·No text on this page.

·गीतगोविन्दकाव्यम्
कविराजजयंदवविरचितम
नारायणकतटीकासमेतम
सटीकरामचंद्रविरचितम्
राधाविनोदंच
मुंबय्यां
श्रीकृष्णदासात्मजाभ्या
गंगाविष्णु-खेमराजाभ्यां
स्वकीये
श्रीवेङ्कटेश्वरमुद्रालये
मुद्रितम्
शकाब्दाः १८०८
संवहब्दः १९४३.
PM

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आ अथ गीतगोविंदम् टीकासमैतम् । प्रथमःसर्गः श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः ॥ भद्राय भवतां भूया कृष्णः सद्भक्तिभावितः ॥ कालिंदीजलसंसर्गमेष श्यामोतिसुंदरः॥१॥ इह कविःप्रारिप्सितस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थ कृष्णस्मरणरूपवस्तुनिर्देशलक्षणं मंगलाचरणं ता वदाचरति- श्लोकः॥ मेघैर्मेंदुरमंबरं वनभुवःश्यामा स्तमालद्रुमैर्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं रा धे गृहं प्रापय॥ इत्थं नंदनिदेशतश्चलित योः प्रत्यध्वकुंजद्रुमं राधामाधवयोर्जयं तिं यमुनाकूले रहाकेलयः॥१॥ मेधैरिति । राधामाधवयोःरह केलयः यमुनाकू ले जयंतीत्यन्वयः। राधाकृष्णयोः रहाकेलय: ए ·गीतगोविंदे- कांतक्रीडाः यमुनाकूले यमुनातीरे जयंति सर्वात त्कर्षेण वर्तते। कथंभूतयोः राधामाधवयोः प्रत्यध्व. कुंजद्रुमं अध्वनि मार्गे कुंजे लतागृहे द्रुमे वृक्षे च इत्थंइति नंदनिदेशतः नंदाज्ञया चलितयोः। अथ वा अध्वकुंजदुमान्प्रति उद्दिश्य चलितयोः । इति किं हेराधे अंबरं आकाशं मेधैर्मेदुरं व्याप्तमित्यर्थः वनभुवः तमालद्रुमैर्वृक्षैः श्यामाः अयं कृष्णः नक्तं रात्रौ भीरुः भयशीलः अतिबालत्वात् तस्मादि मं पुरोवर्तिनं कृष्णं गृहं प्रापय एवंकरणे नंदस्या न्यस्मिन् विश्वासाभावात् ॥ १ ॥ इदानी कविः सरस्वतीलक्ष्म्योः कीर्तनपूर्वकं कृष्णस्य सुरतक्रीडावर्णनं कर्तुमाह वसंततिल कावृत्तेन- श्लोकः ॥ वाग्देवताचरितचित्रितचित्तस द्मा पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती ॥ श्री वासुदेवरतिकेलिकथासमेतमेतं करोति जयदेवकविः प्रबंधम् ॥२॥ वाग्देवतेति ।जयदेवकविः एतं प्रबंधं कृष्णाके लिकथाप्रतिपादकग्रंथं करोतीत्यन्वयः । कथंभूतो जयदेवकविः वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा वा ग्देवतायाः सरस्वत्याश्चरितेनवचनरचनाचारविशे ·प्रथमःसर्गः। घेण चित्रितं मंडितं चित्तसम मनोगृहं यस्य सः। पुनः कथंभूतः पद्मावत्या लक्ष्म्याश्चरणचारणेन स वाहनेन चक्रवर्तीनृपइव लक्ष्मीसेवया चक्रवर्तित्वं प्राप्त इति । कथंभूतं प्रबंध श्रीवासुदेवेति श्रीरूपि णी राधा वासुदेवः श्रीकृष्णश्च तयोः रतिकेलिकथ या सुरतक्रीडाकथनेन समेतं युक्तम् ॥ २ ॥ अथ कविनिजग्रंथप्रयोजनमाह द्रुतविलंबिते न वृत्तेन- श्लोकः ॥ यदि हरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलासु कुतूहलम् ॥ मधुर कोमलकांतपदावलिं शृणु तदा जयदेवस रस्वतीम् ॥३॥ यदीति । हेकृष्णभक्त तदा तर्हि जयदेवसरस्व ती शृणु इत्यन्वयः। यदि यहि हरिस्मरणे कृष्णचिं तने सरसं सानुरागं तव मनः। अस्तीत्यध्याहारः। यदि या विलासकलासु विलासः श्रीकृष्णविला सः कलाश्चतुःषष्टिस्तासु कुतूहलमस्तीति । कथंभू तां जयदेवसरस्वती मधुरा सरसा अर्थतः कोम ला शब्दतः अतएव कांता मनोहरा पदावलिः पद समूहो यस्यां सा ताम् ॥३॥ M

·गतिगोविंदे-
कविरन्यग्रंथेभ्यो मद्रंथे बहवो गुणाः संतांति
द्योतयन् शार्दूलविक्रीडितेनाह-
श्लोकः ॥ वाचः पल्लवयत्युमापतिधरःसं
दर्भशुद्धिं गिरांजानीते जयदेव एव शर
णः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः॥ शृंगारोत्तरसत्त
मेयरचनैराचार्यगोवर्धनस्पी कोऽपिन
विश्रुतः श्रुतिधरोधोईकविक्ष्मापतिः॥४॥
वाचइति । उमापतिधरो नाम कविर्वाचः वच
नानि पल्लवयति विस्तारयति नतु गुणान्।गिरा सं
दर्भशुद्धितः शब्दतश्च ग्रन्थनविशुद्धिं जयदेव एव
परं जानीते नान्य इत्यर्थः । शरणो नाम कविः
दुरूहद्रुतेः विषमग्रंथस्य शीघ्रोच्चारतः श्लाध्यः स्तु
त्यः श्रृंगारेति श्रृंगारोत्तराणि शृंगारप्रधानानि सं
ति उत्कृष्टानि प्रमेयानि वा वचनानि तेषां रचनैः
प्रबंधैः आचार्यगोवर्धनस्पर्धी कोपि न विश्रुतः आ
चार्यगोवर्द्धनः कविः शृंगारप्रधानमेव प्रबंधंकरोती
त्यर्थः । धोईनामा कविक्ष्मापतिः कविराजः श्रुति
धरः श्रुत्या श्रवणमात्रेणैव धारयति न पुनरी
दिग्रहणे प्रवीणः इति राजपदेन महाहंकारक
थनम् ॥४॥

·-
"रूपकेस्यात् मालवरागराजः”
प्रथमःसर्गः।
कविरधुना भक्तानुग्रहार्थ विघ्नाभावाथ च
* दशावतारवर्णनमाह-
अथ प्रथमप्रबंधो मालवरागेण रूपक
ताले गीयते.
प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम् ॥वि
हितवहिनचरित्रमखेदम् ॥केशव धृतमी
नशरीर जय जगदीश हरे ॥१॥
प्रलयेत्यादिजगदीशइत्यंतं अस्य गीतस्य मा
लवरागः रूपकतालः। तल्लक्षणं "नितंबिनीचुंबित
वक्रपद्मः शुकद्युतिः कुंडलवान्किरीटी । संगीतशा
शरीरं वेदोहरणार्थं येन सः हे जगदीश हे हरे जय
उत्कर्षणवर्द्धव । कस्मादित्यतआह त्वं प्रलक्ष्य
योधिजले कल्पांतसमुद्रजले निमग्नं वेदं धृतवान
सि। कथं अखेदं अपरिश्रमं यथा भवति तथा। पुनः
कथं विहितेति विहितं कृतं वहिनचरित्रं समुद्रतर
णकारणनौकाचेष्टितं यत्र क्रियायाम् ॥ १॥
क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति टष्ठे। धर
णिधरणकिणचक्रगरिष्ठे ॥ केशव धृतक
च्छपरूप जय जगदीश हरे ॥२॥

·तरिति । हेकेशव वृतं कच्छपस्य रूपं येन सः गीतगोविदे: तत्संबोधनं हेजगदीश हेहरे जय पूर्ववत् । तव ४ ठे क्षितिः पृथ्वी तिष्ठतीत्यन्वयः।कथंभूते पृष्ठे अति विपुलतरे अतिकांतः विपुलतरः पदार्थो येन । पुः नः कथंभूते धरण्याः माया धरणेन वहनेन यत् किणचक्रं मृत्पिडस्तेन गरिष्ठे दृढे ॥ २ ॥ वसतिदशनशिखरे धरणी तव लग्ना॥श शिनि कलंककलेव निमग्ना॥ केशव धृत सूकररूप जय जगदीश हरे ॥३॥ वसतीति। हेकेशवेत्यादिपूर्ववत्। धृतं सूकरस्य रूपं येन तव दशनशिखरे दंताग्रभागे धरणी पृथ्वी लग्ना संबद्धा वसति। तत्र दृष्टांतः केव शशिनि चंद्रे निमना अंतस्थिता कलंककलेव कलंकरेखेव ॥३॥ तव करकमलवरे नखमद्भुतशृंगमा दलि तहिरण्यकशिपुतनु गम् ॥केशव घृतनर हरिरूप जय जगदीश हरे॥४॥ तवेति । हे केशव धृतं नरहरेः रूपं नरसिंह स्य स्वरूपं येन तत्संबोधनं । तवकरकमलवरे ह स्तपद्मश्रेष्ठे नखं अस्तीत्यध्याहारः। कथंभूतं नवं अद्भुतशृंगं आश्चर्यकरं शृंगमग्रभागो यस्य । अद्भु तत्वे हेतुमाह दलितः विदारितः हिरण्यकशिपो ·प्रथमःसर्गः। - दैत्यस्य तनुरेव शृंगो भ्रमरो येन । अन्यत्र भ्रमरेण * कमलायं दल्यते इह तु वैपरीत्येनाश्चर्यम्॥ ४॥ छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन ॥ पदनखनीरजनितजनपावन ॥ केशव धृ तवामनरूप जय जगदीश हरे ॥५॥ छलयलीति। वृतं वामनस्य रूपं येन. हेअद्भुतः वामन आश्चर्यहेतुवामन त्वं विक्रमणे पादविक्षेपे कर्तव्ये बलिं असुरं छलयसि प्रवंचयसि।कीहश स्त्वमिति संबोधनं पदेति पदनखनीरेण पदनखा ग्रतंबंधिजलेन गंगारूपेण जनितं कृतं जनपावनं लोकपावित्र्यं येन ॥५॥ क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापमानप यसि पयसि शमितभवंतापम्केशवधृत भृगुपतिरूप जय जगदीश हरे ॥६॥ क्षत्रियति । हे धृतपरशुराम रूप क्षत्रियरुधिरमये पयसि जगत् मपंयसीत्य म्चयःक्षत्रियाणां शोणितविकारे जले जगत्त्रापय सि । मानेन फलमाह कथंभूतं जगत् अपगतपाईं गतकलुषं । पुनः कथंभूतं शमितभवतापं दूरीकत संसारतापम् ॥६॥ धृतभृगुपतिरूप

·गीतगोविंदे-
वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयमादि
.. शमुखमौलिबलिं रमणीयम्॥केशव धृत
रघुपतिरूप जय जगदीश हरे॥७॥
वितरसीतिाहेधृतरघुपतिरूप धृतरामशरीर वं
रणे संग्रामे दशमुखमौलिबलिं रावणमस्तकोपहारं
दिक्षु दिशासु वितरसि ददासि। कीदृशं दिक्पतिक
मनीयं इंद्रादीनां रमणीयं काम्यं इच्छाविषयमि
त्यर्थः ॥७॥
वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् ॥
हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् ॥ केशव
धृतहलधररूप.जय जगदीश हरे॥८॥
वहसीति। हेवृतहलधररूप तबलभद्ररूप वं
वपुषि वसनं वस्त्रं वहसि धारयसि । कथंभूते वपुषि
विशदे शुभ्रे । कथंभूतं वसनं जलदाभं सजलमेघ
सदृशं। पुनःकथंभूतं हलहतिभीत्या लांगलाघात
भयेन मिलिता उपस्थिता या यमुना तहत् आभा .
दीप्तिर्यस्य तत्। भयेनातिश्यामत्वं भवति ॥ ८॥
निंदसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातं ॥ सदय
हृदय दर्शितपशुघातम् ॥केशव धृतबुद्धश
रीर जय जगदीश हरे ॥ ९॥

·प्रथमःसर्गः। निंदसीति । हेहतबुद्धशरीर तबुद्धावतार हेस दयहृदय दयासहितांतःकरण जया ननु वेदनिंदक स्य कथं स्तुतिरित्यतआह त्वं यज्ञविधेः क्रतुविधा नसंबंधि श्रुतिजातं वेदवाक्यसमूहं निंदसि दूषय सि नतुसर्वमित्यर्थः। सोपि किमिति निंद्यते इत्यत आह अहह कष्टं दयायां वा दर्शितःबोधितः पशू नां घातो वधो येन तादृशावेदोपि पशूनां घातं बोध यतीत्यतः अहोकष्टमित्येव निंदयसीतिभावः॥९॥ म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालं ॥ धूमकेतुमिव किमपि करालं ॥ केशव धृत कल्किशरीर जय जगदीश हरे॥१०॥ म्लेच्छति। हेधृतकल्किशरीरधृतकल्क्यवतारश रीरतञ्चेष्टितमाह त्वंम्लेच्छनिवहनिधने म्लेच्छानां निवहाः समूहास्तेषां निधने नाशनिमित्तं किमपि अनिर्वचनीयं करवालं खड्डू कलयसि धारयसि कथंभूतं करवालं धूमकेतुमिव औत्पातिकतारका पासमिव करालं भयानकं । अथ वा धूमकेतुरग्निस्त मिव ॥१०॥ धृतवानसीत्यादिभिर्वर्तमानप्रयोगैरवताराणां भगवतश्च लीलायाः नित्यत्वं दर्शितं । एवं तत्त ·गीतगोविंदे- दवतारगुणैः स्तुतिं कृत्वा संप्रत्यवतारिणं स्तुं प्रार्थयते- श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुदारम्॥शृणुसु खदं शुभदं भवसारम् ॥ केशव धृतदशवि धुरूप जय जगदीश हरे॥११॥ इति श्रीगीतगोविंदे.प्रथमःप्रबंधः श्रीजयदेवेति । हेधृतदशविधरूप धृतानि दशवि धानि रूपाणि येन तत्संबोधनं श्रीजयदेवकवेः इ दंगीतं उदितं भाषितं शृणु आकर्णयेति भक्तजनंप्र त्युक्तिः। कीदृशं उदारं मनोहरं सुश्राव्यत्वात् शुभ दं कल्याणदायकं भवसारं संसारे धनरूपम् ॥११॥ उक्तानेवावतारान्पुनः संक्षेपेण कीर्तयति- श्लोकः॥ वेदानुदरते जगन्ति वहते भूगो लमुबिभ्रते दैत्यं दारयते बलि छलयतेक्ष : क्षयं कुर्वते॥ पौलस्त्यं जयते हलं कल यते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥१॥ वेदानिति । तुभ्यं कृष्णाय नमः अस्तु इत्यन्व यः। कथंभूताय वेदानुद्धरते मीनरूपेण । पुनःकथं पूताय जगन्ति वहते धारयते कूर्मरूपेण । भूगो ·प्रथमःसर्गः। , *लं पृथ्वीचक्रं उद्दिभ्रते ऊर्ध्व धारयते वाराहरूपेण । दैत्यं हिरण्यकशिपुं दारयते नृसिंहरूपेण । बलिं , बलिदैत्यं छलयते वंचयते वामनरूपेण। क्षत्रक्षयं क्षत्रियनाशं कुर्वते परशुरामरूपेणापौलस्यं रावणं जयते रामरूपेणाहलं लांगलं कलयते धारयते बल भद्ररूपेणाकारुण्यं दयां आतन्वते विस्तारयते बुद्ध रूपेण । म्लेच्छान् अंत्यजान् मूर्छयते नाशयते क ल्किरूपेणं । अतएव दशाकतिकते दविधरूप धारिणे ॥१॥ कविरिदानी गुर्जरीरागेण कृष्णं स्तौति- अथ द्वितीयप्रबंधो गुर्जरीरागेण प्रतिमठताले गीयते॥ श्रितकमलाकुचमंडल धृतकुंडल एक लितललितवनमाल जयजय देवहरे॥१॥ श्रितेतिारागलक्षणं "श्यामासुकेशीमलयद्रुमा णां मृदूल्लसत्पल्लवतल्पयाताश्रुतेःस्वराणांदधतीवि भागं तंत्रीमुखा दक्षिणगुर्जरीयं इति हदेव हेहरेज यजयस्व भक्तपक्षपाते सर्वोत्कर्षेण वईस्व । श्रिते त्यादीनि अष्टपद्याः पदानि संबोधनानि ज्ञातव्या नि। ए इतिपदं हे इत्यर्थः हेश्रितकमलाकुचमंडल श्रितं आश्रितं कमलायाः लक्ष्म्याः कुचमंडलं स्त

·त
गीतगोविंदे-
नमंडलं येन हेतृतकुंडल धृते कुंडले येन तस्य सं..
शोधनं कलितेति कलिता धृता लालता सुंदरावन
साला पुष्पदाम येन ॥१॥
दिनमणिमंडलमंडन भवखंडन ए॥मुनि
जनमानसहंस जय जय देव हरे ॥२॥
दिनमणीति। हेदिनमणिमंडलमंडन सूर्यमंड
लालंकार हेलवखंडन भक्तानां संसारनाशक हेमु
निजनमानसहंस मुनिजनानां मानसे हंस इव
मानले सरति हंसोस्ति तद्वताजयजयेति पूर्ववत् २
कालियविषधरगंजन जनरंजन ए॥ यदु
कुलनलिनदिनेश जयजय देव हरे॥३॥
कालियेति । कालियनाम्नः सर्पस्य गंजन हिंस
क हेजनरंजन हेयदुकुलनलिनदिनेश यादवकुल
कमलसूर्य ॥ ३॥
मधुमुरनरकविनाशन गरुडासन ए॥ सुर
कुलकेलिनिदान जय जय देव हरे॥४॥
मधुमुरेति । मधुमुरनरकसंज्ञानां दैत्यानां ना
शन गरुडासन गरुड एव आसनं यस्य सः सुरकु
लेति सुरकुलानां देवसमूहाना केलेः क्रीडायाः
मुखस्येति यावत् निदान आदिकारण ॥४॥

·प्रथमःसर्गः। अमलकमलदललोचन भवमोचन ए॥ त्रिभुवनभवननिधान जय जय देव हरे५ अमलेति । अमलकमलवत् निर्मलपद्मपत्रव त् लोचने यस्य । हेभवमोचन संसारभंजकात्रिभुव नभवननिधान त्रिभुवनमेवं भवनं गृहं तत्र नि धानमिव निधिरिव ॥ ५॥ जनकसुताकृतभूषण जितदूषण ए॥ सम रशमितदशकंठ जय जय देव हरे ॥६॥ जनकेति। जनकसुतायाः सीतायाः कृतभूषण कृतालंकार। जितदूषण जितो दूषण नामा राक्षसो येन । समरेति समरे संग्रामे शमितो मारितो दशकंठो रावणो येन ॥६॥ अभिनवजलधरसुंदर धृतमंदर ए।श्रीमु खचंद्रचकोर जय जय देव हरे॥७॥ अभिनवेति । अभिनवजलधरसुंदर हे संज- लमेघकांत । धृतमंदर धृतमंदराचल । श्रीमुखचं द्रचकोर लक्ष्मीमुखमेव चंद्रस्तत्र चकोर इव ॥७॥ तव चरणे प्रणता वयमिति भावय ए॥कु रु कुशलं प्रणतेषु जय जय देव हरे ॥८॥ तवेति । एवंभूत हेहरे जयजयेति । तव चरणे २ ·१४.. गीतगोविंदे- 7 वयं प्रणताः अतीव नम्रा इति भावय जानीहि । प्रणतेषु भादृशेषु कुशलं कल्याणं कुरुः ॥ ८ ॥ श्रीजयदेवकवेरिदं कुरुते मुदम् ॥ मंगल मुज्वलगीतम् जय जय देव हरे॥९॥ इति श्रीगीतगोविंदे द्वितीयप्रबंधः । श्रीजयदेवेति । हेदेव हेहरें जयजयेति प्रार्थय ते श्रीजयदेवकवेः इदं उदितं मगलं गीतविशेषः मुहं हर्ष कुरुते शृण्वतां भक्तानामितिशेषः। कथं भूत इदं मंगलं उज्ज्वलं गीतं तदनुगमने रम्यं गी तं गानं यस्मिन् ॥९॥ अधुना कविः कामोद्दीपकत्वात् वसंतस्य व्याजेन कृष्णक्रीडां वक्तुं भक्तान प्रति आशिषं ब्रूते श्लोकः ॥ पद्मापयोधरतटीपरिरंभलग्न काश्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य ॥ व्य तानुरागमिव खेलदनंगखेदवेदांबुपूर मनुपूरयतु प्रियं वः॥१॥ पझेति । मधुसूदनस्य उरो वक्षःस्थलं वः युष्मा कं प्रियमभीष्टमनुपूरयतु संपूर्ण करोतु। कथंभूतं म धुसूदनस्य उरः पद्मेति पद्मायाः लक्ष्म्याः पयोधर . तटीस्तनपरिसरस्तस्य परिरंभणेन आलिंगनेन ल नं यत्काश्मीरं कुंकुम केशरं तेन मुद्रितं चिन्हितं ।

·प्रथम सर्गः।
ममैवेदं वक्षःस्थलं नान्यस्य इतिभावः। पुनःकथंभू
तमिव व्यक्तानुरागमिव ।पुनःकथंभूतं उरः खैलदि
ति खेलन खेलनगतिं कुर्वन् योऽनंगस्तस्य खेदेन
सुरतायासेन वेदांबुपूरो धर्मजलप्रवाहो यत्र॥ १ ॥
अधुना विरहोत्कंठितायाः राधायाः काचित्स
खी कृष्णवाती वक्तुमाह
श्लोकः ॥ वसंते वासंतीकुसुमसुकुमारैर
वयवर्धमंती कांतारे बहुविहितकृष्णातु
सरणाम् ॥ अमंद कंदर्पज्वरजनितचिंता
कुलतया चलद्वाधां राधां सरसमिदमूचे
सहचरी॥२॥
वसंतइति।वसंतकाले काचित्सहचरी सखी स
रसं सविलासं इदं वक्ष्यमाणं राधां प्रत्यूचे अवद
त्। कथंभूतां राधां वासंतीकुसुमसुकुमारैर्माधवीपु
पकोमलैरवयवैरंगैरुपलक्षितां।उपलक्षणे तृतीया
। कथंभूतां राधां कांतारे दुर्गमे वर्त्मनि भ्रमंतीं।
पुनः कथंभूतां बहुविहितं वारंवार दूतीद्वारेण कृतं
कृष्णानुसंधानं यया। पुनः कथंभूतां अमंदं अत्यु
कंठं यथा स्यात्तथा कंदर्पज्वरण जनिता उत्पादि
ता या चिंता तत्कृता या आकुलता तयाकवा च
लंती उद्गच्छंती बाधा पीडा यस्याः ॥ २॥

·१६ गीतगोविंदे- पुर्वोक्तमर्थ गीतेनाह- अथ तृतीयप्रबंधो वसंतरागेण रूपकताले गीयते ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमल यसमीरे ॥मधुकरनिकरकरंबितकोकिल कूजितकुंजकुंटीरे ॥१॥ विहरति हरिरिह - सरसवसंते॥ नृत्यति युवतिजनेन समं स खि बिरहिजनस्य दुरंते॥ध्रु०॥ ललिततिाएतस्य प्रबंधस्य वसंतरागः रूपकता लातल्लक्षणं “शिखंडबाँच्चयबद्धचूडः पुष्णन्पिर्क चूतलतांकुरेण।भ्रमन्मुदावासमनंगमूर्तिमत्तो मतं गस्य वसंतराग इतिहेसखि हरिःइह सरसवसंते विहरति युवंतिजनेन समं नृत्यति चेति ध्रुवगतपः देनान्वयः। हेराधे हरिः कृष्णः इह अस्मिन् मनोहर वसंतसमये क्रीडति युवतिजनेन समं कामिनी समूहेन सह नर्तनं करोति च । कुत्र स्थले इत्यपे क्षायां सप्तमपद्यस्थितवृंदावनविपिनशब्देनान्वयः । कीदृशे विरहिजनस्य दुरंते दुःखेनापि गंतुमा क्ये इति वसंतवृंदावनयोर्विशेषणं । कीदृशे वसं तसमये ललितेत्यादिसप्तपदीपदानि वसंतसम ·प्रथमःसगः। 3७ यविशेषणानि ललितायाः मनोहरायाः लवंगल तायाः लवंगशाखायाः परिशीलनेन संपर्केण को मलो गंधमनोहरः मलयसमीरो मलयानिल यत्र । अनेन वायोः सुंगंधत्वेन शीतत्वादीन्युक्त नि। मधुकरेति मधुकरनिकरण भ्रमरसमूहेन का बितैर्मिश्रितैः कोकिलैः कूजितः शब्दितः कुं एव.लतागृहमेव कुटीरोऽल्ला कुटी यत्र ॥ १ ॥ उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजन्नि । तविलापे ॥ अलिकुलसंकुलकुसुमसमूह निराकुलबकुलकलापे॥२॥ उन्मदेति । उद्गतौ मदमदनौ हर्षकामौ यत्र एवं भूतो मनोरथो यस्य एवंभूतो यः पथिकवधूजनः पांथस्त्रीजनस्तेनोत्पादितो विलापः परिदेवनं यत्र अलिकुलेति अलिकुलैः भ्रमरसमूहैः संकुलो व्य प्तः कुसुमसमूहस्तेन निराकुलो निःशेषेण आकु लः बकुलानां वृक्षाणां कलापः समूहो यत्र ॥ २ ॥ मृगमदसौरभरासवशंवदनवदलमाल तमाले ॥ युवजनहृदयविदारणमनसिज नखरुचिकिंशुकजाले ॥३॥ मृगमदेति । मृगमदस्य कस्तूरिकायाः सौर भरभसवशंवदासुरभितोत्साहस्यायत्तवादिनी न ·गीतगोविंदे- वा नूतना दलमाला पत्रपंक्तिर्येषां ईदृशास्तमा ला यत्र नूतनपत्रस्तमालो मृगमदगंधमनुकरोती ति। युवजनेति युवजनानां तरुणजनानां हृदयं विदारयति एवंविधो यो मनसिजः कंदर्पस्तस्य यानि नरवानि तद्वत् रुचिर्दीप्तिर्येषां एवंभूतानां किंशुकानां पलाशपुष्पाणां जालं समूहो यत्र॥३॥ मदनमहीपतिकनकदंडरुचिकेशरकुसुम विकाशे ॥ मिलितशिलीमुखपाटलिपट लकृतस्मरतूणविलासे॥४॥ सदनेति । मदनमहीपतेः कामनृपस्य कनक देडछत्रं तहत् रुचिर्यस्य एवंभूतः केशरकुसुमवि काशो नागकेशरपुष्पप्राचुर्य यत्र । मिलितेति मि लिताः शिलीमुखाःभ्रमराः येषु तैः पाटलीपटलैः पाटलपुष्पसमूहैः कृतः स्मरतूणविलासः कामतू णीरचेष्टितं यस्मिन् तस्मिन् ॥४॥ विगलितलजितजगदवलोकनतरुणक रुणकृतहासे॥विरहिनिकृतनकुंतमुखाक तिकेतकिदंतुरिताशे॥५॥ विगलितति।विगलितस्य शिथिलावयवस्य अतएव लज्जितस्य जगतः अवलोकनेन दर्शनेन तरुणकरुणैः तरुणकरुणवृक्षैः पुष्पविकाशव्याजे ·प्रथम सर्गः। १९ न तो हासो हास्यं यत्र । विरहीति विरहिनिकैत नानि वियोगिमारकानि कुंतमुखाकृतीनि भल्लम खाकाराणि यानि केतकीपुष्पाणि तैर्दतुरिता व्या सा आशा दिशो यस्मिन् तस्मिन् ॥ ५॥ माधविकापरिमलललिते नवमालतिजा तिसुगंधौ। मुनिमनसामपि मोहनकारि णि तरुणाकारणबंधौ॥६॥ माधविकेति । माधविकायाः वासंतीलतायाः परिमलेन गधेन ललिते मनोहरे नवमालिकानि मालतीपुष्पाणि जातिः जातिपुष्पाणि ताभ्यां सुगंधौ मुनिमनसामपि ऋषिचित्तानामपि मोह नकारिणि मदनजनके तरुणानां यूनां अकारण बंधौ सहजमित्रे॥६॥ स्फुरदतिमुक्तलतापरिरंभणमुकुलितपुल कितचूते॥ लंदावनविपिने परिसरपरिग तयमुनाजलपूते ॥७॥ स्फुरदिति। वृंदावनविपिने हरिः क्रीडतीत्यन्व यः। स्फुरत्याश्चलंत्या अतिमुक्तलतायाः परिरंभणे न आलिंगनेन मुकुलितः पुष्पितः पुलकितः दृष्ट आम्रवृक्षो यत्रा कथंभूते टुंदावनविपिने परिसरेति ·गीतगोविंदे- परिसरे पर्यंतभुवि परिगतं प्राप्तं यत् यमुनाजलं तेन पूते पवित्रे ॥७॥ श्रीजयदेवभाणितमिदमुदयतु हरिचरण स्मृतिसारम् ॥ सरसंवसंतसमयवनवर्ण नमनुगतमदनविकारम्॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे तृतीयःप्रबंधः॥३॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेरिदंभणितं उद- यतु उदयं प्राप्नोतु इत्यर्थः। हरिचरणयोः स्मृतिः स्मरणं सारो मुख्यो यत्र । सरसं सुमनोहरं वसं तसमयसंबंधिनो वनस्य वर्णनं यत्र अनुगतः अ नुकतः मदनविकारो कामविलासो यस्मिन् ॥८॥ वियोगिनां दुःसहं वसंतवायुं वर्णयति- श्लोकः ॥ दरविगलितमल्लीवल्लिचंचत्परा गप्रकटितपटवासैर्वासयन् काननानि॥ इह हि दहति चेतः केतकीगंधबंधुः प्रसर दसमबाणप्राणवद्धवाहः॥१॥ दरेति ।इह वसंते गंधवाहो वायुः विरहिणांचेतः दहतीत्यन्वयः। अर्थात् किंकुर्वन दरविगलितायाः ईषहिकसितायाः मल्लयाः मल्लिकाया वल्लीषु लता सु चंचद्भिद्गच्छद्भिः परागैः पुष्परजोभिः प्रकटि ..

·प्रथमःसर्गः। तपटवासैः स्फुटीकृतपटवासचूर्णैः काननानि वनानि वासयन सुरभीकुर्वन् । पुनः कथंभूतः केतः कीपुष्पाणां गंधस्य बंधुमित्रं प्रसरतो ये असम बाणाः कामबाणास्तेषां प्राणवत् प्राण इव ॥१॥ वसंतवासराणामनंगोदीपकत्वमाह- श्लोकः ॥उन्मीलन्मधुगंधलुब्धमधुपव्या धूतचूतांकुरक्रीडत्कोकिलंकाकलीकलक लैरुदीर्णकर्णज्वराः॥ नीयंते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमा समागमरसोल्लासैरमी वासराः ॥२॥ उन्मीलदिति । अमी वसंतसंबंधिनो वासराः दिवसाः पथिकैर्मार्गस्थैविरहिभिः कथंकथमपि अत्यंत दुःखेन नीयंते उल्लंघ्यंते । कथंभूताः वा सराः उन्मीलदिति उन्मीलंश्चासौ मधुगंधश्च पु परसगंधस्तत्र लुब्धा ये मधुपाः भ्रमरास्तैाधूताः कंपित्ताः ये चूतांकुराः आम्रांकुरास्तेषु क्रीडतां कोकिलानां काकलीकलकलैः सूक्ष्माव्यक्तमधुर ध्वनिकोलाहलैः कष्टजनकत्वेन उद्गीर्णः प्रकाशितः कर्णज्वरः श्रवणोपतापो येषु । कथं नीयत इत्यत आह ध्याने चिंतने अवधानं चित्तकाम्यं तेन क्षणं अल्पकालं प्राप्ताया अनुभूतायाः प्राणसमयाः स ·गीतगोविंदे- मागमरसेन संबंधस्वरूपरसेन उल्लासो येषां ते॥२॥ श्लोकः ॥ अनेकनारीपरिरंभसंभ्रमस्फुर न्मनोहारिविलासलालसम्॥मुरारिमारा दुपदर्शयंत्यसौ सखीसमक्षं पुनराह रा धिकाम्॥३॥ अनेकेति। असौ सखी राधिका पुनराह इत्य त्वयः। कथंभूता सखी आरात् दूरे वर्तमानं समक्ष यथा स्यात्तथा कृष्णं उपदर्शयंती विषयं कारयंती। कथंभूतं हरिं अनेकनारीणां परिरंभसंभ्रमेणालिंग नादरेण स्फुरन् इतस्ततो गच्छन् मनोहारी मनोज्ञो यो विलासः क्रीडा तत्र लालसं आदरवंतं ॥३॥ अमुमेवश्लोकोक्तमर्थ गीतनाह- अथ चतुर्थप्रबंधो रामकरिरागेण रूपकताले गीयते. चंदनचर्चितनीलकलेवरपीतवसनवनमा ली ॥ केलिचलन्मणिकुंडलमंडितगंडयु गस्मितशाली॥ १॥हरिरिह मुग्धवधूनि करे विलासिनि विलसति केलिप॥ध्रु०॥ चंदनेति । रामकरिरागः तस्य लक्षणं "स्वर्ण- • प्रभाभास्वरभूषणा च नीलं निचोलं स्वतनौ वह-

·प्रथमःसर्गः।
ती।कांतोपदोपांतमधिश्रितापि मनोन्नता रामक
रिः प्रदिष्टा इति" हे विलासिनि राधे इहमुग्धव-
धूनिकरे मनोहरंकामिनीसमूहे हरिविलसति क्री
डतीत्यन्वयः । कथंभूते मुग्धवधूनिकरे केलिपरे
क्रीडातत्परे । कथंभूतो हरिः चंदनेति चंदनेन मल
यजेन चर्चितं रेखाकारेणा नुलिप्तं नीलं कलेवरं
शरीरं यस्य पीतं सुवर्णवर्णः वसनं वस्त्रं यस्य
वनमाला यस्यास्तीति ततः प्रत्येक कर्मधारयः।
पुनः कथंभूतः केल्या क्रीडया चलती ये मणियुक्ते
कुंडले ताभ्यां मंडितं शोभितं गंडयुगं यस्य स्मि
तेन ईषद्धास्येन शालते शोभते ततः कर्मधारयः।
पीनपयोधरभारभरणहरिं परिरस्यसरा
गम् ॥गोपवधूरनुगायती काचिदुदंचितपं
चमरागम् ॥२॥
पीनेति । हे राधे काचित् गोपवधूः गोपांगना
पीनपयोधरभारभरेण विपुलकुचगौरवातिशयेन
सरागं यथा तथा परिरभ्य आलिंग्य हरिं अनु
पश्चादूर्ध्वकृतं पंचमरागं गायति गानं करोति॥२॥
कापि विलासविलोलविलोचनखेलनज
नितमनोजम्॥ध्यायति मुग्धवधूरधिकं म
धुसूदनवदनसरोजम्॥३॥

·२४.. गीतगोविंदे- कापीति । काचिन्मुग्धवधूर्मनोहरगोपांगना अ धिकमतिशयेन मधुसूदनवदनसरोजं कृष्णस्य मु खांबुजं ध्यायति चिंतयति। विलासेन विलोलयो विलोचनयोः लेखनेन संचारेण जनित. उत्पादि तो मनोजः कामो येन तत् ॥ ३॥ कापि कपोलतले मिलिता लपितुं किम पि श्रुतिमूले।चारु चुचुंब नितंबवती दयि तं पुलकैरनुकूले ॥४॥ कापि कपोलेति । कापि नितंबवती गोपांगना दयितं कष्णं कपोलतले गंडदेशे चारु मनोज्ञं य था स्यात्तथा चुचुंब चुंबितवती । कथंभूता किमपि कार्य लपितुं वक्तुं श्रुतिमूले कर्णप्रदेशे मिलिता संलग्ना। कीदृशे कपोलतले पुलकैः रोमोद्गमैः अनु - कूले प्रेमप्रियकथने ॥४॥ केलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाज लकूले ॥ मंजुलवंजुलकुंजगतं विचकर्ष करेंण दुकूले ॥५॥ केलीति।काचिद्गोपी केलिकलाकुतुकेन शृंगार रसक्रीडातात्पर्येणहेतुना करेण हस्तेनामुं कृष्णं दुकूलवस्त्रे विचकर्ष आकृष्टवती। कथंभूतं अमुं य मुनाजलकूले यमुनाजलोपलक्षिते कूले तीरे मंजु ·प्रथमःसर्गः। लो मनोहरो यो वंजुलकुंजो वेतसलतागृहं तत्र गतं वर्तमानम् ॥ ५॥ करतलतालतरलवलयावलिकलितकल स्वनवंशे॥रासरसे सह नृत्यपरा हरिणा युवतिःप्रशशंसे॥६॥ करतलेति । काचित् युवतिः गोपांगना हरिणा कृष्णेन प्रशशंसे स्तुता रासरसे गोपीक्रीडानुरागे सहनृत्यपरा कृष्णसमकालं नृत्यंती । कथंभूते रासरसे करतलयोर्हस्तयोस्तालेन चपेटध्वनिना तरलया चंचलया वलयावल्या कंकणपत्या क .लितः मिश्रितः कलस्वनवंशोऽव्यक्तमधुरशब्दल. हितो वंशो वेणुर्यत्र ॥६॥ श्लिष्यति कामपि चुंबति कामपि रमयति कामपि रामां ॥ पश्यति स स्मितचारुप रामपरामनुगच्छति वामां ॥७॥ . श्लिष्यतीति । हे राधे श्रीकृष्णः कामपि गोपि को लिष्यति आलिंगति तथा कामपि चुंबति तथा कामपि रामा रमयति क्रीडयति अपरांना यिकां स्मितचारुहासमनोहरं यथा स्यात्तथा पेश्य ति अपरां वामां सुंदरीमनुगच्छतीत्यर्थः ॥७॥ .. Heam ३ ·गीतगोविंदे- श्रीजयदेवकवेरिदमद्भुतकेशवकेलिरह स्य। टंदावनविपिने ललितं वितनोतुशु भानि यशस्यं॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे चतुर्थप्रबंधः श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेरिदं गीतं शुभा नि कल्याणानि वितनोतु । अर्थात् भक्तानां गीतं कीदृशं अद्भुतं आश्चर्यकर केशवस्य कृष्णस्य केलिरहस्य क्रीडाहों यत्र अद्भुतत्वं युगपत्सवों सां प्रीत्युत्पादनात् वृंदावन विपिने वृंदावनना नि वने ललितं नानारसान्वितमित्यर्थः । यशस्यं यशसे हितं यशस्करमित्यर्थः॥८॥ श्लोकः ॥ विश्वेषामनुरंजनेन जनयन्ना नंदमिंदीवरश्रेणीश्यामलकोमलैरुपनय नंगैरनंगोत्सवं॥स्वच्छंदं व्रजसुंदरीभिर भितःप्रत्यंगमालिंगितःशृंगारःसखि मू र्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति॥१॥ विश्वेषामितिाहेसखि राधे मधौ वसंते मुग्धो म नोहरो हरिः कृष्णः क्रीडतीत्यन्वयः। क इव मूर्ति मान शरीरधारी शृंगाररस इव । किंकुर्वन् अनुरंज नेन अनुरागेण विश्वेषां सर्वेषां भक्तानां आनंद सं तोष जनयन् । पुनः किंकुर्वन् इंदीवरश्रेणीनामिव .

·प्रथमःसर्गः। नीलकमलपंक्तीनामिव श्यामलकोमलैः कृष्णम नोहरैरंगैरवयवैः अनंगोत्सवं कामहर्षे उपनयन उत्पादयन् । पुनःकथंभूतः स्वच्छंदं स्वेच्छया वजसं दरीभिः गोपीभिः अभितः सर्वतोभावेन प्रत्यंगं प्र त्यवयवं आलिंगितः गोपीभिरालिंगने यया य दंगं प्राप्तं तया तदेवालिंगितमितिभावः। "श्या मो भवति शृंगारः सितो हासः प्रकीर्तित" ई ति शृंगारविशेषणान्यप्येतानि पदानि ॥ ७॥ मलयानिलदुःसहवे. कारणमाह श्लोकः ॥ अद्योत्संगवसद्भुजंगकवलक्ले शादिवेशाचलपालेयप्लवनेच्छयाऽनुसर ति श्रीखंडशैलानिलः॥ किंच स्निग्धरसा लमौलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदयादुन्मी लंति कुहु कुहूरितिकलोत्तालाः पिकानां गिरः॥२॥ अयोति । हे राधे अद्य इदानीं वसंतसमये श्री खंडशैलानिलः मलयजपवनः उत्संगे क्रोडे वसं तो ये भुजंगाः सप्पास्तेषां कवलक्केशादिव या सोपतापादिव ईशाचलं हिमाचलं प्रालयप्लवन च्छया तुहिनमजनेच्छयानुसरति अनुगच्छति किंच पक्षांतरे पिकानां गिरो वाण्यः स्निग्धरसाल .

·कुहु कुहूरितिकलो गीतगोविंदे- मौलिमुकुलानि कोमलचूतस्तबककुड्मलानि आ लोक्य दृष्ट्वा हर्षोदयात् आनंदोदयात् उन्मीलं ति उद्गच्छति । कथंभूता गिरः तालाः . कुहुःकुहूरित्याकारणाव्यक्तमधुरशब्देनो तालाः प्रकाशाः ॥ २॥ कविः कथोपक्रम त्यक्ता लोकांनाशिषयति- श्लोकः ॥ रासोल्लासभरेण विभ्रमभृता माभीरवामध्रुवामभ्यर्ण परिरश्य निर्भर - मुरः प्रेमांधया राधया ॥ साधुखद्वदनं सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजा दुद्भटचुंबितः स्मितमनोहारी हरिः पातु वः॥३॥ रासोल्लासेति। हरिः कृष्णः वः युष्मान्पातु इत्य त्वयः। कथंभूतो हरिः रासोल्लासभरेण गोपीक्री डायां · हर्षातिशयेन विभ्रमभृतां शृंगारविलास धारिणीनां आभीरवामध्रुवां गोपिकानां अभ्यर्ण समीपं निर्भरं गाद यथा तथा उरः वक्षःस्थलं प रिरभ्य आलिंग्य राधया उद्भटं प्रकटं यथा स्यात्त था गीतस्तुतिव्याजात् गानप्रशंसाच्छलेन चुंबि तः । ननु भवतु तासु विभ्रमः प्रत्यक्षं युवतिग णं पश्यंत्या तया कथं चुंबितस्तत्राह प्रेमधिया ·द्वितीयःसर्गः। प्रम्णा हर्षातिशयेनांधया कृष्णं विनात्यन्न पश्यंती ति तया। किं कृत्वा वदनं त्वन्मुखं सुधामयममृत मयं साधु शोभनं इति व्याहृत्य उक्त्वा। कथंभूतो हरिः स्मितमनोहारी राधायाः चुंबनकौशलं दृष्टा, स्मितेन ईषद्धास्येन मनो हर्तुं शीलं यस्य सः ॥३॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गी तगोविंदे महाकाव्ये सामोददामोदरो नाम सटीकःप्रथमः सर्गः:१ 4 अथ द्वितीयसर्गः प्रारभ्यते. श्लोकः। विहरति वने राधासाधारणप्र णये हरौ विगलितनिजोत्कर्षादीर्ध्यावशे न गतान्यतः ॥ क्वचिदपि लताकुंजे गुं जन्मधुव्रतमंडलीमुखरशिखरे लीना दी नाप्युवाच रहः सखीं॥१॥ विहरतीति। राधारहः एकांत सखी उवाच।क थंभूता राधा वने वृंदावने हरौ कृष्णे विहरति की डति सति विगलितनिजोत्कर्षात् गतनिजभाग्य त् ईर्ष्यावशेन असहिष्णुतया अन्यतोन्यस्मिन स्थले गता । कथंभूते हरौ साधारणप्रणये अन्य ·गीतगोविदे- . गोपीतुल्यप्रेम्णि। अतएव क्वचिदाप लताकुज ल.. तापहे लीना गुप्ता। कथंभूते कुंजे गुंजतां गंभीर शब्दं कुर्वताम् मधुव्रतानां भ्रमराणां मंडल्या स - मूहेन मुखरशिखरे शब्दायमानायभागे अतएव दीनापि दुःखितापि ॥ १॥ श्लोकोक्तमर्थ गीतेनाह- अथ पंचमप्रबंधो गुर्जरीरागेण रूपकताले गीयते. संचरदधरसुधामधुरध्वनिमुखरितमोह नका।। चलितहगंचलचंचलमौलिकपो लविलोलवतंसं॥१॥रासेहरिमिह वि हितविलासं स्मरति मनो मम कृतपार हासम्॥ध्रु०॥ संचरदितिः। हे सखि मम मनः हरि स्मरति गोचरं करोति सर्वानुभूतविषयत्वात् । कथंभूतंह रिं संचरता उद्गच्छता अधरसुधामधुरेण अधरामृ तमनोहरेण ध्वनिना शब्देन मुखरितः शब्दितो मोहननामा वंशो येन। पुनः कीदृशं चलितेति चलितः आवर्जितः हगंचलः कटाक्षो येन चंचल: दोलायमानो मौलिः शेखरो यस्य कपोलयोगैड स्थलयोर्विलोलौ चंचलौ वतंसौ कर्णाभरणे यस्य .- ·द्वितीयःसर्गः। ३ तं ततः प्रत्येकं कर्मधारयः। पुनःकीदृशं इह रासे गोपीक्रीडायां विहितः कृतः विलासोक्रीडायेन त म् । मया संह कतः परिहालः कर्म येन तम्॥१॥ चंद्रकचारुमयूरशिखंडकमंडलवलयितके शं ॥ प्रचुरपुरंदरधनुरनुरंजितमेदुरमुदि रसुवेशं ॥२॥ चंद्रकेति। चंद्रकेणविचित्रवर्णचिन्हेन चारूणां मयूरशिखंडकानां मयूरपिच्छानां मंडलेन समूहेन वलयिताः वलयाकारण वेष्टिताः केशाः येन अत एव प्रचुरेण विस्तीर्णेन पुरंदरधनुषा अनुरंजितश्चि त्रितो मेदुरो निबिडस्निग्धो यो मुदिरो मेघस्तहत्सु वेशं सुंदरम् ॥ २॥ गोपकदंबनितंबवतीमुखचुंबनलंभितलो भं॥ बंधुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मि तशोभं॥३॥ गोपेति। गोपकदंबस्य गोपसमूहस्य नितंबव तीनां स्त्रीणां मुखचुंबनेन लंभितः लोभी येन। पुनः कीदृशं बंधुजीवपुष्पवन्मधुरो मनोहरो ऽधरपल्ल वः ओष्ठपल्लवो यस्य । पुनः कीदृशं उल्लसितेन वि कासितेन स्मितेन शोभा यस्य तम् ॥३॥ -५ ·गीतगोविंदे- विपुलपुलकभुजपल्लववलयितबल्लवयुवति सहस्रं ॥ करचरणोरसि मणिगणभूषण किरणविभिन्नतमिस्त्रं ॥४॥ विपुलेति । विपुलाः बहुलाः पुलका रोमोगमा ययोस्ताभ्यां भुजपल्लवाभ्यां वलयितं वेष्टितं बल्ल वानां आभीराणां युवतिसहस्रं गोपिकाबुंदं येन । पुनः कीदृशं करौ चरणौ उरश्च एषां समाहारः करच श्णोरस्तस्मिन्वर्तमानानां मणिगणयुक्तभूषणानां किरणेन दीप्त्या विभिन्नं नाशिनं तमित्रमंधकारो येन सः तं ॥ ४ ॥ जलदपटलचलदिंदुविनिंदकचंदनतिल कललाटं ॥ पीनपयोधरपरिसरमर्दननि र्दयहृदयकपाटम् ॥५॥ जलदेति। पुनःकीदृशं हरिं जलदपटले मेघसम हे चलतः इंदोश्चंद्रस्य विनिंदकं समानं चंदनतिल के चंदनकृततिलकं यत्र तादृशं ललाटं यस्य । अ भूतोपमेयं । क्वचिजलदपटलचलदिंदुविनिंदकचंद नबिंदुललाटमिति पाठः। तदा जलदपटले च लन्संचरन् य इंदुश्चंद्रस्तस्य विशेषेण निंदकस्ति रस्कारकः चंदनबिंदुमंडलाकृतितिलको ललाटे ·द्वितीय सर्गः। यस्थ तं । पुनः कीदृशं पीनौ मांसलौ यो पयोध * स्तनौ तयोः परिसरस्य पर्यंतदेशस्य मर्दने निर्दयं दयारहितं हृदयकपाटं कपाटवद्विस्तीर्ण हृदयं यस्य तादृशम् ॥५॥ मणिमयमकरमनोहरकुंडलमंडितगंड मुदारं॥पीतवसनमनुगतमुनिमनुजसु रासुरवरपरिवारं॥६॥ मणिमयेति । मणिमयेन मणिरूपेण मकरव न्मनोहराभ्यां कुंडलाभ्यां मंडितोऽलंकतो गंडो गं उस्थलं यस्य । पुनः कीदृशं उदारं महांतं. अभीष्ट दातारं वा । पुनःकीदृशं पतिं वसनं वस्त्रं यस्य ।मह त्वमाह अनुगता आश्रिता येमुनिवराःशुकनारदा दयः मनुजाः परीक्षिदादयः सुरवरा ब्रह्मरुद्रादयः असुराः प्रहादादयस्ते परिवाराः परिजनाः यस्य तादृशं । द्वंद्वांते वरपदस्य तेषां वरा इति ग्रह णम् ॥६॥ विशदकदंबतले मिलितं कलिकलुषभयं शमयंतं॥मामपिकिमपि तरंगंदनंगह शा मनसा रमयंतं॥७॥ विशदेति। विशदकदवतले मिलितं उपस्थिती पुनःकीदृशं कलिकलुषात्कलिकालजातपापाद्भयं ·गीतगोविंदे- तन्नाशयंत। पुनः कीदृशं मां अपिकिमपि अनिर्वच नीयं यथा स्यात्तथा तरंगन उद्गच्छन् अनंगयोगोय स्यां तादृश्या दृष्ट्या मनसा हृदयेन च रमयंतं ॥७ श्रीजयदेवभणितमतिसुंदरमोहनमधुरि पुरूपं ॥हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति पु ण्यवतामनुरूपं ॥८॥ इति श्रीगीतगो विदे पंचमः प्रबंधः॥ ५॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवभणितं पुण्यवतों भक्तानां हरिचरणयोः स्मरणं प्रति अनुरूपं योग्य भंवत्तु इत्यध्याहारः । कथंभूतं अतिसुंदरं मोहनं मोहकारक मधुरिपोः रूपं कृष्णस्य रूपं यस्मिन् ८. इदानीं राधायाः कृष्णे वसतश्चेतसो वश्यत्व माह- श्लोकः ॥ गणयति गुणग्रामं धामं भ्र मादपि नेहते वहति च परीतोषं दोषं विमुंचति दूरतः॥युवतिषु चलत्तृष्णे कृष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो वामं का भंकरोति करोमि किं॥१॥ हेसाख मम मनश्चित्तंपुनरप्यधुनापि कृष्णे का जामिच्छां करोतिः किं करोमि निवृत्तौ उपायांतरं ·द्वितीयःसर्गः " नास्तीत्यर्थः । युवतिषु चलत्तृष्णे जाताभिलाये। पुनः कीदृशे मां विनां विहारिणि क्रीडाशीले की शं मनः वाम अवशमित्यर्थः। वामत्वे कारणमाही, मम मनः सापराधस्यापि कृष्णस्य गुणग्रामं गुण समूहं गणयति भ्रमादपि भ्रामविस्मरणं नेहते नचे ष्टते। भाममपीति पाठेभामं क्रोधं नेहते न वांछति तद्गुणाकर्णनेन परितोषं संतोषं वहति दोषं मदी यावज्ञादिकं दूरत एव मुंचति परित्यजति ॥ १ ॥ पुनरपि राधा गीतेन सखीमाह- अथ षष्टप्रबंधो मालवरागण एक तालीताले गीयते. निभृतनिकुंजगृहंगतया निशि रहसि निलीय वसंतं॥चकितविलोकितसकल दिशा रतिरभसभरेण हसंतं ॥१॥संखि हे केशिमथनमुदार रमय मया सह मद न मनोरथभावितया सविकारं ॥धृ०॥ निभृतेति। हेसखि त्वं केशिमथनं कृष्णं मया सह रमय क्रीडां कारय । कीदृशं कृष्णं उदारं महां तं। कथंभूतया मया मदनस्य मनोरथः इच्छा स्मिन् भावो रत्यारव्यः संजातो यस्याः। कथंभूतं रुष्णं सविकार भावसहितं। कीदृश्या मया निभृतं ·-- .. ३६ गीतगोविंदे- गूढं यन्निकुंजगृहं तत्र गतया प्राप्तया। कथंभूत कृष्णं निशि रात्रौ रहसि एकांतस्थले निलीय ति रोहितो भूत्वा वसंतं। तिष्ठतं कथंभूतया मया चकि तं सभयं यथातथा विलोकिता दृष्टाः सकलदिशो या। पुनः कथंभूतं कृष्णं रते रभस उत्साहस्तस्य भरण आधिक्येन हसंतं सस्मितमुखं । अस्मिन् गीते पुर्वाई राधाविशेषणं उत्तरार्द्ध कृष्णस्येति बोद्धव्यं ॥१॥ प्रथमसमागमलज्जितया पटुचाटुशतैर नूकूलं ॥ मृदुमधुरस्मितभाषितया शि थिलीकृतजघनदुकूलं॥२॥ प्रथमेति। प्रथमसमागमेन नूतनसान्निध्येन ल जितया लजायुक्तया। कथंभूतं कृष्णं वैलक्ष्यदूरी करणाय पटुचाटुशतानि कुशलानि यानि चाटुश तानि स्तवशतानि तैरनुकूलं आनुकूल्यकारकं । मृदु कोमलं मधुरं स्मितपूर्वकं भाषितं यस्याः सा त या। शिथिलीकृतं जघनदुकूलं जघनस्थितं पट्टवस्त्रं येन तं ॥२॥ किसलयशयननिवेशितया चिरमुरसि ममैव शयानं ॥ कृतपरिरंभणचुंबनया परिरभ्य कृताधरपानं। ३॥

·द्वितीयःसर्गः। ३७ किसलयेति । किसलयशयने पल्लवकृतशय्या यां निवेशितया । कथंभूतं कृष्णं ममैवोरसि वक्षः स्थले चिरंशयानं कृतालिंगनमित्यर्थः। कथंभूतया मया कृतं परिरंभणपूर्वकं आलिंगनपूर्वक चुंबन यया सा तया । कथंभूतं कृष्णं परिरभ्य आलिंग्य कृतं अधरपानं ओष्ठपानं येन सः तं ॥ ३॥ अलसनिमीलितलोचनया पुलकावलि ललितकपोलं ॥ श्रमजलसिक्तकलेवर या वरमदनमदादतिलोलं॥४॥ अलसेति । अलसेन सुरतसौख्यन निमीलिते मुद्रिते नेत्रे यस्याः सा तया। पुलकावल्या रोमांच पंक्त्या ललितौ मनोहरौ कपोलौ यस्य तं। श्रम जलेन सुस्तश्रमजनितेन वारिणा सिक्तं कलेवरंश रीरं यस्यास्तया। वरमदनमदात् उत्तमकामजान तहर्षात् अतिलोलं अतिचंचलं सतृष्णमित्यर्थः४॥ कोकिलकलरवकूजितया जितमनसि जतंत्रविचारं ॥ श्लथकुसुमाकुलकुंतलया नखलिखितघनस्तनभारं ॥५॥ कोकिलेति। कोकिलकलरववत् अव्यक्तध्वनि वत् कूजितं शब्दो यस्यास्तया।जितःमनसिजस्य कामस्य तंत्रविचारः शास्त्रसिद्धांतो येन सः तं । श्ल

·गीतगोविंद
थाः शिथिलाः कुसुमैः पुष्पैराकुलाः व्याप्ताः कुंत
ला चूर्णकुंतलाः यस्याःसा त्या। नरदेत लिखित
श्चिन्हितो घनो निबिडः स्तनभारो येन ततं ॥५॥
चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुर
तवितानं ॥ मुखरविशृंखलमेखलया संक
चग्रहचुंबनदानं॥६॥
चरणेति । चरणयोः पादयोः रणितो शब्दिती
मणियुक्तनूपुरौ यस्याः तया । परिपूरितं संपूर्णी
कृतंसुरतवितानं सुरतसमूहो येन तं । मुखरा श
ब्दायमाना विशृंखला उन्मुक्ता मेखला कांची य
स्याःसा तया।सकचग्रहं कचग्रहणसहितं चुंबनदा
यस्य तं ॥६॥
रतिसुखसमयरसालसया दरमुकुलित
नयनसरोजम् ॥ निःसहनिपतिततनुलत
या मधुसूदनमुदितमनोज ॥७॥
रतिसुखेति । रतिसुखलमय सुरतसुखकाले प्री
त्या अललया आलस्ययुक्तया। दरमुकुलितनयन
सरोज पन्मीलिंतनेत्रकमलं । निःसहं असमर्थे
निपतिता तनुलता शरीरलता यस्यास्तया । कथं
भूतं कृष्णं मधुदैत्यं सूदयतीति तं । उदितः जातो
मनोजः कामों यस्य तं ॥७॥

·द्वितीय सर्गः। श्रीजयदेवभणितमिदमतिशयमधुरिपु निधुवनशीलं ॥ सुखमुत्कंठितराधिक या कथितं वितनोतु सलीलम् ॥८॥इति श्रीगीतगोविदे षष्टः प्रबंधः॥ श्रीजयदेवेति । इदं श्रीजयदेवेन भणितं उक्तं गीतं कर्तृसुखं पारलौकिकसुखानि ऐहिकानि च वितनोतु विस्तारयतु । केषां गायतां शृण्वतां च । कथंभूतं श्रीजयदेवभणितं अतिशयमधिकं मधु रिपोः कृष्णस्य निधुवनशील सुरतचरितं यस्मिन् । पुनः कीदृशं उत्कंठितया राधिकया गोपवध्वा क थितं सलीलं शृंगाररसक्रियासहितं ॥ ८॥ अधुनाऽत्युत्कंठया सख्या नीयमाना सा गो पगिणवृतं कृष्णं दृष्ट्वा परावृत्य सखामाह- श्लोकः ॥ हस्तस्नस्तविलासवंशमन्जु 5वल्लिमबल्लवीटंदोत्सारिदृगंतवीक्षितम तिस्वेदागंडस्थलामामुद्दीक्ष्य विलज्जि तस्मितसुधामुग्धाननं कानने गोविंदं व जसुंदरीगणतं पश्यामि हृष्यामि च १ हस्तेति । हेसखि गोविंदं अहं पश्यामि दृष्या मिहर्ष प्राप्नोमि चा पश्यामीति वर्तमानसामीप्या ·गीतगोविंदे- * द्वर्तमानता। कथंभूतं गोविंदं कानने वंदावने वजा- सुंदरीगणेन गोपीसमूहेन वृतं वेष्टितं । ननु सपत्नी भिः परिवृतं दृष्ट्वा कथं ते हर्ष इत्यत आह मां: उद्वीक्ष्य दृष्टा हस्तात्नस्तो व्यस्तो विगलितःकि. लासवशः क्रीडावंशो यस्य तं । अनृजुभ्रूवाल्लिम तीनां कुटिलभूलतायुक्तानां गोपीनां समूहे उत्सा; रि ऊर्वतिर्यग्गासिंहगंतेन कटाक्षेण वीक्षितमीक्ष णं यस्य तं । मय्यागतायां भिया गंतचेष्टया न्यगोपीरपसास्यंतमिति भावः। अतिस्वेदेनातिघ मैणा गंडस्थलं. यस्य तं । विलजितस्मितं सल जहास्यं तदेव सुधामृतं तया मुग्धमाननं मनोह २. मुखं यस्य तं ॥१॥ पुनः विभावयन्नाह-- श्लोकः॥ दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशो कलतिकाविकाशः: कासारोपवनपवनो पि व्यथयति ॥ अपि भ्राम्यबुंगीरणि तरमणीया न मुकुलप्रसूतिथूतानां सखि शिखरिणीयं सुखयति॥२॥ दुरालोकैति । हे सखि दुरालोक्यते वियोगिना द्वेगजनकत्वात् स्तोकोल्पः स्तबकः गुच्छो यस्य विकाशोकलतिकायाः विकाशःउद्योतः मां व्यथ ..' ..

·द्वितीयःसर्गः। यति पीयडति । किंच कासारोपवनस्य सरोवरनि कटवनस्य पवनोपि मां व्यथयति 1 कासार इत्य नेन वायोः शैत्यं उपवनसंबंधित्वेन सौगंध्यं वृक्षरु पहतगतित्वेन माद्यं च ध्वनित । अपि च चूताना माम्राणां इयं मुकुलप्रसूतिः कलिको दो मा नः सुखयति । कथंभूता प्रसूतिः भ्राम्यतीनां चलंती नां भ्रमरांगनानां रणितैः शब्दितः रमणीया मनो ज्ञापीत्यर्थः । शिखरिणी प्रशस्तायभागवतीगी णां चलनं नायकान्वेषणामिति ध्वनितं । शि खरिणीनामक छंद इतीद सूचितम् ॥ २ ॥ अधुना कविः लोकानाशिषयति- श्लोकः ॥ साकूतस्मितमाकुलाकुलगल धमिल्लमुल्लासितभ्रूवल्लीकमलीकदर्शितभु जाबालाईहस्तस्तन।गोपीनां निभृतं नि रीक्ष्य ललितां काचिच्चिरं चिंतयन्नंतर्मुग्ध मनोहरोहरतु वः क्लेशं नवः केशवः॥ ३॥ साकूतेति । नवः शृंगारस्तरुणो वा केशवः वः युष्माकं भक्तानां केशं दुःखं हरतु दूरीकरोतु। कीदृशः साकूतं साभिप्रायं स्मितमीषदास्यं यत्र गोपीनां निभृतं गोपीभावं निरीक्ष्य दृष्ट्वा कांचि इयितां अंतर्मनसि चिरं चिंतयन् मुग्धमनोहरः , ·कोद्वितीयः सर्गः॥२॥ गीतगोविंदे- सोहयुक्तसुंदरः । कथंभूतं निभृतं आकुलाकुलोत्य तास्तव्यस्तः गलन् उन्मुक्तीभवन् धम्मिल्लः केशपा शो यत्र उल्लासिता उच्चैः कृता भ्रूवल्ली यत्र अ लीकेन मुंभणादिच्छलेन दर्शिताः भुजाबालाई हस्तस्तना यस्मिन् भुजे च बालाचा हस्तौ च स्तनौ चेति इंदः॥३॥ ॥ इतिश्रीकविराजश्रीजयदेवकृतेगीतगो 'विंदे महाकाव्ये अक्लेशकेशवोनाम सटी अथ तृतीयसर्गःप्रारभ्यते एवं राधायाः विरहमुक्ता कृष्णस्यापि विरह व्यथा तस्यामाह- श्लोकः ॥ कंसारिरपि संसारवासनाबंध श्रृंखलांराधामाधाय हृदये तत्याज न जसुंदरीः॥१॥ कंसति । कंसारिरपि कृष्णोपि राधा हृदये मन इसि आधाय स्थाप्यं ब्रजसुंदरी!पीस्तत्याज़ त्य क्तवान् । कीदृशीं राधा संसारे वासना संस्कारस्त स्या बंधाय शृंखलां निगडरूपां । सौंदर्यवतीर्बह्वी रपि तत्याजेति राधायां कृष्णस्यानुरागातिशयो ध्वनितः॥१॥ ॥२॥ ॥छ॥

·तृतीयःसर्गः। पुनः किकृतवान्- श्लोकः ॥ इतस्ततस्तामनुसृत्य राधिका मनंगबाणवणखिन्नमानसः ॥ कृतानुता पः स कलिंदनंदिनीतटांतकुंजे निषसाद माधवः॥२॥ इतस्ततइति । स माधवः कलिंदनंदिन्याः यमुना यास्तटांतकुंजे तीरलतागृहें निषसाद स्थि तवान् । किं कृत्वा इतस्ततःअनेकस्थानेषु ताराधि का अनुसृत्यान्वेष्य । कीदृशः अनंगवाणव्रणेन कामशरक्षतेन खिन्नं दीनं मनो यस्य कृतोनुताप पश्चात्तापो येन सः ॥२॥ कृतानुतापत्वमेवाह गीतेन- अथ सप्तमप्रबंधः गुर्जरीरागेण प्र तिमठताले गीयते मामियं चलिता विलोक्य दृतं वधूनिच येन ॥सापराधं तया मयापि न वारिता तिभयेन ॥१॥हरिहरि हतादरतया ग ता सा कुपितेव ॥ध्रु०॥ मामिति । गीतस्यास्य गुर्जरीरागः प्रतिमंठता लः तयोर्लक्षणं प्राक् कथितं। हरिहरीतिखेदानुका ·गीतगोविंदे- र वा राधा हतादरतया हतबहुमानत्वेन कुपितेव को प्राप्तेव गता अन्यस्थाने गता। ननु सा कुषि सा लया कथं ज्ञाता तत्राह मां कृष्णं वधूनिचयेनं पीसमहेन वृतं वेष्टितं विलोक्य चलिता इतो गता इति भिन्नैव वाक्यरचना । तार्ह सा गच्छंती "त्वया किं न निवारिता तत्राह मयापि कृष्णेनापि सापराधतया कृतापराधत्वेन हेतुना अतिभयेन न वारिता । यदा कथंभूतेन्द मया अतिभयेनाति शयित भैयं यस्येति ॥१॥ किं करिष्यति किं वदिष्यति साचिरंवि रहण। किं.जनेन धनेन किं मम जीवितेन गुहेण ॥२॥ किंकरिष्यतीति । सा राधा चिरं विरहेण चिर काल मंद्वियोगेन किं करिष्यति विरहतापशात्य कमुपायं करिष्यतीत्यर्थः। किं वदिष्यति। ननु एतावता तस्यामेव को वा ग्रहः अन्यगोपीजनस्य धनादिनां चित्तव्यावर्तनं कर्तव्यं तत्राह तां राधा विना मम जनेन लोकेन किं । तद्वियोगेन सर्वजन परित्यागात् धनेन किं । ननु धनं विना गृहसौ स्व्यं न स्यात्तत्राह गृहेण किं प्रयोजनं न किमपि तद्वियोगेन वनवासांगीकारात् । ननु सुखास्पदं गृ ·तृतीयःसर्गः है बिना सुखं न स्यात्तत्राह मम सुखेन किं । ता वि ना सर्व निष्फलमित्यर्थः । सैव मे सुखरूपेति भा वः॥ २॥ चिंतयामि तदाननं कुटिलधुरोषभरणं ॥ शोणपद्ममिवोपरिभ्रमताकुलंभ्रमरणा३ । चिंतयामीति । अहं तस्याः राधायाः आननं मुखं चिंतयामि स्मरामि । कीदृशमाननं रोषारे ण क्रोधातिशयेन कुटिले वके ध्रुवौ यत्र । किमिव उपरि व्याप्तशोणपद्ममिव । अत्र रोपारुणे मुखे शोणपद्मसादृश्यं बोध्यं । वारंवारं रोषाहक्रीभवंत्यो भ्रुवोर्धमद्भमरोपमा बोध्या ॥३॥ तामहं हृदि संगतामनिशं श रमया मि।। किं वनेनुसरामि तामिह किं तथा वि लपामि ॥४॥ तामिति । अहं हृदि संगतां राधा अनिश वा रंवार भृशमतिशयेन रमयामि क्रीडयामीतिभा वः। इह वने तां राधां किमनुसरामि हृदि संगतत्वा देव वृथा व्यर्थ मेंव किं विलपामि विलाप करो मि॥४॥ हृदि संगतां तां प्रत्याह- तन्वि खिन्नमसूययाहृदयंतव कलयामि।। द

·'गीतगोविंदे-
तन्न वेद्मि कुतों गतासि न तेन तेऽनुलगा
: मिः॥५॥
तन्वीति । हे तन्वि
असूयया असहिष्णुत्वेन
दुःखितं तव हृदयं आकलयामि तर्कयामि तत्त
स्मादहं न वेद्मिन जाने कुतः कुत्रगतासीति तेनका
रणेन ते तुभ्यं नअनुनयामि नप्रसादयामि। “क्रि
यार्थोपपदस्य" ति चतुर्थी ते इति ॥५॥
दृश्यसे पुरतो गतागतमेव मे विदधासि।
किं पुरेव ससंभ्रमं परिरंभणं न ददासि६
दृश्यसे इति । हे राधे त्वं मम पुरतः अग्रे ग
तागतं गमनागमनमेव विदधासि करोषीति दृश्य
ले । तर्हि पुरेव पुर्ववत् ससंभ्रमं सवेगं परिरंभणमा
लिंगनं किं केन कारणेन न ददासि विरहिणो हि
चित्तानुषंगात्सर्वतस्तामेव पश्यति ॥६॥
क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं न करोमि।।
देहि सुंदरिदर्शनं मम मन्मथेन दुनो
मि॥ ७॥
क्षम्यतामिति । हे सुंदरि पूर्वकृतमपराध क्षम्य
तां अपरमीदृशं तवापराधं कदापि न करोमि न
करिष्यामि अत एव ममदर्शनं देहि। यतः अहं म
न्मथेन कामेन दुनोमि पीडामनुभवामि ॥ ७ ॥

·तृतीयःसर्गः। वर्णित जयदेवकेन हरेरिदं प्रणतेन ॥ किं दुबिल्वसमुद्रसंभवरोहिणीरमणेन ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे सप्तमः प्रबंधः "वर्णितमिति । जयदेवकेन स्वार्थे कः इदं गीतं वर्णितं। कीदृशेन जयदेवकेन हरेः प्रणतेन कृष्ण स्याराधनपरेण। पुनः कीदृशेन किंदुबिल्वं जयदेव कुलं तदेव समुद्रस्तस्मात्संभवो यस्य एतादृशो रो हिणीरमणचंद्र इव यथा सांगरादुत्पन्नश्चंद्रस्तथा किंदुबिल्वोत्पन्नो जयदेव इति । यहा किंदुबिल्व शासनं ॥८॥ इदानीं काम एव मे दुःखं प्रयच्छतीति तमु पालंभगोचरं करोमीत्याशयेनाह- श्लोकः॥ हृदि विसलता हारो नायंभुजं गमनायकः कुवलयदलश्रेणी कंठे न सा गरलद्युतिः॥ मलयजरजो नेदं भस्म प्रिं यारहिते मयि प्रहर न हरभ्रांत्यानंग धा किमु धावसि॥१॥ हृदीति । हे अनंग त्वं मयि हरभ्रांत्या महादेव भ्रमेण न प्रहर मा प्रहारं कुरु। कुधा कोपेन किमु किमिति धावसि मारयितुं धावनं करोषि । कीदृशे मयि प्रियारहिते राधावियोगिनि मयि हरभ्रांत्या ..

·न.प्रहर प्रहारं मा कुरु। सर्वदा प्रियायुक्तो ऽहं त्व धुना प्रियारहित इति मयि हरभ्रंमो न युक्त इति 'भावः हरभ्रांति परिहरति हे काम मम हृदि बिस लत्तायाः हारो मृणाललताया हारस्तद्विरहजन्य संतापशांत्यर्थः धृतः नायं भुजंगमनायकः शेषः। इयं मे कंठे कुवलयंदलाना नीलोत्पलानां श्रे णी पंक्तिः शैत्याय धृता न तु सा गरलद्युतिर्हाला हलदीप्तिः । इदं मलयजरजश्चंदनलेपः सर्वांगे ताप शांत्यथै धृतः न तु भस्म विभूतिः॥१॥ पुष्पसायकत्वेन कामः प्रसिद्धोऽतः इमान् चूत मंजरीरूपानेव बाणान् धनुष्यारोप्य मां ताडयि यतीति शंकया पुनरपि कामायैव दैन्यं करोति- श्लोकः॥पाणौ मा कुरु चूतसायकममुं मा चापमारोपय क्रीडानिर्जितविश्वमूर्छित जनाघातेन किं पौरुषं ॥ तस्या एव मृगी दृशो मनसिज खत्कटाक्षानिलज्वा लाजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि संधु : क्षते॥२॥ पाणाविति। हे क्रीडानिर्जितविश्व क्रीडया ली लया जितं भुवनं येन सः। अमुं चूतसायकं आ म्रपुष्पवाणं पाणौ हस्ते मा कुरु चापं धनुः मारो ·तृतीय सर्गः। ११ पय सशरं माकुरु हस्तेपि चेत्करोषि तमु, साय कं मा संधेहीत्यर्थः । हे मनसिज मदन यतः मूर्छितस्य मूर्छा प्राप्तस्य मादृशंजनस्याघातेन पीडया किं ते पौरुषं कस्तव पुरुषार्थ न किमपी त्यर्थः। मूर्छितत्वे कारणमाह तस्या एवं मृगीदृशो हरिणीनयनायाः। तस्याएवेति विरहाधिक्येन रो धानामग्रहणाशक्तिः प्रतिपाद्यते । खश्चतलं तः कटाक्षा एवानलाः वन्हयस्तेषां श्रेण्या प्रत्या जर्जरितं खंडखंडीभूतं मम मनः मनागपि स्वल्प मपि नांद्यापि संधुक्षते स्वस्थं न भवति।क्वचित्कदा क्षाशुगेतिपाठः तदा कटाक्षा एवाशुगा बाणाः २ ननु तत्कटाक्षादिचिंतनादेव तव दुःखं भवति मदनस्य तर्हि कोपराधस्तत्राह- श्लोकः ॥ध्रुपल्लवो धनुरपांगतरंगितानि बाणा गुणः श्रवणपालिरिति स्मरेण ।। तस्यामनंगजयजंगमदेवतायामस्त्राणिनि र्जितजगंति किमर्पितानि ॥३॥ भ्रूपल्लवइति । इतीत्यंप्रकारेण स्मरेण कामेन तस्यां राधायां अस्त्राणि अर्पितानि स्थापितानि किंतर्कयामि किंवितकोनन्वस्त्राणि वीरेण स्वहस्ते स्थापयितुमुचितानि नत्वन्यत्रेत्याह निर्जितानि ·'गीतगोविंद- जगति यस्तानि तैरेवास्त्रैर्जगत्रयं जित्वा तत्र स्था पितानीति भावः। तद्दन्यत्र किं स्थापितानीत्याह अनंगस्य कंदर्पस्य जये त्रैलोक्यविजये जंगमदेव तायां गमनशीलदेवतारूपायां । इतीतिकिं भ्रूपल्ल चोभ्रूलता तदेव धनुः अपांगतरंगितानि कटाक्षनि रीक्षणानि एव बाणाः श्रवणपालिः कर्णप्रदेश एवं गुणः प्रत्यंचा ॥३॥ अधुना मनोविषयीकृतां राधां प्रति स्वीयं दुः खमाह- श्लोकः॥ धूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिलः करोतु कबरीभारोपि मारोद्यमं॥मोहंता वदयं च तन्वि तनुतां विवाधरो रागवान् सद्वृत्तस्तनमंडलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीड ति॥४॥ भ्रूचापइति । हेतन्वि कशांगि भ्रूचापे ध्रुवावेव चापो धनुस्तत्र निहितः अर्पितः कटाक्षविशिखः कटाक्षबाणः ममव्यथा मर्मपीडां तावनिर्मातु करोतु विशिखस्य मर्मव्यथाजनकत्वं युज्यत ए वतिभावः । अनु च श्यामात्मा श्यामवर्णः कुटि लः वक्राकारः कबरीभारोपि केशसमूहोपि मारो .

·तृतीयःसर्गः। ५५ धम कामोन्नत्यं तावत्करोतु । योतर्मलिनः कुटि लश्च भवति सोन्यमारणाय यत्त एवेति सूचित अयं च बिबाधरः बिबोष्ठः मोहं तनुतां विस्तार यतां । कथंभूतो बिंबाधरः रागवान लोहितवर्णः रागिणो विषयिणः मोहो ममत्वं युज्यत एवं सदृत्तः साधुवर्तुलः तव. स्तनमंडलः मम प्राण कथं क्रीडति । ये सद्वृत्ताः सन्मार्गप्रवर्तकास्ते तु परप्राणघातका न भवति विरोधनामालंकारः॥४॥ श्लोकः॥ तानि स्पर्शसुखानि तेच तरला स्निग्धा दृशोर्विभ्रमास्तहक्रांबुजसौरभ स च सुधास्वंदी गिरांवक्रिमा ॥ सा बि बाधरमाधुरीति विषयांसंगेपि मन्मानस तस्यां लग्नसमाधि हंत विरहव्याधिः कथं : वर्तते ॥५॥ तानीतिः। तान्येव स्पर्शसुखानि यानि पुरा नायिकासंगमानुभूतानि । एतेन त्वगिंद्रियविषय लाभः। ते च तरलाश्चंचलास्निग्धाः प्रेमान्विताः हशोश्चक्षुषोविनमा विलासाः। एतेन रूपांतदेव व क्रांबुजसौरभं वदनकमलसुरभित्वं । एतेन गंधत्व । सं च सुधास्वंदी अमृतद्रवयुक्तः गिरां वचसा यः व किमा वक्रत्वं । एतेन शब्दः । सा च बिंबाधरमाधु .

·E गीतगोविंदे- री विवसदृशौष्ठमाधुर्यं तदेव । एतेन रसः इत्येवं प्रकारेण विषयासंगपि तस्या रूंपरसस्पर्शादीनां सान्निध्येपि मम मानसं मनस्तस्यां राधायां लग्न समाधि प्राशस्थान चेद्यदि तदा हंत इति खेदेवि रहव्याधिः व्यथा कथं वर्तते। ध्यानयुक्तस्य योगि नो व्याधिनाशात् ॥ ५॥ अधुना कविः सीते भक्तानाशिषयति- श्लोकः ॥ तिर्यकंठविलोलमौलितरलोतं सस्य वंशोचरगीतस्थानकृतावधानलल नालक्षैर्न संलक्षिताः॥ संमुग्धं मधुसूदन स्य मधुरे राधामुखेंदौ मृदुस्पदं कंदलिता श्चिरं ददतु वः क्षेमं कटाक्षोर्मयः॥६॥ तिर्यकंठेति । मधुसूदनस्य कृष्णस्य कटाक्षो मयः कटाक्षदर्शनतरंगाः वः युष्माकं भक्तानां क्षे में कल्याणं ददतु प्रयच्छंतु । कीदृशाः मधुरे सुंदरे धिायाः मुखमिंदुरिव तस्मिन् संमुग्धं अव्यक्तं मृ स्पंद किंचिञ्चलनं च यथा स्यात्तथा पल्लविताः। दुदर्शनातरंगाः अतीव भवंतीति कटाक्षाणां तरं साम्यं । नन्वन्यासु पश्यंतीषु कथं राधामुखचंद्र व पल्लविता उर्मयः अतआह वंशादुच्चरत्सुवेणो नैर्गच्छत्सु गीतस्थानेषु गानपदेषु कतावधानैर्दत्त

·चतुर्थःसर्गः।
मनोभिललनालझर्गोपांगनासहस्रन संलक्षिता
न ज्ञाताः । कथंभूतस्य मधुसूदनस्य तिर्यग्वकः के.
'ठो यस्य विलोलचंचलो मौलिमस्तकः किरीटो
वा यस्य तरल श्चंचलं उत्सः अवतसो यस्य सः
पश्चात्कर्मधारयः। लक्षपदं बहुत्वोपलक्षकं । मुग्धो
हरिविरहीत्यर्थः॥ ६ ॥ ॥७॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगो
विंदे महाकाव्ये मधुसूदनो नाम स
टीकस्तृतीयः सर्गः ॥३॥
अथ चतुर्थः सर्गःप्रारभ्यते.
इदानीं राधासखी कृष्णं प्रत्याह-
श्लोकः ॥ यमुनातीरवानीरनिकुंजे मंदमा
स्थितम् ॥प्राह प्रेमभरोद्भांतं माधवं रा
धिकासखी ॥१॥
यमुनति । राधिकायाः सखी माधवं कृष्ण वक्ष्य
माणं प्राह उक्तवती। कीदृशं माधवं यमुनाया
स्तीरे यो वानीरकुंजः वेतसोपलक्षितं लतागृह
तस्मिन् मंदं तूष्णी आस्थितं आसीनं। पुनः कीदृश
प्रेम्णा राधायां प्रेमातिशयेन उद्धांतं उद्विग्नचित्त
कथं मयि प्रसाद यास्यतीत्युद्भांतं ॥ १॥

·गीतगोविंदे- .. . उक्तश्लोकार्थ गीतेनाह- अथ अष्टमप्रबंधः कर्णाटकरागेण एकतालीताले गीयते निंदात चंदनमिंदुकिरणमनुनिंदति खेद मधीरं ॥ व्यालनिलयमिलनेन गरलमि व कलयति मलयसमीरं॥१॥सा विरहे तव दीना माधव मनसिजविशिखभया दिव भावनया त्वयि लीना॥ध्रु०॥ निंदतीति । अस्य कर्णाटकरागः तल्लक्षणं "क पोलपाणिजदतपत्रके वहन् दक्षिणकर्णपूरे।स स्तूयमानः सुरचारणौधैः कर्णाटरागः सितनीलकं : ठः" इति। अत्र गीते विरहोत्कंठावर्णनीया "वास कसजा सोत्कंठा स्वाधीनभर्तृका तथा। कलहांत रिता चापि विप्रलब्धाभिसारिका। खंडिता प्रोषि ता चैव व निताश्चाष्टसंभृताः। तत्र विरहोत्कंठाल क्षणभरतोक्तं। “यस्याः समुचितप्यन्हेिं प्रवासी नै ति वल्लभः।सा स्मरानलसंतप्ता विरहोत्कंठिता मता" इति । गीतार्थस्तु हे माधव सा राधा तव विरहे सति दीना दुःखिता त्वयि त्वद्विषये भावन या अनुचिंतनेन कामबाणः कृष्णहृदये प्रविश्य स्थितां मां न पीडयिष्यतीति भावनया लीना प्र ·चतुर्थःसर्गः। ५ चेष्टा। कस्मादिव मनसिजविशिखर्भयादिव कुन कारेणेत्याह हेकृष्ण सा राधा चंदनं निंदति। इंदु करणं चंद्रदीधिति अनुलक्षीकृत्य अधीर अनल्पः। वेदं विंदति लभते । मलयसमीरं मलयवातं व्या उनिलयं सर्पस्थानं चंदनवृक्षस्तस्य मिलनेन स्प र्शनेन गरलमिव विषमिव कलयति मन्यते॥१॥ अविरलनिपतितमदनशरादिव भवदव नाय विशालं ॥ खबृदयमर्मणि वर्म करो ति सजलनलिनीदलजालं ॥२॥ अविरलेति । हेकृष्ण सा राधा स्वदयमर्म, णि सजलनलिनींदलजालं. सजलकमलिनीपत्र समूहमेव वर्म तनुत्रं करोति। कस्मै प्रयोजनाय भ वदवनाय स्वहृदयस्थितस्य भवतो. रक्षणाय । क स्मादिव अविरलं निरंतरं पतितो यो मदनशरः कामबाणस्तस्मादिवं। कीदृशं वर्म विशाल विस्ती ण। त्वं तस्या हृदये सर्वदा इति भावः ॥२॥ कुसुमविशिखशरतल्पमनल्पविलासक लाकमनीयं ॥ व्रतमिव तव परिरंभसुखा य करोति कुसुमशयनीयं ॥३॥ कुसुमेति । कुसुमशयनीयं पुष्पशय्यां करोति । कीदृशं अनलपविलासकलाभिर्बहुतरक्रीडाकला

·५८
गीतगोविंदे-
.
ग्रे परिकल्प्य कल्पनां कृत्वा मयि स्नेहं इदानीम
पिन करोतीति विलापं करोतीति हसति । तव
दर्शनेन विषीदति हास्यानंतरं आनर्थक्यात् । अत
एव रोदिति। चंचति स्थानांतरं गच्छति स्थानांतरे
आलिंगनादिकं करिष्यतीति अतएव तापं मुंच
ति मनस्तापं त्यजति ॥७॥
श्रीजयदेवभणितमिदमधिकं यदि मन
सांनटनीयं ॥ हरिविरहाकुलबल्लवयुवति
सखीवचनं पठनीयं ॥८॥
इति श्रीगीतगोविंदे अष्टमःप्रबंधः
श्रीजयदेवेन भणितं कथितं गीतं मनसा चि
तेन अधिकं सातिशयं यदि नटनीयं नृत्तयितव्यं
तदा हारविरहेण कृष्णवियोगेनाकुलायाः बल्लवयुव
त्याः राधायाः सखीवचनं गीतरूपं पठनीयं। श्रीज
यदेवगीतेष्विदमतिशयितव्यमिति भावः॥८॥
गीतोक्तमर्थ श्लोकेंनाह-
श्लोकः॥ आवासो विपिनायते प्रियसखी
मालापि जालायते तापोपि श्वसितेन दा
क्दुहनज्वालाकलापायते ॥ सापि त्वद्विर
हेण हंतहरिणीरूपायतेहा कथं कंदोपि
यमायते विरचयञ्छार्दूलविक्रीडितं ॥१॥

·चतुर्थःसर्गः। ५९ आवास इति । हेकृष्ण हतेति खेदानुकारे सा राधापि त्वद्विरहेण भवतियोगेन हरिणीरूपायते मृगीरूपमिवाचरति । कथमित्यतआह आवासो गृहं विपिनायते. वनमिवाचरतीति । त्वविरहात प्रियसखीमालापि सखीसमूहोपि स्वेच्छागमननि वारकतया जालायते जालमिवाचरति। तापोंपि देहदाहोपि श्वसितेन श्वासोच्छ्वासेन दावदहनज्वा लाकलापायते अरण्यवह्निज्वालापरंपरेवाचरतिः कंदपोपि कथं यमायते यम इवाचरति । हाशब्दः स्वात्मनो दुःखाधिक्यसूचनार्थः। कीदृशः कंदर्पः शार्दूलविक्रीडितं व्याघ्रचेष्टितं विरचयन् मंगीम रणं शार्दूलादेव भवति ॥ १॥ इदानीं सखी पुनरपि राधाया दुःखचेष्टितं गी तेनाह- अथ नवमः प्रबंधो देशाखरागेण एक तालीताले गीयते. स्तनविनिहितमपि हारमुदा। सा मनुते कृशतनुरिव भारं॥१॥राधिका विरहे त व केशव ॥ध्रु०॥ स्तनेति । गीतस्यास्य देशाखरागः एकताली तालः । तल्लक्षणं “आस्फोटनाविष्कतरामहर्षों ·गीतगोविंदे नियुद्धसन्नद्धविशालबाहुः" ।हे केशव कृष्ण तव विरहे जाते सति सा राधा एवं चेष्टते । कीदृशमि त्यतआह ऊंशतनुः विरहरूशशरीरा सा स्तनविनि हितमपि स्तनयोः स्थापितं उदारं बहुमूल्यं हारम पि भारमिव मनुते ॥१॥ सरसमसृणमपि मलयजपंकं ॥ पश्यति विषमिव वपुषि सशंकं ॥२॥ सरसामति । सा राधा सरसमसृणं साईचिक्क पद्रवरूपं मलयजपंकमपि चंदनलेपमपि वपुषि संशंक विषमिव पश्यति तव विरहात् ॥२॥ श्वसितपवनमनुपमपरिणाहं ॥ मदनदह नमिव वहति सदाहं ॥ ३॥. 'श्वसितेति । सा राधा श्वसितपवनं निश्वास वायु मदनदहनमिव कामाग्निमिव वहति धारय ति वायोरपि दाहकत्वात् । कीदृशं अनुपमः उप मारहितः परिणाहे विशालता यस्य तं अतिदीर्घ सदाहं उष्णत्वादाहयुक्तं ॥३॥ दिशिदिशि किरति सजलकणजालं॥न यननलिनमिव विगलितनालं॥४॥ दिशीति । सा राधा सजलकणजालं अश्रुविं दुसमूहसहितं नयनमेव नलिनं पद्मं दिशिदिशि ·चतुर्थःसर्गः। भवदर्शनवांछया विकिरति क्षिपति । कीदृशमिव विगलितदंडमिव सर्वतः पश्यतीत्यर्थः ॥ ४॥ नयनविषयमपि किसलयतल्पं ॥कलय ति विहितहुताशविकल्पं ॥५॥ + नयनेति । सा राधा नयनविषयमपि नेत्रगो चरमपि किसलयतसं पल्लवशयनीयं न कलयति न जानाति । कथंभूतं विहितः कृतः हुताशस्याग्नेः विकल्पः संशयो यत्र तं । अतिसंतापजनकत्वा त् तादृशं गणयति मनुते ॥ ५॥ त्यजति न पाणितलेन कपोलं ॥ बालश शिनमिव सायमलोलं॥६॥ 'त्यजतीति।सा पाणितलेन हस्ततलेन कपोलं गंडस्थलं न त्यजति शंकितत्वात् । कमिव सायं संध्याकाले अलोलं निश्चलं बालशशिनमिव द्वि तीयाचंद्रमिव । हस्तेनाच्छादितत्वात् संध्या सा म्यम् ॥.६.॥ हरिरितिहारीरिति जपति सकामं॥विर हविहितमरणेव निकामं ॥७॥ हरिरिति ।सानिकाममतिशयेन सकामं साभि लाषं हरिहरिरिति जपति । कथंभूतेव विरहेण त्व द्वियोगेन विहितं कृतं मरणं यस्याः सेवा अन्यपि ·गीतगोविंदे- नुरण हासरांते मंत्र जपंति ॥ ७ ॥ "श्रीजयदेवभणितमिति गीतं ॥ सुखयतु केशवपदमुपनीतं ॥८॥ ॥इतिश्रीगीत गोविंदे नवमः प्रबंधः श्रीजयदेवोक्तं इति पूर्वगीतं केशवः एव पदं वि श्रांतिस्थानं यस्य तत् भक्त सुखयतु । कीदृशं उप नीतं उपस्थितीकृतं ॥८॥ अधुना सा तवं विरहेणावश्यं मृगयति इति सूचयन् शार्दूलविक्रीडितवृत्तेन श्लोकेनाह- श्लोकः ॥ सारोमांचति सीत्करोति विल प्रत्युत्कंपते ताम्यति ध्यायत्युद्भमति प्रमी लति पतत्युद्याति मूर्छत्यपि ॥ एतावत्य तनुज्वरे वरतनुर्जीवेन्न किं ते रसास्व द्यप्रतिम प्रसीदसि यदि त्यक्तोन्यथा ह स्तकः॥१॥ शुन सारोमांचतीति। हे स्ववैद्यप्रतिम अश्विनीकुमा रतुल्य यदि त्वं प्रसीदसि प्रसन्नो भवसि वरतनुः सुकुमारांगी सा राधा एतावति अतनुज्वरे सति तव रसाकिन्न जीवेत् अपि तु जीवेदेव । रसः श्रृंगारः औषधं च । अन्यथा प्रसन्नताभावे हस्तकः ·चतुर्थःसर्गः। हस्तालभस्त्यक्तः। ज्वरे सत्ति एते व्याधयों भवति ते तस्यां वर्तत इत्याह सा राधा रोमांचति सरो मांचा भवतीत्यर्थः।सीत्करोति सीत्कारशब्द करो तीत्यर्थः। विलपति विलाप करोति। उत्कंपते सः कंपा भवति ।ताम्यति ग्लानियुक्ता भवति।ध्याय तिचिंतयति। उद्भमति उच्चैनीता भवति प्रमील ति नेत्रनिमीलनं करोति । पतति शय्यादौ गज्छ ति। उद्याति उच्चैर्गच्छति । मूर्छति मूछी प्राप्नोति ज्वरिणः पुरुषस्य एतावद्भवतीति ॥ १ पुनरुपेंद्रवजावृत्तेनाह. श्लोकः॥ स्मरातुरां देवतवद्यहृद्य वदंग संगामृतमात्रसाध्यां ॥ विमुक्तबाधां कुरु थेन राधामुपेंद्रवजादपि दारुणोसि॥२॥ स्मरातुरामिति । हे दैवतवैद्यवत् अश्विनी कुमार वत् हृद्य सुंदर हे उपेंद्र इंद्रानुज त्वं राधा विमुक्तबा- धां त्यक्तपीडां न कुरुषे अतो बजात्कुलिशादापि दो रुणोसि अधिकविषमोसि। स्मरातुरां कामाती युनः कीदृशीं त्वदंगसंगस्तव शरीरसंबंध एवामृत तन्मात्रेण साध्यां प्रतिकार्या ॥२॥ एवंविधापि राधा त्वचिंतनेनैव जीवतीत्याह- .

·६४ गीतगोविंदे- श्लोकः ॥ कंदर्पज्वरसंज्वराकुलतनोराश्च यमस्याश्चिरं चैतश्चंदनचंद्रमःकमलिनी चिंतासु संताम्यति ॥ किंतु क्षांतिवशेन शीतलतर्नु खामेवमेकं प्रियं ध्यायती रह सिस्थिता कथमसौ क्षीणा क्षणं प्राणि ति ॥ ३॥ कंदति । हेकृष्ण. अस्या राधायाश्चेतो मनः चरं चिरकालं चंदनस्य चंद्रमसः कमलिन्याश्च चितासु स्मरणेष्वपि संताम्यति ग्लानिं प्राप्नोति । इदं महदाश्चर्य । कीदृश्याः अस्याः कंदर्पज्वरेण तापेन यः संज्वरःपीडा तेनाकुला चंचला तनुःश रीरं यस्यास्तस्याः। किंतु रहसि एकांते स्थितासौ राधा खामेवं एक असाधारणं प्रियं वल्लभं ध्याय ती । क्षणं मुहूतै क्षांतिवन क्षात्यावृत्ततया । व कांतिवशेनेतिपाठः । तदा अस्मिन्क्षणेनायातः क्षणांतरे आगमिष्यतीति अनुरागेण कथं प्राणिति जीवतीति । कथमिति प्रश्ने। कीदृशी क्षीणा कशा गी ॥ ३॥ .. पुनरपि उद्दीपनविभावेन विरहोद्रेकं पुष्पिता ग्रावृत्तेनाह- ·चतुर्थःसर्गः। श्लोकः॥क्षणम पि विरहः पुरा न सहेन यननिमीलनखिन्नया यया ते॥श्वसिति कथमसौ रसालशाखा चिरविरहेण वि लोक्य पुष्पितानां ॥४॥ क्षणमिति । हे कंग्ण यया राधया ते वियोगः पुरा पूर्व क्षणमपि न सेहे न सोढः । कीदृश्या रा धया नयनयोनॆत्रयोनिमीलनेन निरंतरदर्शनधा ताचक्षुर्निमेषेण खिन्नया दुःखितया । असौ राधा चिरविरहेण तव चिरवियोगेंन कथं केन प्रकारण, श्वसिति जीवतीति न ज्ञायते। किं कृत्वा वसंत पुष्पितोग्रभागो यस्यास्तां रसालस्यानस्य शाखा विलोक्य दृष्ट्वा ॥४॥ . इदानी कथोपक्रम त्यक्त्वा कविर्भक्तानाशिषः यति शार्दूलविक्रीडितवृत्तेन श्लोकः ॥ दृष्टिव्याकुलगोकुलावनरसादु दृत्य गोवर्धनं बिभ्रदल्लवसुंदरीभिरधि कानंदाच्चिरं चुंबितः ॥ कंदर्पण तदर्पिता धरतटीसिंदूरमुद्रांकितो बाहुर्गोपतनोस्त नोतु भवतां श्रेयांसि कंसद्विषः॥५॥ वृष्टीति । गोपतनोर्गोपशरीरस्य कसद्विषः के ष्णस्य बाहुर्हस्तो भवतस्तव भक्तस्येत्यर्थः श्रेयां ·इदानी कृष्णप्रेरिता सखी राधामाह- गीतगो ..इस कल्याणानि तनोतु विस्तारयतु । कथंभूतो बाहुः वृष्ट्या जलवर्षेण व्याकुलस्य दुःखितस्य गोकुलस्य गोपसमूहस्य अवनं पालनं तत्र रसो नुरागो वीर्य वा तस्मागोवर्द्धनं पर्वतं उद्धृत्य उ पाव्य चिरं सप्ताहं बिभ्रत् धारयन् । पुनः की दृशः बल्लवीभिर्गोपीभिरंधिकानंदादतिहर्षा बि तः कंदर्पण कामवशाताभिर्गोपीभिः अर्पिताः स्था पिताः अधरतव्य एवः सिंदूरचिह्नानि लोहितत्वात् तैरंकितश्चिह्नितः॥५॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगो विंदे महाकाव्ये स्निग्धमाधवो नाम सटीकश्चतुर्थः सर्गः अथ पंचमः सर्गःप्रारभ्यते श्लोकः ॥ अहमिह निवसामि याहि रा धामनुनय मवचनेन चानयेथाः॥इति म धुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पु नर्जगाद राधाम् ॥१॥ अहमिति । इति मधुरिपुणा कृष्णेन नियुक्ता प्रेरिता सखी स्वयमेत्य इदं वक्ष्यमाणं राधां पुन जगाद ऊचे । इतीतिकिं हेसखि अहमिह कुंजे ·पंचमःसर्गः निवसामि स्थितोस्मि त्वं राधां प्रति याहि अनुन व च सांत्वय मद्वचनेन मद्रचसा राधामानयेथाश्च आनयस्व इतिः ॥१॥ यत्संखी जगाद तदेव गीतेनेाह- अथ दशमप्रबंधो वराडिरागेण रूपकताले गीयते वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधायः॥ स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलना य॥१॥ तव विरहे वनमाली सखि सी दति॥ध्रु०॥ वहतीति । गीतस्यास्य वराडी रागः रूपकता लः तल्लक्षणं "विनोदयंती दयितं सुकेशी सुकक णा चामरचालनेन । कर्णे दधाना सुरपुष्पगुच्छं व रांगनेयं कथिता वराडी" अभिसारिका नायिका वर्णनीया रसिकरसत्वे "संस्कृता प्राकृता मिश्रा त तोपभ्रंशभाषणा। ततः प्रियतरां वेश्या सर्वतश्चा भिसारिका"इति । तस्यालक्षणं भरतेनोक्तं लज हित्वा समाकृष्य यौवनेन मदेन वा । अभिसारय ते कांतं कीर्तिता साभिसारिका"। गीतार्थस्तु हे रु खि राधे त्वद्विरहे त्वद्वियोगे वनमाली कृष्णः सीद ति दुःखितो भवति । कस्मिन्सति मदन कामं उ

·..
गीतगोविंदे-
पनिधाय सहायं कृत्वा मलयसमीरे दक्षिणसंबं
धिनि प्रवने वहति सति विरहिणां वियोगिनां ह
दयदलनाय आस्फोटनाय कुतुमानां निकरे समू
हे स्फुटति सति विकसति सति ॥ १॥
दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति।।प
ततिमदनर्विशिखविलपतिविकलतरोऽतिर
दहतीति । हेराधे सः कृष्णः शिशिरमयूखे हि
मकर दहति सति संतापं जनयति सति मरणम
नुकरोति दशमावस्थाजनितपीडामनुभवति त्व
प्राध्याशया कष्टेन जीवन धारयतीत्यर्थः । मदन
विशिखें कामबाणे पतति सति अति विलपति
अतिशयेन विलापं करोति । कीदृशः कृष्णः विक
लतरः विव्हलतरः ॥२॥
ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति ॥
मनसि वलितविरहे निशिनिशि रुजमुप
याति॥३॥
ध्वनतीति । मधु पिबंति ते मधुपा भ्रमरास्तेषां
समूहे ध्वनति शब्दं कुर्वति सति श्रवणं कर्णौ अ
पिदधाति अंगुल्यग्रेणाच्छादयति । मनसि वलि
तविरहे सति निशिनिशि प्रतिरात्रं रुजे पीडां उ
पयाति प्राप्नोति ॥३॥

·पंचम सर्गः। वसति विपिनविताने त्यजति ललितम पि धाम ॥ लुठति धरणिशयने बहुविल पति तव नाम॥४॥ वसतीति । सा विपिनविताने अरण्यविस्तार वस ति तिष्ठति । ललितमपि धाम सुंदरमपि गृहं त्य जति । पृथ्वीशय्यायां लुठति विचेष्टते। तव नाम बहु अनेकवारं विलपति । अथवा धाम शरीरं अ खिललावण्यास्पदं श्रीविग्रहमपि त्वां विना ना शास्त इत्यर्थः॥४॥ भणति कविजयदेव इति विरह विलसिते न॥मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुक तेन॥५॥ इति श्रीगीतगोविंदे दशमः प्रबंध भणतीति। कविजयदेव इति हरेः विरहस्य वि योगस्य विलसितेन विलासितेन भणति सति वियोगचेष्टितं कथयति सतीत्यर्थः । हरिः कृष्णः मनसि जयदेवसंबंधिचित्ते सुकतेन पूर्वार्जितपु. ण्येन हेतुना उदयतु उदयं प्राप्नोतु। कीदृशे मनसि रभसस्य हर्षस्य विभव आधिक्यं यस्मिन् ॥५॥ किंच त्वत्प्राप्त्यर्थ तपः करोतीत्याह- श्लोकः ॥ पुर्वं यत्र समं त्वया रतिपतेरा ·गीतगोविंदे सादिताः सिद्धयस्तस्मिन्नेव.निकुंजमन्म थमहातीर्थे पुनर्माधवः॥ध्यायंस्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमंत्रावलि भूयस्त्वत्कु चकुंभनिभरपरीरंभामृतवांछति ॥१॥ पूर्वमिति । श्रीकृष्णस्तस्मिन्नेव निकुंजमन्मथ महातीर्थे निकुंजमें लतागृहमेव मन्मथमहाती थै कामतीर्थ तत्र पुनस्त्वां अनिशं वारंवारं ध्याय न तवैव आलोपमेव संभाषणमेव मंत्रावलिं में त्राक्षरसमूह जपन्निव भूयः पुनरपि त्वत्कुचकुंभ निर्भरपरीरंभामृतं त्वदीयस्तनकलशगाढालिंगनं पीयूषमिवामृतमिव वांछति तस्मिन् । कस्मिन् यत्र महातीर्थे त्वया समं पूर्व रतिपतेः कामस्य सिद्धयो मनोरथाः आसादिताः प्राप्ताः यथा सि द्विप्राप्त्यनंतर मोक्षामृतं प्राप्यते तद्वत् ॥ १ ॥ अर्थ एकादशप्रबंधः केदाररागण एक तालीताले गीयते रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोह रवेषः॥ न कुरु नितंबिनि गमनविलंबन मनुसर तं हृदयेशं॥१॥धीरसमीरे यमु नातीरे वसति वने वनमाली॥गोपीपीन ·पंचमःसर्गः। पयोधरमर्दनचंचलकरयुगशाली ॥ध्रु०॥ इतिपदार्थपाठः कुत्रचिदस्ति । गोपीपीनपयों धरयोर्मर्दनेन चंचलेन करयुगनाढ्यः । “आढयः शालीति विख्यातः"। हेराधे यमुनातीरे वने यमु नातीरविषये वने अथवा वेतसवने वनमाली श्री. कृष्णो वसति । किंभूते वने धीरो मंदः समीरो वायुर्यत्र । एतेन वायोस्वैविध्यमुक्तं तस्याश्च स्था नोत्कंठा जनिता इति ध्रुवपदम् । हेनितंबिनि त्वं तं वनमालितमनुसर अनुगच्छ गमनविलंबन अभिसाराय कालातिक्रमं न कुरुमा कृथाः । हेनि तंबिनि वृहन्नितंबत्वाचलितुं न शक्नोतीति ता. त्वरयति । किंभूतं रतिः संभोगसुखं सारमुत्कृष्टं। यत्र । अभिस्त्रियतेऽस्मिन्नित्यभिसारः संकेतस्थानं तत्र गतं प्राप्तं । पुनः कथंभूतं हृदयेश तव मनस्त दधीनमित्यर्थः। अथवा हृदये वर्तमानं तं वनमा लिनमिति योज्यं । किंभूतं आयुरेवेदमितिवत् के वललुखहेतुत्वात शमेव ॥ १॥ अपि च- नामसमेतं कृतसंकेतं वादयते मृदुवे[॥ बहु मनुते तनुते तनुसंगतपवनचलितम पि रेणुं॥२॥ नामसमेतमिति । हेराधे हरिः मृदुवेणुं को ·७२ गीतगोविंदे- मलं वंशं वादयते । मृद्वितिक्रियाविशेषणं । कथं यथा स्यात् तव नामाक्षरसंयुक्तं कृतसंकेतं यथा स्यात्तथा च पुनः ततो वने तनुसंगतपवनचलितं रेणुमपि बहु मनुते । कथं यथा भवति अतनु अन ल्पं यथा भवति ॥२॥ पतति पतन्त्रे विचलति पत्रेशंकितभवदु पंयानं ॥ रचयति शयनं सचकितनयनं पश्यति तव पंथानं ॥३॥ पततीति । हेराधे कृष्णः शयनं रचयति तव 'पंथानं पश्यति । कथं भवति संचकितनंयनं यथा स्यात् । किंभूतं तव पंथानं शंकितं भवत्या उप यानं आगसो यत्र तं पुंवद्भावात्. भक्तीशब्दस्य पुंस्त्वं । क सति पतन्त्रे पक्षिणि पतति वृक्षांतरंग छति सति । पुनः क्व सति वृक्षपत्रे चलति सति ॥३॥ मुखरमधीरं त्यज मंजीरं रिपुमिव केलि सुलोलं ॥ चल सखि कुंजं सतिमिरपुंज " शीलय नीलनिचोलं॥४॥ हेसखि राधे त्वं कुंजं चल । अभिसारानुरूपां सामग्री शिक्षयति । मंजीरं नूपुरं त्यज किंभूतं नू पुरं अधीरं अज्ञं अतएव मुखरं वाचालं अभिसारो ॥

·पंचम सर्गः।
चितं न जानाति । अथ वा साध्वेतन्मंजीरस्य
मुखरस्य यतो निमित्तवन्नैमित्तिक । कुतः मंजीर
मधीरमित्युक्तेः। पुनः किंभूतं केलौ क्रीडायां सुलो
लं अतएव रिपुमिव । अपि च । नीलनिचोलं नी
लं कृष्णं वस्त्रं शीलय परिधेहि। किंविशिष्टं कुंज
तिमिरपुंजेन सहितं अथवा सतिमिरं पुंज यर्थी
स्यात्तथा चल । उद्योतहीनाभिसारो युक्तः ॥ ४॥
उरसि मुरारेरुपहितहारे घन इव तरल
बलाकेतडिदिव पीते रतिविपरीते राज
सि सुकृतविपाके॥५॥
हेपीते पीतवर्णे गौरि त्वं मुरारेः उरसि सुकृत
विपाके दुरापपरिणामे राजसि राजयिष्यसि । व
र्तमानसामीप्ये लट् । किंविशिष्टे उरसि उपहि
तहारे आरोपितहारे। कथं कस्मिन्निव तरलबलाके
घन इव मेघइव चंचलपक्षिविशेषे। केव तडिदिव
कदा रतिविपरीते पुरुषायितसुरतसमये उपहित
हारं उरः तरलबलाकाघनेनोपमीयते। सा पीता
तडित् तस्यां पुरुषायितले चंचलत्वं ॥ ५ ॥
विगलितवसन परिहतरशनं घटय जघ
नमपिधानं ॥ किसलयशयने पंकजनय
ने निधिमिव हर्षनिदानम्॥६॥

·गीतगोविंदे- हे राधे किसलयशयनीये वर्तमाने पंकजनय ने पुंडरीकाक्षे जघनं घटय आरोपय । किंभूतं विग लितवसनं खयमेव तत एव परिहतरशनं त्यक्तमे खलं। अतएव वसनाभावात् अपिधानं पिधानर हितं । अतएव निधिनोपमीयते। किमिव निधि मिवः । किंभूतं निधि हर्षनिदानं हर्षस्य आदिकार णम् ॥ ६॥ अपिच हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामः ॥ कुरु मम वचनं सत्वररच नं पूरय मधुरिपुकामं ॥७॥ हरिरितिः। हेराधे सत्वररचनं शीघ्रसाधनं यथा स्यात्तथा मम वचनं कुरु।कितन्मम वचनं मधुरि पुकामं श्रीकृष्णवांछां पूरय । न चेरिकस्यात् हरिर भिमानी अतो लाघवं न सहते पश्चात्त्वां त्यक्ष्यति पश्चादपि करिष्यसे चेत् इदानीमेव कुरु अन्यथेयं रात्रिरपि विरामं अवसानं याति गच्छति अभि सारिककालोपि यास्यति ॥७॥ श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरम णीयं॥प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नम ·७५ पंचमःसर्गः। त सुकृतकमनीयं ॥८॥ इति श्रीगीतगो- विंदे एकादशःप्रबंधः हेवैष्णवाः हरि नमत नमस्कुरुत । किंभूतं हरि जयदेवे सदयं किंविशिष्टे जयदेवे परमरम णीयं इदं पूर्वोक्त भणति कथंप्रमुदितहृदयाकिंभूते कृतहरिसेवे। किंभूतं हरि सुस्तमिव कमनीयं सुकतेन वा कमनीयं अभिलक्षणीयम् ॥८॥ इदानी सत्वरंगमनायप्रोत्साहयति श्लोकः॥विकिरति मुहुःश्वासानाशाः पु रो मुहुरीक्षते प्रविशति मुहुः कुंजं गुजनमु हुर्बहु ताम्यति ॥रचयति मुहुःशय्या पर्या कुलं मुहुरीक्षते मदनकदनलांतःकांते प्रि यस्तव वर्तते ॥१॥ हेकांते तव प्रियः मदनेन कदनं ग्लानिः तेन श्रीतः कृतः तथाविधः सन् किंकरोतीत्याह वं नागतैवेति कृत्वा मुहुः श्वासान विकिरति नि श्वासधाराः मुंचति पुरः अग्रे मुहुर्वारंवारं आशाः दिशः ईक्षते विलोकयति च व्याकुलतया क स्याः दिशः आगमिष्यतीति सर्वा दिशः एकका लमवलोकयति तत्राप्यदृष्ट्वा बहिर्निर्यातस्तत्रैव निन्हुत इव तिष्ठतीति मुहुर्मुहुः प्रविशति वारंवार ·गीतगोविंदे- कुतोनागता कि केन विनिवारिता उत कुतो भ यादा इत्यादितस्याअनागमनहेतुं विमृश्य मुहु वारंवार अव्यक्तशब्द ताम्यति ग्लापयति । अथ वा वृथें दं विमर्शनं आगमिष्यत्येवेति मुहुः शय्यां रचयंति तथाप्यदृष्ट्वा पर्याकुलं यथा स्यात्तथा ममानुरागादधुना आगमिष्यत्येवेति मुहुरीक्षते इति कदनशब्दस्य तात्पर्य । हरिणीच्छंदः दीप कालंकारः॥१ इदानीं सांप्रतं मे गंतुंयोग्यमिति हेतुमाह- श्लोकः॥ वद्वाक्येन समं समग्रमधुना ति ग्मांशुरस्तं गतो गोविंदस्य मनोरथेन च समप्राप्ततमःसांद्रतां।। कोकानां करुण स्वनेन सदृशी दीर्घा मदश्यर्थना तन्मुग्धे विफलं विलंबनमसौरम्योभिसारक्षणः२ वद्वाक्येनेति। हे मुग्धे मूढे त्वद्वाक्येनासूयामा सहितेन समं सह समय सामग्येणाधुना इदानीं तिग्मांशुः सूर्यः अस्तंगतः असूयामानसहितः सू योस्तंगतः अभिसरणकालोयमित्यर्थः गोविंदस्य कृष्णस्य मनोरथेन इदानीं राधा आगमिष्यतीति वांछया समंसह तमः अंधकारः सांद्रतां निबिडतां प्राप्तं तमसि अभिसरणं योग्यमित्यर्थः। दीर्घामा ..

·पंचमःसर्ग। यर्थना शीघ्रं गम्यतामिति मदीया प्रार्थना को कानां चक्रवाकानां करुणस्वनेन चिरहँदया ब्देन सदृशी योग्या यथा कोकानाः करुणस्कनों नानाप्रकारः श्रूयते तथा मदीयाः काकूक्तयः से प्रतिकार्य भवतीत्यर्थः । तस्माद्धेतीविलंबन दि फलं असौ अभिसारक्षणोभिसारकाला रम्योग मनयोग्य इत्यर्थः । सहोक्तिरलंकारः शार्दूलविक्री डितं. वृत्तं ॥२॥ अभिसारे रसाधिक्यं भवतीत्याह- श्लोकः॥ आश्लेषादनुचुंबनादनुनखोल्लेखा दनुस्वांतजात्प्रोबोधादनुसंभ्रमादनुरता रंभादनुप्रीतयोः ॥ अन्यार्थगतयोर्धमा मिलितयोः संभाषणैर्जानतोदपत्योर्नि शि को न को न तमसि व्रीडाविमिश्रो सः॥३॥ आश्लेषादितिः । दंपत्योर्जायापत्योस्तमसि में धकारे ब्रीडाविमिश्रो लज्जायुक्तः कःकः रसो न भवेत् इति न अपि तु सब्रीडाः सर्व एव शृंगारा दिः रसो भवत्येव । कथंभूतयोर्दपत्योः अन्यार्थे परस्त्रीपरपुरुषार्थे गतयोः संकेतस्थान प्राप्तयो। पुनः कीदृशयोः भ्रमाांतः गाढांधकारे रसात् मि ·७८ .4 गीतगोविंदे लितयोः संगतयोः। अनंतरं आश्लेषादिविशेषणा. नि योजनीयानि । तत्र एवं संभोगक्रमः प्रथमं आ लिंगनं ततचुंबनं ततो. नखक्षतं ततः कामोद्दोधः ततः सत्वरः ततो मैथुनं ततः प्रीतिस्ततो भावन मितिकममाह। आश्लेषादालिंगनादनु पश्चान्नखो लेखादनु नखक्षतात् पश्चात् स्वांतजात्प्रोद्दोधादनु कामबोधात् पश्चात्संभ्रमादनु वेगात् पश्चाद्रतारं भात् अनु सुरतोद्योगात् पश्चात्प्रीतयोस्तृप्तयोः । पुनः कीदृशयोः संभाषणैरालापैर्जानतोः न ममे यं भार्या नायं ममं पतिरिति ॥ ३॥ इदानी खल्लामाकृष्णः कृतार्थो भवत्वित्याह- श्लोकः। सभयचकितं विन्यस्यंतीदृशंति मिरे पथि प्रतितरु मुहुःस्थित्वा मंदं पदा * नि वितन्वतीं ॥ कथमपिरहः प्राप्तामंगैर नंगतरंगिभिःसुमुखिसुभगः पश्यनू स खामुपैतु कृतार्थताम् ॥४॥ सभयेति । हे सुमुखि सुवदने राधे सुभगः सौ भाग्यवान् स कृष्णस्त्वां पश्यन् कृतार्थता उपैतु प्राप्नोतु । कीदृशीं त्वां तिमिरे अंधकारसहिते पथि मार्गे सभयचकितं भयविस्मयाभ्यां सहितं यथा स्यात्तथा शं नेत्रं विन्यस्यंतीनिरीक्षयंतीनिवि - है ·पंचमःसर्गः। ७९ डधिकारदर्शनाद्भूयः अंधकारे निःशंकागमनाहि स्मयः । पुनःकीदृशी प्रतितरु प्रतिवृक्षे मुहुः पुनःपु नःस्थित्वा मंदं शनैः पदानि चरणव्यापारान् वि तन्वती मे प्रियतमोत्रैवागमिष्यतीति मंदं चरणा रविंद धारयंतीति भावः। पुनः कीदृशी कथमपि अंधकारस्य निविडत्वात्केनापि प्रकारेण रहः ए कांतस्थलं प्राप्तां । पुनः कीदृशी कामस्य यस्तरंगः पुनरुबोधः स येषु तैः कामोल्लासिभिरंगैर्हस्तपादा दिभिरुपलक्षितां । उपलक्षणे तृतीया ॥ ४॥ इदानी कविः सर्गाते भक्तजनमाशिषयति- श्लोकः॥राधामुग्धमुखारविंदमधुपस्त्रैलो क्यमौलिस्थलीनेपथ्योचितनीलरत्नमव नीभारावतारक्षमः॥ स्वच्छंदं व्रजसुंदरी जनमनस्तोषप्रदोषश्चिरं कंसध्वंसनधूम केतुरवतु त्वां देवकीनंदनः॥५॥ राधेति । देवकीनंदनः श्रीकृष्णः त्वां भक्तं चिर अवतु दुरिताद्रक्षतु । कीदृशः कृष्णः राधाया मु ग्धं सुंदरं यन्मुखारविंदं मुखकमलं तस्य मधुपो भ्रमर इव नीलत्वान्मुखपानकर्तृत्वाच। पुनःकीदृ शः अवन्या भारावतारे क्षमःसमर्थः। अवनीभारा वतारांतकः इति वा पाठः। तदा अवन्याः भुवः ·.. . ८२ गीतगोविंदे- वदभिसरणरभसेन वलती॥ पतति पदा निकियंति चलंती॥२॥ त्वदभिसरणे तवाभिसारे रससउत्साहस्तेन व लंती अभिमुखी भवंती। कियंति कतिपयानि प दानि चलंती सती पतति त्वद्विरहमूर्च्छया गंतुम समर्थत्यर्थः॥२॥ हाकष्टमेवं चेदशक्ता तहि कथं जीवतीत्यत माह- विहितविशदबिसकिसलयवलया ॥ जी बति परमिह तंव रतिकलया॥३॥ ल हेकष्ण सा राधा तव रतेः कलया सुरतलेखचिं तनैन इह समये पर केवलं जीवति जीवनहेतुर न्यो नास्तीत्यर्थः। कीदृशी विहिताः कृताः विशदाः शुभना बिसकिसलयाः मृणालांकुरा एव वलयाः ककणानि यस्याः सा ॥३॥ मुहुरवलोकितमंडनलीला ॥ मधुरिपुरह मिति भावनशीला॥४॥ मुहरिति । सा कीदृशी पूर्वपदेनान्वयःपुनः पु नःअवलोकिता मंडनलीला अलंकारविलासोय या।तेन विना निरर्थकमिति पुनःपुनः वदति । पुनः ·षष्ठःसंर्गः कीदृशी अहं मधुरिपुः कृष्ण इति भावनें, ध्यानमे व शीलं स्वभावः सदृत्तं यस्याः सा॥४॥ तदेवाह- खरितमुपैति न कथमभिसारं॥ हरिरिति वदति सखीमनुवारं॥५॥ त्वरितमिति । हरिः मच्चित्तापहारी अभिसार संकेतस्थलं त्वरितं शीघ्रं कथं कस्माद्धेतोः नोपैति नागच्छतीत्यनुवारं सखीं वदति ॥५॥ अपि च- श्लिष्यति चुंबति जलधरकल्प ॥ हरिरु पगत इति तिमिरमनल्पं॥६॥ श्लिष्यतीति। साहरिरुपगतः प्राप्त इति बुद्धया उनल्प बहु तिमिरमंधकार लिष्यति आलिंगति चुंबति च । कीदृशं तिमिरं जलधरकल्पं मेघसदृशं । स्निग्धत्वान्नीलत्वाच्च कृष्णसाम्य तिमिरस्य ॥६॥ भवति विलंबिनि विगलितलजा । वि. लपति रोदिति वासकसज्जा॥७॥ भवतीति । भवति वयि विलंबिनि विलंब कु. दति सति विगलितलजा गतलज्जा सा राधा वि लपति हे निःकप कथमेतावदादास्यं मयि त्वया चरितमिति विलापं करोति रोदिति अश्रूणि मुं ·॥ गीतगोविंदे- चतिाकीदृशी वासकसजा विहितसंविधानेत्यर्थः। लक्षणं तुक्तमेव ॥७॥ श्रीजयदेवकंवरिदमुदितं ॥ रसिकजनं तनुतामतिमुदितं ॥ ८॥ इति श्रीगीत गोविंदे द्वादशःप्रबंधः॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेः उदितं भाषित इदं गीतं रसिकजनं श्रृंगाररसभावनाभावितांतः रणं अतिमुदितंअतिशयेन हर्षयुक्तं तनुतां क रोत्वित्यर्थः॥ ८॥ इदानीं तस्यास्त्वदेकपरत्वमाह: श्लो० ॥ विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्का रमंतर्जनितजडिमकाकुव्याकुलं व्याहरं ती ॥ तव कितव विधायामंदकंदर्पचिंतां रसजलनिधिमन्ना ध्यानलमा मृगाक्षी॥१ हेकितव धूर्त सा मृगाक्षी मृगशावलोचना त व रसजलनिधिमग्ना त्वच्छंगाररससागरे नि मना लीना बभूवेत्यध्याहारः । किंकृत्वा अमंद कंदर्पस्य महतः कामस्य चिंता स्मरणं विधाय हृदि कृत्वा ध्यानेन तवैव चित्ते लग्ना तत्परा रस सागरमनायाश्चेष्टितमाह विपुला महती पुलकपा ली रोमांचपंक्तिर्यस्याः सा ध्यानकल्पितत्वत्कर ·तापि विना लया षष्ठःसर्गः। स्पर्शन रोमांचतीत्यर्थः । किं कुर्वती त्वदत्तं देतन स्वक्षतादिकं परिकल्प्य स्फीतसीत्कारं प्रवृद्धसी कारं यथा स्यात्तथा व्याहरती अंतरभ्यंतरे जनि त. उत्पादितो जडिमा जडत्वं यस्यां क्रियायां तद्य थातथा काकुंना । ध्वनिना ध्वनिविकारविशेषेणा कुलं यथा स्यात्तथा व्याहरती ध्यानेन तवस्तनालं भनाधरपाननीवीबंधनोन्मोचनासक्तं परिकल्प्य मुं चमुच नन मामेति निषेधवाक्य वदतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ श्लोकः । अंगेष्वासरणं करोति बहुशः प त्रेपि संचारिणि प्राप्तं त्वां परिशंकते वित नुते शय्यां चिरं ध्यायति ॥ इत्याकल्पवि कल्पतल्परचनासंकल्पलीलाशतव्यास प्यति॥२॥ अंगेष्विति । एषा वरतनुः सुंदरांगी। एषेति बु या प्रत्यक्षीकत्य वदति । राधा अंगेषु हस्तादिषु आभरणं अलंकारं बहुशः करोति । अनेनाकल्पः । कथितः। पत्रेपि वृक्षपत्रेपि संचारिणि पक्ष्यादिना चलति सति त्वामागतं. परिशंकते सर्वतो वितर्क यतीत्यर्थः। अनेन विकल्पः। अपि च त्वामागतं ज्ञात्वा तव कामकेलिनिमित्तं शय्यां वितनुते कु ८ ·गीतगोविंद रुते । अनेन तल्पः कथितः । चिरं बहुकाल ध्या यति.त्वदागमनोपायं चिंतयति । रचनेयं दर्शि ता। कृष्णसंगम मया इदमिदं कर्तव्यमित्यनेन संकल्पलीलाशतमुक्तं । इति पूर्वोक्तप्रकारेण आ कल्पो भूपणं विकल्पस्तर्कः तल्परचना शय्यारच ना संकल्पलीलाशतं एतेषु व्यासक्तापि त्वया वि ना वामृते निशां रात्रिं न नेष्यति प्रभातं प्राप यितुं समर्था न भविष्यतीत्यर्थः ॥ २ ॥ अधुना कविः सर्गाते भक्तानाशिषयति- श्लोकः॥ किं विश्राम्यसि कृष्णभोगिभव ने भांडीरभूमीरुहि भ्रातर्यासि न दृष्टिगो चरमितः सानंदनंदास्पदं ॥राधाया वच नंतंदध्वगमुखानंदांतिके गोपतो गोविंद स्य जयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भा -- गिरः॥३॥ किमिति । गोविंदस्य कृष्णस्य गिरः वाचः जयं ति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । कीदृशाः गिरः सायंकाले अतिथीनां प्राशस्त्यं प्रशंसा तद्गर्भ आशये यासां ताः । व्याजोक्तिनामालंकारः । कथंभूतस्य गो विंदस्य नंदांतिके नंदगोपपा तत्ताहक संकेतसू चनारूपं अध्वगंमुखान्निःसृतं राधायाः वचनं गो ·सप्तमःसर्गः। ८७ पतः गोपनं कुर्वतः। किं तद्वचनं तत्राह हेभ्रातः पथिक इति कोमलामंत्रणे भांडीरभूमिरुहि भां डीरनानि वटवृक्षे किं विश्राम्यसि विश्राम मा के थाः। तत्र हेतुः कृष्णश्चासौ भोगी च तस्य भवने कालसर्पवासे । पक्षे कृष्णस्य भोगिनः शृंगारिणो विलासगृहे । पक्षद्वये नेह स्थेयमिति भ्रातृपदोपा दानं श्लेषालंकारश्चात्र। तर्हि व यामीत्यत आह इतो वटात् दृष्टितो गोचरं प्रत्यक्षीक्रियमाणं तत्ता नंद सकलर्द्धिमन्नंदस्यास्पदं नंदगोपगृहं न यासि अपि तु याहीति राधावचनं अध्वगमुखान्नंदांतिके शृण्वतो गोविंदस्य गिरो जयंतीत्यर्थः। सोत्कंठे उत्कंठासहितो वैकुंठः श्रीकृष्णो यत्र ॥ ३ ॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृतगीतगो. विंदे महाकाव्ये वासकसज्जावर्णने सोत्कं ठेवैकुंठोनाम सटीकःषष्ठः सर्गः॥६॥ अथसप्तमः सर्गःप्रारभ्यते॥ अधुना चंद्रोदयव्याजेन राधाया विरहव्ययों धिक्यं वर्णयन्नाह- श्लोकः ॥ अत्रांतरे च कुलटाकुलवमपात संजातपातक इव स्फुटलांछनश्रीः ॥ठं ·गीतगोविंदे- दावनातरमदीपयदंशुजालैदिक्सुंदरीव दनचैदनबिंदुरिंदुः॥१॥ अन्नांतरइति । अत्रांतरेस्मिन्नवसरे इंदुचंद्रः अं जाले. किरणसमूहः वृंदावनांतर वृंदावनमध्यप्र शं अदीपयत् प्रकाशितवान् । विप्रलंभहेतुलं शयन विशिनटिं। कीदृश इंदुःस्फुटा व्यक्ता लां निश्री कलंकशोभा यस्यः कथंभूत इव कुलदा | कृष्णाभिसारिकाणां कुलस्य समूहस्य वर्मपा संकेलमार्गप्रतिरोधस्तेन संजातमुत्पन्नं पातकं स्य तादृश इच । कुंपातकतः कलंको व्यक्तो भ तीति चंद्रस्योद्दीपमत्वमाह पुनः कीदृशः दिश व सुंदर्यः मायिकास्तासा वदनस्य मुखस्य चंद बिंदुः श्रीखंडतिलक इव स्त्रीतिलको वर्तुलो भ ति असतीनां चंद्रोदये गमनाभावाद्धर्मपातः। पत्र रूपकोत्प्रेक्षेलंकृती ॥१॥ श्लोकः ॥ प्रसरति शशधरबिंबे विहित विलंबे च माधवे मधुरा ॥ विरचितविवि. छविलापं सा परितापं चकारोच्चैः॥२॥ अत्र विपलब्धानायिकावर्ण्यते तल्लक्षणं भरते 'प्रविलसदनुरागादृत्तिका प्रेक्ष्य पूर्व सरभसमपि आय वापि संकेतभूमौ । न मिलति खलु यस्या छ ·सप्तमःसर्गः। ल्लो दैवयोगात्प्रवदति भरतस्ता नायिका विप्र लब्धप्रसरतीति। सा राधा विरचितः कृतःवि विधो नानाप्रकारो विलापो यत्रे. उच्चैर्महांतं. परि तापं दुःखं चकार कंतवती । क सति शिधरविं बे चंद्रमंडले प्रसरति उद्गच्छति सति माधवे के णे विहितविलंबे संकेतागमनंप्रतिकालातिकम कृतवति सति। विलापमेवगीतेनाह- अथ त्रयोदशः प्रबंधो गोडमालवरागेश प्रतिमंठताले गीयते कथितसमयेपि हरिरहहन ययौवनं॥म मविफलमेतदनुरूपमपि यौवनं ॥ १ ॥ यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवं चिता ॥ध्रु०॥ कथितेति । गीतस्यास्य मालचगौडीरागः प्र तिमंठस्तुतालः । हे इति स्वचित्तसंबोधनं इह निर्जने वने सखीजनस्य वचनैः कृष्णागमनावेद -- कैवैचिता प्रतारिता अहं के पुरुषं शरणं रक्षितार यामि गमिष्यामि किंतु कमेव जलमेव शरणं या मि। जलप्रवेशो वरमित्यर्थः । किमित्यत आह अहहेत्याश्चर्य हरिः कृष्णः कथितसमयेपि उक्तका ·९० गीतगोविंदे- लेपि वनं वृंदावनं संकेतस्थानं न ययौ न जगाम कृष्णोपभोगाभावात् ममैतदनुरूपं. योग्यमपि यौ वनं विफलं निरर्थकम् ॥१॥ यदनुगमनाय निशिगहनमपिशीलितं॥ तेन मम हृदयमिदमसमशरकीलितं ॥२॥ यदिति । मया यस्य कृष्णस्यानुगमनाय सुरते 1 संतोषयितुं निशि रात्रौ गहनमपि निर्जनवन सपि शीलितं लेवितं तेन कृष्णेन हेतुना मम इदं हृदयं मदीयं चित्तं असमशरेण कामेन कीलितं विद्धं कृष्णागमनाभावात् ॥ २॥ समं मरणमेव वरमतिवितथकेतना। कि मिति विषहामि विरहानलमचेतना ॥३॥ समेति। इह बने अचेतना ज्ञानशून्या विरहान लं वियोगाग्निं किमिति विषहामि सहामि तस्मा न्मम मरणमेव वरं श्रेष्ठं मरणे विरहानलाभावा त् । कीदृशी अहं अतिवितथं अतिव्यर्थमेव शरी रं यस्याः कृष्णेन शरीरसौंदर्योपभोगाभावात् ॥३॥ मामहह विधुरयति मधुरमधुयामिनी ॥ कापि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी मामिति । अहहेति दुःखानुकारे मधुरमधुया मिनी मनोज्ञा वसंतरात्रिर्मा विधुरयति विलक्षय ·सप्तमःसर्गः। ति । कापि कृतं सुकृतं पुण्यं यया तादृशी कामिनी कांता हरिं कृष्णमनुभवति उपभुक्ते ॥ ४॥ अहह कलयामि वलयादिमणिभूषणं ॥ हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम् ॥५॥ अहहेति । अहं वलयादिमणिभूषणं कंकणप्र भृतिमुक्तालंकारं हरिविरहदहनवहनेन कृष्णवियो गधारणेन हेतुना बहुदूषणं अतिशयापरं कलया मि मन्ये । प्रियदर्शनेन स्त्रीणामलंकारसाफल्यमि तिभावः॥५॥ कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया ॥स्त्र गपि हृदि हंति मामतिविषमशीलया॥६॥ कुसुमेति । स्रगपि पुष्पमालापि अतनुशरली लया कंदर्पबाणविलासेन मा हृदि हति । कीदा शी मां कुसुमवत् सुकुमारा कोमला तनुः शरीर यस्याः सा । कीदृश्या अतनुशरलीलया अतिवि षमं अतिदारुणं शीलं स्वभावो. यस्याः तया । बा णेन हि क्षतं क्रियते न पुष्पादिना ॥ ६ ॥ अहमिह निवसामिनगणितवनवेतसा॥ स्मरति मधुसूदनो मामपि नचेतसा ॥७॥ अहमिति। गणितवनवेतसा गणिताः प्रतिव नं कृष्णमन्वेषयत्या परिसंख्याताः वनवेतसवृक्षा ·९२ गीतगोविंदे- ययां सा अहं इह कुंजे किं न निवसामि अपि तु वसाम्येव । अहं तु न समर्थी शिरश्चालनेपि एवं विधामपि मां मधुसूदनः कृष्णश्चेतसापि न स्मर ति आश्चर्यमित्यर्थः॥७॥ हरिचरणाशरणजयदेवकविभारती ॥ व सतु हृदि युवतिरिव कोमलकलावती॥६॥ इति श्रीगीतगोविंदे त्रयोदशःप्रबंधः॥ हरीति । हरिचरणौ रक्षिता यस्य स चासौ जयदेवकविस्तस्थ भारती गीतरूपा सरस्वती भ कानों हदि मनसि वसतु । कीदृशी भारती कोम हा अनिरवण कलावती कवित्वकलायुक्ता च । व युवंतिरिवः । यथा नायकहृदये कोमलकलाव ना सुकुसारांगी चतुःषष्टिकामकलायुक्ता च ना येका वसति ॥ ८॥ कृष्णस्य विलंबे तर्कमाह- श्लोकः ॥ तत्किं कामपि कामिनीमभिसृ तः किं वा कलाकेलिभिर्बदो बंधुभिरंधका रिणि वनोपांते किमु भ्राम्यति॥कांतःक्लां तमनामनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमःसं केतीकृतमंजुवंजुललताकुंजेपि यन्नागतः १ तकिमिति । कांतः कृष्णः संकेतीकृतः अभि ·सप्तमः सर्गः। सरणस्थानं संपादितः यो मंजुमनोहरः वंजुलल ताकुंजः वेतसलतागृह तस्मिन्नपि यस्मान्नागतः नायातः तस्मात्कारंणात्कामपि कामिनों नायि कामभिसृतः तदभिमुखं गत्तः । किंवाथवा बंधुभि मित्रः कलाकेलिभिः हास्यादिक्रीडाभिर्बद्ध यंत्रि तः। अथवा अधकारिणि तमोयुक्त वनोपति कि भ्राम्यति तमसि मार्गभ्रमात् भ्रमणं युज्यत एव । अभ्यस्तस्य भ्रमाभावइति चेत्तत्राह कांतमना म निमित्तं समाकुलमंतःकरणं यस्य तथाविधः सन् पथि मनागपि अल्पमपि प्रस्थातुं आगंतुमक्षमा किं असमर्थः किं अत्र अपिशब्दः किमर्थः। उक्ता चेयं नायिका उक्ता भवति सा यस्याः संकेत नागतः प्रियः। तस्या नांगमने हेतुं जिंतयन्त्या कुला यथेति ।" संशयाक्षेपालंकारोऽयम् ॥ श्लोकः ॥ अथागतां माधवमंतरेण सखी मियं वीक्ष्य विषादमूकाम् ॥विशंकमाना रमितं कयापि जनार्दनं दृष्टवदेतदाह ॥२॥ अथेति । अथानंतरं इयं राधा माधवं कृष्णमं तरेण विना नागतां सखीं वीक्ष्य दृष्ट्वा एतद्गीतेन वक्ष्यमाणमाह । कीदृशी सखी विषादेन कार्या सिद्धया मूकां वक्तुमक्षमा । कीदृशी राधा जनार्दन ·. गीतगोविदः कृष्णं कयापि कामिन्या रमितं क्रीडितं विशंकमा ना तर्कयंती । कथं दृष्टवत् कामिन्या सहितं कृष्णं दृष्ट्वेत्यर्थः। यदा दृष्ट्वाभिधीयते तथा प्राहेत्यर्थः। उ क्तिरेषा उन्मादतः। अत्रोपेंद्रवजा वृत्तम् ॥२॥ दृष्टवदित्युक्तं तद्गीतेनाह। अथ चतुर्दशप्रबंधो वसंतरागेण एक तालीताले गीयते स्मरसमरोचितविरचितवेषा ॥ गलितकु सुमदलविलुलितकेशा॥ १॥कापि चप ला मधुरिपुणा विलसति युवतिरधिकगु णा.॥ध्रु०॥ स्मरेति । गीतस्यास्य वसंतरागः। हेसखि कापि युवतिः कामिनी मधुरिपुणा कृष्णेन सह विलसति क्रीडति । कीदृशी सा अधिक गुणा अतिशयितसौं दर्यादिगुणैर्युक्ता स्मरसमरोचितः कामयुद्धयोग्यः विरचितः कृतः वेषोलंकारादिर्यया सा । पुनः की के दृशी गलितानि कुसुमानि येभ्यस्तादृशाः दरविलु लिताईपदितस्ततो व्यस्ताः केशा यस्याः सा वि परीतरतियुक्ता ॥१॥ हरिपरिरंभणवलितविकारा ॥ कुचकल शोपरि तरलितहारा॥२॥ ..

·सप्तमःसर्गः हरेः परिरभणेनालिंगनेन वलितः संभक्तो ल लितो मनोहरो वा विकारः कामभावो यस्याः सा। कुचकलशयोरुपरि. स्तनघटयोर्मस्तके तरलिंतश्चच लो हारो यस्याः साः॥२॥ विचलदलकललिताननचंद्रा । तदधर पानरभसकृततंद्रा ॥३॥ विचलदिति। विचलद्भिः कंपमानैरलकैः चूर्णकुं तलैः ललितः सुंदरः आननचंद्रो मुखचंद्रो यस्याः सा । पुनः कीदृशी तस्य कृष्णस्य ओष्ठपानहर्षे ण कृता तंद्रा रतिसुखानुभवनिद्रा यया सा ॥३॥ चंचलकुंडलेदलितकपोला ॥ मुखरितर शनजधनगतिलोला.॥ ४ ॥ चंचलेति । चंचलाभ्यां कुंडलाभ्यां दलितौ सं घृष्टौ कपोलौ यस्याः सा । पुनः कीदृशी मुखरिता शब्दसहिता रशना कांची यस्मिन् जघने तस्य ग त्या चांचल्येन लोला चंचला ॥ ४ ॥ दयितविलोकितलज्जितहसिता ॥ बहुवि धकूजितरतिरसरसिता॥५॥ दयितेति । दयितस्य कृष्णस्य विलोकितेन मु खवीक्षणेन लजितं संजातलज हसितं हास्यं य स्याः सा । पुनः कीदृशी बहुविधं पिकशिखिकल

·गीतगोविन
हंसादीनामिव नानाप्रकारकूजितं यत्र एतादृशां
रतिरसः क्रीडारसस्तेन रसिता हृष्टा ॥ ५॥
विपुलपुलकप्टथुवेपथुभंगा ॥ श्वसितनि
मीलितविकसदनंगा॥६॥
विपुलैति । विपुला बहुलाः पुलका रोमांचा
यस्याः टथुमहान् वेपथुः कपों अंग इक यस्याः
ला। च पुनः कीदृशी श्वसित सुरतायासेन जनि
तो निःश्वासः निमीलितं परमानंदावास्या ज
नित नेत्रनिमीलितं च ताभ्यो विकसन् प्रकटीभ
चम् अनंगः कामी रेतोलक्षणो यस्याः सा । नि
मीलितेत्यनेन व्युतकालः सूचितः ॥६॥
श्रमजलकणभरसुभगशरीरा ॥ परिप
"तितोरसि रतिरणधीरा ॥७॥
अमेति । अमजलकणभरेण सुरतायासधर्मज
लाधिक्येन सुभग:मनोज्ञं शरीरं यस्याः सा । एते
न सात्विकभावोत्पत्तिः सूचिता सात्विका भावाः
पूर्वमुक्ताः । पुनः कीदृशी उरसि परिपतिता कृष्ण
बक्षःस्थलं प्राप्य स्थिता रतिः सुरतं रण इव तत्र
धीराः॥७॥
श्रीजयदेवभणितं हरिरमितं॥ कलिकलु
पं जनयतु परिशमितं॥८॥

·मनमःसगें। इति श्रीगीतगोविंदे चतुदशः प्रबधः ।। श्रीजयदेवेति। श्रीजयदेवेनभणितमुक्तं वर्णित मित्यर्थः । यद्धरेः रमितं कृष्णस्य संभोग व लेः कलियुगस्य कलुषं पापं गायकानां श्रोतृणां च परिशमित शांतं जनयतु शमनं करोतु ॥८॥ श्लोकः ॥ चिरहपांडुमुरारिमुखांबुज़द्युति रयं तिरयन्नपि वेदनां ॥ विधुरतीव तनो तिमनोभुवः सुहृदये हृदये मदनव्यथां॥३॥ विरहेति । अये हेलरिख । चद्दर्शनविषादन रखी प्रति ब्रूताअयं विधुश्चंद्रः मम हृदये मदनव्य कामपीडां अतीवात्यर्थेन तनोति विस्तारयति। उ दीपकविभावनत्वात् । कीदृशो विधुः विरहेण महि योगेन पांडु धूसरं यन्मुरारेः मुखांबुज कृष्णस्य च दनकमलं तस्य द्युतिरिव द्युतिर्यस्य सः । पुनः कीदृशः वेदनामपि तिरयन आच्छादयन् यथा । जनकत्वे हेतुमाह मनोभुवः कामस्य सुहन्मित्रं पूर्वगीतेन कस्याश्चिदिपरीतस्तदुक्तं अधुना कस्या श्चित्स्वाधीनभर्तृकाया नायककर्तृकां क्रीडामाह- अथ पंचदशप्रबंधो गुर्जरीरागेण एकता लीताले गीयते समुदितमदने रमणीवदने चुंबनवलिता ·गीतगोविदे- धरे ॥ मृगमदतिलकं.लिखति सपुलकं में गमिव रजनीकरे ॥ १॥ रमते यमुनापु लिनवने विजयी मुरारिरधुना ॥ध्रु०॥ समुदितेति । स्वाधीनभर्तृकालक्षणं “यस्या तिगुणाऊंष्टपतिः पार्श्व न मुंचति । विचित्रविभ्रमै युक्ता स्वाधीनपतिका यथा” इति । गुर्जरीरागः । हे सखि अधुना अस्मिन्काले यमुनापुलिने यहनं तस्मिन विजयी जवशीलो मुरारिः कृष्णो रमते क्रीडति । कथं रमत इत्यत आह रम्यतेस्यामि ति रमणी तस्याः मुखे सपुलक रोमांचसहितं यथा स्यात्तथा मृगमदतिलकं कस्तूर्याः तिलकं लिख ति। कीदो बदने समुदितः समुपचितः मदनः कामो यत्र सकाम इत्यर्थः चुंबनेन वलितः सुमु स्वीकृत्य संकोचितः अधरो यस्य तस्मिन् चुंबनं द खातिलकं लिखतीत्यर्थः । कस्मिन् क इव रज नीकरें चंद्रे मृगमिव लिखतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ घनचयरुचिरे रचयति चिकुरेतरलिततरु णानने ॥ कुरबककुसुमं चपलासुषमं रति पतिसँगकानने॥२॥ घनेति। तस्याः घनचयरुचिरे मेघसमूहमनो हरे चिकुरे केहो जातावेकवचनं । कुरबककुसुमं अ ·सप्तमःसर्ग। भ्लानं पुष्पं वा कोटिपुष्पं वा रचयति यथास्थान मर्पयति । पुनः कीदृशे तरलितानि चंचलीकता नि तरुणानामाननानि मुखानि येन । अतिसुंदर तया वीक्षणार्थ । कीदृशं कुसुमं चपलावत् विद्यु दिव सुषमा शोभा यस्य लक्ष्यलक्षितया लोहित खाच्च विद्युत्साम्यं । पुनः कीदृशे रतिपतिः कामः स एव मृगस्तस्य कानने यथा मृगवासो वने तथा चिकुरे काम इति कामजनके इत्यर्थः। अस्मिन्नेव मेघे विद्युद्भवति तरुणानां मेघसमयः कामंजनक इति । घनोदये हरिणानामतिसुखमुत्पद्यते ॥२॥ घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमद चिरूषिते ॥ मणिसरममलं तारकपटलं नखपदशशिभूषिते॥३॥ घटयतीति । सुघने निबिडे कुचयुगगगने स्तन द्वयाकाशे अमलं निर्मलं मणिसरं मुक्ताहारमेव तारकपटलं नक्षत्रसमूह घटयति योजयति । मृग मदरुचिः कस्तूरिकादीप्तिस्तया रूषिते । पुनः की दृशे नखपदं नखक्षतं तदेव शशी द्वितीयाचंद्रस्ते न भूषिते अलंकते। गगनपक्षे शोभिता धना मेघा यस्मिन्नित्यभूतोपमार्थ ॥३॥ जितबिसशकले मृदुभुजयुगले करतल ·तगोविंदे- .. नलिनीदले.॥ मरकतवलयं मधुकरनिच वितरति हिमशीतलेः॥४॥ जितेति। मृदुभुजयुगले कोमलबाहुद्दये मरक तवलय मरकतखचितककणमेव मधुकरनिचयं भ्र मरसमूह. वितरति ददाति विरचयतीत्यर्थः। की दृशे भुजयुगले जितबिसशकले जित: सदृशीरुतं मृणालखंड येन । पुनः कीदृशे करतलमेव नलि तीदलं पद्मपत्रं यत्र हिमवत् शीतले संतापहरवा इ.पद्मिनीपत्रयुक्त बिसशकले भ्रमरसमूहस्तिष्ठती ते। रूपकालंकारः४॥ रतिगृहजघने विपुलापचने मनसिजकन कासने ॥ मणिमयरशनं तोरणहसनं वि किरति कृववासने॥५॥ रतीति ।रतेः श्रृंगारस्य गृहे आश्रये जघने नि वि.संणिमयरशनं मुक्तामयीं मेखला विकिरति दाति । कीदृशे जघने विपुलं महत्तरं अपघनं शरीरं यस्य अतिमांसल इत्यर्थः । पुनःकीदृशे म सिजस्य कामस्य कनकनिर्मिते सिंहासने इव । कीदृशं मणिमयरशनं तोरणस्य वंदनमालिकाया सनं उपहासो यस्मात् । यदा राजा सिंहासने उपविशति तदा वंदनमालिका बध्यते। पुनः की ·सप्तमः सर्गः। दृशे कृतं. दत्तं वासनं चत्र यस्मिन् । वस्त्रोपरि मेख लां बनातीत्यर्थः । यहा कतं कामेन वासनं स्थान यत्र तादृशे ॥५॥ चरणकिसलये कमलानिलये नखमणिग णपूजिते ॥ बहिरंपवरणं यावकभरणं ज नयति हादियोजिते॥६॥ चरणेति । चरणकिसलय पदमेव पल्लवं तस्मि - न यावंकभरणं अलक्तकपूरणं जनयति करोती त्यर्थः । कीदृशे चरणकिसलये हृदि योजिते कृष्णा नुरागातिशयात् स्वहृदयप्रापिते संहृदये तस्या श्वरणं कृत्वा यावकं रचयतीत्यर्थः। कीदृशे हृदि कमलायाः निलये आश्रये । कीदृशे किसलये न- खा एव माणगणाः पुष्परागादिरत्नसमूहास्तैः जिते अर्चिते । कीदृशं यावकाभरणं बहिरपवरणं बाह्यमाच्छादकं यत्तदितरतीति ॥ ६ ॥ रमयति सुदृशं कामपि सदृशं खलहलध रसोदरे॥ किमफलमवसं चिरमिहविरसं वद सखि विटपोदरे॥७॥ रमयतीति। हेसखि खले दुर्जने बलभद्रस्य सो दरे भ्रातरि कृष्णे कामपि सुदृशं शोभने दृशौ नेत्रे यस्यास्तां नायिकां ।सदृशं यौवनरूपगुणादिभिः से ·गीतगोविंदे- तुल्यं यथा स्यात्तथा रमरति,सति क्रीडति सति 'हविटपोरे लत्तागृहे अफलं नियंप्रयोजकं विरस रसरहितं यथा स्यात्तथा चिर बहुकालं किमवर्स स्थितास्मि हे सखि त्वं वद कथय । हलवाहकस्य सादर इति साभिप्राय खल इति क्रोधविभाक ना॥७॥ इह रसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपद सेवा कलियुगचरितं न वसतु दुरितं क विनृपजयदेवके ॥ ८॥ इति श्रीगीतगो विंद पंचदश प्रबंधः॥ इह मंयिः कवीनी नृपे जयदेवके कलियुगे च रतमाचरितं कलियुगेन चरितं वा दुरितं पापं न वसतुन तिष्ठतु । प्रार्थनायां लोट् । कीदृशे रस स्य शृंगाररसंस्य अणनं कथनं यस्य मधुरिपोः क ण्णस्य चरणसेवके । कर्तरि यक् । अतएव कृतं ह रेर्गुणानां गुणनं चिंतनं येन ॥८॥ कृष्णस्यागमनात् दुःखितां सखीमाश्वासयं त्याह- श्लोकः॥नायातः सखि निर्दयो यदि शठ स्त्वं दूति किं दूयसे स्वच्छंदं बहुवल्लभः स रमते किं तत्र ते दूषणं॥ पश्याय प्रियसं ·सप्तमःसर्ग। गमाय दायितस्याकृष्यमाणं गुणैरुत्कंठा र्तिभरादिव स्फुटदिदं चेतः स्वयं यास्यति नायातइति । है सखि हे दूति दूत्यकर्मकुशलें यदि निर्दयः दयारहितःशठः धतो वंचकः कष्णो नायातः तर्हि किं वं दयले संतप्ता भवसि अना. गमने कारणमाह बढ्यो वल्लभाः स्त्रियो यस्य सः कृष्णः स्वच्छंदं स्वेच्छया तत्र स्थान रमते कीडति ते तवः किं दूषणं कः अपराधो न कोपीत्यर्थः तहि कथमत्रागमिष्यतीत्यत आह पश्यति हे स खि अद्येदानीं मम इदं चेतो मनः प्रिय संगमाय कृष्णसंभोगार्थ स्वयमेव यास्यति इति त्वं पश्य जानीहि । कीदृशं चेतः दयितस्य कृष्णस्य गुणः सौंदर्यादिभिः आकृष्यमाणं वशीकृतं । पुनः कीदृ शं उत्कंठा औत्सुक्यं आर्तिः कामपीडा तयोः भ रोतिशयस्तस्मादिव स्फुटत् बहिर्भवत् अपरमपि वस्त्वंतरसंकुले स्थाने स्थितं वस्तु सांकर्याबहिर्भव तीति स्फुटत् विदलदिति वा अन्योपि गुणैरज्जुभि राष्टः सन् प्रयातीति । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः॥१॥ अथ षोडशनबंधो देशांकरागेणरूपकता ले गीयते अनिलतरलकुवलयनयनेन ॥ तपतिन

·गीतगोविंदे-
सां किसलयशयनेन॥सखि या रमिता
वनमालिना ॥ध्रु०॥
'अनिलेति । देशांकरोगः । हे सखि या नायि
का वनमालिना कृष्णेन रमिता क्रीडिता सां कि
सलयशयनेत नवपल्लवशय्यायां न तपति नोप
तप्ता भवति । अथवा या चनमालिना अरमिता
माइंशी सा किसलयशयने न तपति अपि तु त
पत्येवेति काकाः कीदृशेन वनमालिना अंनिलेन
वायुना तरलं चंचलं यत्कुवलयं नीलोत्पलं तद्व
तं. नयने यस्य सः। तेन साई रसावलोकनादि
ति भावः । अस्मिन् गीते संभोगवियोगी ज्ञात
व्यौ ॥ ३॥
विकसितसरसिजललितमुखेन ॥ स्फुट
ति न सा मनसिजविशिखेन॥२॥
विकसितेति । विकसितं प्रफुल्लितं यत्सरसिज
कमल तन्मनोहरं ललितं आननं यस्य स एवं
भूतेन वनमालिना यामिता सा मनसिजविशि
खेन कामबाणेन न स्फुटति न द्विधा भवतीति
संभोगे। वियोगे तु न स्फुटत्येवेति काका ॥२॥
अमृतमधुरमृदुतरवचनेन ॥ ज्वलति न
सा मलयजपवनेन ॥३॥

·सप्तमःसर्गः
गे
अमृतेति अमृतवत् मधुराणि मनोज्ञानि मुटु
तराणि अतिकोमलानि वाक्यानि यस्य तेन च
नमालिना. या रमिता सौ मलयजपचनेन सली
यानिलेन न ज्वलति न संदीप्यते संभोगे। वियों
तु सा न ज्वलति अपि तु ज्वलत्येव ।।
स्थलजलरुहरुचिकरचरणेन । लुठति नः
साहिमकरकिरणेन॥४॥
स्थलेति स्थलोद्भवजलरुहाणा रुचिरिच प्रमा
नां रुचिर्येषां तादृशौ करौं चरणौ च यस्य तेन
वनमालिना या रमिता सा हिमकरस्य किरणेन
चंद्रस्य दीप्त्या न लुठति नोत्तप्ता भवति । इति.
संभागे। वियोगे तु न तपति अपि तु तपत्येव ।
स्थले पद्मस्यातिलोहितत्वेनोपादानं ॥४॥
सजलजलदसमुदयरुचिरेण ॥ दलतिन
हृदि चिरविरहेण॥५॥
सजलेति । सजलजलदसमुदयवत् सोदकमेघों
दकवत् रुचिरः सुंदरस्तेन वनमालिना या रामता
सा हृदि मनसि विरहभरेण विरहाधिक्येन न द
लति न विदीर्यते इति पूर्ववत् ज्ञेयं ॥५॥
कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन ॥श्वसिति
न सा परिजनहसनेन॥६॥

·20 गीतगोविदे-
.. कनकेति.। कनकनिकषस्य सुवर्णरेखाया रुचि
रिव शुचिं विमलं वस्त्रं यस्य पीतांबरेणेत्यर्थः। ते
न. वनमालिना या रमिता सा परिजनहसनेन
लोकहास्येन सखीहास्येन न श्वसिति संभोगे।
वियोगे तु पारीजनहंसनेन सपत्नीहसनेन न श्व
सिति,अपितु श्वसित्येवः॥ ६ ॥
सकलभुवनजनवरतरुणेन ॥ वहति न
सारुजमतिकरुणेन ॥ ७॥
सकलेति । सकलभुवने त्रैलोक्ये ये जनाः यु
वानस्तेभ्योऽपि वरेण श्रेष्ठेन तरुणेन यूना अति
करूणेतातिदयावता वनमालिना या रमिता सा
रुज पीडॉ न वहति इति संभोगे। वियोगे तु
सा संज। वहत्येव कीदृशेन कृष्णेन करुणां दयां
अतिकतेन निर्दयेनेत्यर्थः ॥ ७ ॥
श्रीजयदेवभाणितवचनेन॥प्रविशतु हरि
रपि हृदयमनेन ॥८॥इतिश्रीगीतगोविं
षोडशःप्रबंधः।।
अनेन श्रीजयदेवभणितं यहचनं गीतरूपं ते
न हरिः कृष्णोपि हृदयं भक्तानां चित्तं प्रविशतु पु
ण्यदातृत्वात्। कीदृशं हृदयं हरिचरणचिंतनात् वि
नष्टपापमिति भावः॥८॥

·सप्तमःसर्गः। । पीडयंतं मलयानिलं प्रार्थयते- श्लोकः ॥ मनोभवानंदनचंदनानिलप्र सीद रे दक्षिण मुंच वामतां॥क्षण जंग, प्राण विधाय माधवं पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि ॥१॥ ... मनोभवेति । हे चंदनानिलं मलयसंबंधिवात प्रसीद ममोपरि प्रसन्नो भव ।रे इत्याक्षेपसंबोधनं दुःखकारित्वात् । दक्षिणं त्वं वामता प्रतिकूलता मुंच त्यज । चंदनसंसर्गित्वात्तव वक्रत्वं नोचितमि ति भावः । ननु मयि बामत्वं नास्तीत्यत आह हे मनोभवानंदन काममानंदयनीति तदुखी धनेच में प्रातिकूल्यमाचरसीत्यर्थः। यदि च वामतामपि न मुंचसि तदा हे जगत्प्राण जगतां प्राणभूत क्षण अ ल्पकालं माधवं पुरो विधाय कृष्णमग्रेकृत्वा ममता णहरो भविष्यसि । प्राणगमनसमयेहि कृष्णदर्शन अतिदुर्लभं इति जगतां प्राणस्य प्राणसंरक्षण समु चितमिति भावः । दक्षिणस्य वामत्वं जगत्प्राण स्य प्राणहरत्वमिति विरोधनामालंकारश्च ॥ १ ॥ पुनरपि सखी प्रत्याह- श्लोकः॥ रिपुरिव सखी संवासोयंशिखी व हिमानिलो विषमिव सुधारश्मिर्दूरं दु ·गीतगोविंदे- नोति मनोगमम॥हृदयमदये तस्मिन्नेर्व पुनर्वलते बलात् कुवलयदृशां वामः का मोनिकामनिरंकुशः॥२॥ रिपुरिति । सः अयं सखीसवासः सखीभिः सह सम्यक् वासो वासस्थान रिपुरिव शत्रुरिव म म मनोतिसंतापयति । हिमानिला शीतलवायुः दिखीव वहिरिव मम मनो दुनोति। सुधारश्मिश्चं द्रो विषं कालकूटमिव दूरं दुनोत्यतिसंतापयति अदय करणारहिते प्रिय एवं विचारितमे व मम हृदयं पुन:पुनरपि बलात् हठाहलते नि वार्यमाणमपि तत्रैव निर्गच्छतीत्यर्थः । यतः कुव लयदशां नीलोत्पलांक्षीणां कामः कंदर्पो निकाम निरंकुशः अतिशयेन स्वेच्छाचारी अपरतंत्र इत्य थी । अतएव वामः क्रूरः । तदुक्तं रसिकरहस्ये निपिदै वर्तते प्रायः कामो वामः स्वभावत" इ ति । सखीनां रिपुवद्धिमानिलस्य वह्रिवत् सुधांशो विषवदिति विरोधालंकारश्चात्र ॥२॥ पुनरपि जीवितनिरपेक्षखेन मलयानिलादी न्प्रत्याह- - श्लोकः ॥ बाधां विधेहि मलयानिल पंच धाण प्राणान् गृहाण न गृहं पुनराश्रयि ..

·सप्तमःसर्गः। ज्ये॥किं ते कृतातभगिनि क्षमया तरंगैरें गानि.सिंच मम शाम्यतु देहदाहः ॥३॥ बाधामिति । हे मलयानिल चंदनवायो बाधा मम पीडां विधेहि कुरु । हेपंचबाण काम त्वं मम प्राणान् गृहाण । यथा पुनरपि अहं गृहं नाश्रये नयास्यामि तथा प्राणान गृहाणेत्यर्थः हे. कृता तभगिनि यमस्वस यमुने तव क्षमया समस्या किं यमभगिन्यास्तव शांतिनोंचितेति भावः । त्वत्तर गैः स्वकीयैः कल्लोले मे अंग निषिच लावया तेन मम देहदाहः शरीरतापः शाम्यतु । सरणमेव भव त्वित्यर्थः ॥३॥ सगते कविनमस्करोति- श्लोकः ॥ सांद्रानंदपुरंदरादिदिविषद्रुदैर मंदादरादाननैर्मुकुटेंद्रनीलमणिभिः सं दर्शितेंदीवरम् ॥ स्वच्छंद मकरंदसुंदरग लन्मंदाकिनीमेदुरं श्रीगोविंदपदारविंद मशुभस्कंदाय वंदामहे ॥४॥ सांद्रेति । श्रीगोविंदस्य पदारविंदं श्रीकृष्णस्य चरणपञ वंदामहे नमामः। किमर्थ अशुभस्कंदाय अशुभनाशार्थ । कथंभूतं पदारविंद सांद्रानंदाः

·११०. गीतगोविदः
निविडहर्षाः पुरंदरादिदिविषदः इंद्रादिदेवास्तेषां
बुदैः समूहैरमंदादरात् अतिशयितबहुमानादान
समतान्नतियुक्तैः कर्तृभूतैः मुकुटानामिंद्रनील
मणिभिः नीलवर्णैः मणिभिः करणभूतैः संदर्शित
इंदीवरभ्रमों यत्र । पुनः कीदृशं स्वच्छंदं यथा
स्यात्तथा मकरंदवत्सुंदर पुष्परसवन्मधुरं यथा
स्यात्तथा गलंत्या मंदाकिन्या वियद्गया मेदुरं सां
→ स्निग्धमित्यर्थः ।श्रीशब्द उत्कर्षार्थः। नागरश्चतु
रो नारायणो यत्र सः तथा । शार्दूलविक्रीडितं
वृत्तम् ॥४॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृतगीतगो
विंदे महाकाव्ये श्रीनागरनारायणो
नाम सटीकःसप्तमः सर्गः
अथ अष्टमसर्गःप्रारभ्यते
अधुना राधा प्रियं प्रातरागतं दृष्ट्वा साभ्यसूय
वचनमेवमाह-
श्लोकः॥ अथ कथमपियामिनीं निनीय .
स्मरशरजर्जरितापि सा प्रभाते॥ अनुन
यवचनं वदंतमग्रे प्रणतमपि प्रियमाह
सायसूयम् ॥१॥

·अष्टमः सर्गः। अथेति । अथानंतर मंगलाथै वा। कथमपि कष्टं यामिनी रात्रि निनीय नीत्वा स्थिता सारा था प्रियं कृष्णं साभ्यसूर्य सेयं यथा स्यात्तथाह उक्तवती । कीदृशी सा स्मरशरैः कामबाणैः जर्ज रितापि विद्यापि । कीदृशं प्रियं प्रातः समये अनु नयाय प्रबोधाय वचनं वाक्यं वदंतं । पुनः कीद अग्रे प्रणतमपि नम्रमपि ॥ १ ॥ साभ्यसूयवचनमेव गीतेनाह- अथ सप्तदशप्रबंधो भैरवरागेण यति ताले गीयते रजनिजनितगुरुजागररागकषायितमल सनिमेषं ॥ वहति नयनमनुरागमिव स्फु टमुदितरसाभिनिवेशं ॥ १॥हरिहरि या हि माधव याहि केशव मा वंद कैतववा दं ॥ तामनुसर सरसीरुहलोचनया हर ति विषादम् ॥ध्रु०॥ रजनीति।अस्मिन खंडिता नाम नायिका वर्ण्यते लक्षणं“ उल्लंघ्य समयं यस्याःप्रेयानन्योपभोग नि । भोगलक्ष्म्यांकितः प्रातरागच्छेत्सा हि खंडि "निद्राकषायकलुषोकतताम्रनेत्रो नारीनख विशेषविचित्रितांगः। यस्याःकुतोपि गृहमेतिप ·गीतगोविंदे- ति प्रभात सा खंडितेति कथिता कविमिथुराणैः भैरवराग तल्लक्षण अवर स्फटिकस्य मंडपे सरोरुहःशंकरमचर्वती। सालभपतिपत्र गीता गौरीतनारद भैरवीयं" इति। हरिहरिखेदा नुकारे अव्ययं । हेकेशव याहि हेमधित याहि । को पाधिक्येन द्विरुक्तिी कैतववादच कंपटवाक्य मा वद।हे सरसीरहलोचन कमलनयन तांनायिका अनुसर गच्छ या तव विषाद हरति दूरीकरोति । क धं विषादवत्वमित्याह हे कृष्ण तव नयन नत्र स्फुट व्यक्तं तस्यानुरागमिव वहति धारयति । कीदृशंन यन रजनिजनितेन रात्रिकतेन गुरुणातिशयेन जा गररांगण जागरोत्पन्नलोहितरागण कपायित आर उता पुनः कदिशं रात्रिजागरणालसो मधरो नि मेषः पक्ष्मचलनं यस्य । कीदृशं अनुरागं उदितः क थितः रसस्य अन्यकामिनीविषयशृंगाररसस्याभि निवेशस्तत्परता येन। मा लक्षमीः तस्याः धव । इ त्यनेन तत्पतित्वेन चांचल्यं द्योतितं । केशवेत्य नेन क्लेशनाशकत्वेनापि केशशब्दानुवृत्तित्वम नुचितमिति द्योतिततम् ॥ १॥ ननु त्वदन्वेषणार्थ जागरान्मे नेत्रयोलौहित्य मलं दुःखशंकयेत्यतआह- ·अष्टमः सर्गः। कजलमलिनविलोचनचंबनविरचितनी लिमरुप अधसनमरुण तव कृष्ण तनोति तनोरनुरूपं ॥२॥ कजलावा हे कृष्ण तवारुणं तांबूलरागेण ले हितं दशनवसनमधरः तनोः शरीरस्यानुरूप सा दृश्यं तनोति विस्तारयति । कीदा दुशनवसतं कजलेनजिनन मलिन श्याम के विलोचन भने तयात्रुबनेन विरचित कृतं नीलिमरूपं श्यामता रूपं यस्य । आरक्ताधरस्य नेत्रचुंबनेन श्यामताप तिपादनात् तनोरनुरूपत्वं अन्यस्यां कामिन्यास णस्यानुरागः सूचितः ॥ २ ॥ किंच- वपुरनुवहति तव स्मरसंगरखरनखरक्ष तरेखं ॥ मरकतशकलकलितकलधौतलि पेरिव रतिजयलेखं ॥३॥ वपुरिति । हे कृष्ण तव वपुः शरीरं रतिजय लेख सुरतविजयप्रशस्तिलेखनपत्रं अनुवहति अ नुकरोति । कीदृशं वपुः स्मरसंगरे कामयुद्धे खरा णा तीक्षणानां नखानां क्षतान्येव रेखा यत्र । क स्याइव मरकतशकले नीलमणिखंडे कलिताया ·. ११४ - गीतगोविंदे- निर्मितायाःकलधौतलिपेः सुवर्णविरचिताक्षरस्थ विन्यासस्थेव वपुषो नीलत्वान्नखक्षतस्फुटकला न्मरकतखंडार्पितसुवर्णाक्षरसाम्यं ॥३॥ ननु मार्ग विस्मृत्य गच्छतो मे वपुषि वने कंट कादिस्पर्शादेवं दृश्यते न तु नखांकमित्यतआह- चरणकमलगलदलक्तकसिक्तमिदं तव ह दयमुदारं ॥ दर्शयतीव बहिर्मदनद्रुमन वकिसलयपरिवारं॥४॥ चरणति । इदं उदारं मनोहरं तव हृदयं मद मद्रुमस्य कामवृक्षस्य हृदयांतर्गतस्य नवकिसल यपरिवारं नूतनपल्लवसमूहं बहिर्दर्शयतीव प्रकट यतीव । कीदृशं हृदयं चरणकमलादन्यस्त्रीपादप मात् गलता स्त्रवता अलक्तकेन सिक्तं उक्षितं । किसलयपदेनैव नूतनत्वविधानात्पुनर्नवपदं अय तनत्वसूचनार्थ । रूपकालंकारश्चात्र ॥४॥ ननु तव खेदेन त्वया ऐक्यान्मदृदये व्याधि विक्रिया जाता कथमन्यथा कल्प्यते सत्यं यदि तव मया ऐक्यं न स्यात्तदा तव शरीरगतक्षतेन मम वेदना न स्यादित्याह- दशनपदं भवदधरगतं मम जनयति चेत A- म.

·अष्टमःसर्गः। ११५ सि खेदं कथयति कथमधुनापि मया सः ह तव वपुरेतदभेदं ॥५॥ दशनेति । भवदधरगतं तवाधरोष्ठे वर्तमानं दः शनपदं अन्यकामिनीदंतक्षतं मम चेतसि खेद संतापं जनयति करोतीत्यर्थः । एतादृशं नवपदं तव वपुरधुनापीदानीमपि मया सह अभेदं कथं कथयतीत्यर्थः न विद्यते भेदो यस्य । पूर्व मया सह तव वपुषो भेदो नास्तीति स्थितं इदानीं तु त विपरीतमिति मया सह एवेति विभावनालंका रश्चात्र ॥५॥ ननु तवोपायनार्थ कमलरोटनं कृतवति म यि पद्मकोशादापतता भुंगेण ममाधरो दुष्टो न तु दंतक्षतमित्यत आह- बहिरिव मलिनतरं तव कृष्णमनोपि भवि प्यति नूनं ॥ कथमथ वंचयसे जनमनुगत मसमशरज्वरदूनं॥६॥ बहिरिवेति । नूनमेवेति वितर्के हे कृष्ण तव चित्तमंपि बहिरिव मलिनतरं श्याम भविष्य तीति नूनं तर्कयामि । ननु मालिन्यं त्वया कथं ज्ञातमित्यतआह अथान्यथा त्वं असमशरः का मस्तस्य ज्वरेण पीडया दूनमुपतप्तं अनुगतं त्वा .

·गीतगोविंदे मनुसृतं मल्लक्षणं जनं कथं वयसे प्रतारयसि अतः कृष्णत्वं कौटिल्यमव । नूनमिति शब्दोपादा नादुत्प्रेक्षालंकारः ॥ ६॥ भ्रमति भवानबलाकवलाय वनेषु किम त्रविचित्रं ॥ प्रथयति पूतनिकैव वधूवध निर्दयबालचरित्रमः॥७॥ भ्रमतीति। अबलाकवलाय स्त्रीणां ग्रसनार्थ भवान् वनेषु अरण्येषु भ्रमति । अत्र स्त्रीपापे किं विचित्र नं किमपाययः । यतः प्रतनिक राक्षस्ये 5-वधूवधे स्त्रीवधार्थ निर्दयं दयारहितं तव बाल चरित्रं बालचेष्टितं प्रथयति ख्यापयति । यहा हे कंधूबंधनिदेय शिगुना त्वया या राक्षसी हता तस्मिंस्त्वयि यूनि संप्रति कोमलांगीनामस्माकं मारणे किं चित्रमिति भावः ॥७॥ श्रीजयदेवभणितरतिवंचितखंडितयुवति विलापं ॥ शृणुत सुधामधुरं विबुधा वि दुरापं.॥ ८॥ ॥इतिश्री गीतगोविंदे सप्तदशःप्रबंधः॥ १७॥": श्रीजयदेवेति । हे विबुधाः पंडिताः श्रीयुतज यदेवेन भणित उक्तश्चासौ रतिवंचितखंडितयुवती. विलापस्तं शृणुत आकर्णयत। कीदृशं विलापं सु ... बुधालयतोपि ·अष्टमःसर्गः। १.१७ धातोपि मधुर मना हरे । तत्र हेतमाह विबुधालय तोपि स्वर्गादपि दुरापं दुर्लभं। तदुक्तं “तव कथा मृत ” मिति श्रीभागवते ॥ ८॥ श्लोक ॥ तवेदं पश्यत्याः प्रसरदतरोगं बहिरिव प्रियापादालतच्छुरितमरुणद्यो ति हृदयमाममा प्रख्यातप्रणयभरभ गेन कितवत्वदालोकःशोकादपि किमपि लज्जां जनयतिः॥१॥ तवेदमितिः। कितव वचक त्वदालोकस्तव दर्शनं प्रख्यातस्य लोकप्रसिद्धस्य प्रणयभरस्य प्रेमातिशयस्य भंगेन नाशेन यः शोकस्तस्मादपि मम अद्य कि अनिर्वचनीयां लजां जनयति की इंश्या मम तवेदं हृदयं पश्यत्याः । कीदृशं हृदयं प्रियायाः पादालतकेन चरणसंबंधियावनि छ रितं व्याप्तं अतएव अरुणारत्ता छाया दीप्तियस्य तादृशं । अरुणद्योतीतिपाठे अरुणः संध्यारागस्त हयोतितुं शीलमस्येति तादृशं हृदयं समीक्षा कते बहिः प्रसरदनुरागमिव बाह्यप्रसरन् अनुरा गो यस्य । रागोहि अरुणो वर्ण्यते ॥ १ ॥ इदानीं सौते कविर्भक्तानाशिषयति- श्लोकः ॥ प्रातलनिचोलमच्युतमुरःसं.

·११८
.:,
गीतगोविंदे-
वीतपीतांशुकं राधायाश्चकितं विलोक्य
हसति स्वैरं सखीमंडले॥ब्रीडाँचंचलमंच
लं नयनयोराधाय राधानने स्वादुस्मेरमु
खोयमस्तु जगदानंदाय नंदात्मजः॥२॥
प्रातरिति । नंदात्मजोयं कृष्णः जगदानंदाया
स्तु लोकसुखार्थ भवतु । कीदृशः वीडया चंचलं
लजया चलायमानं नयनयोनेत्रयोरंचलं कटाक्ष
राधानने राधामुखे आधाय अर्पयित्वा स्मेरमीष
दास्ययुक्तं मुखं यस्य सः । स्मेरमुखकारणमाह क
स्मिन् सति प्रातः उपसि अच्युतं कृष्णं. नीलं नि
चोलं वस्त्रं यस्य श्यामवस्त्रधरं विलोक्य दृष्ट्वा अ
नु च राधाया उरः वक्षःस्थलं संवीतपीतांशुकं प
रिधानीकंतपीतांबरं चकित सविस्मयं यथा स्या
तथा विलोक्य सखीसमूहे स्वैरं शनैर्हसति सति
वस्त्र परिवर्तनमालोक्य जहास इत्यर्थः। विलक्ष इ
ति विस्मयान्वितः विषयी इति भावप्रसिद्धः
शब्दः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २ ॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगो
विंदे महाकाव्ये खांडेतावर्णने विलक्षल
श्मीपति म सटीकोऽष्टमः सर्गः ॥८॥

·नवमःसर्गः। अथ नवमः सर्गः प्रारभ्यते प्रणयकोपात् हरिमधिक्षिप्येदानी कृतपश्चात्ता सखी आह- गीतिः ॥ अथ तां मन्मथखिन्नां रतिरस भिन्नां विषादसंपन्नां ॥ अनुचिंतितहरिच रितां कलहांतरितामुवाच रहः सखी॥१॥ अथेति । अथानंतर मंगलार्थ वा। सखी तारा या उवाचोक्तवती । कीदृशीं तां मन्मथेन कामेन खन्नां दीनां । पुनः कीदृशी रतिरसेन भिन्नां रहि तां अतएव विषादेन दुःखेन संपन्ना युक्तां अत ए वानु वारंवारं चिंतितं हरेश्चरितं पुराविलासो यया तां कलहेन प्रीतिकलहेनांतरितां व्यवहितां। अत्र कलहांतरिता नायिका वर्ण्यते तल्लक्षणं भरतेनोक्तं "प्राणेश्वरं प्रणयकोपभरेण लभ्यं तं चाटुकारमचि रावधार्य पश्चात् । संतप्यते मदनवह्निशिखासह खैर्बाष्पाकुलानुकलहांतरितेति सा स्यात्” इ ति॥१॥ अथ अष्टादशप्रबंधो गुर्जरीरागेण यतिताले गीयते हरिरभिसरति वहति मधुपवने ॥किमप ·- रमधिकसुखं सखिभवनः।। माधवे मा कु रु मानिनि मानमये॥ध्रु०॥ हरिरिति । गुर्जरीरागः यत्तितालस्तु। अये हे मानिनि अभिमानवति राधे माधवे कृष्णेमानं अ भिमान मा कुरु माकार्षीरिति । प्रार्थनायां लोट् । यतः मधुपवने वसंतवायौ वहति सति हरिः अ भिसरति स्वयमेव त्वदीयां संकेतभूमिमागच्छती ति । हे सखि राधे भवनेपि गृहेपि अपरं अधिक सुख अतिशयसुखं कि अपि तु न किंचिदस्ति ना यकस्य स्वयमागमनात् कोपोन युक्त इत्यर्थः ।।१।। अपि.च तालंफलादपि गुरुमंतिसरसं ॥ किं विफ लीकुरुषे कुचकलशं ॥२॥ तालेति। हे राधे तालफलादपि काठिण्येन स्थौ ल्येन वर्तुलत्वेन च गुरुं अधिकं कुचकलशं स्तन घटं किं किमर्थं विफलीकुरुषे कृष्णहस्तव्यापार परिशीलनाभावाद्वैफल्यमिति भावः । कीदृशं अ तिसरस अतिशयरसंयुक्तं तस्मिन् दृष्टे यूनों रसा विर्भावाद्धृदयाल्हादकरमिति यावत् ॥ २॥ ननु यदा हरिरागतस्तदा त्वया न कथितमि त्यत. आह- ·। नवमःसगः कति न कथितमिदमपदमचिरं ॥ मा प रिहर हरिमतिशयरुचिरं ॥३॥ कतीति । हे राधे इदं अनुपदं स्थाने अचिरं सां प्रतं कति कतिवारान्मया न कथितं किंतु बहु कथि तमेव । किं तदित्यत आह त्वं अतिशयरुचिरं अ तिकमनीयं हरिं कृष्णं मा परिहर मावज्ञासीरिति मा त्यज ॥३॥ एवं सुमुखी प्रत्याह- किमिति विषोंदसि रोदिषि विकला। १. विहसति युवतिसभा तव सकला॥४॥ किमितीति । विकला असावधानेंद्रिया किमि ति कस्मात विषीदति दुःखिता भवास रोदिषि च कंदसि मदुक्तनिराकरणात् इदानीं विषादो रो। दनं च व्यर्थमिति सकला संपूर्णा युवतितमा त रुणीसमाजः भवत्या विहसति उपहास करोति। तवेति कर्मण्यपीति केचित् ' इति षष्ठी ॥४॥ तार्ह किं करोमीत्यत आह- मृदुनलिनीदलशीतलशयने ॥ हरिमव लोकय सफलय नयने॥५॥ मृदुनलिनीदलेन कोमलपत्रेण शीतले कते शयने शय्यायां स्थित हरि कृष्णमवलोकय पश्य ११ ·. १२२ गीतगोविदे- दर्शनान्नयने नेत्रे सफलय सफले कुरु ॥ ५॥ विचारयंती प्रत्याह- जनयसि मनसि किमिति गुरुखेदं॥शृणु ममं वचनमनीहितभेदम्॥६॥ हे राधे त्वं मनसि गुरुखेदं महहुःवं किमिति जनयति उत्पादयति तस्मान्मम वचनं वाक्य शृणु आकर्णय। कीदृशं वचन अनीहितः अनाका क्षितो. भेदो विरहो येन भवत्या हितमेव वचनं व दामीत्यर्थः। अतएव शृणुः॥ ६॥ कीदृशं वचनमित्यत आह- हरिरूपयातु वदतु बहुमधुरं ॥ किमिति करोषि हृदयमतिविधुरं॥७॥ हरिरिति । कृष्णः उपयातु त्वदंतिकं आग छतु । बहुमधुरं तवानुनयवचनं वदतु । वं हृदयं मनः अतिविधुरं अतिविह्वलं किमिति करोपि । न किंचित्प्रयोजनमित्यर्थः ॥ ७॥ श्रीजयदेवभणितमतिललितं ॥ सुखयतु रसिकजनं हरिचरितं ॥ ८॥ इति श्रीगी तगोविंदे अष्टादशःप्रबंधः॥ : श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवभणितं उक्तं हरिच रितं कर्तृ रसिकजनं कृष्णे भाविकं जनं सुखयतु ·१२३. नवमासर्गः सुखिनं करोतु। कीदृशं अतिललितं अतिसुंदरं श्रा व्यमित्यर्थः। सुविनीतमिति पाठे कीदृशं जनं सु विनीतं अतिविनययुक्तंना ८॥ , इदानीं प्रणतमपि प्रियमतिरोषास् त्येनंती राधां निदंती सखी-प्राह- श्लोकः ॥ स्निग्धे यत्परुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मु खे विमुखतां यातासि तस्मिन् प्रिये ॥त द्युक्तं विपरीतकारिणि तब श्रीखंडचर्चावि :: षं शीतांशुस्तपनो हिमं हुतवहः क्रीडा मुदो यातनाः॥१॥ स्निग्धइति । हे विपरीतकारिणि विपर्ययविधा यिनि राधे त्वं स्निग्धे मधुरवादिनि. तस्मिन् प्रिये कृष्णे यत्परुषासि निरभाषिणी असि.वर्तसे कि च तस्मिन्प्रिये प्रणमति सति विनययुक्ते सति य स्तब्धासि स्थाणुवत् स्थितासि यत् रागिणि सा. नुरागे प्रिये द्वेषस्थासि असंतुष्टासि यतु उन्मुखे सं. मुखे तस्मिन् प्रिये विमुखता परावृत्ततां यातासि । तस्मात् श्रीखंडचर्चा चंदनकथापि तव विषमिव शीतांशुश्चंद्रस्तपनः सूर्य इब हिमं तुषारः हुत वहः अग्निरिव क्रीडामुदः क्रिडासंतोषाः यातना ·विरोधालंकारः शार्दूलविक्रीडि गीतगोविदे- वेदनायुक्तमेव योग्यमेव तव मदीयवचनविप तरत्तः। ॥ इदानी कविर्भक्तानाशिषयति- लोकः ॥ अंतर्मोहनमौलिघूर्णनवलन्म दारविषेसनस्तब्धाकर्षणदृष्टिहर्षणमहा मंत्रः कुरंगीदृशां॥दप्यद्दानवदूयमानदि विष(ोरदुःखापदा भ्रंशः कसरिपोळ पोहयतु चोऽश्रेयांसि वंशीरवः॥२॥ अतरिति । कसरिपोः कृष्णस्य वंशीरवो वेणुना कि युष्माकं भक्तानां अश्रेयांसिं अशुभानि व्य हयत खंड्यतु। कीदृशो वंशीरवः कुरंगीदृशां हरि णीनयनाना अंतर्मोहनं मनोमोहः मौलिघूर्णनं सा धुसाध्विति शिरःकंपनं. वलंन्मंदारविषेसनं गुंफि तपारिजात पुष्पाधःपतनं सात्विकभावात् स्तब्धा कर्षणं. स्तब्धस्स्य अनिच्छोराकर्षणं दृष्टिहर्षणं नेत्रोत्साहः एतेषु सर्वेषु महामंत्रः। वंशीरवाकर्षे सर्वा नायिकाः कामभावापन्ना भविष्यतीति भा वः। पुनः कीदृशः दर्पवद्भिर्दानवैर्दैत्यैर्दूयमानानां दिविषदां देवतानां दुर्वारा अनिवार्या दुःखापदः स्व सादनीभूता विपत्तयस्तासां भ्रंशः नाशकः। वंशीर • .

·WK दशम सर्गः। १.२५ वं श्रुत्वा दुःखिता अपि देवाः मुंदमुबहतीत्यर्थः। मुग्धो मूढः अलतः ॥ २॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगों विंदे महाकाँच्ने मुधमुकुंदवदनों नाम सटीको नवमः संगः अथ दशमः सर्गःप्रारभ्यते. इदानीं सोत्कंठः कृष्णोराधा दृष्ट्वा अनुनयन्नाह- श्लोकः ॥ अत्रांतरे मसृणरोषवशांमसी मनिःश्वासनिःसहमुखीं सुमुखीमुपेत्य । सव्रीडमीक्षितसखीवदनां दिनति सान दगद्गदपदं हरिरित्युवाच॥१॥ अत्रेति । अत्रांतरे अस्मिन्नवसरे हरिः दिनाते संध्यासमये तां सुमुखी राधां उपत्य समीपमा गत्य सानंदानि अतएव गद्गदानि कंठादल्लै निर्ग च्छंति पदानि यस्यां क्रियायां तद्यथा भवति ते था वक्ष्यमाणं उवाच । कीदृशीं राधां मसृणस्य के केशस्य क्रोधस्य वशां आधीनां। पुनः किंभूती. अ सीमस्य महतो निःश्वासस्य निःसहं सोढुं असम थै मुखं यस्याः सा तां कोपवदनामित्यर्थः । पुनः किंभूतां सत्रांडं सलजं ईक्षितं दृष्टं सख्याः वदने ·गीतगोविंद- " सुखं यया सा ता.पश्यकृष्णचेष्टितामत्यर्थः॥१॥ उक्तमर्थ गीतेनाह- अथ एकोनविंशः प्रबंधो देशवराडीरागे ण आडवताले गीयते वदसि यदि किंचिदपि दंतरुचिकौमुदी ह , रति दरतिमिरमतियोरं । स्फुरदधरसीध वे तव वदनचंद्रमा रोचयति लोचनच कोरं ॥१॥प्रिये चारुशीले प्रिये चारु शीले मुंच मयि मानमनिदानं ॥ सपदि मदनानलो दहति मम मानसं देहि मु खकमलमधुपानम् ॥ध्रु.॥ वदसीति । गीतस्यास्य देशवराडिरागः अष्ट तालीतालः। रागलक्षणं " आरब्धगमनमुद्रानिद्रा घूर्णायमाननयनाढया। सुरवशायिनि निजदयिते देशवराडी भवेद्गौरि” इति।लघुद्रुतौ लघुश्चेत्यष्टता ली प्रकीर्तिता इति" गीतार्थस्तु । हे चारुशीले मनोहरवृत्ते प्रिये राधे त्वं मयि अंनिदानं अकारणं मानं मुंच त्यज किमिति मानत्यागस्तत्राह मद नानलःकामाग्निर्मममानसंदहति अतःकारणात्स पदि तत्क्षणमेव मुखकमलमधुपानं मुखमेव पञ -- ·ये दशमःसंर्गः। तत्संबंधि मधुपानं देहि मधुना वन्हिदाहः प्रशाम्य ति।ध्रुवपदं । हे राधे. त्वं यदि यदा किंचिदपि व सि तदा तव दंतानां या रुचिर्दीप्तिः सैव कौमुदी चंद्रज्योत्स्ना अतिघोरं अतिशयेन भयंकर देर म यं स एव तिमिरमंधकारं हरति नाशयति । अन च तव वदनं चंद्रमा इव सः स्फुरदधर सीधवे दी प्यमानाधरामृतार्थ तादय चतुर्थी मम लोचनच कोरं नेत्रपक्षिविशेषं रोचयति रुचिं इच्छां कारण ति चकोरः पक्षिविशेषः चंद्रामृतलोलुपो भव त्येव ॥१॥ मृषा रोष प्रकाशयंतीमाह- सत्यमेवासि यदि सुदति मयि कोपिनी देहि खरनखरशरघातं ॥घटय भुजबंध नं जनय रदुखंडनं येन वा भवति सुख जातम् ॥२॥ सत्यमिति । हे सुदति शोभनदंते यदि मयि विषये सत्यमेव कोपिनी क्रोधवती असि तदा ख स्तैर्घातं प्रहारं देहि । तेनापि चेन्न तुष्यसि तर्हि भु जाभ्यां बंधनं घटय कुरु । रदैः देतैः खंडनं घातंज नय विरचय वा । अथ वा येन मुष्ट्यादिना सुख

·१३८ गीतगोविंदे-
जात मुखसमूहो भवति तदेव कुरु।प्रभूणां हि सा
पराधेषु जनेषु ताडनबंधनखंडनादयो दंडाः समु
चिताः॥२॥
ननु याऽतिप्रिया सा विदधातु किं मयात
आह-
वमसि मम भूषणं त्वमसि मम जीवनं
खमैति मम भवजलधिरत्नम् ॥ भवतु
भवताह मयि सततमनुरोधिनी तत्र मम
हृदयमतियत्नम् ॥३॥
त्वमसीति । हेराधे त्वं मम जीवनं प्राणोसि
खां विनां स्थातुमशक्यत्वात् त्वं मम भूषणं अलं
कासिमि त्वं मम भवजलधौः संसारसागरे रत्नम
लिजातीजातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते इति
खीरतनमुक्तः । इह एतादृशे माय भवती सततं निरं
तर अनुरोधिनी अनुकूला भवतु तवानुकूल्ये मम
हृदयं मनः अतियत्नं अतिशययत्नयुक्तं भवति
तूचानुकूल्यार्थ अतिशयं यत्नं करोतीत्यर्थः॥ ३॥
नीलनलिनाभमपि तन्वि तव लोचनंधा
रयति कोकनदरूपम् ॥ कुसुमशरबाण
भावेन यदि रंजयसि कृष्णमिदमेतदनुरू.
पं॥४॥

·दशमः सर्गः। नीलेति । हेतन्विं कशांगि नीलनलिनस्य नी लोत्पलस्येवाभा कांतिर्यस्य तत्तव लोचनं कोक नदरूपं रक्तोत्पलसरूपता धारयति धत्ते। रोषारुण वात्। यदि इदं चक्षुः कृष्णं श्याम कुसुमारः काम स्तस्य बाणाः पुष्पाणि तेभ्यों भाव उत्पतिर्यस्य मधुनस्तेनरंजयसि रक्तं करोषि तदा एतद्रक्तं रूपं अनुरूपं योग्यं भवति । यदि मधुपानं करोषि तदा नेत्रस्य रक्तत्वमुचितं न रोषादिति भावः॥ ४॥ किंचित्प्रसन्नां वीक्ष्याह स्फुरतुकुचकुंभयोरुपरि मणिमंजरी रंज यतु तव हृदयदेशं रसतु रशनापि तव घ नजघनमंडले घोषयतु मन्मथनिदेश स्फुरत्विति। हे राधे मणिमंजरी हारलता तवकु चकुंभयोः कुचकलशयोरुपरि स्फुरतु शोभता सा रत्नलता तव हृदयदेशं वक्षःप्रदेशं रंजयतु स्वर श्मिभिः शोभयतु तव धनजघनमंडले निविडकटि पुरोभागदेशे रशनापि कांच्यपि रसतु शब्दं करो। तु सा कांची मन्मथनिदेशं कामाज्ञां घोषयतु श कदायतां । वचनचातुर्येण स्फुरतु मणिमंजरी रसतु रसनापि इत्यादिना विपरीतरतं याचतें ॥५॥ स्थलकमलगंजनं मम हृदयरंजनं जनि ·. ... गीतगोविंदे- तरतिरंगपरभागम् ॥भण मसृगवाणि करवाणि चरणद्वयं सरसलसदलक्तकसु रागम.॥६॥ हे मसृणवाणि स्निग्धवचने भणाज्ञापय अहं तव चरणदयं सरसः सांद्रः संह रसेन शृंगारेण व तते इति वा सरसं यथा स्यादेवं लसत् शोभमा "नः अलक्तकरांगो यावकरागो. यत्र एतादृशं करवा णि कुर्यो । प्रार्थनायो लोट् । कथंभूतं चरणद्वयं स्थ लकमलस्य गंजनं तिरस्कारकं संदृशमित्यर्थः । पु नः कीदृशं मम हृदयरंजनं अनुरागकारकं । पुनः कीदृशं जनित उत्पादितो रतिरंगे सुरतकौशले सं मोगरोगस्य वापरभागः परस्परशोभा येन। मया लक्तकेन चेदिदं रज्यते तद्वेदमपि कौंचबंधादौ सम हृदये लग्ने लग्नां मत्परी शोभा परस्परं दास्यती तिभावः॥६॥ स्मरंगरलखंडनं मम शिरसि मंडनं देहि पदपल्लवमुदारं ॥ ज्वलति मयि दारुणो मदनकदनानलो हरतु तदुपहितविकार म्॥७॥ स्मरेति । त्वं उदारं मनोहरं पदपल्लवं मम शि रसि मंडनं अलंकारमिव देहि अर्पय । कीदृशं प ·दशमःसर्गः *१३७ .. दपल्लवं स्मरगरलस्य कामविषस्य खंडनं नाशक कामपोडानिवर्तकमित्यर्थः । मयि दारुणः क्रूरक र्मा मदनकदनानलः कामपरितापवह्निः ज्वलति दीप्यते । पदपल्लवं कर्तृ तदपहितविकार मदनक तोपतापं हरतु । शिरस्पीडानिवर्त्तनेन शरीरपीडा नितिरिति शिरसि दान अथवा पल्लं वाच्छादित शिरसः सूर्यतापो न भवतीति ॥७॥ इति चटुलचाटुपटुचारु मुरवैरिणो राधि कामधि वचनजातं ॥ जयति जयदेवक विभारतीभूषितं मानिनीजनजनितशा तम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे ऊनविं शतितमः प्रबंधः॥ १९॥ इतीति। इत्यमुना प्रकारेण मुरवैरिणः कृष्णास्य राधिका अधि अनुराधिको लक्षीकृत्य प्रोक्तं वच नजातं वाक्यसमूहो जयति उत्कर्षेण वर्द्धते। की दृशं चटुलं चाटुप्रीतियुक्तं पटु चतुरं चारु सुकुमारी पुनः कीदृशं जयदेवकवेः भारत्या वाण्या भूषितं मानिनीजनस्य जनितं शातं सुखं येन तत्तादृशं जयति। पद्मावतीरमणजयदेवकविभारतीभणित मतिशात मिति पाठांतरे पद्मावती जयदेवस्य प नी तस्या रमणो वल्लभो यो जयदेवस्तेन भारती ·गीतगोविंदे- • • संज्ञया कवित्वं वर्णित । पुनः कीदृशं अतिशातं भतिशयितसुखं यस्मात्तादृशमिति व्याख्यानमं २ तथा सति पौनरुत्यापत्तेः प्रथमपाठस्तु समी चान वाटि इदानीमात्मानं निरपराधं ज्ञापयन् संभोगार्थ प्रोत्सायन्नाह- लोकः परिहर कृतांतके शंकां त्वया स ततं घनस्तनजघनया क्रांते स्वांत परा नधकाशिनि। विशति वितनोरन्यो धन्यो न कोपि ममातरं स्तनभरपरीरंभारंभे वि धेहि विधेयताम्॥१॥ परिहरेति। हे कृतातंके विहितकोपे राधे त्वं शं का त्यज त्वया क्रांते व्याप्ते सति वितनोः कामाद न्यो धन्यः जनः कोपि ममांतरं अभ्यंतरं न विद्या तिन प्रविशति । कीदृश्या त्वया घने कठिने स्तन जपने यस्याः तया। कीदृशे स्वांते अतएव परान वकाशिनि अन्यस्यावकाशगून्ये हे प्रणयिनि य तो ममातरं काम एव विशति अतस्तनभरपरिरं "भारंभ स्तनातिशयालिंगनोद्योगे विधीयतां कर्त व्यतां विधेहि कुरु मामालिंगेत्याशयः॥१॥ यद्येवं न प्रत्येषि तदा मय्यपराधानुकूलं दंड माचरेत्याह- ·दशमःसर्गः। १३३ श्लोकः ॥ मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदंतदं शं दोर्वल्लिबंधनिबिडस्ततपीडनानि ॥ चे डि खमेव मुंदमंचय पंचबाणचंडालका डदलनादसवःप्रयांति॥२॥ मुग्धति । हे मुग्धे मूढे सुंदरि वा मयि निर्दय दंतदंशं दयारहितदंतक्षतं विधेहि कुरु । किंच दो वल्लिबंधो भुजलताबंधस्तेन निबिडं दृढं यथा स्य तथा स्तनाभ्यां पीडनानि विधेहि । हे चंडि कोप नशीले त्वमेव मम मुदं प्रीति अचय जनय । नत्व न्यस्यां ममानुराग इत्यर्थः । उदहति पाठे कुरु नोचेत् पंचबाणः कामः स एव चंडालस्तस्य क उदलनादाणक्षतात् असवः मम प्राणाः प्रयांति गच्छति । अतो मयि प्रसीदेत्यर्थः॥२॥ ननु कोपो नास्त्येवेत्यत आह: श्लोकः ॥ शशिमुखि तव भाति भंगुरभूर्यु वजनमोहकरालकालसी ॥ तदुदितभ यभंजनाय यूनां खदधरसी धुसुधैव सिद्ध मंत्रः॥३॥ शमिति । हे शशिमुखि चंद्रवदने तव भंगुरभ्रू कुटिलाभृकुटि ति शोभते । कीदृशी युवजन नां तरुणजनानां मोहाय कराला भीषणा काल १२

·१३४
मीतगोविदे।
पी कृष्णाहिवधूः तस्याः ध्रुवः सकाशादुदितं उत्प
न यद्यं तस्य भंजनाय नाशाय ना तरुणानां
तवाधरंसीधु मद्यं तदेव सुधापानसाम्यान्माधुर्या
व सैव सिद्धमंत्रः साधितमंत्रः। विषापहरणार्थ
अधरपानंदत्वा तव कोपसर्पदृष्टस्य मम जीवनं
संपादयेतिभावः ॥ ३॥
श्लोकः॥ व्यथयति तथा मौनं तन्वि प्रपंच
व्य पंचम तरुणि मधुरालापैस्तापं विनोद
य दृष्टिभिः ॥ सुमुखि विमुखीभावं,ताव
द्विमुच न वंचय स्वयमतिशयस्निग्धो मु
रघप्रियोहमुपस्थितः॥४॥
व्यथयतीति। तन्वि सुंदरि तव वृथामौनं मां
व्यथयति तस्मात् हे तरुणि मधुरालापैः कोमल
वचनैः पंचमरागं प्रपंचय उद्दिर दृष्टिभिः अवलो
कनस्तापं मानसं तापं विनोदय अपसारय । हे
सुमुखि सुवदने विमुखीभावं दुष्टदृष्टित्वं विमुंच
त्यजी हेमुग्धेज्ञानशून्ये अहं प्रियःस्वयं आकरणं
विनैव उपस्थितः आगतः अतएव मे वचनं न वं
चय नोलंघस्व । कीदृशः प्रियः अतिशयस्निग्धः
महावत्सलः स्वयमागतः हातुं नोचित इति भा
वः॥४॥

·देशमःसर्ग १३५ अधुना मानापनोदनाय तदंगस्तुति करोति श्लोकः ॥ अंधूकद्युतिबांधवोयमधरः स्नि ग्धो मधूकच्छविगैडश्चंडि चकास्ति नील नलिनश्रीमोचनं लोचनं ॥ नासाश्येति तिलप्रसूनपदवीं कुंदाभदति प्रिये प्राय स्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्व स पुष्पायु धः॥५॥ बंधूफेति । हेचडि कोपनशाले तवायमधरः बंधु कपुष्पस्य द्युतिः कांतिस्वस्या बांधवों मित्रसदशः प्रकास्ति शोभते तथा भिग्धश्चिकण गंडकपोल पकास्ति । कीदृशः मधूकपुष्पवच्छविदीप्तिर्यस्य सः तथा । तव लोचनं नेत्र नीलनलिननियनी लोत्पलस्य कांति मोचयति । तव नासा नासि का तिलप्रसूनस्य तिलपुष्पस्य पदवी मार्गसाह श्यमित्यर्थः अभ्येति प्राप्नोति । हेकुंदाभदंति कुंद पुष्पस्येवाभा येषां तादृशा-दंता यस्यास्तादृशि हे प्रिये वल्लभे प्राय इति-तर्कयामि प्रसिद्धः पुष्पायुः धः पुष्पमेवायुधं शस्त्रं यस्य सः कामस्त्वन्मुखसे वया विश्वं जगद्विजयते वशीकरोतीत्यर्थः । यानि कामस्य पुष्पायुधानि तानि बंधूकमधूकनीलोत्प लतिलकुंदपुष्पादीनि वन्मुखे वर्तत इति । सेवा ·: wower गीतगोविंदे कार बंधूक इलि दुपहरिया मधुक इति महुआ इति कान्यकुलभाषायां ॥ ५ ॥ श्लोकः ॥ दृशौ तव मदालसे वदनमिदुम त्यान्वितं गतिर्जनमनोरमा विधुतरंभम् रुदयः । रतिस्तवकलावतीरुचिरचित्रल खे ध्रुवावहो विबुधयौवतं वहसि तन्वि पृथ्वीगता॥६॥ देशाविति । अहो इत्याश्चर्ये हे तन्वि सुंदरि वं पृथ्वीगता भूम्यां स्थितापि विबुधयौवतं देवयु वत्तीतो समूह बहुति- केन प्रकारेणेत्यत आह त व दशा: नयने मदेनालसे मंथरे अवलोकनाय मं। दायतः । तव वदनं मुखं इंदुमत्या चंद्रबुद्ध्या अ युक्त वन्मुखदर्शनेन सादृश्यांचंद्रबुद्धिर्भव तीत्यर्थः। तव गतिर्गमनं जनमनोरमा।तवोरुद्वयं जंघायुग्मं विधुता स्वशोभया तिरस्कृता रंभा कद ली येन । तव रतिः सुरतक्रीडां कलावती कामक लाकौशलयुक्ता । तव भ्रुवौ रुचिरा चित्राणां लेखा ययोस्ते यथा. चित्रे श्यामा लेखा विलिख्यते तथे ति । तदनया पदयोजनया मदालसाइंदुमतीम नोरमारंभाकलावतीचित्रलेखासंज्ञका अप्सरःस प्रतिपादिताः पृथ्वीगतेत्यपि च एकस्यामपि त्व ·दशमःसर्गः। १३७: यि सर्वासामप्सरसां गुणा वर्तन इत्याश्चये । योनामालंकारः । मेथ्वीनामक चंद छेदः ॥ ६ ॥ कविः सर्गात आशिष प्रयुक्त श्लोकः ॥ प्रीतिं वस्तुनता हरिः कुवलया पीडन सा व राधापानपयोधरस्मरण कृत् कुंभेन संभेदवान्॥पत्रे बिभ्यति मी लति क्षणमपि क्षिप्रं तदालोकनयामो हेन जितंजितंर्जितमभूदयालोलकोला हलः॥७॥ प्रीतिमिति। हरिः कृष्णो वः युष्माकं गायतांश पवतांप्रीतिमानंदं तनुतां विस्तारयतुः। कोहशारण संग्रामे कुवलयापीडेन कंसहस्तिना सार्द्ध सह कम स्थले हस्तेन सभेदवान संबद्ध अतस्तत्र कुभ राधा पीनपयोधरस्मरणरुत् राधिकायां मांसलस्तनस्म तियुक्तः । हस्तिदर्शनेन पीनकुचस्मरणं युज्यत ए व । तदुक्तं "सदृशा दृष्टिचित्ताद्याः स्मृतिजीवस्य बोधकाः" पत्रे वाहने बिभ्यति भयंगते सति अथ च मीलति मृते सति जितंजितंजितमिति कंस संबंधी व्यालोलचंचलः कोलाहलः अभूत् जातः। कंसो बालेन जित इति सर्वैर्जनैः कलकलशब्दः कृत इत्यर्थः । वचनकौशलेन मानिनीमानदाना ·गीतगोविंदे- सूचतुरः चतुर्भुजः कृष्णो यत्र ॥७॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगो विदे महाकाव्ये मानिनीवर्णने चतुरचतु (जोनाम सटीको दशमः सर्गः॥१०॥ अथ एकादशः सर्गःप्रारभ्यते। अधुना राधा प्रति तत्सखी ब्रूते- लोकः ॥ रुचिरमनुनयेन प्रोणयित्वा मृ माक्षी गतवति कृतवेषे केशवे कुंजश य्यां ॥ रचितरुचिरभूषां दृष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति निरवसादा कापि राधां जगा दुः। रुचिरमिति । कापि संखी प्रदोषे रजनीमुखे स्फुरति दीप्यमाने संति प्राप्ते इत्यर्थः। राधां ज गाद वक्ष्यमाणमितिशेषः। कस्मिन् सति केशवे कृष्णे अनुनयेन प्रीतिवचनेन सुचिरं बहुकालं मृ 'गाक्षों राधां प्रीणयित्वा संतोषयित्वा कुंजशय्यां लंतागृहशयनं गतवति सति । कीदृशे केशवे कृत वेषे कृतशृंगारालंकारे राधाया इति । कीदृशी रा धों रचिंता कृता रुचिरा मनोहरा भूषालंकारो य या कृष्णस्येति । अन्योन्यालंकारकरणेनान्योन्यरा

·तां प्रोत्साहयंती त्वरयति-:
एकादशः सर्गः
गः सूचितः। कीदृशे प्रदोषे अंधकाराधिक्येन दृष्टिं
मुष्णातीति दर्शनचोरके। पुनः कीदृशी राधां निरव
सादा निर्गतः मानसभंगरूपोऽवसादः उपतापो य:
स्यास्तां ॥१॥
उक्तार्थ गीतेनाह-
अथ विंशःप्रबंधों वसंतरांगण
रूपकताले गीयते
विरचितचाटुवचनरचनं चरणरचितंत्र
णिपातं॥ संप्रति मंजुलवंजुलसीमनि के
लिशयनमनुयातम् ॥ १॥ मुधि मधुमथ
नमनुगतमनुसर राधिके॥ध्रु०॥
विरचितेति । वसंतरागः
राधिक मुग्धे मूढ़े
अनुगतं अनुकूलं. मधुमथनं कृष्णं अनुसर अनुग
न्छ । विरचिता उक्ता चाटुः प्रियाक्चनरचनापरपः
रायेन तं । पुनः कीदृशं चरणे पादे रचितः कंतःप्र
णिपातःप्रणामो येन तं तन्मानभंगाय। पुनः की
दृशं संप्रति इदानीं मंजुलो मनोहरों ऽशोको
वेतसो वा तस्य सीमनि पर्यते तटे केलिशयन
सुरतार्थशय्यां अनुयातं प्राप्तमित्यर्थः । अतस्त्वया
शीघ्र गंतव्यमिति ॥ १॥

·.. ११० गीतगोविंदे- घनजघनस्तनभारंभर दरमंथरचरणवि हारं ॥ मुखरितमणिमंजीरमुपैहि विधेहि मरालविकारम् ॥ २॥ घनेति। घनयोमीसलयोधनस्तनयोर्भारस्य भरो भाराधिक्यं यस्यास्तत्संबोधनं दरमंथर ईष न्मंदश्वरणविहारः पादकमावस्या क्रियायो मुख. स्तिः शब्दितः मणिमंजीरों मणिसहितमंजीरो य स्यां क्रियायां तं कृष्णमुपैहि उपगच्छ। अतएव म रालाना राजहंसानां विकारं विलासं विधेहि कु रु.॥ अन्यमप्युद्दीपनविभावं वर्णयति- शृणु रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधु रिपुरावं ॥ कुसुमशरासनशासनबंदिनि पिकनिकरे भजःभावं ॥ ३॥ शृष्विति । त्वं रमणीयतरं अतिमनोहरं श्राव्यं तरुणीजनानां मोहनं मधुरिपोः कृष्णस्य रावं वं शशब्दं शृण्वाकर्णय । मधुपविरावमिति पाठे भ्र मराब्द । किंच पिकनिकरे कोकिलसमूहे कुसु मान्येव शरासनं धनुर्यस्य तादृशः कामस्तदाज्ञा • तया बंदिनि स्तावके सति भावं कृष्णेऽनुरागं भज आश्रय । हे मानिन्यः मानं त्यक्ता यूयं भजन ·१११॥ एकादशःसर्गः कुरुतेति कोकिलाः घोषयंतीत्यर्थः॥ ३ ॥ अनिलतरलकिसलयनिकरण करेण ल तानिकुरंबं ॥प्रेरणमिव करभोरु करोति गति प्रतिमुंच विलंबम्॥४॥ अनिलेति। हे करभोरु कनिष्ठांतो मणिबंधपर्य त करस्य वहिभागस्तरसंबोधन गतिं नमनं प्रति विलंब मुंच शीघ्रं गच्छति यावत् । यतः लतानिकर व लतासमूहं अनिलेन तरलचंचलो यः किसल यनिकरः पल्लव समूहस्तद्रूपेण करेण हस्तेन तव प्रेरणमिव ज्ञापनमिव करोति। अचतना लेतापि त्वां प्रेरयति किं पुनरहं ॥४॥ अपि च-:::: स्फुरितमनंगतरंगवशादिव सूचितहरिप रिरंभं । एच्छ मनोहरहारविमलजलधा रममुं कुचकुभ॥५॥ स्फुरितमिति । हेराधे वं असुं कुचकुंभंस्तनद्वयं एच्छ सम्यगतिवर्तुलवात्काठिन्यवत्वाच्च कुंभसा म्यं । कीदृशं कुचकुंभं अनंगस्य कामस्य ये तरंगा विकारास्तद्वशादिव स्फुरितं सकंपं अतएव सूचि तः हरेः परिरंभः आलिंगनं येन । अन्योपिकलशो नद्यां तरंगैः प्रेर्यमाणः सकंपो भवति । इवशब्दो ·૪૪૨ गीतगोविंदे- प्रोत्प्रेक्षाद्योतका पुनः कीदृशं मनोहरो यो हारः स एव विमला निर्मला जलधारा यत्र ॥५॥ अधिगतमखिलसखीभिरिदं तव वपुर पिं रतिरणसल्लं॥ चंडि रसितरशनारव डिडिममभिसर सरसमलजम्॥६॥ अधिगतमिति। हे चैडि अत्यंतकोपने इत्याक्षे पे संबोधनं । अखिलसखीभिरपि तवेदं वपुःश रीर रतिरणे सुरतसंग्रामे सजं. सन्नद्धं अधिगतं ज्ञातं। तव मनसि अभिमानो नास्तीत्यर्थः। एवं.स ति रसिता शब्दिता रशना शुद्रघंटिका सैव आर वर्डिडिमो वाद्यवि यस्या क्रियायां सरसं सो स्कंठं यथा स्यात्तथा अलंजे लजारहितं. यथा स्यात्तथाऽभिसर । कृष्णमित्यध्याहारः ॥ ६॥ स्मरशरसुभंगनखेन संखीमवलंब्य करे ण सलीलं ॥ चल. वलयकणितैरवबोध यहरिमपि निजगतिशीलं ॥७॥ स्मरेति । हेराधे वं करेण हस्तेन सखी अवलं व्य सलीले सविलासं यथा स्यात्तथा चल गच्छ । कीहशेन करेण स्मरशरवत्कामबाणवत्सुभगानि दराणि नखानि यस्मिन् रणे शस्त्राणि भवंति र तेरणे तु वन्नखान्येव स्मरस्य शस्त्राणीति भावः । .

·.....
एकादशःसर्गः
गत्वा च वलयकाणते ककर्णशब्द हरि कृष्णं अव
बोधय अहंमागतेति ज्ञापयेत्यर्थः । अपिः क्रिया
लमुच्चये । कथंभूतं हरिं निजे आत्मनि गतिर्यस्य
स.निजंगतिः कामस्तस्मिन् शीलं. समाधिश्चिका
व्यं यस्य कामपरवशमित्यर्थः । ५.ji
: श्रीजयदेवभणितमधरीकृतहारमुदासितः
। वाम ॥ हरिविनिहितमनसामाधितिष्ठतु
कंठतटीमविरामम् ॥ इति श्रीगी
तगोविंदे विशतितमः प्रबंधः॥
श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवेन भणित मीत हसे
कृष्णे विनिहितमारोपित मनश्चित यस्तेषां भक्ता
ना कंठतटीं अविराम संवदा अधितिष्ठतु कंठ
देशे वसत्वित्यर्थः । अंधिशीस्थासा कर्म की
हशं भणितं अधरीरुतः स्वगुणहीनः कृतः मु
काहारो येन । पुनः कीदृशं उदासितास्वगुणैस्तिर
स्कृता वामा सुंदरी येन । यद्यपि हारस्य रमण च
कंठदेशस्थितस्य या शोभा तत्प्रदवं संभवति त
थापि तयोरागिणामेव शोभाप्रदत्वं नतु मुमुक्ष
णां तत्रापि तारुण्य एव नतु सर्वदा । जयदेवा
णितं तु कृष्णकथात्वेन हारापेक्षया चाधिकमि
त्यर्थः॥८॥

·१४४ गीतगोविंदे- इदानी सखी कृष्णस्य स्नेहातिशयमाह- · श्लोकः ॥सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति प्रियक थांप्रत्यंगमालिंगनैःप्रीतिं यास्यतिरंस्य ते सखि समागत्येति चिंताकुलः॥ स खां पश्यति वेपते पुलकयत्यानंदति स्विद्यति प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति स्थिरतमः पुंजेनि कुंजे प्रियः॥१॥ सामामिति । हे राधे स प्रिंयः कृष्णः स्थिरे नि चले तमःपुंजे अंधकारसमूहे अन्यत्र तस्मिन्निकुं जे लतागृहे त्वां पश्यति ध्यानेन दृष्ट्वापि किमियं परुषं मधुरं वदिष्यतीति भयात् वेपते कंपते पुल कयति अंगानीत्यर्थात ध्यानेनैव तदालिंगनं परि कल्प्य सरोमांचो भवतीत्यर्थः । ध्यानेन त्वत्सुरतके लिं.परिकल्प्य स्विद्यति पश्चात्केलिं कृत्वा उत्था य गंतुं प्रवृत्तायां त्वयि प्रत्युद्गच्छति प्रत्युत्थान क रोति ततः ध्यानविच्छेदे त्वामदृष्ट्वा मूर्च्छति । की दृशः प्रियः चिंताकुलः चिंतायुक्तः। इतीतिकिं हे सखि सा राधा मां द्रक्ष्यति अनुकूलतया ईक्षते। दृष्ट्वा च प्रियकथां मनोहरां कथां वक्ष्यति वदिष्य ति। उक्का प्रत्यंग प्रत्यवयवं प्रतिआलिंगनैः प्री ति संतोषं यास्यति प्राप्स्यति समागम्य मिलि ·एकादशः सर्गः। १४५ स्वारस्यते मया सह क्रीडिष्यति इति प्रश्ने समा गम्योते पूर्वार्द्ध सर्वत्र योज्यं । दीपकालंकारः। शा र्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१॥ गमनकालयोग्यं अंधकार वर्णयति- श्लोकः ॥ अक्ष्णोनिक्षिपदंजनं श्रवणयो स्तापिच्छगुच्छावलिं मूर्ध्नि झ्यामसरोज .... दामकुचयोः कस्तूरिकापत्रकम् ॥ धूर्ता नामभिसारसबरदां विष्वङ् निकुंजे स खि ध्वांतं नीलनिचोलचारुसुदृशां प्रत्यं गमालिंगति॥२॥ अक्ष्णोरिति । हे सखि सधे. ध्वांत अंधकार सुदृशां नायिकानां प्रत्यंग प्रत्यवयवं आलिंगति आश्लिष्यति । किं कुर्वत् अक्षणोनॆत्रयोरंजनं केज लं निक्षिपत् विन्यस्यत् । श्रवणयोः कर्णयोः ता पिच्छगुच्छावलिं. तमालपुष्पस्तबककर्णपूरपंक्तिं निक्षिपत् । कुचयोः स्तनयोः कस्तूरिकापत्रकं मृग मदपत्रावली निक्षिपत् । मस्तके श्यामसरोजदाम नीलकमलमालां निक्षिपत् । कीदृशीनां सुदृशां धू र्तानां परिवंचकानां । पुनः कीदृशीनां विष्वक् सर्व त्र निकुंजे लतागृहे अभिसारसत्वरं गमनाय ससा हसं हृत् यासा तास्तासां। कीदृशं ध्वांतं. नीलनि . क १३ ·विद्या कतरेखा यस्मिन् तमालदल गीतगोविंदे चोलवत् श्यामवस्त्रवत् । चारु सदृशामित्यर्थः । लवस्त्रस्थाने ध्वांत जातमित्यर्थः । अतो भूषणा निर्माणेनापि कालातिकमो न युक्तइतिशीवः अंधकारमेववर्णयति- श्लोकः ॥ काश्मीरगौरवपुपामभिसारि. काणामाबद्धरेवमभितो मणिमंजरीभिः।। एतत्तमालदलनीलतम तमिस्त्रं तत्प्रेमहें: मनिकषोपलतां तनोति ॥३॥ फताह मनात । हे राधे एतत्तमित्रं अंधकारः त. ल्प्रेस तासामभिसारिकाणां यत्प्रेम प्रीतिस्तदेवहेम सुवर्ण तस्य निकोपलतां घर्षणपाषाणतां तनो त्ति विस्तारयति । कीदृशं तमिस्त्र काश्मीर कुंकुम तदर पीतं वपुर्याला तासामंभिसारिकाणां स्त्री णां मणिमंजरीभिः मणिकिरणैः अभितः. सर्वतः तद्वन्नीलतमं अतिश्यामं । “कांतार्थिनी तु या या ति संकेतं साभिसारिका" इत्यमरः । इत्यभिसा रेकालक्षण अभिसारिकाणां प्रेमपरीक्षासमय त्वयमेव यदधतमसि गमनमिति ॥३॥ श्लोकः ॥ हारावलीतरलकांचनकांचिदा मकेयूरकंकणमणिद्युतिदीपितस्य ॥ द्वारे .

·१.४७ 'एकादशलगे। निकैजनिलयस्य हरि निरीक्ष्य ब्रीडावती मथ सखी निजगाद राधा॥४॥ हारावलीति । अयानंतर सखी राधा निजगा पुनरपि उवाच । कथंभूतां राधा निकुंजनिलय य लतागृहमेव निलयं निभृतगृहं तस्य द्वारे ह रें कृष्णं निरीक्ष्य दृष्ट्वा नीडांवतीं संलजा, अस्मि मया कत्ति निष्ठुराणि वचासि उक्तानि संप्रति त समक्षं कथं यामीतिलजां । कीदृशस्य निकुंजनि यस्य मुक्ताहारमध्ययुमणे युत्या काचनकाशा हाम्नः सुवर्णकांचीरशनायाः द्युत्या केयूरस्य बाहु भूषणस्य द्युत्या कंकणयोर्तुत्या एतेषु खचिता ये नणयस्तेषां द्युत्या. च दीपितस्य प्रकाशितस्व ए. नेन ध्वांतेपि दर्शनयोग्यता उक्ता ॥४॥ मंजुतरेति वराडिरागे तदेवगीतेनाह अथ एकविंशतितमः प्रबंधों वराडिसगे णआडवताले गीयते मंजुतरकुंजतलकेलिसदने । प्रविश से धे माधवसमीपमिह विलस॥रतिरभंस हसितवदने॥१॥ हे राधे रतिरभसेन सुरतोत्साहेन हसितं हा स्ययुक्तं वदनं मुखं यस्यास्तत्संबोधनं इह अस्मि ·१.१८ धीतगोविंदे- न मंजुरतं अनोहरं निकुंजाभ्यंतरदेशस्तदेवकेलि सदनं क्रीडागृहं तस्मिन् माधवसमीपं प्रविश ग च्छ पश्चाद्विलस क्रीडां कुरु ॥ १ ॥ अपिच- नवभवदशोकदलशयनसारे॥ प्रविश०॥ कुचकलशतरलहारे॥२॥ .. नवेति । कुचकलशयोश्चंचलो मुक्ताहारो य स्यास्तत्संबोधनं हे राधे इह क्रीडागृहे माधवसमी पं प्रविश विलस च । कीदृशे इह नवानि नूतना नि भवति यानि अशोकस्य दलानि पर्णानि त एकता झाल्या कृष्णाशय्या तदेव सारो महाधनं य स्मिन् ॥ २॥ कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे ॥ प्र०॥ कुसुमसुकुमारदेहे ॥३॥ कुसुमेति । हे कुसुमवत्सुकुमारो देहो यस्या स्तत्संबोधन:। कीदृशे इह कुसुमचयेन पुष्पसमू हेन रचितं कृतं शुचि अनुपहतं नायिकांतरेणानु पभुक्तं यदासगृहं तत्र विलस ॥ ३॥ मृदुचलमलयपवनसुरभिशीते ॥ प्र०॥ रसवलितललितगीते॥४॥ मृदुचलेति । हे रसेन वलितं कृतं ललितं म

·एकादशःसर्गः।
नोहरे गीतं यया तत्संबुद्धिः हेराधे इह केलिर
ने विलस। कीदृशे इह मृदुचलचंचलो यो दल
यपवनस्तेन संपर्कवशात् सुरभि एवंभूतं सत्
शीतलं तस्मिन् ॥१॥
विततबहुवल्लिनवपल्बधने प्र०॥ चिर
मिलितपीनजघने॥५॥
विततेति । हेचिरमिलिते. बहुकाले अन्योन्य
संबद्ध पीनेमांसले जघने यस्यास्तत्संबुद्धि हे
राधे इह विलस। कीदृशे इह वितताइतस्ततो वी
शीर्णा बढ्यो वल्लयो वल्यस्तासां नवपल्लं वास्तैर्य
न निबिडे। शयने इत्यध्याहारः । निबिडयन
इत्यर्थः॥ ५॥
मधुमिलितमधुपकुलकलितरावे॥ प्रा
मदनरभसरसभावे॥६॥
मध्विति। हे मदनरभसः कामरभसः शृंगारुस्त
स्य भावोऽभिप्रायो यस्यास्तत्संबुद्धिः। कोश
इह मधुनि पुष्परसे मिलितानि तत्पानाथमित्य
र्थः। या नि मधुपकुलानि भ्रमरसमूहास्तैः कृतो
कलितः रावः शब्दो यस्मिन् ॥६॥
मधुतरलपिकनिकरनिनदमुखरे॥प्र०॥
दशनरुचिरुचिरशिखरे॥७॥

·त कृतः पद्मावत्याः स्वस्त्रियाः विगोविंद-. मधुतरलेति. । हेदशनरुचिस्तवदंतदीप्तिरेव रु चिरं शिखर माणिक्यविशेषो यस्यास्तत्संबुद्धिः। कीदशे इह मधुना वसंतेन तरलश्चंचलः पिकनि करः कोकिलसमूहस्तस्य निनदेन शब्देन मुखरे शब्दायिते “पक्कदाडिमबीजामं माणिक्यं शिख र विदुः" इतिशाश्वतः ॥ ७॥ विहितपद्मावतीसुखसमाजे ॥ कुरु मुरारे मंगलशतानि भणति जयदेवकविराज राजे ॥८॥इति श्रीगीतगोविंदे एकविंश तितमः प्रबंधः॥२१॥ विहितेति । हेमुसरे कृष्ण त्वं जयदेवकविरा सजे मंगलातानि कुरु । कीदृशे जयदेवकवि सुवर्मलाज शुभसमूहो यस्मिन् । एतेनस्वनायि कायामेव प्रेमातिशयो दर्शितः नत्वन्यस्यां । पु नः कीदृशे भणति च गुणान्वदति क्वचित्प्रविश राधे माधवसमीपमणितेति पाठः॥८॥ श्लोकः ॥ त्वां चित्तेन चिरं वहन्नयमतिश्रां तो शं तापितः कंदर्पण च पातुमिच्छति सुधांसंवाधविबाधरं ॥ अस्यांकं तदलंकु रु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मीनवक्रीते दास .

·एकादशःसर्गः। इवोपसेवितपदांभोजे कुतः संभ्रमः॥३॥ स्वामिति । हेराधे 'अयं कृष्णस्तक सुधयाऽमृ तेन संबाधं गहनं बिंबाधरं पातुमिच्छति । कीट शः कृष्णः यतः चित्तेन मनसा त्वां चिरं वहन अतिश्रांतः । यतः कंदर्पण भृशं तापितः अन्यो पि भारवाही सूर्यतापितश्च जलानि पातुमिच्छति तहदित्यर्थः। तत्तस्मादस्य कृष्णस्यांक कोडंक्षण मु हूर्तमानं अलं कुरु भूषय । तत्समीपं गंतुं विभैमी त्यतआह इह कृष्णे संभ्रमो भयं कुतः। कीदृशे इंह दास इव सेवक इवस्थिते पुनः कीदृशे भ्रूक्षेपः के टाक्षक्षेपः स एव लक्ष्मीः संपत द्रव्यं तेन नवक्री ते नूतनः क्रीतो दासोऽतिभीतो भवतीति भावः अतएव उपसेवितं पदांभोज चरणकमल येत ।। श्लोकः : ॥ सा संसाध्वससानंद गोविंद लोललोचना ॥ सिंजाना मंजुमंजीरं प्र विवेश निवेशनम्॥२॥ सेति । सा राधा धिवेशनं लतागृहं प्रविवेश से खीवचनात्। कीदृशी राधा ससाध्वसंविग्धः कृष्ण कथं मया रंजनीय इति । सानंद सहर्ष च इति नै, कट्यात् गोविंदे कृष्णे लोले लोचने यस्याः सलज वात्। पुनः कीदृशी मनोहरशब्दयुक्तं मंजीरं नूपुरे ·शीतगोविंदे- सिंजाना गमनवशात् सशब्दं कुर्वती । कचित्ससा स्वससानंदगोविंदे इतिपाठः । तदा ससाध्वसः पूर्वापराधात् सानंदः राधायाः आगमनात् । एवं नारयोः समागमे रसोत्पत्तिरुक्ता ॥२॥ लीलागृहप्रवेशं निरूप्येदानीं दर्शनमहोत्सवेन रंसविक्रियां गीतेनाह- अर्थ द्वाविंशतितमः प्रबंधो वराडिरागे ण रूपकताले गीयते राधावदनविलोकनक्किासितविविधवि कारविभंगं ॥ जलनिधिमिव विधुमंडल दर्शनतरलिततुंगतरंगं ॥ १॥ हरिमेकर सं चिरमशिलषितविलासं ॥ सा ददर्श गुरुहर्षवशंवदवदनमनंगनिवासं॥ध्रु०॥ वराडीरागः । रूपकतालः सा राधा एवं भूतं हरिददर्श सप्तपद्यां सर्वाणि हरिविशेषणानि । कीदृशं हरिं राधावदनविलोकनेन विकासितः प्र काशितो विविधो नानाप्रकारो चिकारविभंगः क ट्राक्षादिरचना येन तं । पुनः कीदृशं.जलनिधि स मुद्रमिव स्थितं । कीदृशं जलनिधि विधुमंडलद र्शनेन चंद्रमंडलालोकेन तरलिताचंचलीकताः त रंगाः कल्लोला यस्य तं । पुनः कीदृशं एकरसं ए

·।
एकादशःसर्गः!
कस्यां राधायामेव रसः प्रीतिर्यस्य तं । पुनः कोद
शं चिरं बहुकालं अभिलषितः प्रार्थितः विलास
केलियेन तं । पुनः कीदृशं गुरुहर्षस्यातिशयस्य
र्षस्य वंशंवदं अधीनं वदनं मुखं यस्य सानंदमु
खमित्यर्थः । पुनः कीदृशं अनंगस्य कामस्य नि
वासं स्थानभूतं कंदर्पकोटिलावण्यमित्यर्थः ।. अ.
त्रागाधशृंगाररसाश्रयखेन कृष्णस्य जलनिधिसा
म्यं राधामुखस्याल्हादकारित्वादिना चंद्रसाम्यं
बोध्यं । उपमालंकारश्च ॥१॥
हारममलतरतारमुरसिदधतं परिलंबित ।
दूरं ॥ स्फुटतरफेनकदंबकरंबितमिव यः
मुनाजलपूरम् ॥२॥
हारमिति । पुनः कीदृशं हार मुक्ताहार दध
तं धारयंतं उरसि हृदये कीदृशं हार अमलतर
तारं अत्यंतविशुद्धबृहत्तर पुनः। कीदृशःस्फुटतरो
यः फेनकदवरतेनं करंबितं मिश्रित यमुनाज़लपू
रमिव श्रीकृष्णस्य शामवाद्यमुनाप्रवाहसाम्यं हा
रस्य शुभ्रत्वात् फेनसाम्यं बोध्यम् ॥ २ ॥
श्यामलमृदुलकलेवरमंडनमधिगतगौर
दुकूलं ॥ नीलनलिनमिव पीतपरागपट
लभरवलयितमूलंम्॥३॥

·१५४ गीतगोविदः श्यासलेति । श्यामलं कृष्णं मृदुलं कोमल लेवरमंडन शरिरालंकारो यस्य तं । पुनः की श अधिगतं परिहितं गौरदुकूलं पीतवस्वं येन मिव नीलोत्पलमिवेत्यर्थः। कीदृशं नीलनलिन पीतपरागाणां कुंकुमरेणूना पटलस्य समूहस्य भ रः अतिशयस्तेन चलयित वेष्टितं मूलं यस्य तत्त था ॥३॥ तरलगंबल्बलनमनोहरबदनजनित तिराग ।। स्फुटकमलोदरखेलितखंजन युगमिव शरदि तडागं ॥४॥ तरलेति। कीदृश हरि तरलश्चचलो यः कटा वस्तस्व चलनेन मनोहर सुंदरं यद्वदनं तेन ज नतउत्पादितों रसों संगोऽभिलाषोऽर्थात् नारी प्रायन लारणामपि कामकरमिति भावः कमिव . शरदि शरत्काले तडागमिव । कीदृशं तडागं स्फुट कमलस्य विकाशितपद्मस्योदरमध्ये खेलितं की डित खंजनयोर्युग्मं युगलं यत्र तथा शरत्काले खंजनवर्णनमुचितमेव ॥ ४॥ वदनकमलपरिशीलनमीलितमिहिरस मकुंडलशोभं ॥ स्मितरुचिरुचिरसमुल्ल सिताधरपल्लवकृतरतिलोत्रम्॥५॥ ...!

·एकादशःसर्गः वदनेति । वदनकमलस्य परिशीलनाय पिक लिते मिहिरसमे सूर्यतुल्ये ये कुंडले तास्यों शो भा यस्य सं तथा । पुनः कीदृशं स्मितरुचिरुचि रो हास्यदीप्तिसुभगः समुल्लसितो दीप्यमानो यो ऽघरपल्लवस्तेन कृतो रतौ लोभो युवतीनारताभि लापो येन तं तथा। त्वत्पक्ष त्वयि रतिलोभमित्य व गमकत्वात्समासः॥५॥ शशिकिरणरितोदरजलेवरक्त सुमसुकेशं ॥ तिमिरोदितविधुमंडलनिर्म लमलयजतिलकनिवेशम् ।। शशिकिरणेति कीदृशां हरि झशिक्षक रणेन चंद्रदीप्या. छुरितं मंडितमदरमभ्यंतर यस्य ज लधरस्य मेघस्य तहसुदराः पुष्पलहिवा. कशा यस्य तं । अत्र केशानां श्यामतया मेघनाम्य तत्रस्थकुसुमानां च मेघांतश्चारिचंद्रकिरणसाम्य बोध्यं । पुनः कीदूंशं तिमिरेऽधकारे उत्थिती यो विधुमंडलश्चंद्रबिंबस्तदन्निर्मलं मलयजतिलक दनबिंदुस्तस्य निवेशोवस्थानं यत्र तं श्रृंगारिणां नागराणां तिलकं वर्तुलमेवेति तस्य चंद्रसाम्य चंद्रोदयेतिमिरस्यासंभवादभूतोपमेयं बोध्या॥६॥ विपुलपुलकभरदंतुरितं रतिकेलिकला ·गीतगोविदे- भिरधीरं ॥ मणिगणकिरणसमूहसमु ज्वलभूषणसुभगशरीरं ॥७॥ विपुलेति। कीदृश हरि विपुलोधिको यः पुल कमरो रोमांचातिशयस्तेन दंतुरितं निम्नोन्नतं व्या तमित्यर्थः । पुनः कीदृशं रतिकेलिकलाभिः सुरत क्रीडाकथाभिरधार चंचल । पुनः कीदृशं मणिगं 'णानों किरणसमूहेन समुज्ज्वलं दीप्यमानं यद्भूष णं तेन सुभगं सुंदरं शरीरं यस्य तं तथा ॥७॥ श्रीजयदेवमणितविभावगुणीकृतभू षणभारं ॥ प्रणमत हदि विनिधाय हरि भवजलसुकृतोदयसारं ॥८॥ एवंभूतस्य कृष्णस्य दर्शनाद्राधायास्तदानी किंजातमिति कविराह-.. श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवस्य भणितविभावे न भाषितप्रपंचेन द्विगुणीकृतस्यालंकारस्य भारो यस्य तं हरिं हे कृष्णभक्ताः प्रणमत नमस्कुरुत किं कृत्वा सुचिरं चिरकालं हृदि विनिधाय सं स्थाप्य कथंभूतं हरिं सुरूतस्य य उदयस्तस्य सारं यद्वा सुकृतोदय एव सारो धनं यस्मात् ॥ ८॥ श्लोकः ॥ अतिक्रम्यापांगं श्रवणपथपर्यं .

·एकादशःसर्गः तगमनप्रयासेनेवाणास्तरलतरतारं प तितयोः ॥ इदानीं राधायाः प्रियतमस मालोकसमये प्रपात स्वेतांबुप्रसर इव हर्षाश्रुनिकरः॥१॥ अतिक्रम्येति । इदानीं प्रियतमसमालोकसम ये प्रवाहसंदेशः राया ही श्रमिक हर्षी श्रुमिलना सात्विक भावेन नेत्रांबपरः पपात । तत्रोत्प्रेक्षते अपांग ने त्रप्रांतं अतिकम्योल्लंघ्य श्रवणपथस्य कर्णमार्गस्य पर्यते गमनं तेन यः प्रयासस्तेनेवाक्षणा स्वेदाचुप सरोभूत् । कीदृशयोरक्ष्णोः तरलतरतारं चंचलाक्ष कनीनिकं यथा स्यात्तथा पतितयोः अन्यस्यापि गमनेन श्रमो भवति तेन.च पतति तद्वत् ॥ १॥ श्लोकः ॥ भत्यास्तल्पांतं कृतकपटक डूंतिपिहितस्मिते याते गेहाद्वहिरवहि तालीपरिजने ॥ प्रियास्यं पश्यत्याः स्म रशरवशाकूतसुभगं सलज्जाया लज्जा व्यगमदिव दूरं मृगदृशः॥२॥ भजंत्याइति । मृगदृशः मृगाक्ष्याः राधायाः लजापि दूर व्यगमदिव गतेव। कीदृश्याः राधायाः अवहितः सावधानो य आलीपरिजनः सखीसेव कवर्गस्तस्मिन् गेहाइािते गते सति तल्पांतं, ·गीतगोविंदे- १५८ शथ्यापर्यंत भजंत्याःप्राप्नुवयाः। कीदृशे परिजन कता कपटेन कर्णादेः कंडूतिः कंडूयनं तेन पिहितं लादितं हास्यं येन। पुनः कीदृश्याः प्रियास्य कृष्ण मखं पश्यंत्याः। कीदृशं प्रियास्यं स्मरशरवशं का साणाधीनं आकूतं सुरताभिप्रायस्तेन सुभगं मनोहर कामविकारहावभावादिमनोहरमित्यर्थः । पुनः कीदृश्याः सलजायाः लजासहितायाः तस्या श्वेष्टां दृष्ट्वा वचनांतरेण अष्टष्ट्वा बहिर्गमनात्सखी नां साम्यं सर्वाः सख्यो गता इति । कथमत्रस्थात ध्यामिति लजापि गतेतिभावः ॥ २॥... श्लोकः॥जय श्रीविन्यस्तैर्महित इव मं दारकुसुमैः स्वयं सिंदूरेण विपरणमुदा मु द्रित इव ॥ भुजापीडक्रीडाहतकुवलया पीडकरिणः प्रकीर्णासृगबिंदुर्जयति भु जदंडो मुरजितः॥३॥ जयेति । मुरंजितः कृष्णस्य भुजदंडों दंडाका रखाहर्जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते भक्तानां रक्षणार्थ मितिशेषः । दंडशब्देन आजानुबाहुत्वं द्योतितं । कीदृशी भुजदंडः प्रकीर्णाः सर्वत्र लग्नाः असृग्विं दवो रक्तविंदवो यस्मिन् अतएव कुवलयापीडसंग्रा मसंतोपेण स्वयं सिंदूरेण मुद्रित इव चित्रित इव ·हादशःसर्गः। दिपश्चेसिंदूरेण मुद्रिवत्ताह मदीयो बाहुरफिसिंदू रमुदितो भवतु। पुनः कीदृश इव जयश्रियाजयल क्ष्म्या विन्यस्तैर्विक्षिप्तैः मंदारकुसुमैः पारिजातपुष सहित इव पूजितइव ज़यिनः शूरस्योपरि पुष्प ष्टिरुचिता । कीदृशस्थ मुरजितः भुजापीङस्य बा हुदंडस्य क्रीडया हतः कुवलयापीडनामा करी है स्ती येत अनेन सामर्थ्यलक्षणो नायकगुणा उक्तः। एवंभूते भुजदंडे गाढालिंगनादिना श्रीराधायाः निःशंककीडनं सूचितमिति भावः । अत्रोत्प्रेक्षाले कारः। सानंदो राधासमागमेन सौदयति क्षेपकः । इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगो विंदे महाकाव्ये सानंदगोविंदो नाम सटीक एकादशः सर्गः॥ अथ द्वादशः सर्गःप्रारभ्यते श्लोकः ॥ गतवति सखीठंदे मंदत्रपा रनिर्भरस्मरशरवशाकूतस्फीतस्मितस्त्रपि ताधरां ॥ सरसमनसं दृष्ट्वा राधां मुहुन वपल्लवप्रसवशयने विक्षिप्ताक्षीमुवाचह रिःप्रियाम॥१॥ गतवतीति । अथ हरिः कृष्णः प्रिया वहभां ·. १६० गीतगोविंदे- राधां सरसमनसं. रसोनुरागस्तत्सहितं मनो य स्यास्तां दृष्ट्वा उवाच वक्ष्यमाणमितिशेषः । क स्मिन् सति सखीद्वंदे सखीसमूहे गतवति सति। कीदृशी राधां मंदोल्पो यस्त्रपामरो लजाभरस्तेन निर्मोतिशयितो यः स्मरशरस्तत्परवशस्तदाय च आकृतोभिप्रायस्तेन स्फीतं प्रवृद्धं यत् स्मित मीषद्धसितं तेन स्नपितौ व्याप्तावधरौ यस्या तां । अथ सदर इति स्मरविशेषणं। पुनः कीदृशीं मुहुः पुनःपुनः नवपल्लवप्रसवशयने नव पल्लवपुष्पमये शयने विक्षिप्ताक्षी निहितनयनां हाययालोकनेन सुरतेच्छा ध्वन्यते । अस्मिन्सर्गे स्वाधीनभर्तृका नायिका वर्ण्य ते “यस्या रतिगुणा कृष्टः पतिः पार्श्वन मुंचति । विचित्रविश्वमासक्ता ला स्यात्वाधीनभर्तृका" ॥१॥ अथ त्रयोविंशतितमः प्रबंधोविभास रागेण एकतालीताले गीयते. किसलयशयनतले कुरु कामिनि चरण नलिनविनिवेशं ॥ तव पदपल्लववैरिपरा भवमिदमनुभवतु सुवेशम् ॥ १॥ क्षण मधुना नारायणमनुगतमनुसर भो रा धिक ॥ध्रुवप०॥

·द्वादशःसर्गः। . किसलयेति। विभासरागः। तल्लक्षणं । स्वच्छंद संमानितपुष्पचापः प्रियाधरस्वादसुखातितृप्तः । पर्यकमध्यास्यकृतोपवेशो भासो विपूर्वः किल हे मगौर इति । हे राधे अधुना क्षणं अनुगतं अधीन मा नारायणं अनुसर अनुगच्छ । अनुसरणप्रका रमाह हे कामिनि हेकामुके त्वं किसलयैरचित स्य शयनस्य शय्यायास्तले उपरिभागे चरणनलि नस्य विनिवेशं पादपद्मसमर्पणं कुरु । इदं किस लयशयनं तव पद पल्लेवेन वैरि तस्मात्पराभवं ति. रस्कारं अनुभवतु प्राप्नोतु । तव पदपल्लवस्य का तिहरणात् शत्रुमस्तके हि चरणो दीयते । कोश इदं सुवेशमपि पत्ररचनादिनाऽलंकृतमपि ॥3॥ करकमलेन : करोमि चरणमहमागमि तासिं विदूरं ॥ क्षणमुपकुरु शयनोपरि मामिव नूपुरमनुगतिशूरं ॥२॥ हे राधे अहं करकमलेन ते चरणं करोमि सं वाहयामि । धातूनामनेकार्थत्वात् । यतस्त्वं विदू रं आगमितासि मया आनितासि । दूरागतस्य च रणसंवाहनमुचितं त्वं शयनोपरि क्षणं नूपुर उप कुरु । कमिव अनुगतिशूरं तवानुसरणे शूरं मामि व यथा आलिंगनादिना मामुपकरोषि तथा नूपुर ·... गीतगोविंदे- मपि शय्यातलमलंकुरु इति भावः ॥ २ ॥ वदनसुधानिधिगलितममृतमिव रचय वचनमनुकूलम् ॥ विरहमिवापनयामि पयोधररोधकसुरसि दुकूलम् ॥३॥ वदनेति। त्वं अनुकूलं वचनं वाक्यं अमृतमि बरचय वद । कीदृशं वदनमेव सुधानिधिश्चंद्रस्त स्मादलितमुत्पनै अनंतरं उरसि वक्षसि वर्तमान दूकुलं पट्टवस्त्र विरहमिव अपनयामि स्फोटया मीत्यर्थः। कीदृशं पयोधररोधकं स्तनाच्छादक। विरहपक्षे स्तनाश्लेषप्रतिबंधकम् ॥ ३॥ कुटिलसवलोकयंतीतिविव्हलः सन्नाह- प्रियपरिरंक्षणरभसवलितमिव पुलकित सन्यदुरायः॥ मदुरसि कुचकलशं विनि * वेशय शोषय मनसिजतापम्॥४॥ प्रियेति । हे राधे त्वं मदुरसि मम वक्षसि कुच कलशं विनिवेशय स्थापय स्तनकलशार्पणेन मन सिर्जतापं कामपीडां शोषय खंडय । कीदृशं प्रिय परिरंभणाय ममालिंगनाय रभसेनोत्साहन वलि तमिव संमुखमिव । पुनः कीदृशं पुलकितं संजा तरोमांचं । पुनः कीदृशं अन्येनातिदुःखेन प्राप्यते - ·द्वादशःसर्गः। इति अन्यदुरापं सजलकुंभक्षेपेण तापशांतियुज्य त एव॥४॥ त्वदेकजीवनं मां त्वमेव जीवयेत्याह- अधरसुधारसमुपनय भामिनि जीवय मृतमिव दासं ॥ त्वयि विनिहितमलसं. विरहानलदग्धवपुषमविलासम्॥५॥ अधरेति । हे भामिनि कामकुशले त्वं अधरसु धारसं ओष्ठामृतरसं उपनय देहि अनेन दास से वकं मां मृतमिव जीवयः । कीदृशं त्वयि विनिहि तमनसं दत्तमानसं । पुनः कीदृशं विरहानले वि योगाग्निना दग्धं वपुः शरीरं यस्य अतएवादिला सं निश्चलं मृतस्तु निश्चलो भवति ॥ ५॥ चाटुकेन प्रसन्नां प्रत्याह- शशिमुखि मुखरय मणिरसनागुणमनु गुणकंठनिनादं ॥ मम श्रुतियुगले पिकर वविकले शमय चिरादवसाद ॥६॥ शशीतिः। हे शशिमुखि चंद्रवदने त्वं मणिर सनागुणं मणियुक्तं कांचीदाम मुखरय शब्दितं कारय । कीदृशं अनुगुणः सदृशः कंठनिनादो य स्य कंठगीतनादसदृशमित्यर्थः तेन- शब्देन त्वं मम श्रुतियुगले कर्णयुग्मे चिरात्तव विरहेण ·गीतगोविंदे- योवसादः खेदस्त शालय नारय । खेदकारणमो. ह कीदृशे श्रुतियुगुले पिकरुतैः कोकिलशब्दर्विक ले दु:खिते। विरहिणो हि पिकरुतं दुःसहं भव ति किंचिदवलोकयंतीमाह- मामतिविफलरुषाः विरलीकृतमवलोकि तुमधुने । बालति रजितमिव नयनं तव विरम विसृज रतिखेदं ॥७॥ 'हे राधे तवेदं नया ना मामवलोकि द्रष्टुं लजितमिव मोलति मीलनं धत्ते । कीदृ शं मां अतिविफलरुषा अतिविफलकोपेन विक लोकतं दुःखितं नयनविशेषणं वा विकलोकतं क णीतरं प्रापितं अतएव रोषाद्विरम विरक्ता भवार तिखेदं क्रीडादैन्यं विसृज त्यज। कोपं त्यक्त्वा म या तह रमणं कुर्वित्यर्थः ॥ ७॥ श्रीजयदेवकवेरिदमनुपदनिगदितमधुरि पुमोदम् ॥ जनयतु रसिकजनेषु मनोरम रतिरसभावविनोदम् ॥ ८ ॥इति श्रीगी तगोविंदे त्रयोविंशतितमः प्रबंधः॥ श्रीति । श्रीजयदेवेन भणितमिदं गीतं रसिक जनेषु शृंगाररसिकलोकेषु मनोरमं मनःप्रीतिकरं ·द्वादशःसर्गः रतिः संभोगः रसोशंगाररसः भावाः संचारिणसा विकादयस्ते तेषां विनोदं कौतुकं जनयतु उत्पाद यतु । कीदृशमिदं अनुपदं पदेपदे निगदितो उक्तो मधुरिपोः कृष्णस्य मोदो हर्षों यत्र गीते ॥८॥ इदानींसुरतारंभ निरूपयति- श्लोकः ॥ प्रत्यूहः पुलकांकरेण निविड़ा श्लेषे निषेण च फोह कूतबिलोकिते धरसुधापाने कथाकेलिभिः ॥ आनंदा धिगमेन मन्मधलायुद्धपि यस्मिन्न दुद्भूतः सतयोर्बभूव सुरतारंभः प्रियंभा वुकः :॥१॥ प्रत्यूह इति । तयोः राधाकृष्णयोः सुरतारंभः प्रियंभावुकः प्रियं भवितुं शीलं यस्य सः उद्भूतःप्र कटो बभूवः । स क यस्मिन्सुरतारंभे निबिडाश्लेषे गाढालिंगने कर्तव्य पुलकांकुरेण रोमोद्गमन प्रत्यू हः विघ्नोऽभूताव्यवधानकर्तृत्वाद्रोमोद्गमस्य यस्मि न्सुरतारंभे क्रीडाकूतविलोकिते क्रीडासु अभिप्रा यपूर्वकं यद्विलोकित तस्मिन् कर्तव्ये निमेषेण प मचलनेन प्रत्यूहाऽभूत् । यस्मिन्नधरसुधापाने ओं ष्ठामृतपाने कर्तव्ये कथाकेलिभिः प्रत्यूहोभूत् । अ पिसमुचये। यस्मिन्मन्मथकलायुद्धे कामकला -- ·गीतगोविंदे- न्वितसुरतसंग्रामे कर्तव्ये आनंदाधिगमेन आनंद प्राध्या प्रत्यूहोऽभूत् प्रीत्याआनंदप्राप्तिः॥१॥ तदेवं विपरीतारव्यंउक्तिवैचित्र्येण कथयति- लोकः ॥ दोश्यां संयमितः पयोधरभरे णापीडितः पाणिजैशविदो दशनैः क्षता धरपुटः श्रोणीतटेनाहतः ॥ हस्तेनानमि तः क़चे घरलधुस्वंदेन संमोहितः कांतः कामपि तिमाप तदहो कामस्य वामा गतिः॥२॥ सामिति । कतिः कण कामपि अनिर्वच तीय दृष्टिं संतोषमाप प्रापत् । कीदृशः कृष्णः दो यो हस्ताभ्यां संयमितः बद्धः अर्थान्नायिकायाः। पुनः कीदृशः पयोधरभरण स्तनभरण पीडितः पा पिन खैराविद्धः खंडितः दशनैर्दतैः क्षतमधरपुटं यस्य सः। पुनःकीदृशः श्रोणीतटेन कटिप्रदेशेनाह तस्ताड़ित कचे केशबंधे हस्तेन आनमितः नम्री रुतः। पुनः कीदृशः अधरमधुस्यंदेन अधरामृतर सेन संमोहितः। यत्क्रोधजनक तदेवातिसंतोषकार कमतएव कामस्य मदनस्य वामा विपरीतैव गति रित्यर्थः ॥२॥ तदेव पुनः कथयति- ·द्वादशःसर्गः। १६७ श्लोकः ॥ मारांके रतिकेलिसंकुलरणारं भे तया साहसप्राय कांतल्यायक दुपरि प्रारंभि यत्संभ्रमात् ॥निष्पंदाज घनस्थली शिथिलता दोर्वल्लिरुत्कंपितं वक्षो मीलितमक्षि पौरुषरसः स्त्रीणां कु तःसिद्धयति॥३॥ सारांके इति। मारके मारांकसंझके रतिकेलि संकुलरणारभे सुरतक्रीडातुमुलंयुद्धारंभे तया राध या यत्नमान कांतजयाय उष्णजयार्थ साहस प्रायं किंचिद पारि विपरीतर प्रारंभिः स तदै व जघनस्थलीनिष्पद। तदा तव्धा जीता दावेल्लि (जलता शिथिला जाता वक्षस्थलमपि कंपयुक्त मभूत् । तथा अक्षिनेत्रयुग्म मौलितमभूत् । अतए व स्त्रीभिरतिसाहसात्प्रारब्धमपिषौरुषं कुतः सि द्वेनैव सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ ३॥ श्लोकः॥ तस्याः पाटलपाणिजांकित,रों निद्राकषाये दृशौ निर्धूताधरशोणिमावि. लुलितस्रस्तस्रजो मूर्धजाः ॥ कांचीदाम दरलयांचलमिति प्रातर्निखातेहशो रेभिः कामशरैस्तदद्भुतमहो पत्युमनः कीलितं ?

·गीतगोविंद तस्याइति । एभिः पूर्वोक्तैः कामशरैर्यत्पत्युः स्वामिनो मनः कीलितं विद्धं इति एतद्भुतमाश्च मभूत् । कथंभूतैः कामशरैः प्रातःकाले दृशोनेत्र योनिखातरारोपितः । इतीतिकिं तस्या राधायाः उरः पाटलपाणिजैः श्वेतरहाटखैश्चिह्निता तस्यानि हाकषाये निद्रालोहिते दृशौ नेत्रे। तस्या निर्धूत क्षालितः अधरशोणिमा अधरलौहित्य तस्या वि लुलिताः स्वस्ताः शिशिलिसाः स्त्रजोमाला येभ्य स्ते सूईजाः केशा; दर ईषत् में शिथिलं अं चलं. वस्त्रं यस्य तादृशं कांची दाम मेखला गुणः कामशरैः नखक्षतजागरचुंबनकेशाकर्षणनीवीमो चनानि पंचशराः निरूपिताः । अन्यत्र निखाते णैिरन्यत्कलितमित्याश्चर्यमित्यर्थः ॥ ४॥ श्लोकः ॥ त्यामप्राप्य मयि स्वयंवरपरी क्षीरोदतीरोदरे शंके सुंदरि कालकूटमपि बन्मूढो मृडानीपतिः॥ इत्थं पूर्वकथाभिर न्यमनसो विक्षिप्य वामांचलं राधाया स्तनकोरकोपरिलसन्नेत्रीहरिः पातु वः५ : वामप्राप्येति । हरिः कृष्णः वः युष्मान् पातु । कीदृशो हरिः राधायाः स्तनौं कोमलत्वापतितत्वा दिना गुणेन कोरकाविव तयोरुपरि लसती संब ·द्वादशः सर्गः बे नेत्रे यस्याकिं का. वामांचलं हृदयवामहे शलग्नांचलं विक्षिप्य दूरीकृत्य । कीदृश्याः राधा याः इत्य इति पूर्वकथाभिः अन्यमनसः कथा दत्तचित्ताया इत्यर्थः । कथामेवाह हेसुंदरि क्षीरो दतीरोगरे क्षीरसमुद्रताध्ये मृडानीपतिर्महादे चस्त्वामप्राप्य कालकूटविषमपिबदित्यहं शंके तर्क 'यामि । यतः मूढः ज्ञानरहितः । कीदृशीं त्वां मयि मन्निमित्तं । निमिरे सप्तमी । स्वयंवरपरां मदे कपतिकामामित्यर्थः । इत्थं पूर्वकथा । अनेन गौरी पतित्वेपि तवालाभाद्विषमापिबत् इति गौर्या : पि अधिकगुणेति भावः ॥ ५ ॥ श्लोक ॥ व्यालोलः केशपाशस्तरलित मलकैः स्वेदलोलौ कपोलौ स्पष्टा दष्टा धरश्रीः कुचकलशरुचा हारिता हारय ष्टिः॥कांची कांचिद्गताशां स्तनजघनपदं पाणिनाच्छाद्य सद्यः पश्यंतो चात्मरूप तदपि विलुलित स्रग्धरेयं धिनोति ॥६॥ व्यालोल इति । इयं राधा तदपि तथापि धि नोति प्रीणयति अर्थात्कृष्णं। कीदृशी राधा पा णिना हस्तेन जघनयोः पदं आभोगं सद्यः आ च्छाद्य आत्मरूपं पश्यंती विलुलितां म्लानां सर्ज १५ ·१७० गीतगोविंद- धारयतीति। आत्मरूपमेवाहा केशपाशो व्या लोला इलस्ततो विक्षिप्तोऽभूत् । अलकैचूर्णकुंतलै तरलितं स्थानाञ्चलितं। कपोलोस्वेदेन धर्मजले नलोलौव्याप्तौदष्टाधरश्रीः खंडिताधरलक्ष्मीः रूप ष्ठा व्यता । कुचकलशरुचा स्तनघटदीप्त्या हारंप ष्टिः मुक्तांकलापः हारिता दूरीकता। कांची रश ना कांचिदाशां दिशंगता चलिता । यद्यपीति स वा योजनीय धरानामकं छंदचेदम् ।।.६ लोकः ॥ ईपन्मीलितष्टि मुग्धहसित सीत्कारधारावशादव्यक्ताकुलकेलिंकाकु विकसहतांशुधौताधरम ॥ श्वासोत्कंपि पयोधरोपरिपरिष्वंगाकुरंगीहशो हर्षो स्कर्षविमुक्तनिःसहतनोर्धन्यो धयत्यान नम्॥७॥ ईपदिति । कुरंगीदृशो हरिणनयनायाः आन नं मुखं धन्यो भाग्यवान् जनो धयति पिबति । कीदृश्याः कुरंगीदृशः श्वासेन कामजनितेन खर पवनेन उत्कंपितो किंचिञ्चलितौ पयोधरौ स्तनौ तयोरुपरि परिष्वंगादालिंगनात् यः हर्षोत्कर्ष: हर्षाधिक्यं तेन विमुक्ता त्यक्ता सालसा अतएक निःसहा कार्या क्षमा तनुः शरीरं यस्याः परिष्वं ·द्वादशःसर्गः। ;;. गं कृत्वा धन्यो धयति पिबतीति भावः। कीदृश माननं ईषन्मीलितदृष्टिं मुकुलितनयन सुग्धं सुं दरं हसितं हास्यं यस्मिन् । पुनः कीदृशं सीतकार धारावशात् कामविकारपरंपरावशात् अव्यक्ता आ कुलों या केलिस्तस्यां यः काकुः शोकभीत्यादिभिः ध्वनिविशेषस्तेन विकसंतः प्रकटीभवंतो ये इंता: दशनास्तेषामंशुभिः किरणैधौतः क्षालितः अधरो थरिनन् ॥७॥ लोकः ॥ अथ सा निर्गता बाधा राधा स्वाधीनतका निजगाद रतिकात को तं मंडनवांछया॥८॥इति च सहसा प्री तं सुरतांते मानितातिखिन्नांगी। राधा ज गाद सादरमिदमानंदन गोविंदं ॥९॥ अथेति । अथानंतरं राधा सुरतांते आनंदन गोविंदं कृष्णमिदं वक्ष्यमाणं सादरं निजगाद । कीदृशी सहसा ईषद्धास्ययुक्ता निर्गता आसमंता द्भावेन बाधा कामपीडा यस्याः सा सुखेनाधीनः भर्ता प्रियो यस्याः सा । किमर्थ निजगादेत्यत आह मंडनवांछया प्रियकर्तृकालंकरणवांछयेत्य र्थः। तस्याः स्वाधीनभर्तृकायाः लक्षणं भरतशा खे उक्तं क्षणं कराहतेनैव क्षणं चरणपातिते। कंदु ·१७६ 4 /- अवधा गीतगोविंद साधीनमर्तृका' । कथंभूतं कृष्णं कांतं प्रियं कमन, सुरण पन जीदृशं रतौ सु. ते.ज्ञांतं परिभात ॥९॥ यदाधा निजा अथ रामक गेण यतिताले गीयते कुरु यदुनंदन चंदनशिशिरतरेण करेण श्योधरे ॥ मृगमदपत्रकमन्न मनोभवमं गलंकलशसहोटरे ॥ १ ॥ निजगाद सा यदुनचले ॥ क्रीडति हृदयानंदने॥ध्रु०॥ कुर्विति । रामकरीरागः हृदयानंदने चित्तहर्ष यदुनंदने कृष्ण क्रीडति सति सा राधा निजगा उक्तवती । किं निजगादेत्यत आह हे यदुनंद हष्ण त्वं मम अत्रास्मिन्पयोधरे करेण स्वहस्ते मगमदपत्रकं कस्तूरिकापत्रावली कुरु। कीदृशे करेण चंदनवच्छिशिरेण अतिशीतलेन ।की दृशेपयोधरे मनोभवस्य कामस्य मंगलाय क लशः पूर्णकुंभस्तस्य सहोदरे तुल्ये मंगलं हिरण्य मिति वा ॥१॥ : अलिकुलगंजनसंजनकं रतिनायकसा ।.

·" द्वादशःसर्गः। यकमोचने ॥ वदधरयुंदनलगिएकज लमुज्वलप जिला अलीति। हे प्रिय कृष्ण त्वं लोचने मदीय ने बदारभ्यां चंवरेन लविगलित कलंड माय पुनरुदीरयाको नजर अलि कुलस्य भ्रमरसंघस्य गंजनमभिभवं संजनयतीति संजन कं विधायकं । कीदृशे लोचने रतिनायकस्य काम स्य सायकान् मोक्यति तस्मिन् बरेलकटाक्षप्रत्यं चिकमासाद्य कामो बाणान् मोचयतीति भावः । एतत्प्रेरणाय कामबाणं मुंचतीत्यर्थः ।। ।। नयनकुरंगतरंगविलासनिरोधकर श्रुति मंडले ॥ मनसिजपाशविलासधरे शुभ वेष निवेशय कुंडल्ल॥ ३॥ नयनेंति। हे शुभवेषरुचिरालंकार कृष्ण त्वं मम श्रुतिमंडले कर्णप्नदेशे कुंडले निवेशय कुंडलयुग्मं- स्थापय। कीदृशे श्रुतिमंडले नयने एव कुरंगो मृग स्तस्य तरंगविलासस्य उत्फालगमनस्य निरोध निषेधं करोतीति तथा। पुनः कीदृशे मनसिजस्य कामस्य यः पाशस्तस्य विलासं सादृश्य लीला धारयतीति पाशः पशुगमननिरोधको भवतीति ३ भ्रमरचयं रचयंतमुपरि रुचिरं सुचिरं ·15 गीतगोविंदे- मम सन्मुखे ॥ जितकमले विमले परिक सय नर्मजनकमलकं मुखे ॥४॥ भ्रमरोति । हेकष्ण मम सन्मुखे सुंदरसुखे अल के केशपाशं परिकर्मय प्रसाधय मंडयेत्यर्थः। की दृशमलकं उपरि मुखोपरि सुचिरं बहुकालं व्या प्य रुचिरं भ्रमरसमूह रचयंतं कारयंतं स्वजातीय बुद्धया भ्रमरस्त पतंतीति भावः यहा मुखं कम लस्थानीय कमले भ्रमरास्तिष्ठति तद्वत् । कीदृशे सुखे जितं कमलं येन तादृशे दिलले निर्मले। की। दृशमलकं नर्मजन क्रीडाकारकं ॥४॥ मृगमदरसवलितं ललितं कुरु तिलकम लिकरजनीकरें ॥ विहितकलंककलं कम लानन विश्रमितश्रमसीकरे॥५॥ मृगमदेति । हे कमलानन कृष्ण त्वं अलिकर जनीकरेललाटचंद्रे तिलकं कुरुाकीदृशं मृगमदरसे न वलितनिर्मितं अतएव ललितं मनोहरा पुनः की दृशं विहिता कता कलंकस्यांकस्य कलाषोडशक्षा गो यत्र । अथ वा कला शोभा यत्राद्वितीयांचंद्रमा र तिलकं कुर्वित्यर्थः । कथंभूते ऽलिकरजनीकरे विश्रमिताः उपशांताः श्रमसीकराः प्रयासजलक ·१७५ द्वादशःसर्गः। णा यत्र । एतेन चंद्रोपि प्रकटलांछनछविर्दृश्यत इति ॥५॥ मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद मनसिज ध्वजचामरे ॥ रतिगलिते ललिते कुसुमा निशिखंडिशिखंडकडामरे॥६॥ ममेति । हे मानद मानखंडन मानदायक वा मझ रुचिरे सुंदरे चिकुरे । जात्येकवचन । कुसुमा नि पुष्पाणि कुरु रचयेत्यर्थः । कीदृशे चिकुरे मन सिजस्य कामस्य ध्वजचामरतुल्ये । पुनः कीदृशे रतिगलिते सुरतलमये मुक्तबंधने । पुनः कीदृशे ललिते शृंगारचेष्टया युक्ते । पुनः कीदो शिखंडि नो मयूरस्य शिखंडकस्येव पिच्छस्येव डामरे आ टोपे आडंबरमित्यर्थः यस्य ॥ ६ ॥ सरसघने जघने मम शंबरदारणवार णकंदरे॥मणिरशनावसनाझरणानि शु भाशय वासय सुंदरे॥७॥ सरसेति । हे शुभाशय महोदारचित्त त्वं मम सुंदरे जघने मणिरशना मणियुक्तघंटिकावसना नि वस्त्राणि आभरणानि अलंकरणानि वासय प रिधानं कारय । कीदृशे जघने सरसः कामजनका घनो निबिडश्च पश्चात्कर्मधारयः। पुनः कीदृशे की ·गीतगोविंद- बरदारणः कामः स एवं धारणः कुजरस्तस्य कंदरे वासस्थाने ॥७॥ श्रीजयदेवल मा भन्दा साना उदयं कुरु मड़ने । हरिचरणस्मरणामृतनिर्मित लिकलुपज्वरखंडने॥८॥ इतिश्रीगी गोविंद चावतितम प्रक श्रीजयदेवेति । हे भक्तजन व मंडने अलंका जूते शदे कल्यहाणा श्रीजयदेववचसि गीतरू हृदय सनः सदयं दयायुक्त तत्परं कुर्वित्यर्थः । कीदृशे वचसि हरिचरणस्मरणामृतेन निर्मित क, तं कलिकलुषज्वरस्य कलिकतपापरूपज्वरस्य खे डनं नाशो येन ॥ ८॥ श्लोकः ॥ रचय कुचयोः पत्रं चित्रं कुरु व कपोलयोर्घटय जघने कांचीमंच स्त्र जा कबरीमर ॥ कलय वलय श्रेणी पा णौ पदे कुरु नूपुराविति निगदितः प्रीतः पीतांबरोपि तथाकरोत् ॥१॥ " रचयेति रचयेति । इति राधया निगदितः उक्तः प्रीतः संतुष्टः पीतांवरोपि.तथाऽकरोत् । इति किं हे क ष्ण मम कुचयोः स्तनयोश्चित्रं चित्रविशेष रचय । कपोलयोः पत्रं पत्रावली करेण रचय कुरुष्व । ज ·द्वादशःसर्गः। घने कांची क्षुद्रघटिका घटय अर्पय। सजा पुष्पमा लथा कबरीभारं केशपाशं अंच पूजय बंधनं कुर्यि त्यर्थः । हस्ते वलयश्वेणी संरकपापंक्तिं स्थापय । पदे चरणयोः नूपुरी कुरु स्थावर मीलोत के रक्षेप अंकथने न दोष उक्तः ॥१॥ । पर्यकीकृतनासानायक.फणाश्रे লালন অমঙ্গাসননিন या बिभ्रदपुर्विक्रियाम् ॥ पादांभोरुहधा रिवारिधिसुतामक्षणां दिदृक्ष तैः काय व्यूहमिवाचरन्नुपचिताकूतो हरिः पातुं वः॥२॥ पयकीकतेति । उपचितं संमृद्धं आकूतं काम भावो यस्य स हरिः कृष्णः वः युष्मान् पातु। की दृशो हरिः वपुर्विक्रिया देहविकियां शरीरपरामि त्यर्थः बिभ्रद्धारयन् । कुर्वन् पयकीकतः शय्या स्थाने कतो नागनायकः शेषस्तस्य फणाश्रेणी फणासमूहस्तस्य मणयस्तेषां गणे समूहे संक्रांतं संबद्धं तत्प्रतिकृतिस्तस्य संकलनया अन्वयेना स्थित इत्यर्थः कायव्यूहमिव बहुशरीरतामिवा चरन् कुर्वन् । किमिति कायव्यूह इत्यत आह । पुनः कीदृशः पादांभोरुहं श्रीकृष्णचरणकमलं पा ·गीतगोविंदे- स्यतीति धारिणी या वारिधिसुता लक्ष्मीरा अ क्ष्णां शतैर्नेत्रसहस्तैर्दिक्षुः द्रष्टुमिच्छुः लक्ष्मीदर्श नं.नेत्रहयेन तथा न संभवतीति कायव्यूहेन नेत्र बाहुल्यात् ॥ २॥ श्लोकः ॥ यद्गांधर्वकलासु कौशलमनु ध्यानं च यद्वैष्णवं यच्छंगारविवेकतत्त्वर चना काव्येषु लीलायितम् ॥ तत्सर्व जय देवपंडितकवेः कृष्णकतानात्मनः सानंदाः परिशोधयंतु सुधियः श्रीशीतगोदितः३ यधिति । यत् जयदेवको गांधर्वकलासु गानविद्यासु कौशलं पुटुलं प्रावीण्यमित्यर्थः । अ तीत्यध्याहारः। यहष्णवं विष्णोरनुध्यानमस्ति त था श्रृंगाररसस्य यो विवेकः संभोगविप्रलंभादिरू पेण यदिवेचनं तस्य तत्त्वं अर्थज्ञानं तत्चद्युक्तेषुका व्येषु रचनाया लीलायितं क्रीडाविलाससर्वस्वं । यता लीलायितं शृंगारादिरसविभावनमस्ति तत्स , जयदेवपंडितकवेः श्रीगीतगोविंदतः गीतगोविं दयात् मुधियः परिशोधयंतु विवेकिनः विचारयं तु सर्वतो भावेन शुद्ध कुर्ववित्यर्थः। कीदृशस्य ज यदेवपंडित कवेः कृष्णकतानात्मनः कृष्णपरायण स्येत्यर्थः। जयदेवः पंडितः शास्वाध्यापकः कविः ·द्वादशःसर्गः। १७९ काव्यकर्ता चति जयदेवपंडितकवेः । श्रीशब्दस्तु पथांतेमंगलार्थ ॥ ३॥ श्लोकः ॥ श्रीभोजदेवप्रभवस्य राधादेवी सुतश्रीजयदेवकस्य ॥ पराशरादिप्रिय वर्गकंठे श्रीगीतगोविंदकवित्वमस्तु॥४॥ श्रीभोजदेवेति । पराशरादयः कविश्रेष्ठास्तेषां नियोको गोष्टी तस्य कंठे गलदेशे अस्तु । तस्य श्रीगीलगोविंदकवित्वं भोजदेवप्रभवस्य मोजदेवो त्पन्नस्य तथा राधादेव्याः सुतस्येत्यनेन स्वपित तिपादन मंगलमाचारतं । निजगंधे आशीरपि दत्तेति राधास्मरणात आनंदयुक्तता घोत्तिता॥४॥ श्लोकः॥ साध्वी माध्वीक चिंता न भव ति भवतःशर्करे कर्कशासि द्राक्षे द्रक्ष्यति के खाममृत मृतमसि क्षीर नीरं रसस्ते॥ माकंद कंद कांताधर धरणितलं गच्छ य छंति भावं यावच्छंगारसारस्वतमिह ज़ यदेवस्य विष्ववचांसि ॥५॥ साध्वीति । विष्वक् सर्वतः यावच्छंगारसार स्वतं भावं जयदेवस्य वचांसि यच्छति तावत् हे माध्वीक मधो भवतस्तव मधुरमहमिति चिंता सा ·१८० शीतगोविंदे-बादशःसर्गः ध्वी न भवति हेद्राक्षे त्वां के द्रक्ष्यंत्यास्वादयति। अमृत मृतमसि । हे क्षीर नीरं रसस्ते। हे माकंद इ आक्रोशं कुरु । किंच हे कांताधर त्वं पातालंग च्छ । श्रीजयदेवकाव्यसधुराख्यभगवद्रसास्वादानि वृताजनास्तदेकनिष्ठाः संतः एतेषां तिरस्कारं दर रिष्यंतीति भावः ॥ ५॥ लक्ष्मीदासतनूजेन सीपदासेन धीमता॥ का रिता गीतगोविंदटीकेयं सुखदास्तु वः॥ १॥ भी पदासनियुक्तेन कृष्णपत्यात्मसेविना । नारायणेत सुकतं गीतगोविंदटिप्पणम् ॥ २॥ टिप्पणे चेन्म दीये वै खलितं स्यात्प्रमादतः ॥ न कर्तव्यो में माक्षेपो गंतुर्हि स्खलितं भवेत् ॥ ३ ॥ इतिश्रीकविराजश्रीजयदेवपंडितक तो गीतगोविंदे महाकाव्ये प्रीतपी तांबरो नाम सटीको द्वादशःसर्गः इति गीतगोविंदं काव्यं सटीक समाप्तम् ·चनकविः परमेश्वरप्रार्थनारूपं मंगलमाचरति । राधाविनोदम् सटीकम्। श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः॥ पितृवचनमवश्यमेव पाल्यं जगति जनानिति शा सितुं वनांतं । गतमतिकरुणारसाईचित्तं रघुपति अवमुपास्महे सदारं ॥ १॥ राधाविनोदाख्यं का व्यं चिकीर्षुर्निर्विघ्नप्रारिप्सितसमाप्तिकामो राम श्लोकः॥मालीनो धनमाली मालीनो व नसाली॥मालीनो बलमाली मालीनोऽव तुमाली ॥१॥ वनमाली वनमाला आपादलंबिनीमालातहा विष्णुः आपावलंबिनी मालां वनमालां विदुर्बु धा'इत्यभिधानात् । नोस्मान् ग्रंथकर्तृन् श्रोतृन्वा अवतु रक्षतु । कीदृशः मालीनः मा लक्ष्मीः । 'मा तु लक्ष्म्यां च मायायां चे'त्येकाक्षरः। लीना दर्पण इव हृदि लग्ना यस्य सः। यद्वा मायां लीनो लोक परंपरया कामाद्युत्पादनेन तदासक्त इत्यर्थः । ए तादृशः। पुनः कीदृशः मालीनः मायां मायायां अलीनः निरंजननिराकारत्वात्तस्यामसक्तः । पुनः की मायां लक्ष्म्यां अलीनः सा तु लीना स तु १६

·विनोदम
नोसक्त इत्यर्थः । एकोदासीनत्वात्। पुनः किंभूतः
मां शोला अलंति व्रजति ते मालयो यदुगोपादय
स्तेषां इनः स्वामी इनः सूर्य प्रभौ राज्ञि मृगांक क्षत्रि
ये तृप'इतिविश्वः। या मालते शोभते ते मालि
नः इंद्रादयस्तेषां इनः स्वामी ईश्वरेश्वर इत्यर्थः ।
सालीनः माला पुष्पलक्सा यस्य अस्तीतिमा
ली सुदामा तस्यः इनः स्वामी दारिन्यमंज
सिलीत। यहा मे शिवे आलीनः तदाभिन्नत्वार्य
टू यहा मः वेधाः स एव अलिः कमलानुपंगि
त्वात् गौपम्यं तस्य इनः 'मःशिवश्चंद्रमा वेधा
इत्येकाक्षरः । पुनः कीदृशः धनमाली बनवत्
श्याम इत्यर्थः । पुनः कीदृशः बलमाली बलभद्रे
ण मालतसौ बलमाली परसामर्थ्यवान् । पुनः
कीदृशः माली माला पुष्पस्त्रक् सा यस्यास्तीति
माली पुष्पस्त्रग्दानित्यर्थः। यहा मा अलीति पद
उछेदः कर्तव्यः । कीदृशः अली अलति सर्व व्या
मोतीति अली परमात्मरूपेण सर्वांतर्यामी विश्व
ज्यापीत्यर्थः । अथ वा दशावतारवर्णनमारभते
निजी वनजो खर्वस्थिरामी सकंपोकपः। अवतारा
अशेचते णस्तु भगवान स्वयं। वनमाली वने
जले मालते शोभत इति वनमाली 'वने सलिल
कानने' इत्यमरः । मत्स्यरूपी विष्णुः नोऽवतु ।
N
---

·सटीकम्।
कीदृशः बलमाली बलेन शंखासुरोन्मूलनकरणे
न बलेन मालतेसो । पुनः बनमाली कूर्मरूपी
विष्णुः नोस्मानवतु । कीदृशः वलमाली सकलभू
सारेण निष्पंदफणामंडलानंतोदहनकरणेन बले
न मालतेसौ । पु० व वनेरण्ये मालते सौ व
राहरूपी विष्णुः नोवतु । की० ब० सागरनिमग्न
महीमंडलोद्धरणकरणेन मालते। पुनः वनमाली
नृसिंहरूपी विष्णुः नोवतुं की ब.. हिरण्यक
शिपुसमुच्छेदकरणेन बलेन मालतेमौ । पुनः ॐ
इनमाली अइव रुद्र इव धनं यक्ष तथा मालत
इति अघनमाली यदा अघनं हवं माली वामन
रूपी विष्णुः नोवतु । की० ब० बलेन बलिच्छल
करणेन मालतेसौ । पुनः वनमाली रुद्धवर्यान
त्वातीर्थार्थ वने परिभ्रमन् जामदत्यरूपी विष्णुः
नोवतु। की० ब० सकलक्षत्रियोत्पाटनकरणेन
बलेन मालतेसौं । पुनः वनमाली दंडकारण्यदेशे
रामरूपी विष्णुः नोवतु । की० घनमाली घनवत्
श्यामः । पुनः की० ब० पौलस्त्याद्यच्छेदकरणेन
बलेन मालतेसो की.ब० बलरामेति स.रामा
देन मालतेसौ बलभद्ररूपो विष्णुः नोचतु। कीद
शः बलमाली कालिंदीकर्षणेनं बलेन मालतेसा
पु० की० धनमाली शरदबुदगौरः। पुनः अवनमा

·राध्यविनोदमा • ली अवनेन रक्षणेन मालतेसौ बुद्धरूपी विष्णुः · नोवतु । की० ब० प्राण्यहिंसादिकरणेन बलेन मालतेसौ । पुनः की बलेन म्लेच्छोच्छेदनकरणे न मालतेसौ कल्किरूपी विष्णुः नोवतु । अथ सं मोहनकाममंत्रोद्धारणपक्षमाह । संमोहनकास त्रमयरूपो हरिः नोवतु। मंत्रमयत्वं विशिनष्टिमा लीनः सा शक्तिः सामान्यस्वरास्तेषु आलीनः क कारः तद्गतत्वेनैवोच्चार्यमाणत्वात् । प्रथमत्यांगे धारणाभावादितिन्यायेन ककारो ग्राह्यः। तथा च : ककारात्मक इत्यर्थः। धनमाली घनेन मा यस्य सः धनमः इंद्रः तस्य इदं बीजं घनमं तल्लातीति धनमाली तथा च लकारात्मक इत्यर्थः।मालीनः मायाः इदं तस्मिन् ईकारे आलीनः। पुनः माली नः मश्चंद्रः आलीनो अस्मिन् असौ। तदुक्तं शार दातिलके 'ब्रम्हाभूम्यां समासीनः शांतिबिंदुविभु पितः। बीजं मनोभुवः प्रोक्तं जगत्रितयमोहनं ॥१ । विधुसुहृद्विरहानलपीडिता विधुसुहृत्तर लानिलपीडिता॥ विधुसुहृद्वदनाऽलिमपी डिता विधुसुहृत्सुगिरोऽकिरदीडिताः॥२॥ विधुसुहृदिति । विधुसुहृत् विधुः विष्णुः सुह व प्रियो यस्याःसा राधिका। विधुश्चंद्रमसि विष्णौ ·सटीकम्। विधुः कर्पूरकामयो' रिति विश्वः । अलिं सखों प्र ति ईडिताः स्तुत्याः सुगिरः अकिरत् उवाचेत्य पः। कीदृशी विधुसुहृद्विरहानलपीडिता विधुःवि णुः स एव सुहृत्प्रियस्तस्य विरहो वियोगः स एव अनलः वहिस्तेन पीडिता । पुनः कीदृशी विधुसु हत्तरला विधुश्चंद्रस्तस्य सुहन्मन्मथस्तेन तरला चं चला। 'चंचलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यम २ः । यहा विधुः कर्पूरः तस्य सुहृत् समस्तरलो हार मध्यमणिर्यस्याः सा तरलः स्यान्मध्यगो मणि' रिति शाश्वतः । कामज्वरान्निस्तेजस्कमुक्ताइत्य र्थः । पुनः कीदृशी अनिलपीडिता अनिलो मल यानिलः तेन पीडिता। पुनः कीदृशी विधुसुहृद्वद ना विधोश्चंद्रस्य सुहृत्सम तुल्यं वदनं यस्याः सा विरहसमयत्वात् चंद्रसाम्य स्फुटमेव। यहा कर्पूर पांडुरवदना । पुनः कीदृशी ईडिता स्तुत्या अपि ई डिता इति पदच्छेदः कर्तव्यः । यद्वा अपीडिता एन कृष्णेन पीडिता अपीडिता कृष्णविरहपीडिले त्यर्थः ॥२॥ श्लोकः॥ उदयते दयते दयते शशी सखि करैरकरैस्तिमिराकरैः॥ दिशमिमां चरमां चरमारमं कमलकोमललोलललोचनं ·राधाविनोदम् उदयतइति। हे सखि शशी चंद्रः उदयते चपर करैः इमां हस्ते वर्तलानां दिशं दयते प्राप्नोति कपय । तीत्यर्थः। कपयितृत्वे हेतुमाह कीदृशैः करैःतिमिरा करैः तिमिरस्य अकरैः अकतकैः । यहा तिमिरं आ समंताकिरति हिसंतीति तिमिराकरैः तद्गतध्वांत नाशकैरित्यर्थः । चपरं करैः मां दयते पीडयतीत्य र्थः । दय दानगतिहिंसादर्शनेषु भौवादिकः पीर नवमाह कीदृशैः करैः शरैः अकं दःखं राति ८ इतीति दुःखदैरित्यर्थः । यहा के जलं रांति स्वीकुर्व तीति करामत अकर रुष्णैरित्यर्थः अ तस्त्वं रमारमं लक्ष्मीकांतं प्रति चर गच्छ सारमा होस्ति अतः स नागमिष्यति। कीदृशं रमारमं. सल्कोमललोललंलोचनं लुल्यते तल्लोल लोलं लवं लातः ते लोलले कमलं सरोजमिव शं गीवाल इव कोमले मनोहरे लोलले चंचले लोच रे यस्य तं। यहा कीदृशःशशी अंकमलकः अंकः कलंकः स एव मलो यस्मिन् तदंकमलं के मूर्धा यस्य सः। एतत्पक्षे कीदृशं रमारमं लक्ष्म्या क्रीड तं यहा चरम दिशां अंत्यामवस्था दयते प्रापय ति। पुनः कीदृशं रमारमं लक्ष्मीरमं यहा शशी जमलः के सुरखे कमलकः दुःखद इत्यर्थः ॥ ३॥ - श्लो० ॥ कुमुदबंधुरबंधुरबंधुरः सतनुते ·सटीकम्। तनुतेतनुतेततः॥ हिमकरोऽहिमतां म तां मतां किमनु मां सदृशं सदृशं विधोः४ कुमुदबंधुरिति । हेसखी हिमकरः चंद्रः मां अनू दिश्य अहिमतां उष्णतां तनुते विस्तारयति हि य त् तत् विधोः सदृशं कुलएरंपरागतं विरहिणीपीड नं उचितं किं। कीदृशं मां मतां मतां मान्यां। पुन कीशी संदृशं सज्ञानां । हक ज्ञाने ज्ञातरि त्रि वि'त्यमरः । कीदृशः हिमकरः अबंधुरः अपां अंभुः कूपः ते राति प्राप्नोतीत्यबंधुरः शीतलः । पुंस्यैवों धुः प्रहिः कूप इत्यमरः । पुनः कीदृशः कुमुदवंधु रबंधुः कुमुदानां बंधुरः प्रियो बंधुरित्यर्थः । पुनः की दृशः अतनुतेतनुतेततः अतनुता महत्त्वं तदितः प्राप्त अतएव नुतां स्तोतृत्वं इतः स एव इति ततः यहा अ इति पदच्छेदः हिमकरः शीतहस्तः अः विष्णुः मां अनूद्दिश्य विधोः चंद्रमसः सदृशं समा नां अहिमतां उष्णतां परितापं तनोति। की अः कौ पृथ्व्यां मुत् हर्षों येषां ते कुमुदः कुमुदां जला नां अबंधवः राक्षसादयः तान् राति गृण्हाति इति कुमुदबंधुरः दुष्टहंता स चासौ बंधुरबंधुः शिष्टसुह - दित्यर्थः॥४॥ पुनःप्रकारांतरेण चंद्र निंदति- श्लोकः॥कमलिनीमलिनामलिनाऽलिना ·a राधाविनोंद विचलता च लतासु लताशुभाम् ॥ विधु - तभां विधुतां विधुभानुभिर्नयनयोरनयों नयसीनयोः ॥५॥ कमलिनीति । हे. अलि वं इमां कमलिनी ई नयोर्दीर्घयोः अनयोः नयनयोः नानयसि नापास्य सि । कीदृशी. मलिना लतासुविचलतालिना कि धुना त्यक्तां । पुनः की०लताशुभां लताश्रेष्ठां। पु० चंद्ररश्मिभिर्विधुतमा त्यक्तकांतिं यथा केन चित्पु सा करस्पृष्टां कांचित्प्रोषितभर्तकां त्यजति । यहा सली कृष्णः गोपीविहारत्खादित्यर्थः। मलिना क णेन विधुतां त्यक्तां लताशुभां गोपीश्रेष्ठां तनुवा लतासाम्यं विधुभानुभिः विधुतभा दुःखीकृतां मां पश्यसि अतः कृष्णालयनाय गच्छेत्यर्थः॥ ५ ॥ पुनः भंग्यंतरेण चंद्रनिदति- श्लोकः। संखि विभाति विऽतिविक्षा विभा न सरसी सरसास्ससारसः॥ अ लिकुलैर्विधुना विधुता धुता विनमदनमु खी विमुखी स्थिता॥६॥ सखीति । हेसखि विधुनेंदुना विधुता मुकुलित पंकेरुहा कृता अत एव अलिकुलैः शिलीमुखदैः सरसारससारसैः सरसं सविलासमारसति शब्द ·मनातः ॥७॥ सटीकम् । कुवैति ते सरसारसाः सारसाः तैश्च तैश्च धुता त्य क्ता अत एव अतिविभा विभिः पक्षिभिः यक्का तिः तस्या अतिक्रांता अत एव विभा गतकांतिः अविभा कृष्णकांतसदृशी विनमदनमुखी विनमं ति अनमुखानि यस्याः सा अत एव विमुखी प राङ्मुखी स्थिता सरसी न विभाति । एतादृशीं ह वा दुःखातिशय प्राप्नोति अतः कृष्णमानयेत्यर्थः पुनःभंग्यंतरेण चंद्र निंदति- श्लो० ॥कुमुदिनीदयितो दयितोनतां नि जकरैरकरैर्दहति स्फुटं ॥यदयमेकपदेवि पदे ऽभवद्विकचपुष्करिणीहरिणीदृशः ७ कुमुदिनीति। हे सखि कुमुदिनीदयितः चंद्रः अकरैः अकं दुखं रांति ददति ते अकरास्तैर्दुःख दैरित्यर्थः । निजकरैः स्वकिरणैः दयितोनतां दयि तेन भत्री ऊनता वाविशन्या विरहिणीमित्यर्थः। स्फुटं अत्यर्थ यथा तथा दहति तापयति पीडय तीत्यर्थः । अथ दृष्टांतमाह कुतः यतो यतः का रणात् अयं चंद्रः विकचपुष्करिणी प्रफुल्लपद्मिनी सैव हरिणीहक कांता तस्याः विपदे विपत्तये एक श्लो० ॥विधुरिता धुरिता धुरिता दहन .

·.. राधाविनोदम् विधुरयं जनिती जनितोऽकभृत् ॥ इह त दक्षिगतेऽक्षिगतेऽजिनी रविमतिर्विमति नितिमील साँ॥८॥ विधुरिति. धुरि प्रथमतःविधुरिताः विरहि ण्यः ताः प्रसिद्धाः वनिताः दहन तापयन् अयं वि धुः विध्यति विरहिणमिति विधुः चंद्रः जनितः जन्मतः अंकभृत् जनितः जातः संभूतः नि हत्या हिपद प्राप्तं कातर वा प्रतिक्षत'मिति भावः। की शाताः धुरिताः धुर मुख्यत्वं इताः प्राप्ताः । अ तः हातमाह कुत्ता यता हेतोः क्षिगते क्षि क्षीण वं यतः शितगतः तस्मिन् । नामैकदेशग्रहणे नामग्र हणमिति न्यायात क्षीणत्वं गत इत्यर्थः। इह चं द्रमशि अलिंगते सति दृप्राप्ते सति विमतिः सूर्य सक्ता विलतिः विद्धबुद्धिः चंद्रमसीति भावः। अजिनी पद्मिनी निमिमील मुकुलिता बभूव । स कलंकिनि दृष्टे सति नेत्रोन्मीलने रविदर्शनं कुर्या दिति भावः॥ ८॥ श्लोकः ॥ मलयपन्नगपन्नगमंडलीकवलि तो वलितो नु वनानिलः॥अदयमंगमदंग मदंगकं दहति यत् भ्रमयन् भ्रमयन्नयम्९ मलयपन्नगेति। हे आलि वलितः आगतः व ·सटीकम्। नानिलः वनवायुः मलयस्य पदः प्रांतपर्वताः 'पा दाः प्रत्यंतपर्वता' इत्यमरः। तेषु नगाः वृक्षाः तेषु पन्नगाः सः तेषां मंडली आलिः तया कवलि तः पीतः नु वितर्के 'नु पृच्छायां वितर्के चे'त्यमरः । कुतः अंग अलि हे आलि अथ संबोधनार्थकाः 'स्युः प्याट् पाडंग हे है भो रित्यमरः। यत् यतः का भरणात् भ्रमयन भ्रांति कारयन् अंगमत् अंगानि मनातीति अंगमदंगमथकः अयं वायुःभ्रमातू भ्रमं प्राप्त मदंगकं -हस्वशरीरं सयौवनमित्यर्थः अ दयं दयारहितं यथा तथा दहति तापयति । अन्य था कथं पीडयतीत्यर्थः॥ ९॥ श्लोकः॥ अयि रसालवनी नवनी रनीर नवनी नवनीपवनीवती ॥ अलिकुलालि कुलाऽलिंकुलाकुला प्रतिहिमामहिमाम हिमाहिमा॥१०॥ अयोति। नवनी नवीनत्वं प्राप्ता नवा नूतना ये नीपाः कदंबास्तेषां वनी वनं तद्वती सकिसलय कदंबयुक्ता इत्यर्थः । अतएवानवनी अरक्षका म त्पीडनतत्परा इत्यर्थः । अलिकुलालिकुलाअली नां कुः स्थानं अभ्रमित्यर्थः तं लांति स्वीकुवैति तें - कोकिलास्तेषां आलिस्तस्याः कुलं गृहं यस्यां को ·। : 'राधाविनोदम् किलासक्तेत्यर्थः । 'कुल कुले गणे गेहे देहे जनपदे पिचे त्यभिधानम्। अलिकुलाकुलाअलिईदासक्ता अतएवाहिमा अहेः सर्पस्य मा इव मा यस्याः स पवत् भयानका व्यथका चेत्यर्थः । हिमा शीतला रसालवनी सहकारवनं स्वार्थे ङीप। अहिमा उण्णां तद्विरहवती मा प्रति रनीः रः अग्निः तन्नयति सा अस्ति हि अनलतापजननीत्यर्थः ॥ १० ॥ लोकः॥ बकुलमाकुलमालि परागितं मधु परागपरागपरालिभिः॥ विशदशारदशा रंदशारदं शशकलं ककलं ककलंकितम बकुलमिति । हे आलि तहकुल बकुलपुष्पं । श्यते । की० परागितं संजातकिंजल्कं । पुनः कीदृ शं मधुपरागान् पिबंति ते मधुपरागपा अत एव रागपराः स्नेहगायनपरास्ते च ते अलयश्च तैराकुलं व्याप्तं । पुनः कीदृशं विगतं शं सुखं यस्याः सा विशा असुखा सा दशा येषां ते विशदशा विरहि णीजनास्तान आरदति पीड़यति तंतच शं अ रातिसशाारा दशावस्था येषां ते रूयासुखं भुंजा नास्तेपां अ आत्यंतंरं अनलं तापं द्यति खंडयति एवंविधं वियोंगिनामसुखदं सुखप्राप्तानां तापखं डनमित्यर्थः। पुनः कीदृशं शशकलंककलं शश C

·*
सटीकम्।
कलंकश्चंद्रः तस्य कलाकांतिरिव कांतिर्यस्य तच्चं
द्वसदृक्षं व्यापकमिति भावः। पुनः कीदृशं कक
लंकितं केन वायुना कलंकितं कंपितम् ॥ ११ ॥
श्लोकः ॥ नवमशोकमशोकमशोकदे सुर
भितारभितालिरतारतम् ॥ सखि समाश्र
यमाश्रयमाश्रयः कमलिनीमलिनीप इ
वाऽऽगतः॥१२॥
नवमशोकमिति। हे अशोकदे शोक यति सा
शोकदा न शोकदा अशोकदा तस्याः संबोधने हे
अशोकदे हे अदुःखदे त्वं नवं अशोकं अशोकना
सानं वृक्षं आश्रय। की० अशोकं शोकरहितं। पु०
की सुरभितारभितालिरतारतं सुरभितयासुगंधि
तया रभिता अनन्यशोभाः संजाताः पुष्परागरंजि.
ता इत्यर्थः। ते च ते अलयश्च तेषां स्तं रतिसुखं त
स्मिन्नारतं आश्रितं भ्रमराणां सुखमस्ति अतस्ते
दुःखं हरिष्यंतीत्यर्थः। पु० की. माश्रयं मायाः
शोभायाः आश्रयं स्थानं अतो हे सखि सःमाश्रयः
लक्ष्मीपतिः आगत एवेति अवेहि । क इव यथा
अलिनीपः भ्रमरिणीपतिः कमलिनी प्रति आग
च्छति तथा हरिलक्ष्मी मुक्त्वा त्वां प्रत्यागत एवेति
जानीहीत्यर्थः॥१२॥

·राधाविनोदम् श्लोकः ॥सखि हिताऽसिमतासि मतात्थ मां नवमशोकमशोकमशोकदाम् ॥ तदिह मामवमामव माममांव्रज हरिं नवनीरद नीरदम्॥१३॥ सखीति । हे सखि त्वं हिता पूर्व प्रिया अधुना वं असिमता अलेरिव मतं अभिप्रायो यस्याः अ सिपीडाकीत्यर्थः। मतासि मान्यासि। कुतः य तःवं मां नवं अशोक आत्थ ब्रूषे। की० अशोक अ स्य विष्णोः शोको यस्मादसौ तं । तदर्शनादधिक दुःखदमित्यर्थः। की मां अशोकदा अस्य विष्णोः शोकं दुःखं ददातीत्यात्मना अशोकडा तां तत्त स्मात्त्वं हरिं व्रज गच्छ मां अव दुःखतः रक्षा की मां अमां अशोभा विष्णुविरहेण कर्शितां । की० इह इं कामं जिहीते प्राप्नोति इह सकामुकरित्या थैः।यमकत्वादनुस्वारच्युतालंकारः। पु० की साम वं मा लक्ष्मीाँब्रह्मा तौ वाति गच्छति इति मा मवं लक्ष्मीब्रह्मभ्यामपि सेवितमित्यर्थः। पुनः की दृशं नवनीरदनीरदं नवो नूतनो यो नीरदः मेघः तस्यनीः नितरां ईः या शोभा तां रदति प्राप्नोति नवांबुदश्याममित्यर्थः ॥ १३॥ श्लोकः ॥ इति सखी गदिताऽगदिताऽदि ८ ·सैटीकम्। ताऽनवनराय वरायवराय वा ।। इति गिरं कलया कलया कला पटुगिरा मृदुताऽमृ दुतादुता॥१४॥ इतीति । कलानाम्नी सखी कलया गंभीरया 'गिरा अनवनराय नवो नरः नवनरः न नवनरः अ नवनरः तस्मै पुराणपुरुषाय इति वक्ष्यमाणां गिरं यत्प? यथा तथा अदित ददाति स्म । कीरा कं सुखं लाति ददाति सा कला तया प्रियोपेतले सुखकारिण्येत्यर्थः। पुनः की० मृदुता मार्दवं अमृ दुता कठोरत्वं ताभ्यां दुनोतीति दुत् तया । की. कला तया इति गदिता उक्ता। पु० की अगदिता वा शब्द इवाथै स्वचातुर्यादनुक्तेव कीदृशाय वरा यवराय वरः अयो यस्य वरायः स चासौ वरश्च शुभावहविधिमते श्रेष्ठाय च ॥ १४ ॥ लोकः ॥मलयजं तनुतेऽतनु ते तनौ सहच री नलिनी नलिनीदलम्॥सुनयनाऽ नल दं नलदं च सा तदपि सीदति सीदतिबं धुता॥१५॥ मलयजमिति । हेकृष्ण ते सहचरी सखी तनी अंतनु भूरि मलयजं मलयाचलसंबंधि चंदनं तनु ·राधाविनोदम ते विस्तारयति लेपनं करोतीत्यर्थः । पुनः ते नलि नी कमलिनी ते प्रिया तनुत्वात् पद्मिनीसायं तनौ अतनु बहुलं नलिनीदलं तनुते । पुनः ते सुनयना दीर्घलोचना अनलदं तापनाशकं नलदं. उशीरं तनौ तनुते तदपि सा सदिति दुःरदं प्राप्नो ति। अपरं बंधुता अस्मदादिसविता सीदति परि तापयति नश्यति वेत्यर्थः॥ १५॥ लोकः ॥ समुदितेमुदितेमुदितेक्षणे हिम करेमकरें तकरश्रुती॥पिकरवेऽवरवेवर वे तिसाहरिणलांछनलांछनलांछना ॥१६॥ समुदिते इति । ईवर लक्ष्मीपते अमुदिता मु द्रहिता सा ते प्रिया ईक्षणे अमुदिते मुद्रहिते मु कुलिते करोति संकोचयतीत्यर्थः। कस्मिन्सति हि मकरे चंद्रे समुदिते सति उदयति सति । कीम करेनकरे मकराणां मत्स्यानां इनः प्रभुः समुद्रस्त स्य के रातीति करः सुखदः तस्मिन् सर्वस्यापि सु खकरे तस्यास्तु दुःरकद इत्यर्थः । च पुनः श्रुती क ो अमुदिते करोति आच्छादयतीत्यर्थः। कस्मि न् सति पिकरवे कोकिलाकूजिते समुदिते सति। कीदृशी अवरवा अवेति शब्दं कुर्वाणा । पुनः की दृशी वेत्यर्दाक्षरेणायि इति उक्त्वा हरिणलांछन .

·. सटीकम् । चंद्रः स एव लांछन चिन्हं यस्य सः शिवः सलांछ नं चिन्हं यस्याः सा शिवशिवेति जपतीत्यर्थः १६ श्लोकः ॥ न सहतेसहते सह ते संखी तव वियोग वियोगमयोगहत्॥ सपदि तांतर णि सरणिं मणिं किरतु नाम नवं नवनी विजम् ॥१७॥ नसहत इति । हे अयोगहृत् अयः लोहा च्छति तत् हृत् हृदयं यस्य हे कठिणहृदय योग गरुडारूढे हे सह हे शांत ते सखी प्रिया तव वियोग न सहते सहते इति दुःखित्वादीप्सार्थत्वं । अतः सपदि तामधुना मनसि वर्तमाना तरुणिं किरतु त्यजतु सरणिं किरतु सरणि प्रियाकुंजमा में राधावनमार्ग किरतु गच्छतु संरणिः पद्धतिः प ये' त्यमरः । चपरं नवं नूतनं नवनीविज वसनयं थिस्थं माण किरतु क्षिपतु नाम निश्चयेन ॥ १७॥ श्लोकः॥अयतया कलयाकलया शुभांव नजदामजदामजदीप्तिमान॥हरिरगात्त सगात्तमगाच सा मुदमतीवमतीव दृशोः स्थितम्॥१८॥ अयतयेति । हरिःतया कलया सह शुभां रा धिका अगात् । कीदृश्या कलया के सुखं लाति प्रा ·. ...) राधाविनोदम् मोतीति दृष्टचित्तया । कीदृशो हरिः वनजानि के मलानि तेषां दास समूहः तस्माजातं दाम माला , तस्यां जाता या कांतिः सा विद्यते यस्य तथोक्तः सा प्रिया तं वीक्ष्य अतीव मुदं अगात् प्राप। आग तं विष्णु आलोक्य हृष्टाभूदित्यर्थः । कीदृशं अगा तं अगः गोवर्धनः अत्तो येनतम्। पुनः कीदृशम् । अतीवं अनुतं । पुनः कीदृशं शोः स्थितं ॥१८॥ -लोकः॥ रामचंद्रकविना कविनाऽदः पूरु पोत्तमसुतेनसुतेन ॥ राधिकाहृदयशोकद मासीद्राधिकाहृदयशोकदमासीत्॥१९॥ रामचंद्रेति । अदः राधिकाहृदयशोकदं राधि कायाः हृदयं तस्य शोकः तं यति खंडयति ततू काव्यं रामचंद्र कविना कृत्वा आसीत् रामचंद्रेण कृतमभूदित्यर्थः । कीदृशेन कविना का ब्रह्मा उः शिवः अः विष्णुः अः वायुः अः अग्निः अः सूर्यः ते विद्यते आराधनीयत्वेन यस्य तेन । पुनः कीदृशे न पूरुषोत्तमः द्विजः तस्य सुतः जनार्दनः तस्य ई नेन ज्येष्ठेन सुतेन राधिका च हृदयशोकदा राधि काहृदयशोकदुःखनाशिकाकला मश्चंद्रश्च अवि ष्णुः अः वायुश्च अस्यति विरहिणमिति असःमधु श्रदः कामश्च तेषां इत् प्रापकं वर्णनीयत्वेन तत