो रसालो- ऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इत्यनरः । तस्य फलेन पुप्पोद्गमे पुप्पोदय इव ततोऽपि गुणा- धिकतया हेतुना नन्दोत्कण्ठा अल्पाल्लुक्याः कृताः । गुणोत्तरश्चोत्तरो विषयः पूर्व वि- लारयतीति भावः ॥ नयविद्भिर्नवे राशि सदसञ्चोपदर्शितम् । पूर्व एवाभवत्पक्षत्तस्मिनाभवदुत्तरः ॥ १० ॥ नवविद्भिनीतिशास्त्रनवे तन्निनानि विपये । तमधिकृत्यर्थः । सद्धर्नयुद्धादिकनन- गुलादिकं चोपदर्शितम् । तलिन्रालि पूर्वः पक्ष एवाभवत् । संक्रान्त जनाभवत् । न संक्रान्त इसः। तत्र सदसतोर्मध्ये सदेवाम T

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः।
५५
सार्थेऽण्प्रत्ययः । धनुर्दधौ । हि यत्सात्ताविन्द्ररघू प्रजानामर्थस्य प्रयोजनस्य वृष्टिविजयल-
क्षणन्य साधनविपये पर्यायेणोद्यते कार्मुके याभ्यां तो पर्यायोचतकार्मुको । 'पर्यायोद्यम-
विश्रमी' इति पाठान्तरे पर्यायेणोद्यमो विधमश्च ययोस्तो पर्यायोद्यमविधमौ । द्वयोः
पर्यायकरणादलेश इति भावः ॥
पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्काशचामरः ।
ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्रियम् ॥ १७ ॥
पुण्डरीकं सिताम्भोजमेवानपत्रं यस्य स तथोक्तः । विकसन्ति काशानि काशाख्यतृण-
कुमुनान्येव चामराणि यन्त्य स तथोक्तः । अतुः शरतुः पुण्डरीकनिभातपत्रं काशनि-
भचामरं तं रथु विडम्बयामासानुचकार । तन्य रघोः श्रियं पुनः शोभां तु न प्राप ।
शोभासंपत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव कथ्यते' इति शाश्वतः ॥
प्रसादसुमुखे तलिंश्चन्द्रे च विशदप्रमे ।
तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरासीत्समरसा द्वयोः ॥१८॥
प्रसादेन मुमुखे तस्मिन्रो विशदनभे निर्मलकान्तो चन्द्रे च द्वयोर्विषये तदा चक्षु-
प्नतां प्रीतिरनुरागः समरसा समखादा । तुल्ययोगेति यावत् । 'रसो गन्धे रसः स्वादे
इति विश्वः। आसीत् ॥
हंसश्रेणीपु तारासु कुमुद्वत्सु च वारिषु ।
विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यशसासिव ॥ १९ ॥
हंसानां श्रेणीषु पटिपु तारामु नक्षत्रेषु कुमुदानि चेषु सन्तीति कुमुदन्ति । कुमुद्वा-
न्कुमुदप्रायें इत्यमरः । 'कुमुदनडवेतलेभ्यो अतुम्' । तेषु । कुमुदप्रायवित्यर्थः । वारिपु
च तदीयानां रघुसंवन्धिनां यशलां विभूतयः संपदः पर्यन्ता इव प्रसारिताः किम् ।
इत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथमेषां धवलिमेति भावः ॥
इक्षुच्छायनिपादिन्यस्तस्य गोतुर्गुणोदयम् ।
आकुमारकथोद्धातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥ २० ॥
इक्षणां छायेनुच्छायम् । 'छाया बाहुल्ये' इति नपुंसकत्वम् । तत्र निपण्णा इक्षुच्छाय-
निपादिन्यः । 'इक्षुच्छायानिपादिन्यः' इति स्त्रीलिङ्गपाठे इशोदछायेति विग्रहः । अन्यथा
पहुले नपुंसकत्वासनात् । शालीन्गोपायन्ति रक्षन्तीति शालिगोप्यः सन्यपालिकाः
त्रियः । कर्मण्यम् । 'विद्यागम्' इत्यादिना ली । गोतू रक्षकम्य तम्य रघोः । गुणेभ्य
उदयो यस्य तद्गुणोदयं गुणोलनमाकुमारं कुमारादारभ्य कयोद्धातः कथारम्भो यन्य
इतन् । कुमाररपि स्तूयमानमित्यर्थः । यशो जगुर्गायन्नि म । अथवा कुमारभ्य सलो
रिपोचीः क्या इन्द्रविजयादयन्तत आरभ्याकुमारकथम् । तत्राप्यभिविधावव्ययीभावः ।
आयुनारकपमुलानो यन्लिन्कमणि । गानक्रियाविशेषणमेतत् । 'म्यादन्यादानमुद्धात
- वनरः । 'आकुमारकथोद्भुतम्' इति पाठे कुमारस्य सतन्तन्य कयामिश्चरि-
नभदगम्तयश आरभ्य यशो जगुरिति व्याख्येयम् ॥
प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः।
'घोरभिभवाशशि चुक्षुमे द्विपतां मनः ॥ २६ ॥

·No text on this page.

·अनुयः सर्गः। भवानिरवयोडावा पौरयोषितः। अपने दोस्त हीरोनच वाच्युतम् !' २७ नयुके नेमक समसामय प्राची नुल्या प्राचीनयहिगा। महिनामनिलयवि केनुभिः। २८. -न- भन्ने प्रसन्नः यो मन :: : नुवान हन्नाटेनेव नमः । नयाका नाम दिया। रजोनिन्दनीनगर बनतभिः । अवतलनिव योन कुवेन्योनेव भूजलन् । २९ ॥ कि कनकादित वद। यसले वन्यः । प्रतापनेतनादःपरागतदनन्तरम् । या पक्षायादीत नुकन्यता व ३० नेता :- जन्मनेः कोइड इयनरत । दमकल इन्नरले जनाले लिननद- इतनयः स राजनन् : मनन इले नमुन्न है।' मत्युदन्नतिनामा सुमनरा नदी ! विपिनानि प्रशासनिशक्तिमत्वाचारः सः इनिनबन्नको निन्ने । - नवन्द करा दिन:: त लेनहतों शावतानालानिन । बनौ हरजानगानिवनारयः३! सार वाजिनः फलनुलाब का नौ। सानबुल्लमोना परिद वन्तितः ·रघुवंशे : 'फलं फले धने वीजे निष्पत्ती भोगलामयोः' इति केशनः । फलं लाभम् । प्रसवं च । याजितः । यजर्ण्यन्तादिकमकादमधाने कर्मणि सः । उन्लानः सा च्यावितैः अन्यत्रोत्पाटितः । बहुधा भी रणे जिनः। अन्यत्र छिनः नृपः । प पैर्दन्तिनो गजस्येव । तस्य रघोमार्ग उल्बणः प्रकाश आगीत् । 'प्रकाशं प्रस्ट सर ल्वणं विशदं स्फुटम्' इति यादवः ।। पौरस्त्यानेवमाकामंस्तांस्ताअनपदाचयी। प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः ॥ ३४ ॥ जयी जयनशीलः । 'जिदृक्षिविधि-' इत्यादिननित्यप्रत्ययः । स रघुरेवम् । पुरो भवान रस्त्यान्याच्यान् । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्लक्' इति लक्प्रत्ययः । तांस्तान् । सर्वानित्यर्थः वीप्सायां द्विरुक्तिः । जनपदान्देशानाक्रमस्तालीवनैः श्यामं महोदधेरुपकण्ठमन्तिकं प्रार अनम्राणां समुद्धस्तिस्मात्सिन्धुरयादिव आत्मा संरक्षितः सुझैर्वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् ॥ ३५ ॥ अनम्राणाम् । कर्मणि पटी । समुद्धतुरुन्मूलयितुम्तस्माद्रयोः सकाशात् । 'भीत्राय भयहेतुः' इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । सिन्धुरयानदीवेगादिव मुझेः मुह्मदेशीयः । मुझाइ शब्दा जनपदवचनाः क्षत्रियमाचक्षते । वैतसी वेतसः संवन्धिनी वृत्तिम् । प्रणति त्यर्थः । आश्रिय । आत्मा संरक्षितः । अत्र कौटिल्यः-'वलीयसाभियुक्तो दुर्वतः वत्रानुप्रणतो वेतसधर्ममातिप्टेत्' इति ॥ वङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौलाधनोद्यतान् । निचखान जयस्तम्भान्गङ्गास्रोतोन्तरेषु सः ॥ ३६॥ नेता नायकः स रघुनौभिः साधनैरुद्यतान्संनद्धान्वज्ञानराज्ञस्तरसा बलेन । वलरंहसी' इति यादवः । उत्सायोन्मूल्य गङ्गायाः स्रोतसां प्रवाहाणामन्तरेषु जयस्तम्भान्निचखान । स्थापितवानित्यर्थः ॥ आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः ॥ ३७॥ आपादपद्ममभिपद्मपर्यन्तं प्रणताः । अत एवोत्खाताः पूर्वमुद्धृता अपि प्रति पश्चात्स्थापितास्ते वताः। कलमा इव शालिविशेपा इव । 'शालयः कलमाद्याश्च परि श्च पुंस्यमी' इत्यमरः। तेऽप्यापादपद्मं पादपद्ममूलपर्यन्तं प्रणताः । पादो बुझ्ने तुरीयां प्रत्यन्तपर्वताः' इति विश्वः । उत्खातप्रतिरोपिताश्च । रघु फलेर्धनैः । अन्यत्र सस्य वर्धयामासुः । 'फलं फले धने बीजे निष्पत्तौ भोगलाभयोः । सस्ये' इति केशवः । स तीवा कपिशां सैन्यैर्वद्धद्विरदसेतुभिः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाभिमुखो ययौ ॥ ३८ ॥ स रघुर्वद्धा द्विरदा एव सेतवो यैस्तैः सैन्यैः कपिशां नाम नदी तीवो । 'करः स्ति । उत्कलै राजभिरादर्शितपथः संदर्शितमार्गः सन् । कलिज्ञाभिमुसौम स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं न्यवेशयत् । अङ्कुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥ ३९ ॥ -- - ·चतुर्थः सर्गः। :: मीना निकर । मोला : गानिमानः । पसिना निविगान । मष्तिीमा गरम । न्नाभिनविन कम गतिमेव न को निगिनमा- । कतिपयमांगन करना। आमनं नमन यादम्भीरविना ।। इति गजनीले । नियन यो पनि नि निलमति । गम्मीठी चितःगनी गनिमः।।अनि मगनमाने । प्रतिजना, कालिमन्नमरगजलाधनः । पक्षाच्छेदोधतं शकं शिलायीच पर्वतः ॥ १० ॥ गजायन: मनमानि: शालिलन राजा यमगधकाला-'त्यादिनालयः । गरायुधम् एम् । पानां उपतनुयुग सक गिलायी पर्यंत या प्रतिजा सभियुसन ॥ द्विपां विपद्य काकुत्स्यस्तत्र नाराचदुर्दिनम् । सन्मालनात इव प्रतिपदे जयश्रियम् ॥४१॥ • कासो रघुनत्र महेन्दानी हियां नाराचवुदिनं नारायानां वागविनेगा दुर्दिनम् । या वर्षमुन्यने । विषय साहित्य समयानानं नालगत व विजयमालार्थन' मदिर व जयधियं प्रतिवेदे मार । 'पतु सावधिनानं तन्मात्यनुदीरितम् ति सादयः॥ ताम्बूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभृमयः। नारिकेलास योधाः शाश्वं च पपुर्यशः ॥ ४२ ॥ नत्र महेन्द्रनों युबन्न पनि योधाः । पचायच् । रचिताः कल्पिना आपानभूनमः न्यायप्रदेशा चले पोसः मन्नो नारिकेलान नारिकेलना तान्यूलीगां नागवडीनां दलः पपुः । नन विजहरिलपः । शात्रवं यमन प्युः । अकुरित्ययः ।। गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः। श्रियं महेन्द्रनाथत्य जहारन तु मेदिनीम् ॥४३॥ धर्मविजयी धर्मार्प विजयीलः स पो रघुः । हीनयानी प्रतिमुक्षश्च गृहीतत्र- मुक्तः । नम्य महेन्द्रनापन्य कालिाल त्रियं जहार । धर्मार्थनिति भावः । मेदिनी न जहार । शरणागतवात्सल्यादिति भावः ।। ततो वेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना। अगस्त्याचरितामाशामनाशायजयो ययौ ॥ ४॥ प्राचीविजयानन्तरं फलवयूगनालिना फलितकनुकोजीमना । ब्रोह्यादिलादि- लायाः मनुकूलन्य डेनोसन्ननवागत्सेनाचरितानाशां दक्षिण दिशाननाता:- नववादमानायजयः नन् । यो । 'अगस्लो दक्षिणानाशामाथिल सयामो योगी विन्यवानापिनर्दनः ॥ इति ब्रह्मापुरागे ।। सैन्यपरिभोगेण गजाननुगन्धिना । कावेरी सरितां पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् ॥ ४५ ॥ गजानां दानेन नदेन मुगन्धिना मुरनिगन्धिना । 'गन्धय-इल गन्धले नदेकान्तग्रहण कर्तव्यनितिन -

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः। ६१ चितं यश इछ । तलै रपवे निपत्य प्रणिपल ददुः । यशसः शुभ्रत्वादौपम्यम् । ता- पसिंगने भौतिकोत्पत्तिरिति प्रसिद्धम् ॥ स निर्विश्य यथाकामं तटेप्वालीनचन्दनौ । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ ॥ ५१ ॥ असहविक्रमः सह्यं दूरान्मुक्तमुदन्वता । नितम्वमिव मेदिन्याः नस्तांशुकमलइयत् ॥ ५२ ॥ युग्ममेतत् । असत्यविक्रमः स रघुत्तटेपु सानुप्वालीनचन्दनों व्याप्तचन्दननुमौ । 'गन्ध- जारो मलयजो भद्रधीचन्दनोऽतियाम्' इत्यमरः । स्तनपक्षे प्रान्तेषु व्याप्तचन्दनानुलेपौ । स्या दक्षिणत्या दिशः तनाविव शितो मलयद१रौं नाम शैलौ यथाकामं यथेच्छं निर्वि- योपभुज्य । 'निवेशो ऋतिभोगयोः' इत्यमरः । उदकान्यस्य सन्तीत्युदन्वानुदधिः । उदन्वानुदधौ च इति निपातः । उदन्वता दूरान्मुक्तं दूरतस्त्वतम् । 'स्तोकान्तिकदूरार्थ- कृच्छ्राणि पेन' इति समासः । 'पञ्चम्याः लोकादिभ्यः' इत्खलुक् । लत्तांशुकं मेदिन्या नेतन्बनिव स्थितं सा सह्याद्रिमलस्यत्प्राप्तोऽतिकान्तो वा ।। : संप्रति प्रतीची दिशाभिययावित्साह- तत्यानीकैर्विसर्पद्भिरपरान्तजयोद्यतैः। रामास्रोत्सारितोऽप्यातीलधलन्न इवार्णवः ॥ ५३॥ अपरान्तानां पाश्चात्यानां जय उद्यतैत्युः । 'लपरान्तास्तु पाश्चात्यात्ते सूर्य- रेकादयः' इति यादवः । असर्पद्भिर्गच्छद्भिन्तस्य पोरनीकैः सेन्यैः । 'मनीकं तु रणे वैन्ये इति विश्वः । अर्णवो रामस्य जानदन्यत्यातल्तारितः परिसारितोऽपि सह्यलम वातीत् । सेन्यं द्वितीयोऽर्णव इवाश्यतेति भावः ॥ भयोत्सृष्टविभूपाणां तेन केरलयोपिताम् । अलकेपु चमूरेणुचूर्णप्रतिनिधीकृतः॥ ५४॥ तेन रखुमा नयेनोत्तविभूपाणां परिहतभूपणानां केरलयोपितां केरलाइनानाम- केषु चनूरेषः सेनारजस्व कुहनादिरजसः प्रतिनिधीमतः । एतेन योषितां पलायनं बनूनां च तदनुवादनं ध्वन्यते ॥ मुरलामारुतोद्धृतमगमत्केतकं रजः। तद्योधवारवाणानामयत्नपटवासताम् ॥ ५५ ॥ मुरला नाम केरलदेशेषु काचिनी । 'मुरलीमारतोद्धृतम्' इति केचिपठन्ति । तस्या मारतेनोद्भूतनुत्पापित कैतकं केतकीसंवन्धि रजस्वघोषवारवाणानां रघुभटकभुकानाम् । दुको वारवाणोऽत्री इत्यमरः । अपनपवासतामयन्नतिद्धवनवासनाद्रव्यत्वमगमत् । पिटातः पटवासकः' इत्यमरः॥ अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रसिद्धितः। वर्मभिः पवनोद्धृतराजतालीवनध्वनिः ॥ ५६ ॥ सिंगाकाहाना वाजिनाम् । वाजिवाहार्वगन्धयतैन्धवसप्तयः' इत्यमरः । बम तैनात्रषु शब्दायमानः । कतरि का। गात्रसस्तिः' इति वा पाठः । त त निसःवर्मभिः कवः। भर्नरः' इतिपाठे वाहानां सिस्तिमान F ·-- ६२ रघुवंशे रित्यर्थः । मर्मरो मर्मरायमाण इतिः ध्वनैर्विशेषणम् । पवनेनोद्भूतानां कम्पिताना तालीवनानां ध्वनिरभ्यभूयत तिरस्कृतः ॥ खर्जूरीस्कन्धनद्धादां नदोद्गारसुगन्धिपु। . कटेपु करिणां पेतुः पुनागेभ्यः शिलीमुखाः॥ ५७ ॥ खजूरीणां तृणनुमविशेषाणाम् । 'खर्जूरः केतकी ताली खजूरी च तृणद्रुमाः' स्कन्धेपु प्रकाण्डेपु । 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधेस्तरोः' २६ नद्धानां बद्धानां करिणां मदोद्गारेण मदस्रावण सुगन्धियु । 'गन्धस्य-' इत्यादिने ऋटेपु गण्डेपु 'नागेभ्यो नागकेशरेभ्यः पुंनागपुप्पाणि विहाय । ल्यब्लोपे पञ्चमी।। खा अलयः पेतुः । अलिवाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः। ततोऽपि सौगन्ध्यातिशयादिति अवकाशं किलोदवानरामायाभ्यर्थितो ददौ । अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ॥ ५८॥ उदन्वानुदधी रामाय जामदग्न्याय । अभ्यर्थितो याचितः सन् । अवकाशं ददौ किल । किलेति प्रसिद्धौ । रघवे त्वपरान्तमहीपालव्याजेन करं बलिं ददौ । स्तांशवः कराः' इत्यमरः । अपरान्तानां समुद्रमध्यदेशवर्तित्वात्तैर्दत्ते करे समु.५ चारः । करदानं च भीत्या न तु यानयेति रामाद्रघोरुत्कर्षः ॥ मत्तेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् । त्रिकूटमेव तत्रोच्चैर्जयस्तम्भं चकार सः ॥५९ ॥ तत्र स रघुर्मत्तानामिभानां रदनोत्कीर्णानि दन्तक्षतान्येव । भावे क्तः । . स्फुटानि विक्रमलक्षणानि पराक्रमचिह्नानि विजयवर्णालिस्थानानि यस्मिंस्तं त्रिकूटमेवोच्चैर्जयस्तम्भं चकार । गाढप्रकाशस्त्रिकूटोऽदिरेवोत्कीर्णवर्णस्तम्भ इव यस्तम्भोऽभूदित्यर्थः ॥ पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्मना । इन्द्रियाख्यानिव रिपूंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी ॥६०॥ ततः स रघुः । संयमी योगी तत्त्वज्ञाननेन्द्रियाख्यानिन्द्रियनामकान्पूिनिव । सीकान्राज्ञो जेतुं स्थलवर्ल्सना प्रतस्थे न तु निर्दिष्टेनापि जलपथेन । समुंद्रयानस्य पिद्धत्वादिति भावः ॥ यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः। वालातपमिवाबानामकालजलदोदयः॥१॥ स रघुर्यवनीनां यवनस्त्रीणाम् । 'जातेरस्त्रीविपयादयोपधात्' इति डीम् । मुखा मानीव मुखपद्मानि । उपमितसमासः । तेषां मधुना मद्येन यो मदो मदरागः । कारणभावयोरभेदेन निर्देशः । तं न सेहे । कमिव । अकाले प्रावृड्व्यतिरिके कालेज दयः। प्रायेण प्रावृषि पद्मविकासस्याप्रसक्तत्वादब्जानां संवन्धिनं वालातपमिव ।। हितत्वादजसंवन्धित्वं सौरातपस्य ॥ सद्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्यैरश्यसाधनैः। शाहकूजितविशेयप्रतियोधे रजस्यभूत् ॥ ६२॥ रघोरश्वसाधना जिसन्यैः। 'साधनं सिद्धिसैन्ययोः' इति हैमः। पश्च। । 'दक्षिणापश्चात्पुरसः-' इति त्यक् । राहार्थे तृतीया । शृक्षा। - ·चतुर्थः सर्गः। णि धपि तेषां कूजितः शब्दः। 'शा पुनधनुपि शाङ्गिणः। जये च विहिते पिऽप्याह विशेषतः ॥' इति केशवः । अथवा शाः भासंवन्धिभिः कूजितैर्विज्ञेया नुमेयाः प्रतियोधाः प्रतिभटा यमितसिन्रजसि तुमुलः सङ्ग्रामः संकुलं युद्धमभूत् । मुलं रणसंकुले' इत्यमरः॥ भल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोमिः श्मशुलैर्महीम् । तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव ।। ६३ ।। स रघुर्भल्लापवर्जितैर्वाणविशेषकृतः । 'सुहीदलफलो भला' इति यादवः । इमभुलैः वृद्धमुखरोमवद्धिः । 'सिध्मादिभ्यध' इति लच्प्रत्ययः । तेषां पाश्चात्त्यानां शिरोभिः। रपाभिर्मधुमक्षिकाभिप्तिः । 'सरधा मधुमक्षिका' इत्यमरः । क्षुद्राः सरघाः । 'क्षुद्रा पमा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका' इत्यमरः । द्राभिः कृतानि क्षौद्राणि मधूनि । क्षौद्रं माक्षिकादि' इत्यमरः । दाभ्रमरक्टरपादपादञ्' इति संज्ञायामप्रत्ययः। पां पटलैः संचवैरिव । 'पटलं तिलके नेत्ररोगे छन्दति संचये। पिटके परिवारे च' ति हैनः । महीं तस्ताराच्छादयामास ॥ अपनीतशिरस्त्राणाः शेपास्तं शरणं ययुः। प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् ॥ ६४ ॥ शेषा हतावशिष्टा अपनीतशिरस्त्राणा अपसारितशीर्षण्याः सन्तः । 'शीर्षकम् । शी- ज्यं च शिरखे' इत्यमरः । शरणागतलक्षणमेतत् । तं रघु शरणं ययुः । तथाहि । महात्मनां रम्भः कोपः । 'संरम्भः संभ्रमे कोपे' इति विश्वः। प्रणिपातः प्रणतिरेव प्रतीकारो स्य स हि । महतां परकीयनौद्धत्यमेवासह्यं न तु जीवितमिति भावः ॥ विनयन्ते ल तद्योधा मधुमिर्विजयश्रमम् । आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु ॥ ६५ ॥ तस्स रपोर्योधा भटा आत्तीर्णान्यजिनरत्नानि चर्मद्वेष्टानि यासु तासु द्राक्षावलयानां मिषु । 'द्धीका गोवनी द्राक्षा खादी मधुरसेति च' इत्यमरः । मधुभिर्द्राक्षाफलप्र- तिकर्मचैर्विजयश्रमं युद्धखेदं विनयन्ते लापनीतवन्तः । 'कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि' खात्मनेपदम् । 'लद से' इति भूतार्थे लद ।। ततः प्रतस्थे कौबेरी भाखानिव रघुर्दिशम् । शरैरुनरिवोदीच्यानुद्धरिप्यन्रसानिव ॥ ६६ ॥ ततो खुर्भावान्स्य॑ इव दशरैवर्णिरत्रः किरणैरिव । 'किरणोत्रमयूखांशुगभत्तिणि- समयः' इत्यमरः । उदीच्यानुदरभवानृपान्सानुदकानीवोदरिष्यन्कोवेरी कुवेरसंव- न्वनी दिशमुदीची प्रतस्थे । अनेकनेक्शव्देनेयमुपमा । यथाह दण्डी-एकानेकेश- दत्वात्ता वाक्यार्थोपमा द्विधा' इति । विनीताध्वधमास्तस्य लिन्धुतीरविचेष्टनैः। दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धाँल्लग्नकुटुमकेलरान् ॥ ६७ ॥ सिंधुनाम काश्मीरदेशेषु कश्चिदविशेषः । देशे नदविशेषेऽन्धी सिन्धुर्ना सरिति मान्' इलनरः। सिन्धोतीरे विचएनेरजपरिवर्तनर्विनीताप्यमान्तस्य रघोजिनो. लिमाः कनकेशराः कुमकुमुमकिसल्का येपो तान् । यदा लमकुहमाः कैसराः

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः। भूपु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः । गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं तिपेविरे ॥ ७३ ॥ भूर्जपु भूर्जपत्रेषु । 'भूर्जपत्रो भुजो भूजी मृदुलश्चमिका मता' इति यादवः । मरः शुष्कपर्णध्वनिः । 'मर्मरः शुष्कपर्णानाम्' इति यादवः । अयं च शमादिशब्दव- णिन्यपि वर्तते । प्रयोज्यते च भरेरगुत्थूपगन्धिभिः इति । अतो मर्मरीभूताः । म- रशब्दवन्तो भूता इत्यर्थः। कोचकानां पेशविशेषाणां ध्वनिहेतवः । श्रोत्रसुखाश्चेति विः । गमाशीकरिणः । शीतला इत्यर्थः । मरुतो वाताः मानें तं सिविरे ॥ विशश्रमुर्नमेरुणां छायास्वध्यात्य सैनिकाः । पदो वातितोत्लगा निषण्णनृगनामिभिः ॥ ७४ ॥ सैनिकाः सेनायां समवेताः । प्राग्यहतीयनलयः । नमेरूणां सुरपुन्नागानां या निषण्णानां पदुपविष्टानां मृगाणां पत्तूरोगाणां नाभिभिर्वासितोत्सङ्गाः रभिततला पदः शिला अध्यायाधिधाय । 'अधिशीयातां कर्म' इति कर्म । लधिर यर्थः । विशश्रमुर्विश्रान्ताः ॥ सरलासक्तमातङ्गनैवेयस्फुरितत्विषः । आसन्नोषधयो नेतुनक्तमोहदीपिकाः ॥ ७५ ॥ सरलेषु देवदारुविशेषेष्वासकानि यानि भातानां गजानाम् । प्रीवासु भवानि गै- आणि कण्ठभ्शनानि । 'श्रीवाभ्योऽम्च' इति चकाराप्रलयः। तेषु स्फुरितत्विषः फलितभात ओषधयो चलन्तो ज्योतिलताविशेषा नकं रात्रौं नेतु यकस्य रघो- हदीपिकातेलनिरपेक्षाः प्रदीपा आसन् । तस्योत्सृष्टनिचालेपु कण्ठरजुक्षतत्वचः। गजवन किरातेभ्यः शशंसुर्देवदारवः ॥७६ ॥ तस्य रघोरुत्स्टेपूज्झितेषु निवासेषु सेनानिवेशेषु कण्ठरअभिर्गजप्रैवेयैः क्षता नि- शास्त्वचो येषां ते देवदारवः किरातेभ्यो वनचरेभ्यो गजानां वर्न प्रमाणम् । में देहप्रमाणयोः' इत्यमरः । शशंसुः कषितवन्तः । देवदारुस्कन्धत्त्वक्षतर्गजानामौ- मनुमीयत इत्यर्थः ॥ तत्र सन्यं रघोषैरं पर्वतीयैर्गणैरभूत् । नाराचक्षेपणीयाश्मनिप्पेपोत्पतितानलम् ॥ ७७॥ तत्र हिमानौ रघोः । पर्वते भवैः पर्वतीयः । 'पर्वताच' इति छप्रत्ययः। गणैरुत्स- केतास्यैः सप्तभिः सह । 'गुणानुत्सवसंकेतानजयत्सप्त पाण्डवः' इति महाभारते । उचानां वाणविशेषाणां क्षेपणीयानां निन्दिपालानामश्मनां च निप्पेपेग संघर्पणोत्प- मा बनला दलितत्तथोकम् । 'क्षेपणीयो भिन्दिपालः सजो दीर्घा महाफलः' इति वः । घोरं भीमं जन्यं युद्धमभूत् । 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः ।। शरैरुत्लवसंकेतान्त कृत्वा विरतोत्सवान् । जयोदाहरणं वाहोर्गापयामाल किंकरान् ॥ ७८॥ रघुः शरैणिरत्तसंकेतबाम गणान्विरतोत्तवान्कृत्वा। जिलेयर्थः। किंनरा- Finसभुजयोर्जयोदाहरणं जपल्यापकं प्रयन्धविशेष गापयामास । 'गतिवृद्धि-' दिना विनराज वर्मत्वम् ॥ न .......

·ग्मुवंशे
परस्परेण विजातस्तेपूगायनपाणि ।
राजा हिमवतः सारो राजः सारो हिमाद्रिणा || ७१. ॥
तेषु गणेशायनमाः पाणगो गेम ते सरगु पररणागोन राशा हिमपातः
धनरूपो निशातः । हिमादिणागि गत सारो नलागो विशातः । एतेन (ant
नर्गलं गणानामभूतपूर्व पराग इति मन्यते ॥
तवालोभ्यं गशोगाशि निवेश्यानगरोह सः।
पोलम्त्यतुलितभ्या रावधान इव हियम् ॥ ८० ॥
रा रघुसान हिगावागशोभामागं गशोराशि निमेश निभाग । गोलस्टोन
तुलितश चालितसादः । कैलाराम हितमादशानो जनगगिन । गागरोहायततार ।
रामगीय प्रतिनित्त इराणः । नहि शूराः परेण पराजितगभिगुज्यन्त इति भावः ॥
चकम्पे तीणलौहित्ये तहिन्प्राग्ज्योतिपेश्वरः।
तद्गजालानतां प्राप्तः : सह कालागुरुनुमैः ।। ८१ ॥
तस्मिन्रधी । तीर्णा लौहिला नाम नदी येन तस्मिंसीर्णलौहिये सति । प्रार
तिपाणां जनपदानामीथरतस्य रपोर्गजानामालाननां प्राप्तैः कालागुरुतुमैः कृष्णागुन
सह चकम्पे कम्पितवान् ।
न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्पदुर्दिनम् ।
रथवर्मरजोऽप्यस्य कुत एवं पताकिनीम् ॥ ८२ ॥
स प्राग्ज्योतिपेश्वरो रुद्धार्कमागृतसूर्यम् । अधारावर्ष च तदुर्दिनं च धारावृष्टिं
दुर्दिनीभूतम् । अस्य रपो रथवर्मरजोऽपि न प्रसेहे। पताकिनी सेनां तु कुत
प्रसेहे । न कुतोऽपीयर्थः ।।
तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् ।
भेजे भिन्नकटै गैरन्यानुपरुरोध यैः ॥ ८३ ॥
कामरूपाणां नाम देशानामीशोऽत्याखण्डलविक्रममतीन्द्रपराक्रमं तं रघुम् ।
नि
सवन्मदाः कटा गण्डा येषां तैर्नागैर्गजैः साधनैः भेजे । नागान्दत्त्वा शरणं गत इस
कीदृशै गैः । यैरन्यान्घुव्यतिरिकानृपानुपरुरोध । शूराणामापे शूरो रघुरिति भाव-
कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् ।
रतपुप्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ॥ ८४ ॥
कामरूपेश्वरो हेमपीठस्याधिदेवतां तस्य रघोः पादयोइछायां कनकमयपादपीठ
पिनी कान्ति रत्नान्येव पुष्पाणि तेपामुपहारेण समर्पणेनानर्चार्चयामास ॥
इति जित्वा दिशो जिष्णुर्यवर्तत रथोद्धतम् ।
रजो विश्रामयन्राज्ञां छत्रशून्येपु मौलिपु ॥ ८५ ॥
जिष्णुर्जयशीलः । 'ग्लाजिस्थश्च ग्नुः' इति ग्नुप्रत्ययः । स रघुरितीत्यं हि
जित्वा रथैरुद्धतं रजश्छन्नशून्येपु रघोरेकच्छन्नकत्वादिति भावः । राज्ञां मौलिघु
रीटेषु । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूडाक लिमूर्धजे' इति हैमः। विश्रामयन् । संघ
यनित्यर्थः। न्यवर्तत निवृत्तः ॥
स विश्वजितमाजहे यज्ञ सर्वस्वदक्षिणम् ।
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ॥ ८६ ॥

·पञ्चमः सर्गः। ६७ स रघुः सर्व दक्षिणा यस्य तं सर्वस्वदक्षिणम् । 'विश्वजित्सर्वस्वदक्षिणः' इति श्रुतेः। विश्वजितं नाम यज्ञमाजहे। शतवानियर्थः । युक्तं चैतदित्याह. सतां साधूनाम् । पारिनुचां मेघानामिव । आदानमर्जनं विसर्गाय लागाय हि । पात्रविनियोगायेलर्थः ॥ सन्त्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभि- गुर्वीभिः शमितपराजयव्यलीकान् । काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधा- राजन्यान्स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ ८७ ॥ काफुल्यो रघुः सत्रान्ते चज्ञान्ते। 'सामाच्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि च' इत्यमरः। सचिवानाममायानां सखेति सचिवसखः सन् । 'सचिवो भूतकेऽमाले' इति हैमः । तेपाम- सन्तानुसरणद्योतनार्थ राज्ञः सखित्वव्यपदेशः । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' । गुर्वीभिर्महतीभिः गुरुमहत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेश' इति हैमः । पुरस्कियाभिः पूजाभिः शमितं पराजयेन त्र्यलोकं दुःखं वैलक्ष्यं वा येषां तान् । 'दुःखं वैलक्ष्ये व्यलीकम्' इति यादवः । चिरविरहे- गोत्लुका उत्कण्ठिता अवरोधा अन्तःपुराना येषां तान् । राज्ञोऽपत्यानि राजन्याः संत्रियान्तान् । 'राजश्वशुराद्यत्' इत्यपलाथै यत्प्रत्ययः। 'मूर्धाभिषिको राजन्यो वाहुजः तत्रियो विराद इत्यमरः । खपुरं प्रति निवृत्तये प्रतिगमनायानुमेनेऽनुज्ञातवान् । प्रह- पेणीवृत्तमेतत् । तदुत्तम्-'नौ जो गनिदशयतिः प्रहर्पिणीयम्' इति ॥ ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिह्न सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलभ्यम् । प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु च - मौलित्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥ ८८ ॥ ते राजानः। रेखा एव ध्वजाश्च कुलिशानि चातपत्राणि च । ध्वजाद्याकाररेखा इत्यर्थः । नि चिहानि यस्य तत्तथोकम् । प्रसादेनेव लभ्यं प्रसादलभ्यम् । सम्राजः सार्वभौमस्य घोश्चरणयुगं प्रस्थाने प्रयाणसमये याः प्रणतयो नमस्कारात्ताभिः करणैः । अङ्गुलीषु गोलिपु केशवन्धनेषु याः सजो माल्यानि ताभ्यश्युतैर्मकरन्दैः पुष्परसैः। 'मकरन्दः पुष्प- इत्यमरः । रेणुभिः परागैश्च 'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः । गौरं गौरवणं चक्रुः ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंशे महाकाव्ये रघुदिग्विजयो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ . पञ्चमः सर्गः। इन्दीवरदलल्याममिन्दिरानन्दकन्दनम् । वन्दारजनमन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥ बमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेपविश्राणितकोपजातम् । पाचविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिप्यः ॥ १ ॥ वेश्वजिति विश्वजिनात्यध्वरे यज्ञे। 'यज्ञः सवोऽध्वरो यागः' इत्यमरः । निःशेष पाणितं दत्तम् । 'श्रणु दाने' चुरादिः । कोपानामधराशीनां जातं समूहो येन तं ·- ६८ रघुवंशे कम् । 'कोपोऽस्त्री कुडाले खड्गपिधानेऽर्थी दिव्ययोः' इत्यमरः । 'जातं जनिसमूह इति शाश्वतः । एतेन कौत्सस्यानवसरप्राप्ति सूचयति । तं क्षितीशं रघुमुपात्तविद्या. व्धविद्यो वरतन्तोः शिष्यः कौत्सः । 'ऋप्यन्धकः' इत्यण् । इलोऽपवादः । गुहार थीं। 'पुष्करादिभ्यो देशे' इत्यत्रार्थाच्चासंनिहिते तदन्ताचेतीनिः । अप्रत्याख्येय इति भर प्रपेदे प्राप । अस्मिन्सर्गे वृत्तमुपजातिः। तल्लक्षणंतु-'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः। पेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयात्रुपजावयत्ताः ॥६ स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायाय॑मनर्घशीलः। श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युजगामातिथिमातिथेयः ॥ २॥ अनर्घशीलोऽमूल्यस्वभावः । असाधारणसभाव इत्यर्थः । 'मूल्ये पूजावित इति, 'शीलं स्वभावे सद्वृत्ते' इति चामरशाश्वतौ । यशसा कीर्ला । प्रकाशत इति काशः । पचाद्यच् । अतिथिपु साधुरातिथेयः । 'पथ्यतिथिवसतिखपतेर्डन्' इति । स रघुः हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम् । 'दाण्डिनायन-' आदिसूत्रेण निपातः । पार रण्मयत्वादपगतसुवर्णपात्रत्वात् । यज्ञस्य सर्वस्वदक्षिणाकत्वादिति भावः । मृण्मय म कारे पात्रे । अर्घार्थमिदमर्म्यम् । ‘पादार्घाभ्यां च' इति यत् । पूजार्थ द्रव्यं निधाय शास्त्रेण प्रकाशं प्रसिद्धम् । श्रूयत इति श्रुतं वेदशास्त्रम् । 'श्रुतं शास्त्रावधृतयोः' ६ मरः । अतिथिमभ्यागतं कौत्सम् । 'अतिथिर्ना गृहागते' इत्यमरः। प्रत्युजगाम ॥ तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनानयायी। विशांपतिर्विप्टरभाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ॥ ३॥ विधिज्ञः शास्त्रज्ञः । अकरणे प्रत्यवायभीरुरित्यर्थः। मानधनानामग्रयाय्यग्रेसरः । पयशोभीरुरित्यर्थः । कृत्यवित्कार्यज्ञः । आगमनप्रयोजनमवश्यं प्रष्टव्यमिति कृत्यतिर विशांपतिर्मनुजेश्वरः। 'द्वौ विशौ वैश्यमनुजी' इत्यमरः । विष्टरमाजमासनगतम् । पविष्टमित्यर्थः । 'विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्' इत्यमरः । 'सनया टरः' इति निपातः । तं तपोधनं विधिवद्विध्यहम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । तदहम्' । वतिप्रत्ययः। अर्चयित्वारात्समीपे । 'आरादूरसमीपयोः' इत्यमरः । कृतालिः सा वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच ॥ अप्यग्रणीमन्त्रकृतामृपीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते । यतस्त्वया शानमशेपमाप्तं लोकेन चैतन्यमिवोप्णरहमेः॥४॥ हे कुशाग्रबुद्धे सूक्ष्मबुद्धे । 'कुशाग्रीयमतिः प्रोक्तः सूक्ष्मदर्शी च यः पुमान हलायुधः । मन्त्रकृतां मनसट्टणाम् । 'मुकर्मपापमन्त्र-' इत्यादिना विप् । मापीण प्रणीः श्रेष्टस्ते तव गुरुः कुशल्यपि क्षेमवान्किम् । अपि प्रश्न। 'गासमुच्चयप्रश्न भायनास्वपि' इत्यमरः । यतो यस्माद्गुरोः राकाशात्त्वयाशेषं ज्ञानम् । लोकेनोष्णर सूर्याचतन्यं प्रबोध इव । आप्तं स्वीकृतम् ॥ कायेन वाचा मनसापि शश्वद्यत्संभृतं वासवधैर्यलोपि। आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कश्चिन्महर्षेत्रिविधं तपस्तत् ॥५॥ कायेनोपवासादिकच्छचान्द्रायणादिना वाचा वेदपाटेन मनया गायत्रीगपादिना क न वाचा मनसापि करणेन वागवम्येन्द्रस्य धर्य लुम्पतीति वारावधर्यलोपि । सपनापह शाजनकमित्सर्यः । यत्तपः शश्वदराकृत् । 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदक्षिणमरामरामाः' -- . .

·No text on this page.

·७० प्र रघुवंशे ज्ञातः किम् । हि यस्मात्ते तव सर्वेपामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयतीनामुपकरे शक्तम् । 'क्षमं शक्ने हिते त्रियु' इत्यमरः । द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्यं संक्रमितुं कालः । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः । 'कालसमयवेलामु तुमुन्' इति तुम्न र्वोपकारक्षममिलन मनुः-'यथामातरमाश्रिल सर्व जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते गस्तद्वदाश्रित्येतर आश्रमान् ॥' इति ॥ कुरालपनं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नं चिकीर्युराह- तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे। अप्याशया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं बनान्माम् अर्हतः पूज्यस्य प्रशस्तस्य । 'अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तवाभिगमन नमात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् । ोयुक्त उत्सुकः' इत्यमरः। 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' सप्तम्यर्थे तृतीया । मितुर्गुरोराशयाप्यात्मना खतो वा । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंग्यानम्' इति तृतीया संभावनितुं वनात्याप्तोऽसि । गुर्वर्थ सार्थ वागमनमित्यर्थः ॥ इत्यर्घ्यपानानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य । म्यार्थीपपत्ति प्रति दुर्वलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ अयंपात्रेण मृण्मयेनानुमितो व्ययः सर्वत्यागो यस्य तस्य यो युका गोदायंगुलामपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे' इत्येवंरूपाम् । - वाग्वादिनेत्रणिभूजले । लक्ष्यदृष्टयोः स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । निशम्य परतन्नुपियः कात्मः सापिपनि खकार्यगिद्धि प्रति दुर्वलाशः सन्गृण्मयपात्र मिथिलमनोरथः गंमं रणमिति वक्ष्यमाणप्रकारेगावोचत् ॥ गर्दन नो यानमवेहि राजनाथे कुतस्त्वय्यशुभ प्रजानाम् । गये तात्यावरणाय दृष्टेः कलोत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥१३॥ मजा , गर्नत्र नोडम्याक नातं म्वाध्यममाहि जानीहि । 'वात गनइनमः । मार्ग पाटनमागेग भगं मायामनामयम्' इति यादवः । न life-नाय इति । लगि नाम ईमारे गति प्रजानामशुभ दुः कुतः । त भइयादिना । सो ताति प्रमागमान गति नमिला तमा नांगमा नु, नममता । निजागांइति विधाः । it is । मिर्ग निमिरं तमः' इत्यमरः । लोकमान ... 'सर । होमगायकगत । धिमारिनु नालामा A. M.-'"दिलान: । मिति पर ...........: । ॐ गयी मगमन तिनका ... ' ( 3 ) -- भी प्रास्तानिया राग नमानिया। यादी गायन में पिाः || .4 * ·पञ्चमः सर्गः। प. मन्या पूर्वानतिरोऽतिवतसे । किंतु सर्वत्र वाई चेतहिं कथं खेदखिम इव दृश्य- जाह-व्यतीतेति । अहं व्यतीतकालोऽतिकान्तकालः समर्थिमावावानभ्युपेत शरीरमाण नरेन्द्र तिलाभाति तीर्थप्रतिपादितदिः। भारण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्ब्रेन नीवार इवावशिष्टः ॥ १५ ॥ हे नरेन्द्र, ती काले प्रतिपादित दकिस तयोरः । 'योनी जलावतारे मस्यामाशाती। पु-यक्षेत्रे तपा पाने तोर्य साइर्शनेवपि ॥' इति हलायुधः । रीरमाण निन् । भारम्पका कर नवा मनुष्या ननुप्रमुखाः। 'सरप्यान्मनुष्ये' ति बुनलयः । तैसाता फलमेव प्रतिवन्य स तुम्बन कानावशिष्टः । प्रहला- लातृतीया । नकार इव । साभासि शोभसे ॥ स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नचिनत्वं मख व्यनक्ति। पर्यायपीतस्य तुहिमांशोः कलाइयःलाप्यतरो हि वृद्धेः ॥ १६ ॥ भपानेरनराधिरः सार्वभौनः सन् । मस नसजन्यम् । न विद्यते किंचन यत्येल- चिनः । मयूरवंशकादिवानपुरतः । तख भावत्तत्वं निधनलं व्यक्ति प्रस्ट्यति । पाने युधम् । 'दुते हे प्रतं स्थाने इसनरः । तथाहि कुरैर्देवैः पर्यायन क्रमेण पीतस्य हमांशोलल्योवृद्धतचया छायनरो हि पर खञ्ज । 'मणिः शापोलीडः समयविजयी लिनिहतो नदीनो नामः सरदि सरितः इयान पुलिनाः। कलाशेषमन्त्रः नरवदिता लवनिता तनिकासोमन्ने गतिविनवाश्चार्थिपुन्पाः॥” इतिनावः । अत्र कानन्दक:- पशोकोपय दीलनात दोनते। मुरैः पीतवशेपन्स कृपक्षे विधोरिष ॥ इति । तदन्यतत्तावदनन्यकार्यों गुर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये । स्वस्त्यत्तु ते निर्गलितान्त्रुगर्भ शरद्धनं नाईति चातकोऽपि ॥ १७ ॥ दत्तलाजवदन्न्दरः। 'गावत्तवच साकत्येऽवयो मानेऽववार,' इति विश्वः। योजनान्तरराहिलेोऽहनन्तो वदान्यान्तरादुर्दर्य गुवन्नातुनजनितुं यतिप्य - गोल्ने । ते तुन्यं खाते इनमल । मनःखत्ति-' इलादिना चनुपर्यो । तथाहि । चा- केजी।'घरीपति तोयं चातक.नं स्नाकरम् इति हेतोरनन्यगतिकोऽपर्यः । नगलतोऽन्येव गर्ने पन्य जन नादति न पात्रते। 'भर्द गती याचने च' इति नुः। 'पावन ले इन बात यादवः ॥ एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं मह पतिनिपिष्य । किं वल्ल विन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियति नमन्वयुड्ड॥ १८ ॥ एकात्तिनुच्या प्रतिया ने यस तं प्रतिपादुकामं गन्नुकमन् । 'तुंनग- इते नरः। महरितन्तोः सिच के दानी निविध्य निवार्द। है विश्न, रूपा मुखे प्रदेदं पतु किं किमान स्पिकिारमान वा । इल को- नन्द । 'प्रोऽनयोगः इसनः। कमो ययावद्विहितावराय तलै लयावेशविवर्जिताय । प्रमाणां गुस्खेत वर्ण विचक्षणः प्रत्लुतमाचच ॥ १९ ॥ पदयाहंन् । बहा दतिः । विहितपरा विधिवदाटवपनाय । सदार- । लपविकिय सनिशिन्याय । अन्ततः वर्णन ·७० रघुवंशे ज्ञातः किम् । हि यस्मात्ते तव सर्वेपामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयतीनामुपकारे शक्तम् । 'क्षम शक्ते हिते त्रियु' इत्यमरः । द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्यं संक्रमितुं : कालः । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः । 'कालसमयवेलासु तुमुन्' इति तुमुन् । वोपकारक्षममित्यत्र मनुः—'यथामातरमाश्रित्य सर्व जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते : णस्तद्वदाश्रित्येतर आश्रमान् ॥' इति ॥ कुशलप्रश्नं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नं चिकीर्षुराह- तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे। अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम् ।। अर्हतः पूज्यस्य प्रशस्तस्य । 'अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तपाभिगमन नमात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् ।। र्थोद्युक्त उत्सुकः' इत्यमरः । 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' सप्तम्यर्थे तृतीया ।। सितुर्गुरोराज्ञयाप्यात्मना खतो वा। 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया । संभावयितुं वनात्प्राप्तोऽसि । गुर्वर्थ स्वार्थ वागमनमित्यर्थः ॥ इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्वलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ ॥ अर्घ्यपात्रेण मृण्मयेनानुमितो व्ययः सर्वयागो यस्य तस्य योोरत्युपत्रकार मौदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे' इत्येवंरूपाम् । सन् वाग्वज्रदिड्नेत्रणिभूजले । लक्ष्यदृष्टयोः स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । निशम्य • परतन्तुशिष्यः कौत्सः स्वार्थोपपत्तिं खकार्यसिद्धि प्रति दुर्वलाशः सन्मय' .६० च्छिथिलमनोरथः संत रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥१३॥ हे राजन् , 'त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वात स्वास्थ्यमवेहि जानीहि । 'वार्त गे च' इत्यमरः । 'वात पाटवमारोग्यं भव्य स्वास्थ्यमनामयम्' इति यादवः । न ५. श्चर्यमित्याह-नाथ इति । त्वयि नाथ ईश्वरे सति प्रजानामशुभं दुःखं कुतः । ५ अर्थान्तरं न्यस्यति-सूर्य इत्यादिना । सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमस्तार 'तमिस्र तिमिरं रोगे तमिस्रा तु तमस्ततौ । कृष्णपक्षनिशायां च' इति विश्वः । सम्' इति पाठे तमिस्र तिमिरम् । 'तमिस्र तिमिरं तमः' इत्यमरः। लोकस्य . 'लोकस्नु भुवने जने' इत्यमरः । दृटेरावरणाय कथं कल्पेत । दृष्टिमावरितुं नालमिल कृपेरलमर्यत्वात्तद्योगे 'नमःखस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । 'अलमिति यात्य इति भगवान्माष्यकारः । कलोत संपद्यतेत्यर्थः । क्लपि संपद्यमाने चतुर्थीति वक्तव्यात 'तवाहतः-' (५।११) इलादिनोक्तं यत्तन्न चित्रमिलाह- भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग तयातिशेपे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विपादः ॥ १: प्रतीक्ष्यपु पूज्येषु । 'पूग्यः प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः। भरिशरनुरागविशेषतो तर चिता कुलान्यता । 'अभ्यतज्युपितं न्यायम्' इति यादवः । हे महाभाग सा । 4 .

·No text on this page.

·७० म - . रघुवंशे ज्ञातः किम् । हि यस्मात्ते तव सर्वेपामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयतीनामुपकारे शक्तम् । 'क्षम शक्ते हिते त्रिपु' इत्यमरः । द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्यं संक्रमितुं प्रा. कालः । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः । 'कालसमयवेलासु तुमुन्' इति तुमुन् । वोपकारक्षममित्यत्र मनुः-'यथामातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते : णस्तद्वदाश्रियेतर आश्रमान् ॥' इति ॥ कुशलप्रश्नं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नं चिकीर्षुराह- तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे। अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम् । अर्हतः पूज्यस्य प्रशस्तस्य । 'अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तपामगमनेर नमात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् ।। ोंद्युक्त उत्सुकः' इत्यमरः । 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' सप्तम्यर्थे तृतीया । सितुर्गुरोराज्ञयाप्यात्मना खतो वा। 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया । संभावयितुं वनात्प्राप्तोऽसि । गुर्वर्थ स्वार्थ वागमनमित्यर्थः ॥ इत्यय॑पात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्वलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ ॥ अर्घ्यपात्रेण मृण्मयेनानुमितो व्ययः सर्वत्यागो यस्य तस्य रयो सुपाप्रकारामुत मौदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे' इत्येवंरूपाम् । ' वाग्वज्रदिड्नेत्रणिभूजले । लक्ष्यदृष्टयोः स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । निशम्य , वरतन्तुशिष्यः कौत्सः स्वार्थोपपत्तिं खकार्यसिद्धि प्रति दुर्वलाशः सन्': पात्र९० च्छिथिलमनोरथः संस्तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥ १३ ॥ हे राजन् , 'त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वार्त स्वास्थ्यमवेहि जानीहि । 'वात ..... गे च' इत्यमरः । 'वात पाटवमारोग्यं भव्य स्वास्थ्यमनामयम्' इति यादवः । नन धर्यमित्याह-नाथ इति । त्वयि नाथ ईश्वरे सति प्रजानामशुभं दुःखं कुतः । ।" अर्थान्तरं न्यस्यति-सूर्य इत्यादिना । सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमस्तति 'तगिलं तिमिरं रोगे तमिस्रा तु तमस्ततौ । कृष्णपक्षनिशायां च' इति विश्वः । 'ह सम्' इति पाठे तमिसं तिमिरम् । 'तमिस्र तिमिरं तमः' इत्यमरः । लोकस्य जनः 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । दृटेरावरणाय कथं कल्पेत । दृष्टिमावरितुं नालमियत कृपेरलमर्थत्वात्तद्योगे 'नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । 'अलमिति पर्याय इति भगवान्भाप्यकारः । कल्पेत संपद्येतेत्यर्थः । क्लपि संपद्यमाने चतुर्थीति वक्तव्यात 'तवाहन:-' (५।११) इल्या दिनो यत्तन चित्रमित्याह- भक्तिः प्रतीक्ष्येपु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग तयातिशेपे । व्यतीतकालस्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विपादः ॥ १६ प्रतीक्ष्येयु पूज्येयु । 'पूज्यः प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः । भगिरनुरागविशेषो तव चिता कुलान्यता । 'अभ्यतप्प्युचितं न्याय्यम्' इति यादवः । हे महाभाग सा . 1 ·पञ्चमः सर्गः। ७१ नमा पूर्वाननिषेऽतिवनले । किंतु मन वार्न चे कार्य नेदशिम इस बाय- साहतीतमि । अहं व्यतीतालोऽतिकान्तकालः समर्थिभावात्यामन्युरोत शरीरमाण नरेन्द्र तिष्ठनाभासि तीर्थप्रतिपादितदिः आरण्यकोपात्तफलमसृतिः स्तम्बेन नीयार यावशिष्टः ॥ १५ ॥ हे नरेन्द्र, ती सताने प्रतिपादिता ददिन म तयोरः । 'योनी जलावतारे मण्यापासखपि । पुनक्षेत्र तथा पाने तीर्थ साइननेप्यापि ॥' शति हलायुधः । रिमाण तिन। सारणका सरले भवा मनुमा मनुप्रमुखाः । 'भरण्यान्मनुष्ये' युअलयः । तैपाता फलमेव प्रशतिर्यस्य स स्तम्येन काडेनापशिष्टः । प्रहला- पातृतीया । नोवार एव । साभासि शोभसे ॥ स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नाकिंचनत्वं मखजं व्यनक्ति। पर्यायपीतस्य सुरेहिमांशोः कलाक्षयः ग्लाध्यतरो हि वृद्धः ॥ १६ ॥ भवानेफनराधिपः सार्वभौमः सन् । मराज मसजन्यम् । न पिचते किंचन यत्येत्य- वनः । मयूरव्यंसफादित्वात्तपुरुषः । तस्य भाषस्तत्त्वं निर्धनत्वं व्यनकि प्रकटयति । ने युसम् । 'दुवे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः । तपाहि नरदेवैः पर्यायेण क्रमेण पीतस्य सांशोः कलाक्ष्योवृदेखत्रयाद्वाप्यतरो हि वरः खलु । 'मणिः शापोहोडः समयविजयी निहतो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः दयानपुलिनाः। कलाशेपश्चन्द्रः सुरतदिता वनिता तनिना शोभन्ते गलितविभवाभार्थिपुन्पाः॥ इतिभावः। अत्र कामन्दक:- मर्थिक्षीणकोपस क्षीणत्वमपि शोभते। मुरः पीतावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ॥ इति॥ तदन्यतस्तावदनन्यकार्यों गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिप्ये । स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भ शरद्धनं नार्दति चातकोऽपि ॥१७॥ तत्तलातावदनन्यकार्यः। 'यावत्तापच साफल्येऽवधी मानेऽवधारणे' इति विश्वः । जनान्तररहितोऽहमन्यतो वदान्यान्तराद्र्वर्थ गुरुधनमाहर्तुमयितुं पतिप्य उ- ये। ते तुभ्यं लति शुभनतु । 'नमःखत्ति-' इलादिना चतुर्थी । तथाहि । चा- मेऽपि । 'घरणीपतितं तोयं चातकानां सजाकरम्' इति हेतोरनन्यगतिकोऽपीयर्थः । ििलतोऽन्वेच गर्भो यस्य तं शरद्धनं नार्दति न याचते। 'अर्द गते याचने ' इति तुः। याचनायें रणेऽर्दनम्' इति यादवः ॥ एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्नृपतिनिपिध्य । कि वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तमन्वयुङ्कः ॥ १८ ॥ एतावद्वाक्यमुक्त्वा प्रतिया कामो यस्य तं प्रतियातुकानं गन्नुकामम् । 'तुकामग- रपि' इति मकारलोपः। महरितन्तोः शिष्यं को नृपती रनिषिध्य निवार्य विदन्, त्वया गुरवे प्रदेयं वस्तु कि किमान स्थितिपरिमाणं वा। इलेवं तं का. मन्युट्टापच्छत् । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः ॥ को यथावद्विहिताचराय तस्तै लयावेशविवर्जिताय । श्रिमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचले ॥ १९ ॥ । ययावद्ययाहम् । अहीये पतिः। विहिताध्वराय विधिवदनुष्टितयज्ञाय । सदा- नमः । लयादेशविवर्जिताय गनिनिदेशभन्याय । अनुद्धतालः।- वर्णानां . - ·.. रघुवंशे ज्ञातः किम् । हि यस्मात्ते तन गर्नेपामाश्रगाणां माननाननलगतीनामुपात शक्तम् । 'क्षमं शो हित नियु' इलामरः । रिनीगमाश्रमं गारगं संक्रमिनु । कालः । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्रोति भावः । 'कालरामयवेलागु तुमुन्' इति तुमुन । वपिकारक्षममित्यत्र मनु:-'यथामातरमाश्रित्य रोवं जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते णस्तद्वदाश्रित्येतर आश्रमान् ॥' इति ॥ कुशलप्रश्नं विधायागगनप्रयोजनप्रश्नं निकीराह तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं में। अप्याशया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम अर्हतः पूज्यस्य प्रशस्तस्य । 'अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तमनेन. नमात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाशाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् ।। ोयुक्त उत्सुकः' इत्यमरः । 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' सप्तम्यर्थे तृतीया ।। सितुर्गुरोराशयाप्यात्मना स्वतो वा । 'प्रकृत्यादिभ्य उपरांग्ल्यानम्' इति तृतीया । संभावयितुं वनात्प्राप्तोऽसि । गुर्वर्थ स्वार्थ वागमनमित्यर्थः ॥ इत्यर्यपात्रानुमितव्यय व्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ ॥ अर्घ्यपात्रेण मृण्मयेनानुमितो व्ययः सर्वलागो यस्य तस्य यो यु प्रकारामु मौदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं में' इत्येवंरुपाम् । ' वाग्वजदिदनेत्रघृणिभूजले । लक्ष्यदृष्टयोः स्त्रियां पुंसि गौः' इलमरः । निशम्य परतन्तुशिष्यः कौत्सः खार्थोपपत्तिं स्वकार्यसिद्धिं प्रति दुर्बलाशः सन्मृण्मयपान च्छिथिलमनोरथः संस्तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्य तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्रा ॥१३॥ हे राजन् , 'त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वात स्वास्थ्यमवेहि जानीहि । 'वात गे च' इत्यमरः । 'वार्त पाटवमारोग्यं भव्य स्वास्थ्यमनामयम्' इति यादवः । न श्चर्यमित्याह-नाथ इति । त्वयि नाथ ईश्वरे सति प्रजानामशुभं दुःखं कुतः । त. अर्थान्तरं न्यस्यति-सूर्य इत्यादिना । सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमसा 'तमिसं तिमिरं रोगे तमिस्रा तु तमस्ततौ । कृष्णपक्षनिशायां च' इति विश्वः । सम्' इति पाठे तमिस्र तिमिरम् । 'तमिसं तिमिरं तमः' इत्यमरः। लोकस्य । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः। दृष्टेरावरणाय कथं कल्पेत । दृष्टिमावरितुं नालामाल कृपरलमर्थत्वात्तद्योगे 'नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । 'अलमिति इतिभगवान्भाष्यकारः। कल्पेत संपद्येतेत्यर्थः । क्लपि संपद्यमाने चतुर्थीति प 'तवार्हतः-' (५।११) इत्यादिनोक्तं यत्तन चित्रमित्याह- भक्तिः प्रतीक्ष्येपु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग तयातिशेपे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विपादः ॥ १४० प्रतीक्ष्येपु पूज्येपु । 'पूज्यः प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः । भक्तिरनुरागविशेपत्ते तव चिता कुलाभ्यस्ता । 'अभ्यस्तेऽप्युचितं न्याय्यम्' इति यादवः । हे महाभाग साई 4 । બહ ·पञ्चमः सर्गः। लं मरते पूजिते माने प्रसिद मदीयेऽपगारे नेताभिशालायां चतुषोंऽशि- बान्त्रिापि मौणि पाहानि दिनानि । 'संग्गपाध्ययारासादाधिकसंख्याः ये' इति यानीहिः । 'बहुवीही संन्येचे उजबहुगणान्' इति उच्प्रत्ययः । गमा- तः । सोदमसि । हे मान्मान्य, लदर्थ तव प्रयोजन साधयितुं सावधते यतिष्ये । पुरानियानयोलेट् इति भविष्यदर्थे लट् ॥ तयेति तस्यावितयं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा। गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निफष्टमर्थ चकमे कुबेरात् ॥ २६ ॥ अप्रजन्मा वामणः प्रतीतः प्रीतः संसास्य रपोरक्तियममोपं संगरं प्रतिशाम् । 'अथ साजिसंविदापत्सु मंगरः इलमरः । 'तां गिरम्' इति केचित्पठन्ति । तयेति प्रत्या- रघुरपि गां भूमिमातमारां गृहीतधनामवेक्ष्य फुयेरादर्थ निष्कमाइर्नु चकम श्येष ॥ वसिष्टमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्यदाकाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव वलाहफस्य गतिर्विजन्मे न हि तद्यस्य ॥ २७ ॥ वसिष्टस्य पन्नम्पोक्षणमनिममध्य प्रोक्षणं तवात्प्रभावात्सामाखेतोः । उदन्वदा. महीधरेयूदन्यत्युदधावाकारो महीधरेपु वा । मल्लसस्य । मरुतः ससेति तत्पुरप- वीही समासान्ताभावात् । ततो वायुसहायत्त्येति लभ्यते । पारीणां वाहाको बलाहकः । दरादित्वात्साधुः । तस्येव मेपरसेव । तद्रयत्य गतिः संचारो न विजने न विहता हि ॥ अथाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोपे रथं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीपुः ।। २८ ॥ अय प्रदोपे रजनीमुले । तल्काले यानाधिरोहणविधानात् । प्रयतो धीरो रघुः । न्ताद्भवः सामन्तः । राजमानमिति संभावनयव कैलासनायं कुबेरं तरसा बलेन गीपुर्जेनुमिच्छुः सन् । कल्पितं सजितं शलं गर्भे यस्य तं रयमधिशिश्ये । रये शयि. निसर्थः । 'अधिशोथासां कर्म' इति कर्मत्वम् ।। प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तसै सविस्मयाः कोशगृहे नियुकाः। हिरण्मयीं कोपगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः ॥ २९ ॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै रपवे कोशगृहे नियुक्ता अधिकृता भाण्डागारिकाः सवि- याः सन्तः कोपगृहस मध्ये नमस्तो नभसः । पञ्चम्यात्तसित्प्रत्ययः । पतितां हिरण्म- सुवर्णमयीम् । 'दाण्डिनायन-' इलादिना निपातनात्ताधुः । वृष्टिं शशंसुः कथयामासुः॥ तं भूपतिर्मातुरहेमराशि लब्धं कुबेरादमियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रमिन्नम् ॥ ३० ।। भूपतिः रघुः । अभियास्थमानादभिगनिप्यनागात्कुराहन्धम् । वज्रेण कुलिशन भिनं रोः पादं प्रसन्तपर्वतनिव स्थितम् । 'पादाः प्रत्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । 'शृङ्गम्' ते क्षचिसाठः । तं भानुरं भाखरम् । 'भभासभिदो घुरच्' इति घुरन् । हेमराशि नतं कृलनेव कोत्साय दिदेश ददौ । न तु चतुर्दशक्नोटिमात्रामसेवकारार्थः । 'त्य साकेतनिवातिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्धसत्त्वौ । देयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च ॥ ३१ ॥ तारी द्वावपि सातनिवासिनोऽयोध्यावासिनः । 'साकेतः स्यादयोध्यायां तान्तती च सा इति यादवः। जनस्वाभिनन्यसत्त्वी स्तुत्यव्यवसायावभूताम् । २०७ ·मयमाहा ७२ रघुवंशे . ब्राह्मणादीनामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च गुरवे नियामकाय । 'वर्णाः सुमित इति । 'ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुचतुष्टये । आश्रमोऽस्त्री' इति चामरः । ४. र्यनिर्वाहकायेत्यर्थः । तस्मै रघवे विचक्षणो विद्वान्वी ब्रह्मचारी । 'वाणिनो ब्रमवार इत्यमरः । 'वर्णाद्ब्रह्मचारिणि' इतीनिप्रत्ययः । स कौत्सः प्रस्तुतं प्रकृतमाचचक्षे । समाप्तविद्येन मया महर्पिर्विज्ञापितोऽभूहुरुदक्षिणायै । स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् ॥ २०॥ समाप्तवियेन मया महर्पिगुरुदक्षिणायै गुरुदक्षिणास्वीकारार्थ विज्ञापितोऽभूत् । गुरुश्चिरायास्खलितोपचारां तां दुष्करां मे भक्तिमेव पुरस्तात्प्रथममगणयत्संख्यातवान् । क्त्यैव संतुष्टः किं दक्षिणयेत्युक्तवानियर्थः। अथवाभक्तिमेव तां दक्षिणामगणयदिति यो.. निर्वन्धसंजातरुपार्थकार्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः। वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रोदश चाहरेति ॥ २१ ॥ निर्वन्धेन प्रार्थनातिशयेन संजातरुपा । संजातक्रोधेन गुरुणा । अर्थकार्य दारियन न्तयित्वाविचार्याहम् । वित्तस्य धनस्य चतस्रो दश च कोटीश्चतुर्दशकोटी, नयेति विद्यापरिसंख्यया विद्यापरिसंख्यानुसारेणैवोकः। अत्र मनुः–'अगानि ३५० त्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥' इति ।। सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेपम् । अभ्युत्सहे संप्रति नोपरोद्धुमल्पेतरत्वाच्छृतनिष्क्रयस्य ॥ २२ ॥ सोऽहं सपर्याविधिभाजनेनार्घ्यपात्रेण भवन्तं प्रभुशब्द एव शेपो यस्य तं मन निःखं निश्चित्येत्यर्थः । श्रुतनिष्क्रयस्य वामूल्यस्याल्पेत पादतिमहत्वात्तप्रदुपा निर्वन्धुं नाभ्युत्सहे ॥ इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण । एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः ॥ २३ ॥ द्विजराजकान्तिश्चन्द्रकान्तिः। 'द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः' इत्यमरः 'तस्मात्सोमो राजा नो ब्राह्मणानाम्' इति श्रुतेः। द्विजराजकान्तिवना विवि वारयति । एनसः पापानिवृत्तेन्द्रियवृत्तिर्यस्य स जगदेकनाथो रघुर्वेदविदां वरेण । द्विजेन कौत्सेनेत्यमावदितो निवेदितः सन् । एनं कौत्सं भूयः पुनर्जगाद ॥ गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्या रघोः सकाशादनवाप्य कामम् । गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः॥ २४॥ श्रुतस्य पारं दृष्टवाञ्छुतपारदृश्वा । 'दृशेः कनिपु' इति क्वनिप् । गुर्वर्थ गुरुदक्षित चया तथार्थी याचकः। विशेषणद्वयेनाप्यस्याप्रत्याख्येयत्वमाह । रघोः सकाशाक मनोरथमनवाप्याप्राप्य वदान्यान्तरं दानन्तरं गतः । 'युर्वन्य......। बहुप्रदे' इत्यमरः। इत्येवरूपोऽयं परीवादस्यापवादस्य नवो नूतनः प्रथमोऽवतरक विर्भावो मे मा भून्मास्तु । रघोरिति खनामग्रहणं संभावितत्वद्योतनार्थमा च–'संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते' इति भावः॥ त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवान्यगारे। ५ न्यसि सोढुमर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥ ३ ·पञ्चमः सर्गः। । दीप्तौ च' इति विश्वः । रूपं वपुः । 'अथ रूपं नपुंसकम् । खभावा कृतिसौन्दर्यवपुपि कशब्दयोः ॥' इति विश्वः । तदेव पैतृकमेव । वीर्य शौर्य तदेव । नैसर्गिकं खाभावि- मुन्नतत्वं तदेव । तादृशमेवेत्यर्थः । कुमारो बालकः । प्रवर्तित उत्पादितो दीपः प्रदीपा- वोत्पादकदीपादिव । खात्खकीयात् । 'पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा' इति स्माद्भावो वैक- पकः । कारणाजनकान विभिदे भिन्नो नाभूत् । सर्वात्मना तादृश एवाभूदित्यर्थः ॥ उपात्तविद्यं विधिवगुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् । श्रीः सामिलापापि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचकाझ ॥ ३८ ॥ गुरुभ्यो विधिवद्यथाशास्त्रमुपात्तविद्यं लब्धविद्यम् । यौवनस्यो दादाविर्भावाद्धेतोर्वि- षेण कान्तं सौम्यं तम प्रति साभिलापापि श्रीः । धीरो स्थिरोनतचित्ता । 'स्थिरा पत्तोन्नतिर्या तु तद्धर्यमिति संज्ञितम्' इति भूपालः । कन्या पितुरिव । गुरोरनुज्ञामाच- हियेष । यौवराज्या.ऽभूदित्यर्थः । अनुज्ञाशब्दात्पितृपारतच्यमुपमासामर्थ्यात्पाणिग्र- गयोग्यता च ध्वन्यते ॥ अथेश्वरेण कथकैशिकानां स्वयंवरार्थं स्वसुरिन्दुमत्याः। आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः ।। ३९ ।। अथ वसुंर्भगिन्या इन्दुमत्याः स्वयंवरार्थ कुमारस्याजस्यानयन उत्सुकेन क्रयकैशि- जनां विदर्भदेशानामीश्वरेण खामिना भोजेन राज्ञाप्तो हितो दूतो रघवे विसृष्टः प्रेपितः । केयामात्रयोगेऽपि चतुर्थी ।। तं श्लाघ्यसंवन्धमसौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धां विदर्भाधिपराजधानीम् ॥ ४० ॥ असौ रघुन्तं भोजं श्लाघ्यसंवन्धमनूचानत्वादिगुणयोगात्स्पृहणीयसंवन्धं विचिन्ल वि- वार्य पुत्रं च दारक्रियायोग्यदशं विवाहयोग्यवयसं विचिन्त्य ससैन्यमेनं पुत्रमृद्धां अमृद्धां विदर्भाधिपस्य भोजस्य राजधानी पुरी प्रति प्रस्थापयामास । धीयतेऽस्यामिति धानी । 'करणाधिकरणयोश्च' इत्यधिकरणे ल्युट्प्रत्ययः । राज्ञां धानीति विग्रहः ॥ तस्योपकार्यारचितोपचारा वन्येतरा जानपदोपदाभिः। मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्वभूवुरुद्यानविहारकल्पाः ॥४१॥ उपकार्याट राजयोग्येषु पटभवनादिपु । 'सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका' इ. त्यमरवचनव्याख्याने क्षीरखामी । उपक्रियत उपकरोति वा पटमण्डपादि राजसदनमिति । रचिता उपचाराः शयनादयो येषु ते तथोक्ताः । जानपदानां जनपदेभ्य आगतानामुपदा- भिरूपायनैः । वन्या वने भवा इतरे येषां ते वन्येतराः। अवन्या इत्यर्थः । 'न बहुव्रीही' इति सर्वनामसंज्ञानिपेधः। तत्पुरपे सर्वनामसंज्ञा दुर्वारैव । तस्य मनुजेन्द्रसूनोरजस्य मार्गे निवासा वासनिका उद्यानान्याक्रीडाः। 'पुमानाकीड उद्यानम्' इत्यमरः । तान्येव विहारा विहारस्थानानि तत्कल्पाः। तत्सदृशा इत्यर्थः । ईपदसमाप्ती-' इति कल्पप्रत्ययः। वभूवुः ।। नर्मदारोधसि सीकरा मरुद्भिरानर्तितनकमाले । शयामास विलहिताध्वा क्लान्तं रजोधूसरकेतु सैन्यम् ॥ ४२ ॥ देतानातिकान्तमार्गः सोऽजः सीकराः। शीतलरित्यर्थः । मद्भितिरानति-

·No text on this page.

·पञ्चमः सनः। . व दीप्तौ च' इति विश्वः। रूपं वपुः । 'अप रूपं नपुंसकम् । सभावाकृतिसौन्दर्य लोकशब्दयोः ॥ इति विश्वः । तदेव पैतृकमेव । वीर्य शौर्य तदेव । नैसर्गिक सामा कमुन्नतत्वं तदेव । तामेवेत्यर्थः । कुमारो बालकः । प्रवर्तित उत्सादितो दोपः प्रदी त्वोत्पादकदीपादिव । खात्वकीयात् । 'पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा' इति लाद्भावो वै ल्पिकः । कारणाजनकान विभिदे भितो नाभूत् । सर्वात्मना तादृश एवाभूदिलर्थः उपात्तविग्रं विधिवहुरुभ्यस्तं चौवनोद्भेदविशेषकान्तम् । श्रीः सामिलापापि गुरोरनुशां धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष ॥ ३८ गुरुभ्यो विधिवद्यथाशास्त्रमुपातवियं लब्धविद्यम् । चौवनस्यो दादाविर्भावाहेत्तो शेपेण कान्तं सौम्यं तम प्रति सामिलापापि श्रीः । धीरो थिरोन्नतचित्ता । 'लि चित्तोति तु तदर्थमिति संज्ञितम् इति भूपालः । कन्या पितुरिख । गुरोरनुज्ञामा काहेयेष। यौवराज्याहोऽभूदिलपः । अनुज्ञाशब्दापितृपारतम्यनुपनासामध्यांत्पाणि हणयोग्यता व वन्यते ॥ अथेवरेण क्रयकैशिकानां वयंवरार्थं स्वसुरिन्दुमत्याः । आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः ॥ ३९ ॥ अथ खनुर्भगिन्या इन्दुमत्याः वयंवरार्थ फुमारस्याजस्यानयन उत्सुकेन क्रयकों कानां विदर्भदेशानामीश्वरेण स्वामिना भोजेन राजाप्तो हितो दूतो रपवे विष्टः प्रेपित कियामात्रयोगेऽपि चतुर्थी ।। तंलाध्यसंवन्धमलौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धां विदर्भाधिपराजधानीम् ।। ४० ॥ असा घुलं भोज श्लाघ्यसंवन्धमनूचानत्वादिगुणयोगात्स्पृहणीयसंयन्धं विचिन्त्य चार्य पुत्रं च दारक्रियायोग्यदर्श विवाहयोग्यवयसं विचिन्त्य ससैन्यमेनं पुत्र मनदां विदर्भाधिपत्य भोजस्य राजधानी पुरी प्रति प्रस्थापयामास । धीयने स्थान थानी । 'करणाधिकरणयोश्च' इत्यधिकरणे ल्युट्प्रत्ययः । राज्ञां धानीति विग्रहः ।। तस्योपकार्यारचितोपचारा वन्येतरा जानपदोपदाभिः। मार्गे निवासा मनुजेन्द्रस्नोर्वभूवुरधानविहारकल्पाः ॥ ४६ ! उपकार्यानु राजयोग्येषु पदभवनादिषु । 'सीपोऽसी राजसदनमुपकारकारिता बनायचनव्याख्याने क्षीरसानी । उपनियन उपकरोनि वा पटमण्डपादि राजगन्ना रचिता उपचाराः दादनादयो चेपु ते सयोजाः । जानपदानां जनपदे, भागवान निरमायनः । पन्या दगे भवा ररे पा ले पन्चेतराः । अदन्या इलः । न । गर्दगान शानियः । नपुरपे सर्वनामसंज्ञा दुरिख । नस्य गजेन्दसूनरल नियमामासानिका उसामान्यानोटाः । 'पुमाना उधान कारः । बन्द दिमामानि तपासत्तरमालः पराम-हलमा नर्मदारोधति लीफार्मरनिर्तितनलामाले । सामास दिलहिता या लन्त जोसरलेतु सैन्यन् । ४२ } पनि मोऽसः सीवरः । किनारमहलोपः । पिल्टि: :

·.. । ७६ रघुवंशे अके' इत्यमरः । यस्मिंस्तस्मिन् । निवेशाई इत्यर्थः । नर्मदाया रोधसि रेवायास्तीरे ... श्रान्तं रजोमिळूसराः केतवो ध्वजा यस्य तत्सैन्यं निवेशयामास ॥ अथोपरिष्टाङ्गमरैभ्रमद्भिः प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः। निर्धातदानामलगण्डभित्तिर्वन्यः सरित्तो गज उन्ममज ॥ ४३ ॥ अथोपरिष्टादूर्ध्वम् । 'उपर्युपरिष्टात्' इति निपातः । भ्रमद्भिः । मदलोभादिति भावः भ्रमरैः प्रागुन्मज्जनात्पूर्व सूचितो ज्ञापितोऽन्तःसलिले प्रवेशो यस्य स तथोक्तः । नि तदाने क्षालितमदे अत एवामले गण्डभित्ती यस्य स तथोक्तः। 'दानं गजमदे स. इति शाश्वतः । प्रशस्ती गण्डौ गण्डभित्ती । 'प्रशंसावचनैश्च' इति समासः । मति प्रशस्तार्थः । तथा च गणरत्नमहोदधौ-'मतल्लिकोद्धमिश्राः स्युः प्रकाऽस्यलामत इति । भित्तिः प्रदेशो वा । 'भित्तिः प्रदेशे कुड्येऽपि' इति विश्वः। निधौतदानेनार गण्डभित्तिर्यस्येति वा । वन्यो गजः सरित्तो नर्मदायाः सकाशात् । पञ्चम्यास्तसित्प्रत्यः उन्ममजोत्थितः॥ निःशेषविक्षालितधातुनापि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु । नीलोर्ध्वरेखाशवलेन शंसन्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥४४॥ कथंभूतो गंजः । निःशेपविक्षालितधातुनापि धौतगैरिकादिनापि । नीलाभिरू रेखाभिस्तटाभिघातजनिताभिः शवलेन कषुरेण । 'चित्रं किमरिकल्माषशबलताश्च ३ इत्यमरः । अश्मभिः पापाणैर्विकुण्ठितेन कुण्ठीकृतेन दन्तद्वयेन । ऋक्षवान्नाम कश्चित्त पर्वतः । तस्य तटेयु वप्रक्रियां वप्रक्रीडाम् । उत्खातकैलिमित्यर्थः । 'उत्खातकेलिः ' द्यैर्वप्रक्रीडा निगद्यते' इति शब्दार्णवः । शंसन्कथयन् । सूचयनित्यर्थः । युग्मम् ॥ संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् । वभौ स भिन्दन्वृहतस्तरंगान्वार्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः ॥ ४५ ॥ संहारविक्षेपयोः संकोचनप्रसारणयोर्लघुक्रियेण क्षिप्रव्यापारेण । 'लघु क्षिप्रमर इत्यमरः । हस्तेन शुण्डादण्डेन । 'हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात्करभकरयोरपि' इति विश्वः।। सघोपं बृहतस्तरंगान्भिन्दन्विदारयंस्तीराभिमुखः स गजः। वारी गजबन्धनस्थानम् । तु गजवन्धनी' इति यादवः । वार्या अर्गलाया विष्कम्भस्य भङ्गे भजने प्रवृत्त इव: शैलोपमः शैवलमञ्जरीणां जालानि कर्पन्नुरसा स पश्चात् । पूर्वं तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥ ४६॥ शैलोपमः स गजः शैवलमजरीणां जालानि वृन्दान्युरसा कर्पन्पश्चात्तटमुत्ससर्प तेन गजेनोत्पीडितो नुन्नो वारिराशिर्यस्य स सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प । तस्यैकनागस्य कपोलभित्योर्जलावगाहक्षणमात्रशान्ता । वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनश्रीः॥४७॥ तस्यैकनागस्यैकाकिनो गजस्य कपोलभित्त्योजलावगाहेन क्षणमात्रं शान्ता निवर दुर्दिन श्रीमदवपलक्ष्मीर्यन्येतरेषां ग्राम्याणामनेकपानां द्विपानां दर्शनेन पुनर्दिदीपे । सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहमसह्यमाघ्राय मदं तदीयम् । विलचिन्ताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा चिमुखा बभूवुः ॥ सप्तच्छदस्य वृक्षविशेषस्य क्षीरवकटुः मुरभिःप्रवाहः प्रसारो यस्य तमासा कापयास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः' इति यादवः । असत्यं तदीयं मदमाघ्रायजे. .

·No text on this page.

·. प्रति रघुवंश प्णत्वमनेरातपत्य वा संप्रयोगात्संपर्कात् । न तु प्रकृत्योष्णत्वम् । यच्छत्यं सा प्रकृति भावः । विधेयप्राधान्यात्सेति स्त्रीलिशानिर्देशः।महपीणां शान्तिरेव स्वभावो न कोष इत्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यत्यज कुम्भमयोमुखेन । संबोक्ष्यसे स्वेन वपुर्महिम्ना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्माम् ॥ ५९॥ इक्ष्वाकुवंशः प्रभवो यस्य सोऽजो यदा ते कुम्भमयोमुखेन लोहाग्रेण शेरेण भे- विदारयिष्यति तदा खेन वपुपो महिना पुनः संयोक्ष्यसे संगंस्यस इति स तपोनि- मवोचत् ॥ संमोचितः सत्त्ववता त्वया शापाञ्चिरप्रार्थितदर्शनेन । प्रतिप्रियं चेद्भवतो न कुर्यो वृथा हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः ॥५ चिरं प्रार्थितं दर्शनं यस्य तेन सत्त्ववता वलवता त्वयाहं शापात्संमोचितो प्रापितः । भवतः प्रतिप्रियं प्रत्युपकारं न कुर्या चेन्मे खपदोपलब्धिः स्वस्थानप्रानि 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माझिवस्तुपु' इत्यमरः । वृथा स्याद्धि । तदुत्तम्-- नाजाय जोषितान्मरणं वरम्' इति ॥ संमोहनं नाम सखे मंमारत्रं प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । गान्धमादत्स्व यतः प्रयोक्तुन चारिहिंसा विजयश्च हस्ते ॥ ५७ ॥ हे सरो। गतिशब्देन समप्राणतोक्ता। यथोक्तम्-'अत्यागराहनो बन्धुः .. मनः गलत । एककियं भवेनिम रामप्राणः सखा मतः ॥' इति । प्रयोगसंहारयो तामय गान गभर्वदेवताम् । रामायतेऽनेनेति संमोहनं नाम:ममासमादत्स्व गृह सोऽमात्यो कुरवपयोगिणोऽरिहिंसा न च विजयश्च हस्ते। हस्तगतो विजयो भवतीत्य बाळानः काममग्रहणपरः म्यागिति चेत्तत्राह- अलं हिया मां प्रति यन्मुहर्त दयापगेऽभूः प्रहरन्नपि त्वम् । तगादाच्छन्दयति प्रयोज्यं मयि त्वया न प्रतिपेधराक्ष्यम् ॥ ५८ । गां प्रति या प्रहारनिमित्तगाला । कुतः । यद्यता हेतोरलं मां प्रहर मुले दगार: नपरयः । तग्गादुगजन्दगति प्राणगगाने मगि लगा। प्रति परिसरगर संपामगाम । नन प्रयोग न कर्तव्यम् ॥ येत्युपस्पृश्य पयः पवित्र मोमोनवायाः मरितो मोमः । मत गोयविदयमन्त्राग्राह तमाातिगृहीतशापात् ॥ ..॥ .: ममनन्दानगीमः ।पमियमागः । 'गोग ओपभिनन्तगोः' दनि शाम .:::। गलियर माथिनि गाम उनमो गणाः गा नग्गाः गो नामा: । नाला गांमोहना गलनान्गका दगगरः ।। 'म । यः । : मनियालिलिगाया - पनि गोगादापोः गायमविन्योतु । मी: #zearnायानगगे विदनान ॥ .............मग ........... गारपण *4

·No text on this page.

·No text on this page.

·पञ्चमः सर्गः। ८१ .. तत्तलालक्ष्मीपरिग्रहणाल्गुना मनोझेन । 'बल्गु स्थाने मनोज्ञेच वल्गु भापितमन्यपत्' ति विश्वः । युगपत्ताबदुन्निपितेन युगपदेवोन्मीलितेन सद्यो । अपि परस्सरतुलामन्यो- यसादृश्यमधिरोहतां प्रामुताम् । प्रार्थनायां लोट । के द्वे । अन्तः प्रस्सन्दमाना चलन्ती स्पेितरा निग्धा तारा कनीनिका यस्य तत्तथोक्तम् । 'तारकादगः कनीनिका' इत्य. परः । तव चक्षुः अन्तः प्रचलितभ्रमरं चलङ्गं पद्मं च युगपगुन्मेषे सति संपूर्णसादृश्य- लाभ इति भावः ॥ वृन्ताच्छुयं हरति पुप्पमनोकहानां संसृज्यते सरलिजैररुणांशुभिन्नैः । स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्तुरिव ते मुखमारतस्य ॥ ६९॥ विभातवायुः प्रभातवायुः खाभाविक नैसर्गिकं ते तव मुखमारुतस्य निःश्वासपवनस्य सौरभ्यम् । ताइक्सौगन्ध्यमियः। परगुणेनान्यदीयगुणेन । सांकामिकगन्धेनेत्यर्थः । ईमरातुमिच्छरिव । 'साप्तधामीत्' इतीकारादेशः । भनोकहानां वृक्षाणां ग्लयं शिथिलं पुष्पं वृन्तात्पुष्पवन्धनात् । 'कृन्तं प्रतवन्धनम्' इत्यमरः। हरत्यादत्ते। अरुणांशुभिने- तरणिकिरणोदोधितैः सरसि जातैः सरसिजैः कमलैः सह । 'तत्पुरुष कति बहुलम्' इति सप्तम्या सलुन । संसपते संगच्छते। सुजैर्देवादिकाकर्तरि लदू॥ ताम्रोदरेपु पतितं तरुपल्लवेपु निर्धेतहारगुलिकाविशदं हिमाम्भः । साभाति लब्धपरभागतयाधरोप्ठे लीलास्सितं सदशनार्चिरिव त्वदीयम् ॥ ७० ॥ तानोदरेवरुणाभ्यन्तरेषु तरुपल्वेषु पतितं निधोंता या हारगुलिका मुकामणयन्तद्व- द्विशदं हिमाम्भो लब्धपरभागतया लब्धोत्कर्षतया । 'परभागो गुणोत्कर्षे' इति यादवः । अधरोष्ठे त्वदीयं सदशनार्बिदन्तकान्तिसहितं लीलालितनिवाभाति शोभते ॥ यावत्प्रतापनिधिराक्रमते न भानु- रद्धाय तावदरुणेन तमो निरस्तम् । आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति ॥ ७१॥ प्रतापनिधिस्वेजोनिधिर्भानुविनाक्रमते नोद्गच्छति । 'आज उहमने इसात्मनेपदम् तावत् । भानावनुदित एवेत्सर्थः । अहाय झदिति । 'दान्झटित्यजसाहाय' इत्यमरः । अ- रुणेनानूरुणा । 'सूर्यसूतोऽरणोऽनूरुः' इत्यमरः । तमो निरत्तम् । तथाहि । हे वीर, त्वय्यायोधनेषु । युद्धेषु । 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः। अग्रसरतां पुरःसरतां यात सति तप गुरुः पिता रिपून्त्यमुच्छिनत्ति किं वा। नोच्छिनत्त्येवेसर्पः । न खलु यो- ज्यपुनन्यन्तभाराणां खामिनां वयं व्यापारखेद इति भावः ।। भय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बरमा मुखरझलकर्पिणत्ते । विभान्ति तरुणारुणरागयोगा- दन्नाद्विगैरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥७२॥ -- नाद ·रघुवंशे उभाभ्यां पक्षाभ्यां पाभ्यां विनीतापगता निवारोपन उभगक्षति अत्र रामाराविषय उभशब्दस्यान उभयशव्दागोग एन सारिलनुगंधेयम् । यटः-'उभादुदात्तो नित्यमिनि निलमहणोदं प्रयोजनं निविषय उभगन्द मा भूत् । उभशब्दगत शशा म्यान् । उभयपुत्र इत्यादि गाति' इति । । चलनाच्छदायमानानि शशलानि निगमानि कानीति तंगोकान्त एप न इति स्तम्बरमा हस्तिनः । 'सम्बकर्णगो रमिजपोः' इलायलनः । 'हन्तिमूनल वक्तव्यात् । 'इभः लम्बेरमः पो' इत्यमरः । 'तत्पुले कति बहुलम्' इति अलुकू । शय्यां जहनि लजन्ति । गेषां स्तम्बरमाणाम् । दन्ताः कोशा इस ५५ दन्तकुमलास्तरुणारुणरागयोगाद्वालाकारुणसंपर्कादेतोभिन्नाद्रिगरिकतटा इव धानुरक्ता इव भान्तीयर्थः ।। दीर्घप्वमी नियमिताः पटमण्डपेपु निद्रां विहाय वतजाक्ष बनायुदेश्याः । वक्त्रोमणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेहानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः ॥ ७३ ॥ हे वनजाक्ष नीरजाक्ष, 'वनं नीरं वनं सत्त्वम् इति शाश्वतः । दीपेंषु । पेयु नियमिता बद्धा वनायुदेश्या वनायुदेशे भवाः । 'पारसीका वनायुजाः' इति धः। अमी वाहा अश्वाः निद्रां विहाय पुरोगतानि लेह्यान्यास्त्राद्यानि सैन्य लानि । 'सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्यं च सिन्धुजे' इत्यमरः। क्रोमगा: यन्ति मलिनानि कुर्वन्ति । उक्तं च सिद्धयोगसंग्रहे-'पूर्वाहकाले बाग्वानां लवणं हितम् । शुलमोहविवन्धनं लवणं सैन्धवं वरम् ॥ इत्यादि । भवति विरलभक्तिानपुप्पोपहारः स्वकिरणपरिवेपो दशून्याः प्रदीपाः । अयपमि च गिरं नस्त्वत्प्रबोधप्रयुक्ता- मनुवदति शुकस्ते मनुवाक्पञ्जरस्थः॥ ७४॥ म्लानः पुष्पोपहारः पुष्पपूजा म्लानत्वादेव विरलभक्तिविरलरचनो भवति । पाश्च खकिरणानां परिवेपस्य मण्डलस्योद्भेदेन स्फुरणेन शून्या भवन्ति । नि. भवन्तीत्यर्थः । अपि चायं मधुवाम्मधुरवचनः पारस्थत्ते तव शुकस्त्वत्प्रयोधी प्रयुक्तामुच्चारितां नोऽस्माकं गिरं वाणीमनुवदति । अनुकूल वदतीसर्थः । इयं लिमानि वर्तन्ते । अतः प्रचोदव्यमिति भावः ॥ इति विरचितवाग्भिर्वन्दिपुत्रैः कुमारः संपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार । मदपटुनिनदद्भिर्वाधितो राजहंसेः सुरगज इच गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः ॥ ७५॥ इतीत्यं विरचितवाग्भिवन्दिपुर्वैतालिकैः । पुत्रग्रहणं समानवयस्क सपदि विगतनिदः कुमारः । तल्पं शय्याम् । 'तल्पं शय्यासदारेषु' इत्या .विससर्ज । 'इजादेश्च गुरुमसोऽनृच्छः' इत्याम्प्रत्ययः । कथमिवा पती राजहंसोधितंः सुप्रतीकाख्यः। सुरगज ईशान दिग -

·No text on this page.

·No text on this page.

·पष्टः सर्गः। ८७ माल। किग्वन्सन मिलि सिनामनिवां भारं न मन्य दति टमाभिप्रयः। से न्यन्तोऽयमनलमदतीन्दुमलनिमयः ।। तो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी । पक्सनिक मगधेश्वरस्य नीन्या कुमारीमवदन्सुनन्दा ॥ २० ॥ लोऽनन्तरं समा शुलना । सुननसः । नशतेऽपि गमावल- :। प्रगामा काग्निनी सुन्न्द सुनन्दाल्या निदरं रसतीनि प्रतिहाररसी वारसा- । नवलचः। विशाल-लनि। प्रायनं पुनारनिन्दुमनी सरन्य संनिया सनी नीला बसा तुल्कम् । तेन तु किया वेवानिः' वनिप्रसयः। भवदन्॥ असौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगावत्तखो मगधप्रतिष्ठः । राजा मजारजनलब्धवर्णः परंतपो नाम यथार्थतामा ॥ २१ ॥ अली राजः । अनापिति पुरोलिने निर्देशाः । एक्नुसरनारियल्यम् । दारणोन्मु- दारमार्मिन दारयः हरले सो सयुः । तत्र सायुः' इति चाललयः। दारगं तुमर्हः दारच इति नापनितनिलय । अन्त्यसयो गम्भीरतनावः । 'सत्त्वं गुगे वादी दले द्रव्यखभाषयोः शने विश्वः। नगका जनादाः तेयु प्रतिधासदं पन्न जगपप्रतिष्ठः। 'प्रतिष्टा सनसदन इसनरः । प्रजरसने लयवनों विचक्षणः । प्रजारज्नेन लभोकपः । परन्नयनीति परंततः परंतगाल्यः। द्विपसरयो- देः शति समस्यः। 'साने हलः' इति हतः । 'अरदिपदजन्तन्य मुन्' इति गनः । ननेति प्रतियो। पार्थनाना । शत्रुतानादिति भावः ।। कामं नृपाः सन्तु सहनशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिप्मती चन्द्रमसव रात्रिः॥ २२ ॥ अन्ये पाः कनं सहनशः सन्तु। भनिननेन राजन्वती सोननराजवतीनाहुः । दृऋश्चिदत स्पः। गाने देशे जन्वन्साततोऽन्यत्र राजवान् इसनरः । 'राज- नोराज्य इति निकलकलाः। त्या हि । नाचिन्मदिमित्तारानिः साकार- तिहिनादिनिथ इतति नियन्त्रनत्र ज्योतिरसा बलानि ज्योति- । नन्देन ज्योतिषसः ।। क्रियाप्रवन्धादयमध्वरापामजनमाहूतसहस्रनेत्रः । शच्याश्चिरं पाण्डुकपोललन्यान्मन्दारदान्यानलकांचकार ॥२३॥ क्यं परंततोऽपर ऋजून क्रियाप्रवन्याइनुष्ठानमानसात् । अविच्छिमादन- स्थः। न निलनातहलन्त्रः संश्चिरं गच्या बलवाइयोलमोलम्बन्न- २। पचायच् । मन्दारैः फलानमनः मन्यांश्चकर । प्रोपितक हि केलं. न उर्वन्ति। श्रोति नलिना हना' इति । 'क्रीडां शारीरसंत मनाजोल्य- नन् । हात्वं हे यानं त्योहोमिनमर्नका ॥' इति चला।

·No text on this page.

·पष्टः सर्गः। ९९ पोररोधाई निःसन्ती वरपर ददामजी बस तेन निर्मितकालयनेन्द्रपिजनि ना जानेन्द्रादयोऽप्यनेन जिनप्रापा एवेति भावः । लोवरेण दशालेन यस कार्तवीर्यस करागृहे बन्धनागारे । 'करा साधनालये समरः । आप्रसादादनप्रहपर्यन्तमुपित स्थितम् । नपुंनके भावे सः । एलप्रसाद एव तसा मोक्षोपायो न तु क्षात्रमिति भावः ! तस्यान्वये भूपतिरेप जातः प्रतीप इत्यागमवृद्धसेवी । येन त्रियः संश्रयदोषस्हें सभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥ ११ ॥ आगमनसेवी अनबसे प्रतीप रति । स्मात इति दोषः । एष भूपतिस्तर कार्तवीर्यमान्वये वो जातः । न प्रतीपेन संश्यसायन्य पुंलो दोपैर्व्यसनादिर्भ उनुप थियः संबन्धि खभावन्नोला प्रतिवरलेखेवरुपमयशो दुम्कीर्तिः प्रभू निरन्तम् । दुष्टायलागतीलायाः श्रियः पठतिचापलपवादो मूहजनपरिकल्पित इलः । अयं तु दोपराहिला कदाचिदपि लिया लभ्यत इति भावः ।। आयोधने कृष्णगति सहायभवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् । धारा शितां रामपरश्वधस्य संभावयत्युत्पलपत्रलाराम् ॥४२॥ यः प्रतीप आयोधने युसे कमनि हलवनिमनि सहायमान्य क्षत्रियाणां काल सनिम् । संहाररानिमित्यर्थः । रामारवयम्य जानदायपरसोः । 'यो फुटारः लधिनि परशुध परययः' इत्यनरः । शितां नीनां धारां मुन्नम् । 'खादीनां च निशितमुरे पारा प्रकीर्तिता' इति विश्वः। उत्सलपत्र सारस सारो यत्स्वान्तां तथाभूतां संभाव रति मन्यते । एतनगरजिगीषयागारिपन्त्यमेव धयानाति भगवता वैश्वानरे दारोऽयं राजा । 'दसन्ते च तथागताः शनवः' इति भारते क्यानुसंधेया ।। अस्याङ्कलक्ष्मी व दीर्घयाहोर्माहिष्मतीवप्रनितस्यकाञ्चीम् । प्रालादजालैजलवेगिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमत्ति कामः ॥४३॥ दोर्यवाहोरन्स प्रतीपाइलामाभव । एनं वृणीष्वेसर्वः। अनेनायं विष्णुतुल्य हां इन्दते। माहिती नामात्य नगरी। तत्या वप्रः प्राकार एव नितम्बः। तस्य कार गन्नाभूताम् । जलानां वैया प्रवाहेग रन्याम् । 'दोषःप्रवाहो वेणी ' इति हलायुधः वां नर्मदा प्रासादजालगवः। 'जालं समूह आनायो गवाक्षारकावपि' इत्यमरः रक्षितुं कान इच्छाति यदि ॥ तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो नये बभूव । शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः ॥ १४ ॥ प्रकनं प्रियं प्रीतिकरं दर्शन पर नोऽपि । दर्शनीयोऽपालः। स शितीशः शारदा प्रधान्युयरोपरोयो निरवमेघावरणः पर्याप्तकलः पूर्णकलः शशी नलिन्या इस नन्या इन्दुनसा स्वदे न बभूव । हच नानीजनविलयः । लोको भिनविरिति भावः ता शूरसेनाधिपति सुपेणमुद्दिश्य लोकान्तरातकीर्तिम् । आचारयादोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥ ४५ ॥ गोदावपि गीतकोर्तिनाचारेण सुयोरुभयोर्दशयोर्मातापिकुल्यो जपोलनोनयनवनिर्वाहः । मानानां देवानामधिपति मुपे प्रतिनिधाय शुद्धन्तरस्यान्तःपुरसालिकया। 'कर्मन्या' । 'दिवाना- 'रोजगद्दे ॥

·'उगितश्च' इति टीप् । तां प्रकृतां प्रसिद्धां वा विधातुर्ललितां सृटिम् । मधुरनिक स्त्रियमित्यर्थः । अनुगता आपो येषु तेऽनूपा नाम देशाः । 'पूरब्धूःपयामार थोक्तः । सर्वक्रतुयाजी सार्वभौमश्चेति भावः । जरायुजादिसर्वभूतरजनादनन्यसाधक रघुवंशे स्त्तरपदादौपम्ये' इत्यूप्रत्ययः । नदीत्वाद्भवः । यूनानेन पार्थिवेन सहा. सिन तंत्रया नदीं। तस्यास्तरमाणामनिलेन कम्पिनासूद्यानानां परम्परामु पहिषु वि तवं मनसो रुचिः कश्चित् । स्पृहास्ति किमित्यर्थः । 'अभिवो स्पृहायां च गम् रुचिः स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ तस्मिन्नभिद्योतितवन्धुपर्द्र प्रतापसंशोपितशत्रुपङ्के । बवन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुदती भानुमतीवं भावम् ॥ ३६॥ उत्तमसौकुमार्योत्कृष्टाङ्गमार्दवा सेन्दुमती । 'अभिद्योतितान्युल्लसितानि बन्धा । पद्मानि येन तस्मिन् । प्रतापेन तेजसा संशोपिताः शत्रव एव पक्षाः कर्दमा येन स्मिन् । तस्मिन्नवन्तिनाथे कुमुदती। 'कुमुदनडवेतसेभ्यो डातुप्' इति मनुप्रास भानुमत्वंशुमतीव भावं चित्तं न वबन्ध । न तत्रानुरागमकरोदित्यर्थः । बन्द पद्मत्वेन शत्रूणां पङ्कत्वेन च निरूपणं राज्ञः सूर्यसाम्यार्थम् ॥ तामग्रतस्तामरसान्तराभामनूपराजस्य गुणैरनूनाम् । विधायं सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः सुदतीं सुनन्दा ॥ ३७॥ सुनन्दा तामरसान्तराभां पद्मोदरतुल्यकान्तिम् । कनकगौरीमित्यर्थः । गुणैरसून अधिकामित्यर्थः । शोभना दन्ता यस्याः सा मुदती । वयसि दन्तस्य दतृ' इति दबाइट इत्यप्रत्ययः समासान्तः । 'ऊदनोर्देशे' इत्यूदादेशः। तेषां राज्ञोऽनूपराजम्याग्रतो विध व्यवस्थाप्य भूयः पुनर्जगाद ।। सङ्गामनिर्विष्टसहस्रवाहुरष्टादशद्वीपनिखातयूपः । अनन्यसाधारणराजशब्दो वभूव योगी किल कार्तवीर्यः ॥३८॥ सङ्ग्रामेषु युद्धेषु निर्विष्टा अनुभूताः सहस्रं वाहवो यस्य स तथोक्तः । युद्धाद विभुज एव दृश्यत इत्यर्थः । अष्टादशसु द्वीपेषु निखाताः स्थापिता यूपा येन र - .. - राजशब्दो यस्य स तथोक्तः। योगी। ब्रह्मविद्विद्वानित्यर्थः । स किल भगवतो दद याल्लब्धयोग इति प्रसिद्धिः । कृतवीर्यस्यापत्वं पुमान्कार्तवीर्यो नाम राजा बभूव किले अयं चास्य महिमा सर्वोऽपि दत्तात्रेयवरप्रसादलब्ध इति भारते दृश्यते ॥ अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरः पुरस्तात् । अन्तःशरीरेप्यपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥ ३९ ॥ विनेता शिक्षको यः कार्तवीर्यः । अकार्यस्यासत्कार्यस्य चिन्तया। अहं चौर्या करिष्यामीति बुद्ध्या । समकालमेककालमेव यथा तथा पुरस्तादने चापधरः प्रजानां जनानाम् । 'प्रजा स्यात्संतती जने' इत्यमरः । अन्तःशरीरेवन्तःकरणे शरीरशब्देनेन्द्रियं लक्ष्यते । अविनयमपि प्रलादिदेश । मानसापरार निवारण सेत्यर्थः । अन्ये तु वाकायापराधमात्रप्रतिकार इति भावः ॥ ज्यावन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण कारागृहे निर्जितवासवेन लहेश्वरेणोपितमा प्रसादाता १. ज्याया मौा बन्धेन घन्धनेन निष्पन्दा निश्चेष्टा भुजा यस्य तेननिःश्वसति ज्या. प्रादुर्भवन्ः ·पाठः सर्गः। कालिमकामा दमनसतेननिनियानवेनेन्द्रविजय मिनमायालेनिभावः । तदनान समारतवार नगरे । 'माइन्भन्न यमरः । भानावादनुपर्यन्तमुचितं मनम् । नांगरे, माये । एनसलाद लय मोजोबायो न तु दानमिति भावः ।। सन्यान्यये भूपतिरेप जानः प्रनीप इत्यागमवृजसेवी । येन त्रियः संध्यदोषन्ट सभायलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥ ४२ ॥ आगमलनेवी अजमेनी पनीर की। ज्यान इति शेषः । एप सुनिलस्य निगालो को जनः । जैन तीन मायामापन पुंगो दोष पनादिनी मुग पियः मंन्धि वमायनोला पहिलालेले समयमो कुकीर्तिः प्र नेपा । मुखश्यलागतोलायाः खियः प्रतिचापलायादो मृटजनपरिचालित 'पर्यः । अयं तु दोषगहिन्याम पदाचित्रवि शिया लग्यत इति भावः ॥ आयोधने कृष्णगति सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् । धारां शितां रामपरवधय संभावयन्युत्पलपसाराम् ॥१२॥ का प्रतीच आयोधने चुने जति गायत्मानमा सहायमान्य क्षत्रियागां काल- निम् । महानानिनिलयः । रमपरश्या जामदानपरनोः । 'यो फुटारः सधितिः मुथ परपथः' इलनरः । गिनां नीगं धारां मुन्नम् । 'मलादीनां च निशिनमुले न प्रकीर्तिता' इति विरः। उत्पलश्चत्य सार रख सारो यसाला तयाभूतां संभाव- ति मन्यने । एतनगरजिगीषयागतान्पिन्न्वयमेव धयानाति भगवता वानरेण नवरोऽयं राजा । 'दापन्ने च तथागताः शत्रवः' इति भारते कयानुसंधेया ।। अत्यालक्ष्मीर्भव दीर्घवाहोर्माहिप्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम् । प्रासादजालैजलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः ॥१३॥ दीर्पयाहोरन्य प्रतीपन्याइलमार्भव। एनं वृणीप्वेलर्यः। अनेनायं विष्णुतुल्य इति बन्यते। माहिती नामात्य नगरी। तल्या वनः प्राकार एव नितम्बः। तस्य काची हानभूतम् । जलानां वेचा प्रवाहेण रन्याम् । 'ओषः प्रवाहो वेणी ' इति हलायुधः । रेखां नर्मदा प्रासादजालेनवाः । 'झालं नमूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि' इत्यमरः । प्रेक्षितुं काम इच्छास्ति यदि ॥ तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो स्वये बभूव । शरत्ममृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः॥१४॥ प्रकानं प्रियं प्रीतिकरं दर्शन पन्य सोऽपि । दर्शनीयोऽपीयर्थः । स क्षितीशः । दारदा प्रभृष्टान्युधरोपरोधो निरत्तमेघावरणः पर्याप्तकलः पूर्णकलः शशी नलिन्या इव । नन्या इन्दुमला रुचये न बभूव । रचि नानीजनदियः । लोको भिन्नचिरिति भावः ॥ सा शूरसेनाधिपतिं सुपेणमुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्तिम् । आचारादोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥ ४५ ॥ गोदावपि गीतकीर्तिनाचारेण शुद्धयोल्मयोर्वशयोर्मातापितृकुलयोदीपं भयवंदोलनोनयपक्षवनिर्वाहः । शूरसेनानां देशानामधिपति सुषेणं भिनंधाय सुद्धन्तरक्ष्यान्तःपुरपालिकया। 'कर्मज्यम्'। 'ट्ठिाणम्-' री जगदे ।। - .. न्टात त ·• .. । गर रघुवंशे स्त्तरपदादौपम्ये' इत्यू प्रत्ययः । नदीत्वाद्भखः । यूनानेन पार्थिवेन सह . सिमा तत्रला नदी। तस्यास्तरज्ञाणामनिलेन कम्पितासूद्यानानां परम्परासु पहिषु विह तव मनसो रुचिः कचित् । स्पृहास्ति किमित्यर्थः । 'अभिष्वझे स्पृहायां च ग:- सचिः स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ तस्मिन्नभिद्योतितवन्धुपर्द्र प्रतापसंशोपितशत्रुपके । ववन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम् ॥ ३६ उत्तमसौकुमार्योत्कृष्टाङ्गमार्दवा सेन्दुमती । 'अभिद्योतितान्युलसितानि बन्ध पद्मानि येन तस्मिन् । प्रतापेन तेजसा संशोषिताः शत्रव एव पवाः कर्दमा लिन् । तस्मिन्नवन्तिनाथे कुमुदती। 'कुमुदनडवेतसेभ्यो आतु' इति डातुन भानुमवंशुमतीव भावं चित्तं न ववन्ध । न तत्रानुरागमकरोदित्यर्थः । पद्मत्वेन शत्रूणां पङ्कत्वेन च निरूपणं राज्ञः सूर्यसाम्यार्थम् ॥ तामग्रतस्तामरसान्तराभामभूपराजस्य गुणैरनूनाम् । विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः सुदतीं सुनन्दा ॥३॥ नुनन्दा तामरसान्तराभां पद्मोदरतुल्यकान्तिम् । कनकगौरीमित्यर्थः । अधिकामित्यर्थः । शोभना दन्ता यस्याः सा सुदती । 'वयसि दन्तस्य दत' इति ॥ 'उगितश्च' इति ठी। तां प्रकृती प्रसिद्धां चा विधातुर्ललितां सृष्टिम् । मधुर नियमित्यर्थः । अनुगता आपो येषु तेऽनूपा नाम देशाः । पूर-यू.. दत्यप्रत्ययः रामासान्तः । 'ऊदनोर्देशे' इत्यूदादेशः । तेषां राज्ञोऽनूपराजस्याप्रतो व्यवस्थाप्य भूयः पुनर्जगाद ॥ सनामनिर्विष्टसहस्रबाहुरष्टादशद्वीपनिखातयूपः । अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्तवीर्यः ॥ ३८॥ सङ्गामेषु युद्धेपु निर्विष्टा अनुभूताः सहस्र वाहवो यस्य स तथोकः । युन हिगुज एव दृश्यत इत्यर्थः । अष्टादशगु द्वीपेपु निखाताः स्थापिता यूपा गेन धोक्तः । सर्वक्रतुयाजी सार्वभीमथेति भावः । जरायुजादिरार्वभूतरजनादनन्या राजशब्दो यम्य रा तथोक्तः । योगी। ब्रह्मविद्विद्वानित्यर्थः । स किल भगवतो याभयोग इनि प्रगितिः । कृतवीर्यस्यापत्यं पुमान्कार्तवीर्यो नाम राजा चभुव अयं चाम्ग महिमा गाऽपि दत्तात्रेयवरप्रसादलब्ध इति भारते दृश्यने । अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भश्चापधरः पुरस्तात् । अन्तःदारीरेण्यपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥ ३९ दिनना निक्षता यः कार्गवीर्यः। अकार्यम्याराकाम्य चिन्तया। आई करयामानि बुझा । गम मालमेककालगेर गथा नथा पुरम्मादणे नापधरः प्रादुर नां जनानाम। 'प्रजा मागता जन' इत्यमरः । अनःशरीरीजन: दिन लगते । अविनयपि प्रत्यादिश । मानगा सामानावानिमार हात भारः ॥ यावधनियन्दमुजेन गम्य विनिःध्यरातस्परम्परेषण कागद नितियागवेन संयोगोपिनमा प्रसादादा ॥ 17: गुरगण । - . गति ·... पष्टः सर्गः। मोरोपाहा निःधान्ती वरदपरंपरा दामनी यस तेन नितियालय नेविजमि. । पोन्द्रचोऽयन जिसमामा एपेनि नायः । लोवरेज दमासेन यस्य वार्ता न्य गा, अन्नागारे । 'कस पाइन्धनालये इसमरः । आप्रसाशदनुग्रहपर्यन्नमुक्ति सतम् । नरके मात्र सः । एतसाद एव तय मोसोरायो न तु क्षामिति भावः ।। तस्यान्वये भूपतिरेप जातः प्रतीप इत्यागमवृक्षलेबी। येन धियः संधयदोपस्दं सभायलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥ ४२ ॥ आगमनलेवी सुनसलेली प्रतीप ति। ख्याल रति रोपः । एष भूपतिलस गर्मियान्यचे बंदो जातः । ऐन प्रतीपेन संपन्याश्रयन्त पुंगो दोप-शनादिभी दनुवनं श्रियः संजलि स्वभावदोला प्रतिवरलेसवरुपमयमो दुम्कीतिः प्रष्ट मेस्तम् । दुष्टाश्रयत्लागगीतायाः मियः महतिचापलपवादो मुइजनपरिकल्पित सर्थः । सयंत दोषराहिल्यास कदाचिदपि शिया लग्यत इति भावः ॥ आयोधने कृष्णागति सहायमवाप्य यःक्षत्रियकालरात्रिम् । धारा शितां रामपरबधस्स संभावयत्युत्पलपत्रलाराम् ॥१२॥ यः प्रताप आयोधने चुने जागति शमवलानननि सहायनाप्य क्षत्रियानां काल- दिन् । महारराभिनिवः । समारबधन्य जानदायपरसोः । 'यो पुस्वारः खधिनिः राध परयः' इलनरः । सितां नीनां पारा मुखम् । 'संज्ञादीनां च निशितमुले करा प्रकीर्तिता' इति विक्षः। उत्पलमत्रस्य सार व सारो यस्यास्तां तथाभूतां संभाव- पति मन्यते । एतनगरजिगीयानतान्तिपून्वयनेव बल्यानाति भगवता वैश्वानरेण "इनवरोऽयं राजा । 'दान्ते च तपागतः शत्रवः' इति नारले कयानुसंधेया ।। असालक्ष्मी व दीर्घयाहो हिप्मतीवप्रनितस्वकाञ्चीम् । प्रासादजालैजलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः ॥ ४३॥ । दधियाहोरन्य प्रपन्याहलानाभव । एनं प्वर्यः । अनेनार्य वितुल्य इति बन्यो। नाहिष्मती नानास नगरी। नत्या वप्रः प्राकार एव नितन्वः। तस्य काबी 'रंगनाभूताम् । जलानां देवा प्रवाहेण स्याम् । 'मोषःप्रवाहो वेगांचे इति हलायुधः । रेखां नर्मदा प्रासादजालकः। झालं मन्ह आनायो गवाक्षारकावपि' इत्यमरः । प्रेषितुं काम इच्छाति चदि ।। तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव । शरत्मकृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः॥४४॥ प्रक.नं प्रियं प्रीतिकरं दानं चल सोऽपि । दर्शनीयोऽपीलः। स शिताः । गरदा प्रन्यान्युघरोरोयो निरसनेमादरमः पर्वामकला पूर्णजल बानी नलिन्या इव । न्या इन्दुमला स्वयेन बभूव । रवि नानदिलषः । लोने भिनविरित भावः ॥ सा शूरसेनाधिपतिं सुपेणमुद्दिश्य लोकान्तरातकीर्तिम् । आचारादोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥ ४५ ॥ लोगोदावरि गीतकार्तिनाचारेण शुद्धयोल्मयोर्वशयोमातापिन्कुलमोदी नपशेलनोनयनवनिर्वाहः । नानानां देवानामधिपति हमे निपाय शुद्धन्तस्यान्तःपुरसालिया। 'कर्मन्य'। दिहाल । जगदे ॥

·No text on this page.

·पः। : --.:.-::-- कोका- -::mi !! समेन पाणी विधिवतीने मारायलीनन महीच गुयीं। सानुनिमार्णमेललाया विमः सपनी भय दक्षिणायाः ॥ ६३ ॥ मग मान!: । अनेन पोन व विविषयमा गर्व गरः । यो गणना मित्रो मानविन गामिन्युमा मम् यस दिनी भर नमको जन्मे ।। नान्यलयालीपरिणस्पूनावलालनानिमितचन्दनारनु । कमालपत्रालगणातु गन्तुं प्रमोद शायन्मल्यस्यलीपु ॥ ६ ॥ न्यूलवामिनर्मागतिः परिणताः परियाः पृनः प्रमुक सामु नाम् । का- की मान्यूली नागमति, "कोटा पृगः मुन्नः इति नामरः । एलाननाभि- मिन्दना मनमा यार नानु । 'गन्धमागे मल्यो मानन्दनोऽहियाम्' । नमाला नापिन्य पायानगरमानि मामु भार । कालस्यान्यन्नमाल: नापिनकोऽपि ल्यमरः । मलयस्थली गायनमः गया या गन्तुं प्रनीदानुएला भय ।। इन्दीवरच्यामतनुनपोऽसी त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः। अन्योन्यशोभापरिवृतये यां योगस्तडित्तोयद्योरिवास्तु ॥ ६५ ॥ अग रूप इन्दीवरदयामतनुः । न्यं रोचना गोरोचनेय नारी शरीरमष्ट्रियस्याः मा। नटिनोपदयोन्मेपयोरिव यां युषयोयोगः । समागमोऽन्योन्यगोभायाः परिय- स्वनुर्विदर्भाधिपतेस्तदीयो लेभेऽन्तरं चेतति नोपदेशः। दिवाकरादर्शनयद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारबिन्दे ॥ ६६ ॥ विदर्भाविनीजन्य वनुरिन्दुमलाश्चननि तदीयः मुनन्दाग्बन्ध्युपदेशो वाक्यम् । काकरस्यादर्शनेन पद्धकोदो मुफलिनेऽविन्दे नवनापांशुश्चन्द्रकिरण व । अन्तर- यादान लेने ॥ संचारिणी दीपशिसेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पर्तिवरा सा। नरेन्द्रमाः इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥ ६७ ॥ पनिंबरा सेन्दुननी रात्री संचारिणी दीपशिखेव वं वं भूनिरालं व्यतीयायातील साल न भूनिपालः । सर्व इयर्थः । 'निलयोप्सयोः' इति वीप्तायां द्विवचनम् । द्रमार्गे राजाल्लो गृहभेद ब । 'सादः सौननवियाम्' इलनरः । विवर्ण- : विच्छयत्वन् । भालु तनोवृतन्वम् । प्रदे ॥ तत्यां रघोः सनुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । । र ति समस्य याहुः केयूस्खन्योञ्चलितैर्नुनोद ॥ ६८ ॥ नयाः सितापानासानायां सलां रघोः सूनुरजो मां वृणीत न वेति स- स ग धुरी माई । अचान्याजन्य पामेनरो वानादितरो दक्षिण बाहुः । केगर सदस्थानम् नन्योच्छ्वामतः स्फरनः संशयं नुनोद ॥ ।

·No text on this page.

·सर' इदि। दन्यः शिक्षीयावस्यः चोऽजो गुर्वा भुवनल धुरं Y- महोतीयानालंकरोघन्यते। 'दन्यवत्सतरी सम समरः ॥ पष्टः सर्गः। तस कररमारस्न् । शिनु निनपधारिणोपीन्द्रस्यासनमिलपिशब्दार्थः । का । अर्धासनमपीलपेरन्वयः॥ जातः कुले तत्स फिलोरकीतिः मुलप्रदीपो नृपतिदिलीपः। अतिष्टदेकोनशतक्रतुत्ने शकाभ्यस्याविनिवृत्तये यः ॥ ७ ॥ उस्कोतिर्महायशाः कुलप्रदीपो वंशमदीपको दिलीपो नृपतितस फकुत्स्यस्य कुले फिल । यो दिलीपः सामान्यस्यापिनिकृतये न लशल्येति भावः । एकेनोनाः शतं को यस स एकोनातकनुः । तस भावे तत्वेऽतिष्टत् । इन्द्रप्रीतये शततमं ऋतु- शेपितवानिलः॥ यलिन्महीं शासति वाणिनीनां निद्रां विहारार्धपथे गतानाम् । वातोऽपि नावंसयदंशुकानि को लम्बयेदाहरणाय हस्तम् ॥ ७ ॥ बलिन्दिलीपे नहीं शासति सति । विहरलोति विहारः क्रीडास्थानम् । तस्सार्धपथे दांगतानां वापिनीनां मत्तानानाम् । 'वापिनी नर्तकीमत्ताविदग्धवनिता च' इति वि- पापिन्यो नर्तकीदूत्वा इसमरथ । मंशुकानि पत्तानि चातोऽपि नासंतपनाकम्पयत् । हरणायापहनु को हतं लन्ययेत् । तसामासिद्धत्वादफुतोभयसंचाराः प्रजा इत्यर्थः । पचासौ पन्याश्चेति विग्रहः । ननप्रविभाग प्रमानाभावानेकदेशिसमासः ।। पुत्रो रघुस्तत्य पदं प्रशारित महाक्रतोविंध्वजितः प्रयोका। चतुर्दिगावर्जितसंभृतां यो मृत्पात्रशेपामकरोद्विभूतिम् ॥ ७६ ॥ विश्वजितो नाम नहालनोः प्रयोक्तानुशता तस्य दिलीपस पुत्रो रघुः पदं पैत्र्यमेव शान्ति पालयति। यो रघुश्चतमन्यो दिग्न्य वर्जिता हता संन्ता सन्यवर्धिता च चितुर्दिगावर्जितसंन्ता तं विभूति संपदं कृत्पांत्रनेव शेपो यस्यास्वामकरोत् । विश्व- घागस्य सर्वखदक्षिणाकवादिलः ।। आल्डमदीनुद्धीन्वितीर्ण भुजंगमानां वसतिं प्रविष्टम् । जव गतं यस्य न चानुवन्धि यशः परिच्छेत्तुसियत्तयालम् ॥ ७७ ॥ किं च । मद्रीनारदम् । उदन्वितापनवगाटम् । तकलभूगोलव्यापकमिलर्यः । भुज- नानां वसति पाताल प्रक्टिम् । रूर्व वर्गादिकं गतं व्याप्तम् । इत्यं सर्वदिग्य्यापीत्यर्थः । नुवनातीत्यनुबन्धि चाविच्छेदि । कालत्रयव्यापकं चैत्यर्थः । अतएवंभूतं यस्य यश यत्तया देशतः कालतो वा फेनचिन्मानेन परिच्छेत्तुं परिनातुं नालं न शक्यम् । असौ कुमारस्तमजोऽनुजातस्त्रिविष्टपत्येव पति जयन्तः। गुर्वी धुरं यो.भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं विभर्ति ॥ ७८ ॥ सावजालकुमारः। त्रिविपन्न वर्गस पतिमिन्द्रं जवन्त इव । 'जयन्तः पाक- तं पुन्नुजातः । तलाजात इलयः। तजातोऽपि तदनुजातो परे उन्पोरान्न्तर्कन् । 'गला कमिसीड्यासवसजनस्हजीयतिभ्य : इनकालकमक्वम् । साह चाव सूने वृत्तिकारः-लियादयः सोप- रंपरेशान पित्रा नशं तुल्यं क्या तथा विति । यथा कमिलतरोऽपि

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। ९९ शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेधमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जलुकन्यावतीर्णा । इति समगुणयोगमीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवछः॥ ८५ ॥ तत्र स्वयंवरे समगुणयोस्तुल्यगुणयोरिन्दुमत्तीरघुनन्दनयोर्योगेन प्रीतिर्येषां ते समगुण- गप्रीतयः पौराः पुरे भवा जनाः । इयमजसंगतेन्दुमती मेधैर्मुकं शशिनं शरचन्द्रमुपगता मुदी । अनुरुपं सदृशं जलनिधिमवतीर्णा प्रविष्टा जनुकन्या भागीरयी। तत्सदृशीत्यर्थः । येवं नृपाणां श्रवणयोः कटु परुपमेकमविसंवादि वाक्यमेकवाक्यं विवाः।मालिनीवृत्तम् ॥ प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम् । उपसि सर इव प्रफुल्लपनं कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रमासीत् ॥ ८६॥ एक एकत्र प्रमुदितो हटो परस्य जामातुः पक्षो वर्गो यस्य तत्तथोक्तम् । अन्य- ऽन्यत्र वितानं शून्यम् । भमाशत्वादप्रइष्टमित्यर्थः । तत्क्षितिपतिमण्डलम् । उपसि प्रभाते फुलपनं फुमुदवनेन प्रतिपक्षनिद्रं प्राप्तनिनीलनं सर इव सरस्तुल्यम् । आसीत् । पु- ताप्रावृत्तमेतत् ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमहिनायसूरिविरचितथा संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये स्वयंवरवर्णनो नान पष्टः सर्गः । M सप्तमः सर्गः। भजेमहि निपीयकं मुहुरन्यं पयोधरम् । मानन्तं वालमालोक्यावासयन्तो हि दंपती॥ अधोपयन्ना सदृशेन युक्तां स्कन्देन साक्षादिव देवसेनाम् । स्वसारमादाय विदर्भनाथः पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव ॥ १॥ अघ विदर्भनायो भोजः सदृशेनोपपत्रा वरेण युक्ताम् । अत एव साक्षात्प्रत्यक्षम् । शात्प्रत्यातुल्ययोः' इत्यमरः । स्कन्देन युक्तां देवसेनानिव । देवसेना नाम देवपुत्री न्दपनी तामिव स्थितां । खसारं भगिनीमिन्दुमतीमादाय गृहीत्वा पुरप्रवेशाभि- वो बभूव । उपजातिवृत्तं सर्गेऽलिन् । सेनानिवेशान्पृथिवीक्षितोऽपि जन्मुर्विभातग्रहमन्दभासः। भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेषु वेपेपु च साभ्यसूयाः ॥२॥ भोजस्य राज्ञो गोनापलं स्त्री भोज्या तामिन्दुमती प्रति व्यर्थमनोरथत्वापेप्वाकृतिषु वेषु नेपथ्येषु च साभ्यसूया वृधेति निन्दन्तः । किंव विभाते प्रातःकाले ये ग्रहाश्चन्दादय- व भन्दभासः क्षीणकान्तयः पृथिवीझितो नृपा अपि सेनानिषशाशिव तु क्रुदावेद्युध्यन्तां तत्राह- .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। देमोन नात्यमरः । अनीता श्रीयन तयोः सन्य. सापितवान् समन्वगायनुजगाम २॥ तिमलिलोकमधिनेन सार्धमजेन माग वसतीरपित्वा । तलावपावनत कुण्डिनेशः पर्वात्यये,सोम इबोष्णरदमेः ॥ ३३ ॥ मुनि विभनगरम् । तन्नो भोजपु लोरे प्रथितेनान साये मांगे पाप गे यानी एनीमिया मिला। 'यसती नियमनोः' इलमरः । 'कालाधनो- नियोति हितीया । पालये वर्मान्त गारदमः मुसोलोनयन्द्र च । त- 'दान । विनय नियत इत्यर्थः ।। प्रमन्यवः प्रागपि कोललेन्द्र प्रत्येकमात्तस्वतया बभूवुः । अतो नृपाश्चामिरे समेताः लीरललामं न तदात्मजस्य ॥ ३४ ॥ दुपा राजानः मागपि प्रलेकमातन्वतया दिग्विजय गृहीतधनत्वेन कोसलेन्द्रे रची न्यवो मुडवैरा बभूवुः । अतो हेतोः समेताः साताः सन्ततदानजस्य रघुनोः रदातामन चक्षमिरे न हिरे॥ तमुद्वहन्तं पथि भोजकन्यां ररोघ राजन्यगणः स हप्तः । बलिप्रदिष्टां श्रियमावदानं त्रैविक्रम पामिवेन्द्रशत्रुः ॥ ३५॥ हा रस्तः स राजन्यगनो राजसातः । भोजकन्यानहन्तं नयन्तं तमनम् । लेना रोचनिना प्रदिय दत्तां नियमाददान सोपांगम् । त्रिविक्रमस्येनं त्रैविक न् । पादनिन्द्रशत्रुः प्राद। पविरोध । तया ब्रह्माण्डपुराणे-'विरोचन- रोपेऽपि प्रसादः प्रातलर विनोतु कनाल पादाम्भोज रोष ह ॥' इति । तत्वात रक्षार्थमनल्पयोधमादिश्य पिज्यं सचिवं कुमारः। प्रत्यग्रहीत्पार्थिववाहिनी तां भागीरथी शोण इबोत्तरंगः ॥३६ ॥ त कुमारोऽजन्नसा इन्दुमला रक्षार्थमनपयोधं पहुभवम् । पितुरागतं रित्र्यम् । प्रतिनिलयः । सचिननादिश्यामाप्य तां पार्थिववाहिनी राजनान् । 'वजिनी वाहिनी नि इसनरः । भागीरपीनुत्तरमः शोनः शोगाल्यो न्द इव । प्रत्यग्रहीदभियुतवान् ॥ पत्तिः पदाति रथिनं रथेशस्तुजसादी तुरगाघिल्डम् । यन्ता गजास्यास्यपतद्गजस्यं तुल्यप्रतिद्वन्दि बभूव युद्धम् ॥ ३७ ॥ पतिः पादचारों घोड़ा पदाति पादचारमन्यपतत् । पदा पादाभ्यामततीति पदातिः । पादस पत्' इलादिना पदादेवाः। पदातिपतिपदगपादातिकपदाजयः' इलमरः । रथेशो रथिको रपिनं स्थारोहनन्यपतन् । तुरसायश्वरोहत्तुरगाविल्डमवारोहनन्यपतत् । रथिनः स्यन्दनारोहा अवारोहालु सादिनः' इसनरः । गजन्य यन्ता हस्तारोहो गजयं पुत्रानन्यान् । इत्यननेन प्रकारेण तुल्यप्रतिद्वन्धकमातीयप्रतिम युद्धं बभूव 13. न्योन्य इन्दं कलहोत्सवानिति प्रतिद्वन्दिनो योषाः । 'इन्दं कलयुग्नयोः' इसनरः ।। नदत्तु तूर्येष्वविभायवाचो नोदीरयन्ति ल कुलोपदेशान् । चाणाक्षरैरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापभृतः शशंसुः ॥ ३८॥ पूर्वेषु नदल नलविनायवाचोनवार्यगिरवापरतो घानुप्काः । कुलनुपदिश प्रलाप्यते येले कुलपदेशातान्कुलनामानि नोदारपन्ति ल नोवारवामानुः ।।

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। .. हे समायोजनच तन्' इत्यमरः । बाहरणीयता श्रीयन तयोगः सन्रायय- प्रासापगापितवान् सगमन्यगादगुजगाम च ॥ तिनशिलोकाधितेन सार्धमजेन मार्ग बसतीरपित्वा । तसादपावर्तत कुण्डिनेशः पर्वात्यये,सोम इचोप्णरश्मेः ॥ ३३ ॥ युग्टिनं विदर्भनगरम् । तसेतो भोगवियु लोकेषु प्रधितेनाजेन सार्ध मांगे पथि तो दसती समीरपिन्या स्थित्या । 'बनती रानियेइमनोः' इत्यमरः । 'कालावनो- न्तिसंयोगे' इति द्वितीया । पर्यालये दर्शान्त उष्णरदमेः नयांल्लोमचन्द्र एव । त- दजादपावर्तन । तं विराज्य नियत इत्यर्थः ।। प्रमन्यवः प्रागपि कोसलेन्द्र प्रत्येकमात्तस्यतया यभूवुः । अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरललाम न तदात्मजस्य ॥ ३४ ॥ नपा राजानः प्रागपि प्रत्येकमात्तखतया दिग्विजये गृहीतधनत्येन कोसलेन्द्रे रची न्यवो कटरा बभूवुः । अतो हेतोः समेताः समताः सन्तादात्मजस्य रघुसूनोः रालाभं न चक्षमिरे न हिरे ॥ तमुद्रहन्तं पथि भोजकन्यां ररोध राजन्यगणः स सप्तः । बलिप्रदिष्टां श्रियमाददानं त्रैविक्रमं पादमिवेन्द्रशत्रुः ॥ ३५ ॥ दृप्त उक्तः स राजन्यगणो राजसातः । भोजकन्यामुद्वहन्तं नयन्तं तमजम् । लेना वैरोचनिना प्रदिष्टां दत्तां श्रियमाददानं स्वीकुर्वाणम् । त्रिविक्रमस्येमं त्रैविक्र- म् । पादमिन्द्रशत्रुः प्रहाद इव । पथि रुरोध । तथा च ब्रह्माण्डपुराणे-'विरोचन- रोधेऽपि प्रहादः प्राक्तनं मरन् । विष्णोस्तु क्रममाणस्य पादाम्भोज रुरोध ह ॥' इति ।। तस्याः स रक्षार्थमनल्पयोधमादिश्य पिज्यं सचिवं कुमारः। प्रत्यग्रहीत्पार्थिववाहिनीं तां भागीरथी शोण इवोत्तरंगः ॥३६॥ स कुमारोऽजस्तस्या इन्दुमत्या रक्षार्थमनल्पयोधं बहुभटम् । पितुरागतं पित्र्यम् । साप्तमित्यर्थः । सचिवमादिदयाज्ञाप्य तां पार्थिववाहिनीं राजसेनाम् । 'ध्वजिनी वाहिनी ना' इत्यमरः । भागीरथीमुत्तरङ्गः शोणः शोणाख्यो नद इव । प्रत्यग्रहीदभियुक्तवान् । पत्तिः पदाति रथिनं रथेशस्तुरङ्गसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् ॥ ३७॥ पत्तिः पादचारो योद्धा पदातिं पादचारमभ्यपतत् । पदा पादाभ्यामततीति पदातिः । पादस्य पत्' इत्यादिना पदादेशः। 'पदातिपत्तिपद्गपादातिकपदाजयः' इत्यमरः । रथेशो एथिको रथिनं रथारोहमभ्यपतत् । तुरसाद्यश्वरोहस्तुरगाधिरूढमश्वारोहमभ्यपतत् । रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः' इत्यमरः । गजस्य यन्ता हस्त्वारोहो गजस्थं पुरुषमभ्यपतत् । इत्थमनेन प्रकारेण तुल्यप्रतिद्वन्येकजातीयप्रतिभटं युद्धं बभूव । अ- न्योन्यं द्वन्द्वं कलहोऽस्त्येपामिति प्रतिद्वन्द्विनो योधाः । 'द्वन्द्वं कलयुग्मयोः' इत्यमरः ।। नदत्सु तूर्येप्वविभाव्यवाचो नोदीरयन्ति स्म कुलोपदेशान् । वाणाक्षरैरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापभृतः शशंसुः॥ है तूर्येषु नदत्सु सत्खविभाव्यवाचोऽनवधार्यगिरश्वापमृतो धानुष्काः । प्रख्याप्यते यैस्ते फुलोपदेशात्तान्कुलनामानि नोदीरयन्ति स नाया ।

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। । अप्यर्धमार्गे परवाणलूना धनुर्भृतां हस्तवतां पृपत्काः । संप्रापुरेवात्मजवानुवृत्या पूर्वार्धभागैः फलिमिः शरव्यम् ॥ ४५ ॥ सयासी मार्ग तल्लिनर्भमार्गे परेषां पागनारिछना अपि हत्तवतां कृतहतानां नुमंतां प्रपत्काः धारा वात्मजवानुवृत्त्या खवेगानुबन्धेन हेतुना फलिभिर्लोहामवातिः। स्वापारयोः फलम्' इति विश्वः । पूर्वार्धमानः । गणातीति शरुः । तसहित रव्यं लक्ष्यम् । 'उगवादिभ्यो यत्' इति यत्प्रत्ययः । 'लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च इत्यमरः । यापुरेख । न तु मध्ये पतिता इयर्थः ।। • आधोरणानां गजसंनिपाते शिरांसि चक्रैर्निशितैः क्षुराणैः । हतान्यपि श्येननखानकोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतुः॥ ४६॥ गजसंनिपाते गजयुझे निशितैरत एव पुराप्रैः परस्याप्रमियानं येषां तैयकरायुध- दोपहतानि छिनान्यपि । इयेनानां पक्षिविशेषाणाम् । 'पक्षी दयेनः' इत्यमरः । नखा- कोटिषु व्यासकाः केदशा येषां तानि । माधोरणानां हस्त्यारोहाणाम् । 'आधोरणा तपका इस्त्वारोहा नियादिनः' इत्यमरः । शिरांसि चिरेण पेतुः पतितानि । शिरः- तात्प्रागेवारस पश्चादुत्पततां पक्षिणां नखेषु केरासाश्चिरपातहेतुरिति भावः ।। पूर्व प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिमहाराक्षममश्वसादी। तुरजमस्कन्धनिषण्णदेहं प्रत्याभ्वसन्तं रिपुमावकाश ॥४७॥ पूर्व प्रथम प्रहावसादी तौरंगिकः प्रतिप्रहारेऽक्षममशकं तुरंगमस्कन्धे निषण्णदे- । मूलितमित्यर्थः । रिपुं भूयो न जघान पुनर्न प्रजहार । किंतु प्रत्याश्वसन्तं पुनरु- विन्तमाचकाङ्क । 'नायुधव्यसनं प्राप्तं नात नातिपरिक्षतम्' इति निषेधादिति भावः ॥ तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैर्वृहत्तु दन्तेप्वसिभिः पतद्भिः। उद्यन्तमग्निं शमयांबभूवुर्गजा विविन्नाः करशीकरेण ॥ ४८ ॥ तनुत्यजाम् । तनुपु निस्पृहापामित्यर्थः । वर्ममृता कवचिनां संबन्धिभिर्वृहत्सु द- पु पतद्भिरत एव विकोशः । पिधानादुद्धृतः । 'कोशोऽन्नो कुरले खपिघाने इत्यमरः । सिभिः ख स्यन्तमुत्थितमानि विविना भीता गजाः करशीकरण शुण्डादण्डजलकणेन मयांचभूतः शान्तं चकुंः॥ शिलीमुखोत्कृत्तशिरः फलाट्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चपकोत्तरेव । रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः॥ ४९ ॥ शिलीमुखर्वाङ्गरुकृत्तानि शिरांस्येव फलानि तेराच्या संपन्ना । च्युतेष्टेः । शिरांसि यन्त इति शिरसाणि शार्षग्यानि । 'शीर्षज्यं च शिरनेऽथ' इत्यमरः । तेचषकोत्तरा स्पतः पानपानमुत्तरं यस्यां सेव । 'चपसोऽत्री पानपात्रम्' इत्यमरः । शोणितान्येव यं तत्व कुल्या प्रवाहा यस्यां सा । 'कुल्यात्या कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः । रणक्षि- युद्धभूमिर्नृत्योः पानभूमिरिव रराज ॥ उपान्तयोनिकुपितं विहंगेराक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि । केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिवा भुजच्छेदमपाचकार ॥ ५० ॥ उपान्तयोः प्रान्तयोर्विहंगैः पक्षिभिर्निप्फुषितं सण्डितम् । 'इनिष्टायाम्' इतीदा- पमः । भुजदं भुजखन्ड तेभ्यो विहान्य साक्षिप्याच्चि पिशितप्रिया मांसप्रियापि ।

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। माम् । 'गोत्रोध- प्रत्यादिना युन्नलयः। महायरहो बराहायतारो विशुः क. तो सान्नात उतनलमर्गयान्भन । निवारयामास ॥ स दक्षिणं तृणमुखेन वामं व्यापारयन्हस्तमलक्ष्यताजी। आकर्णकृष्ट सदस्य योजुमाँयाच वाणान्नुपुवे रिपुतान् ॥ ५७ ॥ सोऽजः माजी माने दक्षिण हतं तन्नोन निपावियरेण पाममतिमुन्दरम् । नंसचे प्रतीपेच द्रविणे चातिनुन्दरे इति विधः । व्यापारयमलश्यत । शरसंधाना- ल दुर्लक्ष इलः सहदाकाष्टा यो रस्साजन्य मौया ज्या। रिपूनमन्तीति रिपुमाः । 'बमनुष्यवर्नुके चइति प्रत्ययः । यानान्सुश्व इच सुमुवे किनु । इत्युत्प्रेक्षा ।। स रोपवृष्टाधिकलोहितोष्टैर्यतोव॑रेखा भुकुटीर्वहन्निः। तस्तार गां भल्लनिकृत्तकण्ठेहूंकारगमैपितां शिरोमिः ॥ ५८॥ सोजः । रोपेण दासत एवाधिकलोहिता लोटा येषां तानि तैः। बचा जी का यानां ता फुटीभावद्भिः । मानिकृत्ता याविशेषच्छिनाः कण्ठा येषां तैः । पारगर्भः सहुंकारैः । हुंकुर्वझिरित्ययः । दिपतां सिरोभिर्गा भूमि तत्वार छादयामास ।। 'सर्वैला द्विरदप्रधानः सर्वायुधैः कङ्कदमेदिभिश्च । सर्वप्रयतेन च भूमिपालास्तलिन्प्रजहुर्युघि सर्व एव । ५९ ॥ द्विरदप्रधानैर्गजनुल्यैः सर्वैर्यलाई सेनाः । 'हस्त्यश्वरयपादातं सेना वाचतुष्टयम्' निरः । कस्टमेदिमिः स्वचभेदिभिः । 'उदछदः कस्टको जगरः कवचोऽसियाम्' यमरः । सर्वायुधैश्च । यादवलमुक्त्यान्तरमाह-सर्वप्रयत्नेन च सर्व एव भूमिपाला थे तलिबजे प्रजहुः । तं प्रजारियः । सर्वत्र सर्वकारकदाचिसंभवात्कर्मणोऽप्य- करणविवक्षायां सप्तमी। तदुसम्बनेकादियुकस्व विवस्वानेककर्मणः । सर्वदा थाभावाचचित्किचिद्विवक्ष्यते ॥' इति ॥ सोऽखबजैदछन्नरथैः परेषां ध्वजाप्रमात्रेण बभूव लक्ष्यः । नीहारमन्नो दिनपूर्वभागः किंचित्प्रकाशेन विवस्वतेव ॥ ६०॥ परेषां द्विपानसकन्नरयः सोऽजः । नोहारहिमनमो दिनपूर्वभागः प्रातःकाल: चित्तकाशेनेपहाग विवखतेव ध्वजाप्रमानेण लल्यो बभूव । ध्वजामादन्यन 'चिलस्यते लेयर्थः॥ प्रियंवदात्प्राप्तमसौ कुमारः प्रायुड राजस्वधिराजसूनुः । गान्धर्वमत्रं कुतुमास्त्रकान्तः प्रस्थापनं स्वप्ननिवृत्तलौल्यः ॥ ६१ ॥ अधिराजसूनुर्नहाराजपुत्रः कुलमानकान्तो मदनसुन्दरः खमनित्तलोल्यः सावि- सः। जागरूक इत्यर्थः । असो कुमारोऽनः । प्रियंवदापूर्वोशागन्धर्वात्प्राप्तं गान्धर्व वर्षदेवताकम् । 'सात्य देवता' इलज् । प्रत्खापयतांति प्रतापनं निद्राजनकमत्रं रा- डप्रायुद्धः प्रयुत्तवान् ॥ ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरस्त्रजालम् । तस्यौ ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥ १२॥ ततो धनुष्कर्षले चापकने मूढहस्तमन्यातहतम् । एकलिसे पर्यस्त त्रत्वं शिर- पाणां शीपन्यानां झालं समूहो यस तत् । बजतन्यु निपगा अवष्टधा देहा व तत् । नरदेवानां राज्ञां सेनव सैन्यम् । चातुर्दादित्वात्तार्थे प्यप्रत्ययः । निद्रा- विधेयं निदापरतत्रं तया ।। २०२०१० . ह

·No text on this page.

·अएमः सर्गः। केन्दुमती हटापि पत्युः पौरपेण प्रमुदितापि ल्यिा विनिता यतोऽतः प्रियम सा. कं नाभ्यनन्दन प्रशसंस। किंतु नवैरम्भःपृपतेः पयोविन्दुभिरभिटाभिषिका प्रतिमा भूमिः । 'जानपदफुण्डगोणस्थल-' इत्यादिनानिमार्थे जो । सनन्द संघ मयूरकेकाभिरिव । सखीनां वाग्मिरभ्यनन्दत् ॥ इति शिरसि स वाम पादमाधाय राजा- मुदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः । रथतुरगरजोभिस्तस्य रक्षालकामा समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥ ७० ॥ नोद्यते नोच्यत इत्सवयं गर्यम् । 'अवयपज्य- इलादिना निपातः । 'फुपूयफुत्सिता. खेटगर्वाणकाः समाः' इत्यमरः । तलादपेतो रहितःनिर्दोष इवयः। सोऽज इति राज्ञा रति वानं पादनाधायाद्यानदोषां तमिन्दुमतीनुदवहदुपानयत् । आलसाचकारे- । अयमर्थः 'तनुहन्तं पाये भोजकन्याम् (३५) इसत्र न किटः । तस्याजस्य तुरगाणां रजोभी स्क्षाणि परुपाग्यलकामाणि यस्याः सेन्दुमत्येव मूर्ता मूर्तिमती रविजयलक्ष्मीभूव । एतहाभादन्यः को विजयलक्ष्मीलाभ इत्यर्थः ॥ प्रथमपरिगतार्थस्तं रघुःसंनिवृत्तं विजयिनमभिनन्ध श्लाघ्यजायासमेतम् । तदुपहितकुटुम्बः शान्तिमार्गोत्तुकोऽभू: न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय ॥ ७१ ॥ प्रथनमनागमनात्प्राव परिगतो ज्ञातोऽयों विवाहविजयरूपो येन स प्रथमपरिग- यो खुर्विजयिनं विजयुकं लायजायासनेत संनिवृत्तं प्रलागतं तमजनमिनन्छ । लबज उपहितफुटुन्यः सन् । 'सुतविन्यत्पनीकः' इति याज्ञवल्क्यलरणादिति भावः । न्तिमार्ग मोक्षमार्ग उसकोऽभूत् । तथाहि । कुलधुचे कुलधुरंधरे सति सूर्यवंश्याः साय गृहस्थाश्रमाय न भवन्ति ।। इति महानहोपाध्यायकोलावलमहिनायट्रिविरचितया संजीविनीसमास्यया व्याख्यया समेतो महाफविधीकालिदासकृती रघुवंशे महाकाव्ये अजेनेन्दुमतीपाणिग्रहपो नाम सप्तमः सर्गः । अष्टमः सर्गः। हेरविनवलन्देऽहं चलिन्नातालकेलिपु । दन्तनोदत्यति क्षोणों विधान्यन्ति फणीश्वराः ॥ अथ तत्य विवाहकौतुकं ललितं चिन्नत एव पार्थिवः । वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोदिन्दुमतीमिवापतम् ॥ ६ ॥ अथ पार्थिवो घुललितं सुभगं विवाहको विवाहमाल विवाहानंदा विनन । 'कौतुकं माले हर्षे हत्तसूने मुहले' इति शायदः । टरूनला सानिन्छ। निव वसुधानापे हस्तगानिनीमकरोत् । जलिलो बन्दः॥ दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्मयन्ते पनवोहि यत् । तदुपस्थितमन्नहीदतः पितुरातिन भोगया।

·No text on this page.

·सामः सन। मेव मनो महीपरिति सर्यः प्रतिवचिन्तयन् । अभारिय निझनामानेप्यमयमाम्य विमानना कचित् ॥ ८॥ - म गयाजनः । सायाप्रमिययनामिलनेनान्यः । नम् । गायन प्रतिमेव माननी महीपतिमा मन्यमानः । मायभाय नियमानमः । सन्म परमान' इति पाती । इत्यचिन्नय- । गगानवियान बाल्य यः । मनोः गति' इति परि । नियति जनविषय विमाननायगाना मे नामयग । मनोन कंचिदयन- नः नामदयाल मादलममलयः ।। नपरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरशामिच । स पुरस्नमध्यमक्रमो नमयामास नृपाननुसरन् ॥ ९ ॥ मसो माला बाहुल्येन मारनीगोन । मयना पुरतिरपि न । किंतु पुरस्कृत- निकमः सन । मध्यपरिपाटीमयमाओत्यर्थः । परमानो यायुः पृथिवीरदातानिय । नारमनपाउपमेय नमयामास । अत्र कामन्दयः-'मयुदयनन्येन तीक्ष्णादुति- . जनः । नीदमय दुर्थच प्रजानां सव संमतः ॥ इति ॥ . अथ वीक्ष्य रघुःप्रतिष्ठितं प्रतिप्वात्मजमात्मवत्तया । विपयेपु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेप्यपि निःस्पृहोऽभवत् ॥ १० ॥ पर रघुरात्मजं पुत्रमात्मपत्तथा। निर्विकारमनसतपेयर्थः। 'उदयादिवविरुति- सः सत्त्पनुच्यते । आत्मवान्सत्यपानुक्तः' इत्युत्पलमालायाम् । प्रातिप्वमालादिषु प्टेिनं रुदनूलं पोल्य जात्या विनासो धर्मो येषां तेषु पिनासधर्मनु । अनिलेप्रित्यर्थः। दिनिकेवलान्' इत्यनिप्रलयः समासान्तः । निदिवस्थेषु वर्गस्थेप्यपि विपयेषु शादिपु निःस्पृहो निगतेच्छोऽभवत् । कुलधर्मश्थायमेवेत्साह गुणवत्लुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः । पदवी तत्वल्कवालसांप्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥ ११ ॥ दिलीपवंशजाः परिणामे वार्धफे गुणवत्सुतेषु रोपितश्रियः स्थापितलक्ष्मीकाः प्रय- । सन्तः । तस्वल्कान्येव वासांसि येषां तेषां संयमिनां यतीनां पदवी प्रपेदिरे। तलादस्यापीदमुचितमित्यर्थः ॥ तमरण्यसमाधयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोमिना सुतः । पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥ १२ ॥ भरण्यसमाधयोन्मुखं वनवासोद्युतं पितरं तं रघु सुतोऽजः । वेष्टनशोमिनोष्णी- नोहरेण शिरसा पादयोः प्रणिपल । आत्मनोऽपरित्यागमयाचत । मां परित्यज्य न तव्यमिति प्रार्थितवानिलयः ।। रघुरथुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजमियः। न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम् ॥१३॥ आत्मजप्रियः पुत्रवत्सलो रघुः । अभ्रूणि मुखे यस्य तस्याधुनुखस्याजस्य तदपरि- स्पमीप्सितमभिलपितं कृतवान् । किंतु सर्पस्वचमिव व्यपवर्जितां वतां धियं नि प्रतिपदे न प्राप ॥ -

·No text on this page.

·अष्टमः सर्गः। युगा नपतिरजः प्रतीः प्रजाः कार्थिनीरपेक्षितुम् । दुष्टादुष्टपरिझानार्थ मियः । यवहारासनं धर्मासनमाददे खीचकार । प्रवचाः स्थविरो नृपती रस्तु। 'प्रययाः स्थविरो 'लमरः । धारणां चित्तस्यैकाग्रता परिचेतुमभ्यसितमुपांशु विजने। 'उपांशु विजने रोरतम्' शति हलायुधः । कुरोः पूर्ण विष्टरमासनमाददे । 'यमादिगुणसंयुक्ते मनसः शातिरात्मनि । धारणा प्रोच्यते सद्धियोगशारुविशारदः' इति वसिष्ठः ॥ अनयत्मभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननन्तरान् । अपरः प्रणिधानयोग्यया मरतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥ १९ ॥ एकोऽन्यत्तरः । मज इत्यर्थः । अनन्तरान्सभूम्यनन्तरामपतीन्यातव्यपाणिप्राहादी- प्रभुशक्तिसंपदा कोशदण्डमहिना पर्श स्वायत्ततामनरत् । 'फोसो दण्डो चलं चैव प्रभु- सक्तिः प्रकीर्तिता' इति मिताक्षरायाम् । अपरो रघुः प्रणिधानयोग्यया समाध्यभ्यासेन योगाभ्यासायोपितोः' इति विक्षः। शरीरगोचरान्देहाध्यान्पच मस्तः प्राणादीन्वशम- नयत् । 'प्राणोऽपानः सनानयोदानप्यानी च वायवः । शरीरस्थाः' इत्यमरः ॥ अकरोइचिरेश्वरः क्षितौ द्विपदारम्भफलानि भस्मसात् । इतरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन वहिना ॥ २० ॥ अचिरेश्वरोऽजः शितो द्विपतामारम्भाः कर्माणि तेषां फलानि भललादकरोकालयन भलीतवान् । “विभाषा साति काल्र्षे' इति सातिप्रत्ययः । इतरो रघुर्ज्ञानमयेन तत्त्वज्ञानप्रबुरेण वहिना पावकेन करणेन स्वकर्मणां भववीजभूतानां दहने भस्मीकरणे वने । खकर्माणि दग्धं प्रवृत्त इत्यर्थः । 'ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भलतात्कुरुते तथा' इति गीतावचनात् ।। पणवन्धमुखान्गुणानजः पडुपायुङ्ग समीक्ष्य तत्फलम् । रघुरप्यजयगुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोप्टकाञ्चनः॥२१॥ 'पणवन्धः संधिः' इति कौटिल्यः । अजः पणबन्धमुखान्यादीन्पद्गुणान् । 'संधिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः । पहगाः' इत्यमरः । तत्फलं तेषां गुणानां फलं सनी- क्यालोच्योपायुग । फलिष्यन्तनेव गुणं प्रायुद्रेत्यर्थः । 'प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु' इत्या- त्मनेपदम् । समतुल्यतया भावितो लोप्टो वृत्पिण्डः कादनं सुवर्ण च यस्य स समलोष्टकाशनः । निःस्पृह इत्यर्थः । 'लोटानि लेटवः पुंसि' इत्यमरः । रघुरपि गुणत्रयं सत्वादिकम् । 'गुणाः सत्वं रजत्तमः' इत्यमरः । प्रकृती साम्यावस्थायामेव तिष्टतीति प्रकृतिस्थं पुनर्विकारशून्यं यथा तवाजयत् ।। न नवः प्रभुराफलोद्यात्स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः। न च योगविधेनरेतरः स्थिरघीरा परमात्मदर्शनात् ॥ २२ ॥ स्थिरका फलोदयकर्मचारी नवः प्रभुरज साफलोदयात्फलसिद्धिपर्यन्तं कर्मण आरम्भान विररान न निवृत्तः । 'जुगुप्साविरामप्रनादार्यानानुपसंख्यानम्' इत्यपादा- नालनी । 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परलैपदम् । स्थिरधीनिश्चलचित्तो नवेतरो रघु- सापरमात्मदर्शनात्परमात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं चोगविधेरैक्यानुसंधानान विरराम ॥ इति शत्रुपु चेन्द्रियेषु च प्रतिपिद्धप्रसरेषु जाग्रतौ । प्रतितावृदयापवर्गयोरुभयी तिद्धिमुभाववापतुः ॥२३॥ इत्येवं प्रतिषिद्धः प्रसरः खार्थप्रवृत्तिपां तेषु शत्रुषु चन्द्रियेपु व जाप्रतावप्रमत्तावुद- ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·रघुवंशे यापवर्गयोरभ्युदयमोक्षयोः प्रसितावासक्तौ । 'तत्परे प्रसितासकौ' इलमरः । ७.... उभयीं द्विविधामभ्युदयमोक्षरूपाम् । 'उभादुदात्तो नित्यम्' इति तयप्प्रत्ययस्थायजादेशः 'टिट्ठा-' इति की । सिद्धिं फलमवापतुः । उभावुभे सिद्धी यथासंख्यमवापतुरियर्थः अथ काश्चिदजव्यपेक्षया गमयित्वा समदर्शनः समाः। तमसः परमापदव्ययं पुरुपं योगसमाधिना रघुः ॥ २४ ॥ अथ रघुः समदर्शनः सर्वभूतेषु समदृष्टिः सन्नजव्यपेक्षयाजाकाहानुरोधेन । समाः कतिचिद्वर्षाणि । 'समा वर्ष समं तुल्यम्' इति विश्वः । गमयित्वा नीत्वा । १० समाधिनैक्यानुसंधानेन । 'संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमात्मनोः' इति वासे अव्ययमविनाशिनं तमसः परमविद्यायाः परम् । मायातीतमित्यर्थः । पुरुष परम नमापत्प्राप । सायुज्यं प्राप्त इत्यर्थः ॥ श्रुतदेहविसर्जनः पितुश्विरमणि विमुच्य राघवः। विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निचित् ॥ २५॥ अग्निचिदग्निं चितवानाहितवान् । 'अग्नौ चेः' इति विप्रत्ययः। राघवोऽनः । श्रुतदेहविसर्जन आकर्णितपितृतनुत्यागः संश्चिरमणि बाप्पाणि विमुच्य विसृज्यास्य । रनग्निम् । अग्निसंस्काररहितमित्यर्थः । नैष्टिकं निष्ठायामन्ते भवं विविमापामा यतिभिः संन्यासिभिः सार्ध सह विदधे चके । अनग्निं विधिमिलन शौनकः-4 निवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कार्य नैव पिण्डोदकक्रिया ॥ नि५५ त्प्रणवेनैव विले भिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् ॥' इति अकरोत्स तदौर्ध्वदैहिकं पितृभक्त्या पितृकार्यकल्पवित् । न हि तेन पथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपिण्डकाविणः ॥२६॥ पितृकार्यस्य तातश्राद्धस्य कल्पविद्विधानज्ञः सोऽजः पितृभक्त्या पितरि प्रेम्णा १९.' न पितुः परलोकसुखापेक्षया । मुक्तत्वादिति भावः । तस्य रघोरीलदैहिकम् । २६॥ भवतीति तत्तिलोदकपिण्डदानादिकमकरोत् । 'ऊर्ध्व देहाच' इति वक्तव्याक्प्रत्ययः अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः । ननु कयं भक्तिरेव श्राद्धादिफलप्रेप्सापि का भूदित्याशक्ष्याहन हीति । तेन पथा योगरूपेण मार्गण तनुत्यजः शरीरत्यागिनः पुर पास्तनयेनावर्जितं दत्तं पिण्डं कालन्तीति तथोक्का न हि भवन्ति । स परायंगतेरशोच्यतां पितुरुद्दिश्य सदर्थवेदिभिः। शमिताधिरधिज्यकार्मुकः कृतवानप्रतिशासनं जगत् ॥ २७ ॥ पराय॑गतेः प्रशस्तगतेः प्राप्तमोक्षस्य पितुरशोच्यतामशोचनीयत्वमुद्दिश्याभिसंधाय शोको न कर्तव्य इत्युपदिश्येत्यर्थः । सदर्थवेदिभिः परमार्थ विद्वद्भिः मितानि रितमनोव्ययः । 'पुस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः । सोऽजोऽधिज्यकार्मुकः अधिक मारोपितमीचीकं कार्मुकै यस्य स तथोक्तः सन् जगत्कर्मभूतमप्रतिशासनं द्वितीयाज्ञः- रहितम् । थात्माज्ञाविधेयमित्यर्थः । कृतवांश्चकार ।। क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमासाद्य तमत्र्यपौरुपम् । प्रथमा वहुरतसूरभूदपरा वीरमजीजनत्सुतम् ॥ २८॥ क्षितिर्मही भामिनी कामिनीन्दुमती च । 'भामिनी कामिनी च' इति हलायुधः महापराक्रममुहटभोगशक्ति च तमनं पतिमासाद्य प्राप्य । तर प्रथमः . ..

·आमासंगः। - i । 1 मानिने मन निकालासम्भन । " रामती मी मनमनन । अपनीम् । गुग्यो। विनामनोमानाचार- कारविमानोपमधुनि यसमा विशुदायपि श्रुतम् । दशपूर्वरयं अमान्यया दशकटारिगुरं विदुर्वधाः ॥ २९ ॥ दारदिनमातानि मार सदातिमानः मयः। आमा समयाः मा दरदिन- रातोपमा पुनियानम् । यसमा करोन दशापि विश्वाशाम शुनं प्रमियम् । दश- मटारे गावगारे रामना गुरं पितरं मगम् । सालमा नाग दमा वामद. पूतों रयो रपयन्नम् । दगारममिन्ययः । युधा विमो पिदुदन्ति । “विदो लटो तिर्जुमादेशः ॥ ऋषिदेवगणवधाभुजां श्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः । अनृणन्वमुपेयिवान्यमौ परिधेमुक्त श्योप्णदीधितिः ॥ ३० ॥ श्रुतयागप्रमयरध्ययनमसंतानः करणः यथासंस्थमृषीणां देवगणानामिन्द्रादीनां सधाभुजां पितृणामणत्वपिनुपत्यमुपेचियानातवान् । “एक या अणो यः पुत्री पज्या प्रमचारी वा इति श्रुतेः । स पार्धियोऽजः परिधः परियेपान् । 'परिपत्लु परिधिः' इत्यमरः । मुको निर्गतः कर्मका । उप्णदीधितिः सूर्य व । बभी दिदीपे । इत्युपमा ।। बलमार्तभयोपशान्तये विट्ठपां सत्कृतये बहुश्रुतम् । वसु तस्य विभोर्न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजना ॥ ३१॥ तस्य विभोरजस्य फेवलं पमु धनमेव परप्रयोजनं परोपकारकं नाभूत् । किंतु गुण- पत्तापि गुणिन्यमपि परप्रयोजना परेपामन्येषां प्रयोजनं चन्यां सा । विधेयांशत्वेन प्राधान्याद्गुणवत्ताया विशेषणं वखित्यत्र तूहनीयम् । तयाहि । पलं पीरुपमार्तानामा- पजानां भयस्योपशान्तये निधाय न तु खार्थ परपीटनाय वा। यह भूरि श्रुतं विद्या विदुषां सत्कृतये सत्काराय । न तत्सेकाय बभूव । तस्य धनं परोपयोगीति बचाव्यम् । चलभुतादयोऽपि गुणाः परोपयोगिन इत्यर्थः ।। स कदाचिदवेक्षितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजः। नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने ॥ ३२॥ अपेक्षितप्रजोऽफुतोभयत्वेनानुसंहितप्रजः । 'नित्यमसियजानेधयोः' इत्ससिअत्ययः । न केवलं कण इति भावः। शोभना प्रजा यस्यासी सुप्रजाः। सुपुत्रवान् । पुत्रन्यन्त- भार इति भावः । सोऽजः कदाचिद्देव्या महिन्येन्दुमया सह नगरोपवने । नन्दने न- न्दनाख्येऽमरावत्युपकवने शचीसखः । शच्या सहवर्यः। मरुतां देवानां पालवि- तेन्द्र इव । विजहार चिकीड ॥ अथ रोधसि दक्षिणोधेः धितगोकर्णनिकेतमीश्वरम् । उपवीणयितुं ययौ रवेरुदयावृत्तिपथेन नारदः ॥ ३३ ॥ अथ दक्षिणस्योदधैः समुद्रस्य रोधसि तीरे धितगोकर्णनिकेतनधिष्टितगोकर्णाख्य- स्थानमीश्वरं शिवमुपवीणयितुं वीणयोपसमीपे गातुम् । 'सत्यापपाश-' इत्यादिना वी- णाशब्दादुपगानार्थे णिच्यत्ययः । ततस्तुमुन् । नारदो देवी रखेः सूर्यस संवन्धिनो. दयावृत्तिपपेनाकाशमार्गेण ययौ जगाम । सूर्योपमानेनास्यातितेजस्वमुच्यते ।। कि .

·कुरगंगाशिवामपाणिः गजमानो जिरोनिशिताम् । अहगरिकल तमा वेगमानामिनासामागाः ॥ ३४॥ अगागिरीमा रिपोरिनीमोनित रनिnet नीणागाः शिरमाने निगिनाए । 'नामिनानामिनागमनम:! माला गान्मामलाः । अगिरी नागना मन 'संस्कारो गामा मातापितामना गरः । आर भ्रमरः कुसुगानुसारिभिः परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः। दरशे पवनावलेज सुजती नापमिनाजनाविलम् ॥ ३ ॥ कुमुगानुमारिभिः पुणानुपाणिभिमरेर लिगः परिकीणी मुनेनगरस्य गादिनी नीणा । भीगा तुमकी। शिानी मानु तमीभिः शामिः परिगी इलागरः । पानमा नागोरालेगोशिशेतजमानेन कानातलं मला सुनती गुगतान टा। अमराणा गानासायं विगवितम् नपुंसकस' इति न माने 'आनठीन गोर्नुम्' इति नुभिः ॥ अभिभूय विभूतिमार्तीं मभुगन्धातिशयेन वीरधाम् । नृपतेरमरनगाप सा दयितोरस्तनकोटिसुस्थितिम् ॥ ३६॥ सामरसन्दिल्यमाला मगभगोकरन्सोरभयोरतिशोनापियन । वीरुधां नाम् । 'लता प्रतानिनो गोरुन्' दलमरः । अतोः प्रामामार्सलीगतुरांबन्भिनी । समृदिमभिभूय तिरस्सत्य नापतेरजमा दयिताया इनामला उर्वोर्निशालयोः खन कोटी चूचुकी तयोः मुस्थिति गोप्यस्थाने पतितलाप्रशसां स्थानमाप प्राप्ता ॥ क्षणमात्रसखी सुजातयोः स्तनयोस्तामवलोक्य विहला । निमिमील नरोत्तमप्रिया हतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥ ३७॥ मुजातयोः सुजन्मनोः । सुन्दरयोरियर्थः । सानयोः क्षणमात्र रासी सत स्थिताम् । मुजातत्वसाधर्म्यात्मजः स्तनससीत्वमिति भावः । तां सजमवलोक्पे- विहला परवशा नरोत्तमप्रियेन्दुमती तमसा राहुणा। 'तमस्तु राहुः खर्भानुः मरः । हतचन्दा कौमुदी चन्द्रिकेव निमिमील मुमोह। ममोरयर्थः । 'निमीत पनिद्रा च' इति हलायुधः । कौमुद्या निमीलनं प्रतिसंहारः ॥ वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् । ननु तैलनिपेकविन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् ॥ ३८ ॥ करणैरिन्द्रियैरुज्झितेन मुफेन । 'करणं साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेप्वपि' इलन वपुषा निपतन्ती सेन्दुमती पतिमजमप्यपातयत्पातयति स्म। तथाहि । निषि निकः । तैलस्य निषेकस्तैलनिषेकः । क्षरतैलमित्यर्थः । तस्य विन्दुना सह दी। ज्वाला मेदिनीं भुवमुपैति ननूपैलेव । नन्वत्रावधारणे। 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुन त्रणे ननु' इत्यमरः । इन्दुमत्या दीपार्चिरुपमानम् । अजस्य तैलविन्दुः । तत एव वि. : स्तिस्य जीवितशेषश्च सूच्यते ॥ उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमुलेनातरवेण वेजिताः। विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुकुशुः ॥ ३९॥ उभयोद॑पत्योः पार्श्ववर्तिनां परिजनानां तुमुलन संकुलेंनातरवण करुणखनेन वे ·सष्टमः सर्गः। हः कमलकरालयाः सविता विहगा हंनदयोऽपि तत्रोपवने सनदुःखा इव सवतिनां समानशोफत व अनुभुः कोशान्ति न्स ॥ नृपतेजनादिभिस्तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता । प्रतिकारविधानमायुपः सति शेपे हि फलाय कल्पते ॥ ४० ॥ नरजन्य तमोजन बननादिभिः सपने देसारितम् । मादिशब्देन जल- कपूरसोदायो सान्ते। म विन्दुमती तयैव संस्थित मतः । तपाहि । प्रतिकार- वेषानं चिरिलो जीवित लम्ब दो साने विचनाने । 'नायुजीवितकाले ना' लनरः। मलय सिरे सत नारोग्याय नवति नान्दया । नृपतेरायुःशेषसला- करत सायन् । तथाल तदमावल्पनिलयः ।। प्रतियोजयितन्यवल्लकीसमवस्थामय सत्त्वविप्लवात् । सनित्ताय नितान्तवत्सलः परिगृधोचितमकमङ्गनाम् ॥ ४२ ॥ पत्तन्य चैतन्यस विवादिनानादेनोः । 'दल्यासुब्यवसाये सत्त्वम्' इत्यमरः । योजवितव्या ततीनियोजनीया । न तु योजितनवीलर्थः । या की वोजा । रः समावस्या दशः पन्थान्तनानं वनितां नितान्तनलोऽतिप्रेमवान्तोऽजः - - हन्नन्यां महाबोषितं परिचितनामुल निनाय नीतवान् । वटकोपरे तु तवन न्मनःशालविशेषः। पतिरकनिपाणया तया करणापायविभिन्नवर्णया। समलक्ष्यत विनाविलां मृगलेखामुपसीव चन्द्रमाः ॥ ४२ ॥ पतिरनिष्पोत्सास्थितया फरजानामिन्द्रियानपावेनापमेन हेतुना वि- वर्नया विच्छया तया । पतिप्रनकल काबिल मलिनां मृगलेश लान्छन् रेता त्रिद्वारस्यन्द्रमा छ । समतपत दृश्यत । इसाना ॥ बिललाप त बाप्पगद्गद लहजामप्यपहाय धीरताम् । अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते केव कथा शरीरिपु ॥४३॥ सडकः सहज समाविकनी परत वैनहाल विजय वाकबगत ई दिरं या दपा भानमत्रानुकारेगदादेर्विदलर परिदेवितवान् । दत्तरः पारदेदन इसनः । निताननिता संनतनयो लोहन वेतन नावं दुबम्बैरवं भजले मेति । दाणेषु देहिषु । बनिसंदविति दोषः। विषय वरवाई । नुनिलयः । कुसुमान्यपि गात्रसंगमात्मनवन्त्यायुरपोहितुं यदि। नभविष्यति हन्त साधनं क्रिमिवान्यलहरिष्यतो विधेः॥४॥ मानि पुननि। कारब्दो नितन्नाईदचोदनार्यः । गनगनाइहवर्ग: असे हेदनमर्तु प्रभवन्ति यदि । हन्न विषादे । 'हन्त हर्षेऽनुमायां वस्या- मादयोः' इसरः । प्रहरियतो हन्तुनिच्छतो दिदैवतन्यमुनातिरिक निर दन्तु । इवान्दो वक्यानरे। निलपः । सपन प्रहरमन भविष्यति नवेदनात मानवियसेवेलपः ।। जयवा नृदु पत्लु हिंतितुं मृदुनैवारमते प्रजान्तकः । हिमतेतविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता । ४९॥

·No text on this page.

·अष्टमः सर्गः। १२१ सुरतश्रमेण संन्तो जनितः खेदलपोद्दमोऽपि ते तव मुखे ध्रियते वर्तते । अपन सिना स्वरूपेणास्तं नारामिता प्राप्ता । अतः कारणाहमृतां प्राणिनामिमां प्रत्य. सारतामस्थिरतां धिक् ।। मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्व तव किं जहासि माम् । ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिवन्धना रतिः ॥ ५२ ॥ मया मनसापि तव विप्रियं न कृतपूर्वम् । पूर्व न कृतमित्यर्थः । सुप्सुपेति समासः । केन निमित्तेन मां जहाति लजति । नन्वहं क्षितेः शन्दपतिः शब्दत एव पतिः वर्धत इत्यर्थः । भावनियन्धनाभिपायनियन्धना खभावहेतुका मे रतिः प्रेम तु येव । अस्तीति शेपः ॥ कुसुमोत्खचितान्वलीभृतश्चलयन्भृङ्गरुचस्तवालकान् । करभोरु करोति मारुतस्त्वदुपावर्तनशशि मे मनः ॥ ५३ ॥ कुसुमैरुखचितानुत्कर्षेण रचितावलीभृतो भगोयुतान् । कुटिलानित्यर्थः । भृगरुचो अंतवालकांधलयन्कम्पयन्मारुतः । हे करभोरु करमसदृशोरु । 'मणिबन्धादाकनिष्टं स्य करभो बहिः' इत्यमरः । मे मनस्वदुपावर्तनशहि तव पुनरागमने शशावत्करोति । जीवने शहां कारयतीत्यर्थः ।। तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतियोघेन विपादमाशु मे। ज्वलितेन गुहागतं तमस्तुहिनाद्रेरिव नकमोपधिः ॥ ५४ ॥ हे प्रिये, तत्तलात्कारणादाशु मे विषादं दुःखम् । न रात्रावोषधिस्तृणज्योतिराख्या | ज्वलितेन प्रकाशेन तुहिनादेहिमाचलस गुहागतं तमोऽन्धकारमिव । प्रतिवोधेन नेनापोहितुं निरसितुमर्हति ।। इदमुच्छ्रसितालकं मुखं तव विधान्तकथं दुनोति माम् । निशि सुप्तमिवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरपट्पदस्वनम् ॥ ५५ ॥ इदमुच्छ्वत्तितालकं चलितचूर्णकुन्तलं विधान्तकथं निवृत्तसंलापं तव मुखम् । निशि त्रौ सुप्तं निमीलितं विरतोऽभ्यन्तराणामन्तवर्तिनां पदपदानां खनो यत्र तत् । निःशब्द- जनित्यर्थः । एकपङ्गाजमद्वितीयं पद्ममिव । मां दुनोति परितापयति ॥ शशिनं पुनरेति शर्वरी दयिता द्वन्द्वचरं पतत्रिणम् । इति तो विरहान्तरक्षमौ कथमत्यन्तगता न मां दहेः ॥ ५६ ॥ शर्वरी रात्रिः शशिनं चन्द्रं पुनरेति प्राप्नोति । द्वन्द्वीभूय चरतीति द्वन्दचरः । तं तत्रिणं चक्रवाकं दयिता चक्रवाकी पुनरेत । इति हेतोस्तौ चन्द्रचन्याको विरहान्त- क्षमौ विरहावधिसहौ । 'धन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तधिमेदतादयें' इत्यमरः । सत्य- तगता पुनरावृत्तिरहिता त्वं तु कथं न मां दहेर्न संतापयेः । अपि तु दहेरेवेत्यर्थः ।। नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम् । तदिदं विपहिप्यते कथं वद वामोर चिताधिरोहणम् ।। ५७ ॥ नवपल्लवसंतरे नूतनप्रवालास्तरणेऽप्यर्पितं स्थापितं मृदु ते तव यदी शरीरं येत परितप्तं भवेत् । वामौ सुन्दरी करू यन्याः सा हे वामोरु 'वाम स्यात्सुन्दरे सव्ये' इति केशवः । 'संहितशफलक्षण-' इत्यादिनोड्प्रत्ययः तदिदन वितायाः काहसंचयस्याधिरोहणं कयं विषहिप्यते वद ।।.. र०६० ११

·No text on this page.

·अष्टमः सर्गः। । स्तत्संबुद्धिहे किंनरकण्ठि । 'अजगात्रकण्ठेभ्यश्च' इति डीए । किमिदं सुप्यते निदा- ते । 'वचिखपि-' इलादिना संप्रसारणम् । अनुचितमिदं वपनामेसर्थः ॥ समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपञ्चन्द्रनिभोऽयमात्मजः । अहमेकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः ॥ ५ ॥ उनीजनः समदुःखसुखः । सदुःखेन दुःखी बस्सुखेन सुखीवर्धः । अयमात्मजो बालः पचन्द्रनिभः दर्शनीयो वर्धिष्णुश्चेत्यर्थः । प्रतिपच्छशब्देन द्वितीया लक्ष्यते । प्रतिपदि स्यादर्शनात् । अहमेकरसोऽसिन्नरागः । 'शृशारादौ विषे वीर्य गुणे रागे द्रवे रसः' मरः । तथापि । जीवितसामग्रीसत्वेऽपीत्यर्थः। ते तव व्यवसायोऽस्मत्परित्यागरूपो पारः प्रतिपत्त्या निश्चयेन निष्ठुरः क्रूरः। 'प्रतिपत्तिः पदप्राप्तौ प्रकृती गौरवेऽपि च । त्भ्य च प्रबोधे च' इति विश्वः । सर्तु न शक्यः किमुताधिकर्नुमिति भावः ।। धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता विरतं गेयमृतुनिरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयमद्य मे ॥ ६६ ॥ अद्य मे धृतिधैर्व प्रतीतिर्वान्तं नाशमिता । रतिः क्रीडा च्युता गता । गेयं गानं विर- । अत्तुर्वसन्तादिनिरुत्सवः। आभरणानां प्रयोजनं गतमपगतम् । शेतेऽस्मिनिति नीयं तल्पम् । 'कृत्यल्युटो यहुलम्' इत्यधिकरणार्थेऽनीयप्रत्ययः । परिशून्यम् । बां ना सर्वमपि निष्फलमिति भावः ।। गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिप्या ललित कलाविधी। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥ ६७ ॥ लमेव गृहिणी दाराः । अनेन सर्व कुटुम्ब लदाश्रयमिति भावः । सचिवो चुद्धिस. मन्त्री । सर्वो हितोपदेशस्त्वदायत्त इत्यनेनोच्यते। मिथो रहति सखी नर्मसचिवः । पिभोगस्लदाय इलमुना प्रकटितम् । ललिते मनोहरे कलाविधी वादित्रादिचतुः- टेकलाप्रयोगे प्रियशिष्या । प्रियत्वं प्राइलादित्यभिसंधिः । सर्वानन्दोऽनेन लमित्र- न इत्युद्घाटितम् । अतस्त्वां समष्टिरूपां हरताऽन एव करुणाविमुखेन कृपारान्येन - ना ने मत्संवन्धि किं वस्तु न हृतं वद । सर्वमपि हतमित्यर्थः ।। मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत्कथं नु मे। अनुपास्यसि वाप्पदूपितं परलोकोपनतं जलालिम् ॥ ६८ ॥ माधत्वन येति मदिरा लोकप्रतिद्धा । तथापि 'नार्यो मदिरलोचनाः' इत्यादिप्रयोगद- नान्मारत्वाभ्यामिति मदिरे अक्षिणी यस्यान्तरसंबुद्धि मदिराक्षि, मदाननेनापित परसादुनरं मधु मयं पीला याप्पपितमध्रुतप्नं परलोकोपनतं परलोकप्राप्तं ने जला- हिं तिलोदकाजलिं कथं न्यन्वनन्तरं पास्यति । तदनन्तरमिदमनहमिलः । चाह मदः-'अनुपानं हिमजलं ययगोधूमनिमिते । दनि मधे विपे द्राक्षे पिटे पिटन- ऽपि च ॥ इति । तयेहैव युज्यते ।दं तृष्णं लोकान्तरोपयोगि चेलायुर्वेदविरोधा- स्पननुपात्यतीति भावः ॥ विभवेऽपि सति त्वया पिना सुखमेतावदजस्य गण्यताम् । आहतस्य विलोभनान्तरर्मम सर्व विषयास्त्वदाश्रयाः॥६६॥ विभव ऐप सलपि सदा विनाजस्तावदेव मुखं मन्यताम् । पावत्वना सह मुलं सोयन किपिरिषदीखः । पुतः । दिलोभनान्तरपिंपमान्तर रहनस्वासराय म विपया भोगादास्तदारयास्पदपीनाः । ला विमान दिदीचा इल।।

·पशुपदगाहेन द्वादशाहेन भूमिगः' इति मनुसननविरोधो नाशी मनिग्न मुनिः' इति । गच्याऽध्यापि गुणा लिने गरे! १२४ रघुवंशे विलपन्निति कोसलाधिपः करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति । अकरोत्पृथिवीरुहानपि स्रुतशाखारसवाष्पदूषितान् ॥ ७० ॥ कोसलाधिपोऽज इति करुणः शोकरसः स एवार्थस्तेन प्रथितं संबद्धं यथा ता' प्रतीन्दुमतीमुद्दिश्य विलपन्पृथिवीमहावृक्षानपि मुताः शाखारसा मकरन्दा एक तैषितानकरोत् । अचेतनानप्यरोदयदित्यर्थः ॥ अथ तस्य कथंचिदतः खजनस्तामपनीय सुन्दरीम् । विससर्ज तदन्त्यमण्डनामनलायागुरुचन्दनैधसे ॥ ७१ ॥ अभ खजनो बन्धुवर्गस्तस्याजस्याङ्कत उत्सज्ञात्कथंचिदपनीय । तदि.म. मण्उनमलंकारो गस्यास्ताम् । तां सुन्दरीमगुरूणि चन्दनान्येधांसीन्धनानि यस अनलायानगे विससर्ज विसष्टवान् । 'क्रियामहणमपि कर्तव्यम्' इति सियामा संप्रदानलाचतुर्थी ॥ प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् । ग चकार शरीरमग्निसात्सह देव्या न तु जीविताशया ॥७२॥ पशिरजः रागपि विद्वानपि शुला शोकेन प्रमदागनु प्रमदया राह संदिगो इति नान्यदर्शनामिन्दादर्शनाद्देव्येन्दुमत्या सह शरीरमभिसादयधीनं न चकार ।" भीनागने' इति सातिप्रत्ययः । जीविताशया प्राणेच्छया तु नेति ॥ अथ तेन दशाहतः परे गुणशेषामुपदिश्य भामिनीम् । विदुपा विधयो महलयः पुर एवोपयो समापिताः ॥ ७३ ॥ अब निगा शास्त्रक्षेन तेनागेन । गुणा एन शेषा सपादयो यस्यास्तां गुणशेषों में नाभिन्दु गुपदिशोदिय । दशानामनां समाहारो दशाहः । तक्षितार्थ- सास: । समाहारस्य कलादेकवचनम् । 'राजाहारा सिम्यष्टन्' इति दन् । 'राबर in gir jara । ततमागिल । नरमादशाहतः पर ऊर्य कर्तव्या महगो महाग n: {.पा. (र: पुर्गा ITन उमान एन समापिताः गंपूर्णगनुष्ठिताः । 'दा '' निगा । गुणतक्षत्रिगण तु दशाहेन शुद्धिमाद पराशर निका गुर्गनगा विना क्षणदापायशशा दर्शनः ।

·अष्टमः सर्गः। भिपजडं दुःखमोहितं प्रणिधानाचित्तैकाग्याद्विजज्ञिवाज्ञातवान् । 'सुश्च' इति वसु- ययः । इति वक्ष्यमाणप्रकारेण शिष्येणान्वयोधयत्किल । बुधेय॑न्ताणिचि लङ् ।। वसिष्टशिप्य आह- असमातविधिर्यतो मुनिस्तव विद्वानपि तापकारणम् । न भवन्तमुपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं पथश्युतम् ॥ ७६ ।। यतो हेतोर्मुनिरसमाप्तविधिरसमाप्तक्रतुस्ततस्तव तापकारणं दु.खहेतुं कलत्रनाशरूपं द्वाआनन्नपि । 'विदेः शतुर्वसुः' इति वखादेशः । 'न लोक-' इत्यादिना पाठीप्रतिषेधः । बध्युतं स्वभावाष्टं भवन्तं प्रकृती स्वभावे स्थापयितुम् । समाश्वासयितु मित्यर्थः । यं नोपस्थितो नागतः ॥ मयि तस्य सुवृत्त वर्तते लघुसंदेशपदा सरस्वती। शृणु विश्रुतसत्त्वसार तां हृदि चैनामुपधातुमर्हसि ॥ ७७ ॥ हे सुवृत्त सदाचार, संदिश्यत इति संदेशः संदेष्टव्यार्थः । तस्य पदानि वाचकानि घूनि संक्षिप्तानि संदेशपदानि यस्यां सा लघुसंदेशपदा तस्य मुनेः सरखती वाङ्मयि तते। हे विध्रुतसत्त्वसार प्रख्यातधैर्यातिशय, तां सरस्वती शृणु । एनां वाचं हृद्युप- तुं धतु चाहसि ॥ वक्ष्यमाणानुगुणं मुनेः सर्वज्ञत्वं तावदाह- पुरुपस्य पदेप्वजन्मनः समतीतं च भवच भावि च । स हि निष्प्रतिधेन चक्षुपा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ॥ ७८ ॥ अजन्मनः पुरुषस्य पुराणपुरुषस्य भगवतस्त्रिविक्रमस्य पदेषु विक्रमेषु । त्रिभुवनेष्वपी- पर्थः । समतीतं भूतं च भवर्तमानं च भावि भविष्याचेति त्रितयं स मुनिर्निष्प्रतिघेनापति- न्धेन ज्ञानमयेन चक्षुपा ज्ञानदृष्ट्या पश्यति हि । अतस्तदुक्तिषु न संशयितव्यमित्यर्थः ।। चरतः किल दुश्चरं तपस्तृणविन्दोः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिमेदिनीं हरिरस्म हरिणी सुराङ्गनाम् ॥ ७९ ॥ पुरा किल दुश्वरं तीनं तपश्चरतस्तृणविन्दोस्तृणबिन्दुनामकात्कस्माच्चिदृषेः परिशङ्कितो मीतः । कर्तरि क्तः । 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यपादानात्पञ्चमी । हरिरिन्द्रः समाधिभे- देनी तपोविघातिनी हरिणी नाम सुराङ्गनामस्मै तृणविन्दवे प्रजिघाय प्रेरितवान् । स तपःप्रतिवन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम् । अशपद्भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा भुवि ॥ ८० ॥ स मुनिः । शमः शान्तिरेव चेला मर्यादा तस्याः प्रलयोर्मिणा प्रलयकालतरङ्गेण । शमविघातकेनेत्यर्थः । 'अध्यम्युविकृती वेला कालमर्यादयोरपि' इत्यमरः । तपसः प्र- तिबन्धेन विनेन यो मन्युः क्रोधस्तेन हेतुना । प्रमुखेऽग्र आविष्कृतचारुविभ्रमा प्रकाशि- तमनोहरविलासा तो हरिणी भुवि भूलोके मानुपी मनुष्यस्त्री भवेत्यशपच्छशाप ॥ भगवत्परवानयं जनःप्रतिकुलाचरितं क्षमस्व मे। इति चोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवाना सुरपुप्पदर्शनात् ॥ ८१ ॥ हे भगवन्मह, अयं जनः । परोऽस्यास्तीति खामित्वेन परवान्पराधीनः । अयमि- त्यात्मनिर्देशः । अहं पराधीनेत्यर्थः । मे मम प्रतिकूलाचरितमपराध क्षमस्वेत्यनेन प्रकारे- गोपनतां शरणागतां च हरिणीमा सुरपुप्पदर्शनासुरपुष्पदर्शनपर्यन्तम् । क्षिति ..!

·किंवानोकमना निर्दु:सचिनः मुन्मुटुम्बिनी पनी निवापदतिभिः प......
रघुवंशे
तीति क्षितिस्पृक्तां क्षितिस्पृशं मानुषी कृतवानकरोत् । दिव्यनदर्शनं २०१६
त्यनुगृहीतवानिलयः ॥
ऋयकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिपी चिराय सा।
उपलब्धवती दिवच्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥
ऋयशिकानां राज्ञां वंशे नंमत्रो यस्याः मा हरिणी तब महियमिविट
'कृताभिषेका महिषी' इत्यमरः । भूला चिराय दिवः स्वर्गाच्युतं पतितं ....
कारणं सुरपुष्पलपमुपलब्यवती विवशा अभूदिति शेयः । मृतेलथः ।
तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता ।
वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः ॥ ८३
तत्तन्मानया अपायचिन्नबालम् । तया मरणं न चिन्समिलयः ।।
प्रति करणत्राचिन्तयेति तृतीया । कुतो न विन्समत आह-सन्तिननां
विपद्विपत्तिपस्थिता निदा । जातस्य हि ध्रुवो नृत्युरित्यर्थः । तथापि कन
जीवितेन । तत्राह-लयेयं वमुघा भूमिरबेश्यतां पाल्यताम् । दि चलाना
पृथिच्या कलत्रिणः कलत्रवन्नः। मतो न शोचितव्यनिलयः ॥
उदये मदवाच्यमुज्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मवत्वया।
मनसस्तदुपस्थिते ज्वरे पुनरल्लीयतया प्रकाश्यताम् ॥ ८॥
उदयेऽभ्युदये सति नदेन यद्राच्यं निन्दादुःखं तदुज्झता परिहरदा
मदहेनाबमाद्यता वया यदात्मवयात्मप्रचुरं श्रुतं शान्त्रम् । तजनितं हाननिति ।
आविष्कृतं प्रकाशितम् । तच्छेनं मनसो बरे नाप अस्थिते प्रादेशीवदया
लिनेन पुनः प्रकाश्यताम् । विदुपा सर्वावस्यान्वपि धीरेण भवितव्यनिलयः ।।
इतोऽपि न रोदितव्यमित्याह-
रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते ।
परलोकजुपां स्त्रकर्म मिर्गतयो मिन्नपथा हि देहिनाम् ॥ ८५ ॥
मदता भवता सा कुत एवं लभ्यते । न लभ्यत एव । अनुन्नियत १८०३
विप् । तेनानुमृतानुमृनवतापि भवता पुनर्न लभ्यते । कयं न लन्यत इस
लोकजुषां लोकान्तरभाजां देहिनाम् । गम्यन्त इति गयो गम्यस्थानानि ..
पूर्वाचरिनपुण्यपपिभिन्नपयाः पृथतमार्ग हि । परत्रापि खसकानु११
नामनात मृतनापि लभ्यत इत्ययः ॥
अपशोकमनाः कुटुम्बिनीमनुगृहीप्य निवापत्तिमिः ।
स्वजनाथु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥८६॥
३
.
रनुगृहीव । नपंवेन्यः। अन्यथा दोपमाह-अतिमंननमविच्छिन्नं वजनानां ५५
21111समाः' इत्यमरः । अश्रु कर्तृ । प्रेतं मनं दहनीति प्रचाते .
। अत्र यादवलयः-माथु बन्धुभिमुहं प्रेतो मुझे यतोऽवशः । अतोन'
कियाः कार्यान्वशानिनः ॥ इति ॥
प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वितमुच्यने युधैः ।
म तिट व्यसन्यदि जन्तुन्नु लामवानसौ ॥ ८ ॥

·अष्टमः सर्गः। रोरेगां नर प्रति भावः।वनिलयः। जीवित विज्ञपियाडच्छिक युधैरच्यते। स्थिते जन्तुः प्रामीक्षामपि । बसन्नयोगे द्वितीया । सीवनविष्ट पदनी नोत्री समपान्नु । जीपने च्यालभ जोडन्यन् । तम्बलनात् । मरने तुन वेतन्यम् । अन्य सामान्याशित भावः ।। अवगति मूडचेतनः मियनाशं हदि शल्यमर्पितम्। स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धतम् ॥ ८८ ॥ मूहवेतनो ऋन्तबुद्धिः त्रिचनासनिधनानं हति निक्षतं शत्वं वाहनवगन्धाने । यिनित नसलं नमामला मन्यते विनाशे सनीति शेषः । : । सुत्द्वानमा । प्रियनारान्य नझोतापनवेसर्यः । विश्वसामविनाशयोचा हिनसाधनवनिमानः पामरामाम् । विपरीतं तु विपश्चिालित भावः ।। खशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययो यदा । विरह किनिवानुतापयेद याविषयविपश्चितम् ।। ८२ ॥ तव शरीरका देहलानावपि चायनातौ सवगता संयोगविपर्ययो संयोग- योगी पदोत्तै तपाई तदा । वायवः पुनकलत्रादिनि रहो वियितं विद्रांच रिलतापयेतं बदमकिचिदिलः । सपना सदस्य शरीर बन्यः ।। न पृथजनवच्छचो वहां वशिनानुत्तम गन्तुमर्हति । छमतानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः।। ९० ॥ हे बरिनननन जितेन्द्रियवय, पाजनकारजनाच्छुवः गोल कर गन्ना से। नपाई महानुन वरील नन्तरं से विकतः । वाजवि द्वित्यति जारा मदि।'प्रचनचरन-' इस दिन जमि विनापया सर्वनन । ते मनानुम- सलमपल पनि । नुन्नामादि इलने हमारनेवानरचलन सादिसर्यः । त तथेति विनेतुल्दारमतेः प्रतिगृह्य वचो बिससर्ज मुनिम् । तदलब्धपदं हदि शोकवने प्रतियातमिवान्तिकमत्य गुरोः ॥ ९२ ॥ मेज मारनवरोवेनिटल वचनछिनमुन्नत नपति प्रवासील्स निबार दिन पचान दिनु तचः नेकपने दुःखबान्द्रेऽवाजा पदमपदमा नायक लहरोन्ति प्रतिपाताने प्रवनेश्तं जिनु । इयुले कनने-रोमन्सुर्भिः प्रचित इति ताज्ञान !! तेनापी परिगनितः सनाः कथंचिद्वालवाद्वितधतेन स्नोः । सायप्रतिहतिदीनःभियावाखनेषु शनिकतनागमोत्सवैध ९२ सविनय ५६ मत दिन प टेन जेन । नोबल पाटदाद । बसनसिपः । मियादन्तुनसः दस्वन्तरलतम रहन्नन् । प्रालि भित्रम् । यो इतिहमर मोश। पंचकन्छ बलो नरोज्दो हपने रूमः दसनरः । समान अधिपतिः । उर्स २-वन चिजन्मासनानं नाम ने सरन्यन्ये यन्माने। दानपणना सनमी प्रदीरः ६न- हरयुन्तमन्दर ।।

·पुनररमत । 'यथाकचित्तीर्थेऽस्मिन्देहत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोष रघुवंशे तस्य प्रमा हृदयं किल शोकशङ्कः लक्षप्ररोह इव सांधतलं विमेद । प्राणान्तहेतुमपि नं भिपजामसाध्यं लामं प्रियानुगमने त्वरया स मेने || ९३ ॥ शोक एव शनुः कीलः । 'शतः कीले शिवेऽने च' इति विश्वः । तस्याजन्य - लक्षारोहः सीधतलमिव । प्रसह्य बलास्किल विभेद । सोऽजः प्राणान्तहेतुंम९५२ भिपजामसाध्यमप्रतिसमाधेयं तं शोकशाहुं रोगपर्यवसितं प्रियाया अनुगमने ल५ लाभ मेने । तद्विरहस्यातिदुःसहवात्तत्प्राप्तिकारणं मरणमेव वरमित्यमन्यतेवयः ।। सम्यग्विनीतमथ वर्महरं कुमार- मादिश्य रक्षणविधी विधिवत्प्रजानाम् । रोगोपसृष्टतनुदुर्चसतिं मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिर्नृपतिर्वभूव ।। ९४ ॥ अथ नृपतिरजः सम्यग्विनीतं निसर्गसंस्काराभ्यां विनयवन्तं वर्म हरतीति : क्रवचधारणाहवयस्कः। वयसिच' इत्यच्यत्ययः। तं कुमारं दशरथं प्रजानां ॥१५॥ विधिवद्विध्यर्हम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । तदर्हम्' इति वतिप्रत्ययः । आदिश्य नियुन्न णोपसृष्टाया व्याप्तायास्तनोः शरीरस्य दुवैसति दुःखावस्थितिं मुमुक्षुर्जिहासुः सन् । पवेशनेऽनशनावस्थाने मतिर्यस्य स बभूव । 'प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्यबाहुल्ययोग विश्वः । अत्र पुराणवचनम्-'समासक्तो भवेद्यस्तु पातकैर्महदादिभिः । हारोगैः पीडितो वा भवेत्तु यः ॥ स्वयं देहविनाशस्य काले प्राप्ते महामतिः। वा स्वर्गादिमहाफलजिगीपया ॥ प्रविशेज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशनं तथा. 15 धिकारोऽस्ति नान्येषां सर्वजन्तुषु ॥ नराणामथ नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा ॥' इति योर्वसन्ततिलकाछन्दः । तल्लक्षणम्-'उक्ता वसन्ततिलका तभजाजगी गः' इति ।। तीर्थ तोयव्यतिकरभवे जहुकन्यासरखो. देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः। पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासो लीलागारेवरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥ ९५ ॥ असावजो जद्रुकन्यासरय्वोस्तोयानां जलानां व्यतिकरेण संभेदेन भवे तीर्थे । युसंगमे , देहत्यागात्सद्य एवामरगणनायां लेख्यं लेखनम् । 'तयोरेव स.. इति भवार्थे ण्यत्प्रत्ययः । आसाद्य प्राप्य । पूर्वस्मादाकारादधिकतरा रुग्यस्यास्तया रमण्या संगतः सन् । नन्दनस्येन्द्रोद्यानस्याभ्यन्तरेष्वन्तर्तिपु लीलागारेपु मा यावति। ५ ॥' इति स्कान्दे । मन्दाक्रान्ताछन्दः । तलक्षणम.--'मर गम्भी नती ताहरू चेत्' इति । इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृती रघुवंशे महाकाव्ये अजविलापो नाम अटमः सर्गः ॥ ..

·No text on this page.

·No text on this page.

·नवमः सर्गः। अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्भृतः । वेजयदुन्दुभितां ययुरणवा घनरवा नरवाहनसंपदः ॥ ११ ॥ सिपिना गुप्तिमता । वरुथो रथगुप्तियां तिरोधते रथस्थितिम्' इति सम्बनः । एक- द्वितीयरथेनापनि जितवतो धनुनतो नरवाहनसंपदः कुवेरतत्यधीकस्य तस्य दशर- पनरवा मेघसमयोपा अर्गवा विजयदुन्दुभितां फिल स्युः । अर्णवान्तविजयीत्यर्थः॥ शमितपक्षवलः शतकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरंदरः। स शरवृष्टिमुचा धनुपा द्विपां स्वनवता नयतामरसाननः ।। १२ ।। पुरंदर इन्द्रः शतकोटिना मातालिगा फुलियोन पोण शिखरिणां पर्वतानां शमित- बत्तो विनाशितपक्षसारः । नवतानरसाननो नवपरजाननः । 'पहेरहं तामरसम् मरः । स दारयः दारटिनुवा खनवता धनुपा द्विपां शमितो नाशितः पक्षः यो चलं च येनस तथोक्तः । 'पक्षः सहायेऽपि' इसमरः ।। चरणयोनखरागसमृद्धिमिर्मुकुटरत्नमरीचिसिरस्पृशन् । नृपतयः शतशो मरतो यथा शतमखं तमखण्डितपौरुपम् ॥ १३ ॥ हातगो नृपतयोऽसन्डितपारतं तं दद्वारपम् । मस्तो देवाः शतमखं यथा शत- नित्र । नखरागेण चरपनखकान्या समृद्धिभिः संपादितदिभिर्मुकुटरनमरीचिभि- जयोरशन् । तं प्रमरित्यर्थः ॥ निववृते स महार्णवरोधत्तः लचिवकारितबालसुताजलीन् । समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमां पुरीम् ॥ १४ ॥ स ददारपः सचिवैः संप्रयोजितः कारित वालसुतानामधलयो चैन्तान् । खयमसं- आगतानित्ययः । बनलकान्हतमस्तपालकत्कारवान्यान्सपलपरिग्रहाञ्छत्रुपत्नीः । लोपरिजनादानमूलशापाः परिमहाः' इत्यमरः । सननुकम्प्यानुगृह्यालकानवनामलकान- उदन्यूनां पुरीनयोध्यां प्रति महानवानां रोषतः पर्यन्तानिववृते । शरणागतवत्सल ते भावः ॥ उपगतोऽपि च मण्डलनाभितामनुदितान्यसितातपवारणः । श्रियमवेक्ष्य त रन्ध्रचलामभूदनलसोऽनलसोमसमद्युतिः ॥ १५ ॥ अनुदितनमुन्तिानन्यलचत्रातिरिक्षं नितानपवारणं श्वेतञ्छनं यस्य सः। अनल- नियोरग्निचन्द्रयोः सने धुती तेजाकान्ती यस त त्योत्तः । त्रियं लक्ष्मी रन्वेऽन्याया- स्यादित्पे छले चलां पचलामवेश्यावलोक्य । श्रीहि केनचिन्निपेण पुमांसं परिहरति । दशरयो मण्डलस्य नामित द्वादशराजमण्डलन्य प्रधानमहीपतिलनुपगतोऽपि । स्वा सनपीत्यर्थः । 'अय नानितु जन्तो बन्य संज्ञा प्रतारिका । रथचक्रन्य मध्यस्थ- डिकायां च ना पुनः ।। आयज्ञत्रिपनेदे तु मतो मुल्यनहीपतो ॥' इति केशवः । निलसोमनत्तोऽभूत् । 'अजितनखि नृपासदम्' इति पान्तरेऽजितं नृपासदमस्तीति धानलसोप्रमत्तोऽभून् । विजितनिखिलजेतव्योऽपि पुनर्जेतत्यान्तरवानिव जागरूक बापतिष्टतेलः । दशराजनडलं तु कामन्दकेनोसम्वनिर्मित्रमनित्रं मित्र- निमतः परम् । तथारिनिवन्त्रिं च विजिगीपोः पुरस्सराः ॥ पाणिपाहत्ततः वादाक्रन्दत्वदनन्तरम् । नानारावन्योश्चैव विजिगीपोतु पृष्टतः ॥ अरेच विजिगी- श्व मध्यनो भूम्यनन्तरः । अनुग्रहे हत्योः सनों व्यन्वयोवधे ॥ मन्डलाइहिरेतेपा- ·. 13॥ भुजार्जितदिगन्तसंपदा । अनेन प्रियम्य विजितलमुकम् । नियमात ૨૩૨ रघुवंशे मुदासीनो बलाधिकः । अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च वधे प्रभुः ॥ इति । ' दयः पञ्च विजिगीपोः पुरःसराः । पाणिग्राहाकन्दपाणिग्राहासाराकन्दासाराः । पृष्ठतश्चवार । मध्यमादासीनों द्वौ विजिगीपुरेक इत्येवं द्वादशराजमण्डलम् । ०२९ नमध्यमोत्तरशुक्रवती । दशरथचतागिति तात्पर्यायः॥ तमपहाय ककुत्स्थ कुलोद्भवं पुरुषमात्मभवं च पतिव्रता। नृपतिमन्यमसेवत देवता सकमला कमलाघवमर्थिषु ॥ १६ ॥ पत्यौ व्रतं नियमो यस्याः सा पतिव्रता संकमला कमलहस्ता देवता . विषयेऽलाघवं लधुत्वर हितम् । अपराशुखमित्यर्थः । ककुत्स्थकुलोद्भवं तं । स्मभवं पुरुपं विष्णुं चापहाय त्यक्ला । अन्यं के नृपतिमसेवत । कमपि नाम: विष्णाविव विष्णुतुल्ये तस्मिन्नपि श्रीः स्थिराभूदित्यर्थः ॥ तमलभन्त पति पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः। मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरोऽहितरोपितमार्गणम् ॥१७ पतिरेव देवता यासां ताः पतिदेवताः पतिव्रताः मगधाश्च कोसलाच ? ताजनपदाञ्छासतीति तच्छासिनः । तेषां राज्ञां दुहितरः पुत्र्यः । सुनार कैकेय्य इत्यर्थः । अत्र क्रमो न विवक्षितः । अहितरोपितमार्गणं शत्रुनिसा 'कदम्बमार्गणशराः' इत्यमरः । तं दशरथ शिखरिणां क्ष्माभृतां दुहितरः । आ न्तादपगच्छन्तीति । अथवा 'आपेनाप्संवन्धिना वेगेन गच्छन्तीत्यापगाः' इति खामी । नद्यः सागरमिव । पतिं भर्तारमलभन्त प्रापुः ॥ प्रियतमाभिरसौ तिसृभिर्वभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिभिः। उपगतो विनिनीपुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः ॥ १८॥ अरीन्मन्तीयारहणो रिपुमाः । हन्तेः किम् । 'ब्रह्मभ्रूणपत्रेषु किप्' इति नि. प्रायिकलात् । यथाह न्यासकार:-'प्रायिकश्चायं नियमः । क्वचिदन्यस्मिन्नप्युपपदे : महा । प्रायिकत्वं च वक्ष्यमाणस्य बहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकालभ्यते' इति । तेषु के पायेषु विचक्षणो दक्षः । 'योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तियु' इत्यमरः । ३. योज्यमेतत् । असौ दथरथस्तिसमिः प्रियतमाभिः सह । प्रजा विलिनी पना, स्तिमृभिः शक्तिभिः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिभिरेव सह भुवमुपगतो हरिहय इन्द्र इव स किल संयुगमूर्ध्नि सहायता मघवतः प्रतिपद्य महारथः । स्वभुजवीर्यमगापयच्छ्रितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः ॥ १९ ॥ महारथः स दारथः संयुगमूर्ध्नि रणाणे मघवत इन्द्रस्य सहायता प्रतिपय - भया निवर्तितवासाः मुरवधूरच्छ्रितं स्वभुजवीर्यमगापयत्किल खलु । * शब्दकर्मसात् 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना सुरवधूनामपि कर्मलम् ।। तुपु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः । यूपसमुच्छ्यशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥ २० ॥ मधेपु विसर्जितमालिनावरोपितकिरीटेन । 'यावद्यामध्यर्युरेय राजा भी ज्ञावलागविधानादित्यभिप्रायः । 'मालिः किरीटे धम्मले' इति विश्वः । सांदनियोगकारित्वं च सूच्यते । वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·नवमः सनः । उपचितावयवा शुचिभिः कणैरलिकदम्बकयोगमुपेयुपी। सघशकान्तिरलक्ष्यत मसरी तिलकजालकजालकमौक्तिकैः ॥ ४४ ॥ शुचिभिः शुभैः कण रजोभिस्पचित्तावच्या पुष्टावयवा । अलिकदम्यकयोगमुपेयुपी । तिलफजा तिलकक्षोत्था मजरी अतकेषु यजालकमाभरणविशेपत्तस्मिन्मी- कैः सदृशकान्तिः अलक्ष्यत । भासहिनी शुना तिलकमपरी नीलालकसकमु. जालामवालक्ष्यतेति वाक्यायः ।। ध्वजपटं मदनस्य धनु तरछविकरं मुखचूर्णमृतुधियः। कुसुमकेतररेणुमलिग्रजाः सपंवनोपवनोत्थितमन्वयुः ॥ ४५ ॥ मलिननाः पट्पदनिवहा धनुन्तो धानुकस्य मदनस्य कामस्य ध्वजपटं पताकाभू. तुनियो क्सन्तलल्यावविकरं शोभाकरं मुखपूर्ग मुखालंकारचूर्णभूतं सपव. पक्नोत्थितं सपत्नं पवनेन सहितं यदुपयनं तलिनुस्थितम् । कुसुमानां केसरेप पल्केषु यो रेपुस्तम् । अन्वयुरन्वगच्छन् । यातेर्लङ् ॥ अनुभवन्नवदोलमृत्त्तवं पटुरपि प्रियकण्ठजिवृक्षया। अनयदासनरअपरिग्रहे भुजलतां जलतामवलाजनः ॥ ४६॥ नवा दोला प्रेता पलित्वं नवदोलन्तूत्सवं वसन्तोत्सवमनुभवनयलाजनः पटरपि पुपोऽपि प्रियकप्ठस्य जिघृक्षया ग्रहीतुमालिशितुमिच्यासनरबुपरिग्रहे पीठरजु- इप्पे भुजलतां बाहुलतां जलतां शैथिल्यम् । उलयोरनेदः । अनयत् । दोलाक्रीडासु जनभवनाटितकेन प्रियकाठमाजियादित्ययः॥ त्यजत मानमलं यत विनहेर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः। परभृतामिरितीव निवेदिते सरमते रमते स वधूजनः॥४७॥ दत्यामनने । 'खेदानुकम्पासंतोपविलयानन्त्रणे वत' इत्यमरः । वत साना मानं पं त्यजत । तदुतम्-'नोपानीतिः कोपो मानोऽन्यासहिनि प्रिये' इति । महैर्विरोधैरलम् । विग्रहो न कार्य इत्यर्थः । गतमवीतं चतुरमुपभोगक्षनं क्यो यौवनं नति नागच्छति । इत्येवरूपे लरमते लरानिमाये । नपुंसके भावे कः । परमृतामिः गोकिलाभिनिवेदिते सतीष वधूजनो रनवे ल रेमे । कोकिलाकूजितोद्दीपितलरः वीजनः कामशासनभयादिवोद्भुलमखेलदित्यर्थः ।। अथ यथासुखमार्तवमुत्सवं समनुभूय विलालवतीसखः। नरपतिश्चकमे मृगयारतिं स मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः ॥ ४८ ॥ : अथानन्तरम् । नधुं मनातोति मधुमद्विष्णुः । संपदादिलाकि । मधुर्वसन्तः। मना- जीवि मथः । पचाद्यच् । मनसो मधो मन्मथः कामः । तेषां संनिभः सदृशो मधुमन्मधु- जन्मथसैनिभः स नरपतिर्दशरयो विलासक्तीसखः स्त्रीसहचरः सन् । ऋतुः प्राप्तोऽत्या- चिः । तमुत्सवं वसन्तोत्सवं यथासुखं समनुभूय मृगयारतिं मृगयाविहारं चक्रम आचकाह॥ व्यसनासादोपं परिहरमाह- परिचयं चललस्यनिपातने भयरुपोच तदिङ्गितवोधनम् । मानच करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ॥ ४९ ॥ मृगया चलल्यानि मृगाववादीनि तेषां निपातने परिचयमभ्यावं करोति । .

·। वितश्चिहितस्तिलकः श्रीमानाम वृक्षः । 'तिलकः क्षुरकः श्रीमान्' इत्यमरः। यवाकुरैश्च । परभृताविरुतैः कोकिलाकूजितेश्च । इत्येतैः स्मरवलैः कामी १३६. रसुवंशे मधुना मधुरामगेन मण्डिता हामंगमिता । शीगन्ने गलतरायणे रामः: ताख्या च नायिका मन्यते । हिमकरोगेन नन्दोदरीन पाद सम्म प्रदो... छविर्यस्याः सा रजन्गेन सः । इएसमागमनिति मिगसंगमगुगामनितया प्राप्त गती' इति धातोः कर्तरि कः । यनितया राशिं तुल्यं तनुतां न्यूनतां कार्य च१०० अपतुपारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः । कुसुमचापमतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥ ३१ ॥ हिमकरचन्द्रः अपतुपारतापगतनीहारतगा विशदप्रमनिमलकान्तिनिः परिश्रमनोदिभिः मुरतसगरोदहारिभिरंशुभिः किरणः । मकरोनितकेतनम् । केतनं ध्वजो यस्य तम् । लब्धावकाशलादृच्छूितध्यमित्यर्थः । कुसुमचापं कामम: तयत् । 'तिज निशाने' इति धातोर्ण्यन्ताला । सहकारिलाभातामोऽपि तीन हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यत् । युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् ॥ ४०॥ हुतहुताशनदीप्ति आज्यादिप्रज्वलितामिप्रभं यत्कुसुमम् । कर्णिकारमियर्थः । उपवनलक्ष्म्याः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः । अभूदिति शेषः । दलेषु केसरेषु लम् । सुकुमारपत्रकिअल्कमित्यर्थः । आहितम् । प्रियेरिति शेषः । तत्कुमुनं ३. ऽलके कुन्तले दधुः ॥ अलिमिरञ्जनविन्दुमनोहरैः कुसुमपङ्गिनिपातिभिरङ्कितः । न खलु शोभयति स वनस्थली न तिलकस्तिलका प्रमदामिव अअनविन्दुमनोहरैः कनलकणसुन्दरैः कुसुमपलिए निपतन्ति ये तैः । लोम् । तिलको विशेषकः । तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् । द्वितीय च न स्त्रियाम्' इत्यमरः । प्रमदामिव । न शोभयति स्मेति न खलु । अपि देवेत्यर्थः । 'ठट् स्मे' इति स्मशब्दयोगाद्भूतार्थे लद ॥ अमदयन्मधुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया मनः। कुसुमसंभृतया नवमल्लिका स्मितरुचा तरुचारुविलासिनी ॥४ तरुचारुविलासिनी तरोः पुंसश्च चारुविलासिनी नवमल्लिका सप्तलाख्या लता। नवमल्लिका' इत्यमरः । मधुनो मकरन्दस्य मद्यस्य च गन्धेन सनाथया । त्यर्थः । किसलयमेवाधरस्तत्र संगतया । प्रस्तरागयेत्यर्थः । कुसुमैः संभृतया । कुसुमरूपयेत्यर्थः । स्मितरुचा हासकान्या मनः । पश्यतामिति शेषः । अमदयत् ॥ अरुणरागनिपेधिभिरंशुकैः श्रवणलब्धपदैश्च यवाकुरैः । परभृताविरुतैश्च विलासिनः स्मरवलैरवलैकरसाः कृताः ॥ ४३ विलासिनो विलसनशीलाः पुरुषाः । 'चौकपलस-' इत्यादिना धिनुष्प्रत्ययः रागमारुण्यं निषेधन्ति तिरस्कुर्वन्तीत्यरुणरागनिषेधिनः । तैः गरिस । 'तमन्वेत्यनुवध्नाति तच्छीलं तनिषेधति । तस्येवानुकरोतीति |चका.॥'.इति दण्डी । अंशुकैरम्बरैः । श्रवणेषु कर्णेषु लब्धपदैः ।। एवं रसो रागो येषां तेऽवलैकरसाः स्त्रीपरतन्त्राः कृताः ॥

·नवमः सर्गः। १३७ उपचितावयवा शुचिमिः कणैरलिकदम्बकयोगमुपेयुपी। सहशकान्तिरलक्ष्यत मजरी तिलकजालकजालकमौक्तिकैः ॥४४॥ शुचिभिः शुभैः कणै रजोभिरुपचितावयवा पुष्टावयवा । अलिकदम्बकयोगमुपेयुषी । तिलकजा तिलकवृक्षोत्था मसरी अलकेषु यजालकमाभरणविशेपस्तस्मिन्मौ- कैः सहशकान्तिः अलक्ष्यत । भृङ्गसगिनी शुधा तिलकमलरी नीलालकसतमु- जालमिवालक्ष्यतेति वाक्याधः ।। ध्वजपटं मदनस्य धनु तश्छविकर मुखचूर्णमृतुश्रियः । कुसुमकेसररेणुमलिवजाः सपंवनोपवनोत्थितमन्वयुः ॥ ४५ ॥ भलिबजाः पट्पदानवहा धनुम॒तो धानुष्कस्य मदनन्य कामस्य ध्वजपटं पताकाभू. । ऋतुप्रियो वसन्तलल्याइछविकरं शोभाकरं मुखचूर्ण मुखालंकारचूर्णभूतं सपव- रक्नोत्थितं सपवन पवनेन सहितं यदुपक्न तलिन्नुत्थितम् । कुसुमानां केसरेषु पल्केषु वो रेणुत्तम् । अन्वयुरन्वगन्छन् । यातेलङ् ॥ अनुभवन्नवदोलमृतूतवं पटुरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया। अनयदासनरजुपरिग्रहे भुजलतां जलतामवलाजनः ॥ ४६॥ नवा दोला प्रेहा पलितं नवदोलमृत्सवं वसन्तोत्सवमनुभवनवलाजनः पटुरपि पुणोऽपि प्रियकष्ठत्य जिवृक्षया ग्रहीतुमालिशितुमिच्छयासनरजुपरिग्रहे पीठरज्जु- हणे भुजलतं वाहुलतां जलतां शैथिल्यम् । डलयोरनेदः । अनयत् । दोलाक्रीडासु जनभयनाटितकेन प्रियकण्ठमालिप्यदित्यर्थः ॥ त्यजत मानमलं वत विग्रहन पुनरेति गतं चतुरं वयः। परभृताभिरितीव निवेदिते लरमते रमते स वधूजनः ॥ ४७ ॥ वतेसामन्त्रणे । 'खेदानुकम्पासंतोपविलयामन्त्रणे वत' इत्यमरः । वत अङ्गना मानं पिं त्यजत । तदुक्तम्-'स्त्रीणामीकृतः कोपो मानोऽन्यासहिनि प्रिये' इति । प्रहैविरोधरलम् । विग्रहो न कार्य इत्यर्थः । गतमतीतं चतुरमुपभोगक्षम क्यो यौवनं नति नागच्छति । इत्येवंरूपे मरमते मरानिप्राये । नपुंसके भावे 'कः । परमृतामिः किलाभिनिवेदिते सीव वधूजनो रनवे ल रेमे । कोकिलाकूजितोद्दीपितत्सरः तीजनः कामशासनमयादिवोच्डलमखेलदिलयः॥ अथ यथासुखमार्तवमुत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः। नरपतिश्चकमे मृगयारति स मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः ॥ १८ ॥ जपानन्तरम् । मधु मभातीति मधुमहिष्णुः । संपदादिलाकि । मधुर्वसन्तः । मना- जीवि मयः । पचायच् । मनतो मधो मन्मयः कामः । तेषां संनिभः सहशो मधुमन्मधु- अन्नपसंनिमः स नरपतिर्दशरयो विलासवतीसखः खीसहचरः सन् । ऋतुः प्राप्तोऽस्या- दिः । तमुत्सर्व वसन्तोत्सवं यथासुखं समनुभूय मृगयारतिं मृगयाविहारं चकम भाषकाह॥ व्यसनासादोपं परिहरमाह- परिचयं चललस्यनिपातने भयरुपोश्च तदिङ्गितवोधनम् । श्रमजयात्मगुणां च करोत्यसो तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ॥ ४९ ॥ तो गया दललयानि नगगवादीनि तेयां निपातने परिचपमन्यावं करोति ।

·No text on this page.

·नवमः सर्गः। . सायुधमिन्द्रचा नभयो भाद्रपदमास इव । 'स्युनभन्यप्रोटपदभाद्रभाद्रपदाः समाः' मरः । अधिज्यमधिगतमीवॉक धनुरूवाददे जमाह ॥ तस्य स्तनप्रणयिमिर्मुहुरेणशावै- ाहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात् । आविर्वभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तद्ग्रसरगर्वितकृष्णसारम् ॥ ५५ ॥ स्तनप्रणयिभिः तनपारिभिरेगशावैहरिणशिशुभिः । 'पृथुकः शावकः शिशुः' इत्य. । व्याहन्यमानं तद्वत्सलतया तद्गमनानुसारेण मुहुर्मुहुः प्रतिपिध्यमानं हरिणीनां मनं गतिर्यस्य तत् । कुशा गर्भे येषां तानि मुखानि यस्य तत्कुशनर्ममुखम् । यस पन्याप्रेसरः पुरस्तरो गर्वितो दृप्तश्च कृष्णसारो यन्य तत् । नृगाणां घूयं कुलम् । जातीयैः फुलं यूथं तिरश्यां पुनपुंसकम्' इत्यमरः । तस्य ददारथस्य पुरस्तादन मावि- भूव । वसन्ततिलका वृतम् ॥ तत्प्रार्थितं जवनवाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपति । श्यामीचकार वनमाकुलहप्टिपातै- तेरितोत्पलदलप्रकरैरिवाः ॥ ५६ ।। जजनो जवशीलः । 'जुक्रम्य-' इत्यादिना युअत्ययः । 'तरखी तरितो वेगी प्रनवी विनो जवः' इत्यमरः । तं वाजिनमव गतेनारूहेन । तूणीयुधिः । 'वहादिभ्यश्च' ति त्रियां डीए । तस्या मुखाद्विवरादुद्धृतशरेण राज्ञा प्रार्थितनभियातम् । 'याना- मनियाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः' इति केशवः । अतएव विशीर्णा पहिः संघीभावो उस्य तत् । ऋगयूयं कई । सार्भयाश्रुसितैराकुला भयचकिता ये दृष्टिपातात्तैः । तेरितोत्पलदतप्रकरः पवनकम्पितेन्दीवरदलवृन्देरिव । वनं श्यानीचकार ।। लक्ष्यीकृतत्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहम् । आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी याणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंजहार ॥ ५७ ॥ हरिरिन्दो विष्णुर्वा तत्सव प्रभावः सामर्थ्य यस्य स तथोकः । धन्वी धनुष्मान्स नृपः । लक्ष्यीकृतस्य वेभुमिष्टस्य हरिणय खप्रेयसो देहं व्यवधायानुरागादन्तीय स्थिताम् । सह परतीति सहचरी । पचादिषु चरतेधिकरणान्डीए । यथाह वामनः-'अनुचरीति चरेष्टित्वात्' इति । तां सहचरी हरिणी प्रेक्ष्य कानितया खयं कानुकलात् । कृपामृदु- मनाः करुणाई चित्तः सन् । नाकर्णकृटमपि । दुष्प्रतिसंहरमपीयर्थः । वाण प्रविसंजहार । नपुप्यादिलः । नैपुण्यं तु धन्वीत्यनेन गन्यते ।। तस्यापरेवपि मृगेयु शरान्मुमुक्षोः कर्णान्तमेत्य विमिदे निविडोऽपि मुष्टिः। त्रातातिमात्रचटुलैः लरतः सुनेत्रैः प्रौढनियानयनविनमचेष्टितानि ॥ ५८॥ नासाड्यादविमानचटुलैरवन्तवरलैः सुनेत्रः प्रौदप्रियानयनविभ्रमचेटिवानि ग- -- --

·No text on this page.

·नवमः सर्गः। १४१ तांश्चकार । न लवधीदित्यर्थः । कुतः । दृप्तविनयाधिकृतो दुष्टनिप्रयुक्तः स राजा प्रतिकूलानामत्युच्छ्रितमुन्नतं शहं विषाणं प्राधान्यं च । 'भृशं प्राधान्यसान्वोच' रः । न ममपे न लेहे । दीर्घमायुजीवितकालम् । 'मायुनर्जीवितकालो ना' इत्यमरः । सुप इति न किंतु ममप एवेत्सर्थः ॥ व्याघ्रानभीरभिमुखोत्पतितान्गुहाभ्यः फुल्लन्सनाप्रविटपानिव वायुरुग्णान् । शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेपा. चूणीचकार शरपूरितवक्ररन्ध्रान् ॥ ६३ ॥ अभीनिर्भीकः स धन्वी गुहाभ्योऽभिमुसमुत्पतितान् । वायुना रुग्णान्ममान् । विकतिताः । 'अनुपसर्गात्फुलक्षीवकृशोलाघाः' इति निष्ठातकारस्य लवनिपातः । निस्य सर्जवृक्षस्य । 'सर्जकासनवन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः' इत्यमरः । अप्रविटपास्तानिव तान् । इषुधिभूतानित्यर्थः । व्याघ्राणां चित्ररूपत्तादुपमाने फुल्चविशेषणम् । शरैः जानि वकरन्ध्राणि येषां तान्व्याघ्रान् । शिक्षाविशेषेणाभ्यासातिशयेन लघुहवतया रहस्ततया निमेषातूणीचकार । पूर्ण शरैः पूरितवानित्यर्थः॥ निर्घातोः कुजलीनालिघांसुानि?पैः क्षोभयामास सिंहान् । नूनं तेपामभ्यसूयापरोऽभूद्वीर्योदने राजशब्दे मृगेषु ॥ ६४ ॥ कुषेषु लीनान् । निकुशकुमौ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरें इत्यमरः । सिंहासिघा. न्तुमिच्छुः । निर्घातो व्योमोत्थित भोत्पातिकः शब्दविशेषः । तद्वदुप्रै रौदैानि- मौर्वीशब्दैः क्षोभयामास । अन्नोत्प्रेक्षवे-तेषां सिंहानां संवन्विनि वीर्येणोदन उनते यु विषये यो राजशब्दन्तस्मिनभ्यस्यापरोऽभून्नूनम् । अन्यथा कथमेतानन्विष्य हन्या- पर्यः । 'मृगाणाम् इति पाठे समाते गुणभूतलादाजशब्देन संवन्धो दुर्घटः । शालिनी म्-'शालिन्युक्ता म्ती तगौ तोऽधिलोकः' इति लक्षणात् ॥ तान्हत्वा गजकुलवद्धतीववैरान्काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्कान् । आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानामानुण्यं गतमिव मार्गणैरमंस्त ॥६५॥ काकुल्ल्यो दारयः । गजकुलेषु बद्धं तीनं वैरं यैस्तान् । कुटिलेषु लमा नखानेषु लमा का गजकुम्भमौक्तिकानि येषां तान्सिहान्हला ।मात्मानं रणेयु कृतकर्मणां कृतोपकाराणां जानामाप्यमनृणत्वं मार्गणैः शरैः । 'मार्गणो याचके शरे' इति विश्वः । गतं प्राप्तवन्त- वानंन्त मेने ॥ चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी। नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितवालबजनैर्जगाम शान्तिम् ॥६॥ क्वचिचमरान्तरितः । 'अभितःपरितःसमपा-' इत्यादिना द्वितीया । प्रवर्तिताः प्रधा. ताक्षः । लाकविभहनियुविशेषान्वपंतीति तथोकः स नृपः । नृपःनिव तांश्चमरा- सतवालयजनैः शुत्रचामरवियोज्य विरहय्य सयः शान्ति जगाम । शूराणां परकीयमै- मेवातखम् । न तु जीवितनिति भावः । औपच्छन्दविकं वृत्तम् ॥ अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं वाणलक्ष्वीचकार ।

·No text on this page.

·नवमः सर्गः। १४३ तस्वात्तमसाचा सन्मति पुम्भपूरगेन भव स्पनः । पचाय । पर्मधुरः। व्यगम्भीरो दो वनित्यचारोदियाय । तन निनदे स नृपः। द्विरदहितं राहत इति द्विरदहित- सन् । शब्देन शब्दानुसारेण पत्ततीति शब्दमातिनलिघु वित्तसन लागता वृत्तम् ।। नृपतेः प्रतिपिद्धमेव तत्कृतवान्पतिरथो विलमय यत् । अपये पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥ ७४ ॥. तत्कर्म नृपतेः क्षनिवास प्रतिपिट्नेव निषिद्धनेव यदेतलम गजवरूपं पहिरयो दश- । मिलल लल्लोकानो युद्धादन्यत्र करिषधं न फुत्'ि इति साल्नुन कृतवान् । विदुपत्तन्य कपनोडविचेष्तिनत नाह-अपय इति । अतवन्तोऽपि विद्वांसोऽपि निनीलिता रजोगुणायताः सन्तः न पन्या इत्ययम् । 'पयो विभाषा' इति वा समा- तः। 'सपथं नपुंसकम्' इति नपुंसकम्' । 'अपन्यास्तपय तुल्ये' इत्यमरः । तलिन- मार्गे पदनपन्ति हि निक्षिपन्ति हि । प्रवर्तन्त इत्यर्थः । पैतालीचं वृत्तम् ।। हा तातेति क्रन्दितमाकर्ण विषण्ण- स्तस्यान्विप्यन्वेतसगूढं प्रभवं सः। शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य लकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीक्षितिपोऽपि ॥ ७५॥ हेलातौ । तातो जनकः । 'हा विपादयुगति इति तातलु जनकः पिता' इति मरः । हा तातेति ऋन्दितं क्रोशनमार्य । विपन्यो भन्मोत्साहः सन् । तस्य ऋन्दि- व वेततेहं उनन् । प्रनपललादिति प्रभवः कारणम् । तनन्विष्यञ्चयेन शरेण स्यूतम् । 'शत्वं शहौ गरे वशे' इति विक्षः । सकुन् मुनिपुत्रं प्रेक्ष्य स क्षिति- ऽपि तापाढःखादन्त मात्वं वन्य तोऽन्तःशल्प कासीत् । मतनपूर वृतम् ॥ तेनावतीर्य तुरगात्प्रथितान्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिपण्णदेहः। तलै द्विजेतरतपस्विसुतं खलनि- रात्मानमारपदैः कधयांवभूव ॥ ७६॥ प्रथितान्वयन प्रत्याशेन । एवेन पापनीत्वं सूचितम् । तेन राजा तुरगादवतीर्य न्वयो ब्रह्महत्याराक्षया फुलः । जलयुन्भनिपन्देहः च मुनिपुत्रत्वले राजे खलद्भिः शटिशाद?चारित रिलयः। नारायः पदैरतरपदरात्मानं द्विजेतरक्षानो ताति- नश्च तं द्विजेवरतपतितं कपवादव । न तापनवर्णिक एवाहनलि किंध करणः । दयात्तु करणः सवापान्' इति पाइदल्लयः । कुनोब्रह्महत्येलः । त्याच रामादणे- सहलाहतं पापं हदयादपनीयतान् । न द्विजाविरहं राजन्नाभूते मनसो व्यया । दायानलि वैइवेन जातो जनपदाधिप ॥ इति।। तचोदितश्च तमनुइतशल्यमेव पिनोः सकाशमवसन्नडशोनिनाय । ताभ्यां तथागतमुपेत्य तमेकपुत्र- मज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस ॥ ७॥ तयोक्तित्वेन पुत्रै वोदितः पिननी प्रापेनुलः स ऋतिस्तसत्पननुला- तारनेव तं ननिपुत्रम् । भवनकोटचक्षुषोः । बन्यपोरिसर्थः । पित्रोनं तापित्रो. -

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। इत्थंगते गतघृणः किमयं विधत्तां वध्यत्तवेत्यमिहितो वसुधाधिपेन । एधान्हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे पुत्रं परासुमनुगन्तुमनाः सदारः ॥ ८१ ॥ इत्थंगते प्रत्ते सति । सुधाधिपेन राज्ञा । गतगो निष्करणः । हन्सानिष्प पः । अत एव तव पथ्यो वधाहोऽयं जनः । अयनिति राक्षो निर्वदादनादरेण मनिर्देशः । किं विधत्तानिलभिहित उसः । मया कि विधेयमिति विज्ञापित इत्यर्थः । निः सदारः सभार्यः पराखं गतासु पुत्रमनुगन्तुं मनो यस्य सोऽनुगन्तुमनाः सन् । तममनसोरपि' इति मकारलोपः । हुताशनवतः सानीनेधानकाष्टानि ययाचे । न लपातदोपः । 'अनुष्टानासमर्थस्य वानप्रस्थन्य जीर्यतः । मृग्वमिजलसंपतिमरणं धीयते ॥' इत्युक्तेः॥ प्राप्तानुगः सपदि शासनमस्य राजा संपाद्य पातकविलुप्तधृतिर्निवृत्तः । अन्तर्निविष्टपद्मात्मविनाशहेतुं शापं धञ्चलनमौर्यमिवाम्बुराशिः॥ ८२॥ सानुगः प्राप्तानुचरो राजा सपद्यस्य मुनेः शासनं काष्टसंभारणल्पं प्रागेकोऽपि । प्राप्तानुचरखारसंपाद्य पातकेन मुनिवधरूपेण विलुमतिर्नष्टोत्साहः सन् । अन्तर्नि- दमन्तलम्चस्थानमात्मविनाशहेतुं शापम् । अम्बुराशिर्व चलनं वडवानलमिव । तु वाडवो वडवानलः' इत्यमरः । दधतवान्सन् । निवृत्तः । वनादिति शेषः ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमहिनापरिविरचितया संजीविनीतमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंशे महाकाव्ये मृगयावर्णनो नान नवमः सर्गः । दशमः सर्गः। सासे निलमानन्दं रामनामकथामृतम् । सद्भिः सवर्णनित्यं पेयं पापं प्रमोदितुम् ।। पृथिवीं शालतस्तस्य पाकशासनतेजसः। किंचिदूनमनूनः शरदामयुतं ययौ ॥६॥ पृथिवी शासतः पालयतः पाकदासनतेजस इन्द्रवर्चतः । बनूननंहासमृद्धत्वत्स रथस्य किंचिदूनमीपत्यूनं शरदां वत्सराणाम् । 'साहती वत्तरे शरत्' इत्यमरः । मयुतं सहस्र ययौ । 'एकदशशतसहस्राप्पयुतं लक्षं तथा प्रयुतम् । कोटपदं च पञ नात्यानं दशगुण त्यात् ॥ इलार्यभाः । इदं च मुनिझापालरं वेदितव्यं न तु जननात् । ठेवपंसहलागि जातस्य मम कौशिक । दुःलेनोलादिवसायं न रानं नेतुनर्हति ॥' इति याविरोधात् । नाचनिकालरं तस्यापि 'वन्यग्विनीतमय वर्महरं कुमारमादिश्य पविधी विधिपात्रजानाम् (८1९४)शि कोनारानुष्टितवाभिधानात्स एव विरोध इति । र०व०१३

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। १४९ निर्विकारतावक्षरं विदुः । निरंतनं न जीर्यत इति विरोधालंकारः। उसं २- भासवे निरोधन्य विरोधालंशतिर्मता'दति । विरोधेन चालकिराहिम बचते ॥ सशस्त्वमविशातः सर्वयोनित्वमात्मभूः । सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकस्त्वं सर्वरूपभाक् ॥ २० ॥ वं सर्व जानातीति सर्वहः । 'इगुपध-' इति प्रलयः । अविज्ञातः । न फेनापि इत इसर्यः । तं सर्वस योनिः करलम् । तमामन एव भवतीलामभूः । न ते चेत्कारणमीलयः । सर्वच प्रनुः । तमनीशः । सनेकः सर्वतभार । नेक एव सलिना पतंस इसः ।। सप्तसामोपीतं त्वां सप्तार्णवजलेशयम् । सप्तात्रिर्मुखमाचण्युः सप्तलोकसंध्रयम् ॥ २१ ॥ है देव, तो सप्तभिः सामनी पंतरादिभिरगीतम् । तद्धितार्य-'युत्तरपदसमासः । नानगंवानां जलं सत्तावजतम् । पूर्ववत्समासः । तत्र शेते यः स सप्तानवजलेशयः, । 'दापवासाविष्वकालाई इलनुछ । सप्ताचिर्नुसं पस तन् । 'लनिमुखा व देवा' श्रुतेः । सप्तानां लोकानां भूर्भुवःखराशनानेकर्मभयम् । एवंभूतमाचल्युः ॥ चतुर्वर्गफलं ज्ञानं कालावस्याश्चतुर्युगाः। चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् ॥ २२॥ चतुर्ण धर्मार्थकाममोक्षानं वर्गश्चनुर्वर्गः । 'त्रिवर्गो धनकानायचतुर्वर्गः सनोक्षका' मरः । तत्कल्क पज्ञानन् । चलारि युगानि कृतनानि यानु ताश्चतुर्युगाः अवस्थाः फलपरिमानन् । सारो वः प्रमता च्यन्ते चलिनिति चतुर्वर्णमयः । तुर्वन्त्रत्रुर इसर्थः । तत्रकृतवचने नमः । तद्धितार्य-' इत्यादिना तद्धितार्थे पे तयुत्पः । नोकः । इत्येवंरूपं सर्व चतुर्मुखाचतुर्मुखलपित्ततः । जातनिति । 'इदं सर्वमरजत पदिदं कि हरितः॥ अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हद्द्याश्रयम् । ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये ॥ २३ ॥ बचानेन निगृहीतं विश्वान्तरेन्यो निवर्तितम् । तेन मनसा योगिनो हृदयानयं पमय व्योतिनं तां विमुल्ये मोझार्य विचिन्वन्सन्विष्यन्ति । घ्यायन्तीसः ।। अजय गृहतो जन्म निरीहत्य हतद्विपः। स्वपतो जागत्कस्य याथाय वेद कत्तव ॥ २४ ॥ न जायत इलजः। 'सन्देषापि दयते' ही प्रत्ययः । तस्याजन्य जन्ममन्यन्यापि न्मतः । मल्लादिहलेज जापनानन्द । निरीहन्य धरहितसापि हत्तद्विषः शत्रुघा- नो जागरुकन्य सर्वनाक्षितपा निलप्रबुद्धन्यापि सपनो दोगनिद्रामनुभवतः । इत्य दिवेटत्व तव पापार्य को वेद वेत्ति । "विदो लदो वा' इति परदेशः ।। शब्दादीन्विपयान्भोक्तुं चरितुं दुखरं तपः। पर्याप्तोऽति प्रजाः पातुमोदासीन्येन वनितुम् ॥ २५ ॥ विंच । मादिरूपेण सब्दार्शन्विषयान्नोतुम् । नरनारायणादिरूपेण दुसरं चार- । तपादैसमदनन प्रजाः पाइन् । मौदान्दैन तावस्येन परितुंच पातः समयों भोगवनोः पालनादान्थयोधपरत्सरविरुद्धचोरावर तदन्यः का समर्थ.. - - ·लागमैत्रयीसांस्यादिमिदनिहुवा भिन्ना मपि विदिहेतवः पुनार आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा .. प्रसनः प्रयक्षप्रमाणगन्योऽपि तव मदादिः यिनिह.. इयत्तया नावधार्यः । आप्तवाग्वेदः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' ३० प्रति का क्या । प्रसज्ञमपि तत्कृतं जगदपरिच्छेद्यन् । तवरपनलमा अनुमान-दिसादिकं सर्दक कार्यताद्धयदिसादिकम् । वाभ्यां न लरणेन केवलं कृरनम् । 'कैवलः कृल्न एकव' इति शाश्तः। पुसंह टदधे रमानीव । विवसततेजांसीव । दूराम्यतामनसगोचरानिदे स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते दूराणि चरितानि ते ॥३०॥ अनवासमनवम्, भवानय मनच ते तय किंवन विंचिददिन विधान जन्मकर्मगाददुः। परमकानिक्रम्य ते परार्थव प्रातिः। न सागर १५० रघुवंशे बहुधाप्यागमैमिन्नाः पन्थानः सिदिहेतवः। त्वय्येव निपतन्न्योधा जाह्नवीया इवार्णवे ॥२६॥ उपायाः जाहव्या इने जाहवीया गाझाः । 'वृद्धछः' इति इला! प्रवाहाः । तेऽध्यागमैरागतिभिर्वहुवा भिन्नाः चिद्धिहेबच । जब को प्रविशन्ति । येन केनापि स्पेण तानेवोपयान्वीत्ययः । क्यारावी कारवोऽपि विश्वकर्मेन्युपासते' इति ।। त्वय्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयासंनिवृत्तये ॥ २ ॥ लव्यावेशितं निवेशितं चित्तं यत्वेषाम् । तुभ्यं समचाने माने । 'मन्नना भव मद्भतो मयानी मां नमकुर । मानवेश्यति प्रियोऽति ने ॥' इति भगवचनात् । वीतरागागां मनाया। त्तये । नोज्ञायसर्थः । तनव गतिः साधनम् । 'तनेत्र विदिशाविना पन्या विद्यतेऽयनाय' इति ध्रुवरिलयः ।। प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो महादिर्महिमा तव । इति किनु वक्तचनित्यर्थः ।। केवलं सरणेनैव पुनाति पुरुष यतः। अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि ॥ २९.! पुनाति यतः । यदित्ययः । अनेन साताव लाय द्विषये या का वृत्तयो दर्शनस्पर्शनादयो व्यापारान्ता निवेदितफल विज्ञापितकार्याः । दव तत्कलम् । दर्शनादीनां तु फियादेति नावधारयाम इति भावः ॥ उदघेरिव रत्नानि तेजांसीव विवस्वतः। तुतिन्यो व्यतिरित्र्यन्ते । निःशेष स्तोतुं न शक्यन्त इत्यर्थः ।। अनवातमवातव्यं न ते किंचन विद्यते । लोकानुग्रह एवैको हेनुस्ते जन्मकर्मणोः ॥ ३१॥ पनि मावः । तदिनिनियन्धने जन्मकर्मी ताद-लोकेति । एक 4 ·दशमः सर्गः। । पुंवद्भावः । निर्यातमन्दस पानि जनावरेशागत समानाधिकरमनि महिमानं यदुत्कीर्त्य तव संहियते वचः। श्रमेण तदशत्त्या वा न गुणानामियत्तया ॥ ३२॥ तव महिमानमुत्तोल वचः संहियत इति यत् । तस्याहरण श्रमेण पाग्यापार- न्या । मास्या कालयन पकुमरायलासा । गुगानाभियत्ततावन्मानतया न । सामानन्लादिति भावः ।। इति प्रसादयामासुते सुरास्तमधोक्षजम् । भूतार्धव्याहतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्टिनः ॥ ३३ ॥ इति ते सुरातनधोभूतमशजनिन्दिय ज्ञान पलिस्तमधोक्षजम् । विष्णु प्रसादया- दुः प्रसन्नं चक्रुः । हि पलासरमेष्टिनः सर्वोत्तमस्य तस्य देवस्य सा देयैः कृता भूता- वाहतिर्भूतस्य तलवायन्स व्याहतिरन्तिः । 'युसे मादारते भूतम्' इसमरः । न तिर्न प्रशंसामात्रम् । महान्तो हि पाकथंचित सुलभा इति भावः । परमे स्थाने प्रतीति परमेष्टी । 'परमे स्थः कित्' इयुगादिनेण विठतेरिनिः । 'तत्पुरुषे कृति बहु- ।' इति सप्तन्या अलुक । स्थास्थिन्त्थूणाम्' इति वसन्चात्पलम् ॥ तलै कुशलसंप्रश्नव्यजितप्रीतये सुराः। भयमप्रलयोद्वेलादाचत्यु३तोदधेः ॥ ३४ ॥ मुरा देवाः । कुशलस्य संप्रभेन व्यमिता प्रकवीता प्रीतिर्यस्य तस्मै । लक्षितप्र- पदायेत्यर्थः । अन्यया बनवसरविज्ञप्तिर्नुखरामामिव निष्फला स्यादिति भाषः । तस्मै वणवेऽप्रलये प्रलयाभावेऽयुद्धेलादुन्नदात् । नैतो राक्षसः स एवोदधिः तत्सा- त्यमाचल्युः कथितवन्तः ॥ अध वेलासमासन्नशैलरन्ध्रानुनादिना । स्वरेणोवाच भगवान्परिभूतार्णवध्वनिः ॥ ३५॥ अथ वेटायामधिले समासनानां संनिटानां शैलानां रन्त्रेषु गहरेष्वनुनादिना गतिवनिमता तरेण परिभूतार्णवध्वनिन्तिरकृतसमुद्रघोषो भगवानुवाच ॥ पुराणस्य कवेस्तस्य वर्णस्थानलमीरिता। यभूव कृतसंस्कारा चरितार्थैव भारती ॥३६॥ पुराणस चिरंतनत्य कवेत्तस्य भगवतो वर्गस्यानेयूरक आदिपु सनीरिता सन्यगु- चारिता । अत एव इस संपादितः संतारः साधुलसनादिप्रयत्नो यस्याः सा भारती वाणी चरितार्था हतार्या बभूव । एवचारत्तसंभावनाविपरीतभावनायुदासायः ।। वभौ सदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनोगता। निर्यातशेपा चरणाद्ग वोलप्रवर्तिनी ॥ ३७ ॥ विनोविष्णोदनादुद्गता निता । सदशनज्योत्सा. दन्तकान्तिरता । दंत्र विशेषणं धावत्माविशयार्थम् । अत एव सा भारती । वदन्ति वासी दोपाय निर्यातशेपा । निःमतावरिटेत्यर्थः । 'कियाः पुन्-'लाई 'वत्कनधारपती निर्यातायाः शेपेवि चिनहे बनायो दुर्व एव । प्रवर्तिन्यूर्ववाहिनी इत्युत्प्रेक्षा।

·माकानी : - साहानं प्रतिपद्यते प्रापोति । न तु यदिप्रार्थनया । इत्येवकारार्थः । HAR पुरा फिल घिपुरारिणीणनाय सशिरासि चिन्दता दशकंधरेण राहामं शिरो ? मनमगारदानादताः । गगा तग दुरात्मनो Mila with 'म रिपथ: पंग भानगः । मानिनः गम १५२ रघुवंशे.. यदाह भगवांस्तदाह- जाने वो रक्षसाक्रान्तावनुभावपराक्रमौ । अङ्गिनां तमसेवोभौ गुणौ प्रथममध्यमौ ॥ ३८ ॥ हे देवाः, वो युष्माकमनुभावपराक्रमी महिमपुरुषकारी रक्षसा रायगेन । शरीरिणां प्रथममध्यमावुभौ गुणौ सत्त्वरजसी तमसेव तमोगुणेनेव । वाक्यार्थः कर्म । विदितं तप्यमानं च तेन मे भुवनत्रयम् । अकामोपनतेनेव साधोईदयमेनसा ॥ ३९ ॥ किंच । अकामेनानिच्छयोपनतेन प्रमादादागतेनैनसा पापेन साधोः सचना । मिव । तेन रक्षसा तप्यमानं संतप्यमानम् । तपेभीवादिकारकर्मणि शानन् । । च मे विदितम् । मया ज्ञायत इत्यर्थः । 'मतिबुद्धि-' इत्यादिना वर्तमाने च वर्तमाने' इति पष्ठी ॥ कार्यपु चैककार्यत्वादभ्योऽस्मि न वज्रिणा। स्वयमेव हि वातोऽग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते ॥ ४० ॥ किंन । एककार्यसादापयोरेककार्यकलाद्धेतोः । कार्यपु कर्तव्यार्थेषु विपणेषु न्टेणाभ्यय इदं कुरिति प्रार्थनीयो नास्मि । तथाहि । वातः खयमेवाणः । सागु सत एल प्रगृत्तिः । न तु परमार्थनया । खार्थचार्य ममापीयर्थः ।। तनागामित्याह- स्वासिधारापरिहतः काम चक्रम्य तेन में। स्थापितो दामो मूर्धा लभ्यांश इव रक्षसा ॥ ४ ॥ मानिमारया मापारमा परिहतः । लिः । दशमो गूगी में माय का गोलम्यांशः प्रायमाग इस तेन रक्षा स्थापितः । तमा हामीगर्गः ॥ प्रागणेदिनमा आई- प्रगनिसर्गागु मया तम्य दुरात्मनः । आगाम रिपोः गाई चन्दनव मोगिनः ॥ ४२ ॥ दर १ महिना सागिरिति नागा ॥ माननग्रान गमाग ARः । vitritientari

·No text on this page.

·9. सं नृपः चरुसंज्ञास्य संजाता चरुसंज्ञितम् । वैष्णवं तेजः । पन्योः कौसल्याकेर द्योश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ । 'दिवसश्च पृथिव्याम्' इति चकारादिवशब्दस्य । नाद्वैकल्पिको रेफस्य रेफादेशो विसर्गापवादः । प्रत्यग्रमातपं बालातपमिव । विमे३ तस्य राज्ञः । को पृथिव्यां सलति गच्छतीति कोसलः। 'सल गतौ पचाय अतः संभावितां ताभ्यां सुमित्रामैच्छदीश्वरः॥ ५५ ॥ कुशब्दस्य पृपोदरादिलाद्गुणः । कोसलस्य राज्ञोऽपत्यं स्त्री कौसत्या। 'वृद्धत्फोसतान भ्य इति व्यङ् । 'यडश्चाप्' इति चाप् । अत एव सूने निर्देशात्कोसलशब्दो ५ सकारमध्यः । अर्चिता ज्येष्ठा मान्या । केकयवंशजा कैकेयी . प्रियेष्टा । अतो। १५४ रघुवंशे अथ तस्य विशांपत्युर्दशरयस्य संबन्धिनः काम्यस्य कर्मणः पुत्रकामे पायकात्पुरुषः कथिदिव्यः पुमावृत्तिजा निस्पगेन सह प्रबभूव प्रादुर्वभूत्र । - वात्तेषामपि विस्मयोऽभूदित्यर्थः ॥ तमेव पुरुपं विशिनष्टि- हेमपात्रगतं दोर्ध्यामादधानः पयश्चरुम् । अनुप्रवेशादाद्यस्य पुंसस्तेनापि दुर्वहम् ॥ ५ ॥ आद्यस्य पुंसो विष्णोरनुप्रवेशादधिष्टानाद्धेतोस्तेन दिव्यपुरुषेणापि दुर्वहम् ।। वनोदरस्य भगवतो हरेरतिगरीयस्वाद्वोढुमशक्यम् । हेमपात्रगतं पयत्ति पर बंद . पायसानं दोक्मादधानो वहन् । 'अनवनावितोऽन्तमपक्क ओदनश्चः' इति यकि प्राजापत्योपनीतं तदन्नं प्रत्यग्रहीन्नृपः। वृपेव पयसां सारमाविष्कृतमुदन्वता ॥५२॥ नृपो दशरथः प्राजापत्येन प्रजापतिसंवन्धिना पुरुषेणोपनीतं न तु 'प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप' इति रामायणात् । तदन्नं पायसानम् ।। तोदधिनाविष्कृतं प्रकाशितं पयसां सारममृतं वृपा वासव इव । 'वासवो वृत्रा इत्यमरः । प्रत्यग्रहीत्स्वीचकार ॥ अनेन कथिता राज्ञो गुणास्तस्यान्यदुर्लभाः। प्रसूर्ति चकमे तमिस्त्रैलोक्यप्रभवोऽपि यत् ॥ ५३॥ तस्य राज्ञो दुशरथस्यान्यदुर्लभा असाधारणा गुणा अनेन कथिता व्याय यद्यस्मात्रयो लोकास्त्रैलोक्यम् । चातुर्वर्णादित्वात्स्वार्थ प्य । तस्य प्रभवः कारण कि तस्मिन्राज्ञि प्रसूतिमुत्पत्तिं चकमे कामितवान् । त्रिभुवनकारणस्यापि कारणमिति पर धिगुणसमाश्रय इत्यर्थः ॥ स तेजो वैष्णवं पल्योर्विमेजे चरुसंज्ञितम् । द्यावापृथिव्योः प्रत्यग्रमहर्पतिरिवातपम् ॥ ५४ ॥ तयोर्यावापृथिव्योः । अहः पतिरहपतिः । अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफ' विभज्य ददावित्यर्थः॥ पत्नीत्रये सति द्वयोरेव विभागे कारणमाह- अर्चिता तस्य कौसल्या प्रिया केकयवंशजा।. ख रीश्वरो भर्ता नृपः मुमित्रों ताभ्यां कौसल्याकैकयी या संभाविता भागदानेन मानि मैच्छदिच्छति स्म । एवं च सामान्यं तिसृणां च भागप्रापणमिति राज्युचितज्ञता चं लभ्यते ॥

·दशमः सर्गः। । सवीताः खनेषु । जटजः परः । जलमासिगदामाचंकल:पिता मूर्तयो यो ते बहुशस्य चित्तशे पन्यो पत्युमहीक्षितः। चरोरर्धार्धभागाभ्यां तामयोजयतामुमे ॥ ५६ ॥ हुइस सर्वज्ञस्य । सवितान्येचयः । पत्युमहीक्षितः क्षितीदरम्य । विशेषगत्रयेग नुसरणीयतामाह । चित्तने अभिप्रायजे ते टने पत्न्या कीसत्या केली । रोयी- गौ समभागी तयोर्यावधी तोच तो भागी सभागायेकदेशी । ताभ्यामर्धा- भ्याम् । 'पुस्योऽयं सनराके' इत्यमरः । तां सुमित्रामयोजयतां युज चक्रतुः । व विभागो न रामायनसंवादी । तम चरोर कौसल्याया अपशिधार्थ कैकेयर पुनः सुमित्रायाः' इत्यभिधानात् । किंतु पुराणान्तरसंवादो नयः । उसेच नार -ते पिन्डप्राशने काले सुमित्रा महीपतेः । पिडाभ्यामलमलं तु खमगिरी छतः ॥ इति । एवमन्यनापि विरोधे पुराणान्तरालमाधातव्यम् ।। न चै सत्यपीयी स्यादित्साह- सा हि प्रणयवत्यासीत्तपत्न्योरुभयोरपि । भ्रमरी चारणस्येव मदनिस्यन्दरेखयोः ॥ ५७ ॥ सा सुनिनोभयोरपि । समान एकः पतिर्थयोत्तयोः सरन्योः । 'नित्यं संपन्यादिषु' । हो । नकारादेवाच । भ्रमरी हाना वारणस गजस्य मदनियन्दरेखयोरेव उपगत्योरिति भावः। प्रणयवती प्रेमवत्सासीत् । सरन्योरिसन मासान्तर्गतत्य सुरपनानं पारपत्येति ॥ तामिर्गर्भःप्रजाभूत्यै दभ्रे देवांशसंभवः। सौरीभिरिव नाडीमिरमृताच्यामिरम्मयः ॥ ५८॥ ताभिः फौसल्यादिभिः प्रजानां भूला सभ्युदयाय । देवस विष्णोरंशः संभवः र यस्य स गर्भः । सूर्यत्येमाः सौर्यः । तानिः सौरीभिः । 'यतिष्य-' इत्युपधाय- रत्व लोपः । सन्ता इलाया पास ताभिः । जलबहनज्ञान्यानाडीभिरिव । नाडी- टिविसर्जनाभिदीधितिभिरपां विकारोऽन्मयो जलमयो गर्भ इव । दने धृतः । वावेकवचनम् । गर्मा दधिर इचयः। मन यादवः-तासां शतानि तारि रदनीनां सिर्जने । शत्रयं हिमोल्लगे तावद्गर्भस सजने ॥ नानन्दाय हि मेयाश्च नूतनाः तना इति । चतुःशतं वृटिवाहाताः सर्वा सन्ताः त्रियः ॥' इति ॥ सममापन्नसत्त्वास्ता रेजुरापाण्डुरत्विपः । अन्तर्गतफलारम्भाः सत्यानामिव संपदः ॥ ५९॥ समं युगपदापना रहीवाः सत्त्वाः प्रागिनो चाभिस्ता मापनसत्वा गर्भिचः। 'आप- सिवा स्वागुर्वियन्तर्वनी च गर्भिणी' इत्यमरः । नव एवापाण्डुरत्विप ईषापाण्डरव- पत्ता राजपन्यः । अन्तर्गता गुमाः फारम्भाः फलप्रादुर्भावा याचां ताः । सत्यानां पद वारेजुर्वनः ।। संप्रति तास सनदर्शनान्याह- गुप्तं ददृशुरात्मानं सर्वाः स्वपु वामनः। जलजालिगदाशाङ्गचक्रलाञ्छितमूर्तिभिः ॥ ६॥ - : तमिनईः पुरन रक्षिवमानानं खरूपं ददृशुः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·। । रघुवंशे, पुत्रिणो जातपुत्रस्य तस्य दशरथस्य पुत्रजन्मनि प्रवेश्यानां प्रवेशयितव्यानार पादनीयानामित्यर्थः । तूर्याणां वायानामारम्भमुपक्रमं प्रथमं दिवि देवदुन्दुभयश्चक्रु साक्षापितुर्दशरथादपि देवा अधिकं प्रहृष्टा इत्यर्थः॥ संतानकमयी वृष्टिर्भवने चास्य पेतुपी। सन्मङ्गलोपचाराणां सैवादिरचनाभवत् ॥ ७७ ॥ अस्य राज्ञो भवने संतानकानां कल्पक्षकुमुमानां विकारः संतानसमयी धि पेतुपी पपात । 'कमुश्च' इति कसुप्रत्ययः । 'उगितश्च' इति छी । सा गृष्टिरेव रान पुत्रजन्मन्यावश्यका ये मालोपचारास्तेपामादिरसना प्रथमक्रियाभवत् ।। कुमाराः कृतसंस्कारास्ते धात्रीस्तन्यपायिनः।। आनन्देनाग्रजेनेव,समं ववृधिरे पितुः ॥ ७८ ॥ वृताः संस्कारा जातकर्मादयो येषां ते । धात्रीणामुपमातॄणां सान्यानि पयामि पन्तीति तथोकाः । ते कुमाराः अग्रे जातेनाप्रजेन ज्येष्ठेनेव स्थितेन पितुरानन्देन सः पधिरे। पुमारराज्या पिता गहान्तमानन्दमयापेत्यर्थः । युमारजन्मनः प्रागेव जात लादप्रगलोपिरानन्दस्य ॥ खाभाविकं विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणा । मुमूर्छ सहजं तेजो हविपेव हविर्भुजाम् ॥ ७९ ॥ भगा गुमाग़णां गंवन्धि खाभाविक राहगं विनीतत्वं विनयकर्मणा शिक्षया । हनिमुंजम मीनां गहन लेगो हविपाज्यादिकेनेव गुमूळ वधे । निसर्गसंस्काराभ्यां विनीता इलयः । परागविरुद्धास्ते तद्रघोरनघं कुलम् । अलमुद्दयोतयामासुर्दवारण्यमिवर्तवः ॥ ८० ॥ पपरगनिया शानिमिष्टाः । गोधात्रगुणवन्त इत्यर्थः । ते कुमारासात् सिमगन निमार्ण पोः सुन्दम् । प्रनयो घगन्तादयो देवारण्यं नन्दनमिव । सहजनिरोपात यूनां राहारमशान भावनाथं देवविशेषणम् । अलमसान्तमुद्दयोतयामासुः AT मागुः । गीधावन्नः कुलभूषणायन्त इति भावः ॥ समानेऽपि हि साम्रात्रे यथोमो रामलक्ष्मणौ । नया भरतशत्रुनी प्रीत्या उन्हें बभूवतुः॥ ८१॥ गोगनाः निन्या भ्रातग येषां ने गुभ्रातरः । 'नयूतश्च' इति का न भवनि । परि अनुः' इति निपधान् । तपा गायः गोधायम् । युवादित्यादण् । तम्मिन्गमाने २ दुपि यथोमी गमलक्ष्मणी प्रीत्या द्वन्दं बभूवतुः । तथा भरतशत्रुनी प्रीन्ना गरपाभिव्यन वभवतुः । 'द्वन्द रहणमर्यादावननव्युत्क्रमणराशापामायण दभियनार्थ निपातः । निकम्यनिग्नहो नानिरिच्यत इनि मारः । तेषां वादियोरक्यं विभिदेन कदाचन । यथा वायुविभावसोयथा चन्द्रसमुद्रयोः ॥ ८२ ॥ का पदुनी मय द्वयाईयोः । मन्दमणयोभरतशत्रुनयोश्रेत्यर्थः । गमाव दीर्वाारिख । चन्द्रगमुद्रगोरियन क्यमकमयं कदाचन न विद - - ·एकादशः सर्गः। । ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च । मनो जहुनिंदाघान्ते श्यामाभ्रा दिवसा इव ॥ ८३॥ प्रजानाथाले कुमारास्तेजसा प्रभावेण प्रश्रयेण विनयेन च । निदापान्ते प्रीप्मान्ते । यामान्यत्राणि मेघा येषां ते श्यामात्राः । नातिशीतोष्णा इत्यर्थः। दिवसा इव । प्र. गानां मनो जहुः॥ स चतुर्धा वभौ व्यस्तः प्रसवः पृथिवीपतेः। धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गवान् ॥ ८४ ॥ स चतुर्धा । 'संख्याया विधार्थे धा इत्यनेन धाप्रत्ययः । व्यस्तो विभकः पृथिवीप- दिशरथस्य प्रसवः संतानः । चतुर्धागवान्नूर्तिमान्धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इव वभौ ॥ गुणराराधयामासुस्ते गुरुं गुरुवत्तलाः । तमेव चतुरन्तेशं रत्नरिव महार्णवाः ॥ ८५ ॥ गुरुवत्सलाः पितृभक्षाले कुमारा गुणनियादिभिर्गुरुं पितरम् । चतुर्णामन्तानां दिगन्तानामीशं चतुरन्तेशम् । 'तद्धितार्थ-' इलादिनोत्तरपदसमासः। तं दशरथमेव महार्णवाश्चत्वारो रनेरिख । आराधयामासुरानन्दयामासुः ॥ सुरगज इव दन्तैर्भनदैत्यातिधारै नय इव पणवन्धव्यक्तयोगैरूपायैः। हरिरिव युगदीर्घदोभिरंशैस्तदीयैः पतिरवनिपतीनां तैश्नकाशे चतुर्भिः ॥ ८६ ॥ भन्ना देवानामसिधारा चैतेश्चतुर्भिर्दन्तः सुरगज ऐरावत इव । पणबन्धेन फल- सिधा व्यायोगैरनितप्रयोगेरुपायैश्चतुर्भिः सामादिभिर्नयो नीतिरिख । युगवद्दीधैश्च- तुभिदौर्भि हरिविष्णुरिव । तदीयेहरिसंवन्धिभिरंशेरंशभूतेश्चतुर्भिन्तः पुरवनिपतीनां पती राजराजो दारयश्चकाशे विदिद्युते । इति महामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथदाविरचितया संजोविनासनात्यया व्याख्यया समेतो नहाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंशे नहाकाव्ये रामावतारो नान दानः सर्गः ।। H एकादशः सर्गः। रामचन्द्रचरणारविन्दयोरन्तर घर शलीलया। तत्र सन्ति हि रसाचतुर्विधातान्यपारचि सर्दव निविंश ।। कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये। फाफपक्षधरमेत्य याचितस्तेजतां हि न वयः समीक्ष्यते ॥१॥ कोशिकेन मुशिषपसन दियानिगलान्यागस स क्षितीवरो दशरथः । अध्वरवि- पातसान्तये पक्षविविधसाद । क.कमपरं पालकोचितशिसापरम् । 'बालानां तु शि- सा प्रोस य.फाक्षः शिसन्दकः' इति हलायुधः। रानं याचितः फिल प्राषितः खल। याद्विकर्मकादप्रयाने कपि सः । प्रधान दुहादीनाम् इति वचनात् । नायं बालाय.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·योऽपरो राससंस्तत्र तत्र मायया शभ्वरविद्यया विरासर्प समचार रघुवंशे तत्र दीक्षितमृपि ररक्षतुर्विधतो दशरथात्मजौ शरैः। लोकमन्धतमसाक्रमोदिती रश्मिभिः शशिदिवाकराविव ॥२४॥ तत्र तपोवने दशरथात्मजी दीक्षितं दीक्षासंस्कृतमृपिं शरैर्विनतो विनेभ्यः । ऋ- मेण पर्यायेण रात्रिदिवसंयोसदिती शशिदिवाकरौ रश्मिभिरन्धतमसागाढवान्तात् । 'ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसम्' इत्यमरः । 'अवसमन्धेभ्यस्तमसः' इति समासान्तोऽप्रलयः । लोकमिव ररक्षतुः । रक्षणप्रवृत्तावभूतामित्यर्थः ॥ वीक्ष्य वेदिमथ रक्तविन्दुभिर्वन्धुजीवपृथुभिः प्रदूपिताम् । संभ्रमोऽभवदपोढकर्मणामृत्विजां च्युतविकतस्नुचाम् ॥ २५ ॥ अथ बन्धुजीवपृथुभिर्वन्धुजीवकुसुमस्थूलैः । 'रक्तकस्तु वन्धूको बन्धुजीवकः' इत्य- मरः । रक्तविन्दुभिः प्रदूपितामुपहतां वेदिं वीक्ष्य । अपोटकर्मणां व्यकव्यापारांणाम् । च्युता विककृतसुचो येभ्यस्तेपामृत्विजां याजकानां संभ्रमोऽभवत् । विकंकृतग्रहण खदिराद्युपलक्षणम् । सुगादीनां खदिरादिप्रकृतिकत्वात् । युगादिपावस्यैव विककृतप्र- कृतिकत्वात् । 'विककृतः सुवांवृक्षः' इत्यमरः । यद्वा खुमात्रस्य विक्रङ्कतप्रकृतिकत्व- मस्तु । उभयत्रापि शास्त्रसंभवात् । यथाह भगवानापस्तम्बः-'खादिरः सुवः पर्णमयी- जुहूर्वककृतीः चुचो वा' इति ॥. उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो वाणमाश्रयमुखात्समुद्धरन् । रक्षसां वलमपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम् ॥ २६ ॥ सपदि लक्ष्मणाग्रजो रामो वाणमाश्रयमुखातूणीरमुखात्समुद्धरन् । उन्मुख ऊर्थ- मुखोऽम्बरे । गृध्रपक्षपवनेरीरिताः कम्पिता ध्वजा यस्य तत्तथोक्तम् । रक्षसां दुनिमि तसूचनमतेत् । तदुक्तं शकुनार्णवे-'आसन्नमृलोनिकटे चरन्ति गृध्रादयो मूर्ध्नि गृहो- पूर्वभागे' इति । रक्षसां बलमपश्यत् ॥ "तत्र यावधिपती मखद्विपां तो शरव्यमकरोत्स नेतरान् । किं महोरगविसर्पिविक्रमो राजिलेषु गरुडः प्रवर्तते ॥ २७ ॥ स रामस्तत्र रक्षसां वले यौ मखद्विपामधिपती तौ सुबाहुमारीचौ शरव्यं लक्ष्यम- करोत् । 'वेध्यं लक्ष्यं शरव्यं च' इति हलायुधः । इतरानाकरोत् । तथाहि । महोरग- विसर्पिविक्रमो गरुडो गरुत्मानराजिलघु जलव्यालेषु प्रवर्तते किम् । न प्रवर्तते इत्यर्थः 'अलगर्दी जलव्यालः समा राजिलड्डण्डभी' इत्यमरः ॥ ।ऽस्रमुग्रजवमस्त्रकोविदः संदधे धनुपि वायुदैवतम् । गैलगुरुमप्यपातयत्पाण्डुपत्रमिव ताडकासुतम् ॥ २८॥ पित : स राम उग्रजवमुत्कटजवं वायुदैवतं वायुर्दैवता यस्य तद्वायन । संदधै संहितवान् । कर्तरि लिट् । तेनास्त्रेण शैलवद्गुरुमंपि ताडकास 1 पाण्डुपत्रमिव । परिणतपर्णमिवेत्यर्थः । अपातयत्पातितवान् । राक्षसोऽपरस्तत्र तत्र विससर्प मायया। ~.in... कृती पत्रिणां व्यभजदाश्रमावहिः ॥ २९ ॥ शकलाकृतं खण्डीकृतं तं मया कृती कुशलो रामः ती च कुशलः रानी - ।

·No text on this page.

·रघुवंशे 'खर्गेपुपशुवाग्वज्रदिड्नेत्रवृणिभूजले । लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । पुनर्वस इव तन्नामकनक्षत्राधिदेवते इव स्थिती । ती राघवी विलोचनः पिवताम् । अत्यास्थय पश्यतामित्यर्थः । विदेहनगरी मिथिला । तन्निवासिनां मनः कर्तृ पक्षमपातं निमेपमपि तद्दर्शनप्रतिवन्धकत्वाम्चनां विडम्बना मन्यते स्म मेने । 'लट् स्म' इति भूतार्थे लट् ।। यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ कालविकुंशिकवंशवर्धनः । राममिवसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयांचभूव सः ॥ ३७॥ यूपवति क्रियाविधी कर्मानुष्ठाने । कतावियर्थः । अवसिते समाप्ते सति कालवि सरज्ञः कुशिकवंशवर्धनः स मुनी रामम् । अस्यतेऽनेनेलसनम् । इपूणामसनमित्र चापम् । तस्य दर्शन उत्सुकं मैथिलाय जनकाय कथयांवभूव कथितवान् ॥ तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । स्वं विचिन्त्य च धनुर्दुरानमं पीडितो दुहितृशुल्कसंस्थया ॥ ३८ पार्थिवो जनकः । प्रथितवंशं जन्म यस्य तथोक्तस्य । एतेन वरसंपत्तिरुता ।। शोस्तस्य रामस्य ललितं कोमलं वपुर्वीक्ष्य । स्खं स्वकीयं दुरानममानमयितुमशक्या नमेय॑न्तात्सल । धनुर्विचिन्त्य च दुहितशुल्कं. कन्यामूल्यं जामातृदेयम् । 'शुल्कं घ दिदेये स्याज्जामातुर्वन्धकेऽपि च' इति विश्वः । तस्य धनुरूपस्य संस्थया स्थिल 'संस्था स्थितो शरे नाशे' इति विश्वः । पीडितो बाधितः। शिशुना रामेण दुष्करमि दुःखित इति भावः ॥ अब्रवीच भगवन्मतङ्गजैर्यगृहद्भिरपि कर्म दुष्करम् । तत्र नाहमनुमन्तुमुत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितम् ॥ ३९ ॥ अब्रवीच । मुनिमिति शेपः । किमिति । हे भगवन्मुने, वृहद्भिर्मतझजैर्महागजेरी दुष्करं यत्कर्म तत्र कर्मणि कलभस्य वालगजस्य । 'कलभः करिशावकः' इत्यमरः मोघवृत्ति व्यर्थव्यापार चेष्टितं साहसमनुमन्तुमहं नोत्सहे ॥ हेपिता हि बहवो नरेश्वरास्तेन तात धनुपा धनुर्भूतः। ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय धिगिति प्रतस्थिरे ॥ ४० है तात, तेन धनुपा वहवो धनुर्घतो नरेश्वरा हेपिता हियं प्रापिता हि । जिहले र्धातोर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः । 'अर्तिही-' इत्यादिना पुगागमः । ते नरेश्वरा ज्यानिघात कठिनत्वचः खान्भुजान्धिगिति विधूयावमत्य प्रतस्थिरे प्रस्थिताः ॥ प्रत्युवाच तमृपिनिशम्यतां सारतोऽयमथवा गिरा कृतम् । एव भवतो भविष्यति व्यक्तशक्तिरशनिर्गिराविव ॥ ४ ॥ प्रत्युवाच । किमिति । अयं रामः सारतो वलेन निशम्यतां भूयताम् । अ. सारवर्णनया कृतमलम् । गीर्न वक्तव्येत्यर्थः । 'युगपर्याप्तयोः कृतम्' इस ययं चैतत् । 'कृतं निवारणनिषेधयोः' इति गणव्याख्याने गिरति करने निषेधक्रियां प्रति करणत्वात् । किंत्वशनिवजो गिराविध । चापे धनुष्येव व्यक्तशक्तिदृष्टसारो भविष्यति ॥ पौरुपं काकपक्षकधरेऽपि राघवे । ::त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि ॥ ४२ ॥ .

·एकादशः सर्गः। एवगामय गनेरनाग जनयः सामानयो गाडी गाय पुन पराकमम । सायनानयुगादिभ्योऽनि पापिलाना । पर भरे कर्मणि जननि विमः । निमगोर गोपनीटः मापन बिनागौमत्रः । 'प्रमाणे यसच्-' ल्यादिना मानन्नयः । मनः माय नमः । सागिता पर्मनि की दाहानिमिव । अदा विपरवान ।। व्यादिदेश गणशोऽथ पार्श्वगान्कार्मुकामिहरणाय मैथिलः । तैजसस्य धनुपः प्रवृत्तये तोयदानिय सान्त्रलोचनः ॥ १३ ॥ अथ मैथिलः पार्थगान्युरूपान्कामुकाभिारणाय गाणुर मानेतुम् । 'गुगांग' इति चतुर्थी । सहसलोचन इन्द्रजमग तेजोमयस्य धनुषः प्रयगय सारिभाषाय नोग- दान्मेपानिय गणान्गणाः । संस्थैकवचनाग पोगालाम्' इति सरप्रन्ययः । च्यादि- देश प्रजिघाय ।। तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीपणं वीक्ष्य दाशरथिरादे धनुः। विद्रुतमातुमृगानुसारिणं येन वाणमजदृपध्वजः ॥ १४ ॥ दाशरपी रामः प्रनुमभुजगेन्द्र श्व भीषणं भयंकरं तदनुपियाददे जपाए । पो ध्वजश्चिहं यस्य स शिवो येन धनुषा । मनुरेव मृगः । विलुतं पलायितं फतुमृगमनुस- रति । तान्छोल्ये णिनिः । तं विद्रुतस्तुगानुनारिणं चाणमनजन्मुमोच ।। आततज्यमकरोत्स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रमीक्षितः। शैलसारमपि नातियततः पुप्पचापमिव पेशलं सरः ॥ १५॥ स रामः संसदा समया विस्मयेन स्तिमिते नेत्रे यस्मिन्कर्मणि तद्यथा स्यात्तथैक्षित इन् । शैलस्येव सारो यस्य तच्छेलसारमपि धनुः । स्मरः । पेशलं कोमलं पुष्पचापमिय तियत्नतो नातियत्नात् । नबर्थस्य नशब्दन्य मुप्मुपेति समासः । आततज्यमधिज्य करोत् ।। भज्यमानमतिमात्रकर्पणात्तेन वनपरुपस्वनं धनुः। भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रमुद्यतमिव न्यवेदयत् ॥ ४६॥ तेन रामेणातिमात्रकर्पणाद्भज्यमानमत एव वज्रपरुपखनम् । वजमिव परुपः खन यस्य तत् । धनुः कर्तृ । दृटमन्यवे दृढक्रोधाय । 'मन्युः क्रोधे ऋता दैन्ये' इति विश्वः भार्गवाय क्षत्रं क्षत्रकुलं पुनरुद्यतं न्यवेदयदिव ज्ञापयामासेव ॥ दृष्टसारमथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्द्य मैघिलः। राघवाय तनयामयोनिजां रुपिणीं श्रियसिव न्यवेदयत् ॥४७॥ अथ मैथिलो जनको रुद्रकार्मुके दृष्टः सारः स्थिरांशो यस्य तदृष्टसारम् । 'सार वले स्थिरांशे च' इति विश्वः । वीर्यमेव शुल्कम् । धनुर्भङ्गरूपमित्यर्थः । अभिनन राघवाय रामायायोनिजां देवयजनतंमवां तनयां सीतां रूपिणीं श्रियमिव साक्षा मीमिव न्यवेदयदर्पितवान् । वाचेति शेपः ।। उक्तमेवार्थ सोपस्कारमाह- मैथिलः सपदि सत्यसगरो राघवाय तनयामयोनिजाम् । संनिधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ॥ ४८. -

·No text on this page.

·मोगरा :- ची गुल बोया काम- शिवनेगर पारि ते वनाशिनालयो यसः सनयो नयबानिनहा। सामवानमिधिमेदाविप्रहाः सिलिन्नयनम्य भरनेः ।, ले गदिमागमः । मबार । माग । मन्त्री पाणी महतः । सिरिमन्तः पामिविकार पाया व यमुः । विधीपन नि विभिः । वान पिभिः । विहीबारः गन - पार्वधूनां लिलिभिषयमिलनुगंधेदम् ॥ ता नराधिपता नृपात्मजैले च ताभिगमन्त्तार्यताम् । सोऽभवहरवधूसमागमः प्रत्ययमतियोगसंनिभः ॥ ५६ ॥ ता नराधिनता जनारन्ययः पामनगरपः सायनां पुगोल्पयोर का. दिसाफल्यमगमन् । तेच तामिलया। किं । म यरानां यनां न समागमः । प्रत्य- पानां मस्तीन च योग व संनिभातीति संनिमः समयर । परन् । प्रत्ययाः सनादयो येभ्यो विधीयन्ते ताः प्रातयः । यथा प्रतिमत्पयोः सहकार्यमापन तद्वदनापोति भावः॥ एवमात्तरतिरात्मसंभवांस्तानिवेश्य चतुरोऽपि तत्र सः। अध्वसु त्रिपु विसष्टमैथिलः स्वां पुरी दशरयो न्यवर्तत ॥५७ ॥ एवनात्तरतिरनुरागवान्त ददारपसांधतुरोऽप्यात्मसंभवान्पुनांत्तन निधिलायां नि. वेदन विकास । 'निवेदाः शिविरोदाहविन्यासयु प्रकीर्तितः'शते विश्वः । निप्ययन : प्रयाणेषु सत्नु विस्टमैथिलः सन् । खां पुरी न्ययर्तत । उद्देशफियापेक्षया फर्मत्वं पुर्याः । तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्मसु ध्वजतरुप्रमाधिनः। चिक्लिशुभ्रंशतया वरूथिनीमुत्तटा इव नदीरयाः स्थलीम् ॥ ५८ ॥ . जानु कदाचिननु बजा एव तरवतान्प्रनन्ति ये ते ध्वजतस्प्रनायिनः प्रतीपना प्रतिकूलगामिनो मस्तः । उत्तटा नदीरयाः स्थलीमकृनिमभूमिमिव । 'जानपदकुण्ड- इलादिना खेप् । तस्य वरुथिनी सेनां नृवातया नृशं चिहियः क्रिदयन्ति ल॥ लक्ष्यते स तदनन्तरं रविर्यद्धभीमपरिवेषमण्डलः। 7 वैनतेयशमितस्य भोगीनो भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः ॥ ५९॥ तदनन्तरं प्रतीपपवनानन्तरं यद्धं भीमं परिवेपत्त्य परिधर्मग्डलं यस्य सः । 'पनि वेपतु परिविरुपर्यकमण्डले' इत्यमरः । रविः वैनतेयशमितस्य गरुडहतस्य भोगिन सर्पस्य भोगेन कायेन । 'भोगः सुखे ल्यादिन्तावहेश्य फणकाययोः' इत्यमरः । वेष्टिर व्युतः शिरोधे नगिरिव । लक्ष्यते ल॥ श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरावाससः । अङ्गना इव रजस्वला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः॥ ६०॥ पेनपक्षा एव परिघूसरा बलका यातां तत्वयोधाः । सांध्यमेघा एवं रुधिरा तासांसि यासां तात्तपोलाः । रजो धूलिरासामन्तीति रजसलाः । 'रजःकृष्यानुतिपा पदो वेलम्' इति पलप्रत्ययः । दिशः रजतला ऋतुमत्योऽना इछ । र०वं० १५ .

·१७० रघुवंशे पुष्पमार्तवम्' इत्यमरः । अवलोकनक्षमा दर्शनाहीं-नो बभूवुः । एकत्रादृष्टदोपादप शास्त्रदोपादिति विज्ञेयम् । अत्र रजोवृष्टिरुत्पात उक्तः ।। भास्करश्च दिशमध्युवास यां तां श्रिताः प्रतिभयं ववासिरे। क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शिवाः ॥ ६१ ॥ भास्करो यां दिशमध्युवास च यस्यां दिव्युपितः । 'उपान्वघ्यावसः' इति कर्मत्वम् तां दिशं श्रिताः शिवा गोमायवः । 'स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगधूर्तकाः' इत्यमरः क्षत्रशोणितेन या पितृक्रिया पितृतर्पणं तत्रोचितं परिचितं भार्गवं चोदयन्स इव प्रतिभ भयंकर ववासिरे रुरुवुः । 'वासू शब्द' इति धातोलिट्र। 'तिरश्चा वासित रुतम्' इत्यमरः तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् । अन्वयुत गुरुमीश्वरः क्षितेः स्वन्तमित्यलघयत्स तद्यथाम् ॥ २॥ तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं दुनिमित्तं प्रेक्ष्य कृत्यवित्कार्यज्ञः क्षितेरीश्वरः शान्तिमनर्थ- निवृत्तिमधिकृत्योद्दिश्य गुरुं वसिष्टमन्वयुद्धापृच्छत् । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः। स गम: स्वन्तं डामोर्क भावीति तय गजो व्यथामलघयलयकतवान् ।

·दिनुमोदन गरे : ना। निब मजुन विरम् । मम । छनोमानिने बालदिन बालकः । नाम राम इति तुल्यमान्मजे बनानमहिने न वागे। নেন না শাপননননি हालयोः ॥ ६॥ भने पुत्र दा दिनमा यस गाने मन हरसन्न रहर कनिदिन । म दान गर्म मयत भयंभवद । अस्यमयनिति बादिन न सोऽनवेदय भरताग्रजी यतः। सत्रकोपहनापिं ततः संदये दरानुनतारकाम् ॥ १९ ॥ समदासममिति कदिनं समयालेसन भरतप्रजातन्तत्र। यो दृश्यन्त इति मनमसि समिः । अनेकने विषयः कोपदहनों मिलकर बननित सिनन् । 'सलमानोनमुनयः' इसमरः । उदाः तरक कनीनिक यसतान्। 'दारक कनीनिक' इसमरः । दशं गंदथे । तेन कार्नुकानपत्तनुष्टिना राबवो विगतभीः पुरोगतः। अडलोविवरचारिणदारं कुर्वता निजगदे युसुन्नुना ॥ ७० ॥ कनवमः । दारली देवरचा उर्वत युयुत्सुना योदुनिन्छता । तेन भव.. कत्री । विगतमा निकः सन् । पुरोगतज्नगलो रापवो निजगद टकः । नवजातनपकारबरि मे तन्निहत्य बहुशः शमं गतः । सुतसर्प इव दण्डवहनाद्रोपितोऽसि तव विक्रमवात् ॥ ७ ॥ सनद तिर्नेऽपरेन पितृवधा देरि देषि । नवजात बहुश एकवि- विबिद्दल दान गल। दयी सुनसा दयनादिव । तब विक्रम वरनोनितो रो प्रतिवन्ति । मैथिलस धनुल्यपार्थिवेल्वं फिलाननितपूर्वमक्षणोः । तन्निशान्य नवता समर्थ वार्यगृङ्गानिव भन्नमात्मनः ॥७२॥ बन्यैः पावः । जननित पूर्वनननितम् । टोति नमानः । जय मैथिलर धन्वनामोः बाद । किलेन पलंगान् । ' वानन्ययोः किल' इसनरः इन नियन्कार नमन कालनी नन वीर्षनेव नमनिन समय नन्दे अन्य जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव मामगात् । बोडनावहति ने स संप्रति व्यलचिल्योन्मुखे त्वयि ॥ ७३ ॥ न्यायलिन्काले । जाति रान इलयं वाद चरितः सन्मामेवागात् । संप्रति त्वयुदयन्नुले सदि व्याकरतिः । जन्यमानाति यावत् । न दाब्दो नीडन वहति करोदि।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·विप्रोपिना गताः कुमारा यमितत्तथोनम् । अम्तमितो मृत ईभरो राजा राम निवपिन भादं मम्भिताश्रुभिः । पितृमरणगुप्त्यर्थमिनि भाषः । मक- रघुवंशे . तयोश्चतुर्दशैकेन रामं प्रावाजयत्समाः । द्वितीयेन सुतस्यैच्छवैधव्यैकफलां श्रियम् ॥ ६ ॥ सा तयोर्वरयोर्मध्य एकेन वरेण रामं चतुर्दश समाः संवत्सरान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । प्रावाजयत्प्रावासयत् । द्वितीयेन वरेण सुतस्य भरतस्य वैधव्यैकफलां संवैध- व्यमात्रफलाम् । न तूपभोगफलामिति भावः । श्रियमैच्छदियेप ।। पित्रा दत्तां रुदन रामः प्राडाहीं प्रत्यपद्यत । पश्चादनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहीत् ॥ ७ ॥ रामः प्राक् पित्रा दत्ता महीं रुदन् प्रत्यपद्यताङ्गीचकार । स्वत्यागदुःसादिति भावः । पश्चादनाय गच्छेत्येवंरूपांतदाज्ञां पित्राज्ञां मुदितोऽग्रहीत्। पित्राज्ञाकरणलाभादिति भावः ।। दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले। ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ॥ ८॥ महलक्षौमे दधतो वल्कले वसानस्याच्छादयतश्च तस्य रामस्य सममेकविध मुसराग मुसवर्ण जना विस्मिता ददृशुः । सुखदुःखयोरविकृत इति भावः ।। स सीतालक्ष्मणससः सत्याहुरुमलोपयन् । विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः ॥९॥ स रामो गुरुं पितरं सत्याद्वरदानम्पादोपयगभ्रंशयन -। सीतालक्ष्मणयोः सह विप्रहः । ताभ्यां राहितः सन् दण्डकारण्यं विवेश । सतां मनश्च प्रत्येक विदेश पितृभक्त्या सर्व गन्तः संतुष्टा इति भावः ॥ राजाऽपि तद्रियोगातः स्मृत्वा शापं स्वकर्मजम् । शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभममन्यत ॥ १० ॥ तद्वियोगार्नः पुत्रवियोगदुःखितो राजाऽपि खकर्मणा मुनिपुत्रवधरूपेण जातः जम्न शाएं पुत्रशोक मरणात्मकं स्मृत्वा शरीरत्यागमात्रेण देहत्यागनेव शुशिला प्रायवितममन्यत । गृत इत्यर्थः ।। विमोपितकुमारं तदाज्यमस्तमितेश्वरम् । रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विपामामिपतां ययौ ॥ ११ ॥ दोन नद्रागं रधान्येषणदक्षाणां द्विपामामिषनां भोग्यवस्तुना ययो । 'आमि भोम्पयानि दनि गतः ॥ अथानाथाः प्रकृनयो मातृवन्थुनिवासिनम् । मलिंगनाययामामुर्मरतं तम्भिताश्रुभिः ॥ १२ ॥ अपनायाः प्रायोऽमागाः । प्रकृति माह योनामात्ये परमात्मानि' इति विक, गनापयामागमयामः ।। श्रुत्वा तथाविधं मृत्यु कयीतनयः पितुः । मातुन केवलं सम्याः श्रियोऽप्यागीपरागतः ॥ १३ ॥ मा ·मावासना pawal ATM गोगनगो भरतः पितु ममापि ममा मात्र मी अगा वलं मानुरेव पराभुगो न सिंग योऽपि पगार जामीन ।। ससैन्यमान्वगावामं दर्शिनानाधमालयः । तम्य पश्यन्ससौमित्रन्दर्यसति[मान, ॥ २४ ॥ ससंन्यो भरतो राममन्यगाम ! कि सर्वन । सामान्यामिन . निवासा इति कथितान् समामिदमानिस म्प गरम्य बर्मामात्र पदयदलू म्दन् । चित्रकूटवनस्यं च कापितम्बर्गतिरांगेः। लक्ष्म्या निमन्त्रयांचके तमनुछिएसंपदा ॥ १५॥ चिनकूट्यनस्यं तं रामं च गुरोः पिनुः कभिवाम्गतिः कधिनियमतः महिन्ययः । अनच्छियाननुभूतष्ठिा संपनुगोत्कयो यस्याः गा । 'संपनी गुगोलर' मियः । तया लक्ष्म्या करणेन निमन्त्रयांचा आहतवान् ।। स हि प्रथमजे तस्मिन्नरतधीपरिग्रहे। परिवेत्तारमात्मानं मेने स्वीकरणासुरः॥ १६ ॥ स हि भरतः प्रथमजेऽप्रजे तम्मिन् रामेऽतश्रीपरिप्रदे सति ग्ययं भुवः स्पीकरणा- दात्मानं परिवेत्तारं मेने । 'परिवेत्तानुजोऽनूठे ज्येष्ठे दारपरिप्रहार' यमरः । भूपरि- ग्रहोऽपि दारपरिप्रहसम इति भावः ।। तमशक्यमपाक्रष्टुं निदेशात्स्वर्गिणः पितुः । ययाचे पादुके पश्चात्कर्तु राज्याधिदेवते ॥ १७ ॥ सर्गिणः पितुनिदेशादपाकष्टुं निवर्तयितुमशक्यं तं रामं पदादाज्याधिदेवते सा- मिन्चौ तु पादुके ययाचे ।। स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्रात्रा नैवाविशत्पुरीम् । नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासमियाभुनक् ॥१८॥ स भरतो भ्रात्रा रामेण तथेत्युक्त्वा विसरः सन् पुरीमयोध्या नाविशदेव । किंतु न्दिप्रामगतः संस्तस्य रामस्य राज्यं न्यासमिव निक्षेपमिवाभुनगपालयत् । न तूपभुक्त- नित्यर्थः । अन्यथा 'भुजोऽनवने' इत्यात्मनेपदप्रसमात् भुजेर्लङ् ॥ दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापरामुखः। मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् ॥ १९ ॥ ज्येष्टे दृढभक्षी राज्यतृष्णापराचखो भरत इति पूर्वोकानुष्टानेन मातुः पापस्य प्राय श्चत्तं तदपनोदकं कर्माकरोदिव इत्युत्प्रेक्षा । दृढभकिरिपत्र दृढशब्दस्य 'त्रियाः ' वत्-' इत्यादिना पुंपदावो दुर्घटः । 'अप्रियादियु' इति निषेधात् । भतिशब्दस्य प्रिया दिषु पाठात् । अतो दृढं भक्तिरस्येति नपुंसकपूर्वपदो वहुव्रीहिरिति गणव्याख्याने दृढभा किरियेवमादिषु पूर्वपदस्य नपुंसकस्य विवक्षितत्वात्सिद्धमिति समाधयम् । दृत्तिकार दीर्घनिवृत्तिमानपरो दृढभकिशब्दो लिङ्गविशेपस्यानुपकारकत्वात् स्त्रीलमविवक्षितमेव तलादत्रीलिङ्गत्वादृढभक्तिशब्दस्यायं प्रयोग इत्यभिप्रायः । न्यासकारोऽप्येवम् । भोजर जस्तु-कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठाद्भवानीभकिरियादी कर्मसाधनत्वा पुंवद्भावप्रतिषेधः दृढभत्तिरित्यादौ भावसाधनत्वात् पुंवद्भावसिद्धिः पूर्वपदस्येलाह ।।

·No text on this page.

·साल : --------- संध्यानाधिशम्ननामिनो नाम मान्नः । अतिन्मार्गमान्य नामग्रि ग्रहः ॥२८॥ परिमोनिको नाम समान न र मारलायरमानिय सजहार योमध्ये मैथिली लोकोपः। नमोनमत्ययोवृष्टिमयमा चान्तरे ॥२२॥ तोक्स गोपनः यो मतो समयमा मापनमा योः प्रायनमारपदयोरन्तरे मोरे तहिपतिऽयग्राहयग्रही सनी लनरः ।। तं विनिप्पिय कायुतम्या पुरावृपयति स्थलीम् । गन्धेनाशुबिना चेति यनुधायां निचाननुः ॥ ३० ॥ पतुल्यन्य गोनापले पुमांनी कलमी गरि बिनिकाला। सचिनाविनेन गन्धेन अलीमाधम पुरावल्यास 'सरियसीति नोः । पायापुरा निकालयो मति नविप्पदये लठ । नुमा निल्नमा मागिता निमियन्ती ॥ पञ्चयट्यां ततो रामः शासनान्कुन्मजन्मनः। अनपोढस्थितिस्तस्थौ बिन्यादिः प्रताविव ॥ ३१ ॥ ततो रामः पुन्मजन्मनोसन्स दासनात् । पसानां पटानां समाहारः पम्पटी। 'तक्षितार्य-' इति तपुरमः । 'मस्यापूर्वी द्विगुः' इति दिगुसंशायाम् 'दिगोः' इति पेर । "दिगुरेकवचनम् इलेकवचनम् । तस्यां पचवट्याम् । विन्याद्रिः प्रकृती वृद्धः पूर्ववत्यापानिव । जनपोडस्थितिरनतिकान्तनादस्वस्थी । रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा। अमिपेदे निदाघाती व्यालीव मलयद्रुमम् ।। ३२ ॥ तत्र पचवटयां मदनानुरा रावणावरजा दार्पणखा । 'पूर्वपदालंज्ञायामगः' इति प. त्वम् । राघवम् । निदापाती धर्मतता व्याकुला व्याली भुजंगी मलयद्रुमं चन्दनन- निव । अभिपेदे प्राप ।। सातीतासंनिधावेव तं वने कथितान्वया। अत्यारुढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभावः॥३३॥ सा शूर्पणखा तोतासंनिधावेव कथितान्वया कथितखवंशा सती तं रामं वने वृत चती । तथाहि । मलारुटोऽतिमद्धो नारीणां मनोमवः कानः कलनोऽवसरझोन भवतीलालको हि ।। कलत्रवानहं वाले कनीयांसं भजख मे। इति रामो वृपत्यन्तीं वृपस्कन्धः शशास ताम् ॥ ३४ ॥ भः पुमान् । 'पः न्यादानवे पर्ने सौरभेचे च शुकले। पुरासिमन ।

·जयद्योजितवान । म्यमावत एव विकृतां तां कांदिच्छेदेन
तस्याः मनं श्रुत्वेत्यर्थः । सुम्खनः शहः श्रूयत इतिवत्प्रयोगः । विकृता मायाविनीत
मणो विकृष्टागिः कोशोड़नषाः सन्क्षिप्रं पर्णशालां प्रविश्य । भी
। नन्द्यादित्यादयुट करि । नां रानी चाप्यस्य पोनरक्यंत
रघुवंशे
भूपकश्रेष्ठयोरपि' इति विश्वः । वृपं पुरुषमात्मार्थमिच्छतीति वृषस्यन्ती कामुकी । '
स्यन्ती तु कामुकी' इत्यमरः । 'सुप आत्मनः क्यच्' इति क्यच्प्रत्ययः । 'अश्वक्षी
वृपलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि' इत्यसुगागमः । ततो लटः शत्रादेशः । 'उगितश्च' ३
डीप् । श्लोकार्थस्तु-पस्कन्धो रामो वृपस्यन्ती तां राक्षसीम् 'हे वाले, अहं क
त्रवान् , मे कनीयांसं कनिष्ठं भजख' इति शशासाज्ञापितवान् ।
ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्व तेनाप्यनभिनन्दिता ।
साभूद्रामाश्रया भूयो नदीवोभयकूलभाक् ॥ ३५ ॥
पूर्व ज्येष्ठाभिगमनात्तेन लक्ष्मणेनाप्यनभिनन्दिता नाझीकृता भूयो रामाश्रया र
राक्षसी । उभे कूले भजतीत्युभयकूलभाक् नदीवाभूत् । सा हि यातायाताम्य
पर्यायेण कूलद्वयगामिनी नदीसदृश्यभूदित्यर्थः ।।
संरम्भ मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय ताम् ।
निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोदधेः ॥ ३६॥
मैथिलीहासः क्षणं सौम्यां सौम्याकारां तां राक्षसीम् । निवातेन स्तिमिता - निचला
मुदधैर्चेलामम्युविकृतिम् । अम्बुपूरमित्यर्थः । 'अब्ध्यम्युविकृती वेला' इत्यमरः ।।
न्द्रोदय इव । संरम्भं संक्षोभ-निनाय ॥
फलमस्योपहासस्य सद्यःप्राप्स्यसि पश्य माम् ।
मृग्याः परिभवो व्याध्यामित्यवेहि त्वया कृतम् ॥ ३७ ॥
श्लोकद्वयेनान्वयः । अस्योपाहासस्य फलं सद्यः संप्रत्येव प्राप्स्यसि । मां पश्य । त्या
का कृतमुपहासरूपं करणं व्याध्यां विषये मृग्याः काः परिभव इत्यवेहि ॥
इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरङ्के निविशती भयात् ।
रूपं शूर्पणखा नाम्नः सदृशं प्रत्यपद्यत ॥ ३८ ॥
भयाद्भर्तुरके निविशतीमालिमन्ती मैथिलीमित्युक्त्वा शूर्पणखा नानः सदृशम् ।
पीकारनगयुत्तमित्यर्थः । रूपमाकारं प्रत्यपद्यत स्वीचकार । अदर्शयदित्यर्थः ।।
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलाम वादिनीम् ।
शिवाघोरस्वनां पश्चाबुबुधे विकृतेति ताम् ॥ ३९ ॥
लक्ष्मणः प्रथमं कोकिलावन्मशुवादिनी पश्चाच्छिवावद्धोरखनां तां शूर्पणखां ध्रुना
वुधे बुद्धवान् । करि लिद ॥
पर्णशालामथ क्षिप्रं विकष्टासिः प्रविश्य सः।
२. भीपणां तामयोजयत् ॥ ४० ॥
- या वेणुकर्कशपया।
• तात्रतर्जयदम्बरे ॥ ४ ॥

·द्वादशः सर्गः।
१८१
ता वक्रतं धारयतीति वनखधारिणी । तया वेणुवकर्कशपर्वया । अत एवारा-
स्याकार इवाकारो यस्याः सा तया । सल्या तौ राघवावम्बरे व्योनि स्थिता 'अम्बरं
व्योनि वासति' इत्यमरः । सतर्जदयमलयत् । 'तर्ज भर्त्सने' इति धातोचौरादिकानु-
दात्तत्वादात्मनेपदेन भाव्यम् । तथापि चक्षिक किरणाज्ज्ञापकादनुदात्तत्त्वनिमित्तस्या-
न्मनेपदस्यानिललात्परत्लैपदमूह्यमित्युक्तमाल्यातचन्द्रिकायाम्-'तर्जपते भर्सयते तर्ज-
पत्तोसाप व इयत्ते कविः' इति ॥
प्राप्य चाशु जनस्थानं खरादिभ्यस्तथाविधम् ।
रामोपक्रममाचख्यौ रक्षापरिभवं नवम् ॥ ४२॥
सानु जनस्थान प्राप्य खरादिभ्यो राक्षसभ्यत्तथाविधं खालच्छेदात्मकम् । उपक्र-
न्यत इत्युपनमः । कर्मणि घन्प्रत्ययः । रामस्य कर्तुरूपकमः । रामोपक्रमम् । रामेणा-..
दाबुपक्रान्तनिलयः-। 'उपजोपक्रम तदाद्याचिख्यातायाम्' इति क्लीवत्वम् । तन्नवं
रक्षसां कर्मभूतानां परिभवनाचल्यो । ।
मुखावयवलूनां तां नेता यत्पुरो दधुः ।
रामाभियाविनां तेषां तदेवाभूमङ्गलम् ॥ ४३॥
नेता राक्षसाः । न तो यातुरमती' इत्यमरः । मुखावयवेषु कर्णादिपु लूनां छिन्ना
के पुरो दधुर चकुरिति यत्तदेव रामाभिधायिनां राममभिद्रवतां तेपानमङ्गलमभूत् ।।
उदायुधानापततस्तान्हप्तान्प्रेक्ष्य राघवः।
निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ॥४४॥
उदायुधानुद्यतायुधानापतत मागच्छतो दृप्तांत्तान्खरादीन्प्रेक्ष्य राघवश्वापे विजय-
साशंलामाशां लक्ष्मणे सीतां च निदधे । सीतारक्षणे लक्ष्मणं नियुज्य खयं युद्धाय
मन-ति-भावः॥
एको दाशरथिः कामं यातुधानाः सहनशः।
ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः॥४५॥
दाशरथी राम एकोऽद्वितीयः । यातुधान्तः फोनं सहस्रशः सन्तीति शेषः। तेर्यातुधान-
न्तु स राम जाजो ते चातुधाना चावन्तो धावसंख्याका एव तावांस्तावत्संख्याकश्च ददृशे ॥
असजनेन काकुत्स्थः प्रयुक्तमथ दूपणम् ।
न चक्षमे शुभाचारः स दूपणमिवात्मनः ॥ ४६॥
जय शुभाचारो रपे साधुचारी नदृत्तय स काफुल्थोऽसजनेन दुर्जनेन रक्षोजनेन
२ प्रयुक्तं प्रेषितसुधारितं च दूपणं दूपणाख्यं राक्षसमात्मनो दूपर्ण दोषमिव न चक्षने
न सेहे । प्रतिक्त प्रत्त इलपः ।।
तं शरैः प्रतिजग्राह खरत्रिशिरसौ च सः।
क्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात्सममिवोद्ययुः ॥ १७ ॥
मरमर दूर सरनिशिरसो २ दरः प्रतिजग्राह । प्रतिजहारेपर्यः । कमशो
भारनन् । प्रदरता अपीति शेषः । तस्य ते पराः पुनधापालन युगपदिवोदयुः ।
तिलपुरम ति भापः॥
तैस्त्रयाणां शितैर्याणेर्यथापूर्वविशुद्धिभिः ।
आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतन्त्रिभिः ॥ १८ ॥

·रघुवंरो
गूपक श्रेष्टगोरपि' इति निमः । पुरुषमात्मा मिनीति तासन्नी
स्वन्ती तु कामुकी' इलामरः । 'गा भात्मनः गन्' इति प्रलय
पलपणानागात्मप्रीती गनि' इलगुगागमः । ततो स्टः शनादेशः !
सी । भोकास्तु-गास्कन्धो रागो ग्रासती तां राक्षसीम् के
प्रवान् , मे कनीयांसं फनिटं मजस' इति शशासाज्ञापितवान् ।
ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्व तेनाप्यनमिनन्दिता।
साभूद्रामाश्रया भूयो नदीयोभयकुलभाक:
पूर्व ज्येष्ठाभिगमनातेन लक्ष्मणेनाप्नभिनन्दिता नाजीकृतः
राक्षसी । उभे कूले भजतीत्युभयकुलभान्त नदीचाभून् ।
पर्यायेण मूलद्वयगामिनी नदीसदृशभदित्यर्थः ।।
संरम्भ मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय :
निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोदधेः ।
मैथिलीहासः क्षणं गौम्यां सौम्याकारां तां राक्षसीम् । नि:
मुधैलामम्युविकृतिम् । अम्बुपूरमित्यर्थः । 'अध्यम्युपिः
न्द्रोदय इव । संरम्भं संक्षोभ निनाय ॥
फलमस्योपहासस्य सद्यःप्राप्स्यसि पश्य मा::
मृग्याः परिभवो व्याध्यामित्यवेहि त्वया कल
श्लोकद्वयेनान्वयः । अस्योपाहासस्य फलं सद्यः संपलेय प्रास्थान
का कृतमुपहासरूपं करणं व्याध्यां विषये मृग्याः कन्याः परिभः
इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरङ्के निविशती भयात् ।
रूपं शूर्पणखा नाम्नः सदृशं प्रत्यपद्यत ॥ ३८ ॥
भयाद्भर्तुरके निविशतीमालिशन्ती मैथिलीमित्युक्त्वा शूर्पणखा :
पीकारनखयुक्तमित्यर्थः । रूपमाकारं प्रत्यपद्यत खीचकार । अदर्या
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलामजुवादिनीम् ।
शिवाघोरस्वनां पश्चागुबुधे विकृतेति ताम् ॥ ३९
लक्ष्मणः प्रथमं कोकिलावन्मनुवादिनी पश्चाच्छिवावद्धोरखना तां
: स्वनं श्रुत्वेत्यर्थः । सुखनः शलः धूयत इतिवत्प्रयोगः । विक
बुद्धवान् । कर्तरि लिट् ॥
पर्णशालामथ क्षिप्रं विकृष्टासिः प्रविश्य सः।
वैरूप्यपौनरुक्त्येन भीपणां तामयोजयत् ॥ ४० ॥
अथ स लक्ष्मणो विकृष्टासिः कोशोद्धृतखाः सन्क्षिप्रं पर्णशालां प्रवि.
भीषणाम् । नन्दादित्वाल्लयुद् कर्तरि । तां राक्षसी वैरूप्यस्य पौन
। तेनायोजयद्योजितवान् । खभावत एव विकृतां तां कर्णादि
यः॥
सा वानखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया।
अङ्कुशाकारयाङ्गुल्या तावतर्जयदम्बरे ॥४१॥

·द्वादशः सर्गः। तयोस्तसिन्नवीभूतपितृव्यापत्तिशोकयोः । पितरीवाग्निसंस्कारात्परा ववृतिरे क्रियाः ॥ ५६॥ व्यापत्तिमरणम् । नवीभूतः पितृव्यापत्तिशोको ययोस्ती तयो राघवयोतस्मिन्मने पेतरीवामिसंस्कारादमिसंस्कारमारभ्य परा उत्तराः क्रिया यवृतिरेऽवर्तन्त । तस्स पि. स्वदौदेहिकं चक्रतुरित्यर्थः॥ वधनिभृतशापस्य कवन्धस्योपदेशतः। मुमूर्च्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ ॥ ५७ ॥ वधेन रामकृतेन निर्धूतशापत्य देवभुवं गतस कयन्वन्स रक्षोविशेषस्योपदेशतो रा. नस्य समानव्यसने समानापदि । सख्यार्थिनीत्यर्थः । हरौ को मुग्रीवे । 'शुकाहिकपि- भेकेषु हरिनी कपिले त्रिघु' इत्यमरः । सख्यं मुनू, चवृधे ॥ स हत्वा वालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाशिते । धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत् ॥५८॥ वीरः स रामो वालिनं सुग्रीवाग्रज हत्वा चिरकाहिते -तत्पदे वालिस्थाने । धातोः स्थान आदेशमिव । आदेशभूतं धात्वन्तरभिवेत्यर्थः । सुग्रीवं संन्यवेशयत्स्थापितवान् । स्था 'अत्त्वेर्भूः' इत्यत्तिधातोः स्थान आदेशो भूधातुरस्तिकार्यमशेपं समभिधत्ते तद्वदिति भावः । सआदेशो नाम शब्दान्तरस्य स्थाने विधीयमानं शब्दान्तरमभिधीयते ।। इतस्तातश्च वैदेहीमन्वेष्टुं भर्तृचोदिताः । कपयश्चेरुरातत्य रामस्येव मनोरथाः॥५९ ॥ वैदेहीमन्वेष्टुं मार्गितुं भर्चा सुग्रीवेण चोदिताः प्रयुक्ताः कपयो हनुमत्प्रमुखाः । आर्तस्य विरहत्तुरस्य. रामन्य मनोरथाः कामा इव । इतस्ततश्च नादेशेषु वभ्रमुच।। प्रवृत्तावुपलब्धायां तस्याः संपातिदर्शनात् । मारुतिः सागरं तीर्णः संसारमिव निर्ममः॥१०॥ संपाति म जटायुपो ज्यायान्धाता । तस्य दर्शनात् । तन्मुखादिति भावः । तस्याः सीतायाः प्रवृत्तो वार्तायाम् । 'वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्तः' इत्यमरः । उपलब्वायां ज्ञातायां सत्साम् । भारतस्थापलं पुमान्मारतिः हनुमान्सागरम् । ममेलेतदव्ययं ममतावाचि । तद्रहितो निर्ममो निःस्पृहः संसारमविद्यावन्धनमिव । तीर्णन्ततार । तरतेः कर्तरि कः॥ दृष्टा विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षतीवृता । जानकी विपवल्लीभिः परीतेव महौपधिः॥११॥ लझायां रावणराजधान्यां विचिन्वता मृगयमाणेन तेन मारतिना राक्षसीभिता जानकी विषवहीभिः परीता परिवृता महोपधिः संजीविनीलतेव दृष्टा । तस्यै भर्तुरभिज्ञानमङ्गुलीयं ददौ कपिः। प्रत्युद्गतमिवानुप्णैस्तदानन्दाश्रुविन्दुभिः ।। ६२ ॥ कपिहनुमान्भतू रामत्स्य संवन्ध्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानसाधकमहुलीय भूमिकाम् । 'अट्ठ लोचकनूमिका' इत्यमरः । 'जिहानूलालुलेदछः' इति छप्रत्ययः। तस्यै जानक्चे ददी किंविधमहलीयम् । अनुप्रैः शीतलतत्या आनन्दानुविन्दुभिः प्रत्युतमिव स्थितम् भभिज्ञानदर्शनादानन्दयाप्पो जात इलपः ॥ ।

·रघुवंशे निर्वाप्य प्रियसंदेशैः सीतामक्षवधोद्धतः। स ददाह पुरी लवां क्षणसोढारिनिग्रहः ॥ ६३॥ रा कपिः । प्रियस्य रामस्य संदेशैर्वाचिकैः सीतां निर्याप्य सुसयित्वा। अक्षा रा- वणकुमारस्य वधेनोद्धतो दृप्तः सन् । क्षणं सोढोऽरेरिन्द्रजितः कर्तुः निग्रहो बाधो ब्रह्मास्त्रवन्धरूपो येन स तथोकः सन् । लहां पुरीं ददाह भस्मीचकार । प्रत्यभिज्ञानरतं च रामायादर्शयत्कृती। हृदयं स्वयमायातं वैदेत्या इव मूर्तिमत् ॥ ६४ ॥ कृती कृतकृत्यः कपिः स्वयमायातं मूर्तिमद्वदेत्या हृदयमिव स्थितं तस्या एव प्रल- भेज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत् ॥ स प्राप हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः। अपयोधरसंसर्गा प्रियालिङ्गननिर्वृतिम् ॥६५॥ हृदये वक्षसि न्यस्तस्य भृतस्य मणेरभिज्ञानरत्नस्य स्पर्शन निमीलितो मोदितः रा रामोऽविद्यमानः पयोधरसंसर्गः स्तनस्पर्शो यस्यास्तां तथाभूतां प्रियाया आलिानेन या नेतिरानन्दतां प्राप ॥ श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्सङ्गमोत्सुकः। महार्णवपरिक्षेपं लङ्कायाः परिखालघुम् ॥ ६६ ।। प्रियाया उदन्तं वार्ताम् । 'उदन्तः साधुवार्तयोः' इति विश्वः । श्रुत्वा तस्याः सी. सायाः संगम उत्सुको रामो लतायाः संवन्धी यो महार्णव एव परिक्षेपः परिखेपर रिसालपु दुर्गवेष्टनवत्गुतरं मेने ॥ स प्रतस्थेऽरिनाशाय हरिसैन्येरनुद्रुतः। न केवलं भुवः पृष्ठे व्योम्नि संवाधवर्तिभिः॥ ६७ ॥ केवलमेकं भुवः पृष्ठे भूतले न किंतु व्योग्नि च संवाधवर्तिभिः संकटगामिभिरि. न्यः कपिवलेरनुयुतोऽलितः गन्ग रामोऽरिनाशाय प्रतस्थे चचाल ॥ निविष्टमुदधेः कुले तं प्रपेदे विभीषणः । मोहाद्राक्षसलक्षम्येव बुद्धिमाविश्य चोदितः ॥१८॥ उदः कूले निनिटं तं रामम् । विशेषेण भीपगते शनिनि विभीषणो गगणानुगः । शिमलवम्या नेहादति कर्नव्यताशानमाविश्य चोदितः प्रणोदित इन । प्रदे प्रातः ॥ तम्म निशाचरेश्वर्य प्रतिशुश्राव रावयः काले पटु ममारब्धाः फलं वनन्ति नीतयः॥ ६ ॥ रापानम विभीषणाय । 'प्रत्याभ्यां श्रुनः पूर्वण कती' इति संप्रदानत्यागनु । मारवयं राक्षगाधिपत्यं निशुश्रात प्रनिशानवान । नयाहि । कालागरे, गंगा- व्याः प्रकामा नीतयः फर्म यान्ति गृहनिमल। जनमतीत्यर्थः ॥ म सेतुं वन्धयामाम प्रबंगलंबणाम्मसि । गमातलादियोन्मग्नं शेष रमाय शाणिः ॥ ७० ॥ जगमी व आरमम्मी यमाता मानणा: प्रगाः । का दिन मनाय नाय मनालाइ माया गित Mile

·No text on this page.

·No text on this page.

·द्वादशः सर्गः।
..
तमाधूतध्वजपदं व्योमगङ्गोर्मिवायुभिः ।
देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः ॥ ८५ ॥
राघवो व्योमगझोमिवायुभिराधूनध्वजपटम् । मार्गवशादिति भावः । अतैव जैनो
जयनशीलः । तं जैत्रम् । नेतृशब्दात्तृनन्तात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च' इति खार्थेऽण्प्रत्ययः ।
तं रथं देवसूतभुजालम्बी मातलिहत्तावलम्बः सनध्यात्ताधिष्टितवान् । बासेलह ॥
मातलिस्तस्य माहेन्द्रमामुमोच तनुच्छदम् ।
यत्रोत्पलदललेध्यमस्त्राण्यापुः सुरद्विपाम् ॥ ८६ ॥
मातलिरिन्द्रतारधि हेन्द्रम् । तनुदायतेऽनेनेति तनुच्छदो वर्म । 'पुंसि संज्ञायां
: प्रायेण' इति षः । तं तव रामस्थामुमोचासजयामास । यत्र तनुच्छदे सुरद्विपामना-
युत्पलदलानां यल्लैव्यं नपुंसकत्वं निरर्थकत्वं तदापुः ।।
अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् ।
रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् ।। ८७ ॥
चिरादन्योन्यदर्शनेन प्राप्तविक्रमावसरं रामरावणयोर्युद्धमायोधनं चरितार्थ सफलमभ-
छ । प्राक्पराक्रमावसरदौर्वत्याद्विफलसाच तलाभाल्साफल्यमुत्प्रेक्ष्यते ॥
भुजमूर्धोत्याहुल्यादेकोऽपि धनदानुजः।
ददृशे ह्ययथापूर्वो मातृवंश इव स्थितः ॥ ८८ ॥
क्याभूतः पूर्व ययापूर्वः। सुसुपेति सामातः । यथापूर्वो न भवतीत्ययापूर्वः ।
हतवन्धुत्वादशःपरिचारशून्य इलर्थः । अत एवैकोऽपि सन् धनदानुजो रावणः ।
जाच मूर्धानथोरवः पादाश्च भुजारु । प्राण्यगत्वाइन्टेकवद्भावः। तस्य बाहुल्याङ्क-
लाखेतोः । तहहुत्वे यादवः-'दशास्यो विंशतिभुजश्चतुष्पान्मातृमन्दिरे' इति ।
सावंशे भातृसंवन्धिनि बनें स्थित इव ददृशे टो हि । 'वंशो देणौ कुले वर्ग' इति
विश्वः । अत्र रावणमातृ रक्षोजातित्वातो रक्षोवर्ग इति लभ्यते । अतथैकोऽप्यनेक-
सापरिवृत इवालल्यतेत्यर्थः ।।
जेतारं लोकपालानां स्वमुखैरचिंतेश्वरम् ।
रामस्तुलितकैलासमराति बहमन्यत ।। ८९ ॥
लोकपालानामिन्दादीनां बेतारम् । 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति कर्मणि पटौ। खमुखः
अशिरोमिरचिंतेश्वरं तुलितकलासमुक्षिप्तरूद्रादि तमेवं शौर्यवीर्यसत्त्वसंपन महावीर्यन-
ति शत्रु रामो गुणग्राहित्वाचेतव्योत्कर्षस्य जेतुः खोकर्षहेतुत्वाच्च बहमन्यत । साधु
पदिममत्याचं पर्याप्तो विषय इति बहुमाननकरोदित्यर्थः । पहिति क्रियाविशेषणम् ।।
तस्य स्फुरति पौलस्त्यः सीतासंगमलिनि ।
निचखानाधिकक्रोधः शरं सव्येतरे भुजे ॥ ९ ॥
अधिकशोधः पौलस्त्यः स्फुरति सन्दमानेन एव सीतासंगमत्तिनि तन्त्र रामन्त
मच इतरो पन्नात्सल्येतरे दक्षिणे । 'न बहुमोही' इत्तीतरदाब्दस्स सर्दनानसंताप्रति-
पेपः । भुजेदारं निचलान निसातवान् ।।
रावणस्यापि रामारतो भित्त्वा हदयमाशुगः ।
विवेश मुक्माल्यातुसुरगन्य व प्रियम् ॥ ९१ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·१०२ रघुवंशे + आदिभवेन पुंसाऽऽदिवराहेण रसातलात्प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः कृतोद्धरणक्रियायाः । वि- वाहकिया च व्यज्यते । भुवो भूदेवतायाः प्रलये प्रवृद्धमस्या धेरच्छमम्भो मुहूर्त वकाभरणं लजारक्षणार्थ मुखावगुण्ठनं वभूव । तदुक्तम्-'उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना' इति । मुखार्पणेपु प्रकृतिप्रगल्भाः स्वयं तरङ्गाधरदानदक्षः। अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः पिबत्यसौ पाययते च सिन्धूः ॥९॥ अन्येषां पुंसां सामान्या साधारणा न भवतीत्यनन्यसामान्या कलनेषु गृत्ति गरूपा यस्य स तयोक्तः । इसमेवार्थ प्रतिपादयति-तरंग एवाधरस्तस्य दाने समर्पण दक्षश्चतुरो- ऽसौ समुद्रो मुखार्पणेषु प्रकृत्या सख्यादिप्रेषणं विना प्रगल्भा धृष्टाः सिन्धूनदीः । 'सिन्धुः समुद्रे नद्यां च' इति विश्वः । स्वयं पिवति पाययते च । तरंगाधरमिति शेषः । 'न पाद- म्याङ्यमा-' इत्यादिना पिवतेर्ण्यन्तानिलं परस्मैपदनिपेधः । 'गतिबुद्धिप्रत्यक्सानार्थ-' इ- त्यादिना सिन्धूनां कर्मत्वम् । दंपत्योर्युगपत्परस्पराधरपानमनन्यसाधारणमिति भावः ।। ससत्त्वमादाय नदीमुखाम्भः संमीलयन्तो विवृताननत्वात् । अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्धेसर्व वितन्वन्ति जलप्रवाहान् ॥ १० ॥ अमी तिमयो मत्स्यविशेपाः। तदुक्तम्-'अस्ति मत्स्यस्तिमि म शतयोजनमा- यतः' इति । विवृताननत्वाद्यात्तमुखत्वाद्धेतोः । आननं विवृत्त्यर्थः । ससत्त्वं मत्स्यादि- प्राणिसहितं नदीमुखाम्भ आदाय संमीलयन्तश्चनपुटानि संघद्ययन्तः सन्तः सरन्त्रैः शिरोभिर्जलप्रवाहानूवं वितन्वन्ति । जलयन्त्रक्रीडासमाधिय॑ज्यते ॥ मातङ्गनः सहसोत्पतद्भिर्भिन्नान्विधा पश्य समुद्रफेनान् । कपोलसंसर्पितया य एषां व्रजन्ति कर्णक्षणचामरत्वम् ॥ ११ ॥ सहसोत्पतद्भिर्मातंगनर्मातंगाकारैर्णाहविधा भिन्नान्समुद्रफेनान्पदय। ये फेना एषां जलमातंगनकाणां कपोलेषु संसर्पितया संसर्पणेन हेतुना कणेषु क्षणं चामरत्वं ब्रजन्ति ।। वेलानिलाय प्रसृता भुजङ्गा महोर्मिविस्फूर्जथुनिर्विशेषाः। सूर्यांशुसंपर्कसमृद्धरागैर्व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः ॥ १२ ॥ वेलानिलाय । वेलानिलं पातुमित्यर्थः । 'क्रियार्थोपपद-' इत्यादिना चतुर्थी । प्रस्ता निर्गता महोमीणां विस्फूर्जथुरुद्रेकः । 'द्वितोऽथुच्' इत्वथुच्यत्ययः । तस्मानिर्विशेषा दुर्घहभेदा एते भुजंगाः सूर्यांशुसंपर्केण समृद्धरागैः प्रवृद्धकान्तिभिः फणस्थैर्मणिभिर्व्य- . ज्यन्त उन्नीयन्ते । . तवाधरस्पर्धि विद्रुमेपु पर्यस्तमेतत्सहसोर्मिवेगात् । ऊर्धाकुरप्रोतमुखं कथंचिक्लेशादपक्रामति शङ्खयूथम् ॥ १३ ॥ तवाधरस्पर्धिपु । अधरसदृशेप्वित्यर्थः। विद्रुमेषु प्रवालेषु सहसोर्मिवेगात्पर्यस्तं प्रो- क्षिप्तमूर्खाकुरैर्विद्रुमप्ररोहैः प्रोतमुखं स्यूतवदनमैतच्छतानां यूथं वृन्दं कथंचिल्लेशाद- कामति । विलम्ब्यापसरतीत्यर्थः ॥ प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुमावर्तवेगाश्रमता धनेन । द्रहाआभाति भूयिष्ठमयं समुद्रः प्रमथ्यमानो गिरिणेव भूयः॥ १४ ॥ भावः पांसि पातुं प्रवृत्त एवं प्रवृत्तमात्रो न तु पीतवांस्तनावर्तवेगात् । 'स्यादावा- पदय । भ्रमः' इत्वंमरः। भ्रमता घनेनायं समुद्रो भूयः पुनरपि गिरिणा..मन्दरेण कश्चित्तिरनं इव भूयिष्टमत्यन्तमाभाति ॥

·No text on this page.

·. २९४ रघुवंशे धनते द्वितीयमाभरणं वलयमामुञ्चतीवार्पयतीव । चण्डीलनेन कोपनशीलत्वाशीतः क्षिप्रं त्वां मुञ्चति मेघ इतिव्यज्यते ।। अमी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि । अध्यासते चीरभृतो यथावं चिरोज्झितान्याश्रममण्डलानि ॥ २२॥ अमी चीरभृतस्तापसा जनस्थानमपोढविन्नमपास्तविनं मत्वा ज्ञात्वा समारब्धा नवा उटजाः पर्णशाला येषु तानि । 'पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। चिरोज्झितानि । राक्षसभयादित्यर्थः ।। आश्रममण्डलान्याश्रमविभागान्यथावं खं वमनतिक्रम्याध्यास. तेऽधितिष्ठन्ति ॥ सैपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुाम् । अदृश्यत त्वचरणारविन्दविलेपदुःखादिव बद्धमौनम् ॥ २३ ॥ सा पूर्वानुभूता स्थल्येपा। दृश्यत इत्यर्थः । यत्र स्थल्यां त्वां विचिन्वतान्विप्यता गया । त्वचरणारविन्देन यो विश्लेषो वियोगस्तेन यदुःसं तस्मादिव बद्धमौनं निःशब्दम् । उा भ्रष्टमेकं नूपुरं मीरः । 'मीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । अदृश्यत दृष्टम् । हेतृत्प्रेक्षा। त्वं रक्षसा भीरु यतोऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे। अदर्शयन्वक्तुमशक्नुवत्यः शाखामिरावर्जितपल्लवाभिः ॥ २४ ॥ हे भीरु भयशीले । 'अदुतः' इत्यूङ् । ततो नदीत्वात्संवुद्धी हसः । त्वं रक्षा राय णेन यतो येन मार्गण । सार्वविभक्तिकरतसिः । अपनीतापहता तं मार्ग गागिन्द्रिया- भावाद्वत्तुमशवत्य एता लता वीरुध आवर्जिता नमिताः पालयाः पाणिस्थानीया या. भिस्ताभिः शाखाभिः खावयवभूताभिः कृपया मेऽदर्शयन् । हस्तचेष्टयाऽसूचयनि- त्यर्थः । 'शासा वृक्षान्तरे भुजे' इति विश्वः । लतादीनामपि ज्ञानमस्त्येव । तर्क मनुना-'अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः' इति । मृग्यश्च दर्भाकुरनियंपेक्षास्तवागतिशं समबोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥२५॥ दर्भारेषु भक्ष्येषु निर्यापेक्षा निःस्पृहा गृगागनाश्चोत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि दक्षिणयां दिशि व्यापारयन्त्यः प्रवर्तयन्यः सत्यखावागतिशं गलनभिज्ञ मां सम बोधयन । दृष्टिनेटया त्वदतिमयबोधयमित्यर्थः ।। पतहिरेमान्त्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि हम्। नवं पयो यत्र बनर्मया च त्वद्धिप्रयोगाश्रु समं विगृष्टम् ॥ २६ ॥ मागतो नाम गिरेरम्बरलेल्यम्रदर्ष शामतपुरमादन आविर्भवति । यत्र गरे नगनवं पयो मगा त्यहि प्रयोगण यदशु तप गर्म युगादिष्टम् । मेपदर्शना ज्यमयु निमुनामिनि भावः ।। गन्धश्च धागहतपल्यलानां कादम्बमानतकेसरं च । দ্বিগ্নাঃ গঃ চিনিনা অনুষিদ্মানি বিত্র ? नमिः भागनिर्वभागनियानां पत्रलानां गन्ना । अनिरोगर काद मानव नियम forrai यम् । "fafore; यदि तमः ! लया हिरा मेगा : आगमनागमन-' इति नागो !

·पर परमानेनन अनन्दपलासादयति। परनबीरादः पूर्वमेर दासमप्पयापि । भाराक्षमयापीलर्थः । त्दपा पान्मुभिः संपरा जप भानन्दयत्युन्मुखहप्णसारा दृष्टा चिरात्पञ्चवटी मनो मे। परम उन्मुसा सन्मदभिमुसाल्वसंवधिता एव कृष्णसारा पर प्रयोदशः सर्गः। पूर्वानुभूतं सरता च यत्र कम्पोत्तरं भीरु तवोपगूढम् । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद्धनगर्जितानि ॥२८॥ किंच हे भौर, पत्र से पूर्वानुभूतं कम्पोत्तरं कम्पप्रधान तवोपगूढमुपगृहनं ल- रता मया गुहाविसारीणि पनगजितानि कथंचिदतिवाहितानि । लारकत्वेनोद्दीपकत्वा- मोन गनितानार्यः॥ आसारतितक्षितिवाप्पयोगान्मामक्षिणोचत्र विभिन्नकोशैः। विजयमाना नवकन्दलैत्ते विवाहधूमारुणलोचनधीः ॥ २९ ॥ पत्र के विभिनकोदौविकसितकुञ्जले वफन्दतः फन्दलोपुष्पैररुणवर्णरासारेण धा- रासंपातेन । 'धारापात भातारः' इत्यमरः । सिकायाः क्षितर्याप्पल धूनवर्णस्य यो- गादेतोडिन्धनानानुक्रियमाणा ते विवाहधूनेनारुणा लोचनीः । साश्चात्त्मर्यमा- पति शेषः । मानक्षिणोदपीडयत् ।। उपान्तवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिप्लवलारसानि । दूरावतीर्णा पिवतीव खेदादमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः॥३०॥ उपान्तवानोरखनोपगूढानि पार्श्ववधुलवनम्नान्यालश्या इंपदृश्याः पारिवाश्च- प्रतः सारसाः येषु तान्यनूनि पचासलिलानि पन्नासरोजलानि दूरादवतीर्णा मे दृष्टि- रख एव खेदालिवतीव । न विहानुनुत्तहत इलयः ।। अत्रावियुतानि स्थानान्नामन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि । द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये सस्पृहमीक्षितानि ॥३१॥ पत्र पन्यासरस्यन्योन्यले दत्तोत्पलकेसरायवियुतानि रयानानां इन्दानि क्र. काकानेकुनानि ते तव दूरान्तरवर्तिना दूरदेवावर्तिना नया हे प्रिये, सस्पृहं सामिलापनी- शिवानि । तदानी लानलार्पमिल्यः॥ इमां तटाशोकलतां च तन्वी स्तनासिरामस्तवकामिनन्नाम् । त्वत्माप्तिबुध्या परिरन्धुकामः सौमित्रिणा साथुरहं निपिद्धः ॥३२॥ किंय वनवदभिरामाभ्यां लयकाभ्यानभिनमां तन्वीमिनां तटाशोकस्य लतांदा- नितस्त्वमानिध्या त्वमेव प्राति भ्रान्ला परिरथुनालिङ्गितुं कामो पन्य सोऽहं सनित्रिपा लक्ष्मणेन सावुनिपिद्धः। नेयं सोतेति निवारितः। परिरथुकान इसन 'हूँ काममनसोरपि' इति वचनान्नकरलोपः ।। अमूर्विमानान्तरलम्बिनीनां श्रुत्वा वन काञ्चनकिङ्किणीनाम् । प्रत्युद्रजन्तीव खमुत्पतन्त्यो गोदावरीसारसपतयस्त्वाम् ॥ ३३ ॥ दिनानत्यान्तरम्पकाशेपु लम्बन्ते पातात काचनकिरिलीन सनं भुन्या सच रन्दनमासमाकाशमुलतन्तोऽभूगोदावरीसारसपहरस्त्वां प्रसुजन्तीव ॥ प्पा त्वया पेशलमध्ययापि घटाम्युसंवर्धितचालचूता!

·रघुवंशे : अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरंगवातेन विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिपण्णमूर्धा मरामि वानीरगृहेपु सुप्तः ॥ ३५ ॥ पत्र पञ्चवट्याम् । गोदा गोदावरी । तस्याः समीपेऽनुगोदम् । 'अनुर्यत्समया' इत्यव्ययीभावः। मृगयाया निवृत्तस्वरजवातेन विनीतसेदो रहो रहसि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । त्वदुत्सानिषण्णमूर्धा सनहं वानीरगृहेषु सुप्तः स्मरामि । वाक्यार्थः कर्न। सुप्त इति यत्तत्मरामीसर्थः ।। भ्रूभेदमात्रेण पदान्मघोनःप्रभ्रंशयां यो नहुपं चकार । तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोभीमो मुनेः स्थानपरिग्रहोऽयम् ॥३६॥ यो मुनिभेदमात्रेण भ्रूभामात्रेणैव नहुपं राजानं मघोनः पदादिन्द्रत्यात्प्रभ्रंशयांव- कार प्रभंशयति स्म। आविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोः कलुपजलप्रसादहेतोत्तस्य मुनेरगस्त- स्व। अगस्त्योदये शरदि जलं प्रसीदतीत्युक्तं प्राक् । भूमौ भवो भौमः स्थानपरि. ग्रह आश्रमोऽयम् । दृश्यत इति शेषः । भौन इत्यनेन दिव्योऽप्यत्तीत्युकम् । परि. गृह्यत इति परिग्रहः । स्थानमेव परिग्रह इति विग्रहः ।। त्रेताग्निधूमानमनिन्द्यकीर्तस्तस्येदमाकान्तविमानमार्गम् । प्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समभुते मे लधिमानमात्मा ॥ ३७॥ अनिन्द्यकीर्तेस्तस्यागस्त्यस्याकान्तविमानमार्गम् । हविर्गन्धोऽस्यास्तीति हविर्गन्धि ताग्निरनित्रयम्। 'अमित्रयमिदं नेता' इत्यमरः । पृपोदरादित्वादेत्वम् । नेतामे मापनि घ्रात्वाघ्राय रजसो गुणाद्विमुक्तो मे ममात्मान्तःकरणं लघिमानं लघुत्वगुणं समभुते प्राप्नोति ।। एतन्मुनेर्मानिनि शातकर्णः पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि। आभाति पर्यन्तवनं विदूरान्मेघान्तरालक्ष्यमिवेन्दुविम्बम् ॥ ३८॥ है मानिनि, शातकर्णर्मुनेः संबन्धि पयाप्सरो नाम पश्चाप्सर इति प्रसिनम् । पशाप्सरसो गम्मिन्निति विग्रहः। पर्यन्तेषु वनानि या तत्पर्यन्तवनमेतविहारकारि क्रीडासरो विदूरात् । मेघानामन्तरे मध्य आलक्ष्यमीषदृश्यम् । 'आठीपदर्थेऽगिज्या इत्यमरः । इन्दुविम्बमिव । आमाति ॥ पुरा स दर्भारमात्रवृत्तिश्चरन्मृगैः सार्धमृपिर्मघोना । समाधिभीतेन किलोपनीतः पश्चाप्सरोयौवनकुटवन्धम् ॥ ३९ ॥ पुरा पूर्वम्मिन्काले दर्भारमात्र प्रतिस्तन्मात्रादारो गूगः साध सह पररा दधि सनाधेन्तपमो भीतेन मपोनेन्द्रेण पगानामगरगां गौवनम् । 'तदिना-' इनादिनी त्तरपदयमासः । तदेव कूटयन्धं काटयवनानीतः । 'उन्मायः गुटग मातइस मरः। फियति । मृगगादनानगरदेव यः दति भावः ।। तस्यायमन्तहितसाधभागः प्रसक्तसंगीतमृदायोपः । वियद्गतः पुष्पकचन्द्रशालाः क्षण प्रतिश्रुन्मुमाराः करोति ॥ ४०॥ अन्ननिधनाओ जलानार्गनप्रागदगदम्य सा शानकर प्रगतः गा मंगीदनदापो दियतः गगुमरा नन्दगा शिगेगुहागि । चन्द्र गृह इति दलदुधः ! प्रतिकार गुमर serf को श्रुतिदने दलनरः॥

·प्रयोदशः सर्गः से निवाते निम्जन्मतमा चोगापित्ताशयानमाज व विभान्ति । यायन्तोऽपि निचलता नवन्ति । पोराजने वनिष्टः-'एकादनकलिन्विन्त्रलोणि संस्थितम् । इसरलिन्तया चान् वीरासननुदाइतम् ॥' इति । त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः । राशिमणीतासिन गारजानां सपनरागः फलितो विभाति ॥ ५३॥ त्या पुरनायूर्व च मयाचितः प्रार्थितः। तथा च रामायणे-न्यग्रोधं तमुप- साल वैदेही पवननवाद । नमोऽस्तु महायज्ञ पालयेन्ने प्रतं पतिः ॥' इति । दबान इति प्रतीतःसवोऽयं फलितःसन् । सपअरागो गारडानां मणीनां मरकतानां रासिरिख । विभाति॥ छवित्-इस्लादिभिश्चभिः जोकः प्रयागे गायमुनासंगनं वयात- क्षत्रिप्रभालेपिभिरिन्दर्नाल तामयी यष्टिरिवानुविद्धा । अन्यत्र माला सितपङ्कजानासिन्दीवरैसचितान्तरेव ॥ ५४॥ शचित्तगानां नियमानतानां साइम्वसंतर्गवतीव पड्डिः । अन्यत्र कालागुरुदत्तपत्रा भक्ति वञ्चन्दनकल्पितेव ॥ ५५ ॥ क्षचित्तमा चान्द्रमती तमोमिछायाविलीनःशवलीचतेव । अन्यत्र शुन्ना शरदन लेखा विवालश्यनभप्रदेशा॥५६॥ क्षत्रिय कणोरगनूपणेव भलाङ्गरागा तनुरीश्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गिविभाति गङ्गा मिन्नप्रवाहा यनुनातरः ॥ ५७ ।। है अन्वयाडि, यमुनानरनिवप्रवाहा व्यानिश्रीषा गला जादी विभाति । त्वं पश्च । देव । हाचिनदेशे प्रभग लिन्नन्ति संनिहितनिति प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलनविदा । सह निजता मुरूमची परिरिक हाराबलिरिव विभाति । अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरैनीलोत्प- कान्तरा । सह प्रपिता जितारजानां पुटरीकणां मालेव । विभाद्रीति नर्वत्र संपन्यः। इचिदन्यसंसर्गवती नीलहंमननया प्रियं मानलं नानसरो चेषां तेषां समानां रजनन पहिरिख । 'राजहंसन्तु ते चनुचलेंहिता मिलः' इलनरः । अन्यत्र रसगुना दनरत्रा रचितकारिक पत्रा नवयन्दन पिता भरिरिव । इदि- सायन पिलीनः स्थितनमोनिः दामलीला करीता पन्द्रमनी प्रभा चन्द्रिदेव । सन्पन्न नेपालल्यनमःप्रदेश इत्रा रदलेगा परन्मेपहिरिए । सचिनोग- भुषण मन्नारायरस तनुष दिनाति । देबरातः । कवन निपाते पतामनामद किलाभिषेकान् । - ·। वनंतपःसाधनमेतदत्रेराविष्कृतोदनतरप्रभावम् ॥५०॥ रघुवंशे स्यापचितिः सपर्या र्हणाः समाः' इत्यमरः । छायाभिविनीतोऽपनीतोऽध्वपरिश्रमो यैस्तेषु भूयिष्टानि वहुतमानि संभाव्यानि श्लाघ्यानि फलानि येषां तेष्वमीयु पादपेष्वाश्रम- वृक्षेपु सुपुत्रेष्विव स्थिता । तत्पुत्रैरिव पादपैरनुष्टीयत इत्यर्थः ।। धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ शृङ्गाग्रलग्नाम्बुवप्रपङ्कः । वध्नाति मे वन्धुरगात्रि चक्षुदृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः ॥ १७ ॥ धारा निर्धारधाराः । यद्वा धारया सातत्येन वनोद्गारिदयेव मुखं यस्य सः । भूई शिखरं विपाणं च । तस्याग्रे लग्नोऽम्बुद् एव वप्रपको वप्रक्रीडासक्तपको ‘यस्य सः । असौ चित्रकूटो हे वन्धुरगात्रि उन्नतानताङ्गि। 'वन्धुरं तूनतानतम्' इत्यमरः । दृप्तः ककुमान्वृषभ इव मे चक्षुर्वधालनन्यासकं करोति । एपा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी । मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥ ४८ ॥ प्रसन्नो निर्मलः स्तिमितो निःस्पन्दः प्रवाहो यस्याः सा विदूरस्यान्तरस्य मध्यवर्स- वकाशस्य भावात्तन्वी दूरदेशवर्तित्वात्तनुत्वेनावभासमाना मन्दाकिनी नाम काचिचित्र- कूटनिकटगैपा सरिन्नगोपकण्ठे । भूमेः कण्ठगता मुक्तावलीव भाति । अत्र नगस्य दिश- रस्त्वं तदुपकण्ठस्य कण्ठत्वं च गम्यते ॥ अयं सुजातोऽनुगिरं तमालः प्रवालमादाय सुगन्धि यत्ये। यवाङ्कुरापाण्डुकपोलशोभी मयावतंसः परिकल्पितस्ते ॥ ४९ ॥ गिरेः समीपेऽनुगिरम् । 'गिरेश्च सेनकस्य' इति समासान्तष्टप्रत्ययः। सुजातः सः त्तमालोऽयं दृश्यते । यस्य तमालस्य । शोभनो गन्धो यस्य तत्सुगन्धि । 'गन्धस्य- इत्यादिनेकारः समासान्तः । प्रवाल पल्लवमादाय मया ते यवाहरवदापाण्डौ कपोले शोभी शोभते यः सोऽवतंसः परिकल्पितः ।। अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वमपुप्पलिङ्गात्फलवन्धिवृक्षम् । अनिग्रहवासा दण्डभयरहिता अपि विनीताः सत्त्वा जन्तवो यमितत् । अपुष्पलि- झापुष्परूपनिमित्तं विनैव फलबन्धिनः फलग्राहिणो वृक्षा यस्मिंस्तत् । अत एवाविष्कृतो- दग्रतरप्रभावमत्रेर्मुनेस्तपसः साधनं वनमेतत् ॥ अत्राभिपेकाय तपोधनानां सप्तर्पिहस्तोद्धृतहेमपद्माम् । प्रवर्तयामास किलानुसूया त्रिस्रोतसं व्यम्बकमौलिमालम् ॥५१॥ अत्र वनेऽनुसूयात्रिपन्नी । सप्त च त ऋषयश्च सप्तर्षयः । दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति तत्पुरुषसमासः । तेषां हस्तैरुद्धतानि हेमपद्मानि यस्यास्तां त्र्यम्बकमौलिमालां हरशिरः- स्रज त्रिस्रोतसं भागीरथीं तपोधनानामृषीणामभिपेकाय मानाय प्रवर्तयामास प्रवाहया 'मास । किलेत्यैतिद्ये ॥ वीरासनानजुपामृपीणाममी समध्यासितवेदिमध्याः । निवातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शासिनोऽपि॥५२॥ वीरासनर्जपसाधनैः। ध्यानं जुपन्ते सेवन्त इति ध्यानजुपः तेषां तैरुपविश्य ध्याय. पापीणां संवन्धिनः समप्यासितवेदिमध्याः । इदं वीरासनस्थानीयम् । अमी शातिनो- Fa

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रयोदशः सर्गः। चि। साधुः सन्नः स भग्नः । मादुपिके. नारी मन की बात'. इति वियः । पालिनसंगरण पलितपितृनिकाय मे ममन्यामोगा मंगामानु धि किंतु संरक्षितां भिवम् । नो युदे सरादीन्दल्या निधनाय मे लमगः सी. तामन वानिय प्रविष्यत्यमा नल्यम् । 'तस्ये नमामा हमम्'लमरः ।। असौ पुरस्कृत्य गुरं पदातिः पवादयन्यापितवाहिनीका । वृद्धरमात्यैः सह चीरवासा मामयपानिर्भरतोऽभ्युपैति ॥ ६६ ॥ बतो पदातिः पादनारी चारयामा वल्रलयसनो भरतः पयामागेऽवस्थापित पाहिनी सेना येन स तपोसः सन् । 'नयत ति कार । गरे पनि पुरसार पूर्व- रनावः सहापाणिः सन्नामभ्युपति ॥ पित्रा विसृष्यं मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्यन्तगताममोक्ता । · इयन्ति वर्षाणि तया सहोग्रमभ्यस्यतीव मतमासिधारम् ॥ ६७॥ यो भरतः पित्रा विदष्टां दत्तामनुत्तमं च गतामपि । यां श्रियं युवापि मदपे- या मद्भक्त्या भोका सन् । तृमन्तवात् 'न लोक-' इति पष्टीनिषेधः। यन्ति वी- तावतो वत्सरान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । तया धिया सह । खियेति च गन्यते। उग्रं दुश्वरमातिधारं नाम नतमभ्यसतीय वर्तपतीव । 'युवा युक्त्या साधं यन्मुग्धभ- पदाचरेत् । सन्तवित्ततमः स्यादासिधारनतं हि तत् ॥' इति यादवः । इदं चासिधा- राकममतुल्यत्वादासिधारनतनियुत्तम् ॥ एतावदुक्तवति दाशरथौ तदीया- मिच्छां विमानमधिदेवतया विदित्वा । ज्योतिप्पथावततार सविस्मयामि- रुद्वीक्षितं प्रकृतिमिर्भरतानुगाभिः॥८॥ दाशरयो रान एतावदुतवति सति विनानं पुष्पकं कर्तृ तदीयां रामसंबन्धिनीमि- च्छानधिदेवतचा निपेग विदित्वा । तत्प्रेरितं सदित्यर्थः। सविलयाभिर्भरतानुगाभिः प्रकृतिभिः प्रजाभिद्वीक्षितं सब्योतिष्पधादाकाशादततार ॥ तलात्पुरस्सरविभीपणदर्शितेन लेवाविचक्षणहरीभ्वरदत्तहस्तः। यानाद्वातरददरमहीतलेन मार्गेण भगिरचितस्फटिकेन रामः॥ ६९ ।। रामः सेवायां विचक्षणः कुरालो हरीवरः सुग्रीवत्तेन दत्तो हतो हत्वावलम्बो पत्य ताशः सन् । स्थलगतापुरस्चरो विभीपनत्वेन दर्शितेनादूरमात नहींतलं यत्स तेन भनिनिविच्छितिभी रचितत्सटिकन वसटिकेन सोपानपर्वणा नागेंग तलायानायु- पकादवातरदवीर्णवान् । तरतेर्लङ् ।। इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयतःप्रणम्य सम्रातरं भरतमज़परिग्रहान्ते। पर्यभुरस्वजत मूर्धनि चोपजनो तद्भक्त्यपोडपितृराज्यमहाभिपेके ॥ ७० ॥ प्रयतः स रान इवाजुरागुरखे वसिष्ठाय प्रजन्य ननवसायंस परिग्रहः सी.

·:
२०४
रघुवंशे
शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यमार्यः
साकेतोपवनमुदारमध्युवास ॥ ७९ ॥
भार्यः पूज्यः काकुत्स्थो रामः प्रकृतयः प्रजाः पुरःसर्यो यस्य तेन स्तिमितजवन
मन्दवेगेन पुष्पकेण । कोशोऽध्वपरिमाणविशेषः । क्रोशा कोशैकदेशं गत्वा शत्रुमे
प्रतिविहिताः सजिता उपकार्याः, पटमवनानि यस्मित्तदुदारं महत्साकेतस्यायोध्याय
उपवनमध्युषासाधितस्थौ । 'साकेतः स्यादयोध्यायां कोसलानन्दिनी तथा' इति यादवः ।
इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया
व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंशे महाकाव्ये
दण्डकाप्रत्यागमनो नाम त्रयोदशः सर्गः ।
चतुर्दशः सर्गः।
संजीवनं मैथिलकन्यकायाः सौन्दर्यसर्वखमहानिधानम् ।
शशाङ्कप रुहयोः समानं रामस्य वन्दे रमणीयमास्यम् ॥
तुःप्रणाशादथ शोचनीयं दशान्तरं तत्र समं प्रपन्ने ।
अपश्यतां दाशरथी जनन्यौ छेदादिवोपनतरोतत्यौ ॥१॥
अथोपवनाधिष्टानानन्तरं दाशरथी रामलक्ष्मणौ । उपनतरोराश्रयवृक्षस्य । 'उपन्न
आश्रये' इति निपातः। तस्य छेदातत्यौ लते इव । 'वल्ली तु व्रततिर्लता' इत्यमरः ।
भर्तुर्दशरथस्य प्रणाशाच्छोचनीयं दशान्तरमवस्थान्तरम् । 'अवस्थायां बनान्ते स्वाद-
शापि' इति विश्वः । प्रपने प्राप्ते जनन्यौ कौसल्यासुमित्रे तत्र साकेतोपवने समं युगप-
दपश्यताम् । दृशेः कर्तरि लङ् ॥
उभावुभाभ्यां प्रणतो हतारी यथाक्रम विक्रमशोभिनौ तौ ।
विस्पष्टमसान्धतया न दृष्टौ ज्ञातौ सुतस्पर्शसुखोपलम्भात् ॥ २॥
यथाक्रमं खखमातृपूर्वकं प्रणतौ नमस्कृतवन्तौ हतारी हतशत्रुको विक्रमशोभिनौ
तावुभौ रामलक्ष्मणावुभाभ्यां मातृभ्यामखैरश्रुभिरन्धतया हेतुना । 'अत्रमश्रु च शोणितम्'
इति यादवः । विस्पृष्टं न दृष्टौ किंतु सुतस्पर्शेन यत्सुखं तस्योपलम्भादनुभवाज्ज्ञातौ ॥
आनन्दजः शोकजमश्रु चाप्पस्तयोरशीतं शिशिरो विमेद।
गङ्गासरवोर्जलमुप्णतप्तं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः ॥ ३ ॥
तयोर्मानोरानन्दजः शिशिरो बाष्पः शोकजमशीतमुष्णमधु । उष्णततं ग्रीष्मतप्तं
गगासरय्योर्जलं कर्म अवतीर्णो हिमादेर्निस्यन्दो निर्झर इव । विभेद । आनन्देन शो-
कस्तिरस्कृत इत्यर्थः ॥
ते पुत्रयो तशस्त्रमार्गानानिवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यौं ।
अपीप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दमकामयेताम् ॥ ४॥
ते मातरौ पुत्रयोरजे शरीरे नैर्ऋतशस्त्राणां राक्षसशस्त्राणां मार्गान्त्रणानान्सरसा-
निव सदयं स्पृशन्त्यो क्षत्रकुलाननानामीप्राितमिष्टमपि वीरसूवीरमातेति शब्दं नाकाम.
येताम् । वीरप्रसवो दुःखहेतुरिति भावः ॥
क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाहं सीतेति नाम स्वमुदीरयन्ती।
स्वर्गप्रतिष्टस्य गुरोर्महिप्यावभक्तिमेदेन वधूर्ववन्दे ॥५॥

·चमिति भावः॥ चतुर्दशः सर्गः। नावहतीसावहां । भतः शापहा देवाकारिणी । लत एबालक्षणाई सीतेति खं नमोदीरयन्ती लगः प्रतिष्ठापदं पल्क तस्य सर्गस्थितस्य -गुरोः यशुरस्य महिप्यौ वधूः दुपा ! 'वधूः नुपा वधूर्जाचा' इसमरः । लभक्तिभेदेन वपन्दे । वर्गप्र. निटसेलनेन बभूवैधव्यदर्शनदुःखं चितम् ।। उत्तिष्ठ वत्ले ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव । कळू महत्तीर्ण इति प्रियाहाँ तामचतुत्ते प्रियमप्यसिध्या ॥६॥ ननु 'पत्ते, उत्तिष्ट । सतौ सानुजो भर्ता तव शुचिना वृत्तेन महकन्; दुःसं तो. पन्तीवान् ति प्रियाही तां व प्रियमनिया सत्वं ते वाचतुः। उभयं दु- अधाभिपेकं रघुवंशकेतोः प्रारचमानन्दजलैनन्योः । निर्वतयामातुरमात्यवृद्धात्तीर्थाहतैः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥ ७ ॥ स्थ जनन्योरानन्दजलेसनन्दाः प्रारब्धं प्रक्रान्तं रघुवंशकेतो रामस्याभिषेक- मनालक्षातोन्दो गमः मुखेन्द आइतरानीतः कावनकुन्भतोपैनिवर्तमानामुनि- पादचामासुः॥ सरित्समुद्रान्तरलीच गत्वा रक्षाकपीन्द्ररुपपादितानि । तत्यापतन्मूर्ति जलानि जिष्णोविन्ध्यत्य मेघप्रभवा इवापः ॥ ८॥ करूपीन्द्रः सरितो गायः सान्वंदीन्नरसी नतादीच गत्वा । उपपादिता- न्युनीतानि जलनि जिगोयलिन्च । 'लिजित्यक्ष ः इति प्रलयः। तस्य रमख नि । विन्ध्वस विन्यारेनन नेपप्रनवा नाप व पतन् । तपस्विनेपक्रिययापि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरा बभूव । राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा तत्योदितासीत्पुनरकदोपा ॥ ९ ॥ यो सनत्वपलिपक्रिययापि तालिवेदरचनयापि सुतरामसन्तं प्रेक्षणीवन्त बह- सनीय एव ग्भूव। तस्य राजेन्द्र नेपथ्यविधानेन राजवेपरचनयोदिता पा सोना सा पुनरकं नाम दोपो चन्यास पुनरलदोपा द्विगुणासी ॥ समौलरक्षोहरिभिः तलैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः। विवेश तौधोगतलाजवर्षानुत्तोरणामन्वय राजधानीम् ॥ १० ॥ सरनः ससन्दतलनर नन्दितारवर्गः गन् । मूले भवा नाला मजिसने रसोनिरिनिश सह सैन्य उइललाजमुत्तोरपनन्ददराजधानीमयोप्या दिवेग प्रविटवान् ॥ तौमिनिपा सादरजेन नन्दनातवालन्यजनो स्थत्यः । धृतातपत्रो भरनेन साक्षादुपायसंघात व प्रवृतः ॥११॥ रूपरजेन मन्युमन मिनिषा लामन मन्दमाधुले पालनाने कमरे र सपस्मो भरलेन नाम तुमको रनः प्रासः समदुपारनं मदन मतः समाधिरिद । दिदति संपन्यः । प्रासादालागरुधनराजिलसाः पुरो वायुवदोन निमा। पनाभिवृत्तेन एनमेन मुहा सर्व देगिरिवारभाले । २०६० १८

·No text on this page.

·No text on this page.

·* । २०८ 'रघुवंशे. 'अथ सीताधिकस्निग्धविलोचनेनात्यन्तमसृणलोचनेन शखत्तणविशेषवत्पाण्डुरेणात एवानक्षरमवाग्व्यापारं यथा भवति तथा व्यजितं दोहदं गर्भो येन तेन मुखेन परिणेनुः पत्युरानन्दयित्र्यासीत् ॥ तामङ्कामारोप्य कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तराकान्तपयोधरानाम् । विलजमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामा रमणोऽमिलापम् ॥२७॥ प्रतीतो गर्भज्ञानवान् । रमयतीति रमणः । प्रियां कृशाशयष्टिं वर्णान्तरेण नीलिना- कान्तपयोधरायां विलजमानां तारामां रहस्यकमारोप्यामिलापं मनोरथं पप्रच्छ। एतय- 'दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोपमवाप्नुयात्' इति शास्त्रात् । न तु लौल्यादित्यनुसंधेयम् ॥ सा दष्टनीवारवलीनि हिंस्त्रैः संवद्धवैखानसकन्यकानि । इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ।। २८ ॥ सा सीता । हिंस्रैर्दष्टा नीवारा एव वलयो येषु तानि। तिर्यग्मिकादिदानं बलिः । संबंद्धाः कृतसंवन्धाः कृतसख्या वैखानसानां कन्यका येषु तानि कुशवन्ति भागीरथी- तीरतपोवनानि भूयः पुनरपि गन्तुमियेपाभिललाप ।। तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्रवीरस्तदीप्सितं पार्श्वचरानुयातः। आलोकयिष्यन्मुदितामयोध्यां प्रासादम_लिहमारुरोह ॥ २९ ॥ रघुप्रवीरो रामस्तस्यै सीतायै तत्पूर्वोक्तमीप्सितं मनोरथं प्रतिश्रुत्य पाश्चचरस्तत्कालो- चितैरनुयातः सन्मुदितां तामयोध्यामालोकयिष्यन् । अझं लेडीय_लिहम,कर्ष प्रा- सादमारोह । 'वहाभ्रे लिहः' इति खदप्रत्ययः । 'अरुपिदजन्तस्य मुम्' इति मुमागमः ।। ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगायमानां सरयूं च नौभिः । विलासिभिश्चाध्युपितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥ ३० ॥ स रामः । ऋद्धाः समृद्धा आपणाः पायभूमयो यमितं राजपथम् । नीभिः समुद्र- वाहिनीभिविंगाह्यमानां सरयूं च । पारविलासिमिरध्युषितानि पुरोपकण्ठोपवनानि च पश्यन्रेमे । विलासिन्यश्च विलासिनश्च विलासिनः । 'पुगान्त्रिया' इत्येकशेषः ।। स किंवदन्ती वदतां पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्भवृत्तः । साधिराजोरुभुजोऽपस पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः ॥ ३१ ॥ वदतां वाग्मिनां पुरोगः श्रेष्ठी विशुद्धवृत्तः सपीधिराजः शपसावदुर भुजौ गा र विजितारिभद्रो विजितारिश्रेष्टः रा रामः स्ववृत्तमुद्दिश्य भद्रं भद्रनामसमपराई गई किंगद- न्ती जनवादं पप्रच्छ । 'अपसर्पश्चरः स्पशः' इति, "किंवदन्ती जनश्रुतिः' इति चागरः ॥ निबन्धपृष्टः स जगाद सर्व स्तुवन्ति पाराश्चरितं त्वदीयम् । अन्यत्र रक्षोभवनापितायाः परिग्रहान्मानधदेव देव्याः ॥ ३२॥ निबन्धेनाग्रह पृष्टः सोऽपसगी जगाद । हिमिनिह मानदेव, सोगान . पदाया देव्याः मीनायाः परिग्रहावीकारादन्यत्रनशि। तं वगीर्यः । लार्म व चरिन पर मनुवन्ति ॥ कलत्रनिन्दागुमणा किन्दवास्याहतं कीनिविपर्ययण। अयोधनेनाय स्वामितनं देहियन्धोदयं विददे ॥ ३३ ॥ दिलनिन्दला गुनगा वंगाया गया कि । SAMAJ ·चतुर्दशः सर्गः। २०२ वैदेविल्लभस्य । 'पापोः संज्ञाउन्दसोर्वहुलम्' इति हखः । कालिदास इतिवत् । हृद- युम् । अयोधनेनामित संतप्तमय इव विहे विदीर्णम् । कर्तरि लिद ॥ किमात्मनिर्वादकधामुपेक्षे जायामदोपामुत संत्यजामि । लि (का; इत्येकपक्षाध्यविक्लवत्वादातीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥ ३४ ॥ सात्मनो निर्वादोऽपवाद एव कथा ताम् । किमापेक्षे । उत सदोषां साध्वी जायां सं- लजानि । उभयत्रापि प्रश्ने लद। इत्येकपक्षाश्रयेऽन्यतरपक्षपरिग्रहे विल्लववादपरि. छेत्तृत्वात रामो दोलेव चला चित्तवृत्तिस त मासीत् ॥ निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्न्याः परिमा?मैच्छत् । अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः॥३५॥ किंच । वाञ्चनपवादम् , नास्सन्येन सागातिरिचोपायेन निवृत्तिर्यस्य तदनन्यनिवृत्ति निश्चिल पल्यास्सागेन परिमाष्टं परिहनुमच्छत् । तथाहि । यशोधनानां पुंसां स्वदेहा- दपि यशो गरीयो गुत्तरम् । इन्द्रियार्थातचन्दनवनितादेरिन्द्रियविपयाद्रीय इति विभुत वक्तव्यम् । 'पन्चमी विभा' इत्युभयत्रापि पञ्चमी । सीता चेन्द्रियार्थ एव ।। स संनिपात्यावरजान्हतोजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहान् । कोलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेमुवाच वाक्यम् ॥ ३६॥ रतीजा निन्नेजस्कः म रामन्नन्य समन्य विक्रियादर्शनेन लुपहर्पानवरजान्तनिपाल मंगमयमाश्रयं सविपच कोलीनं निन्दा तेभ्य आचचक्षे । पुनरिदं वाक्यमुवाच च ।। राजविंशत्य रविप्रसूतेल्पस्थितः पश्यत कीदृशोऽयम् । मत्तः सदाचारगुचेः कलकः पयोदवातादिव दर्पणस्य ॥ ३७ ॥ रखेः प्रसूतिजन्म यस्य तस्य राजविंदाय सदाचारशुः सहनामान्मलो मन. कान् । दर्पपन्य पयोदवानादिय । सम्भवणादिलः । कीटमोऽ कलः उपलिका पारेषु सोऽहं पहलीभवन्तमपां तरविव तैलबिन्दुन् । सोढुं न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिक स्थाणुमिव हिपेन्द्रः ॥ ३८ ॥ सोम् । समांतरीतलपिन्दमित पारेषु मालीभवन्न प्रसन्नम् । एवं अन्य मनम्। समयमपवादम् । पनिर्वादरीकर। पितः। पालनपारनियम् । दिनदिया का डर । उसका काम नमायानानिपम् । 'प्रयोजनम्ती रम् मामिद । लिगका विशेषमायादरम् । समापनोदाय पलमानानुपस्थितायामपि निमः । पापानि वरना पुरणामि पितुराया ! पद पर ... । ।

·रघुवंशे ननु सर्वया साध्वी ने त्याज्येसनाह- अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवादो बलवान्मतो मे। छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः ॥३०॥ एनां सीतामनी साचीति चामि । किंतु मे मम लोकापवादो बलवान्गतः । पुनः । हि यस्मात्प्रजाभिभूमेश्छाया प्रतिबिम्ब शुद्धिमतो निर्मल शशिनो मलयेन परमो. नारोपिता । अतो लोकापवाद एव बलवानित्यर्थः ॥ रक्षोवधान्तोन च मे प्रयासो व्यर्थः स धेरप्रतिमोचनाय । अमर्पणः शोणितकाझ्या किं पदा स्पृशन्तं.दशति द्विजितः ॥४१॥ किंच । मे रक्षोपधान्तः प्रयासो व्यर्थो न । किंतु स वैरप्रतिगोगनाग घेरशोधनाय । तथाहि अमर्पणोऽसहनो द्विजिह्नः रापः पदा पादेन स्पृशन्तं पुरुष शोणितकाझया दशति किम् । किंतु वैरनिर्यातनायेत्यर्थः ।। तदेप सर्गः करणाई चित्तैन मे भयभिः प्रतिषेधनीयः। यर्थिता निहतवाच्यशल्यान्माणान्मया धारयितुं चिरं यः ॥ ४२ ॥ तराम्मादेष मे सानिधयः । 'सर्गः खभावनिक्षनिधया यागगरिए' इन्गगरः । करणाई चिरीभवनि प्रतिरोधनीयः । नितं वाच्यमेव शल्गं येषां तान प्राणान्मगा नि पारगितुं धारणं कारयितुं गो युप्मारगर्भितानिलमिच्छा गदि । सीति शेषः । इत्गुनयन्तं जनकात्मजायां नितान्तरक्षाभिनिवेशगीशम् । न फशन मारपु तेगु शक्तो निपेलुगागीदनुमोदितुं या ॥ ४३ ॥ गुणवां जनकात्मजायां विषये नितान्तरशामिगिनेशगतिकारागहमीशं गामिन प्रातृा गग क.वनानि निगई निनाशिगनमोनियु प्रगगि गा शलो नागी । त्यमाप प्रगादमादिगः ॥ मालवाणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोमय लोकत्रयगीतशीतिः। गौम्पनि चानाय यथार्थनापी रियत निवेग पृथगामि || दो सगी मागणी नागजिनमा समापनः गगी नि foris. नियो गीग, गमग' गामान मामला सामा । - मजायली दोरवांगिनी ने नाना पाटुंगा। गीमापानमा प्रापालगानि मनान॥ ....... Printी या TAITHE TRAI" . ......... fult गिरः || 7 . , मान या गाणीया , ............... ,

·No text on this page.

·|" रघुवंशे सबलानुरूपैः स्वशक्त्यनुसारिभिः पयसामम्भसा घटैः स्तन्यरिति च ध्वन्यते । आ. श्रमबालवृक्षान्संवर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्तेः प्राक्पूर्वमसंशयं यथा तथा । स्तनं धयतिं पिब- तीति स्तनधयः शिशुः । 'नासिकास्तनयो धेटोः' इति खप्रत्ययः। अलपित्-' इत्यादिना मुमागमः । तस्मिन्या प्रीतिस्तामवाप्स्यसि । ततः परं सुलभ एव विनोद इति भावः ॥ अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरादाय दयाईचेताः। सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्व स्वमांश्रमं शान्तमृगं निनाय ॥ ७९ ॥ दयाईचेता वाल्मीकिः । अनुग्रहं प्रत्यभिनन्दतीति तथोतां तो सीतामादाय सायं मृगरध्यासितवेदिपार्वमधिष्ठितवेदिप्रान्तं शान्तमृगं स्खमाश्रमं निनाय ॥ तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिपु तापसीपु । निर्विष्टसारां पितृभिहिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इवौषधीपु ॥ ८० ॥ शोकदीनां तां सीतां तस्याः सीताया आगमेन प्रीतिर्यासां तासु तापसी । पितृ- भिरग्निप्वात्तादिभिर्निर्विष्टसारां भुक्तसारां हिमांशोरन्यामवशिष्टां कलां दर्शोऽमावा- स्याकाल ओपधीविव । अर्पयामास च । अत्र पराशरः-'पिवन्ति विमलं सोमं वि. शिष्टा तस्य या कला । सुधामृतमयी पुण्यां तामिन्दोः पितरो मुने ॥' इति । व्या- सश्च-'अमायां तु सदा सोम ओषधीः प्रतिपद्यते' इति ॥ ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपमास्तीर्णमेध्याजिनतल्पमन्तः । तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोरुटजं वितेरुः ॥ ८१ ॥ तास्तापस्यस्तस्यै सीतायै सपर्यानुपदं पूजानन्तरं दिनान्ते सायंकाले निवास एव है- तुत्तस्य निवासहेतोः । निवासार्थमिसर्थः । 'पष्टी हेतुप्रयोगे' इति षष्टी । 'इनुदी ताप- सतरुः' इत्यमरः । इङ्गुदीनेहेन कृतप्रदीपमन्तरास्तीर्ण मेध्यं शुद्धमजिनमेव तल्प शव्या यस्मिंस्तमुटजं पर्णशालां वितेरुर्ददुः ॥ तत्राभिपेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिथिभ्यः। वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासंततये वभार ॥ ८२॥ तनाश्रमेऽभिषेकेण सानेन प्रयता नियता वसन्ती विधिना शास्त्रेणातिथिभ्यः प्र.. युक्तपूजा कृतसत्कारा वल्कलिनी सा सीता पत्युः प्रजासंततये संतानाविच्छेदाय हेतोः । वन्येन कन्दमूलादिना शरीरं वभार पुपोप ॥ अपि.प्रभुः सानुशयोऽधुना स्यात्किमुत्सुकः शक्रजितोऽपि हन्ता । शशंस सीतापरिदेवनान्तमनुष्ठितं शासनमग्रजाय ॥ ८३ ॥ प्रभू राजाधुनापि सानुशयः सानुतापः स्यात्किम् । इति काकुः । उत्सुकः शक्रजित इन्द्र- जितो हन्ता लक्ष्मणोऽपिसीतापरिदेवनान्तं सीताविलापान्तमनुष्टितं शासनमग्रजाय शशंस ॥ बभूव रामः सहसा सवाप्पस्तुपारवर्षीच सहस्यचन्द्रः। कौलीनभीतेन गृहानिरस्ता न तेन वैदेहमुता मनस्तः॥ ८४ ॥ सहसा सपदि सबाप्पो रामः । तुपारवर्षी सहस्यचन्द्र इव बभूव । अत्यश्रुतया दुपारवर्षिणा पौपचन्द्रेण तुल्योऽभूत् । 'पाप तयसहस्यौ द्वी' इत्यमरः । युक्तं चतदि- खाह-कोलीनाटोकापवादाद्रीतेन तेन रामेण वैदेहमुता सीता गृहानिरस्ता । न मनतो 1. निरस्ता । पचम्याससिद् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२१८ रघुवंशे लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिलेण तमभ्ययुः। मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥ २॥ लवणेन लवणाख्येन तामित्रेण तमिस्राचारिणा । रक्षसेत्सर्थः । विलोज्या लुप्तयाग. क्रिया अत एव शरणार्थिनो रक्षणार्थिनो यमुनाभाजो यमुनातीरवासिनो मुनयः शरम्पं शरणार्ह रक्षणसमर्थ तं रामं रक्षितारमभ्ययुः प्राप्ताः । यातेर्लङ् ।। अवेक्ष्य रामं ते तस्मिन्न प्रजहः स्वतेजसा। प्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥ ३॥ ते मुनयो राममवेक्ष्य । रक्षितारमिति शेपः । तस्मिल्लवणे खतेजसा शापरूपेण न प्रजगुः । तथाहि । त्रायते इति त्राणं रक्षकम् । कर्तरि ल्युट् । तदभावे शाप एकान्नं येषां ते शापास्त्राः सन्तस्तपसो व्ययं कुर्वन्ति । शापदानात्तपसो व्यंय इति प्रसिद्धेः ।। प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् । धर्मसंरक्षणार्थव प्रवृत्तिर्भुवि शाणिः॥४॥ काकुत्स्थो रामस्तेभ्यो मुनिभ्यो विनप्रतिक्रियां लवणवधरूपां प्रतिशुभाव प्रतिजसे। तथाहि । भुवि शाहिणो विष्णोः प्रवृत्ती रामरूपेणावतरणं धर्मसंरक्षणमेवार्थः प्रयोजन यस्याः सा तथैव ॥ ते रामाय वधोपायमाचख्युर्विवुधद्विपः । दुर्जयो लवणः शूली विशूल: प्रार्थ्यतामिति ॥५॥ ते मुनयो रामाय विबुधद्विपः सुरारेलवणस्य वधोपायमाचख्युः । लुनातीति लवणः । नन्द्यादित्वाल्युः । तत्रैव निपातनाण्णत्वम् । लवणः शूली शुलवान्दुर्जयोऽजय्यः । किंतु विशूलः शूलरहितः प्रार्थ्यतामभिगम्यताम् । 'याञायामभियाने च प्रार्थना कप्यते युधैः' इति केशवः॥ आदिदेशाथ शत्रुघ्नं तेषां क्षेमाय राघवः। करिष्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥ ६॥ अथ तेषां मुनीनां क्षेमाय क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुनमादिदेश । अनोत्प्रेक्षते- अस्य शत्रुनस्य नामारिनिग्रहाच्छत्रुहननाद्धेतोः । यथाभूतोऽर्थी यस्य तयथार्थ करिष्य. निव । शत्रून्हन्तीति शत्रुमः । 'अमनुप्यकर्तृके च' इति चकारात्कृतनशत्रुनादयः सिद्धा इति दुर्गसिंहः । पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणाद्यथेष्टसिद्धिः ‘कृत्यल्युटो बहुलम्' इति ॥ रामम्य स्वयमप्रयाणे हेतुमाह- यः कश्चन रघूणां हि परमेकः परंतपः। अपवाद इवोत्सर्ग व्यावर्तयितुमीश्वरः ॥७॥ हि यस्मात् । परान्छाम्तापयतीति परंतपः । 'द्विपत्परयोसापेः' इति सामग. यः । 'मुचि हवः' इति हम्यः। रघूणां मध्ये यः कनेकः । अपवादो विशेषशानमु. गर्ग सामान्यशास्त्रमिय। पर शयुं प्याययितुं पाशिनुमीशरः समर्थः मतः शत्रु- प्रमेवादिदनानि पूर्वणान्ययः ।। अग्रजेन प्रयुकाशीस्ततो दाशरथी रथी। ययी वनस्थलीः पश्यन्पुरिपताः मुरमीरमीः ॥ ८॥ दटोपन समग प्रयुनाशीः तात्रीर्वादो रयी रथिकोनीनिमीको दाशरथः पुपानि मंत्रादानि यामां ताः पुषिताः गुरमीरामोदमाना बनानादी: पगयो । .. -

·No text on this page.

·२२० रघुवंशे. किंभूतो लवणः । धूम इव धूम्रः कृष्णलोहितवर्णः । 'धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते' इत्यमरः । वसागन्धो हृन्मेदोगन्धः । सोऽस्यास्तीति वसागन्धी। 'हृन्मेदस्तु वपा वसा' इत्यमरः । — ज्वाला इव वभ्रवः पिशगाः शिरोरुहाः केशा यस्य स तथोक्तः । 'विपुले. नकुले विष्णों बभ्रुः स्थापिङ्गले त्रिपु' इत्यमरः । कव्यं मांसमदन्तीति ऋव्यादो राक्षसाः। तेषां गण एव परीवारो यस्य स तथोक्तः । अत एव जंगमश्चरिष्णुश्चिताग्निरिव स्थितः । कृशानुपके धूमधूम्रवर्णः । ज्वाला एव शिरोरुहाः । क्रव्यादो गृध्रादयः । इत्यनुसंधेयम् ।। अपशूलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः। रुरोध संमुखीनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम् ॥ १७ ॥ लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नोऽपशूलं शूलरहितं तं लवणमासाद्य रुरोध । तथाहि । रन्ध्रप्रहा. रिणां रन्ध्रप्रहरणशीलानाम् । अपशूलतैवान रन्ध्रम् । जयः संमुखीनो हि । संमुखस्य दर्शनो हि । 'यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः' इति खप्रत्ययः । अधिकारलक्षणार्थस्तु दुर्लभ एव ।। नातिपर्याप्तमालक्ष्य मत्कुक्षेरद्य भोजनम् । दिष्ट्या त्वमसि मे धात्रा भीतेनेवोपपादितः ॥१८॥ इति संतj शत्रुघ्नं राक्षसस्तजिघांसया। प्रांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्बमिव द्रुमम् ॥ १९ ॥ युग्मम् । राक्षसो लवणः । अद्य मत्कुक्षेः। भुज्यत इति भोजनम् । भोज्यं मृगा. दिकं नातिपर्याप्तमनतिसमप्रमालक्ष्य दृष्ट्वा भीतेनेव धात्रा दिष्टया भाग्येन मे त्वमुपपा- दितः कल्पितोऽसि इति शत्रुघ्नं संतयं तस्य शत्रुघ्नस्य जिघांसया हन्तुमिच्छया प्रा. शुमुन्नतं द्रुमम् । मुस्तास्तम्य मिव । अक्लेशेनोत्पाटयामास ॥ सौमित्रेनिशितैर्वाणैरन्तरा शकलीकृतः। गात्रं पुष्परजः प्राप न शाखी नैर्ऋतेरितः ॥ २० ॥ नैतेरितो रक्षःप्रेरितः शाख्यन्तरा मध्ये निशितैर्वाणैः शकलीकृतः सन्सोमिनेः श. त्रुघ्नस्य गात्रं न प्राप किंतु पुष्परजः प्राप ।। विनाशात्तस्य वृक्षस्य रक्षस्तस्मै महोपलम् । प्रजिघाय कृतान्तस्य मुष्टिं पृथगिव स्थितम् ॥ २१ ॥ रक्षी लवणरतस्य वृक्षस्य विनाशाद्धेतोः । महोपलं महान्तं पापाणम् । पृथक्स्थितं कृता. न्तस्य यमस्य मुप्टिमिव मुष्टिशब्दो द्विलिगः । तस्मै शत्रुनाय प्रजिघाय पहितवान् ॥ पेन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुमेन स ताडितः । सिकतात्वादपि परां प्रपदे परमाणुताम् ॥ २२ ॥ स महोपलः शत्रुनेनैन्द्रमिन्द्रदेवताकमन्त्रमुपादाय तापितोऽभिनः रान । सिकताला. गिकतामायादपि परां परमाणुतां प्रपेदे । यतोऽणुर्नास्ति ग परमाणुरिल्याहुः ॥ तमुपायदुद्यम्य दक्षिणं दोनिशाचरः। एकताल वोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥ २३ ॥ निशाचरो राशगी दक्षिणं दोः । 'ककुद्दोपणी' इति भगवनो भाग्यकारक प्रगोगाहो. पगब्दस्य नपुंगकन्यं द्रव्यम् । 'भुजयाह प्रमंटो दोः' इति पुंलिागायनयान । तथा च प्रयोग:--'दीपं नग्य नथानिधय भजनः' गिगार यामुयम्य - पाटनादायो यस्मिन्म एकदादः । उादान प्रेरितो गितिस शत- मानिनः॥ ।

·पञ्चदशः सर्गः। २२२ काणेन पत्रिणा शत्रुः स सिन्नहृदयः पतन् । आनिनाय भुवः कम्पं जहाराश्रमवासिनाम् ॥ २४ ॥ सः शत्रुर्लवणः । फार्णेन वैष्णवेन पत्रिणा वाणेन । उकं च रामायणे-'एवमेष प्रजनितो विष्णोत्तेजोमयः शरः' इति । 'विष्पुर्नारायणः कृष्णः' इत्यमरः । भिन्नहृदयः पतन्भुवः कम्पमानिनायानीतवान् । देहभारादित्यर्थः । भाश्रमवासिनां कम्पं जहार । माशादफुत्तोभया यभूवुरित्यर्थः॥ वयसां पतयः पेतुर्हतस्योपरि विद्विपः । तत्प्रतिद्वन्द्विनो मूर्ध्नि दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥२५॥ हतस्य । विद्वेष्टीति विद्विद । तस्य विहिपो राक्षसस्योपरि वयसां पक्षिणां पयःपेतुः । तत्प्रतिद्वन्दिनः शत्रुमन्य नर्भि तु दिव्याः कुसुमवृष्टयः पेतुः ।। स हत्वा लवणं वीरस्तदा मेने महौजसः। भ्रातुः सोदर्यमात्मानमिन्द्रजिद्वधशोभिनः ॥ २६ ॥ स वीरः दशत्रुनो लवणं हत्वा तदात्मानं महौजसो महाबलस्येन्द्रजिवधन शोभिनो अनुलक्ष्मणस्य समानोदरे शयितं सोदर्यमेकोदरं मेने। 'सोदराद्यः' इति यप्रत्ययः ॥. तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थेस्तपस्विभिः । शुगुमे विक्रमोदनं मीडयावन्तं शिरः ॥ २७ ॥ चरितार्थः कृतार्थः कृतकान्तपखिभिः संस्तूयमानस्य तस्य शत्रुमत्य विक्रमेणोदननु मनं ब्रीच्या लजयावनतं ननं शिरः गुशुभे । विक्रान्तन्य लजेव भूपणमिति भावः ।। उपकूलं स कालिन्धाः पुरी पौरुपभूषणः । निर्ममे निर्ममोऽर्थेपु मधुरां मधुराकृतिः ॥२८॥ परिपभूषणः । अर्थपु विपयेषु निर्ममो निःस्पृहः । मधुरागतिः सौम्बर पः न गनुतः कालिन्या यमुनापा उपलं फूले । विभवत्यर्थेऽव्ययीभावः । मधुरा नाम पुरी निर्मी निर्मिनवान ॥ या सौराज्यप्रकाशाभिर्य भी पारविभूतिभिः । स्वर्गामिप्यन्दवमनं सन्येवोपनिवेशिता ॥ २९ ॥ पापः । वायु शोभनो राजा यस्याः पुरः सा गुराशी । सतावा भावः "जम्। प्रकाशभिः प्रकाशमानानिः पाराणां विभूतिनिधि साताभिरभिरमा पन्य यमनमाहरायोपनिपशिलोपरगापित सभी । मान मिय:- भतार ना जनपद परदेशवारण देशभियन्दन मन पः निरस्त तत्र सीधगतः परययमुनां समायामिनीम् । हेममनिमती भूमेः प्रदेशानिय पिप्रिये । ६० । पत्र मासमां गोधनमो :: सका रसायन : नरः । * :::: मार- संचरकारोनीलामबिहेवी धादि।

·हे राजन्, ते २२४ रघुवंशे स रघूरहो राम भातशत्रः सन् । तत्पुष्पकमध्यास्य प्रस्थितः । अयं तस्य पुन गूढरूपा सरखत्यशरीरा वागुचवारोद्वभूव ।। राजन्प्रजासु ते कश्चिदपचारः प्रवर्तते । तमन्विष्य प्रशमयेर्भवितासि ततः कृती ॥१७॥ प्रजासु कश्चिदपचारो वर्णधर्मव्यतिरेकः प्रवर्तते । तमपचारमन्विष्ट प्रशमयेः । ततः कृती कृतकृत्यो भवितासि भविष्यसि । इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन्वर्णविक्रियाम् । दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥४८॥ इत्याप्तवचनाद्रामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेप्यनपनेष्यन्वेगेन निष्कम्पकेतुंना पत्रे वाहनेन पुष्पकेण । 'पत्रं वाहनपक्षयोः' इत्यमरः । दिशः पपात धावति स्म ।। अथ धूमामिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् । ददर्श कंचिदैश्चाकस्तपस्यन्तमधोमुखम् ॥ ४९ ॥ अयेक्ष्वाकुवंशप्रभव ऐश्वाको रामः । 'कोपधादण्' इत्यणि कृते 'दाण्डिनायन' इत्यादिनोकारलोपनिपातः । धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनमधोमुखं तपस्यन्तं तपश्चरन्तं कंचित्पुरुपं ददर्श ॥ पृष्टनामान्वयो राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः । आत्मानं शम्बुकं नाम.शूद्रं सुरपदार्थिनम् ॥५०॥ राज्ञा नाम चान्वयश्च तो पृष्टी नामान्वयौ यस्य स तथोक्तः । धूमं पिवतीति धूमपः । 'सुपि' इति योगविभागात्कप्रत्ययः । स पुरुष आत्मानं सुरपदार्थिनं स्वर्गाधिनम् । अनेन प्रयोजनमपि पृष्ट इति ज्ञेयम् । शम्बुकं नाम शद्रमाचष्ट वभाषे किल ॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानां तमघावहम् । शीर्षच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रमाद्देः ॥ ५१ ॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानामघावहं दुःखावहं तं शद्रं शीर्षच्छेद्यम् । 'शीर्षच्छेदाद्यय' इति यत्प्रत्ययः । परिच्छिद्य निश्चित्य नियन्ता रक्षको रामः शस्त्रमाददे जमाह । स तद्वक्र हिमक्लिटकिजल्कमिव पङ्कजम् । ज्योतिप्कणाहतश्मश्रु कण्ठनालादपातयत् ।। ५२ ।। स रामो ज्योतिप्कणः स्फुलिझैराहतानि दग्धानि इमश्रूणि यस्य तत्तस्य वक्रम् । हिम- क्लिष्टकिजल्कं पङ्कजमिव । कण्ठ एव नालं तस्मादपातयत् ।। कृतदण्डः स्वयं राशा लेमे शूद्रः सतां गतिम् । तपसा दुश्चरेणापि न स्वमार्गविलचिना ॥ ५३॥ शूद्रः शम्बुको राज्ञा स्वयं कृतदण्डः कृतशिक्षः सन् । सतां गतिं लेभे। दुश्वरेणापि अमार्गविलहिना । अनधिकारदुष्टेनेत्यर्थः । तपसा न लेभे । अन्न मनुः-'राजभिः कृतद- डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥' इति ॥ रघुनाथोऽप्यगस्त्येन मार्गसंदर्शितात्मना । महौजसा संयुयुजे शरत्काल इवेन्दुना ॥ ५४॥ रघुनाथोऽपि मार्गसंदर्शितात्मना महौजसाऽगस्त्येन । इन्दुना शरत्काल इच । 'संयु- । इन्दाबपि विशेषणं योज्यम् । रघुनाथेत्यत्र शुन्नादिवाण्णत्वाभावः ॥ .. .

·पञ्चदशः सर्गः। कुम्भयोनिरलंकारं तस्सै दिव्यपरिग्रहम् । ददौ दत्तं समुन्द्रेण पीतेनेवात्मनिष्फयम् ॥ ५५ ॥ पुन्मयोनिरगत्यः पीतेन समुद्रेणात्मनिष्क्रयमिवात्ममोचनमूल्यमिव दत्तम् । मत एव रियत इति व्युत्पत्त्या दिव्यपरिग्रहः। दिव्यानां परिग्राह्य इत्यर्थः । तमलंकारं ल रामाय ददौ ॥ तं दधन्मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण वाहुना। पश्चानिववृते रामः प्राक्परालुद्धिजात्मजः ॥ ५६ ॥ मैथिलीकठनिळपारेण बाहुना तमलंकारं दधद्रामः पश्चानिववृते निवृत्तः । परासु- तो द्विजालजः प्राग्रामात्पूर्व निववृते ॥ तस्य पूर्वोदितां निन्दां द्विजः पुत्रसमागतः। स्तुत्या निवर्तयामास बातुर्वैवस्वतादपि ॥ ५७ ॥ पुत्रतनागतः पुत्रेण संगतो हिजो वैवसतादन्तकादपि त्रातू रक्षकस्य । 'भीत्रार्थानां भ- पहेतुः' इलपादानालम्चनी । तस्य रामन्य पूर्वोदितां पूर्वोकां निन्दा तुला निवर्तयामास ।। तमध्वराय मुक्ताश्व रक्षाकपिनरेश्वराः। मेघाः सत्ससिवाम्भोभिरभ्यवर्पन्नुपायनैः ॥ ५८ ॥ सबराया वधाय नुहावं तं रामं रक्षाकपिनरेश्वराः सुग्रीवविभीपणादयो राजा- नव नेवा बन्भोभिः सत्यमिव उपाचरन्यवर्पन ॥ दिग्भ्यो निमन्त्रिताश्चैनमभिजग्मुमहर्पयः। न भौमान्येव धिप्पयानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि ॥५९ ॥ निमन्त्रिता आहूता महर्षयश्च भून्याः संवन्धीनि भौमानि थियानि स्थानान्येक न । 'विन्य स्थाने गृहे भेऽना दलमरः । किंतु ज्योतिर्मयानि नक्षत्ररूपाणि चिन्या- न्यपि हित्वा दिन्न्य एनं राममनिजानुः ॥ उपशल्यनिविष्टस्तैश्चतुरमुखी यमौ । अयोध्या दृष्टलोकेव सद्यः पैतामही तनुः ॥ ६०॥ चत्वारि द्वारान्येव मुसानि यस्याः सा चारनुख्ययोया। उपायु ग्राम तु निविष्टः। 'प्रामान्त उपदा स्यात्' दलमरः । तेनहर्षिभिः । सयः सप्लोर स्लिामन्ये पैतामही तनर्निरिव । भी। साध्यात्यागोऽपि वैदेहाः पत्युः प्रान्वंशवासिनः । अनन्यजानेः सेवातीचलानाया हिरमयी। ६६ ॥ वदेव रखगोऽति भयो दर्द एक । चुनः । मद । : अर्चना विशेषः । नहामिनः । नालन्या जमानस तरूपानन्दनः । 'अपर नि पनि समानान्तो निदादेशः । परम हिरनदी सदर। दानित-' निषितः । विजया मीत् । वरिनेनन् । निषेधिकासंभारलता प्रदते मरतः । आसन्न भियानिशा राक्षसा पदरक्षिः।" ཊ༌ ཝ: ས་དེབ༔༌ད -མསྨཱ་ག་ ཡཔས: ས ：:་ ༈ ་ : ।

·२३० रघुवंशे द्वाःस्थो द्वारि नियुक्तो लक्ष्मणो विद्वानपि पूर्वश्लोकोक्तं जाननपि रामसंदर्शनार्थिन दुर्वाससो मुनेः शापाद्धीतः सन् । तयोः कालरामयोः समयं संवादमभिनविभेद ॥ स गत्वा सरयूतीरं देहत्यागेन योगवित् । चकारावितथा भ्रातुः प्रतिज्ञां पूर्वजन्मनः ॥९५॥ योगविद्योगमार्गवेदी स लक्ष्मणः सरयूतीरं गत्वा देहत्यागेन पूर्वजन्मनो धातुः प्रति- ज्ञामवितथा सत्यां चकार ॥ तस्मिन्नात्मचतुर्भागे प्राइनाकमधितस्थुपि । राघवः शिथिलं तस्थौ भुवि धर्मस्त्रिपादिव ॥ ९६ ॥ चतुर्थो भागश्चतुर्भागः । संख्याशब्दस्य वृत्तिविपये पूरणार्थत्वं शतांशवत् । आत्मव. तुर्भागे तस्मिलक्ष्मणे प्राङ्नाकमधितस्युपि पूर्व स्वर्ग जग्मुपि सति राघवो रामः । भुवि त्रिपाद्धर्म इव शिथिलं तस्थौ । पादविकलो हि शिथिलं तिष्यतीति भावः । नेताया धर्मविपादित्याहुः । पादश्चतुर्थाशः अनिश्च ध्वन्यते । ‘पादा रश्म्यद्वितुर्याशाः' इत्यमरः । त्रयः पादा यस्यासौ निपात् । 'संख्यासुपूर्वस्य' इत्यकारलोपः समासान्तः ॥ स निवेश्य कुशावत्यां रिपुनागाङ्कुशं कुशम् । शरावत्यां सतां सूक्तैर्जनिताशुलवं लवम् ॥ ९७ ॥ उदक्प्रतस्थे स्थिरधीः सानुजोऽग्निपुरःसरः। अन्वितः पतिवात्सल्यागृहवर्जमयोध्यया ॥ ९८ ॥ युग्मम् । स्थिरधीः स रामः । रिपव एव नागा गजास्तेषामशं निवारक कुशं कुशा- वयां पुर्या निवेश्य स्थापयित्वा । सूक्तैः समीचीनवचनैः सतां जनिता अश्रुलवा माथुलेशा येन तं लवं लवाख्यं पुत्रम् । 'लवो लेशे विलासे च छेदने रामनन्दने' इति विधः । शरावत्यां पुर्याम् । 'शरादीनां च' इति शरकुशशब्दयोर्षिः । निवेदय । सानुजोऽग्निपुर:- सरः सन् । पत्यौ भर्तरि वात्सल्यादनुरागात् । गृहान्वयित्वा गृहवर्जम् । 'द्वितीगार्या च' इति णमुल् । अयं वचिदपरीप्सायामपीप्यते । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्येकानः शेपतया व्याख्यातत्यान् । परीप्ता त्वरा । अयोध्यगानितोऽनुगत उदयप्रतस्थे । जगृहुस्तस्य चित्तताः पदवीं हरिराक्षसाः। कदम्बमुकुलस्थूलैरभिवृष्टां प्रजाश्रुमिः ॥ ९९ ॥ चित्तज्ञा हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलः प्रजागिरभिष्टा तस्स रामा पदी मार्ग जगृहः । तेऽप्यनुजग्मुरित्यर्थः ॥ उपस्थित विमानेन तेन भक्तानुकम्पिना । चक्रे त्रिदिवनिश्रेणिः सरयूरनुयापिनाम् ॥ १०० ॥ उपाणितं प्रासं विमानं या देन । भगाननुकम्पा नि भकानुकम्पिना । वन गमे. मानुयागिनां गायत्रिदिवनिश्रेणिः सगांभिरोहणी नो । निशिलभिगहणी' इत्यमरः ॥ यद्गोप्रतरकल्पोऽभूसंमर्दनाय मनताम् । अदम्नदारयया तीर्थ पावनं विपये ॥२०॥ नयमानत्र मत मां गंगा गोर... । सकपोभा । - मदग्यता गोदायला : ..

·पोडशः सर्गः। + - त विभुर्विबुधांशेष प्रतिपन्नात्ममूर्तिपु । त्रिदशीभूतपौराणां स्वर्गान्तरमकल्पयत् ॥ १०२ ॥ विद्यः प्रभुः स रामो विष नामशेषु सुप्रीवादिषु प्रतिक्षामनूर्तियु ननु त्रिदी- देवभुवनं गता के पैरान्तेयां नूतनपुराना तगन्तरमनत्ययत् ।। निर्वत्यैवं दशमुखबिरदवकार्य सुराणां विष्वक्सेना खतनुमविशलवेलोकप्रतिष्ठाम् । लगनाथं पवनतनयं चोभयं स्यापयित्वा कीर्तिस्तम्भहयानिव गिरी दक्षिणे चोत्तरे च ॥ १०३ ॥ विदोनो विगरे र दामुन्ना छेदक निवलं निमाय । साना वि- भर पवनन्नवं हनुमन्नं चोभयं कोन्टिन्नमनित्र । दक्षिणेनिन चित्रकूटे चोजरे हिमति नविन्दः । सबलेनियमबले कश्यभूनां नन्वर्नमविशन् । अनि मानहोगामायकेनरलमान यदानविरचिया संजीविनीसमलया वाल्या समेलो न विचलिदानी रएको नहर श्रीरमरोहको मान पदार्गः ।। पोडशः सर्गः।

·२ Gov .. सु ૨૨૨ रघुवंशे लागो मदश्च । 'दानं गजमदे त्यागे' इति विश्वः । प्रवृत्तिापारः प्रवाहश्च । इस तेरनुपारतानां तेषां कुशलवादीनां स वंशः । सामयोनिः सामवेदप्रभवो दानकोड पारतानां सुरद्विपानां दिग्गजानां वंश इव । अष्टधा भिन्नः सन् । विप्रससार दिएको ऽभूत् । सामयोनिरित्यत्र पालकाप्यः–'सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय प्रजापतिः।। स्ताभ्यां परिगृह्याथ सप्त सामान्यगायत । गायतो ब्रह्मणस्तस्मात्समुत्पेतुर्मतङ्गजाः ॥ है। अथार्धरात्रे स्तिमितप्रदीपे शय्यागृहे सुप्तजने प्रबुद्धः। कुशः प्रवासस्थकलत्रवेपामदृष्टपूर्वी वनितामपश्यत् ॥४॥ अथ । अर्ध रात्रेरर्धरात्रः । 'अर्ध नपुंसकम्' इत्येकदेशसमासः । 'अहःसबैको संख्यातपुण्याच रात्रेः' इति समासान्तोऽप्रत्ययः । 'राबाहाहाः पुंसि' इति नियम स्त्वम् । अर्धरात्रे निशीथे स्तिमितप्रदीपे सुप्तजने शय्यागृहे प्रबुद्धः । न तु सुप्तः।। प्रवासस्थकलत्रवेषां प्रोपितभर्तृकावेपाम् । अदृष्टा पूर्वमित्यदृष्टपूर्वा ताम् । समासः । वनितामपश्यत् ।। सा साधुसाधारणपार्थिवर्द्धः स्थित्वा पुरस्तात्पुरुहूतभासः। जेतुः परेपां जयशब्दपूर्वं तस्याञ्जलिं वन्धुमतो ववन्ध ॥५॥ सा वनिता साधुसाधारणपार्थिवद्धैः सजनसाधारणराज्याश्रयः पुरुहूतभास इन जसः परेषां शत्रूणां जेतुर्वन्धुमतस्तस्य कुशस्य पुरस्तास्थित्वा जयशब्दः पूर्व या तथाजलिं बवन्ध ॥ अथानपोढार्गलमप्यगारं छायामिवादर्शतलं प्रविष्टाम् । सविस्मयो दाशरथेस्तनूजःप्रोवाच पूर्वार्धविसृष्टतल्पः॥६॥ अथ सविस्मयः पूर्वार्धन शरीरपूर्वभागेन विसष्टतल्पस्त्यक्तशय्यो दाशरथेतनूजः कुशः । अनपोढार्गलमनुद्घाटितविष्कम्भमपि । 'तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना' इत्यमरः । गारम् । आदर्शतलं छायामिव प्रविष्टां तां वनितां प्रोवाचावदत् ॥ लब्धान्तरा सावरणेऽपि गेहे योगप्रभावो न च लक्ष्यते ते । विभर्पि चाकारमनिर्वृतानां मृणालिनी ममिवोपरागम् ॥ ७ ॥ का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते । आचश्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीयिमुखप्रवृत्ति ॥ ८ ॥ युग्मम् । सावरणेऽपि गेहे लब्धान्तरा लब्धावकाशा । समिति शेषः । गोगप्रभावश्य ते न लक्ष्यते । मृणालिनी हेमं हिमकृतमुपरागमुपद्रवमिव । अनितानां दुःसितानामा- कारं बिपि च । नहि योगिनां दुःसमस्तीति भावः । किंच । हे शुभे, संका। कम वा परिग्रहः पनी । ते तव मदभ्यागमे कारणं वा किम् । यशिनां जितेन्द्रियाणां रघूणा मनः परम्नीयु विपये विमुसा प्रवृत्तिर्यस्य तत्तयाभूतं मलाचश्य । तमब्रवीत्सा गुरुणानवद्या या नीतपौरा स्वपदोन्मुखेन । तस्याः पुरः संप्रति पीतनाथां जानीहि राजन्नधिदेवतां माम् ॥२॥ सा वनिता तं कुशमवयीत् । ... " : खादोन्मुरोग, विष्णुपदोन्मुमन गुरुणा त्वयित्रा नीनपारा हे राजन् , । तमाः पुरी नगी अयोध्याया अजिंदवतां जानीहि॥ ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२३४ रघुवंशे किंच । येषु सोपानमार्गेपु रामा रमण्यः सरागालांक्षारसाश्चरणानिक्षिप्तवत्यः । तेषु मे मम मार्गेपु सद्यो हतन्यकुभिर्मारितमृगाधरस्रदिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ॥ चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः करेणुभिर्दत्तमृणालभङ्गाः। नखानुशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥ १६ ॥ पद्मवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः । तथा लिखिता इत्यर्थः । करेणुभिः करिणीभिः । चित्रग- ताभिरेव । 'करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे' इत्यमरः । दत्तमृणालभङ्गाश्चिद्विपा आलेख्यमातमाः। नखा एवाडशाः तेपामाघातर्विभिन्नकुम्भाः सन्तः संरब्धसिंहप्रहृतं कुपितसिंहप्रहारं वहन्ति ।। स्तम्भेपु योपित्प्रतियातनानामुत्क्रान्तवर्णक्रमधूसराणाम् । स्तनोत्तरीयाणि भवन्ति सङ्गान्निर्मोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः ॥ १७ ॥ उत्क्रान्तवर्णक्रमा विशीर्णवर्णविन्यासात्ताश्च धूसराश्च यास्तासां स्तम्भेषु योषित्प्रति- यातनानां स्त्रीप्रतिकृतीनां दारुमयीणां फणिभिर्विमुक्ता निकाः कञ्चका एव पटाः । 'समौ कक्षुकनिर्मोको' इत्यमरः । सहारसक्तत्वात्स्तनोत्तरीयाणि रतनाच्छादनवस्त्राणि भवन्ति ॥ कालान्तरश्यामसुधेपु नक्तमितस्ततो रूढतृणाकुरेपु। त एव मुक्तागुणशुद्धयोऽपि हर्येपु मूर्च्छन्ति न चन्द्रपादाः॥ १८॥ कालान्तरेण कालभेदवशेन श्यामसुधेषु मलिनचूर्णेवितस्ततो रूढतृणाङ्करेषु हन्य गृहेषु नक्तं रात्री मुक्तागुणानां शुद्धिरिव शुद्धिः स्वाच्छ्यं येषां तादृशा अपि । ततः पूर्व ये मूर्च्छन्ति स्म त एव चन्द्रपादाश्चन्द्ररश्मयः। 'पादा रदम्यजितुर्याशाः' इत्यमरः । न मूर्च्छन्ति । न प्रतिफलन्तीत्यर्थः॥ आवर्य शाखाः सदयं च यासां पुष्पाण्युपात्तानि विलासिनीभिः । चन्यैः पुलिन्दैरिव वानरैस्ता क्लिश्यन्त उद्यानलता मदीयाः ॥ १९ ॥ किंच । विलासिनीभिः सदयं शाखा लतावयवानावानमय्य गाराां लतानां पुष्पा. प्युपात्तानि गृहीतानि ना मदीया उद्यानलताः वयः पुलिन्दम्लेच्छविशेषरित वानरः । उभयेरपीत्यर्थः । शिश्यन्ते पीयन्ते । शिक्षानेः कर्मणि लट् । 'भेदाः किरातशवरपुलि. न्दा म्लेच्छजातयः' इत्यमरः ।। रात्रावनाविष्कृतदीपभासः कान्तांमुखश्रीवियुता दिवापि । तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजाविच्छिन्नधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥२०॥ रानावनाविप्नदीपभागः । दीपप्रभाशुन्या इत्यर्थः । दिवापि दियरोऽणि कान्तागु. सानां श्रिया कान्या वियुवा रहिता विच्छिन्नो नष्टो धूमप्रारो येषां ते गवाक्षाः कृति तन्नुजान्दैनातन्नुवितानतिरस्क्रियन्ते यायन्ते ॥ बतिक्रियावर्जितसंकतानि नानीयसंसर्गमनामुवन्ति । उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा शून्यानि दूये सरयूजलानि ॥ २१ ॥ 'बन्टिः पूजोपहारः म्यान' निशाचतः । लिकियामितानि रोकतानि सनि । नानानि जानसाधनानि भूर्णादीनि । 'गाल्गुटो यादम' दनि योनीमः । ननीयगंगर्गमनामुवन्नि गायजन्यानि अत्यानि रिलागुणाले बानीयानि मे नानि या दूर परिवाये ॥

·पोडशः सर्गः। २३७ बाध्य शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतान्सरयूतरङ्गान् । तं क्लान्तलैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युजगामोपवनान्तवायुः ॥ ३६॥ कुतराजधान्या उपवनान्तवायुः कुसुममाणां शाखा साधूयेपसूत्वा । सुरभिर्मन्दश्चे सः। शीतान्तरयूतरांश स्पृष्ट्वा । मनेन शैलोतिकालान्तसेन्यं तं कुशं प्रत्युजगाम ।। अयोपशल्ये रिपुमन्नशल्यस्तस्याः पुरः पौरसखः स राजा। कुलध्वजस्तानि चलध्वजानि निवेशयामास यली पलानि ॥ ३७॥ अपरिपुषु मन शल्यं शहः शारो वा यस सः। 'शल्यं शो शरे वशे' इति विश्वः । पारानां सखा पौरततः कुलस्य घनश्चिहभूतो वली स राजा बलाश्वलन्तो वाघजा नां तानि ताने वलानि सैन्यानि तस्याः पुरः पुर्या उपशल्ये प्रामान्ते । 'प्रामान्त सत्यं यात्' इसमरः । निवेशयामास ॥ तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा नियुक्तास्तथागतां संभृतसाधनत्वात् । पुरं नवीचक्रुरपां विसर्गान्मेघा निदाघग्लपितामिवोर्वीम् ॥ ३८॥ प्रभुमा नियुताः शिल्लिना तज्ञादीनां संधाः संसाधनत्वान्निलितोपकरणलाता पागताम् । शुन्यानिलयः । पुरमयोप्याम् । मेघा पां विसर्गाल्लेचानिदापग्लपितां प्रेमतताभुवानिय । नवौः परिपूरयांचक्रुः॥ ततः सपर्यो सपशूपहारां पुरः परार्घ्यप्रतिमागृहायाः। उपोपितैर्वास्तुविधानविद्भिनिर्वतयामात रघुप्रवीरः ॥ ३९ ॥ ततो खुवीरः कुतः प्रतिमा देवताप्रतिहतयः । सा इत्यर्थः । परायप्रतिमागृ- हयाः प्रावदेवतायतनायाः पुर पोपितर्वास्तुविधानविद्भिः प्रयोज्यः पशुपहारैः स- हित साहारा सपर्या निवर्तयामास कारयामास । सत्र न्यन्तानिपुनरित्यनुसंधे- अन् । जन्यथा तेरकर्मकस्य करोलपत्वे करपसाभावप्रसङ्गात् । भवितव्यं तेरन्य- न्तानी प्रयोज्यत्वेन तन्निदंशात्प्रयोगान्तरस्यापेक्षितत्वात् ॥ तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कानीव कान्ताहृदयं प्रविश्य । यथामन्यैरनुजीविलोकं संभावचामाल यथाप्रधानम् ॥ ४० ॥ स पुरान्वयाः पुरः संबन्धि राजोपपदं राजादपूर्व निशान्तम् राजनवनिलर्थः । 'निशान्तं भवनोपत्तोः' इति दिवः । क.मी कान्ताहदयनिय । प्रविश्य । अन्वनिशान्त- रनजीविलोक्नमालादिवं यथाप्रधान मान्दानुसारेण । पाई योचितम् । तत्तदुचि- तहेरिलः। संभावदानात ॥ ता मन्दुरासंभ्रविमिस्तुरंगैः शालाविधित्तम्भनतश्च नागैः। पूरायभाले विपणिस्यपण्या सर्वाङ्गनद्धाभरणेव नारी ॥ ११ ॥ लिपिस्थानि पानि पविझपाईवस्तानि पसाः सा । "दिवलिः पचिवा' लमरः । स पूरपोपा नन्दुरासंप्रतिभिरमाल संधपीलः । 'जित मन्दुर'लनरः । 'जिवाई- दिनविलयः । रंगरयः। रम रहे विपिना स्थापिताः सनातन्तः प्रधि । दोधु ९.नारद । बासनाले । पसन्स तस्यां पसता रघु पुराणशोभानधिसपिता नमथिलेपः स्पृहपांदनू भई दिदो न.प. सनैपिलेपः इस रोग मनावरतिर करू -...- ·। रघुवंरो कृति' इति कर्तरि की। पी सोमपाशवतीनाशरोल पमुंभरा रजश्छलेन द्विती विपदमाकाशमगाररोदेन । इत्युत्प्रेक्षा ॥ उपन्छमाना गमनाय पश्चात्पुरो निवेशे पथि च वजन्ती । सा यत्र सेना दडशे नृपस्य तत्रैव सामन्यमति चकार ॥ २९ ॥ पधाकुशागत्याः सकाशागमनाग प्रगाणाग तगा पुरोऽप्रे निवेशे निमिते । निवे भेलः । उगमानोगोगं कुर्गती । 'समुदायो गमोऽप्रन्ये' इलस्य सकर्मकारि कारलादात्मनेपदम् । पथि व जन्ती गपय कुशम सा सेना यत्र पक्षात्पुरो मध्ये पर तीन सामग्यमति गल्लतानुनि नकार । अपरिमिता तस्य सेनेलर्थः ।। तस्य द्विपानां मदवारिसेकातखुराभिघाताच तुरंगमाणाम् । रेणुः प्रपेदे पथि पहभावं पकोऽपि रेणुत्वमियाय नेतुः ॥ ३० ॥ नेतुसारा कुरास द्विपानां मदवारिभिः सेकात्तुरंगमाणां सुराभिघाताच यथासंह पथि रेणू रजः परमानं पातां प्रपेदे पनोऽपि रेणुत्वमियाय । तस्य तावदस्तीलर्थः ॥ मार्गपिणी सा कटकान्तरेषु वैन्ध्येपु सेना बहुधा विभिन्ना । चकार रेवेव महाविरावा बद्धप्रतिश्रुन्ति गुहामुखानि ॥ ३१ ॥ चैन्ध्येषु विन्ध्यसंबन्धिषु कटकान्तरेषु नितम्बावकाशेपु । 'कटकोऽस्त्री नितम्बोद्रेः इत्यमरः । मांगपिणी मार्गावलोकिनी । अत एव बहुधा विभिन्ना। महाविरावा दीर्घशब्द सा सेना । रेवेव नर्मदेव । 'रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका' इत्यमरः । गुहामुखानि पद्धप्रतिश्रुन्ति प्रतिध्वानवन्ति चकाराकरोत् ॥ स धातुमेदारुणयाननेमिः प्रभुः प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः । व्यलयद्विन्ध्यमुपायनानि पश्यन्पुलिन्दैरुपपादितानि ॥ ३२॥ धातूनां गैरिकादीनां भेदेनारुणा याननेमी रथचक्रधारा यस्य । प्रयाणे ये वनयः श्वेडहेपादयः तन्मिश्राणि तूर्याणि यस्यैवंविधः स प्रभुः कुशः । पुलिन्दैः किरातैरुप. पादितानि समर्पितान्युपायनानि पश्यन् । विन्ध्यं व्यलयत् ।। तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात्मतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम् । अयनवालव्यजनीवभूवुर्हसा नभोलङ्घनलोलपक्षाः ॥ ३३ ॥ तदीये वैन्ध्ये तीर्थेऽवतारे गजा एव सेतुस्तस्य बन्धाद्धेतोः प्रतीपगां पश्चिमवाहिनी गङ्गामुत्तरतोऽस्य कुशस्य नभोलङ्घनेन लोलपक्षा हंसा अयत्नेन वालव्यजनीवभूवुश्चा- मराण्यभूवन् । अभूततद्भावे विः॥ स पूर्वजानां कपिलेन रोपाद्मावशेषीकृतविग्रहाणाम् । सुराऽलयप्राप्तिनिमित्तमम्भस्वैस्रोतसं नौलुलितं ववन्दे ॥ ३४॥ स कुशः कपिलेन मुनिना रोषाद्भस्मावशेषीकृता विग्रहा देहा येषां तेपां पूर्वजाना वृद्धानां सगराणां सुरालयस्य वर्गस्य प्राप्तौ निमित्तं नौभिर्खलितं क्षुभितम् । विस्रोतस इदं स्रोतसं गाङ्गमम्भो ववन्दे ॥ इत्यध्वनः कैश्चिदहोमिरन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरय्वाः । वेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणां इति कैश्चिदहोभिरध्वनोऽन्तेऽवसाने कुशः सरवाः कूलं समासाद्य वितताध्वराणां । रघूणाम् । वेदिः प्रतिष्टास्पदं येषां तान् । यूपाञ्छतशोऽपश्यत् ॥ यूपानपश्यच्छशतो रघूणाम् ।।,३५॥

·पोडशः सर्गः। २३७ साधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतांन्सरयूतरजान् । तं क्लान्तसैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युजगामोपवनान्तवायुः ॥ ३६॥ कुलराजधान्या उपवनान्तवायुः कुसुमद्रमाणां शाखा आधूयेपद्धृत्वा । सुरभिर्मन्दश्वे- सः । सीतान्सरयूतरजांश्च स्पृष्ट्वा । अनेन शैलोक्तिः। क्लान्तसैन्यं तं कुशं प्रत्युजगाम ।। अयोपशल्ये रिपुमन्नशल्यस्तस्याः पौरसखः ': स राजा। कुलध्वजस्तानि चलध्वजानि निवेशयामास यली पलानि ॥ ३७॥ अपरिपुषु मनं शल्यं शहः शरो वा यस सः । 'शल्यं शहौ शरे वंशे' इति विश्वः । राना सखा पौरसखः कुलस्य वजश्चिभूतो वली स राजा चलाश्वलन्तो वाघजा मां तानि तानि वलानि सैन्यानि तलाः पुः पुर्या उपशल्ये प्रामान्ते । 'प्रानान्त संशत्यं स्यात्' इत्यमरः । निवेशयामास । तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा नियुक्तास्तथागतां संभृतसाधनत्वात् । पुरं नवीचक्रुरपां विसर्गान्मेघा निदाघग्लपितासिवोवीम् ॥ ३८ ॥ प्रभुना नियुक्तः शिल्पिनां तक्षादीनां संघाः संतसाधनवान्मिलितोपकरणलाता व्यागताम् । शन्यानिलयः। पुरमयोध्याम् । मेघा नपां विसर्गाबलसेकानिदापग्लपितां प्रोप्नततानुवानिव । नवीचक्रुः पारेपूरमांचक्रुः ॥ ततः सपयों सपशूपहारां पुरः परार्घ्यप्रतिमागृहायाः। उपोपितैर्वास्तुविधानविद्भिनिवर्तयामास रघुप्रवीरः ॥ ३९ ॥ ततो रघुवीरः कुशः प्रतिना देवताप्रतिकृतयः । बा इत्यर्थः । परार्घ्यप्रतिमार- हयाः प्रशस्वदेवतायतनायाः पुर उपोपितेर्वास्तुविधानविद्भिः प्रयोज्यैः पशुपहारैः स- हितां साहारां सपर्या निवर्तयामास कारयामास । अत्र प्यन्ताग्निपुनरित्यनुसंधे- यन् । सन्यथा तेरकर्मकस्य करोलयत्वे कारयाभावप्रसझात् । भवितव्यं वृतरण्य- न्तानी प्रयोज्यत्वेन तनिर्देशात्प्रयोगान्तरस्यापेक्षिततात् ।। तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीव कान्ताहृदयं प्रविश्य । यथार्हमन्यैरनुजीविलोकं संभावयामाल यथाप्रधानम् ॥ ४० ॥ स फुशान्तस्याः पुरः संबन्धि राजोपपदं राजशब्दपूर्व निशान्तम् राजभवननियर्थः । 'निशान्तं भवनोपसोः' इति विश्वः। कमी कान्ताहृदयमिव । प्रविश्य । अनि रविन्टोकनमालादिकं दयाश्यानं मान्दानुसारेण । यथई या दिन। तहरिल्यामदयामान ।। सा नन्दुरासंधाविमिस्तुरंगःशालाविधिन्नन्मगंध नागः। पूरायमाले विपनियमप्या लाहुनडामणव नागर विलियति पनि यविक्रय ईदनि यसः म । " लमरः । = पूयोमा मन्दुरममिभिरमा यमं । न मन्दर सनरः । 'जि' या दियः । । ननु विपिन सापिताः सन्मनाथ! मग मला नारद सारभासे। पसन्स तस्यां पसना र पुपालमानविदामा न मैथिलेयः सरसाद न दिया नाम: समरियागरः रद- ·२३८ रघुवंशे : - । इत्येतायुभो। ध्यायां वसन् । दिवो भर्ने देवेन्द्राय तथाऽलकेश्वराय कुबेरायापि न स्पृहयांबभूव तावपि न गणयामासेत्यर्थः । 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानत्वाचतुर्थी । एतेनायोध्याया अन्यनगरातिशायित्वं गम्यते ॥ कुशस्य कुमुंद्वतीसंगम प्रस्तौति- अथास्य रत्नग्रथितोत्तरीयमेकान्तपाण्डुस्तनलम्विहारम् । निःश्वासहा-शुकमाजगाम धर्मः प्रियावेपमिवोपदेष्टम् ॥ ४३॥ अथास्य कुशस्य । रत्नैर्मुक्तामणिभिर्मथितान्युत्तरीयाणि यस्मिंस्तम् । एकान्तमत्यन्तं पाण्ड्डोः स्तनयोर्लम्बिनो हारा यस्मिंस्तम् । निःश्वासहायण्यतिसूक्ष्माण्यंशुकानि यत्र तम्। एवं शीतलप्रायं प्रियाया वेपं नेपथ्यमुपदेष्टुमिव धर्मो ग्रीष्म आजगाम ॥ अगस्त्यचिह्नादयनात्समीपं दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते । आनन्दशीतामिव वाप्पवृष्टिं हिमस्त्रुति हैमवती ससर्ज ॥ ४४ ॥ अगस्त्यः चिहं यस्य तस्मादयनान्मार्गाद्दक्षिणायनाद्भाखति समीपं संनिवृत्ते सति । उत्तरा दिक् । आनन्दशीतां वाष्पवृष्टिमिव । हैमवतीं हिमवत्संवन्धिनी हिमनुर्ति हिम- निष्यन्दं ससर्ज । अत्र प्रोषितप्रियासमागमसमाधिर्गम्यते ॥ प्रवृद्धतापो दिवसोऽतिमात्रमत्यर्थमेव क्षणदा च तन्वी । उभौ विरोधक्रियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाविवास्ताम् ॥४५|| अतिमात्र प्रवृद्धतापो दिवसः । अत्यर्थमेवानल्पं तन्वी कृशा क्षणदा च । विरोधक्रियया प्रणयकलहादिना विरोधाचरणेन विभिन्नौ सानुशयौ सानुतापी जायापती दंपती इव आस्ताम् । तयोरपि तापकार्यसंभवात्तत्सदृशावभूतामित्यर्थः ॥ दिने दिने शैवलवन्त्यधस्तात्सोपानपर्वाणि विमुञ्चदम्भः। उद्दण्डपमं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं वभूव ॥ ४६॥ दिने दिने प्रतिदिनं शैवलवन्त्यधस्ताद्यानि सोपानानां पर्वाणि मायस्तानि विमुमत् । अत एवोद्दण्डपद्मं गृहदीर्घिकाणामम्भः । नारीनितम्बप्रमाणमस्य नारीनितम्बद्वयसं वभूव । विहारयोग्यमभूदिल्यर्थः । 'प्रमाणे द्वयराच्-' इति द्वयराच्प्रत्ययः॥ बनेपु सायंतनमल्लिकानां विजृम्भणोद्गन्धिपु कुमलेपु। प्रत्येकनिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्यामिवैषां भ्रमरश्वकार ॥ १७ ॥ वनेषु विजृम्भणेन विकासेनोगन्धिपूत्कटसौरभेषु । 'गन्धस्य-' इत्यादिना समासान्त इकारादेशः । सायंतनमहिकानां कुमलेपु राशब्दं यथा तथा प्रत्येकमेकैकस्मिनिक्षिप्तपदः । मकरन्दलोभादित्यर्थः । भ्रमर एषां कुमलानां संख्यां गणनां चकारेव ।। स्वेदानु विद्धानखक्षता भूयिष्ठसंदष्टशिसं कपोले। च्युतं न कर्णादपि कामिनीनां शिरीपपुप्पं सहसा पपात ॥४८॥ खेदानुविद्धमा नूतनं नखक्षतमको यस्य तस्मिन्कामिनीनां कपोले भूयिष्टमत्यर्थ संदष्टशिसं विशिष्टकरारम् । अत एव कांच्युतमपि शिरीपपुष्पं गहमा न पपात ॥ यन्त्रप्रवाहः शिशिरः परीतारसेन धीतान्मलयोझवस्य । .वि. . . निन्युर्धारागृहे घातपमृद्धिमन्तः॥४२॥ धारागृहा यत्रधारा शिशिर्यश्रप्रयाध्यप्रचारितगलि. .

·पोडशः सर्गः। २३९ परीतान्याप्तन्मल्योद्भवस रसेन चन्दनोदकेन धौताशालितान्छिलाविशेषा- कानयासनान्यपिशव्य तेषु शायित्वाऽऽतपं निन्युरातपपरिहारं चक्रुः ॥ लानामुक्तप्वनुधूपवासं विन्यस्तसायंतनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेपु लेमे यलमङ्गनानाम् ॥ ५० ॥ वसन्तस्यात्मसहकारिणोऽसनातिक्रमेण मन्दवीर्योऽतिदुर्वलः कामः नानाच ते रुय । धूपसंचारणार्थमिसर्थः । तेषु । अनुधूपवासं धूपवासानन्तरं विन्यताः सायं- नाह.का चेपु तेषु । लानानां केशेषु वलं लेभे । तैरुद्दीपित इयर्थः ॥ आपिसरा बद्धरजाकणत्वान्मर्युदारा शुशुमेऽर्जुनस्य । दग्ध्वापि देहं गिरिशेन रोपाखण्डीकृता ज्येव मनोभवस्य ॥५॥ वद्धरजःकणवाघाप्तरजाकणत्वादापिमरोदारा नापोयत्यर्जुनस्य ककुभवृक्षस्य । 'इ. न्दगुः ककुभोऽर्जुनः' इत्सनरः । नारी। देहं दवापि रोपागिरिशेन गिरिरस्त्यस्य निवासत्वेन गिरिशतेन । लोनादित्वान्प्रत्ययः । गिरौ शेत शत विद्महे तु 'गिरी शे. तेई इलस्य छन्दसि विधानालोके प्रयोगानुपपत्तिः सात् । तलापूर्वोतमेव विग्रह- वाक्यं न्यायम् । खडोहता मनोभवत्य ज्या नौव । शुशुभे ॥ मनोज्ञगन्धं तहकारभङ्गं पुराणशीधुं नवपाटलं च । संवनता कासिजनेषु दोषाः सर्वे निदाघावधिना प्रमृष्टाः ॥ ५२ ।। मनोजगन्धनिति सर्वत्र संबध्यते । सहकारमझ चूतपहवतण्डम् । पुराणं वासितं औरतेऽनेनेति शीधुः पक्षेवरतप्रकृतिकः मुराविशेषत्वम् । 'शोचे धुक्' इत्युणादिननेण मीद सप्ने इसलाखातोधुनलयः । 'परिवरसैरखी शीधुः परतः शिवः' इति यादवः । नवं पाटलायाः पुष पाटलं च संबनता संघयता निदाघावधिना प्रोप्नका- लेन । 'लवधिस्त्वयाने स्सालनि काले विलेऽपि च इति विश्वः। कानिजनेषु विपये में दोपात्तापादयः प्रधाः परिहताः ॥ जनस्य तलिन्समये विगाढे चभूवतुही सविशेषकान्तौ । तापापनोदक्षमपाइलेवौ स चोदयस्यौ नृपतिः शशी च ॥५३ ॥ तलिन्सन नाप्ने विगाटे काटिने सति जनल हो सविशेपं सातिवं या त्या कान्ती पभूवतुः । को हो । तापापनोदे दना योग्या पादयोरन्योः पादानां सनीनां च सेवा पदोन्नाइदयस्थापन्युदयपी स च सुपतिः दासी च ॥ अधोमिलोलोन्मदराजहंले रोधोलतापुप्पबहे सरन्याः। विर्तुमिच्छा वनितालखस्य तत्वान्भसि ब्रीप्मसुले भूव ।५४ ॥ अयोनि लोल सतः उन्नदा राजहंग पनिटलिन् । 'लेटने लनरः । रोयोलापारे प्रार। परन् । प्रभारी सो पाकरे सरय आदि पपसि तल पास पनि गरस । पनि निःलेखः । विनि त तीरभूमी विहितोपदार्यामानापिभिलामानाम् । विगारितुं धीमहिमानुरूपं प्रचाने मायरममावः । ५५ उमेशनवर दिसत मार नाही ·२४० रघुवंशे योग्यं यथा तथा विगाहितुं प्रचक्रमे । अत्र कामन्दकः-'परितापिघु वासरेषु पत्यंतटरे सास्थितमाप्तसैन्यचक्रम् । सुविशोधितनक्रमीनजालं व्यवगाहेत जलं सुहृत्समेतः' इति सा तीरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविघट्टिनीमिः। सनूपुरक्षोभपदाभिरासीदुद्विग्नहंसा सरिदङ्गनाभिः ॥ ५६ ॥ सा सरित्सरयूस्तीरसोपानपथेनायतारादवतरणादन्योन्यं केयूरविघटिनीभिः संन दसंघर्पिणीभिः सनूपुरक्षोभाणि सनूपुरस्खलनानि पदानि यासां ताभिरगनामिहंतुभि रुद्विमहंसा भीतहंसाऽऽसीत् ॥ परस्पराभ्युक्षणतत्पराणां तासां नृपो मजनरागदी। नौसंश्रयः पार्श्वगतां किरातीमुपात्तवालव्यजनां वभापे ॥ ५७ ॥ नौसंश्रयः परस्परमभ्युक्षण सेचने तत्पराणामासक्तानां तासां सीणां मजने रागोऽगि लापसादी शपः पार्श्वगतामुपात्तवालव्यजनां गृहीतचामरां किराती चामरग्राहिणीं बभा. पे। 'किरातस्तु दुमान्तरे । स्त्रियां चामरवाहिन्यां मत्स्यजात्यन्तरे द्वयोः ।।' इति केशतः।। पश्यावरोधैः शतशो मदीयैर्विगाहमानो गलिताङ्गरागैः। संध्योदयः साभ्र इवैप वर्णं पुष्यत्यनेकं सरयूप्रवाहः ॥ ५८ ॥ गलितारागैर्मदीयः शतशोऽवरोधर्विगात्धमानो विलोममान एप राराप्रवाहः । गानः रामेषः संध्योदयः संध्याविर्भाव इन । अनेर नानाविधं वर्ण रक्तपीतामि पुष्यनि पश । वारणार्थः कर्म ।। बिलुमगन्तःपुरसुन्दरीणां यदनं नौलुलिताभिरभिः । तभती निर्मदरागशोभा विलोचनेपु प्रतिमुक्तमासाम् ॥ ५० ॥ मालितामिशिमितानिरहिरन्तःपुरगुन्दरीणां यदशनं कालं विला तं तमार्ग विलीनगु नगरेषु गदेन या गगशोभा तां बननीगिर्षदगन्तीगिरगिगां प्रतिगुन प्रमाणितम । प्रनिनिमिदानमपि नलार्गकारियात्मालपणमेति भावः ।। पता गुगधोणिपयोधरत्वादात्मानमुयोगशागत्यः । गादादेवागिर पालाशोत्तर रागवशालान्ते ॥ १० ॥ गुमनाई गयर गगामान इनि निरः । गुरुयोगिणगोगालादागानं . Freiमा बाला गानादि निमोनिः शोत नामा गा! - महानिनिशानन्यादान तरन्ति ।। समी शिरगवावलंगाः प्रशिनो चारिनिहारिणीनाम। पाणिभावाः मोतमि निग्नगायाः चाललोवारदरगति मीनान, ६१ मनमायाप्रमिनी निगागा: मोगात पानिमाला IT. ...' यमरः । अh fTA TETim; य..'' .:.rifme | नीम: । मनात marimiritी ॥ यामकालागणां मुक मारे। पगमयमा नfaugineeril rur krent rint migni ·पोडशः सर्गः। पोवरेषु वनेतर्मन्सुलतन्ति ये तेषु शोकरेषु शोकराणां मध्ये शोर्यमाणो गलन्हा- रोत एव दुिरः वयं छिनोऽपि न संतश्यते । “विदिभिदिच्छिदेः कुर' इति फुर- अलवः । शीकरसंसान्छिन इति न ज्ञायत इति भावः॥ सावर्तशोभा नतनाभिकान्तेर्भगोध्रुवां द्वन्द्वचराः स्तनानाम् । जातानि रूपावयवोपमानान्यदूरवर्तीनि विलातिनीनाम् ॥ ६३ ॥ विलासिनीनां विलसनशीलानां स्त्रीणाम् । 'वो कपलसकत्थतम्भः' इति घिनुग्प्रत्ययः। अवयवानानुपमेवानां चान्युपमानानि लोकप्रसिद्धानि तान्चदूरवतान्यन्तिकगतानि जा- जाने । कस जिनुपनाननिस्ताह-तनाभिकान्तेनिननाभिशोभाया आवर्तशोभा । 'सादावर्तोऽन्मतां नमः' इत्यमरः । नुवां भातरक्षः । त्वनानां द्वन्दचराश्चक्रवाकाः । समाननिति सर्वत्र संबध्यते ॥ तीरस्सीपहिभिरुत्कलापैः प्रतिग्धककरभिनन्धमानम् । धोत्रेषु संमृर्छति रकमासां गीतानुगं वारिमृदङ्गवाद्यम् ॥ ६४ ॥ स्वलापरचयः प्रनिग्धा नवराः केका पेयां तैत्तीरस्थलीषु स्थितैर्वहिभिर्मयूरैरभि- नन्यमानं रतं धान्यं गीतानुनं गीतानुसार्यानां स्त्रीणां संबन्धि कार्येव नृदन्तन्य वाचं पायधनिः श्रोत्रा नूईति व्यामोति ।। संदष्टवस्त्रेष्ववलानितम्बेप्विन्दुप्रकाशान्तरितोडुतुल्याः। अमी जलापूरितसूत्रमार्गा मौनं भजन्ते रशनाकलापाः ॥६५॥ संदहवतेषु जलनेवालंग्लिशषदलानां नितन्वेषधिकरणेविन्दुप्रकाशेन ज्यो- रूपान्तरितान्यातनि पान्युद्धाने नक्षत्राणि ततुल्याः । मुकामयत्वादिति भावः । कमी जलापूरितन्त्रमागीः। निश्चल इलयः। रसाना एव कुलापा भूपः । 'फलानो भूपजे बहें इत्यमरः । ननन् । निनादतामियः। भवन्ते । एताः करोत्पीडितवारिधारा दर्पात्लखीभिर्वदनेषु तिताः । वक्रेतरारलकैतहण्यवृारणान्वारिलवान्वमन्ति ॥ ६६ ॥ दत्तसीजन प्रति वरलोदिता उल्लारित पारिधारा पामिन्तः सपति पुनल- व सखीभिर्ददनेषु सिधा एतान्तर दो पकेतराप्रैलनेकाहज्दरतकः करमः हमादिमिरर मान्दारिलवादकदिन्दुत्वमन्ति पन्ति । द्वन्धकम्युतपत्रलेखो चिन्लेपिमुताफलपत्रवेटः। मनोर एव प्रमदामुखानामम्मोविहाराकुलितोऽपि वेपः॥६॥ स्न्या देशापल्सिः । युवरलेसःक्षतरचनः। विगो विकसिनो मुर फलपत्रदेश मुशामदारहा दलिन्सः । एवमम्मोदिहाउलितोऽरी प्रदान यो नेपदं मनोर एव । एम्मान मिलिपि धितोमाटमः। स नौनिमानाइवतीर्य रेमे पिलोलारस तामिरप्यु । स्कन्धापनमोस्तपनि यः पारेभिर्मन्प व हिरेन्द्र होमोदिनानिद मदिमनन् । स्पनिलनमः । हलदव संत निः मिः गर दरेएनः सर हयान्ट + ·२४० रघुवंशे योग्यं यथा तथा विगाहितुं प्रचक्रमे । अत्र कामन्दकः-'परितापिपु वासरेषु पश्यंतटले- खास्थितमाप्तसैन्यचक्रम् । सुविशोधितनक्रमीनजालं व्यवगाहेत जलं सुहरसमेतः' इति । सा तीरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविघट्टिनीभिः । सनूपुरक्षोभपदाभिरासीदुद्विग्नहंसा सरिदङ्गनाभिः ॥ ५६ ॥ सा सरित्सरयूस्तीरसोपानपथैनावतारादवतरणादन्योन्यं केयूरविघटिनीभिः संनदा. दसंघर्षिणीभिः सनूपुरक्षोभाणि सनूपुरस्खलनानि पदानि यासां ताभिरजनामिहंतुभि- रुद्विमहंसा भीतहंसाऽऽसीत् ॥ परस्पराभ्युक्षणतत्पराणां तासां नृपो मज्जनरागदी। नौसंश्रयः पार्श्वगतां किरातीमुपात्तवालव्यजनां बभापे ॥ ५७ ॥ नौसंश्रयः परस्परमभ्युक्षण सेचने तत्पराणामासक्तानां तासां वीणां मजने रागोऽभि- लापस्तद्दशी नृपः पार्श्वगतामुपात्तवालव्यजनां गृहीतचामरां किराती चागरग्राहिणी यमा पे। 'किरातस्तु दुमान्तरे । स्त्रियां चामरवाहिन्यां मत्स्यजात्यन्तरे दयोः ॥ इति केशतः॥ पश्यावरोधैः शतशो मदीयैर्विगाहमानो गलिताङ्गरागैः। संध्योदयः साभ्र इवैप वर्ण पुष्यत्यनेकं सरयूवाहः ।। ५८ ।। गलितारागैर्मदीयैः शतशोऽवरोधर्विगायमानो विलोच्यमान एप सरयूप्रवाहः । गानः रामेघः संध्योदयः संध्याविर्भाव इन । अनेक नानाविध वर्ण रक्तपीतादि पुष्यति पश्य । वाक्यार्थः कर्म ।। विलुनमन्तःपुरसुन्दरीणां यदानं नीललिताभिरक्षिः। तन्नतीभिर्मदरागशोभा विलोचनेषु प्रतिमुक्तमासाम् ॥ ५९॥ नीललितामि क्षभितामिरहिरन्तःपुरगुन्दरीणां सदानं कालं निलां हतं तदान गिलोननेषु नयनेगु मदेन या गगशोभा तां यातीमिर्पटगन्तीगिरकिरारा प्रतिगुर्ग प्रत्यापितम् । प्रतिनिधिदानगगि तलार्यकारिलात्मत्यागमेनेति भावः ।। पता गुरुश्रोणिपयोधरत्वादात्मानमुखोदुगशावत्यः । गादानदेवाहुभिरागु याला संशोत्तरं रागवशानायन्ते ॥३०॥ गुम दुई श्रीणिपयोगर गया-गन इनि निग्रहः । गुरुत्राणियोगालादागानं डा. गरमोहमयाय पला बालाः गाहाका लिादेवा निगः गोलर रामाय ।। नसा रागरमामीदानिनिमारलागामालन तरन्ति ।। अमी शिर्गपप्रमयावतंसाः प्र_शिनो चारिविहारिणीनाम । पाभिवाः प्रातयि निग्नगायाः दीवाळलोलापलयति मीनान ? नारगां गिनी घटा निगायाः सोनगि पारिवाना नास पारिवारिस' यमरः । अभी गिरी :: नीप्रियान । सनीली गदागर: { गाना - पत्रमा दुर्गा आना हटागालनकाराणां मुलालधिशाको रायगेपिंजीयमाणाः गटश्यनेन गिविar ||१|| mmarnatat Airit.in ·पोडशः सर्गः। कृतः प्रयत्नो न च देव लब्धं मनं पयस्यामरणोत्तमं ते। नागेन लौल्यात्कुमुदेन नूनमुपात्तमन्तहवासिना तत् ॥ ७६ ॥ हे देव, प्रयलः कृतः । पयसि मग्न त आमरणोत्तमं न च लब्धम् । किंतु तदाभ- जिमन्तहदवासिना कुमुदेन फुनुदास्येन नागेन पनगेन लील्याटोभानुपातं गृहीतम् । उनमिति वितर्क॥ ततः स कृत्वा धनुराततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः। गारुत्मतं तीरगतस्तरखी भुजंगनाशाय समाददेऽस्त्रम् ॥ ७७ ॥ ततो धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षत्तरखी दलवान्स पुशस्तीरगतः सन्धनुराततज्यम- धेज्यं कृत्वा भुजंगस्य कुमुदस्य नाशाय गारुत्मतं गरुत्मद्देवताकमतं समाददे ॥ तसिन्हदः संहितमात्र एव क्षोभात्समाविद्धतरङ्गहस्तः। रोघांसि निघ्नन्नवपातमन्नः करीव वन्यः परुपं ररास ॥७८॥ तलिनले संहितमाने सत्येव हदः क्षोभादेतोः समाविद्धाः संघटितात्तरमा एव हस्ता उस्य स रोधांति निन्नन्पातयन् । अवपाते गजग्रहणगर्ते ममः पतितः। 'अवपातस्तु ह- त्वय गर्तदछन्नस्तृणादिना' इति यादवः । वन्यः करीव परषं घोरं ररास दध्वान ॥ तस्मात्समुद्रादिव मध्यमानादुत्तनक्रात्सहसोन्ममज । लक्ष्म्येव सार्धं सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः ॥ ७९ ॥ मध्यमानात्समुद्रादिव । उहृत्तनकाक्षुभितमाहात्तस्माद्दात् । लक्ष्म्या सार्थ सुरराज- सैन्द्रस्य वृक्षः पारिजात इव । कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः कुमुदः सहसोन्ममज ॥ विभूपणाप्रत्युपहारहस्तमुपस्थितं वीक्ष्य विशां पतिस्तम् । सौपर्णमस्त्र प्रतिसंजहार प्रहेष्वनिर्वन्धरुपो हि सन्तः॥ ८० ॥ विशां पतिर्ननुजपतिः कुशः । 'दौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः । विभूपणं प्रत्युपह- रति प्रत्यर्पयतीति विभूषणप्रत्युपहारः। कर्मण्यम् । विभूषणप्रत्युपहारो हस्तो यस्य तम् । उपस्थितं प्राप्तं तं कुमुदं वीक्ष्य सोपर्ण गात्मतमस्त्रं प्रतिसंजहार । तथाहि । सन्तः प्रहेपु नवनिर्वन्धरपोऽनियतकोपा हि ॥ त्रैलोक्यनाथप्रभवं प्रभावात्कुशं द्विपामकुशमस्त्रविद्वान् । मानोन्नतेनाप्यभिवन्द्य मूर्धा मूर्धाभिपिक् कुमुदो यभापे ॥ ८१ ॥ असं विद्वाननविद्वान् । 'न लोक-' इत्यादिना पष्टीसमासनिषेधः । 'द्वितीया श्रित- इत्यत्र गम्यादीनामुपसंख्यानाद्वितीयेति योगविभागाद्वा समासः । गारुडालमहिमा- भिज्ञ इत्यर्थः । कुमुदः । यो लोकालोक्यम् । चानुवादित्वात्खार्थे प्यन्प्रत्ययः । त्रैलोक्यनायो रामः प्रभवो जनको चस तम् । अत एवं प्रभावाहिपानां निवारक मूर्धाभिपितं राजानं पुदा मानोनतेनापि नाभिवन्य प्रणम्य यभापे ॥ अवैमि कार्यान्तरमानुपस्य विष्णोः सुताख्यामपरां तनुं त्वा सोऽहं कथं नाम तवाचरेयमाराधनीयस्य धृतेर्विघातम् ॥ त्वाम् । बोदनान्तरस्वप्टल रतिवत्कार्यान्तरः कार्थिः । Rani भान्तर्येषु चान्तरम्' इति शाशनः । स चासो नानुपक्षेति तस कि.. तास्यां पुत्रसंशामपर तनुं मूर्विनवनि । 'भामा वै पुद्रनामानि' इति . ।

·२४२ रघुवंशे ततो नृपेणानुगताः स्त्रियस्ता भ्राजिष्णुना सातिशयं विरेजुः । प्रागेव मुक्ता नयनाभिरामाः प्राप्येन्द्रनीलं किमुतोन्मयूखम् ॥ ततो ब्राजिष्णुना प्रकाशनशीलेन । 'भुवश्च' इति चकारादिष्णुन् । नृपेणानु संगतास्ताः स्त्रियः सातिशयं यथा तथा विरेजुः । प्रागेव इन्द्रनीलयोगात्पूर्वमेव । वे अपीत्यर्थः । मुक्ता मणयो नयनाभिरामाः । उन्मयूखमिन्द्रनीलं प्राप्य किमुत । अभि इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ।। वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तस्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् । तथागतः सोऽतितरां वभासे सधातुनिप्यन्द इवाद्रिराजः॥ ७ तं कुशमायताक्ष्यः काञ्चनस्य शृङ्गैर्मुक्तानि तैवर्णोदकैः कुलमादिवर्णद्रव्यसहितो प्रणयात्लेहादसिञ्चन् । तथागतस्तथा स्थितः । वर्णोदकसित इत्यर्थः । स कुशः स तुनिष्यन्दो गैरिकद्रव्ययुक्तोऽद्रिराज इव । अतितरां वभासेऽत्यर्थ चकासे ॥ तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिद्वरांताम् । आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्वृतो मरुत्वाननुयातलीलः ॥७१ ॥ अवरोधप्रमदासखेनान्तःपुरसुन्दरीसहचरेण तां सरिद्वरां सरयूं विगाहमानेन है कुशेनाकाशगङ्गायां रतिः क्रीडा यस्य सोऽप्सरोभित आवृतो मरुत्वानिन्द्रोऽनुयातल लोऽनुकृतश्रीः । अभूदिति.शेपः । इन्द्रमनुकृतवानित्यर्थः ॥ यत्कुम्भयोनेरधिगम्य रामः कुशाय राज्येन समं दिदेश । तदस्य जैत्राभरणं विहर्तुरज्ञातपातं सलिले ममज ॥ ७२ ॥ यदाभरणं रामः कुम्भयोनेरगस्त्यादधिगम्य प्राप्य कुशाय राज्येन समं दिदेश ददौ राज्यसममूल्यमित्यर्थः । सलिले विहर्तुः क्रीडितुरस्य कुशस्य तबैत्रामरणं जयशीलमा भरणमज्ञातपातं सन्ममज.बुब्रोड ।। स्नात्वा यथाकाममसौ सदारस्तीरोपकार्यां गतमात्र एव । दिव्येन शून्यं वलयेन वाहमपोढनेपथ्यविधिर्ददर्श ॥ ७३ ॥ असौ कुशः सदारः सन्यथाकामं यथेच्छं स्नात्वा विगाव । तीरे योपकार्या पूर्वोक तां गतमात्रो गत एवापोडनेपथ्यविधिरकृतप्रसाधन एव दिव्येन वलयेन शुन्यं वाहुं ददर्श ।। जयश्रियः संवननं यतस्तदामुक्तपूर्व गुरुणा च यस्मात् । सेहेऽस्य न भ्रंशमतो न लोभात्स तुल्यपुष्पाभरणो हि घीरः ॥७४|| यतः कारणात्तदाभरणं जयश्रियः संवननं वशीकरणम् । 'वशक्रिया संवननम्' इत्यमरः। यन्साच गुरुणा पित्रा आमुक्तपूर्व पूर्वमामुक्तम् । कृतमित्यर्थः । मुमुपेति समासः । अतो देतोरस्यामरणस्य शं नाशं न सेहे । लोभान । कुतः। दि यस्माद्धीरो निद्वारा सुशतुल्या- नि पुष्पाण्यामरणानि च यस्य सः। पुप्पेप्विवाभरणेषु धृतेषु निर्माल्ययुद्धिं करोतीत्यर्थः ।। ततः समाशापयदाशु सर्वानानायिनस्तद्विचये नदीष्णान् । वन्ध्यधमास्ते सरयूं विगाहा तमूचुरम्लानमुखप्रसादाः ॥ ७९ ॥ दतः। नद्यां सान्ति कौशलेनेति नदीप्यास्तान् । 'मुषि'इति योगविभागालप्रत्ययः । 'निनदीभ्यां नातः काशले' इति पत्वम्। सर्वानानायिनो जालिकांतस्यामरणस्य विवन्य- पणे निमित्त आशु समाज्ञापयदादिदेश । त थानायिनः गरयूं विगाय पिलोय वयश्रमा Fate तदति ज्ञात्वाम्यानमुमप्रसादाः राश्रीरमुखाः रान्त दशमूनुः ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। २४७ नियं मधुरं गम्भीरं च नदद्भिस्तूयत्तस्यातिथेरविच्छिन्नसंतत्सविच्छिन्नपारम्पर्य कल्याणं नावि शुभमन्वमीयतानुमितम् ॥ दूर्वायवाङ्करप्लसत्वगभिन्नपुटोत्तरान् । शातिवृद्धः प्रयुक्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् ॥ १२ ॥ सोऽतिथिः । दूर्वाश्च यवाहुराश्च प्लक्षत्वचश्वाभिमपुटा वालपल्लवाश्चोत्तराणि प्रधा- नानि येषु तान् । अभिनपुटानि मधूकपुप्पाणीति केचित् । कमलानीत्यन्ये । ज्ञातिपु ये वृद्धात्तैः प्रयुक्तानीराजनाविधीन्भेजे ॥ पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः। उपचक्रमिरे पूर्वमभिपेक्तुं द्विजातयः॥ १३ ॥ पुरोहितपुरोगाः पुरोहितप्रमुखा द्विजातयो ब्राह्मणा जिष्णुं जयशीलं तमतिथि जै- यशीलैरयर्वभिमन्त्रविशेपैः करणैः पूर्वमभिपेक्तुमुपचक्रमिरे ॥ तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत । सशब्दमभिपेकधीर्गङ्गेव त्रिपुरद्विपः ॥ १४ ॥ तसातिधर्मूनि सशब्द निपतन्लोघमहती महाप्रवाहा। अभिपिच्यतेऽनेनेलभिपको जलम् । स एव श्रीः । यद्वा तस्य श्रीः समृद्धिनिपुरद्विषः शिवस्य मूर्ध्नि निपतन्ती ग व व्यरोचत । त्रयाणां पुराणां दृष्टोति विग्रहः ।। स्तूयमानः क्षणे तलिन्नलक्ष्यत स वन्दिमिः। प्रवृद्ध इव पर्जन्यः सारङ्गैरभिनन्दितः ॥ ५ ॥ तल्लिक्षणेऽभिषेककाले पन्दिभिः स्तूयमानः सोऽतिथिः प्रवृद्धः प्रवृद्धवान् । कर्तरि कः । अत एव सारथातकैरभिनन्दितः पर्जन्यो मेघ इव । अलक्ष्यत ।। तस्य सन्मन्त्रपूताभिःस्नानमद्भिःप्रतीच्छतः। ववृधे वैद्युतस्यान्नेवृष्टिसेकादिव द्युतिः॥ १६ ॥ सन्मन्त्रः पूताभिः शुद्धाभिरद्भिः मानं प्रतीच्छतः कुर्वतस्तस्य । वृष्टिसेकात् । विद्यु- तोऽयं वैद्युतस्तस्याविन्धनस्याग्नेरिव । घुतिर्वधे ॥ स तावदभिपेकान्ते स्नातकेभ्यो ददौ वसु । यावतैपां समाप्येरन्यशाः पर्याप्तदक्षिणाः॥ १७ ॥ लोऽतिपिरभिषेकान्ते नातवेभ्यो गृहस्थेभ्यलावत्तावत्परिमाणं घनु धनं ददौ । सायता पनपा हातकानां पर्याप्तदक्षिणाः समप्रदक्षिणा यज्ञाः समाप्परन् तायड्दाविलन्दनः । ते प्रीतमनसस्तले यामाशिपमुदैरयन् । सा तस्य फर्मनिवृत्तरं पश्चात्ता फलैः ॥ १८ ॥ प्रीतमनसस्तैः सातकालला अतिथये सामाशिपमुदैरसन्माहरन्तासीवातियः पर्मनितः पूर्वपुष्पनिपल पलः सासारमादिभिर दूरतः पाता । सफलदनस्व सदानीमनपकासारवालान्तरोती न करेलः ।। दन्धजोद स सानां पधापामयम्यताम् । पुर्याणां च धुरो मोक्षमदोहं चादिशगवाम् ॥ १९॥ नोऽपिसाना कन्या पापमपमतान् । पुरं पति पुरवाई पारो भरोसंगमदो पत्ता लाई निति ..

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। कुल कनिमती विज्ञतौ च यहछया । मुलान्धर्मानयंन्तु नयोऽध्यक्षोभ्यता वेद ॥' इति । कविश्व वक्ष्यति-'लोभ्यः-' (१७४४) इति । अन्न सौमनस्यफल. भोजनादिभिपस्य वृक्षसमाधिर्धन्यत इलनुसंधेयम् ॥ प्रजास्तहुरुणा नद्यो नभसेव विवधिताः। तसिंस्तु भूयसीं वृद्धि नभस्ये ता इवाययुः ॥ ४६॥ प्रजातन्यातिर्नुरुमा पिना कुशेन । नभसा श्रावणमासेन नद्य इव । विवर्धिताः । बालतियौ तु नभसे भाद्रपदे माले ता व नद्य इव भूयसी वृद्धिमभ्युदयमाययुः । जापोषणेन पितरमतिशयितवानिलयः॥ यदुवाच न तन्मिध्या यहदी न जहार तत् । सोऽभून्नव्रतः शत्रू नुदृत्य प्रतिरोपयन् ॥ ४२ ॥ सोऽतिथिद्वाक्यं दानत्राणादिविषयमुवाच तन मिव्यानृतं नाभूत् । यस्तु ददौ तन नहार न पुनराददे । किंतु शत्रूनुकुलोत्साय प्रतिरोपयन्पुनः स्थापयन्भमनतो मननि- चमोऽभूत् ॥ वयोरूपविभूतीनामेकैकं मदकारणम् । तानि तस्मिन्समस्तानि न तस्योत्सिपिचे मनः ॥ ४३ ।। क्योल्पविभूतीनां चौवनसौन्दवर्याणां मध्य एक्कं मदकारणं मदहेतुः। तान भदकारणानि तलिन्राज्ञि समत्वानि निलितानीति शेपः । तथापि तत्सातिधर्मनो नो- सिपिचे न जगई। सिम्बतेः सरितत्त्वादात्मनेपदम् । नत्र क्योस्पादीनां गर्वहेतुत्वा- न्मदत्य च मदिराकार्यत्वेनातकारकत्वान्मदशब्देन गर्यो लक्ष्यत इलाहुः । उत्तंच- विश्वर्यरूपतारुण्यकुलविद्यावलेरपि । इटलाभादिना ोपानवज्ञा गर्व ईरितः ॥ मदत्वा- नन्दसनोहः संभेदो मदिराकृतः ॥' इति । सतएव कविनापि 'उत्सिपिचे' इत्युक्तम् । नतु 'उन्नमाद' इति ॥ इत्थं जनितरागातु प्रकृतिप्वनुवासरम् । अक्षोभ्यः स नवोऽप्यातीदृढमूल इव द्रुमः ॥ ४ ॥ दत्यमनुवासरमन्वहं प्रकृतियु प्रजासु जनितरागानु वतीपु त राज नवोऽपि । दृढ़- निलो तुम इव । नक्षोभ्योऽप्य आसीत् ॥ अनित्याः शत्रवो वाह्या विप्रकृयाश्च ते यतः। अतः सोऽभ्यन्तरान्नित्यान्पट् पूर्वमजयद्रिपून् ॥ ४५ ॥ चतो दायाः दानवः प्रतिनपा अनिलाः। द्विपन्ति नियन्ति चेलवः। किंचते पासा विप्रख्या दूरस्थाच । स्तः सोऽन्यन्तरानन्तर्वतिनो निलायट्रिपून्कामोप- दोन्पूर्वमजयत् । अन्तःशत्रुजये याला कपि न दुर्जया इति भावः ॥ प्रसादाभिमुखे तलिंञ्चपलापि स्वभावतः । निकपे हेमरेखेव धीरासीदनपापिनी ॥४६॥ सभापतरूपला चपलापि श्रीः प्रसादानिमुसे दलिएपे । निको निमोपले हिलरे- रेख । अनपापिनी स्थिरासीद ॥ फात केवला नीति शौर्य बापदचेष्टितम् । अतः सिद्धि समेतान्यामुभाभ्यामन्दियेप सः । ४st

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। २५३ । वे प्रत्प्रत्ययः । सत्र मनुः-'धन्वर्ग महीदुर्गमदुर्ग वार्शमेव वा । नृदुर्ग गिरिदुर्ग समाश्रित्य पसेपुरम् ॥' इति । भव्यमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः। गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गूढं विपेचिरे ॥ ५३ ॥ नव्यनुल्याः कल्याणप्रधानाः । न तु विपरीताः । प्रत्यवेक्ष्या एतावत्कृतमेतावत्कर्त- नेसनुसंधानेन विचारणीयाः । अत एव निरलया निर्वाधा गर्भेऽभ्यन्तरे पच्यन्ते शान्यतेपां सधर्माणः । लतिनिगूठा इत्यर्थः । 'धर्मादनिकेवलत्' इसनिअल्लयः जान्तः । तन्य राइः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूढमप्रकाशं विपेचिरे। देता इत्यर्थः । 'फलानुमेयाः प्रारम्भाः' इति भावः ॥ अपयेन प्रववृते न जातृपचितोऽपि सः। वृद्धो नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः॥ ५४॥ लोतिषिल्पचितोऽपि वृद्धि गतोऽपि सन् । जातु कदाचिदप्यपन कुमार्गेण न प्रव- न प्रवृत्तः। मर्यादां न जहावित्यर्थः । तथाहि । लवणाम्भसो लवणसागरम्य वृद्धी सी सलां नदीमुखेनैव नदीप्रवेशमार्गेणेव प्रस्थानं निःसरणम् । न सन्ययेलर्थः ।। कामं प्रकृतिवैराग्यं सद्यः शमयितुं क्षमः। कस्य कार्यः प्रतीकारः स तन्नैवोदपादयत् ॥ ५५ ॥ प्रकृतिर्वरान्य प्रजाविरागम् । देवादुत्पन्ननिति शेषः । सयः काम सम्यवदानादि, विकर्तु क्षमः रातः स राजा वन्य प्रशतिराग्यस्य प्रतीकारः कार्यः कर्तव्यः । अन. दिनुलादित्यर्थः । तरान्वं नोदपादयत् । सनप्रतीकारादनुत्सादनं परमिति भावः । मन काटियः-सीणाः प्रशतयो लोभ लुब्धा यान्ति विरागताम् । विरासयनि भतार मन्नि का खयम् ॥ तन्मात्मगतीनां दिरागकारणानि नोपारयेदित्यर्थः ।। शापयेप्चामवद्यात्रा तस्य शक्तिमतः सतः । समीरणसहायोऽपि नाम्भःप्रार्थी दयानलः ॥ ५६ ॥ मतिमतः दादिपरसादि गलसरायः सयारामिविपने सल्ला पये याना दण्डपाना अभवन् । न तु समधिदिलः । तथा । • पानोरमाप्राची जलदपी न । दम्युमिति दोपः । तर . : । महिल--'सामानोन्य संचीत समाविनीयात! यामान्यांदाधेचनता। नपा पा सोऽर्धन सशकिए।५।। --

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। २५३ है। प्रत्यप्रत्ययः । अत्र मनुः-'धन्वदुर्ग महीदुर्गमदुर्ग वार्तमेव वा । नूदुर्ग गिरिदुर्ग समात्रिय वसेत्पुरम् ॥ इति ।। भव्यमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः। गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गृढं विपेचिरे ॥५३॥ नव्यनुस्याः कल्याणप्रधानाः । न तु विपरीताः । प्रत्यवेक्ष्या एतावत्कृतमेतावकत- मेलनुसंधानेन विचारणीयाः । अत एव निरल्लया निर्वाधा गर्भऽभ्यन्तरे पच्यन्ते सालयस्तेषां सघर्माणः । सतिनिगूदा इत्यर्थः । 'धर्मादनिच्केवलात्' इलनिच्प्रत्ययः नासान्तः । तन्य राइः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूढमप्रकाशं विपेचिरे। लता इत्यर्थः । 'फलानुनेयाः प्रारम्भाः' इति भावः ।। अपयेन प्रववृत्ते न जातृपचितोऽपि सः। वृद्धो नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः ॥ ५४ ॥ सोऽतिपिपचितोऽपि वृद्धि गतोऽपि सन् । जातु कदाचिदप्यपधेन कुमार्गेण न प्रब- न प्रवृत्तः । मर्यादां न जहाविलयः । तथाहि । लवणाम्भसो लवणसागरन्य वृद्धी सोपीठे सत्यां नदी मुग्धेनंव नदीप्रवेशमागणव प्रस्थानं निःसारणम् । न त्वन्ययेत्यर्थः । कामं प्रतिवरान्यं सद्यः शमयितुं क्षमः। कस्य कार्यः प्रतीकारः स तम्नैचोदपादयत् ॥ ५५ ॥ प्रतिवरान्यं प्रजाविरागम् । देवादुत्पन्न मिति शेषः । सद्यः काम सम्यवसामालिन वर्नु धनः दातः स राजा बन्य प्रकृतिवैराग्यन्य प्रतीकारः सार्यः कर्तव्यः । अन. महेनुवादित्यर्थः । तहराग्यं नोद पादयन् । उपमप्रतीकारादनुत्पादनं परमिति भावः । त्रवाहित्य:-कोणाः प्रस्तयो लोभ लुब्धा यान्ति विगताम् । यिन भनी प्रन्ति का स्वयम् ॥ तन्मात्प्रानीनां विरागकारणानि नोपायरियाई. दाययेदेवाभवमात्रा तग्य शानिमतः सनः। समीरणसटायोऽपि नाम्माप्रार्थी दयानलः ॥ ५ ॥ समितः शिपयापि गतागल राइः शनयुकिमि का दिये गाना मामा सामनन । समधियाशिल्लक नस :...' TER. जर योग । दः । ... । हिल-imali - गधगयामाश्यांचा मा पामेन या दामोन सरिता है। . r: मान्यत: FORUTI!ि :. है -

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। २५३ देवैः' प्रत्यासत्ययः । मन मनुः-'धन्यदुर्ग महीदुर्गमछुर्ग वार्शमेय वा । मृदुर्ग गिरिदुर्ग का समात्रिय वसेत्पुरम् ॥ इति । भव्यमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः। गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गुढं विपेचिरे ॥५३॥ भन्यमुख्याः कल्याणप्रधानाः । न तु विपरीताः । प्रत्सवेल्या एतावत्कृतमेतावत्कर्त- अनेसनुसंधानेन विचारणीयाः । अत एव निरत्यया निधा गर्भेऽभ्यन्तरे पच्यन्ते शालयस्तेषां सधर्माणः । सतिनिगूदा इत्यर्थः । 'धर्मादनिच्केवलात्' इत्यनिच्यत्ययः मासान्तः । तस्य राज्ञः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूढमप्रकाशं विपेचिरे। लेता इत्यर्थः । 'फलानुमेयाः प्रारम्माः' इति भावः ॥ अपथेन प्रववृते न जातूपचितोऽपि सः। वृद्धो नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः ॥ ५४॥ सोऽतिथिरुपचितोऽपि वृद्धि गतोऽपि सन् । जातु कदाचिदप्यपधेन कुमार्गेण न प्रव- तेन प्रत्तः । मर्यादां न जहाविलयः। तथाहि । लवणाम्भतो लवणसागरस्य वृद्धौ रोत्पीडे सलां नदीमुखेनैव नदीप्रवेशमार्गेणैव प्रस्थानं निःसरणम् । न खन्ययेत्यर्थः ।। कामं प्रकृतिवैराग्यं सद्यः शमयितुं क्षमः। कस्य कार्यः प्रतीकारः स तन्नैवोदपादयत् ॥ ५५॥ प्रकृतिवैराग्यं प्रजाविरागम् । देवादुत्पन्ननिति शेषः । सद्यः कामं सम्यक्शमयितुं भवितुं क्षमः शक्तः स राजा यस्य प्रकृतिवैराग्यस्य प्रतीकारः कार्यः कर्तव्यः । अन. हेतुलादित्यर्थः । तद्वैराग्यं नोदपादयत् । उतनप्रतीकारादनुत्पादनं वरमिति भावः । कत्र कौटिल्यः-'क्षीणाः प्रश्तयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम् । विरता यान्त्यनित्रं भर्तारं नन्ति वा खयम् ॥ तस्मात्प्रकृतीनां विरागकारणानि नोत्पादयेदित्यर्थः ।। शक्येप्वेवाभवद्यात्रा तस्य शक्तिमतः सतः। समीरणसहायोऽपि नाम्भाप्रार्थी दवानलः॥५६॥ सक्तिमतः शक्तिसंपनत्यापि सतत्तत्य राज्ञः शक्येषु शक्तिविषयेषु सलादीनपले वेव दिपये यात्रा दण्डपात्रा अभवत् । न तु समधिनेवित्यर्थः । तपाहि । सनीरणसहायोऽपि दवानलोऽम्भःप्रार्थी जलान्वेषी न । दन्धुमिति शेपः । किंतु तृणकाष्ठादिकमेवान्विाय- सोलर्थः । लत्र कौटिल्यः-'समन्यायोभ्यां संदधीत हीनेन विगृहीयात्' इति । न धर्ममर्थकामाभ्यां वयाधे न च तेन तौ। नार्थ कामेन कामं वा सोऽर्थेन सरशस्त्रिपु ॥ ५७ ॥ स राजार्यकामाभ्यां धर्म न यान नासितवान् । तेन धर्मेण च तावर.नौ । पकानेन का पान न दयाथै । एक्वात हो नाभूदिलः । किंतु त्रियु धर्मार्थ- कानेपु सासुपतिः । अनूदिलर्थः ।। हीनान्यनुपकर्तृणि प्रवृशानि विकुर्वते । तेन मध्यमशक्तीनिमित्राणि स्थापितान्यतः॥ ५८॥ मित्रालि होनान्यतिक्षीणानि चेदगुपयनुपपारीन । प्रस्तान्पतिसमकाले दि. उवे निरन्ते । अपहन इलपः । 'अपार' लालपदम् । 7. १०५०२२

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। २५५ हवन्तीयु नदीषु । वापीषु दीपिकालिन । 'पापी तु दीपिका' इसमरः । वनेषर- पवारामेषिव । 'भारामः स्यादुपवनम्' इत्यमरः । अनिषु सजीयेषु वेदनस्तिव निरन्तयः सरंलेच्या स्वरन्ति ल॥ तपो रक्षन्त विघ्नेभ्यत्तस्करेभ्यश्च संपदः । यथास्वमाश्रमैनके वर्णैरपि पडशभाक् ॥६५॥ विन्यत्तपो रक्षन् । तस्करेभ्यः संपदश्च रक्षन् । स राजाश्रमब्रह्मचर्यादिभिर्वर्गरपि दिमिव यया समनतिकन्य पदामाचके । यथाक्रममालपतो वगैः संपदा । पटोदामात इत्यर्थः । पटोराः पदंशः । संस्थाशब्दन्स वृत्तिविषये पूरणार्य- नुकं प्रात् ।। खनिमिः सुपुवे रत्नं क्षेत्रैः सत्यं वनैर्गजान् । दिदेश वेतनं तलै रक्षासहशमेव भूः ॥ ६६ ॥ भूमितले राहे रक्षामा रक्षणानुरूवमेव वेतनं नृति दिदेदा ददौ । कथम् । निभिराकरः । 'सतिः कियानाकरः स्यात् इसनरः । रनं नानित्यादि सुवेजी- नत् । क्षेत्रः सन्यम् । वनगजान्हन्तिनः न्युवे। स गुणानां दलानां च पपणां पण्मुखविक्रमः। बभूव विनियोगः साधनीयेपु वस्तुपु ॥ १७ ॥ पन्मुखविक्रमःम राज पन्नां गुणानं संधिविप्रहादीनां पत्तनां मूलनसार्दन । पनीयेषु वन्नुपु सध्यप्वयु विनियोग कानातीति । विनियोगन्य इः इति का विनि- अगदः । कर्मविवक्षायानुपपदसमासः । 'लातोऽनुपनर्गे कः' इति प्रत्ययः । यदि भायां पटीसमनः । 'इगुपक्ष- इलादिना कमलयः । बभूव । 'ददमत्र प्रयोजन लासीदिलः॥ इति मात्प्रयुतानो राजनीति चतुर्विधाम् । आतीर्थादप्रतीपातं स तस्याः फलमानरो ।। ६८ ॥ दति बुर्विधान् । सामापारिति दोषः । राजनीति पनि प्रमा र प्रयुनः स राजः सात पीनामा तीनकन् । 'यो र रामपि । पुष्पकने नया पात्रे नी माद' पनि इल सुधः । स . मनप्रतिपय २५. तप का प्रपदान । 'मला कर दिया मुल्यो समन्द पालीलयः ।। गुलदिधिरपि नास्सिन्सन्मानयोपिनि । मेजेऽभिमारिवाति जयधीवरगापिन । ६९ । पपिदि दपट - . प्रायः तापमान्यादी तप दुर्तमः । Prime ·- . रघुवंशे प्रवृद्धौ हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः । स तु तत्समवृद्धिश्च न चाभूत्ताविव क्षयी ॥१॥ प्रवृद्धौ सत्यां चन्द्रो हीयते । समुद्रोऽपि तथाविधश्चन्द्रवदेव प्रवृद्धौ हीयते । 'प्र: इति वा पाठः । स राजा तु ताभ्यां चन्द्रसमुद्राभ्यां समा वृद्धिर्यस्य स तत्समवृद्धिद्याभूत् । तो चन्द्रसमुद्राविव क्षयी । 'जिदृक्षि-' इत्यादिनेनिप्रत्ययः । नाभूत् ॥ सन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थ महतः कृशाः। उदधेरिव जीमूताः प्रापुर्दातृत्वमर्थिनः ॥ ७२ ॥ अत्यर्थ कृशा दरिद्रा अत एवार्थिनो याचनशीलाः सन्तो विद्वांसो महतस्तस राहो ऽभिगमनात् । उदधेरभिगमनाजीमूता इव दातृत्व प्रापुः । अर्थिषु दानभोगपर्या धनं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ स्तूयमानः स जिहाय स्तुत्यमेव समाचरन् । तथापि ववृधे तस्य तत्कारिद्वेपिणो यशः ॥ ७३ ॥ स राजा स्तुत्यं स्तोत्राहमेव यत्तदेव समाचरनत एव स्तूयमानः सन् । जिहा ललज्ज । तथापि ह्रीणत्वेऽपि तत्कारिणः स्तोत्रकारिणो द्वेष्टीति तत्कारिद्वेषिणस्तस्य रा यशो वधे । 'गुणाव्यस्य सतः पुंसः स्तुती लजैव भूषणम्' इति भावः ॥ दुरितं दर्शनेन नंस्तत्वार्थेन नुदंस्तमः। प्रजाः स्वतन्त्रयांचके शश्वत्सूर्य इवोदितः ॥ ७४ ।। स राजा । उदितः सूर्य इव । दर्शनेन दुरितं ननिवर्तयन् । तथा च स्मयते-'अनि चित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्राः पुनन्येते तस्मात्पश्येत नियशः ।। इति । तत्त्वस्य वस्तुतत्त्वस्यार्धन समर्थनेन च तमोऽज्ञानं ध्यान्तं च नुदशमला गाः म्वतन्त्रयांचके स्वाधीनाथकार ॥ इन्दोरगतयः पो सूर्यस्य कुमुर्देऽशवः। गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरम् ॥ ७९ ॥ इन्दोरंशवः पोऽगतयः । प्रवेशरहिता इत्यर्थः । सूर्यस्यांशयः कुमुदेऽगतयः । गुणिननस्य गुणास्तु विपक्षे शत्रावप्यन्तरमवकाश लेभिरे प्रापुः ॥ परामिसंधानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितम् । जिगीपोरयमेधाय धर्यमेव बभूव तत् ।। ७६॥ अश्रमेधाय जिगीपोरम्य विचेष्टितं दिग्विजगह रायणि पराभिगंधानपर शत- नप्रधान तथापि तदर्य धमांदनपेतमेव । 'धर्मपथ्यन्यायादमपेने' इति गरप्रन्ययः । यय । 'मनप्रभावोत्मादातिभिः पगनगंदध्यात' इति गोटिख्यः ।। पवमुद्यन्नमात्रेण शास्त्रनिर्दिष्टयत्मना । वृषेव देवो देवानां मां राजा यमूव सः ॥ ७ ॥ एवं भावनिर्दिश्यामना गानोपदियमार्गेण प्रमाण कोशदा नगा । र प्रदान प्रभागध यजः कोशदाजा' इत्यमरः । अनुमानः । TRE it देवानां दवा दवदन दर हा राजा राजानी या॥ पञ्चमं लोकपालानामनुः माधम्यंयोगतः । भूतानां महतां पष्टमयम लभृताम् । दन । र रिति श्रेषः । गायकगना समाज ·अष्टादशः सर्गः। २५७ मानपतबलालोकपालानासिन्दादीनां चतुर्णा पचममूचुः । महतां भूतानां पृथिव्या- देना पदानां पटमूचुः । कुलभून्तां कुलाचलानां महेन्द्रमल्यादीनां सप्तानामष्टममूचुः ।। दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्याशां शासनार्पिताम् । दधुः शिरोभिर्भूपाला देवाः पौरंदरीमिव ॥ ७९ ॥ सालः । शासनेषु पनेष्वपितानुपन्यतां तस्य राज्ञः लाज्ञाम् । देवाः पौरंदरीमन्द्री. जानेव । दूरापवर्जितच्चरालारहतातपत्रैः शिरोमिर्दधुः ॥ ऋत्विजः स तथानर्च दक्षिणाभिर्महाक्रतो। यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥ ८०॥ स राजा महाकतावदने ऋत्विजो पाजकान्दक्षिणाभिस्तथानार्चयामास । अर्च- देनीवादिकान्छिन् । यथान्य राहो धनदस्य च नाम साधारणीभूतमेकीभूतम् । उभयोरपि बन्दसंडा यथा स्यात्तयेलर्यः ।। इन्द्रादृष्टिनियमितगदोद्रेकवृत्तिमोऽभू- धादोनाथः शिवजलपथः कर्मणे नौचराणाम् । पूर्वापेक्षी तदनु विदधे कोपवृद्धि कुचेर- स्तलिन्दण्डोपनतचरितं भेजिरे लोकपालाः॥ ८१ ॥ इन्द्रावृष्टिरभूत् । चनो नियनिता निवारिता गदस्य रोगयोद्रेक एव वृत्तिन सोऽभूत् । पदोनायो वरमो नाचराणां नाविकानां कर्मणे संचाराय शिवजलपथः सुचरजलमार्गों- भत् । तदनु पूर्वापेक्षी खुरानादिनहिनानिवः कुबेरः कोपदि विदथे । इत्यं लोकसा- कन्सलिन्राति विपये दटोपनतस्य शरणागतन्य चरितं वृत्ति नेजिरे । 'दुर्यलो वलय- केवी दिरसारितादिभिः । वर्तेत दाटोपनतो भर्तर्यवनवस्थितः ॥ इति कौटिल्यः । पति महामहोपाध्यायकोलाचलमहिनापरिविरचितथा संजीविनीसमाख्यया भारल्या समेतो महाकविश्रीकालिदासस्तो रघुवंदो महाकाव्ये अतिथिवपनो नाम सप्तददाः सर्गः । अष्टादशः सर्गः। पादपांगसंपादहवासीदपांगला । दावसिन्धये नमी नमो देहित्य ॥ सनपधन्वार्थपने सुनायामुत्पादयामाल निपिसानुः । सन्नवा नियापोन्द्रापुत्रं यमा निपधारयमेव । । । विवाऽतिमि पर विधायक रा: པས༌མན ཨཀཱ: ཙཀང མ ཨ CCT3G : 1 मोदीपिका पापिमान ननन्द वृत्ता - ·...रघुवंशे,. तसाधः किंचिदिवावतीर्णावसंस्पृशन्तौ तपनीयपीठम् । . सालक्तको भूपतयः प्रसिद्धैर्ववन्दिरे मौलिमिरस्य पादौ ॥४१॥ तस्मात्सिंहासनादपादानादधोऽधोदेशं प्रति किंचिदिवावतीर्णावीपल्लम्बी तपनीयपीटं काञ्चनपीठमसंस्पृशन्तावल्पकलादव्याप्तौ सालकको लाक्षारसावसिक्तावस्य सुदर्शनस्य पादी भूपतयः प्रसिद्धरुनतेमौलिभिर्मुकुटैर्ववन्दिरे प्रणेमुः ॥ मणौ महानील इति प्रभावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या । शब्दो महाराज इति प्रतीतस्तथैव तस्मिन्युयुजेऽर्भकेऽपि ॥ ४२ ॥ अल्पप्रमाणेऽपि मणाविन्द्रनीले प्रमावात्तेजिष्ठला तोर्महानील इति शब्दो यथा मिथ्या निरर्थको न तथैवार्भके शिशावपि तस्मिन्सुदर्शने प्रतीतः प्रसिद्धो महाराज इति शब्दो न मिथ्या युयुजे । पर्यन्तसंचारितचामरस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् । तस्याननादुञ्चरितो विवादश्चस्खाल लास्वपि नार्णवानाम् ॥४३॥ पर्यन्तयोः पार्थयोः संचारिते चामरे यस्य तस्य बालस्य संवन्धिनः कपोलयोलों- लावुभौ काकपक्षी यस्य तम्मादाननादुचरितो विवादो वचनमर्णवानां वेलास्खपि न नम्माल । शिशोरपि तस्याज्ञामको नासीदित्यर्धः। चपलसंसर्गेऽपि महान्तो न चलन्तीति निः । उभयकाकपक्षादित्यत्र 'वृत्तिविषये उभयपुत्र इतिवदुभशब्दस्यान उभय- शब्दप्रयोगः' इत्युकं प्राक् ।। निर्वृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे न्यस्तं ललाटे तिलकं दधानः। तेनैव शून्यान्यरिसुन्दरीणां मुखानि स स्मेरमुखश्चकार ॥ ४६॥ निना जाम्बुनदादशोभा यस्य तम्मिन्कृतकनकपट्टशोभे ललाटे न्यग तिलकं दधानः मरमुनः ग्मितमुखः ग राजारिगुन्दरीणां मुखानि तेनेय तिलकेनव शन्यानि चकार । अखिदमपि शत्रुवर्गमवधीदिति भावः ॥ शिरीपपुष्पाधिकसीयुमार्यः खेदं स यायादपि भूषणेन । नितान्तगुरुमपि सोऽनुभावाहुरं धरिया विभरांयभूव ॥ ४५ ॥ शिगापुष्पाधिकगारमार्गः कोमला इराणः । अन एल रा राजा भूपणेनागि गई अमं यागाहन्छन । भूनः ग नितानामपि परिश्या धुरै भुतो गारमनुमानालगाम. नाट्रिमरांवभून वनार । मीही गृहयां इयर' इति विकल्पादाम्प्रत्ययः ॥ न्यन्नाक्षगमक्षरमृमिकायां कालयन गृहाति लिपि न यावत् । सर्वाणि तावन्तवृद्धयोगाफलान्युपायुनः म दानुनीः ॥ ४६॥ अधरनामिकायामासानायले गम्नाक्षगं मिनाक्षागागागा FuT. गई मकां मातृकां कामर्थन गायन महानि ग गुदर्शनमायागोमागा. मंमगगरि दादीनेदरनामग्य कान्युपायुमागभना । प्रागन यसमा पादयगमानं शायं गंवादामिनाभवादिन्यः ।। বনিৰাণ ঘনবিন্যা। गंडाटलच नमानन्द्रायानादनापगी: वामपनो निधनको यानी ना ? मग नयम: Amang -

·No text on this page.

·शे प्रतिप्रतिरननायो दुनियदर्शिनामा: रामभिरा शुगतान का। अभिरिनिगाहोराकानमा गनः शशमपरिगृहीने श्रीभुती रायाः ॥ १३ ॥ तिमि नगरीमा रितानिः मनायो : प्रति रालि कादिमिनापीमानो नापोसिलामे पास पर समनिकाराः । निजनिमांगामि मीनिमीणामाः । गुदामेरम राहता जानी राजकन्या गुनमा पसनमा भिगो रियलीने भी भीर भूल से अतिरिमिति नः । भागना रानीमा परि गर्गः । ' सापनि कागदागिना समरः ।। दी गदागदोपलामो गमलामा रिनिनि मंगी मिनीरामारपया नाममा समेतो महाशनिश्री कालिमही रांशे महाकाव्ये पंशानुरामो गामारादशः सर्गः । . एकोनविंशः सर्गः। मनमो गम गंसारबन्धमुन्छे तुमिच्छतः । रामनन्द्रासाम्भोगयुगलं निगायताम् ।। अग्निवर्णमभिपिच्य राघवः स्ने पदे तनयमग्नितेजसम् । शिधिये श्रुतवतामपश्चिमः पश्चिमे चयसि नैमिषं वशी ॥१॥ श्रुतवतां श्रुतसंपमानामपभिमः प्रथमो वशी जितेन्द्रियो रापयः मुदर्शनः पश्चि गरि पार्ध खे पदे स्थानेऽमितेजसं तनयमनिवर्णमभिषिच्य नैमिपं नैमिषारण्यं दि श्रिये धितवान् ॥ तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिकास्तल्पमन्तरितभूमिभिः कुशैः। सौधवासमुटजेन विस्मृतः संचिकाय फलनिःस्पृहस्तपः ॥२॥ तन नैमिषे तीर्थरालिलेन दीपिका विहारवापीरन्तरितभूमिभिः फुशैतल् शय्य मुटजेन पर्णशालया सोधवासं विस्मृतो विस्मृतवान्तः । कतरि तः । फले स्वर्गादिफ निःस्पृहस्तपः संचिकाय संचितवान् । लब्धपालनविधी न तत्सुतः खेदमाप गुरुणा हि मेदिनी । भोक्तमेव भुजनिर्जितद्विपा न प्रसाधयितुमस्य कल्पिता ॥ ३॥ तत्सुतः सुदर्शनपुत्रोऽनिवर्णी लब्धपालन विधो लब्धस्य राज्यस्य पालनकर्मणि खेदं नाप । अक्लेशेनापालयदित्यर्थः । कुतः । हि यस्मा जनिर्जितद्विषा गुरुणा पित्रा मेदिन्यः स्यामिवर्णस्य भोक्तुमेव कल्पिता । प्रसाधयितुं न । प्रसाधनं कण्टकशोधनम् । अलंकृति. व॑न्यते । तथा च यथालंकृता युवतिः केवलमुपभुज्यते तद्वदिति भावः ॥ सोऽधिकारमभिकः कुलोचित काश्चन स्वयमवर्तयत्समाः। संनिवेश्य सचिवेष्वतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ॥४॥ अभिकः कामुकः । 'अनुकाभिकामीकः कमिता' इति निपातः । 'कमः कामयिता- :

·एकोनविंशः सर्गः। २६७ मनः कामनोऽभिकः' इत्यमरः । सोऽग्निवर्णः कुलोचितमधिकार प्रजापालन कि समाः कतिविद्वत्सरान्तयमवर्तयदकरोत् । अतः परं सचिवेषु संनिवेश्य निधाय विवेचं नवधीनं नवं यौवनं यस्य सोऽभवत् । स्यासकोऽभूदित्यधः ॥ कामिनीसहचरस कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु । ऋद्धिमन्तमधिकद्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥५॥ लेनीसहचरस्य कामिनत्तत्य मृदानादिषु मृदङ्गनादवत्सु वेदमस्खधिकद्धिः पूर्व- विकसंभार उत्तर उत्सवः । ऋद्धिमन्तं साधनसंपनं पूर्वमुत्सवमपोहदपानुदत् । कारनुत्तरमविका तस्योत्सवपरम्परा वृत्तेत्यर्थः ।। इन्द्रियापरिशून्यमक्षमः सोदुमेकमपि स क्षणान्तरम् । अन्तरेच विहरन्दिवानिशं न व्यपैक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥६॥ इन्द्रियार्थपरिवन्यं शब्दादिविपयरहितमेकमपि क्षणान्तर क्षणभेदं सोढमक्षमो.. मायः सोऽनिवर्णो दिवानिशमन्तरेव विहरन्समुत्सुका दर्शनाकाझिणीः प्रजा न व्यपै. व न.पेक्षितवान् गौरवाचदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकासितं ददौ । तद्याक्षविवरावलम्विना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥ ७॥ भानु कदाचिन्मत्रिणां गौरवाद्गुरलादेतोः । मन्त्रिवचनानुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः जानिः काहितं यदपि ददर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन रणमात्रेण कल्पितं संपादितम् । न तु मुखावलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ।। तं एतप्रणतयोऽनुजीविनः कोमलात्मनखरागरूपितम् । भेजिरे नवदिवाकरातपस्पृष्टपसजतुलाधिरोहणम् ॥ ८ ॥ पोमलेन मृदुलेनात्मनशानां रागेणारण्येन हपितं दुरितम् । अत एव नवदियाक.. एलपेन पृष्ट व्यानं यत्पाद तम्य नुलां साम्यतामधिरोहति प्राप्नोतीति नुलाधिरोदणम् । २ चरणमनुजीविनः हातप्रणतयः एतनमावाराः सन्तो नेजिरे निषेविरे ॥ यावनोप्ननविटामिनीरतनक्षोभलोलयामलाच दीर्घिकाः। गुदमोनहारनदम्युभिः स च्यगाएत विगाहमन्मथः ॥९॥ दिगदममा मरगदनः गोय. सागर गोदरताना विमान सामान पनि नगि हालानि मामा ताः । सदमिर ".. गामिनासान मोरमा परमभवनसि ताः । मला। पत्रदानलोचना औधीतनागरिपाट समाधियालयतिनिभिः । १० । .. 7 -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·। . २७५ रघुवंशे लिगाः पयोधरेगु खाने निनितमुक्षित नन्दनं शेतुतः । मौक्तिगितानि प्रोतानि नाममागानि गेः । गुकानागाभरणैरियर्थः । भोगिलभिन्यो मणिमेसला मरकता- दिमणिपुर कटिसूनानि गेग ताशैमानिनिमिरुणकालोचितमपथ्यविधानः । शी- तलोपारियाणः । तमणि सिपेनिरे ।। यत्स लासहकारमासवं रक्तपाटलसमागमं पपी। तेन तस्य मधुनिर्गमात्कशशित्तयोनिरभवत्पुनर्नवः॥ ४६॥ सोऽभिवर्णी लाः सहकारतालो गम्मित रक्कपाटलम्य पाटल कुमुमस्य समागमो गस तमारानं मयं पपी । इति गत्तेनासापानेन मधुनिर्गमाद्वान्तापगमारकश मन्दयी- गैसामा चित्तगोनिः कामः पुनर्ननः प्रबलोऽभवत् ॥ एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशन्नन्यकार्यविमुखः स पार्थिवः । आत्मलक्षण निवेदितानृतूनत्यवाहयदनगवाहितः ॥ १७ ॥ एषमनावाहितः कामप्रेरितोऽन्य कार्यविमुखः स पार्थिव इन्द्रियाणां सुखानि सुख. कराणि शब्दादीनि निर्विशननुभवमात्मनो लक्षणः कुटजस्रग्धारणादिनि निवेदितान् । भयभूतुरिदानी वर्तत इति शापितान् । अतून्वर्यादीनत्यवाहयदगमयत् ।। तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः । आमयस्तु रतिरागसंभवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥४८॥ प्रमत्तं व्यसनासक्तमपि तं नृपं प्रभावतोऽन्यपार्थिवा आक्रमितुमभिभवितुं न शेकुर्न शक्काः । रतिरागसंभव आमयो व्याधिस्तु । क्षयरोग इत्यर्थः । दक्षस्य दक्षप्रजापतेः शापश्चन्द्रमिव । अक्षिणोदकर्शयत् । शापोऽपि रतिरागसंभव इति । अत्र दक्षः किला. न्याः खकन्या उपेक्ष्य रोहिण्यामेव रममाणं राजानं सोमं शशाप । स शापश्चाद्या क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपाख्यायते ॥ दृष्टदोपमपि तन्न सोऽत्यजत्सङ्गवस्तु मिपजामनाश्रयः । स्वादुमिस्तु विपयैहतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते ॥ ४९ । भिपजां वैद्यानामनाश्रवो वचति न स्थितः । 'वचने स्थित आश्रवः' इत्यमरः । अ विधेय इत्यर्थः । स दृष्टदोपमपि । रोगजननादिति शेषः । तत्सङ्गस्य वस्तु सजवस्त स्त्रीमद्यादिकं सहजनकं वस्तु नात्यजत् । तथाहि । इन्द्रियगणः खादुभिविपयैर्हतस्त हतश्चत्ततस्तेभ्यो विषयेभ्यो दुःखं कृच्छ्रेण निवार्यते । यदि वार्यरोति शेषः । दुस्त्यजाः खलु विषया इत्यर्थः॥ तस्य पाण्डवदनाल्पभूपणा सावलम्बगमना मृदुस्वना। राजयक्ष्मपरिहानिराययौ कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥ ५० ॥ तस्य राज्ञः पाण्डुवदना । अल्पभूषणा परिमिताभरणा सावलम्ब दासादिहस्तावल- म्बसहितं गमनं यस्यां सा सावलम्बगमना । मृदुखना हीनखरा । राज्ञः सोमस्य यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः । तेन या परिहानिः क्षीणावस्था सा । कामयते विपयानिच्छति कामयानः । कमेणिडन्ताच्छानच् । 'अनित्यमागमशासनम्' इति मुमागमाभावः । एत- देवाभिप्रेत्योकं वामनेनापि:-'कामयानशब्दः, सिद्धोऽनादिश्च' इति । तस समवस्थया कामुकावस्थया तुलां साम्यमाययौ प्राप । कालकृतो विशेपोऽवस्था । विशेषः कालि- कावस्था' इत्यमरः ॥

·.. राक्ष एकोनविंशः सर्गः। म्योम पश्चिमकला स्थितेन्दु वा पाशेपमिय धर्मपल्बलम् । तकुलमभूक्षयातुरे चामनाचिरिव दीपभाजनम् ॥ १२ ॥ र क्षयानुरे सति तत्कुल रकुल पामलाया लित इन्दुलिगकालापनिटे. दु दोन वा व्योमेव । वाराब्द वार्धं । यथाह दण्डी-'श्यबदायधारावी' ति । पर धर्मपल्लमिव । वामनाचिरल्पशिखं दीपपात्रमिवाभूत् ॥ वाढमेष दिवसेपु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने । इत्पदर्शितरजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशकिनीः प्रजाः ॥ ५२ ॥ पार्ट सलोप पार्थिवो दिवसेषु पुत्रजन्मने पुत्रोदयार्थ फर्म जपादिकं साधयति । इत्येवनदर्शितरुनो निहितरोगाः सन्तोऽस्य राज्ञो मन्त्रिणोऽघशदिनीर्व्यसनराशिनीः जनाः शश्वदनुः ॥ स त्वनेकवनितालखोऽपि सन्पावनीमनवलोक्य संततिम् । वैद्ययनपरिभाविनं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥ ५३॥ स तमिवर्णोऽनेकवनितासखः सनपि । पावनी पित्रर्णमोचनी संततिमनवलोक्य । पुनमनवाप्येत्यर्थः । वैद्ययनपरिभाविनं गदं रोगम् । प्रदीपो वायुमिव । नालगाना- तिचान । ममारेलर्घः ॥ तं गृहोपवन एव संगताः पश्चिमक्रतुविदा पुरोधसा। रोगशान्तिमपदिश्य मन्त्रिणः संभृते शिखिनि गूढमाधुः॥ ५४॥ पश्चिमम्नुविदान्त्येष्टिविधितेन पुरोधसा संगताः समेता मत्रिणो गृहोपवन एव सहाराम एव । 'सारामः स्यादुपवनम्' इत्यमरः । रोगशान्तिमपदिश्य शान्तिकर्म व्य- पदिश्य तमग्निवर्ण संनृते समिद्धे शिखिन्यानो गृहमप्रकाशमादधुनिंदधुः ॥ तैः कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहैराशु तस्य सहधर्मचारिणी। साधु रामगर्भलक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियम् ॥ ५५ ॥ मीनं कृतः प्रकृतिमुख्यानां पारजनप्रधानानां संग्रहः संनिसातनं यवाही- मन्त्रिभिः साधु निपुणं दृष्टशुभगर्भलक्षणा परीक्षितशुभगर्भचिहा तयाग्निवर्णस्य सह- पर्मचारिणी नराधिपश्रियं प्रत्यपदत राजलक्ष्मी प्राप ॥ तथास्तधाविधनरेन्द्रविपत्तिशोका- दुष्णर्विलोचनजलैः प्रथमामिततः। निर्वापितः कनकायुम्भ मुखोज्झितेन वंशामिपेकविधिना शिशिरेण गर्भः॥५६॥ त्पादिया गरेजविपन्या २: शोवतलादुनदिलोचनर्जतः प्रपनामितान्तया पपमानां मुरिक्तितेन हिदिरेण विलेन दाभिषेक विधिना तक्षण- भिदेवमलेन निषित पाप्यापितः।। मायार्थ प्रसयसमयापाहिणीनां प्रजाना- तः क्षितिरिय नमोदीजमुष्टिं दधाना । सोल साध स्थपिरलभिमसिंहासनस्था सहीरादिपियनशिपलरकारलारा: ५६ ·। २७६ रघुवंशे प्रसवो गर्भमोचनम् । फलं च विवक्षितम् । 'स्यादुत्पाद फले पुष्पे प्रसवोग चने' इत्यमरः । तस्य यः समयत्तदाकाहिणीनां प्रजानां भावार्थ भावाय । भूता धः । 'भावो लीलाक्रियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुपु' इति यादवः । क्षितिरन्तगूढं = जमुष्टिमिव । श्रावणमास्युप्तं बीजमुष्टिं यथा धत्ते तद्वदित्यर्थः । मुष्टिशब्दो द्विा, 'अक्लोवौ मुष्टिमुस्तकी' इति यादवः । अन्तगूढमन्तर्गतं तं गर्भ दधाना हेमसिंह स्थाऽव्याहताज्ञा राज्ञी मौलैमूले भवैद्लादागतैर्वा । आप्तैरित्यर्थः । स्थविरसचिव त्यैः सार्ध भतूं राज्यं विधिवद्विध्यहम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । अहर्थि पतिप्रत्ययः शिपच्छास्ति स्म । 'सर्तिशास्त्वर्तिभ्यश्च' इति ब्लेरङ् । 'शास इदहलोः' इतीका इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अग्निवर्णशृङ्गारो नामकोनविंशः सर्गः । समाप्तम्।

·No text on this page.