·काव्यमाला.४३. श्रीमद्वाग्भटविरचितं काव्यानुशासनम् । तेनेव कविना विनिर्मितया व्याख्यया समलंकृतम् । जयपुरमहारामाश्रितमहामहोपाध्यापपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरयोपाहपाण्डुरङ्गारमजकाशिनाप- शर्मणा च मंशोधितम् । तच्च मुम्वय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । १८९४ 40- (अस्य प्रन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वधा निर्णयसागरयन्त्रालयाधिपते- मूल्यं ७ आणकाः।

·काव्यमाला श्रीमद्वाग्भटविरचितं काव्यानुशासनम् । तेनेव कविना विनिर्मितयालंकारतिलकत्तिरित्याख्यया व्याख्यया समलंछतम् । . प्रथमोऽध्यायः । प्रणिपत्य प्रभुं नामिसभव भक्तिनिर्भरः । विकृणोमि स्वयमहं निजं काव्यानुशासनम् ॥ अन्यारम्भ शिष्टसमयपरिपालनायाभिधेयसंवन्धप्रयोजनप्रतिपादनाय च कौन्तेयकुलक- मलविकासनकभास्करस्य दुस्तरतरसमस्तशास्त्रापारपारावारगहनमध्यावगाहनागन्दमन्द- 'रस्य विलसत्कालिकालकेलिकमलिनीकुलमलोन्मूलनमत्तमताजस्य सकललिपिमाषावि- शेषसंमुखीनशेमुपीयुतिमुखरमुखी(मूकी)छताशेषविशेषज्ञस्य निखिलकविकुलामानसन्मान- दानसमुपार्जितोज्झितविततकीर्तिलताव्यासाखण्डब्रह्माण्डमण्डपस्य दुष्टकर्माष्टकगाढकरहा- टविटपिप्रोत्पाटनपटिठपरमेष्ठिपृष्ठश्रीमदरिष्टनेमिचरणकमलमधुकरस्य दुर्धरतरधर्मधुराधर- कसन्धुरधुरंधुरवरस्यागण्यपुण्यलावण्यपण्यापणिकनिपुणगणिकागणेक्षणप्रतिक्षणनिपीयमा- नसर्वाङ्गसौभाग्याप्रतिमरूपसंपत्पराजितरतिपतिप्रतिपत्रसेवासर्वस्वस्वयंसिद्धकार्मणकर्मातिप. स्वशरमणीयरमणीगणस्य सकलजनचेतश्चमत्कारितमेदपाटविषयप्रतिष्ठितश्रीमत्पाईजि. नयात्रामहोत्सवसमुद्भूता तयशःप्रसरपूरिताशेषभुवनाभोगस्य कारितामरपुरपरिस्पधिंधी- राहडपुरप्रतिष्ठापितसुप्रतिष्ठहिमगिरिशिखरानुकारिरमणीयशुभ्रा_लिहश्रीममिजिनवरा- गारोत्तुहहोत्सङ्गसंगतसीवर्णध्वजाप्रलम्पमानकिक्षिणीझणरकारवित्रासितरविरथतुरंगमस्या- मन्दमन्दरायमानयानपात्रशतसहसमध्यमानमहाब्धिमध्यसमुल्लसलक्ष्मीलक्षितवक्षःस्थलस्य निजमुजयुगलोपार्जिताजितवित्तजातजनितनलोटकपुरप्रतिष्ठितत्रिभुवनाद्भुतश्रीनाभिसं. भवजिनसदनप्राग्भागनिर्मापितद्वाविंशतिदेवटहिकामण्डलस्य निजाप्रजवरनीराहडपाद: प्रङ्गजाविचलभक्तिगुणावगणित लक्ष्मणस्य सकलहीमन्तिनीसीमन्तानापमानमुगृहीतनामधे. यत्रीमन्महादेवीक्षिशक्तिशौक्तिकेयस्य श्रीमकालपाभिधानप्रधानदुग्धोदधिसमुद्भूता. द्भुतनित्योदितनिस्तन्द्रचन्द्रस्य वमुधरावधूहृदयहारस्य श्रीमन्नेमिकुमारस्य नन्दनो विनि- मितानेकनव्यभव्यनाटकच्छन्दोऽलंकारमहाकाव्यप्रमुखमहाप्रवन्धपन्धुरोऽपारतरशानसा- ·। २ काव्यमारल। गरसमुसरणतीर्थीयमानशेमुपीसमभ्यस्तसमस्तानवद्यविद्याविनोदकन्दलितसकलमालाला- पसंपदुद्भटो महाकविः श्रीवाग्भदोऽमीटदेवतानमस्कारपूर्वमुपामते । यथा- सर्वार्धमागधी सर्वभाषासु परिणामिनीम् । सर्वपां सर्वतो वाचं सार्वी प्रणिदध्महे ॥ १॥ विलोक्यानेकशास्त्राणि निनबुद्धिप्रकर्पतः । विदुषां हर्षपोपाय वच्मि काव्यानुशासनम् ॥ २ ॥ तद्यथा-काव्यम् । प्रमोदायानर्थपरिहाराय व्यवहारज्ञानाय त्रिवर्ग- फललाभाय कान्तातुल्यतयोपदेशाय कीर्तये च । चतुरचेतचमत्कारकारि कवेः कर्म काव्यम् । तच्च कवेः श्रोतुथ सुपानिस्पन्दसु- न्दरं प्रमोदमुत्पादयति, पाणमयादीनामिव रोगायनर्थ निहन्ति, हेयोपादेयविवेचनायव- हारकौशल्यं जनयति, तत्वावरोधद्वारेण नृपादिपरितोषणेन शृङ्गाररसप्राधान्येन च पुरुषार्थ- प्रयफलमाकळयति, कान्तेव सरसतापाइनेन संमुखीकृत्य 'रामारिवर्तितव्यं न रावणा- दिवत्' इत्युपदिशति । अयं खलु समयो महाकवीनाम् ॥ वयं तु कीर्तिमेवैका काव्यहेतु- तया मन्यामहे । यतः-तावत्प्रमोदः सुलमो लामादिनापि, अनर्थपरिहारः प्रकारान्तरे. णापि, व्यवहारज्ञान चाणिश्यादिनीतिशास्त्रेभ्योऽपि, देवगुरुचरणपरिचाणतपधरणक- रणादिना विविधव्यवसायकर्मभिः प्रियासलापादिभिध त्रिवर्गफलसिद्धिः, फान्तातुल्यायो- पदेशश्च कादाचित्कः स्यात् । अतः कीतिौवका काव्यहेतुः । अन्यया फयमनेककाला- तिमान्ताः क्षितिपतयः प्रत्यक्षा इव शास्त्रेषु प्रपश्यमानाः प्रतिभान्ति, कालिदासप्रभृतयो' महाकवयश्चाययावत् सहइयहदयंहारतामनुहरन्ति । किंतः किमप्यमरसदनादिक कृतं न स्यात् । यदाह-'अमरसदनादिभ्यो भूता न कीतिरनश्वरी भवति यदसी संपुष्टापि प्रण- श्यति तरक्षये। तदटममले काव्य कर्तुं यतेत समाहितो जगति साले व्यासादीनो विलो. क्य परं यशः॥' व्युत्पत्यभ्याससंस्कृता प्रतिभास्स हेतुः । प्रतिमा नवनबोलेख शालिनी प्रज्ञा । सा च ज्ञानावरणीयादिकर्मक्षयोपहेतुका गणध- रादीनागिव सजा, देवता पापा कालिदासादीनागिनीपापिकी । एता- मपि वर्य फर्मक्षयहेतुकामेव मन्यामहे । प्रतिभैव च कवीनां काव्यकरणकारणम् । व्युत्पः यभ्यासातस्या एव संस्कारकारको न तुफान्यहते। श्यते हि प्रतिभाहनिस्य की फली व्युत्पत्यभ्यासी। न्युरपति च्याचष्टे-- लोके स्थावरनगमरूपे तत्वरूपे - च लक्षणममाणसाहित्यच्छन्दोऽलं. . .

·१ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३ कारश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमनाट्याभिधानकोपकामार्ययोगादिशास्त्रेषु च निपुणता व्युत्पत्तिः। लोकश्चतुर्दशरज्ज्वात्मकं जगत् । तद्वित्रिचतुःसप्तचतुर्दशैकविंशतिसंख्यामतैरने. कथा भवति। तत्र चैक यथा--'यदाझया स्खलितमिदं न लइते निजं निर्ज जगदधिक- दाचन । तयोःसमप्रकटितदण्डचण्डयोः किमन्तरं नरपतिधर्मराजयोः। द्वे यथा-रणद्धि रो- दसी चास्य यावत्कीतिरनश्वरी तावकिलायमध्यास्त सुन्तती वैदुधं पदम् ॥' त्रीणि यथा- 'स व पातु जिनः कृत्समीक्षते यः प्रतिक्षणम् । रूपरनन्तरकैकजन्तीप्तिं जगत्रयम् ॥' सप्त यथा-'यस्तम्मिनी पृथुनितम्पतटैटरिन्याः संवाहिनी जलमुचां चलकेतुदस्तैः । हर्पस्य सप्तभुवनप्रथितारकीर्तः प्रासादपहिरियमुच्छिखरा विभाति॥' चतुर्दश यथा--'न्याय्यस्वमा- वसमुपार्जितवित्तजाता निर्मापितादिजिनमन्दिरकन्दजन्मा-~श्रीराइडस्य भुवनानि चतु- दशापि संरोहति स्म वितता खलु कीर्तिवलिः ॥' एकविंशतिरित्यपरे–'हरहासहरावा- राहरहारनिभप्रमाः । कीर्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम् ॥ तत्र लोकत्रितयापेक्षया भूरियं मध्यमा लोकः । तत्र योषिद्वलयाकृतयः क्रमशो द्विगुणद्विगुणविस्त असंख्याता द्वीपसमुद्राः। कविसमयश्चायम्-'जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततश्च प्लक्षी नाना शाल्मलोऽन्तः क- मोऽन्तः। कौश्चःशाकः पुष्करधेत्यर्थपा वाह्यावाह्या सस्थितिमण्डलीभिः॥"लावणो रसमयः सुरोदकः सापियो दधिजलः पयःपयाः । स्यादुवारिरुदधिध सप्तमस्तान्परीत्य त इमे व्य- पस्थिताः। तत्र चैक एव समुद्र इति केचित्-'द्वीपान्यष्टादशानि क्षितिरपि मभिर्वि- .स्वता स्वाइखण्डैरेकाम्भोधिदिगन्तप्रसमरसलिल: माज्यमेतत्सुराज्यम् । कस्मिनव्याजके. लिव्यतिकरविजयोपार्जिते वीरचर्ये पर्याप्त मे न दातुस्तदिदमिति धिया वेधसे ययुकोप॥' प्रय इत्यन्ये- कान्तिश्रीहीधृतिमतिमुखा योपितोऽनेन तावत्पार्वे न्यस्ता:किगु तदधुना दुर्भगाहं करोमि । कौन्तेयेन्दास्त दिति सुचिरं चिन्तयित्वेद सेष्या प्रोलक्याब्धित्रित- यमगमत्कीर्तिकान्ता परस्तात् ॥ चत्वार इत्यपरे-'भ्रान्त चतुर्जलधिसीनि मया पृथिव्या- मीदृम देवभवनं न च मण्डपश्रीः । अस्तीत्यमुत्र फलके प्रमुराहडस्य कीतिर्महाभ्युदयिनी लिखति प्रशस्तिम् ।' सप्तत्यपरे–'सावष्टम्भनिशुम्भनिर्भरनमद्भगोलनिःपीडनन्यनत्क- परकूर्मकम्पविलसद्ब्रह्माण्डभाण्डस्थिति । पातालप्रतिमल्लगल्लविवरप्रक्षिप्तसप्तार्णवं वन्दे व- न्दितनीलकण्ठपरिषमतद्धि वः प्रीडितम् ।। 'त्रिमेखल: स्वर्णमयो विशालस्थालवर्तुलः । जम्बूद्वीपस्य मध्येऽस्ति मेहराद्यो महीभृताम् ॥ तदपेक्षया दक्षिणतो भारत वर्षमिदम् । अस्य नव खण्डानीत्यैके-'मृदिला दो:कण्टू समरमुवि वैरिक्षितिभुजां भजादण्डै दध्रु: कति न नवखण्डा वसुमतीम् । यदेवं साम्राज्ये विजयिनि विष्णेन मनसा यशो योगी- शानां पियसि नृप तत्कस्य सदृशम् । षट् खण्डानीत्यपरे-'षट्खण्डखण्डा जगतीमण्डला. खण्डलोऽभवत् । भूभर्ता भरतो नाम नाभिनन्दननन्दनः । तस्मिश्च भरतक्षेत्रे वि. न्ध्यथ पारियात्रश्च शक्तिमावृक्षपर्वतः । माहेन्द्रसह्यमलयाः सप्तैते कुलपर्वताः ।। तत्र विन्ध्यादयः प्रसिद्धवृत्तान्ता एव । मलयास्तु चलारः । तत्र प्रथमो यथा-एलालबह- ·४ काव्यमाला । लवलीककोलं जातिमरिचजन्मपदम् । नयनानन्दनचन्दनपादपसदनं स तम नगः ॥' द्वितीयौ यया-'तस्मिन्निनुमभूरुहः प्रतिपदं वेशेषु मुक्ताफलं रत्नानां खनयः पुनाति च मुनिः हाणि कुम्भोद्भवः । कार्पूरास्तरवः स्फुटन्ति विक्रटः कण्ठीरवाणां रवेर्यस्या- भाति तटेषु मौक्तिकनिधिः सा ताम्रपर्णी सरित् ॥'तीयो यथा-'विलासभूमिदेवानां नृणां रोगास्पदं मुनेः । सहा पुष्पफलारामरम्यसानुः स पर्वतः ।। चतुर्षों यया-सा तत्र चा- मीकररनचित्रः प्रासादमालावलभीविटाई. । द्वारार्गलाबद्धसुरेश्वरावा लड़ति या रावण. राजधानी ॥प्रवर्तते कोकिलनाददेवः पुष्पप्रसूः पञ्चमजन्मदायी । तेभ्यथतुभ्योऽपि वसन्त- मित्रमुदनुसो दक्षिणमातरिश्वा ।।' पूर्वापरयोः समुदयोहिमवरिन्ध्ययोधान्तरमार्यावर्तः । तस्मिश्चातुर्वर्य चातुराधम्य च तन्मूलध सदाचारः । तत्रयो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तत्र वाराणस्याः पुरतः पूर्वदेशः । यत्राहकलिङ्गकोसलतोसलोत्कलमगधमुगरकविदेहने- पालपोप्राग्ज्योतिपिकतामलितकमलदलमार्तकसुब्रह्मनमोसरप्रभृतयो जनपदाः । पृ. हहलोहितागिरिचकोरदईरनेपालकामरूपादयः पर्वताः । शोणलोहिती नदी । गङ्गाकरतोया कपिशायाब नयः । लवलीप्रन्यिपर्णागुरुद्राक्षाकस्तरिकादीनामुत्पादः । माहिष्मन्याः पुरतो दक्षिणापथः । यत्र महाराष्ट्रमाहिपाकाइमकवैदर्भकुन्तलमय- शिकसूर्णरककाधिकरलकारमुरलवानवासकसिंहटचोटदण्डपाण्ड्यालबगाहनासिक्यकी. इणकोल्लागारवेलरप्रभृतयो जनपदाः । विन्ध्यदक्षिणपादमाहैन्द्रमलयमैकलपालमसरश्री. . सह्यपर्वतादयः पर्वताः । नर्मदातापीपपोष्णीगोदावरीकावेरीभीमरथीवेणीजम्पुरातुहमाता- म्रपर्युपलावतीरावणमहाया नयः । तदुत्पत्तिर्मलयोत्परया व्याख्याता। देवसमायाः परतः प. खाद्देशः। तत्र देवसभराष्ट्रदासेरात्रवणभूगुरुच्छककधीयानार्युदयाह्मणवाहहययवनप्रभृ. तयो जनपदाः । गोवर्धनगिरिनगरदेवसभमाल्यशिखरार्षदोनयन्तशनुजयादयः पर्वताः। सर• स्वतीश्वभ्रवतीवार्तनामहीहिण्डवाया नयः। करीरपीलगुग्गुलखरकरभादीनामुत्पादः। पृ. दकात्परत उत्तरापपः । यष शकेकयकाणहूणवनायुजकम्पोजवाहीकवल्हवलम्पाकाकुलूत. कीरतंगणवारनुरुकपर्वरदरहूरफुहकसदुदईसमार्गरमठकरकण्डप्रभृतयो जनपदाः । हि- मालयगालंधरकलिन्देन्द्रकीलचन्द्राचटाइयः पर्वताः। गङ्गासिन्धुसरस्वतीशतनुपन्द्रमागा. यमुनरावतीवितस्ताविपाशाकुरदेविकाधा नयः । सरलदेवदारुद्राक्षाकुडुमचमराजिनसी. वीरसोतोऽजनसैन्धवर्षतुरहमाणामुपादः। तेषां मध्ये मध्यदेश इति व्यवहारः । . दाह-हिमयविन्ध्ययोर्मध्ये यत्नाग्विाशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः स की. तितः । तत्र ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च । तामसिद्धिसिद्धमिति न नि- विष्टम् । 'दीपान्तराणा ये देशः पर्वताः सरितस्तथा । नातिप्रयोज्या: कविभिरिति गाई न चिन्तिताः । विशसनप्रयागयोहायमुनयोश्चान्तरमन्तर्वेदिः । तदपेक्षया दिशो विमजे. तेति केचित् । वयं तु मस्तनापि महोदयं मूलमवधी कृत्य दिशो विभजत । ताच घ तत इत्येके । यथा-'पुत्री रघुस्तस्य पद प्रशास्ति महाफतोविश्वजितः प्रयोत्ता । चतु. हिंगायनसंभृतो यो मुत्यावशेषामफरोद्रिभूतिम् ।।' अधावियन्ये । यया-'एफ यो•ि .

·१ अध्यायः काव्यानुशासनम् । शो के त्रिजगति गदितान्यन्जनास्पैश्चभिर्भूतानां पधर्म यान्यलमृत्यु तथा पसु ना- नाविधानि । युष्माकं तानि सप्तचिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्माधि मानोर्यान्ति प्राहे नवतं दश ददतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥ दशेत्यपरे-'दशरश्मिशतापमद्युतियशसा दिक्षु दशस्वपि श्रुतम् । दशपूर्वरथं समाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्युपाः ॥' अत्र हि देशपर्वतसरिदिशा यः कमस्तं तथैव बनीयात् । नान्यथा । तत्र प्राच्याना श्यामो वर्णः प्रायेण । यथा-'गण्ड- भित्तिपु गौडीनो तमालदलकान्तिपु । विभाजन्ते स्म कार्पः पत्रवल्लयौ विशेषतः ॥ दाक्षिणात्यानां कृष्णः यथा-'इदं भासा भर्तुर्दुतकनकगोलः प्रतिकृतिझमान्मन्दज्योतिर्ग- लति नभसो बिम्पत्रलयम् । अथैप भाचीनः सरति मुरलीगलमलिनस्तरायाची स्तचकित इव ध्वान्तविसरः । पाश्चात्यानां पाण्डुवर्णः यथा-शाखामे मधुरुवलनाके- लिलोलेक्षणानां मृगस्त्रीणां यकुलमुकुलं फुन्तलीमाश्मेति । कि चेदानी यवनतरणीपाण्डु- गण्डस्थलीभ्यः कान्तिः स्तोक रचयति पद नागवल्लीदलेषु॥'उदीच्यां गौरः । या-कला नपूरसूतां चरणयोः संयम्य नीवीमणीनुदामध्वनिपण्डितान्परिजने किंधिश्च निदायति । गौरी क्रुध्यतु यावदस्ति चलिता तावद्विधिप्रेरितः काश्मीरीकुचकुम्भविभ्रमधरः शीतांशरभ्यु. गतः॥' मध्यदेशानां कृष्णः श्यामो गोरो वेति लोकस्वरूपमुत्तम् । अधातः शास्त्रनैपुण्य- मुदाहियते । तत्र लक्षणे नपुण यथा---'कण्ठलनाः सदा खीणां खेलन्ति इह खहिकाः । विरामे न प्रवर्तन्ते कदाचित्संधयो यथा ॥' तर्कः षट्पकार:-'जिनं सांख्य शिव मा पद्धं लोकायत तथा। पटेता दृष्यः प्रोक्ताः शेषाः पापण्डवृत्तयः ॥ जैनं यथा-'नया- स्तव स्यात्पदलाञ्छना इमे रसोपविद्धा इव लोहयातकः । भवन्त्यभिप्रेतफटा यतस्ततो भवन्तमायां प्रणता हितैषिणः । सांख्यीयो यथा--'उदासितार निगृहीतमानसर्ग्रहीतम. ध्यात्मशा कथंचन । पहिर्विकार प्रकृतेः पृथग्विदुः पुरातनं त्वां पुरुपं पुराविदः ॥' शैयो यथा---'किमीदः किं कायः स खलु किमुपायत्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति कि- मुशदान इति च । अतक्र्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुख. रयति मोहाय जगतः ॥' भट्टानां यथा-'वैस्वर्गकामः क्रमतः क्रतूनों तदमिहोने जुहुया- द्विजन्मा । इत्यादि वेदान्तविदो यदाहुस्त्वयि प्रसन्ने खलु तत्तु सत्यम् ॥ बौद्धीयो यथा-- 'नारमा फश्चिदिहास्तीह प्रत्यक्षानुपलब्धितः । विज्ञानमात्रमेवेतज्जगरक्षणविनश्वरम् ।।' लोकायतीयो यथा-पिष्टोदकगुहादिभ्यो मदशक्तिरिव स्वयम् । वहशुभवायुवारिभ्यो भू- ताना तनुचेतना ॥' साहित्यनैपुर्ण महाकाव्यकथाख्यायिकाख्यानकादिपरामर्शः । छन्दो. नपुण यथा-सद्यसिसैषितपाई परगणधरमूर्जितप्रवरवृत्तम् । श्रीवर्धमानमादी जयदेव भ. क्तितो वन्दे ।।' अलंकारनपुणं यथा--"प्रसन्ना: कान्तिहारिण्यो नानालेषविचक्षणाः । भ- वन्ति कस्यचित्पुण्यमुखे वाचो गृहे त्रियः ।।' अपौरुषेयं वचः श्रुतिः । तनपुर्ण यथा- "निवेशयामासिथ हेलयोनृतं फणाभूती छादनमेकमौकसः । जगत्रयस्थपतिस्त्वगुच्चकैर- हीश्वरस्तम्भशिरःसु भूतलम् ॥ श्रुत्यर्थस्मरणात्स्मृति:--'मव्याभव्यविलोकिलोचनयुर्ग चेतः स्मृतेः पारगं धम्मिल्ले शिरसि स्थिते वरतनोर्मुख्या द्विजाः साक्षिणः । स्तेयं नो, ·काव्यमाटा। मम कालिकेति कुचयोर्द्वन्दू प्रतिज्ञापरं हारान्त:स्थितपद्मरागमिषतः फालं दधौ शुद्धये ।' यथा च-'एतस्या गगनश्रियः प्रियतरा नक्षत्रमालामला रात्री कण्ठमधिष्ठिताप्यपहता प्राच्या प्रतीच्यान्विति । सौवर्ण रजतस्य गोलकममुं पत्तः स्वामाग्योदयात्सूर्याचन्द्रमसो. मिषेण युगपत्यातः स्वयं शुद्धये । वेदाख्यानोपनिवन्धन पुराणम्-'किं कि सिंहस्ततः कि नरसदृशवपुर्देवचित्रं धृतः किं नैवं कस्कोऽय जीवो द्रुतमुपनय रे देवसंप्राप्त एव । चाप नापं न खः किमिति हहहहा कर्कशत्वं नखानामित्यं दैत्याधिनाथ स्वरनखा- लिशैग्निवान्यः स वोऽव्यात.' पुराणप्रतिभेद एव इतिहासः । तभपुणे यथा-'मदं नवैश्वर्यपदेन लम्भित विमुच्य पूर्वः समयो विमृश्यताम् । जगज्जियत्सातुरकण्ठपद्धतिर्न चालिनवादितततिरन्तकः ॥' आगम आप्तवचनं यथा-'प्रजापतिर्यः प्रतिम जिजीविषुः शशास कृष्यादिषु फर्मसुप्रजाः । प्रबुद्धतत्त्वः पुनर तोदयो ममत्वतोनिर्षिविदे विद्यावर नाट्यनेपुर्ण यथा-'कार्योपक्षेपमादौ तनुरपि रचयंस्तस्य विस्तारमिच्छन्धीजाना गभितानी फलमतिगहन महमुद्भेदयध । कुर्वन्पुझा विमर्श प्रसतमपि पुनः संहान्कार्यजातं फर्ता वा नाटकानामिममनुभवति क्लेशमस्मद्विधो वा ।।' अभिधानकोशो नाममाला । ततो हि शब्दनिश्चयः ॥ ननु प्रयुक्तमेव प्रयुज्यते, अन्यथाप्रयुक्तत्वदोषावकाशः, तकि नाममालया । मेरम् । सामान्येन प्रयुतार्थावगतिर्भवति । यथा--नीशशब्देन जघनय- नप्रन्थिरुच्यते इति कस्यचिनिश्चयः, 'खियः पुरुषस्य वा' इति संशये नीविराग्रन्थन नार्या जघनस्थस्य वाससः' इति नाममालापदावलोकनादेव निर्णयो भवति । कामशाने मैपुणं यथा--'सीत्कृतानि मणितं करुणोक्तिः स्निग्धमुग्धमलमर्थवचासि । हारभूषणर- पाच रमण्याः कामसूत्रपदतामुपजग्मुः ॥' अर्थशास्त्रनैपुण यथा-'मत्कृत्यैः किल नाम पर्वतसुतो व्याः प्रकृष्टान्तररुयुक्ताः स्वनियोगसाधनविधी मिद्धार्थ कायायः । कृस्वा संप्रति केतन कलई मौर्येन्दुना राक्षसाढेत्स्यामि स्वमनेन भेदकुशलेनैप प्रती द्विपः ।।' योगशाखनपुणं यथा-'मैत्र्यादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय नेशप्रणाशमिद लम्धसवीज- योगाः । ख्याति च सत्त्वपुरुषान्यतयाधिगम्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिविही निरोद्धम् ॥' आदिशब्दाग्योतिःशास्त्रनैपुणे यथा-'प्रदः स केतुश्चन्द्रमसंपूर्णमण्डलमिदानीम् । अ- निभवितुमिच्छति पलानक्षत्येनं तु युधयोगः॥ गजलक्षण पुर्ण यथा--'भदात्मनोरपिरो. हतनोविशालवंशोमते. कृतशिलीमुखसंप्रदत्य । यस्यानुफ्तगते: परवारणस्य दानाम्बुसे- कमुभगः सतत करोऽभूत् ।। भवलक्षणनपुण यथा-'निर्मासं मुखमण्डले परिमित मध्ये लघु कर्णयोः सन्धे पन्धुरमप्रमाणसुरसि नि च रोमोगमे । पीनं पश्चिमपाईयोः पृथुतर पृष्ठे प्रधान जो राजा वाजिनमारोह सकलैर्युक्तं प्रशस्तैर्गुणः ॥ रलपरीक्षा पुणे यथा- "जयति विजितान्यतेजाः मुरासुराधीशसेवितः श्रीमान् । विमलनासविरहितत्रिलोकधि- न्तामणिर्नेमिः ।। प्तशावनपुर्ण यथा-'यत्राने के काचिदपि रहे तत्र तिष्ठत्ययको यत्राप्ये- कस्तदनु बद्दवस्तत्र नैकोऽपि चान्ते । इत्थ नेयो रजनिदिवसी तोलपन्द्वाविवाक्षी कालः काल्या सह पहुकलः क्रीडति प्राणिसारः॥ धनुर्वेदनपुर्ण यथा-'सदक्षिणापाइनिविष्टमुष्टिं ·७ १ अध्यायः कावानुशासनम् । नांसमाकुचितसव्यपादम् । ददर्श वकीकृतचाश्चापं प्रहर्तुमभ्युयतमात्मयोनिम् ॥ एष- मन्यदपि। काव्यज्ञशिक्षया परिशीलनमभ्यासः । काव्यं कर्तुं विचारयितुं च ये जानन्ति तसं शिक्षया प्रवृत्तिरभ्यासः । शिक्षामाचक्षते- तत्र कविसमये सतामपि भावानां केपांचिदनिवन्धः । तयथा--मालत्या वसन्ते । यथा-'मालतीविमुखचत्रो विकासी पुष्पसंपदाम् । आ- चर्य जातिद्दीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः पुष्पफलयोश्चन्दनलुमे । अनिवन्ध इति वर्तते । यथा-सा छाया सघ सुन्दरः परिमलस्ते कोमला: पल्लवा भ्रातचन्दनपादपस्य पदकः सन्त्येव किं तैर्गुणैः । दृप्याटमुजासंगतिवशादापादमूलागते- रानीतं फलमन्यतोऽपि पथिकः साशङ्कमाखायते ॥' फलस्याशोकेषु। अनिबन्ध इति वर्तते । एवमन्यत्रापि । 'किं ते नप्रतया किगुमतया किं वा धन- छायया किं वा पल्लवलीलया क्रिमनया चाशोक पुष्पश्रिया। यवन्मूलनिघणविंग्नपथि. कस्तोमः स्तुवनन्वई न स्वानि मृति सादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः ।' कृष्णपक्षे ज्योत्स्नायाः। शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य । यथा-'परतो न तत्वचिन्ता तद्वन्तः स्युर्मुसस्थगुणदोपः। एको हि सितः पक्षः को- मुद्या तुल्ययापि कृष्णोऽन्यः।।' कुन्दकुमलानां कामिदन्तानां रक्तत्वस्य । यथा--'व्याकोशकुन्दकुअलविमलदती यो विदाप राजिमती मुक्त्यानानुरक्तो भूत्र नेमिः सवः पायात् ॥' कमलमुकुलानां हरितत्वस्य । यथा--'उद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुलधान्तिस्टशा दंष्ट्रया ममा लावणसैन्धवेऽम्भसि मही- मुद्यच्छतो हेलया। तत्कालाकुलदैत्यदानयकुलैपतालकोलाहलं शारादिवराहलीलमवता. दभ्रलिहामं वपुः । प्रियजपुष्पाणां पीतत्वस्य । -प्रियगुश्यामलाङ्गाभो मुमुक्षुध्यानगोनरः । अपातिदरणायास्तु स संज्ञानो जिनः सताम् ।। दिवा नीलोत्पलादीनां विकासस्य । यथा- ·८ काव्यमाया. यथा-'कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजपण्डं त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांचक्रवाकः । उ. दयमहिमस्मिति सीतांपुरस्त हतविधिललिताना वै विचित्रो विपाकः ।' दिवा शेफालिकाकुसुमानो विखंसस्य । यथा-'स्वद्विप्रयोगे किरणेस्तयोप्रैग्यास्मि कृलं दिवसे सवित्रा । इतीव दुःखं शशिने गदन्ती शेकालिका रोदिति पुष्पवाष्पैः ॥' क्वचिदसतामपि भावानां निबन्धः। तद्यथा--नदीपु नीलोत्पलादीनाम् । यथा-'शस्त पयः पपुरलेनिजुरम्बराणि अक्षुर्विसहनविकाशिषिसप्रसूनाः । सैन्याः चियामनुपभोगनिरर्थकत्वमिथ्याप्रवाइमसमत्वननिम्नगानाम् ॥' जलाश्रयमाने हंसानाम् । यथा-'अस्मिय सतारहे तमभवस्तून्मार्गदत्तेक्षणः सा सैः कृतकौनुका विरमभू. प्रोदावरी रोषसि । मायान्त्या परिदुर्भनायितमिव त्वो वीक्ष्य पद्धस्तया फातर्यादरविन्दकु. लनिभो मुग्धः प्रणामाजलि: ।' 'पर्वतमात्रे स्वर्णरत्नगजानां निवन्धः । यथा-'कान्न रुचा काभनवप्रभाजा नवप्रभाजालभृतां मणीनाम् । त्रित शिलाश्याम. लताभिराम लताभिरामश्रितषट्पदाभिः ॥ यथा च-नीलामरश्मिपटलानि महेभमुक्त- सूरकारसीकाविमति सटान्तरेषु । आलोकपन्ति सरलीकाकण्ठनालाः सानन्दमधुरधि- यात्र मयूरनार्यः । तमसो मुष्टियाधत्वस्य । यथा-'गच्छन्तीना रमणवसति योषितो तत्र नक्तं रद्धालोके नरपतिपये सूचिभेयै- स्तमोमिः । सौदामिन्या कनकनिकषमिग्थया दर्शयोर्वी सोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूविसवास्ताः ॥ ज्योत्स्नायाः कुम्भोपवायत्यादेः। यथा-'शावितकेतकोदरदलपोतःश्रिय विधवी येयं मौरितकामगुम्फनविधेर्योग्य- च्छविः प्रागभूत् । उत्सेश्या फलशीभिरअलिपुटैया मृणालाचल पातव्या च शशिन्य. मुग्धविभवे सा धर्तते चन्द्रिका ' शिवचन्द्रमसो बालत्वस्य । यथा-'कपालनेत्रान्तरलन्धमार्गेज्योतिःप्ररोहरुदितः शिरस्तः । दिवापि निष्टपूतमरी- चिभारी बाटस लक्ष्मी ग्रुपयन्तमिन्दोः ॥' यशोहास्पयोः शोरूयस्य । यथा-' कतिपकी पत्केतकानो लिए: वतिना परिभ्य चन्द्रमहसा सार्थ प्रतिस्पर्धते । तत्पकोज्ज्वलनालिकेरसलिलच्छायावदात यशः पालेयाचलचलिकासु भव.

·१ अध्यायः काव्यानुशासनम् । तो गायन्ति सिद्धाननाः ।।' यथा च---'गत्वा चौ दशमुखभुजोच्छ्वासितपस्यसंधैः कला- सत्य त्रिदशवनितादर्पणसातिथि: स्याः । होच्यायः कुमुदाविशयों वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिशमिव त्र्यम्बकस्याहासः ॥ अयशःपापयोः काय॑स्य । - यथा-'प्रहरन्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् । कुवलयदलसंवलिताः प्र- तिदिशमिव मालतीमालाः । यथा च--'तमश्चये महति निमनतःसतो जनस सत्पथगति- दर्शनं दिशत् । दिगन्तरप्रथितरथाश्वसंघरः प्रभाकरो भवति नरेश्वरः स्फुटम् ॥' क्रोधानुरागयो रक्तत्वस्य । यथा-"शितितारकानुमितिताम्रनयनमरुणीकृत्तं क्रुधा । वाणवदनमुदीपि मिये जगतः सकीलमिव सूर्यमण्डलम् ॥' यथा-'गायनिवालिविरुतैर्नृत्यनिव चलैर्दलैः । त्वगुणैरिव र- कोऽसी मोदतेऽशोकपादपः ।। चकवाकानां निशि भिन्नतटाश्रयणस्य । यथा-'इह हि कुमुदकोशे पीतमम्भः सुशीतं कवलितमिह नाले कन्दलं चेह दृष्टम् । इति रटति निशायां पर्यटन्ती तटान्ते सहचरपरिमुक्ता चक्रवाकी वराकी ॥' केषांचिन्नैयत्यम् । यथा-समुद्रेवेव मकराः । यथा--'रनानां निधिरित्यपां निलय इत्यत्युष्णतष्णाज्वरस्माभिः श्रित एप फेलिसदनं लक्ष्मीप्रियस्येति च । को जानाति यदस्य यास्यति करकोडान्तरस्थं पयस्ताम्यन्मीनमधी- रलोलमकरं वातापितापी मुनिः ।।' ताम्रपामेव मौक्तिकानि । यथा-'यस्योत्तमा मौक्तिककामधेनुरुत्पत्यकामश्चति ताम्रपर्णी । रनेश्वरी रत्नमहा. निधानं कुम्भोद्भवस्तं मलयं पुनाति ॥' मलयगिरावेद चन्दनोत्पत्तिः । यथा-'ये देशा मलयोपकण्ठनिलयास्तेष्विन्धनं चन्दनं तीरोपान्तनिवासिनां जलनिधे रत्नार्जने नोद्यमः । काश्मीरप्रतिवासिनां भुवि नृणां नात्यादरः कुङ्कुमे दूरस्थस्य महापता परिभवः संवासतो जायते ॥' हिमगिरावेव भूर्नजन्म । यथा-'तत्सैनिकाः समासाद्य भूर्जश्रस्तरिता भुवम् । तुपारादिविटक्केषु मुमुचुदि. ग्जयश्रमम् ॥ वसन्त एव कोकिलरुतम् । ३ ·काव्यमाला। यथा -'माणं मुश्चध देह वलहजणे दिहिं तरहुत्तरं तारुगं दिअहागि पञ्च दह वा पी. णत्यणत्यम्भणन् । इत्यं कोइटम तिमणमिसा देवस्स पश्चेसुणो दिण्णा चित्तमहूसवेण स. हसा(भुवणे) आण्णव सम्बंकसा ॥' वर्षास्वेव मयूरस्य नृत्यं रुतं च । यथा-'ज्योतिलीलावलपि गलितं यस्य पई भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलत्रापि करें करोति । पीतापाइ हरशशिरुचा पारकेस्तं मयूर पथाददिग्रहणगुरुभिर्गनित- नर्तयेथाः । अविशेपोक्तौ माणिक्यानां शोणतेय । यथा-विभोः सभायां भान्त्येते रत्नदीपाः प्रभाभरः । कृतालक्तकपोतधीविभ्रमा. समवारिदाः ॥' पुष्पाणां शुक्लतैव । यथा-'फलेषु सुस्वादुतरेषु सरमु क्रव्यापिनं मो मृगपृष्ठलमम् । जाने सदानी स्मि- तपुष्पगुच्छालाददासीद्वनरक्षवीथी ।।' मेघानां कृष्णव । यथा-'लक्ष्मीभूतोऽम्भोधितटाधिवासान्द्रुमानसी नीरदनीलभासः । लतावधूसंप्र- गुजोऽधिवेलं हूकृतान्स्वानिव पश्यति स्म ॥' कृष्णनीलहरितश्यामानाम् । ऐक्यमिति विश्यमाणेन] संबन्धः । एवमग्रेऽपि । यथा---'सजलजलदनीला भाति यस्मिन्वनाली।मरकतमापिकृष्णो पत्र नेमिजिनेन्द्रः। विकचकुवलयालिश्यामले यत्सरोम्भः प्रमत्यति म काँस्कांस्तत्पुर राहस्य ।' पीतरक्तयोः। • यथा---'मवकनकपिशई वासराणा विधातुः ककुभि कुलिशपाणे ति भासां विता. मम् । जनितभुवनदाहारम्भमम्भांति दग्या चलितमिव महाधेलमानलाधिः ॥' शुक्लगौरयोः। यथा-'कलासगार यूपमारुरुक्षोः पादार्पणानुमहप्तपृष्टम् । अवेहि मो फिकरमटमूर्तेः कुम्भोदर नाम निकुम्भभित्रम् ॥' रकगौरयोः। 1.कर्पूरमार्यो प्रयमजवनिकान्तरे शोकोऽयम्. 'मानं मुञ्चत ददत वहमजने र तरोत्तरो तारण्य दिवमानि पर दश वा पीनस्तनस्तम्भनम् । इयं घोकिलमसु- शिजनवशाद्देवस्य पञ्चेषोईत्ता चित्तमहोत्मोन, सामुने आशय संवा ·स १ अध्यायः काव्यानुशासनम् । यथा--'पयसि सलिलराशेर्नक्तमन्तानमग्नं स्कुटमनिशमतापि ज्वालया पाडवाः । यदयमिदनिदानीमहमुद्यद्दधाति ज्वलितसदिरकाष्ठाहारगौरं विवस्वान् ॥' चन्द्रे शशमृगयोः । यथा-'लक्ष्मीकीहातहाग रतिधवलगृहं दर्पणो दिग्वधूनां पुष्पश्यामालतायात्रिभु- वनजयिनो मन्मथस्यातपत्रम् । पिण्डीभूतं हरस्य स्मितममृतसरित्पुण्डरीकं शशाको ज्यो. नापीयूपयापी जयति सितऋषस्तारकागोकुलस्य ॥ यथा [वा]--'किं कारणं तु कविराज मृगा यदेते व्योमोत्पतन्ति विलिखन्ति भुवं वराहाः । एके मृगाइमृगमादिवराहमन्ये देव लदनचकिताः श्रयितुं स्वजातिम् ॥' कामकेतने मकरमत्स्ययोः। यथा---'याणाइवव्याहतशंभुशक्तेरासत्तिमासाद्य जनार्दनस्य । शरीरिणा जैनशरेण यन निःशकापे मकरध्वजेन ॥ यथा वा--'नीमुद्रां झपकतनस्य महतीं सर्वार्थसप- स्करी ये मूढाः प्रविहाय यान्ति कुधियो मिथ्या फलान्वैषिणः । ते तेनैव निहत्य निर्दय- तरं मुण्डीकृता लुचिताः केचित्पञ्चशिखीकृताच जटिनः कापालिकाश्चापरे ॥' समुद्रात्रिनेत्रसमुत्पन्नयोश्चन्द्रयोः । यथा-'उत्पत्तिर्जलधौ तुपारशिशिरा कान्तिः क्लमच्छेदिनी वासो जदुसुताइसङ्गशु- विनि स्थाणोर्जटाजूटके । एतस्मिनितये तथाग्नि न गतः सपूर्णतां चन्द्रमाः पुमा सत्य. मिदं न जन्म न गुणा नोपाश्रयः संपदे ।।' यथा च–'अनिजातस्य या मूर्तिः शशिनः सज्जनस्य च । क सावरात्रिजातस्य तमसो दुर्जनस्य च ॥' द्वादशानामप्यादित्यानाम् । यथा-साद्रिवीनदीशा दिशति दश दिशो दर्शयन्याग्दृशौर्यः सादृश्यं दृश्यते नी सं दशशतरशि दशेयस्य देशो (१)। दीप्तांशुवः स दिश्यावशिवयुगदशादर्शितद्वादशात्मा संशास्त्यश्वांश्च यस्याशयविदतिशयाईदशूकाशनाद्याः ॥' क्षीरक्षारसमुद्रयोः। यथा-'प्रावाणो मणयो हरिजलचरो लक्ष्मीः पयोमानुपी मुक्तीघाः सिकता: प्रवाल. लतिकाः शैवालमम्भः सुधा । तीरे कल्पमहीरहः किमपरं नान्नैव रत्नाकरो दूरे कर्णरसा- यनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति ॥' दैत्यदानवासुराणाम् । तत्र हिरण्याक्षहिरण्यकशिपुप्रहादविरोचनपलियाणादयो दैत्याः । विप्रचितिसंवरनन- चिपुलोमप्रभृतयो दानवाः । पलवृत्रचिक्षुर(स्त)वृषपर्वादयोऽसुराः । तेषामैक्यम् । यथा--'करोति कसादिमहीभृतां वधाजनो मृगाणामिव यत्तव स्तवम् । हरे हिरण्याक्षपुस- सरासुरद्विपद्विषः प्रत्युत सा तिरस्क्रिया ॥' यथा च--'तं संबरासुरशासनशल्यसारके- ·१२ काव्यमाला। यरलकिरणारणवाहुदण्डम् । पीनासलादयिताकुचपत्रमा मीनधन जितजगत्रितयं ज. यत्कः॥" कामस्य मूर्तत्वामूर्तत्वयोः। तत्र मूर्तत्वस्य यथा-'स एष भुवनत्रयप्रार्थतसयमः शंकरो विमति वपुषाधुना वि. रहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता क्यमिति प्रियायाः कर करेण परिताध्य- 'अयति जातहासः स्मरः ॥ भमूर्ततस्य यथा-'तत्र सौरूप्यमालोक्य जगञ्जनविलक्ष. णम् । लज्जयव जगत्स्वामिन्ननहोऽनङ्गता गतः ॥' नक्षुरादेरेकानेकवर्णत्वस्य चैत्यम् । तत्र शुक्लता यथा-- मुक्का सवर्णतरेण तरला तिखा कडक्खच्या शिक्षाधितिअ- केअअग्गिमदलहोगीसरिच्उच्छई। त कप्पूरसैण धवलिदो जोहाअणे पहाविदो मुत्ताणं घणरेणुण ब्व टुरिदो जादो मि एत्यतरे ।' श्यामलता यथा-'तत्मातं जवनवाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोदृतसरेण विशीर्णपति । दयामीचकार वनमाकुलदृष्टिपातवांतरितोत्पलद- लप्राररिवाम्भः ॥ कृष्णता यथा-'पादन्यासक्कणितरसनारसत्र लीलावधूत रत्नच्छाया- खचितवलिभिधागौः लान्तहस्ता । वयास्त्वत्तो नतपरसुसान्प्राप्य वर्षामपिन्दूनामो- क्ष्यन्ते त्वयि मधुकरप्रेषिदीर्घान्कटाक्षान् ॥ रक्तता यथा---'व* चन्द्रो नयनयुगली- पाटलाम्भोजयुग्मं नासानालं दशनवसन पुलपन्धपुष्पम् । कण्टा कम्पुः कुचयुगमयो हेमकुम्भी नितम्सी गहारोधचरणयुगलं वारिजद्वन्द्वमस्याः ॥' अनेकवर्णता यथा-'ता- मुत्तीर्य मजपरिचितभूलताविभ्रमाण पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसाकृष्णसारप्रभाणाम् । कुन्द- क्षेपानुगमधुकरीमुसामात्मविन पानीकुर्वन्दरापुरवधूनेत्र कौतूहलानाम् ।। कचित्प्रतिविम्वतया कचिदालेख्यप्रख्यतया क्वचित्तुल्यदेहितुल्यतया चित्परपुरप्रवेशप्रतिमतया उत्तरोत्तरोत्कर्षेण महाकविकाव्यानां छायो- पजीवनं पादद्वयत्रयोपनीवनम् उक्त्युपजीवनं समस्यापूरणपदपरिवृत्तिरर्थ- शून्याभासादयश्च शिक्षा। तत्र यथा(त्रा)र्थः स एव, वाक्यान्तरविरचना त्यन्या । तत्पति- निम्बतुल्यम्। १. 'पीप्प्याः पञ्च शराः शरासनमपि ज्याशून्यमिक्षोलता जैतव्यं जगतो त्रयं स च पुनर्जेनाप्यनदः किल । इत्यार्थपरम्पराघटनया चेतचमत्कारयन्व्यापारः सुसरो वि- पारपदवीवन्ध्यो विधिर्वन्द्यताम् ॥' इत्यपि प्रत्यन्तरे. २. कर्पग्मजयो प्रथमजवनिकायो श्लोकोऽर्य दर्नते. 'यन्मुक्ला श्रवणान्तरेण तरला तीक्ष्णा फटाक्षरटा माधि- टितकेतकाप्रिमदलोणीसदृक्षच्छविः । तस्करसेन ननु धवलितो ज्योत्स्नया ननु मापितो मुक्कानो घनरेपुनव हरितो जातोऽस्म्यवान्तर ॥ इति छाया. " ·। १ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । यथा-'तेजः पुष्णातु पार्थो दुरितविजयिनः शाश्वतानन्दयीज संक्रान्तः सप्तरल्या भुजगपतिफणाचऋपर्यकमाजि । कांग्यष्टौ समन्तात्रिभुवनभवनौत्सहितानां जनानां य. शेत्तुं तुल्यकालं वहति निजतनुं कृतसप्तान्यरूपाम् ॥' अत्रार्थ-'पार्थप्रमुः फणिफणा- मणिसप्तकान्तः संफ्रान्तकान्तवपुरस्तु स वः शिवाय । फर्माष्टक सपदि इन्तुमिवानताना यः कृतसप्तविततान्यवपुर्षिभर्ति ।' कियतापि भेदेनैतस्माद्यद्भिन्नमिव प्रतिमासते । तदालेख्यमख्यम् । यथा-'जयति फणीन्दफणामणिसंक्रान्तवपुर्जिनः पार्वः । सर्वमनकान्तमिदं स्त्वि. ह कथयनिवेति भव्यानाम् ॥' यत्र विपयभेदेऽपि नितान्तसादृश्यादभेदप्रतीतिस्तत्तुल्यदेहितुल्यम् । यथा-'प्रतिदिशमिह दोलान्दोलनव्यापूतानां कुवलयनयनानामानने सदसद्भिः। वि- मललवणिमाम्मश्चन्द्रिका दाकिरद्भिर्नवशशधरमालामालिनीवामवद्दयोः ॥ अवार्थे-'जि. नभवनशिखानन्यस्तपर्यस्तदोषस्फुरितरुचिरकुम्भोद्दामदीप्तिमतानः । प्रतिसमयमिह श्री. राइडेनाधिकं दोस्तरुणतरणिमालामालिनीव व्यधायि ।' यत्र काव्यस्य जीयितव्येक्यं परिकरबन्धस्तु दूरादेवान्यस्तत्परपुरप्रवेश- 1 तुत्यम् । यथा-'अलंकारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाहो भृती वसु च धूध एको प. हुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोविधी व मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पु. नरमी ॥' यथा च-'प्रतिकूलतामुपगते हि विधी विफलत्वमेति पहुसाधनता। अवलम्प- माय दिनभर्तुरमुन्न पतिप्यतः करसहस्रमपि ।' पदोपजीवनं यथा-'दाकृष्टशिलीमुख- व्यतिकरायो कि किरातानिमानारावावृतपीतलोहितमुखान्कि वा पलाशानपि । पान्थाः केसरिण न पश्यत पुरोऽप्येनं वसन्तं वने महा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रिया देव. ताम् ॥ यथा च-'मा गाः पान्य प्रियां मुक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम् ।स्थितं पन्यानमावृत्य कि किरातं न पश्यसि ॥ पादोपजीवनं यथा-'जातो मार्गे सुरभिकुसुमः सरफलो नम्र. शाखः स्फीतामोगो पहुलविटपः स्वादुतोयोपगूढः । नैवात्मा वहति महती .पादपेन्द्रः श्रिय तामापमातिप्रशमनफलाः संपदो युत्तमानाम् ॥ यथा च तं चेद्वायी वहति सर- लस्सन्धसंघटजन्मा पातोकाक्षपितचमरीशलभारो दवाग्निः । अहस्येनं शमयितुमलं वा- रिचारासहरापनातिप्रशमनफलाः संपदो पुत्तमानाम् ।। आदिशब्दात्पादत्रयोपजीवनमपि युज्यते परं तत्प्रकटचौर्यमिति नोपदिष्टम् । उक्स्युपजीवन यथा-'कैवर्तकर्कशकरग्रहण- च्युत्तोऽपि जाले पुनर्निपतितः शफरो परमः । जालारपुनर्निगलितो गलितो पकेन वामे विधी यत कुत्तो व्यसनानिवृत्तिः ॥ यथा ध-छित्वा पाशमपास्य कूटरचनां भयला पलाद्वागुरां प्रान्तेषु ज्वलदग्निजालजटिलानिर्गत्य दूरं वनात्। व्याधानां शरगोचरादति नवे- नोटन्य धावन्मृगः कूपान्तः पतितः करोतु विगुणे किंवा विधी पौरुषम् ॥ समस्यापूरणं ·१४ काय्यमाला। त्वनेकपा मवति । पादसमस्या यथा--'समुद्रालिरुत्पिता' इति चतुर्पः पादः। अत्रक.. मराम्नयः पादाः। यथा-'अगस्तिहस्तविन्यस्तनिपीतसफलाम्मसः अध:फणीन्द्रपूकारः समुद्रालिहत्यिता ॥ पादद्वयसमस्या यथा-स्तनावालोक्य तम्बापाः शिरः कम्पयते युवा ।' इति पूर्वार्धम् । 'ठयोरन्तर्विनिर्मनां टटिमुत्पाटयनिव ॥' इत्युत्तरार्धम् । पादत्र- यसमस्या यथा-गला चोर्ध्व दशमुखभुजोच्वासितप्रस्यसंधैः सयःकृत्तद्विरददशनच्छेद- गीरस्य तस्य । कैलासस्यादिमजिनपति प्रार्थयेऽनं विमुक्त्यै यात्रा मोश वरमधिगुणे माधमे लब्धकामा॥' इति मेघद्तकाव्यस्य पादत्रयं वतीयपादेन संकलितम् । यया च- 'उन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाः प्रत्यूपे स्फुटितकमलामोदमैत्रीकपायः । योऽय नेमेः सदनमचलः प्रीतये यत्र ते स्यान्टीतो वायुः परिणमायिना काननोदुम्बरा- णाम् ॥' पदपरिवृत्तिर्यवा-'वागर्थाविव सक्ती वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरी वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी ॥ तथा-'वाण्योंवित संपृक्ती वाणर्थप्रतिपत्तये । जगतो मातरी (1) वन्दे शर्वाणीशशिशेखरी॥'अर्थशून्यपदाभ्यामो यथा-'आनन्दसंदोहपदारविन्दकुन्देन्दुकु- न्दोदितषिन्दुरन्दम् । इन्दिन्दिरान्दोलितमन्दमन्दनिष्यन्दनिन्यन्मकरन्दवन्यम् ॥' बवयोर्डलयोरैक्यम् । यथा-'पृथकार्तस्वरपात्र भूषितनिःशेषपरिजनं देवम् ।विलसत्करेणुगहनं संप्रति सम. मावयोः सदनम् ॥ यथा च–'नालस्यप्रसरो जहेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचिर्दण्डे क- फैशता मुखे च मृदुता मित्रे महान्प्रश्रयः । आमूलं किल संग्रहव्यसनिता द्वेषश्व दो. पाकरे यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तव तत्र श्रियः ।' नानुस्खारविसर्गो चित्रभङ्गाय । यथा---चन्द्रहितं चलितस्वरधीशसाररलास रभसकल्पिाशोकजातम् । पदयामि पापतिमिरक्षयकारकायमल्पेतरामलतपःकचलोपलोचम् ॥' पापतिभिरक्षयकारकार्य प- श्यामि । इति हारपन्धचिषम् ॥ कथंभूतम् । चन्देहित चन्द्रस्तुतम् । पुनः कथंभूत- म् । चटुलितस्वाधीशसाररत्नासने कम्पितराकोत्कृयसिंहासनम् । रभसकल्पितशोकजातं निराकृतशोकममूहम् । पुनः कथंमृतम् । अल्पेतरामलतपःकचलोपलो केशापनोद. दर्शकम् ॥ विसर्गों यथा-'नित्यं कुन्वा(म्भ्या!)दिसत्वैवाहिसः कुंग्वितिसंशकः । करि. राजकराकारकरो मामवताग्जिनः ॥ त्रिशूलपन्धचित्रं सुपोधम् । शब्दार्थी निदोपौ सगुणौ प्रायः सालंकारौ काव्यम् । दोपगुणालंकाराणाममे प्रपश्यमानत्वान्नात्र विस्तरः । प्रायः सालंकाराविति निरलंका- ग्योरपि शब्दार्थयोः कविकाव्यलत्यापनार्थम् । यया-'शून्य वासगृहं विलोक्य शयनादु- त्याय किंचिच्छननिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् । विसन्धे परिचुम्च्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता पाला चिरं चुम्पिता।' १. परसवणोभावमपेक्ष्येदम्.

·१ अध्यायः काव्यानुशासनम् । तच पद्यगयमिश्रभेदैविधा। तत्र पद्य छन्दोबन्धः । स च महाकाव्यादिः । तत्र प्रायः संस्कृतप्राकृतापभ्रंशग्राम्यभापानिवद्धभिन्ना-त्यवृत्तसर्गाश्वा. सकसंध्यवस्कन्धकबन्धम्, मुखप्रतिमुखगर्भविमर्पनिर्वहणरूपसंधिपञ्चकोपे. तम्, असंक्षिप्तग्रन्थम्, अविपमबन्धम्, अनतिविस्तीर्णपरस्परसंबद्धसर्गम्, आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशोपक्रमयुतम्,वक्तव्यवस्तुप्रतिज्ञातत्प्रयोजनोपन्या- सकविप्रशंसासजनदुर्जनपिन्तादिवाक्योपेतम्, दुष्करचित्राधेफसर्गाडितम्, स्वाभिप्रेतवस्त्वङ्कितसर्गान्तम्, चतुर्वर्गफलोपेतम, चतुरोदात्तनायकम्, प्र- सिद्धनायकचरितम्, नगनागरसागरर्तुचन्द्रार्कोदयास्तसमग्रोद्याननलकेलिम- धुपानसुरतमन्त्रदृतसैन्यायासप्रयाणानिनायकाभ्युदयविवाहविप्रलम्भाश्रमन- द्यादिवर्णनोपेतं महाकाव्यम् । तत्र संस्कृतभाषानिबद्धसर्गबन्धं रघुवंशादि । प्राकृतभाषानिपद्धाश्वासरुपन्ध सेतु- पन्धादि । अपभ्रशभापानियद्धसंधिवन्धमधिमथनादि । ग्राम्यभाषानिबद्धावस्कन्ध- पन्धं भीमकाव्यादि । प्रायोग्रहणासंस्कृतभाषायामपि चिदाश्वासकबन्धो न दुष्यति, तथा आदितः समाप्तिपर्यन्तं कुत्राप्येकमेव छन्दो न दुष्यति । मुखस- पिर्यथा—'यत्र पीजसमुत्पत्तिानार्थरससंभवा । काव्यशरीरानुगतं तन्मुखं परिचक्षते ॥' प्रतिमुखं यथा-'बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमित्र क्वचित् । मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्र- तिमुखं स्मृतम् ॥' गर्भो यथा--उद्भेदस्तस्य पीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा । पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संशितः ॥ विमर्षों यथा--'गर्भनिभिन्नपीजार्यों विलोभनकृतोऽपि वा। मोधव्यसनजो वापि स विमर्षः प्रकीर्तितः ॥' निर्वहणं यथा--'समानयनमर्थानां मुखा. धानां साजिनाम् । नानाभावोत्तराणां यद्भवेनिर्वहणं तु तत् ॥' आशीर्नमस्क्रियावस्तु- निर्देशोपमामयुतमिति । तमाशीर्वथा चन्द्रप्रमकाव्ये-त्रिय क्रियायस्थ सुरागमे नट. सुरेन्द्रनेत्रप्रतिविम्बलाञ्छिता । सभा यमौ रत्नमयी महोत्पलैः कृतोपहारेव स वोऽप्रजो जिनः ॥' नमस्कारो यथा रघुवंशे–'वागर्चाविव संपृक्ती वागर्थप्रतिपत्तये । जगत: पि- तरी वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी।।' वस्तुनिर्देशो यथा-"श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगज- गनिवासो वसुदेवसद्मनि । वसन्ददर्शवितरन्तमम्बराधिरण्यगर्मागभुवं मुनि हरिः ॥' वस्तुप्रतिज्ञातस्प्रयोजनोपक्षेप(न्यास) इति । यथा स्वोपरभदेवचरितमहाकाव्ये- 'यत्पुष्पदन्तमुनिसेनमुनीन्द्रमुस्यः पूर्वः कृतं सुकविभिस्तदहं विधिताः । हास्याय कस्य १. 'काव्ये शरीरानुगता' इति नाट्यशास्त्र स्वपाठ.. २. 'गर्मानिभिन्न इति नाश्य- शाले. ३.' इति स्मृतः' नाम्य.

·1 १६ काव्यमाला। मनु नास्ति तयापि सन्तः मृण्वन्तु कंचन ममापि मुयुक्तिसूक्तम् ॥ कविप्रशंसा चात्रव यधा-'नव्यनव्यक्रमासाद्यानुक्षणं यस्य सूक्तयः । प्रभवन्ति प्रमोदाय कालिदासः स स- स्कविः ॥' सुजनदुर्जनचिन्ता यथा नैमिनिर्वाणे-'गुणप्रतीतिः सुजनाज्जनस्य दोषेष्ववज्ञा खलजल्पितेषु । अतः सतो नाप्यसतो निवृत्तिविशेषशाली भवति प्रयलः ।' दुष्करम- गो(चित्रा यतितकसर्गत्वमिति । यथा-शिशुपालवधे एकोनविंशतितमः सर्गः । स्वाभि- प्रेतवस्त्वहितसर्गान्तमिति । यथा-शिशुपालवधः ध्यङ्कः, विष्णुजयो विष्ण्वकः, किरा- तार्जुनीये लक्ष्म्यहम् । चतुर्वर्गफलोपेतमिति । चत्वारो वर्ग धर्मार्थकामलक्षणव्यस्ताः स- मस्ता वा तत्फलसंयुक्तम् । चतुरोदात्तनायकमिति । यथा शिशुपालवधे विष्णुः । नेमि- निर्वाणे नेमिः। प्रसिद्धनायकचरितमिति । अनेन प्रकरणादिवत्स्वरूलितकथावस्तुनिषेधः। नगनगरेत्यादि । तत्र नगवर्णनं किरातार्जुनीयकुमारसभवादी । नगरवर्णनं शिशु- पालवधनेमिनिर्वाणादौ । अर्णववर्णनं सेतुपन्धमिनिर्वाणादौ । ऋतुवर्णनं रघुवंशहरिवंदा- शिशुपालवधादौ । चन्द्रोदयास्तसमयवर्णनं शिशुपालवधचन्द्रप्रमचरितादौ । उद्यानजल- कैलिमधुपानवर्णनं नेमिनिर्वाणराजीमतीपरित्यागादौ । मन्त्र(तसैन्यावासप्रयाणाजिवर्णनं शिशुपालवधविष्णुविजयादौ । नायकाभ्युदयवर्णनं विष्णुविजयनेमिनिर्वाणादी । विवाहन- नं कुमारसंभवादी। विप्रलम्भवर्णनं राजीमतीपरित्यागादी। आश्रमवर्णनं रघुवंशादी। नदीवर्णन मेघदूतादी। तत्रैकेन छन्दसा.मुक्तकम् । द्वाभ्यां युग्मं संदानितकं च । विभि- विशेषकम् । चतुर्भिः कलापकम् । द्वादशान्तैः कुलकम् । सुबोधम् । गद्यमपादः पदसंतानच्छन्दोरहितो वाक्यसंदर्भः । सत्र नायिकाख्यातस्ववृत्तान्ताभाव्यर्थशंसिनी सोच्छासा कन्यकापहा- रसमागमाभ्युदयभूषिता मिन्नादिमुखाख्यातवृत्तान्ता अन्तरान्तराप्रविरलप. द्यवधा आख्यायिका । तत्रेति । गये । आख्यायिका प्रचरितादिः । शेष सुषोधम् । गद्यपद्यमयं मिश्रम् । तत्र नाटकप्रकरणभाणप्रहसनडिमसमवकारेहामृगोत्सृष्टिकाङ्कच्यायोग- वीधीरूपाण्यभिनेयानि। तति । मिथे। नाटकादीनि दशरूपकागि अभिनेयानि तेिषां च भरतमुनिनोपदर्शि. तलक्षणमुपदिश्यते । यथा--"प्रख्यातवस्तुविषय प्रख्यातोदात्तनायक चैव । राजविंश्यच. १. नान्यशानेऽशादशाध्याये.

·2. १ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । रित तथा च दिव्याश्रयोपेतम् ॥ नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणेश्चापि । अप्रवेशमान्यं भवति तनाटकं नाम ॥ (प्रकरणं तु-) 'यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरते प्रमाणमिति तदुपयम् ॥ यदनार्थमनाहार्य काव्यं करोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नधीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विशेयम् ॥ यनाटके मयोक्तं वस्तु शरीर च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योज्य सलक्षणं सर्वतंधियु तु ॥ विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यकातं तत्पशेयं प्रकरणं नाम ॥ नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसंभो. गः । वाह्यजनसंयुतं तत्महेयं प्रकरणं नाम ॥ दासविट]ष्ठियुतं वेशध्युपचारकारणोपेतम् । मन्दस्त्रीकुल चरितं फाव्यं कार्य करणे तु ॥' (भाणस्तु-)'आत्मानुभुतशंसी परशसन- वर्णनाप्रयुत्ताच । विविधाश्रयो हि भाणो विक्षेपस्त्वेकहार्यश्च ॥ परवचनमात्मसंस्थः प्रतिव. चनरुत्तरोत्तरप्रथितः। भाकाशपुरपकायितैरहविकाररभिनयेच ॥धूर्तविटसंप्रयोज्यो नाना. यस्थान्तरारमोश्चैव । एकाको पहुचेष्टः सततं कार्यों बुधैर्माणः ॥' (प्रहसनं तु--) प्रहस- नमपि विशेयं द्विविध सुद्धं तथा च संकीर्णम् । वश्यामि तयोर्युत्तया पृथक्पृथग्लक्षण- विशेषम् ।। भगवत्तापसविप्रेरन्यैरपि हासवादसंपदम् । कापुरयसंप्रयुक्तं परिहासाभापण- प्रायम् ॥ अविकृतमापाचार विशेषभावोपपन्नचरितमिदम् । नियतगतिवस्तुविषयं उद्धं शेयं प्रदसन तु ॥ वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता पन्धकी च यत्र स्युः । अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टि- तकरण प संकीर्णम् ॥' (डिमस्तु-) "प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । पंड्सलक्षणयुक्तचतुरहो वे हिम: कार्यः ॥ शृङ्गारदास्पवये शोरणे रसे: समायुक्तः । दी- तरसकाव्ययोनिनांनाभावोपसंपनः ॥ निर्घातोल्कापातरुपरागणेन्दुसूर्ययोयुक्तः । युद्धनियु. दापर्षणसंस्फोटः कृतक्ष विज्ञयः ॥ मायेन्द्रजालयहुलो पटुसुप्तोत्यानयोगयुक्तश्च । देवभुज. गेन्द्रराक्षसपक्षपिशाचावकीर्णध । पोशनायकपडुलः सात्वत्सारभटिवृत्तिसंपूर्णः ॥ कार्यों रिमःप्रयत्नामानाभगभावसंयुत्ताः॥'समयकारस्तु-'देवासुरवीजफतः प्रख्यातोदात्तना. यस्ता ध्यासाचा निरुपटनिविदयः स्वाभिमाद्वादशनायकाहुलो पटादशनायि- काप्रमाणच ॥ इति । (हामृग-दिव्यपुषामयतो दिव्यश्रीकारणोपगठयुद्धः। सुविहितवस्तुनिषसो विमान्ययकारणव ॥ उद्तपुरुषत्रायः नीरोपप्रधितकाव्यवन्धश्च । संक्षोभनिद्रवातः संस्फोटकृतस्तथा चैव ॥ खीभेदनोपहरणावमईनप्राप्तवस्तुहारः । इंदा. मृगस्त कार्यः सुसमाहितकाव्यपन्यक्ष यथायोगे कार्य ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव । ईहा- मृगेऽपि यास्पारोलमा लियो योगः॥' (उत्सृष्टिकाङ्कस्तु-) 'वक्ष्याम्यतःपरमद सक्षगमुरयाटिकारस्य । प्रख्यातवस्तुविषरस्तप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् ॥ दिव्यपुरुर्वि- 1. यानर्थमपाहा 'पदनायाहार्यकार्यम्' इति वा नाट्यशाने. २. 'कुरते प्रभूत' मात्या. ३. 'प्रयोगे' नाम्य.. ४. "विरो' नाम०. ५. 'विविधा' नाट्य, ६. 'संध' नाय... पदम् नाब... 'पदिशाभगान्त नाय.. ९. कर्तव्यः' नाश्य०. १०. बहु- पुष्पोत्यानयुनाथ नाय.. 11. 'संरमः' नाट्य०. १२. 'अनुराविपितयंव' नान्या. ३ ·4 १८ काव्यमाला। युक्तः शेषैरन्यैर्भवेत्पुंभिः । करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्धतप्रहारश्च ॥ श्रीपरिदेवितबहुलो निर्देवितभाषितश्चैव । नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्यारभटिकशिकीहीनः ॥ कार्यः काव्यवि. विज्ञः सततं युत्यष्टिकारस्तु ।। (ध्यायोगस्तु-)'व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यःप्रख्यातना- यकारीरः । अल्पनीजनयुक्तस्तेकाहकृतस्तथा चैव ॥ पवथ तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे । न तु तत्प्रमाणयुक्तः कार्यस्त्वकाङ्क एवायम् ॥ न च दिव्यनायककृतः कार्यों राजर्षिनायकनिषद्धः । युद्धनियुद्धाधर्षणसंघर्षकृतथ कर्तव्यः ।। एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः ॥' (पोथीतु-)'सर्वरसलक्षणाझ्या युत्ता त्यहस्त्रयोदशभिः। वीपी सादेकाला तथैकहार्या द्विहार्य का । नाटकभेदामाटिका । यदाह-'प्रकरणनाट- कमेदादुरपाय वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसंगीतककन्यामधिकृय कर्तन्या ।। स्त्री. प्राया चतुरहा ललिताभिनयात्मका सुविहिताही । पहुनृत्यगीतवाद्या रतिसंभोगात्मिका चैव ॥राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसयुक्ता। नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका शेया॥' एवं प्रकरणभेदात्मकरणिकापिविज्ञेया। साकोऽपि वैधिदुक्तः । तद्यथा-विष्कम्भकस्त्वे. फरहितो यस्त्वेकमाषया भवति । अप्राकृतसंस्कृतया स सस्को नाटिकापतिमः ॥' गेय विभजते--- डोम्बिकाभाणप्रस्थानमाणिकाप्रेरणशिङ्गकरामाक्रीडहल्लीसकश्रीगदित. रासकगोष्ठीप्रभृतीनि गेयानि । पदार्थाभिनयस्वभावानि डोम्पिकादीनि गेयानि रूपकाणि चिरंतनरुक्तानि । तपथा- 'इनानुरागगर्भाभिरक्तिभिर्यत्र भूपतेः। आवर्यते मनः सा तु मसणा डोम्बिका मता ॥ नृसिहरकरादीनां वर्णन जल्पयेद्यतः। नर्तकी तेन भाणःस्यादुद्धताहप्रवर्तितः ।। गजादीना गति तुल्यां कृत्वा प्रसवन तथा । अल्पविद्ध सुमसणं तत्मस्थानं प्रचक्षते ॥ पालकी. दानियुद्धादि तथा शूकरसिंहजा । धवलादिकता क्रीडा यत्र सा भाणिका मता ॥हा- स्यप्राय प्रेरणं तु स्यात्प्रहेलिकयान्वितम् । सख्याः समक्ष पत्युर्यदुदृतं नृप्तमुच्यते ॥ मसणं च क्वचितचरित शिकस्तु सः । ऋतुवर्णनसंयुक्त रामाक्रीडं तु भाष्यते ॥ मण्डलेन तु यमृत्त हलीसकमिति स्मृतम् । एकसूत्रं तु नेता स्याद्रगोपनीणो यथा हरिः ॥ यस्मिन्कुलाइना पत्युः सत्यमे वर्णोद्गुणान् । उपालम्भं च कुरते गये श्रीग. दितं तु तत् ॥ भनेकमर्तकीयोज्यं चित्रताललयान्वितम् । आचतुःषष्ठियुगलाद्रासकं मसणोद्भते ॥ गोष्ठे यत्र विहरत बेटितमिह फैटमद्विपः किचिन् । रिटासुरप्रमधनप्रभृति त. दिच्छन्ति गोष्ठीति ॥ धारमशान्तनायकोपेता गयेन पयेन वा सर्वभापानुविद्धा कया। आख्यायिकाउन सचरितव्यावर्गकोऽपि तु धीरशान्तो नायकः। तस्य तु वृत्तमन्येन फ- विना यत्र वयेने सा काचिद्यमयी कादम्बरीवन् । फाचित्पद्यमयी लीलावतीवत् । - भाषानुविद्धासंस्कृतप्राकृतेन मागध्या सोरसन्या शच्या अपभ्रंशेन वा रचिता कथा ।

·. २ अध्यायः काव्यानुशासनम् । गद्यपद्यमयी साङ्का सोच्छ्वासा चम्पूः । यान्यज्ञानि स्वनाम्ना परनाम्रा वा करोति कविः तैर्युक्ता उच्छ्वासनियद्धा चम्पूः । यथा वासवदत्ता दमयन्ती का। इति महाकविश्रीवाग्भटविरचितायामलंकारतिलकाभिधानस्वोपज्ञ- काव्यानुशासनवृत्तौ प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यागः । 'निदोंपी शन्दायों काव्यम्' इत्युक्तम् । तत्र शब्ददोपानाह- निरर्थकनिर्लक्षणाश्लीलाप्रयुत्तासमानुचितार्थश्रुतिकटुक्लिष्टाविमृष्टविधे- यांशविरुद्धबुद्धिकृन्नेयार्थनिहतार्थाप्रतीतमाम्यसंदिग्धावाचकत्वानि शब्द- दोपाः पदे वाक्ये च भवन्ति । . . प्रकृतानुपयोगि निरर्थकम् । पदे यथा-'उत्फुल्लकमलकैसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि । अभिवाञ्छित प्रसिक्ष्यतु भगवति युष्मत्प्रसादेन ॥' अत्र हिशब्दो निरर्थकः। पादैकदेशोऽपि पदमेव । तनिरर्थकत्व. मुदाह्रियते । यथा--'आदावञ्जनपुअलिप्तवपुषां वासानिलोलासितप्रोत्सर्पविरहानलेन च ततः सतापितानो दृशाम्। संप्रत्येव निकमथुपयसा देवस्य चेतोभुवो मल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरक्षणा ॥' अत्र कुरक्षणेत्येकवचनात् दशामिति बहुवचनं निरर्थकम् । वाक्ये यथा-'एल्यरिकत्वरी पाता साम्युच्यम्बुधनोपमी। सहशी काकपकाभ्यां च के हितु च वैहि तु॥ तच मत्तोन्मत्तवालायुक्तौ विशेषतो रम्यम् । तत्र वैश्वर्यपलरूपतपोवयःश्रुतादिभेदैर्मदोऽनेकथा भवति । तत्रैश्वर्यमदो यथा- गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मीनं समाचर। एवमाशाप्रहप्रस्तः क्रीदन्ति धनिनोऽधिभिः॥ एवम- न्यदप्युदाहार्यम् ॥ शब्दानुशासनच्छन्दोऽनुशासनादिलक्षणरहितं निर्लक्षणम् । शब्दानुशासनहितं पदे यथा माघस्य-'संमूळ दुच्यतशय निःस्वनः स्वनुप्रयाते पटह- स्य शादिणि । सत्वानि निन्ये नितरां महान्त्यपि व्यथा द्वयेपामपि मेदिनीताम् ॥' अत्र 'येषाम्' इति न मानोति । यानामिति भवति । कालिदासस्य यथा-दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेपि । तस्यामेव रघोः पाण्याः प्रतापं न विषेहिरे ॥' अत्र पाण्या इति पहुवचने तद्धितप्रत्ययलीपे पाण्श्व इति प्रामोति । तपा-'तेनाभिघातरमसस्य विध्य पनी धन्यस्य नेत्रविवरे महिपस्य मुक्तः । निर्मिविप्रहमशोणितलिप्तगात्रस्त पातयो प्रथममास पपात पचात् ॥' अत्र पातयामासेति अव्यवधानेन प्रयोगः प्राप्नोति । भारथा-'उन्मग्यच्छफर इवामरापगाया वेगेन प्रतिमुसमेस वाणनद्याः । गाण्डीबी ·२० काव्यमाला। कनकशिलानिभं भुजाभ्यामाजाने विषमविलोचनस्य वक्षः ॥' अत्र आजन्ने इति आत्मने- पदेन प्रामोति । हन्तेः स्वाइकर्मकत्वाभावात् । त्रिविक्रमस्य यथा--'सरित इव गावः पीवरोधसः' । अत्र पीवरोभ्य इति प्राप्नोति । शीताया यथा-'मा भैः शशाङ्क मम सीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं पभाधे । प्रायो विदग्ध. वनिता नवसंगमेषु पुसा मनः प्रचस्तीति किमत्र चित्रम् ॥' अत्र मा भैपीरिति प्राप्नोति । वाश्ये यथा-प्रदतं नैव यैः स्वीयविभवस्मीतमानतः । तपो न तपित किंचित्तेशी जन्मस्य किं फलम् ॥' अन प्रदत्तस्थाने प्रत्तमिति, स्वीयस्थाने स्वकीयमिति, स्फीतस्थाने स्फातिरिति, तपितस्थाने तप्तमिति, जन्मस्येति स्थाने जन्मन इति प्राप्नोति । छन्दो- ऽनुशासनलक्षणरहितं पदे यथा---'कुरक्षाक्षीणां गण्डतलफलके स्वेदविसरः' इति शिखरिणीछन्दसि पठे यतिर्या नियता सा नास्ति । वाक्ये यथा--'अपि पश्यसि सौधमा. थितामविरलसुमनोमालभारिणीम् । अत्र वैतालीयत्तमपाद पड्लघवो निरन्तरा न स्युः। अये च सर्वः प्रपञ्चः श्रीवाग्भटाभिधानस्वोपनच्छेन्दौनुशासने प्रपत्रित इति नात्रोच्यते ॥ अनुकरणे न दोपः । 'नृपाभिषेके मदविलाया हस्ताच्युतो हेमघटोऽवलायाः । सोपानपापां पतितः करोति ठठेठठंठंठठठठठः ॥' नीडाव्यञ्जकममङ्गलव्याकं जुगुप्साव्यञ्जकं चेति त्रिधाश्लीलम् । सम्र मीण्यनुक्रमेण पदे यथा--'मनीषिताः सन्ति गृहेऽपि देवतास्तयः क यत्रो कच तायकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेल शिरीपपुष्पं न पुनः पतत्रिणः ॥''दग्धोत्तीर्णसुवर्णवर्णरुचिर- याय वसानोऽम्पर भास्वत्कौस्तुभकान्तिरूधुरतरम्राजिष्णु वक्षःस्थलम् । नहं चक्रमास गदामविरतं रिभ्रचतुर्भिः करैरारुटो गरुड नवीनजल्दश्यामो हरिः पातु वः ॥ "मासादा- नामुपरि वलभीजालवातायनेषु भ्रान्त्यावृत्तः परिणतसुरागन्धसंभारगर्भः । माल्यामोदी मुहुरुपचितः स्फारकवासो वायुनामभिमतवधूसंनिधानं व्यनक्ति ॥' अत्र पेलबग्धपा- युशब्दाः क्रमेण ब्रीदामलजुगुप्साव्य अकाः। त्रीण्यप्यनुक्रमेण पाश्ये यथा-'भूपतेरुपस- पैन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्महणनोत्साहवदी मोहनमादधी॥"पितृवसतिमहमजामि तो सह परिवारजनेन यत्र मेामवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम् ॥'ये विमुच्यापि वाञ्छन्ति भोगा.नव्रतस्थिताः । छदितं ते समश्नन्ति विद्यामपि फुयुद्धयः ॥' अनोपसर्पणप्रहणनमोहनशन्दास्तथा पितृवसतिपावकारोपितशल्यशदाभ्यर्दितविटादिश- दाब पीनामालजुगुप्साव्याः ।। शान्तविदूषकाद्युक्तौ न दोपः। शान्तीतो यथा-'उत्तानोच्नमण्डूकपाटितोदरसंनिभे। लेदिनि स्त्रीवणे सक्तिरकमेः अस्य जायते ॥' एवमन्यदपि ॥ कविमिरनाहतत्वादप्रयुक्तम् । यथा-शीते चोष्णपटीन चामिशकटी नापि द्वितीयापटी जीर्ण पर्णकुटीम तन्दु.

·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । लपुटी भूमी घ घृटा फंटी । वृत्ति रमटी प्रिया न गुमुटी सौख्यं न चैका घटी भूयाद्रप तव प्रसादकरटी भलु ममापत्तटी ॥' अत्र गुमुटीति देश्यत्वादप्रयुक्तम् । यदाह--'प्र.. कृतिप्रत्ययाला व्युत्पत्तिर्यस्य नास्ति देश्यस्य । तन्महहादिकचिम रुढिरिति संस्कृते र. चयेत् ॥' वाक्ये यथा-'धत्ते तेजोभिराधिक्यं देवतोऽयं सहस्रगुः' । अत्र देवतशब्दः पुंलिहे कथितोऽप्यप्रयुक्तः । सहलगुरियादित्य इत्यपि अप्रयुक्तम् ।। देश्यानां प्राकृतायुक्तौ मुग्धोक्तौ च न दोपः । तत्र प्राकृते यथा--'जुन्हा अरियको सकंति धवले सव्वंगगंधुढे णिविग्धं घरदीहि- यासु सरसं मत ओमासलम् । आसाए इसुमंजुगुजियरको तिगिछिपाणासवं उम्मिइन्तद- लावलीपरिगा चंदुजए छप्पर ॥' अत्र तिगिछि मकरन्द इति देश्यः । मुग्धोतो यथा---'देव स्वस्ति षयं द्विजास्तत इतः स्नानेन निष्फल्मपाः कालिन्दीसुरसिन्धुसापयनि सातुं समीहामहे । तयाचेमहि सप्तविष्टपशुचीभावैकतानव्रतं संयच्छस्व यशः सितासि- तपयोमेदाद्विवेकोऽस्तु नः ॥' अत्र स्वस्तीति मुग्धस्यैव ग्रामणस्योक्तौ न दोषः । श्लेषे चाप्रयुक्तमपि प्रयोक्तव्यं न दोषः । यथा--'येन ध्वस्तमनोमवन पलिजिलायः पुरात्रीकृतो यश्चोत्तभुजंगहारवलयो- गहो च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः सोऽव्यादि- भुजंगहारवलयस्त्वा सर्वदोमाधवः ॥' तदर्थप्रतिपादनाक्षममसमर्थम् । तरपदे यथा-राजेन्द्र भवतः कीर्तिश्चतुरो हन्ति वारिधीन् । अन हन्तीति पद ग. मनार्थे पठितमपि प्रतिपादनायासमयम् ।वाक्ये यथा-'नयां हत्वा वनं धावतीति' । अब हन्तिशब्दो व्याख्यातः । धावतीति शुदपर्ये पठितमपि तत्प्रतिपादनायासमर्थम् ॥ अनौचित्येन प्रयुक्तमनुचितार्थम् । पदे यथा-'यः प्राप निवृति क्लेशाननुभूय भवार्णवे । तस्मै विश्वैवामित्राय त्रिधा ना- भिमुवे नमः ॥' अत्र क्लेशाननुभूयेति जिनपत्ति प्रत्यनुचितम् । वाक्ये यथा---'सा जयद कूष्वरको सिद्धनारदो धरासयला । इच्छितपरायसे एकछत्तं कर्य जेण ।' तच निन्दायां प्रोत्साहने च न दुष्टम् । यथा-'चतुरसखीजनवचनैरतिवादितवासरा विनोदेन । निशि घण्टाल वायं मार- यति वियोगिनीधन्द्रः ॥ प्रोत्साहने यया--'विशन्तु पृष्णयः सर्वे रुद्रा इव मदीनमः ॥' पुरुपवर्ण (यथा) श्रुतिकदु । पदे यथा-'नियतिकृतनियमरहिता हादैकमयीमनन्यपरतन्ताम् । नवरसचिरा नि- युतिमाश्यती भारती कवेति ॥' अत्र हादेति श्रुतिकटुः । वाश्ये यशा--'व्यप. रम्यग्रहेन्दुप्रसनगुरुभौनों समप्रेरदय: प्रत्यप्रेरीपदुप्रैरुदयगिरिगतो गोगणगौरवगाम् । ।

·२२ उदादाचिविलीनामानगरनगं प्रावग मिवाहामप्रेऽने यो विपत्ते ग्लायतु गहनं स प्रहप्रामणीर्वः ॥ वीररौद्रवीभत्सेपु सिंहादिवर्णनेषु च विशेषतो गुणः । तत्र वीररौद्रपीभरसानामुद्दाहरणं रसाध्याये । सिंहादिवर्णने पथा-'माता किमु वलिगतैः किमफलैराडम्यरर्जम्बुकाः सारंगा महिषा मई त्यजत रे शून्येषु पूरा न के। कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिमारेः शनैः सिंहध्वानिनि हुंछते स्फुरति यत्तद्रजित गर्जितम् ॥ व्यवहितार्थप्रत्ययजनकं क्लिष्टम् ।। परे यथा-'मध्येसमुद्रं ककुभः पिशगीर्या फुर्वती काश्चनवप्रमासा । तुरकान्तामु. खहव्यवाहग्वालेव भित्ता जलमुललास ॥' वाक्ये यया-'मानसीक पतयानदेवासन• विलोचनः । तमोरिपुविपक्षारिः प्रियं दिशतु वो जिनः।' झगित्यर्यापैकत्वे गुणः। [यया-] "एतावता नन्वनुमेयशोमि काचीगुणस्थानमनिन्दितायाः । आरोपित य. द्विरिशेन पश्चादनन्यनारीकमनीयमहम् ॥' अत्र काचीगुणस्थानं जघननिति प्रसिद्धम् ॥ यत्र विषातुमहोऽशो न प्राधान्येन परामृष्टस्तदविमृविधेयांशम् । तत्पदे गया-'सस्ता नितम्बादवलम्बमानां पुनः पुनः फेसरपुष्पकाथीम् । न्यासी- कृता स्यानविदा स्मरेण द्वितीयमीवीमिव कार्मुकस ॥' अत्र मौवीं द्वितीयामिवेति यु. क्तम् । वाक्ये यथा-'शय्या शाहलमानसं शुचि शिला सनं दुमाणामयः शीत निझेर- वारि पानमशन कन्दाः सहाया मृगाः । इत्यप्रार्थितसर्वलभ्यविमवे दोषोऽयमेको वने दु- ध्यापापिनि यत्परार्थघटनावध्यैथा स्थीयते ॥' अत्र शाहलं शय्येति विध्यनुवादी । वि. धेयौ यथा-'त्वा तारवी निवसन मृगचर्म शय्या गेहं गुहा विपुलपत्रपुटा घटाय । मूल दल च फुसुमं च फलं च भोज्यं पुत्रस्य जातमटवीगृहमेधिनस्ते ॥' विपरीतार्थप्रतिभासकं विरुद्धबुद्धिकृत् । यथा-'चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहसवधर्मम । मानसे रमतां नित्यं सर्वशका सरस्वती ॥' अप्र मम वरिति विरुद्धो पुद्धिं जनयति । वाक्ये यथा-'अनुत्तमानुभावस्य परैरपिहि- तौजसः । अकार्यसुहृदोऽस्माकमपूर्वाचित्तवृत्तयः ॥' अत्रापकृष्टच्छादितमकार्य मित्रम- ो यास ता अकीर्तय इति विरुद्ध युद्धिमुत्पादयति ।। लक्षितोऽयों यत्र ज्ञायते तन्नेयार्थम् । पदे यथा-'नवकुमुदवनश्रीहासकैलिप्रसहादधिफरुचिरशेषामप्युपा आगरिया । अ. यमपरदिशोऽहै मुपति प्रस्तहस्तः शिशयिपुरिव पाण्डानमारमानमिन्दुः ॥' अत्र ह. स्तशब्देन करा लक्ष्यन्ते । तेन च किरणा इति नेयार्यलम् । वाश्ये यथा--'सपदि पति- विहंगमनामभृत्तनयसंवटित बलशालिना । विपुलपर्वतपिशितः शरैः प्लगसैन्यमुलकजि- ·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ताजितम् ॥' अत्र पतिविहंगमनामधारयः । उसूकः कौशिकस्तेन चेन्द्रभन्दो ल- यते । इन्द्रजितेत्यर्थः ॥ उभयार्थवाचकमप्यप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तं निहतार्यम् । पदे यथा-'यावकरसाईपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन । मुग्धा साध्वसतरला वि. लोश्य परिरभ्य चुम्बिता सहसा ॥' अत्र शोणितशब्दो रुधिरे प्रसिद्धः। वाक्ये यथा-'सा. यासहाययाहोमकरध्वजनिधगितक्षमाधिपतेः । अनरुचिभास्वरस्ते मातितरामवनिपः शोकः ॥ सायकराब्दः सपर्यायः शरे प्रसिद्धः । मकरध्वजशब्दो जलधिपर्यायः कन्द प्रसिद्धः । क्षमाशब्दो भूपर्यायः क्षान्ती प्रसिद्धः । अन्जशब्दयन्द्रपर्यायः पने प्रसिद्धः । लोकराब्दः कीर्तिपर्यायोऽनुष्टुभि प्रसिद्धः॥ अप्रतीतमागमादेव प्रसिद्धम् । पदे यथा--'मान्ति धर्मगजालानस्तम्भविभ्रमकारिणः । चतसश्वाप काष्टासु मान- स्तम्भा महोछायाः ॥ अन मानस्तम्भशब्दो जैनागमे प्रसिद्धः । वाक्ये यया-श- णुप्रतानि गुणान्नयः शिक्षाप्रतानि च । चत्वारि स्युहस्थानां शुद्धसंपत्कोर:- प्राणुवतादीनि जैनागमे प्रसिद्धानि । असी तु स्वदर्शनोक्ती विवरती गुमा ग्राम्यमविदग्धजनोक्तिः। पदे यथा--'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तशुति ते मुखम् । दलोन में हरते मनः ॥' भत्र कटिरिवि प्राम्यम् । वाक्ये यथा-'तान्दार रूपति मानवः । करोति सादन पान सदेव तु यथा तथा ' तच विदूपकमुग्धादिनल्पिते विशेपतो रम्यन् । यथा--'फुटकर फलमकरसमं वहति जे सिंदुवारविड :- महिसीदहिणो सरिडा ते किं च मुद्धवियइटपासून अन्यार्थप्रतिभासनेन [यत्] संशयकृतलंदना पदे यथा-'न संयतस्तस्य पव रहिदि बदम्टेट एस्वयमेन फैबलं तदा पितृणां मुमुचे म दयनाराटा संयमितपर्यायः' इति संदिग्धम् । दारो पारटन मार्गमावणो मास्त्रतिरेप विलोक्यनान्टमन्त्र ग्धाः । योती गुणः । यथा-'सिदा दर्द-मन: - है . भनतोऽभिमनाः ममीले सदरः पाईरामद 1. कर्पूरमायोमेकोनविशस्वस चरपरका मिन्दुवारपिटपा मम वदभास्ते देगालियन्नमय दर पापुमा ·काव्यमाला। अभिमना निर्भीकमनाः, उत्कण्उितश्च । सरुषः सरोषस्य स शिशुपालो को मानना- मिति च ॥ इष्टार्थप्रतिपादनाक्षममवाचकम् । पदे यथा--'जवाकाण्डोरुनालो नखफिरणलसरकेसरालीकरालः प्रत्यपालतसमाप्र- सरकिसलयो म मजीरहंसः । भर्तुत्यानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापीसं. भूताम्भोजशोभो विदधदमिनको दण्डपादो भवान्याः॥' अत्र दधदित्यर्थं विदधदित्यवाच- कम् । विपूर्वो हि दधातिः करोत्यर्थे वर्वते । यदाह-'उपसर्गेण धात्वर्षो पलादन्यत्र नी. यते' । यथा च-'उद्गर्भज्जलकुमरेन्द्ररभसास्फालानुपन्धोद्धतः सर्वाः पर्वतकन्दरोदर- भुवः कुर्वन्प्रतिध्वानिनीः । उपचरतिध्वनिः श्रुतिपधोन्माथी यथार्य तथा प्रायः प्रेस, दसख्यानधवला वेटेयमागच्छति ॥' अत्र ध्वनिशब्दो गीतादौ प्रसिद्धः । मम तु ग. जितमेव । यदाह-अनित महादिषु, गर्जित मेघसमुद्रादिपु, रणितं पलयादिषु, फणिन वीणादिषु, शिजितं नपुरादिष, मणिन सुरतादिषु, कूजितं विहंगादिषु, हित वारणेपु. हेषितं हयेषु, आरवः पटहेपु, देवकृतं पृषभेषु, रवो मण्डकेषु, नादः सिंहेगु, फूत्कारः स. शु, पूत्कारः कपित, घूत्कारो केषु, चटत्कारोऽपिस्तुलिङ्गेषु, फटरकारो भोपु, सू- स्कारः सायकेषु, गुजाकारो भृहेषु, घमघमारवो घर्घरेपु, भातारो भेरीषु, केकारवः क. लापिपु, सीत्कार' कामिनीपु, शङ्कारः किङ्किणीपु, टहारो मौवींषु, भात्कारो झलरी', घोपो नदीवीचिपु, प्रसिद्धो नान्यत्र । तद्यथा प्रसिद्धं तत्तथैव पभीयात् । अन्यथा स्ववाय- फत्वदोषः । वाक्ये यथा-'विमजन्ते न ये भूपमालभन्ते न ते प्रियम् । आवहन्ते न ते दुःख प्रस्मरन्ति न ये प्रियाम् ॥' भन विपूर्वो भजिविभागे, न सेवने । पूर्वो लभिविनायो, न प्रापणे । मार्यो वहिः फरोत्यर्षे, न पारणे । प्रपूर्वः स्मरतिस्मिर. णेऽर्थे, न तु स्मरणे इति॥ न्यूनपदाधिकपदोक्तपदास्थानस्थपदपतत्प्रकर्पसमाप्तपुनरात्ताविसर्गसंकी- गभितभनप्रक्रमानन्वितार्थान्तरेकवाचकाभवन्मतयो योगादयो वाक्यदोपाः। विश्लेपेऽश्लीलत्वे कष्टत्वे च संधिवरूप्यं विसंधिः । विलो यथा-'राजन् विभान्ति भवनकरितानि तानि इन्दोगुति दधति यानि रमा. तलान्तः । पीदोषले अनितते उचितापत्ती आतन्वती विजयमपदमत्र भातः। अधी. लत्वे यथा-विरेचकमिदं नृत्तमाचार्यामासयोजितम् । चकाशे पनमप्रायः पुरी पण्डमहा- दुमः ॥ भत्र विरेचकरोषपुरीपशब्दा भलीलाः । कारने यथा-'उर्व्यमावत्र तर्शलीम. बत चावस्थितिः । नात्र गुज्यते गन्तुं शिरो ममर तन्मनाक् ॥' 1. 'विधि' इति पाउ भादी त्रुटितो भवेत्, ·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २५ अवश्यवाच्यस्यानभिधाने न्यूनपदम् । यथा-'अन्येषु जन्तुपु रजस्तमसातेषु विश्वस्य धातरि समः परमेश्वरेऽपि । सोऽयं "प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा मा लज्जया तय कथंचिदपद्रुतिर्भून् ।' विश्वस्य धात. रीत्यत्र चशब्दो युज्यते । स नास्तीति न्यूनपदत्वम् । परमेश्वरे च' इति तु पाठे युक्तम् । तयात्रैव 'मा लज्जया तब कथंचिदपडुतिर्भूत्' इत्यत्र स्वाभिप्रायस्येति न्यूनम् ॥ विक्लवाद्युक्तौ न दोषः। यथा--'गाहालिगनवामनीकृतकुचप्रोद्भूतरोमोगमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीम- नितम्बाम्परा । मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता कि नुमृतानु : किमनसि मे लीना विलीनाथवा ॥' तद्विनाप्यर्थावगमेऽधिकपदम् । 'दलकन्दलभाग्भूमिः सनवाम्बुदमम्बरम् । वायः फुल्लाम्पुगयुजो जाता दृष्टिविष मम ॥' अत्र भजिः सशब्दो युनिश्वाधिकः । एतद्विनाप्यवगतः । यथा च-विस- किसलयच्छेदपाथेयवन्तः' । अन 'मत्वोंयाद्वरं बहुबीहिः' इति मत्वर्थीयोऽधिकः । पाथैया इति तु युक्तम् ॥ एकस्य पदस्य द्विस्त्रिरमिधानमुक्तपदम् । 'कं पद द्विः प्रयुर्भात' इति कविसमयः । 'सामोपायनयप्रपञ्चपटयः प्रायेण ये भीरवः शूराणां च्यवसाय एव हि परं संसिद्धये कारणम् । उद्गर्जद्विकटाटवीगजघटापीटे- कसंचूर्णनव्यापरिकरसस सन्ति विजय सिंहस्य के मनिणः ॥' अत्रैकशब्दः ॥ लाटानुप्रासे गृहीतमुक्तके विहितानुवादे च गुणः । तत्र लाटानुप्रारो यथा-'चोल: पोप पयोधेविंशति निविशते रन्ध्रमान्ध्री गिरीणां फर्णाटः पन्धं भजति न भगते गुर्जरो निर्भराणि । चेदिलीलायतेऽसौ क्षितिपतितिलकः कान्यकुब्जः सुकुब्जो भोज लतत्रमारप्रसररसभराध्याकुलो राजलोकः ।' गृहीतमुक्तके यथा-'जयति क्षुग्णतिमिरस्तिमिरान्धकवल्लभः । वावी(भी)कृतपूर्वाशः पूर्वाशातिलको रविः ॥' विहितानुवादे यथा-'निद्रव्यो नियमति सीपरिगतः प्रनश्यते तेजसा निस्तेजाः परिभूयते परिमवाभिर्वेदमागच्छति । निर्विणः शुचमेति शोकविरलो युद्धपा परित्रश्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यही विधनता सर्वापदामासदम् ।' असंबद्धपदन्यासोऽस्थानपदम् । यथा-'मा माहोर्षिभ्रम ध्रधरविधुरता केयमस्सास राग प्राणे प्राण्येव नायं फल- परि फल है श्रद्धया किं त्रिशूलम् । इत्युपत्कोपन्मतिमायवान्प्रापयन्सेव देव्या न्यस्तो यो मूमि मुस्ट्यान्मरुदसुहदसून्सहरमदिरहः॥ अम 'वः' इति पद ममि इतिपरसा- १. तिमिरेऽन्धमा अन्धास्नेशो वक्ष्मः.

·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २५ - अवश्यवाच्यस्यानभिधाने न्यूनपदम् । यथा--'अन्येषु जन्तुषु रजस्तमसातेगु विश्वस्य धातार समः परमेश्वरेऽपि । सोऽयं प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा मा लज्जया तव कचिदपतिर्भूत् ॥' विश्वस्य धात. रीत्यत्र चशब्दो युज्यते । स नास्तीति न्यूनपदलम् । परमेश्वरे च' इति तु पाठे युक्तम् । तथा*व 'मा लज्जया तब कचिदपडुतिर्भूत्' इत्यत्र स्वाभिप्रायस्यति न्यूनम् ॥ विक्लवाद्युत्को न दोषः । यथा--'गादालिजनवामनीकृतकुचप्रोद्भूतरोमोगमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीम. वितम्याम्परा । मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृतानु किमनसि गेलीना विलीनाथवा ॥' तद्विनाप्यर्थावगमेऽधिकपदम् । 'दलत्कन्दलभाग्भूमिः सनवाम्बुदमम्परम् । वाप्यः फुल्लाम्थुजयुजो जाता दृष्टिविष मम ॥' अत्र भजिः सशब्दो युजिश्चाधिकः । एतद्विनाप्यर्थावगतः । यथा च–पिस. किसलयच्छेदपायेयवन्तः' । अन मत्वर्यायावरं बहुव्रीहिः' इति मत्वथीयोऽधिकः । पाथेया इति तु युक्तम् ।। एकस्य पदस्य द्विखिरभिधानमुक्तपदम् । ' पदं द्विः प्रयुशीत' इति कविसमयः । 'सामोपायनयमपञ्चपटवः प्रायेण ये भीरवः शूराणां व्यवसाय एव हि परं ससिद्धये कारणम् । उद्गद्विकटाटवीगजघटापीठ. कसचूर्णनव्यापरिकरसस्य सन्ति विजय सिहस्य के मन्त्रिणः ॥' अत्रैकशब्दः ॥ लाटानुप्रासे गृहोतमुक्तके विहितानुवादे च गुणः । तन लाटानुपामें यथा-'चोटः क्रोधं पर्याधेविंशति निविशते रन्धमान्धी गिरीणां कर्णाटः पसन्धं भजति न भजते गुजा) निर्भराणि । चेदिलीलायतेऽसौ क्षितिपतितिलकः कान्यकुन्जः सुकुब्जी भोज लत्तन्त्रमात्रप्रसररसभयव्याकुटो राजलोकः ।' गृहीतमुक्तके यथा--'जयति क्षुण्गतिमिरस्तिमिरान्धकवल्लभः । बहवी(भी)कृतपूर्वाशः पूर्वाशातिलको रविः ॥' विहितानुवादे यथा-निर्दव्यो द्वियमेति द्वीपरिगतः प्रनश्यते तेजसा निस्तेजाः परिभूपते परिमवाभिर्वेदमागच्छति । निर्विष्णः शुचमेति शोकविकलो घुया परिभ्रश्यते नियुद्धिः क्षयमेलहा विधनता सर्वापदामासदम् ॥' असंबद्धपदन्यासोऽस्थानपदम् । यथा-'मा मातीविभ्रम भ्रस्परविधुरता केयमस्यास्स रागं प्राणे प्राण्येव नायं कल- पनि फलई भद्धया कि नियटम् । इत्युचत्तोपतष्यतिमवयवान्प्रापयन्येव देव्या न्यस्तो वो मूर्ति मुख्यान्मरुदसुहासून्संदरमहिरहः ॥' अप्र वः' इति पद मनि' इति पदसा- १. तिमिोऽन्धका अन्यास्तेषां वहभः, ·२८ काव्यमाला। मदयन्ति ये। मम तु यदियं जाता लोक विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥' अत्र नवेन्दुकलादयो मावा यं प्रति न किंचिदिव, म एवोत्कर्ष चन्द्रिकात्वमारोपयतीति च्याहृतत्वम् ।। अविदग्धजनोचितं ग्राम्यम् । यथा-छादयित्वा सुरान्पुष्पैः पुरो धान्यं क्षिपाम्यहम् ।' प्रीडाव्यञ्जकोऽश्लीलः । यथा-'तस्याः प्रविशा नतनामिरन्ध्र रराज तन्वी नवरोमराजिः। नीवीमतिकम्य तितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणेरिवाचिः ॥' अत्र मध्यमणिशब्देनाश्लील व्यज्यते । अवश्यवाच्यार्थहीनः साकाहः । यथा-'अधित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत दुपन्दाशरथिविरुद्धच- रितो युद्धस्तया कन्यया । उत्कर्षे च परस्य मानयतमोविसंसने चात्मनः स्त्रीरत्नं च जग- त्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृप्यते ।। अत्र वीरनं परस्येन्याकाइयते ।। उभयार्थप्रतिपत्तिकृत्संदिग्धम् । यथा--'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमायोः समर्यादमिदं वदन्ति । सेव्या नितम्माः किल भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥' अत्र कारणायभावे संदेहः ।। क्रमपरिहाराद्यक्रमः। तुरई मातई या मे प्रयच्छ । रूपकं विंशोप वा गृहाण । भक्त्वा स्नात्वा च देवान. ञ्चति । साहित्य लक्षणं चाधीते । शतेनाधिका विंशतिः । सचापं पाणमादत्ते । वैश्या. दयो वर्णाः॥ कारणव्यतिरेकेण पुनरभिधानं पुनरुतम् । यथा-'तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनि- धाविव ॥' अत्रेन्दुरिति पुनरुत्तम् ।। कारणोक्तौ तु गुणः । यथा-'तव प्रसादात्कुमुमायुधोऽपि सहायमे मधुमेन लभ्वा । कुर्या हरस्थापि पि- माकपाणेर्यच्युति के मम पन्विनोऽन्ये ॥' अत्र-'अहं कुसुमायुधः, हास्तु पिनाकपा- गिः, तथापि धैर्यच्युति करिष्यामि' इति विशेषोत्ती गुणः । १. "भत्र 'वीरमम् इत्यर्थः 'उपेक्षितुम्' इत्यस्यार्थमाकाइति । अन्यथा 'कथं मृ. ध्यते' इत्यनेनामयिकेनान्वयाप्रमहः । नहि स्त्रीरनमेवामपः, किंतु तदुपेक्षायाम् । न च 'पास्य' इत्येतदन्तर्भाव्य तदन्वशेऽस्त्विति वाच्यम् । तस्य जनितान्वयबोधलेन निरा. काहुतात्" इत्यादि काव्यप्रदीपे. २. 'सुरालयोद्धासपरः प्राप्तपर्याप्तमम्पनः । मार्ग• णप्रवणे भावतिरेप विलोक्यताम् ॥ इवि काव्यप्रदीपोदाहरणमेव युक्तं प्रतिभाति. - a ·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । उचितसहचारिभेदो भिन्नसहचरत्वम् । यथा--'श्रुतेन युर्व्यिसनेन मुर्खता प्रियेण नारी सलिलेन निम्नगा । निशा शशा. केन धृतिः समाधिना नयेन चालक्रियते नरेन्द्रता ॥' अत्र श्रुतबुद्धशादिमिरकटः सह व्यसनमूर्खत्वयोनिकृश्योक्तिः ॥ विरुद्धार्थप्रतिभासके विरुद्धव्यङ्ग्यम् । यथा-'स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणानणमत- मुखे यं मृगयते । सुलग्ने को जात: शशिमुखि यमालिकासि बलात्तप:श्री: कस्यैषा मद. ननगरि ध्यायसि तु यम् ॥' अत्र तस्या अनेककामोऽमिलापो धन्यते ।। अन्यथा वर्णनात्मसिद्धिविरुद्धम् । यथा-'येनामोदिनि केसरस्य मुकुले पीत मधु स्वेच्या नीता येन निशा शशाङ्क. धवला पद्मोदरे शारदी। प्रान्तं येन मदप्रवाहमलिने गण्डस्थले दन्तिनां सोऽयं मया करीरविटपे बनाति तुष्टि कुतः ॥' अत्र शशाङ्कौदये पद्मविकाशोऽप्रसिद्धः ॥ शास्त्रोक्तविपर्यासे विद्याविरुद्धः । यथा-'मृगीदृशः पल्लावरागकोमलो विभाति दन्तवणमुत्तराधरे । अत्र प्रणमधरा. घर एव कामशास्ने विहितं नोत्तराधरे ॥ अहेतूक्तौ निर्हेतुः। यथा-'नकी चकारपरि हरिरपि च हरीन्धर्जटिवू जान्तानक्ष नक्षत्रनाथोऽरुण- मपि वरुणः कूबराग्रं कुवेरः । रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वमहिमरुचेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः ॥' अत्र किमर्थ चक्री चकारपलिमेव स्तवीतीति हेतु!क्तः ॥ लोकप्रसिद्धौ तु न दोषः । यथा-'चन्द्र गता पद्मगुणान मुद्दे पराश्रिता चान्दमसीमभिट्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंनयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥' अत्र रात्री पद्मस्य सकोचः । दिवा चन्द्रमसो निष्प्रभव च लोके प्रसिद्धम् इति हेतुं नापेक्षते । परिवृत्तनिगमानियमसामान्य- विशेषविष्यनुवादादयः काव्यप्रकाशादाबक्ता अपि पूर्वोक्तम्वेवान्तर्भवतीत्यस्माभिोक्ताः ॥ दोपानभिधाय गुणानाह- कान्तिसौकुमार्यश्लेपार्थव्यक्तिसमाधिसमतौदार्यमाधुनिःप्रसादा दश गुणाः। तत्र- लौकिकार्यानतिक्रमेणौज्ज्वल्यं कान्तिः । १. 'मदन' इति काव्यप्रदीपे.

·काव्यमाला। यया-'सजलनिविहवस्त्रव्यक्तनिनोमतामिः परिगततटमभिन्नानमात्रौचिनाभिः । रुचिरकनककुम्मश्रीमदाभोगतुइस्लनविनिहितहलस्वस्तिकाभिर्वभिः।' अकाठिन्यं सौकुमार्यम् । यया-'जिनवरएहे कौन्तेयस्य प्रतिक्षणदाक्षणं चतुरतरुणीगीततिः समाहृतमा. नसा । इह हि हरिणी मन्दं मन्दं प्रयाति नभःपये समजान मृगीनेत्रा रात्रिस्ततोऽति. गरीयसी ॥' यत्र पदानि परस्परस्फूर्तानीव, स श्लेषः । यया-'जयन्ति वाणामुरमौलिलालिता दशस्यच्डामणिचकनुम्बिनः । सुरासुराधी- शशिखान्तमायिनो भवच्छिदल्यम्बकपादपांसः ॥' यत्र सुखेनार्थप्रतीतिः सार्थव्यक्तिः । यथा-'पाले तिलकलेखेयं भाले भल्लीव राजते। भूलताचापमाकृष्य न विद्यः के हनिष्यति ॥ अन्यस्य धर्मों यत्रान्यत्रारोप्यते स समाधिः । यथा--"रिपुषु सहजतेजःपुजलीलायितस्तैरजनि जनितकम्पस्तत्मुतो भूमिमता । प्रतिनृपतिवघ्ना पल्लविन्यश्रुपूरैरधिवियदधिरूडा कीर्तिबल्लियदीया ।' अविषमवन्धत्वं समता। यथा-'मसणवरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा विरचयति घ यान्तं मभि धर्मः कठोरः। तदिति जनकपुत्रीलोचनैरपूर्णैः पथि परिकवभिः शिक्षिता वीक्षिता च ॥' विकटवन्धत्वमौदार्यम् । यथा--'वाचाला कनकमयध्वजाप्रसाहिव्यालोटस्फुरदुरुकिङ्किणीनिनादैः । चैत्याली जगति न कस्य राहठस्य प्रेसन्ती भवति मनःप्रहर्षणीयम् ॥' यत्रानन्दममन्दं मनो द्रवति, तन्माधुर्यम् । शृङ्गारशान्तकरुणेषु क्रमे- णाधिक्य(क)म् । भारे यथा-'प्रियतमावदनेन्दुविलोकितैरमुहितः कलकण्ठयुवा नवः । प्रतिमहः प्रतिगत्य नमस्तटालति याति चलत्यय यान्यप । शान्ते यथा-'धैः शान्तरागर- चिभिः परमाणुभिस्तं निर्मापितत्रिभुवनकललामभूतः । तावन्त एव सलु तेऽप्यपत्रः पृथिव्यां यत्ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ करुणे यथा-'गृहिणीसचिवः ससा मियः प्रियशिक्षाललिते कलाविधी । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता व वद किं न मे हतम् ।' दीप्तिहेतुरोनः । वीरवीभत्सरौद्रेषु क्रमेण विशेपतो रम्यम् । तत्र वारे यथा-'शलोत्तइतरहवेगगमनमोत्कम्पमानावनिस्तम्पक्षोभितभैरवार्णवभ. वरकल्पान्तकालभ्रमम् । क्रोपान्धाः सरदरणत्रिशिरसः प्राप्तास्त एव द्रुतं ब्रूत व्रत भटाः ·.२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । क स क स नरः शम्बकजीवाहरः ॥' पीभत्से यथा-'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममय पृथच्छोफमूयांसि मांसान्यंसस्फियपृष्टपिण्डाद्यवयवसुलमान्युप्रपूतीनि जग्ध्वा । आत्तना- वत्रनेत्रात्मकटितदानः प्रेतरङ्गः काकादहस्थादस्थिसंस्थ स्थपटगतमपि माव्यमव्यम- मत्ति ॥' रौद्रे यथा—'चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातपंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावपद्धधनशोणितशोणसोचिरुत्तंसयिध्यान कचांस्तर देविभीमः॥' झगित्यर्थापणेन चेतोविकासजनकः सर्वरसरचनात्मकः प्रसादः । यथा--'पर्याप्तपुष्पस्तयास्तनीभ्यः स्फुरत्प्रवालोष्टमनोहराभ्यः । लतावधूभ्यस्तर• वोऽप्यवापुर्विनम्र शाखाभुजपन्धनानि ॥' इति । इति दण्डिवामनवाग्भटादिप्रणीता दव काव्यगुणाः । वयं तु माधुर्योजःप्रसादलक्षणोत्रीनेव गुणान्मन्यामहे । शेषास्तेष्वेवान्तर्म. वन्ति । तद्यथा-माधुर्ये कान्ति: साकुमार्य च, ओजसि श्लेषः समाधिरुदारता च, प्र. सादेऽर्थव्यक्तिः समता चान्तर्भवति । यदाह-'माधुयोजःप्रसादाख्यास्त्रयस्तै न पुनर्देश । केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोघत्यागात्परे श्रिताः ॥ अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥' माधुर्यगुणोपयुक्ता वैदर्भी रीतिः । अस्यां च प्रायेण कोमलो बन्धोऽस- गासः, टवर्गरहिता निनपञ्चमाकान्ता वर्गाः, रणौ हस्तान्तरितौ च प्रयोज्यौ। तत्र कोमलपन्धो यथा-'अमुं पुरः पश्यसि देवदारं पुत्रीकृतोऽसौ वृपमध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसतानां स्कन्दस्य मातुः पयसा रसनः ॥' असमासो यथा-'अमीभिः संसक्तस्तव किमु फलं वारिद घटेद्यदेतेऽपेक्षन्ते सलिलमवटेभ्योऽपि तरवः । अयं युक्तो व्यक्तं न तु सुखयितुं चातकपर्य एष ग्रीमेऽपि स्पृहयति न पाथस्लदपरान् ॥' निज- पथमाकान्ता वर्गा यथा--'शिआनम मञ्जीराधारुकाश्चनकाश्यः । कणाकभुजा मा. न्ति जिवानग तवाद्गनाः ॥' हस्वान्तरिती रणी गथा---'दारुणरणे रणन्त करिदारणका. रणं कृपाणं ते । रमणकृते रणरणकी पश्यति रमणीजनो दिव्यः ॥' 'टयगरहिताः' इति वचनाव! न कार्यः । यया--'अकुण्डोत्कण्ठ्या पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठिनाम् । कम्गुकण्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठातिमुद्धर ।' ओजोगुणयुक्ता गौडीया रीतिः । अस्यां च बन्धौद्धत्यं समासदेय संयुक्तवर्णत्वं प्रथमतृतीयाक्रान्तौ द्वितीयचतुर्थी युक्ती रेफश्च कार्यः । यथा--'दंष्ट्रालः स्फुटकुन्दकुमलशतैजिहाल उल्लासिभिः कि किल्टुिमपळवैः शित- मुखैः प्रेसनखः किंशुकैः । वल्लीजालविशालयालधिरसावत्रोभयन्ताचलो यन्धकोद्धतलो. चनः प्रकुरुते शार्दूलविक्रीडितम् ॥ यथा गमनामुद्वृत्तकृत्ताविरलगलगलदक्तसंसक्त- धाराधीत शाद्विप्रसादोपनतजयनगजातमिथ्यामहिनाम् । कैलासोल्लासनेच्याव्यतिकरपि. शनोत्सपिदपोद्भुराणा दोष्णां चैपामिदं तत्फल मिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ।' प्रसादगुणयुक्ता पाञ्चाली । अत्र सुश्लिष्टो बन्धः मसिद्धानि च पदानि ।

·काव्यमाला। 'निजकरनिकरसमृक्षा घवलय भुवनानि पार्वणवाशाइ। सुचिरं हन्त न सहते हतावे. पिरिह सुस्थिरं किमपि । एतायोपनागरिका परसा कोमलौते केचिदाहुः । यदाह- 'माधुर्यव्याकः शब्दरपनागरिकैप्यते । भोजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुपा कोमला परैः॥ केषां- चिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः॥' इति महाकविधीवाग्भटविरचितायामलंकारतिलकाभिधानस्वोपज्ञकाव्यानुशासनवृत्ती दोषगुणविवेचनो नाम द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । अलंकाराः खलु द्विविधाः । शब्दालंकारा अर्थालंकाराश्च । तत्र तावदर्थमधिकृत्य शब्दः प्रवर्ततेऽतः प्रथममर्थालंकारा एवोदाहि- यन्ते । तद्यथा-जात्युपमोत्प्रेक्षारूपकदीपकान्योक्तिसमासोक्त्यप्रस्तुतप्रशं. सापर्यायोक्त्यतिशयोक्तिसहोक्त्याक्षेपविरोधार्थान्तरन्यासव्याजस्तुतिव्यतिरे- कससंदेहापद्दतिपरिवृत्त्यनुमानस्मृतिभ्रान्तिविपमसमसमुच्चयान्यापरपरिसं- ख्याकारणमालानिदर्शनेकावलीयथासंख्यपरिकरोदात्तसमाहितविभावनान्यो- न्यमीलितविशेपपूर्व हेतुसारसूक्ष्मलेशप्रतीपपिहितव्याघातासंगतिहेतुलेपमतो- त्तरोभयन्यासभावपर्यायव्याजोक्त्यधिकप्रत्यनीकानन्वयतद्गुणातद्गुणसंकरा आशी:प्रभृतयोऽर्थालंकाराः। तयथारतत्र)- यथास्थितवस्तुस्वरूपवर्णनमग्राम्यं नातिः । सा च प्रस्ताकदीनतिर्य- ग्युवतिप्रभृतिषु विशेषतो रम्या । तत्र प्रस्तस्वरूप यथा-'प्रीवाभाभिरामं मुहरनुरतति स्पन्दने दसति पथान प्र. विशः मारपतनभपायसा पूर्वकायम् । दभैरावली: थमविततमुस्तशिभिः कीर्णवमी पश्योदप्रत्याधियति यहुतरं स्तोकमुो प्रयाति ॥' अर्भकस्वरूपं यधा-'उदयशिस्त्र- REEमागेध्ये रिवन्सममलमुत्सदास धीक्षितः पचिनीमिः । प्रमतमृदुकराप्रः शन्द. यन्या वयोभिः परिपतति दिवोऽहे हेलया पालमूर्यः॥ दीनस्वरूप या-बहीवलीयहल. कान्तिस्यो विचित्र तयारचिनचाहदुललीलाः । गुलाफलपवितहारलताः सदेलं पेटन्ति पैलगतयोऽत्र बने शव निर्यवस्वरूपं यथा-मेदस्विनः सरममापगतानभी. काभट्यता पाननदो मुहुराहोगा उपलेन गुरभीमनुनिःसपन जग्मे जयोदुरविशा. रविशणमुष्णा ॥ योपिरस्वरूपं यथा--'उत्सालनालीपवलइलयारली के सर ससीजनवि. निर्मितमण्डलीकम् । गायन्ति रासाविषाविद भेदपाटनार्योऽधुनापि तव नेमिसुमार कीर्तिम् ॥

·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । चमत्कारि साम्यमुपमा । सा प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमाप्तैश्चतुर्धा । चमत्कारि सहृदयहृदयहारि उपमानोपमेययोः साम्यमुपमा यथा-गत्या विश्रममन्द- या प्रतिपदं या राजहंसीयते यस्याः पूर्णमृगाकमण्डलमिव श्रीमरादेवाननम् । यस्यायानु- फरोति नेत्रयुगल नीलोत्पलानि श्रिया तां कुन्दाप्रदती सजजिनपती राजीमती पा. तु वः॥' चमत्कारीति वचनात् 'कुकुम्भ इव मुखम्' इत्यादी सादृश्येपूपमा नकार्या । सा प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमासमैदैश्चतुर्घा भवति ॥ तत्रापिवत्कल्पदेश्यदेशीयमभृतयः प्रत्ययाः । अव्ययानि इव वायथामभृतीनि । 'तुल्यार्थास्तुल्यसंकाशा (श)प्रकाशमतिरूपकाः। नीकाशसक्सशसरक्षनिमसंनिभाः ॥ प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विप्रत्यनीकविरोधिनः । हार्यनुकारिसंवादिसजातीयानुवादिनः ॥ प्रति- रिम्पप्रतिच्छन्दस्वरूपसमसममाः । सलक्षणसमानासा:(भाः) सपक्षोपमितोपमाः ॥ मु. (स)वर्णतुलिती शब्दी प्रख्या प्रतिनिधी अपि । स्पर्धते जयति द्वेष्टि दृप्यति प्र- तिगर्जति ॥ आक्रोसत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति । विडम्पयति संपत्ते हसती- lत्यसूयति ॥ तस्य पुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्ति विलुम्पति । तेन सार्धं विगृह्णाति तस्स कक्षा विगाहते ॥ तत्पदव्यां पदं पत्ते तुलां तेनाधिरोहति । तमन्वेत्यनुषन्नाति त- च्छील तनिषेधति । तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यवस्तुनि ॥ समासो पहुव्रीहिन. भृतिः । यथा--चन्द्रवदनेत्यादि । सा च धर्मवस्तुविपर्यासान्योन्यनियमानियमसमुधया- तिशयोत्प्रेक्षाद्भुतमोहसंशयनिर्णयश्लेषसमानप्रशंसाचिख्यासाविरोधप्रतिषेधचटुतत्वाख्यानसा. धारणभूतासंभावितबहुविक्रियामालावाक्यार्थप्रतिवस्तुतुल्ययोगहेतुरसनोपमादिभेदैरनेकथा भवति । तत्प्रबन्धस्तु दैण्डिनो दृष्टव्यः । इह तु प्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयोगाच नोच्यते॥ १. 'अम्भोरुहमिदाता मुग्धे करतलं तप । इति धर्मोपमासाक्षात्तुल्यधर्मप्रदर्श- नात् ॥ राजीयमिव ते वक्र मेत्रे नीलोत्पले इव । इति प्रतीपमानेकथर्मा वस्तूपमेय सा ॥ तवाननमिवोनिद्रमरविन्दमभूदिति । सा प्रसिद्धिविपर्यासाद्विपर्यासोपमेष्यते ।। त्वदाननमिवाम्भोजमम्भोजमियते मुखम् । इत्यन्योन्योयमा सेयमन्योन्योरकर्षशंसिनी॥ त्वन्मुख कमलेनैव तुल्यं नान्येन केनचित् । इत्यन्यसाम्यव्यावृत्तरिय सा नियमोपमा । पमं तावत्तवान्वेति मुखमन्यच्च तादृशम् । अस्ति चेदस्तु तत्कारीत्यसाचनियमोपमा।। समुन्धयोपमाप्यस्ति नकान्यैव मुखं तवा ह्रादनाख्येन चान्येति कर्मणेन्दुमितीशी ।। । त्वय्येव त्वन्मुसं दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः।इयत्येव मिदानान्वेत्यसावतिशयोपमा । । मय्येवास्या मुखश्रीरित्यलमिन्दोर्विकरयनैः। पमेऽपि सा यदस्त्येवेत्यसापुत्प्रेक्षितोपमा ॥ यदि किंचिद्भवेत्पनं सुभ्र विधान्तलोचनम् । तत्ते मुखश्रियं धत्तानित्यसावद्भुतोपमा शशीत्युत्प्रेक्ष्य तन्वाद त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया । इन्दुमप्यनुधावामीत्येषा मोहोपमा मता ॥ किं पनमन्तर्धान्तेति किं ते नोवेक्षण मुखम् । मम दोलायते चित्तमितीयं सं. शयोपमान पद्मस्येन्दुनिप्राह्यस्येन्दुलजाकरी द्युतिः । अतस्त्वन्मुखमेवेन्दुमित्यती - । .

·काव्यमाला । लिङ्गवचनवैषम्यं हीनाधिक्यं चोपमादोपः । तत्र लिगववनवैषम्यं यथा-परमातेव निःवहाः परकार्याणीव शीतलाः । सक्त मक्षिता राजन् शुद्धाः कुटवरिव ॥' हीनाधिश्यं यथा-'शुनीयं गृहदेवीव प्रत्यक्षा प्र. तिभासते । सद्योत इव सर्वत्र प्रतापच विराजते ।' अत्यन्तसादृश्यादसतोऽपि धर्मस्य कल्पनमुत्प्रेक्षा । तां चेवमन्येशकेच- वमित्यादिभिर्योतयेत । इव यथा-'दिशतु विरविलाभानन्तरं पार्श्वसर्पनामिविनामकृपाणोत्साहयान- लक्ष्मीः । त्रिजगदपगता यत्कर्तुमातान्यरूप(दय इव भगवान् वः संपदं नामिमनुः ॥ मन्ये या-नाभेयचैत्यसदन दिशि दक्षिणयां द्वाविंशति विदधता जिनमन्दिराणि । मन्ये निजाप्रजवरप्रभुराहडस्य पूर्णीकृतो जगति येन यशःशशाङ्कः । स यथा-विर- निर्णयोपमा । शिशिरांशुप्रतिद्वन्द्रि श्रीमत्सुभिगन्धि च । अम्भोजमिव ते कामिति श्लेपोपमा मता ॥ सरूपशब्दवाच्यत्वात्सा समानोपमा यथा । बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी ॥ पर्म बहुरजचन्द्रः क्षयी ताभ्यां तवाननम् । समानमपि सोत्सेक- मिति निन्दोपमा मता ॥ ब्रह्मणोऽप्युद्भवः पद्मवन्द्रः शंभुशिरोधृतः । ती तुल्यौ वन्मु- सेनेति सा प्रशंसोपमेष्यते ॥ चन्द्रेण वन्मुख तुल्यमित्याविख्यासु मे मनः । स गुणो वास्तु दोषो वेत्याचिख्यासोपमा विदुः ॥ शतपत्र शरधन्दस्त्वदानममिति प्रयम् । परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता ॥ न जातु शक्तिरिन्दोस्ते मुसैन प्रतिग- जितुम् । कलदिनो जडसेति प्रतिषेधोपमैव सा ॥ मृगेक्षणाईते व भृगेणैवाङ्कितः शशी। तथापि सम एवासौ नोत्कर्षीति चट्पमा ॥न पने मुखमेवेदं भृहौ तु चक्षुषी इमे। इति विस्पष्टसादृश्यात्तत्त्वाख्यानोपमैव सा ॥ चन्द्रारविन्दयोः कान्तिमतिकम्य मुस तव ।भात्मनैवामवतुल्यमित्यसाधारणोपमा ॥ सर्वपाप्रमासारः समाहत इन कचित् । त्वमाननं विना भाति तामभूतोपमा विदुः॥ चन्द्रपिम्पादिव विश्चन्दनादिव पावकः । परुषा धागितो वकादित्यसंभावितोपमा ॥ चन्दनोदकचन्द्रोसुचन्द्रकान्तादि. शीतलः । स्पर्शस्तवेत्यतिरायं प्रथयन्ती याहूपमा । चन्द्रपिम्पादिवोत्कीर्णे पग दि. वोदृतम् । तव तन्वति पदनमित्यसी विकियोपमा । पूष्ण्यातप इवाड़ीव पूषा व्यो- श्रीव वासरः । विक्रमस्त्वय्यपालक्ष्मीमिति मालोपमाक्रमा , वाक्यार्थेनैव वाफ्यार्थः कोऽपि यशुपमीयते । एकानेकेवशब्दत्वात्सा घाफ्याापमा द्विधा । वस्तु किं विदुप- न्यस्य व्यसनात्तत्सधर्मणः। साम्यप्रतीतिरस्तीति प्रतिवस्तूपमा यया । अधिकेन समा. हत्य हीनमेकक्रियारियो । यद्वदन्ति स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यया ॥ कान्सा घ. न्द्रमस पाना सूर्य धैर्येण चार्णवम् । राजमनुफरोपीति सैश हेतूपमा स्मृदा ।' इत्यादि रीसा दण्डिन्ये विस्तर. .. 'न लिङ्गवचने मिले न न्यूनाधिकवापि वा । उपमा दक्षणापाल यत्रोद्वेगो न पी. मतान् ॥ इति दण्डी.

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । तासंध्यापुरुषं पुरस्ताद्यया रजः पार्थिवमुनिहीते । के हनूमत्कषितपत्तिः. प्रत्युद्तो मां भरतः ससैन्यः ॥ ध्रुवं यथा-'क्लमं ययौ कन्दुकलीलयापि या तया मुनीनां परित वि. गाह्यते । ध्रुवं वपुः काञ्चनपद्मनिमितं मृदुप्रकृत्या च सुरार(?)मेव च ॥ नूनं यथा- 'यदनानारूपसरूपतायाः कंचिद्गुणं भेदकमिच्छत्तीमिः । आरापितोद्वा)मनुरप्सरोमियने प्रजाः स्वाः सनिमेपचिङ्गाः॥' सादृश्या देनारोपो रूपकम् । सादृश्यावेतोर्मेदैन विषयविषयिणोनिर्देशनारोपोऽतयामतेऽपिवस्तुनि तथात्वेनाध्यवसायो रूपकम् । सादृश्यादिति वचनादायुधृतमित्यादी कार्यकारणभावादारोपे न रूपकम् । भेदप्रह- णादभेदेनारोपो(पे)ऽतिशयोक्तिरेव, नरूपकम् । तथैकानेकमालासमस्तव्यस्तखण्डाखण्ड. युक्तायुक्तविषमविशेपहेतुश्लेषोपमाव्यतिरेकाक्षेपसमाधानरूपकलापहवरसनापरम्परितादि. भेदैरनेकधा । तनकविषयं यथा-विश्वभ्यो भूर्भुवः स्वः शतमखमुकुटलिष्टमुक्तामयूख• नाताः श्रीनाभिसूनोः क्रमनखमणयो मगलानि क्रियासुः। येषामुत्सदविद्यां शुचिरुचिलह- रीताण्डवाढम्बरायां संक्रामन्दुग्धसिन्धोः स्मरसि मुहुरसी यामिनीकामिनीशः ॥' अने. कविषयम् –'कामं संघटितेष्टकान्तविभवे राजत्तुलाकोटिके प्रोत्तुहस्तनयुग्महेमकलशे तत्कायदेवालये । तं देवं विहितावतारमविरादागत्य सेन्द्राः सुराः सर्वे नेमुरनर्तिपुर्जगुरगुवै- तालिकत्वं पुरः। एवमन्यदपि दण्ड्यादिशात्रेभ्योऽभ्यूधम् ॥ आदिमध्यवतिनैकेन जातिक्रियागुणद्रव्यरूपिणा पदार्थेन यत्रार्थसंगति- स्तद्दीपकम् । जात्या यथा--'उत्साहसंपनमदीर्घसूत्रिणं क्रियाविधि व्यसनेष्वसत्तम् । शूरं कृतसं दृढसोहदं च लक्ष्मीः स्वयं मार्गति वासहेतोः ॥' क्रियया यथा--'शाठ्येन मित्तं कपटेन धर्म परोपतापेन समृद्धिभावग् । सुखेन विद्यां परुपेण नारी वाञ्छन्ति ये व्यक्तमपण्डि. तास्ते ॥ गुणेन यथा-'जवो हि सप्तेः प्रथम विभूषणं अपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनः । विप्रस विथैव मुनेरपि क्षमा पराक्रमः शनपलोपजीविनाम् ॥' द्रव्येण यथा-विष्णुना विक्रमस्थेन दानवाना विभूतयः । धापि नीताः कुतोऽप्यासन्मानीता देवतर्द्धयः ॥' अस्य च कारणमालैकार्थावृत्तिपदावृत्युभपावृत्यादयो भेदा भवन्ति । तत्र कारकदीपक यथा--'एते मेलककन्यकाप्रणयिनः पातालमूलस्पृशः संत्रासं जनयन्ति विन्ध्यमिदुरा : वारा प्रवाहाः पुरः । हेलोन्मूति चलितव्यावर्तितमेरितत्सतस्वीकृतनिद्भुतप्रका- टितप्रोद्भूतवीरद्रुमाः ॥' इत्युत्तरार्धे कारकदीपकं यथा। एवमन्यदपि ॥. उपमेयस्यैवोक्तावन्यप्रतीतिरन्योक्तिः। यथा-'न्यप्रोधे फलशालिनि स्फुटरसं किंचित्फलं पच्यते वीजान्यकुरगोचराणि क. तिनिसिद्धषन्ति तस्मिन्नपि । एकस्तेष्वपि कश्चिद्गुरवरो यनाति तापुप्रति पागध्वन्य- जनः स्वमातरमिव कान्तिच्छिदे धावति ॥ सा चिनिन्दारूमा यथा—'यत्तगाँजतमू. , ·काव्यमाला। यथा- जितं यदपि च प्रोदामसौदामनीदामादृम्बरमम्बरे विरचितं यचौनत दूरतः । तेर्षा पर्यव- सानमीशमिदं जात यदम्भोघर द्विवाः कृत्रिमरोदना तनवो मुक्ताः पयोविन्दवः ॥ . चित्स्तृतिरूपा यथा-'क्षुरक्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिपिलपापोऽपि को दशामापनो. ऽपि विपनदीधितिरपि प्राणेषु गच्छरस्वपि । मत्तेभेन्द्रविशालकुम्भदलनव्यापारपद्धस्पृहः किं. जीणे कृणमत्ति मानमहतामप्रेसरः केसरी॥ उमयरूपा यथा-'निष्फन्दामरविन्दिनी स्यपुटितोद्देशां कशेरुस्थलीम् । जम्बालाविलमम्बु कर्तुमितरा सूते वराही सुतान् । द- ट्रायां चतुरर्णवोर्मिपटलैराप्लावितायामियं यस्या एव शिशोः स्थिता मुमती सा पुत्रिणी पोत्रिणी॥ उपमेयश्लेपोक्तौ उपमानप्रतीतिः समासोक्तिः। यथा-'उपोदरामेण विलोलतारकं तथागृहीत शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागादलित न लक्षितम् ॥' उपमेयस्य किंचिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा । -'टावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रापरे कालिकाण्डमृणालदण्डाः । यत्रोत्प- लानि शशिना सह संप्लवन्ते उन्मबति द्विरदकुम्भतटी च यत्र ॥" ध्वनिताभिधानं पर्यायोतिः । वाच्यादिव्यतिरिक्तस्यार्थस्य प्रतीतिर्वनितम् । तस्याभिधानं पर्यायेण समीहितार्योक्तिः पर्यायोक्तिः । सा च वाच्ये विधिरूपे कचिनिषेपरूपा यया-भम धम्मि पीसत्यो सो सुणहो अज्ज मारिओ तेण । गोलाणइकच्चकुडावातिणा दरिअसीहेण ॥' अत्र विश्रब्धो अमेति विधिवाक्ये सांप्रतं तत्र संकेतस्थाननिकुन्जे सिंहः समायातोऽस्तीति त्वया तत्र न गन्तव्यमिति निषेधः प्रतीयते ॥ कचिनिषेधे विधिर्यया-'एकाकिनी यदपला तरुणी तथाहमस्मिन्गृहे एहपतिध गतो विदेशम् । किं याचसे तदिह वासमियं वराकी श्व. ममान्धवधिरा ननु मूढ़ पान्य ॥' अत्र वास किं याचसे समीहितकीसादिकमपि कुरुष्वेति विधिः प्रतीयते ॥ करिद्विधौ विध्यन्तरं यथा-'मध्याहेऽतिसरे निदायसमये तापं रखी मुशति शीते कुब्जवरे सुपत्रनिचये है पान्य विश्राम्यताम् । एकाकी च भवानहं च त- रुणी शून्या प्रपा वर्तते लज्जा मे मगितुं त्वमेव चतुरो जानाति फालोचितम् ॥' अन्न विधाम्यतामिति विघी मामुपभुक्ष्वेवि विध्यन्तरं प्रतीयते ॥शचिनिषेधे निशेषान्तरं यथा- "वयं पाल्ये हिम्मस्तिमिमनि यूनः परिणतावपीप्सामो वृद्धान्परिणयविधिस्तु स्थिति- रियम् । तयारध जन्म क्षपयितुमयुक्तेन विधिना न नो गोने पुत्रि कचिदपि सतीलाम. नमभूत् ॥' अत्र नास्मरकुले सतीलझोऽभूदिति निषेधे नैकमाईतत्परतया स्वयापि स्या. तव्यमिति निषेधः प्रतीयते ॥वविदविपिनिरेधे विधिया-'शुभे पद्धः कोऽयं गृहपरि. ..'भ्रम धार्मिक विधः स सुनकोऽय मारितस्तेन । गोदानदीकप्ठनिकुशवासिना हप्तसिदेन ॥ इति प्या.

·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । यह किं तव पिता न मै भर्ता रानावपगतगन्यच पधिरः । हु९९ श्रान्तोऽहं शिवयि. पुरिहैवापवरके व यामिन्यां यामि स्वपिमि ननु निर्देशमशके ॥' अत्राई त्वदर्थी अत्रैव स्यास्यामीति विधिः प्रतीयते ॥ क्वचिदन्यविधिनिषेधे निषेधो यथा-'चकभणियाइ कत्तो कतो अद्धछिपि छियब्वाई । उससि यपि मुणिज्जइ छइलपुरे हयग्गामे ॥' अत्रास्मिन्वि- दग्धजनमये पामे प्रच्छनकामुकं प्रति त्वया रतिर्न कर्तव्येति कयाचिका प्रति निषेधः क्रियते ॥ कचिद्विधिनिषेधयोविध्यन्तरं यथा-'आसन्नकुडगेजनादेउलेपहुन्नदेउलेज्ज- याणसंकिणे । थेरुतिपद गा असु पुत्ति दिण्णासि सुग्गामे ॥' अत्र मा रोदीः, सुमामे दत्तासीति विधिनिषेधयोरवया स्वैरं वर्तितव्यमिति विध्यन्तरं प्रतीयते ॥ क्वचिद्विधिनि- पेपयोनिधान्तरम् । यथा 1-चिणसु पहिअ कुसुमं मा धुन सेहालिअं हलिअसुन्हे । एस अवसाणविरतो ससुरेण सुओ वलयसो ।' अन पतितं कुसुममुचिनु मा रोफालिका धुनीहीति विधिनिषेधयोरभिधाने सखि, चौर्यरत प्रसक्तया वया वलयशब्दो न कर्तव्य इति निषेपान्तरं प्रतीयते ॥ कचिद्विपावनुभयं यया-'द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया भोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोऽश- कमधःकृप्ते चले लोचने वाचां तच्च(त्र) निवारितं विव(प्रसारणं संकोचिते दोर्लेते ।।' अन तयैतत्कृतमिति विधी सानुरागिणीवेति न प्रतीयते ॥ क्वचिनिषेधेऽनुमयं यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतर्ट प्रोन्मुक्तरागोऽधरी मैत्रे दूरमनाने पुलकिता तन्वी तथेयं तनुः । मिध्यावादिनि ति पान्धवजनस्याज्ञातपीटागमा वापी नातुमितो गतासि न पुन- स्तस्याघमस्यान्तिकम् ॥ अन तस्सान्तिकं न गतासीति निषेधे प्रतीयमानेऽपि स स्वया मरिप्रयः कामित इति यज्यते ॥ क्वचिद्विधिनिषेधयोरनुभयं यथा-चन्द तुम न गणिज्जसि जान इमो पहलपत्तलछाप्रोगामस्स तिलअभूओ सहा वढो किण्ड्परकुल्य ।' चन्द्रलं नगण्यसे यावदेष वटः शोमते इति विधिनिषेपयोरुकावनेनापि वटेन चौर्यरता- दिगोपनं भवतीति ध्यज्यते ॥ चिदविधिनिषेधे तुमयं यथा-'अत्युचाः परितः स्फु- रन्ति गिरयः स्फारास्तपाम्भोधयनानेतानपि विनती किमपि न लान्तासि तुभ्यं नमः । भाचर्येण मुदुर्मुटुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुवस्तावद्विदिमा स्मृतस्तत्र भुजो वाचस्ततो मुदिताः । एवमादिभेदेनितोक्तिर्मवति । पर प्रन्थगौरवमयादरमामिनोंदाहियते । स प्रपथरत्वानन्दवर्धनादवगन्तव्यः ।। अत्युकिरतिशयोकिः। यपा-सारितारितरुणीवतितानलेन समूच्छितोमिपु महोदधिषु क्षितीशाः । अन्त- १,२. अनयोराया न स्फुटा. ३. 'उधिनुष्व पतितानि कुमुमानि मा पुन कालिको दलिकस्तुरे एपोऽसानविरसः परेण थुतो यलयशब्दः । इति पाया.४ . 'चन्द्र त नगण्यसै यावदेष पदलायाः । प्रामस्स विकमूतः मते वट:........... इति प्या, .

·३८ काव्यमाला। लुलगिरिपरस्पर साधोरारवर्मुररिपोरपयाति निद्रा॥ यथा च-'उभी यदि व्योनि पृथ. . प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥' सहभावकथनं सहोक्तिः। यथा-'संह दिअसनिसाई दीहरा सासदण्डा सह मणिवलएहि पाहधारा गलन्ति । तुह सुहम विओए वीइ उद्विग्गरीए सह अ तणुलदाए दुबला जीविदासा ॥' प्रतिषेधपुरःसरोक्तिराक्षेपः । यत्रोक्तो कस्यचिदुपमानादेर्वस्तुनः प्रतिषेधः प्रतीयते स आक्षेपः । यथा--'तक य. दि मुद्रिता शशिकला तस्मितं का सुधा सा दृष्र्यिदि हारित कुवलयैस्तावेगिरो धि. मधु । सा चेत्कान्तिरतन्त्रमेव कनकं किं वा यहु महे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविरसः सृष्टि. क्रमी वेधसः ॥ यथा च-ऐएहि कि पि कीए वि कए णिकिव भणामि अलमहवा । अविआरिअकज्जारम्भारिणी मरउ ण भगिस्सम् ॥' अयं च भूतभविष्यद्वर्तमानधर्मका• रणकार्यानुशाप्रभुत्वानादराशीर्वचनपरुषसाचिव्यपरवशोपायरोषानुशयार्थान्तरप्रतिपेधादिभे. दैरनेकघा भवति । तस्य च नात्र विस्तरः । अविरोधेऽपि विरोधप्रतीतिविरोधः । साक्षाद्विरोधे तु काव्यत्वास- भवात् । यथा-'दिशामलीकालकमङ्गतां गतस्त्रयीवधूकर्णतमालपल्लवः । चकार यस्याध्वायू. ममंचयो मलीमसः शकता निज यशः॥' या च'ब्रह्मण्योऽपि प्रावित्तापहारी स्त्रीयु- तोऽपि प्रायशो विप्रयुक्तः । सद्वेषोऽपि द्वेषनिर्मुक्तचित्तः को वा तादृग्दृश्यते भू- यते वा ॥ विशेषस्य सामान्येन समर्थनमर्थान्तरन्यासः । साधर्येण वैधर्येण च । तत्र साधम्र्येण यथा-'अधिकुचतट पीपं दाम श्रुती किसलाचिंते विशवलपिती पाणी घोणीलता रसनाश्चिता । तदपि च तनोर्लक्ष्मीरस्याः स्फुरत्यरदं गिरी प्रकृतिसुभगे पारे वेषो य एव स एव या ॥ वैधम्र्येण यथा-'अहो हि मे यद्दपराधमायुषा यदप्रियं धाच्यमिद मयेदशम् । त एव धन्याः सुहां पराभवं जगत्यदृष्ट्वैव हि ये क्षयं गताः ॥' अयं च शेषाविद्धविश्वव्यापिविशेपस्यविरोधवदयुक्तकारियुक्तायुक्तादिभेदैरनेकथा भवति । तत्र श्लेषाविदो यथा-'दिवाकरातक्षति यो गुहागु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुदेऽपि नून शरणं प्रपने ममत्वमुद्यःशिरसो सतीव ।' १. 'सह दिवसनिशादीर्धाः यासदण्डाः सह मणिवलयैर्याप्पधारा गलन्ति । तव सुभग वियोगे सस्या उद्वेगशीलायाः सह च तनुलताया दुर्यला जीविताशा ॥ इति च्छाया. २. 'भये एहि किमपि फस्सा भपि कृते निष्कृप मणाम्पसमयया । अविचारितकार्या- (म्भकारिणी नियतीन भनिष्ये ॥ इति च्छाया.

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । स्तुतौ निन्दा निन्दायां स्तुतियंत्र पर्यवसीयते सा व्याजस्तुतिः । स्तुती निन्दा यथा-'हे हेलाजितपोधिसत्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्व. सदृशः परः परहिताधाने गृहीतवतः। तृष्यत्पान्यजनोपकारघटनावमुख्यलन्यायशोमा- रपोद्वहने करोनि कण्या साहायकं यन्म:।' निन्दायां स्तुतिर्यपा-कीर्तिस्तव काल. पात्मजेन्दो प्रमतितरां भुवनं समप्रमेतत् । अपरजनविरक्षणं तवेदं नीपच्छन्दसका वयं भवामः ॥' यथा च-अस्माकं पामन्दिरस्य चरितं वक्तं न युक्तं भवेत्स्वामी त्वं कथ. यामि तेन भवतः किंचित्मियादूपणम् । स्वामिन् राम कृतस्त्वया रणगृहे पाणिप्रहः सादर यसाः सासिलता परस्य हृदये दृष्टा लुठन्ती मया ॥' साम्यस्य भेदकारणस्य चोक्तौ यद्वयोर्भदकारणं स व्यतिरेकः । या साम्यस्य सादृश्यस्योक्तावनुक्ती वा भेदकारणस्य च धर्मस्योक्तावनुक्ती वा यहयोफपमानोपमेययोर्भेदकारण स व्यतिरेकः । तत्र सादृश्यभेदयोरक्तौ यथा-तिस्तं नवपल्लरहमपि साध्यैः प्रियाया गुणैस्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्ताः ससे मा. मपि । कान्तापादतलाइतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्याश्योः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः । स च सशस्वनाति एकानेक श्लेपाक्षेपहेतुभेदैरनेकधा भवति । तर सदशव्यतिरेको यथा--'लन्मुखं पुण्डरीक च फुल्ले सुरभिगन्धिनी । अमन्द्रमर- मम्भोज टोलदृष्टिमुखं तु ते ॥' 'विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगी- ताय महतमुरजाः स्निग्पगम्भीरघोषम् । अन्तस्तोयं मणिमयमुवस्तुमभ्रंलिहामाः प्रासादा- स्वो तुलयितुमलं यत्र तैस्तविशेषैः ॥ सजातिव्यतिरेको यथा--'असंभृतं मण्डनमायटे- रसारावास्य फरण मरस । कामस पुष्पव्यतिरिक्तमनं पाल्यात्परं साप वयः प्रदे॥' सादृश्यात्प्रतिपत्तः संशयः ससंदेहः । स च केवलो निर्णयान्तश्च - तत्र फेवलो यथा-'असाः सर्गविधी प्रजापविरचन्द्रो नु कान्तिप्रदः मरिक- रस: स्वयं तु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजहः कथं नु विषयच्याहतकोतहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' निर्णयगर्भो यथा-'अयं मार्तण्डः कि स सब तुरंगे: सतभिरितः सानुः कि सर्गः प्रसरति दिशो ने नियतम् । कृत्तान्तः कि साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिां समालोक्याजी लां वित्पति सिरुल्पान्प्रति- भटाः ।' निर्णयान्तो विभा–हेतोपकाउनुक्ती च । तत्र देतोपत्तो यपा-निन्दी कि मुरारिः किमु रतिरमणः किं कि कुरेरः किं या विद्याधरोऽसी किमुरा गुरपतिः फिनलः किं कुमारः । नाय मार्य न पार्य न नहिन वा नापि नासी म र पीर पर्नु प्रतस्वयनिद हि प्ले मतिर्मोजदेवः ॥' प्रकृतस्य सदृशेनापलापोऽपटुतिः । पा-माले नेते पयोदाः मुरविशरिलो नावा: (1) कर्णपुरा, सौदामन्योऽपि ·४० काव्यमाला। नैताः कनकममिदं षणं दारणानाम् । नैतत्तोय नमस्तः पतति मदजळं वारिपाराव. धूतं तकि मुग्धे पृथा त्वं मलिनयसि मुखं प्राढियथुपातैः ।' समेनासमेन वा व्यत्ययः परिवृत्तिः । निकृष्टेनोत्कृष्टेन वस्तुना व्यत्ययो व्यतिहारः परिवृत्तिः यया-'ठतानामेतासामु. दितकुसुमाना मरुदयं निजं टास्यं दत्त्वा श्रयति बहुशो गन्धमसमम् । लतास्त्वध्वन्याना- महह शमादाय सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥' हेतोरर्थप्रतिपत्तिरनुमानम् । यथा-'सानुज्ञमागमिष्यनूनं पतितोऽसि पादयोस्तस्साः । कथमन्यथा ललाटे यावरू- रसतिलकपहिरियम् ॥ सदृशदर्शनात्पूर्वार्थस्सरणं स्मृतिः। ५, यथा-'तसास्तीरे रचितशितरः पेशटरिन्द्रनील. क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्ष- णीयः । महिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेम प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं लो तमेव स्मरामि ॥ यथा च-'अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूर न स रुचिरकलापं पाणलक्ष्यी- चकार । सपदि गतमनस्कचित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे फेशपाशे प्रियायाः ॥' मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिः। यथा-वृक्षत्रेणीउनसमस्तान्तरमार्गे रम्योद्याने फालपसूनो भवदीये। मेघनान्त्या भानुकरीपादर्शिनोमी केकायन्ते मत्तमयूरास्ततयाँः ॥ यथा या-पन्यानमाशु वि. जहीहि पुरा स्तनी ते पश्यन्प्रतिद्विरदकुम्भविशतिचेताः । स्तम्मेरमः परिगिर्न सुरसा. चुपैति महरगयत ससंभ्रममेवमेका ॥' असंभावितसंबन्धः कार्याभावेऽनर्थश्च विषमम् । यासमावितस्याघटमानस्यार्थस्य संपन्धः क्रियते, तद्विषमम् । यथा-'क चायं भमागः क च गगनमेतद्वपवहित तथाप्यम्भौराशिविकसति सिताशोः समुदये । क्या प्रत्याससिः किमु किमपि मृणं तदपरं यदत्यन्तं भावान्घटयति विद्वानपि मियः ॥' यत्र न केवलं कार्यस्यासिद्धिः किं तु प्रत्युतानर्थश्च तदपि विपमम् । यथा-'प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवी ससंभ्रमविस्मितत्रिभुवनगुरुभीत्या सद्यः प्रणाम परो भवान् । नमितशिरसो गझालोके तया चरणाहताववतु भवतपक्षस्यैतद्विलक्षम. पस्थितम् ॥' औचित्येनोत्कृष्टापकृष्टयोर्योगः समम् । उलथ्योपा-मशिनमुपगतयं कौमुदी मेघमुक्त जलनिधिमनुरुपं जदुकन्यावतीर्णा । इति समगुणयोगप्रीतयसत्र पौराः श्रवणरटु नृपाणामेकवाक्यं विवतुः ।।' निकथ्योर्य- 4 ·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । था-'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च यासको रहस्त्वाम् । व्रजवि. टपममुं ददस्व तस्यै भवतु यतः सदृशौश्चिराय योगः ॥' हेतोर्हेत्वन्तरस्य कार्ये कार्यान्तरस्याभिधानं समुच्चयः । यथा-पउरजुवाणो गामो महुमासो जोव्वर्ण पद हेरो । साहीपा अण्णसुरा भसही मा होउ कि मरउ ।।' यथा च स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलन लां सृजतानयद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नवौ मनोभूर्भुवि सत्यं सविता वृहस्पतिश्च ॥' अनेकेपामेकत्र निबन्धस्त्वन्यः । यथा-'माहिषं दधि सशर्करं पयः कालिदासकविता न वयः। शारदेन्दुरबला न कोमला स्वाशेपमुपभुञ्जते जनाः ॥' गुणक्रियायां युगपदभिधानमपरः । यथा-'अलसलुलितमुग्धस्निग्धनिस्पन्दमन्दरधिकविकसदन्तावस्मयस्मरतारः । हृदय- मशरण मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्षरपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ।।' पृष्टमष्टं वा यदन्यव्यवच्छेदपरतयोच्यते सा परिसंख्या । यथा-'कोटित्यं कचनिचये करचरणाधादलेपु रागस्ते । काठिन्य कुचयुगले तर- लव नयनयोर्वसति । पूर्वस्योत्तरमुत्तरं प्रति हेतुत्वे कारणमाला । यथा-'जितेन्द्रियत्वं विनयस कारणं गुणप्रकों विनयादवाप्यते । गुणप्रकोण जनो- ऽनुरज्यते जनानुरागमभवा हि संपदः ॥' प्रतुतार्थप्रसिधै निदर्शनं दृष्टान्तः । साधार्येश वैधयेण च । यथा-'महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृटिस्तस्मिनपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुप्पस्य मघोहिं चूते द्विरेफमालाः सविशेषसङ्गाः । यया च--'नबाहवे साइसऊर्मनर्मणः प्राणि कृपाणान्तिकमानिनीपतः । भटाः परेषां विशरास्तामगुर्दधत्सवाते स्थिरतां हि पासवः।' पूर्वपूर्वार्थनिष्ठानामानामुत्तरोत्तरं विधिनिषेधाभ्यां विरचनैकावली । यथा--'पुरामि यस्यां सवराङ्गनानि वराहना रूपतिरस्कृताइपः । रूपं समुन्मीलित- सहिलाममन विटासाः कुसुमायुधस्य॥ यथा च-'न तज्जलं यान सुचारुपज न पहज तयटीनाट्पदम् । न पदपदोऽसौ कलगुमितो न यो न गुञ्जितं तम जहार यन्मनः ।।" उद्देशकमेणार्थानां प्रतिनिर्देशो यथासंख्यम् । सपा-'मृगणीनमज्जनानां पतसंतोपविहितरीनगर । नुम्भकधीवापाना नि:- कारणारिलो जगति । १. "मगुरयुवा मामो मधुमासो पौरनं पतिः स्यविरः । स्वार्धाना जीर्णमुग अमती मा भानु कि पिताम् ॥' पनि माया. ६ ·४२ काव्यमाला। साभिप्रायविशेषणैर्भक्तिः परिकरः। यथा-'वल्मांक किमुतोद्धृतो गिरिरियतस्य स्पृशैदाशयं त्रैलोक्य तपसा जितं यदि मदो दोष्णां किमतावता । सर्वे साध्वय [स] रुणद्धि विरक्षामस्य रामस्य चेत्तद्दन्तादि। तवालि कक्षरुधिरल्लिनामपुड्न शरम् ॥' वस्तुसंपत्त्या महदुपलक्षणेन च वर्णनमुदात्तम् । यथा-'उच्चीयन्तेऽस्य वेश्मन्यविरहिते यत्नतःश्रोत्रियाणां यत्र श्यामाकपीजान्यपि चटकवधूवधुकोटिच्युतानि । यस्मिन्दातकस्माचटुलपहुकराकष्टहारावचूलभ्रष्टास्तत्रवं दृष्टा युवतिभिरलसं चूर्णिता मौक्तिकौघाः ॥ यथा च-'मुक्ताः केलिविस्महारगलिताः संमार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राङ्गणसीनि मन्यरचलद्वालाद्विलाक्षारुणाः । दुरादाहिमपीजश- द्वितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्त्वत्यागलीलायितम् ॥' महदुप- लक्षण यथा--'तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरवचनानुपालनव्यसनी । निवसन्याहुसहायश्व. कार रक्षःक्षयं रामः ॥" कार्यमारभमाणस्य दैवादुपायसंपत्तिः समीहितम् । यथा-'मनस्विनी वल्लभवेश्म गन्तुमुत्कण्ठिता यावरभूमिशायाम् । तावनवाम्भोधर- धीरनादप्रयोधितः सोधशिखी चुकूज ।' कारणाभावेऽपि कार्योपक्षेपो विभावना । यथा-'अनाहूतसदायस्त्व स्वमकारणवत्सलः । अनभ्यर्थितसाधुस्त्वं त्वमसंपन्धया. न्धवः ॥' यथा प-'वनेचराणो वनितामसाना दरीहोत्सङ्गनिषनभासः। भवन्ति यत्रीपधयो रजन्यामतेलपूराः सुरतप्रदीपाः॥' यत्र क्रियया परस्परं कार्यकारित्वं तदन्योन्यम् । पंचा-"कण्ठस्य तस्याः स्तनयन्धुरस्य मुक्ताफलापस्य च निस्तुलस्य । अन्योन्यशी. भाजननाद्बभूव साधारणो भूषणभूप्यभावः ॥' नित्येनागन्तुना वापरेण हर्षकोपादि यत्र तिरस्क्रियते तन्मीलितम् । नियेन यया-विर्यप्रेक्षिततरले सुनिन्धे च स्वभावतस्तस्याः । अनुरागो नयनयुगे समपि केनोपलक्ष्येत ।। भागन्तुकेन यथा-'मदिरामदभरपाटलकपोलतललोचनेषु पद- नेषु । कोपो मनस्विनीनां न लक्ष्यते कामिभिः प्रभवन् ।' प्रसिद्धाधारं विनाप्याधेयावस्थान विशेषः । यथा-'दिवमप्युश्यातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः फथमिव कवयो न ते चन्याः ।। • १. रत्तिः' इति काव्यप्रदीपे.

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ४३ अर्वाचीनस्यार्थस्य पृथगभिधानं पूर्वम् । यथा-'हृदयमधिष्ठितमादौ मालयाः कुसुमचापयाणेन । चरम रमणीवालम लोचनवि- पर्य त्वया भजता ।। कार्यकारणयोरभेदो हेतुः। यथा-'अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः । रम्योऽधमेति सप्रति लोकोत्कण्ठाकरः कालः ॥" समुदायादुत्कृष्टोत्कृष्टनिर्धारणं सारम् । यथा--"संसारे मानुष्यं सारं मानुष्यके च कोलीन्यम् । कोलीन्ये धमिव धर्मित्वे चापि सदयत्वम् ॥ इङ्गिताकारलक्ष्येऽर्थे सूक्ष्मम् । यथा-'अयापि तन्मनसि संप्रति वर्तते मे रात्रौ मयि क्षुतवति क्षितिपालपुन्या । जीवेति मालवचः परिहत्य कोपात्कणे कृतं फनकपत्रमनालपन्त्या ।' कार्यतो गुणदोपविपर्ययो लेशः । तत्र गुणस्य दोषीभावो यथा-'द्वित्रैः पाणिसरोरुहं विचतुरेम्मिल्लमाल्यनजः क- ण्ठान्मौक्तिकमालिकास्तदनु च क्षिप्ताः पदैः पन्नधैः । हित्वा भारपरम्परामिति जवात्व- दर्शनोत्कण्ठिता तन्वगी निरुपायमध्वनि मुहुः श्रोगीभरं निन्दति ॥' दोषस्य गुणीभावो यथा-"सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवान्त्रणाः सर्वत्रैव परापवादचकितास्ति- न्यहो दुष्करम् । अव्युत्पत्रपतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशू. न्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥' निन्दासमता वोपमानेनोपमेयस्य भगया स्तुतिर्वा प्रतीपम् । निन्दा यया-वदनामेदं सममिन्दोः सुन्दरमपि ते कथं चिरं न भवेत् । मलिन- यति यत्तपोली लोचनसलिलं हि कज्जलवत् ॥' समता यथा-'गर्वमसंवाह्यमिमं लो. चनयुगलेन वहसि किं भद्रे । सन्तीदशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि ।' एकत्राधारे पत्राधेयद्वयस्यैकेनैकं पिधीयते तपिहितम् । यथा-'अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिम न सांभाग्यविलोपि जातम् । एकोऽपि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः फिरणेवियाङ्कः ॥' १. काव्यप्रदीप तु कार्यकारणयोः पौवापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्त्युदाहरणत्वमहीकृतम्. २. "नन्वेवमन कार्यकारणभावालंकृतिप्रपञ्चनप्रसन हेत्वलंकारोऽपि लक्षणाईः । उक्तवार्य मटोदोन-तुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतः' इति । तर्हिक न लक्षित:-इति पेन् 'भायुतम्' इत्यादिरूपस्यास्य वैविधाभावेनालंकारत्वस्यैवामाधार ।" इत्यादि का. रणमालालंकारप्रकरणे काव्यप्रदीपेशव्यम्.

·४४ काव्यमाला। एकेन कृतकार्यमपरेण तथैवान्यया विधीयते स व्याघातः । यथा-'दृशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति दृशैत्र याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥ यत्र कार्यकारणयोर्युगपदिन्नदेशतयोपलम्भः सा असंगतिः । यथा-'अनया जघनापायभयमन्थरया तया । अन्यतोऽपि प्रजन्त्या मे हृदये नि. हितं पदम् ॥' विकारहेतावप्यविकृतिरहेतुः। यथा-'निदानिवृत्तावुदिते दुरत्ने सखीजने द्वारपदं पराते । लीकृताश्लेषरसे भुजगे चचाल नालिङ्गनतो नताही ॥' विशेषोक्तिरिति काव्यप्रकाशः । एकस्मिन्वाक्येऽनेकार्थता श्लेपः । यथा-'उदयमयते दिमालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधन निद्रामुद्रा प्रवर्तयाते श्रियम् । रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तन पत पत लसत्तेज:पुनो विभाति विभाकरः ॥" अकस्मिन्पक्षे विभाकरो नाम राजा । प्रकृतमुक्षिप्य वक्ता यदन्यथा मन्यते तन्मतम् । यथा-'यदेतत्कन्यानामुरति तरुणीसहसमये कृतोद्भेदं किंचित्पुलकमिदमाहुः किल जनाः ।मतिस्त्वेषास्माकं कुचयुगतटीचम्पकशिलासमावेशाकृष्टस्मरशरशलाकोल्कर इव ॥' उत्तरवचनश्रवणात्प्रश्नोन्नयनमुत्तरोत्तरम् । यथा-'गतं तिरथानमन्सारयः प्रसिद्धम्र्वज्वलन हविर्भुजः । पतत्यधौ धाम वि. सारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षित जनैः ॥' सामान्यं सामान्येन यत्समर्थ्यते स उभयन्यासः । यथा-'आपत्समद्धरणधीरधियः परेपो जाता महत्यपि कुले न भवन्ति स । विन्ध्या- स्वीयु विरलाः खलु पादणस्ते ये दन्तिदन्तमुश्लोल्लिखित सहन्ते ।' यत्र प्रतीयमानोऽर्थो वाच्योपयोगी स भावः । यथा-'प्रामतरुण तरुण्या नववलमजरीसनाथकरम् । पश्यन्न्या भवति मन्तिरां मलिना मुखच्यया ॥ एकमनेकसिन्क्रमेण भवति स पर्यायः । यथा-'तेनामरवधूहस्तसदयालमपल्लवाः । अभिसाछेदयाताना नियन्ते नन्दनद्रुमाः।' उद्भूतवस्तुनश्छद्मना निगृहनं व्यानोक्तिः। यथा--'शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसदोमाचादिविसंशुलाखिलविधिव्या- यामभाऊलः । हा सत्य तुहिनाचलस करयोरित्यचिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमातमण्डल. गणेयोऽवतादः शिवः ।'

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । आधारादाधेयस्या(धेयादाधारस्य वा)धिक्येऽधिकम् । तवापारादाधेयस्साधिक्यं यथा—'युगान्तकालप्रतिसंहतात्मनो जगन्ति यस्यां सवि. काशमासत । तनी ममुस्तत्र न कैटभद्विपस्तपोयनाभ्यागमसंभवा मुदः ॥' आधेयादापा- रस्यापिक्यं यथा-'नवेन्दुना तन्नमसोपमेयं शावैकसिंहेन च काननेन । रघो: कुलं कु. लपुष्कोण तोयेन चाप्रौढनोन्द्रमासीत् ॥' प्रतिपक्षबाधाशक्तौ तदीयतिरस्कारे प्रत्यनीकम् । यथा-'चक्रेण विष्णोः कृतशीर्षशेषः प्रहर्तुमिच्छन्नपि नास्य शक्तः । राहु समानाख्य- तयैव यध्यान् तमोमिषः सन् भजति स्म चक्रान् ॥' एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयः । यथा--'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव ॥' यत्र वस्तु स्वगुणमुत्सृज्यान्यगुणयोगात्तद्गुणतामेति स तद्गुणः । यथा-'विभिनवर्णा गरुडापजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या । रस्नैः पुनर्यत्र रुथारुचं सामानिन्यिरे शरीरनीलः ॥' तत्संश्लिष्टमपि वस्तु यद्गुणं नाश्रयति सोऽतद्गुणः । यथा-'सज्जणसरेण विदुज्जणस्स कमुसिमानओसरई । ससिगण्डलमम्मपरिहिहि किस णुव्यिय फुरंगो । स्वातन्त्र्येणाङ्गत्वेन संशयेनेकपयेन वा अलंकाराणामेकत्रावस्थानं संकरः। सत्र परस्परनिरापेक्ष्य स्वातन्त्र्यं यथा-'मधुरया मधुबोधितमाधवी मधुसमृद्धिसमेधि- तमेधया । मधुऊरागनया मुहुरुद्धतध्वनिभृता निभृताक्षरमुजगे ॥' अत्र यमकानुप्रा. सयोः शब्दालंकारयोः संकरः । 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाअनं नमः । असत्पुरुषसे. येव धष्टिनिष्फलतां गता।' भत्रोत्प्रेक्षोपमयोः ॥ यथा-'हुतहुताशनमर्मरचर्णतां दधुरि- वामवणस्य रजःकणाः । निपतिताः परितः पधिकमजानुपरि ते परिते पुरतोभृशम् ॥'भत्र यमकोप्रेक्षयोः शब्दार्था)लंकारयोः । उपकारकत्वमालम् । यथा-'हरिरिव पलियन्धः करविशक्तियुक्तः पिनाकपाणिरिवा कमलाश्रयश्च विधिविजयति श्रीमलराजनृपः। अत्र देष उपमाया अहम् । संशय एकतरस्यानिर्णयः। यथा--'नयनानन्ददायीन्दोषिम्वमेतत्म- सीदति । अधुनापि निम्दाशमविशीर्गमिदं तमः ॥' भत्र मुखेन सहाभेदारोपाकिमति- दायोक्तिः। फिमेतदिति मुतं निर्दिश्य इन्दुसमारोपणाद रूपकम् । किं मुखनैर्मल्यप्र. स्तावेऽन्योक्तिः । अतयोः समुच्चयविवक्षायो दोपकम् । किं प्रदोपवर्णने विशेषणसाम्या. समासोक्तिः। कि मदनोद्दीपककालो वर्तत इति पर्यायोक्तिरित्यनेकालंकारसंशयः। एक- स्मिन्पदेशन्दालंकारयोरनवेश एकपयम् । यथा-'प्रथममरणच्ायस्तावत्ततः कन- ·काव्यमाला। कप्रभस्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । उदयति ततोधान्तध्वसक्षमः क्षणदा. मुखे सरसविसिनीकन्दग्छेदच्छविमंगलाञ्छनः ॥' अत्र जात्यनुप्रासयोः । इष्टार्थस्याशंसनमाशीः। यथा-'अजसं यस्योचैः स्फुरदुरुभुजस्तम्भशिखरः स्थितो मुग्धस्निग्धां जननिच. यरोचिः कचचयः । प्रशस्तिप्रागल्भ्यं वदति मदमोहारिविजये प्रियं वः स श्रीमान् मथम. जिननायः प्रथयतु ॥ इति महाकविश्रीवाग्भटविरचितायामलंकारतिलकाभिधानस्वीपज्ञकाव्यानुशासन- वृत्ती अर्यालद्वारनिरूपणो नाम तृतीयोऽध्यायः । - चतुर्थोऽध्यायः। अर्थालंकारानुक्त्वा शब्दालंकारानाह- चित्रश्लेषानुप्रासवक्रोक्तियुक्तियमकपुनरुक्तवदाभासाः पट् शब्दालं. काराः1. क्रमेण लक्षयति- आकारगतिस्वरव्यञ्जनस्थाननियमच्युतगुप्तादिभेदैरनेकधा चित्रम् । व- न्धस्य खड्गधनुर्वाणमुसलशूलशक्तिहलच्छत्रपममुरजचक्रस्वस्तिकाद्याकार- सादृश्यादाकारचित्रम् । तत्र सहवन्धो यथा-'भव्यानां परमानन्दकन्दोद्भेदधनाघनः । नतामरशिरोरलवि. दाधितनखप्रभा ॥ भवाब्धिपरपारान्तप्रापणा पोतसं निभा । भी विमलतीर्थेश फुर मे निर्मल मनः ॥ धनुर्धन्धो यथा-'अनन्तज्ञानसंताननिध्यातभुवनमयः। यतीन्द्रसेव्यनरणः त्रियेऽनन्तजिनोऽस्तु वः ॥' पाणपन्धो यथा-'मुसेन्दुचन्द्रिकापूररतामरचकोरकः । करोतु धर्मो निर्मारः सुरलोकनतः श्रियम् ॥' मुसलबन्धो यथा--'सदाशान्तिर्जगमायः श्रियं शान्ति तनोतु नः। मतशान्तशचीनाथः कृतशान्त्यर्वनो हि सः॥' मूलमन्धो यथा-- नित्यं कुन्भ्वादिसत्वेवहिसः बुध्वितिर्सशकः करिराजकराकारकरो मामवताग्जिनः ।' शक्तिबन्धो यथा-'पदं श्रियामराभिख्यो भित्काजिनः परारदनच्छेदयामोमो मोदाया- स्तु शिवप्रदः । अस्य व्याख्या-अराभिख्योराभिधानो जिनो मोदायास्तु । कथंभूतः। भिकारेभिनातीनि भित् भेदकः । कस्य। कोरेः कर्मरूपशनोः । पुनः कथंभूतः । दिन- रछेदधामोमः रदनच्छेदधामा करिकलमदन्तच्छेदधवला उमा कीर्तिर्यस्य स ताशः । शेष संबोधनम् । हलपन्धो यथा-श्रियं वितनुता मल्लिसखा जिनमतल्लिका । काम कु. न्दविभोदाररांशुहततामसः ॥' जिनमतल्लिका जिनप्रधान तमा समूहस्तामसम् ॥ छ. अन्धो यथा--प्रिये धीरतो देवः श्रितो मुनिभिरस्तु वः । नरामरनमन्मौलिलिपमा• नक्रमो जिनः ।। पद्मकन्धो यया-'एनश्छिनत्तु न इनः मुनथेन पुनः पुनः । ध्यानज्ञान- - ·४ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । धनस्थानः स्वनमिर्वनदानः स्वनः ॥' तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थान: । आधिकरणेऽत्रानप्रत्ययः। ध्यानज्ञानधनस्थानः शब्दायमानशकटस्वनः । अत्र कविनात्मशक्त्यतिशयात् गोमूनिका- चित्रमप्यन्त वितम् ।। मुरजवन्धो यथा-'नेमिनाथ जिनाविन शमिनां तनु नाविभ । भविना नुत नागनीस्त्वां विनाय घनागसाम् ॥' च्याख्या ----हे नेमिनाथ जिन शमिना- मविप्न विनामावं तनु । कथंभूत । नाविभ न निःप्रभ अपि तु सप्रम । तथा भविना संसारिणा नुत । भनिनेति जातावेकवचनम् । तथा त्वां विना धनागसां घनपापानां पु- रुषाणां न अगधीभवति । न गच्छतीति अगा अविनश्वरेत्यर्थः । अयममिप्रायः-स. पापा अपि पुरुपास्त्वां सेवमानाः पापमुक्तरगधियं लभन्ते । कविनामाङ्कितो य उरचक्रवन्धो यथा--'सर्व कृन्ततु कल्मषं स भवतो वाग्भत्सितासौहृदः सद्रीतिभितवि- श्वपार्श्वभयहृत्यूटस्थिरोऽमर्महा । निमारः परवारिदप्रभतनुर्यस्य स्फुटा हारमामाकीतिः सकले सदावनितले दत्तशहासप्रभा ॥ व्याख्या-मवं हरन्तीति भवहजिनः । पार्शमिधानो भवहत् । पाजिन इत्यर्थः । सती शोभना रीतिर्यस्य स सदीतिः । भितं विश्वं जगद्यस्य स धितविश्वः । सदीतिश्चासी प्रितविवश्व सद्रीतिश्रितविश्वः । स चाप्ती पार्श्वभवहच सदीतिभितपार्वभवहत् भवतः सर्व कल्मषं कृन्ततु छिनत्त । कथंभूतः । कूटस्थिरः । कूट गिरिगई तद्वस्थिरो निश्चलः । पुनः फयंभूतः । अमर्महा । न मर्माणि हन्तीति अमर्महा । निर्मारो निकंदर्पः । परवारिदप्रभा श्यामवर्णा तनुर्यस्य । पुनः कथंभूतः । वाग्भसितासीहृदः । वाचा वचननापि भसित निराकृतमसौहृदमवात्सल्यं येन । यस्य पार्श्वजिनस स्फुटा प्रकटा हारप्रभा कीर्तिरमात् । कथंभूता । सकलेऽवनितले दत्तेशहा- सप्रभा ईशस्य हासप्रभा पवलितेत्यर्थः । सा दत्ता यया सा तथोत्ता । स्वस्तिकबन्धी यथा-"प्रसीद स सदा चीर प्रभी धीर रजोम्बुद । प्रति मां ददस्व श्रेयः प्रधानायगस. यशः ॥' हे वीर स प्रसिद्ध । रोवि वीरस्य विशेषणम् । प्रसीद । कथंभूत । रजोम्बुद । तथा मां प्रति यो ददस्त । प्रधान उत्तम । तथा सद्यश आयय प्रापय । 'अय गती'। अपमानं प्रयुक्रे आययति । आदिशब्दादयारद्वादशारचक्रसप्तचक्रिकगोमूनिकानन्यावर्त- भृक्षारचामरघण्टाप्रभृतीनि तत्तदशनामान्यूयानि ।। गतिचित्रं सर्वतोभद्रगतप्रत्यागतगोमूविकार्यभ्रमरथपदतुरगपदगमपदा- दिभेदैरनेकधा भवति । तत्र सर्वतोमई यथा -देवाकानिनि कावा वाहिकावतकाहि वा। काकारेभमरे काका निस्वमव्यव्यमस्वनि , वारणागगभीरा सा साराभीगगणारवा । कारितारिखपा सेना नासेपा परितारिका ।' एवमन्यदपि । हखादिसरनियमो सरचित्रम् ! 1. किरातार्जुनीये पश्दशसर्गे पक्षविंशोऽयं श्लोकः, २. शिशुपालवधैकोनविंशसर्गचतु. घसारिंशोऽयं शोर: । . -- ·काव्यमाला। यथा- यथा "जय मदनगजनमन वरकमलभगतमन । गतजनन भदमरण भव भयगनर• शरण ॥' अत्र सर्वत्र द्वस्वोऽकारः । एवं हवेनेकारादिना दीपेणाकारादिना द्विन्यादिस्स- रैवोदाहार्यम् ।। एकद्विव्यादिव्यञ्जननियमो व्यञ्जनचित्रम् । एकव्यञ्जनं यथा-'किकांकुफु ककेका केकिकोकैककः कः । ककुको कः कका काकः फकाकुकुक को ककु: । द्विव्यअनचित्रं यथा -'देशदारबरोदार दूरोदरदुरादुरः। दरदी दद्वरदरा दारं दारं दौरदान् ।।' एवं ज्यादिव्यानचित्रं उदाहार्यम् ।। कण्ठतालुमूर्धदन्तोछादिस्थाननियमः स्थानचित्रम् । -'मनुसूदितिसूनुं नियुयुमिमुभितुम् । स्थितिमतः श्रुतिनीतिस्मृती इषु रुजीशी। अकथ्योऽयम् । आसाय सावतो वाणं प्राणति कृष्णसर्पवत् । तत्पृष्टो ता. रपोपस्थं मोहापमोपतत्परः ॥' अतालव्योऽयम् । 'भीममर्नु समायान्तं समायान्तं महा• भुजः । अभ्यगच्छवासुदेवो वासुदेवो मधु यथा ॥' अमूर्धन्यः । 'उमयोः शरराजीभिर- राजीभिधम्कयोः । अर्कोशुश्रीः पराभाजि पराभाजि च साजिरे ॥' अदन्त्यः । 'नाचालीत्सात्यकिः शोर्यात्स तेन निहतस्तथा । गिरि कररदाशातः करिणा कीर्तयेऽत्र किम् ॥' निरोष्ठपः॥ मात्रानिन्दुर्वर्णादिभेदैश्युतमनेकधा । तत्र मात्राच्युतक यथा--'भूतियोजिनमर्तव्यः कृपणाकारतमण्डलः । महापद. अभावास त्वत्समः कुपतिः कुतः ॥' अत्र कृपणेति आकारस्य च्युतिः । पिन्दुच्यु- तक यथा-'सहसा नलिनी ताराशारिता गगनावनिः । शोभते भूमिपालानां सभा च विषुधाषिता ।' सह हसेन वर्तते सहसा । वर्णच्युतकं यथा---'परहिततत्परो दुरित. वारहरो भगवान्भयनासको जगति धीर इति सुरवन्दितः प्रपितान्तिरले मदनापहः शिवसुख शिवोद्भवो भवक्षयनाशको जगति वीर इति प्रभवः प्रियो नरसुररान्दितः प्र. पितशान्तिरल पभो जयो जिनो मदमदनापदः शिवमुख तनुता भवता मुहुर्मुहुः ॥' अत्र सिदिछन्दसि नेमिनाथस्तुतिः । अत्र चान्तरतम्-'परहिततत्परो दुरितवारहरी म. मवान्भवमयनासको जगति वीर इति । मुरवन्दितः प्रधितशान्तिरल मदनापहः शिव- सुख तनुताम् ॥' अत्र प्रमिताक्षरे छन्दसि श्रीवीरनापस्तुतिः । 'दुरितवारहरो भगवा- शिवो जगति वीर इति प्रभवः श्रियाः । यितशान्तिरल वृषभो जरी शिवसुत तनुतो भवता मुहुः ॥ अन्न द्रुतविलम्पितछन्दगि मनाथस्तुतिः ॥ गुप्तकं क्रियाकारकसंबन्धविपयत्वेन चतुर्धा । तत्र क्रियागुप्तकम्-'प्रत्यक्षेपि परोक्षेपि येन धीर्य महीभृताम् । तस्य देवतुरुफस्य के गुणप्रहणे वयम् ॥' अत्र प्रत्यक्षेपीति किया । कारकगुप्तकं यथा---'केनेमी दुर्विदग्धेन १-५. शोका अनवगतार्शः. ६. एतदुदाहरणपयानि दुर्योध्यानि.

·४ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ४९ हृदये विनिवेशितौ । पिवतस्तै शरावेण वारि कहारशीतलम् ॥' अत्र शराविति कर्मणो गुप्तत्वम् । संबन्धगुप्तकं यथा-न मया गोरसाभितं चेतः कस्मात्मकुप्यसि । अस्थान- रुदितैरेमी रलमालोहितेक्षण ॥' अत्र न मे अगोरसामिममिति संपन्धगुप्तकम् । पादगु- प्तकं यथा—'युवियनामिनी तारसंरावविहतश्रुतिः । हेमेषु माला शुशुभे ।' अत्र "वि. धुतामिव संहतिः' इति चतुर्यपादस्य गुप्तत्वम् । आदिशब्दात्प्रश्नोत्तरप्रहेलिकादुर्वचका. दयोऽपि भवन्ति । पर कष्टकाव्यत्वाकीडामात्रफललानात्र अपश्चिताः ।। परोक्तस्य श्लेपेण काका वान्यथोकिर्वक्रोक्तिः। तत्र लेषवक्रोक्तिबिधा भालेपणाभलेषेण च। तत्र भन्न पेण यथा 1-'सद्वाः प्रेयसि दीयतां प्रियतम द्वारं किम(मु)च्छाद्यते सत्कै सुन्दरि याचितं कथय मै कि कस्य सत्कं प्रिय । श्रीनाभेयजिनस्य मज्जनजलं कस्त्वं जनः कि जलं दम्पत्यैरिति जल्पिरा जिनपतेः सानोत्सवे पातु वः ॥' अमलपे यथा-'कोऽयं द्वारि, हरिः, प्रयाशुपयन शाखामृगस्यात्र किं, कृष्णोऽहं दयिते, विभैमि नितरा कृष्णादहं वानरात् । कान्तेऽई मधु- सूदनो, ब्रज लता तामेव मध्वन्वितामित्यं निर्विषयीकृतो दयितया द्वीतो हरिः पातु वः ॥' यथा च--'भर्तुः पार्वति नाम कीर्तय न चेत्त्वां तादयिष्याम्यद क्रीदान्जेन शि- वति सत्यमनघे कि ते भगालः पतिः। नो स्थाणु. किमु कीलको नहि पशुस्वामी तु गोप्ता गवां दोलाखेलनकर्मणीति विजयागीयॊगिरः पान्तु वः ॥' मिनकण्ठो ध्वनिः काकुः । तझोक्तिर्यपा-'लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेश. प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । आकृष्ण पाण्डववधूपरिधानकोशान्स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ यया च- 'अपि चण्डानिलोद्भुततरङ्गस्य महोदधेः । शक्येत प्रसरो रोद्धं नानुरत्तास्य चेतसः ॥' अदूरान्तरितावृत्तिरनुप्रासश्छेकवृत्तिलाटमेदेन त्रिधा । आवृत्तिः पुनः पुननिवन्धः । अर्थाद्वर्णानां पदाना वा । सररसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः ॥ स च त्रिधा भवतीत्याह- सकृद्वर्णावृत्तिश्छेकानुप्रासः । वर्णावृत्तिरिति समस्त पदम् । यनैकस्य यथा-'ततोऽरुणपरिस्यन्दमन्दीकृतवपुः शशी । दः कामपरिक्षामकामिनीगलपाण्डुताम् ॥' अनेकवर्णानां यथा-निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले न साले सालम्पो लवमपि लवड़े न रमते । प्रियहोर्नो सई रचयति न चूते विचाति स्मरलक्ष्मीलीलाममलमधुपानं मयुकरः ॥' १. व्यअनपरस्यैकस्यानेकस्य वा समानव्यञ्जनस्योचारणे श्रवणयोर्विशेषाभावस्य 'दीडो युडचि-' इति सूत्रमाध्यमितत्वेन जलद्वारार्थकता. २. 'सुखशीर्पजलेषु कम्' इति मेदिनीतो जलार्थकशब्दस्य सुखार्थत्वमपि. ३. स्नानजलमित्यभिप्रायवतो मजन- जलशब्दस्य 'मम जनस्य जलम्' इत्यभिप्रायेण प्रश्नः ७ ·काव्यमाला। असकृवृत्त्यनुप्रासः । वर्णावृत्तिरित्यनुवर्तते । यथा वर्णस्य 'वाचाटाकटपूतनाचटुपटुः कापट्यकोटी पुटी विस्पटा नृतनाटिकानटभटी लाम्पत्यमाटाटवी । व्याचटे प्रकटं जनानुतियुटी तटोकते वो मुना साटोपे भुवि नाभिभावकमटे मध्यत्र वर्तिन्यपि ॥' अनेकस्य यथा-'स्वच्छ- न्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्युच्छटामूठन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानादिकाहाय वः । भिद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरी दीर्घादरिद्रद्रुमद्रोहोटेकमयोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥' सकृदसकृद्वा पदावृत्तिबटानाम् । अत्रापि पदावृत्तिरिति समस्तं पदम् । तेन पदस्य पदानो वा सकृत् असकृदा आर. त्तिाटानां प्रियवालाटानुप्रासः। पदस्य यथा-'निशाकरकरस्मरैर्गुणैर्गुणवतां मतैः । जने जनयति प्रीति प्रीत्यानतनृपो नृपः ॥' असकृद्यथा-'सम्यट् निषेध्य चतुरचतुरोऽप्युपाया. मित्वोपभुज्य च भुव चतुरधिमाश्चीम् । विद्याचतुष्टयविनीतमतिजितात्मा काष्टामवाप पुरुषार्थचतुष्टये यः ॥' भनेकस्यासक्यथा-वधायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शमसं. काश कासा: काशामा भान्ति तासां नवपुलिनतटे स्त्रीनदीईसहंसाः । साभाम्भोद- मुक्तः स्फुरदमलवपुर्मेदिनीचन्द्र चन्द्रश्चन्द्राङ्गः शारदस्तै जयकृडुपनतो विद्विषां काल- काला ।' पदात्मकत्वाद्वाक्यस्य तस्याच्या(प्यावृत्तिर्यथा---'त्वमेकवेतसि न वेत्तपो- भिस्तदल नृणाम् ।। एकेनानेकस्यार्थस्य युगपदुक्तिः श्लेषो भगाभङ्गाम्यां द्विधा । एकेन पदेन वाश्येन वा अनेकस्य योख्यादीनो या अर्थानामभिधानं लिष्यन्ति शन्दा अत्रेति सेपः । हरिप्रभृतयः शब्दा अनेकार्थाभिधायिनः सन्तीत्याह--युगपदे- कस्मिन्प्रयोगे । स च महामहाभ्यां द्विधा । भालेपोऽभाषश्च । तत्र खण्डनाद्भश्लेषः । स वर्णलिङ्गवचनविभक्तिप्रत्ययपदभाषाभेदैरनेकथा भवति । तत्र वर्णश्लेषो यथा--"प्रति. कूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति पहुसाधनता अवलम्पनाय दिनभरभन्न पतिथ्यतः करसहनमपि ॥' अत्र विधिविधुति इकारोकारयोर्वर्णयोः शेषः । दिपो यथा- 'भक्तिप्रदविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पधिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरतैनातहितप्रा. प्तये । लावण्यस्य महानिधी सिको लक्ष्मीदृशोस्तन्वती युष्माक, कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः॥ वचन लेपो यथा-'प्राज्यप्रभावः प्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः । ददतां निर्वृतात्मान आयोऽन्येऽपि मुदं जिनाः' । अत्रैकपः एकवचनम् । द्वितीयपक्षे यहुवचनम् । स्यादीना त्यादीना च भङ्गाद्विभक्तिश्लेषो यथा-'विषं निजगले येन चक्रे च भुजगप्रमुः । देहे नागजी दग्धो(1) जाया च स जयन्यजः ॥' प्रकृतिश्लेषो यथा-'विहितापर(चि)ति- १. लिङ्गवचनयोः श्रेषो यथा-' इति काव्यप्रदीपे, २. 'प्राज्यप्रभाः, वः, निर्वृतात्मा, नः' इत्यपि पदच्छेदः. ३. 'चक्र' इति कृश्यातोलिटि, पक्रशदात्सप्तम्यां च समानम्. ४. 'देहे' इति दहयातोलिटि, देहाब्दस्य सप्तम्यां च.

·11,156 ५१ ४ अध्यायः काव्यानुशासनम् । महीयसां द्विषतामाहितसाध्वसो पलैः । भव सानुचरस्त्वमुच्चकर्महतामप्युपरि क्षमाम- ताम् ॥' अत्रापचितिरिति चायेश्चिनोतेय रूपम् । प्रत्ययश्लेशे यथा-'येन ध्वस्तमनो. भवेन पलिजित्कायः पुरास्वीकृतः। अत्र अन्नीकृतः स्त्रीकृतश्चेति चिडीप्रत्यये पः। पदलेपो यथा-'जननीतिमुदितमनसा नित्यं सुस्वामिना कृतानन्दा । सा नगरी नगत- नया गौरीव मनोहरा भाति । सस्कृतप्राकृतमागधपिशाचसूरसेनापत्रंशभाषाणां संकरे भापालेपः । तत्र संस्कृतप्राकृत्तयोर्यथा-'सरले साइसरार्ग परिहर रम्मोर मुश संर- म्भम् । विरहं विरहायासं सौटुं तव चित्तमसई मै ॥ सस्कृतमागधयोर्यथा-'शूलं शल- न्तु वा विशन्तु शपला शं विशङ्का वा । अशमदशं दुःशीला दिशान्ति काले खला अशिवम् ।।' संस्कृतपैशाचिकयोर्यथा-'चम्पककलिकाकोमलकान्तिकपोलाथ दीपिका- नही । इश्यति गजपतिगमना चपलायतलोचना लपितुम् ॥' संस्कृतसूरसेन्योर्यपा--- *अधरदलं ते तरुणा मदिरामदमधुरवाणि सामोदम् । साधु पिरन्तु सुपीवरपरिणाहिएयो. धरारम्भ ।' संस्कृतापभ्रंशयोर्यया-क्रीहन्ति प्रसरन्ति मधु कमलप्रणयि लिइन्ति । भ्रमरा मित्र सुविधमा मत्ता भूरि रसन्ति ।। घण्णामपि भापाणा योगो यथा-'भालो- लकमले चित्ते ललाम कमलालये । पाहि चण्डि महामोहभङ्गभीमसलामले ॥' अखण्डितभेदैरभङ्ग श्लेपः। यथा-"कितनास्ति निरन्तर न भवतः सङ्गः कुरणीशी कि वा तत्र तथा पयोधर- परिष्वोऽपि नाहादकः । यन्मामत्र विहाय नितिमना नाथोनयन्तं गतः पायाद्वोऽभि- हितः स भोजसुतया देवः शिवानन्दनः ।।' तुल्यं श्रुतिकमा क्षरावृत्तिर्यमकम् । तच्च श्लोक श्लोकार्घपादभागभेदैरनेकधा । तत्र शोकयमक महायमक यथा-'सत्त्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्विततारवम् । सर्वदारण- मानेपी दावानलसमशितः ॥' असावेव पृथगर्यतया टूि परावर्तनीयः। अर्धावृत्त्या अर्ध- यमकं समुद्क यथा-'ननाम लोको विदमानवेन मही न चारित्रमुदारधीरम् । इदमः पृथगर्थतया द्विः परावर्तनीयम् ॥ पादयमकं मुखं संदंश आवृत्तिगर्भसंदष्टकपुच्छपतिपरिवृत्तियुग्मकभे- दैवधा । सत्र प्रथमद्वितीययोः पादयोरावृत्या मुखयमकं यथा-'चक्रं दहतारं चक्रन्द ह तारम् । खट्नेन तवाजी राजनरिनारी ।' प्रथमतृतीययोरावृत्त्या संदंशः । १. दमयन्तीकथास्थोऽये श्ोफा. २. 'स सारं भरतोऽवश्यमबलं विततारवम् । स- वंदा रणमनिपादावानलसमस्थितः ॥' इति काव्यप्रदीपे रुटालंकारे च स्फुटः. ३. 'न नामलोऽकोविदमानवेनमहीनचारिनमुद्दारधीरम्' इति रुद्रालंकारे। Y ·५२ काव्यमाला। यथा-'सारं गवयसांनिध्यराजकाननमप्रतः सारङ्गवयसानिध्यदारणं शिखरे गिरेः॥" प्रथमचतुर्थयोरावृत्त्या संदंशः। यथा आत्तिः–'आसनदेवा नराजराजिरुञ्चन्तटानामियमत्र नादी । क्रीडाकतो पत्र दिगन्तनागा आसन्नदे वानरराजराजिः ॥' द्वितीयतृतीययोरावृत्त्या गर्भः। यथा---'यो राज्यमासाद्य भवत्यचिन्तः समुद्रतारम्भरतः सदैव । समुद्रतारं भरतः स देवप्रमाणमारभ्य पयस्युदास्ते ॥' द्वितीयचतुर्थयोरावृत्त्या संदष्टकम् । यथा-अमरनगरस्मेराक्षीणां प्रपश्चयति स्फुरत्सुरतक्ष्चये कुर्वाणानां बटक्षमरंहसाम् । इह सह सुरैरायान्तीनां नरेश नगेऽन्व सुरतरुचये कुर्वाणानां पलक्षमरहसाम् ॥'. तृतीयचतुर्थयोरावृत्त्या पुच्छम् । यथा---उत्तुहमातङ्गकुलाकुलो यो व्यजेष्ट शत्रून्समरे सदैव । स सारमानीय महारि- चक्र ससार मोनी यमहारिचत्रम् ॥' चतुर्णामपि परस्परावृत्त्या पतिः। यथा-'रैम्भारामा फुरु पककमलारम्भारामाकुरपककमला । रम्भारामाकुरुषककमला रम्मारामाकुरपकमला ।' प्रथमचतुर्थयोद्वितीयतृतीययोरावृत्त्या परिवृत्तिः । यथा--मुदा रतासौ रमणी यता यो स्मरस्यदोऽलं कुरुतेन वोढा । स्मरस्यदोऽलंकु. स्तेऽनवोगमुदारतासौ रमणीयतायाम् ॥' प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोरावृत्तियुग्मकम् । यथा-'विभाति रामापरमारणस्य विभाऽतिरामा परमा रणस्य । सदैवतेजोर्जितराज- माना सदैव तेजोऽजितराजमाना ॥' पादमागयमकानि भनयैव रीत्यानेऊधा भवन्ति । तानि च काव्यहदयशङ्खत्वाप्रोक्तानि । भिन्नरूपाणां शदानामेकार्थतेव पुनरुक्तवदाभासः । यथा-'सव सम्यक् समुन्मील्य हृदि भासि विराजमे । द्विपामरीणा लं सेनां वा. हिनीमुदकम्पयः॥ इति श्रीवाग्भटविरचितायामलंकारतिलकाभिधानस्वोपज्ञकाव्यानुशासनवृत्ती. शब्दालंकारविवेचनश्चतुर्थोऽध्यायः । १. 'स्मराक्षीणां' इति शोभनम्, २-३. 'मासीय' इति पाठ आसीत. तथापि रुद्र- टालंकारस्योऽयं पात साधीयान्धृतः. ३. अस्य श्फस्यार्थोऽनवगतः. ४. रुद्रटालंका. रस्थोऽयं श्लोकः.५. सप्तम्यन्तलेन दोपाभावः. ६. अरीणामिति सेनाविशेषणम्, awr ·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । पञ्चमोऽध्यायः । दोषमुक्तं गुणयुक्तमलंकारभूपितं शब्दार्थरूपमुक्त काव्यशरीरम् । परं तत्वप्राणिशीर. मिव निरात्मकं न प्रतिभासते । अतः काव्यस्य प्राणभूतानसानाह । यदाह-'यामिनी- वेन्दुना मुसा नारीय रमणं विना । लक्ष्मीरिव ऋते त्यागान वाणी भाति नीरसा ॥' यथा च-'साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं भोज्यं निर्लवण यथा । तथैव नीरसं काव्यमिति बमो रसात् (ख) प्रमात् ॥ तत्र विभावानुभावैर्व्यभिचारिभिश्चाभिव्यक्ता रतिहासशोकक्रोधोत्साह- मयजुगुप्साविलयशमाः स्थायिनो भावाः, क्रमेण शृङ्गारहास्यकरुणरौद्र- वीरभयानकवीभत्साद्भुतशान्ता नव रसा भवन्ति । परस्परमास्थापन्यात्मिका रतिः । हासश्चेतीविकाशः । वैधुर्य शोकः । तीक्ष्णत्वं शोधः । सरम्मो वैश्लव्यम् । भय संकोचः । जुगुप्सा चित्तविस्तारः । [आश्चर्य] विस्मयः । तृष्णा- क्षयः रामः॥ अप फ्रमेण रसाहक्षयति- स्त्रीपुंसयोः परस्परावलोकनमाल्यर्तुहर्म्यपुरशैलनदीचन्द्रोपवनोद्यानदी- धिकाजलक्रीडाविलेपनादिविमावा जुगुप्सालस्यौत्र्यवर्जसर्वव्यभिचारिभावा रतिः । स्थायीभावश्चर्षणीयतां गतः शृङ्गारः । 'नीसयोः' इति वचनात समविषयग्रामसमययोः स्थिरानुरागयोः संप्रयोगसुखविणा- नोःखीपुरुपयोर्या परस्परं रतिः स एव शहारः । देवगुरुमुनिपुत्रादिविषया तु रतिरनु- भार एम, न पुनः शहारः । तत्र देवविश्या यथा-'नो मुत्तयै स्पृह्यामि नाथ विभवः कार्य न सांसारिक कि त्वायोज्य करी पुनः पुनरिद स्वामीशमभ्यर्थये । स्वप्ने जाग- रणे स्थिती विचलने दुःखे मुखे मन्दिरे कान्तारे निशि वासरे च सततं भक्तिर्ममास्तु स्थगि ॥ एवमन्यदपि । ये चास्यानुगताः कटाक्षमुजक्षेपप्रभृतयोऽनुमावास्तेषामने प्रप. श्यमानत्वामात्र विस्तरः।। सच संभोगविप्रलम्माम्यां द्विधा । तत्र संमोगमाह- एकान्तमुखमयो धृत्यादिव्यभिचारी रोमाञ्चस्वेदकम्पाश्रुमोचनमेखलास्ख- लनध्वसितसाध्वसकेशवन्धवस्त्रसंयमनाभरणादिमाल्यादिसम्यग्निवेशनविचि- वेक्षणचाटुमभूतियाचिककायिकव्यापाराभावः परस्परालिङ्गनचुम्बनावलोक- नायनन्तभेदः संयुक्तयोः सभोगः । म्या-बरेन्दः स्मितमातनोदधिगते ही विवासनिय पार कटककोरकाम्यनिभृतां ·५४ काव्यमाला । प्राप्त गिरो गौरवम् । किं नाहाने तवातिथेयमजनस्वस्वापतो याचित संप्रात मयि नं. तदुज्झति कुचद्वन्द्वं पुनः स्पर्धताम् ।' अथ विप्रलम्भमाह- औत्सुक्यमदग्लानिनिद्रासुप्तप्रबोधचिन्तायासाश्रमनिर्वेदमरणोन्मादमड. ताव्याधिस्वप्नापस्मारादिव्यभिचारी संतापजागरकार्यप्रलापक्षामनेत्रवनोव- ऋतादीनसंचरणानुकारलेखलेखनवाचनस्वभावनिहववार्ताप्रश्नस्नेहनिवेदन- सात्विकानुभवनशीतप्रयोगसेवनमरणोद्यमसंदेशदानाद्यनुभावो वियुक्तयोवि. प्रलम्भः । स चाभिलापमानप्रवासभेदाद्विधा । दैवात्(पितृमातृस्वामि)पारवश्यादमिलापविप्रलम्भो द्विधा । तत्र देवायथा-'नगरपरिषदीर्थी पाहुदण्डौ ममैतौ विजितकनककुम्भा सा च तस्याः कुचश्रीः । तब शिशिरसमीरप नीहारसारस्त्रितयमपि समेतं दुर्लभ रावणेन ॥' पितृ- मापारवदयायथा-'ज्वरतु गगने रात्री रात्रावसण्डकल: शशी दहतु मदनः किंवा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया फुलमामालिन न खेवाय जनो न च जीवितम् ॥' स्वामिपारवश्यायथा-'स्मरनवनदी पूरेगोडा मुहु- गुरुसेतुभिर्यदपि विधता दुःख तिष्ठत्यपूर्णमनोरथा । तदपि लिखितप्रत्यरर्मुहुर्महुरुन्मुखा नयमनलिनीनालानीतं पियन्ति रख प्रियाः॥' मानः प्रणयभञाम्यां द्विधा । तत्र प्रणयभााद्यथा-'गतप्राया रात्रिः कृशतनुशशी शीर्यत इव प्रदीपोऽयं निदा- धशमुपगतो पूर्णित इव । प्रणामान्तः कोपस्तदपि न जहाति अधमहो स्तनप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् ॥' इर्श्यया यथा-'संध्यो यत्प्रणिपत्य लोकपुरतो पद्धाम. लियाचसे धत्ते यच नदी विलबशिरसा तचापि सोई मया । थ्रीयांताम्बुधिमन्यने यदि हरि कस्मारिष भक्षितं मा नीलम्पट मा स्पृशत्यमिहतो गौर्या हरः पातु वः ॥' कार्याच्छापादेवात्पारवश्याच प्रवासः । कार्याद्यया-'याते द्वारवती तदा मधुरिपी तद्दत्तस(झ)म्पानतां कालिन्दीतटरूदवाल. रतामालिङ्गय सोरकण्ठया । तद्गीत गुरुवाप्पगदगदगलत्तारस्वर राधया येनान्तर्जलचारि- भिजलवीरप्युक्तमुत्कूजितम् ॥ शायथा-'सापान्तो मे भुजगशयनादुपिते बाईपाणी शेषान्मासान्गमय चतुरो रोषने मौलागित्वा । पवादावां विरहगणितं तं तमात्मा. मिला निवेश्याः परिणतशरचन्द्रिकासु क्षपासु ॥ देवायथा-'आपृष्टासि व्यथयति मनो दुला वासरश्रीरेह्यालिद क्षपय रजनीमेकिका चक्रवाफि । नान्यासक्तो न खलु कु- पितो नानुरागच्युतो वा देवासक्तस्तदिह भवतीमस्वतन्त्रस्यजामि ॥ पादरपत्थर- •, 'नागानि' पति पाठः. २. 'या' इति चितम्, ·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । 'उद्यत्प्रेम्णि प्रथमवयसि प्रावृषि प्राप्तवत्सां स्कन्धावार जिगमिपुरयं मत्प्रियो मां विहाय । सेयं जाता जगति सकले सुप्रसिद्धा जनोक्तिरप्रनासप्रसनसमये मक्षिकासंनिपातः ॥' अप हास्यरसमाह- विकृतवेषादिविभावो नासौष्ठकपोलस्यन्दनदृष्टिव्याकोशनापकुञ्चनस्वेदा- स्थरागपार्श्वग्रहणाद्यनुभावो निद्रावहित्थतन्द्रात्रपालस्यादिव्यभिचारी हासा- भिधानस्थायीभावश्चर्वणीयतां गतो हास्यरसतां याति । स चोत्तमानां सि- तरूपः, मध्यमानां विहसितरूपः, अधमानामपहसितरूपो भवति । तत्र सितमीपद्विहसितकपोलं सौष्ठवोपेतदृष्टिभावमप्रेक्ष्यमाणदशनं भवति । विहसितं पुनराकुश्चिताक्षिकपोलमीपदुद्भूतमुखरागं भवति । अपहसितं त्यस्थानहसितं सावकणाक्रान्तनेत्रमुत्कम्पितांशशिरोविभागं भवति । तत्र सामान्यहासोदाहरणम्-'प्रस्तः समस्तजनहासकर करेणोत्तावत्स्वरः प्रखरमुल- मयांचकार(१) । यावच्चलांसनविलोलनितम्यविम्यविसस्तवस्त्रमवरोधबधः पपात ॥' भय करणमाह- इष्टवियोगानिष्टस[प्रयोगविभावो दैवोपालम्मनिःश्वासतानवमुखश्लेपस्य- रभेदाश्रुतपातवैवर्ण्यप्रलयस्तम्भ[वै]कम्पभूलुठनविलापगात्रांशाद्यश्रुभावनिर्व- दग्लानिचिन्तौत्सुक्यमोहश्रमत्रासविपाददैन्यव्याधिनडतोन्मादापरमारालस्य- मरणप्रभृतिदुःखमयव्यभिचारी चित्तवैधुर्यलक्षणः शोकाभिधानः स्थायि. भावश्चर्वणीयतां गतः करुणरसतां याति । यथा--'दा मातस्त्वरिताति कुन किमिदं हा देव ता: वाशिमो चिर प्राणान् पति- तोडानिहुंतवदत्तोपु दग्भे दशौ इत्य घरमध्यरद्धकरणाः पीराइनाना गिरधिनस्यानपि रोल्पन्ति तथा पुर्वन्ति मित्तीरपि ॥' अय रीममाद- हारापहारदेशनात्यभिननविद्याकर्मनिन्दासत्यवचनस्वभृत्याविक्षेपोपहा. सवात्यामाप्यदोहमात्सर्यादिविभावो नयनरागभृकुटीकरुण(ण)दन्तोष्टपीड. नगण्डस्फुरणहलाप्रनिःशेषताडनपाटनपीडनप्रहरणाहरणशनसंपातसपिरा- कर्पगच्छेदनाद्यनुभाव औज्यावेगोत्साहपियोधानर्थनापनादिव्यभिचारी को धामियानः स्थायीभावश्चर्यणीयतां गतो रोदरसतामामोति । १. याच्या तुले 'तुलभ्यते.

·काव्यमाला। श्या-'उत्कृत्योत्कृत्य गीनपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोपारकामं त्रिसप्तकृतो जगति विरासतः सर्वतो राजवंशान् । पिङ्गय (2) तद्रक्तपूर्णदसवनमहानन्दमन्दायमानकोधाग्नेः सर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥' अथ वीरमाह- प्रतिनायकवर्तिनमविनयसंमोहाध्यवसायबलशक्तिप्रतापप्रभावविक्रमाधि- क्षेपादिविभावः स्थैर्योदार्यधैर्यगाम्भीर्यशौर्यविशारदायनुभावो ,धृतिस्मृत्यो- ग्र्यगर्वाममिल्वेगहर्षादिव्यभिचारी उत्साहाभिधानः स्थायिभावश्चर्वणी- यतां गतो वीररसतां याति । स च विधा । दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरश्च । तत्र दानवीरा पलिजीमूतवाहनादयः । तद्यथा-'स्वस्ति स्वागतमर्थ्यहं वद विभो कि दीयतां मेदिनी का (कि) मात्रा मम विक्र- मत्रयमिद दत्त गृहीतं मया । मा देहीत्युशनाह कि हरिरयं पात्र किमस्मात्परमित्येवं पलि. नाचितो मखमुखे पायास वो वामनः ।।' यथा च-'शिरामुखेः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मोसमस्ति । तति न पश्यामि तवैव तावता किं भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन् ॥' धर्मवीरा: श्रीपार्वमहावीरप्रभृतयः । 'दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्भिप- सान्द्रपुलके भवतः शरीरे । दत्तानि रकमनसा मृगराजवध्धा जातस्पृहनिभिरप्यवलो- कितानि ॥' यथा च-'शठकमठविमुक्ताप्रावसंघातपातव्ययितमपि मनो न ध्यानतो यस्य नेतुः । अचलदचलतुल्य विश्वविश्वकधीरः स दिशतु शिवमीश: पार्श्वनाथो जिनो वः ॥' युद्धवीरा रामादयो मन्तव्याः ।। अथ भयानकमाह- पिशाचादिविकृतस्वरश्रवणतदवलोकनखजनवघबन्धादिदर्शनशून्यगृहा- रण्यतमआदिविभावः करकम्पचलदृष्टिनिरीक्षणकरस्यन्दशुष्कौष्ठकण्ठमुखवै- वर्ण्यस्वरभेदायनुभावः शङ्कापस्मारमरणत्रासचापलावेगदैन्यमोहादिव्यभिचारी स्त्रीनीचानां स्वाभाविकभयाभिधानः स्थायिभावश्चर्वणीयता प्राप्तो भयानको यधा-जाताकस्मिकविस्मयः किमिदमित्यासर्यमानः सुरैः मद्यःस्तम्मितकर्णनाल. चलनादिग्दन्तिनः कम्पयन् । जन्नता जनितम्वर. स मृगयाकोलाहलः कोऽप्यभू. चने स्फुटतीव निर्भरभूत ब्रह्माण्डमाण्डोदरम् ।' अथ धीमत्समाह- अहृद्यानामुद्धान्तबगपूतिकृमिकीटादीनां दर्शनश्रवणादिविभावोऽङ्गसं. कोचहल्लासनासामुखविकूणनाच्छादननिष्ठीवनाद्यनुभावोऽपसाररौद्यमोहग- ·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ५७ दादिव्यभिचारी जुगुप्साभिधानः स्थायिमावश्चर्वणीयतां गतो बीभत्सता- माप्नोति । यथा--'अन्नप्रोतवृहत्तपालनलककरकणकङ्कणप्रायप्रेसितभूरिभूषणरवैराघोपयत्यम्ब. रम् । पीतच्छदितरक्तकर्दमघनप्राग्भारपोरोल्लसमालोलरतनभारभैरववपुर्दोद्वतं धावति ॥' तथाद्भुतमाह- दिव्यदर्शनेप्सितमनोरथावान्युपधूतदेवकुलादिगमनसभाविमानमायेन्द्र- जालातिशायिशल्यकर्मादिविभावो नयनविस्तारानिमेपप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुस्वेद- साधुवाददानाहोकारचेलाङ्गुलिभ्रमणाद्यनुभावो हर्पगजडतादिव्यभिचारी विस्मयाभिधानः स्थायिमावश्चर्वणीयतां गतोऽद्भुतरसतामाप्नोति । यथा-'पादागुष्ठनिपीडितामरगिरित्रुश्यत्तटीविभ्रमद्भगोलातिभरासहाहिनिवहारयामा- स्यनिर्यगृहत् । निःश्वासोच्छलिताब्धिवारिलहरीविभ्रष्टतारावलिः पायाद्वो जिनवीरशशवव- योव्यापारलीलारसः । यथा च–'यत्राभ्रं लिहरिभूधरशिरोऽभे हिस्सलत्स्यन्दनो देवी- ऽपि गुमणिः प्रयाति महता कटेन ताराध्वना। पाद शवमक्षिमीलनकलामात्रेण संलक्ष्य तां यात्रा कालपनन्दनेन विदधै श्रीपार्श्वनाथप्रभोः ॥' अथशान्त:- जिन जिनेति प्रलापतः ॥ वैराग्यसंसारभीरतातत्त्वज्ञानवीतरागचरणपरिचरणपरमेश्वरानुग्रहादिवि- भावो यमनियमाध्यात्मशास्त्रचिन्तनाद्यनुभावो धृतिस्मृति(निश्चेष्ट)मत्यादि- व्यभिचारी शमामिधानः स्थायिभावश्चर्वणीयतां गतः शान्तरसतां याति । यथा-'अही वा हारे वा कुसुमशयने वा हपदि या मणी वा लोप्ठे वा पलवति रिपा दा सुहृदि वा । तणे वा स्त्रैणे वा मम समदशो यान्ति दिवसाः कदा पुण्येऽरण्ये जिन विभावरनुमावर्यभिचारिभियाभिव्यक्ता इत्युक्तम् । तत्र व्यभिचारिणो पूते- धृतिस्मृतिमतिव्रीडानाड्यविषादमदव्याधिनिद्रामुप्तोत्सुक्यावहित्याश- कानापलालस्यहर्षगाग्र्यप्रबोधग्लानिदैन्यश्रमोन्मादमोहचिन्तामपत्रासाप- । स्मारनिर्वदायेगवितर्कासूयामृतयः शान्तिस्थित्युदयप्रशमशयलत्वधर्माणस्नय- खिशयभिचारिणः। तब धृतिः सतोषः । स्मृतिः स्मरणम् । मतिरोनेश्वयः । पीडा वित्तमंकोचः । . ध्यमांप्रतीतिः । विपदो मनःशा । म आनन्दममोहमभेदः। व्याधिनता, निदा मनःसंमीलनम् । गुम निद्राया गावस्या । मात्सुक्य काठाक्षमत्तम् । भवहित्या. १. शहानेरनभावलेन रमगाधरे निजीतताधारण पाठः प्रक्षिनः प्रतीयते. - ·काव्यमाला। कारगुप्तिः । शङ्कानिष्टोत्प्रेक्षा ! चापलं चैतोऽनवस्थानम् । आलस्य पुरुषार्थेष्वनादरः । हर्षश्वेतःप्रसादः । गर्वः परावज्ञा । अत्युप्रता चण्डता । प्रधोधो विनिद्रत्वम् । ग्लानिर्वला- पचयः । दैन्यमनीजस्यम् । श्रमः खेदः । उन्मादश्चित्तस्य विप्लवः । मोहो मूढत्वम् । चिन्ता ध्यानम् । अमर्पः प्रतिचिकीर्षा । त्रासचित्तचमत्कारः। अपस्मार आवेशः। नि- वैदः स्वावमाननम् । आवेगः संभ्रमः । वितर्कः संभावना । असूया अक्षमा । मृतिनिय- माणता । एते च शान्तिस्थित्युदयप्रशमशबलत्वधर्माणः । तन निद्रायाः स्थिति(शान्ति)र्यथा--'प्रत्यप्रोन्मेपजिहाक्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रमाणा- मात्मव्यापारगुर्वाजनितजललवाक्षम्भणः स्वागभङ्गः । नागाक(इ) मोक्तुमिच्छोः शयनगु. रुफणाचक्रवालोपधान निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरेदृष्टिराकेकरा ॥' स्थिति- यथा-'लीनव प्रतिविम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितवान्त- निखातेव च । सा नश्वेतसि कीरितेक विशिखैश्वेतोभुवः पञ्चभिश्चिन्तासंततितन्तुजालनि- विडस्यूतेव लमा प्रिया ॥' अत्र वितर्कस्य स्थितिः । उदयो यथा---'कृतगुरुतरहारच्छे. दमालिङ्गय पत्यो परिशिधिलितगात्रे गन्तुमापृच्छयमाने । विगलितनवमुक्तास्थूलपाप्पाम्बु- पिन्दुस्तनयुगमवलायास्तरक्षणादोदितीव ॥' अत्र विषादस्योदयः । सधिर्यथा--'एकेना- क्ष्णा प्रविततरुपा पाटलेनास्तसंस्यं पश्यत्यक्षणा स्वजललुलितेनापरेण स्वकान्तम् । अक्ष- श्छेदे दयितविरहाशदिनी चक्रवाकी द्वौ संकीणी रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ॥' अत्र रोपदन्ययोः सधिः । शबलता यथा-काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि ह- येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । कि वक्ष्यन्त्यपाल्मपाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः सलु जनो धन्यो धुरं धास्यति ॥' अत्र विनात्मुक्यमविस्मरणशद्वादन्यधृतिचिन्तानो शपलत्तम् । एवमन्येष्वपि व्यभि. चारिपदाहार्यम् ॥ अथ साखिकानाह- स्तम्भस्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गश्च वेपथुः । ववाश्चमलापाश्च इत्यष्टौ सात्तिकाः स्मृताः ।। यथा-वारंवार तिरयति सुधावुद्तो बाष्पपूरस्तत्सकल्पोपहितजडिमस्तम्भमभ्येति गात्रम् । सयः खियनयनविरतोरकम्पलोलामुलीकः पाणिनेसाविधियु नितरां वर्तते कि करोमि ॥' अत्राधुस्तम्मस्वेदवेपथुरूपाचतारः सात्विकभावाः । 'सर्वाहीणविसारिभूरिपु- लकोद्रेदश्रुटत्कशुकाः स्वाकूतं गुरुषापगद्दगिरा सख्यं गिरन्त्यो मुहुः । प्राप्तव्यः क. धमेष वल्लभ इति म्लायन्मुखास्वाममः श्रीमद्वाग्भट वीक्ष्य चित्रलिखितप्रख्या मृगाक्ष्यो- १. अत्र 'काकार्यम्' इति वितर्कः, 'भ्योऽपि' इत्यात्सुक्यम्, 'दोषाणाम्' इति मतिः, 'कोपेऽपि' इति स्मृतिः, "कि वक्ष्यति' इति शङ्का, स्वप्रेऽपि' इति दैन्यम्,'चेतः स्वास्थ्यम्' इति धृतिः, 'कः खलु' इति चिन्ता, एफुट पूर्वपूर्वोपमर्दैन प्रतीयमाना शबलता चम. मिः' इति काव्यप्रदीप स्पष्टमुक्तम्.

·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ५९ ऽभवन् ।' अप रोमात्रस्तरमेदवैवयंप्रलापाश्चत्वारः सात्विसभावाः । एवं च नव शा. पिनत्रयस्त्रिंशधमिचारिणोऽष्टी सात्विका इति पश्चाशद्भाव यभूवः ॥ अर्थतानभिधाय तदामासानाह- तत्र वृक्षादिप्वनौचित्येनारोप्यमाणो रसमावौ रसभावाभासतां भजतः । यथा—'मधुदिरेफः कुसुमैकपात्रे पपी प्रियां स्वामनुवर्तमानः । गङ्गेण संस्पर्शनिमी- लिताक्षी मृगीमण्ड्यत कृष्णसारः॥' अनौचित्सेन यथा-'तद्वक यदि मुद्रिता शशिकथा तचेरिस्मतं का सुधा सा दृयिदि हारितं कुवलयस्ताचेगिरो चियधु । सा चेत्कान्तिरत- अमेव कनकं किं वा पहु महे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविमुतः सर्गकमो वेधसः ॥' अत्रानु. रागविमुखायां सीतायां रावणस्योक्तिः । आदिशब्दाचन्दादीनां यथा-3 [-'अलीभिरिव केशमनयं संनिरुध्य तिमिरं मरीचिभिः । फुचलीकृतसरोजलोचनं सुम्पतीव रजनीमुख शनी ॥' अस्मिमुदाहरणद्वये संभोगगृहाररसाभासः । एवमन्येऽपि रसाभामा भावाभामा- बोदाइर्तव्याः ॥ अप रसानभिधाय दोपानाह- स्वशब्दोक्तिविभावादिप्रातिकूल्यप्रकृतिव्यत्ययविभावानुभावलेशव्यक्ति पुनःपुनीत्यकाण्डप्रथनाकाण्डाच्छेदागातिविस्तराङ्गयननुसंधानानाभि- धाना दश रसदोपाः । रसस्यायिव्यभिचारिणां स्वशब्देन वाच्यत्वं स्व- शब्दोक्तिः। तष रसानां स्वशब्दोपादानं यथा--'भारी गिरिजानने समरुणो रत्या प्रवीरः रमरे पीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी घ भयकन्मूगोद्भुतस्तुझ्या । रीमो दक्षविमदने च हसनमः प्रशान्तधिरादित्यं सर्परसात्मकः पगपति वारसतां भूतये ॥' स्थागिनां यथा-'रूपनि- जितसन्दर्षे नयनानन्ददायिनि । अमृतस्या रतिः कापि प्रिये चानुविधायिनि ।' अनर. निशब्दः। व्यभिचारिणी यथा-'सत्रीय दयितानने सफरणा मातहचाम्बर सभामा भुजगे सविस्मयरता चन्देऽमृतसन्दिनि । सेप्या जमुतावलोकन रिषी दीना कपालोदरे पान्या नवमंगममणपिनी रटि: शिवायाहु वः ॥' अत्र प्रीडादयः॥ फचित्संनारिणां न दोषः। यथा--भागुकान कृनतारा सहमुग न्यावर्तमाना दिया तैस्तपन्थाननस वचने- नीतामिमुख पुनः । इष्टाने यरमात्तसाध्वसम्ता गोरी नो संगमे मैरोहयुटका हरेण हामना लिया शिरागत यः ॥ मन भौगुस्पद इस तदनुमायो न त प्रती यत्र विभावानुमावास्यः प्रतिकूला(स्त!)द्विमावादिनातिकूल्यम् । यथा-सजत माना रिमदन पुरति मन पाां यः । परमनामिरितीयमु.

·काव्यमाटा। । दरिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ॥' अत्र 'म पुनरेति चतुरे वयः' इति पदमनित्यता प्रकाशयन् शान्तस्य विभावतो याति गहारस्य नोपयोगि । यया--'प्रच्छन्नकामुक दृष्ट्या गुरुणा मध्यतो वधूः । विमुच्य सर्वव्यासई वनाय कुरते स्पृहाम् ॥' अत्र सकलव्यासद्ग- विमोचनवनस्यूदे शान्तस्यानुभावी । परस्परबाध्यबाधकभावे पृथक्पृथगाश्रये अन्यरसैरन्तरितत्वेऽङ्गत्वे च न दोपः। तत्र परस्परबाध्यत्वं यथा-निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलाका घना वाताः सीकारणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु कठोरहृदयो रामोऽस्मि मर्व सहे वैदेही तु कर्य भविष्यति दहा हा देवि धीरा भव ॥' अत्र धैर्यापस्मारी परस्पर- पाध्यायकभावेनोपनिबद्धौ विप्रलम्भासोपकाराय । 'मागुव्यासनिबद्धकीकसतनुं नृत्यन्त- मालोक्य मा चामुण्डा करतालकुहितलय वृत्ते विवाहोत्सवे । हीमुद्रामपनुय यद्विहसितं चित्रं समं शभुना तेनाद्यापि मयि प्रभुः स जगतामास्ते प्रसादोन्मुखः ॥' अत्र बीभत्सहा- स्यरसोभिनाश्रयत्वेन निबद्धयोर्न दोषः । अन्यरसैर(न)न्तरितते यथा-'भूरेणुदिग्बान- वपारिजातमालारजोवासितपाहुमध्याः । गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणान्सुराङ्गनालिष्टभुजा- न्तरालाः ।। सशोणितैः ऋव्यभुजां स्फुरद्भिः पः सगानामुपवीज्यमानान् । संवीजिता. चन्दनवारिसेकसुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः। विमानपर्यइतले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमाना ललना[लीभिवी स्वदेहान्पतितानपश्यन् ॥' अत्र बीभ- सहारयोरन्तरे वीरा इति पदेन वीररसनिवेशान्न दोषः । अङ्गत्वे च यथा-'कोपा- स्किचिदुपागतोऽपि रभसादाकृष्य केशेवलं नीत्वा मोहनमन्दिरं दयितया हारेण घट्दा इदम् । भूयो यास्यति तदृहानिति महः कण्ठारद्वाक्षरं जल्पन्यश्रवणोलसेन(2)सुकृती कधिहस्ताच्यते ॥' अत्र केशाकर्षणवन्धताइनादयो रौदानुभावा अपि रूपकपलादारो- पिताः हारस्साहवं भजन्ति ।। प्रकृतीनामन्ययात्वेन कलाद्यौचित्यपरिहारेण च निबन्धनं प्रकृतिव्य- त्ययः । तत्र प्रकृतयोऽनेकधा भवन्ति--तद्यथा । तत्र दिव्या मर्त्याः पाता. लीयाः । तथा दिव्यमा दिव्यपातालीया मर्त्यपातालीया दिव्यमर्त्यपाता- लीया च । दिव्या यथा-स्मृतायं निजवारवासगतया चीणासमे तुम्बरोरुगीतं नलकूवरस विरहादुत्कचल रम्भया । तेनैरावणकर्णचापलमुश शोऽपि निद्रां जहद्यः कारित एव हासिनि शचीवके इशा विभ्रमम् ॥' मा यथा-'निक्षिप्योक्षिप्य यवाइविणमिद मु- हुमी स्म संक्लेशयस्त्वं पृथ्वी सं च प्रकार्म मृणुत हितमिदं सावधानं धनेशाः । नैवेयं शाश्वती श्रीः प्रभवति भुवने कस्यचित्तेन सद्यः शिक्षश्व राहढस्य प्रसभमभिनवो पाग- धर्मादिलीलाम् । पातालीपा यथा-'कर्कोट कोटिकृत प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि ·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । . चक्षुः सन्जः सेवाजलिस्ते कपिलकुलकयोः स्तौति च खस्तिकस्वाम् । पद्मः सौष भक्ते- रवलगति पुनः कम्बलो वलोऽयं सोत्सर्पः सर्पराजी बजतु निजगृह प्रेष्यतां शङ्खपालः॥" दिव्यमा यथा---'बहिध्वजेऽपि सति सत्यपि दन्तवके प्रेमोपधानमवधूय पिनाक. पाणिः । हलेन नित्यकृतवासुक्रिकंकणेन प्राज्ञः प्रियः स्पृशति भार्गक्मेर पृष्ठे ।।' दिन्य- पातालीया यथा-'भस्मागरागधवलीकृतसर्वगात्रो यः कण्ठदेशे वरपन्नगावृतः । च. न्द्रेण भासुरजटामुकुटस्थितेन शंभुर्ददातु नियतं तव सुप्रभातम् ।।' मर्त्यपातालीया यथा--- 'आस्तां स्वस्तिकलक्ष्म वक्षति तनो नो लक्षितः कञ्चुको जिह्वे जल्पत एव मे न गमित द्वेधा प्रवृत्ते मुखात् । तिलस्तीनविषामिधूमपटलव्याजिह्मरनद्विषो नैता दुःसहशोकसूक- तमरुत्स्फीताः फणाः पश्यसि ॥' दिव्यमर्त्यपातालीया यथा-आस्तीकोऽस्ति मुनिः सविस्मयकृतः पारक्षितीयान्मुखान्त्रावा(?)लक्षकलक्ष्मण: फणभृतां वंशस्य शकस्य च । उद्वेग्मन्मलयादियन्दनलतास्वान्दोलनप्रकामे यसाद्यापि सविनम फणिवपून्दैर्यशो गीयते।' तथा धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरप्रशान्ता वीररौद्रशृङ्गाररसप्र- धानाश्चत्वारो नायकाः । तत्र धीरोदात्ता रामादयः । धीरोद्धता भीमसे- नादयः । धीरललिता नलादयः । धीरप्रशान्ता जीमूतवाहनादयः । तत्र धीरललितश्चतुर्धा मवति । अनुकूलः शठो धृष्टो दक्षिणश्च । तत्र स्थिरप्रेमा एकस्यां रतोऽनुकूलः । यथा-'अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे अवेयकं नोज्ज्वल नो वका गतिरुद्धतं न हसितं नैवास्ति कश्चिन्मदः । कि त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः नियो नान्यत्ती दृष्टि निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम् ॥' प्रियमाचक्षाणोऽपि विप्रियं यः कुरुते स शठः । यथा--'दृष्ट्रिकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरादेकस्या नयने निमीत्य विहितक्रीडा- नुबन्धच्छलः । देववक्रितकन्धरः सपुलकमेमोल्लसन्मानसामन्तहाँसलसत्कपोलफलका भूतोंऽप चुम्बति ॥ कृतदोपोऽपि निःशङ्को धृष्टः। यथा---'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रागतं वक्रे कजलकालिमा नयनयोस्ता- म्यूलरागोऽपरः । दृष्ट्या कोप मण्डनमिद प्रातश्चिरं प्रेयसे लीलातामरसौदरे मृगहशः श्वासः समाप्तिं गतः। अन्यचित्तोऽपि यः पूर्वस्यां सौरव(ख्य?)भयप्रेमादिन त्यति स दक्षिणः। यथा-'सेवास्य प्रणतिस्तदेव वचनं ता एव फेलिक्रिया भौतिः सैव तदेव नर्ममधुरं पूर्वानुरागोनितम् । कान्तस्य प्रियकारिणी तु मवती त पति दोषाविलं कि स्यादिस्यमह- निशं सखिमनो दोलायते चिन्तया ।'

·काव्यमाला। वुयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाशो^दार्यगाम्भीर्यधैर्यस्थैर्यमाधुर्यकलाकुशलत्वविनी- तत्वकुलीनत्वनीरोगित्वशुचित्वाभिमानित्वयोपिदभिमतत्वप्रियंवदत्वजनानु- रागित्ववाग्मित्वमहावंशजत्वतेनखित्वदृढत्वतत्त्वशास्त्रज्ञवाग्राम्यत्त्वशृङ्गा- रित्वसुभगत्वादयो नायकगुणाः ।। व्यसनी पापकृदन्याधी लुब्धः स्तब्धः क्रोधी धीरोद्धतश्च प्रतिनायकः। यथा रामस रावणः । युधिष्ठिरस्य दुर्योधनः । त्रिपृष्ठस्य इपग्रीवः । विष्णोजरासंघः । नायकस्य च नमसचिवपीठमदेविटविदूपका अनुचराः । तत्र कुपित- स्त्रीप्रसादको नर्मसचिवः । नायकगुणयुक्कलदनुचरः पीठमईः । एकवियो विटः । क्रीडनकमायो विदूषकः । नायिका त्रिधा-स्वकीया परकीया सामान्या च । तत्र देवगुरुसमक्षमूदा आर्जवमार्दवसत्यशौचाद्युपेतोत्सुक्या मुग्धा मध्या प्रौदा भेदेन त्रिधा स्वकीया । तत्र मुग्धा यथा--'अपहरति यदास्य चुम्बने शिष्यमाणा वलति च दयनीये कम्पनेच प्रकामम् । वदति च यदलक्ष्य किंविदुक्तापि भयो रमयति मुतरां मा चित्तमन्तनोटा ।' उद्भिद्यमाननवयौवना मध्या । यथा-'तरन्तीवादानि स्सलदमललावण्यजलधौ प्रथिनः प्रागल्भ्यं स्तनजनमुन्मुद्र- गति च । दशोर्टीलारम्भाः सुटमपवदन्ते सरलतामहो सारदाश्यास्तमिनि गा. परिचयः॥ वयाकलाकौशल्यपरिपूर्णा प्रौढा । यथा-'नितम्बो मन्दलं जनयति गुरुवाछुतगती महत्वादुहृत्तः स्तनकलशमारः श्रमयति । विकाशिन्या कान्त्या प्रकटयति रूप मुखशशी ममाहानीमानि प्रसभमभिमारे हि रिपत्रः ॥ एताश्च धीराधीरादिभेदेनानेकधा भवन्ति । परमन अन्यगौरवभयानो- च्यन्ते (एथा)॥ परकीया परस्त्री कन्या च । परस्त्री यथा-'टि हे प्रतिशिनि क्षणमिदाण्यस्महे दास्यसि प्रायैणास शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वामितः यो(स्रोतस्तमालाकुल नारन्धाः पुनरालिसन्तु जरठरोदा नलग्रन्थयः ॥' कन्या यथा-'शिवमण्डना प्रतिफल प्रागल्भ्यमभ्यस्यनि पूर्णकारमुरस्तथापि कुचयोः शोभा नवामीहते । नो धत्ते गुरुतो तथाप्युपनिता नितम्मन्यतं तन्न्याः स्वीकृतमन्मथं विजयते नेत्ररुपैयं वयः ॥' १. "सत्वर' इति. २. 'तनुमा' इति साहित्यदर्पणे.

·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । कलाकलापकुशला वैशिकाचारचतुरा धूर्ता चित्तैकनद्धचित्ता संगुण- निर्गुणयोः साधारणी गणिका सामान्या । यथा-'गाडालिहनपीडितस्तनतट स्विद्यत्कपोलस्थलं संदष्टाधरमुत्कलीकृतलसद्धा. न्तोरुगलस्थलम् । चाटुप्रायवचो विचित्रमणितं घात रुतैयाङ्कितं वेश्यानां धृतिधाम पुष्पधनुपः प्रामोति धन्यो रतम् ।।' एतस्याश्च लिङ्गिनः प्रच्छन्नकामुकाः पण्डकाः सुखप्राप्तवित्ता मूर्खाः पितृवित्तगर्विताश्चाभिगम्याः । सर्वासामपि योषितां प्रजिता धात्रेयिका हीनस्त्री दासी च दूत्यो भवन्ति । खाधीनपतिका प्रोपितभर्तृका कलहान्तरिता वासकसज्जा विरहोत्क- ण्ठिता विप्रलब्धा अभिसारिका खण्डिता चेति स्त्रीणामष्टावस्थाः। यस्याः सौभाग्यवद्धः पतिः पार्थ न मुञ्चति सा स्वाधीनपतिका । यथा-लिखति कुचयोः पत्र कण्ठे नियोजयति सनं तिलकमलके कुर्वन्गण्डादुद- स्यति कुन्तलान् । इति नटुशतर्वारंवारं वपुः परितः स्पृशन्धिरहविधुरो नास्याः पाव विमुपति वल्लभः ॥ केनापि कारणवशेन यस्याः पतिर्देशान्तरं गतः सा प्रोपितभर्तृका । यथा-वासा बाप्पजल गिरः सफरणा मार्गे च नेत्रार्पण केनेदं न कृतं प्रियस्य वि. रहे कस्यासवी निर्गताः । सख्येवं यदि तैन नास्मि कलिता पान्थः कथं प्रोपितः प्राणाः मप्रति मे कलमलिनास्तिष्ठन्तु वा यान्तु वा ॥' मानकलहेन निर्गते भर्तरि तत्संगमसुखेनान्तरिता कलहान्तरिता । पथा-'उच्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मलमन्मथ्यते निदा नव न दृश्यते प्रियमुख नक्त दिन रुद्यते । अब शोपमुपैति पादपतितः प्रेयास्तथा(पो)ीक्षितः सख्यः क गुणमा- कलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥' उचिते वासके प्रगुणीकृतसर्वोपकरणा वासकसज्जा । यथा-'कस्तूरी पारमर्दय प्रियसखि श्रीखण्डमत्रानय मालां गुम्फ विधेहि करिशयन सनं प्रदीप कुरु । संप्रत्येष्यति वनभो मम गृह है कपात्रं यतः प्राचीनाचलकाननानि मजते देवस्तमीकालभः ॥ चिरयति प्रेयसि विरहेणाकुलिता विरहोत्कण्ठिता । यथा--"कि रद्धः प्रियया कयारिदयवा सख्या ममोनितः किवा कारणगौरवं कि- मपि यग्नाद्यागतो पालमः । इत्यालोच्य मृगीरशा करतले संस्थान्य वाम्बुजं दीर्घ नि:य. सित विरं च रुदितं क्षिप्ताथ पुष्पसजः ॥' १. 'विन्यस्य' इति साहित्यदर्पण.

·काव्याला केनापि कारणेन संकेतमनामतेन प्रियेण वञ्चिता विपलब्धा । यया--'यत्सकेतगृहं प्रियेण कथितं संप्रेक्ष्य दूती स्वयं तच्चन्यं मुचिरं निषेश्य सुरक्षा पश्चाच भग्नाशया । स्थानोपासनसूचनाय विगलत्सान्दाजनरथुभिर्भूमावक्षरमाटिकव ह. दि(रचि)वा दीर्घ दन्त्या शनैः ।' या स्मरार्ता कान्तं स्वयमभिसरति तमभिसारयति वा साभिसारिका । यथा--निशा वा वृष्टिी तिमिरमध वा गर्जिरथ वा तहिद्वा यंको (पड़ो) वाभिन- वसरिता श्रेणिरय वा । यथेष्ट चेष्टन्ता यदि न दयितः प्रेमविमुखः प्रदीरः स्नेहान्यो न खलु शलभौधैर्विरमति ॥ अन्यत्र भर्तरि त्रिरात्रमुपिते खण्डिता । यदाह-निद्रारुपायमुकुली- कृतताम्रनेत्रो नारीनसत्रणविशेषविचित्रिताङ्गः । यस्याः कुतोऽपि गृह- मेति पतिः प्रभाते सा खण्डितेति कथिता कविभिः पुराणैः ॥ यथा--'नवनखपदमई गोपरस्यंशुकेन स्थगयचि मुहुरोठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रति- दिशमपरस्त्रीसहराती विमर्पनवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥' ईर्ष्यायाः प्रतिकारणं सपत्नी नायिका । यथा रुक्मिण्या सत्यभामा, वासवदत्तायाः सागरिका, गायर्या गहा च । योपियानो वलीलादीनां प्रन्थगौरवमयानात्र विस्तरः ।। अध दशकामावस्था आह- अभिलापचिन्तास्मृतिगुणकीर्तनोद्वेगप्रलापोन्मादव्याधिजडतामरणाख्या दशावस्थाः । स्त्रीपुंसयोः परस्परमालोकनालापादिना अनुक्रमेण भवन्ति । अथ कालायोचित्यमाह- तत्रानाद्यन्तः सुपमदुःपमादिद्वादशारचक्रपरिवर्तनेन कालो मन्तव्यः । सच काष्ठादिभेदभिन्नः । तद्यथा-पञ्चदश निमेषाः काष्ठा । त्रिंश-. काष्ठाः कला । पञ्चदश कलाः घटिका । द्विघटिको मुहूर्तः । त्रिशन्मु- इऽिहोरात्रः । तत्र चैत्राश्वयुनोर्मेपतुलासंक्रान्ती समरात्रिंदिवम् । चैत्रा- त्परं मौहतिफी दिनद्धिनि शाहानिश्च । मासः परावधिः । ततः परं मौहूर्तिकी दिवसहानिनिशावृद्धिः । अश्वयुजः परतः पुनस्तदेव विपरीतम् । १. तथा चोर हेमाचार्येणाभिधानचिन्तामणी-'अवतपिण्यां पहरा उत्सपिण्यो त एवं विपरीताः । एवं द्वारशमिरविवर्तते कालचक्रमिदम् ॥ इति. २. बहुवचनान्तमिदम्. तेन मामत्रयमियर्थः .

·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । पञ्चदशाहोरात्रः पक्षः । कृष्णशुक्लपक्षद्वयरूपो मासः । द्वाभ्यां द्वाभ्यां मासाभ्यामृतुः । पड्भिर्मासैरयनम् । तच्च वर्षादि दक्षिणायनम् । शिशि- राचं तूत्तरायणम् । द्ययनः संवत्सरः । स च चैत्रादिरिति दैवज्ञाः । श्रावणादिरिति लोकयात्राविदः । तन श्रावणो भाद्रपदश्च वर्षाः । अत्र च शलकीशालशिलिन्ध्रयूथीलागलीकुटजकदम्ब. सीर्जुनकेतकीप्रभृतीनां पुष्पोद्गमः । इन्द्रगोपचकोरचातककुरङ्गद१रोरगशिखण्डिमगु- कङ्कप्रभृतीनां मदः । तथा बलाकासु गर्भाधानम् । वंशाङ्कुराणामवृद्धिः। रजः प्रशमः । नृपयात्रानिवृत्तिः । नीलीदलश्यामला वनभूमिः । वारासारक्षालनतो गिरीणां रम्यत्वम् । नदीनां जलपूरै रोधीभेदः । यतिचारनिवृत्तिः । कामिनीजनावलौक्तिकान्तमार्गल स्त- स्थानं प्रति चलितपान्धसार्थत्वम् । जलदनिकुसंबान्धकारितनमस्तद्गत्वम् । विद्युदुद्यो. ताद्यौतमानदिपुखत्वम् । घनगजिताद्वैर्यभूमिपु रत्नकन्दलोद्भेदः । कामिनीभिः सहोद्यान- यात्रा हर्म्यशिखरामशय्या । मृगनाभिगर्भचतुःसमविलेपनम् । कृषीवलबुटुम्बिनीनिकुरम्प. रासकाइम्बरो दुर्वाष्टमी पर्वोत्सवश्व वर्णनीयः । तया दग्पोर्वरागन्धबन्धुर्घनतुषारकणवाही कदम्यकुसुमामोदमांसलः पाश्चात्यपौरस्त्य उत्तरो वायुः । आश्विनश्च कार्तिकश्व शरत् । अत्र च कुररद्विरेफकारण्डवकादम्बकखञ्जरीटचक्र- वाकसारसकौषषभकुम्भिकमठयकोटशफरप्रभृतीनां मदोदः । पद्मकुमदोत्पलाहार- पन्धकमाणासनकुङ्कुमशेफालिफासप्तच्छदकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीनां कुसुमो दः । तथा मयूराणां मदापनोदः । हंसयथागमनम् । अगस्त्योदयात्ययः । प्रसादः । मुक्ताशक्ति गर्भाधानम् । तरुहत्यागी नभ प्रसत्तिः । सुरवीथीदर्शनम् । शुभ्राभ्रखण्डमण्डितमस्त्र- (नभय)रमण्डलं धवलतमचन्द्रिकावभासमाननिशामुखत्वम् । महानवम्यां निखिलानपू. जोत्सवः । वाजिमटद्विपानां नीराजनविधिः । नृपाणां यात्रोद्यमः । मार्गेषु पशोपः । भारकरकराणां दुःसहत्वम् । गाधवप्रबोधः । केदारेषु शालिपाको गोपीगीतयथ । परि- पाकापनारसगन्धोद्गमः । जरनपुसीफलसौन्दर्य कृपीवलगेहाजिरेषु चटरलयावलीवा. चालयुजलतोलासितमुशलोच्छलितकलमशालिणि(नि)ण(2)कगन्धवन्धुरतं नदीपूरपाच- यांपगमश्च वर्णनीयः। वायुश्वासानियतदिकः। मार्गशीर्षः पौषश्च हेमन्तः । अत्र च कुन्दमचकुन्दलवलीफलिनीरोध्र(नागानां पुष्पो- नमः । श्रमरसर्पमयूरादिजीवानां गदापनोदः । कामिनीनां कुदुमसित्युकगन्धतैलााप- चारः । सर्पपकन्दलवराहवन्ध्रप्रभृतिशाकमाचुर्यम् । दनां संनद्वरसता । कामिनीकुधानां कोणता । कोष्णाम्भसा मानविषिः। दुर्भगाणामपि गारतराइपरिवः । च्याघ्रीणा प्रसूतिः । नदीपुलिनेषु गोधमयवादिधान्योगमः । सरः कूपपयसां कोणता । धान्यप- रिपाकपेशला पहिर्भूमयः । लवगानी पाकः । परिप्रभृतिजन्तुपात्रोद्यमहानिदैश्वानरप्रिया लम् । फर्कन्धनागरइफलानां पाकोदेकः । पुण्डै सण्डानां रसपरिपूति(मन्दिरगर्भ. . . ।

·६६ काव्यमाला । शय्या । उत्तुगतरपीवरपयोधरवन्धुमधुरसुन्दरीभुजएशरान्तासेवनं च वर्णनीयम् । वायुधात्रोदीच्यः पाश्चात्यो वा वर्णनीयः । माघः फाल्गुनथ शिशिरः । अत्र सर्व हेमन्तवर्णनीयम् । विशेषतश्च मातामहीण- वगहमहिषाणामुत्कर्षः। कुडुमगन्धलादिसाध्यः प्रचण्डो मरुत् । विचित्रमुरतोपभोगयो- ग्याथ यामिन्यः । दन्दह्यमानकालागरुध्पधूमत्तोमेषु स्पृहा । सुरतसमदनिपीतशीतानां पादपान्तपुचीकृततलपटानां यूनां शयनावस्थानम् । चन्दनेवरुचिः पयसामतिशायि श. सम् । तुहिनानलयोहात्मकलेनाभेदः । दुर्भगासुभगयोसलिइनेन विशेषः । शशिमा- स्करयोः शैत्येन समता । मरुपककुन्देलेव पुष्पस्थितिः । सिद्धार्थयठिमीनां परिपाकपे- शटत्वम् । औदीच्यपवमानस्थानीभूतपानीयपटलान्तरनिटीनदीनमीनाम् नालावशेषन- लिनीवनो दीनमधुकरझाकारसंकारमुखरितदिघण्डलासु वाणीष्वनादरः । करीशमिसमीप. शयितरयितकुटम्बकल च वर्णनीयम् । चैत्रवैशाखी वसन्तः । अत्र च भुकसारिकाहारीतमधुमतदायूहमुस्कोकिलादीनां मदः। सहकारकणिकारकाचनारकोविदारसिन्दुवाररोहीतककैतकिरातमधूकमोचामाधवीदमन- काजनकुरबकतिलकाशोकबकुलगवाकविचकितनालिकरहिन्तालपाटलीकिंशुकखरताह- ताहीप्रभृतिगुमाणामुद्भेदः । तत्र प्रत्युद्यानमान्दोलकीडा पुष्पावचयो मधुपानं स्मरपू- जाप्रमो गोरोचरितगानं चम्पापुष्पाभरणानि भत्तमरमन्दिरं यात्रोत्सवो (यात्युचारु- चन्दनाहरागो धातघवलवसनसेवनं जगवनजिगीषुमकरध्वजमहाराजविजययात्रादिण्डि- मायमानकोकिलकुलकलकलकटोद्यानरामणीयक वर्णनीयम् । वायुधात्र करिकलभदश- नोद्भियमानचन्दनद्रुमामोदमैदुरस्तरलितकेरटीपम्मिबन्धो नागवली वेड्डनपटुमानिनी- मानतुगमतगजः पचमप्रपञ्चविपश्चनाचतुरो दाक्षिणात्यः । ज्येष्ठापाटी प्रीष्मः । अत्र हि नवमालिकाकाशिकाशिरीषकाबनकेतकीपातकीस- जूरजम्युपनसप्रियाटपूगीफरनारिकेटप्रभृतीनां पुष्परलोद्भेदः । करभसरभराप्तमप्रभृ. तीनां मदोद्भेदः । नदीसर कुपादिषु निरम्भस्त्वम् । सक्तुपानरुपु पानकेषु रतिः । पान्यपूर्णाः प्रपाः । प्रातः साय च वहमानमार्गतम् । कापमानेगु माध्याडिसी निदान दिवसावसाने सानविधिः । रात्रिशेषे मुरतक्रीडा । चन्दनादिशीतलमव्यसेवा । निशामु चन्द्रारनिषेवणम् । उत्तासांपगृहाप्रविनिर्मिते विगळवातायनविवरविहरमाणजगत्प्रा. पनिर्वाप्यमाणधर्मलम् । सहकारमहास्वादः । तालवृन्दजनितोदविन्दुष्टिसर स्यटस्यायि- स्थूलमुक्ताफरहारपायाभरणत्वम् । जलायोपवनजलकीहापाटलापरिमलबदलितशीतलज. लोपमोगो तिषिपषिचकिलसज एकदेशोपविष्टवैनिकविपश्यमानवसन्तध्वनिप्रवर्ण सा. करानटुग्धपानं मलयजरसदिग्धोदुरपयोधरमपुरवविविधविधायमाननिधुवनविधिविधी. यमानभूतघनधर्मतं वर्णनीयम् । तथा पच्यन्त इव भूतानि, कम्पन्त इव तोयानि, तप्यन्त इव पांमः, आध्मायन इव पर्वताः, सेवन्तो मृगदृष्टिकाकाणी वनभूमिः, सर्वतोवहदरपट- घीयत्रचीत्कारमुखीक्रियमाणमध्यान्युयानानि, करवीरकरपुष्पिणी स्पलममिः । चीरी- .

·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ६७ नादवन्तो वनान्ताः । दाधिकाभ्यवहारः । पदान्त ठनाव्यग्रं कोलकुलम् । रोमन्थम- न्थरमुखमहिषीमण्डलमध्यमानपानीयस्थानम्।लोलज्जिताः समप्रश्वापदसंदोहाः। पक्षिणा. मंशदेशप्रको वर्णनीयः । वायुधात्र तरुणतरतरणिकिरणसंपर्ककर्कश शर्कराकणवाही अगारप्रकर फिरन्निव कुतूहलकणान् वर्षन्ति वातिसारितजगज्जन्तुगातदाहडम्बरो नै. तोऽनियतादिक्षिपो वा(१) वर्णनीयः । वसुरवस्थश्च ।। ऋतोः संधिः । शैशवं प्रौटिरनुवृत्तिश्च । तत्र शिशिरवसन्तयोः संधिर्यथा—वियुठे गयणं नदिति बहलो नो गन्धतिलायरा वेणीयो विरयं तिलिंति न तहा अगमि कुप्पासयं । जवाला मुहु कुंकुम मिवयणे विद्वति हिल्लायरा समत्ते शिशिरं विणिज्जिय बला पत्तो वसंतस्य उ॥' वसन्तस्य शैशव तथा-'ग- भंप्रन्थिपु वीरुधा सुमनसो मध्येङ्गुर पल्लवारछायामात्रपरिग्रहः पिकवथ्कण्ठोदरे पञ्चमः । किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णुदिवसैत्रिमनोजन्मनो देवस्यापि चिरेप्सितं यदि भवेदभ्यास- वश्यं धनुः ॥' प्रीढियथा---'संपिण्डीकृतजीर्णजीरककणाधेणिश्रियः केशरान्संनद्वं परितो निरन्तरदलद्रोणीनिवेशस्विमिः । प्रीतम्रान्तमधुनती चलपितंस्त च स्तिभीसंकटे गन्ध. ग्राह्यमबाह्यवृत्ति वलति क्रीडावने केतकम् ॥' वर्षासु ग्रीष्मलिदानुवृत्तिर्यथा-'खं वस्ते कलाविककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्पलं चर्चा पारयतीव द१रकुलं कोलाहलैरुन्मदम् । गन्ध मुञ्चति सिक्तलाजसदृशं वर्षेण दग्घा स्थली दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यते कमलिनीहा- सेन भासां पतिः ॥ इदमन्यच यायोक्तं कविसमयप्रसिद्ध तत्तथैव निवभीयान् । अ. न्यथा तु प्रकृतिव्यत्ययो नाम दोषः ॥ विभावानुभावयोः क्लेशेन यत्र व्यक्तिर्भवति सा विभावानुभावकेशव्यक्तिः । यथा-परिहरति रति मति लुनीते स्खलतितरी परिवर्तते च भूयः । इति पत विधमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥' अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावा- दीनां करुणादावपि संभवात्कामिनीरूपो विभावो यत्नप्रतिपाद्यः । यथा च–'कधूलि. धवलातिदूरपति दिमण्डले शिशिररोविपि तस्य यूनः । लीलाशिरीशुकनिवेशविशेषक- प्तिय॑क्तस्तनोन्नतिरभन्नयनावनौ सा ॥' अत्रोद्दीपनालम्पनरूपाः शृङ्गारयोग्याभिभवा अनुभावा पर्यवसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना ॥ अतिप्रसङ्गेन व्यावर्णनं पुनः पुनःप्तिः। यथा बालरामायणे उन्मत्तदशाननेऽहे(३) पुनः पुनवर्यमाणो विप्रलम्भो रस उपभु- तमाल्यवच्च वैरस्यमाकलयति । अकाण्डे विस्तरोऽकाण्डप्रथनम् । यया कर्पूरमार्यो द्रुमदोहददानादिव्यावर्णनम् ॥ असमयत्यागोऽकाण्डच्छेदः ।

·काव्यमाला। यथा वीरचरिते द्वितीयाके राघवभार्गवयोः परमकाष्टाधिस्दै वीररसे कामाचनाय गच्छामीति रसान्तरण रसच्छेदः ।। अङ्गस्याप्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णनमङ्गातिविस्तरः । यथा कादम्बयों रूपविलासेत्यादिना महाविप्नलम्मबीजेऽप्युपाक्षते तदनुपयोगिनीपु अ. टवीशबरेशाश्रममुनिनगरीनृपादिवर्णनास्वेतिम(?)प्रसदाभिनिवेशाः । यथा च शिशुपालवधे उत्क्षिमप्रतिद्वन्द्विविजयबीजेन वीररसानुवन्धेऽपि प्रवर्तमाने, तदन्यशायदभूतर्नुबन- विहारपुष्पावचयजलकलिमपानसुरतचन्द्रोदयादिप्रभातादिवर्णनायासन्यासक्तिः । प्रधानस्याङ्गिनोऽनुवन्धेऽद्यननुसंधानम् । यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽहै बाभ्रव्यागमनेन सागरिकाया विस्मृतिः ॥ अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनमनङ्गाभिधानम् । यथा कर्पूरमार्यो नायिकया खामिना च वसन्तवर्णनमाय वन्दिवर्णने तस्य राज्ञः प्रशसनम् ॥ इति महाकविश्रीवाग्भटविरचितायामलंकारतिलकाभिधाना()लंकारः ॥ नव्यानेकमहाप्रबन्धाचनाचार्गविस्फूजित. स्फारोदारयशःप्रचारमततव्याकीर्ण विश्वत्रयः । श्रीमन्नेमिकुमारसून रखिलप्रज्ञालुचूडामणि: काव्यानामनुशासनं वरमिदं चके कविर्वाग्भटः । *