·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·॥ श्रीः । तुरीयमीमांसा। अनेकदुर्वादिमतपरासनपुरस्सरम् । श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराणानि पुरस्कृत्य तानि परिष्कृत्य च तुरीयाश्रममीमांसनपरा । सत्सम्प्रदायाचार्यसर्वतश्रस्वतन्त्रपण्डितस्वामि- श्रीराममिश्रशास्त्रिणा प्रणीता। गुणयहणायणचेतमा श्रीमता ज्योतिर्विदाजारामशर्म- परिडतेन जिज्ञासु-सुजनसेोकर्याय मुद्रणं प्रापिntil 18 TURÍYAMÍMÁDSÁ BY 3. S. A.S.T. S.P.S.M. MRAMA MISRA SASTRI, Salin RAM फादपाम् । .. ताजासम्मिन्यायेन मेरिझन हात नावि यन्त्रालय मुद्रपिस्या प्रमागिता। पक्रमादेवी।

·BHARD
KLAYHO
SN
248 %
LIBR
"AY,

·ar PREFACE It is undisputed and admitted by the historians that, n all countries and at all times, the religion, the verna ular language and the vernacular of the Sacred Scrip -ures of a country, have gradually improved along with ats growth But the case is quite different with the 'N WP and Oudh' Its vernacular language has been so demo ralized that it is used only in the private apartments, and no sooner one gets out of them than he begins to use and like one acquainted with Persian or Arabic Some time ago I was invited to attend the Vaisya Conference at Aligarh to express my views in respect to several religious points connected with the Hindu Sacred Scriptures Soon after my arrival a gentleman of rank came to see me, and during the course of his conversation he said, "Is mulq men pidri zubán ki taraqqı honi lazım If such is the use of expressions by men of respectable position, how can the expectations for the improvement of the vernacular language be realized ? This method of using expressions is quite tantamount to the ways of living of certain men, who, having put on foreign clothes and adopted foreign modes of living, give lectures in public conferences on the use of native dress only with a view to acquire renown and hai' gain fame Previous to the British administration in this country, the darkness of ignorance was spread to such an extent that the intercourse of one nation with ·JI PREFACE another did not at all exist Languages differed at the distances of every 24 miles and our Musalman rulers in) olden times went so far as to alter even the names of cities and holy places and call them by the names of Musalmın fashion In the royal records Prayag wa entered as Allahabad, Kashı–Muhammadabad, and Patna-Najimabad, and so on But thanks be to the Almighty that the British Government has now turned India from a barren country into a smiling garden and united the several petty king doms into one sovereignty, which looks as it were like one grand city A native of Madras keeps correspond ence with one of Nepal and a Bengalı with a Peshawarı Similarly though living apart from one another in different quarters they meet together to give lectures and hear them as if they were the inhabitants of one toin Looh only a short time ago the patriotic Governor of the United Provinces, having noticed that even the native Musalmans of these Provinces converge with their female relations and keep their account books in the Hindi language, has introduced Hindi for the conic dience and good of the people in general It is a deplorable thing that even a learned Pandit! can with difficulty express his thoughts accurately in n letter written in the vernacular The reason is not far to seeh. People of this country have not yet set their foot on the right path leading to its property Tho cult? vation of learning has however, been begun in it The world erinced sereral improrements in about the latter part of the reign of our late Empress These ·PREFACC III improvements embracing politics scienco &c, tended much to increase the welfare of the country The munificent gift of His Highness the Maharaja of Jaipur to the Famine Fund with no other motive than that of re lieving the poor, is one of the many instances of acts quite unheard of before and sufficient to afford a better stimu lus for helping the needy to the other chiefs of India The high education of H H the Maharaja of Durbhanga is another instance of the growth and development of education among the Rajas and Maharajas of India Similarly the minor Maharaja of Burdwan may be looked upon as an example of a native prince well worthy of the high position he is shortly to command among the Indian chiefs by dint of his exceptional merits acquired by high education The success with which HH the Maharanı Sahiba of Vizianagram has been managing her state is a rare instance on record of that Wisdom which characterised a woman under the benign rule of our late lamented Empress It is hoped that the Maharani will succeed as well in looking after the educa tion of the minor prince as in matters connected with the management of her Raj Our N WP and Oudh also abounds in ins tances of the above of which I can with certainty men tion one here His Highness the Raja of Bhinga has given his heir apparent that truning and education-re ligious pobtical and scientific—which may serve as a model to many In ancient times the custom of handing over the boobs by the guru to lus pupil did not at all exist. Some 400 years ago Vasudeta Sárrabhauma a Bengali Brah ·IV PREFACE, man, read Chintamant with us guru in ihtilá Having completed his studies wlien he was returning home his guru took away the manuscript copy of the work written by lim By the grace of God it is pleasing to hear that the present Vaharaja of Jathila has taken in his onn hand the difficult tash of ditfusing bnowledge here and it is hoped that it trull reach its perfection to the people s satisfaction The backwardness of education in these Province when compared with that of Bengal Bombay and Vadras may as well be ascribed to the dissimilar use of the Hindu and Vusalman langurges and it will no longer oxist when there is similarity obser} ed The usefulness of giving education in borhood can not be denied for it is serviceable to man during his whole life The teadency of mans nature entirely depends on the primary education given to lum in his boyhood There 19 difference betsseen the patriotic feelings of the English and the Indians for the former receive their educntion in their own sernacular and the latter do not. The people of this part of the country look to their vernicular with insignificant orce and for this reason they ever remain insignificant But it is now imagined that the royal road to Hındı so kindly pave by our benaro lent Governor will mark the way leading to the advance ment of the people People receiving their education in their own verna cular will necessarily feel an inclination towards their ·PRCT ACE 1 religion and its observances and be affected with the feel ings of philanthropy and patriotism It is worthwhile noticing that when Sankaracharya Swam san the deteriolation of the Vaidic religion and the people s perversion to Buddhism he adopted a plan to turn the tide of the people s tendency to its original state Having made slight alternations here and thero in the philosophies of the Buddhists he let them remun as they were, but did not simultaneously fail to justify the philosophic principles propounded therem with proofs based on those already laid down in the Vedas. The Buddhists themselves attentively listening to them ad mired their utility and began to hold even the Vedas as authority Thus state of things gradually led to the performance of ablution and the giving of alms the offering of sacri ficos and obsequial oblations to the Manes and the wor slupping of the gods and the Grahnans People having abandoned Buddhism began to resume the ancient forin of the Vardıc religion the result being the annihilation of Buddhism and the replacement of the latter on its usual basis throughout India But alas 1 if people are not actually acquainted with the fact that the Vedas announce the world and its Creator to bo true and to exist since time immemoral, how can we pronounce them to be false ? It is still more pitiable that if somebody attempts to toreh sometiung nhich is eren based on tho Sistmas, ho is regarded to be a foc and epuled by most people ·PREFACE Some time ago when I placed before the public a printed copy of a part of my original work entitled •Snehapurttı'* I was viewed with jealous eyes. But truth always prevails The sale of the book bus been beyond expectation, and it will now be reprinted in Bombay for public benefit It is a rule with the worldly men in succession that in regard to some point they at first come to an undesirable conclusion, but with the lapse of time they by and by consider it to be satisfactory, Venly the publication of the "Turiya Mímánsí' is based on the foregoing precedent When Sankar.Ichirya say that he had succueded 10 saving the ancient religion of India from the devastation of the Buddhists by composing philosophies similar to theirs, he at the same time devised means for thuir promulgation He concluded that, as the Buddhist mendı cants existing in numbers endeavoured to spread Bud dhism without any cost, why he should not also invent the system of teaching through mendicants in all the quarters On this ground, having inculcated the principles of salvation obtained by abstraction, he sent his disciples everywhere for teaching the Vaidic doctrines Sinco then has ansen the peculiar religious system of the Sannyásis which is lihe Buddism, in ofery way opposed to the Vardıc doctrines When this practice was enforced, bozeral Bauddha Rajas and Moharajas begin to adopt huy system of reli - dannhsno and hy derreps became Vardıcs . composed by we in bg yolubo ft ·PREPACE VII It must be borne in mind that all this was done to convert the Buddhists and not verily to show what he really imbibed He was in reality the Forshipper of Vishnu and devoted follower of the Supreme Being Neither did he, like the existing followers of his system of religion, think himself to be Brahma, nor did he own the customıry religious observance of his followers the Dandıs to be the only object aimed at The saddest thing that happened was the premature death of Sankaráchán ya at the age of 32 years only Had he lived a little longer, he himself would have luid open the secret that these interpolations were made to deceive the Buddhists and not to declare his religious beliefs The people of this country are not only ignorant of histories but see them with inimical eyes, and hence do not possess any accurate knowledge of the foregoing incidents It is a matter worth consideration whether Sankarscharya, according to whose tenet, besides Brahma, the whole world is unreal, will ever say that & Sanayisi Brihnan alone cho attain salvation and none else, that spiritual knowledge can be acquired by the Brahmans only and by none, thnt a Brahmin alone is entitled to become a Sannyasi and not the Kshattriyas and others that salvation 18 got by giving up the duties of each order ind by no other means, and so on ous ways are those of politics and not of religion But mostly the Brakmans of the present age 8ccom plish their ends either by uttering ordinances learnt by His mysteri ·VIII PKEFACE rots or lestoring to the demision of prejudiced arbitrators They are in the dark as to the purport of Sankarachary a's tenet, which was intended only to convert the Buddhists to the Vaidie religion To bring to light that his doc trines and religious obsery ances are not quite different, is the main object of my composing the Turiya Mim amsa and it is believed that the people knowing the real meaning of its contents will follow the ancient form of the true religion All the Vaidies believe that Sri Krishna has in luis Gulá taught Arjunthe sum and substance of all the Upanishads, which runs thus-The soul enshrined in the humu body must trke shelter with tho Supreme Being, for no salvation can be attained without doing this All living beings nre stoners They can obtain final emancipation by the four of the Supreme Being which can be guned when the living being actually thinks itself to be dis ested of all the evals and his rc pious devotion If such is tho rule Ind dosen in the Guld then they cannot bo said to be Vadıcs who not in accordance with this precept, thunk the world to be filse and the Supreme Being to be imaginary If Sinharachijn is indeed held to be a Vardic, then it must be concluded that is religious tenclungs, though inconsistent with those of the Vedas, wero no doubt meant to show some obscure signification and not Ius real tenot He had a very great experience Hein fict taught in thus mannor in order to extirpato Buddhism witliout bloodshed His writings did not wound the feelings of the Buddhists who knowing that their rela gious viows coincided with those of the Vedas, began to course to

·PREFACE
IX
read them, gradually devoted themselves to the worship
of the Supreme Being and took shelter with him
In this treatise I have shown that according to the
Vedis and the Hindu Sacred Scriptures, like the Brah
mans, the Kshattrıyıs and men of other castes are
also authorised to perform all the duties connected with
the worldly affairs down to the attainment of final
emancipation
SWAMI RANI MISRA SASTRI
BENARFS
131 March 1901

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
श्रियै नमः
श्रीधराय नमः
श्रीमतेरामानुजाय नमः
भूमिका।
समय के फेर से संसार में सर्वप्रकार से धर्म कर्म का
फेर होता जाता है, परन्तु सहसा यह बात नहीं जान
पड़ती कि किस दशा से अव हम लोग किस दशा को प्राम
होगए, एक वह दिन था कि ब्राह्मण क्षत्रियादि चार वर्ण
के और ब्रह्मचर्यगृहस्थादि चार आश्रम के धर्म केवल कहेही
नहीं जाते थे किन्तु यथा समय यथोचित रीति उनका
अनुष्ठान भी होता था, परन्तु अब वह समय नहीं है, और
अनुष्ठान की तो घातही क्या कही जाय, जिनके ग्रन्थों
से लोग अपने धर्मकर्म का विचार करते हैं वेही ग्रन्थकार
पाजे स्थान पर विपरीत लिख बैठते हैं, जैसे कि चातुर्वर्ण्य
व्यवस्था पर द्वेष से होय, अथवा अपने अज्ञान से होय,
किंवा किसी प्रत्यन्त देश के तात्पर्य से होय, कलि में लोगों
ने क्षत्रिय वैश्य वर्ण का अभाव कहा है, इसी तरह संन्या-
साश्रम सर्वहा युग में केवल ब्राह्मण वर्ण को है क्षत्रियादि
को नहीं, यह भी बड़े पल से लिखा है, और इस विषय
की इस देश में अनेक बार पूर्व भी चर्चा हो चुकी है, परन्तु
कुछ दृढ़यथार्थ मीमांसा नहीं हुई, जिससे लोगों के चित्त
का संशय निवृत्त होय । प्रामाणिक' लोगों से सुना है कि
* यह बात मेन ग्रीसीतारामीय परमहस श्री हरिहरप्रसादळी मतानुभाष के
मुख से मुनी दे।
-

·भूमिका। इस विषय पर वैकुण्ठवासी काशी के महाराज श्रीमान उदितनारायणसिंहजी साहवयहादुर ने उस समय के काशी के अद्वितीय विद्वान् श्रीदमानचन्द्रनारायण तर्कपञ्चानन भट्टाचार्य, सूर्यनारायण शास्त्रीजी, और भैरवमिश्रजी, प्रभृति विद्वजनों से निर्णय कराया था परन्तु उस समय में इन महात्मा विद्वजनों ने क्या निश्चय किया और कौन ग्रन्थ बनाया इस का कुछ भी पता नहीं लगता, इस हेतु यह बात आज भी अन्धकार के भीतरही है। यद्यपि इस समय में यह कोई विशेष आवश्यक वि- पय निर्णतव्य लोगों को प्रतीयमान न होगा क्योंकि संसार इस समय हैजा, प्लेग, महंगी, युद्ध, विग्रह, कांग्रेस, कान्फ- रैस, पाल्यविवाह, विधवाविवाह, विलायतयात्रा, और माना प्रकार के वेदविरोधी विचित्र समाज इत्यादि जगदुः- घ्यापी प्रश्नों की मीमांसा में लगा है, परन्तु धार्मिक लोग जब यह देखते हैं कि इन सब उपद्रवों का मूल भूत संसार है इस्की निवृत्ति किये विना हजार सफाई और चतुराई निष्फल है, तो ऐसे लोगों को इस विषय की जिज्ञासा होना कोई आश्चर्य की पात नहीं है, क्योंकि वर्णाश्रम धर्मही संसार में धर्मार्थ काम मोक्षचार पुरुषार्थ के मूल हैं तत्रापि मन्त्रमीमांसा, नात्य संस्कारमीमांसा, उद्वाहसम- यमीमांसा इत्यादि अनेक सुनियन्धों के द्वारा अनेक उप- युक्त विपयलोगों को ज्ञात हो चुके हैं, तो अय संन्यासा- श्रमही अन्धकारा वृत क्यों रहै, इस्की भी तुरीयमीमांसा द्वारा मीमांसा होनी उचित है। विचार करके देखाजाय तो यह तुरीयाश्रम मामांसा बहुतही आवश्यक है, क्योंकि इसपर लोगों के मोक्ष का ·भूमिका। ५ निर्भर है और इस्में नाना कक्षा का विवाद है जैसा ब्राह्मणही को संन्यासाधिकार है अन्यवर्ण को नहीं, संन्यासी का ही मोक्ष होता है अन्याश्रमी का नहीं, कर्मा- नुठान त्याग ही से मोक्ष होता है अन्य प्रकार से नहीं, दण्डग्रहणमात्र ही से मोक्ष होता है और कोई बात आव- श्यक नहीं, वैणव एक दण्डही मुख्य है विदण्ड नहीं, अथवा त्रिदण्डही मुख्य है एक दण्ड नहीं, शिखास्त्र और वी- श्रम धर्मत्याग ही से मोक्ष होता है प्रकारान्तर से नहीं, निजवर्णाश्रम धर्मानुष्ठान संन्यासी को आवश्यक है, और शिखासूत्र धारण भी आवश्यक है अन्यथा गति नहीं, संन्यासी आप विष्णु है इसे अन्य देवपूजा की आवश्य- कता नहीं, संन्यासी किसी देवार्पित भक्ष्यपेयादिक का भक्षणपान न करै, अथवा संन्यासी को अवश्य विष्णु- पूजन करना चाहिये और अवश्यही विष्ण्वर्पित नैवेद्य भोजन करना चाहिये अन्यथा अधोगति है, क्षत्रिय वैश्य की कौन कथा, द्विज स्त्री को भी संन्यासाधिकार है, और क्षत्रिय की आज्ञा से वृद्धावस्था में शूद्र को भी अलिङ्ग संन्यास होता है, इत्यादि नाना विवाद के कारण यह संन्यासाश्रम इस समय पर घोर अन्धकार से आवृत है, इस हेतु इस्की मीमांसा पक्षपात और निज हठ छोड़कर फरनी आवश्यक है, यह विचार के अनेक मान्यगण्य राजा, महाराजा, साधु, संन्यासा, गृहस्थ, ब्रह्मचारी, पण्डित, सुजम, लोगों ने मुझसे बहुत समय यह अभ्यर्थना की कि यह कार्य आपही का है, इस हेतु आज मैं तुरीयाश्रममी- मांसा विषय पर श्रुतिस्मृतीतिहासपुराण के और व्याक- रण ज्योतिष इत्यादि वेदाङ्गों के वचन द्वारा पूर्वोक्त सर्व विषय की मीमांसा करता हूं, इस ग्रन्थ को जो लोग पढ़ेंगे - ·. , भूमिका। उनसे मेरी सविनय प्रार्थना है कि वे लोग इस ग्रन्थ को अपनी वासना के परवश होकर न देखें किन्तु श्रुतिस्मृ- त्यादि के प्रमाणानुसार विचार करें तो उनका तुरीय- मीमांसा निरीक्षणसफल होगा। मोक्ष संन्यासिहीका होता है अन्याश्रमी का नहीं, यह नियम नहीं है किन्तु ज्ञानी का मोक्ष होता है, ब्राह्मण ही को ज्ञान होता है अन्यवर्ण को नहीं, यह भी नहीं है किन्तु सर्वही वर्ण और सर्पही आश्रम में ज्ञान होता है, क्षत्रिय और वैश्य को एक दण्डादि युक्त सलिङ्ग संन्यास होता है अलिङ्ग संन्यास नहीं अलिङ्ग संन्यास शुद्र को होता है, विशिधाधिकारी क्षत्रिय को भी त्रि- दण्ड संन्यास होता है । क्षत्रियों में तो सुलभा नाम की क्षत्रियकन्या ने त्रिदण्ड ग्रहण करके ज्ञान में मग्न होकर उस्का त्याग भी कर दिया यह लिखा है। क्षत्रियों का मुख्य धर्म प्रजापालन श्रीर चातुर्वर्ण्य धर्म रक्षा है वे विनासंन्यास के संन्यासीसे चढयढकर हैं क्योंकि राजा धर्मका पष्ठांशभागी होता है तो यदि ६०० संन्यासी की धर्मरक्षा किईगई तो १०० संन्यासी के तुल्य राजा हो गया। इस हेतु उन्हे तीव्र वैराग्य के विना संन्यास नहीं होता, जिन वचनो में आपाततः क्षत्रिय को संन्यास का निषेध है उनका यही तात्पर्य है। ब्राह्मण को तीन वैराग्य के विना भी संन्यास हो सकता है, सर्वही ब्राह्मण संन्यासी को विदण्ड मुख्य है और एकदण्ड तो आपत्काल में होता है, संन्यासी को शिखा- सूत्र धारण करना चाहिये, शिखासूत्र त्याग तो आप. काल में होता है,अथवा सिद्धयोगीजनों का कालपरिपाक

·७
भूमिका।
से स्वयं हो जाता है, त्रिदण्डी मुख्य परमहंस होते हैं
एकदण्डी नहीं, दुर्वासा इत्यादि ऋपि परमहंस थे और
उन्हें त्रिदण्ड था यह बात महाभारत हरिवंशादि अन्यों
में लिखी है।
सुभद्राहरण के समय अर्जुन ने और श्रीसीतादेवी
के प्रतारण के समय राक्षस रावण ने जो वेष बनाया था
वह परमहंस का था, क्योंकि वेही संन्यासियों में सर्वश्रेष्ठ
होते हैं, श्रेष्ठवेपही के कारण धोखा होता है । और वे
दोनों अर्जुन और रावण त्रिदण्डी बनकर धोखा देने आये
थे और इसी कारण महाभारत में कहा है कि चावीक
राक्षस भी शिखीसूत्री त्रिदण्डी बनकर धर्मराज युधि-
ष्ठिर के पास नाना प्रकार के उपदेश करने को आया था
क्योंकि धर्मराज शिखीसूत्री त्रिदण्डियों को ही परमहंस
जानते थे, व्यङ्ग कलेवर ही उस समय एकदण्डी होते थे।
श्वेतकेतु को जो लोग केवल ब्रह्मचारीही कहते हैं उन्हें
याझ्यवल्क्य को भी गृहस्थ ही कहना चाहिये, और यदि
याश्यवल्क्य किसी समय गृहस्थ होकर भी शेप में संन्यासी
होगये तो उन्हें जानना चाहिये कि श्वेतकेतु भी पीछे से
संन्यासी होगये थे। अनेक लोगों ने श्वेतकेतु को केवल
घ्राह्मचारी और दुर्वासा को वृत्यापरमहंस कहकर अपनी
विद्या और विवेकिता को परिचय दिया है, और इसी
असिद्ध दृशन्त से जड़भरत को अपरमहंस मानकर
क्षत्रिय को संन्यासानधिकार कहा है, इत्यादिविपयों
परस्थापनीय का स्थापन और खण्डनीय का खण्डन मैंने
इस ग्रन्थ में अति प्रदीप्तवाणी और बड़ी आरभटी से
किया है, भाप लोग इसे संस्कृत भाग में देखें।
,

·भूमिका।
जय आपको दृढ प्रमाण मिलते हैं तो कल्पतरु परिमल
के नामही पर निर्भर न कीजिये किन्तु अपनी बुद्धि के
अनुसार युक्ति द्वारा श्रुतिस्मृत्यादि प्रमाणों से काम
लीजिये।
सन्तुशुमानि वर्षमानानि ॥

·श्रीमते रामानुजाय नम तुरीयमीमांसाया विषयसूची। m विषय । २ ६ CE C9 Co विषय । एष्ठा मलम्। २) दुर्वासस परमसत्य त्रिदहित्य व पन्धपातनिका। न तु परिमलरुदभिमत गोणपार गाईस्थ्यातिरिक्तापमानहीकारोपपादनम् । मदस्यमेकदण्डित्व वा। सवामाशमाणा यद्याप ध्यवस्था।। परमहसस्य दुधासमा यज्ञोपवीत साधनम। ५० सन्यामलक्षणम् । ४ प्राचामेकदपिहना सन्यासललणनिरा मदनमनिराकति । क्षत्रियाणा सलिनुसन्यासध्यवस्था करवाम। पनमा निरग्निकस्य नात्मसमारोपणाम । उपलक्षणतापक्षस्य मुख्यत्वाख्यानम् । ७३ गवस्थस्य न्यासानावश्यकत्वस्थापनमनु | मानधध्याख्यातणा मतप्रदर्शन परत गाङ्करपक्ष प्रतिक्षेप । चिराकरण। त्रिदण्डस्य दिकत्वय्यवस्थापनमनु मुरेश्वराचार्यपनिरूपणाम। घनत शाङ्करपक्षप्रतिपश्च । १० मिताक्षरान्प्रतनिरूपणाम । चन्यासभेदनिरूपयाम् । क्षत्रादिसन्यासनिषेधवाक्याना मत्यु माधवमनिराकरणम् । पपत्ति स्वाता भारतेपष्टम्भटानम। विदगडमुख्यत्व ज्यातिर्विदामप्य भिमतम। क्षत्रियाणा प्रज्ञापालन मुख्यम। E" त्रिपडेकदपइयो पराभिमतध्यवस्था । सुलभाया प्रियकमारिकायास्थि दण्डाधिकारिता। क्षत्रियाणामेक्रदराहाधिकार । २- माधवमनिराकरणम । (८ विद्वत्सन्यासविविदिवासन्यास जड़भरताटोना परमसानामु নিয়ার E पवीतम्। १०९ गवस्थादे पाभ्यास प्रावश्यक । ३०पिडना न स्वामिनापितु पिटपडेकदपइनिर्णय । . प्रक्षण क्षत्रिया पडत्या । १०१ सन्यासिधर्मानरूपणम् । १०४ कल्पतर-परिमलपक्षक्षपणम् । ३५ गृहस्थाटे प्रणवापासनाधिकारिता । १९८ परिमलमतिमतम् । 38 प्राधमायामयान्तरभेदास्तद्रमनि समसमतिमतमा पगाच। १२० रायणाजुनास्विदण्डधारणानुकार कानुष्ठानावश्यकनिरूपणम् । प्रयोजननिरूपयाम। मन्त्रमोमासादियिषर्यानपणम् । १७" पामिलमतोन्मूलनमा (समाज श्री९८० एग्रहना शुभ हरिवनयापष्टम्भ। ८८ -- १७ ४४ २४० ४५ यसनम् ।

·No text on this page.

·पृष्ठे पङ्क १९ ७ २० शुद्धाशुद्धि पत्रम् । शुद्धम अशुद्धम सर्वेषु वेदेवारण्यक्रमावर्तयेत सर्वेषु देवेष्वावरणमावर्तयेत ५ विद्यावेतर केशधारिणः विद्वचित केशधारणे. १९ दण्डमना दण्डयहणमना न व याज्ञवल्क्यो गार्हस्थ्यमुवामेति न प्रावानीदिति समू हितु सामतम् इत्यपि निवेशनीयम् “अन्ध. पॉईरिद्रो वा विरक्त सन्यसेट्टिज.' इत्यम्पनिये शनीयम् ११५ ब्रह्मण्यम ब्राह्मण १२३ ४ १४१ २० मद ५७ E यति पुत्र ति. पुत्रम मप भाषा भूमिका का शोधन । पृष्ठ पति ३ १५ इस पडि में “चातुर्वण्य के स्थान" सन्यास पर चाहिये । १६ “व्यवस्या पर" नहीं रहना चाहिये । ५७ इस पड्डि मे "काल में लोगों ने क्षत्रिय वैश्य वर्ण का अभाव कहा है इसी साह" इतना अधिक पाठ है। २० "भी" अधिक है। ७ इस पट्टि में "शिखासूत्र और वर्णाश्रमधर्म त्यागही से मोत होता है प्रकारान्तर से नहीं," इतना अधिक है। ५ ·२ सुरीयमीमांसा। दायमदर्शनद्वारा पुरुषार्थचतुष्टयमुपदिशद्धिशमन्यग्राहियत । ते च वेदा वानमव्यवस्थापुरःसर वामिणामनयमानुपदिशन्ति । भगवत्प्रसादोऽपि च सर्वपुरुषार्थनिदानभूतो वर्णाश्रमनियताचारणे सिध्यति । यथाऽऽह भगवान् पराशरो वेष्यपुराणे । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्ततापकारकः । इति, अस्ति च तेषामनाश्रमावस्थाननिषेधः । अनाश्रमी न तिष्ठतु दिनमेकमपि द्विषः ॥ इति- ते च ब्रह्मक्षत्रियवेश्यशूद्राश्चत्वारो घणाः । तेषा च यथा- यथ ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्य-सन्यासाश्चत्वार प्राश्रमाः । सपा- दिमान न्यरूपयाम वर्णिक्रसर्वस्वे । इति क्रमागतश्चतुर्थ पहा- श्रमा निरूप्यते, तप केचिद्गार्हस्थ्यव्यतिरिक्तमाश्रम नेच्छन्ति उदा. हरन्ति च तत्र गोतमस्मृतिम् । ऐकाप्रम्य त्वाचार्य:: प्रत्यक्षषि धानाद्गार्हस्थ्यस्य इति । प्राचार्यास्तु गार्हस्थ्यमेक ययानमो मान्य. कश्चिदस्तीति मन्यन्ते हेतु पाचक्षते गार्हस्थस्य प्रत्यक्षश्रुतियु विधानादितरस्य, सदभावात इति । तथा हि । यदृचाः अग्नि- मील-इत्यारभ्य मन्त ब्राह्मणात्मके कृत्स्नेऽपि वेदे होतृकर्तव्यमेवा- मनन्ति । यजुर्वेदिनश्च इपे त्वा इत्यादिना अध्ययंकर्तव्यम् । सामगा अपि अग्न आयाहि वीतये इत्यादिनोद्गातृकर्तव्यम् । हो- पादयश्च गृहस्या एव । तथा चाधीयमानेषु प्रत्यक्षयेदेषु गृहस्थ- कतंच्याभिधानेन सदायमविधिः परिकल्यले न त्वयमितराममषि धिकल्पक किञ्चित् पश्याम: । अत शय यायज्जीयमग्निहोष नुहो- शिश मिः अन्य पुस्मयुन राहिलीश नियते । श्रत्य.

·सुरीयमीमांसा । न्तरञ्च एतद्वै जरामय्ये सर्च यदग्निहोत्रं जरया वा ह्येवास्मान्मुच्यते मृत्युना पा-इति । न घेवं सति कथं ब्रह्मचर्याश्रमाङ्गीकार इति शङ्कनीयम् । नैष्ठिकस्य पक्षकोटिनिक्षिप्रत्वादपकुर्वाणकस्य प्रतिपत्तृत्वेन अामित्वाभावात यदा कर्मित्वेनाभिमतयोर्ब्रह्मचारिवनस्थयारी- दृशी गतिस्तदा केष कथा कृत्स्न-कर्मत्यागिनो यतेः । तस्माद् गार्हस्थ्यमेक रवाश्रमः-इत्याचार्याणां पक्षः । अपाच्यते । अस्ति हि चतुर्णीमाश्रमाणां प्रत्यक्षश्रुतिषु विधानम् । तथा च जावाला आमनन्ति । ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् गृहावनी भूत्वा प्रव्रजेत-इति । प्राचार्यास्तु रागिणमभि- प्रेत्य तस्याईरेतःसु नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यादिषु विष्याप्रमेष्यनधिकार मन्यमाना गार्हस्थ्यमेव धर्णयामासुः । यत्तु कृत्स्नेऽपि घेदे गृहस्थध- मस्येवाम्मानमित्युक्तम् । तदयुक्तम् । धानप्रस्थस्यापि सदारस्या- ग्निहोचादिसम्भवात् । नेष्ठिकब्रह्मचारिधर्मस्तु छन्दोगेः पठ्यते । ब्रह्मचार्याचार्यकुलघासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसा- दयन्-इति । उपकुर्वाणकधमाः सर्वाशाखासूपनयनप्रकरणेषु प्रसिद्धाः । यतिधम्माश्चापनिषदागे । अतो यावज्जीवादि-श्रुतेः জানিলিয়নানামাযি ন নয়া সলনি যান। ঘিনা- श्चातरमीमांसायां चत्वार आश्रमाः । तस्मादस्ति संन्यासस्त्रयी- शास्तसिद्धश्चतुर्थ प्राप्रमः ॥ तत्र संन्यासो नाम विधित: प्रेपोच्चारणपूर्वकं कर्मणां पर- स्मिन् देवे समर्पणम् । तत्र पूर्व जन्मान्तरेष्वनुष्ठितानामस्मिन्नपि च जन्मनि संन्यासात्पर्वमनुष्ठितानां काम्यकर्मणां कृप्यकर्मणाञ्च भगवति समर्पणमावश्यकम् अन्यथाऽनन्तजन्मार्जितानान्तेषां शुक.

·४ सुरीयमीमांसा । कृष्णकर्मणाम्भोगेन एकान्ततः खिलीक क्षेतुञ्चाशक्यतया मोक्षक- थेय उदुम्बरयुष्यापिता स्यात् । कर्मणां न्यासञ्चाह स्वयम् । यत्करोपि यदनासि यज्जुहापि ददासि यत् । यतपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति, अध जुहोपि ददासीत्यादेः पूर्व क्रियासामान्ययघनेन करो- सिंघटितेन यत्करोपीत्यनेन कृष्णकर्मसाधारण्येन शुझानाम्भगति न्यासाऽभिधित्सितः । एवमेव तु पाण्डवगीतामु भगवते घामदे- घस्य स्तुतिमुपक्रममाणेपु पाण्डवेषु कुरुयु च स्यावसरें । जानामि धम्म न च मे प्रवृत्तिजीनामि पाप न च मे नितिः । केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि । इति दुर्योधनः कृष्णाना फर्मणां भगानि भ्यासमनुतष्ठा पापज्ञानपूर्वक पापे कर्मण्यनिवृत्याख्यानमुखेन पापकर्मप्रतिमभि- धाय केनापि देवेन हदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा फरोमी- त्यनेन, एप एयासाधु कर्म कारयति यमधो निनीपतीत्यादिश्रुत्या थाभिधानेन भगवति भरन्यासेन पापक्रमासंस्पर्शल्याभिप्रेतत्वात् । एपञ्चैद कर्मसंन्यासस्य गृहस्थेष्यपि मुमुच्यु सत्यातचाति- व्यामिधारणाय प्रेपच्चिारणपूर्वमिति सत्यन्तम् । प्रेयोचारणमात्रम- प्यलक्षणम् । तस्य वासनावल्लालपदण्डिसाधारण्यात प्रतः कर्म साम्परस्मिन् देवे समर्पयमिति विशेप्यदलं, तादृशं च समर्पण न वासनावत्सु । प्रपोच्चारणमापन्तु जातिवालण्यमिय न पर्याप्तं लक्ष णम् । यथा- तप:श्रुताच योनिश्वेत्येतद् ब्राह्मणकारकम् । तप:श्रुताभ्यां दोनो यो जातिमाह्मण एव सः । ति ·५ । तुरीयमीमांसा । तेन तुल्यं क्रियाचेद्वितिरिति पाणिनीयसूर्य व्याचक्षाणेन पतञ्जलिना तप:श्रुतहीनस्य जातिमात्रेण ग्रालययमपाम्बाह्य- एयमुच्यते । पर्व प्रेपमाचमुच्चार्य स्याश्रमनियतकमाययननुसिता न 'पानं चतुर्थीमित्वमित्यपि सुष्यतम् । एवञ्च स्वानमनियतक- र्मणां सञ्चितकम्मेणाञ्च भगवति न्यासोऽपि चतुर्थाश्रमलक्षणकुक्षि- नितिमः। एतेन संन्यासी नाम विधिता गृहीतानां नित्यनेमितिका काम्यश्नोतस्मातकर्मणां प्रेपमन्त्र समुच्चार्य परित्याग इति घासुदेवा- श्रमादीनाम्प्राचामेकदण्डिनां संन्यासलक्षणमनुपादेयम् । स्वाश्रमनि. यतानां वेदान्तश्रवणतन्मीमांसनादीनां नित्यानामनुष्ठानस्य कुटी- चक्रबहूदकयोहमपरमहंसयोरपि चावश्यकतया लक्षणस्यासम्भवय- स्तत्वात् । यदि तु गृहस्थाद्याश्रमनियतकर्मणां त्याग एवाच परि- त्यागशब्देनाभिप्रेत इति मन्यते तहिं न्यासिनोऽनधिकारादेष तद- प्राप्ता लक्षणे तन्निक्षेपोऽनावश्यक इति लक्षणेनेतरभेदसाधने व्यर्थ- विशेषणघटितत्वाद व्याप्यस्यामिद्धिः । यदि तु स्वरूपमाहीतनमा- घमेवेतत् सर्वकर्मपरित्यागाभिधानं न तु लक्षणकुक्षौ तनिक्षेप इत्यु. च्येत तदा प्रेपमाणेच्चारण गृहस्थसाधारणं न्यापिना लक्षणमित्य- तिव्याप्तिः । संन्यासविधिना प्रेयोच्चारणचेद्विवद्यत तदा न्यासलक्षणे न्यासः प्रविष्ट इत्यात्माश्रयः, पमन्त्रं समुच्चार्य्य कर्मणा स्वरूपत- स्त्यागो लक्षणे प्रविष्ट इत्यप्यनुचितम् उपनिषच्छतद्रियपुरुषसूक्ता- दिधारणस्य प्राणाग्निहोचाटेश्च भवताऽप्यनुष्ठेयत्वाभिधानात् । यथा च फर्मणां स्वरूपतस्त्यागे न गीतादिसच्छास्त्रप्रतिपाद्यो यथा छ न शास्त्रान्तरस्यापि तात्पर्यविषयस्तया धाग्रे पराक्रम्योपपाद- ·तुरीयमीमांसा । यिष्यामः स्वायसरे इति तदपि टुर्विवतम् । यदि तु यस्तु फर्म- फलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयत इति गीतोतरीत्या कर्मफलत्या. गस्त्यागशब्दार्थ इत्युच्यते सदापि विधिता गृहीतानां नित्यनेमि- तिककाम्योतस्मातकम्मणां त्यागमा न त्यागशब्दार्थः किन्तु पूर्वोक्तरीत्या कृप्यकर्मणामपि त्याग प्रायश्यक इतरथा पुण्याना मिव पापानामपि फर्मयां मोक्षविरोधितया स्यादनिमाक्ष सय । एवमेव तु तदधिगमे उत्तरपूर्वाधयोरश्लेविनाशापिति भगवान् घा. दरायणाऽप्यसूच्यत् । वस्तुतस्तु यथाविधि प्रेपोचारणमापमेय संन्या- स: इतरत्सर्य तदाश्रमनिवाझं कर्मजात न सलक्षणे प्रविष्टम् । तस्य सोयाधानमारहेतुत्वात यथा पापियाहयिकमन्त्रसंस्कारमा वि- पाहस्सत्की पतिः संस्कार्य संस्कारानुयोगिनी पत्री, यथा भगवान्मनुः । पाणियारणिका मन्वा नियतं दारलक्षणम् । इति एवमिह बियाहन्यायोऽनुसरणीयः । रियालक्ष चास्माभि- स्वर्गिकसर्वस्व निरूपितमिति ततोऽयधेयम् । मानसन्या शूद्र- स्याप्यधिकार इति तत्साधारणं तु विधितो भगवन्नाम-पान्यतरो. सारणपूर्वकः कर्मणां भगति न्यासः संन्यास रति । विधित रत्युतपा द्विजस्य अमन्त्रालया क्रियमाणः, शूद्रस्य च निधिकारात येण्या- मुष्ठीयमानान्यास। न मिध्यत्ति किन्तु द्विजानां प्रेषमन्येण शूद्रम्य च भगवत्राममाति प्रमेयनिरूपणापतानां प्रमाणपल्लयम्पोऽम्यान. संनाह इत्युपरम्यते ऽधिकं वहनीयं स्ययमेय प्रमाणकुशन्नेः । निग्निकस्य स लक्षित: संन्यासो द्विविधः सनक्षयोऽलक्षवश्व सप प्रात्मन्यानीन समारोप्य ब्राह्मण: प्रानेट गृहा- पणमा दित्याटो पठितमग्निसमारोप साग्निकम्येव न तु निरग्निशम्य मात्मसमारी ·. तुरीयमीमांसा । तस्य द्वारलोपेन समारोपणासम्भवात् । अत एव बहुधपरिशिष्टम् । अथात्मन्यानीन् समारोपयेदेकाग्निमानग्निर्न क्रिञ्चनेति । ततश्च यथा कृष्णले द्वारलोपेन वितुषीकरणं निवर्तते एवमिहाग्निसमारोप. णमिति शास्त्रतात्पर्यविदः अत एव तु घानप्रस्थमुद्दिश्य- अग्नीनात्मनि वैतानान समारोप्य यथाविधि । अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मूलफलाशनः ॥ अप्रयन सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः । गृहमेधिषु चान्येषु द्विनेषु बनवासिषु ॥ यामादाहृत्य. वाऽश्नीयादष्टा यामान घने घसन् । प्रतिगृह्य पुटेनेव पाणिना शकलेन का इति मनुना घेतानाग्निसमारोपणमपि साग्निकवानप्रस्थस्येवा- भिधीयते। एवं चाग्निसमारोपणतद्विरहाभ्यामपि सलक्षणा द्विविधः- सप कमण्डलुदण्डादिलवयापेतः सलक्षण: स च घेर्णिकानाम् । लक्षणापेतः केवलं मानसेऽलवणः स च शूद्राणाम् । तथापि सल- क्षयाश्चतुर्विधः कुटीचा-बहूदक-हंस-परमहंस-भेदात् तेऽपि प्रत्येक द्विविधाः एकदण्डिनस्त्रिदरिडनश्च । तप ब्राह्मणानां चिद. पडपता मुख्य यमदण्डस्त्यापदि, विधिशास्त्वेदगड एप मुख्य इति सप्रमाण परामृष्टमस्माभिरय इति ततोऽयधेयम् । विशिष्टाधिकारिणो गस्या- यदपि छान्दोग्योपनिषदाप्ये पयो धर्मस्क- पायितुं स्वतिपाटाईचि न्याः यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप राय पुनाननाय शाह द्वितीया ब्रह्मचाणचार्यकुलयासी तृतीयो. त्यसमात्मानमाचार्यकुलेऽवधादयन् सः एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्यमेति इति मन्यत्र्यायानाघमरे सर्व एतोक्योऽप्या. पक्षिप्य प्रतिलिपति।

·तुरीयमीमासा । श्रमिणायथोक्तिधर्म पुण्यलोका भयन्ति पुण्यालोको येषा ते इमे पुण्य लोमा प्रामिणा भवन्ति अवशिष्टत्वनुक्त परिबाड् ब्रह्मसस्थाब्रह्मणि सम्यगपस्थित सोऽमृतत्व पुण्यलोकविलक्षणममरणभावमात्यन्तिक- मेति नापेक्षिक देवाद्यमृतत्ववद् यदि च पुण्यलोकातिशयमाचममृप्त त्वमभविष्यतत पुण्यलोकत्वाद्विभक्त मारक्ष्यत, विभतोपदेशत्यादा- त्यन्तिममृतत्वमिति गम्यते इति मन्येन पारिवाज्यावलम्बनेनेय मोक्षा नान्यथेति । यवपि च तदनुयापिनोऽपरे ब्रह्मसस्योऽमृतत्य- मतीति श्रुत्युदिता यस्य ब्रह्मणि सस्था समातिरनन्यव्यापारत्वरूप तनिष्ठत्य तस्य श्रवणादिषु मुस्योऽधिकार । गच्छतस्तिष्ठतो घापि जायत स्वपताऽथया । न विचारपर तो यस्यासे मृत उच्यते। प्रामुरामृते काल नयेद्वेदान्तचिन्तया । इत्यादिस्मृतिषु सर्वदा विचारविधानात, सा च ब्रह्मणि सस्था चिना सन्यासमाश्रमान्तरस्थस्य न सम्भवति स्वस्वाश्रमषि हितकानुष्ठानवेयय्यादिति बलाद् व्यवस्थापयामासुस्तादिदमत्यल्प- सार, तथा हि क्रिमिह पारिवाज्येन ग्रह्मसस्थत्व, ब्रह्मसस्थत्वेन पारिवाज्य या विवासि न तर प्रथम , ननकादीना गार्हस्थ्येऽपि ब्रह्मसास्थ्यस्य महाभारतादिसच्छास्त्रेष्वसकृदानानात, अर्थित्व. सामादियोगेन तदुपर्यपि बादरायण सम्भवादित्यधिकरणोत्तरी अपरिव्रजतामपि वृहस्पतीन्द्रादिदेवाना बलियत्वस्य श्रवणाच, द्वितीयेऽपि पक्षे ब्रह्मसस्थत्येन फर्मस्यरूपत्यागपुरस्सरमेझ- दण्डलक्षण पारिव्राज्य विवक्षस्याहोस्थित काम्यकर्मत्यागलक्षण फल त्यागलक्षण वा, तप न प्रथम पूर्वोक्तयुक्त , ब्रह्मसस्थानामध्यपा त्या ·६ तुरीयमीमांसा । न्तरतमःप्रभृतिमहर्षीणां स्वयंभासमानसर्वधेटार्थानां फलिद्वापरयाः संधी कृष्णद्वैपायनमावेनावतारस्मरणाच, न हि कृष्णद्वैपायनो ब्रह्म- संस्थोऽपि दण्डं जयाहेति श्णुमः, कर्माणि या स्वरूपतः परित- त्यानेति, ब्रह्मसंस्थस्य काम्यकर्मत्यागलक्षणसंन्यासे फलत्यागलक्ष- संन्यासे या नास्माकमीपदपि विप्रतिपत्तिः काम्यानां फर्मणां न्यास संन्यास कश्योषिटुरिति । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधी- यते इति भगवतेव गीतामु भृगमभिहितत्वात, विदुषां विविदिषा- यता वा तादृशसंन्यासश्रवणाय । किं च ब्रह्मसंस्थशब्दस्य पङ्कजा- दिपदस्येव न रूढ़िः परिव्राजके, किन्तु ब्रह्माणि सम्यगवस्थान निमितीकृत्य प्रयनेमानेाऽयं योगिकः शब्दो ब्रह्मचारिगृहस्थादिसा. धारण इति नास्य शब्दस्याकस्मादेव परिवाट्स पक्षपाता युज्यते, अत एव भवति सर्वाश्रमसाधारण इति तस्मादेव तु प्राश्रमान | प्रथम-द्वितीय-तृतीयशन्देरभिदधाना तिर्भगवती तुरीयं तुरीयत्ये- नानभिदधाना प्रयमादिसाधारयों ब्रह्मस्थतां मेने, इतरया तु चतुर्थाश्रम येत्यमेघाभिहितं स्यादिति स्पष्टं सिध्यति, तस्मादेष प्रत्यक्षराप्रपीडनलभ्योऽर्थ:- :-य एतेषु पुण्येष्याप्रमेषु चतुर्वपि ब्रह्म संस्थः सेोऽयममृतत्वमात्यन्तिकं मोक्षमेति यस्त्वमथाभूषः परिव्रा- डपि या ब्रह्मचारी गृही घानप्रस्या या सेो ऽयमधिकलतत्तदाश्रम- मानुपानेन पुण्यलोको भवति । उचितं चेतत् धानहीनस्य केपलक- मानुष्ठानेन अवयिष्णुफलायाप्रेरसम्भवात् । पोराचापा: यदपि पयाणां पुण्यलोकोतया तुरीयस्येवात्यन्तिक- दुःखोपरम इति तदतिस्थवीय: न हि धानदीनानां पयाणां पुष्यः समिालीश इति धानवता लेयो तल्लामायादिः, न अनुपनीता द्विजा- ·१० तुरीयमीमांसा । सयो वेदेऽनधिकारिण इति कृतोपनयना अप्यनधिकारिणः तस्माद ब्रह्मास्यावता भिक्षारिव परेषामपि ब्रहासंस्थावतां मोक्ष इति सांप्रतं ज्ञानान्वयव्यतिरेकानुविधायित्यात्तस्य, इतरेषामामिणामभे. दज्ञानेनानुन्मथितापायाणां न ब्रह्मसंस्थासम्भव इति तु कोरेका- लनी भिक्षारपि शतसद्रियातिप्रणवजपशमदमतितिक्षादेर्वेदान्त- विचारादेरन्तता ब्रह्माहमस्मीति शाश्वतिकानुध्यानस्यत्र या भेदवा. सनानिवन्धनत्वेन इतराप्रमिसाधारण्यात्, न हि निर्विशेषग्रह्मादे पतेऽप्यवकागमामुयुः एतेषां चायकाशे न छपराध्यते गृहस्थादि- भिरेव यते माझे नाधिकुर्यः । नापि तदीयकमाणि मानप्रतिद्वन्द्वीनि भगवदर्पणमुद्रया क्रियमाणकर्मणां वेदिकेन मोक्षविरोधिताया: सम्भा- पयितुमप्यशक्यत्वात् । जीवननियतकमानुष्ठानजनितविक्षेपस्य च सर्वचाप्याश्चमेषु तुल्यत्वात् प्रत्युतानेकगृहेभ्योभिक्षासमाहरणादिप्रय- মলনবিলমানিনি। দি ধ মায়াননানয় অযাথি মাঘমায়া হয়নি মাসনূনহৰ সমাধীন प्रमावृतायाश्च त्वन्मते ऽपि भेदनिवन्धनत्वेन योऽयं भेदायभास. स्त्वां शेषकालेऽपि न मुमुक्षति सेोऽयं पारिवाज्ये त्वां त्यजेदिति सर्वेष व्यामोहमाचमिति न तेन ते जगन्मोहनं समुचितम् । प्रोगराधापाः। यदपि प्रतश्चेदमे घेदोक्तं पारिवाज्यं न यन्नापबी. संघिदण्डकमण्डल्वादिपरिग्रहयत मुण्डाऽपरियोउमङ्ग इति च अति. रत्यामिभ्यः परम पवित्रमित्यादि ध श्वेताश्वतरीये न स्तुतिनन- मस्कार इत्यादिस्मृतिभ्यश्च तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारद- शिनः तस्मादलिङ्गो धर्मचः अव्यक्तलिङ्ग इत्यादिस्मृतिभ्यश्च इत्यु- पसंजहस्ते तदप्युपक्रमस्थलापानातिगते विदण्डकमण्डल्यादिसं.

·११ - तुरीयमीमासा। न्यासस्य पनिषदधाम्य मिटुत्वेन तथाऽभिधानस्य स्पष्ट वेदिकाचा- रविद्वेषनिबन्धनत्वात् मौण्ड्यापरिग्रहादिसन्यासस्य चाशताधिकारि- परतामातुरसन्यासिपरतामननुसहितशरीरऍस्परता घा असकृत्तपतष মঙ্গ্যাব্লিযিম্মদ মুনি মৃমিনালামনায়- हतिरिति सर्व चतुरस्रम् । अलिङ्गोऽधर्मक्ष इत्यादिक तु मिथ्या- त्यागवतामेव प्रतिकूल स्यादिति नास्माभियोजनाकशोऽप्यषलम्ब्यते न स्तुतिन नमस्कार इत्यादिक च भगवनारायणव्यतिरिक्तस्तु तिनमस्कारादिनिषेधमिति गृहस्थानामेव चतुर्थीविरोध्याचारस्य महाभारतादिष्यभिधानेन कैमुतिकसिद्ध तदस्ति न्यासिनामिप्ति अस्माक यदनुलेय गन्धर्वेस्तदनुष्ठितमिति न्याय एव नाटिता भवतेति किम वक्तव्यम् । अत सब तेऽपि मामेव कोन्तेय यज- त्यविधिपूर्वकमिति तादृशयागस्याविधिविहितत्वमाह वेदपूरुष. स्वयम् । यदपि। নানাধি লায়ম: মাথা। नं विचारपर चेतेो यस्यासी मृत उच्यते । इत्यादिना साततिकब्रह्मानुध्यानावश्यकत्वाप्रदर्शनम् । श्रा- सुप्रेरामृते. काल नयेद्वेदान्तचिन्तयेत्यादिक व ततूषितमेर अना. वृत्तज्ञानस्य ससारमलानुच्छेदकत्वात अत एव प्रातिरमकृटुपदे. शादिति भगवान कृष्णद्वैपायनोऽप्यमूचयत् तच्च भित्गृहस्थादिसा- धारणमिति कि तेन ते, एवमेव तु । यन्महतं क्षण पापि वासुदेवो न चिन्त्यते । साहानिस्सन्महरिद स दोषः सााधमा गतिः । *निपदवाक्यान्मये स्थाधष्ठरे उपन्यस्य साधु व्याण्याम्याम ।

·१२ तुरीयमीमांसा इति पुराणाधायाः । तस्मात स्थिरमुखासनन्यायेनाप्रमधि- शेपानियमाद गृहस्थायस्यायामपि कस्यचित्पुरुषधोरेयस्याविकल. चानसम्भवान्मुक्तियुक्तति वृथैव से संन्यासव्यवधानवर्णनवेषग्यम् । अस एव अनकादया गृहस्थाः सन्त एव सनकादयो ब्रह्मचर्यस्थाः सन्त एव, परे च तप:समृदा ज्ञानस्य परां काष्ठामघामा वानप्रस्थाः सन्त एव जीवन्मुक्ता इति पौराणिकानुस्मरणमप्यनुगृह्यते । जन्मान्तरसाधारणसंन्यासस्य मोक्षायिकत्याडोकार तु जन्मान्तर- साधारणस्य न्यायव्याकरणादिज्ञानस्य नायिकाभेदनिरूपणपरशास्टा. ज्ञानस्यायुर्वेदशास्त्रज्ञानस्यापि च मातहेतुत्ये न नो द्वेषः । एतेषु सर्पष्वपि शास्त्रेषु फस्यचितत्त्वमस्यादिवास्यार्थज्ञाननिदान- व्युत्पत्याधायकत्वेन परस्य परम्परया नायिकानीतिरीतितत्त्व- ज्ञानोपयिकतया तासामवहेलनीयत्यज्ञानसंपादकया, परस्य च हितमितमेध्याथिन एवं विद्यापत्तिसम्भवेन हिताशनज्ञानहेतु- त्वेन ब्रह्मविद्याहेतुत्यावश्यम्भावात् । सति धेरमध्ययस्थाने केपी. चिद् निसर्गसिद्धसांसारिकयावदर्थवेराग्यभाजां पककपायाणां महा- स्मनां ब्रह्मचर्यादेव गार्हस्थ्यादेव यानप्रस्थ्याद्वा संन्यासावलम्बनम् । श्रयमेव चार्थः ब्रह्मर्यादेव प्रबनेद् गृहाट्दा धनाद्वेति श्रुत्या कपा- यपरिपाकक्रममनुरुन्धत्याऽनुरुध्यते केषां चितु अतीतविधाहषय. स्कानां बेधुर्य तादृशावस्थाननिषेधेन संन्यासे प्रवृतिः गृहस्थादार- स्थामु ब्रह्मानुचिन्तनसामग्रीवेकल्ये वेति संन्यासोऽपि नानप्रकाशः । एतेन मासस्य सर्वाश्रमसाधारण्ये बहायाससाध्यतिकर्तव्यमानेषु क्येष्ठाश्रमेयु पुंसां प्रवृत्त्युपपतिरपि समाहिता भवति संन्यासे प्रवृत्ति- योग्यताया निदर्शितत्वात् । एवं काश्रम्यपक्षमारभ्य चातुराश्रम्य- पर्यन्ताः सर्वे पचा यथायथं लन्थारझाया इति न तद्वोधकवधनकल.

·तुरीयमीमांसा । सम्भावनापि, ततश्च यप सर्वथा नपरुहद्वारे चाने जानफले या शबरीगोपिकादीनां स्त्रीणां, सर्ववर्णाश्रमरहितानां व्याधगुहादीनां, तिरश्चा गजगृध्रादीनामवकाशस्तप किम वक्तव्यमितरेऽधिकुर्युरिति सवं च संन्यासहितानां ब्राह्मणानां क्षत्रियवेश्यानां धन मुख्य वेदान्तश्रवणं तत एव नापि साक्षान्माक्षयोग्यतेति प्रलापजातं केषां. चिदमीषामबहुश्रुतानामबहुश्रुतप्रतारितानामनादेयम् । अधिकं चार- त्यनिरूपयोयं निरूपितमस्माभिरस्मदीये स्नेहपूर्ति महानिबन्ध इति तत्तच द्रष्टव्यमधिकं जिज्ञासमानः । प्रकृतमनुसरामः अलक्षणसंन्या- सोऽपि द्विविधः भेक्ष्यचर्यादिसहितस्तद्रहितश्च । तर* शूद्राणां भि. क्षार्यासहितारहितश्चेति द्विविधाऽपि, द्विजानां तु भिक्षाचर्यानियत एव । तर दिनेषु भितणां । चातुर्विध्य हारीतेनोक्तम् । चतुर्विधा भिक्षवस्तु प्रोक्ताः सामान्य लिङ्गिनः । तेषां पृथक्पृथगज्ञानं घृत्तिभेदार कृतं च तत् ॥ कुटीचको बहूदकोहंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमहंसश्च संज्ञाभेदेः प्रकीर्तिताः ॥ इति, अस्ति चाचाधिकारविशेषः पुराणप्रमाणकस्तथा हि । विरक्तिद्धिविधा प्रोक्ता तीबा तीव्रतरेति । सत्यामेव तु तीवायां न्यसेट् योगी कुटीचक्रः । शक्तोबहूदके तीवतरायां हंससंक्षितो । मुमुनुः परमे से साक्षाद्विमानसाधने । इति, सच कुटोचकस्य पूतिविशेषमाह प्रजापतिः । शृद्राणां एनपि भिवाचत्य पुराणेप्रामानात् । + त्रिदण्डलक्षणतुल्यधर्मवन्त इत्यर्थः ।

·१४ तुरीयमीमांसा । फुटीचको नाम स्वगृहे धर्तमानः शुचिरकलुपः श्राहिता- ग्निषु भिक्षां भुज्जानोऽपगतकामक्रोधलोभमोहे।ऽहङ्कारयर्जित प्रा. त्मानुयहं कुरुते । टुपराशरोऽपि । फुटीचका नाम पुत्रादिभिः कुटों कारयित्वा कामकाधला. भमोहमदमात्सर्यादीन हित्वा विधिवत्संन्या कृत्या पिदण्डजल- पविचकापायवस्त्रधारिणः शोधाधमननपस्वाध्यायब्रह्मचर्यध्यानत. स्पराः पुत्रादेरेव मिक्षाकालेऽनयाचामामुपभुजानास्तस्यां फुट्यो नित्यं वसन्तः प्रात्मानं मोक्षयन्ति । इति । स्कान्देऽपि । कुटीचकस्तु संन्यस्य स्वस्ये सदनि नित्यशः । भिक्षामादाय भुजीत स्ववन्धूनां गृहेऽथथा । शिखी यज्ञोपवीती स्यात् पिदण्डी सक्षमण्डल: । अस्य गृहवासोऽशक्तत्वादनुमन्यते न तु विधेयोऽपि सः । यथोक्तं बोधायनेन । कुटीचकाः परिव्रज्य स्वेस्ये वेश्मनि नित्ययः । भिक्षा बन्धुभ्य आदाय भुजते शक्तिसंक्षयात् । इति, बहूदकस्यापि धृत्तिविशेषोऽभिहितः स्कान्दै । बहूदकस्तु संन्यस्य बन्युपुपादिर्जितः । समागारं घरेट् भेक्ष्यमेकानं च परित्यने । गोबालरज्जुसंबद्ध चिदगड शिक्यमुद्धृतम् । जलपा पविच च सनि च कृपाणि काम् ॥ शिखां यज्ञोपवीतं च देवताऽऽराधनं चरेत् । इति, घृद्धपाराशरोऽपि । तप वहृदका नाम विदण्डकमण्डलपवित्रपाकापायषम्र-

·१५
तुरीयमीमांसा
धारिया बेदान्ताविवोधका: साधुधृतेषु ब्राह्मणगृहेषु भेक्षयों
घरन्त प्रात्मानं मोक्षन्ति । इति ।
पितामहादि।
घहूदकः स विज्ञेयः सर्वसङ्गजिंगः ।
बन्धुवर्ग न भिक्षेत्र स्यममा नेव मयसेत् ।
निश्चल: स्थाणुभूतश्च सदा मोतपरायणः ।
न कुट्यां नोदके मङ्गं कुटुम्ने च ।
नागारे नासने नान्ने नास्सरे नापिदण्डके ।
स्वमापायों न फुर्याद्वे राग दण्डादिके यतिः । इति,
हंसतिः स्कान्देऽभिहिता-
हंस: कमण्डलुं शिश्य भिक्षापाचं तथैव च।
कन्या कोपीनमाच्छाद्यमङ्गवस्त्रं वहिः पटम् ।
एक* तु वेणवं दगडं धारयेन्नित्यमादरात् ।
देवतानामभेदेन कुर्याद् ध्यानं समर्चयेत् ।
विष्णुरपि तथा ।
यज्ञोपवीतं दगड व यम्लं जन्नुनिधारणम् ।
सायान् परियहः प्रोक्तो नान्यो हंसपरियहः । इति,
पितामहश्च ।
हंसस्तृतीया विधेयो भिधुमक्षिपरायणः ।
नित्यं विपश्यनायी त्याद्रयामा भवेत्सदा।
घान्द्रायणेन वर्तेत यतिधर्मानुशासनात् ।
वृष्मूले पमेन्नित्यं गुदायां या सरितटे। रति,
• पथमायणपिदयरामाभे।

·तुरीयमीमांसा । बौधायनोऽपि । हंसा: कमण्डलुं शिक्यं दण्डपाणि बिभ्रतः । ग्रामतीर्थंकराचाश्च नगरे पञ्चराचकाः । विषडाचोपवासाश्च पक्षमासोपवासिनः । कृच्छ्रसान्तपनाद्येश्च यज्ञेः कृण्वपुर्धराः । इति, परमहंसवृत्तिरपि स्कन्दपुराणे प्रदर्शिता । कोपीनाच्छादनं वस्त्रं कन्यां शीतनिवारिणीम् । अक्षमालां च गृहीयाद् वेणवं दण्डमग्रणम् । माधकरमयेकानं परहंस: समाचरेत् । परहंसस्विदण्डं च रन्जु गोबालनिर्मिताम् । शिखां यज्ञोपवीतं च नित्यं कर्म परित्यजेत् । इति, अच शिखां यज्ञोपवीतमिति द्वितीयान्तद्वयस्य घिदण्डं गा. बालनिर्मितां रज्जुमिति द्वितीयान्तद्वयस्येय गृह्णीयादिति पूर्वणा- न्वय: । न तु त्यजेदित्यनेन शिखायचोपयीतादेर्नित्यत्वात् । त्यागोऽपि चावैधम्य मातविरोधिनः कर्मण एव वेधस्य चिदण्डमा- धूरादेरिहेर विधानेन तस्य कर्मसामान्यत्यागपरताया पकुमप्य- शक्यत्वात् । आपाततः शिवायचोपवीतादित्यागपरत्वन प्रतीयमा. नानां श्रुतिस्मृतिपुराणषचनानां तु न त्यागविधायकत्वं किन्तु येषां जडभरतरेषतकानदाघप्रभृतीनां जन्मान्तरमुकृतपरियाममहिम्ना भ. गवत्कृपाकटाक्षेण सर्वथा प्रात्ममुखीना तिस्तेषां कर्मस्वनधिका- रात्-स्वतःसिद्धे प्रवृत्तिविरहे फर्मत्यागवाश्यान्यनुवादमावरूपाणि । विधिच्छायानि न तु विधायकानि । घम्तुतस्तु शुधितत्कालजीधि- नामिव फर्मसंबन्धनिबन्धनदेहात्मप्रतीतिमतामेश कर्मस्यधिकारा- दतादृयां भरतादीनां कर्मण्यनाथकार इति नान्तरिक्षऽग्निश्चतव्यः 1 ·-- ---- तुरोपमीमांसा । प्रतिनित्यानुषादरूपाणि सानीत्येष तत्त्वम् । अत एव जाधालश्रुति: तप परमहंधा नाम संवर्तकारुणि- खेतकेतु-दुर्वास निदाघ-जडभरत-दत्ताचेय-रेषतक-प्रभृतयो- उध्यतलिङ्गाऽध्यक्ताचारा अनुन्मता उन्मतपदाचरन्ति । इति । अचान्मतपदाचरन्तीत्यभिदधाना कर्मस्वनाधिकार सकारण ख्यापयन्ती अनुन्मता इति ५ बदन्ती सततं तेषामात्मस्थतां स्यापयतीत्यतादृशानां नेकार्ये नाधिकारः । अत एष विह उन्मतवदाचरन्तीति न त्वाधरेदिति, क्वाचित्कं विधिलिङ्गं तु वि. घिच्छामिति पूर्वमेव समगरिप्महि । अत एव । जापलश्रुतो नन. फयाचवल्क्यसंघादरूपेण शरीराननुसंधानेन प्रात्मानुध्यानमूलकोप- सामाषमेष यचोपवीतेथिहितम् । तथा हिं पृच्छामि त्वां याचव- ल्य प्रयन्नोपवीती कथं ब्राह्मण इति सहायाध याजयका इद- मेवास्य यचोपवीतं य पात्मेति । तस्मादात्मनितानां यज्ञोपवीता- दियपेक्षामायमेव त्यागी न त्याहत्य त्यागाऽपि त्यागपदार्थस्तथा सति तस्याप्यनुष्यत्वेनात्मसमुष्यभप्रसङ्गात् । एयमेव तु दण्डं कमण्डलं शिश्यं पापं जलयश्षिक शिक्षा যাযহীন বলনী মুবাইল ঘলিয়ালালালি यथारूपधरो निर्द्वन्द्वोनिप्परिग्रहः तत्त्वप्रामार्गे सम्यक्संपन्नः शुद्ध- মান: ফাযায় যারা বিমা ইয়াহু স্বয় लाभालाभयोः समा भूत्वा शून्यागारदेवगृहतृणमूटपल्मोनक्षमूल- कुलालशालाऽग्निहोगादीपुलिनगिरिफहरकन्दरकोटरनिर्मरस्थगित- लेप्पलपानप्रय निर्ममः गुमध्यानपराययोऽध्यात्मनिटोऽगुटुक- मनिमूलनपरः संन्यासेम देवत्यागे करोति स परमहंसो नाम ।

·१८ तुरीयमीमासा इति जापालश्रुती यथारूपधर: निर्द्वन्द्वः निष्परियहः प्रात्मध्यान. परायणः । इत्यादिविशेषणोपसंदानेन ज्ञानमयशिवायज्ञोपवीतषण- धादिधारिणः किमेतेनेश्वरः शिखायज्ञोपवीतयेणयादिभिरिनि सूच- यन् देहानुभधानवता यादृच्छिकोऽपि कर्मत्यागो या शिवामूचादि- त्यागा वा न शास्त्रीय इत्यभिप्रेति । अत एघास्य समन्तकत्वम- च*धिकरणकत्वं च श्रुत्या चौद्यते ये कदाचिदपि प्रात्मानुसंधानात ध्ययन्ते क्षचियादयस्ता प्रति । ये तु सततात्मनिष्ठास्ते पुनीनुयु- ज्यन्ते विधिप प्रतिषेधेषु वेति धर्तुलार्थः । नेतायता यस्य कस्याप्युदरभरणपरायणस्य व्यवहारप्रसक्तस्य शिवाचादित्यागः शास्त्रीय इति सिध्यति । श्रत सब श्रीमद्भागवते भगवान् व्यासः । न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुमहात्मनः । शान्तस्य समषितस्य विभृयाटुत घा त्यजेत् ॥ इति, मोनानीहानिलायामा दण्डा यागदेहवेतसाम् । न होते यस्य सन्त्यङ्ग घेणुभिर्न भवेद्यति: । इति च, प्रान्तवना बाझेष्वनास्थामेवाण्याप्ति न तु बाह्यानां विहानां दण्डादीनामधार्यत्वं कर्मत्याग वेति निगूढमवगच्छन्तु पक्षपातं मात्सय चापहाय सन्तः । पारमहस्यमुपक्रम्य प्रारणियु. सापित आरुणिः प्रजापतेलोकं जगाम तङ्गत्याधाच केन भगवन् कमाण्यशेषता विसृजानीति स होवाच प्रजापतिः तत्र पुन् भ्रा- तून् बन्ध्यादीन शिवायज्ञोपवीत यागं पूर्व स्वाध्यायं च भूलें। • प्रायोधिरख यस्यति विपद्ध, ·१६ सुरीयमीमांसा भुवोकं स्वलोकं जनलोकं तपोलोकं सत्यलोकं पातलवितलसुत- लतलातलमहातलरसातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डमा- च्छादनं कोपीनं परिगृहेत शेयं विसृजेत् । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा- नास्था घा लौकिकाम्नानुदरानो समारोपयेत् । गायों च शरीरानो समारोपयेत् । उपवीतं भूमो का ऽप्सु वा विसृजेत् । दण्डान लो. काग्नीन विसनेदिति होवाच । अत अर्द्धममन्त्रपदाचरेटूई गमनं विसृजेत् । पिसन्ध्यादो स्नानमाचरेत् । सर्वेषु देवेष्याचरणमावर्तये- टुपनिपदमावर्तयेत् । इति । नेतदपि कर्माधिकारिणां शिवायज्ञोपवीतादित्यागे मानं परं तु पूर्वोकरीत्या सर्वथाऽऽत्मनिटानां ब्रह्माण्डत्यागिनां स्वतःसिद्धं काभाषमनुवदत्येष न विधिसति । सिद्धेऽथै विधिव्याणरास. , म्भवात् । अत एव पिप्पलादशापिनः । सथिलं वपनं कृत्वा यहिःधं त्यजेद्बुधः । यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूपमिति धारयेत् । पूधनात्मचमित्याहुः सूचं नाम परं पदम् । सत्सवं विदितं येन स विप्रो वेदपारगः । येन सर्वमिदं पोतं मुझे मणिगणा इव । तात्म धारयेद्योगी योगवित्तत्वदर्शियान । यदिःमूषं त्यनेद्विद्वान योगमू समास्थितः । प्रलभापमिदं मूचं धारयेदाः स घेतनः । धारणादस्य भूपस्य नाछिटो नागचिर्भवत । भूषमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ।

·२०
तुरीयमीमांसा।
ते के सूचयिदो लोके ते च यचोपवीतिनः ।
ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयचोपवीतिनः ।
ज्ञानमेय परं तेयो पनि चानमुच्यते ।
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।
स शिपीत्युच्यते विद्वान्नेतरः केशधारणेः ।
फर्मण्यधिकृता ये तु घेदिके ब्राह्मणादयः ।
राभिधार्यमिदं मूवं क्रियाङ्गं तद्धि वे स्मृतम् ॥
शिवा ज्ञानमयो यस्य उपधीतं च तन्मयम् ।
ब्राह्मण्यं सकले तस्य प्रति व्रह्मविदो विदुः ।
इदं यचोपोतं तु परमं यत्परायणम् ।
विद्वान यचोपचीसी स्याद् यजास्तं यस्यनं विदुः । इति,
स्पष्टमिह ज्ञानमयशिखायचोपयोतानामात्मनिष्ठानामेष यती.
नां बाह्यं शिखायचोपपीतादि नायश्यक, ये तु पुनर्व्यवहारियो
दण्डिनस्से पां त्वकारणं दम्भमाषण त्यजतां भवेदेव भ्रंशः । ययमेव
যিযিাথিজাহিশমব্রিয় নিয়োলি:। অথাৎ যভিলি
सर्वतः परिमाक्षमेके सत्यान्ते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च
परित्यज्यात्मानमन्यिच्छेत् । शिखायज्ञोपवीतकमण्डलुकपालानां
त्यागी-इति, अमुमेवार्थ संघदति बोधायनोऽपि प्रत उद्ध्वं यचो.
पवीतं मन्त्रमाच्छादनं यष्टयः शिक्यं जलपविषं कमण्डलु पाचमि-
त्येतानि धयित्या । वेणवं दण्डमादत्ते सखा म गोपाय ॥ इति,
ध्यासस्मृतापित
यचोपयोतं कमाङ्गं यदन्त्युतमयुद्धयः ।
उपकुर्वाणकात्यय यतो लोके न दृश्यते ।

·२१
तुरीयमीमांसा ।
यायत्कर्माणि कुरुते तावदेवास्य धारणम् ।
तस्मादस्य परित्यागः क्रियते कर्मभिः सह ।
अग्निहोचविनाशे तु जुम्हादीनि यथा त्यजेत् ।
यथा च मेखलादीनि गृहस्थाश्रमवाज्छया ।
पनीयोर्ष यथेट्रयन्ते सामान्ते च यथा यहान् ।
तद्वद्यापपीतस्य त्यागमिच्छन्ति योगिनः ॥ इति,
सादिदं धचनजातं पूर्वोपदर्शितश्रुतिस्मृतिपुराणवाक्यानुरोधेन
पक्ष्यमाणश्रुतिस्मृत्यनुरोधेन च क्षत्रियादिपरं वा चटभुजडमरतदत्तापे.
याद्यात्मनिष्ठविशिष्टाधिकारिपरं घेति लोकञ्चनाय घा अज्ञानेन घा.
ऽऽलस्येनपा शिखायचोपषीमादित्यागो नाशयेष केवलमिति बेदिकः
पन्या घस्तुप्तस्तु जडभरतादेरपि यज्ञोपवीतमभूदित्यये पदिप्यामः ।
इदमध्यशायधेयं चतुर्वप्याप्रमेषु यथाधिकारं वेदानां ततदंशावृत्ति-
रावश्यकीति तस्या उपपीताधमनादिपूर्वतया यचोपधीतं न्यासि-
সাঘায় ন্যাশনা ষ ছানি মানয়িা যায়-
ঘদিন: দুশি ইসলাৱস্থাযৈ যিয়িভিক্ষাহিনয যা
जानप्रशंसामाषपरतया वोपपती नाथीनुष्ठापकता अत एव स्मृतिः ।
यदा तु विदितं तत्स्यात् परं ब्रह्म सनातनम् ।
तदेकदण्डं संगृह्य उपपीतं शिषां त्यजेत् ।
इति ब्रह्मनिष्ठस्यय उत्सgसर्वध्यपहारस्य विशिष्टाचार यो-
धयति न तु साधनावस्थस्य । यचोपयोतं नाच्छादनं चरति परम.
हंसः । अयचोपीती शोधनिष्ठः फाममेकं घेणध दण्डमादधीत
इति श्रुत्योस्तु ।
किमस्य यज्ञोपवीतं का शिया फयं चास्योपस्पर्शनम् ।

·तुरीयमीमांसा
ते वे सूचविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ।
ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ।
ज्ञानमेष परं तेषां पविचं ज्ञानमुच्यते ।
अानेरिव शिपा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिपा।
स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरेः केशधारणेः ।
कर्मण्यधिकृता ये तु वेदिके प्राह्मणादयः ।
समिधार्यमिदं मू क्रियाङ्गं तद्धि वे स्मृतम् ।
शिखा ज्ञानमयो यस्य उपधीतं च तन्मयम् ।
ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदा पिटुः ।
इद यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् ।
विद्वान यज्ञोपवीती स्याद् यशास्तं यज्पनं विदुः । इति,
स्पष्टमिह ज्ञानमयशिखायचोपवीतानामात्मनिष्ठानामेष यती.
नां घाझं शिखायचाययीतादि नावश्यक, ये तु पुनर्व्यवहारिया
दण्डिनस्तेषां त्वकारणं दम्भमाषण त्यजतां भदेव भ्रंशः । एवमेय
যিঘিাঘিায্যিমদ্ভূিহ বিষয়াদি। অথ যেিয়ালি
सर्वतः परिमोचमेके सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च
परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् । शिखायज्ञोपवीतकमण्डलुकपालाना
त्यागी-पति, अमुमेवार्थ संघदति चौधायनोऽपि अत उध्य यो-
पवीतं मन्त्रमाच्छादनं यष्टयः शिक्यं जलपधिपं कमण्डलं पार्मि-
त्येतानि धयित्वा । वेणवं दण्डमादत्त सवा म गोपाय । प्रति,
ध्यासस्मृतावपिन
यज्ञोपवीतं कमाझं षदन्त्युतमयुद्धयः ।
उपकुर्वाणकात्ययं यता लोके न दृश्यते ।

·२१ तुरीयमीमांसा । यावत्कर्माणि फुस्ते तावदेवास्य धारणम् । तस्मादस्य परित्यागः क्रियते कर्मभिः सह। अग्निहोचविनाशे तु जुव्हादीनि यथा त्यजेत् । यथा च मेखलादीनि गृहस्थाश्रमवाज्छया । पनीयोकर्ष यथेष्ट्यन्ते सामान्ते च यथा यहान् । तद्वद्यज्ञोपवीतस्य त्यागमिच्छन्ति योगिनः । इति, सदिदं घचनजातं पूर्वोपदर्शितयुतिस्मृतिपुराणवाक्यानुरोधेन धक्ष्यमाणश्रुतिस्मृत्यनुरोधेन । क्षत्रियादिपरं या ऋभुजडभरतदत्ताचे- याद्यात्मनिष्ठविशिष्टाधिकारिपरं वेति लोकयञ्चनाय या अज्ञानेन घा. ऽऽलस्येन पा शिखायज्ञोपवीतादित्यागा नाशायेव केवलमिति वैदिकः पन्या: । वस्तुतस्तु जडभरतादेरपि यज्ञोपवीतमभूदित्यये दिप्यामः। इदमप्यायधेयं चतुर्पप्यानमेषु यथाधिकारं वेदानां तत्तदंशावृत्ति. राघश्यकीति तस्या उपवीताचमनादिपूर्वकतया यच्चोपवीतं न्यासि- नोऽप्यावश्यकं त्यागवचनानां तु ज्ञाननिष्ठा ज्ञानशिखा ज्ञानयज्ञोप- वीतिनः इति पेप्पलाद त्याद्यनुसारेण विशिष्टाधिकारिपरतया घा चानप्रशंसामाषपरतया योपपत्तो नार्थीनुष्ठापकता अत एव स्मृतिः । यदा तु विदितं तत्स्यात् परं ब्रह्म सनातनम् । तदेकदण्डं संगृह्य उपधीतं शिखां त्यजेत् । इति ब्रह्मनिष्ठस्येव उत्सृष्टसर्वव्यवहारस्य विशिष्टाचारं बो- धयति न तु साधनावस्थस्य । यज्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परम- हंसः । अयचोपयोती शोधनिष्ठः काममेकं वेणवं दण्डमादधीत प्रति श्रुत्योस्तु । किमस्य यज्ञोपवीतं फा गिषा कथं चास्योपस्पर्शनम् । - ।

·२२ सुरीयमीमांसा । पदमेवास्य यज्ञोपवीतं यदात्मध्यानं विद्या शिया इति कोपीतकि- ब्राह्मणे प्रश्नोत्तररूपेणाम्नाततया तदेकवाक्यत्वेन स्फुटमेयार्थवाद- रूपतत्यतिस्वच्छम् । अयमच स्फुटार्थसंग्रहः-येषु घाक्येषु घेणवेणरुदण्डधारण. मुक्तं तच तेषां वाक्यानां वधियवैश्यपरत्वं तेषां ब्रह्माण्डपुराणे घेणवेकदण्डधारणस्य धयंत्याभिधानात् । यच शिखायज्ञोपवीतादि- त्याग उच्यते तप प्रशंसाये ज्ञानशिवत्व ज्ञानयज्ञोपवीतत्वं चौद्यते कदाचित्तु यज्ञोपवीतत्यागवचनानां पुरातनयज्ञोपयोतत्यागतात्पर्य- कत्वं यथाऽऽह स्मृतिः । नखानि निकृत्य पुराणं घस्वं यज्ञोपवीत कमण्डलुं त्यक्त्वा नघानि गृहीत्या सामं प्रधिशेत् । इति, अत राम तु-धारीत:- चत्वार आश्रमा ह्येत संध्यावन्दनवर्जिताः । ब्राह्मण्यादेय हीयन्ते यद्यप्युयतपोधनाः । ग्यमेव स्मृत्यन्तरम् । सायं प्रातः सदा संध्यां ये विप्रा ना उपासते । कामं तान् धार्मिको राजा शूदकर्मभु योजयेत् । इति, चौधायनश्च- अनागतां तु ये पूर्वामनलीतां तु पश्चिमाम् । संध्यां नोपासते विमाः कथं ते ब्राह्मणाः स्मृताः । इति, अनिश्च- यज्ञोपवीतं सर्वेषां द्विजानां मुक्तिसाधनम् । परित्यजन्ति ये मोहानरा निरयगामिनः। पाद्नपि । शिखायज्ञोपवीतेन त्यक्तनासा कथं द्विजः । इति, ·तुरीयमीमांसा । मनुश्च- सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविहिताः । इति, यष नेकम्य प्रतीयते तव जडभरतादीनां महाभागवतानामनघरतना- चितानां स्वतः विद्यकीभावानुवादमा नतु ततात्पर्यकत्वं तस्येति, तदिदममे विवेचयिष्याम: । प्रकृतमनुसरामः । एकदण्डि-चिंद- पिडभेदेन पूर्व विध्यमभ्यध्यायि न्यासिनां तत्र चिदण्डपक्षो मुख्या- ब्राह्मणानामेरुदण्डस्त्वनुकल्पो ययाह मेधातिथिः । यावन्न स्युस्त्रिदण्डास्तु तावदेकेन पर्यटेत ॥ इति, हारीतश्च तथा। न जलपविधेघा चिदण्डे घा प्रमादतः । एक तु वणवं दण्डं पालाशं वेल्वमेघ घा ॥ गृहीत्वा विधरेतावद् यावल्लभ्येत चिदण्डकम् ॥ इति, एतेन विदयविधायकवाक्यानां परमहंसव्यतिरिक्तबहूदका- दिपरत्वं व्यवस्थापयन्तो माधवाचार्यः प्रत्युक्तः । शिखिनस्तु श्रुताः केचित केचिन्मुगडाश्च भिक्षुक्राः । चतुर्थी भिक्षुकाः प्रोक्ताः सर्वे व पिदण्डिनः । इत्यविया, सपामाप्रमिणां क्रमेण लक्षणामभिदधता । चिर दण्डेन यतिश्चेव इति विदण्ड यतिलक्षणं पुरस्कृत्य यस्ोतल्लक्षणं नास्ति प्रायश्चित्तीने चाश्रमी इति प्रायश्चितमुषमेकदयडमनाप्रमि- ताप्रयोजकमित्याचवान दक्षण च स्प विदण्डपक्षस्येष पारमहं. स्योऽपि पुरस्कृतत्वात् । अत एष त्वेशमुख्येन हारीतदत्तात्रेयपिता- महा: फुटीचकादोश्चतुरोऽप्यपन्यस्य वाह्यान्तरवृत्तिभेदेन परस्पर भिनानामपि तेषां सर्वेषां विदण्डग्रहणमेव साधारण लिङ्गमामनन्ति ।

·२४ तुरीयमीमासा । तिभेदेन मिन्नाश्च नेघ लिङ्गेन ते द्विजा । लिङ्ग तु घेणय तेया पिदण्ड सपविषकम् । इति, यदप्यप यहूदकस्येय वैविध्यमाख्याय तत्परत्वेन घिदगड- ग्रहणव्यवस्थापन माधवाचार्याणा सदपि रभसादेव शिखिनो कुटी चकबहूदको, मुयो हसपरमहसी चाभिप्रेत्य विवधत्सु । शिखिनस्तु गुप्ता केचित्केचिन्मुण्डाश्च भिक्षुका । चतुधी भिक्षुका प्रोक्ता सधै च विदण्डिन । इत्यादिषधनेषु फुटोचकहूदफहसपरमहसभेदमिन्नाना स- घेपा चिदण्डधारणस्याम्नातत्वेन मेधातिथिहारीताभ्यामेकदण्डस्य पिटपडालाभपरत्वेन कण्ठत पाख्यानाच्च पिदण्डवचनाना सामा न्यपराया कुटीचबहूदकमाचपरत्यव्यवस्थाएनस्य सर्वथा अन्याय्य. त्वात् अत एव तु। पर परमहसस्तु तुर्याप्स्य श्रुतिरनधीत् । यमेश्च नियमयुक्ती विष्णुरूपी चिदण्डभृत् । इति स्पष्ट परमहसस्य दण्डचयधारणाभिधानम् । यथा घेछ । दण्डधयपदेन वागदण्डादिचयमभिप्रेतु न शक्य तथा पूर्वमेघाबमहि पराक्रमिप्यामश्चामु विषयमरष्टभ्य हडिम्भकोपाख्यानाकरणनिर्ण यायसरे यप दुर्वास प्रभृतिपरमहसाना घेणवचिदण्डधारण सुव्यक्त मुक्तमावेदयिष्यते । एतेन यो हि यहूदक एय सन् यामेकराचादिका हसवृत्तिमाचरति सस्वतितो हसोभयति वेदान्तश्रवणादिका परम हमवृत्ति चेदाश्रयति तदा वृत्तित परमहसो भयति सेवा इसादीना पिदण्डमेघ लिङ्गम् अनेनेघाभिप्रायेण वृत्तिभेदेन भिन्नारच नेव लिन ते द्विजा इति, अन्यथा मुख्ययोईसयारेकटण्डविधायकान्युदाहृतानि घवनानि निर्विषयाणि स्यु तस्मादेक एव टण्ड परमहसस्य इति ·२५ तुरीयमीमांसा । तु पराशरमाधवोयमसांप्रतम् । वृत्तिभेदेन बहूदकर्वविध्यस्याषाचनि- कत्वेन तथापकल्प्य वचनकदर्थनस्यान्याय्यत्यात, न हि वृतिभेदेन बहूदक एकोमिन्दानेतर इति नाहीयनियमः । ततश्च वृत्तिभेद- भिन्नत्वं चतुर्विधभिक्षुसाधारणमिति । नेव लिङ्गेन ते द्विजाः । इति सावधारणमैकलिङ्गामनुमन्यमाना सर्वेपी परमहंसपर्यन्तानां चिदगिडतां सुव्यक्तमवगमयतीति नाव्यक्तं मीमासकानाम् । परमहं- समुद्दिश्येकदगडधारणाधर्म्यत्यामिधानपरश्रुतिस्मृतिवाक्यानां तु चा. नात्मकदण्डपरत्वमिति सुव्यक्तम् । चानदण्डो धृतो येन एक- दयडी स उच्यते । इति ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा* ज्ञानयज्ञोपवीतिनः इत्यादिपेप्पलादश्रुतो च ज्ञानस्येव श्रेष्ठाधिकारिणः सर्वात्मकत्वाभि- थानेन ज्ञानात्मके कदण्डपरत्वात् । अत एव तु भगवान् व्यासः । पिदगडस्य परित्याग एकदण्डस्य धारणम् । एकस्मिन् दृश्यते घाक्ये तस्मादस्य प्रधानता ॥ इति स्पष्टं वेणचिदयडापेक्षया ज्ञानात्मकेकदण्डेऽभ्यतित्वम- भिदधौ । न वेद वैणयधिदण्डापेक्षया वेणवेकदगडेऽभ्यर्हितत्वयुबो- धयिषया तथाऽभिधानमेकदयस्यानेकस्मृतिभ्यनुकल्पतायाः पूर्वमे. घावेदितत्वात् । यदपि सर्वे व चिदण्डिनः इति धागदण्डादिविषयं न तु यष्टिषयाभिप्रायम् । तथा च मनुः । घागदगडोऽथ मनोदण्डः फर्मदण्डस्तथैव च । यस्यैते नियता बुद्धा त्रिदण्डीति स उच्यते । . • ज्ञानस्य चास्ति मर्यकमपि प्राशस्त्यं किमुत विटपदमपेक्ष्य बघा भावान स्वयम्। सर्य काखिल पार्थनाने परिसमाप्यते । ति।

·२६ तुरीयमीमासा । चिदण्डमेतन्निविष्य सर्वभूतेषु मानयः । काममाधी तु संयम्य ततः सिद्धिं निगच्छति । इति, दतोऽपि । घागदगडोऽथ मनोदण्डः कर्मदण्डस्तथैव च । यस्यैते नियता दण्डास्त्रिदण्डीति स उच्यते । एतेषां च पयाणां दण्डानां स्वरूपं स एवाह । घागदण्डो मानता नोक्ता कर्मदण्डस्त्वनीहता । मानसस्य तु दण्डस्य प्राणायामो विधीयते । इति, माधवाचार्योः । तदिदमप्यनपधायाभिधानम् । शिखिनस्तु गुप्ता: केचित् केचिन्मुगडाश्व भिकाः । धतु भितुकाः प्रोक्ताः सधै चेव पिदण्डिनः । इति स्मृता शिषित्यमुविडत्यादिलक्षणयाह्मभेदमिन्नानां तेषां चतुर्थी घाझेने घेणपिदण्ड नक्षणधर्मेण साम्यस्य सर्प घेवं पिद- गिडनः इत्यनेन शिवचितुमुचितत्यात् । अत एव चतुणामपि न्यासिनो घेणापिटण्डनक्षणसामान्य. लिङ्गपत्तामभिप्रयन् हारीतः। चतुर्विधी भिक्षयम्सु प्रोक्ताः सामान्यनिहिनः । तेषां पृथक्पृचगवानं धृतिभेदात्कृतं च ता. फुटीचको यहदको हंसर तृतीयकः । चतुर्थ: परमहसे। योयः पश्चात् स उत्तमः । इति घेणापिदण्डलक्षणसामान्यलिङ्गपन्येऽपि तेषां पार्थस्येन शा- महेतुं प्रतिभेदमाह तत्कृतमेव च तेषां न्यूनाधिशमायमभिगेति, ·तुरीयमीमांसा । न त्झर्याषिर्याष्टधारणमाचप्रयुक्तं माधोदितं तेषां ज्येष्ठकानयभायं पुरश्चिक्रीतीरि किमिहास्याने सिंहविक्रान्तेन । मेरायणीयतो तु परमहंसमुपगम्य इन्द्रस्य यज्ञेाऽसीति धीन घेणशान दण्डान दक्षिणपाणी धारयेदेके घायदो तदा सशिखें वपनं कृत्वा विराज्य यज्ञोपवी तम् । इति स्पष्टमेर घेणवविदण्डग्रहणमाम्नायते । एकदण्डस्तु पिदण्डालाभलक्षणापदीति पूर्वमेव स्मृति पुरस्कृत्य व्यपातिष्ठिपाम । न च कुटीधकादि तात्पर्येण पिदण्डो विधीयते एकदण्डस्तु परमहंसमभिप्रेत्य अत एव तु व्यवस्थार्यशपदोपादानमिति वाच्यम् । अध श्रुतो योकं तदा इति पदोपदानमाहात्म्येन एकस्येव परम- हंसस्योपकरणसंपत्तद्विरहलक्षणापत्कालभेदेन विदण्डकदण्डधारण- तात्पर्यजताया सर युक्तत्वादितरथा कुटोचकादेस्विदण्डाधिकारित्य परमहंसस्य वेदण्डधारित्वे पृथगाधोधयिषिते ठभयाव्याप्यक्ति- त्वेन कालिकाव्याप्यत्तित्वार्यरुदाप्रत्ययटिसतदापदापसहितस्य यदो तदा सथिर्ष धपनं कृत्या इत्याभिधानस्य सर्वेधाऽसांग- त्यापते: । यदि तु दपिउन्यसामान्यायधिनस्यामयाधिकारिन्येना- व्याप्यतितया दाप्रत्ययघटितप्रयोगयोग रति घदसि तदापि पिदण्डेकदण्डाधिकारितापच्छेदारूपभेदेन नेका द्वपमहतीति तदा पतादधस्थ्यमिति शुत्यक्षरस्यारस्याभिचाः । वापद व्यवस्था र्थशम् । শিৱৰ এয়েই মিমিগ্রাথমিন্নমম যথ प्रमिष्टशिोमणे मागुरो/गेन पिण्डयालयसन्यासं ते पदास सया हि पन्नातकभट्टोपन्यां सत्यापाया: ।

·तुरीयमीमांधा। सेप्यधिकवली जीयस्तिदण्डिनं भार्गवश्चरकमुस्यम् । नग्नश्रमणं सारो युधस्तदाजीविकाचार्यम् । पति, फेचितु पल्लवायलम्बिनः पिदण्डकदण्डपक्षयोर्यकल्पिकत्य. माहुः प्रमाण यन्ति च स्मृतियचनानि, यथाऽऽह व्यासः । विदण्डमेरुदण्ड या व्रतमास्थाय सत्यपिद । पर्यटेयियों नित्यं वर्षाकाले स्थिरीभवेत् । पति, शोनकरच अथ कापायचासाः सखा मा गोपायेति । पिदण्डमेकदण्ड घा गृहाति ॥ इति, श्राश्यमेधिके भगव कृप्यः । एकदण्डी विदण्डी वा शिखी मुपिडत राय या। कापायमाघसाराऽपि यतिः पूज्या युधिर ! प्रति, विष्णुबोधायनापि । एकदयडी भवेद्वापि चिदण्डो या मुनिर्भवेत् । इति, सदिदमप्यनवहितकवाद्यम् । स्मृप्तिकाररवेशदण्डग्रहणस्य पिदगडालाभलक्षणापदि व्यवस्थापनेन प्रमाणपरतन्त्राणां तथैवार्थ- व्यवस्थापनस्य युक्ततया विदण्डेकदण्डपक्षयोशल्पिकतायाः शङ्कि- तुमप्यराक्यत्वात् । तस्मादस्मदुक्तव्यवस्थेव साधीयसी । अपेदमप्यवधेयं विकर्मणां भूमिहारद्विजानां क्षषियविशां चेकदण्ड एव मुख्यः क्षत्रियकुमारिकाया: सुलभायाः स्त्रियोऽपि यो विदण्डग्रहण-तत्परित्यागो भारते पानाता तो तु युगान्तरे स्त्री- আমাঘমানবাঘিানিয়া নাহৰ ঘৰয়া সিযিgয়ায सयेत्यनुदाहरणमेतत् । आमनन्ति च स्मृतिकारा युगान्तरे स्वीणों मोजीबन्धन स्वगृहे भिक्षां शाश्चतिक ब्रह्मचर्य चेति न घेतात्कली।

·तुरीयमीमांसा। न च कलियोंषु संन्यासस्याप्यानाततया कथं सन्मीमांसनारम्भ रति घाध्यम् । याषद्वर्णविभागोऽस्ति यात्रवेदः प्रवर्तते । अग्निहोपं च संन्यासं तावत्कुर्यात्कलो युगे । इति विशिध्याग्निहोत्रसंन्यासयोर्विधानात् । স্থানীতি ন ন এই বিষয়াহি विभागस्य कथंचिदपि स्वशाखामावस्य वा तदेकदेशस्य संहितादे. वोऽध्ययनमपीति संन्यास: समुचित एव । केचितु कला संन्यास. नियेयाश्यानां विदण्डसंन्यासनिषेधपरत्वमेव कथयन्ति । युक्तं घेत. तस्येव मुख्यत्वेन निषेधशास्त्रतात्पर्यविषयताया युक्तत्वात् । परं तु मुख्यस्य पिदण्डपक्षस्य यथा निषेधशास्त्रविषयता हरिचन्मुख्य- त्वेन व्यवस्थापिता तथा तत एव हेते: अग्निहोत्रं च संन्यास सावत्कुर्यात्कलाविति शास्त्रेण मुस्यस्य विधेयता ऽपि युक्तेति जन्मान्तरसहस्रसमनुष्ठितज्ञाताज्ञातशुभकर्मविपाकभाजी केपाचिद- मीयां भगवति न्यस्तसमस्सभराया बलराति कलापिन्यासििध. युज्यत इति किं विषम् ॥ किं च विविदिपासंन्यासस्य कलो पर्जनसंभवेऽपि विद्वास न्यास घेटुप्यनिमितक हनि निमितसमवधाने स ने निगेटु शश्यते । प्रत स्य तु यदरेष घिरनेस तदहरेव प्रव्रजेदिति श्रुभिः राग्ययोगे प्रहमापायाशदानेऽपि न संधुक्काच किं पुनर्यगशालायकाय সমাধা, ৰ ঘষয়:নিষই ধুন্দুকসন্ধায়ৈ ঘননিধি- ध्यासनानि सम्यगनुयाय प्रामपरहुिंना शिदुपानुष्ठित: संन्यासे। घिद्ध- संन्यासो यथा मध्याचल्ययस्य, सहि मेरेयोमुपदिदितुस्त्यर- ·३० तुरीयमीमांसा। माणस्तां त्वरयितुं स्वकर्तव्यं मन्यासं प्रतिजचे तद्यथा अथाह या- ঘষান্মনমুনাফসিন্ময়ীনি ৪াথা যায় না घा हमस्मात् स्थानादस्मीति एतापदरे खल्वभूतत्वमिति होला याज्ञवल्क्यः प्रवद्राति अब पति होका प्रयवानेत्युत्या अव्यवधा- नेन कथनत्रजनयोः पावापर्याम्नानान्मध्ये पिटुपोऽनुष्ठयान्तरं धार. यतीति विविदियासंन्यासे यथा श्राद्धायकाद्यनुष्ठानं न तथा विद्वत्स न्यासे, ततश्च प्रेपमा समुच्चार्य संन्यासं तप परयेदित्युक्तरीत्या तच प्रेपोच्चारणमात्रेण संन्यासमिद्धिरित्यगन्तव्यम् । अत एव ब्रह्मचारिगृहस्थादीनां प्रेयाभ्यासम्सथाऽऽयश्यको यथा सत्यां तात्कालियां चारव्याघ्राद्युत्यभीतो तत्समुत्थायां संन्यसिपायामुपटेष्ट्रन्सरनेरपेक्ष्येण स्वयमेव प्रेपमाययं प्रजितं पा- मुयात् । तथा हि महाभारतम् । उत्पन्ने सङ्कटे घोरे चारव्याघादिसङ्कटे । भयभीतस्य संन्यासमङ्गिरामुनिरनयीत । पातुराणां च संन्यासे न विधिनेव च क्रिया । प्रेमाचं समुच्चार्य संन्यासं तप पूरयेत् ॥ अच श्राद्धादिविधिविधाय प्रेपोचारणमात्रस्य संन्यासपूर- कत्वात्या उपदेष्टनेरपेक्ष्यं स्पष्टं सिध्यत्ति, एवं च यदि गृहस्थादेः प्रेयमन्त्रानोपस्थितिगोचरः स्यात्स्याच्चापदेष्टाऽप्यपेक्षितः कथमघक- ल्पेत स्थर्य संन्यासपूर्तिः । अङ्गिरा अप्याह- संसारमेय नि:संसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया । प्रव्रजत्यकृतोद्वाहः परं वेराग्यमाश्रितः । प्रव्रजेद ब्रह्मचर्येण प्रजेच्च गृहादपि । घनाद्वा प्रद्विद्वानातुरो पाय दुःखितः ।

·तुरीयमीमांसा । इति, आतुरोऽतिनिहितमृत्युः, दुःखितः आगामिदुःख- जन्यज्ञानवान, भयभीतस्य संन्यासमतिरामुनिरअवीदिति भारताप- वृंहणवाक्येन तादृशार्थस्योचितत्वादिति स्मृतितत्त्वविदः । पिदण्डेकधारणपतयोर्मुख्यत्वामुख्यत्वविषये विप्रयदन्ते या- दिन: प्रकारान्तरेणापि निर्णयामः । तच दतः। वागदेण्डोऽथ मनोदण्डः कर्मदण्डस्तथैव च। यस्यते नियता बुद्धो चिदण्डीति स उच्यते । घागदण्डे। मानमालित्कर्मदण्डस्त्वनीहता । मानसस्य तु दण्डस्य प्राणायामा विधीयते । इत्येवमान्तरमावश्यकं यतिधर्ममभिधाय आश्रमचतुष्टयप. रिचयाथै बाह्यलिङ्गस्तालिलयिषुः स एव । मेखलाजिनदगडेन ब्रह्मचारीति लक्ष्यते । गृहस्थो यष्ठिवेदाधर्नपरोमेवनाग्नितः । दिण्डेन यतिश्चेव लक्षणानि पृथक्पृथक् । यस्यतल्लक्षणं नास्ति प्रायश्चित्ती न धाश्रमी । इत्याह । ततश्च पूर्वोक्तवायाभ्यन्तरलवणशून्यानामनामित्वाभिधा- नेन यतीनामान्तरपिदण्डधारणपूर्वक वाघिदयडधारणमावश्यक- मितरथा तु पुनरनामित्वमिति युक्तमेष । अत्र ब्रह्मचारी गृहस्या पनाश्रिता यतिरिति प्रत्येकमेकचवनोपादानेन शृङ्गयादिकया प्रत्येशतत्तद्व्यक्ती सतल्लक्षणसत्त्वमभिप्रेतमिति कुटीचकादिषु चतु- यपि चाह्याभ्यन्तानिदण्डमत्त्वमुक्तं भवति । अत एव तु लक्षणानि •कमंदपहार से पति पाठान्तरम् ।

·ময়মীমাধা। (ঘঘবিনিমিয়ে যায় লাগিযেন | এনাব। ঈশিমুলিয়ায় প্রধান উত্তোলিনাছিমাহৰ প্ৰ যযামময়া মাহি অমিয় বহুম ম মুঃমিঃ মা স্বণি মন্তলামার তেল মই ইয়ন মন্ত্রণাধীন মুগ্ধই মােিলন যযেভম্বমােহি ত্রালিনামিম যমবি ও যামিনী রাইস বসিলায়লা বিয়ে পন্ন যদি মৃগমণিয়াশা:। এম ই বি:। যিনি আমা: ইবি ফানুৱাৰ মিঃ। খা মিলা সাকা: ম ই বিযয়ন: সি, স ও ঔষধৰিবিনা নাযাদি বিনােনা বৰিয় যথ যারা নন এৰি অম। প্রয়া । যায় মালালাঘায় ইয়াহিয়ামৰ মান- মিনায় মুম্বা, ছা tি rি'লা বিভাগ খোনঃ- যােচ্ছি: খামে প স মুয়াশায় খন ৭ খিছিয়া কামাল বা খামাহ্ জাল। শিমলা। বিঘায় ৮rcaবি ই ক্ষো যে বিষয়াইsaufাই ও পুষিয়ে ইস্ট খিয়ালীমন : মা দুম্বাই অর্থমালামমামুদ সমমনাথ। সমাক্ষমাস- দই । বা আপা বা বা গোলাপি মালয়ছে। এ ছাড়া মানাল rি মা রিনাম যা টে।

·सुरीयमीमांसा । चिदण्डत्य परित्याग एकदण्डस्य धारणम् । एकस्मिन् दृश्यते पाक्ये तस्मादस्य प्रधानता । इति वदन् चिदण्डधारणपमनियाधमानुष्ठानासमस्याप्ये- फदण्डधारणमावश्यकमित्यावश्यकत्वलक्षयप्राधान्यमाचचने। अत एव महाभारते सुलभा-जनसंवादादा पुराणान्तरेषु धाभिधीयमानं वेशवेप्यावचिदण्डस्य तद्वतां च एकदण्डप्रयेक्षया मा- हात्म्यमपि व्यासस्य सङ्गच्छते इति विवेचकाः । যম ন বিষয়ানিন ঘৰিয়াখালি- धारणनिषेधादनुक्ल्पे एकदण्डेऽभ्यनुज्ञानं पुराणाचार्याणां श्रुतीनां घ, एवमेव तु मन्वाना हारीत-दनाचेय-पितामहाः फुटीचकादी- श्चतुरोऽपि न्यासिन उपन्यस्य । धृतिभेदेन मिन्नाश्च नेष लिङ्गेन ते द्विजाः । लिङ्गं तु वेणवं तेषां चिदण्डं सपविचकम् । इत्येककण्ठोन घेणारवेष्णवपिदण्डस्य अविधवषच्च पर- महंसान्तानां चतुर्णामपि लक्षणत्वमाचक्षते । परमहंसस्येकदण्डप्रति- पादनपरशुतीनां स्मृतीतिहामपुराणानां च ब्राह्मणे तरपरत्वं यूप. दर्शितार्थपरत्वमापत्परत्वं धेति तु मृशमभ्यधापीति नामेडितुमय. सरः । अत एव इन्द्रस्य पक्षोऽसीति चीन येणयान दण्डान दक्षिणे पाणी धारयेदेक वा यदोकं तदा मशिखं पयनं कृत्वा यज्ञोपवीतं त्यजेदिति मेवाययोयतिरपि परमहंसस्य ग्दिरडं मुख्यमयबाध्य कमानुष्ठामासमर्थस्य तस्येव शिणादनावश्यकतया सदंशेऽभ्यनुजा- * प्रामणेतरस्य समान्यासासम्भवाभिधानं स्वपयालोधितशास्त्राणामति सर्वमन्यत मिर्गपार्मात दृष्टव्यम् । .

·३४ तुरीयमोमामा । ননী থাবা যাযulাথমি, স্মন এর লালন- मूचक धा-पदम् । না মামুনুৰানন্ধনমায় খিয়া স্ময় স্মলনিনগ্রাদযভশ্বায় ধ ন ওসি। লনা বান্বিষিয়ে বিদ্যায় এমযি বয়, আযেদিন ল , স্বশামিয়া ঘনালাম চুৰাথন সুত্রাঘাষনা যবাহি মীনা বা নয়াবি সময় নখ মুষ্টি স্বময় সালাম দ্বাধনিযঙ্গমায় হিনাহহমমমনা অথি-- হীম-না-শােয়েবহর সৃষিকাজওয়া যায়ন্ত্র sবি থিযভান্সয়ালখায়াযদুনা সg থামেই খিযথা @ বারমানময়া যযয ধানময় হিuানা। সময় খিযভাযেৰপিছত্রচ্ছায়া। নামায যযাথিয়াদি যিয় ঘামা- খিজিরমি মঙ্গল যি খামে কযেgয়াম। যা যথামা যি কথাযu Rগ্রানা নামাযান । যা মামির শিল্প- এমবিজিসহাখাবিয়ান মানযিমমঘন সি ম যালামালসলমামা। বয়ামাথ মাবিয়াইনামিথামানঘােিয বিমীবালি- বা যিuাঘীমাবশ্যই যা যোবিথা যা মূল বন্যা নয়মিথানর মিনিষীসাত্তাবিশি মন নামৰ লাশন জমাঘিমা মলময়।

·कल्यतापरिमल पवतपणाम। तुरीयमामासा। कम्पित कन्यतस्मानिता. परिमलमलयस्तु देहा- माभिमानेन तृणीकृतजगत्वया दम्भारद्वारमदमानादिवशीकृतस- वृतयो नेष्कर्म्यपिहिमुखेन शिपासूचदण्डत्याग पुरस्कृत्य नेष्क Hसिद्धये यतमाना वयमिति शब्दमाच प्रयुजाना विपरीता. कर्मता निरीक्ष्यन्ते । तथा हि कल्पतरी। विदण्ड कुगिडका घेय सघ चाय कपालिकाम् । जन्तूना वारण वस्त्र सर्व भिक्षु परित्यजेत् ॥ कोपीगच्छादनार्थन्तु वासोऽर्द्धस्य परिग्रहम । कुर्यात्यरमहसन्तु दण्डमेक तथैर । इति विष्णु ॥ कापवायनाश्च । तत्र परमहसा नाम विपटकमण्डलुशिक्य जलपापविध- पाटुकासनशिसायचोपबीतकपालाना त्यागिनो न तेषा धमाधम न सत्य नापि चानृत सर्वसहा सर्वसमा. समलाष्टःशमाञ्चना यथे। पपन्नभेक्षाहाराश्चातुर्वण्य भैक्षय चरन्त आत्मान मोक्षयन्ते । इति स्मृतिद्वय पुरस्कृत्य गनयोश्च म्मृत्योर्दृढ प्रामाण्य ससाध्य स्वातिपिपायपितोऽर्थ. साधितः । तप समलटारमका अनाना सर्वसहाना सर्वसमाना समीकृतसत्यानुराधमाधर्माणा सर्वदा सर्वतो मातात्मतत्त्वाना कर्मययनधिकारात्मवत्यागिना मनिहित. पिदण्डफमण्डल्बादित्याग शरीरात्मत्याननुसन्धानकृतोऽनद्यत इति नेतरपामनधिकारिणा रागद्वेषादिभाता स धर्म्य इति सिध्यति अत एष तु फापयायनराक्ये त्यागिन इति त्यागीलास्यागधर्मा. एस्त्यागसाधुकारिणो वा योध्याले आस्वच्छोलतद्धर्मतत्माधुका- fংহিত্যগ্ৰহ্মাইন ব্যুনানি হাযিনীয়হান ছিরি ·तुरीयमीमांसा तादृशार्थस्य लाभात् । अथवा प्रशसार्थकतद्धितेन्प्रत्ययान्तस्त्यागि शब्द उभयथाऽपि तु स्वभावषिद्धसर्वत्यागवता त्यागोनूचत एय युक्त चेतत् । न हि विदगडे कदण्डधारणत्यागादिक महाभागवता जड भरतादयोऽकार्युरिति क्वधियते । न वा गङ्गागोदावर्यादिपुण्यत- मनदीषु विपवण, कुरुक्षेत्रप्रभासद्वारकादिपुण्यपीठनिपेवण वाऽनुला- रिति क्वचिटुपलभ्यते । उपलभ्यमान भवदपि या परस्योदाहरणीय तामानाति । तेषामतिमान्तसर्वविधिनिषेधभूमिकत्वात. तेषा हि मततात्मसमुपीनवृत्तीना यदृच्छासजातत्याग-परियहादिक विट पिनामृत स्वभावसिटुपन्द्गमनस्थितिनिपतनवदेघ नेष्टद्विपसाध मताचानकृत किमपि पृथगजनस्येव दोपदूपितचेतस । श्रत सध व्यापकीभूतवासनाविरहादेव तेषा धर्माधमसबन्धविरह काण्या यने स्मयते। ततश्च यचे काप्यन्यायेन यथासुख ब्रह्मचिन्तनजुषा यथा न देशकालययोजात्याभिजात्यामनादिनियमो न तथा विदण्डेकद- यडशियाशिययोपवीतजलपाशदिनियमोऽपीति कि नश्चितम् । यच्च मन्त्रविशेषाम्नानमुखेन शिखायज्ञोपवीतादित्यागयधन. जात ततपषीतद्वयषतामेकस्योपवीतस्य, अनेकशिखाना चेकशिखा- यास्त्यागबोधकमित्यादिकमिहेव ग्रन्यन्यत्र निरूपितमिति सतषेध द्रष्टव्यम्। एतेनेदमपि प्रतिक्षित घेदितव्यम् । मावे नातस्माततत মৰূর্নালালজনিনামিযuালামি যিন্ত্রামিবিয়যাবী- • पकाना त्राधिशेदिति व्रझमोक्तन्यानम्यर्थ ।

·तुरीयमीमासा । तत्यागजनितातिशयस्याप्यपेक्षणीयत्वेन शिखासूचादित्यागस्यावश्य- कत्वमिति धर्माधर्मसंबन्धविरहिण एव सर्वथात्मारामस्यामातस- वार्थस्य त्यागाधिकारिताया: स्मृतिपूततया शिखामूचादित्यागज- न्यातिशयाधानार्थ त्यागप्रवृत्ते१र्वचत्वात् । अत एव विहेव स्मृती न तेषां धमाधाविति पठ्यते । तदेवं कागवायनस्मृत्यर्थनिरूपणनयेन विष्णुस्मृतिरपि व्या. ख्येया। विष्णुस्मृत्युक्त एकदण्डस्तु प्रकरणानुग्रहेण सर्व त्यजतो ज्ञानरूपैकदण्डात्मेत्युचितमेवेति किं बहुना ऽभिहितेन धागविग्ला- पनस्वरूपेण । यदपि भगवते व्यासस्य । यज्ञोपवीतं कर्माङ्गं वदन्त्युतमबुदयः । उपकुर्वाणकात्पूर्व यता लोके न दृश्यते । यावत्कर्माणि कुरुते तावदस्यैव धारणा । तस्मादस्य परित्यागः क्रियते कर्मभिः सह । अग्निहोवधिनाशे तु जुहादीनि यथा त्यजेत् । यथा च मेखलादीनि गृहस्थाश्रमवाञ्छया । पत्रीयातं यथेष्यन्ते सामान्ते च यथा यहान् । तदद्यचोपवीतस्य त्यागमिच्छन्ति योगिनः ॥ इति, स्मरणं न तदप्ययोगिनमधिकृत्य, स्पष्टमेव तद्वद्यज्ञोपनी- सस्य त्यागमिच्छन्ति योगिनः इतीहेवाधिकार्युक्तेः, न हि शतं साम्राणि घाघपाणि समाध्यारूढस्य कश्चिदपि स्नानसंध्यायननुहाना- त्प्रायश्चित्तमातियते । स्मर्यते च पुराणेषु सुदीर्घ तपश्चरतां घल्मी- कायुपच्छन्देहत्वमिति तादृशां स्वत ए३ कालपरिपाकमहिना शिखामचादिकं स्वकारणमपिय त्पृथिव्यादिभूतभावमामातीत्यत्र क- . .स्वकारणे सयमापट्यमानम ।

·तुरीयामासा। स्यामस्य विवादसम्भव। यि, यत्त्वेरेव पचनेरयोगिनां देहात्मा भानवता शिक्षासूचादित्यागकथन तदेव वैदिकमर्यादाधिस्टाना ना द्वेप्यम् । तदेव कल्पतरोः प्रतारणमात्रमयोगिना निस्मत्रत्वादिव्य- वस्थापनमिति । योऽपि महाभारतऽपि । एकदगडी चिदगडी वा शिखी मुगिडरा राव घा। कापायमाचसारोऽपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिर! ॥ ময়, অলিনগ্রহবান যন্ত্রদ্বা লিনলিয়া। मुगडानिस्तन्तवश्चापि वसन्त्यार्थिन: पृथक् ॥ इति समुद्योगोऽशियत्वामरत्वादिसमर्थनस्य सेऽपि न स्थाने अच झुतममध्यमाधमाधिकारिभेदेन आचारचयवतो दगिडनोऽभि- प्रेत्य भगवतः कृष्णस्य युधिष्ठिर प्रति पूज्यत्वोपदेश. । तच पिद- गिडन. शिखिनो मुख्यत्वेन पूज्याः, भगवद्गीताम् । कर्मफलत्यागिनामेवापतमापसहारादिना त्यागिन्यस्यामि धानेन तादृशाचारस्य च परमभागवतेषु शिषि विदपिडप्येय सम्भवात् । एकदण्डिना मुण्डिनो मध्यमाः । तादृशाचारम्यानुकल्परू- पत्यात् । विदण्डालाभ एवेकदण्डविधे: कानुष्ठानागलाय मा- राझारलम्बनाचा सर्वलक्षणशून्या: कापायमात्रयाहिणम्तदण्डेकदगडरहिताः আযমান্যথমাথঘি ন সুভহন্তনুঘাঘমবিলাকা- पायधारणस्येति, अत सब विह कायायमापसारोऽपत्यपि-कारस्था- रस्यवि नापहन्यते इति भगवतो गीताशास्त्राचार्यय तात्पर्यम् ।

·- तुरीयमामामा अब परिमलमतयः । शिषी पिदण्डोति बहूदकादिविषयं, मुगडा एकदण्डोति परमहंपविषय, कापायमाश्धारिण इति यो मुख्यपरमहंसे। दण्डमनिच्छन् पामरजनसङ्केचिपरिहाराय सोयी- नाच्छादनमाचं धारयति तद्विषयम् इति व्यवस्थापयामासुस्तदिदं मन्दमनीवित, न हि परमोत्तमाधिकारितात्पर्येण कापायमाचसार- स्वाभिधान समुन्मिपति तस्य बाह्याभ्यन्तरतः सारस्वरूपत्वेन का- पायमाघसारत्वाभिधानासङ्गः, न ोतादृवि शष्टाधिकारिणा चिहि- तत्वमपेक्ष्यते । यच्चोत्तमाधिकारियाः पामरजनसङ्केचेन कापायधा रणाभिधानं तदप्यनवधाननियन्धनं श्रुतिपूतमाधिकारिण उद्दिश्य अनुन्मता उन्मतयदाचरन्तः । इत्यभिहितत्वेन ये तृणीकृतज- गतचया महेन्द्रादिभ्यो ऽपि न मचुकुचुलिष्ठास्तेषा पामरजनसङ्के:- वस्य सर्वयाऽशङ्कनीयत्वात् । यच्च, जटाऽजिनधराश्चान्ये पङ्कदिग्या जितेन्द्रियाः । मुगडा निस्तन्तषश्चापि धसन्त्यार्थिन. पृथक् ॥ इति राजधर्मप्रशसाथै बचनं तदपि सन्यासिना मराज्यनि- सूत्रत्वाद्यवगमयदुत्तमाधिकारिणा निशिखत्वासूचत्वादिसमर्थक तेपा महाभारते तादाभिधानादिति कल्पतर्वभिधान तदपि कल्पनामा प्रकरणतः श्लाकातरश्च तादृशार्थस्यालामात् । यथा हि महाभारतारम्भे स्तव्यसमाविष्चेतसा ममताऽकुलमानसेन स्वध. माप्रव्याप्यमाणेन धनञ्जयेन कर्मानुष्ठानपराङ्मुपवृत्तिता बहुधा- ऽऽदिता तारताऽपि भगवाल्लाकगुसर्गाताोपदेशापदेशेन जगदि- धीर्घराश्रितवत्सला भागवतप्रिय: सखायमर्जुन याथातध्येन* वेदा- * अत एव, नष्टोमोह स्मतिलब्धा त्वत्प्रसादान्ममाच्युत । स्थितास्मि मत करिये वचन सय ·४० 7 तुरीयमीमांसा । थैमजिग्रहत् अचुदच्च भागवतधर्मेषु, तथेष युद्धान्ते कम्मल. तितां गतो युधिष्ठिरः प्रजापालनलक्षणस्वधर्मात्प्रच्युतचेताः स्वयम- च्युतेन भ्रातृभिपद्या परश्च तत्त्वार्थवेदिभिः स्निग्धेरुपदिष्टश्चेतसः शान्तिं न लेभे न च प्रससाद राज्यमादातुं तदाऽयमाने भीष्मं स्वद नेनानुणिघृभागवतधर्मान् भागवतादेव शिवाषणिपुर्युधिष्ठिरमा- दाय स्वयमाजगाम भीप्मसन्निधो भगवान कृष्णः स च वरलब्धाव्या- हतदृष्टियाथातथ्येन सर्वधमानुपदिदेश ततश्चेवं प्रस्तास्मिन् श्लोके । जटाऽजिनधराश्चान्ये एकदिग्धा जितेन्द्रियाः । इत्यादिमेनार्दुभागेन अत्यामिणां निर्देशः । अशिष्टन च कपटवेषाणा निर्देशो न त्वेकदगिडनां शिष्टानाम्, प्रत एघ विह वसन्त्यधार्थिनः पृथक् एति स्पष्टुं तेषा मेपिड नि:मरतां घायलम्य- मानानामपि अार्थितया कपटमाश्मेतदिति तात्पर्यम् । अथ अन्ये पृथगिति पदद्वयस्वारस्यं गमक, ततश्च सुकुमारस्य राचो भयो नाधिकारोऽत्याश्रमे तस्य दुष्करत्वात् । परस्य च फुहझकारणतया न ते न्यासे कयमपि प्रतिः श्रेयसे इति राजधर्मनिषेधणमेष न्यायमित्युपदिदिक्षितोऽर्थः । अत एर विह वसन्त्ययार्थिनः पृनिति वदन कपटझा. पायाण निजनयामाऽप्यार्थिताप्रयत इति व्यनयन तेषामनुसरण विरत्तस्य ते युक्तमिति बाध्यते । सम्मादिह त्यत्मियाधाय पितार्थस्य न लघेनाप्यनुप्रवेशसम्भायनेति न स्थाने विजयसंनाहः । यदपि लिङ्गेऽपि पुराये। निकृत्य सशिखान् केशानुपपीतं विसृज्य च । पञ्चभिर्जु यादम मास्याहेति घ वा क्रमात । रस्त्यधिसयापासष्य वरने क्या

·४१
तुरीयमीमामा ।
चति दिग्यासमा स्वगोष्ठीप्येव प्रमह्य लिङ्गमदर्शन तदपि
तेषामेव लज्जायहम् । नानोपवीताना नानाशिखानाञ्च पुसामेकेक
शिवायज्ञोपवीतत्यागपराणामेपा षषमा परेण सिपाधयिक्तेिऽर्थे प्रा.
माययविरहात् ।
यदपि पट्दपुराणेऽपि ।
तता व्रतानां परमहसवतमनुतमम् ।
तेभ्यो उदो दियोकोभ्य' सतामध्यविरोधि यत् ।
पठाते यज्ञशाखायां महत्येतामह व्रतम् ।
पर ब्रह्मादित तद्वदागमाचारचेष्टितम् ।
ब्रह्माराधनमुख्याना तिना तीव्रतेजसाम् ।
भृगुरध्यापयामास वेदोक्त परम हि तत ।
राव व्रतधराः सर्वे वसन्ति स्माऽमरेवरा ।
हसवतघरा भूत्वा ध्यायमानाः पर पदम।
हित्वा शिखा सोपपीता विधिना परमेय ते ।
कालेन महता ध्यानादेव ज्ञानात्मता गता
हमनतिनी ये चाप नियता. सयलेन्द्रिया. ।
एव भिवा तु भुजाना ध्यायमाना पर पदम् ।
दण्डहम्सास्तु सनाता भिक्षावतसमन्विता ।
त्यक्त्वा शिक्षा सोपयोता दण्ड एक करे धृतः ।
हसवत पर प्रोक्त पुरा चोणं मया पिरम् ।
ब्रताना परम गुह्य पर्विध पापनाशनम् ।
हसनत दिपेन्महात्यापनाच्छादितो नरः।
नसमुच्येत पापेन कल्पकोटिशतेरपि ।
।

·४२ तुरीयमीमासा । तम्माटुंसवतानां तु २ हन्यान्न च दूपयेत् । भिनां परमहंसानां यतीनां य: प्रयच्छति । विमुक्त: सर्वपापेभ्यो नामा दुर्गतिमामुयात् । शिखां यज्ञोपवीतं च त्यका चरति यो व्रतम् । हसवती मशिनेयो मोवामी मधेच सः । शिखायज्ञोपवीतेन त्यक्तेनासो कथं दिजः । निन्द्यते देवलोकेषु पूजिता देवदानयः । दुष्टं विगिष्टमयया हंसवतधरं नरम् । न स्मृदङ्गमङ्गेन देवरूप: स वे द्विजः । इति कल्पतरु', तदिदमपि न तस्यार्थमाधकं प्रत्युत मिद्धा. तिनोऽनुकूल देवेषु ब्रह्मा वृहम्पति: आप इन्द्रो विश मरुतः' इत्यादिना ब्राह्मोन ब्रह्मा-इषिय-वैश्य-विभागमदायव्यवस्थापनेन सप चियदेश्य येोः शिखासूत्रत्यागपुरस्सरमेरुदण्डाधिकारस्य स्था. पितत्वेन क्षविड्जातीयदेघानामन्येश चेकदण्डाधिकारितादृशां निर्जरमा पासोक्त कदण्डशिखामगादित्यागलक्षणमन्यासभ्य समुचित त्यात, प्राय हि देयानो भाग्यभागापकरणदृछतरकलेवरपटुसमेन्द्रिय निरषयोऽमर:सोलभ्यादिना नानुकल्यं परमपुरुषार्थमाधनसामग्री- यिति निष्कामकमानुपानपराङ्मुखवृत्तीनां तेषां विदण्डधारणानधि- कारितया मान्धातोतारकानुप्रदर्शनन्यायेन मुथमार्ग प्रतिमासाद- यितुमेकदाज्यहमनुमन्यते । एवमेव भगश्ता व्यासम्य । तदु. पर्यपि घादरायणः सम्भवादिनि मूषेण माम्भपिस्न्याभिधानमूचित देयानामनिर्षिएणानां दु.पहलमानुपापेतया माधिमाधिमारित्या. भिधानम् । सयमेय स्विर हमनत पर प्रोक्त पुरा चीयं मया चिरमिति ·४३ तुरीयमीमामा । जन्मान्तरानुष्ठितेकदण्डग्रहणेन चिर चीफेनापि मानो नाभूत किन्तु पापनाशनमाधमेघ अत एवाये पविच पापनाशनमित्युच्यते, ततश्च पिदण्डस्येव नेकदण्डस्य अन्तरङ्गोपायतेति प्रघट्टकार्थ इति नति- रोहित तीक्ष्णधियाम् । अत एव त्विह पुराणाचार्य सतामप्यविरोधि यदित्यवे । अयमर्थ ब्राह्मणाना हि वैववैष्णवचिदण्डधारण मुख्य यत्तत्रियवेश्ययोर्निपिटु पर त्वापत्काले सता सत्वप्रधानाना ब्राह्म- णानामपि यन्न विरुध्यते । अवस्थाविशेषे ब्राह्मणानामपि तथामा वस्यानुज्ञातत्वात वलीपलितसमाक्रान्तास्त्रिदगडसमनियताचारायता কামিমনসামাল শব মাযহ্মযভঘাযোগ্ৰাফি इत्याबमहि । अत एघ महाभारते। जरया च परियूनाव्याधिना च प्रपीडित । चतुर्थे चायुष शेष वानप्रस्थाश्रम त्यजेत् ॥ इत्यारभ्य। केशलोमनवान् वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्सत । आश्रमादाश्रम पुण्य पूत! गच्छति कर्मभि । इत्यादिना जराऽभिभूतदेहस्य चतुर्थाधिकारिताऽभिहिता । यतु सतामप्यविरोधि यदित्यस्य सन्तो ब्रह्मसाक्षात्कारपन्त । अस्ति ब्रह्मति चेद्वेव सन्तमेन तता विदुरति श्रुतेस्तेपामद्वितीयग्रह्मसाक्षा त्कारनिरस्तसमस्तकर्तृकर्मक्रियादिभेदप्रपञ्चानामप्यविरोधि नष्कम्य:- दित्यपवर्णन तनु पचनम्वारस्याज्ञानकृतं तथा सति सता पर. मनुकूलमेकदण्डधारणमभिप्रेत्य अविरोधित्वाख्यानस्यासत्यापते । न हि सचेतसामनफूले मुखे अविरोधित्वाख्यान किन्तदासीने उपे- ·४४ तुरीयमीमामा । चाहे तृणादायित्यकिचिदिदम् । अचासन्त इत्यादिकमपपाठमुप कल्प्य तदर्यान्वाख्यान तु प्रायोशुद्धमभिधाय कुचायतुल्यमित्यु पेक्ष्यते। केचितु केशनपलोमवापनपदेन पुराणशिखादित्यागेन नूत. नशिखादिस्थापनमभिप्रयन्ति उदाहरन्ति च स्मृतिवचनानि । नखा- नि निकृत्य पुराण वस्त्र यज्ञोपवीत कमण्डलु त्यका नवानि गृही त्या ग्राम प्रविशेदित्यादीनि । प्रदर्शयन्तु नाम ते तावताऽपि अधिका रिचिशेये व्यवस्थित स्पष्टममिहित माण्डोकदण्डवारण न ना द्वेषधि- पयेो यथाऽधिकार सर्वस्यापि व्यवस्थापनीयत्वात् । तस्मादेव येाचिदण्डममुख्यमामनता केयाचिदमीया जन्मान्तरोपचितदुर- भिनिवेगादृते न किंचित्प्रमाणमिति प्रमाणपरायणाः । यदपि केचन वेणयवेणपिदण्ड विपन्त युधिष्ठिरधननय योस्त्रिदण्डपरिव्राजकवेषयहणे यापपीतादिसद्धाधारानगृहेषु चिर. निवासार्थितया फुटीचकाानुकरणाद् यच्चोपयीताद्यत्यागेन कुटीद फाद्यनुकरणे सम्भति स्वाश्रमविरुद्धेन ततत्यागेन परमहपानुक रणानाचित्यात । एव दशाननस्यापि फुटीचकादानुकरणादेव यश- पषीतादिमनाय । इत्याहु: परिमलमलयम्सदिदमप्यमलमतीमा हासास्पदम् । लोको हि स्यार्थसाधनतत्पर सर्वथा त घेषमनुकरोति येन स्यात्म गोपनपुरम्मरमयश्यममिद्धिनिश्चयस्ततश्च दगाननम्य रोजाती- यस्य कामक्रोधाभयाकुलचेतम शिखामदेरनावश्यकत्तया मागो- फदण्डधारण एय प्रतिरुचिता म्यादि घेताया पारमहस्य मे ण्डोकधारणेने व्यक्तीकृत स्यात् उतमाश्रमानुकरणेन कार्यपिढेरस श्य सम्भाव्यमानस्यात् । न हि रक्षसा रुपधेषादिनियम शिक्षामा ·४५ तुरीममीमामा । दिनियमो या, नियमे या कामरूपाणामिच्छानुरूपसर्वकार्याणा तेषां शिखासूचादित्यागतद्ग्रहणयोर्न कश्चिदायासः प्रत्यवायो वा । अत एम दशाननभगिन्या शूर्पणखया दिव्यं घियहमास्थाय श्रीरामा लक्ष्मणश्च यथानुक्रम पतिमावेनाभ्यर्थितः, एवं च सति दशाननस्य तदधिकसामर्थ्यस्य माण्डौकदण्डधारणादिकमपि सुकरमवश्यमनुप्रे- यमेवाभविष्यद्यदि चेतायां चिदण्डापेक्षया तच बहुमानास्पदता सम. भावयिष्यत् । न च घेतायुगसम्भवाः स्वाभाविकसत्त्वोत्कर्षथालिनः বহু মাযউজ্জযথাযয়িষানুসি মালালামুনুন্নিনি दशाननस्य न तथाऽनुकरणम् । अत एव महाभारते समरानन्तरम- नुष्पिताटुंदेहिके शोकाकुलमानसे राज्यपराङ्मुखचेतसि युधिग्निरे तं कृच्छुलश्चादाज्यसुखाद् भ्रंशयितु क्षत्रियस्य स्वधर्मभूतेऽपि रणेऽश्रद्धा- मभिव्य च समागतेन चावीकेण शिखासूत्रादिपु अलोकिकसाध- नेयु सर्वथा विश्वासविरहिणाऽपि विदण्डसन्यास एवान्वारि न त्वेकदण्डसन्यासस्तच तदानीन्तनाना बहुमानविरहात् । प्रत्युत कर्मवेमुख्येन मोगड्यस्य सता विद्वेष्यत्वाच्च, तथा हि । महाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासने । गजान ब्राह्मणच्छना चार्वाको राक्षसोऽब्रवीत् । तत्र दुर्योधनसखा भिनुरूपेण सवृत. ॥ सान. शिखी चिटण्डी च धृष्टो विगतसाध्यसः । धृतः सर्वेस्तथा विप्रेराशीर्वाद विवनुभिः । इति, स्पष्टमिदमेतेन यतत्रतशिखित्वचिटण्डित्वाद्यनुकरणं तेया- तेषां स्यात्मगहनाय बहुमानलाभाय च, ब्राह्मणाना विदण्डसंन्यास- स्येव युगान्तरे शिष्टेः पुरस्कृतत्वान्मोतमुस्योपायभावेनाभ्यर्हितत्वेन लाटुर्मास्यवानुकरणीयत्वाच्च युधिष्ठिरधनञ्जययान्तु वृषियया:सर्वथा ·४६ तुरीयमीमासा । स्थनात्याभिजात्यादिक निजुन्हूपमाणयोरक्षाश्येण ब्राह्मणेनेवधार्यस्य घिदयडसन्यासस्य ग्रहण परमसममितरथा क्षत्रियत्वादिपरिच यक्रमेण कदाचित्यायडयत्यतातयक्तित्वादिप्रकारकज्ञानस्यापि सम्भर त्सामयीकल्देन कार्यवितिरेषापद्येत । भगवत श्रीकृष्णस्य लीला- मानश्स्य व्येलयाऽयेक्षणीयेन श्रीवलरामेण स्वस्वमुः सुभद्राया सुयोधनाय दातुमभिनेततया सन्यासस्य कथमध्येदम्पर्यज्ञाने कार्य विपते. स्वयंचतत्वात् । एरुदण्डधारणादिननणसन्यामस्य च वषि- येषु सम्भावितत्वाट् बहुमानानास्पदत्वाच्च । एक दगड समाश्रित्य जीवन्ति वहवा नरा. । नरके रोरवे घोरे कर्मत्यागात्पतन्ति ते । इति स्मानप्रमिझदण्डसमानयण घिर क्षत्रियोचिसकर्मया त्यागस्य धास्तपसायमविरुद्धस्य निरन्तरनिरनिदानम्यापतिप्रस जाच्चाननुष्ठान धनञ्जयादे. । किच मोयडोकदयड नक्षणासन्यासस्य क्षषियेषु सम्भगानेदण्डधारण तथा गुप्रयेऽर्जुनम्य यथा विदण्ड- सन्यासस्तम्य परमोतमाधिकारिकत्वेन रज प्रकृतिकवधियादेरनधि कारादित्यसकृटवूधाम ! किच विधिविहिताना कर्मणा त्यागा न कदाचिदपि कस्यापि भुनानम्य शयानस्येष्टविमाधनतानानयत ईपाय शरीरप्रत्ययवतो विहित इति तस्यान्य यधिरातुराचिकि- त्स्यरोगातेष्वेव न्याय्यत्वेन देवकन्याकमनीयातिकान्तकायस्य महा बाहे। प्रान्तपिपान्तदिशालार चन्द नेत्रस्य बज्रसहननदेहस्य राजा. মায় হােন্সাস থা আমাযযাথি ঘসায়ানিন্ধান * परत महाभारते। उन सटे घोरे चारण्यापाटिसङ्कटे। भयभीतम्य संन्यासतिरा मुनिग्प्रवीत् । इति, ·४७ तुरीयमामासा। घपुर्न निहातु शक्यमिति तेनानधिकारिणेकदगडलक्षणसन्यासोऽवल म्बितो दुष्प्रत्ययायेवोपकल्पित स्याद् धर्मममाभिज्ञम्य द्वारकाज निस्य, न हि तदानीन्तना द्वारकावामिन इदानीन्तनपृथगजना इय उचिताचारानभिज्ञा सुचना । इदानीन्तना द्वारकाधासिन कदा- चत्कस्मिंश्चिद् धूर्तेऽपि शास्त्रविधुराचारऽतिकपटकौशलनोडिकया सुप्रत्ययमादध्युरनध्ययनाच्छास्त्राणामसमर्गाच्च धीमतामिति सम्भा- व्यतापि, न त्वेषमीपपि तदानीन्तनेष्विति धनजयस्य चिदगड धारणलक्षणाचारस्तदानीन्तनवधीविद्यबृद्धाना परमपमहात्मना भागवताना सर्वथा सर्वस्य द्वारकावासिनो जनजातस्य विश्वासभा जनत्येन तेषामनुचिकीयैव न तु गृहस्यै स्यनुकरणस्य कुटीचका- धारस्यानुचिनीया, न हि कुटीचक्रादेराचा। गृहस्थसविधवृनिर्य- ज्ञोपवीतादिलक्षण इति पार्थस्य विदण्डग्रहण, कुटीचकस्यकयक्षेप- धीतत्वेन गृहस्थस्य चोपवीतद्वयरत्वेन एकोपयोतत्यागमाण या. र्थस्य प्रत्यघायसत्पात् । न ह्येको द्वा द्वे चा एक इत्यणुरपि वि शेषोऽव्यवसायकर इति न्यायानुकूल्यसम्भावनाऽपि परपने, तस्माद वृथैव धनजयादेस्तिदण्डलक्षणसन्यासस्य स्वपक्षे मिथ्या पगढ *क- न्यायेन आनुकूल्य भिधानम् । एव चत्रिदण्डिनावामन्यायनैवजनाना सार्वजनीनबहुमानभाजनत्यपरमविश्वासभूमित्वात्मसमुखीनवृत्तिम- वाटिलजयविदण्डसहचरिततादानुचिकीर्पयैवधनञ्जय-दशान नादेस्त्रिदण्डधारणानुकार इति परीक्षन्ता विचक्षणा परिमलालीमा- लिन्यनिबन्धना परिविहस्येति क्रिमवाल्पे विपये बहुनेति विरमाम ॥ • परस्पर भगिन्यो सत्याठिारो भयत पुरुषी परस्पर पाटको सतश्चकना तिग्नेिया कश्चन धनिकस्त्वदरात पूर्णाकरणसाधनफ्रिका यत्पधतापानर्मिता मदए गतिणी तत्यर्वतासवयामसम्भयत्यावा पगढकार्षाित विरचय दातुरी मिथ्या सन्ध्यामपट्याग क्त केनचित्तत्तुल्यमित्यर्थ ।

·४९ भरत- तुरीयमीमांसा । परिमलमतो- न्मूलन यदपि पुनः परिमलमतयोऽप्पयदीक्षिताः । ननु जाधा- लोपनिषदि परमहंसा नाम संवत्तारुणिश्वेतकेतुदुर्वास निदाघजड -दत्ताश्यरेक्तकममृतयः । इति दुर्वासस: परमहंसेषु परिगणनं कृतं तस्य च हसडिम्भकोपाख्याने ताभ्यां छिन्ना:शिश्यादयोर्थिताः । अत: शिक्यतत्सहचरितपिदण्डपश्चिादिकं परमहंसस्याप्यम्सीत्यत्र सीयते इत्याशङ्कयाह । पराक्रान्तं चेति । इत्ययसाय, अयमाशयः तस्मिन्नुपास्याने हंसाः परमहंसारति दुर्वाससमनुवर्तमाना हंसाद- যাবি যশয়া অশিয়িাৱিৰি যিয়াম মিয়া दियचनम् । किं च सततुप्रभृतयोऽपि जापालापनिदि परमहंसेषु परिगणिताः, न च सेवामाश्रमेण परमहंस्यमस्सि प्रापयादिप्रध- यात् । अतसत्यमाक्षात्कारयन्येन धृत्या पारमहंस्यमुपपादनीगम गयमेव दुधामसे।ऽपि भषिष्यति। अत एव सम्य तपसच राजगृधादिष विनियामाऽपि पुराणेषु प्रतिपाद्यते रस्त्यादिपरिधार उन्नेयः । इति कपोलकल्पनया फल्पत परिररपु: । तदेतदहमहमिकानिधन्धन निर्विषम्यापि मर्पन्य फटाटोपो भण्डार पनि न्यायेन प्रधानशिये. प्यारभटीप्रपञ्चनमन्पचाना पचनमारमाधोपुरुविकाप्रयुक्त ईसहिम्म- कोपाध्यानयन्यस्याराधितावाशानां च तद्यथा महाभारते खिन्नेषु हरिवंशे ममाधिकशततमाध्याय जनार्दनो पिकुमारके। हमडिम्भको च भ्रातरो सपियकुमारको गते योऽपि परम्परं बेह- पावसामुपयाता पापन्न भिन्न गोराः सहारा फटाचित से पयोऽपि प्रयोजनशन पुष्करम्गेवरतोरस्थिम परमहमें महामुनि दुर्गाम- समुपमेदिधाम: म च महामुनिरासाच्छिय्ये. परिपतः । यथोक्तम् । सनिरिक्षयाया माननिमलखेतमः । ईमाः पामहंमाश्व गिध्या दुधाममः प्रभा।

·४६ तुरीयमीमांसा। गत्वा तप महात्मानी तो दृष्ट्वा तूईरेतमम् । दुर्वासप्तं महाबुद्धि विचिन्वानं परं पदम् ॥ कुद्धा यदि स दुर्वासा दग्धुं लोकानिमान चमः । देवा अपि च यं द्रष्टुं कुटुं वै न क्षमाः सदा । रोपमूर्तिः सदा यस्तु सद्रात्मा विश्वरूपधृक् । रक्ततापीनवसनो हंसः परम एव च ॥ इति, अप शिष्याणां हंसपरमहंमत्त्वाख्यानात्स्पष्टं दुर्वाससः पर- महंसत्वं न हिब्रह्मचारिगृहस्थादेः परमहंसाः शिष्या इति शास्त्रता लोकता वा युज्यते । अत एव त्विह रतकोपीनधारित्वेन पाश्रमत. पारमहंस्यमाविष्कतुं रक्तकोपोनयसनो हंसः परम एव चेति स्पटम गोयामर्थत प्राप्रमिकं पारमहंस्यं दुर्वास उच्यते, तदनन्तर बल- दृश्याडिम्भकयोः परमहंसे दुर्वासमि चक्षुःपयमुपयाते तादृशी दुर्मतिः समुत्यन्ना यतो चतुर्थमाश्रममेव समूलमुन्म नायितुकाम। आप- ममेव भृशं निनिन्दतुः । उपसेदियांसा र तो दुरात्मानी अवतः । ज्ञानलेशाद् विहीनात्मन् ! किं ते व्यवमितं द्विज ! कश्चायमाप्रमा विप्र! भवता य: समाश्रित: n गृहमेधं परित्यज्य किं त्वया साधितं पदम् । दम्भ एव भवान् व्यक्तं शङ्के नाम्त्यच कारणम् । लोकाश्चेमान् सदा मूढ ! नाथयिष्यसि निवृतः । যনা ধর্মান্ যিনাভি নষ্ট নযিধি ॥ इत्याद्याकुलदुरुक्तिसंमिश्र बाधमानार्थ गायकनापं, ततश्च तयोर्नेसर्गिकशुभामाडो जनार्दन। हमडिम्भको मा मे ब्रुवाया- मित्याह ।

·तुरीयमीमामा । उवाच च यत्ति दृष्ट्वा प्रणम्यासा सुनीतयत् । मा व्रतामोदृश वाक्य रानानो मन्दतेजसा । इति, अथापि ध यतिमित्युत्या स्पष्ट चतुर्थीमित्य दुमः । पुनरपि च जनार्दनः । एते हि यतयः शुद्धा ज्ञानदीक्तिचेतसः । ज्ञानाग्निदग्धकमाणः प्राणान् प्राणेषु जुइति । इति स्पष्ट यतित्वमाचचक्षे । तेषामय्यश्चतुर्थोऽयमाप्रमे। भिक्षुकः स्मृतः । प्रास्ते तस्मिन् महायुद्धिः स हि पुण्यतरः स्मृतः । इति च भगवन्त दुर्वाससमेवोद्दिश्य, ततश्च जनार्दनेनापश. मितोऽपि रुद्रांशसम्भवो दुर्वासारचक्रोध साभ्यामुयाच ध । श्तागच्छत राजानो कि बिलम्बत मा चिरम् । न घा पपनसम्मत रोपं धारयितु धमे ॥ इति, इसडिम्भको तु कुषितादुर्वाससे न यिभ्यतुनीपि निर्जग्मतुः स्थानातदा कोपाफुनमानमो मुनिरवोत्यातुमुपपक्रमे तदपि च तो न विपक्षाते फिन्तायुजाते सन्यासचिहादाहत्येव प्रध्यापयितु भग- यन्त दुर्वाससम् । ययाऽऽद । तत ठत्याय धर्मात्मा गन्तुमेच्छ यतीश्वरः। लता निपेटु सस्त यतते म्म यतीश्वरम् । सस्य पाहु समादाय हसे नृपररोतमः । कोपीन चिच्छिदे दूरः कृतान्त एव सतम!" अपापि यतीप्यर पति, यतीश्वरमिति च स्पष्टयति पारम. इस्यम् । ततश्च परमहमगुरोटुंबासमा वियहस्तेन ता ताणां माणेना ने मम भेन्पाउधमादाजीमोन भारतभावढीपिका ।

·५१ तुरीयमीमासा। दुर्गतिमवेक्ष्य हसाना परमहसाना च सा सर्वाऽपि सहतिर्दिशोषिदि- शश्च पलायाञ्चके । अन्यथा गुरोरिष सर्वस्यापि सन्यासिन: परम सादेहस्त धृत्वा कोपीनशियपूजापारषिदण्डादेश्छेदे सन्यासस्य নিয়ম। জয়াবাসঘনায়মুর্মিয়মনথিযথানিয়া- दिना सनकृतदेहा सत्त्वाकृतयो भिघुका Eि सङ्गफूमाद्यामिषाश- नपरिपुष्टदेहान् मृगयाव्यसनलघूक्तसर्वाङ्गान् सततशरासनव्यसन- विहितकरकोशलान् राजकुमारकान् राजसप्रकृतीन फथमतीत्य वत्तरनिति युक्तमेवापदि पलायनम् । तदेतटुक्तम् । यतयाऽन्ये एलायन्ति दिशो दश विचेतसः । पति, टुवासास्तु शापेन सर्वान मल्लाकान् दग्धु क्षमोऽपि तस्मिन्नष सरे न शशाप यतस्ता परेण हन्तव्यो अत एवेहोक्तम् । दुर्वासा: सत्यधर्मस्तु हन्तुमीशोऽपि त तत. । मन्दमन्दमुवाचेद हस डिम्भकमेव च ॥ शापेनाह समोऽपि हन्तु राजकुलाधमो।। तथाऽपि न करोम्यन्त यतया हव ते वयम् ॥ यो हि देवा जगन्नाथ: केशवो यादवेश्वरः । शङ्खचक्रगदापाणिगवं धा व्यपनेप्यति ॥ इति, एतेन स्पष्टमिद सिध्यति यद् दुर्वाससि हसेन पाह। बलाद् गृहीते डिम्भकोऽपि नान्यान् यतीनन्वधावत किन्तु हसमाहाय्यमेवा- करोत् । अत एव स्पष्टमिहोच्यते हम डिम्भक च मन्दमन्दमुवाचेति। मन्दोत्या सडिम्भकयो सांनिध्य सिध्यति । तेन वक्ष्यमाण- शिश्यहरणादिकमन्येपा हसकुटीचकादीनामभिनयते न तु दुर्वासस - 'ते रति सत्रया टूरे पलायिताना मुनीना निर्देश ·तुरीयमीमांसा । इत्युत्प्रेक्षमाणाः सर्वथा प्रतारकाः शास्तममा स्पृश इत्यवधेय, यता दुर्वाससि पाहो गृहीते एघान्ये यतया दिशो विदिश. श्चान्वधायन डिम्भकोऽपि धानन्यव्यापारो हंसस्येव साहाय्यमनुतो, दुर्वासाश्च तयारनन्यसंमुखीनतामवलोक्य समुत्पन्नात्याश्चर्यो मन्दं- मन्दमुवाचेति कालविलम्बे जाते न तायन्येषु यसिपु हसेषु परम- हंसेषु षा भयाद द्रवमाणेषु किमपि विप्रकृतमाचेरतुरित्यपामरण यक्तुं पार्यते । किंच दुर्वाससो हंसडिम्भकमिण ब्राह्मणकुमारकेणापि संवादा जातः, जातश्च जनार्दनस्यापि ताभ्यां सह संघादः । एवं च महति कालबिलम्बे धर्मलोपभयाद भीवा यतया मृगवेगमनकुर्वाणा नेव ताभ्यां प्रामाः; येन तो तदीथिस्यादिकम- च्छतामिति कल्पयितुं शक्यत, एवं च सति । सतस्तो हंसडिम्भको क्रुद्धो कालेन छोदित।। शिश्यं कमण्डलुं चेय द्विदलं दासमेव च । दण्डान् पावधिशेषाश्च छित्त्वा भित्वा च सर्वशः । तस्मिन् देशे महाराज! व्याधेमींसान्यदीदछन् । इति दणा परमहंसस्य हंसपरमहंसगुरोश्च दुर्वासस एघाभू. दिति विदुषां सुनिश्चितम् । शिक्षं कमण्डलुः इत्येते प्रसिद्धे. द्विदल- दारुपदेन गोकाकारं भोजनपाचमुच्यते, दारुमिति पुंस्त्वमार्यम् । पाविशेषपदेन पूजापादि,मारतभावदीपिकायामप्ययमेवाऽभि. हितः, तेषामयाचमनीयादिभेदेन बहुत्याहहुवचनम् । दण्डा- निति तु बहुवचनं वेशविदण्डाभिप्रायम् । अत एप द्वारकामध्यास्य भगवतः श्रीकृष्णस्य निकटे हंसडिम्भकापराधनिदर्शनायसरे शिव च दारवं पापं द्विदलान् घेणुकान् यहूनिलि स्वयमाघेदयामास ·५३ तुरीयमीमासा। घेणुबहुत्व टुर्वासा., येणुकानित्यत्र फ-प्रत्ययो इस्यार्थ. । ततश्च चिदण्डस्य छेदनेन एकेकस्य दण्डस्याने कमाये जातेऽपि तेऽभूपन् प्रकृत्या पय इत्यावेदयितु येणुकान् बहूनियुक्तमन्यया घेणुकानित्यु- तयेय बहुत्वे लब्धे यहूनिति वृयेय स्यात् । ततश्च महामुनि? घोसा. स्यस्य पिदण्डधारित्वेन मुख्य यतित्यमबुदिति हम- डिम्भकापराधगोरयमवि भयति भगवते निधेदितम् । इद च पिद- गडचियद्विदलकपटपूनापापक्रमगडल्यादिपर्य दुर्वासस पय विय. वित नान्येवा सदनुयायिनाम । छिन्न ताभ्या समादाय शिक्य दासमय तया । द्विदल कर्पट वेष केपीनमय पल्कनम् । कमण्डलु तथा राजनीतिकपालकम् । यतानन्यान् समादाय हा केयरमाययु । इत्यस्मिन्नेय प्रकरणे दणाधिकशततमाध्यायेऽभिधाय एका- दशाधिकशततमाध्याये । वृष्णिप पुण्डरीकाक्षः सात्यकिर्यलभद्रक । घमुदेयप्सयाऽकर उग्रसेनस्तथा नृप । अन्ये व यादया. सर्य सभ्रम प्रतिपेदिरे। इद फिमिदमित्येय घ्यागमनसेो ऽभयन् । श्ताऽनुगध्धन्ति दिधन्त जगतमयम् । भटुंसापीनयमन स्मरन्त कमपि द्विजम् । पन्तसापसमायुक्त दिनदयउधर यतिम् । বাবলা যায় ভাবি नेन्यिामधार्यात प्रवन यादयेश्वरम् । दुर्याएस से ददृशुभाता यादवपतमा..

·५४ सुरीयमीमामा इत्यभिधानमेव प्रमाणम् । श्रच ह्याटुकोपीनरसनत्वोक्ति है सकृतदुर्वासस. कोपीनकर्तनाभिप्राया, छिन्नदण्ड यात्वोक्तिरपि स. तपिदण्डभेदनाभिप्राया । न च टुचीससाऽभ्यर्थिता यतयस्ताभ्या छिनानि शिक्यदास्मद्विदलकर्यटकोपीनकमण्डन्यादिकान्यादाय द्वारका केशरदर्शनार्थ केशवाय तयोर्दुश्चरितमावेदयितु च निर्जन्म रिति हरिवशे दशाधिकशततमेऽव्यायेऽभिहितत्वेन शिश्यादिपु परेषा यतीना सबन्धसिटुगा न तेषु दोबासमत्वमिद्धिरिति सर्व पिकाताकू- पविशरणायितप्रायम् । यथोक्त तच दुर्वाससा यतीन् प्रति । इदमद्य चम विप्रा । यानमद्य विधीयताम् । साहस यत्कृत ताभ्या पारभेदादिसत्तमा ।। एतत्सर्वमशेषेण दर्शयाम जनार्दनम् । तथेति ते प्रतिचाय यतया चानचक्षुष । छिन्न ताभ्या समादाय ट्रष्टु केशवमाययु । इति, अप तथेति प्रतिज्ञाय यतयो सादिना छिन्न सामयीजात মায ফয মায়াবি হাহানালমিয়াম भानेन शिस्वादिषु यतीना समन्ध सट्टा अशिषिदेतदिति याचम् । प्रकरणानुपहेण स्पष्ट शिक्याटिपु दावोससवमिला छेदनानन्तर चिन्न शियादिक धर्मकायानुपयुक्त संघल मारायमाणमिति मार्गे शिष्येप्य न्ययति कुलपतिना टुयासमा समर्पितमित्येतावतेय केशवदर्श নযিমানাজাগমনসিযাযানবৃন্তান গিয়া- दिप्यन्यसरन्यासिदा दोवाससत्यसिद्धेरपर्जनीयत्वात् । युक्त घेता महान्तो हि थिध्येष्वनुययुद्दा सर्वदा यत्यादिना धारथि মাথষয়ক ঘিাঝাহি দ্বিবেদৰয়লান্ধা ·तुरीयमीमांसा । विक, सर्वदा धाय कोपीनपिदण्डकमण्डत्वादिकं तु स्वयमेव संक- टेष्यधि विभ्रति । अयमिह धतुलार्थः, पञ्जुसहस्राणि स्वानुगतयती- नादायावस्थिते दुर्वाससि कालचोदितो हंसडिम्भको तथागत्य विल. क्षणवेषपादिशालितां दुर्वाससोऽवेध तादृशाधारे वैदिकाधारवि. रोधमुद्धाधयन्तो तपस्विनं भृगमदूदयतो, तवावधार्य धैर्य विधार्य तथ्योमस्थितस्ततो निर्गन्तुकामा बाहूपरुद्धो मुनिश्छिन्द्रकोपीनता नीता भर्त्सितस्तिो भ्रातरी लदा तो तस्मै चुकुधतुरथ प्रवृताते तस्यैव पिदण्डशिक्यादिभेदने । यथोक्तमिह । ततस्तो हंसडिम्भको क्रुद्धो कालेन चोदितो । शियं कमाउनु चेय द्विदलं दास्मेव च ॥ दण्डान् पाविशेषांश्च छित्त्वा मित्वा च सर्वशः । इति । एवं चेह नान्येषां शिक्यादिचोटमानुप्रवेशसम्भवोऽपि पला- यितानां यतीना, तस्मादिह दण्डानिति बहुवचनमन्येषां यतीनां दण्डाभिप्रायमित्यपि दुर्भणम् । अत एघ द्वारकायां यादवाः । अर्द्धकोपीनवसनं स्मरन्तं कमपि द्विजम् । अन्तस्तापसमायुक्तं छिन्नदण्डधर यतिम् । श्रद्धारित्युक्तं, न हि तप वहश्छिन्नदण्डधर। ददृथिरे यतया द्वारकायाम् । पूर्वसंजातां दुर्दशा स्मरन्तमत एवान्तस्ताप- समायुक्तम् इत्युक्तम् । अन्ये तु दुर्वासाऽनुगा यतया नाभूष. नेतादृशाोपां शिवचकमण्डल्वास्त्रिदण्डादेवोऽभंगादत सष द्वार- कानुप्रवेशसमयो भूयस्ते सुमनसे। यथोक्तमिह प्रकरणे । यतया दीर्घतपसः पुरस्कृत्य तपोधनम् । दुर्वास सुमनसे ददृशुर्यादवेश्वरम् ॥ इति, - ·तुरीयमीमासा । अत एव तु श्रीकृष्णाभ्यर्थनया श्रासनेष्वासनसमयेऽपि दुवा- ससे दर्मिनस्य परेषा च यतीनां सौमनस्यं श्रूयते यथोक्तमिह । तत: किचिदिवासीन पासने यतिविग्रहः । प्रासने सस्थिते तस्मिन् यतया वीतमत्सराः । श्रासनानि यथायोगं भेजिरे निताः किल । इति, अब यत्तिरियह इत्यनेन व्रतायचासशीर्य शरीरत्वेन शरीरे- বয় নিৰিষি বিন্নান যা ন ম বিনাময় লাহিমি तात्पर्यम् । अन्ये यतयस्तु न तथा भूता: कितु निता: सुस्यचिताः स्वासनानि यथायोग भेजिरे प्रतिपेदिरे इति स्फुटमुपपादित दोर्म- नस्यसाम* नस्ये टुर्वासस एव विदगडशियादिभङ्ग साधयत इति | कृतमिह स्वत:प्रकरणस्वरससिद्धेऽर्थे मूपपादनकोशलातुकेन । प्रकृतमनुसरामः दिनदण्डधरं यतिम् । प्रचत्यदण्डपद चिदण्डपरमत्र तु दशाधिकगततमाध्याये पठितम् । ततस्तो इसडिम्भको क्रुद्ध कालेन चोदितो । शिक्य कमण्डल व द्विदल दारुमेव च । दण्डान् पाविशेषाश्च छित्या भित्या च सर्वशः । इति, दण्डानिति बहुषचनमेर प्रमाणम् । दुर्धामसा द्वारकाया श्रीकृष्णामदर्शनसमये स्वयमभिहित घेणुकान् परनिति च । पूर्वमेव समगरिपि, राय च सणाधिकशततमाध्याये इहेव हरिवशयन्ये रक्त. कोपीनवसना इंसः परम एय चेति घनेन जाबालोपनिषदि जड भरतनिदाघरवतकादिपरमहसपडो टुामसः सह पाठाच मुख्यपार- महम्मसिद्धा श्वेरफेवादिदृष्टान्तेन दुर्वाससे गाणपारमहम्योपपादन. दुर्घाममा दीर्मनम्पमन्येषा च सौमनस्यमित्यर्थ ।

·तुरीयमीमांसा मप्यत्यन्तानभिज्ञतानिबन्धनमाजजन वञ्चनमाचं कल्पतरू -परिमला. दिकृताम् । यदपि खेतुकेतु दृष्टान्तेन दाष्ट्रान्तिकार्थसमर्थनं सदा खपुष्पसमर्थनेत्र घन्ध्यापुचललाममालालम्बनम् । न हि छान्दो- व्यादी श्वेतकेतुब्रह्मचर्यमुषामेत्युक्तमित्येतायता क्रमेण गार्हस्थ्य. वानप्रस्थ्ये नापवस्तुं चदमे । नापि न संन्यादिति प्राच उत्सहे. तापि वक्तुम । आप्रमाणां प्रातिलोम्यनिषेधेऽपि प्रानुलाम्यस्यानुम- तत्वेन श्वेतकेतो: 'क्रमिकाणां ब्रह्मचर्यगृहस्थवानप्रस्थसंन्यासान- मायां सम्भवात् । एवं च छान्दोग्योदितब्रह्मचर्यस्येव जाबालादि- तपारमहंस्यस्यापि मुख्यस्येव सम्भवेन श्वेतकेतोगाणपारमहंस्या. भिधानं श्रुतिसतीशरीरप्रपीडनकरं नृशंसककृयमिति मुव्यक्तम् । नहि कृष्णा गाः पालनायेति धमलायामसिक्षेपः समुचितः । छान्दोग्यजाबालवाक्ययोः प्रामाण्याविशेषे छान्दोग्यानुरोधेन श्वेत- केतोब्रह्मचर्यस्य सिद्ध। तदनन्तरं जाचालानुरोधेन पारमहंस्यस्यापि समावेष्टुमुचितत्वेन लक्षणाधीजानवतारे गोणपारमहंस्योपवर्णनमन- पधाननिबन्धननिर्मात नाव्यक्त विदुषाम् । एवं च श्वेतकेतु. दृष्टान्ताषष्टम्भेन टुासमा गोणपारमहंस्याभिधानं जलस्य स्वाभा- विकोप्यस्पर्शत्वेन करकाया उष्णस्पर्शसाधनायितमिति विरम्यते । दुर्वाप:प्रभृतीनां राजगृहे चिरं निवासः पुराणेषु श्रूयते इति तस्या- श्रमविरुद्धत्वेन दुर्वास.प्रभृतया नाश्रमेण परमहंसाः किन्तु गुणत इत्यप्यभिधानं द्रविडपुङ्गवस्य हासायैव, प्रत्यगदृष्टयो हि घृत्या पर- महंसा: समलोष्टाश्मकाञ्चना उन्मतवदाचरन्त: कम्य हेतो राजगृहेषु निषसेयुन हीदिष्टविरहिणां तेषां किञ्चिटुपादित्सितं परिजिहीपितमि एमनिष्टं चा यत्ते निविधत्सेयुर्जनासेषु अपहाय विविक्तान् नदीप्रम- यणदेवखातगिरिगुहामहारएयादेशान् । प्रत्युत धृत्या अतथाभता ·तुरीयमीमांसा । लिङ्गिन एव प्रायो राजगृहाण्याहत्यावृण्वन्तीति सर्वलोकमसिद्धम् । तस्माद् घृत्त्या पारमहंस्यं न राजगृहनिवासापयिकं प्रत्युत तद्विरुद्ध- मिति अध्ययदीक्षितस्य साधुपाण्डित्यनिदर्शनम् । एवं चाधिकारिका दुर्वास:प्रभृतयो महर्षय इति तेषामधिकारपिटुकार्यकरणे राजगृह. निवासे। न प्रत्यवायाय नाम्याश्चयाय प्रेक्षायताम् । यादधिकारमय स्थितिराधिकारिकाणामित्युकन्यायेन आधिकारिकाणामधिकारनिय- कार्येषु इतरपुरुषापेक्षया वेलक्षण्यस्य सर्वसम्मतत्वात् । एवमेघ तु बादरायणस्य दासीगर्भे घिटुरोत्यादनं संगच्छते । एवं च पारमई- स्येऽपि स्वाश्रमविरुद्धानि राजगृहषास्ट्रोपदीमन्तदानादिकार्याणि दुर्वासस: सम्यगयकल्पन्ते । तदेवं सोऽप्येष हंसडिम्भकोपाख्यान- अन्यः परस्य सर्वथा विरुद्धोऽम्माकं सतरीत्यापनमोपसंहाराभ्या. सादिलक्षणतात्पर्यवाहकयायल्लिङ्गेपितस्त्रिदण्डशियकमण्डनुकोपीन- कन्थाभगवनारायणपूजाणादिस्वरूपायाः परमप्रद्धेयपरमहंसयत्य. पेक्षितसर्वसामय्याः माधक इति कृतमिह स्यमुखेन निजविजय- যzষ্ঠীলালামাইয়ান ২যন ঘন প্রাথমি- तेन क्षणिकामदिहेतुना परपराजयपरेण । शास्त्रापिधारकोतुकेन भगवदास्यमुखास्यादिनां नः । इदमप्यच मीमांसामहे, परमहंमयत्यधिनसर्यसम्भारपर्यने प्रलमधमुपेशिष्ट हरियंशाधार्य इति पिदण्डादिसिद्धावपि हरिवंशत: परमहंसम्योपयोत सिध्यति न चेलि । तच हरिवंगयन्ये उपयोतान- तिरेय दुर्गासस उपयोतमाधिकेति प्रमायमर्मधा: । सया दि६मडि- म्भको कदाचिदपि चतुधानमधमान् नापोष्ट नाप्याष्टां परममा- निति तेषां संसपरमध्मयदर्शने गृभ्यायस्थपुरुषाधयातिधेना- ·तुरीयमीमामा । एयदर्शने टुरदृष्यशादाग, समुत्पेदे,सच रागो गृहस्थविलक्षणचिहच्यु. त्येर प्राय शान्तिमिति शिक्यधिदण्डादिकमेर अपटध्यसाते, ब्रह्मसूच तु दुर्वाससे। रक्षाये समभवत्तस्य गृहस्थसाधारण्यात् । यद्यपि गृह- स्थन्यासिनोः सूखेऽस्ति सख्याकृतो विशेषस्तथाऽपि क्रोधाविष्टय। हेपडिम्भकयानीभत्स लक्ष्य इति ब्रह्ममूत्र तो नाभाङ्गामित्येष न किन्तु गृहम्यसाधारण्यज्ञानानास्पाटाम् । तस्मादेवाच प्रकरणे ब्रह्ममूत्र- विषये हरिषशाचार्य उदासाञ्च प्रत मत्र श्रीमद्भागवत पुराणाचार्य. परमहसानामुपवीत निरूपयाचक्रे इत्यन्यप निषितमस्मामि । पर तु तस्मिन् दोवापसे न्यासियूथे सर्व पिदण्डिन. सर्वे मशिक्षा ग्रह्मसूप. पन्त इति न जायता यथाऽधिकारमेकदण्डिनि शिखान मूपाणामपि तष सदायस्य सपत्याक्षरस्वरसेन लभ्यत्यान्न हि युगान्तरेऽपि स। जनस्त्रिदयडाधिकारीत्ययाल्यते सत्यरजस्तमःप्रकृतिकत्वेन सर्वदेष যিদ ইহসান। মম যম বি বান্ধিয়ামমালাই। महाराण ते सर्वे द्वारका कृप्यापालिताम् । ययुदीन्ता महात्मानोलामशा: केशर्जिता । इति सशिपसर्वकेशधारिणस्विदपिडना महात्मान एकद- विडनश्च निष्केशा पति स्पष्ट, ततश्च पिदण्डेअदबडयोरस्मटुक्तथ्य घस्येश सिध्यतीति निभृतमीयता प्रमाणपरतन्थे । यतु मदनपारिनाले चतुर्थाश्रमाधिकारमुद्दिश्य तप छन्दो- गमूचकारः पयाणामधिकृतिः । ब्राह्मण: हचियो याऽय वेश्या या प्रजेद गृहात । धर्मविवृत्तायपि। ग्रामणः सपिया बेश्यस्तता गच्छेदन फूती । सन्यसेदासनाशान्तः सर्वभूतदयापरः ।

·६० तुरीयमीमांसा । इति पेर्णिक्रम्याधिकारमेतानि घायानि विदर्धाति । श्रा- स्वर्णिकानामपि तुर्याश्रमेऽस्त्येवाधिकारः । या त जाबालश्रुतिः । ब्राह्मणा: प्रव्रजन्तीति तस्येयं गति: ब्राह्मणशब्दः प्रदर्शनार्थः । अतः क्षत्रियवेश्यावप्युपलनयति तेन न विरोध इति । अय ब्रह्म घेदस्तानिष्ठम्सदधीतधान ब्राह्मण इति व्युत्पन्या ब्राह्मणशब्दो वर्ण- चयपरः । एतेन । श्रात्मन्यानीन समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेगृहात । इत्यादिमन्वादिषचनान्यपि व्याख्यातानि । यच्च दतात्यवचनम् । मुखजानामयं धर्मे। यविष्णार्लिङ्गधारणम् । वाहुजातोरजातानामये धम्मो न विद्यते । इति, तथा- गणिस्तानमे नास्ति बाहुनोरुजयोः क्वचित । तुर्याश्रमे गतिः ग्रोला मुखजाना स्वयम्भुरा । इति, एतच्च पचनद्वयं वस्तुतो न विरुध्यते । मुखजाः ब्राह्मणाः । बाहुजा क्षत्रियाः । जरुजाः वेश्याः एतेषामय धर्मी लिङ्गधार- णात्मको न विद्यते । लिङ्गं लक्षणं चिहूं चिदण्डेनदण्डरूपम् । तथा दक्षः। मेखलाजिनदण्डेन ब्रह्मचारीति लक्ष्यते । गृहस्थाष्टिदाये खरोमेर्वनाप्रितः । विदण्डेन यतिश्चैव लवणानि पृथक्पृथक् । इति, * ग्राहणाधनाशी नेतरनिषेधार्थलेने वचनान्तरानुसहमदियात्रियम्यान प्युपमडोलीभवतात भायः।

·६१ तुरीयमीमामा । विदण्डग्रहणमेदण्डस्यापि प्रदर्शनार्थम् एवविध क्षत्रियवे श्ययोति दण्डवारणनिषेध एव नाश्रमनिषेध' । तथा च गति स्तुयाश्रमे नास्तीत्यस्याप्ययमर्थ. गतिज्ञानम् सर्वे गत्या धानायो इति स्मरणात, ज्ञान च ज्ञापकनिष्पाद्यमत एव ज्ञापककार्य तत, तेन चापकरूपेण कार्येण कारण लक्ष्यते, तथा चेतदुक्त भक्ति क्षत्रियवैश्ययाचापक दण्ड वारण नास्तीति लिङ्गनिषेध एव न त्याप्र- मनिषेध इति दयड वारण बहिरङ्गविषय विराग एव मुख्य. विरा- गाभावे अधिकाराभावात, यच धर्मवितावेध घधनान्तरम् सन्यसेवालयः सम्यग वानप्रस्थो भवेन्नृप । घानप्रस्थो भवेद्वेश्य एव वर्गम स्मृत । इति, प्रचापि ब्राह्मण, सम्यक न्यसेदिति सम्यक् शब्दोपादानात ब्रालयस्य बहिरङ्गभूतदण्डधारणोपेत एव सन्यासो न तु तद्रहित इति गम्यते । तया १ क्षपियवेश्ययास्तदहित प्राप्रमोभवती- त्यादुक्तम्भवति अन्यया छन्दोगसूचकारादियचनविरोधापत्ते । प्रय घ तात्यार्थः । अबाधेनापपतो बाछो न न्याय्य इति न्या- যন সুনিনিয়াদাষিাঘঞ্চিায মিথিয়নামাগময়া- विधा तात्पर्य्यर निषेधयाश्यानान्तु दण्डयहणमानिधे तात्पर्य, तस्मात् क्षत्रियवेश्ययोर्दण्डपहणमापनिषेधो न त्वाश्रमनिषेध इति पत्र प्राऽभिधीयते। श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी । इति, प्रतः श्रुत्यनुसारेण व्यवस्थाऽत्र विधीयते, ब्राह्मया प्रजज न्तीति भूयते अक्ष प्रालयशब्दस्य मापयत्व जातिच्योऽये । ब्राह्मणोद्देशेन । प्रज्या अभिधीयते उद्देश्यविशेषणमेव विचित ·৪২ নয়ীমা। দুনিময়মষিবিনম্ । মাহির ভাল্লায় যা | স্বাঘানৱহয় স্নায মিথিলান সাথি জানান, নল যাব মন্ত রাযযত্নহ মাযব জানিনা- আঘ: না মহাস বিঘিমস্যা হিযই মাথা মা মুন্ধিা:। ন ধ মথা ভাল ভাসিগ্রেঃ স্মরি ন মজষ্ট- নন্নিায়নমুনা ব্লাজব ধমি যামলঅদানা- নাম: । স্ব স্ব ফ্লাই:। যথা স্ব স্বাসৰবই- মীনাহাথিন বৰিহাইবি দাঃ ময়: । এ ধ াযাইল মুহিথানায় স্বামীর যান। শখ খাদিনি ইলম। যা প্রায় প্রথি- 'ম: । গ্রহগন্য হয়ে যায় ও মীম। মঘা প্ল- থায়ি ব্লাল্লাম বুনি দুই মিনিমামদানি- ক্লীন ম মনি, মঘালগ্রাঘামময়ান মলয- রায় ৪ায়ন স্বামিশি যান যক্ষা। সন্মায় নামা নি নিকাঘটনায় নি বি নন যাইন ষ থি: ৪৪। অঘ্রই মুই অন্য ধানকামিনি স্মার্ট জায়বি সবিয়াল ময়না ঘষ্ট মাত্রাযি অনায়লমলিশি ন ইন্বি- যমনবিন্ধা ৪ মমিনহ্মাকিংনিৗকাঠায় আল্লাথাই ছি ধূমঘা: এমাম । ঘুৱা মাহি গাঙানামালিন্যমনস্কাষ্টমস ন লয়- হ ম যথামিথানবৈবি মাহিয়া মারা যা মঘিমায়াবি যথাঃ লবিং যা লি}, যাত্যায়বাথান ঘি মহন্ত সময় নাতি ।

·सुरीयमीमांमा । गोपशुविधायकवाक्येऽपि सानाद्युपेतगोपिण्डव्यतिरिक्तस्यापि ग्रहण स्यान च गृह्यते । तच्छास्त्रार्थनिर्णयेषु प्रसिद्धार्थस्येव यहण युक्तम् । विपरीतार्थद्योतकवायशेषाभावादतोऽनेकार्थशक्तिकल्पनादेोपमाद् ब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मणत्वं नातिरेषार्थः ननु च जायमानी हवे ब्राह्मणस्त्रिभिणवाजायते इत्यत्र ब्राह्मणशब्द। यथा वर्ण- अययर एवमचाप्यस्त्विति चेन्मेषम, दृष्टान्तदाटन्तिकयोर्वेषम्या. तथा हि ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यजेन देवेभ्य. प्रजया पितृभ्य: इति पाचशेषे ब्रह्मचर्यादिमिव्याणच्यापाकरणप्रतीतब्रह्मचर्यादिपु च वर्णिकस्याधिकारात् फल चमसन्मुख्यान्तरेण जायमानो वै ना ह्मण इत्यचापि वर्णिकानुप्रवेशायुज्यते तच घेर्णिकपरत्वम् । प्रकृते तु पाक्यशेषाद्यभावातवान्यो ब्राह्मणशब्देन प्रत्याख्यास्यते ततः पूर्वमेष लब्धाथिकाया रूढेः प्राबल्यादनुपपत्यभाषाच रुळया ब्राह्मणत्वमेव प्रत्याय्यते । অসহব ময়মনীনম্নাঘাইয়ন মাহিেিনায়- स्वात न घरमप्रतीतयोगिकार्थस्वीकरणमुचित ततश्च प्रोटुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेदिति शुत्या विरुद्धमाटुम्बरी सर्वा वेयितव्येति स्मृतिय चन यथा विरोधाधिकरणे अप्रमाणमित्युक्तम् । मय ब्राह्मणाः प्रव्रज- न्तीति जाबालतिविरुद्धं नप श्याया घना वेदमधीत्य प्रत्यार पाथमा इत्यादिक स्मार्तवचनजातमनमायमेव स्मातंघचनिध. यस्य सर्वथा प्रामाययपरिजिदीया श्रुत्यनुकूल एवार्थः परिकल्प- नीयः, पचाय पीनां घेदमधीत्य चत्वार आश्रमा प्रति छन्दोग- मूषस्यायमर्थः पयाणा घाना यथोचित चत्वार आश्रमा इति, पित्यं च श्रुतिविरोधाद ग्राह्मणस्येव तय्याश्रमाधिकारविधी नान्यथा।

·तुरीयमीमामा । हविरुभयत्ययद्देश्यमविवक्षितम् । तस्मादिह ब्राह्मणोद्देशेन संन्या संविधानादुद्देश्यस्य ब्राह्मणत्वस्यह विवक्षितत्वातस्येव प्रव्रज्याधि- कारो नान्यस्य, ननु यदि भवेद् ब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मणत्वं जातिवा- ध्यार्थः तहिं तस्योद्देश्यत्वेन विधक्षितत्वात क्षत्रियवैश्ययाः प्रव्रज्यायां मा भूदधिकारः । न च तथा ब्राह्मणत्वं जातिरथः अपि तु ब्रह्मवे- दस्तनिष्ठास्तदध्ययनवन्तो ब्राह्मणा इति वेदाध्ययनवत्वमेकोऽनुग- ताधर्मः । स च ब्राह्मणशब्दम्यार्थः । तथा च घेदाध्ययनवत्त्वरूपे- যনাহাঘিনা বহিয়ানুয়ারি মাসুমা ময়:। एवं च ब्राह्मणोदेशेन प्रव्रज्याविधानात घयायामपि वर्णानां ताऽधिकारोऽस्त्विति चेन्यः । यथा तपियशब्दस्य क्षयित्व. मर्यःधेिश्यशब्दस्य वेश्यत्व गोशब्दस्य च गोत्वमार्यः तथा ब्राह्म. যাথয়ারি রান্নঘটাঘ মি দুধ মিলিমাযযাবিমি- रङ्गीकृत तद् व्यान्येत, तथोक्तव्याघातभयात् ब्राह्मणशब्दस्य- ब्राह्मणत्वं वेदाध्ययनवत्वं वामयमिति बाध्यत्वेन परिकल्पोत । तदन्याय्या चानेकार्थता इति तान्त्रिकरनेकार्थत्वमेकशब्दम्य नि- पिद्धं तेन न्यायेन सह विरोध: प्रमज्यते । अयेवं बूपे अन्याय्यं चानेकार्थत्वमिति न्याये जायत्यपि गयादिशब्दानां यथाऽनेका- र्थत्वमेधं ब्राह्मणशटस्यापि अनेकार्थत्वमस्त्यिति न चेमदुषि- तमगतिका हीय गतिर्यदनेककिपरिकल्पनयाऽनेकार्थत्वस्यीकरणं शब्दार्थजाने हि वृद्धव्यवहारः प्रमाणाम् । वृद्धाश्च गवादि- शम्दानामनेकयक्तिकल्पनयाऽप्यनेकार्थत्यमङ्गोकुर्वते न वामपशु- য় স্মম যামিখানাবৈবি নয়াহিযা নারী যদি- गणितास्तेषामपि व्यवहारः शम्दश्लेषादिषेत्र शास्त्रं निजी शास्त्रार्थपरिज्ञाने तु प्रसिद्धस्येष ययं नेतरस्य पतरस्यायि मध्ये ·तुरीयमीमांमा। সাহমিগ্রাহি নাহিযভনিহিকায় অছয় स्यान्न च गृह्यते । तच्छास्त्रार्थनिर्णये प्रसिद्धार्थस्यैव यहण युक्तम् । विपरीतार्थदोोतवाक्यशेषाभावादतोऽनेकार्यशक्तिकल्पनादोपभयाद् ब्राह्मणशब्दम्य ब्राह्मणत्वं जातिरेषार्थः । ननु च जायमानी ह वे ब्राह्मणस्त्रिभिणबाजायते इत्यत्र ब्राह्मणशब्द। यथा वर्ग- चयपर एयमाप्यस्त्विति चेन्मेवम, दृष्टान्तटाष्टान्तिकोषम्या. तथा हि ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यजेन देवेभ्य. प्रजया पितृभ्यः इति घायशेषे ब्रह्मादिभिप्याणच्यापाकरणप्रतीतेब्रह्म-दिपु ध यिकस्याधिकारात् फलचमसवन्मुख्यान्तरण जायमानेो वे बा. सण इत्यचापि वर्णिकानुप्रवेशायुज्यते तत्र वैधर्णिकपरत्वम् । प्रकृते तु वाक्यशेषाद्यभायात्तधान्यो ब्राह्मणशब्देन प्रत्याख्यास्यते ततः पूर्वमेघ लब्धार्थ काया रूढेः प्रावल्पादनुपपत्यभायाच कड्या ब्राह्मात्यमेव प्रत्याय्यते । স্মমহত্ব ময়মমণীনদাল্লাইন এনযিথহনি- त्यात् न घरमातीतयोगिमार्थस्यीकरणमुचितं नमश्च प्रोटुम्बरों म्पृष्ठोगायेदिति गुत्या विरुद्धमादुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्येति स्मृतिय धन यथा विरोधाधिकरणे अप्रमाणमित्युक्तम् । एव ब्राह्मणा: प्रज- न्तीति जाबालश्रुतिविरुद्धं तप पयाणा घाना वेदमधीत्य चत्यार पात्रमा इत्यादिकं स्मार्तयचनजातमप्रमाणमेव स्मातघननिच. यस्य सर्वथा प्रामाण्यपरिजिज्ञीया श्रुत्यनुकूल रयार्थः परिकल्प- नीयः, पयाणां धर्यानां वेदमधीत्य इत्यार भायमा इति यन्दोग- मरस्यायमर्यः पाणां धानां यथोचितं चत्वार अाश्रमा इति, चित्यं च श्रुतिशिरोधाद शरणस्य तुम्माधिकारपियो नान्यया।

·६४
तुरीयमीमांसा ।
वर्णिकानां संन्यासो विद्यते नार संशयः ।
शिवायोपयोताना त्यगपदण्डपुक । इति
ग्रह्माण्डपुराणयधनम.ए इन्दोगमा समानार्थम् ।
यस मलयवनेश्चनम् ।
घेराम्योत्पतिमानेर सन्यासे परियुज्यते ।
रागाव तु विनापि घेदवेदाङ्गविनम: । रति,
घेदटाशिममापि विप रागवारवेमन्यसे न परियुज्यत
रस्यन्यय:, ए च विनम्य विरतम्येवाधिकारोमिक्षितो भत्र
पपियादे. । मनु स्मृत्यन्सरम् ।
पाणश्यमणकृत्य निर्ममे नितिः ।
ग्रालय परियो पाऽध घेण्या या प्रदान ।
त्यस्यायमभिप्राय: गृहारमयरोत पानापमानस ।
प्राधा-शब्द। यद्यपि मन्यामे कठायापि निविरोधपरिहारा.
मरीयामपर: ! पन्यावि रायभायात, या प्राय:
जीवन समिनिमापित Insप्यगोपन घेण्यतितरण
तामापद नियोग्य रिम पानगापनि परियain किन्तु तय
पमापयत समरिमादिशंगः पपिय rin पेय rin
नापदिन्यले गाम्नानमन सामझानेविसरियादिमिनिram
तत: मोवि प्रमादितियाधिकार दान
मत ल्य1
मालप: पाच वेश्या था ।
त्यघ-गदपागः ग्रामर व मगर याय.
या समि:, पर वेन्य रायामकातिवादमादम गायन
Tri: नन

·सुरीयमीमासा । घ्राह्मणः पचियोवेश्यस्ततो गच्छेद्वनती । মুনাযান, নথি আশ্রম एषञ्च मनुदत्तात्रेयादिवचनान्यप्यानफूल्य मेयानि । यश्प जडभरतमात्युपदेशः पैगिरहस्य । यदि मृत्त्याः परं शान्तमनामयं शाश्यत पदमिच्छुरमि सापरमहसो भवेति, अपेद चिन्त्य कि जडभरत प्रत्येवोपदेश उत्त लक्षणया क्षषियमाचम्प्रति पाये जडभरतस्यैवेति नेतरतानियप्राप्तिः। किञ्च जडभरतोऽपि प्रषाच्चारणपूर्वकमाप्रम गृहीतषान् इति न वापि श्रूयते, ततो ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति इत्येतदनुरोधात्परमहसे भवेत्यस्यायमर्थः परमहस इव निर्ममा भवेति, नापिद्वितीय:, तप हि लक्षणा सा च न युक्ता न विधो लक्षणेति भट्टगुरुप्रभृति- भिर्विधी लक्षणानिषेधात् । विधिरिति वदन यादी प्रष्टव्यः कि विशि- विधिः उत प्राप्त कर्मण्यधिकारविधिरिति । पक्षद्वयोऽपि लक्षणाप्रसक्तिद्धारा । नन्देश्य लक्षणा न विध्यशे प्रत। न दोष इति चेताई लक्षणोद्वेश्येऽपि न युक्तति पूमः । तया टि सम्बन्धानुपपत्तिभ्या हि लक्षणा न धानुपात: पूर्वोक्तरीत्या पायस्यायान्तरपरतयाऽप्युपपत्तेः । या ध जाबालश्रुतिर्जनकयाघवल्श्य सयादे तत्र परमहसा नाम सघर्तकारुणिवेतकेतुदुवासरि भुनिदाघजडभरतदत्ताचेयरे- पतकप्रभृतय प्रति अपापि विधायकप्रत्ययामावार परमहसमदृश्य- धर्मवन्त इति अहङ्कारममतयारभावात्परमहसा इति ध्यपदिश्य- न्ले । तस्मात्सिद्धा यालणस्येवाधिकार इति । केचिदाद दुर्वास निदाघ पहि पाट। ५ ·तुरीयमीमामा । इत्येवमन्तेन ग्रन्येन सपियवेश्ययारलिङ्गसंन्यासं पूर्वपक्ष- सयोपन्यस्य महतीमारमटीमारचय्य सर्वथा चतुर्थाश्रमानधिकार. उपपादितम्तार शयियेश्ययाः सलिङ्गमन्यासबोधतिस्मृतिमू- चतिहापुराणानां दर्शितत्यादकिंचिदिदमिति धमहे, तथा हि पेगिरहस्यबामणे यदि मृत्याः परं शान्तमनामयं शाश्वतं पदमि. दुरसिं रात्परमहंसो भवेति, अप भवेतिविधिप्रत्ययघटिलतादृश- वाक्येन स्मृतिमूतिहामाद्युपहितेन क्षत्रियस्य पारमहंस्यविधा- मादश्वमेव तुरीयाधिकारः मियति । न च जडभरतमुद्दिश्यामि हितस्य परमहसो भवेति पास्यस्य क्षत्रियमावस्याधिकारयोधक- त्याङ्गीकारे लक्षणेव शरण न च तद्युज्यते गुरुभट्टप्रभृतिभिर्विधी लक्षणानभ्युगमात् । लक्षणानभ्युपगमे च पूक्तियाश्यानडमरत. स्येवाधिकारसिद्धिरिति न फिचिदेशदिति घाच्यम्, जायालश्रुतो- निदाघरेवतकप्रभृतीनां परेषामपि क्षत्रियायां पारमहंस्याभिधानाल- क्षमायाप्रावश्यकत्वेन तस्या अन दोषत्वानङ्गीकारात् । न हि लक्ष- যৗষ মগ্ন কমি ধূনিক্সাবান ছিল মামা विपयार्थबोधकत्व एप तस्या दोपत्वं, प्रकृते च जाबालोदितनिदा- घप्रतिवधियाणां पारमहंम्यस्याययोरुभयोरेवाहीकरणीयतया तस्य ব লম্বাসায় নিমনয়া নয়া সুন্নাঘষিযমামা- त्वेन दोपत्वानडीझारात् । विध्यंशे लक्षणाया दोपत्वेऽपि प्रकृते उद्देश्यांशे तस्याः कचिदपि दोपत्यस्य यकुमशक्यत्वाच । जाबालश्रुतेः सिद्धार्थानुवादकत्वेन निदाघजडभरतप्रभृतयः परमहंसा इत्यस्य परमहससदृशा इत्यर्थकथनं तु साहसिकतामाप. निधन्धन, पेङ्गिरहस्यब्राह्मणे स्पष्टं घिध्युपलम्भेन तत्साहक्तायाम- स्यां सादृश्यार्थकथनकदर्थनस्य प्रान गङ्किामप्यमुक्तत्यात द्विजा- ·तुरीयमीमांसा । नामनामावस्थाननिषेधेन तेषां तुरीयाश्रमानधिकार तदीयाश्रमस्य कुचाप्यन्तभापयितुमयस्यत्वेन अनामित्वापतेश्व, जडभरतप्रभृती- नां पञ्चमानमत्वमत्यामित्वादिकं च यलोके कदाचिच्च शास्त्रे प्रसियति तस्य तु तेषां नियतदेहाननुसन्धानेन अनियतवाश्य- मधर्मषत्वमा एव तात्यमिति न ततस्तेषां कश्चिदतिरिक्त- पाश्रमः एञ्चमः सिध्यति । एतेन जाबालश्रुतिधाश्यस्थपरमहंसपद- स्याटवारममकारराहित्यमाचे तादृशव्यपदेशसमर्थनमपि प्रत्या- दिष्टं बेदितव्यम् । जाबालोपनिषदि एकत्यामेव पड्डा सहेवेकर पठितेषु भरतनिदाघरेषतकादिषु क्षत्रियेषु परमहंसशब्दस्य लाक्ष- विकावलम्बनेन तव च खेतकेतुदुर्वास:प्रभृतिषु ब्राह्मणोषु तस्य मुख्यार्थकथनेन च युगपतिद्वयविरोधात् सर्वचारूप्येण बाहिङ्का- रममफारराहित्यमाच पच तात्पर्यकल्पने त्वकारणलक्षणायलम्बन- स्यैव दोपतायाः मुव्यक्तत्याच्च । भरतनिदाघादीनां राजर्षीणां विशि- प्य पंन्यापचिन्हाप्रवणं तु तेषां विशिष्य निश्यासादिप्रयत्नाप्रवणय. देवोपपद्यते । न हि ते मुखेन निराश्चमुरिति न प्रयले घेतेषां লিমামযননানা জয় ভিনি স্মাৰামান্যনামছি মা व्यपहारस्यामति याधके लोकरीत्येवोहनीयत्वात् । तस्माट्टासमा श्वेतकेतुना च सहपठितानां भरतनिदाघ- रेवतकादिराजपणां पारमहंस्ये समाऽधिकारः केवल पिदयपदः पडकृत एष तु विशेष इत्यन्यच निरूपितमेव । गतिस्तुयाश्मे नास्ति बानोरुजयोः क्षधित् । सुर्याश्चमे गतिः प्रोक्ता मुपजानां स्वयम्भुषा • पक्रपदस्य गमकानयतारे पत्तिइ न मर्यात, जयायस्यपटेश्यकत्र सक्षण पर तिरिति धियं यिना फल न भवतीति भावः।

·६८
तुरीयमीमामा ।
इत्येतदपि विशेषवाक्यानुसारेण पिदण्डनिषेधपरमेष नतु
सामान्यतान्याधुनिषेधर्फ तस्य वचनान्तरेण साधितत्वात् ।
पन्यसेट् ब्राह्मण: सम्यग वानप्रस्योभयेनृपः ।
धानप्रस्थाभवेद्वेश्य एवं वर्णक्रमः स्मृतः ।
इत्ये पदपि ब्राह्मणानां विदण्डसंन्यासविधायकं पूnि.
नेकपाश्यतया तेषामेव तदधिकारिस्वात, इदमेव तु ब्राह्मणः सम्य.
नित्यनेन विवक्षितं सम्यस्त्वं यन्मुश्यपिदण्डाधिकारित्वं वधियों
वानप्रस्था प्रमाधिकारित्वाभिधानं तु न तयोस्तुरीयानधिकारिता.
स्यापनपरं तयोस्तुरीयाश्रमस्य पचनान्तमिद्धत्यात । कि तु यथा
भूताण्यानमारपरम् अत एय छन्दोगगृहो । वेदमधीत्य पयाय
चत्वार प्राप्रमाः । पति पठन्ति गृह्यमूरकाराः, पप च मिद्धं
साध्यायोपयुज्यत इति न्यायेन चातुराश्रम्याधिकारितावच्छेदक
घेदाध्ययनमिति मिध्यति । मलिनं ते वपुः स्नाया इत्यादी धपु-
मालिन्यत्यय स्नानाधिकारिताश्च्छेदकत्य, सप्तश्च यानुद्दिश्य वेदा-
ध्ययन विहितं त एय घेार्थ काश्चातुराणम्येऽधिकारिण इत्ययाटुक्त
মহনি, গনি ঘামৗম্বান্ধিা।
ग्रामण: पश्यिा वेश्यसतातो गच्छेद्वनं कृती।
संन्यमेद्वासनाशान्त: मर्यभूतदयापरः ।
ब्राह्मणः क्षपियो पाऽथ घेश्या या प्रवनेद गवाह ।
इत्यादिस्मृतयः पुराणयमानि च।
अंधीत्य विधियवदान पुषानुत्पाद्य धर्मतः ।
पृष्ट्वा च शक्रितापधेर्मनी मोवे निपेशयेत् ।
অসীম মহাসসহ নয়াসে।
অনি খ য দামি এসায়।

·নীয়#ীমাধা। হৰি নিম্ববলালহলামিক স্টাম্মদ ও গয়নাবঘিায়ে পূনবাযানাথিজাবি যান। তয়মান্য লিরিমিযিনি ম্যানুয়ান প্লাল্লয- যাবলনায় নির্বিন্যা ব্যাথযান্ধিাযেটি স্ব মাশনাল থিসিয়া সিনিয়র ভাষায় নি सिध्यति । न च प्रपन्नानां महाभारतादिषु यथोचितस्याश्रमकर्मनि- * ঈদুঘষয়ঃ মাবাইল স্বয়ং যম মি আমি। যন ঝিনাবি ধন্যৰ সত্ৰাবি না মনমাত্রাখি জামিয়া মুরাবাং যাবাকযান্ধিায় যথামিময় কযঙ্গযয় ধথ্রিলাঘিানিয়া থ্রিলানীনা টানা মাখিজাবিৰিৱি। অস্ত্র ও মুনিয়াদি বলি নি যা বিসি নিখয়ায়না ভিসুযৱহসমি যথাবি। প্ৰম্বিয়া: সুমিত্র যিয়ি যিনিগ্রাম। যন স্বষিয়াবলি- আন্তঃক্লিনাহিঙ্গারা সল্পীনি স্বনা মালযাই ঘন ঘরমাত্ৰিথানান্তহবিগীয়াহয় বিনযাযা লই নাথি। ময়য়ায়ামিমি বম্বিয়ীনালিখি ৪া ন মিলুল । মম্ব বিধান ইরিনাই জমশেময় মেঃ- যৰিথিনা, জামালঘন ব সুনবাপ্রিমিরার্মিসি: মুই নিথভমন্যাব্রিাঘিামৰি যাদঃশ্লানারিশ্রথিঘিষা- ষয় স্মথ নিৱাৰিয়ানমথিমঘনঘন প্রাথ- | যা মাষ্টী এম দুলহমায়মন্ময় মিথিস্বতন্মনা- খাড়া থ হইহি হি। নি।

·90 तुरीयमीमांसा । रिति, ब्राह्मणा: प्रव्रजन्तीति श्रुतो चानहत्स्वार्थत्या ब्राह्मणप. दस्य द्विजान्युपलक्षकत्वेऽपि उद्देश्यविशेषणस्य ब्राह्मणत्व स्यापरित्या- | गेन न काचिदुपालयसम्भावनेति युक्तः क्षपियस्य सलिङ्गसंन्यासः । न च पारमहंस्यस्यालिङ्गतयाऽपि सम्भाव्यमानत्वेन सिं? ऽपि क्षषियस्य पारमहंस्याधिकारे सलिङ्गन्यासस्तावतापि क्षपियस्य न सिध्यतीति वाच्यम् । दत्तात्रयदुर्वास:प्रभृतीनां परमहंसानां जडभर- सादिपड्रो पठितानां श्रुतिस्मृतियु दण्डाद्याम्बानात तथा चारुणियुतिः परमहंसमुद्दिश्य दण्डमाच्छादनं कोपीनं परिगृहेत् शेपं विसृजेत । इति । सतश्च सिद्धः क्षपियस्य सलिङ्गसंन्यासः । घस्तुतस्तु ब्राह्मणाः प्रजजन्तीति श्रुतो ब्राह्मणपदस्याजह- त्स्वार्थवृतिकल्पनामपेक्ष्य पेडिरहस्यारुणिप्रत्याापरोधागुरुतरदोष इति ब्राह्मणपदस्योपलक्षयतापन एय युक्तो यावविरोधे यदस्य जघ. न्यवृत्तिकल्पनाया एर युक्तत्वात् । यदि त्वन्त:प्रविश्य परीक्ष्येत तदा ब्राह्मणपदेन क्षषियो. श्ययाधेि जघन्यत्तिकल्पनाऽपि न भति वृद्धव्यवहारस्येव प्रयोगे शरणीकरणीयत्वात अस्ति च पियवेश्ययात्राह्मणपदेन वेदिका व्यवहारस्तथा हि शुक्रयजुर्वेदिनां शतपथब्राहाणम् । प्रपाद्धा जायते योग्रामणा या यज्ञानायते तस्मादपि रानन्यं घाघेश्यं धा ब्राह्मण इत्येव ब्रूया मालया हि जायते यो यात्रायते, इति । एवं च ब्राह्मणपदेनाविप्रतिपनवेदिकव्यवहारयोगिनाः आर. पिशोरिह प्रत्रज्याविधायकशुतो यहणं युक्तमेव घेदिकव्यवहारस्य सापेक्षया बलवत्वात् । ययाहुटाः । क्षादरम्यानणायामेथोक्षाविशेषणपरित्यागोनाजहण्याचीयामिति भाप ।

·৫৭ सुरीयमीमांसा । মায়া লযথা-আড়ি যাই যা হল:। মা যমান্য কাৰ ন সনিলয় ! খুনি, ল ও মল্লযুবইন এভ্যিাট অদ্ভুয়া বাসাইনি । অন্য অগ্রিমঘাষক্রিয়া- অয়িল আল্লইন দ্বখহিয়ানমানি নালায়- লা নাইহি নামইয়াছমনামধনগ্রানাঘানাম- লাথি মাঘানান্তাখানাঘমাসনানিভঘাষা: শুয়ানুযা। হনুমা নু নাহি জামানা ঐ নাল্লা ভুমি স্বনা চাইল ঘাঘ মিশ্রন নব নব বি এন ই: মলয়া যিয: ছমি ফাইহি বিৰিন্ধায়ূখ- যথজযেমমানবাৰিত্ব স্ব যিফানা থামভিবিন্ধা- ত্যি। যা যা খুলি জাযউ রাযা ফলমমঘামিয়া নাযি মদ্ধ সমন্ধানক্লোন বীনামায কাবাঘঘি- জাহিঅধিক্কার সায় ইাষাখাযৗনানা- গ্ৰহ্মআ মুনাথালইন্নিত্রাযিugথলাভ্রিাদি আত্মঘৰ অমল্লাযামিমিম্বাঘাসুনিনি সাইন গ্লাল্লাহু খ্রিলানিমাখাহারা নয় ময়মনবি যথিযবিয়ানা। = ৪ অমান্নামই ‘ইল ইan স্মঘবনি নিন। ল: খুশি মাইন যাই নি যা ইচ্ছা প্ৰীতি- ন্যাহন যার মণ বিষয়ক্ষয় উঠা শিশু- না রাখায়ন্নিয়া মারছ ন মর্যাক- ·00 तुरीयमीमांसा । तरिति, ब्राह्मणा: प्रवजन्तीति श्रुतो चाजहत्स्वार्थवृत्या ब्राह्मणप- दस्य द्विजात्युपलक्षकत्वेऽपि उद्देश्यविशेषणस्य ब्राह्मणत्व स्यापरित्या- गेन न काचिटुपलवसम्भावनेति युक्तः क्षषियस्य सलिङ्गसंन्यासः । न च पारमहंस्यस्यालिङ्गतयाऽपि सम्भाव्यमानत्वेन घि? ऽपि क्षपियस्य पारमहंस्याधिकारे सलिङ्गसंन्यासस्तावतापि क्षत्रियस्य न सिंध्यतीति वाच्यम् । दनाचेयदुर्वास:प्रभृतीनां परमहंसानां नडभर- तादिपड्डी पठितानां श्रुतिस्मृतिषु दण्डाद्याम्नानात् तया चारुणिश्रुतिः । परमहंसमुद्दिश्य दण्डमाच्छादनं कोपीनं परिगृहेत शेषं घिसनेत् । इति । ततश्च सिद्धः क्षत्रियस्य सलिङ्गसंन्यासः । घस्तुतस्तु ब्राह्मणाः प्राजन्तीति श्रुतो ब्राह्मणपदस्याजद- त्स्वार्थवृत्तिकल्पनामपेक्ष्य पेगिरहस्यारुणित्याापरोधानुसतरदाय इति ब्राह्मणपदस्योपलक्षणतापक्ष एघ युक्तो घावविरोधे पदस्य जघ. न्यवृतिकल्पनाया एक युक्तत्यात् । यदि त्यन्तःप्रविश्य परीक्ष्येत तदा ब्राह्मणपदेन क्षषियो. श्ययोवाथे जघन्यतिकल्पनाऽपि न भति घृद्धध्यपहारस्येय प्रयोगे शरणीकरणीयत्वात, अस्ति । क्षपियवेश्ययात्राह्मणपदेन वैदिको व्यवहारम्सथा हि गुरुयजुर्वेदिनां शतपथब्राह्मणम् । अचाद्धा जायते यो ब्राह्मणो यो याज्जायते तस्मादपि राजन्यं या वेश्यं या ब्राह्मण इत्येव ब्रूयाद् ब्राह्मणा हि जायते यो यचाज्जायते, इति । मयं च ब्राह्मणपदेनाविप्रतिपन्नवैदिकव्यवहारयोगिना घर- विशोरिह प्रवन्यायिधायकश्रुतो यहणं युक्तमेव वेदिकव्यपधारस्य सापेक्षया बलवत्त्वात् । ययाहुद्धाः । सहभ्यार्थनमायामयोग्यविश्वपरित्यागोनाजदम्याचोयामिति मा।

·०१ तुरीयमीमांसा । गोण्या लक्षणया धापि वाक्यशेषेण वा पुनः । वेदो यमानयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत् । इति, न च ब्राह्मणपदेन विशोर्यहणे व्यवहारसाकर्यप्रसङ्गो दोपायेति वाच्यम् । यतो वर्णत्वव्याप्यविप्रवरूपधावच्छिन्नबुबा- धयिषास्थले ब्राह्मणपदेन हपादिव्यावृत्तधर्मावच्छिन्नस्य तात्पर्यव- लाद चौधेऽपि तात्पर्यग्राहकमानान्तरसमयधानासमवधानाभ्यामे- कस्मादपि ब्राह्मणपदातादृशोधाबोधयोरुपगमेनानिप्रसङ्गशङ्कायाः सर्वथाऽनुदयात् । एवमेव तु भवतापि जायमानो ह वै ब्राह्मण इति श्रुतो ग्राह्मणपदेन धर्णचयं विषक्ष्यते तच ब्रह्मचर्येण कृषिभ्यो यसेन देवेभ्यः प्रनया पितृभ्यः इति वास्यशेषे ब्रह्मचर्यादिभियाणच- माकरणप्रतीतह्माधर्यादिषु च वर्णिकानां सर्वेषामविशेषेणाधिका- रित्वात् । यथा घा पूर्वस्मिन् काण्डे प्रोगातॄणां फलघमसभक्षणाभिधा- नेऽपि तप गमकान्तरसदावेन हावादीनामपि फलचमसभक्षणाधि- कारित्वसिद्धान्तस्तवत्यस्य प्राद्गातृपदस्य होगादिसाधारण्येनार्थयो- धमत्वादेवं पूर्वोतवाघालगिरहस्याणि त्याद्युपगम्भवलादिहाकि वालयपदं शतपथनामयाभिहितसंस्कारावच्छिन्न ब्राह्मणपरमिति ते. नाजस्येनेव ग्रामपपदाद ट्विजातिमाचावगमो नेय कथमपीपदाप शङ्काविषयस्त्रधीविद्यघटानाम् । नघ शतपथ ब्राह्मणे 'प्रथेनं देवेभ्य आवेदयति दीक्षिताऽयं प्रालणः' इतिघाश्येन यागार्थ दीक्षितस्य यक्षमानस्य देवेभ्यो दीक्षि- सत्यावेदनं बोध्यते सच क्षषियवेश्यकर्तृकयागे देवेभ्यो दीविगत्या- घेदनमन्वे ब्राह्मणत्वनात्याच्छिन्ननायकं ब्राह्मयपदं न प्रयोक्ता- ·०२ /वडमरतदतायरेवतकप्रभृतयः इति मुक्ताप्रपात तुरीयमीमांसा । मित्येष प्राप्नोति । नाप्य हेन तर क्षत्रियादिपदप्रयोगः, जहस्यामामा- णिकत्वादितिकिंकर्तव्यताव्यामोहसमुपस्थितो यो यज्ञान्नायतरत्य- र्थवादवलोपेतविधिना तब क्षपियवेश्ययोरपि ब्राह्मणपदेन मान्ति- फव्यपहार इति व्यवम्याप्यते तथा च न तदृष्टान्ताषयम्भेन सर्वच तथा पतुं पार्यते तथा सति व्यवहारमार्यप्रसङ्गात, प्रकृते तु সাল্ল: এনীশি স্থনিলানিয়াযuায় যিনিযিনি कृतकृत्या नाधिकमाकावितुं क्षमेति तदृष्टान्तेन कथं राजन्यवेण्या- वधिकुर्यातां पारिवाज्ये इति घाध्यम् । पैङ्गिरहस्यव्राह्मणे जडभर. तमुद्दिश्य पारमहंस्यविधेरेव सघियादेरधिकारावगमकतया यात- वारस्य समुचितत्वात् । अत एव तु जाबालाः । साकारुविश्वे के मुडुवासभूनिद्राध- "गायेन ब्राह्मपत्र- कस्मिन्नेव वाक्ये परमहंसानामनन्ति, न च तेषां पारम- Fi ने मुख्यं विधिविहितं किन्तु गोणमिति धतुं शक्यं तथा सति मुख्यपरमहंसकथाया एष जगति समुच्छेदात् । विना वाधकायतारं तादृशकल्पनायाः श्रुत्यक्षरोपमर्दकत्यापाताच्च । न च तत्पतिपठि- तस्य श्वेतकेताम्रहाचर्यादेः शुतत्वेन प्रामाणिकत्वेऽपि संन्यासस्या- अषणात पारमहंस्यं गोणमिति वाच्यम् । पारमहंस्य श्रयणस्येय गम- फत्वात् । न हि वत्सतरीजिघांसया गोवितीर्यते न हि ब्राह्मणाः प्रव्रजन्तीति श्रुतिस्थब्राह्मणपदस्य मुख्यत्यं संरक्षणीयमिति श्रुत्य- न्तरम्थपारमहस्यं गोणमिति कोविदकल्पना । न च विनिगमकषि. रहादेव पारमहंस्यं गाणं ब्राह्मणपदन्तु मुख्यामिति घेपरीत्यं कुत्ता न स्यात् । न हि पारमहंस्यस्य मुख्यत्वे कचन विशेषमालाचयाम इति तु दुर्धिपणेकचोयम् । विधान ·तुरीयमीमांसा । पारमहंस्यस्य गोयत्वमुपझल्य सर्वथोपमापेक्षया अणुरपि- विशेषोऽध्यवसायकर इति न्यायेन ब्राह्मणपदे अजहत्स्वार्थवृत्तिक- ल्पने लाघवस्यैव विनिगमकत्वात् । गोश्यां हि सर्वथा स्वार्थरि- स्यागः अनहत्स्वार्थीयां तु न लेशतोऽपि स्वायत्यागः किं त्वधि- कपरिग्रहमामिति विशेषस्य सुव्यक्तत्वात् । न हि लक्षणेत्येव साम्यं तथा सति तत्पुरुषलक्षणापेश्या वहुव्रीहिलक्षणाया अप्यवि- शेपासनात् । तस्माच्छनपयन्यायेनाच ब्राह्मणपद द्विनमाचपरमिति साधु समर्थितं भवति । तस्मात्याधामभिमतो ब्राह्मणपदस्योपलवा- यतापक्ष मुख्य इत्यध्ययस्यामः । उपलक्षपतापमूलक एव च ब्राह्मणेतरयाः क्षषियवेश्य- যান্তিনিঘলিমিয়া মুকযই আষাঘিানি - रयोस्तत्मापाप्रमाणविरहादेव संन्यासानधिकारित्वसिद्धो विदण्ड- निषेधषिधिरपार्यक सब स्यान्न सत्यताप्राप्नो निषेधः । इतरथा शूद्रस्यापि चिदण्डे। निषिोस । उपलक्षणत्वे तु अधिकारिस्व. रूपनिर्दिदिक्षया ब्राह्मणपणे कृते क्षत्रियवैश्ययापि द्विजातितया জাম বিউভনববন্যায়াম। যায় যা যাই নিখী- यते मुख्यस्तु चिदण्डसंन्यासोऽनधिकारानिपिध्यते । साक्षात्कृताने- करतशाषा मन्वादयो हि गावान्तर स्फुट पठयमानं क्षत्रियादे- যিনিৗমলা চালা: মুলনীনি সুন: অম্বিয়াই- दण्डलक्षणाबाज्यविधायकतामवधृत्य विदण्डनिषेधं सस्मारिति स्वास्थ्यं सर्वविधिनिषेधवाश्यानां, परचापि च मेायण्यादिश्रुति परमाना एसदयविधयः क्षतिपादीनेयावलम्बन्ते चिदण्डग्रहणास. मान् वृद्धानातुरान काणान् कुणन् समुपस्थितसंक*टानपरांश्च दीनानां वासनिषेधपरयानि तत्कटवेराविरदे पोज्यानि ।

·तुरीयमीमांसा । तथाविधान् । घिदण्डपरित्यागपूर्वकै रुदण्डग्रहणपराः श्रुतिस्मृतयो- ऽप्येतद्विषया गय, प्रथया पूर्वस्मिन् वयसि गृहीतपिदण्डोऽपि जरसा जीर्यच्छरीरस्विदण्डनियताधाराशतोवृद्धादिस्त्रिदयउमपहाय एकद- गडपरिग्रहायानुमन्यते तादृशाक्यः । प्राधान्यं चेकदण्डे चतुर्थान. मसंरक्षणलक्षणमेश घिदण्डेशदण्डधारणकल्पयोः संपदापत्कालिक- तायाः स्मृतिषु स्पष्टमु प्यमायत्वात् । क्वचित्वेकदण्डपदेन जानात्मकेदण्ड इत्यादिक बहुतरमिहास्माभिस्तत्रतत्रोपपादितम- नुसंधेयमिति किमिहास्याने मतिकर्दमेन । যন্ত ৪ ময়মনীমানিনাঘাইইন এনুমাহিনি ये ब्राह्मयापदस्य चरमप्रतीतयोगिकाख्यानं रुटिपाठिन्नेव पराह- तमित्याद्यपालम्भदानं ब्राह्मणपदस्योपलक्षणतापक्षे ब्राह्मणाः प्रत्र- मन्तीति जाबालअतिस्थ ब्राह्मणपदस्योपराधाभिधानम् दुम्बरीस्प. निसर्ववेष्टनश्रुतिस्मृत्याः साजात्यं पुरस्कृत्याच क्षत्रियादेन्यासबोध- कसूपपुराणेतिहासानां सर्वेषामग्रामाण्यसमर्थनमित्यादिप्रयत्नजातं मदनपारिजातकृतां न केवल मोमासानध्ययनमेधावेदयति किन्तु स्यरूपतः श्रुतिस्मृत्याद्यनमिततामपीति मुधियो विभावयन्तु । यच्च पयाणा वर्णाना वेदमधीत्य चत्वार आश्रमा इति छन्दोगसूत्रस्याय- मर्थः पयायो घानां यथोचितं चत्वार आश्रमा इति चित्यं च श्रुतिविरोधाद् ब्राह्मणस्येव तुर्याथमाधिकारविधे।। चर्णिकानां संन्यागघिद्यते नाप पं: । शिखायचोपवीतानां त्यागपूर्यदण्डयुक् ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणमपि छन्दोगमधसमानार्थकमिति मदन- पारिजातकारास्तदिदमपि तेषां मर्कटस्य मुकुरे मुखारलोकनाल्यं ·। तुरीयमीमासा । भ्रान्तिवर्द्धनमेव श्रुतिविरोधस्यासन्वे यथोचितमित्याद्यध्याहारस्य सूत्रस्थस्य घेदमधीत्येत्येतस्याधिकारिनिर्देशपरस्यापङ्गत्यापत्तेश्च, घेदाध्ययन हि चातुराश्रम्याधिकारितावच्छेदकातया निर्दिष्ट तच न त्वत्पचे समजतम्। अध्ययनयतारपि क्षत्रियवेश्ययोस्तुरीयेनिधि कारात् । वर्णिकाना सन्यास इति ब्रह्मायउवचनस्य तु यथोचि समित्यध्याहारेऽपि न सङ्गतिस्तस्य विद्यते नाच सशय'-इत्यमश- यात्यानमुखेन क्षत्रियवेश्ययोरेव विशिष्य सन्यासस्य धर्म्यत्वाभिधा. नपरत्वात् । अन्यथा ब्राह्मणस्य सन्यास: सुप्रसिद्ध इत्यसश्योकि- रपार्यिकेति मुव्यक्तिमेव । यदपि । वेराग्योत्पत्तिमानेव संन्यासे परियुज्यते । रागवान तु विनोऽपि घेदवेदाङ्गवित्तमः । अति ब्रह्मवेपत्तवचनस्य घेदवेदाङ्गाषितमोऽपि विप्रो रागा- श्चत्संन्यासे न परियुज्यते इत्यन्वयमाख्याय एव च विप्रस्य विरक्त- स्येवाधिकारोऽभिहिता भवेन्न क्षत्रियादरित्युपराजहार पारिजातस्त दपि निरुतरीत्या क्षत्रियादेः सन्यासस्य धर्म्यत्वसिद्धी वचनस्य वेवण्येन शमारावह न त्वर्थसाधकमिति कि तब निराकरणास- माहेनेत्युपरम्यते। स्णयमणकृत्य निर्ममा निरहकृतिः । ब्राह्मण: क्षत्रियो घाउथ वैश्यो पा प्रबजेद् गृहात् । इति स्मृती प्रव्रज्याशब्दस्य सन्यासे रुढस्यापि वानप्रस्थान मावलम्बनार्थकत्व तस्यापि वैराग्यहेतुफत्यादिति पारिजातस्तदपि प्रलापानातिरिच्यते । रुटानादरकारणविरहात् । ऋणचयापारणा ·মীয়মীমা। দ্বিাবি ভল্লবম্বিয়া ঘনমিনি এয়াৰ সুখীন মগ্ন- ভলিব্যাঘলন সানিইনা। য যা চাষ: মূনাৰীৰ খিuভৃনমাঘিম:। तयाऽप्यनीधन वैश्यति ततश्च तामापद निस्सोयापि न घान्त. যনি যালেনি দিন মই নামিদা ননঘখিয়াছি নি: পবিত্র ভূমি হয় দুশি ব বহিযই আনহঘানা- ল্যবি দুৰিয়াহিনিনিনানন: ৰবি মল মূখাবিনি এর ভ্যাথিন্ধাৰ বয়মি ন য মায়: খিষ্ট্রাষাচর যায়। এ খুমি অন অয়-- কান, চায় যবানন প্রথমবায় দুৰিব র ব য যযয মহষ ত্যানামিয়ানা মা লক্ষ্মী। অমন। স্লাল্ল: ঠিষিহমান ভূমী। দুলন গ্লোম। যম দ মননাম্বাঘিনাল সেলিন্ধু নানি দুনি ঘাম হালিময়া মালয়: ঘষিয়- দুশি সৃষি ক্লাথ প্রদ্বিয়াল্লায় যুব ও ইয়া- বাল্লাল্লহুমিনিয় সুযেলয়ালামন যুনাম: জন্য মাত্রায় মোঘল অনিয:। জিৎ স্বাম্বিয়া ইমাময় যায়নিয়ান মুবাই যমিন বিঘিায়োঘন ময়া ধ ধ বিuা বৰিয়- হুনিনায়া ঘন ঘমিক স্বামমিথানমিনি বিষাঙ্গন যন্ত বিষয়। দিবানাথায় ঠন অলি শাখাবিনি সব भघता ब्राह्मणा दुय॒ता परियादिपदेन योधनीया न च तेषामा * ঘি মাসিমাধিথিরা দুনিয়মি মমম।

·08 तुरीयमामासा। ङ्कारममकारराहित्यमभयः स्मृतो छ निर्ममानिरहङ्कतिरित्युच्यते न घेष स्वधर्मच्युतोऽपि निर्ममानिरहङ्कतिरपीति च युज्यते, द्वितीय- स्मृतावपि ततो गच्छेद्वनं कृतीति कृतित्वोपादानान्न क्षादिवृत्ति. ब्राह्मय एव वादिरिति यतुं शक्यम् । तस्मादृत्ताश्यासावेत. केतुप्रभृतिभिः श्रुति सहपठितानां जडभरतनिदाघरेषतकप्रभृतीनां रामर्षीणां पारमहंस्ये साधारययेन सलिङ्गेऽधिकारसिद्धो केमुतिक- सिद्धोऽपरचापि संन्यासेऽधिकार इति तदुपरोधः सुरगुरोरप्यशक्य इति मदनपारिजातकृतां सर्वोऽप्येष पूतिकूष्माण्डायिता ग्रन्यः । किंच घि प्यापुराणे मन्वादिवचनेषु च ब्राह्मणपदेनोयनम्य द्विापदेनोपसंहारो- ब्रामयपदस्य द्विजात्युपग्राहकताबोधक इति द्विजातिमावस्याधिकारी- न्यासे सिध्यति । उपसंहारबलेनोपक्रमस्य नेतव्यतया द्विजातिमा- धिकारबोधकमनूपसंहारेण उपक्रमस्थब्राह्मणपदम्य नेतव्यत्वात् । यदाप्यसञ्जातविरोधितयोपक्रमस्येव प्राबल्येन सिद्धान्ते उप- क्रमानुरोधेनोपसंहारो नेतव्य इति प्रामाति तथाऽपि । यतद् द्विजन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । प्राप्तत कृतकृत्या हि द्विजोभवति नान्यथा ॥ अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति योद्विनः । स विधयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति । इति मनुषचनयोद्धिजन्मसाफल्यं न्यासेनाभिधाय ब्राह्म- एस्य विशेषत इत्युक्त्या द्विजातिमात्रस्य स्पष्टमधिकारसिटुग तव- लायेतस्योपसंहारस्य होनबलस्याप्युपामबाधकत्वं, हीनबलस्यापि रलपत्रमाणपतस्य बलयतमसाया: प्रबला अपि बाध्यन्ते निर्वले: पार्थियामितेः । इति मीमांसकरप्यभ्युपेतत्वात् ।

·तुरीयमीमांसा । एत वे समात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुषेपणायाश्च वित्तेप- णायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्यायाध भिक्षाचर्य घरन्ति । इति घाजसनेयकब्राह्मणस्य ब्राह्मणपद तु वानमनेयकब्राह्मयो क्तरीत्येव ब्राह्मणतषियवेश्यपरम् । तद्यथा, यो ब्राह्मयोो यो यचाज्जायते तस्मादपि राजन्य वा वैश्यं घा ब्राह्मण इत्येव ब्रूयाद् ब्रह्मयो हि जायते यो यच्चाज्नायते इति, इयमेव च व्यवस्था- आत्मन्यग्नीन समारोप्य ग्रालयः परजेद् गृहात पति, पप बोऽभिहिताधाब्राह्मणस्य चतुर्विधः । इति चोपनमोपमहारयोर्मनक्तवालणपदस्यति सर्वमनुफूल. मनाकुलं । दत्ताषेयादिवास्यानि तु पिदण्डनिधपराणि न पाच पाच- पहे पियधिशोस्त्रिदण्डाधिकारिता फिन्त्वेकदण्डाधिकारिताम् । पारिजातस्य शेष: क्षपियाटेस्तुरीयानधिकारपरो यन्यस्तु पूर्वमेया- स्माभिधा विहति नीस इति न किचिदयशिष्यते । तम्मात्पारि- जातकृता फोदृशोऽपत्यगन्य इति विवेचनीयं विजेरेपानाफुलमति. भिरिति घिरमामा विस्तरात् ।। यदपि कश्चिन्मानपधर्मशास्त्रं व्याचक्षाणे: । पठाध्याये । प्रामापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । प्रात्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्राजेद् गृहार । ३८ ॥ पतित पाध्याये। एप वोऽभिहिताधागाह्मणस्य चतुर्विधः । पुण्योऽतयफल: प्रेत्य राधां धर्म नियोधत ।१०। उपक्रमासंहारयोग्यक्रमानुरोधेनोपसंहारो मेतय रति प्रोमांप्रदाधिकाः । उपसंहारानुराधनापक्रमी मेप्तथ्य इति चातुरा । .

·CE तुरीयमीमांसा । इति च श्लोक उपक्रमापसंहारयोब्राह्मणपदोपादानानाधि- फारः पवियादेन्यासे इत्युक्तं, तथाऽपि न ते मनुममार्थषिदः प्रकर- যালয়গ্রামিয়ানথা ছি অভিনন্ সঙ্গই ব্লাযথ লিয়া- तात्पर्यकमन्यथा । प्राणायामा ब्राह्मणस्य पयोऽपि विधियत्कृताः । ध्याहूतिप्रणवेयुक्ता घिनेयं परमं तपः ॥ २० ॥ इति षष्ठेऽध्याये प्राणायामश्यमभिहितं ब्राह्मणनातेरेष पर. মনইনা আৱিমি ব্রিজনায় মায়ানমলালনই- तुत्वेन तस्य शास्त्रान्तरेषु सर्वशाभिधानं विरुध्येत । अत यय त्विह प्रकरणे। यस्मादण्यपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम् ॥ ४० ॥ प्रागाराभिनिष्क्रान्तः पविषापचितामुनिः ॥ ४५ ॥ उपेक्षकोऽसडुसमा मुनिभीषसमाहितः । ४३ ॥ अनेन क्रमयोगेन परिनजति गे द्विजः ॥ ८॥ चतुर्भिरपि वेनित्यमामिभिद्धिजे: ॥ ११ ॥ घेदान्तं विधिपच्छ्रुत्या संन्यसेदनृणा दिनः । ६४ ॥ इति च तषियादिसाधारणद्विजसंग्रहाय मुनिद्विजादिपदम- भ्यास्थन्मध्ये मनुः । ततश्च तात्पर्यग्राक्रलिङ्गपट्के उपक्रमापसे- हारयोः संभूयेकलिङ्गरूपतया क्षत्रियादेन्यासबोधकप्रमाणान्तरोपष्ट- ब्धस्यास्य मानवाभ्यासस्योपक्रमाद्यपेक्षया बलवत्वेन क्षत्रियादेन्या- सोऽजसव मनुवाक्यात सिध्यति । अत एव तु बाबालादिश्रुतिस्थाह्मयपदार्थस्फुटीकरय्याय । दशलक्षण धर्ममनुतिन् समाहितः । वेदान्तं विधिवच्छुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः । ६४ ॥

·Co सुरीयमीमांसा । इति द्विनपदघटितं विधिषाक्यान्तरं मनु: पपाठ । अन्यथा ब्राह्मणस्य संन्यास: पूर्वमेवादित इति किं पानःपुन्याभिधानम् । यतावानेच परं विशेयो यत्तरियस्त्रिदण्डं नाहंति किं त्वेशदण्ड- मिति झिमामेडनेन । क्षाबालादिश्रुत्यमिहितसंन्यासस्य पधिमादि- साधारण्येऽपि पिदण्डेकदण्डलक्षणयेलण्यस्य स्फोरणार्थमेव मना. धोक्यद्वयेन संन्यामाभिधानमित्यपि मनमर्मविदा सुचानम् । अप केचन परेऽपि प्रामणस्येवाश्रमचतुष्टयाधिकारमुपवर्ण- যনি নযgpনাবানি ও সুনির্মনিষ্টাযহায়ানি, तथा हि घाजसनेयकत्राह्मणम् । एतं ये तमात्मानं विदित्वा माझ. য: যথাযথ যিনবযাযাহ লাফায়াব অত্যাযথ মিবা घय चरन्ति इति, मनुरपि । पात्मन्यानीन् समारोप्य प्रालणः प्रव्रजेद् गृहात इत्युपरम्य एप घोऽभिहिता धर्म नाह्मणस्य चतुर्विधः । प्रत्युपसंणधार । तदिहोपक्रमोपमहाराभ्यां ग्रामवस्येवान- | मघतुष्टयाधिकारः सिध्यति प्रत एयापरचापि मनुः । मृतीये: शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति । रजसा स्त्री मनोदष्टा संन्यामेन द्विजोत्तमः । पति क्षपियादिधारणाय द्विजोत्तमपदमुपातयान, नारदोऽपि- प्रथमादाश्रमाद्वापि विपतो भवसागरात । मालपो मोवमन्विच्छंस्यकत्या महान परिग्रजेत् । इति योगियावयश्योऽपि । प्रत्यारो ग्राह्मणम्योक्ता पाश्माः श्रुतियोदिताः । सनियस्य पयः प्रोक्ता द्वाको बेश्य गदयोः । रति, -- ·t৭ মীমীমাধা। মনযোচ্ছি। ৰাৰ স্মৰৰ চাৱষয় সঙ্গীনিনা। ব্যয়ে ও আনহা বা*গম। দুথিতি জঘিশ্য য আবাৰা জিত ছি। মুন্নবী ও যাহাম্মমনি যিয় ॥ সাসেমি বক মূয়ে ব্যা! | দুমি, ত্ব দ্বাবিদ্যামিখাৰন তgষ্মময় অল্পক্ষা নই, নথিদাযি: মুহামহ নয়ৱিমিন। যণি বিন্না- ইচবি মাহি বিযিল মুস্তাৰিমিখানমিমি নয়াম ও ভিনামি না। যাই নৃ ফায়াত- বিলিরুথায় নিয়লিথিতুমিলমললি নিজৰ:। মৃত্বালাময় প্রায়ালখায়। অজানাজানান। নাম ধর্মমগ্রীষন । নি, মাখায়নাথি। ফ্লাল্লাম এ যালিগ্রাফ। যালযহয়ঠাননি বাঘৰৰ ! দুশি, মল্লা ব্লা ব্লাঘাঘিা দ্বিীনি, নবি মুমিনীনিছাবায়নানা যানবহানাহ্মলননিষ স। নয়া ছি ইল্লিয়াল জনম দুখিযয়ি। যৰি মূত্যা: য গানমনাময যান ঘামন্তুষি ব্যমৰা ম। অথ মনি মিথিয়ন্তঘzিনলহিলিক্লানমাযহত ন: নযম ভর্যিমাখাছিহ্মাদিঘিখ্রি:। স্মাও. ঘ। }

·८२
तुरीयमीमासा ।
त:।
यथाहा
ऋणषयमपाकृत्य निर्ममानिरहङ्कृतिः
ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वेश्या या प्रश्नेद गृधात् ।
इति स्मृतिः ।
घयाणा चाना वेदमधीत्य चत्वार प्राश्रमा इति मूपम् ।
पेर्णिकाना सन्यास निदाते नाप सन्याय: ।
शिखायापीताना त्यागपूर्वकदण्डमाक् ।
इति ब्रह्माण्डपुराणम्।
ग्राह्मयः क्षत्रियो घेश्यस्ततो गच्छेदन कृती।
सन्यसेद्वन्धनाथाय सर्वभूतदयापरः ॥ इति च स्मृतिः
यशानुकीर्तनप्रस्ताव द्वादशाध्याये काम छ ।
अधास्मिन्नन्तरेऽपश्यत्समायान्त महामुनिम् ।
खेताश्वतरनामान महापाशुपतातमम् ।
भस्ममन्दिग्धधर्वाण काशनाच्छादनान्वितम् ।
सपमा दर्शितात्मान शुझयचोपवीतिनम् ।
समाप्य सस्तष शम्भोरानन्दाघुविचक्षणः ।
बपन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिवाक्यमवधीत ।
धन्योऽसम्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वराः ।
योगीखरोऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदावरः ।
अहो मे सुमहद् भाग्य तपासि सफलानि मे ।
कि करिष्यामि शिष्योऽह तव मा पालयान,
सोऽनुगृहाथ राजान मुशील शीलपयुक्तम् ।
शिष्यत्वे परिजयाह तपसा क्षीणकल्मषम् ॥

·২ মূৰীয়মীমৰা। ৰান্ধি বিঙি ধূ কাংখিত্তা ভিন্নয়:। বই। নইষে স্থান ধ্বশ্বাম্ভাষিন চান । অবস্থায় ময়গাম্বিয়ান । अत्यापम इति ख्यातं ब्रह्मादिमिरनहितम् । इति, যন্ত্র মুয়ায় মালয়ে প্রথিয়য় দুমাহনলিনা মাৰিদ্ধবিগ্রপ্তাহসহ। ফার্ম থাকা এনাম- প্রসন্ন মলযাযিৎ। ब्रह्मवैवर्तपुराण छ। ৪ঠানিময় নাই যবিয়ান। যার ম বিবি বববাঘিনম: দুশি, ত্ব ব্যানালিথিনেমন্তন বিঘu. যিলা প্রথমইথান্য আইন গ্রিনি। যম। হন, গলদা ভযয় বিল। মাইশমধূলা ছি ছিলামৰাম না। দুনি ভৰিকান্ধব নিযভমন গিন্সবা দী মাথনী মায় ঘিনঘিা জয়লী থ ঘথি- মাইনঘামাথিন্ধা মেঘ ব্যাথমি। যঈশ্ব সজusষধিমা যথ ঘষা যা খ্রিহ্মময়। निधोसं कारयेद्विनं दास्यं क्षश्यियेश्ययाः । इति সামান্য মাল্ললখিয়ায় দুই যাত্ব্যয় নির্মান দুহিয়াম বা মুম্বশী স্বামীসূমিসামি ব্যায়ামগি সীমাঘলছেই মাম।

·८२
तुरीयमीमांसा ।
यथाऽऽह।
रणधग्रमणकृत्य निर्ममानिरहङ्कतिः।
ब्राह्मणः क्षत्रियोषाऽय वेश्यो वा प्रबलेट् गृधात् ।
इति स्मृतिः ।
चयाणां धानां वेदमधीत्य चत्वार पात्रमा इति सूत्रम्
पर्णिकानां संन्यासो विद्यते नाप संन्यासः ।
शिखायचोपवीतानां त्यागपूर्वेरुदण्डभाक् ।
इति ब्रह्माण्डपुराणम् ।
ब्राह्मणः वत्रियो वेश्यसतो गच्छेद्वनं कृती।
संन्यसेवन्धनाशाय सर्वभूतदयापरः ॥ इति च स्मृप्तिः
वंशानुकीर्तनप्रस्तावे द्वादशाध्याये काम ध।
अथास्मिन्नन्तरेऽपश्यत्समायान्तं महामुनिम् ।
खेताश्वतरनामानं महापाशुपतोतमम् ।
भस्मसन्दिग्धसर्वा कोपीनाच्छादनान्वितम् ।
तपसा दर्शितात्मानं शुक्रयज्ञोपवीतिनम् ॥
समाप्य संसपं शम्भोरानन्दाश्चिक्षणः ।
वन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिवाक्यमशीत् ।
धन्योऽरम्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे सादान्मुनीश्वराः ।
योगीखरोऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदांवरः ।
अहो मे मुमहद् भाग्य तपास सफलानि मे ।
कि हरिप्यामि शिष्योऽहं तव मां पालयानघ!.
सेोऽनुगृशय राजानं मुशीले गोलसंयुतम् ।
शिष्यत्वे परिजयाह तपसा क्षीणकल्मषम् ।

·ket যমমাখা। স্বায়ান্ধি বিঘি দূর্ন দাযিলা দ্বিবহ। দুই নই খান বয়াবিহিন নম্ ॥ অগ্রভা মাগদ্বিাধন। অন্যঘি হমি গ্লোর্ম লাবিমিনি ৪ ইমি, অর্থ দুবায় মথীলয় দুৰিয় দুমাহনুমানিনা ভূধানবান্ধিবিগ্রন্থাবল। ফায় বা বায়নাম- মিঃ হুমমমমাঘছু। মল্লখ । যারাশুনি নাই এrিgযম। যার বিরহি সুবহানিম: ৪ মি, wথ সম্বনাশিয়তানবিন্ধাত্যায়নমন্ত্রন যিয়ায় বিলা খিইন্ধিান্য আইন বিসনি। যা। যম দ্বিগন্মাদ মাযহ বিশে: । মাইনকামৰূল্টা ছি ছিলাম নানয়া। জমি বাষিকাময় সৃশিযভuঘর দ্বিগন্ময়- জন্ম সময়মী মল্লার বিইংৰাখিহ্মাৰ জয়দী ও বণি- যাইম্মম্মমাখি জামেয় এমনি। এ । ভাৰিম য বা অর্থ ব্রিােমর। নিয়া জায়েমি বা এৰিয়াঃ হশি সাদা চালম্বিয়ায় ঐ রায় নিঃমুন হহিয়াহ বা মুম্বশী কালীমমি যu্যাহঘি বাঘমই সমান। ।

·तुरीयमीमांसा। प्रत ण्य तु पयाणामविशणाधिकारबुबोधयिषया । सनिरुध्येद्रियग्राम रागद्वेषो प्रहाय च । भय हत्वा च भूनानाममृतीभवति द्विजः । इनि याज्ञवल्क्यो द्विजपद प्रायत। धर्मवितो। ब्राह्मपाः क्षत्रियो वेश्यस्तता गोदन कृती। सन्यमद्वासनाशान्तः सर्वभूतदयापरः । इति स्मृतिः । ऋषयमपाकृत्य निर्ममा निरकृतिः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽय वेश्यो वा प्राजेद् गृहात् । भानीनात्मनि सस्याप्य दिन प्रत्रनितो भवेत् । योगाभ्यासरत: शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः । यव बनाश्रमे तिस्तपसा दायझिल्विषः । चतुर्थमाश्रम गच्छेत्सन्यस्य विधिना द्विजः । इति कामनारमिहे अपि पुराणे भघात: प्रमाणम् । घम्तमम्सु संन्यासप्रकरणे ब्राह्मणपदघटितामु सास्वरि श्रुतिस्मृतिषु या ग्रा. ह्मणो यो यज्ञाज्जायते तस्मादपि राजन्य घा वैश्य या ब्रालय इत्येव याद् ब्रह्मणा हि नायते यो यचाज्जायते । इति शतपध- ब्राह्मणोदित कर्मदाह्मण्यमेर विवक्षितं, न च तदाद्यनिम्मत तेपा वैदिक कर्मण्यध्ययननिधिसिटुवेदवेधुर्यादेवानधिकारात् । युक्तं चेतत्स्वाश्रमविहितकानुष्ठानेनान्त:करणापायपरिपाके सन्यामाप- यिकत्रामण्यस्य वरियविमु सर्वद्विनेषत्पादसम्भषात । तस्मादि- हान्यधेय ग्राह्मयाद ब्राह्मण्या विधिपरिणीताणामुत्पाद्यमानत्यलक्षण ·८५ तुरीयमीमामा ! ब्राह्मण्यं न विवक्षितुं शश्चम् । एवमेव तु गुणनिवन्धनवादण्यम- भनयन नहुये प्रति युधिष्ठिरः । सत्यं ज्ञानं क्षमाशीलमानृशंस्यं तपो घृणा । दृश्यन्ते या राजेन्द्र ! स ब्राह्मण इति स्मृतः । यतन भवेनं तं शूद्रमिति निर्दिशेत । इति । धष्ठिपुराणेऽपि । न जातिर्न कुलं राजन् ! न स्वाध्याय: शुत न । फारणानि द्विजत्वस्य वृतमेव हि कारणम् । किं कुलं वृत्तहीनस्य करिष्यति दुरात्मनः । कमय: किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धियु । नेकमेकान्ततो याचं पठनं हि विशांपते!। पृत्तमन्विष्यतां तात! रक्षोभिः किन पठ्यते । बहुना किमधीतेन नटस्येष दुरात्मनः । तेनाधीतं श्रुतं चापि य: नियामनुतिष्ठति ॥ कपालस्यं यथा तायं स्वदृतो च यथा पयः । दूयं स्यात्स्थानदार्पण वृत्तहीन तथा श्रुतम् । चतुर्वेदोऽपि दुर्वृतः शूदादल्पतरः स्मृतः । तस्माद्विद्धि महारान! घृतं ब्राह्मयलक्षणम् । হইমাহি নখনৰ ঘূৰিনিব্যারি মিৰিথম ময়া- जनभेदेन ब्राह्मण्यमानायते। केपितु संन्यासाधिकारोधकश्रुतिस्मृत्यादियावयस्य वाह- एपदं द्विजातिमापलबकमत एव तु यहुलं लघुतेषु वचनेषु घर्गए. यसाधारययसंपादनाय द्विजयदप्रयोगः । अत एव ।

·तुरीयमीमामा द्वितीयमायुपो भागमुपित्वा तु गृहे द्विनः । तृतीयमायुपो भाग गृहमेधी यने घसेत् । उत्याद्य धर्मतः पुत्रामिष्टा यज्ञेश्च शक्तितः । दृष्ट्वाऽपत्यस्य चापत्य ब्राह्मणोऽरण्यमाविशेत् । इति यमस्मृतो ब्राह्मणग्रहण पवर्णिकोपलक्षणार्थम् उपित्त्या तु गृहे द्विज इत्युपक्रमानुसारादिति पाराया माधवाचार्या पपि । पयमेव तु। ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्यश्च भिक्षुकः । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वार. पृथगाप्रमा. ॥ सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्र निषिताः । यथोक्तकारिण विप्र नयन्ति परमा गतिम् । प्रति स्मृतिस्थ विप्रपदमपि चेयर्णिकापलबकमित्यप्यविप्रति. पन, सया च यथा जायमानो हि ब्राह्मणस्त्रेधा ऋणवाजायते ब्रह्मचर्यया यभ्यो यचेन देवेभ्य: प्रजया पितृभ्य एप या अनृणा य: पुपी यच्चा ब्रह्मचारी । इति श्रुतिस्यं ब्राह्मणपद पर्णिकोप- लक्षकम ऋणत्रयस्य चेयर्णिकसाधारल्यादेव ब्राह्मणा. प्रव्रजन्तीत्या दिमान्यासिकविधिप्यपि। समतश्चायमर्यः सुरेश्वराचार्याणामेकदण्डिनामपि यथोक्त तेदारण्यकार्तिके। ब्राह्मणयहण चाप द्विजानामुपलक्षणम् । अविशिष्टाधिकारित्वात्सर्येपामात्मवोधने । पयाणामधिशेपेण सन्यासः श्रयते श्रुते।। यदोपलक्षणार्थ स्याद् ब्राह्मणयण तदा । रति, ·CO तुरीयमीमामा । मितातराकारोऽपि ब्राह्मणपदस्योपलक्षणतापक्षमातस्थे । अन्ये तु घर्णिकाना प्रकृतत्वात पयाणा वाना वेदमधीत्य चत्वार पाश्रमा पति सूपकारबचनाच्च द्विजातिमावस्याधिकार माहु. । रति ब्रुवन तदेव धर्णिकाना ब्रह्मविशामम्ति धर्म्य सन्यास । न घेव पति पविशा: सन्यासनिषेधपराणा पूर्वातस्मृतीना का गतिरिति शङ्काम् । मुखजानानामय धी वैष्णव लिङ्गधारणम् । बाहुजातोरुजाताना पिदण्ड न विधीयते ।। प्रति विशेषषचनेन पिश सन्यासविधायकस्मृतिसूप पुराणानुरोधेन पिदण्डधारणस्येष प्रतिपिटुत्वात् । गुखजानामय धी गद्विष्णोलिङ्गधारणम् । बाहुनातरजाताना नाय धी विधीयते ॥ इति स्मृत्यन्तरेऽपि नाय ध। विधीयते इत्यनेन घिदगड ঘালয় র ঘন নিবিঘাযয়িনা না মামামাম फदण्डधारणात्य क्षपिशो पूर्वोक्तब्रह्माण्डपुराणादियचनेन स्पष्टमय- गते: । एतेन विशः सन्या निषेधवाक्याना काप्रापदण्डधा- বাল্যলিলিয়ন্যোত্মাল শ্রায়ন দ্বায়ীই মাথাধা- याणामपि सर्वथा हेयमेघ । अथवा परमतापन्यासमाच तन तु स्वाभिमतमिति नेयम् । सान्याषिक विधि कृत्स कारयित्या रिचय. । ददो सदेवर चान स्वशाखाविदित प्रतम् । इत्यादिपूलिकामवचने फास्ट्रोन पृथुपाचे मुगोले श्वेता ·तुरीयमीमांसा । श्यतरमुनिना सांन्यासिकषिध्यनुष्ठापनाभिधानेन निषेधमाश्यानां वि. शिप्य निषिद्धचिदण्डपरताया एव न्याय्यत्वात् । अलिङ्गसंन्यासस्य शूदमाचाधिकारिकत्वेन क्षत्रविशारशास्त्रीयत्वाच्च । यच्च स्मृतिकाराणां पुराणाचार्याणां ध । चत्वारों ब्राह्मणस्योक्ता प्राश्रमाः श्रुतिघोदिताः । क्षत्रियस्य पयः प्रोक्ता द्वायको वेश्यशूद्रयोः । इत्यादि विशिय वर्णभेदेनाप्रमविशेषानुष्ठानस्य धर्म्यत्य- परिगणनं तदपि तेपुतेषु वर्णेषु नाप्रमान्तरस्याधम्मत्वाभिधानाय किन्तु वर्णभेदेन सत्त्वरजस्सम प्रतिकतायाः प्रायो बहुवेचियेण स्वस्वप्रकृत्यनुसारेण ततदाश्रमाणां तत्तद्वणेषु स्वनुष्ठानत्वमाचतात्प- येणेय । अत एव शान्तिपर्वणि राजधर्मप्रस्तावे वर्णाश्रमधर्मकथ- नापसरे विपठितमाध्याये व्राह्मणस्य विशेषता घज्योन्यभिधाय तस्माद्ध। विहितो ब्राह्मणम्य दमः शोषमार्जयं चापि रामन् ! तथा विप्रस्यानमाः सर्व एव पुरा राजन् ब्रह्मणा घे निसृतः । यः स्याद्वान्तः सोमपश्चार्यशील: सानुकोशः सर्वमहा निरागीः । मृदुरनृशंसः क्षमाधान स वे विनों नेतर: पापकर्मा । इति चाभिधाय । शूद्रं वेश्यं रामपुचं प राजन् ! लोकाः सर्व संविता धर्मकामाः तस्माद्वान् शान्तिधर्मेव्यातक्तान मत्वा विष्णुनै च्छति पाण्डुपुष ! । इति युधिष्ठिरं प्रति भीम आह । अमिहार्थः ततटाश মালানামা প্লাল্লা स्थानपदेन स्थानिनिर्देशालोकपद लोकस्थपरमिति देवा विषनानो सतश्च सर्वाश्रमनिष्ठा ब्राह्मणा- स्ततल्लामस्थदेवाश्च शूद्र

·तुरीयमीमांसा ।
देवाश्च यतान् विना शिमपि कर्तुं पारयन्ते ज्येष्ठामिभिरतेरेव तेषां
निर्वाहसम्भधात् ।
पत एव तु दण्डग्रहणनियते पारमहंस्ये धर्मावतारस्य
युधिष्ठिरस्यासीत्सुदृढः संकल्पस्तवाऽपि क्षारधर्ममेवासेविट स न ।
तु संन्यास्यदिति महाभारते स्मते यथा ।
अथवेशोऽहमेशाहमेफेकस्मिन्यनस्पता।
परन् भैत्य मुनिर्मुण्डः चयिष्ये कलेवरम् ॥ १॥
पांमुभिः समभिच्छनः शुन्यागारप्रतिश्यः ।
घुमूलनिकेतो पा त्यक्तसर्वप्रियाग्नियः ॥ २॥
न शोचं न प्रहप्यंश्च तुन्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीर्निर्ममा भूत्वा निर्द्वन्द्व नियरियहः ॥ ३ ॥
मात्माराम: प्रसन्नात्मा जडान्धपधिराकृतिः ।
अकुर्वाणः परैः काचिसविद नातु केपि ॥ ४ ॥
जनमाजनमान्सनिििहसश्चतुर्विधान् ।
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्था: समः प्राणभृतः प्रति । ५।
न चाप्यवहसन्कचिन कुर्वन् भृकुटोचित् ।
प्रसवदना नित्यं सन्टियमुसंयतः ॥ ६.
अपृच्छन् कस्य चिन्मार्ग प्रजजन्नेव केनचित् ।
म देशं न दिशं काचिदन्तुमिच्छन् विशेषतः ॥७॥
गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् ।
ऋजुप्रणिहिता गच्छंम्बसस्थाश्रवकः ।।
स्वभावस्तु प्रयात्यये प्रभवन्त्यशनान्यपि ।
द्वन्द्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाएयचिन्तयन् ॥६॥

·गुरीयमीमांपा। मारमुनिना मांन्यामिकविध्यनुष्ठापनामिधानेन निषेधयाग्यानां वि. गिम्य निपिटुस्दिापराया गय न्याय्ययाए । अनिझमन्यापन्य शूदमाधिकारिकत्येन यिगारशाम्यीयत्याद । यात म्यूतियाराणां पुराणाचार्यायां च । पाया। ग्रामपयोक्ता प्राथमाः श्रुतिपादिताः । सपियम्य पयः प्रोक्ता द्वायको घेण्यगृदया: । प्रत्यादि विगिष्य वर्णभेदेनाथमविरोपानुष्ठानम्य धयाय- যি বি ঘন ঘাঁ নামৰানামাএশ্বামিগ্রানায় किन्तु धर्मभेदेन मत्यरजराम:प्रकृतिकाया: प्राये। यषियेण म्वन्यप्रत्यनुमारण ततदायमाणां तत्तद्वणेपु म्यनुष्ठानत्यमापसात्य- যই । এ গানিয়ি থাই এযস্মথ नायसरे विठिगमाध्याये ब्राह्मणम्य विशेषता यान्यभिधाय सम्माद्धमा विहित ब्राह्मणम्य दम: शोधमायं चापि राजन् ! राया यिनम्यायमाः मर्च पय पुरा राजन् ब्रह्मणा घे निस्शः । यः म्याद्वान्त: मेमपश्चार्य गोलः सानुक्रोश: मर्थसहा निरागीः । मृटुरनुगमः क्षमायान् म चे विनों नेतरः पापकर्मा । इति चामिधाय। शूद्रं वेश्यं राजपुचं प राजन ! लोकाः सर्वे मंत्रिता धर्मकामाः तस्माद्वान् गान्तिधर्मप्यसक्तान् मत्वा विष्णुर्ने शक्ति पाण्डुपुष! । इति युधिष्ठिरं प्रति भीष्म पाह। प्रथमिहार्थ: ततदान- मधमानुठानकामा ब्राह्मणाः स्थानपदेन म्यानिनिर्देशालाकपद लोमस्थपरमिति देया वियत्यन्ते, ततश्च सर्वाश्रमनिष्ठा वाहाणा. स्ततल्लोकस्यदेवाश्च गद्रं वेश्यं परियं पापेक्षन्त न हि ब्रालया:

·८
तुरीयमीमांमा।
देवाश्च एतान् पिना कियि कतुं पारयन्ते ज्येष्ठामिभिरतेरेव लेयां
निर्वाहसम्भधात् ।
अत एष तु दण्डहनियते पारमहंस्य धर्मावतारस्य
युधिष्ठिरस्यासीत्सुदृढः संकल्पनायाऽपि चारधर्ममेवाविष्ट स न ।
तु संन्यास्यदिति महाभारते स्मर्यते यथा ।
अथवेज्ञोऽहमेशाहमेसेकस्मिन्वनस्पता।
परन् भैत्य मुनिर्मुण्डः शर्णयप्ये कलेवरम् ॥ १ ॥
पांमुभिः समभिच्छन्नः शृन्यागारप्रतिश्रयः ।
अपमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रिय: ॥ २ ॥
न शोचं न प्रहांश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीनिर्ममा
भूत्वा निन्दा नियरियहः ॥ ३ ॥
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धवधिराकृतिः ।
अकुर्वाणः परैः काञ्चित्संविद जातु केरपि ॥ ४ ॥
जङ्गमाजमान्सधानविहिंसश्चतुर्विधान् ।
प्रजाः सर्वा: स्वधर्मस्था: सम: प्राणभृतः प्रति ॥ ५॥
न चाप्यवहसन्कचिन कुर्वन भुकुटीः क्वचित् ।
प्रसन्नवदना नित्यं सन्द्रियसुसंयतः ॥ ६॥
अपृष्छन् कस्य चिन्मार्ग प्रव्रजन्नेव केनचित् ।
नदेशं न दिशं काञ्चिद्गन्तुमिच्छन् विशेषतः ॥ ॥
गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् ।
ऋजुप्रणिहितो गच्छस्त्रसस्थावरवर्जक:..
स्वभावस्तु प्रयात्यये प्रभवन्त्यशनान्यपि ।
द्वन्द्वानि च विरुद्धानि तानि सीपयचिन्तयन् ॥ ६॥

·E0 तुरोयमीमामा । अल्प घा म्याटु या भोज्य पूर्यालाभेन जातचित् । अन्येष्यपि धौल्लाभमलामे सन पूरयन् ॥ १० ॥ विधमे न्यम्समुसले व्यङ्गारे भुक्तयज्जने । प्रतीतपास चारे काले विगतभिचुके ।। ११ ॥ एककाल घरन्भेक्ष्य चीनथ द्वे च पञ्च या । स्नेहपाशं विमुच्या चरिष्यामि मशीमिमाम् ॥ १२ ॥ अलाभे मान घा लाभे समदी मक्षापाः । न लिजीयित्किचित्र ममयदाधान् ॥ १३ ॥ जीवित मरण पेश नाभिनन्दन च द्विपन् । पास्यक ततो थाई पन्दनेनेमुवतः ॥ १४ ॥ नाकल्पाप न कल्याण चिनरायनुभयोमायोः । या: फारिधज्जीयता गरयाः फर्नुमभ्युदयक्रियाः । १५ ॥ सासा: ममभित्यज्य निमेवादिप्ययितः । से नित्यममक्तश्च त्यतमन्दियक्रिय: । १६ । पपरित्यक्तमकल्पः मुनिर्वितात्मकन्मपः । विमुक्त: ममडेभ्यो प्यतीतः गर्यवागराः । १०॥ न पगे फम्यचिप्तिमधमा मारियन: । धीतरागश्रष्टि प्राण्यामि शास्वतीम् ॥ १८ ॥ মৃদয় ছি মন্থrথামালারি জানি। फुगलागलान्य के कृत्या फमावि मामवाः ।। सायंकारबमरिनम्यान माम प्रिति पायुपोऽन्ते सायेदं सोमाय फमेशाम ९० ॥ प्रतिगृहन्ति तथा फ: फर्मफल दिन पर पारगिन् व्यापिटे रचना ·६१ तुरीयमीमांसा । समेति भूतयामोऽयं भूतयामेण कार्यशन् । जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम् ॥ २२ ॥ अपारमिव चास्वस्थ संसारं त्यजत: सुषम् । दिषः पत्तत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु ॥ २३ ॥ को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्ववित् । कृत्वा हि विविध कर्म तत्तट्विविधलक्षणम् ॥ २४ ॥ पार्थिवेर्नृपतिः स्वल्पः कारयरेव वध्यते । तस्मात्मज्ञामृतमिदं धिरान्मां प्रत्युपस्थितम् ॥ २५ ॥ तत्प्राप्य प्रामये स्थानमव्ययं शाखतं ध्रुवम् । एतया सततं धृत्या घरन्नेवप्रकारया ॥ २६॥ जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम् । देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥ २९ ॥ इति, तदनेन प्रबन्धेन स्पष्टं ब्राह्मणस्येव क्षत्रियस्यापि चतुर्थाधि- कारिता सति तीवेराग्ययोगे संन्यासनियतसर्वधर्मीयता सिध्यति । प्रकृतमनुसराम: देवाश्चापि यज्ञभुज इति तानेव पान वान् गृहि. यायेक्षन्ते तान् विना व समारमप्यनिर्वाहात् । तथा मनुः तस्माज्ज्येष्ठाप्रमागृहो । इति तस्मात् । यत यते गृहिणो वास्तात: शान्तिधर्मेषु शान्तिप्रधानवानप्रस्थसंन्यासाद्याप्रमेयु । असतान् स्व. भाषताऽप्रसक्तान मत्वा विष्णुस्सर्वलोकपालनगृहीतभारस्तेषां गृह- स्थानमातिरिक्त पानप्रस्थादि नेच्छति नानुमन्यते लोकभरणभङ्गभि- येति तात्पर्याथैः । यदि क्षचियवेश्यशूद्रा अपि प्रसक्ताः शान्त्याश- मेषु साह लोकयाव न स्यादिति तु परमतात्पर्यम् । अत यश

·৪
মূৰীয়#ীমান্ত।
অনন সব ঘ: বিএমি, ম যঘিষ্টা
| মজুম্যালি: হৃাথায়-হযভ্রাহিমঃ ঘনিষাভাবিড়ায় আমি
| মায়াযযি: মা, ঘদিঘী মুবান্ধব ধলি অজয়-
হৃদয়ৰাহিনি: মন বা মানমান স্মঘাষ
যিম্মা। এ বাঘা বিষয়। অন্যৰিয় নানালাইভা হয়-
ট। ঘি খিয়ানমায় বয়ষ্ট। হয় প্রতি
১থি : অৰিয়াবানন বিএমসি, এ মুহমঘাষ
মিখাইন প্রথি: ঘান্ত ঈমসিন্ধবিমসাইবন মাস
এবাঘববি মুমীন।
এ আযহা যময়য়াযয যয় মুখটশিয়া-
এপষ্টম ৰানামায় সময় স্বামীনা, যা
যা; মন মাত্র।
ন স্বাপ্পি আর্ম বা মুযি!ি।
যায়। অন্ধবিষয়াবাইল নাম্ব কম স মল্লি।
ন নি নি অর্থuা ইয়ই যে মাথা নানা
প্রশirশামত্মঘা: স য বা গাে,
যথাবিজাবি। স স কীভাযাদারায়োলি
রাশি, গুৰি বৃশ্বের সময় মুম্বয়া থে
খাৰ চান্ধবি বা মনারি গান
যদি n মো:।
এই বিয়ে নামা ন দিলা বংলি
# ওমনি মাসিমাখা মান।

·१४३ तुरीयमीमांसा। छन्ते पूर्वापरगीताबाक्यविरोधमादयितुं वैदिक काकभक्तिभा- पापनज्ञानस्य मोक्षहेतुतासिद्धान्ते । ते पुनराहापुरुपिकावलम्बन मापदृषिप्रवृत्ता इत्यतिस्पटतया निरूपणीयमस्माभिरस्मदीये गीता. सन्दर्भ स्नेहपूर्तिमहानिबन्धे चेति कृतमिह तदीयनिराकरणघाग- विग्लापनम्नपितेन जिज्ञासुजनोपयुक्ततत्वनिरूपणमात्रप्रवृत्तानां नः । गायत्येव न चा ऽन्यया द्विजपदं तन्मन्त्रमीमांसया, चातुर्वर्ण्यसपनयनरातकं विध्वंस्य तस्य स्थितिम् । तिप्ये* ऽपोत्यनुपातोपनयनं घट्नात्यमीमांसया तातायीकतया विवाहसमयं किञ्च व्यवातिष्ठिपम् । १॥ इन्य दुर्नय शोधने: सुविहिते निष्कण्टके वैदिके चातुर्वर्यपदाभिधे ऽध्वनि पर चत्वार स्वाप्रमाः । ध्यास्सप तुरीय एवं गहनो दुर्वादिटुनौतिमि- स्सनिष्कण्टकताकृते कृतिरियं तुर्या ऽपि पर्याप्यते ॥ २॥ श्राम्बायोदितधर्मधारणविधी धेर्यावधूताशय वैदेही निरवद्यनित्यभगवत्पादाम्बुजापाश्रिता । मा श्रीमायिजनेन दुगवता दुर्यातना लम्भिता सा रामेण विध्य तं पुनरपि क्षेमं प्रतिष्ठापिता " विदेही निरवद्यनित्यभगवत्पादाम्बुजोपाश्रिता श्रीस्ता प्रक्रियया विकृप्य सहसालङ्कातपण्योद्धतः । • लिये कला। + मायोकतया तृतीयत्वेन तायिका तथा मीमांसया था। नयो नीतिश्च न्याया। मनोनम तु चतुर्गमित्यादिधर्मशास्त्रोधितस्वधर्मानुष्ठाने कानरमायसंय- धिनीया श्रीमन्यासधर्मठपत नेण्यार्यवादेन सिथिता सा शोधितेत्यर्थ । ॥ श्रीदेवी देवी रामेण पुनः म नोति च ध्यानः स्वयमुनो।

·१४४ 4 तुरीयमीमांसा । येस्तत्तन्निरमाथि माधिभिरह। मेक्षिाध्यविध्वंसन तान् रामेण विधूय निर्भयपदं सा तेहपया ऽञ्चिता ॥ ४ ॥ *एड्वर्डेति य यष सामनृपः श्रीभारताधीश्वर- स्तत्साम्राज्यपदाधिकारसमये तावत् समयन्थ्ययम् । ग्रन्थः, स्ताद्भगवत्कटाचमुधया तस्या निशं भावुकं येना ऽज्ञानतमासि लुम्यतु सदा विद्यानवद्योदयः ॥ ५ ॥ इति श्रीपरमपूरुपकृपासरित्यरपरीवाहपूर्ण पाचस्य सारस्वत- যায়ীঘবিষয় মাযাবর্ষনমুনযির- स्वामिनीराममिनशास्त्रिणः सत्कृतिषु धर्ममममीमांसामु तुरीया. श्रमनिर्णये क्रमागता तुरीयमीमांसा सन्तु न: शुभाशिषः पूर्वाचार्याः प्रियं श्रीधरं चारभ्यास्मदाचार्य- ..पर्यन्ता जगन्मङ्गलवियहा इति साञ्जलिपुटमभ्यर्थयामहे ।। सं. १६५० । फाल्गुन कृष्णपञ्चम्यां शुक्र प्री: श्री श्री: श्रीः श्रीः । * Edward VII, King of Great Britain and Ireland, and Émperor of India ·२५ . . तुरीयमीमांसा। चतुणी राजशार्दूल ! माहुराश्रमवासिनाम् । पाहायतं क्षत्रियमानवाना लोकश्रेष्ठं धर्ममाघमानः । सर्व धर्मा: सेपधास्त्रयाणां राजा धर्मादिति वेदाच्यामि ॥ 'यथा राजन् । हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्वोद्भवानि । एवं धर्मान् रानधर्मधु सर्वान् सर्वावस्थ सालीनान्निबोध ॥ अल्पश्रमानल्पफलान बदन्ति धानन्यान् धर्मविदो मनुष्याः । महाभयं बहुकल्याणरूप धार धर्म नेतर माहुराया: सर्व धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे वः पाल्पाना भवन्ति । सर्वस्त्यागो राजधर्मेषु राजस्त्यागं धर्म धारय्यं पुराणम् । मज्जेत् पयो दण्डनीतो हताया सर्व धर्माः प्रक्षयेयुर्विबुद्धाः । सर्वे धमाश्चाप्रमाणा हताः स्युः क्षाचे त्यो राजधर्म पुराणे । सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेयु चोलाः । सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ताः सर्वे लोका राजधर्म प्रविष्टाः ।। यथा जोवाः प्राकृतेर्वव्यमाना धर्मश्रुतानामुपयोडनाय । एवं धर्मा राजधर्वियुक्ताः सञ्चिन्वन्तो नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ इति, अयमिहार्थ:-धर्मतः प्रजाः पालयतां राज्ञा ततद्वर्णधर्मर- तया ततदाश्रमधर्मरक्षकतया च सर्ववर्णाप्रमधर्मभानः सर्व- पर्याः साप्रमाश्च क्षचिया इति कि तेपामुत्कटघेराम्ययोग धिना श्राश्रमान्तरगवेपणया एवमेव तु । सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः । अधमादपि पड्भागी भवत्यस्य शरततः ।। इत्यहमेऽध्याये मनुरमन्यत, अत एव विह।

·१४४ . . सुरीयमीमांसा । येम्सतविरमायि मायिभिरहो मोवाध्यविध्वंसन सान् रामेण विधूय निर्भयपदं सा नेपया इच्चिता ॥ ४ ॥ "गड्यति य यय सामनृपः श्रीमारसाधीवर. स्सासाम्राज्यपदाधिकारसमये तायत समपन्थ्य यम् । सन्थः; स्ताद्धगयात्कटासमुधया तस्या निशं माथुळं येना ऽजानतमापि लुम्पनु सदा विद्यानयद्योदय: ॥ ५ ॥ इति श्रीपरमपूरुपकृपासरित्यरपरीवाहपूर्ण पारस्य सारस्यात. साम्राज्यदीवविचक्षणस्य सन्संप्रदायाचार्यसर्वतन्वस्थतन्त्रपरिडत- स्थामियोराममियगाविणः सत्कृतिषु धर्ममममीमांसामु तुरीया. श्रमनिर्णये समागता तुरीयमीमांस। सन्तु नः शुभाशिषः पूर्वाचार्याः श्रियं श्रीधरं चारभ्यास्मदाचार्य- • पर्यन्ता नगन्मङ्गलविग्रहा इति साञ्जलिपुटमभ्यर्थयामहे ।। सं १६५० । फाल्गुन कृष्णपञ्चम्यां शुझे श्रीः श्री श्रीः श्रीः श्रीः । * Edward VII, king of Great Britain and Ireland, and Emperor of India, ·. तुरा चतुर्णा राजशार्दूल ! प्राहुराश्रमवासिनाम् । शाहायत क्षत्रियमानवाना लोकश्रेष्ठ धर्ममापवमानः । सर्वे धमाः सेोपधास्त्रयाणां राचा धर्मादिति वेदाच्यामि ॥ यथा राजन् । हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि । सव धर्मान् रामधर्मेषु सर्वान् सर्वावस्थ सालीनान्निबोध ॥ अल्पश्नमानल्पफलान् पदन्ति धानन्यान धर्मविदो मनुष्याः । महाभयं बहुकल्याणरूप क्षार धर्म नेतर प्राहुराया: सर्व धर्म राजधर्मप्रधानाः सर्वे वा: पाल्यमाना भवन्ति । सर्वस्त्यागी राजधर्मेषु राजेस्त्याग धर्म चाहुरय्य पुराणम् । मज्जेत यो दण्उनीतो हताया सधैं धमाः प्रक्षयेयुर्विबुद्धाः । सर्वे धाश्चाप्रमाणा इताः स्युः क्षाचे त्यो रामधर्मे पुराणे । सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः । सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ताः सर्वे लोका राजधर्म प्रविष्टाः ।। यथा जीवा: प्राकृतेर्वव्यमाना धर्मश्रुतानामुपपीडनाय । एष धर्मा रानधर्वियुक्ताः सञ्चिन्वन्तो नाट्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ इति, अयमिहा:-धर्मतः प्रजाः पालयता राजा तत्तद्वर्णधर्मर- क्षमतया ततदानमधर्मरक्षातया च सर्ववर्णाश्रमधर्मभाजः सर्व- घाः सर्वानमाश्च क्षत्रिया इति कि तेषामुत्कटवेराग्ययोग विना भानमान्तरगवेपणया एवमेव तु । सर्वतो धर्मपड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः । अधमादपि पड्भाग। भक्त्यस्य हरक्षतः ॥ इत्यष्टमेऽध्याये मनुस्मन्यत, प्रत एव विह।

·६६ तुरीयमीमासा । पर्व धा: सोपधास्त्रयाणां राछो धादित्युक्तम् । धर्मादिति ल्यलोपे पञ्चमी, ततश्च रातो धर्ममपेक्ष्य पयायों ब्रह्मविशूदाणा ये धर्मास्ते क्षत्रियम्य सोपधर्मा उपसर्जनीभूता यतः स सर्वधर्मरक्षकतया म्वधर्म प्रधानेन सह सर्वधर्मभागि त्यर्थः । अत एल्विह भीमेण अन्यधर्माणामन्याप्रयत्यमन्पफ- लत्वं चाभिधाय वापधर्मप्य महाप्रयत्यं बहुफल्याणरूपत्वं पतिम् । महाप्रय बहुकल्याणरुपं ताप धर्म नेहरं पाहाः । इति, न्याय्य घेतत् धारधर्मोपाते पयोधर्मविलापेन उर्घधर्मवि- प्रलापसम्भवात् । इदमेगाभिनत्योतम- मज्जेन पयो टण्डनीतो हतायां मधमाः प्रतयेयुर्वियुद्धाः । पत्यादि, तस्मात् स्मृतिपुराणाटिपु । सपियस्य पयः प्रोक्ता द्वाघेको घेश्यशूद्रयोः । रति यदानमामिधाने न सपरिसल्यानाय रसोऽन्ये नेपामायमा न भवतीत्यभिप्रायेण किन्तु ब्रह्मणा परमेशपा- मन्ये प्रजापाननादयोधा अनुष्ठेयत्येन निर्दिया रनि परमधेराम्ययोग विना तेम्स गोपामितच्यानल मन्ययालपुरुषाया: मन्यामादय पति तात्पर्यम् । सम्मातिम्यम्य मानयगासाम्यम्य च माल पदम्य सन्यामापयिकतालापयत्यरतया पिकालय वा मंन्यासेन द्विजोतम' । ति स्मृतिम्यस्य द्विशतिमगन्दम्य विशेष य: मत्त्व हुल्यादिविशिष्टयपराया च मयां विधिनिषेधगाम्या. मामयतया माधु प्रसाधिता: परियादीनां मन्यापास। पात्रमा धम्या रति परमर सिम्त्यायभिमत: मुध्ययिता: मम्मामा. दजिकसमपतिकानां नालाना मुष्यष्णिदरजपः । सम्भ ·तुरीयमीमासा। ३० নষাদুলিলাশিমিজান মােনননির্মযা জানা দ্বিয়া व तीवोराग्ये एफदण्डः, युगान्तरे स्त्रीयामप्येकदण्डः । स्त्रीयां चेके रति बोधायनेन प्रव्रज्यास्मरणात् । ये तु पुनब्राह्मणा अप्यपक्कापाया पिमुतप्रकृतयस्ले पुनरेंकदण्ड एवाधिक्रियन्ते। ये तु क्षश्यिा वेश्या द्विजस्त्रियोऽपि च क्षालितान्त:करणकपाया: परिपकमतया भगव- निष्ठास्तेऽपि ध विदण्डाधिकारियः, प्राप्त यव महामारते शान्तिपर्वणि तात्र सुलभाधनकमवादावी विदण्डिमहिमनिर्देशपुरस्सर पजा- तीयस्त्रीणामपि पिदण्डधारणाधिकृतिरवगम्यते तद्यथा । तया अगदिद सर्वमटन्त्या मिथिलेश्वरः । तपतप श्रुतो मावे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः । মি এমষ মাথায়খানঃশ্রযভমা জননাম- धरणस्य सुबहुमानास्पदत्वान्नानम् । एवमेव तु तव प्रकरणे जन- फरानोऽपि कयास्तावेन सुलभामा ! सुखी सेोऽहमवानार्थः समलाटारमकाञ्चनः । मुक्तसङ्गः स्थिते। राज्ये विशिष्टोऽन्येस्त्रिदगिडमिः ॥ इति स्वस्यान्यस्विदगिडधिशिष्ट्य बहुमानास्पदमिति मेने। चिदण्डियु प्रशसस्तार्यतायाः परमात्मतत्वज्ञानेन सुखि. ताया: समलटारमाशुनतया मुक्तसङ्गत्वस्य च सोलभ्यसभवात् । कदाधिनु घेराग्यपरिणकभाना देहात्माध्यासविधुराणा केषाचिन्मा. न्यतमाना विदण्डपणानन्तरं तस्य त्यामेऽप्यनुमन्यते । पत राव महाभारते सुलभाजनझमहाराजो समुद्दिश्य भीष्म परमधर्ममर्म- चायुधिष्ठिरमा । सदेकस्मिनधिष्ठाने संवादः भूयतामयम् । छवादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च पिदयडझे ॥ पनि. ।

·E६ तुरीयमीमामा सर्व धर्माः सपिधाम्याणां राजा धर्मादित्युक्तम् । धर्मादिति ल्यलाये पञ्चमी, ततश्च रानो धर्ममपेक्ष्य ध्याण ब्रह्मगिदाणां ये धास्ते पियस्य सोपा उपसर्जनीभूता यतः स सर्वधर्मरक्षकतया स्वधर्म प्रधानेन सह पर्वधर्मभागि- त्यर्थः । प्रत ण्य यिह भीष्मेण अन्यधर्माणामन्याश्रयत्वमन्पफ- लत्वं धाभिधाय क्षारधर्मस्य महाययत्यं बहुकल्याणरूपत्वं चालम् । महाशय बहुकल्याणरूपं क्षात्र धर्म नेतरं प्राहुरायाः । पति, न्याय्य चेतत् माधोपचाते पयोधर्मविलोपन सर्वधर्मषि- प्रलापसम्भवात् । पदमेवाभिप्रेत्योलम- मज्जेन पयो दगडनीता हतायां सर्व धर्माः प्रक्षयेयुर्बिबुद्धाः । पत्यादि, तस्मात् स्मृतिपुराणादिषु । क्षत्रियस्य श्य: प्रोता द्वावको घेश्यशूद्रयोः । पति यदानमाभिधान न तयारसत्यानाय इतोऽन्ये মহানাগমা নমনীমাই জিন্ মর্যা বলব না- मन्ये प्रजापालनादयोधा अनुष्ठेयत्वेन निर्दिा पनि परमवैराग्ययोग विना तेस्तरावापासितव्या न तु सन्वयहुन्नपुरुषानुष्ठेयाः सन्यासादय इति तात्पर्यम् । तस्माच्श्रुतिस्थस्य मानवशास्त्रस्यस्य च ब्राह्मण पदस्य सन्यासापयिकत्रालण्यवत्परतया चपिलबस्नया या संन्यासेन द्विजोत्तमः । इति स्मृतिस्थस्य द्विजातमशब्दस्य च द्विनेषु |' य: सत्वबाहुल्यादिविशिष्टस्तत्परतया च सर्वेषा विधिनिषेधशास्वा. णामर्थपतया साधु प्रसाधिता: क्षत्रियादीना सन्यासान्ता प्रायमा धम्या इति। श्रयमप श्रुतिस्मृत्याद्यभिमतः सुव्यवस्थिताय; सम्भवत्सा. हजिकसत्त्वसम्पत्तिकानां ब्राह्मणानां मुष्यस्त्रिदण्डपक्ष: । सम्भ- ·तुरीयमीमांसा तश्चानवबोधविभृम्भितं मैत्रायणीयश्रुतो इन्द्रस्य चोऽसीति चीन वेणधान् दण्डान् दक्षिणे पाणी धारयेदेकं वेत्यादिना स्पष्टमेव श्रुते! वेचिदण्डस्य धार्यत्वाभिधानेन स्मार्तत्वातरबोधोपहतत्वात् । यच्च चिदण्डस्य कुटीचकबहूदकधार्यत्वाभिधानं तत्तु युक्तमेघ हंस- परमहंसपर्यन्तानां न्यामिनामेककण्टोन हारीतदत्तात्रयपितामहै. । पृत्तिभेदेन भिन्नारच नेव लिङ्गेन ते द्विजाः । लिङ्गं तु वेशवं तेषां विटण्ड सपधिचक्रम् ॥ इत्येकलक्षण्याभिधानेन वेणववष्यवपिदण्डस्य मुख्यत्वेना. ख्यानात, अत एव तु दक्षः सर्वानेव चतुर्थाश्रमिक लिलयिपुरेक- दण्डस्य ब्रह्मवारिलक्षणत्वमभिधाय वेगविदण्डस्य न्यासिसामा- न्यलक्षणतां चाख्याय । यस्यतल्लक्षणं नास्ति स पाखण्डी न धाश्रमी । इति वेणवचिदण्डलक्षणवेधुर्य पाखण्डित्वमाचक्षाणश्चतुर्थी- मित्वध्यतिरेकमबबुधन्न धाश्रमीति सुस्फुटमभिब्रुवन् । एतेन तर परमहंसा नाम विदण्डजलपविषयज्ञपिवीतशिक्यान्तवासधारण । इति पराशरस्मृतेरदर्शनेनाप्रामाण्मसमर्थनं त कानवलोकनेन भा- स्करामत्वसमर्थनप्रायं त्वदीयग्रन्थेष्वेव त्वया प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतासु पञ्चपासु स्मृतिषु चतुर्णामपि न्यासिनां घेणवविदण्डस्य धार्यन्वामि धानेन परमहंसस्य तदायत्वसिद्धेविटुपामकोतस्कृतास्पदत्वात् । त्वदमिमताः स्मृतया हि न केवलं परमहंसानां पिदण्ड- धारणमा विदधते कि त्वतादृशां याखण्डित्याख्यानेन अनामि स्वमपीति किमस्ति मूलं येन पराशरस्मृतेः परमहंसस्य पिदण्ड- विधायिकाया: अप्रामाण्यं समूहसे । प्रत्यक्षप्रतिविरुद्धार्थीनिधायि.

·६८ तुरीयमीमांमा। अंध राजविग्यादिभिर्विमुक्ता बनकमहारानः । दि. यविनिर्मुला तु मुलभा, सत्तरच त्यांगस्य यापूर्वफत्वेन मुलभा. याः वषियकुमारिकाया अपि विशिष्टाधिकारवलेन दिगडपरिग्रह सत्यरित्यागश्चेति द्वयं म्फुटं सिध्यति अन्यया मुकायाश्च चिद- एडके इत्यभिधानं कर्य सङ्गच्छताम् । न हि विशिष्टाधिकारियया स्तस्या पान्तरपिदण्डयिनिर्मुक्तिकथनं सम्भाव्यतापि येन तथार्थ- मभिधायेषानर्थकयनेन कृतकार्य: स्या; । एतेन पराशरस्मृतिभाप्ये माधयाधार्याणां सर्वे व दि. विडनः इत्यचिस्मृतेयोगदयडमनोदण्उफर्मदपडामकान्तरदण्डपर- स्येन अविस्मृत्यर्यकदर्यनमप्यपातम् । सर्वच स्मृतीतिहासपुरा यादो महात्मनामान्सरचिदपिडना घहिरपि धययटिश्यस्य धार्य- स्वाभिधानात् । अत एघ पितामहः । पर: मरमहंसस्तु तुर्याख्यः श्रुतिरधीत् । यमेश्य नियमेयुक्तो विष्णुरूपी पिदण्डधृक् ।। इति, न चेदापि चिदण्डपदेन वागदण्डादिश्यं मुग्रहं तथा मति घाहान्तरेन्द्रियनियरूपाणां यमनियमानां यमेश्च नियमयुक्त इत्य- नेनेयाभिधाने पोनरुत्यापामा । न च तत् चिदण्डपदार्थस्वरूपनिरूपणपरमेवाभिधानमिति पाच्यम् । तथा सति यमेश्चेति धारामात्यापङ्गात् । नियमा- पेक्षया यमेषु धकारार्धसङ्गमनं तु दुर्धिषणतामेयावेदयेत् । तथा सति नियमेश्चेति वक्तव्ये प्रथमत एव यमेश्चेति धकारोपादानवेय- र्थ्यात् । विस्तरेण चेतदुपपादितमिहेवान्यष स्वायसरे इत्युपरम्यते । यदपि येणाधयेष्णवचिदण्डस्य स्मार्तत्वाख्यानमुखेन कुटीध कबड्दकमालपरत्वसमर्थनं ततु श्रुतिस्मृतियधनानां स्वरूपतोऽर्थ- ·१०१ तुरीयमीमासा । श्रुत्यर्थे परतन्त्रदृष्टीनामस्याक स्मृत्यनुसारेणेव श्रुत्यर्थस्य वक्तव्य- तया नाणुमपि विरोधमीक्षामहे येन स्मृतिरनपेक्षणीया स्यात् श्रुत्यर्थव्यवस्थापन हि स्मृतीतिहामपुराणाना परम कृत्यमन्यथा मन्दमतीना श्रुत्यावगतिरेव न सिहोद यथाऽऽह भगवान् व्यास । इतिहासपुराणाभ्या वेद समुपवृहयेत् । बिभेत्यल्प तावदो मामय प्रतरिष्यति ॥ इति, एतेन परमहसस्य शिषासूत्रादिसत्त्वबोधकस्मृतीतिहासपुरा- पानामनवलोक्येवार्थ प्रत्यक्ष युतिविरोधाद् बुद्धादिस्मृतितुल्यत्यमुत्प्रे क्षमाणा एकदण्डिन *कल्पतरकारप्रभृतयोऽपि दूरपराम्ता । श्रुति- मुपसेवमानासु स्मृतिषु। विरोधस्यवाभावात् । न ह्यविधेि बाध्यबाध कभाव कश्चिदाचक्षीत । तस्माच्छ्रुत्यर्थव्यवस्थापनतात्पर्येण प्रवृत्तासु सतीषु तपस्विनीषु स्मृतिषु आत्मापम्येन मिथ्येव अतिव्यभिचरिता थाभिधानदुश्चरिचसमुद्भावनम् । किच यदि परमहसस्य शिखामकर्मादित्यागस्त्रिदण्डादि- त्यागश्च यथाश्रुतार्थानुरोधेन मन्येत तर्हि अनुष्ठानभूयिष्ठे विदयडे कोऽनुपज्येत । जना हि स्वभाषत फर्मपराङ्मुखवृत्तिरलसे नास्ति- कश्चेति स्वनुष्ठाने एकदण्डे शिखासूत्रादित्यागपुरस्सरे एव प्रवर्तेत । अत एव तु पौराणिका परमहसशिरोमोजडभरतस्योपवीत स्मरन्ति। तथा हि पुराणाचा व्यास श्रीमद्भागवते । कस्त्व निगढश्चरसि द्विजाना विधि कतमाऽवधत कस्यासि कुचत्य इहासि कस्मात्माय नश्चेदसि नात शुक्र । • अत्रत्यमशिष्ट खेदपूर्तिमहानिबन्ध वक्तमित्युपतामह । + स्पत्यनपक्षाधिकरण तु पचगमिति भाय । ATIYA ·१०० तुरीयमीमांसा । स्वेनाप्रामाण्य राङ्कनमपि मितमतित्वमेवावेदयेदिति न तदपि प्राच. तापरिचायक तासों तदतात्पर्यकत्वस्यास्माभिस्तपतच बहुधोप- पादित्वात् । किंच यथा न हिंस्यात्सर्वाभूतानि नानृतं या षदेत क्वधि- दिति श्रुतिः सर्वभूतहिंसां सर्वथाऽनृतमापणं च प्रतिधन्ती पार्टीण-मात्स्य-हारिण-कोरभ्र-शाकुन-च्छाग-पातेगरिय- धाराह-गाश-मांस: पितृणां कालविशेषनियतां तृति बोधयन्ती- भिमानधादिस्मृतिभिर्विषयविशेष व्यवस्थाप्यते । सोय व्यय स्थाप्यते । विवाहकाले चटुसम्प्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे। वित्रस्य चार्थेऽप्यनृतं वदेत्पञ्चामृतान्याहुरपातकानि । प्रति स्मृत्यनुरोधेन अनृतपचकातिरिक्तानृतभाषणे धानृतप. दनवर्जननिषेपश्रुतिः । न हि श्राद्धे पतेराभिः पितृणामेतातो तृपिरिति बोधिका श्रुतिमन्याद्यतिरिक्तादृष्टा श्रुता था, न पाउनत. पञ्चकातिरिक्तानृतभाषाप्रत्यवायव्यवस्थापनपरा श्रुतिरुपलब्धा की- फर्णितयाऽऽकर्णि घा अनषिणा, तथाऽपि स्मृतिः श्रुत्यर्यव्यवस्था पनेन शुति निषेधते एवेत्यङ्गीक्रियते श्यमेव परमहंसानामेकदाडं चोदयन्त्यः श्रुतयः स्मृतिभिर्विषयिोपे घ्यवस्थाप्यन्ते ण्यमेय च । उपवीतं घटारक द्वे तथेतस्याः स्मृते । एकमेश यतीनां स्यादिति शास्त्रषिनिर्णयः । इत्यादि स्मृत्यनुमारेण यहिःमूर्ष त्यजेदित्यादियुत्योऽपि व्यवस्थाप्य इति वास्ति शिरोधगन्धोऽपि येन स्मतेरप्रामाययमाशङ्कसे • पनत्यं विस्पटमहिमामंद निस्पमियामः ।

·TIYA TO) ૧૦૧ 1 तुरीयमीमांसा । श्रुत्यर्थे परतन्त्रदृष्टीनामस्याक स्मृत्यनुसारेणेव श्रुत्यर्थस्य वक्तव्य- तया नाणुमपि विरोधमीक्षामहे येन स्मृतिरनपेक्षणीया स्यात् श्रुत्यर्थव्यवस्थापनं हि स्मृतीतिहासपुराणानां परमं कृत्यमन्यथा मन्दमतीनां श्रुत्यावगतिरेव न सिहोद यथाऽऽह भगवान् व्यासः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृंहयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इति, एतेन परमहंसस्य शिवामूपादिमत्वबोधकस्मृतीतिहामपुरा- णानामनवलोक्येवार्थ प्रत्यक्षश्रुतिविरोधाद् बुद्धादिस्मृतितुल्यत्यमुत्प्रे- क्षमाणा एकदण्डिनः कल्पतरकारप्रभृतयोऽपि दूरपराम्ता: । श्रुति- मुपसेवमानासु स्मृतिषु विरोधस्येवाभावात् । न विरोधे बाध्यबाध- कभावं कश्चिदाचक्षीत । तस्माच्छुत्यर्थव्यवस्थापनतात्पर्येण प्रवृत्तासु सतीषु तपस्विनीषु स्मृतिषु आत्मापम्येन मिथ्येव श्रुतिव्यभिचरिता. थाभिधानटुश्चरिचसमुदायनम् । किंच यदि परमहंसस्य शिखासूचक्रमादित्यागस्त्रिदण्डादि- त्यागश्च यथाश्रुताथीनुरोधेन मन्येत तर्हि अनुमानभूयिष्ठे विदण्डे कोऽनुपश्येत । जना हि स्वभावत: कर्मपराङ्मुखवृत्तिरलसे नाम्सि- कश्चेति स्वनुपाने एकदण्डे शिवासूत्रादित्यागपुरस्सरे एव प्रवर्तक । अत एव तु पौराणिकाः परमहंसशिरोमणेर्जडभरतस्योपवीत स्मरन्ति। तथा हि पुराणाचार्यो व्यास: श्रीमद्भागवते । कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि मूत्र कतमोऽवधूमः । कस्यासि कुचत्य इहासि कस्मात्माय नश्चेदसि नोन गुरुः । • अत्रत्यमशिष्टं सेहपूर्तिमहानिबन्ध यक्तमित्युपेदामद । + स्पत्यनपेशाधिकरणं तु पपगमिति भावः।

·१०२ तुरीयमीमांसा । इति, श्रयमर्थः । निगोविशेषताऽनभिलतिराषामाषा- रस्त्वं कावा विचरसि, द्विजानां दत्तात्रेयादीनां मध्ये त्वकतमोऽवधूतः स्वरूपसदेहेऽपि विनत्व तुन संदेहः, यतः सूत्रमुपयोत धिर्भा। एते. नावधूताना दत्तायादीनामपि शिखासूबादिसिद्धिः । अतो विशेषता हि त्वं कस्य पुषोऽसि कुरत्यः किंदेशयास्यसि । इहास्मिन् स्था. नेऽपि फम्माटेतोरागतोऽसि । यः कोऽपि भवेयं किमनेन तय प्रश्न- सरम्भेणेत्यत आह । क्षेमायेति । नोऽस्माकं क्षेमाय चेदिह प्राणोऽसि तहिं कि शुक्रः शुद्धसत्यमूर्तिः कपिलोऽसि शुद्धसत्त्वमूर्तयो भाग धता हि गृहमागत्यापि गृहिणोऽनुगृहन्ति किमु मध्ये मार्ग मि- लितस्यानुयापारषश्य सम्भावनेति रहूगाऽचातभरतारहस्यो भग- पन्त भरतमिदमाह । स्फुटमिदमेतेन यत्कण्ठमावेष्टय फूत्कुर्वन्तं कृष्णमपं ये न द्विषन्ति न चापनयन्ति सन्तस्ते कथमुपपीतमेवाक- स्माद विप्युर्विषाणा पा उपनयेयुरिप्ति, किन्तु न तेऽभिमानभाजी गृहस्था इषोपवीते यथा हि गृहस्थाः श्लायचोपपीता: परिमृष्ट सुपुष्टदेहा भवन्त्यभिमानभानो न तथा भरताद्या ब्रह्मदृष्टयो भाग- पता: । अत पय तु घेणवे पुराणरने भगवता पराशरणापि भग- यन्त भरतमुद्दिश्य । मात्मनोऽधिगतचानादेयादीनि महामुने । सर्वभूतान्यभेटेन ददर्श महामतिः । इति सम्मरे । सम्मात्मत्यपरमहंसानां जडभरलादीनां कपठेवि घेदुपवीतं सहि देहात्माभिमानभाषां कृषिमपरमहंमानां पिदण्डत्यागमाण যা যযযযামাৰ বা যিযামান জমা था नडभरतादिदृष्टान्ताश्यम्भेन पारमहस्यं नाटयता कर्मत्यागमा. 'पेण सध्यनुष्ठित पारमईस्यमिति सन्तोऽभिदधरि सहचन्ति ।

·१०३ दपिडन स्वामिन एति न वाध्या । तुरीयमीमासा । तस्माच्छिषासूचादिमन्तस्विदण्ड! ब्राह्मणेषु मुख्या: परम- हसा । क्षषिय-धेश्येषु तु एकदण्डा एव मुख्या. परमहसाः । ते घ ब्राह्मण-क्षत्रियाः सन्यस्यन्तः कृतघेतादिषु युगेषु यत्यादिप- देन व्यपदिष्टा अभवन् न तु तेषामननुरूपेण स्वामिपदेन । इदानीन्तनानामनिपुणमतीना गृहस्थानां यति महात्मसु बीतसर्वरागेषु ससारिकपदार्थजातेवहम्ममाभिमानसम्ब- न्धगन्धशून्येष्यकिञ्चनेषु स्वामिपदव्यवहारस्तु तेषा महात्मनामननु रूपो वेरुप्यावह एघ सर्वथा, ये हि सर्वमवहेल्य गृहापत्यकलचाणि तृणाय मन्यमानास्समुपेक्षमाणाश्च वस्तुतानि स्वाः पर्यघ्राजियुः ते कथ स्वामिनो भवन्ति यथाऽऽह विश्वेश्वरपद्धतो भगवानपिः । कोपीनाच्छादन वास: कन्था शीतनिधारिणीम् । पादुके चापि गृहीयात्कुयानान्यस्य सयहम् । यदि धा कुरुते रागादधिकस्य परियहम् । नरक रोरव गत्वा तिर्यग्योनिषु जायते । कोपीन द्याल कन्या दण्ड एक. परियह. । यतेः परमहसस्य नाधिक तु विधीयते । शीर्णानि चामलान्येष चेलानि यथितानि तु । कृत्वा कन्या बहि सेोऽपि धारयेद्धातुरजिताम् ॥ इति, स्पष्टमिदमेतेन यत्कन्यादण्डपरियहा महात्मानो यतया नि- प्परियहा न स्वामिना भवितुमर्हन्ति नापि कृतम्यात्मसमर्पणाना गृहस्थानाम्भक्तिनिबन्धनोऽपि तादृशष्यवहारस्तेषु सम्भवी नदीया- श्रममानहानिहेतुत्वात्स्वामिपदव्ययहारस्य, एवञ्च ते नि स्वा भिक्षय ·१०४ तुरीयमीमांसा। श्रात्मनिष्ठा यतयस्संन्यासिनश्चतुर्थीमिण इत्यादिस्वस्वरूपानुरूप शास्त्रीयं व्यपदेशमन्तिीति निरूपका: । ये पुनर्लिप्समाना धनिकाननुविवृत्सवः, विधृत्सवो व्यवहा- रेप देशदेशान्तरम्भृगमटन्तो नाटयन्ति धतुर्याश्नमं केवलं दण्डमा- दाय दृष्टादृष्टाभीष्टसिद्धार्थप्रयतमाना मिमिष्टमश्नन्तो रसानाम पडपभुज्य तृप्रिमनानुबन्ता नवस्वपि रसेपु व्यसनिनः सपरियहाः क्षि. प्रवृत्तयस्तै काममभिधीयन्तां स्वामिन इति तेषां तादृशव्यपदेशस्य स्वानुरूप्यनिवन्धनत्वादिति । घस्तुतस्तु स्वामिन्नेश्वर्यो । अ० ५। पा० २ । १० १२६ । इति यतेरननुरूपार्यादेश्वर्यशचकात्स्वशब्दान्मत्यय पा. मिनच्प्रत्ययः पाणिनिनापि सम्मरे । तस्माद्गृहस्था धनधान्यापत्य- फलवयन्तो अपुप्मन्तः शोचियाः ये ब्राह्मणक्षत्रिया: शास्त्रानुसारिय- तयश्चातुर्वर्यव्यवस्थापकास्ते स्वामिन इति प्रधिविञ्चते विवेचकाः । अथोपनिषद्भ्यः स्मृतिभ्योपन्थान्तरेभ्यश्च श्रुतिस्मृतिधच- नानि समाहृत्य यतिधमान् प्रस्तुमः । तष बोधायन:- उपः काले समुत्याय शोचं कृत्वा यथाविधि । दन्तान् विमृज्य चाचम्य पर्ववर्ज यथाविधि । स्नात्वा धाचम्य विधियतिष्ठनासीन एच था। बिभ्रज्जलपधि घाऽऽयमचं करद्वये . तद्वत पविषे गोधालेः कृते दुष्कृतनाशने । उदये विधियत् सन्ध्यामुणस्य पिकनप्यवान् । मिषस्य चर्षणीत्यादोरुपस्थाय परिविमिः । पूर्ववत तर्पयित्वाऽथ जपेत् सम्यक् समाहितः । पति, ·१०५ तुरीयमीमांसा । मनुरपि । एक एव घरेन्नित्यं सिद्धार्थमसहायकः । सिद्धिमेकस्य सम्पश्यन् न जहाति न हीयते । इति, एकस्यासहायस्य विधरता रागद्वेषादि-प्रतिबन्धाभावात् चा- नलक्षणां सिद्धि निश्चिन्यन् तां सिद्धिं न जहाति तस्यां सिद्धाधन- त्यहेन प्रवर्तते प्रवृतश्च नस्याः सिद्धेर्न हीयते किन्तु पार गच्छति । पदा तु द्वितीय तृतीयपुरुषसहाययान् विचरेतदा रागद्वेषसम्भपादु- तमिडेशीयते । अत एव दक्ष:- एकोभिक्षुर्यथोक्तस्तु द्वावेष मिथुनं स्मृतम् । चयो ग्रामः समाख्याता उर्द्धन्तु नगरायते । नगरन्तु न कर्तव्यं यामाऽपि मिथुनं तथा। पतनयं प्रकुर्वाण: स्यधमाघ ध्ययले यतिः । राजयानी हि पाच भिक्षायाती परम्परम् । नेह-पेगुन्य मात्मयं सन्निपान मशयः । पति, यदा तु अषणादि-सम्पत्यभायादात्मवानमिदो स्ययमगतः स्यात सदा तप शतेन द्वितीयेन सह विचरेत् । ययाऽऽह श्रुतिः । पर्यामु ध्रुषशीलाऽष्टी मामानेकासी यत्तिश्वर वाया। घरेतामित्यर्थः। एकाको विवरेत् सयंभूतेभ्यो हिरामाचरेत् । तदार याचयत्ययः । सर्वभूतहित: गान्त: पिटयडी मझमयउनुः । एकारामः परिराज्य भिधाय ग्राममापिगेत् । रति, हिताचरणं नाम हिमाऽननुष्ठानमा न पुनरुपकारेषु प्रय. ति: । दिमाऽनुययोरनारम्भः । इति गोरामस्मरणात् । स एश हिमादीनाहारिक

·१०६
तुरीयमीमांसा ।
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मवय्यापरियहो ।
माघशुद्धिहरमक्तिः सन्तायः शोधमार्जषम् ।
श्रास्तिश्चं ब्रह्मसंस्पर्ग: स्वाध्यायः समदर्शनम् ।
अनोहत्यमदीनत्वं प्रसादः स्थर्यमार्दवे ।
सोहो गुरुशुभषा श्रद्धा शान्तिर्दमः शमः ।
टपेक्षा धेर्यमाधुये तितिक्षा करुणा तथा ।
होस्स ज्ञानविचाने योगोलघ्वरानं धृतिः ।
मानं मुरार्चनं ध्यानं प्राणायामा घलि: स्तुतिः ।
भिक्षाटनं जप: सन्ध्या त्याग: कर्मफलस्य ।
सप स्वधर्मी विख्यातो यतीनां नियतात्मनाम् । पति,
प्रत्रज्यां कृत्वाऽपि गुरोः समीपे ब्रह्मज्ञानपर्यन्तं नियसेत् ।
तदुक्तं लिङ्गपुराणे ।
प्रायमरयमुक्तस्य प्रामस्य परमाश्रमम् ।
सतः संवत्सरस्यान्ते प्राप्य चानमनुत्तमम् ।
अनुचाप्य गुरुञ्चेश् घरेति पृथिवीमिमाम् ।
त्यतसङ्गो जितक्रोधी लघ्वाहारोनितेन्टियः ।
विधाय बुढा द्वाराणि ध्यानेनेकमना भवेत् । इति,
मत्स्यपुराणेऽपि-
गुरोरपि हिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् ।
नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत् ।
प्राप्य चान्ते ततश्चेव ज्ञानयोगमनुत्तमम् ।
अविरोधेन धर्मस्य घरत प्रथियों यति: । इति,
संवत्सरमित्युएलक्षणं यापन्जानं हान्निश्मे। गुरुसमीपवा-
सस्य ज्ञानार्थत्वात् । पृयित्रीविवरणे विशेषमाह कपष:-

·१०० तुरीयमीमांसा एकरावं यद् यामे नगरे पञ्चराधकम् । घर्षाभ्योऽन्या वर्षासु मासांश्च चतुरो वसेत् । पति, मत्स्यपुराणेऽपि- अष्टो मासान् विहारः स्याद्यतीनां यतात्मनाम् । एका चतुरो मामान वार्पिकान नियसेत् पुनः । अविमुक्त प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते । न दोषो भविता तच दृष्टं शास्त्रं पुरातनम् । इति, धातुमास्यनिवासे दृष्टमपि प्रयोजनमाह मेधातिथि:- संरक्षणार्थ जन्तूनां घमुधातलधारिणाम् । भाषाढादीश्च चतुर आमासान कार्तिकाद् यतिः । धमा जलसम्पन्ने सामान्ते निघसेच्छुधिः । इति, अन्यानपि यतेहेगानुपादेयाश्च धर्मान् संगृह्याह स एव- श्रद्धया परयोपेतः परमात्मपरायणः । स्थलमूक्ष्म शरीरेभ्यो मुच्यते दशपट्कषित् ॥ चिदण्डं कुपिडकां कन्यां मेवभाजनमासनम् । कोपीनाच्छादनं घास: पडेतानि परिगृहेत् ।। स्थावरं जगमं बीनं तेजसं विषयायुधम् । पटेनानि न गृहीयाद्यतिर्मपपुरीयबत् ।। रसायनं क्रियावादं ज्योतिपं क्रयविक्रयम् ॥ विविधानि ध शिल्पानि घर्जयेत् परदारवत् । भिक्षाटनं जपं स्नान ध्यामं शोर सुरान् । फर्तव्यानि पडेतानि सर्वथा नृपदण्डात् । नटादिप्रेक्षणं दातं प्रमदां मुहृदं तथा

·१०८
तुरीयमीमांसा ।
भक्ष्यं भोज्यमुदक्यां च पण न पश्येत् कदाचन ।
स्कन्धावारे खले साथै पुरे यामे च सद्गृहे ॥
न घसेत यतिः पट्सु स्थानेष्वेतेषु कर्हि चित् ।
राग द्वेष मदं मायां दम्भं माहं परात्मसु ।
पडेतानि यतिर्नित्यं मनसाऽपि न चिन्तयेत् ।
मञ्चकं शुक्रवस्त्रं च स्त्रीकथा लोल्यमेव च ।।
दिवास्वापञ्च यानञ्च यतीनां पतनानि पट् ।
संयोगच वियोगच वियोगस्य च साधनम् ।
जीवेश्वरप्रधानानां स्वरूपाणि विचिन्तयेत् ।
प्रासनं पारलोपश्च सञ्चया: शिष्यसंग्रहः ।
दिषा स्वापो वृथा जल्पो यतेर्बन्धकराणि पट्
एकाहात्परतोयामे पञ्चाहात परतः पुरे ।
वर्षाभ्योऽन्यत्र तत्स्थानमासनं तदुदाहृतम् ।
उतानां यतिपात्राणामेकस्यापि न सयदः ।
भिक्षार्भेक्षभुजश्चापि पावलोप: स उच्यते ।
गृहीतस्य पिदण्डार्द्धितीयस्य परिग्रहः ।
फालान्तरोपभोगाथै सञ्चयः परिकीर्तितः ।
शुअपालाभपूजाऽये यशोऽयं वा परियः ।
शिष्याणां न तु कारुण्यात सस्नेहः शिष्यसग्रहः ।
विद्या दिषा प्रकारात्वादविद्या राविरुद्यते ।
विद्याऽभ्यासे प्रमादा यः स दिया स्वाप उध्यते ।
प्राध्यात्मिकी कथा मुक्का भेतचयों मुरस्तुतिम् ।
अनुयप्रदः प्ररनो वृया जल्पः स उच्यते ।
अजितः पण्डकः परन्धोधिर एष च ।।

·१०६
सुरीयमीमासा ।
मुग्धश्च मुच्यते भिक्षुः पड्भिरेतेर्न संशयः ।
इद मृष्टमिद नेति योऽश्नन्नपि न सज्जति ॥
हितं सत्यं मितं वक्ति तमजिई प्रचक्षते ।
सद्योजातां यथा नारों तथा घोडशवार्यिकीम् ।।
शतवर्षाच्च यो निर्विकारः स पयडकः ।
मिनार्थमटनं यस्य विण्मचकरणाय च ॥
योजनान्न परं याति सर्वथा पॉरेव सः ।
निपतो व्रजतो वाऽपि यम्य चक्षुर्न दूरगम् ॥
चतुर्युगद्वयं त्यक्ता परिव्राट् सोऽन्ध उच्यते ।
हिताहितं मना रामं वचः शोकायहं यति: ॥
श्रुत्वा यो न शृणातीव घधिरः स प्रकीर्तितः ।
सानिध्ये विषयाणां यः समर्थोऽधिकलेन्द्रियः ।।
सुप्रबद्वर्तते नित्यं स भिक्षुर्मुग्ध उच्यते । इति ।
भिक्षाटनविधिमाह मनु:-
एककालं घरेट् भेत्य न प्रसज्येत विस्तरे ।
भेतप्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्यपि सज्जते ।
विधमे मनमुपले व्यङ्गारे भुक्तर्जिते ।
घृते शराषसम्पाते भिता नित्यं यतिश्चरेत् ॥
अलाभे न विषादी स्याल्लाभे पैर न हर्षयेत् ।
प्राणयाधिकमानः स्यान्माषासङ्गाद्विनिर्गतः ॥ इति,
मीयन्ते-इति माश विषयास्तेषां सङ्गाद्विनिर्गता यतस्तता
न हर्ष-घिपादो कार्यो । समाऽपि-
नात्या शुधिः शुचो देशे कृतजप्यः समाहितः ।
মিনাঘ মঘিয়াম সম্বিলি: ॥

·११०
सुरीयमीमांसा ।
चरेन्माधुकर भेझ यतिम्लेंच्छकुलादपि ।
पकानं न तु भुजीत वृहस्पतिममा यतिः ।
मेध्यं मे घरेन्नित्यं पाया घाग्यत: शुधिः ।
पक्रयामा विशुद्धात्मा मन्दगामी युगासदृक् ॥
यथालव्ध तयाऽश्नीयादाज्यसंस्कारवर्जितम् ।
भेवं माधकरं नाम सर्वशतकनाशनम् ॥ पति,
वोधायनोऽपि--
विधूमे सनमुसले घ्यगार भुक्तजिते ।
काले परायिठे भिक्षाटनमथाचरेत् ॥
८ जान्योरधो नाभः परिधायकमम्वरम् ।
द्वितीयमान्तरं घास: पात्रो दण्डी च धाग्यतः ॥
सव्ये चादाय पापन्तु चिदण्डं दतिय करें।
उपतिष्ठेस मूर्य्यन्तु ध्यात्या चेकत्वमात्मना ।।
उका विरामनं मन्दमाकृष्णेन प्रदक्षिणम् ।
कृत्वा पुनर्जपित्या च ये ते पन्यान इत्यपि ।
योऽसे। विष्यपाख्य प्रादित्ये पुरुयोऽन्तादि स्थितः ।
सोऽहं नारायण देष इति ध्यात्वा प्रणम्य तम् ॥
भिवाणाधादिशुद्धार्थमधमुच्याप्युपानहो ।
ततो याम ब्रजेन्मन्दयुगमावावलोककः ॥
ध्यायन हरिश्च सच्चित्त इदं च समुदीरयेत् ।
विष्णुस्तिर्यगधोडे मे वैकुण्ठाविदिशन्दिशम् ॥
पातु मां सर्वतो राम। धन्यी धनी च केशवः ।
अभिगम्य गृहाद्वितां भवत्पञ्च प्रचोदयेत् ॥

·तुरीयमीमांमा।
गोदाहमा तिष्ठेच्च घाम्यतेोऽधे। मुखस्ततः ।
दृष्ट्वा मिक्षा दृष्टिपूतां दातुश्च करसस्थिताम् ।।
पिदण्डं दक्षिणे त्वले तत: सन्याय बाहुना ।
तत्याटयेच्च कवचं दक्षिणेन करण सः ॥
याचं वामकरे तिला श्लेपयेद् दक्षिणेन तु ।
प्राणयाचिकमन्नन्तु भिवेत विगतः ॥ इति,
भेतस्य पञ्चविधत्वमाहौशना-
माधभरमसत्ता प्राक्प्रणीतमयाचितम् ।
तात्कालिकोपपनञ्च भेक्षं पञ्चविध स्मृतम् ॥
मन:सङ्कल्परहितान् गृहांस्त्रीन् सम एञ्चकान् ।
मधुषदाहरणं यतु माधुकरमिति स्मृतम् ।।
भयनात्यापनात् प्राग यत् प्रार्थितं भक्तिसंयुतेः ।
तत्प्राक्प्रणीतमित्याह भगवानुशना मुनिः ॥
मिक्षाऽटनसमुदोोगात् प्राक् केनापि निमन्त्रितम् ।
अयाचितं हि तदेवं भालव्यं मनुरब्रवीत् ।।
उपस्थाने च यत्प्रोक्तं भिक्षार्थ ब्राह्मणेन ।
तात्कालिकमिति ख्यातं तदातव्यं मुमुनुणा ।
सिद्धमन्नं भक्तजनेरानीतं यन्मठं प्रति ।
उपपन्नं सदित्याहमनयो मोवाहिणः ॥ इति,
मिक्षानं प्रशंसति यम:-
यश्चरेत सर्वयणपु भेशमभ्यवहारतः ।
नस किञ्चिदुपाश्नीयादापो भेतमिति स्थितिः॥
अयिन्टुं य: कुशायेण माहि मासि पयं पियेत् ।
न्यायो यस्तु मिशागी पूर्योक्तातु विशिष्यते ।।

·१६२
.
तुरीयमीमांसा
নানয়ন যা মূৰ যাম
पिबेद् द्वादरायणि न त समं मरेत् ॥
शमशाः पयोमक्षा येऽन्ये यायकभक्षकाः ।
सर्ये भेसभुजप्सम्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥
न मे परणकान्नं न भेछ प्रतियहः ।
सोमपानमम भेवं तस्माद्रेण पतयेत् ॥ रति,
श्रच सर्ववर्णविन्यापतिपयम् । अत या बोधायनोऽपि
ग्राह्मणसरियपियां मेध्यानामनमाहरेत् ।
असम्भवे तु पूर्वस्याप्याददीलाAarम् ||
मर्चेशमप्यमातु भवदयमनरना।
भेलं दापि याचं रक्ष्याः प्राया विमानता ॥ रति,
न च मिशां लब्धमुल्कापातादात्यातकथनं पोथ्या-
दिफयनमन्यं या फदिधि सम्पादयेत् । तदार घोधापनः ।
न घोरयानिमिताभ्यो न नाविद्यया ।
नानु गायनयादाभ्यां मिनिम्मे हिंदिर ॥ रति,
पळमनमाहापिः ।
हितं मितं मानीयादात्यषिनेर वीर्यसि ।
धा: प्रकुप्पो येन मद वर्जयेतिः ।
उदश्या घोदित चानं विजाचं शूद्रछोदिताम् ।
प्रादयने चापि म दचं बजेयेयनिः॥
पिच कल्पित पूर्वमनं देवादिकारणात् ।
पनयेतादृशी मिया परयाधारी तथा ॥ रति,
भगवायतोतारानामि।

·११३ - तुरीयमीमांसा । परयाधाप्रसक्तिमेवाभिप्रेत्य मनुराह न तापसैब्राह्मणेवी घयाभिरथषा श्वभिः । आकोण भिक्षुकेाऽन्येरागारमुपसंत्रजेत् ॥ इति, यस्तु भिक्षां दातुं शक्तोऽपि नास्तिक्यान्न प्रयच्छति सद्गृहं पर्नयेदित्याह वाधामन:- भिक्षां न दद्युः पञ्चाहं समाई या कदाचन । यस्मिन् गृहे जना मोयात त्यजेच्चायवालवेश्मयत् ।। इति, अनिन्द्यगृहस्य धजने बाधमाह स एष- साधु चापतितं विनं यो यतिः परिवर्जयेत् । स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ॥ इति, यस्तु दरिद्रः श्रद्धालुतया स्वयमुपोप्यापि भिक्षां प्रयच्छति तस्य भिक्षा न ग्राह्या । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे श्रात्मानं पीडयित्वाऽपि भिक्षां यः संप्रयच्छति । सा मिदा हिसिता ज्ञेया नादद्यातादृशों यतिः ॥ इति, मिक्षार्थ बहुषु गृहेषु पय॑टितुमलसम्मत्या योधायन:- एकच लाभाद् यो भिक्षुः पापपूरणमिच्छति । दाता स्वर्गमयामोति भोक्ता भुजीत झिल्यियम्-पति, यतिपापं विपिनक्ति मनु:- सतेजसानि पाचाणि तस्य स्युनियणानि च । तेषामद्भिः स्मृतं सोपं घमसानामियाध्यरे ॥ पलायुं दारुपाचा मृन्मयं घेणय तथा । एतानि यतिपाचावि मनु: स्वायम्भुशोऽयोत ॥ इति ।

·૧૧૪ तुरीयमीमांसा । यमाऽपि- हिरण्मयानि पाणि कृष्णायसमयानि छ। यतीनां तान्यपात्राणि घज्जयेतानि मित्कः ॥ बोधायनोऽपि- स्वयमाहतपणेषु स्वयं शीतयु या पुनः । भुजीत न पटावत्यकरज्ञानान्तु पर्णके । कुम्भीतिन्दुकयोवाऽपि कोविदाराकयोस्तथा। पापद्यपि न कांस्ये त मलाशी कांस्यभाननः ।। सौपणे राजते ताममये घा चपुसीसयो:-इति, भोजननियममाह स एव । भिवाच-दुपावृत्तो हलो पादो च प्रक्षाल्याधम्यादित्यस्याये निवेदयनुदुत्यं चिमिति ब्रह्मयज्ञान- मिति च उद्वयं तमसस्परिति च जपित्वा भुञ्जीत इति । नृसिंहपु. राणेऽपि- ततो निवर्त्य तत्या संस्थाप्याचम्य संयमी। चतुरकुलेषु प्रक्षाल्य यासमा समाहितः ॥ सर्वव्यजनयुक्त पृथक्पाचे निवेदयेत् । सूर्यादिदेवभूतेभ्यो दत्त्वान्नं प्रोदय घारिणा ॥ भुनीत पर्णपुटके पापे धा वाग्यतो यतिः । भुक्का पार्ष यतिनित्यं क्षालयेन्मन्चपूर्व्यम् ॥ न'दुप्येतस्य तत्पाषं यज्ञेषु चमसा इष । प्रधाचम्य निरुद्धामुरुपतिठेत भास्करम् ॥ जपध्यानविशेषेण दिनशेष नयेदुधः कृत्तसन्ध्यस्ततो राधि नयेद्वेषगृहादिषु ॥

·११५
तुरीयमीमांसा ।
हृत्युण्डरीकनिलये ध्यात्वाऽऽत्मानमकल्मपम् ।
यतिधर्मरतः शान्तः सर्वभूतसमा वणी ॥
प्राप्नोति परमं स्थानं यत्प्राप्य न निवर्तते-इति,
कूर्मपुरायोऽपि
आदित्ये दयित्वाऽन्नं भुजीत प्राङ्मुखो यतिः ।
हुत्वा प्राणाहुती: पञ्च मासानष्टो समाहितः ।।
श्राधम्य देवं ब्राह्मण ध्यायोत परमेश्वरम् ।
प्रायाचेऽपरराचे व मध्यराचे तथैव च ॥
सन्ध्यास्वहि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्-इति,
अथान्ये यतिधर्माः ।
तचाहाविः।
अत: परं प्रवक्ष्यामि आचारो यो यतेः स्मृतः ।
अभ्युत्थानप्रियालापैर्गुरुवत्प्रतिपूजनम् ।।
यतीनां व्रतवृद्धानां स्वधर्ममनुवर्तिनाम् ।
विष्णुरूपेण वे कु-नमस्कार विधानतः ।। इति,
मनुरपि-
कृतकेशनषश्मश्रुः पाची दण्डी कुसुम्भवान् ।
विचरेनियता नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥
कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता ।
समता चेव सर्वस्मिनेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ।।
नाभिनन्देत मरणं नामिनन्देत जीवितम् ।
कालमेघ प्रतीक्षेत निर्दृशं भृतको यथा।
दृष्टिपतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिधेज जलम् ।।
सत्यपूतां षदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ।
1

·११६
तुरीयमीमांसा ।
प्रतिपादोस्तितिक्षेत नापमन्येत कञ्चन ।
न क्षेमं देहमाश्रित्य बैरं कुर्घात केनचित् ॥
कुध्यन्तं न प्रतिकुटोदाष्टः कुशलं घदेत् ।
साद्वारावकीच न वाचमनृतां यदेत् ॥
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षा निरामयः ।
श्रात्मनेव सहायेन मुखार्थी विचरदिह ॥
संरक्षणार्थ भूतानां राधायहनि वा सदा।
शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥
अल्पान्नाभ्यपहारेण रहास्थानासनेन च ।
हियमाणानि विपरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥
इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वपक्षयण च ।
अहिंपया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ॥ इति,
ब्रह्मचर्याद्यानमिषु विशेषमाह मदनपारिजाते अङ्गिराः
गृहस्थोक्तानि पापानि पुर्वन्त्याप्रमियो यदि ।
शाचपच्छेोधनं कुर्यराग ब्रह्मनिदर्शनात् ॥ इति,
ब्रह्मानिदर्शनादाग ब्रह्मसादात्कारात्पूर्वमित्यर्थः, अपशो-
चपच्छाधनं कुर्युरित्युक्तं तप शोचे विशेषमा अङ्गिराः ।
एतच्छाचं गृस्यानां द्विगुर्ण ब्रह्मचारिणाम् ।
पिपुर्ण तु बनस्थानां यतीनां तु धतुर्गुणम् ॥ इति,
असमर्थ:-यथा शेषमाश्रमिणां गृहस्थापेक्षयाऽधिकं तथा
तेषां प्रायश्चित्तमपि पादयुद्धाऽभिवईते ।
माध्येतय न पत्तव्यं न प्रोतव्यं क्रयश्चन ।
पतेः स मुनिष्पन्न यतिति नेसर: शता

·११० तुरीयमीमांसा वृहस्पतिरपि- न किञ्चिद्वेषनादन्यदद्याद्वा दन्तधावनात् । बिना भोजनकालन्तु भक्षयेदात्मान् यतिः । नेवाददीत पाथेयं यतिः किञ्चिदनापदि । पवमापत्सु गृहीयाद्यापदाहोपभुज्यते ॥ न तीर्थधामी नित्यं स्यानोपवामपरी यतिः । न चाध्ययनशील: स्थान व्याख्यानपरो भवेत् ॥ इति, नाध्येतध्यमित्येतत फर्मकाण्डादिविषयम् । अन्यथा उपनि- पदमाषनयेत-रति प्रतिवोध्येत-न नातव्यमित्येतद् ब्रह्ममीमां- साव्यतिरिक्त-विषयम् । श्रोतव्यो मन्तव्यानिदिध्यासितव्यः इति सन्मीमांसाया विहितत्वात उपपन्नश्च तीर्थोपवासाध्ययन-व्याख्यान. तात्पर्य निषेधः नियतिधर्मप्रधानत्वात् केवल्याश्रमस्य । यतः स पधार- - यस्मिन् पाचः प्रविष्टाः स्युः फूपे प्राप्ताः शिला १२ । न यत्तारं पुनयोन्ति स केयल्यानमे वसेत् ॥ यस्मिन् सामाः प्रविशन्ति विषयेभ्योऽपसंहृताः । पिया न युनान्ति स केशल्पाश्रमे घन् । यस्मिन् क्रोधः शमं याति विफलः सम्यगुत्थितः । चाका सिपथा EिR: स फेयन्यायमे धसेम् ।। यस्मिन् शान्तिः शमः शो सत्य सन्तोष भाजयम् । पाकिञ्चन्यमदम्भश्व ए केपल्यायमे यसेत् ।। प्रथाप्रलापी यो न स्यान्न लोशाराधने रतः । मान्यविद्याऽभियुक्तत्व केरल्याप्रमे यसेत् ।।

·૧૧ तुरीयमीमांसा। अतीतान्न स्मरेद्रोगास्सयेवानागतानपि । प्राप्ताश्च नाभिनन्देस स केवल्याश्रमे वसेत् ।। 'अन्धयन्मूकपत पकुधिरकीबवच्च यः । आस्ते व्रजति यो नित्यं स केवल्याश्रमे घसेर ।। उक्तधम्मपितं यति प्रशंसति दक्ष:- सञ्चितं यद्गृहस्थस्य पापमामरणान्तिकम् । निर्दहिष्यति तत्सर्वमेकरापोपितो यतिः ॥ संन्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानान्चलति भास्करः । मण्डलं मित्या पर स्थानं प्रयास्यति । सदेवं सक्षेपतोयतिधमा निरूपिताः । गस्याति प्रण- संन्यासिनो जप्यमन्त्रेषु भगवन्नारायणपरा द्वादशा थमुपासितुम। टावरोङ्ककारादिमन्ताः प्रधानतमास्तत्र मितमतयः केचन प्रणवोपा- सनो गृहस्थादेनीनुमन्यन्ते तटयुक्तं तथा हि छान्दोग्ये आमित्येत- दक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्युद्गीथोपासनाया: सामान्येनेयाभिधामासा- श्रमिण सब र्णिका भवन्त्यधिकारिणः प्रणवोपासने, अत एव त्विष प्रकरणे भापयिता हवे कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमु. पास इति यजमानकामायाविहेतुत्वमुद्गीथोपासनाया श्रमिधीयते,न हि यजमानार्थमुपासना संन्यापिन: सम्भवति, अत एव त्यि भाना इत्यभिधाय प्रापयिता इति प्रयोजकणिजन्तप्रयोगपुरस्कारः । एवमेव विह-पापयिता ६वे फामानां यजमानस्य भवति य एत- दक्षरमेयाप्तिगुणवद्गीथमुपास्ते इति शङ्कराचार्या अपि पाहुः । अत एव स एष पूर्धेषामपि गुरुः कालेनानपच्छेदात, तस्य पाक: प्रणयः, सज्जएस्सदर्थमायनम्, इति योगषिमूथाऽपि प्रणयोपासना ·૧૨૬ तुरीयमीमासा। भानमविशेषनरपेक्ष्येण वर्णिकानां वोध्यते--प्रयधेन परं ब्रह्म ध्या. योत नियता यति: इत्यादिवचनेषु यतिपदं प्रायिकत्वाभिप्राय तस्य त्यक्तसर्वपरियहस्य ब्रह्मानुचिन्तनकतानचित्ततायाः सुसम्भ- घात पत राय। ध्यलाध्यक्त छ पुरुपस्सिो माषाः प्रकीर्तिताः । अर्द्धमाषापरं ब्रह्म चेयमध्यात्मचिन्तकः । इत्यादिपुराणवाक्येषु सामान्यतोऽध्यात्मचिन्तकरित्येक्ति লম যনিমিযিনি এযয়:বাহানায় সামগ্ৰিহ্মৰাথা- रपत्वात पत सर! सस्मादोमित्युदाहृत्य यचदानतय: क्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानाताः सततं ब्रह्मयादिनाम् । अप ब्रह्मवादिनामित्युक्तम, न हि यज्ञदानयोर्मियोs- थिकुर्वते, यथा हि श्रीरामकृष्णादिशब्दानामधिकलमर्षसम्पास. म्पन्नभगवदघतारनिर्देशकत्वं तथाऽयतारिनिर्देशत्वं प्रणवे, तेन च परमप्रियप्रयश्पदेनायतारी भगवान सीदति यथाऽऽ: पुरा. थाचार्याः । अदृष्टविगहा देवो भाषयाहो मनोमयः । तस्याद्वारः स्मृता नाम लेनाहूतः प्रसीदति ।। रति, स्वयं भगवानपि मोन्तासदिति निर्देश अझयस्त्रिपिंध: स्मृतः । इति प्रययस्याशारिनिर्देशझवलपपलक्षण्य पुरस्कार यय विधामभिदधा, पन्यथा पर:सामनानेोऽनन्तस्य तिमोऽभिधा त्यतिकतिमेशापयेत । - • मरिया ति धितम् ।

·१२० तुरीयमीमांसा । मित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ॥ इति गीतामु य: प्रयातीत्यादिसामान्यनिर्दशपुरस्कारेण गीताचार्यस्य गृहस्थादिद्विजसाधारण्यं तात्पर्यविषयीभूतमिति न सगुतम् । अत एव त्वन्यायोतिहासपुराय ब्राह्मणवधियाणां गृह- स्थघानप्रस्थाद्यवस्थानां प्रणवोपदेष्टुत्वमुपदेश्यत्वं च प्रयते इति कृतं नो पिस्सरण । उक्तानां ब्रह्मधर्यादीनां संन्यासान्तानां चतुर्गामाप्रमाणां प्रत्येक्रमवान्तरभेदाश्चतुर्विधाः । तदुक्तं महाभारते- ब्रह्मधारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽय भिमः । चत्वार प्राश्नमा: प्रोक्ताः एकेकस्य चतुर्विधाः ।। इति, तप चातुर्विध्यं कात्यायनस्मृतव्याचक्षते । ब्रह्मचारिगृस्य- वानप्रस्थपरिव्राजकाश्चात्वार प्राप्रमा: पोडशभेदा भवन्ति । तच ब्रह्मचारिणश्चतुर्विधा भवन्ति गायत्रो ब्राह्मः प्राजापत्यो वृहनिति । उपनयनादूर्द्ध रािपमक्षारलषणाशी गायीमधीते स गायः । अष्टचत्वारिणवााणि वेदब्रह्मधये घरेत प्रतिवेदं द्वादश द्वादश षा यावरणान्तं वा वेदस्य स ब्राह्मः । स्वदारनिरतः तुकालगा. मी सदा परदारबज्जित: स प्राजापत्यः । आमायणाद् गुरोरपरि- त्यागी स नेष्ठिको वृहन्निति । गृहस्था अपि चतुर्विधा मन्ति घा- तोकवृतयः शालीनस्तयो यायायरा घोरसान्यासिकाश्चेति । तप धातीकवृत्तयः कृषिगौरक्षवाणिज्यमाईतमुपयुवानाः शतप्रयत्स. रामिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । शालीनतयो यचन्ता नयाजयन्तोऽधीयाना नाध्यापयन्तो ददत न प्रतिहत: शत. .

·१२१ तुरीयमीमांसा । संवत्सराभिः क्रियामिर्यजन्त प्रात्मानं प्रार्थयन्ते। यायावरा यज- न्तो याजयन्ताऽधीयाना अध्यापयन्त। ददतः प्रतिगृहन्तः शतसंब- सरराभिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । घोरसंन्यासिका उट्ट. त परिपूताभिरद्भिः कायं कुर्वन्त: प्रतिदिवसमास्तृताञ्छत्तिमुपयु. जनाना: शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर्यजन्त श्रात्मान प्रार्ययन्ते । वान- प्रस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति वैखानमा दुम्बरा घालखिल्या: फेनपाश्चेति । तप वैखानसा अकृष्टपच्याधिवनस्पतिभियामय- हिष्कृताभिरग्निपरिधरणं कृत्वा पञ्चयक्रिया निर्वयन्त आत्मानं मार्थयन्ते । आदुम्बरा बदरनीवारश्यामाकरग्निपरिचरणं कृत्या पञ्चयक्षक्रिया निवर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । घालखिल्या जटाधराश्चीरधर्मवल्कलपरिघृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्पफल- मुत्सृजन्तः शेषानष्ठा मासान् पृत्युपार्जनं कृत्वाग्निपरिचरणं कृत्या पञ्चमहायजक्रियां निवर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते । फेनण जीर्णपणेफलभोजिना यच तर या घसन्तः । परिवा- जका अपि चतुर्विधा मन्ति, फुटी घरा बहूदका इंसाः परमहंसा- वेति । कुटीचराः स्वगृहेषु भेया घरन्त प्रात्मानं प्रार्थय- न्ते। बहूदकास्त्रिदण्डकमण्डलुनलपवित्रणदुकाऽऽसनगिखायचोप- घोतकापायपधारिणः साधुतेषु ब्राह्मणफुलेषु भेई परन्त श्रा- स्मानं प्रार्थयन्ते । हंसा एकदपउधराः शिवायोपवीतधारिणः कम. पउनुहस्ता ग्रामकरायासिनो नगरे तीर्थेषु पञ्चपरम् एकरा द्वि- रापं कृतघान्द्राययादि घरन्त पात्मानं प्रार्थयन्ते । परमहंसा नाम पकदण्डधरा: मुगडाः फन्या-कोनयासयो ध्यतालिका प मुन्मता सन्मतयदाचरन्तस्सिदएडकमण्डलुपिजलाधिपाटु- कुटोप ठार. .

·१२२ सुरीयमीमांसा । फाऽऽसन-शिखायज्ञोपवीतत्यागिन: शून्यागारदेषगृहयासिनो न तेषां धम्मी नाधी पा न सत्यं नापि चानृतं सर्वमहा: सर्वसमाः धमलोटाश्मकाञ्चना: यथोपपन्नधातुर्वण्य भेवचयाचरन्त प्रात्मान मोनयन्ते । इति, अथापरे धमाः । भिक्षा सत्कृत्य योदद्याद्विष्णुरूपाय भिक्ष । कृत्तां पा पृथियों दद्यातस्य तुल्यं न सत्फलम् ॥ हारीत:- सर्वगामपराधाना यतिनिन्दा गरीयसी। यतिनारायणः साक्षातस्माता परिवर्जयेत् ।। घोधायन:- यतायागते स्वागतमित्युकाऽभ्युत्यायाऽऽसनं दशोचम- भ्यञ्जनं च दावा कुशलममिमाप्योपासीत । काले त्वनं भेवमुपाह- रेत स तस्योपचार पति । pল্লাযgষ্ট- फाले पा यदि वाकाले श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः । पितृणां तृप्तिकामातु यतीन्प्राप्य द्विनीतमः ॥ इति, दव:- बिना मसिन मधुना बिना दक्षिणयाऽथिया । परिपूर्ण भवेच्छार्द्ध यति श्राद्धभाजिए । स्कन्दपुराणे शिववाश्यम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च समाध्या मरुतस्तथा । समृक्तन यतिना पितृदेषाः सवासवाः । सर्वे ते तृमिमायान्ति दशवाणि पञ्च । जन्मकोटिसहस्रेषु पूजितस्तेन शङ्करः ॥

·तुरीयमीमांसा ।
गृहे यस्य समायाति महाभागषतो यतिः ।
यतयः पूज्यमानास्तु सर्व देवाः सुपूजिताः ।।
प्रथमाने कृते तेषां देयाः सर्वे ऽवमानिताः ।
सदापं निगु धापि यतिः पुई न कोर्तयेत् ॥
प्रधानात्कोतयेद्यस्तु स यति नरकं धुषम् ।
येनापमानितो मितुस्सेनाहं चापमानितः ।
हरिब्रह्मादयो देवाः पितरो मुनिपुगवाः ।।
तीर्थानि तशः सः भिनुके गृहमागते ।
यतिर्यस्य गृहस्थस्य सन्तुष्टो घसते गृहे ।।
सो भवति देत्यारियायदाभत्तसंप्रयम् ।
ये नमन्ति यत्ति दूराद् दृष्ट्वा कापायवासम्म ॥
राजमयफलाघानिस्तेषां भवति पुत्रकाः: ।
यतिरूपेण सर्वच विष्णः पर्यटते महीम् ॥
भक्तानामनुशम्पाये मटुर्मविपद्धये ।
यदा कारयति स्नानं यतीना यो द्विलोतमः ।।
खाननं लभते पुण्यं गङ्गायाः शतवार्थिकम् ।
कोपीनाचादने दण्डं यदि घरव पाटुमाः ॥
यो ददाति यथा नया पुण्यं तस्य पदाम्यहम् ।
दतं याजिसहमन्तु माताना शतश्यम् ।
गोऽयुतस्य सासस्य फलं प्रामेति मानरः ॥
कोपोनाध्यादने या भिकेभ्यः प्रयच्छति ॥
पायसम पुएवं विम्युमुद्दिश्य यत्कृते ।
ध्यानभिमतिक्रम्य मान्य भाषयगृहो ।।
तले समाति म गोर प्रतापयेत् ।
-

·१२४
तुरीयमीमांसा ।
मुण्ड यतेन्द्रियं शान्तं ध्यानभिमकल्मषम् ॥
सान्नित्यं भाजयेच्छाढे देवे पिये च कर्मणि ।
अग्निचित कपिला सत्री राना भिर्महादधिः ॥
दृष्टमाशः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः ।
पवावस्यामिको भिधुर्यदि तस्मे न दीयते ।।
चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यादिति ध स्मृतिशासनम् ।
यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ ॥
तयोरनमदत्त्वा तु भका चान्द्राययं धरेत् ।
लक्षलक्षाणि यो दद्याद ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
तथा तत्त्वविदे मिक्षां तयोस्तुल्यफलं भवेत् ।
संन्यासदिवसे यस्य यतिक्ष्यं समाचरेत् ।।
पुर्ष स लभते श्रेष्ठं सफर्न तस्य जीवितम् ।
द्वितीयदिघमेऽप्येवं तृतीयेऽप्येश्मेव हि ॥
अतस्विदिनमध्ये तु यतिभोज्य: प्रयवतः ।
पराशरः।
भकृते घेश्वदेवे । भिक्षुके गृहमागते ।
वेखदेवानं भिजु तु विसर्जयेत् ॥
यतिश्च ब्रह्मचारी व विद्यार्थ गुरुपोपकः । .
अध्यगः क्षोणतिश्च पठेते भिक्षुकाः स्मृताः ।।
घेखदेवकृतं दार्थ भितः शक्तो ध्यपोधितुम् ।
महि मिर्त दोषं वेश्यदेव। व्यपाहति ॥
निशयेनु यः श्राद्धे वितृभमणि भिक्षुकम् । -
भाकल्पकालिको तृतिः पितृणामुपजायते ॥
-

·१२५
तुरीयमीमांसा ।
चौधायनः ।
ब्रह्मनिष्ठे च संन्यस्ते पितर्युएरते श्रुते ।
सपिण्डीकरणं नैव कर्तव्यं तु मुतादिमिः ।।
सद्यासंन्यसनादेव प्रेतत्वं नव जायते ।
एकोद्दिष्टं न कर्तव्यं संन्यस्तानां कदाचन ॥
शौनकः ।
.
ब्रह्मीभूते च संन्यस्ते ताते च निधनं गते ।
न तस्य सूतक कायं न च पिण्डादकक्रिया ।
ब्रह्मीभूतस्य तस्याप कर्तव्यं ने विद्यते ।
दशाहे तु व्यक्तिकान्ते युग: फुर्याच्च पार्वणम् ॥
प्रत्यन्दं पार्वणं कुर्यादेप धर्मः सनातनः ।
द्वादशाहमनाध्णयं कुर्याच्छिप्य; समाहितः ।
खननं पहन स्पर्श स्कुर्वन् शुद्धिमिच्छति ।
नानमा लमते अश्वमेध पदेयदे ॥
अपुषो लभते पुषं चिरंजीविनमुत्तमम् ।
নিধাবিয়ান যিথা মল্লিরামি:।
तस्माद्यतेस्तु संस्कार मन्वयित्कुरुते गृही।
যমিই মূহ মৃg সালমাখয় হন।
अश्वमेधफलं सर्व समसामाति पदेपदे ।
पसंस्कृत विशीत यष देशे फलेवरम् ।
धर्मलोपो मधेतर दुर्भिवं मरणादिकम्
तथा पोतं पितृमेधपटुतो
सनिकृष्टो यते: पुचो यदि स्वपितृनायनम् ।
फुत्वापि वपन स्नात्वा गुदात्मा मतिमलियाम् ।

·१२६
तुरीयमीमांसा ।
कुर्यादिति शेषः ।
असनिकृष्टश्चेत्परः सिद्धिवानी पितुम्सदा ।
नात्या चपनपूर्वं तु शुझायां तदनन्तरम् ,
दशम्यामेर कुर्यातु नारायणलिं ततः ।
पार्वणं सिदिदिषसे कुर्यादज्ञान एघ चेत् ।
पार्वण शुरुपक्षे तु द्वादश्यां मार्गशीर्षको ।
आराधनं ततः कुर्याचयोदश्यां पतेगुरोः ।
गुरुयुद्धमा यतीन शिष्टान ब्राह्मणान् पूजयेत्ततः ।
स्वगुरु परमगुरु परमेष्टिगुरुं तथा ।
परात्पर गुरु चेष ततन्नाम्नाऽर्चयेत् क्रमात ।
उशना.
यतो मृते न वपन नोदक नेव च लिया।
नाशाचं नेव शासश्च बन्धना गोविणामपि
योत्सर्ग न दाई प विपन्ने स्याद्गुरो यतो ।
मपिण्डीकरां तेषा न कर्तव्यं सुतेन तु .
एकोद्दिष्टं न कुर्वोत यतीना तु कदाचन ।
मृते न दहने कार्य परमहंसस्य सर्वदा।
कर्तव्यं खननं सस्य नायचं नोदकक्रिया।
अपत्यस्थापन कार्य तदेशेऽध्वर्युणा मुने!
अश्वत्यः स्थापितस्तेन स्थापितो हि महेश्वरः ।
दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य सर्व नश्यति मातकम् ।
कुटोचकं सम्प्रदहेद्वहूदक नले दिपेत् ।
। ईस चेष तु निक्षिप्य परमहंसं विकारयेत् ।
।

·१२० तुरीयमीमांसा। बौधायनः । यतीनां प्रेतसंस्कारविधि व्याख्यास्यामः । गृहस्थः शुद्धा. त्मा विशेषतः स्नपयित्वा गन्धयुष्यादिभिरलंकृत्य शिक्ये शरीरमा रोप्य घोषितं जयशब्देश्च दुन्दुभीनां स्वरैरपि । ग्रामात्माचीमु. दीची च गत्वा शुद्धदेशं समाश्रयेत् । नदीतीरेखत्यवृक्षस्य ब्रह्म- वृक्षस्याधस्तादेवयजनं दण्डायमानप्रमाणं खनित्वा लवणं प्रक्षिप्य दर्भान्संस्तीर्य गायया शरीरं प्रक्षाल्प पुरुषसूक्तेन स्नपयित्वा शछैन प्रणवेन शतसंख्येन स्नाप्य पोडशोपचारेर्गन्धपुष्पेरलंकृत्य विष्णा हव्यं रक्षस्येति शरीरकुण्डे निधाय इदं विष्णर्विचक्रमे इति दक्षिण- हस्ते दण्डं भक्का निधाय इंसः शुचिपदिति हृदयदेशे जपेत् । ग्रह्मानज्ञानमिति मूर्धि देशे जपेत् पुरुषसूक्तं भुवोर्मध्ये जपेत् । ॐभूमिभूमिमंगान्मागान्मामप्यतरमप्यगात् । भूयास्म पुः पशु- भिया नो द्वेष्टि समिन्धतमिति मन्त्रेण मूर्धानं भिन्द्यात अश्मना परशुना वा । ॐभभुनः स्यरोमित्यभिमन्व्य दर्भराच्छाद्य मध्ये लवणेन धनतरेण सव्याहृतिभिः प्रणवेन देवयजनं पूरयेत् । अग्नि- नाऽग्निः समिध्यते इत्यनुमन्तयेत् । न तच शेषसंस्कारोऽस्ति । अन्यथा याम्यादिभवणेऽनावृष्टिर्भवति । तस्मादमि भृशं पान्या मृदा घाऽऽच्छादयेदृशम सर्वसङ्गनियतस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहन काय नाशोचं नादकिया ॥ निदध्यात्प्रणवनेय ध्यानमिषाः फलेवरम् । प्रातयं खननं चेव सर्वथा नेय कारयेत् ।। यतीन पहन स्पृश्य स्वानमाण शुध्यति । अश्वमेधफलं सर्ये प्रामुन्ति पृथक्पृया । - .

·વરદ
तुरीयमीमांसा ।
एकोद्दिष्टं जलं पिगडं नाशोचं प्रेतसस्क्रिण ।
न फुर्यात पाणादन्यद ब्रह्मोभताय कल्पते ।
कपिलः ।
घुद्धा तीर्थे च संन्यस्ते साते च पतिते तथा ।
येभ्य एव पिता दद्यात् तेभ्यो दद्यात्सुतः स्वयम् ॥
यते: कार्या क्रिया यस्य यता ब्रह्माणि मंस्थित: ।
ब्रह्मीभूतस्य यतेने दाहाद्याः कथञ्चन "
पुरादिभिः साधनावस्थस्य कुटोचकस्य त्याहाविदो दह.
नादिकः क्रियाकलाप: कार्य एव कुतः ।
सनिकृष्टो यतो तस्य पितयुपरते मुतः ।
दहनं तस्य फर्नां श्राद्धं पिण्डेादकक्रिया:
इति स्मृतः।
अनगनेर्दहनं कार्य पूर्वभिनायथाविधि ।
विटुपस्तु न तत्काय नेकोद्दिष्टादि फर्विचित ।
पूर्वभिः फुटीचकः । बोधायनः
বয়লি ময় জ্বীন ব্রাৰি।
कुर्याद्वियोमहापूनां पायसं व निवेदयेत् ।
अग्मी
हुत्वा तु तच्छेषं व्याहृतिमिः समाहितः ।
यतीन गृहस्थान साधन या निमन्व्य द्वादशायरान् ।
শ্রী মঘমারমানমমি:।
सम्भोज्य हव्येनान्नेन दक्षिण ध निवेदयेत.
योदश्यां द्विसामात्मसं वितेन्द्रियम् ।
विष्णु यथा तयाभ्यर्थ पाद्याद्यश्च विधानतः ।

·१२६
सुरीयमीमांसा
दद्यात्पुरुषसूक्तेन गन्धयुष्यादिकं क्रमात् ।
यस्वालङ्करणादीनि यथाशक्ति प्रदापयेत् ।
उच्छिष्टसनिधी सस्य दीनास्तीर्य भूतले ।
ॐभःस्वधाॐभुवःस्वधा स्व:स्वधेति पलीन हरेत् ।
एवं यः कुरुते विद्वानारायणबलिन्ततः ।
विष्णुलोकमवानोति पुरुषो नात्र संशयः ।
श्रय दिनेषु ब्रह्मचर्य शिनाऽऽअमान्तरावलम्बनासम्भवात
सर्वानमप्रकृतिभूतब्रह्मचर्यधाः प्रसङ्गतो निरुप्यन्ते । तप दो
ब्रह्मचारिविषये पाह।
स्वीकरोति यदा वेदोश्चरवेदव्रतानि च ।
ब्रह्मचारी भयेतावदूर्द्ध नातो भवेद् गृधी । इति
योगीश्वरः।
मधुमासान नाच्छिष्टगुक्तस्वीप्राणिहिंसनम् ।
भास्करालोकनाश्नीलपरिवादादि वर्जयेत् ।
भास्करालोसने मनुना विशेषोऽभिहितः ।
नेताद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन ।
नापरक्तं न वारिस्यं न मध्य नभसे गतम् ॥
मनुः ।
पर्जयेन्मधुमासं घ गन्धं माल्य रसान थियः ।
शुक्तानि घेघ सर्वाणि प्राणिनां चेय हिंसनम् ॥
अभ्यङ्गमजन यावरुनच्छरधारणे ।
काम क्रोधं च लोभं च नान गोलशादनम् ॥
या ध बनवादं घ परिवाद तथाऽनतम् ।
स्त्री र प्रेमालापमुपधात परम्य ॥

·१३० सुरीयमीमांसा। एक: शयीत सर्वप न रेतः स्कन्दयेत् चित् । योगीश्वरः। दण्डाजिनोपवीतानि मेखला चैव धारयेत् । ब्राह्मणेषु घरेद् भैज्ञमनिन्द्येष्यात्मवृतये । আমিগ্রানুদান মতাবলবিনা। জাযাগ্রিয়া মন यथाश्रमम् कृताग्निकार्यों भुजोर धागयते। गुर्वनुज्ञया । आपोगानक्रियापूर्व सत्कृत्यानमकृत्स्यन् ।। ब्रह्मचर्ये स्थित नेकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मणः काममश्नीयारकाद्धे व्रतमपोडयन् ॥ प्रयमर्थ:-ब्रह्मचारी अनापदि व्याध्यादामा एकानं न भुजीत, ब्राह्मणः पुनः श्राद्धेभ्यर्थितः सन् काममश्नीयात् प्रत- मपीडयन मधुमांधादिपरिहामणेत्यर्थः । वरियादेब्रह्मचारिणः श्रा- धमाजननिषेधार्थ ब्राह्मणयहयम, राजन्यवेशयोश्चर नेताको प्रचक्षते इति स्मरणात् । मनः । अध्येप्यमाण: स्याचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुषः । प्रानलिस्य कृतोऽध्याप्योलघुघासा जितेन्द्रियः ॥ ब्रह्मारम्भेषमाने च पादौ यायो गुरोः सदा । व्यत्यस्यायिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः ॥ सत्येन सध्यः प्रमथ्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः । ब्रह्मणः प्रणथं कुर्यादादायन्ते च सर्वदा ॥ सपत्यनाङ्कन पूर्व परस्ताव विशीर्यते ৪ালি: গ্রীন হহিহ হামিম। - ·१३१ तुरीयमीमासा। प्राणायामेस्तिभिः पूतस्तन ओङ्कारमर्हति । पाणिनीयशिक्षायाम् । हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवार्थसंयुतम् । गयजुःसामभिः पूतो ब्रह्मनोके महीयते ॥ हस्तहीन तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । इनि, चातुराप्रम्यावलम्बनपने ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्रमे। क्रमेणाऽल. म्य्य तृतीय वानप्रस्थाश्रममश्लम्बेत तत्कालन्तु शकेनाभिहितः । गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः । अपत्यस्येव धापत्यं तदाऽरण्यं समाश्रयेत् ॥ घानप्रस्थाश्वाभिहिताः शन- पुणे दारान विनिविष्य तया चानुगतो बने। अग्नीनुपाचरनित्य धन्यमाहारमाहरेत् ।। सदाहारो भवेतन पूजयेपितृदेषसाः । लेने पूजयेदिवानतिथि समुपागतम् ॥ सामादाहृत्य याऽलोयादया यासान् समाहितः। स्थाध्याय च तया फुर्याज्जटाश्च विभृयातया ।। सपसा शोधयेन्नित्य स्थक पेय कलेवरम् । पावासास्तु हेमन्ते गोप्मे पञ्चतपास्तया ॥ प्रापृश्याकाशशायी व एमागी च सदा पसेत । चतुर्यकालिको पा स्यात पटकानिक एस या कुटनीऽपि नयेत्कालं ब्रह्मचर्य पालयेस् । श्यं नीम्या धने कानं द्विजो ग्रहामी भवेत् ॥ रति, पति संवेपतो वानप्रस्थधर्मानहएयर ·१३२ तुरीयमीमांसा । अथ प्रसङ्गो पातीकवृत्यादिचर्षिधभेदभिन्नानां गृहस्थानां साधारणधमा: तशह याज्ञवल्क्य:- शरीरचिनां निवर्त्य कृतशोधिधिद्विजः । प्रात:सन्ध्यामुपासीत दन्तधावनपूर्वकम् ।। श्रावश्यकी शरीरचिन्तां दिधासन्ध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूच उद- इमुखः । इत्याद्युक्तविधिना निवर्त्य गन्धलेपक्षयकरमित्यादिनाक्तन विधिना कृतशोधविधिदिजः दन्तधारनपूर्वक प्रात:सन्थ्यामुपासीत । दन्तधायनकाष्ठादिविधिश्च । कण्टकवीरवृवाय वाटणागुनसमितम् । कनिष्ठिकायत स्थूलं पर्वार्द्धकृतकूर्चकम् ।। दन्तधावनमुद्दिष्टं निहल्लेिखनिका तथा । इति, अत्र वृक्षमित्युत्या तृणलोष्टाहुल्यादिनियेधः फलति নহৰ ৰীয়ায় যা হল অনুমিলমুযিল্ াঅক্স- योगार्थमहुलिप्रयोगा न दोषाय दन्तशुशोधयिषया त्वनुष्ठीयमानो. ऽगुल्यादियोग: प्रत्यवायाय भवतीति, पलाशाश्वत्यादिकानि. धश्च स्मृत्यन्तरीक्तो वेदितव्यः । श्रायुर्वलं यशो घर्च: प्रजा: पशुपमूनि च । ब्रह्मप्रचां व मेधां च त्वना देहि वनस्पते! ॥ इति दन्तधापनमन्त्रः । प्रात:सन्ध्यामनुष्ठाय आहवनीयादी. नानीन् यथोदितविधिना समुपास्य किं कुर्यादित्याह याज्ञवल्क्य:- हुत्वाऽग्नीन् सूर्यदेवत्यान् पेन्मन्धान समाहितः । গানথিন গায়ি যিঘিনি । उद्धत्यं जातवेदसमित्यादीन सूर्यदेवत्यान् मन्तान् समा- हितचितेन नपेत, तदनन्तरं पूर्वोत्तरकाण्डभेदभिन्नमीमांसादिद्वारा - ·৫R t মুৰীয়মীমাষী। स्मृतियुक्तिनिस्तादिसाहाय्येन च वेदार्थान् गेक्षिकामुष्मिकाद्यर्थसाध. লমনানা অগ্রাঘিমধাঘনঘনা লানীয়ান। যারা যি নিষিখালি ইনি প্রায়ানমন্বযা যাথিহ্মা আম ঘৰিয-বয়াৰীলা ঘিাষিরাঘল সার্যিাঘি- নিথমনন্ধানুকালীনভাৱিৰাতিবন্ধিক্ষাঘৰাওয়ান্তাধ ট্রা- ঘনি, স্ব স্ব বিঃ বিৰিঙনিন মৰিমামনি। এই धर्मशास्त्रेषु ब्राह्मणप्रामुख्येण धर्मादेशादाह योगीश्वरः- ভয়াৱীৰ স্ব যসইমষ্টি। नात्वा देवान पितश्च तर्षयेदर्चयेतथा ॥ অসময়:-সূল্লা ব্রাহময়াভিয়ায় বৰিয় - জানা যা যা সুহৰ গুলি চা নিদিষ্টযান- বন্ধিবি বানায় নিয়াইমালশ। অথবা- বিনয়। আমাথাঘিনিশ্বনালিমিথান নিয়নাবা.ি জনলিমিনা8ষন সায়েমি, ইয়া: মিশ্রন ল দু- ঘূন্য হৃৎশি জিমায় গানবোঝায়। মনা আৰু আথিথিসা সন্তামর্থ মনীষা- पदिय नात्या ऋग्यजु:साममूटेंवान् स्वकुलेऽभ्यद्यत्वेनाभिमतान् ধবিহীন বিমূৰ, প্ৰাবৈ কী মাযহা যথাযথ, ত্ব মুসলমা আলায়না: নবনা হায়না। ৪ায়খানি ৪ মিলি মিঃ। হয়ৰিয় যিয়া ছাত্রশ্নিষী হয়। অলিমাৰাযাযাবিযিন্ধিয়া: মুবিধমালমসহায় মামস্তা:

·१३४ तुरीयमीमांसा । बलिमर्म भूतयः, स्वधा पितृयचा, होमो देवयज्ञः, स्वाध्यायो ब्रह्मयतः, अतिथिसत्किया मनुष्ययज्ञः, एते पञ्च महा- यत्ता द्विजानामाघश्यका नित्यत्वात् । क्षाचित्कमेयां फलनवणं तु पावनत्वबुद्धातिथयाधानाय, न तु फलास्यानाय तेन नेषां काम्य- त्वम् । तवेध विशेपमाह- देवेभ्यश्च हुतादनाच्छेशाद् भूतलि हरेत् । अन्नं भूमो श्वचागडालवायसेभ्यश्च निक्षिपेत् । स्वगृह्मोतविधिना वैश्वदेवहोमं कृत्वा तदपशिष्टान्नेन भूते. भ्यो बलि हरेत् । अचान्नमित्युक्तिरदनीयमुपस्थापयतीत्यपक्कं व्युद- स्यते । तदनन्तरं यथाशक्ति भूमावन्नं खचाण्डालवायसेभ्यो निहि. पेत् । चशब्दः कृमिपापिरोगिपतितसमुच्चायकः । यथाऽऽहमनुः । शुनां च पतितानां च श्वपधा पापरोगिणाम् । वायसानां कृमीणां च शनोनिवियेद् भुपि । इति अथ सायंप्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयादित्याश्वलायन- स्मरणेन प्रातस्नयाकादिव सायन्तनपाकादपि वलिवेश्वदेवं फुर्या- त । गृहस्थस्य कर्तव्यान्तरं चाह योगीश्वर:- अनं पितृमनुष्येभ्यो देयमध्यन्यहं जलम् । स्वाध्यायं चान्यहं कुर्यान पवेदनमात्मने । प्रत्यहमन्नं पितृभ्यो मनुय्येभ्यश्च यथाशक्ति देयम् । अन्ना- भावे कन्दमूलफलादि । तस्याप्यभावे जले देयम् । स्वाध्यायोम- न्ववाहाणात्मकावेदस यथाशक्ति अधीयोत येनाधीतविस्मरणं न स्थादन्याधीतयिस्मरणे प्रायश्चिती स्यात, न चान्नं स्वता:पचे- किन्तु देवतादृशेन यथाह स्मृतिः न पवेदनमात्मार्थम् । मगा- ·तुरीयमीमांसा । नपि गोतासु मुजते ते स्वचं पापा ये पचन्त्यात्मकारयात इति । गृहस्थस्य शेपभाजनम् । बालस्वामिनीवृद्धगभिग्यातुरकन्यकाः । सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभाजनम् । स्ववासिनी या परिगीता सती पितृगेहे वसति सा । अय- शिप्टें निगदव्याख्यातम् । আইঘিনায়াগ্রহণ না । अनग्नममृतं चैव कार्यमन द्विनन्मना । इदं च द्विजनिबन्धनमिति उपनयनप्रभृति सर्वाश्रमसा- धारणम् । अतिथित्वेन वर्णानां देय शम्यानपूर्वशः । अनयोद्योऽतिथिः सायमपि पागभूतृणोदकः । मात:काले एघ सार्यकालोपि अतिथिरप्रणायः अप्रत्या- ख्येयः । तथा चाह मनुः । स्तृणानि भूमिरुदक पाकचतुर्थो ए मूनृता । एतान्यपि सता हे नालियन्ते कदापमा सत्कृत्य मिक्षवे भिवा दातध्या मुबलाय च. भोजयेबापतान झाले सविसंबन्धिवान्धवान् ।। भिताच याससम्मिता, पासव मयस्पदपरिमाणः । शताप्तपश्ग। यासमा भवेद् मिपा पुष्कलं समतगंणम् । हन्तस्तु तेश्चतुर्मिः स्यादर्य सतशिगुयं मयेत् ॥ इति, ·तुरीयमीमामा । वलिकर्म भूतयज्ञः, स्वथा पितृयच, होमो देवयज्ञ , स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञ , अतिथिमक्रिया मनुष्यय , स्ते पञ्च महा यता द्विजानामाघश्यका नित्यत्वात् । काचित्कमेपा फलप्रवण तु पावनत्वातिशयाधानाय, न तु फलाट्यानाय तेन नेपा फ्राम्य त्वम् । तपेव विशेषमाह- देवेभ्यश्च हुतादनाच्छेशाट् भूतलि हरेत् । अन्न भूमो श्वचाण्डालवायसेभ्यश्च निक्षिपेत् । स्वगृहोतविधिना वैश्वदेवहोम कृत्वा तदवशिष्टानेन भूते भ्यो बलि हरेत् । प्रधानमित्युक्तिरदनीयमुपस्थापयतीत्यपक व्युद स्यते । तदनन्तर यथाशक्ति भूमावन्न खचाण्डालवायमेभ्यो निधि पेत् । चशब्द कृमिपापिरोगिपतितसमुच्चायक । यथाऽऽहमनु । যুনা প্র অমিমানা ৭ ঘবদ্ধ অবসিয়া। वायसाना कृमीणा व शनकोनिविपेट् मुवि । इति, अथ सायात सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयादित्याश्वलायन- स्मरणेन प्रातस्तनपाकादिव सायन्तनपाकादपि वलिवेश्यदेव फुर्या- त। गृहस्थस्य कर्तध्यान्ता चाह योगीश्वर- अन्न पितृमनुष्येभ्यो देशमध्यन्यह जलम् । स्वाध्याय चान्बह कुर्यान्न पवेदनमात्मने । प्रत्यहमन पितृभ्यो मनुष्येभ्यश्च यथाशक्ति देयम् । अन्ना- भावे कन्दमूलफलादि । तस्याप्यभावे जल देयम् । स्वाध्यायाम- বরযান্সাৰৰ যথায়েৰি অগ্ৰীৰ ইদঘীশথিলয়ে ল स्यादन्यथाऽधीतविस्मरणे प्रायश्चिती त्यात न पात्र स्यहेतो पचे किन्तु देवताद्देशेन यथाह स्मृति न पवेदनमात्मार्थम् । मरी ·इन्तस्तु तेश्चतुर्भिः स्यादर्य तषिगुर्ष मयेत् ।। रति, १३५ तुरीयमीमांसा । मपि गीतासु भुञ्जते ते त्वचं पाण ये पचन्त्यात्मकारणात् इति । गृहस्थस्य शेपभाजनम् । बालस्वामिनीवृद्धगभिययातुरकन्यकाः । सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभावनम् । स्ववासिनी या परिणीता सती पितृगेहे वसति सा । अब- शिष्टे निगदव्यास्यातम् । पापोशनेनोपरिष्टादधस्तादश्नता तथा । अनग्नममृतं चेष कार्यमनं द्विजन्मना । इदं च द्विजनिधन्धनमिति उपनयनप्रभृति सर्वाश्रमसा. धारणम् । अतिथित्वेन वर्णानां देयं शतयानुपूर्वशः । अप्रयोद्योऽतिथिः सायमपि धागभतृणोदकः । मातःकाले उघ सायंकालेऽपि अतिथिरप्रणायः अप्रत्या- स्थेयः । तथा चाह मनुः । तृणानि भूमिरुदके पाक्चतुर्थो प नृता एतान्यपि सता गेहे नाच्छिद्यन्ते कदाचन । सत्कृत्य मिक्षवे भिक्षा दातध्या मुम्रताय . भोजयेन्वायतान काले सविसंबन्धिवान्धवान् ।। भिता ध याससम्मिता, सासरच मगराएपरिमाणः । शासातपश्चगह। यासमाषा भवेद भिषा पुष्कलं तच्चतगुणम् ।

·१२६
तुरीयमीमांसा।
प्रतिसंवत्सरमर्चनीयानाह योगीश्वरः ।
प्रतिसंवत्सरं त्वाः स्नातकाचार्यपार्थिवाः ।
प्रियो विवाह्यश्च तथा यचं प्रत्य॒त्विजः पुनः ।
स्नातका विद्यास्नातकः, व्रतस्नातकः, विद्यारतस्नातकः, पा.
चार्य: पार्थिवा राजा प्रियो मिचं विवाहो जामाता । धझारः पशु
रपितृध्यमातुलादीनां संवाहकः । यया सस्माराश्यलायनः ।
ऋत्विनो घृत्वा मधुपर्कमाहरेत् । स्नातकोपस्थिताय राजे
चार्याय च श्वशुरपितृयमातुलानां च ॥ इति,
अध्वनीनाऽतिथिय:रियो घेदपारगः ।
मान्यावतो गृहस्थस्य ब्रह्मलोकममीप्मतः ॥
परपाकरुचिर्न स्यादनिन्यामन्तवादृते ।
थाक्पाणिपादचापलां पर्जयेहातिभोजनम् ।।
अतिथि भाषिय तृपमासीमान्तमनुप्रनेत् ।
अहःशेष समासीत शिरिष्टेश्च धन्युमिः ॥
उपास्य पश्चिमा सन्ध्या हुत्वाऽग्नीस्तानुपास्य च।
भृत्यः परिषता भुका नातिप्याथ संविशेह ॥
ब्राझे मुहते चोत्याय चिन्तयेदात्मनो हितम् ।
धमार्यमामान स्वे काले ययाशक्ति न धापयेत् ।।
विद्याझमक्यायन्युयितेमान्या यथाक्रमम् ।
रातेः प्रभोः शूपि पार्द्धक मानमति ।
पद्धभारितृपलातम्लोरोगियरचरिणाम् ।
पन्या देयो नृपोवां मान्यः स्नातरच भूपतः ॥
इदानी पविशेषे गृहस्थधमाना ।
ज्याध्ययनदानानि वेश्यस्य क्षरियाय च ।
प्रतियहोधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा ।

·१३०
तुरीयमीमांसा।
प्रधानं क्षषिये कर्म प्रजानां परिपालनम् ।
कुपोदकृषिवाणिज्यपाशुपाल्यं विशः स्मृतम् ॥
शूद्रस्य द्विजपा तयाऽजीवन पणिग भवेत् ।
शिल्पेवा विविधजौवद् द्विजातिहितमाचरन् ।।
भायारतिः शुचिर्भूत्यता प्राद्धक्रियापरः ।
नमस्कारण मन्त्रेण पञ्च यज्ञान हापयेत् ।।
सर्ववर्णाश्रमसाधारणधीश्चाह योगीश्वरः ।
अहिंसा सत्यमस्तेयं शोचमिन्द्रियनिग्रहः ।
दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥
धयोबुद्धार्थवागवेषगुताभिजनकर्मणाम् ।
आचरेत्सदृशों धृतिमनिलामशठां तथा ॥
भारते भीमः ।
अनाधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा ।
प्रजनं स्वेषु दारेषु शोचमाह एष च ॥
आर्जवं भृत्यभरणं नवेते सार्वर्णिकाः ।
व्यासः ।
धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वेद्यस्तु पचमः ।
पञ्च यप न विद्यन्ते चिरं तप न संयो॥
मार्कण्डेयपुराणे ।
जितामित्रों नृपो यच बलवान् धर्मतत्परः ।
तप नित्यं वसेत्याज्ञः कुतः फुपता गुपए ।।
यस्मिन् कृषीवला राष्ट्र प्रायशा नातिभगिनः।
पोषधान्यशेषेण घरोत विचक्षणः ॥

·तुरीयमीमांसा ।
प्रीयमाणो नरो यत्र प्रयच्छेद् गुस्याचितम् ।
सुस्थचित्ता घमेतच कृतकृत्य इघात्मवान् ।
दण्डो याविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मम् ।
वसेतच घसेन्चैव धर्मशीलेषु साधुपु ।
विष्णुः 1
घातपादिपु च्छची दण्डी रायवीयु छ।
शरीरचाणकामो वे सोपानत्कः सदा व्रनेत् ।
नाधा न तिर्यगद्ध वा निरीक्षन् पर्यटेद धुधः ।
युगमा महीपृष्ठं नरो गच्छेद्विलोकयन् ।
न दुष्टं यानमारोहेद् भाच्छायां न संप्रयेत् ।
नेकः सुप्यानं गच्छेच तु शून्यगृहे घसेत .
नामहायो बजेदाच नात्ययेन चतुष्पये ।
पृहस्पतिः ।
सख्यं समाधिको मूर्यादयेयादीश्वरं सदा ।
धेरै निहतुकं पादं न कुर्यात्नधित्सद ।
वसिष्ठः ।
आहारनिहारविहारयेागाः सुसंघृता धर्मविदा तु कार्याः ।
घागधुद्धिगुमानि नयस्तथैव धनायुयो गुनतमे च कार्य।
पेठीनमिः।
भनिन्या ब्राह्मणा गाव: सलिलं कानुन लियः ।
पृथिवी च पडेतानि यो निन्दति सनन्दितः ॥
मार्कण्डेयपुराणे।
घेददेद्विजातीनां साधुसत्यतपस्विनाम् ।
गुरोः पतित्रतायाश्च तथा यातपस्विनाम् ।

·१३६
तुरीयमीमांसा
परिवादं न कुर्वीत परिहासेऽपि पुषकाः!।
कुर्वतामविनीतानां श्रोतव्यं न कथञ्चन ॥
हारीतः ।
विवादं धर्जयेद्विप्रे सर्वेषां चेक सूचनम् ।
परिभागं यथोक्तेयु मत्सरं पुषशिप्ययोः ।।
सधा चपरच।
तस्मान्नेव परिवदेद्यजन्तं याज्यमीवरम् ।
भादत्ते सुकृतं तेषां ये वे परिवदन्ति तम् ॥
ऋत्विकपुरोहिताचार्यमातुलातिथिमश्रितः ।
वृटुबालातुरोचीतिसंबन्धिवान्धवः ।।
मातापितृभ्यां जामीभिभाचा पुत्रेण भार्यया ।
दुहिपा दासवर्गण विवाद न समाचरेत् ।।
न घ घाचं बदेद् दुष्टां न दीनां न च फर्कशाम् ।
योगीश्वरः।
देवर्विकलातकाचार्यराज्ञां छायां परस्त्रियः ।
मामामेट्रक्तविण्मयोवनोद्वर्तनानि च ।
मध्यन्दिनेऽर्द्धराचे च श्राद्धं भुत्का छ सामियम् ।
सन्ध्ययोरुभयोश्चर न सेवेत चतुष्पयम् ।।
उद्वर्तनमानानं विणमत्रे रक्तमेय ।
श्लेष्मनिष्ट्रयतधान्तानि नाधितिप्रेत कामतः ॥
वेरियं नापसेवेत सहाय वेश घेरिणः ।
धार्मिक तस्करं च परस्येव च योपितम् ॥

·૧૪૨ तुरीयमीमांसा । सममसुचत, मामिति पदेन सदादिपदनिर्देश्यावतारिस्वरूपसंपन्न मखिलाविफलपाइगुण्ययुतमवतारं मामित्यर्थविधता । एकमित्यनेन देवतान्तरव्यावृत्तिस्तेषां जीवकोटिनिधितया स्वयं सरितुमदम इति न्यायेनाशरण्यत्वात, श्रत पय यजन्त्यविधिपूर्वकमिति मुमु. चोर्देवतान्तरयागस्याघेधत्वमाह । अहं त्वामित्युक्तिश्च सविशेष. प्रविभिन्नानन्तात्मव्यक्तिबोधयिषया, मोक्षयिष्यामीति च एप मष साधु फर्म कारयतीति श्रुत्यर्थोपहणमत एव ददामि बुद्धियोग से येन मामुपयान्ति ते । इति स्पटमाटे स्वयम् । एतेन संसार-सन्द्रि प्रत्यास्सत्यत्वमपि सिध्यति । जात-लायमान बनियमाणानिg- म्भावनाजन्यामानसो तिषिशेषः शोकस्तादपनुनुत्सयाssa मा शुरु इति, भगवदर्पिताना भ्रधीनकल्पकर्मणां नाहुरकरणकल्पतेति कृत शाकालिलेनेति घितिताऽर्थः । ततश्च भक्तिरूपापन्नशान मोक्ष- मुख्योपाय पति सिध्यति, अत एव । मन्मना मर मदभतो मदानी मां नमस्कुरु । मामेवघ्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे. पनि चानपुर:सरी भक्ति पुरश्चकार भगवान् । गीता- মাত্র ধর্মঘ যুগ্নসমর্ম বোধ যুদ্ধ। मर्यगुहारमं भूय: शण में परमं पचः । टोसि ये दृढमिति तत पक्ष्यामि हितम् । रति प्रतिवाय मक्तिः परमोपाय इत्युपदिदेश, गीतामु भत्तवापराममायस्य भगमा भृगमभिहितल्याट् मय पति, योनार খান মজিসিবিধি ন থাথিবিধি মঘিছি। ये पुनरनृपया कमनरपेण शानमामोमामनन्तो या. মন মমোনিয়ায় মায়ানমার তব -