·निजनिर्मितकारिकावलीमतिसक्षिप्तचिरन्तनोक्तिभिः । क्षया विशेषणान्वयएव सत्मसरादिति । लीलया ताण्डवं नृत्यं तत्र पण्डि तोऽभिज्ञ इत्यर्थः । अनेन च नृत्यविशितया स्मृतिविपयत्वात् प्राधिता अर्था भवन्त्येवेति सूचितम् । ननु आभूपणरहितस्य कथं नृत्यं तत्राइ । चूडामणीकृतेति । अचूडामणिः चूडामणिवत्सम्पद्यमान इति चूडामणीकृतः चूडामणीकृतो विधुर्येन स तयेत्यर्थः । वलयीकृतेति । अवलयं पलयं सं- पद्यते इति वलयीकृतः वलयीकृतो वासुकिर्येन स तयेत्ययः ॥ १ ॥ शिष्यावधानाय प्रतिजानीते । निजनिर्मितेति । निजेन स्वेन निनि- ता रचिता या कारिकावली तां अति अत्यन्तं सक्षेप' शब्दसङ्क्षेपो दभावादित्यर्थः । लीलेत्यादिविशेषणानुक्तावित्यनेन तादृशविशेषणोक्तौ तादृशविशे- पणसहितेतरवाक्यजन्यान्वयबोध एव विवक्षितान्नयबोधो भवतीति सूचितम् । नन्वे. वं समाप्तपुनरातत्वं कापि दोषो न स्यात् । शान्दवोधमाने आकाक्षायाः प्रयोन- कत्वेन विशेषणान्तरान्वयार्थ स कीदृश इत्यादि यत्किञ्चिदाकाङ्क्षायाः कल्पनीय- तया कापि निराकाङ्क्षाप्रतिपत्तेरसभवादित्यत आह । उत्थाप्याकाङ्क्षयेति । अ. नियताकाक्षयेत्यर्थः । क्रियाकारकपदाना परस्पराकाक्षा नियता पुत्रादिपदाना- मपि प्रतियो पदक्षा नियता एवं प्रयोजनाकाङ्क्षापि नियतैव प्रयोजनाभावे वा- क्यार्थस्यैवासिद्धिप्रसगात् । भवः कीदृश इत्याद्याकाक्षा तु नियता । तथा च नि- यताकाङ्क्षारहितान्वयबोधोत्तरं विशेष्यवानकपदस्य पुनरनुप्तन्धानमेव समाप्तपुन- रातत्वमिति विवक्षितत्वात् स कीदृश इत्यादुयत्थाप्याकासया विशेषणातरान्वय- स्थलएव समाप्तपुनरात्तत्वदोष इति भावः । अचूडामणिरिति । विच्वस्स्यादभूततद्भावे इत्यनेन पिहितश्विप्रत्ययान्तनूडामणिशब्दवटितत्वात् उक्तवाक्यादयम? लक्ष्यतइति भावः । शिप्यावधानायेति । शिष्याणामवधानं शुश्रूपा तस्ये इत्यर्थः । वक्तव्यार्थ- स्य विशियानाने तत्प्रतिपत्तरिष्टसाधनत्याग्रहेण शिष्याणां वाक्यश्रवणेच्छा न स- म्भवति प्रतिज्ञया स्वकारिकवलीव्याख्यानस्य कर्त्तव्यत्वज्ञाने कारिकावल्यर्थज्ञानरू- पेप्टसाधनत्वस्य अन्यकृद्धाक्येषु मुग्रहत्वेन भवत्येव तच्छ्रवणेच्छेति भावः । शब्दसड्- शेप इति । सक्षेपो द्विविधः शब्दसझेपो ऽर्थसझेपश्च तत्रार्थसइक्षेपेण ग्रन्थस्य सकलार्थाप्रतिपादकले वालव्युत्पत्तिजनकता न स्यादित्याशङ्कय सक्षेपपदम्य प्र- ·विशदीकरवाणि कौतुकान्ननु राजीवदयावशंवदः ॥२॥ सदव्या गुणगुम्फिता सुकृतिनां सत्कर्मणां ज्ञापिका सत्सामान्यविशेषनित्यमिलिताभावप्रकोज्ज्वला । विष्णोर्वक्षसि विश्वनाथकृतिना सिद्धान्तमुक्तावली विन्यस्ता मनसो मुदं वितनुतां सद्यक्तिरेपा चिरम् ॥३॥ यास ताः अतिसइतितास्तादृश्यश्च ताश्चिरन्तनाना कणादमभृतीनां या उक्तयो वांसि पचामतिपाद्या युक्तयस्ताभिरहं विशदीकरवाणि मकटी करोपीयर्थः । ननु लीलावत्यादिप्राचीननिवन्धाध्ययनेनैव कारिकावली. प्रतिपादितोर्यो बोद्धव्य इति किमनेन भवत्कृतविशदनिवन्धेनेत्यत आह । अतिसक्षिति । तथा च लीलावत्यादिप्रचीननिवन्धेषु अन्यवाहुल्येन बहुतरदुःखहेतुप्रतिपत्तिकतया न बालानां प्रवृत्तिरिति भावः । स्त्रोत्प्रेक्षा- मूलकतामयुक्तानादरणीयतां निरसितुं चिरन्तनेत्युक्तम् । नन्वित्यवधारणे तथा च कौतुकादेवेत्यर्थः । एतेन स्वस्य ग्रन्थकरणे क्लेशाभावः सूचितः । स्वस्य अन्यकरणे प्रवृत्ती निमित्तमाह । राजीवेति । राजीवे शिप्ये या दया कृपा तया यशंवदस्तदधीन इत्ययः ॥२॥ ननु ग्रन्यादी धोत्प्रवृत्तये प्रयोजनादि वक्तव्यं भवति तस्य चेहानुक्तत्वापेक्षणीयतेतद्ग्रन्यस्य स्या- दित्याशद्वय विषयययोजनसम्बन्धाधिकारिणः सूचयन्नतिसहतिसत्वादे- तद्ग्रन्यस्य सकलपदार्याप्रतिपादकतया कथं घालव्युत्पत्तिरित्याशङ्कां चैत- द्ग्रन्यस्य सकलपदार्यप्रतिपादकतपदर्शनेन परिहरन् "पत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यायचपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पण" मिति भगव- दुक्तेर्मुक्तावलांस स्वकीयग्रन्यं भगवति चार्पयन् स्वकीर्त्यनुत्तपे अन्यस्य स्वस्य च नाम निवभाति सद्रव्येति द्रव्यैः सहिता युक्ता प्रतिपादकतया कृत शन्दमझेपमाघपरत्वमुपदशितमिति । पयस्यातिसङ्क्षिप्तपदस्य प्रयोजनं प्र. कटपन्नाह । नन्धित्यादि । बोत्प्रेति ! म्वीयपनामूकन्वेत्यर्थः । अननावचा- ·गुणैरपि गुम्फिता युका सतामुलेपणादीनां पञ्चानां कर्मणां ज्ञापिकायोधिका सत् जातिरूपं सामान्य विशेषाः नित्यः समवायस्तैमिलिता.यद्वासन्ति सामा- न्यविशेषनित्यमिलितानि यस्यां सा नित्यमिलितं नित्यसम्मन्धः अभाव- प्रकर्षः प्रागभावादिभेदेन वैलक्षण्यं तस्य उज्ज्वला प्रकाशिका एपा - दिस्था सिद्धान्ता एव मुक्तास्तासां आवली पक्तिः विष्णोर्नारायणस्य वक्षस्थले विन्यस्ता विशेषतोपिता सुकृतिनां पण्डितानां मनसा मुदं स- न्तोपं चिरं बहुकालं वितनुतां विस्तारयलित्यर्थः । ननु युक्तीनामनासत्वा- कथं विदुपा सन्तोपस्तत्राह । सयुकिरिति । सत्य युक्तयो यस्यां सा तया। मुक्तावलीसादृश्यं ग्रन्थे द्रव्यादिपदार्थवत्तया यथा हि मुक्तावली स. द्रव्या साध्यतया द्रव्यवती द्रव्यसाध्येति यावत् । नानाविधद्रव्यघटिता वा गुणेन सूत्रेण शुम्फिता निर्मिता सुकृतिनां पुष्पवता यानि सन्ति समी- चीनानि भगवद्भजनादिरूपाणि कर्माणि तेपां वोधिका सत्सामान्य स- मीचीना जातिः विशेपो महलनिर्मलत्वादिस्ताभ्यां नित्यमनवरतं मिलिता सम्बद्धा अभावे तेजोभावेन्धकारे सति प्रकर्षणोज्ज्वला अर्थप्रकाशिकेति यावत् यथा मुक्तावली द्रव्यादिसकलपदार्थवती तथायं ग्रन्योपीति। अत्र च मुक्तावलीत्योक्त्या निर्दोषत्वं सूचितम् । अत्र द्रव्यादिपदार्यमनिपादकस- प्रदर्शनेन द्रव्यादयो विपया उक्ताः । पदार्यतत्त्वावधारणं च प्रयोजनं सू- चितम् । सम्बन्धश्च मतिपाद्यमतिपादकभाव' । पढार्थतत्त्वावधारणकामो धिकारीति ।। ३ ।। ग्रन्थारम्भसमये कृतस्य मङ्गलस्य तन्निबन्धस्य च वैय- य॑माशक्य फलं दर्शयति । विघ्नविधातायेति । मारब्धुमिष्टस्य ग्रन्य- स्येति शेषः । यद्यपि अत्र पातपदस्योत्पत्तिमदभावपरतया विपदमन- रणेन सज्जातिरूपमिति सामान्यमनुगतधर्ममायं तच क्वचिदुपाभिरूपं क्क चिजातिरूपं प्रकृतमन्ये जानिरूपसामान्यस्यैव निरूपणीयत्वेन जातिरूपसामान्यलामाय सासामा- न्येत्युक्तमिति भावः । ननु सदित्यस्य सत्ताविशिष्टार्थकत्वेन सत्पदस्य जातिरूपार्थ- कत्वं लक्षणयैव वाच्यम्। सामान्यपदमपि शास्त्रकृत्परिभाषया जातिरूपसामान्यएय मुप्रसिद्धम् । अन्यथा सामान्ये सविशेषकमिति मूले ऽपि जात्यतिरिकासामान्यन्या- वर्तकविशेषणानुक्त्या मूलकारस्य न्यूनतापत्तेस्सदित्यनयंक चेत्यत आह यद्वति । वि- पदमनर्थ समितीति । इदं चोपसर्गाणां वाचकत्वमनाभिप्रायेण, अन्यथा तेषां चौतात्व- ·नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय। विघ्नविघाताय कृतमङ्गलं शिष्यशिक्षायै निवघ्नाति नूतनेति। ननु मङ्गलंन विनध्वंसं प्रतिनवासमाप्ति प्रति कारणं विनापि र्थकमिति प्रतिभाति तथापि विशिष्टवाचकानां पदानां सति पृथक् विशेष- णवाचकपदसमवधाने विशेष्यमानपरतायाः सकीचकर्मारुतपूर्णरन्ध्रौरत्यत्र कीचका वेणवस्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धता इति कोशान्मारुतपूर्णरन्ध्र- स्वविशिष्टवेणुबोधककीचकपदे दृष्टत्वाद्यातपदमभावपानपरं द्रष्टव्यम् ॥ ननु निष्फलत्वान्मालाचरणमयुक्तं, नच निष्फलत्वमेवासिद्धं तस्य फल. विशेषशून्यत्वेन हेतुना साधनादित्यभिमायणाशङ्कते । नन्विति । मह- लस्य कारणत्वाभावे व्यतिरेकम्यभिचाररूपहेतुमाह । विनापीति । निर्वि- घ्रपरिसमाप्तीनि । विघ्नध्वंसपूर्वकसमाप्तीत्यर्थः । न च तत्र जन्मान्त- रीयमालकल्पनान्न व्यभिचार इति वाच्यं, भोगादिनापि नास्तिकात्मनि पक्षे किञ्चिदर्थावाचकतया उपसर्गाणा शक्तत्वरूपपदत्वासम्भवेन विपमित्यसगत- मेव स्यात् अत एव समावानेपि विशिष्टवाचकाना पदाना सति पृथग्विशेषणवाच- कपदसमवधाने विशेष्यमात्रपरत्वमिति न्यायेन विपदसन्निहितघातपदस्य अभावमा- उपरताप्रदर्शनमपि सङ्गच्छते अन्यथा विपदस्य किश्चिदर्थावाचकत्वेन विशेषणवा- चकत्वासम्भवात् विघातपदस्योत्तन्यायविषयता न स्यादिति ध्येय, विशिष्टवाचकप- दस्यापि विशेषणबोधकत्वरूपविशेषणवाचकत्वस्याप्यक्षततया तेषा क्वापि विशिष्टवा- चकता न स्यादित्यत पृथगित्युक्त विशिष्टवाचकपदातिरिक्तमित्यर्थ । ननु विघ्न- विघाताय कृत महलमिति मूलेन मङ्गले विनध्वसननकत्वस्यैव सूचितत्वेन तदुपरि नन्वित्यादिमूलेन विघ्नध्वस प्रति मगल न कारणमित्याशङ्का यद्यपि युज्यते तथापि नवा समातिम्प्रति कारणमित्युतिरसड़तेत्यतस्तद्ग्रन्थमभिप्रायान्तरेणावतारयति । ननु निफलत्वादिति । फल विशेषशून्यत्वहेतुनेति । यद्यपि ज्योतिष्टोमादावपि पुत्रादि ·रूपफलविशेषशून्यत्वेन फलविशेपशून्यत्वं न निष्फलत्वव्याप्यं तथापि तत्पदेन या- वत्फलविशेषशून्यत्तस्य विवक्षितत्वात् यावद्विशेषाभावस्य च सामान्याभावव्याप्य- न्वानोक्तासातरिति भाव, I नचैवं निष्फलत्वसिद्धये यावरफलविशेषशून्यत्वमेव साधनीयं मूले तु मङ्गलं न विघ्नध्वंसं प्रति न पा समाप्ति प्रति कारणमित्येनेन फल- द्वयशून्यत्वमेव साध्यते तेन च न यावत्फलविशेषशून्यत्वरूपहेसिद्धिरिति कथं प्र- कृतोपयोग इति वाच्यम् । पशुपुत्रादिफलशून्यत्वस्य मङ्गले सर्वसम्मतत्वेन तस्य सा- धनानहतया प्राचीननवीनाभ्यां समातिविघ्नध्वंसयोरेव फलत्वांगीकारेण तदुभयफल- मान्यत्वसाधने यावत्फलविशेषशून्यत्वरूपहेतुसिद्धेरावश्यकत्वादिति भाव. । न चैव- मपि प्राचीनैः मडलस्य समाप्ति प्रति विघ्नध्वंसद्वारैव कारणत्वासकारात् विनध्वस प्रत्यकारणत्वे समाप्ति प्रत्यपि विघ्नध्वंसद्वारा कारणत्वमसम्भवदुक्तिकमेवेति एपक्स- माप्तिकारणत्वनिषेधो व्यर्थ एवेति वाच्यम् । यतो हि विनध्वंसद्वारैव समाप्ति प्रति मडलस्य प्राचीनः सर्वत्र कारणत्वोपगमे विनध्वंसो मडलफलमिति वादिनी नवीन- स्य मतेन चैवं स्वतसिद्धविनविरहवता कृतस्येत्यादिविनात्यन्ताभाववता कृतस्य म- छलस्य निष्फलत्यापत्तिः प्राचीनैः कर्तुमशक्या स्वमतेपि तत्र विनध्वंसरुपद्वाराभा- वेन मङ्गले निष्फलत्वस्येवाडीकरर्णायत्वात् तथा च प्राचीनानामपूर्वद्वारेव मङ्गलस्य समाप्तिहेतुता सम्मतेति न कश्चिद्दोप इति भावः । न चैवं विघ्नध्वंसस्तु मङ्गलस्य द्वारमिति माचीनोक्तिविरोध इति वाच्यम्। द्वारत्वं हि सजन्यत्वे सति तज्जन्यज- नकत्वं, तचापूर्वद्वारा, मड़लस्य समाप्तिहेतुत्वेपि मङ्गलजन्यसमाप्तिं प्रति विघ्नध्वंसस्प प्रतिबन्धकसंसर्गामावविधया कारणलेन विघ्नध्वंसस्य मलजन्यत्वेन च मङ्गलस्या- पूर्वद्वारा समाप्तिकारणत्वेपि विघ्नध्वंसस्य द्वारतासम्मवात्। न चैवमपि अपूर्वस्य द्वा- रतामते स्वनन्यापूर्वसम्बन्धेनैव मङ्गलस्य हेतुताया वक्तव्यतया स्वजन्यविनध्वंसवत्वप्त- म्बन्धेन मङ्गलस्य कारणताप्रतिपादनं मुक्तावलीव्याख्यानकृतामसङ्तमेवेति वाच्यम् । यत्र मङ्गलभन्यविघ्नध्यप्तोवर्तते तत्रा नंतस्थलेपुनानापूर्वव्यक्तीनां कल्पने गौरवात् तादृ- शमले स्वनन्यविनध्वंससम्बन्धेनैव मङ्गलस्य समाप्तिहेतुता युक्तेत्यभिप्रायकतया तद्- क्तिसड़तेः।नचैवमपि समाप्ति प्रति मङ्गलस्य व वित्स्वनन्यविनध्वंससम्बन्धेन हेतुता क्वचित्स्वजन्यापूर्वसम्बन्धेनेत्यायातं तया च पृथक्समाप्तिकारणत्वे निपेपरमावश्यकत्वे ऽपियत्र स्वनन्यापूर्वसम्बन्धेन मङ्गलं न तत्र स्वनन्यविनध्वंससम्बन्धेन,यत्र चस्वमन्य विघ्नध्वंससम्बन्धेन मङ्गलं न तत्र स्वमन्यापूर्वसम्बन्धेनेति समाप्तौ मडलस्य सम्बन्धद्व- येनापि व्यतिरेकन्यभिचारात्कारणत्वमेवाप्तम्भवदुक्तिकमिति वाच्यम् । तत्सम्बन्धन ·मङ्गलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निर्विघ्नपरिसमातिदर्शनादिति चेन्न। अविगीतशिष्टाचारविपयत्वेन मङ्गलस्य सफलत्वे सिद्धे तन फलजिज्ञासायां सम्भवति दृष्टफलकत्वे अदृष्टफलक- विघ्ननाशसंभवेन जन्मान्तरीयमङ्गलसन्देहेन व्यभिचारसंशयसंभवाव अत्र कादमर्यादिनन्ये महलसत्वेपि समाप्तेरदर्शनेनान्वयम्पभिचारोपि दोपो बोध्या व्यभिचारसन्देहस्य ग्राह्यसंशयरूपतया कारणतामत्याएव प्रतिबन्धकत्वं नत्वनुमिता तत्र तस्यानुकुललादित्यभिप्रायवान् महलं समा- प्तिफलकं समाप्तयन्याफलकत्वेसति सफलत्वादिति परिशेपानुमानेन मा- लस्य समाप्तिफलकता व्यवस्थापयिष्यन् प्रथमतो विशेष्यासिद्धिनिरासाय फलवत्ता साधयति । अविगीतेति । विषयत्वं च ज्ञान विपयमुखे ऽतिपस- क्तमत आचारोत । आचारश्चात्र यद्यपि क्रियेव सथापि विपयत्वश्रुतेः कृ- तिरेव विवक्षिता तद्विषयत्वं च विधेयतया वोध्यं तेन फले न व्यभिचार: मडलाव्यवहितोत्तरत्वस्याऽपि कार्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टतया व्यभिचाराभावादिति हृदयम्। ननु व्यतिरेकव्यभिचाररूपहेतुना समाप्तेः कारणत्वाभावस्य माले पूर्वप- क्षिणा साधनात् समाप्त्यन्याफलकत्वे सति सफलत्वहेतुना मङ्गले समाप्तिकारण- स्वानुमानं सिद्धान्तिनामसङ्गतं, समाप्तिकारणात्वाभावप्साधने हेतौ हेत्वामासमनुद्रा- व्य समाप्तिकारणत्वानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वापत्तरित्यतः सिद्धान्तमन्थस्य मावमाह। व्यभिचारसन्देहस्पति । मलत्वर्मिकसमाप्तिमनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- सन्देहस्येत्यर्थः ग्राह्यसंशयरूपतयेति । अनुमित्या ग्राह्यं हि मडले समाप्तिकारणत्वं तच समाप्तिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकमङ्गलत्ववत्वं तपा च साध्यसन्देहप- यवतन्नस्य व्यभिचारसन्देहस्य नानुमितो प्रतिबन्धकत्वमिति भाव । कारणताप्रत्यक्ष एव प्रतिबन्धकत्वमिति विशेषदर्शनाभावविशिष्टतत्संशयःप्रात्यक्षिकनिश्चयप्रतिबन्धक इति मताभिप्रायेणोक्तम् । वस्तुतस्तु संशयसामग्न्या एव निश्चयप्रतिबन्धकत्वमत एव विशेषदर्शनदशायामेककोटिभानप्रतिवन्धेन सशयसामग्रचमावानिश्चय इति मन्तव्यम्। तत्र तस्येति । अनुमितौ साध्यसंशयस्येत्यर्थ अनुकूलत्वादिति सियभावरूपपक्षता- संपादकत्वादिति भावः परिशेषानुमानेनेति यदितरविशेषाभावकत्वे सति सामान्यव. स्वरूपो हेतु परिशेषानुमानम् आचारश्चानेति।अत्रेतिशब्दश्चोत्तरान्वयी तथा नआ- चारो यद्यपि क्रियैक्तपाप्यत्र विषयत्वश्रुतेः कृतिरेव विवक्षितेत्यर्थःाननु श्येनयागस्यापि ·ल्पनाया अन्याय्यत्वात् उपस्थितत्वाच समातिरेव फलं तस्योद्देश्यतया कृतिविपयत्वात् विधेयतया कृतिविषयत्वं चैत्यवन्दनादा- वन्यस्त्यतः शिष्टेति शिपलं च फलसाधनतांशे भ्रान्तिरहितत्वं न तु वेद- मामाण्यान्युपगन्तृत्वं तेन व्युत्क्रमेण कृते दर्शादौ निष्फलत्वेपि न व्यभि. चारःशिष्टाचारविषयत्वं श्येनयागादावप्पस्त्यतो ऽविगीवेति । अविगीतत्वं च वलवदनिया ननुवन्धित्वं तेन श्येनादौ मटत्युपयुक्तवलवदनि- शननुवन्धीटसायनस्वरूपसाध्याभावेपि न व्यभिचार । सिद्धे अनु- मिते । तत्र मनले । फलजिज्ञासायां विशेषतः फलजिज्ञासायर्या । ननु कयं तहिं गहालानादीनामधार्यकतेत्यत आह । संभवतीति । तथा च तत्र दृपासंभवेनादृष्टकल्पनेति भावः । ननु तर्हि विश्वजिन्यायास्वर्ग एवेष्टं कल्प्यतामत आह । उपस्थितत्त्वादिति । आरब्धं कर्म मे नि- शत्रुवधरूपेष्टसाधनत्वात्सफलत्वमक्षतमेवातस्तत्र हेतुसत्वेपि नव्यभिचार इति हेताव- विगीतत्वावशेषणं व्यर्थमित्याशङ्कांनिराकर्तुमविगीतपदामावे व्यभिचारमुपपादयन्नाहाते- नेत्यादि, प्रवृत्युपयुक्तेतिमङ्गलाचरणे प्रवृत्तिनिर्वाहाय बलवदनिष्टाननुबंधीष्टसाधनत्वरू- पसफलत्वमेवानुमेयं तच श्येने नास्त्येवेति हेतापविगीतपदाभावे भवत्येव व्यभिचार इति भावः ।अनिष्टे बलवत्त्वं च इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकमिन्नलम्।अनिष्टे वलवत्वविशेषणात् बहुवितव्ययायाससाध्ययागादौ न प्रवृत्यनुपपत्तिः । यद्यपि जलताडनादेरपि न कु. योन्निष्फलं कर्मेत्यादिना निपिद्धतया तदनुकूलकृतेरपि नरकरूपबलपदनिष्टजनकत- या ऽविगीताचारविषयत्वं सफलकर्मण्येवेति शिष्टपदमनर्थकं तथापि पश्चादिकृत- थाचेष्टायां व्यभिचारवारकतया शिष्टपदसार्थक्यमेव विधिनिषेधयोनराधिकारित्वेन तदीयवृधाचेष्टाया निषेधाविषयत्वेन बलवदनिष्टामनकत्वादिति भावः । ननु तहति । अदृष्टफलकल्पनाया अन्याप्यत्वेहीत्यर्यः । विश्वजिन्यायादिति। काम्यप्रकरणे विश्व- निता यनेतेति विधिः श्रूयते काम्यप्रकरणपठितत्वेन तस्य नित्यत्वाभावात् प्रत्यवा. यपरिहारफलस्याप्यभावात् प्रवृत्यर्थ किं चित्फलं कल्पनीयं श्रुतौ फलाश्रयणादिति सास्वर्गः सर्वान्प्रत्यवशिष्टत्वादिति नैमिनिना सूत्रं प्रणीतं सः विश्वमिता साध्या स्व- ! भवितुमर्हति स्वर्गस्य सर्वान्प्रत्यवशिष्टत्वात्सर्वेषामिच्छाविषयत्वादिति यावत् । तथा च विश्वनिद्यागस्य पुत्रादिफलकले ऽपुत्राद्यपिनां तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् स्वर्गफलक- ·कल्प्यते । इत्यं च यत्र मङ्गलं न दृश्यते तत्रापि जन्मान्त- रीयं तत्कल्प्यते, यत्र च सत्यपि मङ्गले समाप्तिर्न दृश्यते विघ्नं परिसमाप्यतामिति अन्यादी प्रवृत्तपुरुपकामनाविषयत्वेन परिशेपा. नुमाने मवर्तमानस्योपस्थितत्वादिपर्यः । कल्प्यते अनुमीपते । अनेन च मङ्गलस्य समाप्तिहेतुत्वे ऽनुमानमेव ममाणं न तु शिष्टाचारानुमिता श्रुतिरि- दानीमानुपूर्वीविशेपनिर्णयाभावेन तस्या अयोधकत्त्वादिवि मूचितं व्यापक- त्वटितकारणताग्रहप्रतिवन्धकज्ञानविपयन्यतिरेकव्यभिचारपद्धरति । इत्यं चेति । मङ्गलस्प समाप्तिफलकत्वे चैत्यर्थः । तत्रापि नास्तिकादिग्रन्यपि तत् मङ्गलं कल्प्यते, अनुमीयते, कार्यरूपसमाप्त्येतिशेषः । प्रायस- त्वे तु तस्य सर्वेषामिच्छाविषयतया सर्वेषा तत्र प्रवृत्ति सम्भवतीति म्यर्ग एव फल. स्वेन कल्पयितुमुचितो नान्य इति तु न्यायपर्यवसितार्थ तन्यायादत्रापि स्वर्ग ए- पेष्टं करप्पतामित्यर्थ. उपस्थितत्वादित्यनेन कस्योपस्थितत्त्वमुत्तमित्याकाक्षायामाह । परिशेपानुमाने प्रवर्तमानस्येति । समाप्त्यन्याफलकत्वे सति सफलत्वहेतुकानुमान- इति तदर्प । ननु समाप्तित्वेन समाप्तरुपस्थितिरकिश्चित्करी व्याप्तिघटकाभावादीना- मप्युपस्थितत्वाविशेषादित्यत आह । मन्यादी प्रवृत्तकामनाविषयत्वेनेति । तपा प तादृशकामनाविषयत्वप्रकारकोपस्थितिविषयत्वं नान्येषामिति भाव । अन्यादी प्रवृत्तिस- मये अन्धसमाप्तावेपेच्छाया औत्सर्गिकत्वात्तपात्वं योध्यम् । न्यतिरेकन्यभिचारमु- द्धरतीति । यद्यपि व्यतिरेकव्यमिचारनिश्चये सति कारणतया बाधितत्वेन समा- प्तेर्मङ्गलकार्यत्वासिध्या समाप्तिरूपकार्यण मङ्गलानुमितिरेव न सम्भवति यदि तुम- न्मान्तरीयमङ्गलसन्देहान्न व्यतिरेकन्यभिचारनिश्चयो ऽपि तु सन्देह एव सघन कारणत्वानुमितौ प्रतिबन्धक इति समाप्त्या मङलानुमान सम्भवत्येवेत्युच्यते । तदा ग्राह्यसन्देहपर्यवसन्नतादृशव्यभिचारसन्देहस्याकिञ्चित्करत्वेन तादृशव्यभिचारोद्धारो विफल एव । मारि कारणत्वाऽनुमितापि नास्तिकस्य भन्मान्तरीयमालसन्दहेने बाधितविषयकत्वसन्देहाद्भवत्यप्रमाण्यसन्देहास्कन्दितकारणतानिश्चयो न तु स्वस्व. कार्याय क्षम इति तदुद्धार आवश्यक इति माव । व्यतिरेकव्यभिचारेण समाप्त कार्यत्वासिद्ध्या कथं समाप्तिकार्येण मालानुमानमित्याशङ्का निरस्यति प्रायसन्देहे- त्यादिना। ननु प्रचुरस्थले यत्किञ्चिन्मलेन यत्किञ्चिद्विप्रध्वसस्यावश्यकतया स्व- ·तत्र बलवत्तरो विघ्नो विनप्राचुर्य वा बोध्यम्।प्रचुरस्यास्यैव बलवत्तरविघ्ननिवारणे कारणत्वं विघ्नध्वंसस्तु मङ्गलस्य द्वा- न्देहपर्यवसन्नस्य कारणतानुमितावमतिबन्धकत्वात् व्यभिचारनिर्णयस्य चाभावादिति भावः । नन्वेवमप्यन्वयव्यभिचारणानं कारणतामहविरोधि भविष्यत्येवेत्याशक्यान्वयव्यभिचारं निरस्पति । यत्र चेति । यत्र काद- बर्यादौ । बलवत्तरत्वं वैज्यात्यम् । नन्वेवमपि कादम्बादौ कुतो न विनध्वंस इत्यत आह । अनुरस्येति । प्रचुरस्यैव मङ्गलस्पेत्यर्थः । वलवत्तर- विघ्ननिवारणे धलवत्तरादिविघ्ननिवारणे तेन प्रचुरविघ्नस्यापि संग्रहः। तथा च मङ्गलस्य विघ्नसमसङ्ख्याकमङ्गलत्वेन नाशकतया न तत्र विघ्ननाश इति भावः। अत्र च विघ्नसमसङ्ख्याकमहलत्वेन हेतुत्वे ऽधिकसख्या- कमगलात् न्यूनसङ्ख्याकविघ्ननाशो न स्यादतः पातुर्य वेत्यत्र वाकारो ऽनास्थायां बोध्य । ननु तथापि कादम्बादौ विघ्नध्वंप्तो मा जायता समाप्तिः परं जायतां मड्लरूपहेतो सत्वादित्याशक्याह। विघ्नध- सस्त्विति। तथा च स्वमन्यविघ्नध्वंससम्बन्धेन मङ्गलाभावान्न समाप्तिरिति भावः। आहुरित्यस्वरसोद्भावनं तबीजं तु विघ्नध्वंसद्वारा मड्लस्य हेतुत्वं न संभवति नास्तिकग्रन्पसमाप्ती व्यभिचारात् । न च स्खननकविघ्नध्वं- जन्यविघ्नध्यससम्बन्धेन मडलस्य सत्वात्कथमेतत्पक्षे समाप्त्यमाव इत्याशङ्का निर- स्यति । तथाचेत्यादिना | विनतमसंख्याकैति । तत्स्थलीयविनेतरावृत्तिसकलविन- वृत्तिर्या संख्या तत्सनातीया तत्स्थलीयमंगलेतरावृत्तितादृशप्तकलमगलवृत्तिर्या सख्या तादृशसंख्यावन्मगलत्वेनेत्यर्थ । अन्यथा विनप्राचुपि यत्किञ्चिद्विनवृत्तिसंख्यामा- दायान्यस्थलीयमगलस्य तामादाय वा मंगलान्यवृत्तिसख्यामादाय वा समसंख्यत्वा- 'पादनसम्भवात् । अधिकसख्याक्मगलादिति । एतच्चापाततो निरुक्तविघ्ननिष्ठसख्या- सजातीयतत्तलीयमंगलेवरावृत्तिप्तख्यावन्मगलत्वेन कारणत्वे अधिकसख्याकमग- लादपि स्वल्पविननाशसम्मवात्। वस्तुतस्तु प्रतिबन्धकसप्तर्गाभायविधया सकलविना- मावस्यापि समाप्तिहेतुत्वेन विघ्नध्वससम्बन्न मगलसत्वेपि मंगलेतरयावत्कारणा- न्तरगतयावत्पतिवघयामावस्याऽसत्वादेव नान्वयव्यभिचार इत्यत्रैव मूलतात्पर्यात् । समसंख्याकमगललेन कारणावर्णनमयुक्तमेव परन्तु बलवत्तरत्वस्पवैनात्यकल्पन ·सोत्पत्यवच्छेदकतासम्बन्धेन समाप्ति प्रति स्वजन्यविघ्नध्वंसावच्छेदकता. सम्बन्धेन मङ्गलस्प हेतुत्वा स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलप्रकृतिमत्वस- म्बन्धेन समाप्ति प्रति आश्रयतासम्बन्धेन मद्गलस्य हेतुत्वाद्वा जन्मान्त- रीयमङ्गलकल्पनया न व्यभिचार इति वाच्यं,तथा सति जन्मान्तरीयस- माप्तिमुद्दिश्य जन्मान्तरीयमङ्गलकरणापत्तेरतः स्वपतियोगियरसवर्णाव- गौरवप्रस्तमित्यभिप्रायेणैव मूले द्वितीयपक्षावलंबनमिति ध्येयम् । न च स्वजन्यवि- नेति । अत्र स्वननकविघ्नध्वंसोत्पत्यवच्छेदकतासम्बन्धेन समाप्ति प्रति मंगलस्य हेतुत्वात् समाप्ति प्रति स्वजन्यविश्नध्वंसावच्छेदकतासम्बन्धेन मंगलस्य हेतुत्वात् स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्वसम्बन्धेन समाप्ति प्रति आश्रयताप्तम्बन्धेन मं- गलस्य हेतुत्वाद्वेत्यन्वयेन कार्यकारणभावत्रयलाभः तत्राद्यद्वयं शरीरनिष्ठप्रत्याप्तत्त्या तृतीयस्त्वात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या, प्रथमकल्पे कारणतावच्छेदकसम्बन्धः द्वितीयकरपे कार्यतावच्छेदकसम्बन्धश्च केवलावच्छेदकतैव स च मुगमत्वाद् ग्रन्थकृता नोक्त इति बोध्यम्।एतेन कार्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धस्य चाति- गुरुभूतस्याचरणं प्रयोजनामावाद् अन्यकृतामनुचितमि केपां चिदाक्षेपो निरवकाशः अत एवोत्पत्तिपदमपि सार्थकम् । अन्यया स्वननकविघ्नध्वंसावच्छेदकतासम्बन्धेन नास्तिकशरीरेपि समाप्त्युत्पत्या तत्रावच्छेदकतासम्बन्धेन मंगलविरहेपि स्वनन्यवि- नध्वंसावच्छेदकतासन्बन्धेन मंगलप्तत्त्वेन व्यभिचाराप्रसक्त्या तदुपादानवैयापत्ते- रिति ध्येयम्। जन्मान्तरीयसमाप्तिमिति । न चेप्टापत्तिः, तयाशिष्टानामाचाराननुम- वादिति भावः, अत्रेदमवधेयम्।मंगलाचरणस्य बहुवित्तव्ययायाप्तसाध्यत्वविरहेण प्र- न्थारम्भसमयेपि कर्तुं शक्यतया जन्मान्तरे ग्रन्थकर्तृत्वसामर्थ्यविरहदशायामेतदुपेस- णसंमवेन समाप्त्यापत्तिः सम्भवति नहि कश्चिद्भाविराज्यसम्मावनया स्वल्पवित्त- साध्यं श्वेतच्छत्रमावश्यकमर्जयति ग्रन्यकरणसामर्थ्यसत्वे ग्रन्थसमाप्तिमुद्दिश्य मं- गलमाचरतो ग्रन्थप्रवृतिरावश्यकी च तत्समाप्तिरिति, यदि च कदा चिद्विग्नभूय- स्त्वादिना न समाप्तिस्तथापि न तत्र जन्मान्तरीयसमाप्तेरुद्देश्यताप्रान्त्या ऐहिक- समाप्तेरेवोद्देश्यताप्तम्भवादिति, अतः स्वप्रतियोगीतिन चावच्छेदकतासम्बन्धेन स- माप्ति प्रतीत्येव वक्तव्यं किं स्वप्रतियोगिचरमवर्णावच्छेदकतापर्यतानुघावनेनेति वा- च्यम् । यत्र नोत्पत्तिद्वितीयक्षणे शरीरक्रियया शरीरस्यैतद्देशाद्विभाग. तेन च पू- वसंयोगनाश. तत्र तच्छरीरावच्छेदेन न वर्णनाशः किन्तु शरीराधिकरणवृत्तिप्रभा- ·च्छेदकतासम्बन्धेन समाप्ति प्रति स्वोत्पत्यवच्छेदकजातीयतासम्बन्धेन मङ्गलहेतुत्वस्य वाच्यतया नास्तिकशरीरे व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । न च पुत्रकामाधिकरणविरोधः सहकार्यन्तरासमवधानेनहिकपुशभावेप्या. यवच्छेदैनैवेति नावच्छेदकतायाः कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वमंगीकृतमारवोत्पत्यवच्छे- दकजातीयतेति । मंगलावच्छेदकशरीरएव समाप्तिरिति न नियमः अवयवोपचया- दिना समाप्तिसमये मंगलावच्छेदकारीरनाशात् अतो जातीयतापर्यन्तानुधावनं जा- तिश्च एकक्षणवृत्तिपदार्थद्वयावृत्तित्वेन विशेषणीया तेन जन्मान्तरीयशरीरस्यापि पृथिवीत्वादिना मंगलावच्छेदकशरीरसजातीयत्वेपि न क्षतिः तादृशी च नातिः त- तत्पुरुषीयतसज्जन्मीययावच्छरीरवृत्तिचैत्रत्वादिजातिरेवेति नोक्तक्षतिः । यद्वा स्तुति- रूपमङ्गलस्य मीमांसकमते नित्यतया तदवच्छेदकत्वं शरीरस्य न संभवति किं तु प्राकट्यरूपतदुत्पत्तेरेवेति मीमांसकमतसंग्रहायवोत्पत्तिपयंतानिवेशनम् । यद्यपि स्वाद. च्छेदकनातीयतेत्युक्तायपि न दोष इत्युत्पत्तिप्रवेशयय तथापि विनध्यंसस्याप्य- नेनैव सम्बन्धेन हेतुत्वमिति लामायैवात्रोत्पत्तिप्रवेशः मंगलस्यानेन सम्बन्धेन हेतुते विघ्नध्वंसस्याप्यनेन सम्बन्धेन हेतुत्वमिति लाभसम्भवात्। विघ्नध्वंसस्य तु कारणता. वच्छेदकसम्बन्धेनोत्पत्तिप्रवेश आवश्यकः अन्यथा जन्मान्तरीयसमाप्तेरपि विघ्न- ध्वंसफलत्वापत्तेरिति मन्तव्यम् । पुत्रकामाधिकरणेति । पुत्रकामः पुत्रेटचा यनेतेति विधौ पुत्रकामपदमधिकृत्य यो विचारस्तद्विरोध इत्यर्थः । स्वावच्छेदकावरिछन्नेति । आस्तिकनास्तिकाम्यां युगपद्यत्र ग्रन्थसमाप्तिः कृता तत्र नास्तिकीयसमाप्तेरपि आ- स्तिकीयमंगलनन्यविघ्नध्वंसाव्यवाहतोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वेन तत्पूर्वमुक्तसम्बन्धेन का- याधिकरणे मंगलविरहाट्यभिचार इत्यतः स्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वनिवे. शः नास्तिकसमाप्ती व्यभिचारवारणाय द्वितीयसम्बन्धप्रवेशः। स्वोत्तरत्वं स्वाधिकर- णक्षणध्वंसाधिकरणत्वमेव तादृशक्षणोत्पतिकत्वं च नास्तिकसमाप्तिसाधारणमेवेत्यय- वधाननिवेशेनैव नास्तिकसमाप्तिावतेनीया तच्चाव्यवधाने यदि स्वाधिकरणक्षण'व- साधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वं तदा आस्तिकीयसमाप्तरप्यसंग्रहः स्वाधिकरणीभू- तदिनध्वंसोत्पत्यधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणतद्वितीयक्षणध्वंसानाधिकरणत्वस्य समा- प्त्युत्पत्तिक्षणे क्वाप्यसंभवात्। यदि च स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वं तदि- त्युच्यते तदापि ध्वंसस्य ध्वंसाप्रसिध्या तादृशोभयसंबंधेन ध्वंसविशिष्टाप्रसिद्धिरेष यत्तु म्याधिकरणतरक्षणध्वंप्ताधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वमेवाव्यवहितत्व तच सर्व- ·। (४) पिकपुत्ररूपफलस्य तत्र सिद्धान्तितत्वादिति वाच्य, तत्र पुत्रमात्रकामना- श्रवणादिह तु विशिशिष्टाचारानुमितश्रुत्या ऐहिकसमाप्तेरेव मङ्गलफ- लत्वात्। नच स्वावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिकत्वस्वाव्यरहितोत्तरक्षणोत्प. त्तिकत्वोभपसम्बन्धन मङ्गलजन्यविघ्नध्वंसविशिष्टसमाप्तित्वस्य मङ्गल. कार्यतावच्छेदकत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यं, कारणस्य कार्यतावच्छेद- कलानुपगमात् । अत एव काशीमरणान्मुक्तिरिति अत्यन्तर्गतपञ्चम्या: त्र तत्क्षणपदेन समाप्त्यव्यवहितपूर्वक्षणव्यक्तिमादाय समाप्तिक्षणे सूपपादमेव ना- तिकशरीरे व्यभिचारपारणं तु स्पायच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वदलेनैवेति कश्चित् प्रलपितं तदत्यतमसत् । आत्मन्युत्पन्नस्य विघ्न वसस्य ध्वंसाभावेन तदीयभोगायत. नजन्मांतरशरीरावच्छेदेनापि तदात्मनि सत्वस्यावश्यकत्वात् प्रथमदलेन नास्तिक समाप्तिवारणासंभवात् अन्यथा जन्मान्तराजितपुण्यपापादेरपि जन्मातरीयशरीरावच्छे- देनाऽसत्त्वापत्त्या तदवच्छेदेन भोगजनकता न स्यात्। न च स्वावच्छेदकेत्यम्य स्वो- त्पत्यवच्छेदकार्थकत्वात् नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथाप्तति आस्तिकोयसमाप्तेरपि स्वोत्पत्स्वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वामावेनासाहप्रसंगात्। न च स्वोत्पत्यवच्छे. दक्जातीयावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वएव तात्पर्यमिति न कोपि दोष इति वाच्यम्।एवम- पि निरुक्तान्गनधाननिवेशे प्रयोजनाविरहेण तद्वैयर्थ्यस्य दुरुद्धरत्वादिति नेत्सत्यं, स्वोत्तरमन्मानुत्तरत्वमेव प्रकृते अव्यवहितत्वं जन्म च आद्यशरीरमाणसयोग शरी- रे आद्यत्व च म्वसमावीयशरीरध्वंसानधिकरणत्वं नातिश्च पूर्वोक्तैव ग्राधाऽतो ना- प्रसिद्धि एव च नास्तिकीयसमाप्तेविनध्वंसोत्तरजन्मोत्तरक्षणोत्पत्तिकात्वेनाव्यवधान- निवेशात्तद्वारणमन्याहतमेवान च आस्तिकीयसमाप्तेरपि स्वोत्तरपुरुपातरीयजन्मोत- रक्षणोत्पत्तिकतयाऽसंग्रहो दुर्वार एवेति वाच्यम्।स्वाश्रयशरीरावच्छिन्नभोगाश्रयत्व- देशिकविशेपणत्योभयपटितसामानाधिकरण्यसबधेन विन्नध्वसविशिष्टत्वेन जन्मनो वि- शेषणीयत्वात्। न नैवपि यादृशप्रथसमाप्त्यनंतरं ग्रंथकर्तुर्मुक्तिस्तादृशसमाप्तेरसंग्रह एव सोत्तरस्तसमानाधिकरणनन्माप्रसिद्धरिति वाच्यम्। स्वोत्तरचरमशरीरानुत्तरत्वस्यै- वाव्यवधानपदार्थत्वेनागीकरणीगत्वात्। नरमतं च स्यामनातीयशरीरमागमावानधिकर- णतं, इत्य न समाप्त्युत्तर मुक्तिम्परेपि म्वोत्तरचरमशरीरप्रसिद्या नासंग्रह. ॥ उ- तत्वनिवेशन च यत्र नाम्निन मगलाचरणं विनैव प्रयातरसमाप्ति कृता तदन- नर तरीरेणेवालि भन्दा तदनन्नरनातदिन पगलानरणेन नायित्वा अन्या- ·प्रयोजकत्वपरत्वोपवर्णनं प्रग्यकृतां सद्गच्छते।अन्यथा तत्रापि काशीमर- विशिष्टमुक्ति प्रति काशीमरणहेतुत्वस्य निर्दुष्टतया तथोपवर्णनमसगतं स्यात् । भय तमेव विदित्वा ऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनायेति श्रुत्या तत्वधानस्य मुकिसामान्यं प्रति हेतुत्वं प्रतिपादितं तच्च का. शीपरणस्य मुक्तिहेतुत्वे न संभवति काशीमरणजन्यमुक्तौ तत्वज्ञानस्व व्य- भिचारमसङ्गादतः काशीमरणस्य न मुक्तिजनकत्वमपि तु तत्त्वज्ञानद्वारा मुक्तिमयोजकत्वमेवेति ग्रन्यकृतां तत्रत्यपञ्चम्याः प्रयोजकत्यपरत्वोपवर्णनं न तु कारणस्य कार्यतानवच्छेदकत्वात्तथोपवर्णनमिति चेदस्तु कारणस्थ कार्यतावच्छेदकत्वमस्तु च पूर्वोक्तरीत्या मङ्गलजन्यविघ्नध्वंसविशिष्टस- माप्तित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वेन नास्तिकशरीरे व्यभिचारवारणम् । एव- मपि भोगादिनाश्यविघ्नध्वंसपूर्वकसमाप्ती क्लृप्तनियतपूर्वत्तिताकेन ध्वं- सेनेच मङ्गलपलीपतमाप्त्युपपत्तर्मगलस्यान्पपासिद्धत्त्व दुरिमेव । नच व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिरिति वाच्यं, पत्र व्यापारिणममा- णवोधितकारणतानिहाय व्यापारस्य कारणत्वं कल्प्यते यथा यागस्य स्वर्गहेतुतानिर्वाहार्थमपूर्व तत्रैव व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिः। अत एव काशीमरणस्य तत्त्वज्ञानेन मुत्तावन्पयासिद्धत्वात् प्रयोजकत्वपरतया श्रुतिसमर्थनं सगच्छते । प्रकृते च प्रतिवन्धकामावस्य कार्यमावे हेतुताया मङ्गलकारणतां विनापि क्लुप्ततया मङ्गलस्य अन्यथासिद्धलं दुष्परिहर- मेवेति विघ्नध्वंसस्य द्वारत्वमिच्छतां माची मतेपि विघ्नध्वंसस्य कार्यवा- वश्यकतया विघ्नो निवर्त्यतामिति कामनया मङ्गलाचरणेन च विघ्नध्वंस न्तरसमाप्तिः कृता तत्रत्यपूर्वसमाप्तौ व्यभिचारवारणायैवेति कारणस्य कार्यतानव- च्छेदकत्वे प्राचां समतिमाहाअतएवेति ।कारणस्य कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेशांगीका- रेपि काशीमरणान्मुक्तिरित्यत्र पंचम्याः प्रयोजकत्वार्थकत्वोपवर्णनमावश्यक तथा च कारणस्य कार्यतानवच्छेदकत्वेन प्राचां संमतिरित्याशयेन शकते अथेति ॥का- रणस्य कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेशसंभवेपि समाप्ति प्रति मंगलस्य न हेतुतासमवः अन्यथासिद्धत्लादित्याशयेन समाधत्ते।एवमपीति विननंसस्य कार्यतावश्यकतयेति । तथा च प्राचीनमते समाप्तौ विघ्नध्वा च मंगलकार्यत्वं कल्पनीयमिति गौरवमिति भाव.विनो मे निवर्ततामिति कामनयेति सावधारणोयं निर्देश अन्यथा विनव- ·रमित्याहुः प्राञ्चः । नव्यास्तु मङ्गलस्य विघ्नध्वंस एव फलं समाप्तिस्तु बुद्धिप्रतिभादिकारणकलापात्। न चैवं खतःसि- द्धविघ्नविरहवता कृतस्य मङ्गलस्य निष्फलत्वापत्तिरिति वा- च्यम्।इष्टापत्तेः, विघ्नशङ्कया तदाचरणात् तथैव शिष्टाचारात्। एवं फलमिति वदतां चिन्तामणिकृतां मतमाह । नव्यास्त्विति। विघ्नध्वंस एवेत्येवकारेण समाप्तिव्यवच्छेदः फलं वृत्युद्देश्यम् । ननु समाप्तिस्ता कस्मिकी स्पादत आइ । समाप्तिस्त्विति । बुद्धिर्ज्ञानं प्रतिभा तद्विशेषः स्फूर्त्याख्यः, प्रतिभादीत्यादिना विघ्नसंसर्गाभावपरिग्रहः अनयैव रीत्या कारीरीष्टिस्थलप्यवग्रहीनवृत्तिरेव फलं वृष्टिस्तु स्वकारणादेवेति बोध्यम् । एवं मङ्गलस्य विघ्नध्वंसं प्रति जनकत्वे । स्वतः सिद्धविघ्नविरहवतोति। वि- नात्यन्ताभाववतेत्यर्थः । ननु निष्फले प्रवृत्तिरेव कथमत आह । विप्नश येति । संशपनिश्वयसाधारणविप्नजानमेव प्रवर्तकमिति भावः । तदाच रणात, मङ्गलाचरणात्। ननु विप्नसंशय मङ्गलाचरणमेवासिद्धमित्यवाह। तपैवेति । शिष्टाचारादिति । विषयतासम्बन्धेन मङ्गलइति शेषः । ननु सौरव समाप्तेमंगलफलतया समाप्तिकामनाधीनविघ्नध्वसकामनाया अपि मगलचरण- प्रयोनकतया विप्नध्यसकामनया मगलाचरणस्य प्रकृतानुपयोगप्रसगात्। अथ का, न न्मयोमंगलकार्यत्वे गौरवेपि विघ्नध्वसम्यैव मगलफलत्व विघ्नध्वसकामनया मगला- ननुवानान्न सभवति यस्य यत्फल्ख तत्कामनया तदनुष्ठाननियमादेत्याशका निरा- कुरुते, विनो मे निवर्ततामित्यादिना। ननु विघ्नध्वस एव मगलफलमिति मूलोकिरयु- सा फल्पदस्प जन्यार्थरतया मगलध्यप्तस्यापि मगलनन्यतया एक्काराप्तगतिरित्या शका निराकुन्फिलपद व्याचष्टे। फलमिति आकस्मिकीति । यत्किचित्कारणानियम्ये त्पर्य । नन्वेव कारियागस्यापि वृष्टि फल न स्यात् यागेनावग्रह निवृत्तौ सकार गादेव वृष्टिसमवादित्याशकामिष्टापत्या परिहरति । अनयोति । अवग्रहो वृष्टि प्रतिधो दुरिताविशेष श्रुने कारणतारोधकत्वमिति।कपा पिन्मते शाब्दीपावना वेषा निदपूर्व न्यायमने लिष्टसाधनत्व तथा च मगले विनयसकारणताया पाधि तत्वेन शिरानारानुमिनाया विनयमामो मगरमाचरेदिति श्रुतेरप्रामाण्यापत्ति न्यायमते तत्र विधिना मगले विनध्वमकारणताया एव प्रत्येतन्यत्वादिति भाव ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । नच तस्य निष्फलत्वे तदोधकवेदाप्रामाण्यापत्तिरिति वा- च्यम् । सति विघ्ने तन्नाशस्यैव वेदवोधितत्वात् । अत एव पापभ्रमेण कृतस्य प्रायश्चित्तस्य निष्फलत्वेपि न तदोध- निविप्नपुरुषानुष्ठितमंगलस्थले ऽन्वयव्यभिचारेण विप्नध्वंसं प्रति मंगलस्य कारणता बाधिता तथा च बाधितार्थबोधकत्वाद्वेदस्यामामाण्यमिति श्रुतेः कारणतावोधत्वमंगीकर्तुमते शशां निरस्पति।न चति। तस्य, ध्वंसनिर्विप्नपु. रुपानुष्ठितमंगलस्यातद्बोधकेति । मंगलविघ्नध्वंसयोः कार्यकारणभाववोध- केत्यर्थः । सति विघ्नइति।तथा चोपदर्शितस्थले मतियोगिरूपकारणाभावेन विनध्वंसरूपकार्यानुदयोपपत्तौ कारणतायाः अबाधितत्वेन न कारणता. बोधकवेदामामाण्यमिति भावः । अत एव, नाशं प्रति मतियोगिनः कार- णत्वादेव । तदवोधकवेदामामाण्यमिति। प्रायश्चित्तस्य पापनाशकत्ववोधक- घेदाप्रमाण्यमित्यर्थः । मनु मंगलं न विघ्नध्वंसे कारणं विनायकस्तवपाठा- दिजन्यविघ्नध्वंसे व्यभिचाराव विनायकस्तवस्य मंगलत्वेपि तदनुफूलक- ण्ठाभिघातरूपस्य तत्पाठस्य मंगलवाभावात् ।नन पाठकतासम्बन्धेन विना- यकस्तवपाठ एव विप्ननाशकः स च मंगलमेवेति न व्यभिचार इति वाच्यं, "सर्वे विघ्नाः समं यान्ति गणेशस्तवपाउत" इत्यादिना तत्पाठस्यापि वि. । ननु सति विघ्ने तन्नाशस्यैव वेदनोधितत्वादिति मूलमसंगतं स्वर्गकामो यजेतेत्यादि वद्विघ्नध्वंसइस्यादावपि विघ्नध्वंसकारणत्वमेव विध्यर्थो वाच्यः न तु सति विघ्न हत्यपि तद्बोधकपदाभावात् अतस्तन्मूलतात्पर्यमाह । तथाचेति । सति विघ्ने इति मूले मंगलादिति शेषः तगा च केवलदंडाद् घटानुत्पत्तावपि दंडो घटकारणमिति वाक्यस्य नाप्रामाण्यं सर्वदा दण्डे घटाव्यहितपूर्वत्वस्य तात्पर्याविषयत्वात् किं तु दण्डेत- रयावद्घटकारणसत्वे दण्डे घटाव्यवहितपूर्वत्वमेव तात्पर्यविषयस्तद्वत्प्रकृतेपीति मू- लासया। शमं यांतीत्यादिनेति । आदिना गणेशस्तषपाठत इत्यस्य संग्रहास्तषपाठस्य विन्नध्वंसकारणतायास्तादृशवाक्यबोधितत्वेपि पाठजन्यविघ्नध्वंसे मंगलस्य व्यनि- चारो दुर्घट एय स्तुतिरूपमंगलस्य पाठकतासम्बन्धेन कार्याधिकरणे वृत्तरित्यर्थः । स्थलान्तरे व्यभिचारं दर्शयति । प्रायश्चित्तजन्येति। विशेषपदार्थमेव प्रकटयन्नाह । तथा- ·१८ कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कवेदाप्रामाण्यम् । मङ्गलं च विघ्नध्वंसविशेपे कारणम् । वि- घ्नध्वंसविशेषे च विनायकस्तवपाठादिः, कचिच्च विनात्य- न्ताभाव एव समाप्तिसाधनं प्रतिबन्धकसंसर्गाभावस्यैव का- घूननाशकत्वोधनात्।प्रायश्चित्तजन्ये विघ्न वसे व्यभिचाराचेत्यत आह । पंगलं चेति । स्तवपाठयदिरित्यादिना पायश्चित्तपरिग्रहः। तथा च मंगलस्प स्वाव्यवहितोतरक्षणोत्पत्तिकत्वसम्मन्येन मंगलविशिष्टविनसत्वं विना- तीयविनध्वंसलं वा कार्यतावच्छेदकम्। एवं विनायकस्तवपागदेरुपदर्शितस म्बन्धेन विनायकस्तवपागदिविशिष्टविप्नध्वंसत्याविनातीयविनध्वंसत्वं का कार्यतावच्छेदकमिति न व्यभिचार इति भावः। ननु विघ्न-वंस एव यदि मगलस्प फलं तदा समाप्तिकामस्य मंगले प्रवृत्तिर्न स्यादतः समाप्तिसाधन विनध्वंससाघनत्वान्मंगले प्रवृत्तिर्वाच्या तच्च नसंभवति स्वतःसिद्धविनवि: रहस्थले व्यभिचारेण विघ्नध्वसस्प समाप्तिसाधनत्वाभावादिति शहां निरस्पतिक चिदिति नन्वेवमननुगमोतोनुगत्तेन रूपेण कारणत्वे पीनमा । मतिबन्धकेति।संसर्गामावस्यासंसर्गाभावत्वेन ससर्गाभावस्य तथाच विनसं चेति लाववादाह । विनातीयेति । प्रवृत्तिर्न स्यादिति । यदि यस्य फ्ल भवति तत्काम स्यैव तत्र प्रवृत्तिनियमादिति भावः। प्रवृत्तिाच्येति।तृप्तिकामस्य तृप्तिसाधने पाके प्रवृत्तिरेवेति शेप । व्यभिचारेणेति । व्यतिरेकव्याभिचारणेत्यर्थ । संसर्गाभावत्वेन सतर्गभावस्येति । ससर्गाभावत्वेन ससर्गाभावत्वावच्छिन्नस्येति पर्यवसितार्थ । इद च विवरण ससर्गाभावस्य ध्वसत्वादिना कारणत्वेपि । न व्यभिचारनिरास इति। यथाश्रुतमूलवाक्यस्योक्तशका अनिराप्तकत्वादिति बोध्यम् ॥ ननु तत्तद्विा- भावाना यदि पिघ्नससर्गामावत्वेन हेतुता नदा यत्किचद्विघ्नसत्वे विघ्नप्रतियोगि- कससर्गाभावस्य सत्वेन समाप्त्यापत्ति यदि विघ्नत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकससर्गा- भावत्वेन हेतुता तदा ध्वप्तप्रागभावयोर्न हेतुता तयोत्सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वानगीकारात् यदि च विघ्नप्रतियोगिकससर्गाभावकूटत्वेन हेतुता तदा कापि समाप्तिर्न स्यात् ध्वसप्रागभावादीनामेकदा एकत्रासत्वेन कूटाधिकरणत्वस्य कदा प्यसम्भवादित्याशङ्का परिहर्तुमाह । अनचेति। तत्तदिनाभावत्वेनेति । तत्तद्विमप्रतियो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। र्यजनकत्वात् । इत्थं च नास्तिकादीनां ग्रन्थेषु जन्मान्तरी- सर्गाभावत्वेनहेतुत्यान्न पूर्वोक्ताव्यभिचार इति भाव अत्र चतत्तद्विप्नाभावत्वेन हेतुता न तु विभाभावकूटत्वेन विघ्नभागभावादीनामेकत्रासंभवेन समाप्तिन स्यादिति योभ्यम्!यत्र च मंगलं विनापि समाप्तिस्तत्र विघ्नध्वंसाभाववति स. माप्तेर्दर्शनाद् व्यतिरेकन्यभिचारमाशयय निषेधतिाइत्यं चेति रितध्वंस- कल्पने तजनकीभूतमंगलकल्पने च गौरवादाहा स्वतः सिद्धति। यत्र मंगले सत्यपि न समाप्तिस्तत्र मंगलाद्विघ्नध्वंसो भवत्येव समाप्त्यभावस्तु वि. घ्नभूयस्त्वात्तन्मंगलानन्तरोत्पन्नाद्विप्नाद्वैत्यवधेयम् । अंथ समाप्तिविघ्न- ध्वंसयोराकासात्मनिष्ठयोः कथं कार्यकारणभाव इति चेदुच्यते।स्वमतियो- गिषयोजकत्वसम्पन्धेन चरमवर्णध्वंसरूपसमाप्ति प्रति विशेषणतासम्बन्धेन विश्नसंसर्गाभावलेन हेतुत्वमिति । वस्तुतस्तु आहुरित्यनेन सूचितामन्य- थासिद्धि प्रकटयति। क चिच्चेति । विघ्नात्यन्ताभाव एवेत्येवकारण विश्न- गिकसंसर्गामावत्वेनेत्यर्थ । तेन भेदमादाय न विघ्नसत्वेपि समाप्त्यापति न चैवमपि विनसत्वे समाप्त्यापत्तिदुर्वारा तत्तद्विघ्नव्यक्तेरपि द्वित्वादिना ऽत्यंताभावरूपसं- सर्गाभावसत्वादिति वाच्य । तत्तद्विप्नत्वेतरधर्मानवच्छिन्नतत्तद्विननिष्ठप्रतियोगिताक- संसर्गाभावत्वेनेत्यर्थविवक्षयोक्तदोपप्रतीकारसम्भवात् ध्वंसप्रागमाक्योरपि विशेष- धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वांगीकारे तु तत्तद्विग्नत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताफसंसर्गा- मावत्वेनेत्यर्थकरणेपि न क्षतिरिति मन्तव्यम् । विघ्नध्वंसाभाववतीति । विघ्नसंसर्गाभा- वप्तामान्याभावरतीत्यर्थ । अन्यथा ययाभृते विघ्नध्वंसाभाववत्यपि विधनात्यंताभाव. सम्भवेन विघ्नसंसर्गाभावत्वेन हेतुत्वे व्यतिरेकव्यभिचारासम्भवेनाऽसंलगकतापत्तेः तथा च यत्र मङ्गलं विनेक समाप्तिस्तत्र विघ्ननाशकमगलासत्वेन विघ्नस्य व्य- तिरेकव्यभिषारो दुर्वार एवेति भाव । ननु यत्र सत्यपि मङ्गले न समाप्तिदृश्यते तत्र महलाद्विवनध्वंस एव न जात इत्यवश्यमड़ीकरणीयं अन्यथा तत्तद्विघ्नसंस- गाभावाना सत्वेन समाप्तिविरहस्योपपादयितुमशक्यत्यात्तथाचान्वयव्यभिचारेण म- मुलत्य विघ्नध्वंतफलकत्वं न शक्यते वक्तुमित्याशङ्का निराकुरुते । यत्र चेति । वि. मभ्यस्त्वादिति । ननु मङ्गलादनन्तरोत्पन्नविनादपि तत्र समाप्त्यभावसम्भयेन ना- नारिभव्यतीना नकारणीभतपागभावादीना च कल्पने गौरवमतम्तथैवाह । म- ·२० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । ध्वंसस्य तद्द्वारकमंगलस्य च व्यवच्छेदः । समाप्तिसाधनं समाप्त्यव्य- वहितपूर्ववर्तितपा निश्चितः तथा च तेनैव मङ्गलस्थलीयसमाप्तिनिर्वाहे पङ्गलस्प तज्जन्यविघ्न सस्य चा न्ययासिद्धिः । समागमावयोर. स्यन्तामारेन विरोधे मानाभावात् । घसस्पलेपि अत्यन्ताभावसत्वादिति भावः। नन्वयोन्याभावभिन्नाभावत्वेनैव लापवादेतृतास्त्वत्त आह। प्रतिर न्यकसंसर्गेति । प्रतिवन्धकसलेपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नाभावस्प सत्वा. कार्योत्पादवारणाय तत्तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेनैव हेतुत्व स्य वाचलेन न धंसस्य हेनुता तस्य संसर्गावच्छिन्नत्वे मानाभावादिति भावः । दुरितवंसः दुरितध्वंससामग्रीपयुक्तः स्वतः सिद्धोदुरितकारणाभा- वयुक्तः। एतेन विघ्नध्वंसस्य तदत्यन्ताभावस्य वा समाप्तिहेतुताविचार- स्यामकृततया तव्यवस्थापने प्रकृतानुपयोगः । एवं प्रतिवन्धकाभावकूटस्य हेतुत्वे ऽतीतानागतमागभावध्वंसपोर्युगपदेव स्थानासंभवेनेकदा फूटापसि- दिः पूर्वोक्तरीत्या तत्तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य पूतिबन्धकाभाव विशेषणत्लेन ध्वंसागपारयोरसंग्रहथेति दूपमानि निरस्तानि उक्तरीत्या लानन्तरेति । स्वप्रतियोगिप्रयोजकत्वेति । स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्व- सम्बन्धेनेत्यर्थः । न च स्वप्रयोजकत्वसम्बन्धेनेत्येव कुतो नोक्तं जीवात्मनि स्वानुकू- लकृतिमत्वातम्भवेपि स्वननकचरमवर्णजनककृतिजनकत्वरूपस्य स्वप्रयोजकत्वस्य जीवात्मनि सम्भवादिति वाच्यं, निरुक्तप्रयोजकत्वस्य नानाननकताघटितत्वेन गौ- खादिति भाव ।क विवेत्यादि प्रकरणान्तरेण व्यायष्टे । वस्तुतस्त्वित्यादिना। समा- तिसाधनमिलभ्य समाप्तिकारणमित्यर्थक्वे व विदित्यस्यासङ्गतिः तत्तद्विघ्नसप्त- भावत्वेन हेतुताया व्यवस्थापिततया सर्वत्रैवामावत्रयस्यापि कारणत्वात् निय- तपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्यस्यैव कारणतारूपत्वादतस्तत्पदं व्यापटे । समाप्त्यव्य- वहितेति । ननु मलाद्विनध्वंसस्यले ध्वसप्रागभावाम्यामत्यन्ताभावस्य विरोधात् वि- मात्यंतामावस्यैवासत्वन कयं तेन विनध्वसम्यान्ययासिद्धिरित्यत आह । वसपाग- मावेत्यादि। अन्योन्यापावभिन्नाभावत्वेनेति । सर्वत्र विघ्नात्यन्ताभावसत्वेपि न विरा- नात्यन्ताभावत्वेन हेतुता सम्भवति विप्नसप्तभावत्वापेक्षया नित्यत्वघटितस्य तस्य गुरुत्वात् सति च लघुधर्मे गुरुधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्वानङ्गीकारात् तथा चा- यानमेव त्रयाणामपि कारणलमिति भाव तत्तत्समर्गेनि । प्रतिबन्धकतावच्छेदकम ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । यमङ्गलजन्यदुरितध्वंसः स्वतःसिद्धविनात्यन्ताभावो वास्ती- तिबन्धकात्यन्तामावस्यैव कार्यमाने हेतुत्वादिति । मूले नूतनेत्यादि। नूतनो यो जलघरो मेघस्तस्य रुचिरिव रुचियेस्य तस्मै एसेन यथा नूतनजलधरः शीघ्रं वृष्टिपदस्तयायमपि स्वामिलपितफलपूदे इति सूचितम् । नमस्कार्यस्य भगवतः सन्तुपृता सूचयितुमाह । मूले गोपेति । गोपानां वधूटयः युवत्पः सर्गेत्यर्थ । वाच्यत्वेनेति । तथा च प्रतिबन्धकसंसर्गामावस्यति मूलस्य 'प्रतिबन्धकता- वच्छेदकसंप्तर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्येत्यर्थ इति भाव । मानामावादिति । स- मवायेन घटाधिकरणे संयोगेन घटो नास्ति सयोगेन घटाधिकरणे समवायेन घटो नास्तीति प्रतीत्युपपत्तये हि संयोगसमवायसम्बन्धावच्छिन्नघटामावयोर्भदोपपत्तये अत्यन्तामावप्रतियोगिताया सम्बन्धावच्छिन्नत्वमङ्गीक्रियते ध्वसे च तादृशयुक्त्यस- म्भवेन संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमप्रामाणिकमेवेति भाव । नन्वेव विनव- सस्याकारणत्वे दुरितध्वस स्वत सिद्धविनात्यन्ताभावो वेत्यायनिममन्धासङ्गति- रित्यतो दरितध्वसपदं व्याचष्टे | दुरितध्वंससामग्रीति । अत्यन्तामावस्य नित्यत्वेपि प्रतियोगिसत्वदशायामत्यन्ताभावसम्बन्धासत्वेनाधिकरणसम्बन्धात्यन्ताभावे दुरित- ध्वंससामग्रीप्रयुक्तत्वमिति माव । द्वितीयव्याख्यानादरणे स्वयमेव बीन प्रकटयक्ति एतेनेति । ननु मडलस्य विय्नध्वंसफलकत्वे समाप्तिकामनया तत्र प्रवृत्ति समा- प्तिननकविप्नध्वसननकत्वेनैवोपपादनीया । विनध्वसस्य समाप्तिहेतुत्यं च व्य- भिचारेणासम्भवदुक्तिकमित्याशङ्कायां के चिच्चेत्यादिग्रन्थस्यावतारितलेन न प्रकृ. तानुपयोग इत्यतो दूपणान्तरमाह । एवमिति । ननु प्रतिबन्धकसंसर्गामावकूटत्येन न हेतुतामयीकुर्मो येनाप्रसिद्धि स्यात् अपि तु सत्तद्विघ्नसंसर्गाभावत्वेनेत्युक्तमे- वेत्याशङ्कय दूषणान्तरमाह । पूर्वोक्तेति । द्वितीयव्याख्यानेपि तद् दोषनिवारणे हे- तुमाह । उक्तरीत्येति । प्रतिबन्धकामावस्येति । प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तत्प्रतिवन्धकाभावत्वेनेत्यर्थ । यत्तदोनित्यसम्बन्धात्मकृत- श्लोके यत्पदाभावात्कथं सतिरिति हृयाशङ्कय प्रकृते तच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थक- तया न यत्पदार्थापेक्षेति समाधत्ते यच्छन्द इति । नमस्कारप्रकारीभूतेति । स्वापक- पैनोधानुकूलव्यापारो नम शब्दार्थ अपकर्षान्वय्यवधित्व कृष्णपदोत्तरचतुर्व्यर्थ इति भाव । यद्यप्यवधित्वस्यापादानतारूपतया तदपिका पञ्चम्या न नु चतुर्थी त- ·२२ मारिकावली, मृतारली, दिनकरी, रामरुद्री । तस्मै कृष्णाय नमः संसारमहीरुहस्य बीजाय ॥१॥ तिन व्यभिचार इत्याहुः ।। संसारमहीरहस्य बीजायेति । संसार एव महीरुहो वृक्षस्तस्य बीजाय निमित्तकारणाये. त्यर्थः । एतेन ईश्वरे प्रमाणं दर्शितं भवति । तथाहि यथा घ- खियस्तासां दुकूलानि वस्त्राणि तेषां चौरायेत्ययः । तस्मै इति । तच्छन्दः सामान्यतः सकलमनसिद्धत्वसूचनापानेन भगवतो नमस्कारपूकारीभू. तापकर्पावधित्वमुक्तं तदयुक्तं भगवति मानाभावादित्याशड्यय नैनायिक मतेनेश्वरसाधकानुमानसूचनायाह । संसारेति । संसारस्य महीरुह इति पष्ठीतत्पुरुषभ्रमं व्यातयितु कर्मधारयमाह । मुक्तावल्यां । संसार एवेति । वीनवं समवायिकारणत्वं तच्चेश्वरे वापितमत आह । निमित्तेति । नन्वीश्वरे नमस्काररूपं मङ्गलाचरणमयुक्त ईश्वरे मानाभावात् नहि तत्र प्रत्यक्ष पूमा- थापि क्रियान्वय्यवधित्वम्यैवापादानरूपतया नात्र पञ्चमीप्रसक्ति परन्तु निरु- तापकर्षावधित्वविवक्षाया नम स्वम्तीत्यादिसूत्रेण चतुर्येव विहितेति भाव. १ एव च श्रीकृष्णावधिकस्वापार्षदोधानुकूलो मदीयो व्यापार इत्युक्तबोधः उच्चारयित- व्यापारस्यैव नमश्शब्दार्थत्वात् यद्यप्येव सति नारायण नमस्कृत्येन्त्यादावीप ना- रायणपदोत्तर चतुर्येवापेक्षिता न द्वितीया करोतिर्मत्वस्य नारायणे ऽसम्भवेन नम पदार्थस्यैव तत्कर्मतया नम पदार्थघटकापकर्षावधित्वस्यैव द्वितीयया वोधनी- यत्वात् तथापि तत्र लक्षणया नमस्कारानुकूलकृतिपर्यन्त करोत्यर्य नम पद ता स्पर्यग्राहकमतो नम पदयोगाभावान चतुर्थी अपकर्षावधिनिरूपितापकर्षनिष्ठप्रका- रतानिरूपितावपित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितमकारितारूपा विषयतेव द्वितीया । अ- त एव नम पदस्य सार्थकत्वविवक्षया स्वयभुवे नमाहात्य ब्रह्मणे ऽमिततेनसे इत्या. टी चतुर्थेव न द्वितीयेति मन्तव्यम् । पठीनत्पुरुपभ्रम इति । सकलप्रपञ्चहेतोरीध- रस्य महीरुहबीनत्वमानक्थनम्यानुचितत्वेन पष्ठीतत्पुरुषम्य भ्रममूलकत्वमिति भाव- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । टादिकार्य कर्तृजन्यं तथा सित्सङ्कुरादिकमपि नच तत्क- " णमरूपिद्रव्यत्वेन वागपूत्यक्षाविपत्वात् नापि मानसं परात्मनः परेण मन- सा पूत्यक्षवारणायात्मपूत्पक्ष पूति परामव्यावृत्तविजातीयमनासंयोगत्वे- न हेतुत्वस्यावश्यकतया ईश्वरे तस्याभावात् । नव द्यावाभूमी जनयन्नित्यादि श्रुतिरेव पूमाणं श्रुतीनामीश्वरोच्चरितत्वेन प्रामाण्यादीश्वरसन्देहे अतिप्रमा- ण्यस्यापि सन्दिग्धत्वात् अत आह । एतेनेति । प्रमाण, मनुमानरूपं पूमाणम्। तथा सित्यकुरादिकमपीति । नन्वत्र किं पक्षतावच्छेदकं न तावत् ति- तित्वं अरादेरपि क्षितित्वेन पृथक् तदुपादानवैय्यर्थ्यात् किं च क्षिति- त्वसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरुद्देश्यले दृधान्ते घटाही अंशत: सिद्ध- साधनम् । अवच्छेदकादरछेदेन तथाले परमाणो वाधः जन्पक्षितित्वस्य प- क्षतावच्छेदकत्वे परमते जन्यपदन्यावृत्यसिद्धि स्तन्मते ऽजन्यक्षितेरभा- वात् जन्यत्वस्यैव तथात्वसंभवेन पक्षतावच्छेदककोटी क्षितित्वस्य व्यर्थ- समवायिकारणमिति । वृक्षादिसमवायिकारण एव वृक्षादेवौजव्यवहारादिति भावः । यद्यपि वीन वृक्षार्न समवायिकारण वीजनाशानन्तरमेव तदवयवैरकुरारम्भात् त. थापि समवायिकारणत्वमपि समवायिकारणावयवकत्वमेव विवक्षिमतो नासङ्गतिः ईश्वरे पूर्वोक्तप्रमाणाभावमेव व्युत्पादयन्नाह । नहीति । लिङ्कामावादिति । ईश्वरसाधक- लिलामावादित्यर्थ । उपमानस्य शक्तिमात्रतापकत्वेन सन्निराकरण न कृतमित्यवधे- यम् । तथा वित्यंकुरादिकमपीति मूले क्षित्यकुंरादीनां पक्षत्वं सूचित सित्यकुरा- दावनुगतं पक्षतावच्छेदकं किमित्याशङ्कते। नपत्रेति । अड्कुरादेरपीति । तथा च क्षितित्त्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वे अकुरस्यापि क्षितित्वेनांकुरादेः पृथगुपादानमन- कमिति भाव । नन्वत्र क्षितिपदं न पृथिवीत्वनात्यवच्छिन्नपर येनाकुरादरुपादानं व्यर्थ स्थात् अपि तु भूमण्डलपरमेव तथा च भूमण्डलाकुरादीनां सर्वेषां पक्षत्व- लामे सर्वानुगतं पक्षतावच्छेदकं किमित्याशङ्कायां पृथिवीत्वमेव तयेत्युक्तौ नाकु- रादे पृथगुपादानवैयर्थ्यमत आह । कि चेति । अवच्छेदकावच्छेदेनेति । तयात्वे । साध्यसि रद्देश्यत्वे इत्यर्थ । तथा चावच्छेदकावच्छेदेनानुमिती सामाधिकरण्येन साध्यसिद्धरप्रतिबन्धकतया न सिद्धसाधनमिति भाव ।परमते । पाकिमतइत्यर्थ । नन्यपदेति । तैरमत्पक्षत्वेन नित्यथिव्यन कारादिति भाव । ननु पक्षतावच्छेदक- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुटी । त्वाच । नच तदपि संभवति पक्षतावच्छेदकहेत्वोरक्यपूसद्गादिति चेन्न स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपकार्यत्वस्यैव पक्षनारच्छेदकत्वात् पागभावपूतियो. गिलरूपकार्यत्वस्यैव हेतुत्वेन तयोरक्याभावात् साध्यं च न सोपादानगो. चरापरोक्षशानचिकीर्पाकृतिजन्यत्वं कार्यमा प्रति कृतेरेवान्वयव्यातरेका भ्यां हेतुत्वेन तजनकज्ञानचिकीर्पयोस्तत्राम्ययासिद्धत्वेम तन्त्रितयजन्यल रूपसाथ्यस्य तत्र बाधात् दृशान्तपक्षसाधारणस्य स्वत्वस्पकस्याभावेन त- घटितस्वोपादानगोचरेत्यादिसाथ्यस्यासंभवात् कृतित्वापेक्षयोपादानगो- चरकृतित्वस्य गौरपेण जनकतानपच्छेदकत्वाच। किंतु विशेष्यतासम्बन्धा- वच्छिन्नकृतित्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्न कार्य- त्वं तेनादृपद्वारास्मदीयकृतिजन्यत्वस्य पक्षे सत्वेपि न सिद्धसाधनम् ! य. दि च कार्यमा कृतित्वेनवान्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानत्वेनेच्छात्वेन च हेतु- वं स्कीक्रियते तदा तादृशमानजन्यत्वमिच्छाजन्यत्वं कृतिजन्यत्वं वा सा- ध्यमस्तु । यत्तु कर्टनन्यत्वमेव साध्यमिति तन्न।कार्यमाने कर्तृत्वेन जनक- त्वे मानाभावाल्लाघवात्कृतित्वनैव तत्र हेतुत्वात् । ननु कार्य विशेष्यता सम्बन्धावच्छिन्नकृतिनिष्ठजनकतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नजन्य- कोटिप्रविष्टविशेषणाना सर्वमतेन प्रयोजनमपेक्षितमिति नियमस्तथा च नित्यधि- व्या वाधवारकतयैव जन्यपद सार्थकमित्यत आह । नन्यत्तस्यैवेति । नन्वस्तु मन्यत्व- मेष पक्षतावच्छेदक किं न छिन्नमत आह । तदपीति । ऐक्यप्रसङ्गात् । ननु पक्षताय. छेदकहेत्वोरक्ये को दोप । न च ब्याप्तिप्रहदशायामेव पक्षतावच्छेदकीभूतहेतौ सा- ध्यसामानाधिकरण्यसिद्धेन सिद्धसाधनमेव दोप इति वाच्यम् । हेतु साध्यसमाना धिकरणइति व्याप्तिग्रहस्य हेतुमान्साध्यवानित्यनुमिनितो मिनाकारत्वात् समा. नाकारकसिद्धरेवानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्य त्वे सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिसिद्धेरप्रतिबन्धकत्वात् । यद्यप्यवच्छेदकावच्छेदेन अनुमिती सामानाधिकरण्यावधिक पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वमेव साध्ये भासते व्याप्तिज्ञानेपि साध्ये हेतुम्यापकस्व भासतएवेति तुल्य तथापि व्याप्तिग्रहे व्यापक त्व प्रकारतयैवानुमितौ तु साध्योपससर्गघटकतया भाप्ततइति भेदाचेति चेन्न ।उद्दे- श्यतावच्छेदकविधेययोरैक्येनोपनयवाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तरेव दोषत्वात् । न न नवीनमते विधेयाशे ऽधिकावमाहिन शाब्दबोधस्योपगमेन पक्षतावच्छेदकहेत्वार ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २५ क्येपि साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षइल्याकारकस्योपनयनन्यशाब्दबोधस्य नाऽनुपपत्ति- रिति वाच्यम् ।प्राचीनरुदाहरणवाक्यादेव व्याप्तिलाभादुपनयेनापि तत्प्रतिपादने पौ- नरुक्त्यमिति पक्षे हेतुमत्तामात्रमेवोपनयेन बोधनीयम् । तथा चायमित्युपनयवाक्यस्य हेतुमान्पक्ष इत्येवार्थ इत्यङ्गीकारात्तन्मतानुसारेणैव पक्षतावच्छेदकहेत्वोक्यादिति दू- पणाभिधानादिति ध्येयम् । स्वरूपप्तम्बन्धरूपेति । यद्यपि स्वरूपसम्बन्धरूपवाक्पता- व्यक्तीनां ततद्वयक्तिमानपर्यवसन्नत्वेन नानुगतपक्षतावच्छेदकलाभम्तथाप्यन्यतम- ज्वेनानुगतीकृतानां पक्षतावच्छेदकत्वमिति भावः । प्रागभावप्रतियोगित्वेति । न च प्रतियोगितस्यापि स्वरूपप्तम्मन्धस्वरूपतया ततद्धर्मव्यक्तीनामैक्येन पक्षतावच्छेद- कहेतौरैक्यापरिहार इति वाच्यम् । अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगितेत्याचा- यमताभिप्रायानुसारेण संयोगेन घटाभावात्समवायेन घटाभावस्य भेदः प्रतियोगिता- भेदादेव समर्थनीयः प्रतियोगिप्रतियोगितावच्छेदस्योरेक्यात् स्वरूपसम्बन्धरूपप्र- तियोगितायाः प्रतियोगिघटव्यक्तश्चैक्येन मेदो दुरुपपाद एवेति तयोउँदो न स्या- दतो विषयत्वस्येव प्रतियोगित्वस्यापि पदार्थान्तरत्वमेवांगीकरणीयं सप्तपदाविभा- गस्त तत्वज्ञानोपयोगिज्ञानविषयाणामेवेति न तद्विरोधोपीति नवीनमताभिप्रायेणेत- दभिधानम् । वस्तुतस्तु प्रागभावप्रतियोगित्वरूपकार्यत्वस्य हेतुत्वादिग्रन्थस्य प्रतियो- गितायां स्वरूपसम्बंधेन मागमावस्य हेतुल्लादित्यर्थे तात्पर्यान कोपि दोष इति ध्येयम् । वस्तुतस्तु क्षित्यकुरादिकमिति मूलत्य क्षितित्यप्त्यांकुरत्वस्य तद्ध- टितपक्षतावच्छेदकन्वे तात्पर्य तत्र क्षितिसकर्तृति प्रथमयोगे लितित्वसामाना- धिकरण्यने साध्यासद्धरुद्देश्यत्वे घटादावंशतः सिद्धसाधनं पक्षतावच्छेदकाव- च्छेदेन तथात्वे तु परमाणो बाध इत्यतोऽकुरत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्यानुधावनं नव च सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरद्देश्यले चाप्यकुरे नीवीय कृतिसाध- त्वाभावेन नांशतः सिद्धसाधनं न वा बाधो नित्यांकुरस्याभावादिति भावः । ननु सितित्वावच्छेदेनांकुरत्वावच्छेदेन वा कार्यत्वहेतुना सकर्तृकत्वानुमितिर्न संभ- वति कार्यत्वरूपहेतोरप्रयोनकत्वात् । न च कार्यत्वं यदि कृतिजन्यत्वव्यभिचारि स्यात्तदा कृतिमन्यतावच्छेदकं न स्यादित्यनुकूलतर्कसत्वान्नाऽप्रयोजकत्वमिति वा- च्यम् । कृतित्वेन कार्यलेन कार्यकारणभावे मानाभावेनोक्ततर्कानवतारात् न । चा- न्ययव्यतिरेकावेव मानमिति वाच्यम् । कुलालकृतिसत्वे घटम्तदभावे घटामाव इति विशिष्यैवान्वयव्यतिरेकग्रहात् तंतुवायकृतिकाले घटापत्तियारणाय कुलालकृतित्वेन घटलेन पिशिष्य कार्यकारणमावस्यावश्यकत्वेन सामान्यत कृतित्वेन कार्यत्वेन, ४ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कार्यकारणभावे मानाभावात्। न च यद्विशेषयोरिति नियम एव मानमिति याच्यम् । तस्याप्यप्रयोजकत्वात् । न च कार्यसामान्यामावे कुलालादिकृत्यमावकूटस्य प्रयो• जकत्वे गौरवं कृतित्वावच्छिन्नामावस्यैकस्य तथात्व लाघवम् । तच कृतित्वस्य का रणतावच्छेदकत्वमन्तरा न सम्भवति कारणतावरछेदकधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव कार्य- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वात् तथा च लाघवमूलक एव यद्विशेषयोरि- त्यादिन्याय इति वाच्यम् । कारणतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभाव एव कार्याभावे प्रयो जक इति न नियम किं तु स्वरूपसम्बन्धरूपप्रयोनकत्यप्रतीत्यनुरोधेन लवनतिम- सक्तधर्मावच्छेदेन करुपतइति नियम । तया च लाघवादेव कारणतानवच्छेदकक- तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकैकामावस्य कार्यामावप्रयोजकत्वं कृतित्वेन कार्यत्वेन कार्यकारणभावमन्तरापि सूपपादनमेवेति तत्र प्रमाणाभाव एवेत्यभिप्रेत्यादिपदमुपात सेन सर्गाधक्लीनघटनिष्ठतद्वयक्तित्वस्योपसंग्रहात्तद्वयक्तौ कुलालकृतिजन्यत्वस्य सा- धनीयत्वात् कुलालकृतित्वेन घटस्वेन कार्यकारणभावसत्वेन तन्त्राप्रयोजकत्वशङ्का- विरहादिति भाव । न चैवमीश्वरस्य कुलालत्वापत्तिरिति वाच्यम्। घटकरणसमर्थस्यैव कुलालत्वेनेश्वरे तस्येष्टत्वात् । अत एव नम. कुलालेभ्य कुम्भकारेभ्यश्चेत्यादिश्रु- तिरपि सगच्छते। यदि म सर्गाद्यस्य विवादग्रस्तत्वेन सर्गायकालीनस्य घटम्य पक्षत्वे पक्षासिद्धिरिति मन्यते तदास्तु खण्डघट एवादिपदार्थ तत्पूर्वमपि कुलालकृत्यसत्वेन तत्पक्षकानुमानेश्वरप्तिद्धरावश्यकत्वादिति युक्तमुत्पश्याम । व्यक्तीभविष्यति चेद- मुरिष्टात् । ननु सकर्तृत्वकर्तृनन्यत्वमेव वाच्यम् । तच न सम्भवति कर्तुर्ननकत्वे ऽनन्तकृतिव्यक्तीना कारणतावच्छेदकत्वापत्त्या गौरवात् लाघवेन स्वरूपत कृतित्व- जातेरेव कारणतावच्छेदकत्वादित्याशङ्का निराकुर्वन्प्राचीनमतनिराकरणपूर्वक स्वम- तेन सकर्तृकल निर्वकुक्तुमारमते । साध्य चेति । नित्यज्ञानेच्छाकृतिमानेवेश्वर सक- तकत्वानुमानेन साधनीय. अन्यमा ईश्वरे नित्यज्ञानेच्छयोरसिद्धिप्रसङ्गादत सक तकस्नमुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्पाकृतिजन्यन्वरूपमेव साधर्नायं तथा चैतदनु- मानेन नित्यज्ञानेच्छाकृतीनां सिद्धी तत्पक्षकगुणत्वहतुकानुमानेन लाघबादेकद्रव्या- श्रितत्वसिद्धौ तदेव द्रव्यमीश्वर इति नित्यज्ञानेच्छाकृतिमानेक ईश्वर• सिद्यतीति प्राचामभिप्रायः तत्र वाधादिति।कार्यरुपपक्षे वाधादित्यर्थ । नन्वन्वयन्यतिरेकाम्या ज्ञानचिकीर्षयोर्हेतुतासिद्धी व्यापारलेनैव कृते कार्यमा प्रति कारणत्वमिति व्या पारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिरिति न्यायविरोधेन कृत्यातयो; यथासिद्धिरि- त्यत आह । दृष्टान्तेति । असम्भवादिति । दृष्टान्तपक्षवृत्तिमाभ्यद्वयगतानुगतसि- - ·२८ . कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । विशिष्टजन्यत्वस्यैव ध्वंसच्यावृत्तस्यपक्षतावच्छेदकत्वोपगमात् । न च हैत्व- धिकरणे ध्वंसे उक्तप्ताध्याभावेन व्यभिचार इति वाच्यम् । सत्ववैशिष्टय- स्य हेतौ विशेषणात् । अथैवंरित्या व्यभिचारवारणेपि ध्वंसस्य कृतिजन्य- त्वे मानाभावेन कार्यमात्रस्य कृतिजन्यत्वप्रवादो व्याहन्येतेति । चेन्न । ता. दृशमवादस्य नियुक्तिकत्वेनाश्रदेयत्वात् । यद्वा जन्यत्वमात्र ध्वंससाधार- णमेव पक्षतावच्छेदक कृतिजन्यत्वमात्रं साध्यं एवं च हेतावपि सत्ववैशि- एथं नोपादेयं प्रयोजनाभावात् । एवं च ध्वंसेपि ईश्वरीयकृतिजन्यत्वस्य- निरावाधतया कार्यमाने कृतिजन्यत्वपवादोप्युपपद्यत इति । न च कृतिज- न्यत्वमात्रस्य साथ्यत्वे ऽदृष्टद्वारा हविरादिगोचरास्मदीयकृतिजन्यत्वमा दाप सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । अदृष्टाद्वारकलेन कृतिजन्यतायाविशेषणी, खादिति दिक् । एतादृशानुमितौ लायवधानसहकारेण मानेच्छाकृतिपु नि, त्सत्वमेकत्वं च भासते इति नित्यैकत्वसिद्धिः । अयेश्वरमानादौ कीदृशमे- कत्वमनुमित्या विषयीक्रियते न तावत्संख्यारूपं गुणे गुणानगीकारात् नच नित्यवानवन्निष्ठभेदमतियोगितानवच्छेदकत्वरूपमेकत्वं तद्विपय इति श्रद्धेयत्वमसहमान कल्पान्तरमाह । यद्वति । अयात्र कृतिनिष्ठजनकतानिरूपिता दृष्टा द्वारकान्यत्वस्य साधने कारणतावच्छेदकसम्बन्ध. कार्यतावच्छेदकसम्बन्धश्च पूर्वोक्त एव तथा च ध्वंसेन कृतिजन्यत्वरूपाताध्यसिद्धिः सम्भवति । न च विशे- प्यतासमवायाम्या कश्चित्कार्यकारणमावो ऽन्यस्तु विशेप्यताविशेषणताम्यामिति ध्वपि कृतिजन्यत्वसिद्धि. सम्भवत्येवेति वाच्यम् । उपादानत्वाख्यविशेप्यतास- म्बन्धेनैव कृते कारणवस्याङ्गीकरणीयतया ध्वंसस्योपादानविरहेण तं प्रत्युक्तविशे- प्यतासम्बन्धेन कारणत्वाप्तम्भवादिति चेन्न। कालनिष्ठप्रत्यासत्यैव कार्यमात्र प्रति कृतेः कारणत्वस्योपगन्तव्यत्वादिति तात्पर्यात् । लाघवज्ञानेति । वन्हिव्याप्यघूमवानिति। परामर्शाद्वहेर्महानसीयत्वे लाघवमिति लाघवज्ञानसहकृतायथा हि पर्वतो महानसी- यवन्हिमानित्यनुमितिस्तथा कृतेरेकत्वे नित्यत्वे च लाघवमिति लाघवज्ञानसहकृत- कृतिजन्यत्वव्याप्यकार्यत्ववानिति परामर्शात्तथैव नित्यैककृतिजन्यमित्याद्यनुमितिरिति भाव । ज्ञानेच्छाकृतिषु कीदृशमेकत्वममित्या विषयीक्रियते इत्याशङ्कते । अथे- स्यादिना । न च नित्यवन्निष्ठेति । एतादृशैकत्वज्ञानस्य फलं नित्यज्ञानवदीश्वरस्यै- कत्तासीद्धारति भावः । अब के चिदिति । नन्वाश्रयगतैकत्वम्य सामानाधिकरण्य- ·- M फारिकापली, मुक्कामली, दिनकरी, रामरुद्री । वाच्यं, ईदृशैकत्वस्य नित्यज्ञानानुमिते प्रागनुपस्थितत्वेन तादृशानुमिती मानासंभवादिति चेदत्र के चित्, सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनेच हाना. दावाश्रयगतमेकलमनुमितो भासते । यद्वा द्वित्वासमानाधिकरणत्वरूपमेक- त्वं तद्विपयः नच जीवेशरगतद्वित्वसामानाधिकरण्यस्येश्वरमानादौ स- स्वादाध इति वाच्यं, दुःसपदवृचिसेन द्वित्वस्य विशेषणीयत्वात् । नचैवम- पि घटेश्वरगतद्वित्वसामानाधिकरण्यस्य तन सत्वादाप इति वाच्यं. आत्मा नात्मवृत्तिभिन्नत्वेनापि द्वित्वस्य विशेषणीयत्वादित्याहुः । तन्न ईश्वरे शानदयाङ्गीकारेप्येतादृशैकत्वभाननिर्वाहणोद्देश्यासिद्धेः । वस्तु तस्तु स्वाधिकरणात्तिस्वभिन्नशानकत्वमेवैकत्वीश्वरेच्छाकृत्योरपि द्र सम्बन्धेन ज्ञानेच्छादिषु भानोपैगमे ऽपि नेश्वरैर त्वसिद्धिरीधरनानात्वेपि तत्तदीश्व- रगतज्ञानादिषु तत्तदीश्वरगतैकत्वस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन भाने बाधकाभावा- दित्यस्वरसाकल्पान्तरमाह । यद्वेति । बाधइतीति । ईश्वरीयज्ञाने एवकत्वबाध इ- त्यर्थ । आत्मानात्मेति । अनात्मतिभिन्नत्वमानोपादाने दुःखवदवृत्यनात्मवृत्ति- भिन्नद्वित्वाप्रसिद्धि ईश्वरगतद्वित्वस्यैव तथात्वसम्मवेन तस्यानंगीकारात् । अत आत्मवृत्तित्वे सत्यनात्मवृत्ति यत्तभिन्नत्वमेव विशेषणमुपात्तम्। तथा च तादृश द्वित्व घटपटादिगतद्वित्वमेवेति नाप्रसिद्धिरिति भाव । उद्देश्यासिद्धेरिति । ईश्वरे सर्वविषय- कमेकमेव ज्ञानमिति सियर्थ हि ज्ञानादायकत्वभान स्वीक्रियते ईश्वरस्यैकत्वसि- द्धावपि तदीयज्ञानादीनामेकरवासिद्धेरिति भाव । स्वाधिकरणेति । यत्रैकत्व भासते तदेव स्वपदार्थ अत्र च स्वभिनज्ञानत्वावच्छेदेन खाधिकरणावृत्तित्व विवक्षणीयम्। अन्यथा ईश्वरीयज्ञाननानात्वेपि स्वभिन्नजीवज्ञानादौ स्वाधिकरणावृत्तित्वसत्वेनेश्वरज्ञा नादेरेकत्वासिद्धिप्रसङ्गात् स्वभिन्नज्ञानत्वव्यापकखाधिकरणावृत्तित्वकत्वमेव ज्ञानग- तमेकत्वमति भवन निलहालेपद एव सभाति ननु ल देशीति अपव्यम्। अथाऽत्र नित्यज्ञानव्यतिरेव खपदार्थः तद्घटित च निरुतैवत्व नित्यज्ञानानुमिते प्रार दुर्गमहमिति कप नित्याज्ञानानुमिती तादृशैकत्वमानसम्भव विशिष्टबुद्धौ विशे पणज्ञानस्य हेतुत्वात् । न च नित्यज्ञानानुमिते पूर्वमपि जानत्वसामान्यलक्षणया प्रत्यासत्या निखिलनामव्यक्तीना मान सम्भवत्येव कथमन्यथानुपस्थितनानव्य तेस्तादृशानुमितौ विधेयतया मानसम्भव उक्तवार्यकारणभावस्य जागरूकलादिति वाच्यम् । एवमपि स्वभिनेत्यत्र स्वत्व न ज्ञानत्वम्वरूप जाने ज्ञानत्वावच्छिन्नभेदा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । र्तृत्वमस्मदादीनां सम्भवतीत्यतस्तत्कर्तृत्वेनेश्वरसिद्धिःनिच शरीराजन्यत्वेन कर्चजन्यत्वसाधकेन सत्प्रतिपक्ष इति वाच्यं, अप्रयोजकत्वात् ।मम तु कर्तृत्वेन कार्यत्वेव कार्यकारणभाव एवानुकूलस्तर्कः, द्यावाभूमी जनयन देव एको विश्वस्य क- दृष्यम् । एवं च तादृशानादिसिद्धौ तत्र गुणत्वेन हेतुना द्रव्याश्रितत्वे सापनीपे द्रष्पान्तरस्य वाधादीश्वरसिद्धिरिति द्रष्टव्यम् । अप्रयोजक, स्वादिति अनुकूलतर्कादिति भावः । इदमुपलक्षणं शरीराजन्यत्वहेती शरीररूपविशेषणस्यासिद्धिवारकस्यापि व्यभिचारकत्वेन व्यर्यतया त विशेषणानच्छेदेन व्याप्तिमहासंभमेन व्याप्यत्नासिदिशेसपि द्रष्टव्यम् । न च व्यर्थविशेषणस्याधिकोकथा निग्रहस्थानलोपि तज्ज्ञानस्य व्याति सानमतिबन्धकल्ने मानाभाव इति वाच्य तथापि गुरुधर्मस्पानगच्छेदकत या साथ्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपव्यास्तत्रामानेन व्याप्यत्वासिद्धेर्दुर्गा, रत्वादिति । तदुक्तमाचार्य"रेकामसिद्धि परिहरतो द्वितीयापत्ते"रिति । क वन्धन कार्यत्वेन कार्यकारणभाव एवेति । नचान्वयव्यतिरेकाभ्यांचटत्वा. यवच्छिन्नं प्रति कुलालादिकृतित्वेनैव हेतुत्वादेतादृशकार्यकारणभावे मा नाभाव इति वाच्यम् । घटत्वपटत्वादिभेदेनानन्तकार्यकारणभावकल्पनापे भया कार्यत्वावच्छिन्नप्रति कृतित्वेन हेतुत्वकल्पनस्यैवोचितत्वात् । यद्विशे पपारिति न्यायेन कार्यस्वकृतित्वाम्यां सामान्यकार्यकारणभावस्यावर सत्वेन स्वभिनजानाप्रप्तिद्धिप्रसङ्गात् अपि तु नित्यज्ञाननिष्ठतद्वयक्तित्वमेव तदिति वाच्यम् । तथा च तस्य प्रमेयस्वादिसामान्यलक्षणया सुग्रहत्वेपि स्वरूपतस्तद्वय क्तित्वेम वा तस्य प्रकारत्वमसम्मवि स्वरूपतस्तत्प्रकारकज्ञाने स्वरूपतम्तद्विपयक ज्ञानम्य तद्वयक्तित्वावीशष्टप्रकारकनाने च तद्वयक्तित्वविशिष्टज्ञानस्य हेतुतया सामान्यरक्षणानन्यज्ञानस्य च प्रमेयस्वादिसामान्यप्रकारकत्वनियमेन नित्यज्ञानानु मिते पूर्व तथाविधतद्वयक्तित्वज्ञानसम्भवेन नित्यज्ञानानुमिती भेदप्रतियोगिताव च्छेदकतया तद्वयक्तित्वज्ञानासम्मवम्य दुष्परिहारत्वादिति, मैद, एकव्यक्तिमात्र त्तिधर्म एव प्रकृते सम्म एकमात्रवृत्तित्व च स्वप्रतियोगिवृत्तित्वम्वसामानाधिक ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । र्ता भुवनस्य गोमा इसादय आगमा अप्यनुसन्धेयाः॥१॥ कत्वाच्च नचैतादृशन्यायो निप्पमाणक इति वाच्यं, कार्यत्वावच्छिन्नाभावे तचत्कृत्यभावकूटस्थ प्रयोजकत्वकल्पने गौरवात् कृतित्वावच्छिन्नामावस्यै कस्य प्रयोजकत्वे लापवादिति ! के चित्तु मास्तु कार्यत्व कृतेः कार्यताव- छेदकं तयापि घटत्वाधवच्छिन्नं प्रति कृतेः कारणतया सर्गायकालीन- पटादिकं पक्षीकृत्य घटत्वादिहेतुना सककत्वसाधने जीवानां बाधादीख- रसिद्धिरित्याहुः । दीधितिकृतस्तु कार्यत्वावच्छिन्नं पति कृतेहेतुत्वाभावेन घटत्वाधवच्छिन्नं प्रति कृतेर्हेतुतया खण्डयटोत्पत्तेः पूर्व कृतेरावश्यकतया सदाश्रयत्वेनेश्वरसिद्धिमाहुः । नन्वेरीत्या पटादिकलालादिचेष्टपोरन्व- यव्यतिरेकाभ्यां कार्यत्वावच्छिनं मति चेशत्वादिना हेतुत्वादश्रादुयत्प- ने पूर्व चेप्टानुरोधेनेश्वरस्य नित्सशरीरमपि सिद्धयेदितिचेन्न । तादृशान्वय व्यतिरेकाम्यां कार्यत्वावच्छिनं प्रति क्रियात्वेनैव हेतुत्वात्तत्र चेष्टात्वेन है- तुत्वे मानाभायात् । आचार्यमवानुयायिनस्तु अस्तु चेशत्वेन तत्र हेतुत्वं अस्तु च तदनुरोधेनेश्वरस्य नित्यं शरीरं तथापि नेश्वरस्यातिरिक्तशरीर सिद्धिः परमाणूनामेव तच्छरीरत्वोपगमात् एवं चेश्वरकृतिजन्यचेष्टावनिः परमाणुरूपशरीरैरेव तत्तत्कार्याणामुत्पत्तिः परमाणुक्रियायां चेष्टात्वरूपवै- जात्यानीकाराच्छरीरलसन्त्यावयवित्वस्यानिवेशाब न परमाणूनां श- रीरत्वानुपपत्तिः । न च नानापरमाणनां शरीरत्वकल्पने गौरवालापदेन स- स्यातिरिक्तशरीरसिद्धिारीत वाच्यं तच्छरीरस्य महत्वे ऽममस्य तस्य पापाणादौ प्रवेशासमवेन पापाणान्तर्वतिभेकशरीरोत्पादकतानुपपते ।अ. णुत्वे च दूरस्थकार्योत्पादकत्वानुपपत्तेरित्याहुरित्यलं पल्लवीरीत । यतु पू. योक्तस्थापनानुमाने शरीरजन्यत्वमुपाधिः तस्य घटादी साध्यव्यापकत्वात अछुरादौ साधनान्यापकत्वाच । नचारादौ सकर्टकत्वरूपसाध्यसन्देहे रण्योभयसम्बन्धेन मेदविशिष्टान्यत्वं अनेन च रूपेण नित्यज्ञानानुमिते पूर्वमपि तन्निष्ठतद्वयक्तित्वस्य सामान्यलक्षणया मुग्रहत्वात् । न चैवमपि तद्वयक्तिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकं लावाच्छुद्धतद्वयक्तित्वमेव तस्य स्वरूपतो मानागीकारे तु तद्वयक्तीतरावृत्तित्वविशिष्टमेव तथा नतूक्तोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टभेदावछिन्नो ·- , मारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। नोपाः साध्यव्यापकत्वसंशयान्नोपाधिलानिधय इति वाच्यं तथापि सन्दि ग्योपाधित्वस्य दुरत्वात् नचोपाधिसन्देहाहितो व्यभिचारसन्देहः पक्षीय व्यभिचारसन्देह एक्सचन प्रतिवन्धक इति वाच्यं पक्षतत्समयोw,भिचा- रसंशयस्यापि प्रतिवन्यकत्वादत एवानुकूलतर्कविरहदशायां पतेतरत्वं स- गौरवात् । तथा च तादृशमेदाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशभेदम्योपलक्षणतया प्रतियोगितावच्छेदकव्यावर्तकत्वोपगमात् । न च मावप्रतियोगितावच्छेदककोटावुपल- क्षणतया भानानंगीकारात् न तथोपगमप्तम्भव इति वाच्यम् । प्रतियोगितासंसर्ग- कबुद्धावेव तथाभानांगीकारात् प्रकृते च तथाविधभेदविशिष्टावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वेनैव नित्यज्ञानभेदस्य निवेशनीयस्तादिति सर्वमनाकुलम् । केचितूक्तवाक्यस्य स्वसमानाधिकरणस्वभिन्नजानननकं तद्यत्तदन्यत्वमेवार्थइति नोक्तानुपपत्तिः । नन समासान्तर्गततया उत्तरपदार्य मात्रान्वयित्वं न तु पूर्वपदार्थविशिष्टोत्तरपदार्यान्व- यितं तपासति नीला प्रमेय इति वाक्यान्नीलप्रमेयभेदब्राधापत्तिः तथा च स्वाधि. करणावृत्तीत्यादिवाक्यादुक्तार्यलामासम्मव इति वाच्यम् । घटानधिकरणमित्यादी घटाधिकरणभिन्नप्रतीत्ययं समाप्तान्तर्गतनजोपि यत्रोत्तरसम्बन्धिकपदघटितं तत्र पूर्व- पदार्यान्वितोत्तरपदार्यान्वितस्तार्यबोधकत्वस्याप्यगीकरणीयत्वात् । अन्यपाऽधिकर- णसामान्यमिन्नस्याप्रसिधा घटानधिकरणमित्यत. शाब्दबोधस्यैवानुपपत्तिरित्यपि पदन्ति । एवमिति । साधिकरणावृत्तिस्वमिन्नेच्छाकत्वं स्वाधिकरणावृत्तिस्वभित्रक तिकत्वमिच्छाकृत्योरेकत्वमिति भाषः । नन्वेवमनुयानेन नित्यैकनानेच्छाकृतिन्य- छीनां सिद्धावपि नेश्वरसिद्धिरित्याशङ्कायामाह । एवं चेति । द्रव्यान्तरस्य बाधा दिति । नानादिकं.न पित्यादिवृत्ति चेतनगुणत्वात् । नापि भीवात्मवृत्तिनित्य- भानादित्वात्। नीवात्मनि तु नित्यमानाद्यमावादित्येवं रीत्या दन्यान्तरस्य बाधादिति मावः । मनुक्लार्केति । शरीरानन्यत्वकृत्यनन्यत्वयोरत्यन्ताभावरूपत्वेन नित्ययो- व्याप्तिग्राहककार्यकारणमावरूपानुकूलतकाभावादित्यर्थः । तद्विशेषणावच्छेदेनेति । व्यभिचारवारकाविशेषणावच्छेदेनैव हेतौ व्याप्तिरंगीक्रियते न तु तदवारकविशेपणा- पच्छेदेनेति भावः । ननु साध्यवदन्यावृत्तिस्लादिकमा व्याप्तिः तेषां च घूमे धूम- म्दावच्छेदेनेव नीलधूमत्वावच्छेदेनापि मत्तेत किं चिद्वाध वस्नुनम्नु भेदम्य समा. माधिकरणम्प वापिदवच्छेदेन मत्वं विनिवदेन तदभाव इत्यत्र न कॅनि- पपि सापकं भने वृक्षः पिसंयोगी न मलइत्यादिवतन्नायकमनोनरभावात् । न च ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । धूमो धूमत्वेन वन्हेाप्यो न नीलधूमत्वेनेति प्रतीतिरेव तत्साधिकेति वाच्यम् । तत्रैव विवादात्।न च व्यर्थविशेषणमानमेव तदवच्छेदेन व्याप्तिमाने प्रतिवन्धकमिति व्यर्थविशेषणत्वज्ञानदशायां व्याप्तेरझानरूपासिद्धिनि प्रत्यूहैवेति वाच्यम् । ताहश- प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावे मानाभावात् । न चैवं नीलधूमादिप्रयोक्तुनिग्रहो न स्या- दिति वाच्यम् । अधिकस्यापि निग्रहस्थानत्वेन तत्सम्भवादित्याशङ्कते । न चेति । मानामाव इतीति । ग्राह्याभावाद्यनवगाहित्वादिति भावः । व्याप्तस्तत्राभावेनेति । ज. न्यत्वामावस्वापेक्षया शरीरजन्यत्वाभावस्खस्य गुरुवेन साम्यप्तामानाधिकरण्यानव- च्छेदकत्वात् । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्य गुरुधर्मस्य प्राचीनैरनङ्गीकारादिति- भावः । तदुक्तमिति । कुसुमांनलाविति शेष । एकामसिद्धिमिति । स्वरूपासिद्धिपरि- हाराय हेती शरीरपदप्रवेशे तस्य व्यभिचारावारकत्वेन शरीरामन्यत्वस्य साध्य- सम्बन्धितानवच्छेदकत्वेन व्याप्यत्वासिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । कुलालादिकृतित्वे- नैवेति। यद्पावच्छिन्नयोरन्वयव्यतिरेकग्रहस्तद्रूपावच्छिन्नयोरेव कार्यकारणभावनि- यमादिति भावः। एतादृशकार्यकारणभावे कृतित्वावच्छिन्नकारणस्वकार्यत्वावच्छिन्न- जन्यत्वस्वरूपे मानाभाव इति।न च कृतिसत्वे कार्यसत्वं कृत्यमावे कार्याभाव इत्यन्वय- व्यतिरेकावेव तत्रापि मानमिति वाच्यम् । सृष्टिकाले कृतिसामान्याभायस्य कार्यसामा- न्याभावस्य च काप्यनिश्चयेन प्रलये चाम्मदादीनामभावेन च तादृशान्वयव्यतिरेकन- हस्यैवासिद्धेः । उचितत्वादिति । यद्धविच्छिन्नयोरन्वयव्यतिरेकसहचारग्रहस्तद- विच्छिन्नयोरेव कार्यकारणभावग्रह इत्यौत्सर्गिको नियमः प्रकृते घटस्वपटलकु- लालकृतिस्वतंनुवायकृतित्वाद्यवच्छिन्नानंतकार्यकारणभावे गौरवानिश्चयरूपबाधकस- त्वात् कार्यत्यकृतित्वाभ्यामेक एव कार्यकारणभावः करप्यतइति भावः । ननु तंतुवाय- तिसत्वे घटोत्पतिवारणाय विशेषतो ऽन्वयव्यतिरेकाम्यां घटत्वकुलालकृति त्वादिना विशेषकार्यकारणभावानामावश्यकलेन तादृशान्वयव्यतिरेकामहैः कार्यत्वकृतित्वा- म्यां सामान्यकार्यकारणभावांतरकल्पनं नियुक्तिकं सामान्यकार्यकारणभावकल्पनेपि तादृशगौरवस्यागीकरणीयत्यादित्यतस्तत्साधकं हेत्वंतरमाह।यदिशेपयोरिति । य- द्विशपयोः कार्यकारणभावो ऽसति वाधके तत्सामान्ययोरपीति न्यायः मीमांसकमते चाक्षुप प्रति रूपं स्पार्शनं प्रति स्पर्शः कारणं बहिरिद्रियनन्यप्रत्यक्षसामान्ये न रू पं न वा स्पर्श कारणं प्रभावाप्नो प्रत्यक्षे व्यभिचारात् नापि गुणः कारणमति- प्रसंगात् नापि रूपस्पर्शान्यतरत्कारणमन्यतरत्वस्यापि गुरुत्वात् विनिगमनापिरहेण गुरुतरकारणताद्वयप्रसंगाचेत्यतो न्याये असतिबाधकइत्युकम् । आवश्यकत्वाचेति ।

·" कारिकावळी, मुक्तापली, दिनकरी, रामरुद्री । व्याप्येन व्यापकनिश्चयादिति भावः। लाघवादिति । तथाचोक्तम्पायो लाधवमूलक- स्वान्न निष्प्रमाणक इति भावः । न च कृतित्वस्य कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति कारणता- नवच्छेदकलेपि लापतादेव कृतित्वावच्छिन्नाभावस्यैकस्य कार्यसामान्याभावप्रयोन- कलं कसनीयमिति वाच्यम् । कारणतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नामावस्यैव कार्यताव- एछेदकापच्छिन्नाभावप्रयोजकतानियमादिति भाव. । अत एव तादृशनियमे मा- नाभाव इत्यभि प्रायेण केषा चिन्मतमुत्यापयन्ति । के चित्त्विति । मास्विति । उक्त- नियमामावेन तादृशकार्यकारणभावानंगीकारे लाघवादेव कृत्यभावस्प कार्यभावप्र- योनकत्वासम्भवादिति भाव, 1 आहुरित्यस्वरसोद्भावनं तद्दीन तु परैः सर्गादेरेवा- नंगीकारेण तत्कालीनघटस्य पक्षत्वे पक्षाप्तिद्धिरेव । वस्तुतस्तु खण्डघटं पक्षीकृत्य कुलालकृतिनन्यस्वसाधने जीवरूपकुलालकृतिभन्यत्वसाधने जीवरूपकुलालकृतेर्बाधा- दीश्वरसिद्धिं. पटकरणसमर्थस्यैव कुलालत्वेन तादृशकुलालत्वस्येवरेपि स्वीकारस. भवादत एव नमः कुलालेभ्य इति श्रुतिरपि सङ्गच्छते इति तु युक्तमुत्तश्यामः । वर्णयन्ति चैवमेव दीधितिकृतोपि, तदेवाह । दीषितिकृतास्त्वति । पेष्टात्वेन हेतुत्वे मानाभावादिति । नन्वगृहीतव्यभिचारकव्याप्यधर्मान्तरसत्वे व्यापकरूपेण न कार- णवमन्यपासिद्ध । अन्यपा घटत्वावच्छिन्नं प्रति दण्डत्वेनेव द्रव्यस्वादिनापि का. रणत्वापत्तेरित्यवश्यं चेष्टात्येनैव कारणतांगीकरणीयेत्यस्वरसादाचार्यानुयायिनां मत- मुस्थापयति । आचार्येति । वैनात्यांगीकारादिति । तथा च परमाणक्रियारूपचेष्टा मलादेव द्वयणुकादिरूपतत्तत्कार्योत्पत्तिसम्भवेन तद्नुरोधेन नेश्वरस्य परमाण्वतिरि• कशरीरसिद्धरिति मावः । ननु शरीरक्रियाया एव चेष्टात्वेन परमाणो घ चेष्टाव- दन्त्यावयवित्वरूपशरीरत्वविरहेण कषं परमाणक्रियाया चेपात्वाङ्गीकारसम्भव. द. ध्यान्तरानारग्मकले सत्यवयवित्वमेव हि अन्त्यावयवित्वन्तच परमाणो न स. म्भवति परमाणोद्वर्यणुकारम्मकत्वादयवित्वामावाच घेष्टावत्वमात्रस्य शरीरलक्षणत्वे ह हस्तादादपि शरीरमिति व्यवहारापत्तिरित्यशहापामाह । शरीररक्षणइति । श- रत्वानुपपत्तिरिति । तपाच हस्तादौ शरीरव्यवहारे इष्टापतिरेवेति भावः । यद्वा शरीरलक्षणेऽत्यावपवित्वस्थाने दन्याएमकाक्यविनिम्नसमेवोपादेयं तपाच हस्तादौ न शरीरल्यवहारापत्तिस्तस्य शरीररूपद्रव्यारंमकत्वात् । ना वा परमाणना शरीर• सानुपपत्तिस्तेपामवयविस्थामावादिति तु परमार्थः । अतिरिकत्वसिद्धिरितीति । नानाधिकरणेवमावत्यरसने गौरवात् । यपाधिकरणातिरिकामावसिद्धिाघवान् । तत्मतेपनि माः । दम्पकार्येति । ईश्वरम्याणत्वे एकशरीरागीकारे तवेष्टया ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । युगपक्षानादूरदेशस्थकार्योत्पत्तेरसम्मवाद्देशान्तरस्थावयवेषु कियोत्पत्तेरसम्मवादिति माव । स्थापनानुमानइति । मन्यं कृतिजन्यं कार्यवादित्यनुमानइत्यर्थः । जन्यं कृत्य- जन्यं शरीराजन्यत्वादिति सत्प्रतिपक्षस्य पूर्वमुनापितत्वेन तद्वचावृत्यर्ष स्थापना- पदम् । साधनाव्यापकत्वाचेति । इदं च स्वमतानुसारेण भाचार्यानुयायिनां मते वं- कुरादेरपि परमाणुरूपेश्वरशरीरमन्यत्वादिति मन्तव्यम् । सन्दिग्धोपाधित्वस्यति। उपा- धिनिश्चये हि हेती सोपाधिकत्वहेतुना व्यभिचारनिश्चय एष सम्भवति उपाधिसंदेहे घ न्यभिचारसन्देह आवश्यकः व्याप्यसन्देहेन व्यापकसन्देहस्यानुभवसिद्धत्वात् ।व्यमि- पारस्य हि ज्ञानसामान्य व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकमिति संदिग्धोपाधित्वस्यापि दूपकत्वा- दितिभाव. । ननूपाधिसन्देहाज्जायमानो व्यभिचारसन्देहो न घटान्तर्भावेन सम्भवति तत्र हेतुसत्वेपि साध्योपाध्योर्द्वयोरेव निश्चितत्वेन साध्यसन्देहासम्भवादपि तु सित्यकुरा- न्तर्भावेनैव व्यभिरसन्देहो वाच्यः स च व्याप्तिशाप्रतिबन्धकः पक्षान्तपोवन न्यमि- पारसन्देहस्य तदप्रतिबन्धकत्वात् । भन्यया ऽनुमिते पूर्व सर्वत्रैव पक्षे साभ्यसन्दे- हसंभवेन तत्र च हेतोनिश्चयादनुमानमात्रोच्छेदापतिप्रसंगरस्यादित्यभिप्रेत्याशंकतेत्त न चेति । इदं पुनरिहावधेयं संभवत्यवच्छेदकताकलधुधर्मसत्वएव गुरुधर्मे स्वरू- पसनन्धरूपमवच्छेदकत्वं न स्वीक्रियते संभवति लघौ गुरौ तदमावादिति, दीधित्यु- तः प्रकृते च अन्यत्वसामान्यामावादितिरिक्त एकशरीरनन्यत्वामाव• तन्निष्ठसा. ध्यसामानाधिकरण्ये व लघोरपि मन्यत्वामावत्यस्य नावच्छेदकत्वसंभवः तत्र त- स्यासस्थात् अन्यथा विशिष्टसत्तात्वस्यापि द्रन्यवाद्यपेक्षया गुरुत्वेनानवच्छेदक- स्वापातात् । न च मन्यत्वसामान्याभावत्वस्वमन्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकले सत्यभावस्वं नन्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकलं प न तात्पर्याप्तप्रतियोगितावच्छे. दकताकत्वं किंतु तन्निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वं तथा च शरीरमन्यत्वा- भावेपि तदक्षतमेवेति वाच्यम् । तथा सति घटवृत्तिमन्यत्वाभावस्य पटादौ सत्वेन व्यभिचारिता तादृशजन्यत्वाभावस्य कर्तृजन्यत्वानुपपत्तेः । अत एव न व्यर्थवि. शेषणतापि स्वसमानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरघटितएव तत्मसरात् जन्य- वाभावत्वशरीरमन्यस्वायावत्वयोधिकरणत्वात् । शरीरनन्यत्वामावत्वस्य मन्य- स्वाभावत्वेनाघटितत्वात्सर्वमिदमसंगतमिति, प्रतिमाति, तथापि परमते शरीरमन्यत्वं नास्तीति यत्र प्रतीतिस्तत्र सर्वत्रैव कृतिनन्यत्वं नास्तीति प्रतीतिरम्युपगम्यते शारीरानन्यस्य कृतिनन्यपदार्थस्य तैरनंगीकारात् । समनियतमावयोश्च भेदे माना- भावेन भवति शरीरजन्यवाभावनिष्ठं कृतिमन्यत्वामावत्वम् । कि च कृतिमन्य- ·१६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। न्दिग्धोपाधिरित्यभिधानं अन्धकृतां सङ्गच्छतइति । तन्न । कार्यत्वेन कृतित्वेन कार्यकारणभावरूपस्यानुकूलतर्कस्य सत्वेन कार्यरुपहेतोः साध्यव्याप्यत्व निश्चयत्वेन साध्यव्यापकत्वेनोपाधौ साध्याध्यापकत्वनिश्चयादिति । एवं चोक्तांनुमानेनेश्वरसिद्धौ तदुच्चरितत्वेन वेदस्य मामाण्यनिश्चयाटेदोपि ई. श्वरे प्रमाणमित्याह । धावाभूमी जनयन्निति । इत्यादय इति । अदिना ई- श्वरमुपासीत यः सर्वज्ञस्स सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः सोकामयते इत्यादी. नां परिग्रहः । कार्यपक्षकानुपानं चोपलक्षणम् । सर्गाद्यकालीनघणुका- योजकं कर्म मयनजन्यं कर्मत्वात् गुरुत्ववां पतनाभावः पतनप्रतिवन्धक प्रयत्नप्रयुक्तः पक्षिपतनाभाववत् धृतित्वात् ब्रह्माण्डनाशः मयनजन्यः ना. पात्यात् घटनाशवत् घटादिव्यवहारः स्वतन्त्रपुरुपप्रयोज्यः व्यवहारत्वात् आधुनिककल्पितलिप्यादिवत् वेदजन्यममा वक्तृयधार्थवाक्यार्थशानजन्या त्वत्वापेक्षया शरीरजन्यस्वत्वस्य गुरुवेन तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्वेनैव हेतु- ता वाच्या तथा च तदपेक्षया लघुभूतेन कृतिजन्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा- वत्वेनैव तस्य हेतुवा युक्ता तन्मते शरीरानन्यकृति नन्यपदार्थनभ्युपगमेन तादृशा- भावे जन्यत्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यैव तैरभ्युपगमसंभवादिति दूषणं सारम् । पक्षतत्समयोरिति । पक्ष उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नः तत्समस्तु तद्भिन्नत्वे सति सा- ध्यसन्देहाक्रान्तस्तयोरित्यर्थः । प्रतिवन्धकत्वादिति । न चैवमुक्तरीत्यानुमानमात्रोच्छे- दापत्तिरिति वाच्यम् । धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्थाहि वहिनन्यो न स्यादि- त्यनुकूलतर्कण व्यभिचारसन्देहस्याप्यसम्मवादिति भावः प्रकृतार्थे प्रन्यकृतां सम्म तिमाह । अत एवेति । अनुकूलतकस्य सत्वेनेति । अनुकूलतर्कामावाहितव्यभिचा. रसन्देहस्यैव व्याप्तिनिश्यप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । निश्चयादिति । उपाधिस्व- सन्देहासम्मवादिति शेषः । नन्वनुमानस्येवेश्वरमाधकत्वे तत्प्रतिपादकवेदोपनिषद्भा. गस्याध्ययनवेफल्यमित्याशक्कामपनेतुं वेदम्यापि प्रमाणतामूलकं मूले द्यावाभूमी इत्या- दिश्वतिप्रदर्शनमवतारयति । एवामिनि । यः सर्वन्नेति । सामान्यरूपेण सर्वविपय- मानवानित्यर्थः । सामान्यरूपेण सर्वविषयकजानवतं जीवानामपीत्यतः सर्ववि- दितिविशेषरुपेणापि सर्वविषयकवानवानित्यर्थः । कार्यानुमानमिति । कार्यपक्षका- नुमानमित्यर्थः । कार्यायोमनेत्यादि कारिकायामपि कार्यादिपदं तत्पक्षकानुमानपर- म् । अत्र न ब्रह्माण्डनाश. प्रयवनन्य इत्यनुमानम्य कृत्यनुमानद्वारा ईश्वरसाधक- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ' द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेपकम् । समवायस्तथाभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥२॥ पदार्थान्विभजते । द्रव्यमिति । अत्र प्रथमस्याभावत्वकथ- नादेव पण्णां भावत्वं प्राप्तं तेन भावत्वेन पृथगुपन्यासो न शान्दममात्गत चैत्रगस्पजन्यममावत् वेदः असंसारिपुरुषमणीतः वेदत्वा- स् वेद पौरुपेय वाक्यत्वात् यन्नै तन्नैव यया काव्यमिति व्यतिरेक- शान्तः भारतवत् ज्यणुकपरिमाणननिकासंख्या अपेक्षाबुद्धिमन्या एकत्वा- न्यसंख्यात्वादित्यनुमानान्तराण्यपि साक्षात्परंपरया वा ईश्वरसाधकानि षोध्यानीति । तदुक्तम् । कार्यायोजनधृत्यादेः पदात्मत्ययतः श्रुते । वा- क्यात्संख्याविशेपाच साध्यो विश्वजिदव्यय इति ॥ १॥ आयोजन कर्म पधते गम्यते अनेनेति पदं व्यवहार इति सक्षेपः । मूले शिप्या- षधानाय । पतिजानीते द्रव्यं गुण इति । निरूप्यन्ते इति शेपः । संयागो. पेक्षया कर्मणो ऽतिरिक्तत्वं नास्ति इति भपणमतं निराकर्तु तथेत्यु- तं यथा गुण पृथक् पदार्थ तथा कर्मापीत्यर्थ । अभागो ऽधिकरणात्मक एति प्राभाकरमतं दूपयितुं पुनस्नयेत्युक्त युक्तिश्चाने रक्ष्यते । यद्यपि वि- त्व घटादिव्यवहार स्वतन्त्रपुरुषप्रयोज्य इत्यायनुमान तु साक्षादीश्वरसाधकमिति विभागो बोध्य । प्रतिनानीतइति ॥ स्वर्तव्यत्वेन निर्देश प्रतिज्ञा द्रव्य गण इत्या. दिकारिकाया द्रव्याटिनिरूपेण स्वार्तव्यत्वाप्रतिपादनात्प्रतिनानीतइत्यसगतमन शेष पयति । निरूप्यतइतीति । न्यूनापिक्सपेति । तद्वयवच्छेदार्थमेव विभाग ·३८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कृतः । एते च पदार्थाः वैशेषिके प्रसिद्धाः नेयायिकाना- मप्यविरुद्धाः, प्रतिपादितं चैवमेव भाष्ये । अत एवोपमा; भागवाक्यस्य न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदकतयैव सप्तखसख्या लब्धा त- थापि सप्तग्रहणं सार्थम् । नन्वन्ये पदार्याः कुतो नोक्ता इत्यत आह । कीर्तिता इति । तया चैतेम्योन्ये पदार्याः न सन्त्येव कणादप्रभृतिभिरनुक्क लादिति भावः । नन्वितरेषु अन्येषु पड्भावपदार्थाः ससमस्त्वभाव इति निरुपितं तथैवात्र कुतो न निरूपितमित्याशङ्कयाह । मुक्तावल्यां सप्तमस्ये ति । अत्र समयायकार्यसमवायान्यनरसम्बन्धेन सचारवं भावत्वं तदमा. यो ऽभावत्वमिति । माप्त अर्यात्मात । तेन प्राप्तत्वेन | पृयगुपन्यास इति । भावत्वेनोपन्यास इत्यर्थः । नेपामिति शेषः । नन्वन्ये पदार्थाः कयं न स ति न्यायग्रन्ये पोटशपदार्यनिरूपणादित्याशक्य नैयायिकानामपि मते समपदार्था इत्यविरुदं पोडशपदार्थानां सप्तपदार्येषु अन्तर्भूतत्वादित्याह । एते चेति । उकार्ये भाष्यसम्मतिमाह । प्रतिपादितं चेति । एवमेवोति । करणादिति भाव । कुतो न निलपितमिति । पदार्थो द्विविध मावो ऽभावश्च द्र- व्यादय पहमावा शेषस्त्वमाव इति रीत्या कुतो न निरूपितमित्यर्थ । मुले सप्त मम्येति । यद्यपि सप्तमस्याऽभावत्वकयनेऽपि तदितरेषा मावल दुईममेव नझेक- स्य ब्राह्मणले प्रतिपादिते तदितरेपा सर्वेषामब्राह्मणत्व प्रतिपादित भवति तथाप्ये. तस्य विभागवाक्यतया परस्परासङ्कीर्णन्याप्यधर्मकपनस्यैव विमागरूपतया द्रव्या- दीनामभावले ऽभावत विमानकमेव न स्यादिति द्रव्यादीनामभावत्वाभावात्परि- शेपागावत्व प्राप्तमिति माव । समवायेति । यद्यपि समवायम्य समवायघटितसा- मानाधिकरण्येन सत्तावत्त स्वरूपसम्बन्धेनैव तस्य वृत्तस्तपापि ममवायत्तस्य स. सर्गतानदच्छदक्तेपि स्वरूपलेन समवायस्यैव स्वसम्बन्धत्तेन न तस्य समवायेन वृत्तित्वक्षतिरिति मन्तव्यम् । अर्थात्माप्तमिति । अनुमानात्माप्तमित्यर्प । अनुमान म द्रव्यादयो भावा अभावत्वन्यधिकरणधर्मवत्खादित्येा रूपम् । न प द्रव्यत्वादी विमानार्म इभावत्ववैयधिकरण्यमेवानमिद्धमिनि वाच्यम् । परसराप्तमानाधिकर. তা যাসাল আনা মামলা দুনিনৰ বিপাসা বা ·कारिकावली, मुक्तावली; दिनकरी, रामरुद्री । व्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्तैव पदार्याः पोटशानामौवा- तर्भावादिति प्रतिपादितमित्यर्थः । कथमन्तर्भाच इति चैदित्य, प्रमाणस्ये- न्दियादेः द्रव्ये व्याप्तिजानादेर्गुणे प्रमेयस्यात्मशरीरेन्द्रियस्तरूपस्य प्रव्ये अर्थस्य गन्धरसरूपस्पर्शशन्दस्वरूपस्य गुणे वुदेर्गुणे मनसो द्रव्ये महत्तेर्गु णे दोषाणामिच्छाद्वेषमिथ्याजानस्वरूपाणी रागद्वेषमोहपदमतिपादयानां गुणे प्रेत्य मृत्वा भावो जननामिति व्युत्पत्या मरणोत्तरजन्मत्वं मेत्यभाव- पदमटचिनिमित्तं चरमप्राणशरीरसंयोगध्वंसो भरणं आदचशरीरमाणसं. योगो जन्म तथा च मरणानन्तरं ताशसंयोगरूपस्य तस्य गुणे सुखदुःख संवेदनस्वरूपस्य मुख्यफलस्य गुणे गौणमुख्यसाधारणजन्यमात्रस्वरूपफ- लस्यापि द्रव्यादिपु पीडालक्षणस्य दुःखस्य गुणे अन्तर्भावः । अपवर्गस्तु आत्यन्तिकी पुस्खनिवृत्तिः दुःखानि शरीरं षदिन्द्रियाणि पद विषया:प. द बुद्धयः सुख दुःखं चेत्येकविंशतिः । तत्र दु:खत्वातिशून्ये शरीरादौ दुःखसम्पन्धितया गोणं दुःखत्वं स्वर्गादिमुखस्यापि तमाशमानेन दुःख- सम्बन्धित्वमन्याइतमेव । नवैकविंशतिदुःखान्तर्गतयोर्मनाभवणणार्नित्य- त्वात् कर्ष सन्नाश इति वाच्यम् । यदूपरिशिष्टस्य श्रवणस्य प्रानदारा दुःख- हेतुतया दुःखत्वं तपस्य कर्णशष्कुल्या नाशे सद्विशिष्टश्रवणेन्द्रियरूप- दुःखनाशात् । एवमात्मसंयोगरूपन्यापारविशिस्यैव मनसोपानद्वारा दुःख- नाममावस्वसामानाभिकरण्यं तेषां विमानकत्वस्यैवानुपपत्तेरिति भावः । परमेति । प्राणशरीरसंगोगे घरमत्त्वञ्च स्वसमातीपशरीरवृत्तिप्राणसंयोगप्रागमापानाधिकरणत्य- मेवमापत्वमपि तथाविधमाणसंयोगध्वंसानधिकरणत्वमिति बोध्यम् । गोणमिति । लाक्षणिकमित्यर्थः । दुःखत्वं दुःखपदप्रतिपाद्यत्वं दुःखसंबन्धस्तु जनकत्वादिरूप इ. ति भावः । ननु दुःखसंबन्धित्याद्दुःखत्वं सुखे न संमवति तस्य दुःखासंबंधिवा- त् । न प मुखस्थापि दुःखसमानाधिकरणत्वात्तत्वमक्षतमिति वाच्यम् । तथासत्या- त्यंतिकदुःखनिवृत्तेरपि पूर्वतनदुःखसमानाधिकरणत्वेन दुःखत्वापतेः । न च स्वसमा नाधिकरणदु खासमानकालीनत्वादिलो दुःखसंबन्धो नोक्तनिवृत्तापस्मदादिसुखे ष ताशदुःखसमानकालीनत्वात्तदक्षतमेवेति वाच्यम् । तथापि स्वर्गीयमुखे यन्न दुःले- न संमिन्नमित्यादिश्रुतिविरोधेन तथात्वस्य स्वीकमशक्यतया दुःखत्वं न संभवत्ये- वेत्याशंकामपनेतुमाह । स्वर्गादिमुखस्येति । तथा प यन्नदुःखेनेत्यादिश्वती दुख- ·, कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रूपतया व्यापारनाशेन तद्विशिष्टमनोरुपदुःखनाशसंभवादिति । दुःखनिट सावासन्तिकत्त्वं च स्वसपानाधिकरणदुःखासमानकलीनत्वम् । नन्वेताह दुःखध्वंसस्य मुक्तित्वे कथं तत्वज्ञानसाध्यता तस्यपि चेत्, इत्यं, तत्त्वज्ञा नेन मिथ्याशनवासनानाश: वासनानाशे च दोपस्य वासनाविशिष्टराग देरभावः विशेपणाभावे विशिषभावात् तादृशरागरूपहेत्त्वभावे च प्रवृ. सेर्धर्माधर्मरूपायाअभावानुत्पत्ति तदनुत्पादे प्रारब्धकर्माधीनदेहान्यदेहस म्बन्धरूपजन्माभावः भोगतत्त्वज्ञानाम्यां प्रारब्धतद्भिन्नकर्मनिवृत्तिरिति ज. न्माभावे दुःखानुत्पादः तथा च स्वसमानाधिकरणदुःस्वासमानकालीनत्व रूपविशेपणांशे तत्वगनस्य प्रयोजकत्वान्मुक्तस्तत्त्वज्ञानसाध्यत्व तथा च सूत्रं दुःखनन्मभवृत्तिदोपमिथ्यामानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापापाद पवर्ग इति । अस्याः पठितेषु जन्मादिषु मध्ये उत्तरोत्तराणामपाये तद- नन्तराभावादव्यवहितपूर्वाभावात् । तथा च तस्वमानेन मिथ्याशनस्प नाशः तेन दोपाणां नाशः तेन प्रवृत्त्वेरनुत्पादः तेन जन्मानुत्पादस्तन पुस्खा- नुत्पाद इति पूर्वोक्त एवार्यः पर्यवासितः । एकविंशतिदुःखनाशस्तु स्त्रका- रणसाध्यो न तत्र तत्वशनस्य प्रयोजकवेति वदन्ति । नव्यास्तु योग्य- विभुविशेषगुणनाश भति स्वोचरवत्तिगुणानां कारणत्वात् स्वोतरोत्पन्न- द स्वर्गनाशज्ञाननन्यदु खातिरिक्तदु खपरमिति व विरोध इति भाव । व्यापारना शेनेति । मन क्रियया मन सयोगरूपव्यापारनाशेनेत्यर्थः । यद्यपि मान्यमुक्तिद- शायामपि मन सयोगातर वर्ततएव तथापि तस्य न न्यापारत्व, पुरीतद्भिन्नदेशाव. छिन्नमन संयोगस्यैव ज्ञानसाघनत्वेन तथावान्मुक्ती च शरीरामावादिति माव । स्वसमानाधिकरणेति । शुकादिमुत्तापव्याप्तिवारणाय स्वसमानाधिकरणानिवेश इदानींतनाम्मदादिशु मध्यसे ऽतिन्याप्तिवारणायाप्तमानकालीनत्वातनिवेश । नन्वे तारना भरस समसो मुक्तिरित्यायातं चरमदु सस्यापि योग्यविभुविशेषगुण लेन म्यानन्तरोत्परविशेषगुणेन नाशसम्भवान्मुक्त्य तत्वज्ञानापेक्षा न स्यादित्या. शकते । ननित्यादिना । स्वार्थमाह । अस्यार्यइति । नन्वनन्तरपदस्पोत्तरार्पकत या मामाने नन्मामात्रम्य प्रयोजकत्व म्यान् दुसमन्मत्यादिम्त्रपठिते जन्मामाने प्रत्यभारम्गाप्रयोनानया मनापानुपपत्तिधेत्याशानिरासायानन्तरपदम्याव्यवहि. तपूर्नामानामाह । अभ्यालिपूर्णमानादिति । वदन्तीत्यम्बरमोदावन तडीनं तुम ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । गुणेनेच दुःखध्वंसरूपमुक्तिसंभवेन न तत्र तत्वज्ञानापेक्षेति दुःखपदं दुःख- साधनदुरितपरतया व्याख्येयं दुरितस्य च योग्यगुणत्वाभावान्न स्वौसरवृ- । शेप्याप्रयोनकस्यापि विशेषणांशप्रयोजकतामादाय विशिष्टप्रयोनकत्वोपगमे वहि- धूमप्रयोमक इति वदहि मवपर्वतप्रयोनक इति व्यवहारापत्तिरेव । स्वोत्तरवर्तिगु. णानामिति । उत्पत्तिसम्बन्धेन खोत्तरवर्तिविशेषगुणानामित्यर्थः । तेन स्वस्यापि स्तोतरवर्तिलेपि न ज्ञानादीनां क्षणिकत्वापत्ति न वा द्वितीयक्षणोत्सन्नघटादिसंयो- गेनेवापेक्षाबुद्ध शापत्तौ द्वित्वादीनो क्षणत्रयावस्थायित्वासंभवेन स्वोत्पत्तिद्वितीय- क्षणोत्पन्ननिर्विकल्पकेन स्वतृतीयक्षणएव द्वित्वप्रत्यक्षस्य वक्तव्यतया तदानीं च द्वि- स्वाभावात्तत्प्रत्यक्षानुपपतिः । न च प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वेपि द्वितीयक्षणे द्वि- त्वसत्वात् तृतीयक्षणे तत्प्रत्यक्षोत्पत्तौ किं बाधकमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षे विषयस्य कार्यकालवृत्तितया कारणत्वात् नाशोत्पत्तिक्षणे घटप्रत्यक्षस्यानुभवविरुद्धत्वात् द्वि- लादीनां क्षणत्रयावस्थायित्वे तु तृतीयक्षणे द्वित्वप्रत्यक्षे न काप्यनुपपत्तिः । न म विशेषगुणत्वेन कारणत्वेपि द्वित्वोत्पत्तिक्षणोत्पन्नज्ञानादिना ऽपेक्षाबुद्धिनाशे तृतीय- क्षणे द्वित्वनाशापत्या द्विलप्रत्यक्षानुपपत्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । द्वित्वायु- सत्तिक्षणे विशेषगुणोत्पत्यनङ्गीकारात् विशेषगुणं प्रत्युत्पत्तिक्षणावच्छिन्नद्वित्वादि- प्रतिबन्धकतामद्भीकृत्यैव द्वितीयक्षणे तदनहीकारसम्भवादिति ध्येयम् । न नैवमपि मुपुप्तिप्राकालोत्पन्नविशेषगुणानां नाशानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रागत्या स्त्रोचरव- तित्वविशिष्टस्य स्वस्यैव नाशकत्वाभ्युपगमात् सर्वत्र खोत्तरवृत्तित्वेन नाशकत्वे अ. पेक्षाबुद्धेम्तृतीयक्षणे स्थापित्यानुपपत्तिरिति बोध्यम् । दुरितपरतयेति । तथा च पा- पध्वंम एव मुक्तिर्न दु खध्वंस इति नोक्तानुपपत्तिः । ननु पापस्याप्यात्मविशेषगु- णत्वेन स्वोत्तरोत्पन्नगुणेनैव तन्नाशसम्भवात्कथं पापध्वंसस्यापि तत्वज्ञानसाध्यतेत्या- शङ्कामपनेतुं नाश्यतावच्छेदककोटी योग्यतां निवेश्य स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यतां वा रयति । दुरितस्यवेति । न च पापस्य स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यत्वे इष्टापत्तिसमवेन नाश्यतावच्छेदककोटी योग्यतानिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । तथासति पापस्य प्रा. यश्चित्तनाश्यताबोधकश्रुतिविरोधापत्तेरिति माव । न चैवं पापस्य प्रायश्नित्तेनापि नाश्यतया कथं मुक्ति प्रति तत्वज्ञानत्वेन कारणता प्रायश्चित्तनन्यपापध्वंसे व्य- भिचारादिति वाच्यम् । तादृशव्यभिचारवारणायैव स्वप्तमानाधिकरणदुरितासमान. वालीनत्वरूपात्यंतिकस्वात्य कार्यतापच्छेककोटिप्रवेशितत्वात् । न चैव पापध्वसेन ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तिगुणनाश्यतति तनाशरूपमुक्तेस्तत्वशानसाध्यत्वमेवेत्साहुः । तथा चैता. शापवर्गस्याभावे । संशयस्य गुणे साध्यतया इच्छारूपविषयप्रयोजनस्य ययाययं द्रव्यादिषु सान्यसाधनोभयवत्ता निश्चयविषयस्य दृधान्तस्य यथा यथं द्रव्यादिपु तत्तच्छास्त्रसिद्धार्थरूपस्य सिद्धान्तस्य द्रव्यादिपु शब्दस्व रूपमतिबानाधन्यतमरूपाणामवयवानां गुणे व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्य सर्कस्य गुणे निर्णयस्य गुणे तत्त्वयुभुत्सो कथारूपवादस्य गुणे विजिगीषु कथारूपनल्पस्य गुणे स्वपक्षस्थापनादीनकथारूपवितण्डायाः गुणे अनुमि तिवत्कारणडानान्यवरमतिबन्धकबानरूपाणां हेत्वाभासानां यथायथं द्र- ध्यादिपु अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तशब्दस्यार्यान्तरं परिकल्प्य दूपणाभिधान रूपस्य छलस्य गुणे असदुत्तररूपजातेर्गुणे पराजयहेतुस्वरूपानिग्रहस्यानानां यथायथं द्रव्पादिप्यन्तर्भावः । निग्रहस्थानानि प्रतिमाहानिः प्रतिधान्तरं प्रतिडाविरोधः प्रतिमासन्यासो हेवन्तरमर्थातर निरर्यकमवितातार्यकमपा र्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिक पुनसकमननुभापणममानमप्रतिभा विक्षेपो म नानुमा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोपसिद्धान्तों हेत्वाभासाथ । अत्र चकारोनुक्तसमुच्चयार्थस्तन दृष्टान्ते साधनवैकल्यादीना परिग्रह । तत्वज्ञानस्य प्रयोनकता किन्तु तद्विशेपणीभूतस्वसमानाधिकरणदुरितासमानकाली नत्वएवेति प्राचीनमतादविशेष इति वाच्यम् । ध्वसव्यक्तींना परस्परभिन्नतेन प्रा यश्चितजन्यपापध्वसव्यक्ती तत्वज्ञाननन्यसासमवेपि तत्वज्ञानाव्यवहितोत्तरपापध्व सव्यक्ती तत्वज्ञाननन्यत्वे बाधकामावादिति माव' । यद्यप्येव सति तत्त्वज्ञानानुत रद पव्यक्ति नाशे तत्वज्ञानानन्यत्वासमवेपि तत्वतानोत्तरतय्यक्ती तजन्यत्वसमवेन प्राचीनमतेपि न दोपस्तथाप्येतदस्वरसेनेशाहुरित्युक्तत्वात् । तथा च दुम्बध्वसस्य मुत्तिलेप्युक्तरीत्यानुपपत्यभावात् दु सपदस्य दुरितलक्षणाकल्पन नव्यानां कुकरण नमेवेत्यावरस आहुरित्यनेन नित । अय ज्ञानाग्नि सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते* नि मृत्या दुरितस्य ज्ञाननाश्यत्वबोधनात् पापनाशरूपमुक्ती तत्वज्ञानमाध्यत्वा गीकारः समवत्येव दुश्वध्वसम्य तत्वज्ञाननन्यताबोधकमानामावेन न तयात्वम इति चेदिहापि तमेव विदित्वातिमृत्युमेनि नान्यः पया विद्यते ऽयनायेति सुनेरे प्रमाणत्वममतादान्यनिक पनिवृत्तरेवानिमृत्युशब्दार्थत्वात् तत्वज्ञानोत्तरदुरबन्य घे स्वसाक्षात्कारेण नाश्यतस्या तत्वज्ञानोत्तर प्रारम्परितन्यक्तीना भोगनाइय ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । तत्र विशिष्यप्रतिडावस्य पक्षादेः परित्यागरूपप्रतिज्ञाहानेरभावे परोक्तदो. पोदिधीर्पया पूर्वानुक्तविशेषणविशिष्टतया प्रतिमातार्यकथनरूपस्य प्रतिमा- न्तरस्य गुणे स्वोक्तसाध्यादिविरुद्धहेत्वादिकथनरूपमतिजाविरोधस्य गुणे। स्त्रोक्तसाध्यादेः परेणदूपणे कृते तत्साध्यापलापरूपम्य प्रतितासंन्यास- स्याभावे । परोक्तदूपणोद्दिधीपैया पूर्वोक्तहेतुतावच्छेदकातिरिक्तहेतुताव- च्छेदकविशिष्टकथनरूपस्य हेत्वन्तरस्य गुणे । प्रकृतानाकाइक्षिताभिधान रूपान्तरस्यगुणे । अयाचकपदप्रपोगत्पनिरर्थकस्य गुगे । परिपत्पूति- वादिवोधानुकूलोपस्थित्यजनकवाक्यप्रयोगरूपाविज्ञातार्थस्य गुणे । अभिम- तवाक्यार्थबोधानुकूलाकाइमाशून्यपदप्रयोगरूपस्यापार्थकस्य गुणे । समय- निवन्धनविषयीभूतकथाक्रमविपरीतक्रमेणाभिधानरूपस्यामाप्तकालस्य गु. णे । यलिंचिदवयवशून्यावयवाभिधानरूपस्य न्यूनस्य गुणे । अधिकहेत्वा- धभियानरूपस्पाधिकस्य गुणे । पुनरभिधानरूपस्य पुनरुक्तस्य गुणे । प- रिपदा त्रिभिरभिहितस्याप्यप्रत्युञ्चारणरूपस्याननुभापणस्याभावे | परिप- दा विद्यातार्थस्य वादिना त्रिरभिहितस्याप्यविज्ञानरूपस्याज्ञानस्याभावे । उत्तराई परोकं बुम्वाप्युत्तरस्याप्रतिपत्तिरूपाया अमतिमाया अभावे । अ- सम्भवकालान्तरकार्यव्यासनमुद्भाव्य कथाविच्छेदरूपस्य विक्षेपस्याभा- वे । स्वपक्षे दोषमनुदृत्य परपसे दोपाभिधानरूपमतानुज्ञाया गुणे । निग्रह स्थान प्राप्तवतो निग्रहस्थानानुद्भावनरूपस्य पर्यनयोज्यापेक्षणस्याभावे । निग्रहस्थानानवसरे तन्निग्रहस्थानाभिधानरूपस्य निरनुयोज्यानुयोगस्य ताया एव स्वीकरणीयत्वेन विशेषाभावात् श्रुतिवलादेव विशिष्टदुःखध्वंसे तत्वज्ञान- साध्यताया व्यवस्थापनसंभवात् । किं च कर्ममात्रनाशस्यैव तत्वज्ञानगन्यताया बो- धिततया स्वसमानाधिकरणपुण्यासमानकालीनपुण्यध्वसस्यापि मुक्तित्वापत्तिः । न चेष्टापत्तिः, सुखदुःस्वाभावयोस्तजनकाभावानात्मकत्वेन पुरुषार्थत्वादित्यलं पल्लवि- तेन । परित्यागरूपेति । पक्षादेः परित्यागः पक्षस्य पक्षलेन प्रतिपादनाभाव इति तम्याभावरूपतेति भावः । प्रतिज्ञातार्थेति । साध्येत्यर्थ । साध्यापलापेति । साध्यस्या- पलाप. साध्यत्वेनानुक्तिरेवेति भावः । अवाचकति । हुँफडादीत्यर्थः । वाचकवाक्ये- नि । अत्र वाचकत्वं शक्त्या योधननकत्वमेव न तु शक्तिः, वाक्ये तदभावात् तादृश वाक्यं भूम्तनं हिमभेषनवदित्यादिकमप्रसिद्धार्थपघटिनम् । अपार्थकस्येति।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नचिन्तामणी सप्तपदार्थभिन्नतया शक्तिसादृश्यादीनाम- तिरेक्तपदार्थत्वमाशंकितम् । ननु कथमेतएव पदार्थाः श- क्तिसादृश्यादीनामप्यतिरिक्तपदार्थत्वात् । तथाहि, मण्या- । गुणे । कथायां स्वीकृतसिद्धान्तमच्यवनरूपस्यापसिद्धान्तस्याभावे । हेत्वा भासाना पूर्वोक्तलक्षणानां द्रव्यादिष्वन्तर्भाव इति । भाप्यस्यार्पवमाश. क्य मणिकृतों संमतिमाह । अत एवेति । मण्यादिसमवधाने सति वहि- ना दाहोत्पत्तिवारणाय मण्यादेः कारणविघटकत्वरूपा प्रतिबन्धकता वा- च्या सा च वहिनिष्ठदादानुकूलशक्तिरूपकारणविघटकतयैव निर्वहति म- ण्यादिप्रतिबन्धकत्वान्यथानुपपत्त्या सिद्धायाः शक्तेः पड्भावेष्वनन्तर्भूत- वादतिरिक्तत्वमिति पदार्थाः सप्त कीर्तिता, इति मूलमयुक्तमित्यभिमायण प्रभाकारः शङ्कते । नन्विति । अतिरिकेति । सप्तपदार्थातिरिक्त इत्यर्थः । पर्वतो वन्हिाधिकरणमित्यादेरपार्थकत्येत्यर्थः । असभवत्कालातरेति । सुतदारादि- परिरक्षणरूपेत्यर्थ । कथाविच्छेद । शब्दोच्चारणाभावः । सिद्धातस्य। ताकिाद्य- भिमतासेद्धार्धस्य स्वीकृतस्य स्वेन साधनीयतयागीकृतस्य । प्रच्यवः । अनुपपा- दन, मेव च तस्यामावरूपतेति भाव । आपत्वमाशक्येति । तथा च भाप्यकारस्प महर्पित्वेन तेनस्विना न दोपाय यहे सर्वभुनो यथेति वचनाद्नुपपन्नार्थप्रतिपाद- न न दोपायेत्यभिप्रायेण भणिकारस्येदानीतननास्यापि तादृशाप्रतिपादकता मुक्ता- वलीकारेणाभिहितेति भावः । पड्भावेष्विति । शक्ते स्पर्शशून्यत्वात् पृधिव्यादिप- तुष्टये द्रव्ये नातर्भाव उत्पादविनाशशालिवादाकाशादिपचकेप्वयनतर्भावात् ना- पि गुणकर्मणोः कपालरादिरूपादिपु घटरूपादुघत्पादाशक्तिमत्वान्नापि सामान्यवि- शेषप्तमवायेषु उत्पादविनाशशालित्वादित्यर्थ । अतिरिक्तत्वमिति । सप्तपदार्थाति- रिक्तत्वमित्यर्थः । न च तस्या अभावातर्भावसभवात्कप सप्तपदार्थातिरिक्तत्वमिति वाच्यम् । नमोलिसितप्रत्ययाविषयत्वेन प्रतियोगिकलाननुभवेन च तम्या अभावे. प्यनतर्भावादिति भावः । वस्तुतस्तु पड्भानेविति पाठ प्रामादिकम्तावन्माण स- सपदार्यानिरिक्तत्वसिद्ध हेनतरपूरणे च गौरवापत्या कदमपटावित्येव बातमुनि- नत्तात् । यपोत्पत्तिविनाशशानियेन नित्यद्रव्याणि शतेनांनभावतर्थव नित्यात्म ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दिसमवहितेन वन्हिना दाहो न जन्यते तच्छ्न्येन तुज- अतिरिक्तपदार्थतामेव व्यवस्थापयति, तयाहीसादीना मन्त्रौषध्यादिपरि- ग्रहः। समवहितेन, समीपवर्तिना । ननु वहिरूपकारणाभावादेव न दाह इ- ति न मण्यादेः भतिवन्धकत्वमतः समवहितेन वहिनेति । दाहो रूपान्तरो- पत्तिः पूर्वरूपपरावृत्तिर्वा मण्यायतिरिक्तस्य प्रतिवन्धकत्वं खण्डयति । त- घडून्येति । मणिसमवधानभून्येनेत्यर्थः । ननु वहौ यदि दाहानुफूला श- क्तिस्तदा मण्यादिसले कुतो न दाह इति चेत्तत्राह । तत्रेति । पूर्वोक्तपु. फ्त्या शक्तिसिद्धावित्यर्थः । दाहानुकूलति । अत्र वानुकूलत्वं कारणत- दवच्छेदकसाधारणं तेन शक्तेः कारणतावच्छेदकत्वेपि न क्षतिः । नाश्य- तइत्यस्य कल्प्यते इत्यनेनान्वयः । तथा च, वद्विनिष्ठशक्तित्वावच्छिन्नं पूति मणित्वेन नाशकत्वस्वीकारेण मण्यादिकसत्वदशायां शयतेरभावादेव न दाह इति भावः । ननु मण्यादेर्याद शक्तिनाशकत्वं तदा सत्युत्तेजक- विशिष्ठमण्यादावपसारित वा दाहानापत्तिरित्यत आह । उत्तेजकेनेति । तान्योन्याभावयोरपि विनाशित्वेन ध्वंसे उत्पन्नत्वेन प्रागभावेप्यनंतर्भावसंभवाचेति ध्येयम् । रूपपरावृत्तिर्वेति । रूपनाशो वेत्यर्थः । लाघवमेवोत्तरकरुपानुसरणे बीजम् । ननु म्ले तच्छ्न्ये नतु जन्यतइत्युक्तिळा तस्या प्रतिबन्धकत्वासाधकत्वात् । अतस्तस्यामण्यतिरिक्तप्रतिबन्धकताखंडकत्वेन सार्थकतां व्यपस्थापयति । मण्याद्य- तिरिक्तेति । गगनादीनां प्रतिबन्धकत्यमित्यर्थः । तया च गगनादीनां प्रतिबन्धक- त्वे मणिशून्यदशायामपि वहिना दाहो न स्यात्प्रतिबन्धकसत्वादतो मण्यादेरेव प्र. तिबन्धकता वाच्येति मूलाभिप्राय इतिमाव. । पूर्वोक्तयुक्त्येति । मण्यादिसमवधाने सतीत्यादिना स्वेन पूर्वमुक्तयुक्त्येत्यर्थः । कारणतावच्छेदकत्वेपीति । वन्हित्वेन वन्हेः शक्तित्वेन वहिनिष्ठशक्तित्वेन वा शक्तेश्च दाहं प्रति कारणत्वे गौरवाच्छक्तिविशि. ध्वन्हित्वेनैव कारणलौचित्यात् शक्तः कारणत्वाभावादिति भाव । वस्तुतो मीमां- सपटादिकं प्रति ततत्कारणेषु घटाद्यनुकूलामपि तामेव शक्ति कल्पयित्वा तादृश- विलक्षणशक्तिमलेनैव कारणत्वस्यांगीकाराइंडमकादिभेदेनापि न कारणनावाहुल्य- मित्यपि लावतमेतन्मतइति मंतव्यम् । वाकारार्थदति । उत्तेजकमण्यपसारणयोरेक- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । न्यते तत्र मण्यादिना वन्ही दाहानुकूला शक्ति श्यते उत्तेजकेन मण्याद्यपसारणेन च जन्यते इति कल्प्यते । एवं सादृश्यमप्यतिरिक्तः पदार्थः, तद्धि न पदयु भावेश्व- मण्याघपसारणेन चेत्यत्र चकारो वाकारार्थे । न च दाई प्रति मण्यमाव- त्वेन हेतुत्वकल्पनान्न मणिसमवधानकाले दाहापत्तिरिति वाच्यं, मण्यंभा- वत्वेन रूपेण स्वतन्त्रहेतुताकल्पने गौरवात् । विलक्षणशक्तिमत्वेन बढेः कार- णवारपनस्यैवोचितत्वादित्यभिमानात् । नन्वेवं शक्तिशिद्धावपि तस्या अनतिरिक्तत्वासिद्धिरिति चेन्न । उक्तपदार्थेप्वनन्तर्भूतत्वात् तथाहि न ता: वत् द्रव्यात्मिका शक्तिः गुणादिवृत्तित्वात् अत एव न गुणात्मिका कर्मा मिका वा ।नच सामान्याघन्यतमरूपा उत्पत्तिमत्वे सति विनाशित्वादिति इति शक्तिपक्षः। एवमतिरिक्तां शक्ति पूसाध्य सादृश्यस्याप्यतिरिक्तपदार्थ- तामवस्थापयति, एपमित्यादिना । अतिरिक्त इति । क्लृप्तसप्तपदार्थातिरि- केत इत्यर्थः । पदभावानन्तर्भूतत्वादिति हेतुः पूरणीयः । तत्र सत्यन्तासि- सत्वेपि दाहापत्या समुचितयोस्तयोर्दाहकारणत्वासंभवादिति भाव । न मणिसमव- धानकालइति । मण्यभावस्य हेतुतयैव मणिसमवधानकाले दाहवारणसंभवान्नानंतश• पत्यादिपदार्थकल्पनं युक्तमिति भाव । अभिमानादिति । वस्तुतस्त्वनंतशक्तितत्मा- गभावध्वंसाना कल्पनामपेक्ष्य मण्यभावत्वेन कारणत्वांतरकल्पनमेवोचिनं कल्प्यस्यै- कन्वेन राघवादिति, मूनयितुमुक्तमभिमानादिति क्लुप्तपदार्यानंतर्भूतत्वे मूलोक्तम्य पड्भावानंतर्भूतत्वस्य न हेतुता संभवति अभावे व्यभिचारात् अत्र च भावातर्भूत- स्वयोरभावद्वयस्य मिलितस्यैव हेतुत्वं प्रत्येकयोर्भावाभावयोभिचारित्वादिति मंत- व्यम् । इद नापाततो मूलोक्तम्य मिलिनाभावद्वयम्पैवातिरिक्तपदार्थत्वे हेतुत्वसंभोन हत्यंतर पूरयित्वा तन विशेषणविशेप्यभागप्रसिद्धिनिरासपरत्वेन तद्वीत्यादिप्रपन्या. ख्यानम्यानुचिनत्वादिनि ध्येयम् । नाप्यभादइत्यनेनोक्तस्याभावानन्तर्भूनत्यम्य माप- दा व्यभिचारादतो हेत्वन्तरं प्रयति । षड्भानेति। तति । उक्तहेतावित्यर्थ घटकत्वं माप्तम्यर्थ तम्य च मत्यन्ते ऽन्वय हेताविति हिशब्दा हेतुवाचकइत्यर्थ । सप्तम्या वाच. पन्वार्थकत्वात् नया चहेतोरभेदेन न पभावानन्तीविशेषणत्वमिति माव । न चैव हेरित्युत्ते कुत्रेत्यााक्षायादेतृनिम्तमानुक्त्या न्यूनलमिति वाच्यम् । हेत्ववाय ·कारिकानली, मुक्तावली, दिनकरी, रामल्दी । न्तर्भवति सामान्येपि सत्वात् यथा गोत्वं नित्यं तथाश्व- त्वमपि नियमिति सादृश्यप्रतीतेः। नाप्यभावे, सत्वेन प्रती- द्धिं निरस्यति । तद्वीति । तत्सादृश्यं हि हेतौ । सामान्येपीति। सामान्येतरवृ- तित्वे सति सामान्यवृत्तित्वादित्यर्थः । तेन सामान्यत्वे न व्यभिचारः व्यतिरेकिरवे सतीति विक्षेपणान्न पेयत्वादी व्यभिचारः भावत्वे च द्र- व्पादिपदकान्यतमत्वरूपे हेतुमति साध्यस्य सत्वान्न व्यभिचार इति । य- घेति । यदि सादृश्य द्रव्यादावन्तर्भूतं तदा द्रव्यादेः सामान्यावृतित्वेन यथा गोलं नित्यं तथा अश्वत्लमित्यवाधितप्रतीतिन स्पादित्यर्थः । अ- भावेन्तर्भावमाशक्य निरापाष्टे । नापीति । यद्यप्यतिरिक्ताभाव- मनड्गीकुर्वत. प्रामाकरस्य मते ऽभावेन्तर्भावचिन्ता न सम्भवति न उक्तहेतुत्वस्याध्याहारेणोक्तहेतुहेतुत्वभिन्नपड्भावात तत्वाभावाश्रयस्सादृश्यमिति वाक्ये तात्पर्यात् । सामान्येतरवृत्तित्वे सतीति । सामान्येपीत्यपिना सामान्येतरस्य समुचितत्वादयमर्यो लभ्यतइति भाव । तेनेति । सामान्येतरवृत्तित्वोपपादनेनेत्यर्थ । अथ सामान्यत्वमनेकसमवेतवे सति नित्यत्वं तच्च ध्वसप्रागमावाप्रतियोगित्वरूप तथा चामावस्वरूप एवेति कय व्यभिचार । न च विनिगमनाविरहेण नित्यत्वे स- त्यनेकसमवेतत्वस्यापि सामान्यत्वरूपताप्तम्भवेन तस्य चानेकानुयोगिकसमवायन- तियोगित्वस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपस्य सामान्यात्मकतया मवति व्यभिचार इति वाच्यम् । एवमध्यभेदे आधाराधेयभावानुपगमेन सामान्ये वृत्तित्वासत्वेन व्यभि- चाराप्रसक्ते । न च सामान्यत्व सामान्यत्वप्रकारकज्ञानरूपमेव विवक्षितमिति वा- च्यम् । तथासति सामान्यविषयकज्ञानस्य विपयतया सामान्यसम्बन्धित्वात् सामा- न्योरात्मवृतिलाच सत्यनोपदापि व्यभिचारणावस्यात् व्यभिचारतारणपण. योजनामावेन सत्यंतसार्थक्यमात्राय वृत्तित्वस्थाने सम्बन्धिलविवक्षाया अनुचित- स्वाच । तस्मात् सामान्यानरूपिताया सम्बंधातरावाच्छन्नवृत्तिताया अप्रासच्या स्व- रूपसम्बधावच्छिन्नसामान्यवृत्तित्वमेव हेतुर्वाच्य सामान्येन च तादृश सामान्यवृ- तित्वमिति व्यभिचारो दुर्घट एव, युक्त चैतत् । सादृश्यस्यातिरिक्तत्ववादिनापि स्व- रूपसम्बन्धेनैव तस्य प्रकारत्तोपगमेन तस्य भूयो धर्मवस्वरूपतावादिनाऽपि स्वरू- पेणैव तस्य प्रकारतागीकरणीया अनुभवे विवादासम्भवात् एकाकारप्रतीतेर्नानासम्न- ·४८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । यमानत्वादिति चेन्नमण्याद्यभावविशिष्टवतयादेर्दाहादिकं प्रति स्वातन्त्र्येण मण्यभावादेखे वा हेतुत्वं कल्प्यते अने- नैव सामञ्जस्ये ऽनन्तशक्तितत्पागभावध्वंसकल्पनानौचि- त्यात् । नचोत्तेजके सति प्रतिवन्धकसदावेपि कथं दाह इति तथापि परमतमभ्युपेसेदं निराकृतमिति भावः । सत्वेन भावत्वेन प्रतीय मानलात् प्रमीयमानत्वात् । मणिसमवधानकालीनवहिना दाहोत्पत्तिवा- रणाय प्राभाकरेण साधितां शक्ति दूषयति । पण्यायभावति । अतिरि क्तशक्तिकल्पनां पूर्वोक्तनाश्यनाशकभावकल्पना चापेक्ष्य लाघवादाहत्वा- वच्छिन्नं प्रति मण्यभावविशिवद्वित्वादिनैव हेतुताकल्पनमुचितमिति भा. वः । दाहादिकमिति । आदिपदेन वझे सग्रहः मणिसत्वे वह्वेरप्यनु सत्तेः। तथा च मणिरूपमतिबन्धकसद्भावान दाहवही इति भावः । नतु यदा कदा चिन्मण्यभावविशिष्टाद्वहाहापतिः कारणतावच्छेदकाव- लीढकारणसत्वस्यैव कार्योत्पत्तिनियामकत्वात् मण्यभावविशिश्वमित्वं व विविशिष्टमण्यभावत्वं या कारणवावच्छेदकमित्यत्र विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण गुरुभूतकार्यकारणभावद्यापत्तिश्चेत्यत आह । मण्यभाषा- देरिति । तया च भतिबन्धकत्वं न कार्यानुकूलधर्मविघटकत्वं बाधान न्धेन तत्प्रकारकत्वानौचित्याच । अत एव अन्यकृतापि तद्भिनत्वे सति तद्गतभू- योधर्म इत्यनुल्या तद्गतभूयोधर्मवत्वपर्यन्तमनुसृत तथा च सादृश्ये स्वरूपासिद्धिवा- रणायोभयमतसिद्ध सामान्यनिरूपितम्वरूपप्तम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वमेव हेतुरित्यवश्य- मंगीकरणीयमिति न व्यभिनार इति चेन्न । सामान्यत्ववदितिप्रतीत्या सामान्ये सा. मान्यत्वाधारत्वावगाहनेन सामान्यत्तस्य सामान्यातिरिक्तस्य दुर्वचत्वेन च स्वस्या- पिस्वरूपसम्बन्धेन स्ववृत्तित्वमवश्यमगीकरणीय अभावाधिकरणकामावस्थले सर- पि तपास्तीकारात् अनयेव रीत्या प्रमेयत्वादावपि वक्ष्यमाणन्यभिचारो गोध्य ।सर्व प्रमेयत्ववदिति प्रमेयत्वस्य प्रभास्वरूपस्य स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तेरावश्यक्त्वात् विषय ताया विषयस्वरूपत्वेन सर्वत्र प्रमेयत्वमेकमिति प्रतीतिविरोधात् ज्ञानस्वरूपे च प्र- मेयत्ते स्वरूपसम्बन्धेन सामान्यतदितरवृतिस्तसत्लायमिनारस्यावश्यक्त्वादिति मा ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्यानुमितिप्रतिवन्धकत्वाभावापत्तेः किं तु कारणीभूताभावप्रतियोगित्वम्, तच्च मण्यभावस्य हेतुत्वएवोपपद्यते न त्वतिरिक्तशक्तिसत्वंइति भावः। ननु मनिवन्धकत्वस्येदृशत्वे कारणीभूतवशिरूपाभावप्रतियोगिनि बन्यमा- वे ऽतिव्याप्तिः स्वमागभावप्रतियोगिनि घटादौ चेति चेन्न । तादात्म्याति- वः । नन्वन्यतरसम्बन्धेन सत्तावत्वरूपभावत्वे हेतुसत्वाद्यभिचार इत्याशंका निरा- कुरुते । भावत्वे चेति । न चैवमपि घटघटत्वगतद्वित्वे व्यभिचारो हि दुर्वारस्तस्य सं- ख्यारूपत्वासंभवेपि द्वित्ववत्तानुयुपपत्तये उपेक्षानुद्धिरूपस्य स्वरूपसम्बन्धेन वृ- त्तेरावश्यकत्वादिति वाच्यम् । व्यासज्यवृत्त्यन्यत्वस्यापि हेतौ विशेषणत्वोपगमात् । व्यासज्यवृत्तित्वं च एकमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिमत्वमिति न किं निदनुपपन्नम्। वस्तुतस्तु स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नसामान्यवृत्तित्वमेव हेतुरिति मूलकृतां तात्पर्य, दी- घितिकारस्तु सादृश्यस्य सामान्यमात्रवृत्तित्वे मुखादौ चंद्रसादृश्यप्रतीतिर्न स्यादित्या- शंकानिरासाय स्वरूपसतस्सामान्येतरवृत्तित्वस्यानुवादक एव नतु हेतुतावच्छेदक- त्वेपि मूलकृता तात्पर्यम् । न चैव सामान्यस्वरूपे सामान्यत्वे व्यभिचार इति वाच्य- म् । आधाराधयभावप्रतीत्यनुरोधेनानेकसमवेतत्वे सति नित्यस्वरूपताया एव सामा- न्यत्वे स्वीकरणीयत्वात् एवं प्रमेयत्वमपि न प्रमैव विषयार्थकप्रत्ययादिविरोधादपि तु प्रमाविषयत्वं तथा च प्रमेयत्वस्य विषयतारूपस्य प्रतिविषयभिन्नत्वेन कस्यापि विषयतायां सामान्यतदितरोमयवृत्तित्वासम्भवेन प्रमेयत्वेपि व्यभिचारासम्भवात् हे. तो व्यतिरेकित्यविशेषणमप्यनर्थकमेव परं तु विषयस्वरूपाया विपयताया. स्वरूपस. म्बन्धेन सामान्यवृत्तित्वसत्वासत्र व्यभिचारवारणाय सामान्यवृत्तित्वे विषयता- स्वाद्यनवच्छिन्नस्वं विशेषणं देयं एवं च द्वित्वादिकमपि अपेक्षावुद्धिविषयत्वमेव न- त्वपेक्षाबुद्धिरूपं ज्ञाने विषयवृत्तित्वस्य काप्यक्लप्तत्वादिति तत्रापि न व्यभिचार इति युक्तमुत्पश्यामः । मावत्वेनेति । ननु मावत्वन प्रतीयमानलं भ्रान्तपुरुषस्या- प्यमावे ऽसतं तत्र भावानन्तभूतत्वाभावादयं हेतुव्यभिचारीत्याशंकानिरासाय तद. थमाह । प्रमीयमाणत्वादिति । यदा कदा विदिते । मणितत्वदशायासपि पूर्वकाला- वच्छेदेन मण्यभावप्तामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयवतो वहेर्दाहापत्तिरिति भावः । ननु कारणतावच्छेदकविशिष्टकारणसत्वमेव कार्योत्पत्तिप्रयोजकं तदधिकरणे मण्यमावा- सत्वदशायां सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन मण्यभावविशिष्टवयधिकरणत्वाभावान्न दा- हापत्तिरित्यत आह । कारणतावच्छेदकावलीटेति । कारणतावच्छेदकोपलक्षितेत्य- - ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रिक्तसम्बन्धावच्छिन्ना पा कारणता तदाश्रयीभूतो योभावभिन्नाऽत्यन्ता भावस्तत्मतियोगित्वस्य विवक्षितत्वात्कारणताविशेषोपादानाच्च । स्वात्य- - , • । अन्यथा विशेषणज्ञानस्य विपयितासम्बन्धेन विशेषणविशिष्टज्ञानरूपस्य ग. तानागतविशेषणज्ञानस्य विशिष्टबुद्धिहेतुले व्यभिचारापत्तेरिति भावः । ननु विप- पितासम्बन्धेन विशेषणस्य न कारणतावच्छेदकत्वमपि तु, विशेषणनिरूपितविषय- ताया एव, विषयता च ज्ञानसमानकालीनैवेति कारणनावच्छेदकविशिष्टस्य कार्यो- त्पत्तिप्रयोनकत्वेपि न क्षतिरित्यस्वरसादाह । मण्याद्यभावेति । गुरुभूतेति । वन्हि- त्वेन मण्यमावत्वेन कारणत्वांगीकारेपि कारणताद्वयमेव किं तु लघुधर्मावच्छिन्नं म. ध्यभावविशिष्टयन्हित्वादिना कारणले तु गुरुधर्मावच्छिन्नकारणताद्वयमापद्यतेति भाव । नन्वेव मणे प्रतिबन्धकत्वानुपपत्ति । कारणविघटकस्यैव प्रतिबन्धकत्वान्म- गेमण्यभावानाशादित्यत आह । तथा चेति। बाधज्ञानस्येति । यत्र परामर्शनाशानं. तरं लौकिकप्रत्यक्षरूपो बाघनिश्चयस्तत्र बाधनिश्चयोत्पत्तिद्वितीयक्षणे परामर्शनिष्ठ शक्तिनाशो वक्तव्य. तथा च बाधोत्पत्तितृतीयक्षणे वाघेनानुमितिप्रतिवन्धो वाच्यः स प न सम्भवति तत्पूर्व परामर्शामावादेवानमित्यनुत्पादसम्भवात् बाधद्वितीयक्षणे ऽनुमित्यापत्तेश्च तत्पूर्व शक्तिविशिष्टपरामर्शसस्वादिति भावः । नत्वतिरिक्तेति । अतिरिक्तशक्त्यंगीकारे मण्यभावस्य कारणत्वे युक्तिविरहात् कारणीभूताभावप्रति- योगित्वरूपप्रतिबन्धकत्वस्य मणावसंभवादिति भावः । पन्ह्यभावेति । कारणाभावे प्रतिबन्धकताव्यवहाराभावात् कारणसत्वे कार्यानुत्पत्तिप्रयोगकस्यैव प्रतिबन्धकत्वेन व्यवद्रियमाणत्वानेष्टापत्तिसंभव इति भाव ।घटादौ चेति । तया च स्वत्य स्वोत्पत्ती प्रतितिबन्धकत्वापत्तिरिति भाव प्रतिबन्धकामापस्य कार्यकालवृत्तित्वेन कारणतया नापापीधापत्ति । मावमिनाऽत्यंतामावइति । वयमावामावरन्हिस्वरूपमादायं व- न्धमा प्रतिबन्धकत्वापत्तिवारणाय भावभिन्न इति, प्रागभावमादाय स्वस्मिन् स्व. प्रतिबन्धकत्यापतिवारणाय अत्यंताभाव इति । यद्यष्यत्यतामावत्वं नित्यत्वे सति संसर्गामावत्तं तप न कखादी भावपिनत्वरूपामापत्वस्यव तनासत्वात् पापि प्र. कृते अत्यंनाभावलं नाभावत्वघटितं किंतु अन्योन्याभावमिन्नत्वे सति ध्वंसमागमा- घमिन्नत्वे सति सप्रतियोगिकत्वमतो न भावभिन्नइत्यस्य वैयर्य,मत एव यत्र अनुः योगियापकपदोत्तरं सप्तमी त नत्रा भत्यतापावो बोध्यतइति नियमोप्युपपद्यते अन्यया भूतले घटो नास्तीत्यादी न स्यादेव नत्रा अत्यंताभावम्य माध्यत्तमिति ध्ये. 1 ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । न्ताभावपत्यक्षे स्वस्थ प्रतिवन्धकत्वापत्तिः परास्ता विषयस्य तदात्म्यस- म्वन्धेनैव प्रत्यक्षे हेतुत्वात् । ननु वहिमण्यभावयोर्द्वयोर्हेतुत्वापेक्षयातिरि- कशक्तरेकस्या एव हेतुता युक्ता लापवादित्यत आह । अनेनैवेति । दाहादिकं मतिं मण्यमावादेहेतुत्वकल्पनेनैवेत्यर्थः । सामञ्जस्ये मणिसमय- धानदशायां दाइबारणे मागभावे मानाभावादाह । ध्वंसेति । इदमुपलक्षणं मतियोगिध्वंसयोः शक्तिनाशमण्योः शक्तिमण्यपसारणयोक्ष कार्यकारण- भावकल्पनापि स्यादित्यपि बोध्यम् । उत्तेजकाभावेति । तथा च कैवलं मणिर्न प्रतिवन्धकः किं तु उत्तेनकाभावविशिष्टस्तदभावश्च उपजकसमध- धानकालेपि तिष्ठतीति न व्यभिचार इति भावः । अथ मण्यादिस्थली यदाई मत्युत्तेजकस्यैव हेतुतास्थिति चेन्न । तस्याननुगतत्वातदभावकुटवि- शियमण्यभावस्य चानुगतत्वात् । अत्रेदं वोध्यं, अभावीयविशेपणतासम्म न्येन दाइत्वावच्छिन्नं प्रति उद्देश्यतादेशिकविशेषणतान्यतरसम्बन्धाव. च्छिन्नमतियोगिताकानां तत्तदुत्तेजकाभावानां सामानाधिकरण्यरूपं तदै- यम् । न चोक्तापत्तिवारणाय दैशिकविशेषणतासम्बन्धाऽवच्छिन्नत्वमेव कारणतावि. शेषणमस्तु तथा च भावानां दैशिकविशेपणतासम्बन्धेन अकारणत्याद्भावभिन्नइत्य- पि नोपादेयमिति वाच्यम् । चक्षुस्संयुक्तविशेषणतादिना भावानामपि दैशिकविशेष- णतया कारणत्वेन तदावश्यकत्वात् । इदमिहेति । प्रतीतिनियामकविशेषणतात्वरू- पस्य लघुलाचेति ध्येयम् । तस्याननुगतत्वादिति । मणिमंत्रमहौषध्यादिषु उसेम. कत्वस्यैकस्य दुर्वचत्वात् पृथिवीत्यादिना सांकर्येण तप्त्या नातित्वासम्भवादिति भा. वः । नन्वेवमुत्तेनकामावविशिष्टमण्यभावत्वेनापि हेतुता न भवति उतेजकस्यानु- गतस्यामावादित्यत आह । तदभावकूटविशिष्टमण्यभावस्य हेतुत्वे मंत्ररूपोत्तेनकद- शायामपि मन्त्रस्य गगनविशिष्टत्वेन वन्ह्यधिकरणे देशे तदभावसत्वात्सामानाधिक- रण्यप्तम्बन्धेन तदुतेजकामावविशिष्टमणियंत्रादेहानुत्पादप्रसंगः । किं च संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तितामते मणिमलेपि किंचिदवच्छेदेन संयोगेन मण्यभावसत्वात् दाहापत्तश्चेत्याशंका निराकुरुते । अत्रेदं बोध्यमिति । अभावीयविशेषणतेति । दाह- स्य रूपध्वंसरूपतया विशेषणतयैव तदुत्पत्तेरिति भावः । उद्देश्यता देशिकविशेष- णतान्यतरेति । मंत्रस्य उद्देश्यतासम्बन्धेनैव वन्यधिकरणदेशे सत्वात् उद्देश्यतानि- वेशः मण्यादिलोत्तेजकस्य सत्वेपि कि निदवच्छेन संयोगेन तदभावसत्वाद्दाहानु- ·कारिकावली, युक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । वाच्यं, उत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावस्य कारणत्वात् | सा. दृश्यमपि न पदार्थान्तरं किं तु तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो: धर्मवत्त्वम्, यथा चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्लादकत्वादि- शिधं तदवच्छिन्नस्य मण्यादेशिकविशेपणतोद्देश्यतान्यतरसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्पाभावीपविशेषणतासम्बन्धेन हेतुत्वमिति । ए. तेन संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकमण्यमावस्य तत्संयुक्तेपि सत्वा द दाहापत्तिरिति परास्तम् । नन्वनुमानमेव शक्ती प्रमाणम् तथाहि, वरि- हानुकूलादिष्ठातीन्द्रियधर्मसमवायी दाहजनकत्वादृष्टवदात्मवादिति वहि- व्यणुकैकत्वमादाप भर्जनकपालस्यवाहीनिष्ठानुद्भुतरूपमादाय वा सिद्धसाथ- नवारणाय साध्ये दाहानुकूलेति । वहिवणुकेन्धनसंयोगमादायादृष्टवदाः त्मसंयोगमादाप वा तद्वारणायाद्विष्ठति । वहिनिष्ठोष्णस्पर्शमादाय तद्वार- णायातीन्द्रियेतीति चेन्न। विपक्षे वाधकतर्कविरहेणास्पानुमानस्यामयोनक- त्वात् । के चित्त बाद पति वणफूत्कारसंयोगादीनां तृणफूलकारसंयोगवा त्पत्तिरिति दैशिकविशेषणतानिवेशः दैशिकविशेषणतया तु न द्रव्यस्यान्याप्यवृत्ति त्वमिति न दाहानुपपत्तिरिति भावः । इदं च मावाभावसाधारणदेशिकविशेषणता- मम्युपेत्योक्तम् । मण्यादेरिति । आदिना मंत्रादेः परिग्रहः अत एव सम्बन्धकोटौ उ- द्देश्यताप्रवेशः संयोगस्थाने देशिकविशेषणताप्रवेश इत्युक्तव युक्तिः । वह्रिद्यणुकै कल्वमिति । यहियणुकत्तिपरिमाणव्यक्तिमित्यर्थः । तेन वहिष्णुकत्वस्य नानाद्य- गुकेषु सत्वेपि न क्षतिः । ननु महत्वविशिष्टवन्हेरेव पक्षत्वात् न सिद्धसाधनमित्य. त आह । मर्जनकपालस्येति । वन्हियगुधनसंयोगमादायापि महद्वन्हेः पक्षत्वेन सिद्धमाधनमन उक्त, मदृष्टवदात्ममंयोगमिनि । स्वात्रयसंयोगसम्बन्धेन कार्यमाने अदृष्टस्य हेतुतया तत्सम्बन्धेन संयोगस्यापि हेतुत्वादिति भावः । यद्यप्यप्रात्म- नो दृष्टान्तलमसंगनं तस्य दाहननकत्ये मानाभावात् तथापि कार्यमाने कर्तुरेव का. रणनमताभिप्रायेणव मुक्तम् । यद्वा । दाहननकलमत्र न दाहकारणत्वं अपितु दरम्यानक नग कारणतत्कारणमाधारणं मापसम्पन्धरूपमिति कार्यमाप्रकार.

·फारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दिरूपेण कारणताया व्यभिचारेणासंभवादतिरिक्तशक्तिसिद्धिः । न च त. गफूत्कारयोररणिनिर्मन्थनयोर्मणिकिरणयोच सम्बन्धस्य जन्यतावच्छेदक वहिवृत्तिवैजात्यत्रयं कल्प्यामिति न व्यभिचार इति वाच्यं, तज्जन्यतावच्छे- दकवैजात्यत्रयकल्पनामपेक्ष्य ततत्सम्बन्धानामेकशक्तिमत्वेन कारणत्वक- पनाया एव लघुत्वेन न्यायपवादित्साहुस्तन्न तत्सम्बन्धसाधारण्येनेकजा- तेरेवाभ्युपगमात् । न च योग्यवृत्तिमातेर्योग्यत्वापत्तिरिति वाच्यं, दोपविशे- पेण शक्तरिचायोग्यत्वकल्पनात् । नच नोदनत्वादिना सङ्करस्तस्यादोपत्वा- दन्यतमत्वेन कारणतासम्भवाच । न चान्यतमत्वघटकभेदानां मियो विशेषण- विशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कारणतावच्छेदकभेदात्कारणताबाहुल्यमि- तिचाप, कारगतावच्छेदकानां सपनियतानापैक्येन कारणतैक्पसम्भवा- त् । न च भेदानां स्वरूपतोवच्छेदकत्वासम्भवेन तृणफूत्कारसयोगभेदवि- शिष्टारणिनिर्मन्थनसम्बन्धभेदविशिष्टमणिकिरणसम्बन्धभेदावच्छिन्नमति- योगिताकभेदत्वादिनावच्छेदकत्वं वक्तव्यम् । तथा चावच्छेदकतावच्छे- दकभेदादवच्छेदकताभेदस्तद्भेदेन च कारणताभेद इति वाच्यं, स्वरूपस- णकृतिकारणास्मन्यम्यक्षतमेवेति ध्येयम् । दोपविशेपेणेति । अष्टादिरूपेणेत्यर्थ । अन्यथा त्वन्मतेपि वन्हिगतवैजात्यप्रत्यक्षापत्तेरिति भाव । तस्यादोपत्वादिति । स्वसामानाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन जातिविशिष्टत्वस्य स्व- समानाधिकरणात्यतामावप्रतियोगिमातित्वाभावव्याप्यत्वे मानामावेन साकर्यम्य जा- तित्वबाधकत्वे मानाभावादिति भाव । स्वरूपतो ऽवच्छेदकत्वासमवेनेति । जाती- तरस्य स्वरूपतो मानानगीकारात् । यस्य स्वरूपतो मान तस्यैव स्वरूपतो ऽव- च्छेदकस्वनियमादितिभावः । स्वरूपसम्बन्धरूपाया इति । तत्कारणव्यक्तिरूपाया कारणतावच्छेदकभेदेन भेदासम्भवादिति भाव । अतिरिक्ताया इति । सप्तपदार्था- रिक्ताया इत्यर्थ । तादृशकारणतया अवच्छेदकताभेदाभेदे नानाकारणताव्यक्तिक- रूपनागौरवापत्या नानावच्छेदकतानिरूपितककारणताया एव कल्पयितुमुचितत्त्वा दिति भाव । व्यापकतारूपकारणताया एव व्यापकताया व्यापकतावच्छेदकताप प्त्यिवच्छेदकधर्मघटितत्वेन अवच्छेदकत्वादिभेदेन भिन्नत्वादिति ध्येयम् । यद्य पि घटादिकार्य प्रति तत्तकार्यानुकूलएक्शक्तिमत्वेन कारणत्वे लाघव दण्डत्वादि ना नानाकारणत्वकल्पने गौरव प्रतिवन्ध कसपवधानकालीनकारणेषु शक्त्यमावादेव ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । म्बन्धरूपाया अतिरिक्ताया वा कारणताया अवच्छेदकभेदादित्यन्यत्र वि. स्तर । परे तु हणादिसम्बन्धकालीनवायुसंयोगादीनामेकशक्तिमत्वेन 'हे तुतामादाय विनिगमनाविरहान्न शक्तिसिद्धिरित्याहुः । यदाशङ्कितं साथ श्यमप्यनिरिक्तपदार्थ इति तदपि निराकरोति । सादृश्यमपीति । तद्भिन्न- स्वे सीति । इदं च सादृश्यनिरूपकै तिव्यामिवारणाय अनुयोगितास म्बन्धविवक्षणे तु न देयमेव । तद्गतभूयोधर्मवत्वमिति । तत्रासाधारण्येन वि अमाना ये भूपांसो धर्मास्तद्वत्वामित्यर्थः । नन्विद" गगनं गगनाकार सा कार्यानुत्पादसभवे प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वाकल्पनेन च महालापवादिति श क्तिकल्पनमेव ज्याय । न च दण्डचकादिपु सर्वकशक्तिमगीकृत्य तद्वत्वेन कारणत्वे केवलदण्डादपि घटोत्पत्ति स्यात् अशेषकारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य स. त्वादिति वाच्यम् । शक्ते कारणसमुदायपर्याप्तत्वोपगमेन पर्याप्तिसम्बन्धेन शक्ति मन्वेनैव कारणत्वाभ्युपगमेन च केवलदण्डसत्वदशाया कारणतावच्छेदकावच्छिन्न स्याभावात् एतन्मते सामग्रीत्वमिति यद्धर्मावच्छिन्नसमुदाये कारणतावच्छेदकपर्या प्ति तत्तद्धर्मावच्छिन्नसमुदायत्वमेव तथापि दण्डत्त्वादिना घटकारणत्वामावे दण्ड तापवच्छिन्नमिकेष्टसाधनताज्ञानासभवेन घर्थिनो नियमतो दण्डलाद्यवच्छिन्नोपा दानेन प्रवृत्ति स्यादिति दण्डत्वादिना घरकारणत्वमावश्यकमिति भाव । सर्वमिद मनसि निपायवान्यन विम्तर इत्युक्तमिति । यद्यप्येवमपि तत्तद्धर्मावच्छिन्नसमुदा यमिककारणताऽवच्छेदकशक्तिपर्याप्तिजान तत्तद्धर्मावच्छिन्नोपादानगोचरप्रवृत्ति- कारणमित्युक्ती धार्थिनो नियमतो दण्डत्वाद्यवच्छिन्नोपादाने प्रवृत्तिस्तमवत्ये व तयाध्येतदम्बरसेनैव परेत्वित्यादिना शक्तिखण्डनयुक्त्यंतरामिधायिनो मतम्य अभिधास्यमानत्वान्नासगांतरिति ध्येयम् । अनुयोगितासम्बन्धविवक्षणे इति । तगतभूयो धर्मवत्व तत्सादृश्यमित्या तद्गतधर्मवत्ताया अनुयोगितासम्बन्धे न विवक्षणे इत्यर्थ । न देयमेवेति । तद्गतर्मरूपमवधे तदनुयोगिकत्वानम्यु. पगमेनेन सादृश्यप्रतियोगियोगिन्यति याप्तिवारणसंभवादिति भाव । ननु पदा- धमावस्यैव पदार्थमात्रेणापि सादृश्य स्यात् नदतप्रमेयत्ववाच्यत्वादिधर्मत्वमत्वा दित्याशङ्का निराफरने । तमासाधारण्येनेति । सम्पदाधीवृत्तित्वेनेत्यर्थ । वैशि एच तृतीयार्थ अभिनत्वेन मिहागारयोरपि सादृश्यापतिवारणाय भूयाम सी। न न च गनभूयोर्मन्य चन्द्रमय घने कि मानमिति वाच्यम् । नीलो पर ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । गरः सागरोपमः । रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिवे" त्यादावव्याप्तमिति चेन्न । तवृत्तिधर्ममात्रस्य तत्र विवक्षितत्वाइयगभेदविवक्षया भेदसलाद्वा। अत एव युगभेदविवक्षायामिहोपमालङ्कारोऽन्ययानन्वयालद्वार इत्युक्तमा- लङ्कारिकैः। सादृश्यघटकधर्मश्च कचिजाविरूपो यथा घटसदृशः पट इत्या- दौ क्व चिदुपाधिरूपो यथा गोत्वं नित्यं तयाश्वत्वपपीत्यादौ यथा पा चन्द्रसहर्श मुखमित्यादावाह्लादकत्वादि । अतिरिक्तकल्पने गौरवादीत । नष्पास्तु सादृश्यमतिरिक्तमेवान चातिरिक्तत्वे पदार्थविभागव्याघात इति इत्यादी स्ववृत्तिनीलत्वसम्बन्धेन यटे नीलस्येव मुखं चन्द्र इति रूपकस्थले स्ववृत्ति- भूयोधर्मसम्बन्धेन मुखे चन्द्रस्य प्रकारतावादिसते तत्र सत्सम्बन्धत्वस्य क्लप्तत्वा- दिति ध्येयम् । यद्यपि घटभेदपटमेदादयो भूयासो धर्मास्तत्रापि सम्भवन्त्येव गो- त्वाश्वत्वयोनित्यत्वरूपैकधर्ममादाय सादृश्यमङ्गीकृत्यैवोक्तमिति भूयस्त्वोपादानमस- इतमेव तथापि प्रायेण भूयोधर्मेरेव सादृश्यप्रतीतेः तात्पविषयार्थमेव प्रकृते भूय'. पदमिति ध्येयम् । नन्विदमिति । तद्भिन्नत्वघटितसादृश्यमित्यर्थः । विवक्षितत्वादित्य स्य श्लोके इवाद्यर्थत्वेनेति शेषः । युगभेदविवक्षयेति । युगभेदप्रयुक्ततत्तद्युगवि- शिष्टगगनभेदविवक्षयेत्यर्थः । मेदसत्वाचति । गगने गगनभेदसत्वाचेत्यर्थः । उक्ता- थे आलङ्कारिकाणां सम्मतिमाह । अत एवेति । युगभेदविवक्षायामित्यस्य पूर्वोत्तएवा. र्थः । इति । गगर्न गगनाकारमिति श्लोके इत्यर्थः । उपभालङ्कारइति । सादृश्यस्या- बाधितत्वादिति भावः । अन्यथा विशेषयोर्भेदानगीकारे अनन्वयालङ्कार इति प्र- तिपाद्यमानार्थस्यान्वयाभावादिति भावः । ननु उक्तसादृश्यलक्षणे धर्मपदं यदि ना. तिपरं तदा गोत्वाश्वत्वयोः सादृश्यानुपपत्तिः यदि न जातिभिन्नोपाधिपरं तदा घ- स्पटयो, कंबुग्रीवादिमत्लादिरूपैकोपाधिविरहेण तयोरसादृश्यं न स्यादित्याशकों निराकरोति । सादृश्यघटकधर्म इति । चन्द्रसदृशं मुखमित्यादौ लक्षणसत्वं सूचयि. तुमाह । यथेति । आह्लादकरत्वादीति । आह्वादः मुखविशेष । यद्यपि चन्द्रमुखद- र्शननन्ययोस्सुखयोभिन्नत्वेन चन्द्रमुखयो.कमालादकरलं कारणतावच्छेदकभेदेन कारणताभेदस्यावश्यकत्वात् तथापि स्वाश्रयोपधायकत्वसम्बन्धेन एकवनात्यविशि- एत्वमेव प्रकृते साधारणो धर्मः मुखचन्द्रदर्शनजन्यं च एकजातीयमेव सुसमिति भाव । आदिना वर्तुलवतेनखित्वादिपरिग्रहः । सादृश्यमिति शेष । अत एवातिरिक्त- पदेनोत्तरन तस्योपस्थितिः सप्तपदातिरिक्तति तदर्थः सप्तपदार्थातिरिक्तविषयता- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । क्षित्यत्तेजोमरुद्व्योम- कालदिग्देहिनो मनः। द्रव्याण्यथ गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥३॥ मत्त्वं मुखे चन्द्रसादृश्यमिति ॥ २॥ द्रव्याणि विभजते ॥ तितिः पृथिवी आपो जलानि तेजो वह्निः मरुदायुः व्यो- पाच्यम् । तस्य साक्षात्परंपरया वा तलझानोपयोगिपदार्थमात्रानिरूपणपर- त्यात् । एवमधिकरणत्वमपि तस्य संयोगादिरूपत्वे वदरकुण्डसंयोगस्प द्वि- प्रत्वेन कुण्डे बदरमिविषदरे कुण्डमित्यपि प्रयोगः स्यात् एवं प्रतियोगि- स्वमपीत्याहुः । सादृश्यलक्षणं लक्ष्ये योजयति । यथेति । इतिशब्दः श्लो- कव्याख्यासमाप्तियोतकः ।। स्त्रियां क्तिन्नितिसूत्रविहितक्तिन्मत्ययान्तति- तिशन्दस्य क्षयवाचकत्वात् शिविपदस्य मकृतोपयोगिनमर्शमाह । तितिः दिपदार्थमङ्गीकुर्वतां नव्यानां मतमुपदर्शयति । नव्यास्त्विति । अतिरिक्तमेवेति । अन्यगा सदृशइत्याकारकमतीतेः सर्वत्र समानाकारतानुमापनापापसेरिति शेषः प्र. तीतेः समानत्वमेकप्रकारकत्वं तथा च चन्द्रसदृशं मुसमित्यादी आादकरत्वादेः प्रकारता पटमदृशः पट इत्यादी तु द्रव्यत्यपृथिवीत्वादेरिति तादृशप्रतीत्योः साह- श्यांशे अनुभवसिद्धायाः समानाकारतायाः अपलाप उक्तधर्मस्य सादृश्यतावादिम- से दुरुद्धरः सादृश्यमातिरिक्तः पदार्थ इति मते तु न तदनुपपत्तिः । यद्यपि मुझे चन्द्रे न नकं सादृश्यं अन्यथा पटे नन्दसादृश्यप्रतीत्यापत्तिः साहश्याशे तादृशप्र- तात्योन समानाकारतोपपति तथापि उमयमादृदयसाधारणस्य सादृश्यत्वरूपात पोषाधरनुगततया पये रूपवान् पटो रुसवानिति प्रनीत्योरिव सादृश्यांशे समाना- सारसोपत्तिरिति ध्येयम् । विमागन्यायान इनि । पदानां सप्ताधिकरवादिति ·५७ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । म आकाशः कालः समयः दिगाशा देही आत्मा मनः एतानि नव द्रव्याणीत्यर्थः । ननु द्रव्यत्त्वजातो किं मानं पृथिवीति । अपशब्दस्य अप्नजित्यादिपाणिनयीसूत्रे शब्दपरत्वादाह । आपो जलानीति । प्रतापस्यापि वेजःशब्दवाच्यत्वात्मकृते तेजःपदार्थ द- र्शयति । तेजो पन्हिरिति । वन्ह्यादिरित्यर्थः । देवविशेपस्यापि मरुच्छन्दवा- च्यत्वात्मकृतोपयोगिनमर्थमाह । मरुद्वायुरिति । व्योमशब्दस्य वेदे ब्रह्मणि प्रयोगादाह । व्योम आकाश इति । कालशब्दस्यान्तकादिवोधकत्वादाह । कालः समय इति । दिक्शब्दस्य दिशअतिसर्जने इति धातुना निष्पन्नस्य दानार्थकत्वात्मकृतोपयोगिनमर्थमाह। दिगाशते । देहविशिष्टार्थवाचकाई- हिशब्दादेहावयवानामुपस्थितेराह । देही आत्मा इति । अयेश्वरस्य देहिनां मध्ये ऽनन्तर्भावात्कथं द्रव्यत्वमिति चैन्न । वृद्धा भूवावेशन्यायेनेश्वर शरी- रभिच्छन्ति संसार्यदृष्टवशाच्छरीरमित्यन्ये । अत एव चास्वरसादाहात्मे- भावः । तत्वज्ञानोपयोगीति । आत्ममिकात्मेतरद्रव्यादिभेदप्रकारकज्ञानं तत्वज्ञा- नजनकज्ञानविषयत्वं तदुपयोगित्वं तादृशज्ञाने च ज्ञानविधया आत्मज्ञानस्य प्रति- योगितावच्छेदकप्रतियोगिज्ञानविधया द्रव्यादिपदार्थज्ञानस्य जनकत्वात् आत्मदी- नां तत्वज्ञानोपयोगिता तत्र च तादृशानुमितिजनकपरामर्शात्मज्ञानस्य पक्षरूपात्म- विषयकत्वात्साक्षादात्मन उपयोगित्वं परामर्शजनकप्रतियोगिज्ञानविषयद्रव्यादिपदा- र्थानां परंपरोपयोगित्वं सामान्यव्याप्यतया धर्मकथनस्यैव विभागतया द्रव्यमिभागवा- क्ये ईश्वरवृत्तिधर्मान्तरानुपदेशादस्य द्रव्यत्वाभावनिश्चयादिति भावः । भूतावेश न्यायेनेति । यथा भूताभिभवस्थले मनुष्यादिशरीरावच्छेदेन भूतस्य न सुखदुःखप्ता- क्षात्काररूपभोगाश्रयता किं तु तदीयशरीरावच्छेदेनैव । एवमपि भूत प्रयत्नजन्य- व्यापारयन्मनुयादिशरीरं तथानापि रामादिशरीरं नेश्वरस्य भोगावच्छेदकं अपि तु तदंतर्गतजीवस्यैव एवमपि ईश्वरप्रयत्नगन्यरावणवधादिरूपविलक्षणव्यापारवदिति समुदायार्थः । यद्यपि एवमपि उक्तसम्बन्धेनेश्वरस्य देहविशिष्टत्वाभावात् देहिश- ब्दानेश्वरलाभः संभवति तथापि स्ववृत्तिचेष्टाननककृतिमत्वसम्बन्थेन देहविशिष्ट एवं देहिशब्दार्थ इति नानुपत्तिरिति भावः । नन्वेवं ईश्वरस्य श्रुतायपाणिपादत्वादुक्ति- बिरु येदित्यतः फल्पान्तरमाह । अत एवेति । अयं भावः, देहिशब्दस्य उक्तसम्वन्धे- ·५८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ति।पृथिव्यतेनोगवात्मान इति पञ्चैव दम्याणि पोमादेरीश्चरात्मन्येवा- न्तर्भूतत्वात् मनसथासमवेतभूतेन्तर्भावादित्याहुनवीनास्तन्मतं निराकर्नुस- इल्यावोधकपदपूरणेनार्थमाह। एतानि नव द्रव्याणीति । व्योम्नस्तावच्छ- ब्दाश्रयतासिद्धिः। न च भगवत एव शब्दाश्रयत्वं प्रत्येकं जीवमादाय विनि- गमनाविरहात न च जीवानामाश्रयत्वे शब्दवानहमिति मत्यक्षापतिः थरएर दयोग्यत्वस्यैव कल्पनात् कालदिशोस्तु एतस्मिन्काले घटः, पूर्वस्यां दिशि परः इत्यायनुगताकारमत्ययात् नभसश्चासमवेतभूतत्वे पार्थिवादिपरमा- नादाय विनिगमनाविरह इत्याशयः अधिकमग्रे व्यक्तीभविष्यति पूले द्रव्याणीति । द्रव्यपदं द्रव्यत्वरूपजातिविशिष्टार्थकं न तु गुणाश्रय न देहविशिष्टार्थकत्वे ईश्वरस्य शरीरानंगीकारे ईश्वरस्य द्रव्यमध्ये अविभमनान् द्रव्यस्वं न स्यादित्यस्वरसात् देहिशब्दार्थो न देहविशिष्टः अपि तु आत्मत्वनात्य- पच्छिन्न इतीश्वरस्य द्रव्यत्वसिद्धिरिति विवरणतात्पर्यम् । न चेश्वरस्य अशरीरत्ने प्रविष्णुमहेश्वरशरीराणामपि ईश्वरीयत्वं न स्यात् जीवादृष्टवशेन सृष्टयादिकार्या- मीश्वरस्य ब्रह्मादिशरीरोत्पत्यंगीकारेण इष्टापत्तेरयोगादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । ग्रह्मादिशरीराणां ईश्वरीयत्वं हि तदीयमोगावच्छेदकस्वं तददृष्टजन्यलं वा तस्कृति- जन्यचेष्टावत्वं वा, नायद्वितीयौ तस्स भोगादृष्टयोरभावात् नापि तृतीयः समवायेन घेष्टां प्रति अवच्छेदकतासम्बन्धेनेव कृतेः कारणतया व्याप्यवृत्तित्वेनेश्वरकृतेः स्थावच्छेदकतया क्वाप्यसत्वात् कार्यत्वावच्छिन्नकारणताया एव तत्रांगीकारात्म सादीनां जीवन्मुक्कयोगित्वस्याम्युपेयत्वादिति ध्येयम् । अयोग्यत्वस्यैवेति । मानस प्रत्यक्षायोग्यत्तस्यवेत्यर्थः । तेन शब्दस्य श्रावणत्वेपि न क्षतिरिति भावः । श्रमरे. निति । नवीनमते अवयवधारायाच्यणुकेष्वेव विश्रांतस्तेषामेवासमवेतत्वादिति भा. यः । विनिगमनाविरह इति । तथा नानेकन्यक्तिषु मनस्त्वस्वीकारापेक्षया एकैका- निरिक्तव्यक्तिषु तत्तन्मनस्त्वं स्वीकर्तुमुचितमिति भावः । ननु नव द्रव्याणीति मू. स्वाक्यस्यातिरिक्तद्रव्यत्वात्यमावेपि नानुपपत्तिः गुणवदायर्यकत्वेनापि तद्विवरण- सम्पत्रात् अनो मुक्तावस्यां दन्यत्वसाघनायासो विफल इत्याशंकामपनेतुं मूले द्रव्य- पदस्य द्रव्यत्वविशिष्ार्यकता व्यवम्यापयति । द्वन्यपदमिति प्रश्नहति । निज्ञासानो- धशब्द. प्रश्नः घटकतं सप्तम्यर्थः तया च मूलस्यकिंशब्दः निज्ञासार्थक इति पर्ववसितोर्यः । उत्तरवायेन प्रमाणसामान्यस्यानिरासेन किंशब्दम्य आक्षेपार्थक- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नहि तत्र प्रत्यक्ष प्रमाणं घृतजतुप्रभृतिषु द्रव्यत्वाग्रहादिति चेन्न । कार्यसमवायिकारणतावच्छेदकतया संयोगस्य वि- भागस्य वा समवायिकारणतावच्छेदकतया द्रव्यत्वजाति- त्वविशिष्टार्यकं गौरवात् । मुक्तावल्यां किं मानमिति किं शब्दः प्रश्ने । ननु द्रव्यं द्रव्यमित्यनुगतमीतिरेव जातिसाधिका भविष्यतीत्यत आह । नहीति । सत्र । द्रव्यत्वजाती । घृतेति । तथा च घृतादिपु पामराणां द्रव्य- त्वज्ञानाभावेन सकलद्रव्यसाधारणद्रव्यत्वजातिसिद्धिर्न भविष्यतीति भा- वः । कार्येति । कार्यत्वं मागभावमतियोगित्वं न च ध्वंससाधारणं सत्वे. न विशेषणीयत्वात् अत्र च कार्यस्य समवायः मत्यासचिः कारणस्य ता- दात्म्यं यंत्र समवायेन कार्य तत्र तादात्म्येन द्रव्यमिति नियमात् । ननु अन्यस्वरूपकार्यत्वावच्छिन्नं मति सादात्म्येन द्रव्यत्वेन कारणत्वे माना- भावः । न च नीले नीलोत्पत्तिवारणाय तथा हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यं, समवायेन नीलं पति स्वाश्रयसमवेतद्रव्यत्वसम्बन्धेन नीलस्प हेतुतपैष त्वासंभवादिति भावः । घृतादिप्यिति । न च घटादावित्येव कुतो नोक्तमिति पा- च्यम् । अनुगतप्रतीत्यमावे बीजामावसूचनाय घृतादुयपादानात् तथा हि अनुग- ताकृतिव्यंग्या हि मनुष्यत्वादिजाति. नहि नव द्रव्येष्वनुगता कृति का चित्संभव- ति घृतादिप्वेकैकपदार्थप्यपि सर्वदा नैका कृतिः कठिनत्वद्वत्वयोरनियतत्वादिति भावः । पामराणामिति । पण्डितानां शास्त्रकारीयवाक्यजन्यद्रव्यत्वज्ञानं संभवति पा- मराणां शास्त्रनन्यज्ञानाभावेन पामराणामित्युक्त, द्रव्यत्वस्य प्रत्यक्षवेयत्वे घटादि- पत्तस्यापि पामराणां प्रत्यक्षं स्यात् तदभावेन न द्रव्यत्वे प्रत्यक्ष, ननु किमिदं द्र- व्यत्वावच्छिन्नस्य कार्यतावच्छेदकं कार्यत्वं न नातिरूपध्वंससाधारण्यात् । नाप्यु- पाधिरूपं अनुगतानतिप्रसक्तस्यततस्य दुर्वचत्वादित्याशंकायो, ननिर्वक्ति । कार्य- स्वमिति । न चेति । द्रव्यकार्यवाभाववति ध्वपि प्रागमावप्रतियोगित्वस्य सत्वे- नातिप्रसक्ततया द्रव्यकार्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तिरिति मावः । नन्विति । अन्यत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे ऽनंतस्वरूपाणां कार्यतावच्छेदकतया घटकसंसर्गता स्वीकरणी- या सत्वस्य तथात्वे तु एकस्य समवायस्यैव सथाविधससर्गता कल्पनीयेति लाघवम- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । तद्वारणात् कार्यत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे गौरवाद कालिकसम्बन्धेन घर त्वादिक्मादाय विनिगमनाविरहाचेत्यत आह। संयोगस्यति । अन च रू. पादिगुणानां सकलद्रव्यसाधारण्यासावेन द्रव्यकार्यतायाः परित्यागः स कलद्रव्यदृचिसयादित्रयस्य च गगनादिवृत्तेनित्यत्वात् । न च संयोगला वच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वेन समयायिकारणले मानाभावस्वचव्यक्तिसमवे तसरसामान्य प्रति तत्तद्व्यक्तिलेन समयायिकारणत्वस्यावश्यकतया गु णादौ वदुत्पादासम्भवादिति वाच्यं, कार्यमात्रवृत्तिजातेः कार्यतावच्छेदक त्वनियमेन तादृशकारणत्वस्यावश्यकत्वाद नित्यसंयोगानीकर्तुर्मतसाधार ण्येनाह। विभागस्येति।द्रव्यत्वसिद्धे । नातिरूपदव्यत्वसिद्धे । कचित्तथैव पाठः । अत्र यद्यपि गुणत्वेनान्यथासिद्धिः सम्भवति तथापि साक्षात्सम्ब 'भिप्रेत्याह । जन्यसत्वरूपेति । स्वाश्रयसमवेतद्रव्यत्वेति । स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन स्वस्मिन्नपि नीलस्य सत्तेन तत्र नीलोत्पत्तिवारणाय सम्बन्धकोटी द्रव्यत्वप्रवेश । नन्येवमुक्तकार्यकारणभावविरहेप्युक्तकारणतावच्छेदकससर्गघटकतयैव द्रव्यत्वनाति 'सिद्धिनिष्प्रत्यूहवेति सिद्ध न समीहितमित्यत आह । कार्यत्वस्येति । ननु तर्हि लाघवात्कालिकसम्बन्धेन घटत्ववत्वमेव कार्यतावच्छेदकमस्त्वत आह । कालिकसम्म धेनेति । द्रव्यकार्यतया परित्याग द्रव्यकार्यत्वेनानुक्ति इदश्च सख्यादिवयस्य चे त्यत्राप्यनुपज्यते । सत्सामान्यमिति । सत्व समयसम्बन्ध समयश्चात्र स्वाधिकरण 'समयध्वसानधिकरणीभूतो ग्राह्य तेन तादृशसमयसम्बन्धस्योत्पत्तिरूपत्वेन उत्पत्ति मललाभात् नित्यगुणादिव्यावृत्ति । वस्तुतस्तु उक्तकार्यकारणभावस्य प्रतिव्यक्ति 'भिन्नतया घटादौ नित्यगुणाभावेन तदभिप्रायेण नातिमात्रव्यापर्तनाय राघवेन स त्पद् यथाश्रुतमेवेति सम्यक् प्रतिभाति । गगनादिम्थलएवागत्या जन्यत्व प्रवेश्य कार्यकारणभाव इति भाव । यह्यप्यभावम्सन्निति प्रतीत्या समवायसम्बन्धमात्रमेव सत्पदार्थ तथापि सामान्यशब्दस्यात्र विशेषपरताम्युपगमादुक्तार्थलाभ सत्पद स्य सत्तावर्धकले नित्यगुणन्यानर्तनाय जन्यत्वप्रवेशस्यावश्यकतया तत एव गा तिवारणे तद्वारकतत्पदवैयर्थ्यापत्ते 1 प्रागभावस्य सर्वमतासिद्धतया प्रागभावप्रतियो गित्व नोपात्तमिति ध्येयम् । आवश्यकतयति । अन्यथा एकन समवेतस्यापरबस मवायेनोत्पादनसगादिति भाव । कार्यमात्रवृत्तिनातेरितिं । अन्यथा तदवच्छिन्न स्याकम्मिकत्वापत्तरित भावः । गणत्वेनान्यथासिद्धिरिति । बाश्रयाश्रयत्वरूपपरं ·कारिकावली, युक्तावली, दिनकर्ग, रामरुट्री । सिद्धेरिति । ननु दशमं द्रव्यं तमः कुतो नोक्तं तद्धि प्र- सक्षेण गृह्यते तस्य च रूपवत्त्वाकर्मवत्त्वाच द्रव्यत्वछ । त- दधर्मवाधे सत्येवानुमितेः परम्परासम्बद्धधर्मविपयत्वमिति भावः । इदमु पलक्षणम् । द्रव्यवति इव्यान्तरानुत्पत्या समवायेन द्रव्यस्य प्रतिबन्धक- त्वं कल्पनीयमिति प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्तया द्रव्यत्तसिद्धिः प्रतिवध्यता- चच्छेदकं तु पृथिव्यादिचतुष्टयमात्रवृत्तिभूतत्वमेव नित्यव्यावृत्तत्वात् भूत- त्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वे तु मूर्तत्वस्य तथात्वमादाय विनिगमना विरहापत्तिः द्रव्यत्वस्य प्रतिबन्यकतावच्छेदकत्वं तु मिग्राहकमानसिद्धम् । न च तस्य गगनादिवृतित्त्वे मानाभाव इति वाच्यं, भूतत्वेन तुल्पव्यक्तिष्टत्ति कत्वापत्त्या विनिगमनाविरहेण गगनादिपञ्चत्तित्वाम्युपगमात् । न च भू सत्वेन तुल्यव्यक्तिचित्ववारणाय मनोवृत्चित्वमेव द्रव्यत्वे कल्प्यतां गग नादिवृत्तित्वकल्पने गौरवात् गंगनादिवृत्तित्वकल्पनेपि मूर्तत्वेन सार्यवा रणाय मनोवृत्तित्वस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । तथा सति मूर्तत्वजात्या द्रव्यत्वस्य तुल्यव्यक्तिवृत्तित्वापत्तेरिति । ननु दशमद्रव्यस्य तमसस्सत्वान्न व द्रव्याणीत्ययुक्तमित्यभिप्रायेण मीमांसका शकते । नन्विति । ननु तम सि मानाभावेन नोक्तमित्याशक्य तमासापकमत्यक्षममाणमाह । तद्धीति । तमोहीत्यर्थः । प्रत्यक्षेण, चक्षुरिन्द्रियेण । ननु तमसः सिद्धावपि तस्य द्र- परासम्बन्धेन गुणत्वस्यापि द्रव्यनिष्ठकारणतावच्छेदकत्वसम्भवादिति माव । नि त्यव्यावृत्तत्वादिति । यद्यपि भूतत्व पृथिव्यादिपरमाणुवृत्तित्वेन न नित्यव्यावृत्त । न चेद प्रतिबध्यतावच्छेदक भूतत्व परमाणुव्यावृत्तमेव स्वीकार्यमिति वाच्यम् । तथासति पृथिवीलादिना साङ्कर्यापत्या तस्या जातित्वानुपपत्ति तथापि सार्यस्य दोपस्वानुपगमेनैव तदभिहित । ननु द्रव्यत्वम्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेषि भू तत्वभूर्तत्वान्या विनिगमनाविरहतादयस्थ्यमत आह । द्रव्यत्वस्येति । धमिग्राहक मानेति । द्रव्यत्वसाधकानुमानेत्यर्थ । तथा च तस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वे द्र व्यत्त्वमेव न शियेदिति क्लप्तयोरेव परस्पर विनिगमनाविरह न तु क्लप्तस्या क्लप्तेनेति भाव । सार्यवारणायेति । यद्यपि ग्वमते सायं न दोष तथापि तुप्यतुदुर्जन इतिन्यायेन तस्य दोपत्वमम्युपेत्यापि दोपान्तरमाह । तथासतीति ।

·१२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । द्धि गन्धशून्यत्वान्न पृथिवी, नीलरूपवत्त्वाच न जलादि- उपत्वे कि मानमित्याशक्यानुमानप्रमाणमाद । तस्येति । तमस इत्यर्थः । चकारो द्रव्यत्वमित्यनेनान्वेति । तथा च तमो द्रव्य रूपवत्वादित्यनुमानं तमसो द्रव्यत्वे प्रमाणे सूचितम् । इदमुपलक्षणम् । परत्वाधाश्रयत्वादि- त्सपि योध्यम् । इद तम परमिदमपरमिति मतीतेः । ननु तमसि रूपे मा- नाभावः, न च नीलं तम इति प्रतीत्या तत्सिद्धिरिति वान्यम् । त्वादती हेत्वन्तरमाह । कर्मवत्वादिति । कर्मवत्वं च समवापसम्बन्धेन वि. वक्षितं तेन जन्यमात्रस्य कालिकसम्बन्धेन कर्मवत्वेपि न व्यभिचारान घ स्वरूपासिद्धिः। चलतिच्छायेति प्रतीत्या कर्मयत्त्वसिद्धः। तमसः क्लसद व्येष्वन्तर्भाव निराकुरुते तद्रीत्यादिना । गन्धेति । गन्याभावस्य हेतुत्वो [मतीतेन्ति- चलतिच्ययेति । यद्यपि नील तम इति प्रतीतेरिख एतस्या अपि प्रतीभ्रंमत्वकल्प- नसम्भवात्पूर्वोक्तावतरणासङ्गतिः तथापि वह्यादितेजस्यौपाधिकरक्तादिरूपभ्रमस्य सर्वसिद्धतया रूपवत्ताप्रतीतौ भ्रमत्वकल्पनासमवः क्रियावत्ताप्रतीतौ तु न तथा सम्भव क्वापि क्रियावत्ताप्रतीतौ तथात्वादर्शनादिति भाव । यद्यपि वेगवत पुस स्थिरे वृक्षादौ भ्रमरूपा क्रियावत्ताप्रतीतिरनुभूयते तथापि तत्र भ्रान्तपुरुषनिष्ठदो पम्यैव कियावत्ताभ्रमजनकत्वेन क्लप्ततया भ्रमविशेष्यसमीपवृत्युदासीनपदार्थनिष्ठ क्रियारूपदोषस्य क्रियाभ्रमननकत्वेन कुत्राप्यकरुपनात् नात्र प्रतीतेर्धमत्वकल्पनर्स भव इति भाव । ननु गधाभावादित्युक्ते गधप्रतियोगिकाभावनुता लम्यते तथा पतत्तदन्धाभावस्यापि तथात्वेन तस्य च पृथिवीत्त्वाभावव्यभिचारित्वात् गन्धसामा न्याभावस्य हेतुतालाभाय गन्धशून्यत्वादियुक्तीमत्यभिप्रायेणाह । गन्धाभावस्ये ति । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नगधाभाववति चेति । न च संयोगेन गन्धाभावे प्र तियोगिव्यधिकरणत्वस्यैव दुर्घटतया तादृशाभावमादाय व्यभिचारप्रदर्शनमसङ्गत सयोगेन प्रतियोग्यधिकरणाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । यादृशमम्बन्धसामान्ये यद भावप्रतियोगिकत्व यदभावाधिकरणीमूतयत्किचियरत्यनुयोगिक्त्वाभाव । तद धिकरणे तदभावस्य तादृशसम्बन्धेन प्रतियोगित्यधिकरणत्वमित्युक्तौ तादृशामा वम्यापि प्रतियोगिन्यधिकरणत्वतम्भवादिति भाव । वस्तुतस्तु सुरम्यमुरम्यवयवा रचपरे व्यभिचारो दुर्वार तर परस्परविरोधेन कस्यापि गन्धस्यानुत्पत्त्या प्रतियो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कौ पटगतंगन्धप्रतियोगिकाभावमादाय घटे व्यभिचारो ऽतः शून्यत्वमुक्त; म् । हेतुश्च प्रतियोगिन्यधिकरणः समवायसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताको पिवोध्यः तेन नोत्पत्तिकालीने संयोगसम्बन्यावच्छिन्नगन्धाभाववति च घटे व्यभिचारः । नीलरूपेति । अनुगतेनैकेनैव नीलरूपेण हेतुना जलाधष्टकभे- दसिद्धः स्नेहाभावादीनामननुगताना हेतुतयोपन्यासो न कृतः, जलादिक मित्यादिना तेजःमभूतिद्रव्यसग्रहः । तथा च नवसु इव्येष्वन्तर्भावास- म्भवेन परिशेपेण तमसोऽधिकद्रव्यत्वसिद्धिरिति भावः । तदुक्तम् । "तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधान्नवभ्यो भेत्तुमई. गिव्यधिकरणसमवायसम्बन्धावच्छिन्नगन्धसामान्याभावसत्वादिति प्रतियोगिव्यधिक- रणत्वं स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन गन्धानधिकरणे निरवच्छिन्नदेशिकविशेषण- तया वृत्तित्वं तद्विशिष्टगन्धाभावस्य हेतुत्वे तात्पर्यमुपगन्तव्यं उक्तघटे च उरक- सम्बन्धन कपालनिष्ठगन्धसत्वेन तत्र गन्धाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वासम्म- पान व्यभिचारः पाधिवपरमाणौ गन्धनाशदशायां गन्धामावसत्यात्तत्र व्पभिचार- वारणाय विशेपणतायां निरवच्छिन्नत्वप्रवेशः इदं च संयोगेन गन्धामावस्यापि प्र. तियोगिव्यधिकरणत्वात् तद्वारणाय समवायावच्छिन्नमतियोगिताकत्वनिवेशसायं एतेन प्रतियोगिब्यधिकरणत्वं यदि प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वं तदा तादृशगन्धा- भावामसिद्धिः अधिकरणभेदेनाभावात् यदि प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं तदा ग- न्धाभावप्रतियोगित्वेन गन्धोपादाने शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शतुल्यता यदि गन्धा. नधिकरणवृत्तित्वं तदापि गन्धानधिकरणमलादिवृत्तिगन्धाभावस्य पृथिव्यामपि स. त्यायभिचारतादवस्थ्यम् । यदि च गन्धानधिकरणवृत्तित्वविशिष्टगन्धामावस्य हे- तुत्वान्न व्यभिचार इति भाव्यते तत्रापि तद्घटकगन्धानधिकरणत्वमात्रस्य हेसुता. सम्भवेन शेपवैयर्थ्यमिति दूषणानि प्रत्युक्तानि स्वाश्रयसमवेतत्वसन्नन्धेन गन्धान- धिकरणत्वस्य पार्थिवपरमाणो व्यभिचारित्वेन शेषसार्थक्यादिति विभावभीयम् । न हेतुतयेति । एतेन प्राचीनग्रन्थेषु जलादिमेदसाधनेन नानाहेतूपन्यासो व्यर्थप्रयास इति सूचितम् । परिशेपेणेति । पृथिव्यादिमिन्नत्वे सति द्रव्यत्वरूपहेतुनेत्यर्थ । न च विशेप्यासिद्धिः, रूपाविना तत्साधनादितिभावः । उक्तार्थे मीमांसकानां सम्मति- माह । तदुक्तमिति । परापरयोविभागौ विशेषधर्मों परस्वापरत्वस्वरूपौ । तद्वदिति । परापरविभागवदित्यस्यार्पः । प्रसिद्धद्रव्यवैधादिति । प्रसिद्धानि यानि पृथिन्या.

·६४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कं तत्प्रत्यक्षे चालोकनिरपेक्षं चक्षुः कारणमिति चेन्न आ वश्यकतेजोभावत्वेनैवोपपत्तौ द्रव्यान्तरकल्पनाया अन्या. व्यत्वात् । रूपवत्ताप्रतीतिस्तु भ्रमरूपा कर्मवत्ताप्रतीतिर- प्यालोकापसारणोपाधिकी भ्रान्तिरेव । तमसोतिरिक्तद्रव्यत्वे तीति" । ननु तमसो द्रव्यत्वे आलोकनिरपेक्षेण चक्षुरिन्द्रियेण ग्रहो न स्यात् द्रव्यग्रहे ह्यालोकसापेक्षचक्षुरिन्द्रियस्य हेतुत्वादित्यत आह । तत्म. त्यक्षे चेति । तमःप्रत्यक्षे चेयर्थः । तमसो भिन्नद्रव्यचाशुपत्वावच्छिन्नं मत्येव संयोगसम्बन्धेनालोकत्वेन कारणत्वावधारणादिति भावः । आव- श्यकतेनोभावनति । प्रकृष्टमहलोद्भूतानभिभूतरूपवत्तेजस्त्वावच्छिन्ना- भावेनेत्यर्थः । अन्धकाराभाव एव तेजः किन्न स्यादिति तु न सम्प, गुण स्पर्शभास्वररूपबुद्धरनुपपत्तैरिति सूचनायावश्यकपदं, उपपत्ती, तमोव्यवहा- रोपपतौ । ननु तमसस्तेजोभावत्वरूपवत्ताप्रतीतिः कथं अभाव रूपाभा- वादित्यत आह । रूपवत्तेति । ननु रूपवत्तामतीतान्तित्वेपि चलतीति दिद्रव्याणि तेषां वैधात् तदवृत्तिगन्धशून्यत्वादित्यर्थः । ननु तत्प्रत्यक्षेचेत्यादि मूलं प्रकृतानुपयुक्तमित्याशङ्का निराकुर्वन् तद्ग्रन्यमवतारयति । नन्विति । ननु तेभो. मावस्तम इति वादी प्रष्टव्यः किं तेनस्सामान्यामावस्तमशब्दार्थः उत तद्विशेषा- भावः, नायः, गाहान्घतमस्यपि तम प्रतीत्यनुपपत्तेः सदैव सर्वव तेनःपरमाणूनां स. स्वात् । न द्वितीयः, सौरालोकसत्वेपि यत्किञ्चित्तेनोभावसत्वेन तमःप्रतीत्यापतेरित्या तो यादृशनेमोमावस्य तमशब्दार्थता तादृशं तेजोमानं दर्शयति । प्रकृष्टेति । ते. माध्यणुकमत्वे ऽपि तम प्रतीतेनुभवसिद्धत्वात् महत्त्वे प्रकृष्टत्वविशेषणं चक्षुरा- दितनम्मत्वेपि तम प्रतीतेः उद्भूतलनिवेशः हिरण्याविशेषणविशिष्टतेनसामान्या. भावस्य तमान्दार्थतया नोक्तापत्तिरिति भावः । ननु तेनोमारे आवश्यकत्वं .. वश्यकलामत्वं तय पटोनास्तीत्यादिमतीत्या पया घटामावादिरवश्यं क्लमः तया मो नास्तीनि प्रतीत्या तेनोऽभावोपीत्युपपादनीयं तच न सम्भवति तेनोरूपद्रव्ये मानापापात् तमोरपद्रव्यामाव एर तेजस्वप्रनीतरुपगमसम्मवादित्याशकामपनेतुं मोरूपद्रव्यम्यावश्यक्ता प्रदर्शयति । अन्धकाराभाव एवेनि । आवश्यकपदामि- नि । मया र तमोमाव ए तेनः किं न म्यादित्यागशानिरामाय मूले तेनस्याव ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रत्ययसिद्धकर्मवत्वहेतुना द्रव्यत्वं सेत्स्यतीत्यत आह । कर्मवचाप्रतीतिरपी- ति। नहि द्रव्ये ऽन्यौपाधिकी कर्मवत्ताप्रतीतिरिति भावः । ननु मतीते - न्तित्वं तत्रैव स्वीक्रियते यत्रोत्तरकाले बाधज्ञानं मकृते च तमो न चलती- ति उत्तरकाले वाथानाभावात्कथं प्रतीतान्तित्वमित्यतो दूपणान्तरमाह। तमस इति । अवयवादीत्यादिना उत्पत्तिध्वंसपरिग्रहः यत्तारोपितं नील- रूपं तम इति कन्दलीकारमतम् । तन्न । इह अन्धकार इति प्रतीतेरपि भूम- वापत्तेः तमो नीलं न तु नीलिमेति तु प्रत्ययाच । ननु तमसोऽनविरिक्तत्वे- पि सुवर्णस्यातिरिक्तस्य द्रव्यस्य सत्वान्नवत्वव्याघातस्तदवस्थ एवेत्यत आह । सुवर्णस्येति । वक्ष्यतइति । तेजोनिरूपणावसरइति शेषः ॥ कण्ठत इति । "रूपसगन्धस्पर्शाः सङ्ख्याः परिमाणानि पृथकं संयोगविभागी परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाच गुणा" इति विभागसू- त्रै सप्तदश कण्ठेनोक्ताः । च शब्देन सूत्रस्थचशब्देन गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसं- कारधर्माधर्मशब्दाः समुच्चिताः ते च सर्वे एकतया चतुर्विशतिगुणा इह श्यकत्वं प्रदर्शितमिति भावः । यत्रोत्तरकालइति । इदं रजतमिति भ्रमानन्तरं नेद- रजतमिति बाधनिश्चयादेव पूर्वतनप्रतीभ्रंमत्वं करप्यते नतूत्तरकाले वाधनिश्चयामा वे, अन्यथा घटादिविषयकप्रतीतीनामपि भ्रमत्वकल्पनापत्त्या शून्यवादापत्तेरिति मा- व । दूपणान्तरमाहेति । तथा च धूमो यदि वन्हिव्यभिचारी स्यात्तर्हि वन्हिजन्यो न स्यादिति सर्केण व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकवत्तमो यदि द्रव्यं न स्यातहकिलतान. न्तावयवसमवेतं स्यादिति तर्केण द्रव्यत्वज्ञानप्रतिबन्धसम्मवात् क्रियादिहेतुनापि तमसो न द्रव्यत्वसिद्धिरिति माव । न चैवं धूमेन वन्ह्यनुमितिरपि न स्यात् व- न्हियदि पर्वतवृत्ति स्यात् तीक्लप्तानतावयवसमेत स्यादिति तर्केण वन्यनुमिति- प्रतिवन्धसम्मवादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षसिद्धमहानसीरवन्ह्यारंभकपरमाणूनां क्ल- तत्वात् । न च वन्द्यारम्भ+परमाणूना क्लप्सत्वेपि पर्वतीपवन्टारमकाणा तेषाम क्लसत्वात् तदुक्कतर्कावतार. सम्भवतीति वाच्यम् । महानसीयवन्ह्यारंभकपरमा- णुभिरेव पर्वतीयवन्ह्यारम्भमम्मवात् तम परमाणूनां क्याप्यक्लप्तत्वात् । न च त- मोऽसमवेतत्वमेव स्वीकार्यमिति वाच्यम् । तथासति निरवयवत्वेन तमसो नाशा- सम्भवादिति भाव । इहेति । जलादाविर्य । भ्रमत्वापत्तेरिति । मलादी भ्रमप्रकारीभूतनीलरूपविरहादिति भाव ॥ एकतयेति । एकसंख्यावत्तयेत्यर्थ ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्पर्शः सङ्ख्या परिमितिः पृथत्कं च ततः परम् । संयोगश्च विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥४॥ बुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो यत्नो गुरुत्वकम् । द्रवत्वं स्नेहसंस्कारा- वदृष्टं शब्द एव च ॥५॥ अनन्तावयवादिकल्पनागौखंच स्यात् । सुवर्णस्य यथा ते- जस्यन्तर्भावस्तथाग्रे वक्ष्यते॥गुणान्विभजते॥अथगुणाइति। एतेगुणाश्चतुर्विंशतिसङ्ख्याकाःकणादेनकण्ठतश्चशब्देनच दर्शिताः । तत्र गुणत्वजातिसिद्धिर वक्ष्यते ॥ कर्माणि वि- व्यवहृताः। ननु चतुर्विशती किं नाम गुणत्वं, न च जातिविशेप, स्तत्र ममा गाभावादित्यत आह । तत्रेति । गुणेप्वित्पर्यः । अग्रे, गुणनिरूपणावसरे। वक्ष्यतइति । द्रव्यकर्माभिन्नसामान्यवति या कारणता सा किचिद्धर्माव- च्छेद्या कारणतात्वादित्यनुपानं गुणत्वनाती प्रमाणमिति भावः । एत- तत्वं तत्रैव स्फुटीभविष्यति ॥ प्रत्यक्षसिदेति । चलनाकारानुगतम- तेन गन्धरूपादीनामैक्यासम्मवेपि न क्षति. संख्या चात्र विषयतया अपेक्षाबुद्धि- रूपेव गुणे गुणांनगीकारादिति । इत्यनुमानमिति । नन्ववच्छेदकावच्छेदेन साध्य. प्तिदेरुद्देश्यन्वे बाघ गन्यादिनिष्ठसमवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिनस्वसमवा- पिसमवेतद्रव्यत्वसम्बन्धावच्छिन्नगन्धादिनिष्ठकारणतायामतिप्रसक्तत्वेन गुणत्वाव- छिन्नत्वात् सामानाधिकरण्येन तपात्वे चतुर्विशतिगुणनिष्ठकारणतैव पक्षीकर्तव्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ६७ उत्क्षेपणं ततो ऽपक्षे- पणमाकुञ्चनं तथा। प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ भ्रमणं रेचनं स्पन्द- नो ज्वलनमेव च । तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते ॥७॥ भजते॥उत्क्षेपणमिति । कर्मत्वजातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा एवमु. क्षेपणत्वादिकमपि ।। ननु भ्रमणादिकमपि पृथकर्म अधिक- त्ययवेयेत्यर्थः ॥ अधिकतयेति । कर्मविभाजकोपाधिमि पणत्वादि- भिः । मूले गमनादेति । अथैवमुत्क्षेपणादीनामपि गमने ऽन्तर्भावात् गम- नादेव लामै उत्क्षेपणत्वादिभिरपि विभागोनुचितः नहि उत्क्षेपणादौ ग- तस्या एवानतिप्रसक्तगुणत्वावच्छिन्नत्वसम्भवात् सा चाप्रसिद्धैव गुणत्वेन किंचि- स्कार्य प्रत्यपि सकलगुणानामकारणत्वात् तथा च पक्षाप्रसिद्धि । न च गुणप्रत्य- क्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येव गुणत्वेन कारणत्वात् नाप्रसिद्धिारति पाच्यम् । प्रत्यक्षत्वाव- च्छिन्नं प्रति विषयत्वेन सामान्यतः तत्तयक्तिप्रत्यक्षत्वेन तत्तव्यक्तित्वेन विशेषतन कार्यकारणभावैरेवोपपत्त्या घटप्रत्यक्षस्वर्णघटप्रत्यक्षत्वचैत्रावलोकितमेत्रनिर्मितघटप्र- त्यक्षत्वाद्यनंतमध्यवतिधर्मावच्छिन्नकारणताकल्पने प्रयोजनविरहादिति चेन्न । ज्ञा- यमानलिंगकरणतावादिमताभिप्रायेणैव तदभिधानात्, इदं द्रव्यं गुणादित्यनुमि- तौ वन्ह्यनुमिती धूमत्वेनेव गुणत्वेन सकलगुणाना कारणताया आवश्यकत्वात् कथमन्यथा गुणत्वं हेतुतावच्छेदकमिति भाव || गमनादेवेति । गममपदादेवे- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥८॥ तया कुतो नोक्तमत आह । भ्रमणमिति॥सामान्य निरूप- यति॥सामान्यमिति।तल्लक्षणंतु नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्व- म्। अनेकसमवेतत्वं संयोगादीनामप्यस्तीत्यत उक्तं नित्य- वे सतीति । नित्यत्वे सति समवेतत्वं गगनपरिमाणादी. मनत्वं नानुभाविकमूर्ध्वमधश्च प्रक्षिप्तलोष्टादादूर्ध्व गच्छत्यधो गच्छती. ति प्रत्ययादिति चेन्न । स्वतन्त्रेच्छस्य मुनियोगपर्यनुयोगानईत्वादिति ।। तल्लसणं विति । लक्षणप्रयोजनं वितरभेदस्प व्यवहारस्य वा सिद्धिःसा मान्यमितरेभ्यो द्रव्यादिम्यो भियते सामान्यमिति व्यवहारविषयो वा नि- ति कारिकार्थः । लोष्ठादाविति । प्रामादिकोयं ग्रन्थः । उत्क्षिपतीति व्यव पहारो हि चेतनेप्वेवानुभूयते न त्वचेतने लोष्ठादौ तस्माल्लोष्ठादिनिष्ठगत्यनुकूल- चेननव्यापार एव उत्पूर्वकक्षिपधातोरर्थः आश्रयत्वं चाख्यातार्थ इत्यवश्यमगीकर णीय तथा चाचेतने घट प्रक्षिपतीति व्यपहाराभावेन लोष्ठाद्यचेतनक्रियाया गति- त्वोपपादनम्य प्रकृतानुपयोगात् परं तु लोष्टादिकं प्रक्षिपति चैत्रो गच्छतीति प्र- त्ययात् उत्तरदेशसंयोगानुकूलकियामात्रस्यैव गतित्वादित्येव लेखनीयमिति मन्तः व्यम् । नियोगपर्यनुयोगेति । अयमाशय. गतितं प्रकृते उत्क्षेपणादिभिनत्वे सत्युत्तरदेशसंयोगानुकूलक्रियात्वमेव विभाजकतावच्छेदकत्वेनाभिमतं तेन द्रव्यय पृथिवीत्वाभ्यामिव गतित्वोत्क्षेपणत्वाम्यामपि विभागस्यानहत्वेपि न क्षतिः । ने गृषिव्यन्यद्रयम्य द्रव्यत्तादिना विभागापत्तिरिति चेत् । एतदभिप्रायेणव नियोगपर्यनयोगानहन्यादित्यम्पोसत्वान् नियोगपर्यनुयोगी प्रश्नानन्दे ॥ *.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नामप्यस्तीत्यत उक्तमनेकेति । नित्यत्वे सत्यनेकवृत्तित्वम- सन्ताभावस्याप्यस्ति अतो वृत्तित्वसामान्यं विहाय समवे- तेत्युक्तम् । एकव्यक्तिमात्रवृत्तिस्तु न जातिः । तथा चो- त्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वात् यन्नैव तन्नैवं यथा द्रव्यमिति, एवं लक्षणान्तरे- प्यूधम् । अनेकत्वमेकभिन्नत्वम् । जलपरमाणुरूपादापतिव्याप्तिवारणायोक्तो विशेष्यभागः । समवेतत्वयटकसमवायफलमाह । नित्यत्वे सत्यनेकत्ति- त्वमिति । नचैवं नित्यसंयोगेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्य निरस्तत्वात् । कुतो निरास इति चेन, द्रव्यनिष्ठकारणतानिरूपितसंयोगनिष्ठकार्यताव- च्छेदककोटौ जन्यत्वनिवेशे गौरवात् नित्यसंयोगानीकर्तृनये संयोगत्वस्य नित्यवृत्तित्वेन कार्यतानवच्छेदकत्वात्तुल्ययुक्त्या नित्यविभागसिद्ध्याप- तेथ । नन्वाकाशवरूपजातावच्यामिस्तस्या अनेकसमवेतत्वाभावादित्या. शक्यालक्ष्यत्वेनोत्तरमाह । एकव्यक्तिमात्रेति । व्यक्त्य भेदरूपवाधकस. स्वादिति शेषः । अनुगतधियो जातिकल्पिकाया अभावादिति भावः । ननु व्यक्त्यभेदस्य जातिवाचकत्वमेवासिद्धं नि:सामान्यत्वे सति वियो- पान्यत्वे च सति समवेतत्वस्य जातिलक्षणत्वादित्यतः सम्मतिमाह । त. न्वयदृष्टांताभावादाह । यन्नैवमिति । एकमिन्नत्वमिति । न च यत्किंचिदेकत्वा- वच्छिन्नभेदवति समवेतरूपादौ नातिलक्षणातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एकभिन्नत्व- पदेन एकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदकस्यैवोकत्वात् । न चैवमप्रसिद्धि , मन्थ कारण तूमयं नैकमिति प्रतीत्यगीकारेण उभयत्वावच्छिन्नएव तत्प्रसिद्धेः । न चैवम- पि जलपरमाणावपि उमपत्वावच्छेदेन तादृशमेदसत्वात् तत्समपेतलले अतिच्या- प्तितादवस्वमिति वाच्यम् । भेदो गदवच्छेदेन वर्तते तदवच्छेदेन वृत्तित्वस्यैव, स. मवेतत्वपदेन विवक्षणीयत्वान्नातिव्याप्तिः । वस्तुतस्तु स्वप्रतियोगिसमवेतत्वस्वा- धिकरणसमवेतत्वोभयसम्बन्धेन भेदवैशिष्टयत्वस्यैव अनेकसमवेतत्वान्न काप्यनुप- पतिः । एतेन तादृशभेदानुयोगितावच्छेदकाद्वित्वाद्यवच्छिन्ने नातिवृत्तित्वमना- माणिक जातेनिरवच्छिन्नवृत्तिकत्वादिति दूपणमपास्तम् । नित्यविभागेति । क- दापि परस्पराप्तंयुक्तपरमाण्यो नित्यविभागसम्भवात् । न न संयोगान्तरमेव ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । था चोक्तमिति । द्रव्यकिरणावल्यामुदयनाचारिति शेषः । वहुवृत्त्येक पर्मस्य सामान्यतया सर्वसिद्धत्वादेकव्यक्ती जातिरनभ्युपेयेति मावः । व्यक्तेरभेद एकव्यक्तिकत्वमाकाशत्वादे तित्वे वाधकम् । तुल्यत्वं तुल्य विभागप्रतीते ताशपरमाण्वोः कदापि विभागाप्रतीतेः । कय नित्यविभागा- भ्युपगमसभव इति वाच्यम् । तथासति नियानतरमेव सयोगप्रतीते नित्यपु सयोगप्रतीत्यसमवात् नित्यसयोगाम्युपगमोपि न सभवतीति तुल्यमिति भाव । न च नित्यविभागानगीकारे सयोगनाशको गुण इति विभागलक्षणम्य तत्रा न्याप्तिरिति वाच्यम् । नित्यविभागानगीकारेणैव तल्लक्षणप्रणयनात् । इदानीं तु विमागत्वनातरेव तल्लक्षणत्वसमवादिति ध्येयम् । व्यक्तरभेद इति । व्य तेराश्रयस्य निष्ठत्व षष्ठ्यर्थ आश्रयनिष्ठमेदप्रतियोगिकाभाव इति समुदायार्थ । न चैव घरत्वादेरपि मातित्वन्न स्यात्तदाश्रये यकि चिद्भेदप्रतियोगिकामावतत्वा दिति वाच्यम् । भेदपदेन स्वाश्रयप्रतियोगिकभेदस्य विवक्षितत्वात्स्वाश्रयनिष्टस्वा अपप्रतियोगिकमेदसामान्याभाव स्वनिष्ठजातित्वे बाधक इत्यस्य समुदायार्थत्वात् । न च गगनत्वाश्रयेपि स्वस्यैव द्वित्वादिना भेदसत्वादगनत्वादावपि जातित्वबाधो न स्यादिति वाच्यम् । म्यानयनिष्ठप्रतियोगिताया व्याप्तज्यवृतिधर्मानवच्छिन्न त्वेन विशेषणीयत्वादिति भाव । ननु स्वाश्रयनिष्ठस्य साश्रयनिष्ठन्यासज्यवृत्ति पनिवच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदसामान्यामावस्य सस्मिन् नातित्वबाधकत्वे किं मानमित्याशकायामाह । अनुगतधिय इति । नानाधर्मिषु एकप्रकारकधिय इत्यर्थ । नानायनादिव्यक्तिषु एकधर्मप्रकारकबुद्ध्युपपत्तये हि घनस्यादिनाति कल्प्पते एक व्यक्ती तु न तथापत्यय तद्ववक्तित्वमादायापि उपपद्यतइति तदतिरिक्तनातिक पने प्रमाणामाव इत्यर्थ । असिद्धमिति । घटस्व जातिरिति प्रतिवन् गगनत्व जानिरिनि प्रीतिरेव तस्य जातित्वसाधिका भविष्यतीति भाव । ननु गगनलादे तिले तयाच्याप्त्यापत्या पूर्वक्तिलक्षणम्य नातिलक्षणत्वासमव इत्यतो लदाणात रमाह निम्सामान्यनि । रूपादावतिन्याप्तिवारणाय प्रथमसत्यत विशेपे ऽनिव्याप्ति वारणाय द्विनीयमत्यन रूपध्वसादावतिन्याप्तिवारणाय विशेप्यदलमिति बोध्यम् । समतिमाहेति । व्यत्तरमेदम्य जातिगाधरले प्राचामित्यादि । तया च गानत न जातिरिति प्रतीव प्राना सम्मनेति माव । एकव्यक्तिवत्लामिनि । एकाश्रय कमियर्ष । भाश्रये एक्ल न ममनानीपद्विनीयराहित्य सानात्य न तराहा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । व्यक्तिवृत्तित्त्वं घटत्वकलशत्वादीनां जातीनां भेदे । वस्तुतस्तु तुल्यत्वं स्व- मिन्ननातिसमनियतत्वमिति यावत् तच्च जातिवाधकमेवेति ध्येयमिति भा. वः । सरश्च परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणपोरेकत्र समावेशः भूत- त्वादेोतित्वे षाधकः भूतत्वं विहाय मनसिं वर्तमानस्य मूर्तत्वं विहाय गगने वर्तमानस्य भूतत्वस्य च पृथिव्यादिचतुष्टये सत्वात् । ननु सार्य- स्य जातिवाचकत्वे किम्मानमिति चेत्, स्वसामानाधिकरण्यस्वाभाषसामा- धिकरण्योभयसम्बन्धेन जातिविशिष्टनातित्वावच्छेदेन स्वसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगिताभाव इति नियमस्य भङ्गप्रसङ्ग एवेति । तादृशनियमे श्रयत्वेन । न चव सिद्धयसिद्धया व्याघातः स्वाश्रयनिष्ठभेदाप्रतियोग्याश्रयकर भेदश्च पूर्ववदेव व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन विशेषणीय इति ध्येयम् । तुल्यव्यक्तिवृत्तित्वमिति । अन्यूनानतिरिक्ताश्रयकसमित्यर्थः । तया म स्वनिष्ठजातितुल्याश्रयकत्वं स्वस्मिन् जातिले बाधकमित्यायानं तच्च न सम्भवति कलशत्वनाती स्वात्मकघटत्वतुल्याश्रयकत्वसत्वादित्यतो जातिबाधकशब्दस्य य. ज्जातितुल्याश्रयकर तज्जातौ तज्नातिभेदबाधकमित्यर्थपरता सूचयति । नातीना मेद इति । बाधकमिति । पूर्वणान्वयः । नन्वेवं एकस्यैव जातिबाधकपदस्य क चि- मातित्ववाधकार्थकत्वस्य क्य चिनातिभेदबाधकत्वार्थकत्वस्य च न सम्भवः मुकृञ्चरित. शब्द इति न्यायादित्यस्वरसादाह । वस्तुतस्त्विति । परस्परेति । स्व- समानाधिकरणामावप्रतियोगिजातिमन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वं स्वस्य जातित्वे बाधक- मित्यर्थ । उभयसम्बन्धेनेति । सामानाधिकरण्यप्तम्बन्धेन द्रव्यत्वविशिष्टे पृथिवीला- दो द्रव्यत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वस्यैव सत्वाद्यभिचारवारणाय स्वाभाव- सामानाधिकरण्यप्रवेशः जलवायभावसमानाधिकरणे तनैव जलवामानाधिकरणा- भावप्रतियोगित्वस्यैव सत्वात्तदोषतादेवस्थ्यमत स्वसमानाधिकरणप्रवेश | नियमस्य भंगप्रसंग एवेति । उक्तोमयसम्बन्धेन यज्नातिविशिष्टजानितं यत्र तत्र तज्नाति- व्यापकत्वमिति नियम. दृष्टश्चासौ एपिवीतव्यापके द्रव्यलादौ एतादृशनियमभंगा- पत्तिरेव सांकर्यस्प जातित्वबाधकत्वे मानं साकर्यस्थले जातित्वस्वीकारे एतादृश- नियममंगापत्तिरितिभाव । सांकर्यस्थले एकमात्रस्य जातित्वेपि नैतादृशमियमस्य मंग इति मूर्तत्वं क्रियासमवायिकारणतापच्छेदकतया सिद्धा जातिरिति के चन बदन्ति । तादृशनियम मानाभावादिति । व्याप्तिमाहकानूकूटतर्कामावादित्यर्थ एक- ·७२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । क्तम् । “व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं, सकरोथानवस्थितिः। रूपहा- निरसम्बन्धो जातिवाधकसङ्ग्रहः" । परत्वमधिकदेशवृत्ति- त्वमपरत्वमल्पदेशवृत्तित्वं सकलजात्यपेक्षया सत्ताया अधि- कदेशवृत्तित्वात्परत्वं तदपेक्षया चान्यासां जातीनामप- रत्वम् ।। पृथिवीत्वाद्यपेक्षया द्रव्यत्वस्याधिकदेशवृत्तित्वा- मानाभावान साकये जातिवाधकमि नव्याः । अनवस्था तु नाते॥तिम स्वै । यद्यपि निखिलजातिप्वेकवैजात्याहीकारोपि तदैनात्येन वैजात्यान्त रमेकव्यकित्वात्तथापि निखिलनाविवेकवनात्यं नवजात्सतदाश्रयजातिषु पुनजात्यमेवमग्रेपीत्यनवस्या वोध्या। रूपहानिः निःसामान्यगर्भलक्षणव्या घातरूपा विशेप्यस्य जातिमत्वे रूपस्य स्वतो व्यावर्तकत्वस्य हानिः तत्र जा. तिस्वीकारे तयैव व्यावर्तकत्वं वाच्यं सामान्याश्रयस्य सामान्यरूपेणैव भे व्यक्तिवृत्तित्वादिति । तथा च नात्यगीकारेपि नानवस्थेति माव । निस्सामान्यस घटितेति । निस्सामान्यत्वे सति समवेतवं विशेषलक्षण विशेषनात्यगीकारे वस्य व्याघात विशेषावृत्तित्व एनस्य च विशेपत्वे नातिवनायकत्वागीकारे विशेष जा त्यतरनिरासादित्यमिप्रायेण जातिबाधकशब्दस्य विशेषे जातिमत्ववाधकना सूचप ति । विशेषम्य नातिमत्वइति । बाधकमिति पूर्वणान्वय । एतच्चापातत , एक- ब्दस्य एकदा नानार्यकत्वासमवेन विशेषवृत्तीना जातित्वे इत्यस्यैव वक्तुमुचितत्वा त् । ननूक्त विशेपटक्षण ग्रन्यकृता नोक्तमिति तयाघातस्य विशेषजातिमत्वराधक व न प्रन्यकृदभिप्रेत अन्यया तादृशक्षणाभिधानम्य ग्रन्थकर्तुरावश्यकत्वापति । किं तु परमाणना परस्परभेदसिधर्यमेव विशेषागीकार इति वदतो मूलकारस्य दसाधकत्वमेव तलभणमित्यभिप्रायो उम्यते स च न सम्भवति पभेदसाधकपरत्वा दावतियाते अत स्वनो मेदसायकत्व तटमणमित्यर्थे मुलनात्पर्यमगीकरणीय त थाच रूपहानिशब्दम्य तादृशम्यागतपरतत्र युक्तेत्यभिप्रायेणाह।यद्वति । स्वतः न रूपेण न्यावर्तवत्तभेदानुमापकत्व विशेषम्य परमाणी परमाण्वतरभेदसापने त पचिलेनेव हेतुना वाच्या विशेषत्वेन हेतुन्दै परमाण्वतरेपि विशेपानरसत्वेन न्य भिनारित्वापत्ते विशेषनिष्ठ तयतित न तादात्म्यमम्बन्धेन सैव व्यक्ति अन्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दसाधकत्वनियमात् । न च सामान्यरूपेण विशेषाणां भेदसाधकत्वं सम्भव- ति व्यभिचारात् तादृशनियमानङ्गीकारे परमाणुगतैकत्वानां तत्तद्व्यक्ति त्वेनैव परमाण्वन्तरभेदसाधकत्वसम्भवेन विशेषस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति तु ज्यायः। असम्बन्धः प्रतियोगितानुयोगितान्यतरसम्बन्धेन समवायाभावः। समवायाभावयोर्जातिमत्वइति । तदपेक्षया चेति । सत्तापेक्षया चेत्यर्थः । स्य दुर्वनत्वात् तन्मात्रविषयकज्ञानव्यक्तेः तत्वे तादृशजन्यज्ञानव्यक्त्यभावदशायां तश्यक्ती तयक्तित्वं नास्तीति प्रत्ययापत्तेः तस्याश्चानवस्थामयेन तन्मात्रविशेष्यक- ज्ञाने स्वरूपत एव प्रकारत्वमभ्युपगम्यते तथा च विशेषस्य स्वेन रूपेणैव भेदानु- मापकता निराबाधैव, इदच्च विशेषत्वस्य जातिते न सम्भवतीति । विशेषस्य जा- तिमत्वे भवति तादशलक्षणन्याघात इत्याह । तत्र जातिस्वीकारइत्यादिना । सामा- न्यरूपेणैवेति । सामान्यावच्छिन्नमेवेत्यर्थः । व्यावर्तकत्वं भेदप्ताधने हेतुस्वम् । न चैवं नियमे सति घटवानितरेभ्यो भियते कंबुप्रीवादिमत्त्वादित्यनुमितिर्न स्यादिति वाच्यम् । ताशनियमवादिमते इष्टत्वात् । न चैपमपि महानप्तीयवन्हिमत्वावच्छेदेन तदितरभे- दासाधने महानसीयवहिरेव हेतुर्वाच्यः महानतीयस्वं च न सामान्यामेति कथमुक्त नियम इति वाच्यम् । तत्य सामान्यत्वाभावेपि वहिवस्य तथात्येन व्यावर्तकतायाः सामान्यावच्छिन्नत्वनियमाक्षतेः । अथैवं रीत्या तत्तापिशिष्टविशेषत्वेन विशेषस्य हेतुत्वे विशेपस्य जातिमत्येपि नोक्तनियमक्षतिरिति तथैव स्वीक्रियतइति चेत्, न । तस्य तत्तारूपसमानाधिकरणव्याप्यतावच्छेदकधर्मातरघटित्वेन व्याप्यत्वावच्छेदक- खासम्भवादिति हृदयम् । ननूक्तनियमे मानाभावः तथा च विशेषस्य जातिमत्वं स्वतो व्यावर्तकले न बाधकमित्याशंका निराकरोति । तादृशानियमेति । ज्याय इति । ज्यायस्त्वच मूलकदभिप्रायानुसारित्वमेव बोध्यम् । प्रतियोगितेति । न चाभावला- दे जातिवांगीकारे समवायेनैव तद्वत्वमंगीकार्यमुक्तलक्षणानुसारात् तथा नोक्तान्य. तरसम्पन्धेन समवायाभावः अमावादौ नोभयवादिसम्मतः कथं तेन हेतुना था- यादी मातिमत्वाभावः सिध्यतीति वाच्यम् । समवायपदेन नात्यतिरिक्तप्रतियोगि- कत्वविविशिष्टसमयायस्य विवक्षितखात् । इत्थं च अनुयोगितासम्बन्धेन तादृशप्त- मवायाभाववति रूपादौ व्यभिचारवाणाय प्रतियोगित्वनिवेशः गगनादौ व्यभिचा- रसारणायानुयोगितानिदेशः । के चित्तु समवायपदं नातिप्रतियोगिकसमवायातिरि- तसमवायपरमित्याहुः । तदसत् । ग्रन्थकृता समवायैकत्वस्य व्यवस्थापनीयतया मा- ·७४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । परिभिन्ना तु या जातिः सैवापरतयोच्यते । द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥९॥ व्यापकत्वात्परापि स्याद् व्याप्यत्वादपरापि च । दयापकत्वात्परत्वं सत्तापेक्षयाल्पदेशवृत्तित्वादयाप्यत्वादप- सत्तानातिश्च द्रव्यं सत् गुणस्सन्नित्यायनुगतप्रतीत्यैव सिध्यति । अत्र न. ध्याः, सन्नितिमतीतिविपयो भावत्वमेव अत एव सामान्यादिष्वपि सदि. तिप्रतीयोगिक्समवायेतरसमवायाप्रसिद्ध । जातिप्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवायस्तु प्रतियोगितया भातावेव तिष्ठति नान्यत्र भूतलवृत्तित्वविशिष्टघटस्य मूतलमाने सत्वव दिति नास्मन्मते समवायैक्यविरोध इति मतव्यम् । अथैव मपि जात्यत्तिरितप्रतियो गिकस्वविशिष्टसमवायस्य प्रतियोगितया अनुयोगितया च सत्वेन जाते तिमत्वेपि निरुक्तसम्बन्धस्मैव पाधक्त्वसम्भवादनवस्थाया जातिवायक्लेनोक्तिविरुद्योदिति घे, सत्यम् । नात्यतिरिक्त्पत्र नातिपदस्यासमवेतवृत्तिनातिपरत्वेन सत्तादौ तस्य मा तिमत्ताधकत्वसम्मवेपि रूपत्वादी तद्बाधक्ताया अनवस्थायामेवाभ्युपेतत्यात् । न चासमवेतवृत्तीति व्यर्थ, असण्डामावघटरतया तत्सार्थक्यात् । वस्तुतस्तु अनुयो गिनापद सत्तावनिष्ठोमयवादिप्ति यत्समवायानुयोगित तत्परमतम्समवायपदम्य पपाशुनार्थकत्वेपि न क्षतिरिति ध्येयम् । पावलमेवेति । न दमिह भूनले घामा पोस्तीति प्रतीत्यनुपपत्ति पगमावे भावत्वविरहात् अधातोस्तु सत्वबोधकत्वादिति वाच्यम् । तदनुरोपेनापि वानसम्बन्धम्यैव सत्तापत्तीचित्यान् तावनापि सत्ताना ·७५ कारिकावळी, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ति व्यवहारः न त्वतिरिक्ता द्रव्यादित्रिकवर्तिनी सत्तारुया जातिरिति तेन परमपरं द्विविध सामान्यं परं सत्तेति धैशेपिकविमागो नियुक्तिकत्वाद- नादेय इत्सागुः । तम सत् । ध्वंसकारणतावच्छेदकतया सचानातिसिद्धेः । यत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन धंसोत्पत्तिस्तत्रैव तादात्म्यसम्बन्धेन सदिति सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या कार्यकारणभावात् । न च भागभावे व्यभिचा- र मागभावे सचाविरहादिति वाच्यम् । मागभाववात्तिमतियोगिताभिनन- तियोगितापाः कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वादिति । वस्तुतस्तु समवायेन स- तेरसिद्धेरिति भावः । सत्ताजातिसिद्धरिति । ननु प्रतियोगितया ध्वंसं प्रति समवा- येन स्वतः कारणत्वे गगनादीनां तदापतिरित्याशंकामपनेतुं तादात्म्येन सतः का. रणतां ग्राहयति । यत्रेति । न चैतादृशकार्यकारणभावानंगीकारे सामान्यादी ध्वंसा. पत्तिरेव दूषणं एतादृशकार्यकारणभावस्वीकारेपि गगनादौ तदापत्तिरशक्यपरिहारवे- ति वाच्यम् । कालिकसमवायोमयसम्बन्धस्यैव कारणतावच्छेदकताघटकत्वादिति भावः । न चैवमपि महाकाले प्रतियोगितया ध्वंसापत्तिः समवायकालिकविशेषण. ताम्यां तस्यापि सत्तावत्वादिति वाच्यम् । महाकालिकविशेषणतात्वेन कालिकवि- शेपणतायाः विशेषणीयत्वादेवमुतरत्राप्यनुसन्ध्येयम् । व्यभिचार इति । प्रतियो. गितया प्रागमावे ध्वंसोत्पत्येति । शेपकार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वादिति । प्रागमाष- त्तिप्रतियोगितासम्बन्धेन ध्वंसं प्रति तु प्रागमावत्वेन हेतुत्वांतरमेवेति भावः । न- न्वतकार्यकारणमावस्य प्रयोजनं प्रागभाववृत्तिप्रतियोगितासम्बन्धेन प्रागभावमि- ने ध्वंसापत्तिवारणमेव तथा च तुल्ययुक्त्या घयादिवृत्तिप्रतियोगितासम्बन्धेन ध्वंसं प्रति घटत्वादिनापि कारणत्वमावश्यक एव च क्लप्ततत्तत्कारणविरहादेव तामा- न्यादी ध्वंसापत्तिवारणात् । उक्तकार्यकारणभावो निष्प्रामाणिक एवेत्यस्वरसाका- यतावच्छेदकतया सत्तां साधयति । वस्तुतस्त्वित्यादिना । पिनिगमनाविरहणेति । स्वानयासमवेतत्वद्रव्यत्वोमयसम्बन्धेनैव नीलादेः कारणतागीकरणीया नातो विनि- गमनाविरहापत्तिरिति वाच्यम् । द्रव्यत्वस्य नीलादिप्रतियोगिकत्वे मानाभावेन त- संसर्गकलासम्भवात् । विशिष्टस्य संसर्गखे तु विशेषणविधया प्रविष्टस्याश्रयत्वस्य नीलादिप्रतियोगिकतया तत्संसर्गवसम्भवादिति मावः । ननु सत्ताया. नित्यसाधार- णत्वेन कथं कार्यतावच्छेदकत्वसम्भव इत्याशंका निराकुरुते । कालिकेति । ननु कालिकसमाययोरुभयो. कार्यतावच्छेदकतापटकसम्मन्यत्वे गौरवादुक्तकारणम्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । अन्त्यो नित्यव्यवृत्ति- विशेषः परिकीर्तितः ॥ १० ॥ रत्वम् ॥ विशेपं निरूपयति ॥ अन्य इति ।। अन्ते ऽवसा- ने वर्ततइति अन्त्यः यदपेक्षया विशेपो नास्तीत्यर्थः । घया- दीनां दयणुकपर्यन्तानां तत्तदवयवभेदात्परस्परं भेदः परमा- णूनां परस्परं भेदको विशेष एव सतु स्वत एव व्यावृत्तस्ते- सावच्छिन्न मति तादात्म्येन द्रव्यत्वेन कारणतया जन्यतावच्छेदकतया स ताजातिसिद्धिः। तादृशकार्यकारणभावे मानाभाव इति तु न, स्वाश्रपसम चैतत्वसम्बन्धन नीलादेनीलादावपि सत्वात्तत्र नीलोत्पतिवारणाय ता दृशकार्यकारणभावस्यावश्यकत्वात् । न च स्वाश्रयसमवेतत्वविशिष्टद्रव्यत्व सम्बन्धन नीलादेहेतुतयैन न तदापनिरिति वाच्यम् । तादृशसमवेतत्वद्रव्य त्वयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कारणतावाहुल्यापत्तेः। का लिकसमायोभयसम्बन्धस्य कार्यतावच्छेदकत्वात्सत्ताया नित्यसाधारण्ये पि न सतिरित्यन्यत्र विस्तरः ।। स्वत एवेति । स्वतोव्यावृत्तत्त्व च स्व भिन्नलिङ्गजन्यस्वविशेष्यकस्वसजातीयेतरभेदानुमित्यविषयत्वम् । सानात्य च पदार्यविभाजकोपाधिरूपेण तेन घटादेस्तादात्म्येन व्यावृत्तत्वपि विशे पस्य गुणादिशून्यत्वेनेतरभेदानुमितिविषयत्वेपि द्रव्यादरपि प्रमेयत्वादि कार्यतावच्छेदक्तया जन्यमानसमवेतैव सत्ता सिध्येत् न तु जन्यनित्यप्ताधारणी में पदभिमतसत्तेत्याशायामाह । अन्यत्र विस्तर इति । अय भाव । गगनादौ सत्ता नगीकारे द्रव्यत्वादिना साकर्यापत्या सत्ताया जातित्वमेव न स्यात् साकर्यस्यापि जातिमाधक्ताया प्राचीनरगीकारादिति । सतो व्यावृतत्व चेति । विशेषस्यापि स्वलिंगकम्वसनातीयविशेपानरमेदानुमितिविपयत्वादसम्भवारणाय स्वभिन्नलिंगवेति । घो विशेषाद्भिद्यते कपा-ममवेतत्वादित्यनुमितेरपि विशेषभिनलिनकलाविशेषप्रति योगिकभेदावरेयत्वाच नादृशानुमितिविपरत्वमादाय पुननदोषतादवाथ्यमन व ·७७ कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ना विशेपसजातीयत्वेपि न क्षतिः । नित्यद्रव्यत्तिविशेषाणां स्थानक- थनं न तल्लक्षणे प्रविष्टं प्रयोजनाभावात् । तत्र, विशेषव्यारत्तौ । नन्वेत- विशेप्यकेति । मेदे स्वसनातीयप्रतियोगिकत्वप्रवेशप्रयोजनं ग्रन्धकृतव वक्ष्यते । ननु नद्वयप्रवेशे गौरवात् स्वलिंगकस्वविशेष्यकस्वसजातीयेतरभेदानुमितिविषत्वमेव स्व- तो व्यावृत्तत्वं वक्तुमुचितं न तु यथोक्तमित्याशंका निराकुरुते । तेनेति । तादात्म्येन व्यावृत्तत्वेपीत्यस्य घटादिना इत्यादिः न क्षतिरिति परेणान्वयः तथा च स्वतो व्यावृत्तत्वस्य स्वोक्तरूपत्वे घटादापपि तादात्म्येन घटहेतुकस्यसनातीयघटयंतरप्रति- योगिकभेदानुमितिविषयत्वेन तत्रातिव्याप्तिरेव स्थादिति भावः । भेदे स्वप्तजातीय- प्रतियोगिकत्तनिवेशस्य प्रयोजनमाह । विशेषस्येति । इतरभेदोती। विशेपेतरद्रव्यादि- भेद इत्यर्थः । पदार्थविमाजकोपाधिरूपेण साजात्यप्रवेशस्य प्रयोजनमाह । द्रव्यादे- रपीति । अयात्र स्वविशेषकत्वं परित्याज्यानमित्यविपयत्वमित्यत्रानुमित्यविशेष्यत्व- मित्युक्त्यैव सामंजस्ये गुरुतरारम्मो विफल एव तावतैव घटो विशेषाद्भिद्यते कपा- लसमवेतत्वादित्यनुमितिमादायासम्भववारणसम्भवात् उक्तानुमिती विशेषस्य मुख्य- विशेष्यत्वामावादिति चेन्न । खत्वं हि नानुगतं किं तु तद्यक्तिपर्यवसन्नमेव तत्र च स्वपदेन विशेषोपादानं न सम्भवति विशेष विशेषांतरभेदसाधने विशेषतरलिंगामा- यादमसियापत्तिः किं तु घटादिकमेव तत् तव्यक्तित्वेनोपादाय लक्षणं सङ्गमनीयं तथा च स्वविशेप्यकेत्यनुको विशेषो घटाद्भिद्यते गुणत्वावच्छिन्नत्वादित्यनुमितेर • पि घटभिन्नलिंगकत्वेन घटसनातीयप्रतियोगिकभेदविधेयकत्वेन च तादृशानुमिती विशेषस्य मुख्यविशेष्यत्वादसम्भव एव स्यात्तदुपादानेतूक्तानुमितेः घटमिन्नलिंग वेपि घटमुख्यविशेप्यकत्वामावेनतामुपादाय नासम्भव इति ध्येयम् । न चैवमपि विशेषकालीनो घटो घटान्तराद्भिद्यते एतत्कपालसमवेतत्वादित्यनुमितेरपि घटविशे- प्यकत्वात् घटभिन्नलिंगकत्वात् स्वसभातीयवटान्तरभेदविधेयकत्वाच्च तद्विषयत्वस्यैव विशेष सत्वादसम्भवे तादवस्थ्यमिति वाच्यम् । अविषयत्वमित्यस्त्र मुख्याविशेष्य- ताशून्यतार्थवत्त्वान् । इत्यं च स्वविशेप्यकत्वानुपादाने धो विशेषाद्भिद्यते कपा- लसमवेतत्त्वादित्यनुमितिमादायासम्भवासम्भवेभ्युक्तरीत्या घटादिकमादायासम्भववा- रणायैव स्वविशेष्यकत्वोपादानमिति मंतव्यम् । अनुमितिश्च मुख्यविपेप्यताद्वयशून्य- खेनापि विशेषणीया अन्यया विशेषो घटाद्भिद्यते घटश्च वटाद्भिद्यते गुणशून्यत्वा. त् घटत्वाति समूहालधनानुमितिमादाय स्वपदेन घटव्यक्तिमादायामम्भवप्रसना- ·७८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त् । यद्यपि समवायस्य पदार्थविभाजकोपाधिरूपेण स्वसजातीयान्तराभावेन व सनातीयभेदानुमितौ मुख्यविशेष्यत्वाभावेन समवाये विशेषलक्षणातिव्याप्ति प्रस- ज्यते । न च समवायेपि द्वित्वादिना समवायभेदसत्तातादृशभेदानुमिति विशे प्यत्वस्य समवाये सत्वान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति विशेषेपि विशेषघटो. भयभेदसत्वेन तादृशभेदानुमितिविशेष्यत्वमादायासम्भवापत्या भेदे व्याप्तज्यवृत्तिध- निवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणस्यावश्यकत्वात् । तथापि तादृशानुमितिविषयो य तद्भिन्नत्वे सति स्वभिन्नस्वसजातीयकत्वस्य समवायभिन्नत्वस्य वा विशेप्यपदल. प्रवेश्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । अनुमितौ सिपाधयिपानुत्तरत्वमपि विशेषण देय अन्यथा विशेषेण परमाणूना भेदसिद्धौ एतत्परमाणसमवेतत्वादे व्यावृत्तत्वे न सिपाधयिषया तेन लिंगेन विशेपे विशेषान्तरमेदानुमितावपि नासम्भव । नतु भन्त्यो नित्यव्यवृत्तिरिति कारिकाया अन्त्यत्वे सति नित्यद्रव्यवृत्तित्व विशेषल क्षणमुक्तं तपान्त्यत्व स्वतो व्यावृत्तत्वमेव अते व्यावर्तकानामवसाने वर्ततइत्यत्म इ ति व्युत्पत्या यस्य व्यावर्तकान्तर नास्ति तत्त्वमित्यर्थलाभात् स्वतो व्यावृत्तत्पस्यैव लक्षणत्वसम्भवे नित्यद्रव्यवृत्तित्वमनर्थक समवायस्यापि नित्यद्रव्यवृत्तितया समका यातिव्याप्तिवारकत्वस्याप्यसम्भवात् । न च वृत्तित्व समवेतत्वमेव विवक्षित तथा म समवायातिव्याप्तिवारकमेव तदिति वाच्यम् । तथापि समवेतत्वमात्रेणैव तत्राति व्याप्तिवारणसम्भवे नित्यव्याशवैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वादित्यभिप्रायेणाह । विशेषाणा स्थानायनमिति । अव्यावृत्तधर्मस्येति । यस्माद्भेदसाधकत्वमभिमत तदवृत्तित्वेन में ज्ञातधर्मग्येत्यर्थ । व्यावर्तकत्वासम्भवात्, तदितरभेदप्साधक्त्वाभावादित्यर्थ ।तर एत परमाणुत्वादी व्यावर्तकान्तरापेक्षाया एतत्परमाणुत्वे परमावतरावृत्तित्वप्ताधकहेत्व नरापेभाया अनवस्थानात् अनवस्थानप्रसङ्गात् । एप प्रसङ्ग इति । अनवम्याप्रसङ्गा गरुप्रसग इत्पर्ध । तस्य विशेषस्य धर्मिग्राहक्मानेन परमाणुभेद किं चिलिंगज्ञा प्य भेदत्वान् कपालभेदज्ञाप्ययभेदवदिति विशेषसाधवानुमानेन स्वत प्रमाणातर निरपसव्यावृत्ततयैव परमाणतरागृत्तित्वरूपणव । सिद्धरिति । अनुमितेरित्यर्थ परमा वनत्तिविशेपम्प परमावतरभेदसायक्लामावादिति भाव । उपमहरति । एव नि।आध्रयरूपेण, रूपाद्याभयपरमाणुम्वरूपेण विशेषेण व्यावतकेन । ननु अव्या तम्य का ज्यानकत्वमित्याशका परिहरति । आश्रयस्येति।नतप्रेति। नेश्वरगगन पोरित्या । विशेपनि । नित्यज्ञानशब्दाम्यामेत्र तयोरितरनित्यद्रव्यभेदमिया विशे व प्रयामनामावादिनिभाव । ईश्चरेत्याचाहरित्पन्न मेरदेशिना मत तत्र न विकासका । चे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त्परमाणुत्वादयो व्यावर्चका भविष्यन्ति किं विशेषेणेति चेन्न । अव्याहत्त- धर्मस्प व्यावर्तकत्वासम्भवात् तत्र व्यावर्चकान्तरापेक्षायामनवस्थानात् । ननु विशेषेप्वेप प्रसङ्ग इति चेत्र । तस्य धर्मिग्राहकमानेन स्वतो व्यावृत्त तयैव सिद्धेः । एवं च नित्यद्रव्येपु विशेषाः सिद्धाः तद्गुणास्तु न विशेष वन्त आश्रयरूपेण विशेषेणैव तेषां व्यावृत्तत्वात् आश्रयस्य च विशेष- वत्तया च्यात्तत्वेन विशेपत्वसम्भवादिति भावः। ईश्वराकाशयोनित्य- ज्ञानशन्दाभ्यो व्यारत्तेः सम्भवान्न तत्र विशेष इत्ययाः । नधीनास्तु विशेपे ऽतिरिक्त मानाभावः ययैव विशेपाणां स्ववृत्तिधर्म विना व्यावृत्त- शादीनां परस्परभेदप्तिद्धेः प्राक् नित्यज्ञानशब्दयोः कालादिव्यावृत्तत्वासिया न. कालादिभेदसाधनं सम्भवति विशेषस्य तु धर्मिग्राहकमानेन तसिध्या विशेषेणैव तत्साधनं सम्भवतीत्यस्वरससूचनाय आहुरित्युक्तम् । यत्तु पार्थिवपरमाणावशेषे जलपरमाणविशेषभेदस्य पृथिवीप्तमवेतत्वेनानुमानसम्भवात् स्वतोव्यावृत्तत्वस्य तत्रा व्याप्तिरिति स्वसजातीयभेदानुमितिरित्यस्य स्वेतरस्वसनातीययावतां भेदानुमितिरित्य- यो वर्णनीय इत्याहः। तन्मन्दम् । पृथिवीजलपरमाण्वोरेव विशेष विना भेदासिद्धरिति। यद्यपि पार्थिवजलपरमाण्वोरभेदे जलत्वपृथिवीत्वयोः सांकर्यापत्त्या तयोर्भेदः सिद्ध ए- वेतिरीक्यते वक्तुं सथाप्यप्तम्भववारणायानुमितो सिषाधयिषानुत्तरत्वविशेषणस्यावश्य- कतया पार्थिवनलपरमाणविशेषयोमेंदमन्तरा पार्थिवपरमाणुविशेषस्य नलपरमाणुव्या- वृत्तवासिध्या तत्सियधीनविशेषभेदानुमितेः सिपाधयिपौवांगीकरणीयतया अ- व्याप्टेरसम्भवादिति ध्येयम् । नवीनमतं दर्शयति । नवीनास्त्विति । आहुरित्यत्व- रसोभावनं, तवीनं तु व्यणुकावयवस्सावयवः महादारंमकादित्यनुमानेन परमाणोर- व्यावृत्तस्यापि सिद्धसम्भवेन नित्यद्रव्याणां व्यावृत्तत्वस्य धमिग्राहकमानसिद्धत्वमे- वेति ध्येयम् । अत्रेदमवधेयं, पूर्वोक्तयुक्त्या भेदानुमिली सिपाधयिषानुत्तरस्वनिवेश- स्यावश्यकतया स्वभिन्नलिहकत्वनिवेशनमफलं स्वेने स्वेतरभेदसाधनस्य सिपाधयि- पां विना असंभवात् विशेषान्तरभिन्नेन स्वेन विशेषान्तरभेदसाधनासम्भवेन सिद्धेरा- वश्यकत्वात् सिद्धिसत्वे सिपाघयिपयैवानुमितिसम्भवादिति । किञ्च परमाणूनां परस्प- रमेदसिधर्षमेव विशेषांगीकार इति मूलाभिप्रायवर्णनमप्यसंगतं, परमाणुमेद किंगि- लिशज्ञाप्य इत्यादुचकानुमानेन विशेषसिद्धौ सत्यां हि विशेषेण परमाण्वोदस्सा- थनीयः परमाण्वोभेदसिद्धौ हि तं पाकृत्य विशेषानुमानं सम्भवति । अन्यथा प.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः। तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥११॥ न तत्र विशेपान्तरापेक्षा नास्तीत्यर्थः ॥ समवायं दर्शय- ॥ घयदिनामिति ॥ अवयवावयविनोजातिव्यक्त्योर्ग- णणिनोः क्रियाक्रियावतोनित्यव्यविशेपयोश्च यः सम्ब- - त्वं वयैव नित्यद्रव्याणामपीत्याहुः ॥ घटादीनां कपालादौ द्रव्येपु गुण कर्मणोः । तेषु जातेय सम्बन्ध इति मूलम् ॥तत्र घटपदकपालपदे अवयव्य- वयवपरे इत्याह । अवयवावयविनोरिति । जातेश्चेति चकारेण निलद्रः व्येषु विशेषसम्बन्धः समुच्चीयतइत्याह । नित्यद्रव्यविशेषयोरिति । सम- वायलक्षणमाह । नित्यसम्बन्धत्वमिति । सम्बन्धन सम्बन्धिभिन्नो प्राय स्तेन नित्याभावादिस्वरूपसम्बन्धे नातिव्याप्तिः । ननु समवायस्प समः सासिद्धिप्रसदादित्यन्योन्याश्रयप्रसंगात् । किञ्च मूलकृता घटादीनां यशुकपर्यता नामित्यादिना घटादीनां पररपरभेदस्य कपालभेदानुमेयत्वोक्तिरप्यसंगता घटाना परस्परभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति । वस्तुतस्तु घटादीनां व्यणुकपर्य्यन्तानामित्या दो तत्तदवयवभेदादित्यर पञ्चम्यर्थ. प्रयुक्तत्वमेव न तु ज्ञाप्यतं प्रयुक्तत्वं चत रूपसम्बन्धरूपं अवयवभेदादवयविभेद इति प्रतीतिप्तासिकं तथा च यगोपादा न्ययानुपपत्त्या परमाणुद्वयसिद्धौ तयोर्भेदः किंचित्प्रयोज्यो भेदत्वात् कालमेदप्र- युक्तघटभेदवदित्यापनुमाने इतरवाचवलात् परमाणुगतविशेषभेदसिया विशेषमिशि- रितिमन्तात्पर्यम् । ननुर्विशेपभेदेपि प्रपोनकांतरानुमानसम्मानानवम्यानसंग .. त्याशहायामुक्तं सनु स्वन एव व्यावृत्त इति । विशेषस्तु सप्रयोग्यमेदवाने नान ·" - कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ८१ न्धः स समवायः, समंवायत्तं नित्यसम्बन्धत्वम् । तत्र प्र- माणं तु गुणक्रियादिविशिष्टबुद्धिर्विशेषणविशेष्यसम्बन्धवि- पया विशिष्टबुद्धित्वाद्दण्डी पुरुष इति विशिष्टबुद्धिवदित्य- नुमानम् । एतेन संयोगादिवाधात् समवायसिद्धिः।न च न्यत्वे किं मानमित्याशझ्याह । तत्र प्रमाणं विति । गुणक्रियादीत्या- दिना जातिपरिग्रहः । संयोगादीति । द्रव्ययोरेव संयोग इति नियमादि- ति भावः । अत्र समवायसम्बन्धन पटत्वावच्छिन्न प्रति तादात्म्पसम्ब- न्धेन सन्तुत्वेन हेतुत्वाकार्यतावच्छेदकसम्बन्धविधया समवायसिदिन च समवायस्थाने स्वरूपसम्बन्ध निवेश्य कार्यकारणभावः कल्पनीय इति वाच्यं, तथा सति यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवापिकारणामिति सम- तद्गविशेषांतरभेदप्रयुक्तभेदवानिति तदर्थ । तथा च स्वतोव्यावृत्तत्वं स्वप्रयोज्य. स्वनिष्ठस्यसमातीयप्रतियोगिकभेदकत्वमेवेति पूर्वस्माल्लाघवमपीति सर्व चतुरक्षम् । घटकपालादिपदइति । घटादिकपालादिपदइत्ययः । नित्यद्रव्यविशेष्ययो सम्बन्ध स्य मूले समवायत्वानुक्त्या मूलस्य न्यूनत्वमित्याशङ्का परिहरति । नातेधेतीति । ननु नित्यसम्बन्धत्वस्य समवायलक्षणत्वे द्रव्यत्वाभावादीनां स्वात्मकस्वरूपसम्बन्धे- तिव्याप्तिरित्याशङ्का परिहरति । सम्बन्धशेति । सम्बन्धिभिन्न इति । तथा च स- म्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिभिन्नत्वे सति सम्बन्धत्वं समवायलक्षणमत प्रतियोग्यनुयो- गित्यात्मकस्वरूपसम्बन्धे नातिव्याप्तिः । अत्र च द्रव्यत्वामावादीनां लाघवात् द्रव्य- त्यामावादिरेक एवं सम्बन्ध घटादीनां महाकाले कालिक्सम्बन्धो लाघवादेक एव महाकाल इति स्वरूपसम्बन्धस्य कचित्प्रतियोगिरूपता व चिदनुयोगिरूपतेतिवि- मागो बोध्य । सम्बन्धत्वं च सांसर्गिकविषयताक्त्वमेव । द्रव्ययोरेवेति । संयोगसा- मान्य प्रति द्रव्यस्य समवायिकारणत्वादिति प्राव । ननु समवायनानात्ववादिनां नव्यानां मते उक्तानुमानेन न समवायसिद्धि सम्भवति अतिरिक्तानन्तसमवायानां सन्यन्धत्वकल्पनामपेक्ष्य क्लप्तानन्तस्वरूपाणामेव सम्बन्धत्वौचित्यात्, इति तन्म- तेपि समवायसिद्यर्थ स्वयं प्रमाणान्तरमाह । अत्रेति । यत्समयतामिति । समवायेन यवृत्तिकार्यमित्यर्थः । समवायामावे एनादृशसमवायिकारणलक्षणानुपरत्तिरितिभावः । ११ ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्वरूपसम्बन्धेन सिद्धसाधनमर्थान्तरं वा अनन्तस्वरूपा- णां सम्बन्धत्वकल्पने गौखाल्लाघवादेकसमवायसिद्धिन- च समवायस्येकले वायों रूपवत्ताबुद्धिप्रसङ्गः, तत्र रूपस- पापिकारणव्यवस्था न स्यात् । न च यत्सम्बद्धं कार्यमुत्पयते तत्समवा पिकारणमित्येवास्त्विति वाच्यं, कपालसम्बद्धपटध्वंसं पति कपालस्य स मवायिकारणत्वप्रसङ्गादित्यपि इपृव्यम् । सिद्धसाधनमिति । अपुतसि. द्धयोः स्वरूपसम्बन्ध इति वदतः परस्येति शेषः । अर्थान्तरं वेति । स- मवायसापने मत्तानां नैयायिकानामिति शेपः । ननु तथापि समवायः स्पैकत्वे कि मानमत आह । लाघवादिति । तथा च यया सित्यादिजनक- तयेवरो लाघवादेक एव सिध्यति तथा समवायोपीत्यर्थः । रूपवत्ता दीति । रूपवत्तायुद्धः ममात्वप्रसङ्ग इत्ययः । स्पर्शसमवायरूपसमवायपो रैपयादिति भावः । तत्र वायी रूपाभावादिति । न च रूपसमवायसत्ते तेन सम्बन्धेन तन कथं रूपाभावः सम्बन्धसत्वस्प तेन सम्बन्धेन सम्म न्धिसत्वल्पाप्यत्वादिति वाच्यं, रूपनिरूपितत्वविशिष्टसमवापस्यैव रूपस यत्सम्रद्धमिति । यदनुयोगिक सम्बन्धप्रतियोगी इत्यर्थ । तथा म सम्बन्धत्येनैव स बन्धप्रदेशात् समवायाभावेपि न समवायिकारणलक्षणानुपपत्तिरिति भाव 1 मिद्ध- साघनमित्यप्र कम्प सिद्धमित्यागदोदयादाह ! अयुतति । ययोरेक्मपराश्रित मप्रतिष्ठते तारयुतसिद्धी अधांतरशन्दम्य स्थानमिमनार्थसिद्धिर्य । तत्रापि व स्येत्यापासोदयादाह । समवायेनि । लामवादिति । सावतानमहबारादित्यर्प । हनिमन्यन्यन्याप्यवार्यत्ववानिति । परामर्शादपि हरेकवे लापवमिति सपाना नसहाना सित्यरादिकमा कृनिनन्यमित्यनुमितिवन् समन्धम्यक्ये सरा मिति मानमरकनात् विशेषणविशेष्यमम्बन्धविषयक्तव्याप्यविशिष्टबुद्धिवानी गुणकियादिविशिष्टनुदिरिनि परामर्शदपि विरोपणविशेष्ययोरेरमानन्धविषपिनी- त्यनुमिनिरिति समुदाया । ममायापरले पायो रूपयाणानुनिरापादिता भूगारेन मापन सद्उने वायापि भ्रान्नाना पत्ताप्रतीनरत रूपसत्ता प्रमा सापटिपरलपा यापटे । पतति । तत्र हेतुमार । पति मम्बन्धमत्तम्।

·कारिकाबली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । वायसलेपि रूपाभावात्। न चैवमभावस्यापि वैशिष्ट्यं सम्ब- न्धातरं सियेदिति वाच्यम्, तस्य नित्यत्वे भूतले घटानय- नानन्तरमपि घटाभावबुद्धिप्रसङ्गात् घटाभावस्य तत्र स- लात् तस्य च नित्यत्वात् अन्यथा देशान्तरेपि घटाभावप्र- म्वन्धतया वायौ तदभावात् । न च विशिष्टस्यानतिरिक्तत्वेन विशिष्टसम- वायोपि वायावस्तीति वाच्यं, रूपनिरूपितत्वविशिष्टसमवायनिरूपिता- धिकरणताया एव रूपसम्बन्धत्वात् तस्य वायावभावात् पृथिव्यां गन्धस्य समवायो न जले इत्यादिमतीतेः समवायस्य नानात्वमिति तु नव्याः । सम्बन्धान्तरं अतिरिक्तपदार्थत्तयेति शेपः । सिध्येदित्यस्य भूतलादावि. त्यादिः । यदि वैशिष्ट्यमतिरिक्तमुररीक्रियते तदा तन्नित्यमनित्यं वेति विकल्प्याये. दूपणमाह । तस्येति । ननु वैशिष्ट्यस्य तत्र सत्वेपि घटान- यनदशायां तत्र घटाभावाभावादेव न घटामावबुद्धिरत आह । घटाभा- वस्येति । तत्र, घटवति भूतले । तस्येति । घटाभावस्येत्यर्थः । अन्यथा प- टाभावस्यापि नित्यत्वे देशान्तरेपि घटान्यदेशेपीत्यर्थः । घटत्वावच्छि- नामावस्यैकत्वादिति भावः। वैशिष्ट्यस्येति । वैशिष्ट्यस्य नित्यत्वाम्युष- तत्प्रतियोगिकतत्सम्बन्धसत्वस्य तेन सम्बन्धन तद्वत्वव्याप्यत्वात् प्रतियोगिमति च अभावसत्वादिति भावः । इति तु नव्या इति । तथा च तन्मते समवायस्य स्वरू. पसम्बन्धवे न क्षतिः वायी रूपसमवायानगीकारादिति भावः ।। अभावस्यापि वै. शिष्टयं सम्बन्धातरं सिध्येदिति । मूले सम्बन्धान्तरपदस्य स्वरूपस्यैव तत्सम्बन्धत्यो- पगमादतः पूरयति । अतिरिक्तेति । उररीक्रियते । अङ्गीकियतइत्यर्थः । नन्वेक- घटाभावस्य नाशोपे घटाभावान्तरमादाय घटशून्यदेशेपि घटाभाववत्ताबुद्विरुपपद्यत- एवेत्याशक्याह । घटत्वावच्छिन्नेति । एकविधत्वादिति । एकत्वादित्यर्थः । नायमा- मायाः घमभावबुद्धेरिति । घटवत्ताज्ञानदशायां घटवत्यपि मतले भ्रमरूपा घटाभाववत्ता- बुद्धि यतएवेति न तदापत्तिः सम्भवतीत्यतस्तस्याः प्रमाखमापादयति ।प्रमात्वेति। नन्वेषः प्रसङ्गः समवायकत्ववादिना मतेपि समान इत्याशक्य ममत्तित्यादिमन्थ- मवतारयति । नन्विति । वैशिष्टयानड़ीकारे अभावाधिकरणयोरनिरिक्तसम्बन्धी- ·८६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । द्रव्यादिपदकान्योन्याभावत्वम् । संसर्गाभावान्योन्याभाव- भेदादित्यर्थः। अन्योन्याभावस्यैकविधत्वात्तद्विभागाभावात् रह इत्याहुः ॥ द्रव्यादिपदकान्योन्याभावेति । इह च द्रव्यत्वादि न प्रति योगितावच्छेदकमननुगमात् किं तु तद्गतपट्त्वसङ्ख्यैव विप्रतियोगिता कभेदस्य द्विखमिवेति ध्येयम् । वस्तुतोभावत्वमेव तथा बोध्यम् । अत्र के चित्, भावभिन्नत्वस्याभावत्वे भावत्वरूपविशेपणज्ञानशून्यकाले घटो ना स्तीति प्रतीत्यनापत्तिः एवमन्योन्याभावत्वस्याभावत्वगर्भस्याग्रे वक्तव्य- तयाभावत्वस्यान्योन्याभावत्वगर्भत्वे अन्योन्याश्रयत्वापत्तिः । एवमभाव त्वस्य भावभिन्नत्वरूपत्वे ऽभावो न भाव इति वाक्याच्छाब्दबोधानुपप थातिरिक्तनानासमवायकल्पनामपेक्ष्य क्लप्तस्वरूपाणामेव सम्बन्धत्वौचित्येन तन्म तेतिरिक्तसमवायस्यैवासिद्धिप्रसङ्गादिति मन्तव्यम् । अत्र चाहुरित्यनेनास्वरसोद्भावन तीज तु तदधिकरणविषयकनानाज्ञानव्यक्तीना सम्बन्धत्वकल्पनामपेक्ष्यैकस्यास्त व्यक्तेस्तथात्वे लाघवात् न विनिगमनाविरह यत्किञ्चिदेकज्ञानव्यक्तैरेव तथाले तद्भानव्यक्तचभावदशाया सम्बन्धाभावेनामावविशिष्टवुद्ध्यनुदयापत्ते , नित्यज्ञान व्यकेस्तथात्वे च तस्याः सर्वविषयकत्वेन प्रतियोगिमत्त्यमावबुद्धिप्रसङ्ग इति को ध्यम् । घट्वसङ्ख्यैवेति । यद्यपि घटपटोभयभेदस्य प्रत्येक घटपटयोरिव पट्या वच्छिन्नभेदस्याभावत्वे तस्य प्रत्येक द्रव्यादावपि सत्वेन तेपामप्यभावत्वापत्ति त थापि पर्याप्तिसम्बन्धेन पट्त्वावच्छिन्नभेदस्य द्रव्यादौ सत्वेप्यपेक्षाबुद्धिरूपपटलम्य विषयतयाऽवच्छेदकत्वान्न मावेप्वतिप्रसङ्ग इति मन्तव्यम् । ननु व्यासज्यवृत्तिध मीणा पर्याप्तिसम्बन्धेनैव प्रकारकत्वनियम अन्यथा द्वित्वस्य समवायेन प्रत्येकमीप सत्वेनकोद्वापिति प्रतीत्यापत्ते 1न चैको द्वावितिप्रतीतिविरहेपिएको द्वित्ववानिति । प्रतीरिष्टतया समवायेनापि व्यासज्यवृत्तिधर्माणा प्रकारत्वमावश्यकमिति वाच्यम्। द्वित्वयानितिप्रतीतो मतुवर्गसमतायस्यैत प्रकारचात्तथा न पभिन्नमिति प्रतीती पर्याप्तिसम्बन्धेनैव पट्त्वस्य प्रारत्वानुमावात् । पट्वावच्छिन्नभेदो निष्प्रामाणिक एवेत्यभिप्रायेणाह। वस्तुत इति। तथाचोभ्यमिति । भावत्व बोध्यमित्यर्थ । यद्यपि द्रव्या विभेदपटकम्याभावते न कोपि दोप तथापि गौरवात् द्रव्यादीना पण्णा पदार्थानाम ज्ञानपि अभावत्वप्रतीतेश्च तपेक्षितमिति ध्येयम् । अभावस्वस्याखण्डोपाधित्व व ·८७ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तिश्च उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यादिति तस्मादखण्डोपापिरनुयोगि- ताविशेपो वाभावत्वमिति वदन्ति । अत्र नव्याः, अभावत्वस्याखण्डोपा- धित्वे ममाणाभावः । किं तु भावभिन्नतं समवायसामानाधिकरण्यान्यत. रसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्ताभावरूपं तच्च पूर्वानुपस्थितमपि प्रका- रः। एवं च घटाभावपटाभावमतीतीनामभावांशे ऽनुगतत्वयुपपद्यते । न ष विपयतानवस्था सनात्यन्ताभावव्यक्तः स्वरूपत एवं प्रकारत्वोपगमात् । अत एव सत्तारूपप्रतियोगिज्ञानं विनापि पटो नास्तीति बुद्धौ स प्रका- र: अभावत्वमकारकमत्यक्षएव प्रतियोगिधियो हेतुत्वात् अन्यथा इदं तम इति प्रतीत्सनापचेन च सचाभावरूपस्याभावत्वस्यानुपस्थितस्यम- कारले विशेषणधियो हेतुत्वे व्यभिचार इति वाच्यम् । विशेषणभेदेन है- तुताया भिन्नत्वेन तत्र तदेतुत्वानुपगमात्फलानुरोधित्वात्कल्पनाया इति माहुः ।। संसर्गान्योन्याभावभेदत इति मूलादेकः संसर्गाख्यो ऽपरो न्यो- न्याभाव इति प्रतीयते तच्चायुक्तं संसर्गस्याभावत्वानङ्गीकारादिस्यत आ- दतां मतमुपन्यस्यति । अत्र के चिदिति । अभावत्वगर्भस्येति । तादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमात्रस्यान्योन्याभावलक्षणले घटत्वादी घटत्वाभाववद्भेदरूपे- तिव्याप्तिवारणायामावत्वनिवेशस्यावश्यकत्वादिति भावः । अन्योन्याश्रयापत्तिरिति। अभावत्यज्ञाने ऽन्योन्यामावत्वज्ञानस्य अन्योन्याभावत्वज्ञाने चाभावत्वज्ञानस्यापेक्षि- तत्वादिति भावः । उद्देश्यतावच्छेदकेत्यादि । अभेदसंसर्गकशाब्दयोधे उद्देश्यता. पच्छेदकविधेयतावच्छेदकयोस्क्यस्येव भेदसंसर्गकशाब्दबोधे उद्देश्यतावच्छेदकवि- धेययोरेक्यस्यापि निराकांक्षताप्रयोजकत्वादिति भावः । अभावत्वस्याखण्डोपाधिस्वं न विचारसहं तत्साधकमानाभावादित्यभिप्रेत्याह । अनुयोगिताविशेषो घेति । संस- र्गानुयोगिताव्यावर्तनाय विशेषपदम् । प्रमाणाभाव इति । ननु घटाभावादी अभावइत्य- नुगततत्प्रतीतिरेव तत्साधिका भविष्यतीत्याशङ्कायां अनुगतप्रतीति प्रकारान्तरणोप- पादयति । किं लिति । नन्वेवमभावत्वस्यान्योन्यामावगर्भतयोक्तान्योन्याश्रयापत्ति. रित्यत आह । समयायेति । सत्ताभावरूपमिस्यस्याभावत्वमिति शेषः । नन्वेवमपि सत्तानुपस्थितिदशायां घटोनास्तीत्यादिप्रतीत्यनुपपत्तिरत आह । तच्चेति । ननु अनु- योगिताविशेषस्याभावत्वोपगमे लाघवात्तदेव कुतो नाझीकृतमित्यत आह । एवं चेति। अभावांशेऽनुगतत्वमिति । एकधर्मप्रकारकत्वमित्यर्थः । तथा वाभावत्वस्यानुयोगि- ·८८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । संसर्गाभावं विभजते ।। प्रागभाव इति ।। संसर्गाभावत्वम- न्योन्याभावभिन्नाभावत्वं अन्योन्याभावत्वं तादात्म्यसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वं विनाश्यभावत्वं प्रागभा- वत्वम् । जन्याभावत्वं सत्वम् । नित्यसंसर्गाभावत्वमत्य- न्ताभावत्वत् । यत्र तु भूतलादो घटादिकमपसारितं पुन- रानीतं च तत्र घटकालस्य सम्बन्धाघटकत्वादयन्ताभावस्य नित्यत्वेपि घटकाले न घटात्यन्ताभावबुद्धिः तत्रोत्पादवि- नाशशाली चतुर्थोयमभाव इति के चित्। अत्र ध्वंसपाग भावाधिकरणे नात्यन्ताभाव इति प्राचां मतं, श्यामघटे रक्तो नास्ति रक्तघटे श्यामो नास्तीति धीश्च प्रागभावं ध्वंस ह । संसर्गाभावति । तथा च द्वन्द्वात्परं धूपमाणस्याभावपदस्य प्रत्येक तारूपत्वे तस्या घटाभावादी मिन्नतया अभावप्रतीतेरनुगतत्वं न स्यादिति भाव । ननु जातीतरस्य सत्ताभावस्य स्वरूपतो भानासम्मवेन अभावत्वेनैव तस्य प्रकारता- वाच्या तच्च सत्ताभावरूपं तदपि पुन सत्ताभावरूपाभावत्वेन प्रकारइत्यङ्गीकरणीय तथा चाभावप्रतीतौ विषयतानन्त्यमिति शङ्का निराकुरुते । न चेति । विशेष्यपदस्य सत्ताभावस्य एकस्यैव तत्र तत्र प्रकारत्वात् विषयानवस्था नोक्ता अपितु विषयता- नवस्थेति बोध्यम् । ननु सत्ताभावात्य स्वरूपत प्रकारत्वोपगमेपि सत्तोपस्थिति न्यकाले घटो नास्तीत्यादिप्रतीतिरनुपपनैव अभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुतया सत्ताज्ञान विना सत्ताभावभानासम्भवादित्यत आह । अत एवेति । प्रत्यक्षएवेति । अभावविषयकशाब्दबोधादौ प्रतियोगिज्ञानानपेक्षणात् प्रत्यक्ष इत्युक्तम् । इदमिति । प्रत्यक्षविषयत्व तमरत्व तु न तेजोऽभावत्त्वरूप अपि तु तेजोऽभावनिष्ठतद्वयक्तित्व मेव नातस्तेनोज्ञान विना तादृशप्रतीत्यनुपपत्ति । ननु सत्तामावस्य पूर्वानुपस्थितम्य प्रकारत्वोपगमे विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति विशेषणज्ञानत्वेन हेतुतायां व्यभिचार- इत्याशङ्कायामाह । न चेति । तादात्म्यत्वेन तादात्म्यावच्छिन्नत्वविवक्षाया फल- माह । तेनेति । संयोग्यत्यन्ताभाव इति । संयोगतादात्म्यस्य सयोगरूपतया सयो ·८९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सम्बन्धात्संसर्गाभावोन्योभावश्चेति मूलार्य इति भावः । क्रमेण योरभा- वोर्लक्षणमाह । संसर्गाभावत्वमिति । अन्योन्याभावे ऽतिव्याप्तिवारणा- यान्योन्याभावभिन्नति घटादावतिच्याप्तिवारणायाभावपदमे, वयपि।ता. दात्म्यत्वेन तादात्म्यावच्छिनत्वं प्रतियोगितायां विवक्षितं तेन संयोगा- वच्छिन्नप्रतियोगिताके संयोग्यत्यन्ताभावे नातिव्याप्तिः । मागभावस्य ल- क्षणमाह । विनाश्यभावत्वमिति । अत्र ध्वंसेतिव्याप्तिवारणाय विनाशी- ति । ननु मागभावसत्वे कि मानमिति चेदत्रोत्पन्नस्य पुनरुत्पादभिया त- सिद्धिरिति माञ्चः । केचित्तु जातो घट इत्यादिवदुत्पन्नो घटध्वंस इति प्रत्यक्षवलेन नाशोतिरिच्यते न तु मागभावः इहेदानी घटमागभाव इति लोकानां प्रत्ययाभावात् । न च तद्घोपधायकतत्कपालतत्संयोगादीनां त- घटोत्पत्तिकालेपि सत्वात्पुनरपि तद्घटोत्पत्त्यापतिः भागभावाङ्गीकारे च तदभावादेव न पुनस्तदुत्पत्तिरिति वाच्यं, जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति जनकतया क्लृप्तस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकदव्याभावस्य गसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्तामावे यथाश्रुते ऽतिव्याप्ति । इदानीं तु ता. दास्यत्वावच्छिन्नतादात्म्यनिष्ठा या ससगीवधयावच्छेदकता तन्निरूपकप्रतियोगिताक- स्वलापेन अत्यन्ताभावीयसंयोगनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताया सयोगत्वेनैवावच्छि. बत्तात् नातिव्याप्तिरिति भावः । यद्यपि संयोगितादात्म्यस्य संयोगरूपत्वेन तत्ता- दात्म्यत्वमपि संयोगत्वमेवेत्यतिव्याप्तिनिराप्तो दुर्घट एव तथापि संसर्गतावच्छेदक तादात्म्यत्वं न सयोगत्वादिरूपं किं तु संयोग्यादिवृत्यसाधारणधर्मत्वमेव अतो ऽत्य- साभाषीयप्रतियोगितायां संयोगस्य संयोगत्वेनैवावच्छेदकत्वात् असाधारणधर्मलेन भानाभ्युपगमात् अन्यथात्यन्ताऽभावान्योन्याभावयोमैदासम्भवादिति मावः। तसि- द्धिरिति । प्रागभावानुमितिरित्यर्थ । तदनुमानप्रकारश्च अयं घट स्वोत्पत्तिक्षणा- वृत्तिकारणनन्य स्योत्पत्तिद्वितीयक्षणानुत्पन्नत्वात् इत्येवरूप. इत्यनुमानालाचेतरेषां माधाप्रागभावासिद्धि तस्य सामग्रीनाश्यत्वेन प्रतियोग्युत्पत्तिक्षणवृत्तित्वादिति भाव । दीधितिकृता मतमुपन्यस्यति । केचिदिति । लोकानामिति । पण्डितपामर- साधारणानामित्यर्थ प्रागभावस्य प्रत्यक्षत्वे पामराणामपि तत्प्रत्यक्षापत्तिरिति भाव । न चात्र घटो भविष्यतीत्यादिप्रतीतिरेव प्रागभावे मानं वर्तमानप्रागमावप्रतियोगि- स्वस्यैव भविष्यत्वरूपत्वादिति वाच्यम् । वर्तमानकृतेर्वसाधिकरणकालोत्पत्तिक- ૧૨ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। विरहेणैतदापत्त्यसम्भवात् । न च जन्यद्रव्याभावस्य जन्यद्रव्योत्पत्तिकाली. नोत्पनिकध्वंसाभावस्य वा हेतुलमित्यन विनिगमनाविरहेण ताशद्रव्या भावस्य ताहराध्वंसाभावानां च कारणतामपेक्ष्य लायवादेक एव मागमा त्वस्यैव भविप्यत्त्वरूपत्वाम्युपगमात् उत्पत्तिश्च आद्यक्षणसम्बन्ध क्षणे आद्यत्व च तदधिकरणक्षणवंसानधिकरणसमिति भाव । जनकतया क्लप्तस्येति । प्रागभाव कारणस्ववादिना जन्यद्रव्य प्रति द्रव्याभावस्य किमिति कारणत्व कल्पनीयमिति सु नाशकीय यत्र एतद्घटनाशान्तर तदारम्मककपालाम्या घटान्तरमुत्पद्यते तत्र पूर्वघटोत्पत्तिद्वितीयक्षणे पुनर्घटोत्पत्तेः अन्यथावारयितुमशक्यत्वात् घटकारणीभूतत तत्प्रागभावकपालसयोगादीना सस्तात् न वा द्वितीयघटारम्भककपालद्वयसयोगव्य क्तस्तदानीमसत्वान्न तदापत्तिरिति याच्यम् । यतो हि न द्वितीयघटायुत्पत्तिरा पाद्यते येन तस्कपालसयोगव्यक्त्यभावात् न तदापत्तिरिति शक्यते वक्तु न वा पूर्व घटव्यक्तरुत्पत्तिरापाद्यते येन तत्प्रागमावाभावात् न तदापत्तिरिति शक्यते वक्तु अपि तु घटत्वावच्छिन्नोत्पत्तिरेव आपाद्यते तत्कारणीभूताना घटप्रागभावादीना स पा सत्वादिति भाव । यन्तु यत्र या सण्डपयेत्पत्तिर्भविष्यति तन महाघटसत्व दशायामेव तत्प्रागभावादिति बलात्तदुत्पत्यापत्तिवारणाय द्रव्यामावस्य कारणत्वमा वश्यकमिति, तत्तुच्छ, खण्डघट प्रति महाघटनाशस्य कारणत्वेन तदापत्यसम्भवादि तिध्येयम् । तादृशद्रव्याभावस्येति । समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्याभावस्येत्यर्थ । तादृशध्वसाभावानामिति । नन्यद्रव्योत्पत्तिकालोत्पत्तिकध्वसाभावानामित्यर्थ । अत्र च बहुवचनेन द्रव्यत्वाभावस्वापेक्षया तादृशध्वसामावस्य गुरुतया न तेन रूपेण कारणतामादाय विनिगमनाविरह प्रसज्यते अपि तु तत्तद्रव्य प्रति तदुत्प त्तिकालोत्पत्तिकध्वसव्यक्तीना तत्तद्वयक्तितेनैवामावाना कारणतावाच्या तथा चा नन्तकार्यकारणभावापत्या न विनिगमनाविरह इति सूचित । न च तर्हि ध्वसामा वाना कारणनैव नियुक्तिकेति वाच्यम् । वसपागभावाधिकरणे अत्यन्ताभावानम्यु पगन्तृमते जन्यदव्यानुत्पादप्रसद्देन अगत्या द्रव्याभाषमुपेक्ष्य ध्वसाभावाना कार णतायाः स्वीकरणीयत्वात् तथा चोत्पन्नस्य पुनरुत्पाददारणाय प्रागभावानङ्गीकारे नवीनद्रव्याभावस्य प्राचीनै ध्वसामावाना हेतुता कल्पनीया प्रागभावादीनां तु त त्सर्वमुपेक्ष्य प्रागभावएर हेतुत्व करप्यतइति तद्ग्रन्थाभिप्राय । एव नन्यद्रव्य प्रति द्रव्योत्पत्तिकालिकोत्पत्तिथ्वसामावस्य हेतुत्वे तद्घटनाशान्तर तदारम्भककपालराभ्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वो हेतुः कल्प्यतइति वाच्यं, मागभावकल्पनेपि तत्कालोत्पचिकानन्तप- दार्थप्रतियोगिकानामनन्तानां मागभावानां विनिगमनाविरहेण हेतुताया दुर्वारत्वात् । तथा च मागभावरूपमिकल्पनागौरवं परमतिरिच्यते इत्या- हुः । अत्र वदन्ति, स्वानधिकरणेषु तन्तुपु पटोत्पत्तिवारणाय सहस्रतन्तु- कपटस्थले बहूनां वत्संयोगानां च तत्तव्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पनापेक्षयका प्रागभावस्य हेतुता लघीयसी । अयेवमपि द्वित्रिचतुर्पु तन्तुषु सहस्रतन्तु- कपटोत्पत्त्यापत्तिः, न च चरमसंयोगव्यक्तेस्तद्व्यक्तित्वेन हेतुत्वान्नापत्ति- रिति वाच्यं, तथा सति स्वानधिकरणतन्तुष्वपि चरमसंयोगाभावादेव प. टोत्पत्तिवारणसम्भवे भागभावकल्पनानौचित्यादिति चेन्न । चरमसंयोग- स्य समवायघटितसामानाधिकरण्यमत्यासत्या हेतुत्वे तन्त्वन्तरेपि मध्य- तन्तुषु समवायेन पटोत्पत्त्या सत्र समवायेन चरमसंयोगाभावेन व्यभि- चारापत्त्या समवायसम्बन्धेन तस्पटत्वावच्छिन्नं मति चरमसंयोगव्यक्तेः कालिकसम्बन्धेन हेतुता वाच्या । तथा च स्वानधिकरणतन्तुष्वपि कालि- कविशेषणतया चरमसंयोगस्य सत्वात् पटोत्पत्तिवारणाय मागभावहेतु- त्वस्यावश्यकत्वादिति । एवमप्यस्तु कश्चिदतिरिक्तः पदार्थस्तथापि तस्य समतियोगिकत्वे ममाणाभाव इति तु तत्त्वम् । ध्वंसस्य लक्षणमाह । ज- न्याभावत्वमिति । प्रागभावे ऽतिन्पाप्तिवारणाय जन्यति । अत्यन्तामा- वस्य लक्षणमाह । नित्येति । ध्वंसादिवारणाय नित्यपदम् । नन्वत्यन्ता- घटान्तरोत्पत्तिरपि न स्यात् तादृशध्वसाभावरूपकारणाभावादिति अत्र वदन्तीति । प्राचीनानुयायिन इति शेषः । तत्संयोगाना, तन्तुसंयोगानामित्यर्थः । अथैवमपीति । प्रागभावस्य हेतुत्वेपीत्यर्थः । उत्पत्यापत्चिरिति । तत्तसंयोगव्यक्तीनां त्वया हेतुता- नभ्युपगमात्प्रागमावस्य तदानीमपि सत्वादिति शेषः। तत्संयोगव्यक्तीना हेतुत्वोपगमे च व्यर्थ प्रागभावकल्पनमिति भाव. | स्वानधिकरणप्विति । सहनतन्तुकपटानधि- करणेवियर्थः । तंत्वन्तरेपीति । चरमसंयोगाधिकरणतन्तुमिन्नसहनतन्तुकपटाधि- करणतन्तावपीत्यर्थः । दीधितिकृतामभिप्रेतमाह । एवमप्यस्त्विति । मप्रतियोगिक- लइति । तया च तस्याभावत्वे मानाभावेन न प्रागभावसिद्धिरिति भावः । कथ रक्को नास्तीति । नास्तात्यीदिमतीतेरत्यन्ताभावविषयकवादित्याशङ्कितुरभिप्राय । सिद्धान्तिनस्तु तथात्वे मानाभाव इत्याशय इति ध्येयम् । पूर्वपक्षिकथिताशङ्कायामिति।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । भावस्य नित्यत्वे घटानयनानन्तरमपि भूतले घटो नास्तीति मतीत्यापनि रित्यत आह । यत्र विति । तथा च सम्बन्धाभावादेव घटानयनानन्तर घटात्यन्ताभावबुद्धिर्नेति भावः । कालविशेषविशिष्टस्वरूपस्य संसर्गत्वोष गमादेव घट्वति घटो नास्तीति प्रतीत्यभावोपपता चतुर्यसंसर्गाभावे मा नाभाव इत्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः । ननु मास्तु घटकाले घटा त्यन्ताभावबुद्धिः घटोत्पत्तेः प्राकाले तु स्यादित्याशब्याह । अप्रेत्यादि ना । ननु तर्हि रक्तरूपमागभााधिकरणे श्यामघटे श्यामरूपचंसाधिकर णे च रकपटे कथं रको नास्तीति प्रतीतिः ध्वंसपागभावयोरधिकरणे ऽत्यन्ताभावस्यासत्वादित्यत आह । श्याम बदइति । तत्रेति । ध्वसमागमा वयोरित्यर्थः । अत्यन्ताभावेन सहेति शेपः । तथा न नव्यमते पूर्वपक्षि कथितशङ्कायामिष्टापत्तिरेवेति भावः । युक्तं चैतत् कथमन्यया पूर्वमप्रेषि रक्त मध्ये श्यामे च घटे रक्तं रूपं नास्तीत्याकारकमत्ययस्तस्य सामान्या भावावगादित्वात्, न चेदृशप्रत्ययो रक्तिम सायवगाही पूर्वापररक्तिमध्वं सपागभावनति रोपि तादृशाकारमत्ययमसङ्गादिति। न च रक्तत्वावच्छि नप्रतियोगिताकत्वं ध्वंसपागभावयोरव्याप्यत्ति तेनान्तराश्यामे रक्तं रूप नास्तीति मत्ययस्तदा ध्वंसमागभावयोः सामान्यावच्छिन्नमतियोगिता कत्वस्वीकारात् न तु पूर्वापररक्तिमा समागभाववति रक्ते तत्र तदा तद महाघटकालम्य घटाभावसम्बन्धाघटकत्वेपि घटप्रागभावादिकाले घटात्यन्तामावत्रु ध्यापत्तिशङ्कायामित्यर्थ । रक्त रूप नाम्तीत्याकारकप्रत्यय इति । ननु तादृशम तीते त्यन्ताभावो विपय किं तु प्रागभावध्वसावेव तथेत्युक्तमेवेत्याशङ्कायामाह । तस्येति । नास्तीति । प्रत्ययस्येत्यर्थ । सामान्याभावायगाहित्यात्, सामान्यधर्मात्र च्छिन्नप्रतियोगिताकामावविषयकवादित्यर्थ । ध्वसप्रागभावयोश्च सामान्यधर्माव छिनप्रतियोगिताकत्वानीकारादिति शेष । ननु नाम्तीतिप्रत्ययस्य सामान्य विच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमानविषयकत्वे मानाभाव इत्याशक्य निराचष्टे । न चेति । पूर्वापरेति । पूर्व रक्त तत श्याम ततो रक्तस्तत श्यामस्ततो रक्तो यो पट तम्मिन् मध्यरक्ततादशायामित्यर्थ । व्रमिकरक्तरूपन्थले तु नेयमापत्तिः स म्भवति तादृशरक्तध्वसप्रागभावयोनास्तीत्याकारकप्रतीतिनियामकत्वानीकारस म्भवान् उक्तम्पले तु श्यामतादशाया तादृशप्रतीत्या तयोरपि ताशप्रतीनिनियाम ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चावगाहते न तु तदत्यन्ताभावं तयोर्विरोधात् । नव्यास्तु तत्र विरोधे मानाभावात् ध्वंसादिकालावच्छेदेनाप्यत्यन्ता- भावो वर्ततइत्याहुः । नन्वस्त्वभावानामधिकरणात्मकत्वं लाघवादिति चेन्नाअनन्ताधिकरणकल्पनापेक्षयातिरिक्तक- ल्पनाया एव लघीयस्त्वात् । एवं चाधाराधेयभावोप्युपप- द्यते । एवं च तत्तच्छब्दरसगन्धाद्यभावानां प्रत्यक्षत्वमुपप- द्यते।अन्यथा तत्तदधिकरणानां तत्तदिन्द्रियाग्राह्यत्वात्प्रत्य- क्षत्वं न स्यात् । एतेन ज्ञानविशेषाद्यात्मकत्वमभावस्येति नभ्युपगमादिति वाच्यं, विनिगमनाविरहेण पदार्थान्तरध्वंसमागभावयार- पि तत्स्वीकारमसङ्गे गौरवात् तदपेक्षयात्यन्ताभावस्यान्तरा श्यामादौ स- म्बन्धत्वकल्पनेनैव लाघवादित्सन्यत्र विस्तरः। नन्यभावस्तु विधेत्यादिवि- भागोनुपपन्नो ऽभावएव मानाभावादित्यभिप्रायेण प्राभाकरः शङ्कते । न- न्विति । अभावस्याधिकरणात्मकत्वे गौरवं प्रदर्शयितुमनन्तेत्युक्तम् । अ- तिरिक्तेति । भावातिरिक्तेत्यर्थः । अमावस्याधिकरणात्मकत्वे ऽभेदे आ- पाराधेयभावानुपपनिरूपदोपः सोप्यस्मिन्मते नेत्याह । एवं चति । अधि- करणापेक्षयातिरिक्तत्वे चेत्यर्थः । नन्वभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणा- - कत्वस्य आवश्यकत्वादिति ध्येयम् । अव्याप्यवृत्तित्वेनेति । कालिकाव्याप्यवृत्तित्वे- नेत्यर्थः । पदार्थान्तरध्वंसति । रक्तरूपध्वसोत्पत्तिकालोत्पत्तितत्समानाधिकरणा- युसंयोदिवसेत्यर्थः । गौरवादिति । विनिगमनाविरहेणानन्तध्वसादौ रक्तत्वाव- छिन्नप्रतियोगिताकत्वकल्पनापत्या गौरवादित्यर्थः । अभावम्य अधिकरणरूपता मूले शङ्किता तत्र पूर्वप्रन्यसहुतिमाह । नन्वभावइति । अतिरिक्तत्वस्य क्लुप्तप- दातिरिक्तार्थकत्वं न सम्भवति अभावस्थापि नैयायिकै. क्लप्तत्वात् अतस्तदर्थ- माह | भावातिरिक्तइति । अभावस्याधिकरणात्मकत्व इति । गन्धाभावस्य जलादि- रूपले जलवादिनैव तेषां न प्राणेन्द्रियम्राथना गन्धाभावत्वेन तु तेपामपि तथात्व- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सप्तानामपि साधये ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥ १३॥ प्रत्युक्तं अप्रत्यक्षत्वापत्तेः । इदानी पदार्थानां साधय वै. धयं च वक्तुं प्रक्रमते । सप्तानामिति । समानो धर्मों येषां ते सधर्माणस्तेषां भावः साधयं समानां धर्म इति फलि- तोर्थः । एवं विरुद्धो धर्मो येषां ते विधर्माणस्तेषां भावो वैधयं विरुद्धो धर्म इति फलितोर्थः । ज्ञेयत्वं ज्ञानविषयता सा च सर्वत्रैवास्ति ईश्वरज्ञानविषयतायाः केवलान्वयित्वा- स्मकत्वे यथाधाराधेयभावोपपत्तिस्तथा सर्वत्राप्यस्त्वित्यतो दूपणान्तरमा ह। एवं चेति । अन्यथा अभावस्याधिकरणात्मकले । एतेन वक्ष्यमाग पूपणेन । परस्परधर्मतापन्नानां सम्मपदार्थानामेव परस्परभेदकत्वं झापयि नुमाइ । इदानीमिति । पदार्थनिरूपणानन्तरमित्यर्थः । तदनिरूपणे तत्त पदार्थघटितस्प तत्तत्पदार्थस्य साधर्म्यतया निरूपणासम्भवादिति भावः। समानो धर्मः सधर्मस्तस्य भावः साधर्म्यमे वैधयेमित्यनापि भूमवार णाय बहुव्रीहिमाह । समानो धर्मों येपामिति । केवलान्वयित्वादिति । विषयभेदेन विषयताया भेदेपि ज्ञानविषयतावेन केवलान्वयित्वमस्त्येवेति भावः । एवमग्रेपि, सेयत्वाढीत्यवादिपदार्थ दर्शयति । एवमभिधेयत्वति । अभिषयत्वमभिधारिपयत्वमभिधा च सङ्केतग्राह्योधिकः पदार्थ इति मीमा सकाः । सईनभिन्नापामभिधायां मानाभावासंकेत एवाभिधेति नयायि मिष्टमेवेति प्रामाकराणामभिप्राय इति मन्तव्यम् । मूरे साधर्म्यवधर्म्यनिरूपणयो प्रयोजनम्यानुक्तत्वात् तत्प्रदर्शयितुमाह । परस्परेति । ज्ञानविषयतालेनेति । वृत्ति मदभावाप्रतियोगिल न केवगनायित्वं देवगनयिनोपि द्वित्वादिना अमावसलान् किन्तु पृत्तिमदमावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवतमेव तथा एव न घादिनिष्ठविषय ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कः । ममेयत्वादिकमित्यादिना ऽस्तित्वपरिग्रहः । तच्च कालसम्बन्धित्वम् । द्रव्यादीनां पण्णां साधाभावलं स्पष्टमतस्तदुपेक्ष्य द्रव्यादीनां पश्चाना साधर्म्य मूले अपश्चिवम् । द्रव्यादय इत्यादिना । अनेकले सति भावत्व- मिति । एवं च पूले द्रव्पादयः पश्चेत्युद्देश्यपदं भावा अनेकइति विधेयप- दमिति बोध्यम् । अत एव भाप्ये पञ्चानामित्युक्तं न तु पञ्चभावानामि- ति । अनेकभावतीत्यादि । अत्र चानेकभाववृत्तित्वं स्वमतियोगिति- स्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टत्वे सति भाववृत्तित्वम् । तेन गुणादौ सङ्ख्यारूपस्यानेकत्वस्याभावेपि नाव्याप्तिः । भावत्वरूप- ताव्यरपि ज्ञानविषयतात्वमादाय केवलान्वयित्वमक्षतमेवेति भावः । कालसम्प- धित्वमिति । इदं च गगनादीनामपि कालवृत्तित्वमभ्युपेत्य अवृत्तिगगनादीना का- लावृत्तित्वे अस्तित्वस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिः । युक्तं चैतत् । कथमन्यथा गग- नादीनां नियतपूर्ववृत्तितद्घटितशब्दादिकारणत्वमिति मन्तव्यम् । पड्भावपदार्थानां मूले साधानुक्त्या तत्र न्यूनतां परिजिही(राह । द्रव्यादीनामिति । ननु दव्यादयः पञ्च भावा इति कारिकाया अनेकत्यमानं साधर्म्यमुक्तं तत्कथमनेकत्वे सति भावत्वं मुक्तावल्यां साधर्म्यमुक्तं मूलतस्तदलाभादित्याशङ्का परिहरति । एवं चेति । उक्तार्थे भाष्यकृतां सम्मतिमाह । अत एवेति । पंचभावानामितीति । तथा च भावत्व- स्यापि उद्देश्यतावच्छेदककोटिप्रवेशस्य माप्यकृदनुमतत्वे पंचानामित्यपहाय पध- भावानामनेकत्वमित्येव ब्रूयादिति भावः । नन्वनेकमाववृत्तीत्यत्र अनेकत्वं यदि बहु- स्वसङ्ख्या तदा गुणादौ सयाविरहातेप्वव्याप्तिः यदि च यत्किञ्चिदेव भिन्नत्वं तदा समवायेति व्याप्तिः यदि तु एकत्वावच्छिन्नसामान्यभेदः तत्र चैकत्वं यदि सयारूपं तदोक्तातिव्याप्तितादवस्थ्यम् । यदि तन्मात्रविषयकबुद्धिविपयत्वं तदा प्रसिद्धिः स्वमात्रविषयकबुद्धिविषयत्वरूपैकत्वस्य केवलान्वयितया तदवच्छिन्नसा- मान्यभेदाप्राप्तद्धिरित्याशङ्कानिरासाय अनेकभाववृत्तित्वं निर्वक्ति । अत्र चेति । अमावस्वतारणाय भाववृत्चित्वनिवेशः समवायत्ववारणाय सत्यन्तनिवेशः सत्यन्ते उभयसम्बन्धनिवेशोपि तद्वारणायैवेति बोध्यम् । उपाधिमत्तायां सम्बन्धविदक्षायाः फलमाह । तेनेति । अतस्तन्नोकामिति । स्वरूपेणोपाधिमत्योक्तौ द्रव्यत्वादीनां दैशि- कस्वरूपसम्बन्धे मानाभावेन द्रव्यादिप्वव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । पदार्थचतुष्टयस्य साधानुक्त्या मूलस्य न्यूनतां परिहरनाह । अत्र चेति । सत्तावन्तत्यस्त्वाद्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समवायिनः। सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाद्याः गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥ १४ ॥ त् । एवमभिधेयत्वप्रमेयत्वादिकं वोध्यम् ।। द्रव्यादय इति ।। द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणां साधर्म्यमनेकत्वं समवायि- त्वं च । यद्यप्यनेकत्वमभावेप्यस्ति तथाप्यनेकत्वे सति भा- चत्वं पञ्चानां साधर्म्यम् । तथा चानेकभाववृत्तिपदार्थवि- भाजकोपाधिमत्वमिति फलितोर्थः। तेन प्रत्येक घटादावा- काशादौ च नाव्याप्तिः । समवायित्वं च समवायसम्बन्धे- न सम्बन्धित्वं न तु समवायवत्वं सामान्यादावभावात् ॥ तादृशधर्ममादाय समवायेतिव्याप्तिवारणाय पदार्यविभाजकोपाधीति उ. पाधिपचा च समवायस्वरूपान्पतरसम्बन्धेन तेन कालिकसम्बन्धन बंस- स्य तादृशोपाधिमत्वेपि न सतिः । समवायेनोपाधिमत्वविवक्षणे तु सापा न्यादावव्याप्तिः स्यादतस्तन्नोक्तम् । अन्यतरत्वघटकस्वरूपं तु कालिकस. मन्यभिन्नं ग्राह्यं तेन घसे नातिव्याप्तिः । अत्र च समर्वतसमवेततिप- दार्यविभाजकोपाधिमत्वं द्रव्यादिचतुणी साधर्म्य वोध्यम् । उद्देश्यवाच कपदस्य चरममुपादानमयुक्तं अतो योजनया सदर्थे प्रदर्शयति । द्रव्यगुः इत्यत्र आद्यत्रयमुहिश्य सत्तावत्वं साधम्यं विधीयते तच्चायुक्तं उद्देश्यतावच्छेदक- पदस्य पूर्वमभिधेयत्वात् अत एव पर्वतो वन्हिमानित्येव प्रतिज्ञावाक्यं न तु पन्हि. मान् पर्वत इत्याशङ्कानिरासाय योननाय लभ्यमर्थ मुक्तावल्यां प्रकटयतीत्याह । उद्देश्यवाचति । अन्यथा तादृशवाक्यस्यातिस्पष्टार्यतया द्रव्यगुणेत्यादिवाक्यमनः र्थकमेव म्यादिति भावः । अत्र च नित्यानित्यायवृत्तिपदार्यविमानकोपाधिमत्वं द्रव्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । णकर्मणामिति । निर्गुणक्रिय इति मूलम् । तदर्यश्च गुणक्रिययोरन्योन्या- भावमादाय द्रव्ये नातिव्याप्तिः । यद्यपि गुणेति । न च गुणगुणिनोर्वाम- दक्षिणगोविपाणवत्समानकालिकत्वात्कयं गुणशून्यत्वमिति वाच्यं, निर्गु- णे गुणोत्पत्तिाकारण तत्सम्भवात् । न चैवं घटादेराद्यक्षणावच्छिन्नस्य चाशुपता न स्यादिति वाच्यं, इष्टापत्तेः । तथापीति । गुणवत्ता च समवा- येन, तेन कालिकसम्बन्धेन गुणवद्गुणाहत्तेर्गुणत्वादेरसमहेपि न क्षतिः । गुणवदत्तित्वं तादृशधर्मवत्वं च समवायस्वरूपान्यतरसम्बन्धेन तेन सम- वायेन गुणवृत्तित्वाभिधाने तादृशस्य द्रव्पत्वमकारकममाविशेष्यखस्य द्रव्ये सत्वादतिव्याप्तिः । अतस्तेनैव तद्वत्वं वाच्यं तदा सामान्यदावव्या- प्तिरिति परास्तम् । पदार्यविभाजकपदस्य कृत्यमाह । आकाशत्वादिक विति । कर्मवदवृत्याकाशत्वरूपोपाधिमत्याकाशे ऽतिव्याप्तिवारणाय तत्प- दमिति भावः ॥ जात्यादीनामप्येकार्यसमवायसम्बन्धेन सामान्यवत्ता- सामान्यपरिहीना इति मूलमयुक्तमतो व्याच । सामान्यानाधिकरणत्व. मिति ! तथा च सामान्यनिरूपिताधिकरणता न सामान्यादौ एकार्थसम- वायस्याधिकरणतानियामकत्वाभावादिति भावः ॥ अप्रसिद्धत्वात्पारिमा- गुणयो. साधर्म्य बोध्यम् । द्रव्यमात्रस्य तु साधयं मूलत्यतैव पक्ष्यने । ननु निर्गुण- वादिकं यदि गुणक्रियाभाववत्वं तदा द्रव्ये ऽतिव्याप्तिः तत्रापि तयोर्भेदसत्वादि. त्यत आह । तदर्थश्चेति । चाक्षुपत्वं न स्यादिति । चाक्षुपं प्रति रूपस्य कारण- स्वादुत्पत्तिक्षणे च घटादौ तदभावादिति भाव । नन्वाद्यक्षणे घटादी रूपाङ्गीकारेपि तत्पूर्वक्षणे घटायभावेन कारणीभूतस्य तद्वति चक्षुःसंयोगस्याभावादाचक्षणे घटादि- चाक्षुपमेव न सम्भवतीति कयं नियमापत्तिरिति चेन्न । चक्षु संयुक्तसमवायस्यापि घटादौ तदानीमासम्भवात् उत्पत्तिमाक्षणे पादेरेवाभावात्। वस्तुतस्तु परमाणो द्रव्यत्वादि- प्रत्यक्षवारणाय चक्षु संयुक्त योग्यत्यविशेषणस्यावश्यकतया द्वयणुकचाक्षपे व्यभि- चारापत्त्या द्रव्यान्यव्यसमेवतचाक्षुपत्वस्यैव संयुक्तसमवायकार्यतावच्छेदकत्वेनो- पगन्तव्यतया चक्षु संयुक्तसमवायेन घटादे. प्रत्यक्षमेव न सम्भवतीत्यभिप्रायेण समा- धत्ते । इष्टापत्तेरिति । तथा च तृतीयक्षणएव घटादिचाक्षुपमिति भावः । अधिकर- णतानियामकत्वाभावादिति । यद्यप्येवं सति सामान्यादौ भावत्ववत्यमपि न स्यात् सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सत्ताधिकरणत्वमादागैव तत्र भावत्वाधिकरणताया उप- ·९८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सामान्यपरिहीनास्तु सर्वे जात्यादयो मताः। पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥ १५॥ सन्तावन्त इति।। द्रव्यगुणकर्मणां सत्तावत्वमित्यर्थः ॥ गुणा- दिरिति । यद्यपि गुणक्रियाशून्यत्वमाद्यक्षणे घटादावति- व्याप्तं क्रियाशून्यत्वं च गगनादावतिव्याप्तं तथापि गु- णवदवृत्तिधर्मवत्वं कर्मवदवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्वं च तदर्थः नहि घटत्वादिकं द्रव्यत्वादिकं वा गुणवदवृत्ति क- मवदवृत्ति वा किं तु गुणत्वादिकं तथा, आकाशत्वादिकं तु न पदार्थविभाजकोपाधिः॥ सामान्येति ॥ सामान्या- नधिकरणत्वं सामान्यादीनामित्यर्थः ॥ परिमाण्डल्येति ॥ पारिमाण्डल्यमणुपरिमाणं, कारणत्वं तद्भिन्नानामित्यर्थः । ण्डल्यपदार्थ निर्वक्ति । पारिमाण्डल्यमिति । तद्भिन्नानामिति । पारिमाण्ड स्पभिन्नानाम् । ननु घणुकपरिमाणस्य कारणत्वाभावात्तत्रातिव्याप्तिरतः पारिमाण्डल्पपदं यणुकपरिमाणस्याप्युपलक्षणम्, तेन तस्यापि लक्ष्पत्त मित्यभिप्रेत्याह । अशुपरिमाणं विति । परमाणुयणुकसाधारणमगुपरिमा- पादनीयत्वात् तथापि सत्तासमवायमामानाधिकरण्यान्यतरस्यैव भावम्यरूपलादिति 'मावः । वस्तुतस्तु ममवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकसामान्याभावस्य साधयते ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । अणुपरिमाणं तु न कस्यापि कारणं तद्धि स्वाश्रयारब्धद्र- व्यपरिमाणारम्भकं भवेत् तच्च न सम्भवति परिमाणस्य स्वसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वनियमात् महदार- ब्धस्य महत्तरत्ववदगुणजन्यस्याणुतरत्वप्रसङ्गात् । एवं प- ण वित्यर्थः । पारिमाण्डल्यस्य कारणवे वाधकमाह । तद्धीति । अणु- परिमाणं हीत्यर्थः । तच्चेति । चस्त्वर्थे । तत्र हेतुमाह । परिमाणस्येति । स्व- समानजातीयेति । सानात्यमत्र परिमाणविभाजकरूपेण बोध्यम् । अणु- जन्यस्येति । उत्कृष्ट चाणोरणुतरमेवेति भावः । न चाणुजन्यस्याणुतरत्वम- स्तु किम्बाधकमिति वाच्यं, तथा सति त्रुटेरचाक्षुपत्वमसगात् । ननु नहि ब्यणुकादिपरिमाणस्य कि जनकमिति चेत्सङ्ख्यैवेत्येवेहि, व्यक्तीभविप्य- ति चेदमुपरिष्टात् । मूलस्य न्यूनतां परिहरति । एवमिति । बोध्या इत्यने- नान्वयः । न कारणानीति । योध्या इत्यर्थः । ऐन्द्रियिकयोर्महत्वसामान्य- योः स्वविपयकलौकिकपत्यक्षे हेतुत्वात्परममहत्वातीन्द्रियत्वे इह विशेपणे। ननु योगिमत्यक्षे पारिमाण्डल्यस्यापि विपयविधया कारणत्वात् पारिमा- ण्डल्यभिन्नानामित्ययुक्तमत आह । इदमपीति । यथा योगजधर्मेणातीता- न कोपि दोप इति ध्येयम् । तच न सम्भवतीत्यत्र चकारो न समुच्चयार्थक पर- माणुपरिमाणम्य नित्यतया कालिकविधयातीन्द्रियतया प्रत्यक्षे विषयविधया च कार णत्वासम्मवेन कार्यान्तरं प्रति कारणत्वान्तरस्य समुचयासम्भवादतस्तस्य तुकारार्थक- त्वमाह । त्वर्थइति ननु द्यणुकपरिमाणमपि परमाणुत्वेन अणुपरमाणुसनातीय अणुपरि- माणादुत्कृष्ट चेति घणुकपरिमाणस्यापि कारणलेन उक्तनियमक्षतिरित्याशक्यामाह। सानात्यमत्रेति । परिमाणविभाजकोपाधय अणुत्वत्वमहत्वत्वादय । अचाक्षुपल प्रसङ्गादिति । महत्वामावादिति माव । इदमिति । द्यणुकादिपरिमाणे सख्यादि- कारणत्वमित्यर्थः । उपरिपात् । गुणनिरूपेणइत्यर्थ । इहेति । महत्वसामान्ययोरि- त्यर्थ । ननु योगिनत्यक्ष विपयस्य कारणत्वाभावे का युक्तिरित्यत आह । यथेति । तथा च योगिप्रत्यक्षेपि विपयस्य कारणले नेपामतीतानागतविषयकमत्यक्षं न स्यादिति लोकिरप्रत्यक्षएव विषयम्य कारणत्वमङ्गीमार्य गोगनधर्मस्वलौकिकम- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्ममहत्परिमाणमतीन्द्रियसामान्यं विशेषाश्च वोध्याः। इदम- पि योगिप्रत्यक्षे विपयस्य न कारणत्वम् । ज्ञायमानं सा- मान्यं न प्रत्यासत्तिः । ज्ञायमानं लिङ्गं नानुमितिकरण- मित्यभिप्रायेणोक्तम् । आत्ममानसप्रत्यक्षे आत्मपरममहत्व स्य कारणत्वात्परममहत्परिमाणमाकाशादेवोंध्यम् । तस्यापि न कारणत्वमित्याचार्याणामाशय इसन्ये।तन्न, ज्ञानातिरिक्त प्रत्येवाकारणताया आचार्यरुक्तत्वात् ।। ननु कारणत्वं कि- नागतविषयक प्रत्यक्ष तथा विद्यमानविषयकमपीत्यर्थः । ननु बायमानसा मान्यस्प मत्यासत्तित्वेन ज्ञायमानहेतोश्चानुमितिकरणत्वेन पारिमाण्डत्य- स्य सामान्यलक्षणाजन्यज्ञाने ऽनुमितौ च कारणत्वात् परिमाण्डल्यभिन्ना- नामिति मूलपसङ्गतमत आह । ज्ञायमानमिति । आत्ममानसेति । विपय- तया द्रव्यलौकिकप्रत्यक्ष समवायेन महत्वस्य हेतुत्वादिति भावः । यद्यपि स्वमत्यक्ष इत्येव वक्तुमुचितं तथापि टीकाकृन्मते अत्मैकत्वमहत्वयोरयोग्य- वात्सत्यक्षं न सम्भवति इत्यात्ममानसेत्युक्तम् । केचित्तु कारणत्वं चा न्यत्र पारिमाण्डल्यादिम्य इत्यत्र भाष्ये आदिग्रहणात्परममहत्त्वं गृह्यते इति वदतामाचार्याणामात्मपरिमाणमपि न कस्य चित्कारणमित्याशयोल भ्यते, न च तत्र परममहत्पदमात्मपरिमाणातिरिक्तपरममहत्परिमाणपरमि- तिघाच्यं, मानाभावादिति वदन्ति । तन्मतं दूपयितुमुपन्यस्यति । तस्या- पीति । आत्ममहत्परियाणस्यापीत्यर्थः । मानातिरिकं प्रत्येवेति । कारण- लं च मातृधर्मेतरभावकार्यापेक्षया इत्याचार्यग्रन्थः ज्ञातृधर्मा प्रानादयः त दतिरिक्तभावकार्य प्रति कारणत्वं पारिमाण्डल्यभिन्नाना साधर्म्यमिनि वर्यः । एवञ्च पारिमाण्डल्यादीति आदिपदेन परममहत्त्वं गृह्नतामाचा निकर्ष एवेति भाव ।स्वप्रत्यक्षइति । आत्मगतमहत्वप्रत्यक्षे खस्य विषयविषया का 'रणत्वादिति मात्र । अयोग्यन्वेनेति । अन्ययात्सन अणुत्वे इन्द्रियादिम्वरूपले न ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ܕܘ | अन्यथासिद्धिशन्यस्य नियता पूर्ववर्तिता। कारणत्वं भवेत्तस्य त्रैविध्यं परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥ मत आह ।। अन्यथासिद्धीति ॥ तस्य, कारणत्वस्य । त- त्रेति । समवायिकारणे प्रत्यासन्न कारणं द्वितीयमसमवा- यिकारणमित्यर्थः । अत्र यद्यपि तुरीतन्तुसंयोगे पटासमवा- यिकारणत्वं स्यात् वेगादीनामभिघाताद्यसमवायिकारण- त्वं स्यात् एवं ज्ञानादीनामपीच्छाद्यसमवायिकारणत्वं स्यात् तथापि पटासमवायिकारणलक्षणे तुरीतन्तुसंयोग- भिन्नलं देयम्, तुरीतन्तुसंयोगस्तु तुरीपटसंयोगं प्रत्यसम- वायिकारणं भवत्येव । एवं वेगादिकमपि वेगस्पन्दाद्यस- र्याणामाशयो पतारिमाण्डल्यस्य परममहत्वादीनां च जानातिरिक्तं प्र- तिन कारणले न तु कारणत्वसामान्याभावस्तदनुमत इति भावः। य- प्राचार्यः पारिमाण्डल्यादीत्यादिपदार्थेपु सुखदुःखादेरजनितावयविरूपा- देः पाकनष्टपरमाणुरूपादेवागणनात्तेपां लक्ष्यत्वमनुमतम् । एवं च तेषु जानाधतिरिकभावकार्यफलोपधायकत्वरूपस्याचार्यलक्षणस्याव्याप्तिपरि- चिन्त्य स पक्षस्त्यको अन्धकृतेति ध्येयम् ।। मूले ऽन्यथासिद्धीति । द- विवादासम्भवादितिमावः । तदतिरिक्तभावकामिति । ज्ञानाद्य तरिकभावकार्यमित्यर्थ । यद्यीप ज्ञातृधर्मतरकार्यापेक्षामित्याचार्यग्रन्थे भावत्व नोपात्तं तथापि झणुकपारिमा ·कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । समवायिकारणत्वं ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् । एवं न्यायनयज्ञै- स्तृतीयमुक्तं निमित्तहेतुत्वम् १७ मवायिकारणं भवत्येवेति तत्तकार्यासमवायिकारणलक्षणे तत्तद्भिन्नत्वं देयम् । आत्मविशेषगुणानां तु कुत्राप्यसमवा- यिकारणत्वं नास्ति तेन तद्भिन्नत्वं सामान्यलक्षणे दे- यमेव । अत्र समवायिकारणे प्रत्यासन्नं दिविध कार्येकार्थ- प्रत्यासत्त्या कारणेकार्थप्रत्यासत्त्या च, आचं यथा घ- टादिकं प्रति कपालसंयोगादिकमसमवायिकारण तत्र कार्येण घटेन सह कारणस्य कपालसंयोगस्य एक- स्मिन् कपाले प्रत्यासत्तिरस्ति, दितीयं यथा घटरूपं प्रति कपालरूपमसवायिकारणं स्वगतरूपादिकं प्रति सम- वायिकारणं घटस्तेन सह कपालरूपस्यैकस्मिन् कपाले प्र- त्यासत्तिस्ति तथा व कचित्समवायसम्बन्धेन कचित्स्वस- स्वकारणतावच्छेदकेत्युक्त्या च न द्रव्यत्वादेर्घयदिसमवापिकारणताव- च्छेदकत्वमिति । तमासन्नमिति । इदं च समवायिकारणादावतिव्याप्ति- वारणाय पटसमवायिकारणतन्तुसमवेततन्तुत्यादावतिव्याप्तिवारणाय ज. नकमिति । तन्तुत्वस्यान्यथासिद्धत्वेनानन्यथासिद्धनियतपूर्वदृत्तिताया अ. भावन नातिमसङ्गः । मुक्तावल्यामत्र यद्यपीति । तुरीतन्नुसंयोगस्य पट ·यत्वस्य घटत्वावच्छिन्नं प्रत्यपि नियतपूर्ववर्तितानवच्छेदकत्वात् घटत्वावच्छिन्नेपि १०४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामद्री । प्रति कुतो नासपवायिकारणत्वमिति तु नाशङ्कनीयम्, तुरीतन्तुसंयोगना पटनाशापत्तेः असमयायिकारणनाशस्य द्रष्यनाशजनकत्वात् । न चासम- वापिकारणनाशस्य द्रव्यनाशकत्वे प्रमाणाभाव इति वाच्यं, घणुकनाशा न्पथानुपपत्तेरेव मानत्वादिति । न च तन्तुए विनष्टेषु विनैव समवापि- कारणं द्वन्यस्य क्षणद्वयं स्थितिः स्यादिति वाच्यं, इष्टापत्तेः कारणान्तर कल्पने गौरवात् । अथ द्रव्यनाशासमवायिकारणनाशयोरसमानाधिकर- णयोः कथं हेतुहेतुमद्भाव इति चे, दत्रोच्यते प्रतियोगितया द्रव्पनाशत्वा वच्छिन्ने प्रति स्वमतियोगिसमवायिसमवेतत्वकालिकविशेषणतोभयसम्म न्धेन नाशवेन हतुतेति । इह कालिकसम्बन्धस्य कारणतावच्छेदकसम्म न्धत्वे द्वितीयतृतीयक्षणे घटादे शापत्तिरतः स्वमतियोगिसमवापिसमवे सत्वनिवेशः स्वप्रतियोगिजन्यत्वसम्बन्धश्च दण्डनाशाद् घटनाशापत्तेरुपेक्षि तः भाविनाशमादायावितमसङ्गवारणाय कालिकसम्बन्धनिवेशः । यदि तु कपालपवनसंयोगनाशाद् घटनाशापचिरेवमपि दुर्वारैवेति विभाव्यवे व दा स्वप्रतियोगिजन्यत्वस्वप्रतियोगिसमवायिसमवेतत्वकालिकविशेषणतेत. त्रितपसम्बन्धेन नाशत्वेन हेतुता बोध्या। न चैवमपि तुरीतन्तुसंयोगनाशा पटनाशापत्तिरिति वाच्यं, तुरीतन्तुसंयोगस्य पटं प्रति कारणतैव न सम्भ वति किं तु तुर्येव संयोगसम्बन्धेन तन्तुनिष्ठा सति पटजनिकेति तत्रा तिमसङ्गाभावात् । एवं च विशेपलक्षणेषु तुरीतन्तुसंयोगादिभेदानामनिवे- शेन लाघवमपीति के चित् । वस्तुतः स्वमतियोगिनिष्ठासमवायिकारणता निरूपितफलोपधानात्मकजन्यत्वसम्बन्धेन नाशत्वेन हेतुता तुरीतन्तुसंयो. स्तु निमित्तं न वसमवायीति न तन्नाशेन पटनाश इत्यन्यत्र विस्तर । तमन्यधासिद्धमित्येव पञ्चमान्यथासिद्धिनिसत्तिर्मन्यकृता वक्ष्यते तथा च तद्रासमा नद्रासमस्यान्यथासिद्धत्वं सम्भवति तथापि लाघवम्य शरीरकृतसम्बन्धकृतादिभेदेन मानारूपतया अन्यथासिद्धत्वमेकमनुगतं न शक्यते वक्तुं तद्विरोधिगौरवस्य तत्त- पदार्षपटितत्वरूपस्यापि तत्तव्यक्तिभेदेन भिन्नतया अन्यदित्यस्य गुरुभूतार्थक तया गौरवम्यैव अन्ययासिद्धत्वपर्यवमानान् अतस्तत्तद्भिन्नत्वमेव अन्यथासिद्धत्वं वाच्यम्, तत्र च नियतपूर्ववर्तिभिन्नानां नियतपूर्ववातत्वदलेनैव वारणासम्भो तार- ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । शानंतपदार्थशरीरे प्रवेशगौरवमिति तत्कानियतपूर्ववर्तिले सति तत्कार्यकारणक- लेन व्यवह्रियमाणाः ये तद्भिन्नभेदानामन्यथासिद्धिशून्यत्वं तथा च तद् रासभवत्व- स्य घटत्वावच्छिन्ननियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वविरहात् तद्रासभो न घटत्वावच्छिन्ने- न्यथाप्तिद्ध इति भावः । न च दण्डत्वाऽद्यवच्छिन्नभेदकूटस्यानुगतस्यैव अन्यथासि. द्धलमस्त्विति वाच्यम् । तथासति तदभावस्य दण्डत्वादेरेव कारणतात्वप्तम्भवेन शेिषवेयर्थ्यात् । न्यूनवृत्तिदण्डत्वादेः कारणतानवच्छेदकत्वापतेश्च तद्भेदकूटाभावो नातिरिक्त इति ध्येयम् । अरण्यस्थदण्डादौ कारणतासंपत्तये नियतपूर्ववर्तिजातीय- त्यं कारणत्वमित्युक्तं तत्र च द्रव्यत्वादिना घटपदादीनामपि घटकारणतापत्तिरता- ह । तज्नातीयत्वं चेति । दण्डत्यादीति । न च दण्डत्ववद्रव्यत्वादिकम पिनियत- पूर्दयतितावच्छेदकमेवेति तद्दोपतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । नियतपूर्ववर्तितावच्छेदक- पदेन लघुनियतपूर्ववत्तितावच्छेदकस्योक्तत्वात् । द्रव्यत्यस्य घटनियतपूर्ववर्तिताव- च्छेदकत्वेन तस्यैव घटकारणतारूपत्वे अनन्तद्रव्येषु घटकारणखापत्त्या कल्पना. गौरवात् दण्डत्वादिकमेव लग्विति भावः । तथा च दण्डत्वत्वद्रव्यत्वादिभिन्नत्वे स- ति घटनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्वं घटकारणत्वमिति पर्यवसितम् ।। यत्र समवा- यसम्बन्धेन यत्कार्यमुत्पद्यते तत्तं प्रति समवायिकारणमित्युक्तौ कपालादेव्यह दिनापि घटसमवायिकारणतापत्तिः कपालत्वावच्छिन्नस्य तद्घटत्वायवच्छिन त्यपि तथात्वापतिरित्यतो व्यानष्टे । यदवच्छिन्नमिति । मानाभाव इतीति । समवायिकारणनाशादेव द्रव्यनाशसम्भवादिति भावः । प्यणुकेति । अत्र म्यणुकप- दयाशघटादेरारम्भककपालनाशमन्तरां तत्संयोगनाशादेव नाशः तादृशघटादेरप्युप- लक्षकं नातो न्यूनताप्रसङ्गः । क्षणद्वयमिति । समवायिकारणनाशस्य द्रव्यनाशक- त्वेपि कपालादिनाशक्षणे कपालादिकं विनैव घटादेवस्थित्यावश्यकत्वेन द्वयपदम् । इप्टापत्तेरिति । ननु द्रव्यनाशे समवायिकारणनाशस्यापि पृथक् कारणत्वकल्पनेनै- वोपपत्ती समवायिकारणमन्तरा क्षणद्वयं द्रव्यस्थित्यम्युपगमो नोचितः । न च प. रस्परमन्यद्रव्यनाशे परस्परव्यभिचार इति वाच्यम् । अव्यवहितोत्तरत्वे कार्यता- पच्छेदककोटी निवेश्य तद्वारणसम्भवादित्यत आह । कारणान्तरेति । ननु दैशिक- विशेपणताप्तम्बन्धेन द्रव्यप्रतियोगिकनाशं प्रति दैशिकविशेषणतया द्रव्यासमवा. यिकारणप्रतियोगिकनाशत्वेन कारणत्वे यत्र यत्किञ्चित्तंतुसंयोगनाशात्सहस्रतंतुक- पटनाशः तत्र तंतुसंयोगनाशानधिकरणतंतुष्वपि पटनाशोत्पत्या व्यभिचारापत्तिः ध्वंसप्रागमावयोः प्रतियोगिसमवायिदेशमात्रवृत्तिवादित्यभिप्रायेण शङ्कते । अथे- ·ननु क्षणिक त्याद्यसमवायिकारणले तु आत्मविशेषगुणाना काप्यसमवायिकारणत्व नास्तीति सिद्धान्तभंगप्रसग एव दूषण बोध्यम् । ग्रन्यकर्तनाभिप्रेत इति । तुरीततुसयोगभिन्न कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । वेगादीनामित्यादिना स्पर्शसग्रहः । अभियातादीति । आदिना नोदना रिग्रहः। मानादीत्पादिना इच्छापरिग्रहः । इच्छादीत्यत्र प्रवृत्तः परिग्रहः। तन्तुसमवेतत्वे सति तुरीतन्तुसंयोगाधन्यत्वे सति पटकारणलं पासमता यिकारणत्वमिति विशिष्यत्र लक्षणं कर्तव्यमित्याह । तथापि । वस्तुतस्तु तुरीतन्तुसंयोगत्यारच्छिन्नमतियोगिताकभेदः पटासमवायिकारणलक्षणा टकतया अन्यकर्नाभिनेतः अपि तु तन्तुभिन्नसमवेतत्वावच्छिम्नप्रतियो ति । हेतुतेतीति । तथा च कारणतायच्छेदकलायवमपीति भाव । क्षणिकत्वापत्ति रिति । उत्पत्तिक्षणमारम्यैव घटादी यत्किचिन्नाशप्तत्वादिति भाव सपारणाय स्वप्रतियोगितमवायिसमवेतत्वस्थाने स्वप्रतियोगिजन्यत्वमेव कुनो ननि वेश्यतइत्याशवायामाह । स्वप्रतियोगीति । अतिप्रसनवारणायेति । द्वितीयक्षणएव घटादी नाशातिप्रसङ्गवारणायेत्यर्य ॥ इति विभाव्यतेइति ॥ स्वप्रतियोगिसमवा- यियावत्समवेतत्वोक्ती नेयमापत्ति सम्भवतीति सूचनाय यदित्वित्युक्त, तथोकाद पि कपालरूपनाशादपि घटनाशापत्तितादवस्थ्यमत तथा न विवक्षितमेवेति ध्येय म् । अतिप्रसझाभावादिति । तुरीततुसयोगस्य पटननकत्वामावादिति भाव । नन्वे- व तुरीतंतुसयोगस्य पट प्रत्यकारणत्वे तत्र पटासमवायिकारणलक्षणातिव्यातिविरहेण तल्लक्षणे तुरीततुसयोगमिन्नत्वविशेषणस्य अन्यकृदुपात्तस्य वैयर्थप्रसा इत्याशङ्का यामेवमप्यऽस्माक लाघवमेवेति नोपादेयमेव तदित्याह । एव चेति । अत्राहुरित्या दि केनिदित्यत अन्धकारानुयायिनो मतमिति बोध्यम् । स्वयमाह । वस्तुतस्विती । जन्यत्वसम्बन्धेनेति । अत्रापि माविनाशमादाय घटादे क्षणिकत्वापत्तिवारणाय का लिकसम्बन्धोपि प्रवेशनीय एतल्लामायैवान्यत्र विस्तर इत्युक्तमिति ध्येयम् । नोप नेति । शब्दजनकसयोगोमिघातस्तद्भिन्नसयोगोनोदन अभिधाते विलक्षणयोगस्य तद्भिन्तसयोगे च क्रियाया अप्तवायिकारणलापत्तिरिति भाव । अत्र यद्यपि तयो रसमवायिकारणत्वेपि न तन्नाशादभिघातादिनाशापत्ति द्रव्यनाशं प्रत्येक असमत्रा यिकारणनाशस्य हेतुत्वादितीष्टापत्ति सम्भवति तथाप्यसमवायिकारणमन्तरा । णत्रय कार्यस्थितेरनिष्टतया तदापत्तिरेवानेष्टापत्तिवाधिकेति मन्तव्यम् । ज्ञानादेरि वे सतीत्यस्य तत्सयोगप्रतियोगिकमेदार्थकत्वादिति भाव । नन्वेव तादृशभेद ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । १०७ मवायिसमवेतत्वसम्बन्धेनेति फलितोर्थः । इत्थं च कार्य- . कार्थकारणेकार्थान्यतरप्रत्यासऱ्या समवायिकारणे प्रत्यास- गिताकभेद एव । अन्यथा हस्ततन्तुसंगादिभेदानां पृथग्निवेशापच्या भेद- फूटनिवेशेन गौरवादिति ध्येयम् । एतेन तन्तुमात्रसमवेतत्वनिवेशेनैवोप- पचौ तुरीतन्तुसंयोगान्यत्वनिवेशनमनुचितमित्यपास्तम् । मात्रपदस्यास्म दुक्तार्थकत्वात् । एवपिच्छाद्यसमवायिकारणलक्षणे आत्ममात्रसमवेतत्वाव- च्छिन्नमतियोगिताक भेद एव निवेश्यो न तु जानत्वाद्यवच्छिन्नभेद इति बोध्यम् । तथा चेति । द्विविधमन्यासत्तिविवक्षणे चेत्यर्थः । फलितो इति । द्विविधपत्यासत्त्योरिति शेषः । पर्यवसितमसमवायिकारणलक्षणमा- है । इत्थं चेति । कार्यकार्थप्रत्यासत्तिः समवायसम्बन्धः कारणैकार्थप्रत्या- तियोगितावच्छेदकं किमित्याशङ्कायां तन्तुभिन्नसमवेतत्वमेव तत्प्रतियोगितावच्छेद- कमित्याह । कित्विति । तुरीततुसयोगस्वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वोपगमे बा- धकमाह । अन्यथेति । मात्रपदस्येति । तन्तुभिन्नासमवेतवे सति तन्तुसमवेतत्व- मेव हि तन्तुमात्रप्तमवेतत्वमिति माव । इच्छाद्यसमवायीति । अत्र आदिपद कार्य- मानपरं तथा चासमवायिकारणसामान्यलक्षणे ज्ञानभेदनिवेशे इच्छाभेदस्यापि नि. वेशनीयतया गौरवमित्येऊभेदनिवेश एवोचित इति भाव । विशेषलक्षणपरत्वे तत्र ज्ञानातिरिक्त तिव्याप्यप्रसक्त्या ज्ञानभेदमात्रनिवेशेनैव सामञ्जस्यादिति के चि. दाह । तन्न मनोरमम् । उपायेच्छा प्रति फलेच्छाया. कारणत्वेन विशेषलक्षणे. ऽपि इच्छामेदनिवेशम्यावश्यकत्वादिति विभावनीयम्। इत्य चेतीति ॥ ननु तथाने- त्यादिना घटादिक प्रति कपालादितयोगस्य समवायेन घटरूपादिक प्रति कपालरू- पादे. स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन कारणत्वमभिधाय इत्यचेत्यादिना असमवायि कारणलक्षणघटककारणताया कार्यकार्थप्रत्यासत्तिकारणैकार्थप्रत्यासत्यन्यतरावच्छि- नवकथनं सन्दर्भविरुद्ध कार्यकार्थप्रत्यासत्ते प्रकृतकार्यसमवायानुयोगिकसमवाय- रूपत्वात् लाघवेन केवलपमवायस्यैव कारणतावच्छेदकत्वात् कारणेकार्थप्रत्यासत्ते. प्रकृतकारणसमवाप्यनुयोगिकसमवायरूपायास्तु कारणतावच्छेश्कलस्यैव असम्भ ·१०८ - कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी, रामदी । नं कारणं ज्ञानादिभिन्नमसमवायिकारणमिति सामान्यल- क्षणं पर्यसितम् । आभ्यां समवायिकारणासमवायिकार- णाभ्यां परं भिन्नं कारणं तृतीयं निमित्तकारणमित्यर्थः।। इदा- सत्तिः स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धः तथा च समायस्वसायिसमवे ततान्यतरसम्बन्धेन कारणत्वे सत्यात्मविशेपगुणान्यत्वं सामान्यतो इस मवायिकारणत्वमित्यर्थः । अत्र पयासमवापिकारणस्य तन्तुसंयोस्य पट- रूपासमवापिकारणस्य तन्तुरूपस्य सङ्ग्रहाय समवायस्वसमवायिसमवेत त्वयोः प्रवेशः घटरूपं प्रति घटस्यासमवायिकारणतावारणाय समका यिकारणे प्रत्यासन्नत्वे सति कारणत्वं परित्यज्य तादृशान्यतरप्रत्या सच्या कारणत्वपर्यन्तानुधावनम् । आत्मविशेषगुणान् चारयितुं विशे- प्यभागः । यत्तु कार्यनाशजनकनाशप्रतियोगित्वं तत्त्वमिति, तन, द्वित्वनाशमयोजकनाशमतियोगिन्यामपेक्षावुद्धावतिव्याप्तेरिति अवयवमा वात् तेन सम्बन्धेन कपालरूपादेः घटादिरूपाधिकरणे असत्वादित्याशङ्का निरामि- तु तदर्भमाह । कार्यैकार्थेति । तथा च समवाये प्रकृतकार्यसमवाप्यनुयोगिकत्वा दर्शनं कार्यकारणयोरैक्याधिकरण्यलाभायैव प्रदर्शितम् । न तु समवायस्य तेन रू. पेण कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वलामायेति माव । एव द्वितीयेपि कारणपदस्य प्रकृत कार्यकारणघटितार्थकतया प्रकृतकार्ये कारणसहकस्मिन्नर्थे कारणवटिता स्वसमवायि समवेतत्वरूपा प्रत्यासत्तिरित्येतार्थ तत्रापि कारणघटितप्रत्यासत्तौ प्रकृतकार्यकारण समवाय्यनुयोगिकत्व कार्यकारणयोरैक्याधिकरण्यलाभायैव प्रदर्शितमिति भाव । न च स्वप्तवायिसमवेतत्य स्वममवाय्यनुयोगिकसमवायप्रतियोगित्वमेव तच्च न कारणे- न घटितमिति याच्यम् । स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया प्रतियोगिताया घटायतिरिक्तत्वा दिति ध्येयम् । समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वे सति कारणत्वस्यैव असमवायिकारणन- क्षणयटकता युक्ता न तु निरूक्तान्यतरप्रत्यासत्यवच्छिन्नकारणताया मूलतम्तदला मादित्याशङ्कामपनेतु यथाश्रुतार्थपरित्यागे बीनमाह । घटरूपमिति । घटस्येति । रूपसमवायिकारणे घटे स्वसमवायिसमपेतत्वसम्बन्धेन घटस्य प्रत्यासन्नत्वात् रूप प्रति समपायिकारणत्वाचेति भाव । अपेक्षायुद्धावतिव्याप्तेरिति । अथात्र कार्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वसंयोगत्वं द्रव्यासमवायिकारणत्वपित्यादिविशिप्यैव लक्षणं निर्वाच्य- म् । अखण्डोपाधिरेववा तदित्यन्ये । भिन्न कारणमिति । अत्रेदं पो- व्यम् । समवायिकारणत्वासमवायिकारणत्वभिन्नकारणत्वमेव निमित्तका- रणत्वं तेन तुरीपटसंयोग प्रति तुरीतन्तुसंयोगस्यासमवायिकारणत्वेपि न नाशनिष्ठजन्यतायां नाशनिष्ठननकतायां वा दैशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नत्व- निवेशेनैपदोपः अपेक्षामुद्धिनाशस्य दैशिकविशेषणतया तेन सम्बन्धेन द्वित्वनाशाधि- करणे घटादावसत्वेन दैशिकविशेषणतया तयो कार्यकारणभावासम्भवात् कालिक- विशेषणतयैव तयोः कार्यकारणमावस्यांगीकरणीयत्वात् दैशिकविशेषणतासम्बन्धा- वच्छित्वनिवेश आवश्यक एव । अन्यथा घटादिनाशं प्रति कालत्वेन जनकस्य घटा- दिनाशस्य प्रतियोगिनि घटादावेव अतिव्याप्तिरिति चेन । दैशिकविशेषणतया घटा- दिनाशं प्रति तन्तुसंयोगादिनाशस्य तेन सम्बन्धेन कारणले सहस्रतन्तुकपटस्थले पूर्व च व्यभिनारस्य प्रदर्शितत्वेन प्रतियोगितया दव्यनाशं प्रति पूर्वोक्ततया तादृश- सम्बन्धेन नाशत्वेनैव कारणतायाः वाच्यतया कार्यत्वकारणत्वयोर्देशिकविशेषणता. नवच्छिन्नत्वात् । इदमुपलक्षणं रूपनाशननकनाशप्रतियोगिनि घटादावप्यतिव्या- प्तिद्रष्टव्येति विपावनीयम् । इत्यादिविशिष्यवेत्यादिनिरूपनिष्ठसमवायप्तम्बन्धाव- च्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालिरूपत्वं रूपासमवायिकारणलक्षणमित्यादीना प. रिग्रहः पाकनरूपे चाग्निसंयोगो निमित्तं न त्वसमवायिकारणं नातस्तवाव्याप्तिरि- ति भावः । घटानारम्भकतंतुद्वयसंयोगे अतिव्याप्ति परिचित्य कारणत्व पदार्थान्तर• मिति मताभिप्रायेणाह । अखण्डोपाधिरिति । भिन्नं कारणमितीति । ननु समवा- यिकारणा समवायिकारणमिन्नत्वे सति कारणत्वस्य निमित्तकारणलक्षणत्वे पटनिमित्त- कारणे तुरीतंतुसंयोगे ऽव्याप्तिः तस्य तुरीपटसंयोगासमवाथिकारणत्वेन सत्यतीवर- हात् । न च तस्कार्यसमवायिकारणासमवायिकारणभिन्नत्ये सतितत्कार्यकारणत्वं त- स्कार्य प्रति निमित्तकारणत्वमिति विशिष्यैव लक्षणं वक्तव्यम् । तथा च तुरीतंतु- संयोगस्य पटसमवायिकारणासमवायिकारणयोमिन्नत्वन न तत्र पटनिमित्तकारणत्वा- नुपपत्तिरिति वाच्य, तथासरि ध्वंस प्रति निमित्तकारणे प्रतियोग्यादाकव्याप्ते त- स्य समवायिकारणासमवायिकारणयोरप्रसिद्धरित्याशका निराकुरुते । अत्रेदमित्या- दिना । समवायिकारणत्व समवायमयधावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादात्म्यसंधा- वच्छिन्न कारणव असमायिकारणव तादृशकायनानिरूपिननिरुतान्यत्तरसमयाव- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । यत्समवेतं कार्य भवति ज्ञेयंतुसमवायिजनकं तत्। तत्रासन्नं जनकं द्वितीयमाभ्यांपरंतृतीयंस्यात्१८ तस्य पदं मति निमित्तकारणत्वक्षतिरिति ।। यत्कार्य प्रतीति । यद्धर्माद छिन्न मतीत्यर्थः । येन रूपेणेति । यदृपावच्छेदेनेत्यर्थः । इत्य च तद्ध विच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववृत्तित्वग्रहविशेष्यतावच्छेदकत्वं सति तद्धर्मा वच्छिन्न प्रति स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशून्यत्वं तदविच्छिन्न प्रति अन्य थासिद्धत्व प्रथममित्यर्थः । द्वितीयान्पयासिद्धदण्डरूपादिवारणाय सत्य न्तम् । कपालसंयोगो यटपूर्ववर्तीत्यादिग्रहे कपालस्यापि तादृशविशेष्य तावच्छेदयत्वात्तनातिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । किं तु कारणमिति । छिन्नकारणत्वमिति बोध्यम् ॥ यत्कार्यप्रतीत्यादेः यथावतार्थकत्वे तद्याक्तितेन घटादिविषयकप्रत्यक्षव्यक्ति प्रति पूर्ववृत्तित्वग्रहविशेष्यतावच्छेदकत्वम्यापितळ्यक्ति त्वस्यस्वविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नतद्व्यक्तिनिष्ठकार्यतानिरूपिताविपयविधयाया का रणता तद्वत्वेन स्वविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रत्यपि तद्व्यक्तित्वमन्ययासिद्ध स्या दित्याशकानिरासाय तदर्थमाह । यद्धर्मावच्छिन्नमिति । तथा च तद्व्यक्तिविषय प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नपूर्ववृत्तित्वग्रहविशेप्यतावच्छेदकत्वेपि न तद्व्यक्तित्वविषयक प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नपूर्ववृत्तित्वग्रहविशेभ्यतावच्छेदकामिति तद्व्यक्तित्वस्य स्वविषयक प्रत्यक्षेत्यनेनान्यथासिद्धत्वप्रप्तग इति भाव । स्वतत्रेति । अन्वयम्वाधिकरणे कार्य सत्व व्यतिरेक- स्वाभावाधिकरणे कार्यासत्वम् । अन्वयव्यतिरेक्यो स्वातव्य स्वभिन्न प्रकृतकार्यकारणान्तयन्यतिरेकायुक्तत्व दडत्वदडरूपयोरन्वयव्यतिरेकी व भिन्नदडरूपकारणानयव्यतिरेकप्रयुक्ती स्वाश्रयाश्रयत्वसवधेन दडलादिसत्वस्य द उसत्वाधानत्वात् तयोरन्यथासिद्धत्वमिति भाव । तातिव्याप्तिवारणायेति । कपा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामल्दी । येन सह पूर्वभावः कारणमादाय वा यस्य । अन्यं प्रति पूर्वभावे ज्ञाते यत्पूर्वभावविज्ञानम् ॥१९॥ नीमन्यथासिद्धत्वमेव कियतामत आह। येनेति । यत्कार्य प्रति कारणस्य पूर्ववृत्तिता येन रूपेण गृह्यते तत्कार्य प्रति तद्रूपमन्यथासिद्धमित्यर्थः । यथा घटं प्रति दण्डत्वमिति ।। द्वितीयमन्यथासिद्धमाह || कारणमिति ॥ यस्य स्वात- कारणत्वं चात्र पृथगन्वयव्यतिरेकशालित्वं तेन नात्माश्रयः स्वातन्त्र्येण यत्कार्यनिरूपितान्वयव्यतिरेकशून्यत्वे सति तत्कार्यकारणावच्छिन्नस्वान- तत्कार्यनिरूपितनियतपूर्ववृत्तित्वग्रहविशेष्यताकं तत्तत्कार्य प्रत्यन्पयासि- द्धमित्यर्थः । कपालसंयोगो घटपूर्ववर्तीत्यादिपूर्वपत्तित्वग्रहविशेष्यतायाः कपालसंपोगनिष्ठायाः कपालावच्छिन्नत्वात्कपालसंयोगेतिन्याप्तिधारणा- य सत्यन्तम् । दण्डत्वादिवारणाय विशेष्यमिति । अत्रेतरान्वयव्यतिरेकम- युक्तान्वयव्यतिरेकशालित्वमित्युक्तौ प्रथमद्वितीयान्यथासिद्ध्योः साहे- पि भेदेनान्यथासिद्विद्वयमदर्शनं शिष्यवृद्धिवेशद्यार्थमिति बोध्यम् ॥ अ- न्यं प्रतीति । फलाननुगुणमन्यं प्रतीत्यर्थः तेन न कुलालजनके चतुर्यान्य- ले प्रथमान्यायासिद्धत्वस्यातिन्याप्तिवारणायेत्यर्थ । मूले कारणमादायेति । स्वभिन्न- कारणं गृहीत्वैवेत्यर्थः ।। ननु अनन्यथासिद्धत्वशरीरे स्वभिन्न कारणस्य कारणत्वेन प्रवेशे कारणत्वस्यानन्यथासिद्धस्वेन भवत्यात्माश्रय इत्यत आह । कारणस्वं चात्रे- ति। पृथगिति । स्वाघटितसंबंधेनेत्यर्थः। दंडादेरन्यथासिद्धत्ववारणायकाणमादायेत्यस्य तत्कार्यकारणावीच्छन्नपूर्ववृत्तित्वग्रहविशेप्यत्वार्थकतया अग्रे वक्ष्यमायतया तत्र व ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । न्ल्येणान्वयव्यतिरेकोन स्तः किंतुकारणमादायैवान्वयव्य- तिरेको गृह्येते वदन्यथासिद्धम् । यथा दण्डरूपम् ।। तृतीयमा- ह ॥ अन्यंप्रतीति । अन्य प्रति पूर्ववृत्चित्वं गृहीत्वैव य- स्य यत्कार्य प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृह्यते तस्य तत्कार्य प्रत्सन्य- थासिद्धत्वम् । यथा घटादिकं प्रत्याकाशस्य तस्य हि घटा- दिकं प्रति कारणत्वमाकाशत्वेनैव स्यात्तद्धि शब्दसमवा- यिकारणत्वं एवं च तस्य शब्द प्रति कारणत्वं गृहीत्वैव घ' यदिकंप्रति जनकत्वं ग्राह्यमतस्तदन्यथासिद्धम् ननुश,ब्दा श्रयेत्वन तस्य कारणत्वे कान्यथासिद्धिरिति चेत् पञ्चमिति थांसिद्ध्याश्रये ऽतिव्याप्तिः । शङ्कत्ते । शब्दाश्रयत्वेनेति । अन्य प्रतीत्या- दितृतीयान्यथासिद्धयभावादिति भावः । पञ्चमीति । अवश्पक्लप्तनियत- कारणपदस्य नियतान्वयव्यतिरेकशाल्यर्थकतया दंडत्वस्यापि स्वाश्रयाश्रयत्वसबंधे- नतथाविधयावद्दडस्यदण्डत्वावच्छिन्नघटपूर्ववर्तित्वग्रहविशेप्यत्वादिति प्रथागत्युक्तम् । पृथगित्युक्तौ च दण्डवस्य दडघटितपरपरासंबंधेनैवान्वयव्यातरेकेशालिवान दंडा- देरन्ययाप्तिद्धत्वमिति ध्येयम् । तत्कार्यकारणेति यथाश्रुतमूलानुरोधात्तदवच्छिन्नान्वय- व्यतिरेकशालिग्रहाधीनपूर्वपत्तित्वग्रहविशेष्यत्यस्य विशेप्यदलखे दडत्वस्यापि द्विती- यान्यथासिद्धत्वापत्ति. दण्डत्वे पूर्ववर्तित्वग्रहस्यापिदङ्ग्रहाधीनत्वादिति तत्परित्या- ग । ननु प्रथमान्यथामिद्धिलक्षणे विशेषण द्वितीयान्यथासिद्धिलक्षणे च विशेप्यट ले परित्यज्य उभयसारणमकमेवान्यथासिद्धिलक्षण कुतो न कृतमित्याशक्य समाध- ते । अत्रेतरोते । इत्यनुमित्यात्मकेति । इत्यादिन्यायप्रयोगप्रयोज्यानुमित्यात्मकेत्य- ८ । कार्यकारणमावग्रहरूपेति । कार्यकारणभावग्रहेण रूप स्वरूप यस्येत्यर्थ ते. न शब्दो यदि द्रव्याश्रितो न स्यात् द्रव्यजन्यो न स्यादत्यनुकूलतर्कस्य कार्यका- रणभावानात्मकतेपि न क्षतिः । सहकृतेनैवेति । अन्यथा गुणस्वमस्तु द्रव्याश्रित- ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । गृहाण । नन्वाकाशस्य शब्द प्रति जनकत्वे किमवच्छेदकाम ति चेत्, कवत्वादिकं विशेषपदाथों वेति ॥ चतुर्थमन्यथा- पूर्ववर्तिन इत्यादिकेत्यर्थः । यद्यपि शब्दो द्रव्यजन्यो जन्यगुणत्वादित्यनु- मित्यात्मककार्यकारणभावग्रहरूपानुकूलतर्कसहकृतेनैव शब्दो द्रव्याश्रितोगु. णत्वादित्यनुमानेन शब्दाश्रयत्वं गगने गृहीत्वा सेन रूपेण घटपूर्वचित्वं ग्रायम् । तया च शब्दपूर्वत्तित्वं गृहीत्वैव गगनस्य घटपूर्ववृत्तित्वग्रहात्तृ- तीयवान्यथासिदिः सम्भवति तथाप्यन्यं प्रति इत्यस्य यथाथुतार्थकत्वे पूर्व प्रति यागस्यान्यथासिधिः स्यात् स्वर्ग प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वैव गृ- हीतकारणलान्धथानुपपया यागव्यापारत्वेनापूर्वकल्पनादतोन्यं प्रति पूर्ववृत्तित्वघटितरूपेण यस्य यजनक तस्य तेन रूपेण तं पुत्सन्यथासि- दत्यमित्येतावत्पर्यन्तं विपक्षणमावश्यकम् । यागस्य स्वर्गपूर्वचित्त्वपटि- तस्वर्गजनकत्वेनापूर्व प्रत्यन्यथासिद्धत्वैपि यागत्वेन हेतुत्वे ऽन्ययासिद्ध्य- भावात् । एवं च शब्दपूर्वत्तित्वघटितशब्दजनकत्वेन गगनस्यान्ययासि- द्धत्वेपि तदयटितशब्दाश्रयत्वेन हेतुत्वे तृतीयान्यथासिद्ध्यसम्भव इत्यभि- प्रायः, शब्दाश्रयत्वाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वादिना गगनस्य घटं प्रति हेतुत्वे. पि तृतीयैवान्यथासिद्धिः अन्यं प्रति पूर्वत्तित्वानुपपादकं यं प्रति यस्य पूर्वत्तित्वं गृह्यतइत्यान्नापूर्व प्रति यागस्यान्ययासिद्धिरित्यपि के चित् । कवत्वादिकमिति । विनिगमनाभावेन बहूनां वर्णानां कारणतावच्छेदक- लं मास्त्विति । अप्रयोजकत्वाशंकया गुणवेन द्रव्याश्रितत्वादिति भावः । वर्ग प्र तीति । स्वर्गकामो यनेतेत्यादिः । ग्रंथकाराननुरोगीधनां केपां चिन्मतमुत्थापयति । शब्दाश्रयत्वेति । अष्टद्रव्येति । पृथिव्यादिचतुष्टयं चेत्यष्टौ द्रव्याणि । अन्यं प्रती. ति । अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वं गृहीत्वैवेत्यादिः गृह्यते इत्यनंतरं तं प्रति तदन्यथा- सिद्धमिति पूरणीय पूर्ववृत्तित्वानुपपादकमित्यत्र पूर्नवृत्तित्वं स्वनिष्ठत्वेन विशेष- णीय भन्यथा शब्दननककवादिव्यापार प्रति शब्दत्वकारणत्वेन गगनस्य अन्य- थासिद्धवं न स्यात् तस्य कृतिनिष्ठशब्दपूर्ववर्तित्वघटकत्वात् स्वनिष्ठत्वोक्तौ च उ- कव्यापारस्य कृतिनिष्ठशब्दपूर्ववर्तित्वोपपादकत्वेपि आकाशनिष्ठशब्दपूर्ववर्तित्वानु- पपादकत्वात् तं प्रत्यपि भवति गगनमन्यथासिद्धमिति ध्येयम् । बहूनां वर्णानामिति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामभद्री । तिः कुलालमात्रस्य घंटे प्रति जनकत्वात्।। पञ्चममन्यथासि- छमाह ।। अतिरिक्तमिति ।। अवश्यक्लप्तनियतपूर्ववर्तिनएव कार्यसम्भवे तद्भिन्नमन्यथासिद्धामित्यर्थः । अत एव प्रत्यक्ष महत्त्वं कारणमनेकद्रव्यत्वमन्यथासिद्धम् । तत्र हि महत्वम- त्पत्तिसम्भवे तत्सहभूतरूपप्रागभावादि पाकजगन्धं प्रत्यन्यधासिद्धम् । एवं घटजातीयं प्रत्यवश्यक्लप्तनियतपूर्ववर्तिभिर्दण्डादिमिरेव घटोत्पत्तिसम्भव रासभोन्यथासिद्ध इत्यर्थः । नन्ववश्यक्लप्सनियतपूर्वपर्तिना पाकजरूपमा- गभानेन गन्धोत्पत्तिसम्भवे रूपप्रागभावेन गन्धमागभावस्यान्यथासिद्धिः स्यात् यत्कारणत्वमवश्यक्तृप्तमित्युक्तौ चात्माश्रयः स्यादिति चेदवाहः । यति गगनस्यावृत्तिवेन घटाधिकरणे संयोगादिना तदभावसत्वादिति गगनम्य कार- णतावारणायान्यांसिद्धयपपादनमनर्थकमिति चेन्न । अवृत्तेरपि कालिकसम्बन्धेन वृत्तितामते कालिकम्बन्धैनव गगनयस्य नियतपूर्ववृत्तित्वसम्मवादिति ध्येयम् । अव. श्यक्लप्तेनेति । यद्यपि गन्धरूपयोः समानकालोत्पत्तिकत्वेन गन्धरूपप्रागभावयोः तुल्यमवश्यक्लप्तत्वं तथापि अमावज्ञाने प्रतियोगितानस्य कारणत्वेन गन्धरूपका- र्योपस्थित्यनंतरं गन्धप्रागभातस्यैव शीघ्रमुपस्थितिः संभवति न तु रूपमागमातस्य- सदुपस्थितेः रूपज्ञानप्सापेक्षत्पादित्युपस्थितिलाघवेन गंधे प्रति गन्धप्रागभाय एव नियतपूर्ववर्तित्वेन अवश्यक्लप्त. पाकनगन्धरूपकार्योपस्थित्यनन्तरन्तु गन्धरूपप्रा- गभावयोर्युगपदेवोपस्थितिः सम्भवति रूपपरावर्तकतेन संयोगस्यैव पाकपदार्थतया रूपावस्थितेरत्यावश्यकत्वात् तथा चापाकनस्थले गधं प्रति अवश्यक्लप्तनियतपूर्व- वर्तिना गन्धप्रागभावनैव पाकनगन्धोत्पत्तिसमवे तं प्रति रूपमागभावो ऽन्यथासि- द्ध इति पर्यवसितोर्थः । घटनातीयमिति । तद्घटसनातीयं प्रतीत्यर्थः । घटोत्पत्ति- सम्भवे । तद्घटोत्पचिसम्भवइत्यर्थः । नन्वित्यादि गन्धरूपयोः युगपदुत्पन्नत्वेन ग- न्धप्रागभाववद्रूपप्रागभवोपि गन्धनियतपूर्ववर्तित्वेन अश्यालप्त इतिरूपप्रागभावेनैव गन्धप्रागमाव. कुतो नान्यथासिद्ध इति भाव. । यत्कारणत्वमिति । अपाकनगन्ध- स्थले गन्धं प्रति गन्धप्रागमावस्यैव हेतुता क्लप्सा नतु रूपप्रागभावस्य अतो रूप- प्रागभावेन न पाकजगन्धेगन्धप्रागभावोऽन्यथामिद्ध इति भाव । गुरुत्वादितीति । इ. 1 ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । लघुनिपतपूर्ववतित्वरूपमपश्यालप्तत्वमिह बोध्यम् । लघुत्वं च शरीरकून मुपस्थितिकृतं सम्बन्धकृतं च । तन प्रथममनेकद्रव्यसमवेतत्त्वापेक्षया मर वे द्वितीयं गन्धं प्रति रूपमागभारापेक्षया गन्धमागभावे गन्यात्मकभनियो गिमानसत्वेन शीघ्र तदुपस्थितः तृतीय दण्डत्वटण्डरूपाद्यपेक्षया दृष्टे स्वाश्रयदण्डसंयोगादिघटितपरम्परया गुरुत्वादिति । ननु निन्यान्तरेश्व न्यत्र वलुप्तेति दृश्यते तत्कथमत्रावश्यक्लप्तति कृतमतस्तस्य फलमाह !* त एवेति । अन्यथा महत्वस्यानेकद्रव्यत्वादन्यत्र क्लृप्तनियतपूर्ववर्तित्या भावेन तस्यान्ययासिद्धिर्महत्त्वेन न स्यादिति भावः । अत्रानेकद्रव्यत्त नानेकद्रव्यसमवेतत्य तस्य व्यणुकपि सलेन याकमत्सलापत्तेः समवेतसम वैतत्व तदित्यपि न आत्मनि तस्यामावेनात्मप्रत्यक्षानुपपत्तेः किं त्वगुभि नद्रव्यत्वमिति बोध्यम् । अन्येषां दण्डत्वदण्डरूपाकाशकुलालपितृणाम् । अनेन पञ्चमान्ययासिद्धेन । चरितार्थत्व सदग्रहः । अनियतरासभादे रिणाय नियतेत्यादि । नचानियतरासभादेः पञ्चमान्यथासिद्धत्वात्तेनै प वारणे नियतपद व्यर्थमिति वाच्य, अवश्यक्लृप्तत्वस्यैकस्याभावेन पत्र दमुपक्षण घटत्वावच्छिन्न प्रति निततपूर्ववर्तितावच्छेदक दडत्वादिक कारणत्व कल्पनालाघवात् । न तु तथाविधव्यत्वादिक कल्पनागौरवात् तथाहि नियतपूर्वव तितावच्छेदकद्रव्यस्वस्प घटकारणतारूपत्वे घटनिरूपितत्वविशिष्टकारणतासवन्धोऽ नन्तपयदिद्रव्येषु कल्पनीय दण्डत्वस्य तथात्वे दण्डमान एपेति द्रव्यत्वापेक्षया द ण्डत्वे कल्पनाराघवमित्यपि द्रष्टव्यम् । अनियतरासभादेरिति । यद्यपीद पुनरुक्त घ तत्वावच्छिन्न प्रत्यनन्यथासिद्धे रासमेऽ तिव्याप्तिवारणाय नियतेतीत्यस्य पूर्वमुक्तत्वा त् तथापि पूर्वमन्य प्रति क्लप्तनियतपूर्ववर्तिभिरेव कार्यसम्भवे तत्सहभूतमन्यथासि द्धमिति प्राचीननिरूक्ता पघमाऽन्यथासिद्धि घत्त्वावाच्छन्न प्रति रासभस्य न सम्भवति घरवावच्छिन्नादन्यत्र क्लप्सनियतपूर्ववर्तिमि घटोत्पादासमवादेव रूपेण रासभस्य घट प्रति अन्यथासिद्धत्वमुपपाद्य नियतेति पदस्य सार्थक्यमुक्त इदानीतु ग्र भकारैरतिरिक्तमथापि यतोनियतावश्यकपूर्वमाविन इत्येव पञ्चमान्यथासिद्धेर्निर्वच नात् तदनुसारेण रासमोपि घटत्वावच्छिन्न प्रत्य यथासिद्ध एवेति तद्वेयर्यमित्याश का सामाधातु पूर्वमुक्तम्यापि पुनरनुवाद इति मन्तव्यम् । रासमादेरित्यादिना घना दे परिग्रह नियतेत्यादीत्यादिना पूर्ववतित्वपरिग्रह तथा च पर प्रति घरवाय ·. कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ११७ • यत्र मामाणिकाना न कारणत्वव्यवहारस्तऽदस्य निवेशनीयतया निय- तपदेनैव रासभादेरिणे सद्भेदस्याप्रवेशादित्यभिप्रायात् । पूर्ववर्तित्वं चा. । व्यवहितपूर्ववतित्वं तेन व्यवहितपूर्ववर्तित्वव्युदासः । अत एव च यागा- देः स्वर्गकारणत्वानुषपच्या ऽपूर्वसम्बन्धेनाव्यवहितपूर्ववर्तित्वोपपादनं ग्र- न्यकृतां सङ्गच्छते । अन्यथा यागस्यापि नियतपूर्ववृत्तित्वाबाधेनापूर्वकल्पनं न स्यादिति । नचैताष्टशस्य कारणले व्यतिरेकव्यभिचारज्ञानस्य निय- पांशग्रहे ग्राह्याभावावगाहितया विरोषित्वेपि अन्वयव्यभिचारग्रहस्य कथं कारणताग्रहविरोधित्वमिति वाच्यं, अवश्यक्तृप्तेत्यायन्यथासिद्धिज्ञानप्रयो- जकत्वात् तदितरनिखिलतत्कार्यकारणसत्वे तत्कार्यव्यतिरेको ययतिरे- कानावश्यक्तृप्तेन नियतपूर्ववर्तिनान्यथासिद्धत्वज्ञानात् । नव्यास्तु का रणवस्यानन्ययासिदनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वे प्रतिवन्धकामावस्य तत्तब्यक्तित्वेन हेतुत्वापत्तिः यत्र न कारणत्वव्यवहारस्तत्तद्यक्तिभेदकूटचत्वं तु सर्व धेनैव प्रेयम् । तत्तयक्तिभेदफूटवश्वसम्पन्न कार्यविशिष्टो यो धर्म स्तद्वत्वं तदित्सपि न युक्तं तस्य सम्बन्धत्यसन्देहाव तस्मात्कारणत्वं पदा- च्छिन्नस्यापि व्यापकतया तत्रातिव्याप्तिवारणाय पूर्ववृत्तित्वप्रवेश इति भाव । मि. लितदलद्वयस्य तु घटाव्यवहितमाक्क्षपावच्छेदेन घटाधिकरणवृत्यभावप्रतियोगि तानवच्छेदकधर्मवस्वमर्थ इति बोद्धव्यम् । एकस्याभावेनेति । निरूपितं त्वेतत् । मा. ह्यामावेति । कारणतावच्छेदकत्वेनाभिमतधर्मे कार्यसमानाधिकरणामावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वस्यैव व्यतिरेकव्यभिचाररूपत्वादिति भाव । अन्वयव्यभिचारेति । व्या- पकस्याधिकदेशवृत्तिले व्यापकत्लानपायादिति मात्र । अन्यथासिद्धत्वज्ञानादिति । तया च कारणताघटकानन्यपासिद्धत्वाशज्ञानएव अन्ययव्यभिचारज्ञानस्य प्रति- वधकत्वमिति भाव । तत्तद्व्यक्तित्वेनेति । दैशिकविशेषणलाप्तवन्धावच्छिन्नमणित्वाव. छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वस्य मण्यभावनिष्ठतव्यक्तित्वापेक्षया गुरुत्वेनान्यथासि- द्विनिरूपकत्वात् लाघवम्यैवान्यथाप्तिध्यनिरूपकत्वरूपत्वपर्यवसानेनाभाषनिष्ठतव्य क्तित्वस्यैवान्यथासियनिरूपकत्वे सति नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वादिति भाव । न- चाम्तु तव्यक्तित्वेन प्रतिनन्धकामावस्य कारणव किन्नाच्छिन्नगिति वाच्यम् । दा हादिकं प्रति मण्यभावत्यादिना कारणतायाः सर्पवादिसंमताया विलोपप्रसमादिति भाव । ग्रन्थकारमते त्वष्टापत्तिरेव शरणमिति द्रष्टव्यम् । ननूकारणत्व नोकरु ·१९८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । एते पञ्चान्यथासिद्धा दण्डत्वादिकमादिमम् । घटादौ दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ तृतीयं तु भवेद् व्योम कुलालजनकोपरः। पञ्चमो रासभादिः स्याद् एतेष्वावश्यकस्त्वसौ ॥२२॥ वश्यक्लुप्त तेनानेकद्रव्यत्वमन्यथासिद्धम् न च वैपरीसे किं विनिगमकमिति वाच्य, महत्वत्वजातेः कारणतावच्छे- दकले लाघवात् ॥ यद्यपि यत्किं चिद्घटव्यक्ति प्रति रास- भस्य नियतपूर्ववृत्तित्वमस्ति तथापि घटजातीयं प्रति सि- द्धकारणभादण्डादिभिरेव तब्यक्तेरपि सम्भवे रासभोऽन्य- थासिद्ध इति भावः ॥ एतेषु पञ्चस्वन्यथासिद्धेपु मध्ये प- न्निरमेवेत्साहुः । तदसर, कारणत्वस्यातिरिक्तवे दण्डादौ सर्वदा तत्म त्यक्षापत्ते । न चानन्ययासिदखे सतीत्यादिधर्मस्तबञ्जक इति वाच्य, ताह शघमज्ञानस्यावश्यकत्वेन तस्यैव कारणतानहरूपत्वांचित्याद अस्तु वा द ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवति विज्ञेयम् । ञ्चमोऽन्यथासिद्ध आवश्यकः तेनैव परेपां चरितार्थत्वात् । ण्डत्वादिकमेव कारणत्वं घटादिकार्यसम्बन्धितया तद्ग्रह उक्तधर्मस्य व्य- अकलादिति । परे तु कार्यान्वयव्यतिरेककालपूर्वकालान्वयव्यतिरेकशा- पमंगीकरणायं किंतु । यद्यद्धर्मावच्छिन्न कारणलव्यवहारः तत्तद्धर्मभिन्नधर्मस्पैर तथास्वमङ्गीकरणीयमतो नोक्तदोष इत्यत आह । यत्रेति । यद्धर्मावच्छिन्नइत्यर्थः भेदकूटयत्वमित्यस्यापिभेदकूटवद्धर्मवत्वमेवार्थः तेन तद्यक्तित्वावच्छिन्नमेदस्य प्रति- बन्धकामावत्वावच्छिन्न ऽसत्वेपि न क्षतिः। सर्वज्ञेनैवेति । कारणतावच्छेदकभिन्नस. कलधर्माणां तत्तद्व्यक्तित्वेन अस्मदादीनां ज्ञानासंभवादिति भावः । ननु यद्यद्धर्मा- पच्छिन्नेन कारणत्वव्यवहारः तत्तयक्तिभेदक्टवत्वसम्बन्धन प्रकृतकार्यविशिष्टो यो धर्मस्तद्वत्वमेव कारणत्वमित्युक्तौ नैप दोपः विशिष्टबुद्धौ संसर्गज्ञानस्य अहेतुत्वेन पूर्वमनुपस्थितानामपि तत्तयक्तिभेदेन संसर्गवटकतया माने बाधकामावादित्याशं. को निराचष्टे । तत्तद्यक्तीति । तस्यैति । तादृशभेदकूटस्येत्यर्थः । सर्वदेति । कदा चिदंडादी घटकारणताप्रत्यक्षानुरोधेन कारणतायां योग्यत्वस्यांगीकरणीयतया प- दा दण्डप्रत्यक्षं तदा तद्गतघटकारणनाया अपि प्रत्यक्षापचिरित्यर्थः स्वमते तु का- रणताया व्यापकताज्ञाने च सहचारज्ञानव्यभिचारज्ञानामावयोः कारणत्वेन तद्विलं- बानतदापत्तिरिति भावः । तद्व्यंजकडीत । कारणताप्रत्यक्षजनकविषयइत्यर्थः तादृश- धर्मज्ञानस्यत्यत्य कारणतामहात्पूर्वमित्यादिः। ननु तादृशधर्मज्ञानस्य कार्यकारण- ताज्ञानार्थमपेक्षितत्वेपि न तस्य कारणतारूपत्वसंभवः उक्तदोपस्य तादवस्थ्यादा- ह । अस्तु वेति । पदार्यान्तरकल्पने गौरवादिति भावः। ननु दंडत्वस्य कारणतारू- पत्वे यदा यदा दण्डप्रत्यक्षं तदा तदैव घटकारणताप्रत्यक्षापत्तिः । दण्डसन्निकर्षे दण्डलेपि तस्यावश्यकत्वादित्याशंका निराकुरुते । घादिकार्यसम्बन्धितयेति । घ- यादिनिरूपितत्वेनेत्यर्थः । कार्येति । कार्यान्वयव्यतिरेको कार्यप्रतियोगिकसंसर्ग- ।

·१२० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । गुणकर्ममात्रवृत्ति झयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम्२३ अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते। तथा हि दण्डादिभिरवश्यक्लप्तनियतपूर्ववर्तिभिरेव कार्य- सम्भवे दण्डत्वादिकमन्यथासिद्धम् । न च वैपरीत्ये किं वि- निगमकमिीत वाच्यं, दण्डत्वस्य कारणले दण्डघटितायाः परम्परायाः सम्बन्धत्वकल्पने गौरवात् । एवमन्येपामप्यने- लित्वमित्यूचुः । तदयुक्तम् । आत्मादौ मुखादिकारणे मागभावरूपव्यतिरे- कासम्भवेनाव्याप्तः ।। मूले गुणकर्ममात्रऋत्यसमवायिकारणत्वमित्युक्तं त- चायुक्तम् । आत्मविशेषगुणेष्वव्याप्तेरतो वैधर्म्यपरतया मूलं व्याचष्टे । असमवायिकारणत्वमिति । साधर्म्यमकरणे वैधघुकथनमयुक्तमित्याशया दाह । अथ वेति । सचाभिन्नद्रव्यत्वरूपजातिमति द्रव्ये तिव्याप्तिवार कार्यप्रागभावौ तदधिकरणकालपूर्ववर्तित्व तन्निष्ठध्वप्तप्रतियोगित्व तादृशपूर्वकाल- वृत्यन्वयव्यतिरेकशालिव तद्व्यक्तिससर्गप्रतियोगित्वे सति तद्यतिप्रागभावप्रतियो गित्व घटससर्गकालपूर्वकालवृत्तिससर्गप्रतियोगित्वे सति घटप्रागभावकालपूर्वकालवृ त्तिप्रागमावप्रतियोगित्वात् दण्डादेर्घटकारणत्व अत्र च कार्यान्वयकालपूर्वस्व ताह शकालकालस्वच्यापकध्वसप्रतियोगित्व तेन न स्वस्य कारणतापत्ति कार्यव्यतिरेक कालपूर्वस्व तु न तथाविधवत्प्रागभावकालत्वव्यापक वसप्रतियोगिकालाप्रसिद्ध किं तु तादृशकालवृतिध्वसप्रतियोगित्वमेव व्यतिरेकघटितदलप्रवेशस्तु दण्डत्वगगन न्वादीना करणतावारणायेति द्रष्टव्यम् । आत्मादाविति । व्यतिरेकपदस्य दण्डला दिवारणानुरोधेन प्रागभावपरताधौव्यादिति मावः । इदमुपलक्षण, कार्यान्वयपूर्व ·१२१ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नेव चरितार्थत्वं सम्भवति ।। समवायीति ॥ स्पष्टम् ।। गुणेति असमवायिकारणत्वं गुणकर्मभिन्नानां वैधय॑न तुगुणकर्म- णोःसाधर्म्यमित्यत्र तात्पर्य अथ वासमवायिकारणवृत्तिसत्ता भित्रजातिमन्वं तदर्थस्तेन ज्ञानादीनामसमवायिकारणत्व विरहेपि नाव्याप्तिः॥ अन्यत्रेति ॥ नित्यद्रव्याणि परमाण्वा काशादीनि विहायाश्रितत्वं साधर्म्यमित्यर्थः । आश्रितत्वं तु । णाय वृत्यन्तम् । तत्रैव ससानातिमादायातिव्याप्तिवारणाय सत्ताभिने- ति । तत्रैव द्रव्यगुणान्यतरत्वरूपधर्ममादायातिव्याप्तिवारणाय मातीति । वृत्तित्वं जातिमत्वं च समवायेन विवक्षितं तेन न गुणादी द्रव्यत्वस्य का- लिकेन वृत्तित्वात् द्रव्यस्य च कालिकेन गुणत्वादिमत्त्वाद् द्रव्ये नाति- व्याप्तिः । ननु गगनादिकं सर्वदैवास्तीत्यादिव्यवहारात् नित्यद्रव्येप्चपि कालिकसम्बन्थेनाश्रितत्वसत्वादन्यत्र नित्यद्रव्यम्य इति मूलमयुक्तमत आ- है । आश्रितत्वमिति । समवायादिसम्बन्धेन सर्वाधारतानियामककालिक- काले कार्यप्रागभावाधिकरणकालप्रागभावानाधिकरणत्वं विशेषणमुपादायाच्यवहितपू- ववर्तिनां वारणसंभवेपि दण्डरूपरासमादीनां कारणस्तापतिरशक्यपरिहारैव एवं प्राग- भावे कार्यमागभावपूर्वकालीनत्वस्य कस्यापि प्रागभावस्याव्यावर्तकतया तद्वैयर्थ्य वेत्य- पि द्रष्टव्यम् । द्रव्येनातिव्याप्तिरिति । तथा च जातिपद वृत्तित्व वृत्तिमत्वयोः समवायेन लाभायैव,अतोन्यतरत्वस्यातयात्वेपि न तद्वयमितिभाव.। समवायादिसम्बन्धेनेत्यस्य विवरणं सर्वाधारतेत्यादिकं आदिपदेन कालिकस्यापि ग्रहणसंभवात् कालिकसम्ब- धातिरिकेत्यत्र कालिकपदं दिविशेपणताया अप्युपलक्षणं तस्यापि सर्वाधारता- प्रयोजकत्वादिति बोध्य, दैशिकविशेषणताव्यावर्तनायाह । कालिकेति। ननुमूले आ- श्रितत्त्वमिहोच्यतइत्यत्रइहेत्यस्यपूर्वपरामृष्टद्रव्यार्थकत्वेपि नित्यद्रव्यन्यतिरिक्तदव्यत्वं लक्ष्यतावच्छेदकमिति लम्यते तथा च गुणादावप्याग्नितत्वसत्वात् भवत्यतिव्याप्तिरि- त्याशंका निराकुरुते । अत्रेति। तथा चड्हेत्यस्य न्यायसिद्धांत इत्येवार्थः वेदातिनां मते तु नित्यज्ञानस्याप्यनाश्रितत्वांगीकारासत्रातिव्याप्तिवारणशंकानिराप्ताय तदुपाचमिति ·१२२ कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ॥२४॥ समवायादिसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वं विशेपणतया निसानाम- पि कालादो वृत्तेः । इदानीं व्यस्यैव विशिष्य साधर्म्य वक्तुमारभते ॥ विसादीनामिति ॥ स्पष्टम् ॥ तितिरिति ।। पृथिव्यप्तेजोवायुमनसां परत्वापरत्ववत्त्वं मूर्तत्वं वेगवस्त्वं कर्मवत्त्वं च साधर्म्यम् । न च यत्र घटादो परत्वमपरत्वं वा नोत्पन्नं तत्राव्याप्तिरिति वाच्यं परत्वादिसमानाधिक- सम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेन । विशेपणतयोति । कालिकविशेपणतपेत्यर्थः । अत्र नित्यद्रव्यातिरिकत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । न च संयोगेन परमाणोरपि वृत्तः परमाणावतिव्याप्तिः तत्संयोगस्य कृत्यनियामकत्वादिति । सित्या- दीनां नवानां लिति मूलस्थतुशन्देन सूचितमर्थ प्रकटयति । इदानामिति । ननु धात्वर्थः किया तत्रातिप्रसङ्ग इत्यत आह । कर्मवत्वमिति । वेगवस्त्वं बेगसम्बन्धित्वं दिक्कृतयोः परत्वापरत्वयोईनुरिदमस्मात्सनिकृष्टमित्यपै- शादिः कालकृतयोः परत्वापरत्वयोर्हेतुरयमस्मादल्पतरकालसम्बद्ध इत्य ध्येयम् । परमाणोरपीति । पतनप्रतिवन्धकप्तयोगस्यैव वृत्तिनियामकत्वेन गगना• दो गुरुत्वाभावेनैव पतनानुपपत्या तत्संयोगस्य पतनप्रतिबन्धकत्वाकल्पनेपि पा)- वनलपरमाण्वोर्गुरुत्ववत्तया तस्य भूतलादिदेशसयोगे पतनप्रतिवन्धकत्वमावश्यकमिति तित्यादिपरमाणोरपि संयोगो वृत्तिनियामक एवेति भाव । वृत्यनियामकत्वादितीति। जन्यगुरुत्वस्यैव पतनकारणतया तदमावादेव परमाणोः पतनासमवेन तत्संयोगस्य पतनप्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् । अन्यथावाय्वादिप्रतिबन्धकाभावदशायां सर्वेषामे व परमाणनामध पतनापत्तेरिति माव । इदानीमिति । तथा च द्रव्यातिरिक्तसा- धारणसाधयंप्रकरणव्यवच्छेदकसूचनाय तुशब्द इतिभाव. । धात्वर्ष क्रियेति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रणद्रव्यत्त्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । मूर्तत्वमप- कृष्टपरिमाणवत्त्वम् तचैषामेव गगनादिपरिमाणस्य कुतो. प्यपकृष्टत्वाभावात् । पूर्ववत्कर्मवत्वं कर्मसमानाधिकरण - पेक्षाबुद्धिश्च यत्र नोत्पन्ना तत्र परत्वापरत्वयोरनुत्पादादन्याप्तिमाशझ्य निरस्यति । नचेत्यादिना । आत्मन्यतिव्याप्तिवारणाय समानाधिकर- णान्तम् । तत्रैव सत्तामादायातिव्याप्तिवारणाय गव्यत्वव्याप्येति । द्र- व्यत्वान्यत्वेनापि जातिविशेषणीया सेन न द्रव्यत्वव्याप्यदव्यत्वमादाया- तिव्याप्तिः । अपकृति । अविभुवृत्तिपरिमाणवचमित्यर्थः । तेन परमा- गौ नाव्याप्तिः । क्रियाजनकतारच्छेदकं मूर्तत्वं जातिरित्यपि के चित् । तचेति । निरुक्तमूर्त्तत्वं चेत्सर्थः । चस्त्वर्थे । पूर्ववदिति । परत्वापरत्वसमा. धावी हि क्रिया ज्ञेया भाव इत्यभिधीयतेइति हरिकारिकोक्तरिति शेष । कर्म- वत्वमितीति । तथा च प्रकृते क्रियापदार्थो नधात्वर्थः अपि तु कर्मवेति मावः ।के. ग इव वेगवत् तस्य भावस्तस्वमिति व्युत्यत्त्या वेगसहशत्व वेगत्वमिति भ्रम नि. रसितुमाह । वेगसम्बन्धित्वमिति । ननु नचेत्यादिना मूले परत्वापरत्वयो!त्पाद- स्तवाव्याप्त्याशंकनमनुचितं गुणांतरस्यैव तयोरपि उत्पतिद्वितीयक्षणएव सर्वत्रोत्स- तिप्तम्भवात् क्षणिकपदार्थत्वस्य च ग्रन्यकौरनरंगीकारादित्याशंकां निराकुरुते । दि- कृतयोरिति । इत्यपेक्षावुद्धिरित्यत्र इतिपदस्याप्यर्थपतया इदमस्माद्विप्रकृष्टमि- ति बुद्धिसंग्रह. तेन परत्वं प्रति सन्निकृष्टत्वज्ञानस्याहतुत्वेपि न क्षति. एवमुत्तरत्रा. पि बोध्यम् । यद्यपि वाक्यासंख्याविशवाञ्च साध्यो विश्वविदव्यय इत्याचार्यकारि- कानुरोधेन परमाणुपु द्वित्व ईश्वरोपक्षावृद्धिजन्यमित्यवश्यमगीकरणीय तथा चनित्यापे. धाबुद्ध्या सर्वत्र परत्वा परत्वयोरुत्पत्ति सम्भवत्येव तथापि ट्यणुकपरिमाणान्यथानु- पपत्त्या परमाणुद्विलस्यावश्शकलेपि यादृशपटादौ परन्वापरतवुद्धिर्नानुभवासद्धाता- दृशवयदो परत्वापरत्वयोःप्रयाणामावाजन्यापेक्षावुद्धिरेव परत्वापरत्वयोः कारणमि. त्याशयः । अथ वा दिकूपिउसंयोगस्यापि परत्वापरत्वयो. कारणतया यादृश पटादे- स्तृतीयक्षणे नाशस्तादृशापटे ज्याप्ती तात्पर्य्यम् । तत्र परत्वापरत्वोत्यादक्षणएय आश्र- यनाशेन तदुत्पादासम्भवादितिभाष द्विगत्वान्यत्वेनापीति । वस्तुतस्तु द्रव्यत्वव्याप्य- ·१२४ कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च। द्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्वं वेगवत्त्वं वेगववृत्तिद्रव्यत्वव्या- प्यजातिमत्त्वं च बोध्यम् ॥ कालेति ॥ कालाकाशात्मदि- शां सर्वगतत्वं सर्वमूर्तसंयोगितं परममहत्त्वं च । परमम- हत्त्वत् जातिविशेषः अपकर्षानाश्रयपरिमाणत्वं वा ॥ तिसादीति ॥ पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशानां भूतत्वम् । त- च बहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्त्वम् । अत्र ग्राह्यत्वं लो- । नाधिकरणेत्यादिकथितविवक्षितार्यवदित्ययः । कालादौ पन्दाभावेनास म्भवमाशड्क्याह । सर्वमूर्तेति । अह महानिति प्रतीतिविषयपरममहत्त्वत्व स्य गगनपरिमाणादिसाधारणस्य जातित्वसम्भवेप्यात्मपरिमाणमयोग्यमि- ति टीकाकन्मतमनुसृत्याह । अपकर्षति । यद्यप्यणुपरिमाणेषु यणुकपरि माणमेवापकर्णाश्रयो न परमाणुपरिमाणमिति परमाणावतिव्याप्तिस्तया प्यपकर्षानाश्रयमहत्परिमाणवत्त्व वाध्यम् । वहिरिन्द्रियेति । आत्मन्यति- व प्रकृते द्रव्यत्वन्यूनवृत्तित्वमेव लाघवात् तच्च द्रव्यत्वसमानाधिकारणभेदप्रतियो- गितावच्छेदकत्वरूप नद्रव्यत्वइति तदादाय नातिव्याप्तिसम्भवः । न च गुणत्वादेरपि तयात्वात्तदादायिवातिव्याप्तिरिति शकनीय, तेषा परवापरत्वसामानाधिकरण्यविर हादिति युक्तमुत्पश्याम । अपकृष्टतीनि । परमाणुपारमाणात्य कुतोप्यपकृष्टत्वाभावा रात्राव्याप्तिमाशक्याह ।आवेभवृत्तीति। अविभुवृत्तिसयोगे तुवैनात्यमर्गीकृत्य तादृश विजातीयसयोगस्य वेगाद्यनन्यक्रियाया कारणत्वमगीकृत्यापि विभौ क्रियावारणमम्भ वेन कियासमवायिकारणतावच्छेदक्तया मृतत्व प्रतिसिद्धरविनिगम इत्यस्वरसम् चनायाह।केचिदिति । तच्चतीतिबारसमुच्चयम्याान्तरस्याभावात्तद्वैयमित्याशका निरासायाह । चम्वर्यइति । वर्षेन घेत्यनेन विभुपरिमाणे गृपि यासमवेतत्वाय व्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । परापरत्वमूर्तत्व- क्रियावेगाश्रया अमी॥२५॥ कालखात्मदिशां सर्व- गतत्वं परमं महत् । मित्यादि पञ्च भूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि ॥२६॥ किकप्रत्यक्षस्वरूपयोग्यत्वं बोध्यम् । तेन ज्ञातो घट इति प्र- त्यज्ञानस्याप्युपनीतभानविषयत्वाचदत्यात्मनिनातिन्या. व्याप्तिवारणाय बहिःपदम् । पहिरिन्द्रियग्राह्यजातीयसंयोगादिमति काला- दावतिव्याप्तिवारणाय विशेपेति । विशेषगुणत्वं च गुणनिरूपणे वक्ष्यते । द्रव्यत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय गुणेति । लौकिकत्वनिवेशस्य फलमा- ह। तेनेति । धातो घट इति । डाने च प्रकारीभूतज्ञानाशे न लौकिकी वि. पयता चक्षुरादेस्तत्र लौकिकसभिकर्पाभावादिति भावः । स्वरूपयोग्यता- वच्छेदान्न तद्वैगर्थ्यमिति भावः । कालादाविति । सर्वगतत्वं सर्वमूर्तकर्म तेन सर्वग- तिमत्त्वरूपस्य सर्वगतत्वस्य क्रियारहितकालादावसम्भवादिति भावः । ननु परममा हत्वतस्य नातित्वममिधाय तस्य कारणताद्यनवच्छेदकत्वेन तत्र जातिवसाधक- प्रमाणावरहेण अपकर्षानाश्नयपरिमाणत्व वा तदिति कल्पातरमनुसृतं मूले तवायु- के आत्मगतपरिमाणे तादृशजातेः प्रत्यक्षसम्भवेन प्रत्यक्षप्रमाणस्यैव तत्साधकस्य सत्वदित्याशंका निरस्यति । अहमित्यादि । महानित्यय परमेत्यादिः । तेन म. हानितिप्रतीतो परममहत्वलम्याविषयत्वेपि नसतिः । यद्यपीत्यादि। न च परमाणपरि- माणे अणुपरिमाणापेक्षया अपकर्षाभावेपि घटादिपरिमाणापेक्षया अपकर्षों वर्तत.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तिनच प्रत्यक्षाविषयरूपादिमति परमाण्वादावव्याप्तिःत- स्यापि स्वरूपयोग्यत्वात् महन्तलक्षणकारणान्तरासन्निधा- नाच न प्रत्यक्षत्वम् । अथ वात्मावृत्तिविशेषगुणवत्वंतत्त्वम्॥ चत्वारीति ॥ पृथिव्यप्तेजोवायुपु चतुर्पु व्यारम्भकत्वम् । प्रवेशस्य फलमाह । न चेति । ननु परमाणुरूपादेयोग्यत्वे फुतो न तस्य प्रत्यक्षमत आह । महत्त्वेति । लौकिकविपयतया द्रव्यसमवेतपत्यो सा मानाधिकरण्यसम्बन्धेन कारणस्य महत्त्वस्य परमाणुरूपादावभावान्न त लौकिकात्यक्षमिति भावः । ननु चक्षुरिन्द्रियादिगतरूपादिविशेषगुणाना मनुद्भूतत्वेन वहिरिन्द्रियग्रहणायोग्यत्वाचक्षुरादावव्याप्तिमाशक्य ला घवाचाह । अथ वेति । अत्र कल्पे दैशिकपरत्वापरत्वमादाय मनस्यति- व्याप्तिवारणाय विशेषेति । स्पर्शवत्वं समवायेन स्पर्शवखम् । द्रव्यसम वायिकारणेत्यादि । सत्तादिकमादाय गगने ऽतिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्व व्याप्येति । आकाशशरारिणामिति मूले शरीरिपदमात्मपरमित्यभिप्राये एव प्रत्यक्षसाधनत्ततदसाधनत्वाम्या तयोरप्युत्कर्पापकर्पसभवादिति वाच्यम् । प- रिमाणनिष्ठोत्कापकर्पयोः परिमाणविमानकमात्या स्वसमातीयपरिमाणावधिकत स्यैव नियमात् कथमन्यथा विभुपरिमाणे परमाणुपरिमाणापेक्षया नापकर्ष नियो पयोगित्वतदनुपयोगित्वाभ्यातयोरप्युत्कापकर्पयो सम्भदादिति भाव । उत्कर्षापक गुणनिष्ठनातिविशेषौ अयमस्मादुरकृष्ट इत्यादिप्रतीतिबलात्तयोरपि सावधिकत्वस्वी कार इति बोध्यम् । महत्परिमाणवत्वमिति तथा । च परमाणुपरिमाणे अपकर्मानान- यतेषि महतलाभातादेव न परममहत्त्वमिति भाव । बहि पदमिति । मनोमि अत्वमेव बहिष्ट्र ग्राह्यम् । ग्राह्यनातीयेति । वहिरिन्द्रियनन्यलौकिकप्रत्यक्षवि अयनातिमदिति तदर्थ सयोगोप्रत्यक्षे यावदाश्रयप्रत्यक्षम्य कारणलेन तदभा- यात् कालसयोगो न प्रत्यक्षविषय इति नातीयपर्यंतानुधावनमावश्यकमिति, आ वश्यक च ग्रामसजातीयत्वतिवक्षणमन्यया परमाणुरूपादेरप्रत्यक्षतयातनाव्याप्ति प्रसगादिति भाव । वक्ष्यनइति । धादिपर्वमित्यादिकारिकयेनिशेष । द्रव्यत्वमाढायनि । यद्यपि विशेषगुणन रूपायन्यतमत्वमेवामे वक्ष्यमाण नत्र च ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । द्रव्यारम्भश्चतुर्पु स्याद् अथाकाशशरीरिणाम् । अव्याप्यवृत्तिक्षणिको विशेषगुण इष्यते ॥ २७॥ न च द्रव्यानारम्भके घटादावव्याप्तिः। द्रव्यसमवायिकार- णवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमन्त्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ अथा काशेति ॥ आकाशात्मनामव्याप्यवृत्तिक्षणिकविशेषगुणव- गाह । आकाशात्मनामिति । लक्ष्ये लक्षणं योजयितुं शब्दज्ञानादीनाम. व्याप्यत्तित्वं क्षणिकलं चौपपादयति । आकाशस्येत्यादिना । क्षणिक- स्य विशेषगुणस्यानभ्युपगमादाह । क्षणिकत्वं चेति । घटादिव्याचये - तीयक्षणतीति । स्वोत्तरवृत्तीति । स्वपदं नाश्यत्वाभिगतपरं तदुत्तरर- त्तिः तद्वितीयक्षणत्तियों विशेपगुणस्तनाश्यत्वादित्यर्थः । अत्र च यत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन योग्यविभुविशेपगुणनाशस्तत्र स्वसामानाधिकरण्य- स्वाव्यवहितपूर्ववर्तित्वोमयसम्बन्धेन योग्यविभुविशेषगुण इति सामाना- विकरण्येन नाशकत्वं बोध्यम् । कार्यतावच्छेदके योग्यत्वानुपादाने माय- चिदिनन्यादृष्टनाशे व्यभिचारः योग्यत्वं च लौकिकसाक्षात्कारविषय- विशेषत्वगुणत्वयोर्न घटकता तथाप्यत्र विशेषत्व सामान्यगुणभिन्नव तत्सहितगु- णत्यमेव विशेषगुणत्वमित्यभिप्रायेण द्रव्यत्वस्यापि सामान्यगुणभिन्नतया तदादायाति. च्यातिरमिहिता । न चैवमपि द्रव्यत्वे वहिरिन्द्रियग्राह्यजातिविरहादेव तदादाय ना- तिन्याप्तिरिति वाच्यम् । द्रव्यस्वपदस्य द्रव्येतरासमवेतार्थकतया क्रियाया अपि तथा त्वेन तामादाय मनस्यतिव्याप्सेरेव तात्पविषयत्वात् अन्यतमत्वस्य भेदकूटावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदरूपस्य गुरुलेन सामान्यगुणमेद्कूटवत्वे सति गुणत्वस्यैव लक्षणषट- ·१२८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रूपद्रवत्वप्रत्यक्ष- योगिनः प्रथमास्त्रयः। गुरुणी द्वे रसवती द्वयोनैमित्तिको द्रवः ॥ २८ ॥ आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः। निर्विकल्पकान्पतरत्वं न खतीन्द्रियजातिशून्यत्तम् , अदृष्टत्वस्य जातिले मानाभावेन तथाप्यदृष्टे व्यभिचारात्। रूपादिनाशे व्यभिचारवारणाय वि- स्विति । संयोगादिनाशे व्यभिचारवारणाय विशेपेति । कारणतावच्छे- दके योग्यत्वविशेषत्वयोरुपादानान्न द्वितीयक्षणोत्पन्नादृष्टसंयोगादिना ह. तीयक्षणे ऽपेक्षावुद्धिनाशः सामानाधिकरण्यसम्बन्धनिवेशान शब्दादिना ज्यधिकरणानां जानेच्छादीनां नाशः स्वाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वसम्बन्धनिवे- शाच न मानादिना उत्पत्तिकालिकेच्छादीनां नाशः । के चिसु स्वत्वस्य वढ्यक्तिपर्यवसायिवया तत्तद्गुणस्य तत्तद्गुणो नाशकः अपेक्षाबुद्धस्तु कतोचितेति भाव । चक्षुरादेरिति । यद्यपि चक्षु सयुक्तात्मसमवायस्य ज्ञाने सत्वा- त् लौकिकप्सन्निकर्षा भावादित्यसङ्गत तथापि चक्षु सयुक्तयोग्यसमवायस्यैव सन्निक- त्वमावश्यक अन्यथा परमाणौ चक्षु सयोगदशाया तत्समवेतद्रव्यत्वादिप्रत्यक्षा- पत्तरिति । आत्मनो ऽयोग्यत्वात् ज्ञाने न लौकिकप्तनिकर्ष इति भाव तीति । ननु घटरूपादी महत्वामावेपि तत्प्रत्यक्षदर्शनात् परमाणुरूपे तदमावेपि तत्प्रत्यक्षं स्यादित्याशङ्का निरस्पति । लौकिकेति । ग्रहणायोग्यत्वादिति । बहिरि- न्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्ष प्रति उद्भूतरूपत्वेनैव कारणतया कारणतावच्छेदकधर्मव त्वस्यैव योग्यतारूपत्वादिति भाव । ननु बहिरिन्द्रियनन्यलौकिकप्रत्यक्षतरूपयो- । महत्वे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । १२९ ग्यत्वं न लक्षणे निवेश्यते किं तु बहिरिन्द्रियनन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयगुणत्वन्यून- तिनातिमत्वमेव लक्षणघटकं तथा च तथाविधरूपत्वादिनातेः चक्षुरादिरूपेपि सत्त्वे- मन चक्षुरादावव्याप्तिरित्यस्वरसादाह । लाघवाचेति । अपवेतीति ॥ तन्वत्र कल्पे आत्मावृत्तित्वं समवायेन आत्मवृत्तितानवच्छेदकधर्मवत्वमेव वक्तुमुचितं अन्यथा तस्यात्मवृत्तिभिन्नत्वरूपत्वे सामान्यगुणभेदकूटरूपविशेषत्वानवेशेन गौरवप्रप्तगात् इत्वं च विशेषत्वनिवेशनं विनापि कालादावतिव्याप्तिवारणं सम्भवति कालादिनि- उसंयोगे तादृशधर्मवत्वाभावादिति विशेषत्वनिवेशनं अनर्थकमित्याशङ्कामपनेतुं तनि- वेशे प्रयोजनांतरमाह । अत्रेति । समवायेनेति । बोध्यमिति शेषः । अन्यथा कालि- कदिक्कृतविशेषणताम्यां स्पर्शवतो. कालदिशोरतिव्याप्तिप्रसङ्गादिति भावः । द्र- व्यत्वयाप्येतीति । यद्यपि द्रव्यत्वमपि द्रव्यत्वव्याप्यमित्युक्तदोपतावस्थ्यं तथा- प्यत्रापि पूर्वोक्तरीतिरनुसंधेया अतो न कश्चिद्दोष इति ध्येयम् । घटादिव्यावृत्तय इति । क्षणिकविशेषगुणवत्वस्य लक्षणांतरताया अन्ते वक्ष्यमाणतया ध्वंसप्रतियो- गिविशेषगुणवत्वस्स घटादावतिव्याप्ति. तनिरासायेत्यर्थ ॥ न चेदानीमपि यद् ध- ररूपादिक तृतीयक्षणे नष्ट तत्रातिव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । अग्रे नश्यमा- नत्वात् ॥ द्वितीयक्षणवृत्तिरिति । स्वद्वितीयक्षणवृत्तिरित्यर्थ. इद च अपेक्षाबुद्धि- व्यतिरिक्तस्थले तत्र तृतीयक्षणवृत्तिरित्येक वक्तव्यमिति बोध्यम् । तत्र तन्मूले खो- तरवर्तितम्य स्वाव्यवहितोत्तरवर्तित्वरूपत्व अव्यवहितोत्तरत्वं खोतविशेषगुणानुत- रखे सति स्वोत्तरलं स्योत्तरलं त्रस्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वमित्ये कोक्त्येवोभयसंग्रह. सम्भवतीति ध्येयम् । अत्र च स्वरूपत्वेन खत्वम्याननुगतलेन तत्तद्यक्तिविश्रांत ए. व कार्यकारणभाव इति तत्तद्यक्तिनाशं प्रति तत्तद्व्यक्तित्व कारणता युक्ता स्व. द्वितीयक्षणवृत्तित्वादेरव्यावर्तकत्वात् अनन्तकार्यकारणभावापत्या गौरवं चेत्याशये- नाह । अन चेति । स्वाव्यवहितेति । स्वप्रागभावाधिकरणकालपागमानानाधिकरण- वे सति स्वप्रागभायाधिकरणत्वं अव्यवहितपूर्वत्व अत्र चापेक्षावृद्धिद्वितीयक्षणो- त्पन्नपुरुपान्तरीज्ञानादितृतीयक्षणे तन्नाशवारणाय खसामानाधिकरण्यप्रवेशः अ- पेशावुद्धिद्वितीयक्षणे च तत्पुरुषस्य न योग्यविशेषगुणोत्पाद इतिसिद्धान्त ज्ञानादेः क्षणिकत्ववारणाय द्वितीयासम्बन्धप्रवेशः । व्यभिवारइति । अन्वयन्यभिचार इत्य- र्थः । ननु योग्यत्वस्य लौकिकप्रत्यक्षविपयरूपत्वेन निर्निकल्पकस्य स्वोत्तरोत्पन्नज्ञा- नादिना नाशो न स्यादित्याशङ्कामपनेतुं योग्यतां निक्ति । योग्यत्वं चेति । ला- घवादाह । अतीन्द्रियेति । निर्विकल्पकतं तु न जाति. निष्प्रकारकज्ञानसैव नि- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । द्विसप्रत्यक्षमित्याहुः । एतत्क्षणोत्पन्नयोग्यविभुविशेषगुणत्वेन' नाश्यता ए तत्क्षणोत्तरक्षणवृत्तित्वविशिष्टयोग्यविभुविशेषगुणत्वेन नाशकता अपेक्षा बुद्धिनाशे तु द्वित्वप्रत्यक्षविशेषसामग्री तेनापेक्षाबुद्ध्युचरक्षणे सामान्यसा मग्रीसत्वेपि न क्षतिः चरमदानादिकं तूत्तरक्षणवृत्चित्वविशिष्टस्वयमेव ना. शकं एतत्क्षणोत्पन्नसकलविशेषगुणसाधारणं चेदमित्यप्याहुः । शब्दस्या- व्याप्पवृत्तित्वक्षणिकत्वे उपपाय जानादीनामपि ते उपपादयति । एवमि विकल्पकत्वात् ज्ञानस्वं तु नातीन्द्रियमिति भाव । रूपादिनाशइति । अत्र व्यभि- चारपद व्यभिचारपरं रूपसत्वे रूपांतरानुसत्या अन्वयव्यभिचारासम्भवात् । एवं मुत्तरत्रापि पाकनन्यरूपादिनो घटवृत्तिगगनादिसंयोगस्य नाशानुत्पादाव्यभिचारे बोध्यम् । व्यघिकारणानामिति । एवञ्च समानाधिकरणगुणानामेव नाशकत्वमिति व. स्तुगतिमनुरुध्योक्त व्यधिकरणेच्छया शब्दनाशेपि तस्य द्विक्षणावस्थायित्वनिर्वाहे चेष्टापत्तिप्तम्भवात् परं तु अस्मदुक्त्यैव व्यावृत्तिरिति ध्येयम् । उत्पत्तिकालिकेच्छा- दिनेति । पूर्वक्षणोत्पनेच्छादिनेत्यर्थः । यद्यपि स्वस्यैव स्वनाशकत्वापत्तिरेव वक्तुम- चिता तथापि स्वाव्यवहितपूर्ववर्तित्वस्य गुरुत्वेन तत्स्थाने स्वभिन्नत्वमेव निवेदय स्वस्य स्वनाशकत्ववारणसम्भवादेतावत्पर्यन्तानुघावनमिति मन्तव्यम् । अपेक्षावुद्धि नाश प्रत्यपि तृतीयक्षणोत्पन्नद्विलनिर्विकल्पकव्यक्तीनां तत्तव्यक्तित्वेन अनन्त- कार्यकारणभावापत्या गौरवात्तत्रैकारणताया अपि वक्तुं शक्यत्वेन गौरवस्वीका- रानौचित्यादित्याशयेनाह । अपेक्षावृद्धस्त्विति । एकस्मिन् क्षणे नानाविशेषगुणन्य- तीनां नाशेन तत्तद्व्यक्तिनाशं प्रति तत्तद्व्यक्तित्वेन कारणत्वकल्पन बहुतरा- दिकार्यकारणभावाधिक्यसम्पादकं अतो लाघवेन तत्तत्क्षणोत्पन्नयोग्यविभुविशेषगु. णनाश प्रति तत्क्षणोत्तरक्षणवृत्तित्वविशिष्टगुणलेवैव कारणता वक्तुमुचितेत्याशये- नाह । एतत्क्षणोत्पन्नेति । नन्वेवमपेक्षाबुद्धेरपि स्वद्वितीयक्षणवृत्तिगुणेन नाशाप- त्तिस्तथा च द्विस्वनिर्विकल्पकक्षणएवापेक्षावुद्धिनाशे चतुर्यक्षणे द्विखनाशाद्विषया- भावेन तत्क्षणे द्वित्वविशिष्टप्रत्यक्षानुपपत्तिरित्यत आह । अपेक्षाबुद्धीत्यादि । वि- शेषसामग्रीति । तथा न विशेषतामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्न्या कार्योपधा- यकतया सामान्यसामग्रीसत्वेपि द्वित्तप्रत्यक्षरूपविशेषकारणाभावात् तृतीयक्षणेना- पेक्षावुद्धिविनाश इति भाव । नन्वेव प्रथमकल्पे यज्ञानानतर मुक्तिस्तादृशज्ञाना- नतरं तदात्मनि ज्ञानाद्यनुत्पत्या तन्नाशानुपपत्ति तयक्तित्वेन स्वस्यैव नाशकले ·1- 1 कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ति । क्षणिकपदस्य वैयाल्लक्षणद्वयाभिषायेणार्थयाह । इत्यं नेति । अ- व्याप्यवृत्तीत्युक्तमिति । नच रूपादीनामपि कालिकान्याप्यवृत्तित्वात्कथं तद्वारणगिति वाच्य,अव्याप्यवृत्तिपदेन दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्योक्तत्वात्। विशेषगुणत्युक्तमिति। विशेषगुणाश्च "वुद्ध्यादिपक स्पर्शान्ताः स्नेहासा- सिदिको दवः । अदृष्टभावनाशब्दा अमां वैशेपिका गुणा" इति वक्ष्यमा- णास्तल्लक्षण तु गुणनिरूपणे वक्ष्यते । यतु अव्याप्यवृत्तिविशेपगुणवत्त्वमी- इवरेऽव्याप्तं तद्गुणानांव्याप्यवृत्तित्वादिति, तन, अव्याप्यावृत्तिपदेनाव्या. प्यत्तियत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । चतुःक्षणवृत्तीतचतुः क्षणहत्तीनियानिजन्यानि घटादीनि तदवृत्तियो जातिनित्वादिस्तद्वानवि- शेषगुणोज्ञानादिस्तद्वत्वस्यात्मादौ सन्वाल्लक्षणसमन्वय । अत्रच चित्वंस मवायेन विवक्षितम् । तेन जन्यमाने कालेिकन मानत्वस्य गृत्तित्वेपि न क्षतिः वृत्यन्तं च ज्ञानत्वादेर्जन्यवृत्तित्वात् असम्भववारणाय । तदर्थत्वा- दितिाक्षणिकविशेषगुणवत्त्वादित्यर्थः । ननु त्रिक्षणवृत्तित्वमुपेक्ष्य चतुःक्ष णवृत्तिसपर्यन्तानुधावने प्रयोजनाभावः,न चत्रित्वचनुप्रयोर्लाघवगौरव- विरहेण चतुप्योपादाने इच्छेव नियामिकेति वाच्य, प्रथमोपस्थितत्वरूप- लायवस्य त्रिवे सम्भवादत आह अपेक्षावुद्धिारीत । तथा च त्रिक्षणवृत्ति- त्वस्य प्रवेशे जानत्वस्य सङ्ग्रहो न स्यादिति भावः । चतुःक्षणवृत्तिजन्या- वृत्तीत्यस्य फलमाह । रूपत्वादिकं खिति । तद्व्युदासः, रूपवजानिन्यु. दासः । तथा च रूपवजातिमाद्विशेपगुणवति घटादों यातिव्याप्तिः सा - तस्य क्षणिकात्वापत्ति यदि च तदनन्तरमपि अत्र घटादिसंयोगोत्पत्या तदेव ना- शकमित्युच्यते तथापि महाप्रलयर्वद्वितीयक्षणोत्पन्नचरमात्मसाक्षात्काराद्वितीयक्ष- णे गुणोत्पादस्वीकारे क्षणिकगुणानगीकारण तृतीयक्षणे महाप्रलयानुपपत्तेस्तन्नाश- कं दुर्लभमेव । न च चरमात्मसाक्षात्कारेण दृष्टमात्रनाशे कारणाभावेन महाप्रलया- नुपपत्तिरिति वाच्यम् । महाप्रलयानुरोधेन तत्क्षणस्यैव तज्ननकादृष्टनाशे प्रतिव- न्धकत्वोपगतात् इत्यत आह । चरमज्ञामादिक विति । अन कार्यकारणभावान- न्त्यप्रयुक्तगौरवं आहुरित्यनेन सूचितम् । व्याप्यवृत्तित्वादितीति । ईश्वरस्य शरीर- विरहेण तदवच्छिन्नत्वासम्भवादिति भाव || नक्षतिरिति । नासम्भव इत्यर्थ । चतृ - क्षणवृत्तीत्यस्य फलमाह । वृत्यतं चेति । सङ्ग्रहो न स्यादित्यनेन ज्ञानत्वमादाया- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामल्दी । वं साधर्म्यमित्यर्थः । आकाशस्य विशेपगुणः शब्दः स चाव्याप्यवृत्तिः । यदा किं चिदवच्छेदेन शब्द उत्पद्यते तदान्यावच्छेदेन तदभावस्यापि सत्वात् । क्षणिकत्वं च तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वम् । योग्यविभुविशेषगुणा- नां खोत्तरवृत्तिविशेषगुणनाश्यत्वात्प्रथमशब्दस्य द्विती- यशब्देन नाशः। एवं ज्ञानादीनामपि । ज्ञानादिकं यदा. मनि विभी शरीरावच्छेनोत्पद्यते तदा घाद्यवच्छेदेन त- दभावोस्त्येव । एवं ज्ञानादिकमपि क्षणदयावस्थायि । इ. त्वं चाव्याप्यवृत्तिविशेषगुणवत्वं क्षणिकविशेषगुणवत्वं चा- र्थः पृथिव्यादी रूपादिविशेषगुणोस्तीसतो व्याप्यवृत्ती- त्युक्तम् । पृथिव्यादावव्याप्यवृत्तिः संयोगादिरस्तीति वि. शेपरणेत्युक्तम् । न च रूपादीनामपि कदाचित् तृतीयक्ष- णे नाशसम्भवात् क्षणिकविशेषगुणवत्वं क्षित्यादावति- व्यासमिति वाच्यम् । चतुःक्षणत्तिजन्यावृत्तिजातिमदिशे- पगुणवत्वस्य तदर्थत्वात् अपेतावुद्धिःक्षणत्रयं तिष्ठति क्षण- चतुष्टयं तु न किमपि जन्यज्ञानादिकं तिष्ठति रूपत्वादिकं तु क्षणचतुष्टयस्थायिन्यपि रूपादो वर्तते इति तद्व्युदासः। ईश्वरज्ञानस्य चतुःक्षणवृत्तित्वात् ज्ञानत्वस्य तवृत्तित्वाज- निरस्तेति भावः । जन्येत्यस्य फलमाह। ईश्वरति । शरीरिणामित्यत्र म ले शरिपदस्सयपाथुतार्यकत्वाभिमायणाह । यद्याकाशनीवात्मनोरिति । मिनि सगममनगाव तृतीयाणसितमुपेक्षितम् ॥ रात्वमादायव एम पन्नामामान विशगतात्यपि शयते वस्नृमिति पूचितम् । गणवानापावामि ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । न्येत्युक्तम् । यदद्याकाशजीवात्मनो साधर्म्यं तदा जन्येति न देयं देपत्वादिकमादाय लक्षणसमन्वयात् परममहत्वस्य तादृशगुणत्वाचतुर्थक्षणे दित्वादीनां नाशाभ्युपगमाद् दि- त्वादीनामपि तथात्वात्तदारणाय विशेपेति । निक्षणवृत्तित्वं वा वक्तव्यम् । इच्छात्वादिकमादायात्मनि लक्षणसमन्वयः । रूपद्रवत्वेति । पृथिव्यतेजसां रूपवत्वं द्रवत्ववत्वं प्रत्यक्षवि- षयत्वं चेत्यर्थः । न च चक्षुरादीनां भर्जनकपालस्थवन्हेरु- ष्मणश्च रूपवत्वेकेंमानमिति वाच्यंतत्रापितेजस्त्वेनरूपानु, मानात् । एवं वाय्वानीतपृथिवीजलतेजोभागानामपि पृथि, ननु जन्यत्वामवेशे प्रानत्येच्छात्वमयत्नवजातीनां चतुःक्षणवृत्यवृत्ति स्वाभावात्कथं लक्षणसमन्वय इत्यत आह । द्वेपत्वादिकामिति । आदिना शब्दत्वपरिग्रहः । विशेपपदस्य कृत्यमाह । परममहत्वस्यति । तादृशगुण- त्वादिति । चतुःक्षणवृत्तिजन्यावृत्तिजातिमद्गुणत्वादित्यर्थः । ननु परमम- हत्त्वत्वं न जातिः किं त्वपकर्पानाश्रयपरिमाणसमित्युक्तम् । नया च कर्य सदादायातिमसङ्ग इत्यत आह । चतुर्थक्षणे द्वित्वादीनामिति । यद्वा ननु जन्यपदानुपादाने परममहत्त्वत्वस्य चतु क्षणवृत्तिवृत्तित्वान्न परममहत्त्वमा दाप कालादावतिव्याप्तिरत अह । चतुर्थक्षणेति। द्वित्वादीनामिति । त- थात्वादिति । तादृजातिमद्गुणत्यादिवर्यः। प्रथमोपस्थितत्वरूपलायवम. मिसन्यायाह । विक्षणति । चतुरादीत्यादिना घाणादिपरिग्रहः । तत्रापि, चक्षुरादिष्वपि । पृथिवीत्वादौ द्रवत्ववद्वृत्तित्वमुपपादयति । पृतजत्वित्या दिना । योगिप्रत्यक्षाविषयत्वादाह । अतिव्याप्त चेति । घटो वायुमानिनि बावंशे उपनीतभानात्मकघटविशेष्याचाक्षुषविषयवायुवृत्तिद्रव्यत्वाप्यवा. युवनानिमति पायावतिव्याप्तिवारणाय लांकिकेति । गुरुत्ववत्लापति । गुरुत्वं रक्तिमापकतोलकत्वादि । इदमुपलक्षणम् । पतनवत्वामित्यापि वो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चीत्वादिनारूपानुमानंबोध्यम् । न चघटादौ द्रुतसुवर्णादि, भिन्नतेजसि च द्रवत्ववत्वमव्याप्तमिति वाच्यं, द्रवत्वववृत्तिद्र, व्यत्वव्याप्यजातिमत्वस्य विवक्षितत्वात् ।घृतजतुप्रभृतिषुपृथि, वीपुजलेपुद्रुतमुवर्णादौतेजसिचद्रवत्वसत्वात्तत्रच पृथिवी, त्वादिसत्वात्तदादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयः न च प्रत्यक्षविप, यत्वं परमाण्वादावव्याप्तमतिव्याप्तं च रूपादाविति वाच्यंचा- क्षुपलौकिकप्रत्यक्षविपयवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्वस्य, वि. वतितत्वात् आत्मन्यतिव्याप्तिवारणाय चाक्षुपेति । गुरुणी इति । द्वयोरिति ।। पृथिवीतेजसोरित्यर्थः । नच नैमित्तिकं ध्यम् । पतनत्व गुरुत्वासमवरियकारणककर्मत्तम् । उल्कापततीत्यादिप्रयो गस्तु लाक्षणिकः । वस्तुतस्तु गुरुत्वासमवापिकारणकर्मवृचिपतनत्वं ना तिविशेष एव । ननु सप्तानामपि साधर्म्य शेयत्व वत्कस्य वैधयेमित्याश झापामाह । उपत्वादिकमिति । "वायोर्नकादश तेजसो गुणा जलक्षिविमा पभृतां चतुर्दशादिकालयोः पञ्च पढेव चाम्बरे महेश्वरे यौमनसस्तथैव चे" ति प्राचीनइलोकमनुसृत्य वायोस्तावद गुणानाह । मूले स्पर्शादयोष्टाविति। स्पर्शसहरूयापरिमाणपृथक्खसयोगविभागपरत्वापरलान्यपी वेगाख्यस मायनि । माच्छितज्ञानादिमत्तप्तम्बधेन शरीरविशिष्टार्थक्त्वाभिप्रायेणेत्यर्थ ॥ मूलय न्यूननामपनेनुमाह । पतनवलमितीति । वाध्यमित्यम्य शितिनग्यो साध यमित्यादि । पननत निर्वति । गुरु वेनि । न च परमाणुना सर्वदा पननापत्या प्रकृष्टगुर वयव पननाममदायिशरणत्वेनागीकरणायतया परमाणौ तदमावेन पत नामग्भवादव्याप्तिरिति वाच्यम् पतनववृत्तिद्रव्यत्तस्याप्यनातिमत्वस्य विवभणी यन्या िति मात्र । नतमप्युला पनातीनि प्रयोगानुपपनि तेनोम्पोमाया गु रसामान पानामग्मा न्यन भार । उन्नति । माणिइति । गमगतपद ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । यदुक्तं यस्य साधर्म्य वैधर्म्यमितरस्य तत् ॥ २९ ॥ स्पर्शादयोष्टौ वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः। स्पर्शाद्यष्टौ रूपवेगौ द्रवत्वं तेजसो गुणाः ॥ ३० ॥ स्पर्शादयोष्टौ वेगाश्च द्रवत्वं च गुरुत्वकम् । रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येते चतुर्दश ॥ ३१॥ स्नेहहीना गन्धयुता क्षितावेते चतुर्दश। स्कारश्चति वायोर्गुणा इत्यर्थः । तेजसो गुणानाह । स्पर्शायारिति । अ- पां गुणानाह । पदियोष्टाविति । पृधिव्या गुणानाह । स्नेहहीना इति । त्यादि 1 लाघवमाभप्रेत्याह ! वस्तुतस्त्विति । जातिविशेषएवेति । गुरुस्वमनकताव- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । बुद्ध्यादिपटकं सङ्ख्यादि- पञ्चकं भावना तथा ॥३२॥ द्रवत्वं घटादो वढ्यादौ चाव्यासमिति वाच्यं नैमित्तिकद- वत्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षित- त्वात् || आत्मान इति ॥ पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशात्मनां विशेपगुणवन्त्वमित्यर्थः। यदुक्तमिति ॥ ज्ञेयत्वादिकं विहा- येति बोध्यम् । तत्तु न कस्यापि वैधयं केवलान्वयित्वात् । स्पर्शादय इति ॥ ते च खे, आकाशे ॥ साधर्म्यवेधम्र्ये नि. एते ऽव्यवहितपूर्वोक्ताः । आत्मनो गुणानाह । वृद्ध्यादिपद्कमिति । दिसुखदुःखेच्छाद्वैपप्रयत्नाः सङ्ख्यादिपञ्चकं सङ्ख्यापरिमाणपत्या- संयोगविभागाः । कालदिशो गुणानामक्यादेकोक्त्यैवाह । सयादिप- चकमिति । आकाशस्य गुणानाह। शन्दति । तया चाकाशे शन्दः स- रूपादयः पञ्चवं पद्गुणा इत्यर्थः । ईश्वरस्य गुणानाइ । सङ्ख्यादी. ति। अत्र नव्या ईश्वरस्य परिमाणवाचे प्रमाणाभावः, नच दन्यत्वेन त. दनुमानमिति वाच्य, अमयोनकत्वात्, ईश्वरे द्रव्यत्वसत्वे मानाभावाच । अत एव तत्र संयोगविभागयोः सत्वेपि मानाभावः पृथत्त्वस्य च गुणत्व छेदक्षैव तस्मिद्धिरितिभाव । ननु मुले यदृक्त यस्य साधर्म्य वैधयेमितरस्य तदिनि सामान्यनोमिधानमयुक्त सप्तपदार्याना साधर्म्य यत्वादी नदितराप्राप्ति या तदितरधर्म्यतामावाटित्यादाक्षामपनेनु मुक्तावस्या ज्ञेयत्वादिक विहायेति प्रागनील्याह । नन्वित्यादि । प्राचीनलोकमिति । क वित्तारिकावलीअन्थे- पलोको दृश्यते म प्रतिप्त एवेति मन्नन्य एनद्वाक्यम्बरसात् । ऐक्यादिति ॥ एरमातीपत्रादित्ययं तेन दिशाग्यो परिमाणादिभेदेपि न सति ॥ अप्रगोन ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । धर्माधर्मों गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश। सङ्ख्यादिपञ्चकं काल- दिशोः शब्दश्च ते च खे॥३३॥ सङ्ख्यादिपञ्चकं बुद्धि- रिच्छा यत्नोपि चेश्वरे । परापरत्वे सङ्ख्यादि- पञ्च वेगश्च मानसे ॥ ३४ ॥ मेव निरस्तम् । यथा चेश्वरे सुखसम्भवस्तथाग्ने व्यक्तीभविष्यति । एवं कत्वादिति । ईश्वरपरिमाणस्यानन्यत्वेन जन्यपरिमाण प्रति व्यत्वेन कारणत्वेपि ताशकार्यकारणभावनहरूपानुकूलतर्कसहकृतेनोक्तानुमानेन ईश्वरे परिमाणसिद्ध सम्भवादिति भाव । नन द्रव्यत्व यदि परिमाणव्यभिचारि स्यान्निरुपाधिक न स्यादित्यनुकूलतर्कसहकृतेनोत्तानुमानेन ईश्वरेपि परिमाणसि‘िनष्प्रत्यूहैव अन्यथा कालदिशारपि परिमाणसिद्धिप्रसङ्गादित्यस्वरसादुक्तानुमानेन स्वरूपासिद्धिमाह । ईश्वर इति । अत एव वेदान्तिनामीश्वरस्य स्वप्रकाशमुखात्मकत्वे विवादो ऽपि स- गच्छते इति भाव । निरस्तमिति । रूप घयत्पृथाति व्यवहारानुरोधेन पृथम् पदस्य मिन्नार्थकता द्रव्यं घट पटात्पृथगित्यत्रापि तद्विपयकतयैवोपपत्तौ तादृश प्रतीत्या पृथक्त्वरूपगुणान्तरासिद्धरिति भाव । तथाने व्यक्तीभविष्यतीति । नित्य विज्ञानमानद ब्रह्मेति आनद ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेत्यादिश्रुतिभिरीश्वरे नित्यमुखसिद्धेरिति भाव । सङ्ख्येति । एको ह वै नारायण इत्यादिश्रुत्या तन्सि ·१३८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तत्र क्षितिर्गन्धहेतु- नानारूपवती मता। षड्विधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ॥ ३५॥ रूप्य सम्पति प्रत्येकं पृथिव्यादिकं निरूपयति ॥ तत्रेति ॥ गन्धहेतुरिति । गन्धसमवायिकारणमित्यर्थः । यद्यपि ग- न्धवन्त्वमानं पृथिव्या लक्षणमुचितम् । तथापि पृथिवीत्व- जातौ प्रमाणोपन्यासाय कारणत्वमुपन्यस्तम् । तथा हि प सङ्ख्याजुद्धीच्छामयत्नसुखानीति पञ्चैवेश्वरस्य गुणा इत्याहुः॥इति श्री. भारद्वानबालकृष्णात्मजमहादेवकृती मुक्तावलीमकाशेमयमः परिच्छेदः । ग. न्धहेतुत्वं कालादौ गतमतो व्याचष्टे । गन्धेति । गन्धववृत्तिद्रव्यत्वय्याप्य. भातिमत्वमित्यर्थः । तेन मुरभ्यमुरभिकपालारब्धनिर्गन्धयटे नाव्याप्तिः । दिरिति भावः । हानेच्छापयत्तास्तु सिता सकर्तृकत्वानुमानेनैव मिध्यन्तीति प्रति- पादितमपस्तात् । न चैवमणोरणीयान् महतो महीयानिति श्रुत्या ईश्वरे परिमा णमपि कुतो न सिद्यतीति वाच्यम् । महत्वागुणयोर्विरुद्धतेन एकत्रोभयोरसम्भ- वान्महत्वस्य देशकालाव्यत्वादिति हृदयम् ॥ इति श्रीरामरुद्रमट्टाचार्यविरचितार्या मुक्तावली प्रकाशतरनिण्यां प्रथमस्तरङ्गः । कालादाविति । गन्धनिष्ठा कार्यवाद. ग्रिनकार्यतानिरूपितदात्म्यामन्यावच्छिनकालतावच्छिन्नकारणतायाः बालेपि सत्यादिति मात्र. । ननु गन्धलापच्छिन्नकार्यत्वाविवक्षणेनैप दोषः आवश्यकं च तद्वि- पक्षणमन्यथा कार्यतापां ममवायतमयावरियतत्वविक्षणमपि गधनिष्ठममाय सम्बन्धारितसगुणन्दापरिउतार्यतानिरूपिनद्रव्यतावच्छिन्नकारणतामादाय म. सादापनियाप्त्यापतिरित्याशनादिप पातम् । तेन प गन्धवासिकारण ·। कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वृत्त्यन्तेन न जलादावतिव्याति: । द्रव्यत्वव्याप्येत्यनेन तत्रैव सनामादाय सान, नवा जातिपदोपादानाज्जलपृथिव्यन्यतरत्वमादाय सा । गन्धवचं वृत्तिलं च समवायेन तेन कालिकसम्बन्धेन गन्धवति समवायम्बन्धाव. च्छिन्नवृत्तित्वमज्जलवादिमति पृथिवीनिरूपितकालिकसम्बन्धावच्छिन्न- वृत्तिलमज्जलत्वादिमति वा जलादी नातिन्याप्तिः । ममाणोपन्यासाये- ति । यद्यपि पृथिवीत्वस्य प्रत्यक्षतया न प्रमाणान्तरापेक्षा तथापि अयो- ग्यसाधारण्येन प्रत्यक्षासम्भवात्तत्साधारण्येन पृथिवीलसिद्ध्यर्थं तदुपन्या- स इति भावः । अन्यया गन्धत्वावच्छिन्न प्रति हेतुत्वानहीकारे आक स्सिकलापत्तेः नियतकारणानियम्यत्वापत्तेरित्यर्थः । तथा च कार्यमात्र- विजातीयादृष्टसंग्रह इति ध्येयम् । गन्धववृत्तीत्यादिग्रन्थस्य गन्धवत्वस्येत्यादि । दव्यत्वव्याप्येति । द्रव्यत्वन्यूनवृत्तीत्यर्थः । तेन द्रव्यत्वस्यापि द्रव्यत्वव्याप्यत्वेन न तमादाय जलादायतिव्यातिरेवमपि द्रष्टव्यम् । नाव्याप्तिरिति । अनेन च ताह- शघटे ऽव्याप्तिवारणाय गन्धवत्वस्योक्तरूपस्यैव विवक्षणीयतया तदपेक्षया लाघवेन गन्धसमयायिकारणत्वमेव वस्तुमुचितं तथासति पृथिवीत्वावच्छिन्नस्वरूपयोग्यतारू- पकारणतामादाय तादृशघटेपि लक्षणसमन्वयसम्भवात् । न च द्रव्यत्वव्याप्यत्वं द्रव्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव कारणताशरीरे च गन्धवन्निष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वरूपनियमाशस्यानन्यवासिद्धित्वस्य च प्रवेशेन तत्रैव गौरवमिति वाच्यम् । अत्रापि नित्यत्वादिघटितगुरशरीरजातितस्य प्रवेशात् विनिगमनाविर- हेणापि तस्य लक्षणता दुर्योरेवेति सूचित । नातिव्याप्तिरिति। एवं चान्यतरत्वमा- दायाऽतिव्याप्त्यप्रसक्त्या जलपृथिवीद्वित्वमादाय न जले ऽतिव्याप्तिवारणायैव जा- तिपदगिति विभावनीयम्।अयोग्यसाधारण्येनेति । अयोग्यविशेप्यत्वेनेत्यर्ष.! वैशि- प्यं तृतीयार्थ. तत्साधारण्येन अयोग्यपरमाण्यादिवृत्तित्वेनेत्यर्थ तथा च परमाणी प्रत्यक्षेण न पृथिवीत्वजातिसिद्धिरपि तु तत्रापि गन्धोत्पत्त्या गन्धरूपकार्यहेतु- कानुमानेनैव तत्कारणतावच्छेदकटपिवीत्वसिद्धिरिति भाव. । नियतकारणेति । का- रणे नियतत्वं जलादिव्यावृत्तत्वमेव नियम्यत्वं कार्यतावच्छेदकधर्मवत्वं तथा च गन्धं प्रति पृथिवीत्वेनाकारणत्वे कदा चिजलादावपि तदुत्पाद स्यादिति भावः । ननु नेयमापत्ति सम्भवति पाकनगन्धे विजातीयतेन संयोगत्वेन तेन संयोगस्या- पाकने ऽवयवगन्धम्येव कारणतया तदभावाव जलादौ गन्धोत्पादासम्भवात् वैजा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । पृथिवीत्वं हि गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिध्य ति अन्यथा गन्धत्वावच्छिन्नस्याकस्मिकत्वापत्तेः । न च पापाणादौ गन्धाभावाद् गन्धवन्त्वमव्याप्तमिति वाच्यम्। तर्गन्धत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वानुरोधेन तदवच्छिन्ने पृथिवीत्वेन हेतुत्व मावश्यकमिति भावः । इदमुपलक्षणम् । रूपादिनाशकतावच्छेदकतयापि पृथिवावनातिसिद्धिष्टव्या प्रतियोगितासम्बन्धेनाश्रयनाशाजन्यरूपनाशं प्रति स्वसमवायिसमवेतत्वस्ववृत्तिरूपत्वोमयसम्बन्धेन विलक्षणतेमास- योगत्वेन हेतुत्वात् पृथिर्वात्वस्य तादृशनाशकतावच्छेदकसम्बन्धघट- कत्वात् आश्रयनाशजन्यरूपनाशे व्यभिचारणायाजन्यान्तं नाशविशे- मणम् । घाग्निसंयोगेन पटरूपनाशापचिवारणाय समवेतत्वान्तस्य ना. शकतावच्छेदकसम्बन्धे मवेशा । तेजोवृत्तिरूपे प्रतियोगितासम्बन्धन ता. त्यस्य एपिव्यनुयोगिकसंयोग एव स्वीकरणीयत्वात् अन्यथा एकदैनात्यस्य रूपा दिनन कतावच्छेदकतया जलादौ रूपोत्पादापत्तेः । न च रूपात्मकप्रतिबन्धक्स. त्वादेव न तत्र तदापत्तिरिति वाच्यम् । रूपान्तरोत्पादकतावच्छेदकस्यैव पूर्वरूप- नाशकतावच्छेदकतमा नाशयवापादानीयत्वादित्यस्वरसाद्भावमाह । तथचेति । कार्यतावच्छेदकत्वनियमादित्यस्य समवायिकारणकार्यतावच्छेदकत्वनियमादित्यर्थः । तेन गन्धत्वस्य विनातीयादृष्टनन्यतावच्छेदकत्वेपि न पृथिवीत्वासिद्धिप्रसन्नाः गा- प्तिसिद्धिन्तु घटत्वादिकपालत्वादिम्यां कार्यकारणभावदर्शनादेवेति भावः । ननू- कव्याप्ती मानामावस्तद्ग्राहकानुकूलतळभावादित्यस्वरतात्प्रमाणान्तरं दर्शयति । इदमित्यादि । विलक्षणेति।प्रभादिसंयोगेन रूपनाशानुत्पादाद्विलक्षणेति । स्ववृत्तिरूप- स्वस्येति । रूपत्वम्य तेन संयोगप्रतियोगिकल्वे मानाभावात् स्ववृत्तित्वप्रवेश पर- परासम्बन्ध प्रविशिष्टविशेषणभागम्य सप्रतियोगिकत्वादेव विशिष्टपरंपरासम्बन्धात्य सप्रतियोगिवत्पनियमात्तवृत्तिरायनाया. तेन सयोगप्रतियोगिकत्वेन स्ववृत्तिक पत्तस्य तत्प्रतियोगित्वसम्भवादिति भाव | स्वममवायिसमवेतत्वेति । विलक्षण तेन मयोगप्रनिगोगिक्लविशिष्टसमवायानुयोगिसमवेतत्वेत्यर्थः । न गृथिवीत्वान शेपि न क्षनि नेनामयोगप्रतियोगिवनविशिष्टममायानुयोगित्वभ्य तेनम्यनगी- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। दशरूपनाशापत्तिवारणाय तखटकतया पृथिवीत्वप्रवेशः । स्वसमानाधिक- रणरसगन्धादौ प्रतियोगितासम्बन्धेन तादृशरूपनाशोत्पत्यापत्तिवारणा- य स्वीत्तरूपत्वस्य नाशकतावच्छेदकसम्बन्थे प्रवेशः । स्ववृत्तित्वं च का. लिकविशेषणतया बोध्यम् । स्वसमवायिपृथिवीसमवंतत्वविशिधरूपत्वस्य सम्बन्धत्वे रूपत्वविशिपृस्वसमवायिसमवेतत्वमादाय विनिगमनाविरहेण नाश्यनाशकमावद्वयापत्तिरिति तत्त्यागः । एतेन पाकजगन्धे तेजःसंयोग- स्य कारणलेनापाकने च सुरम्यादिगन्धादाववयवगतसुरभ्यादेनियामक त्वेन गन्यत्वेन पृथिवीत्वेन कार्यकारणभावे मानाभावात् पृथिवात्वं न जातिरिति प्रत्युक्तम् । ननु गन्धवत्त्वस्य पृथिवीलक्षणत्वे पापाणादौ गन्ध- शून्ये ऽव्याप्तिरित्याशङ्का निराकरोति नचेत्यादिना । तत्रापि पापाणादा- वपि।तिवीत्वनति शेपा, गन्धसत्वात् गन्धानुमानात् । ननु पापाणादौ ग- न्धसत्वे ऽनुपलम्भो न स्यादित्यत आह । अनुपलब्धिस्त्विति । अनु. स्कटत्वेन, अनुभूतल्लेन । ननु पापाणस्य पृथिवीवएव मानाभावे नितरां तदधीनगन्धवत्त्वे इत्यतस्तत्र पृथिवात्वसाधनाय भूमिकामारचयति कथम- न्ययेत्यादिना | अन्यथा पापाणादौ पृथिवीत्वानीकारे । तद्भस्मनि पा. पाणभस्मनि । यद्यपि पापाणे पृथिवीत्वाभावेनालक्ष्यत्वादेव तत्र गन्धव- त्वलक्षणं नाव्याप्तामति व्यर्थस्तत्र गन्धसाधनाय परिश्रमस्तथापि वस्तु. स्थितिमनुरुध्य तथोक्तमिति ध्येयम् । पापाणभस्मनि गन्धः प्रत्यक्षसिद्ध- स्तेन तत्र पृथिवीत्वमङ्गीकरणायम् । ततश्च भस्मारम्भकावययेप्वपि पृथि- कारादिति भावः । तेजस इति । विजातीयसंयोगेनेति शेष । तेन जलादौ न गंधापत्तिः चैनात्यस्य पृथिव्यनुयोगिकसंयोगएव स्वीकारादिति हृदयम् । प्रत्युक्तमिति । ताह- शकार्यकारणभावाभावेपि रूपनाशकतावच्छेदकसम्पन्धघटकतयव तसिद्धेरिति भा- वः । पृथिवीत्वेनेतीति । पाषाणादौ गन्धसत्वादिति मूलमसङ्गतम् । तत्र तत्साधक प्रमाणामावादित्याशङ्कानिरासाय गन्धसत्वादित्यस्य गन्धानुमानादित्यर्थकताया आ. वश्यकत्वेन तत्र हेत्वनुपन्यासे मूलस्य न्यूनतापत्तेरिति भावः । व्यर्थ इति । पा- पाणस्य पृथिवीत्वएव लक्षणस्याव्याप्तिः । तस्यापृथिवावे तु तत्र गन्धसत्वस्याति- व्याप्तिवारकताया अनुकूलत्वादिति भावः । वस्तुस्थितिमनुरुध्येति । पाषाणस्य पृ. थिव्यन्यद्रव्यताया अपसिद्धान्ततया लक्ष्यत्वेन तत्राव्याप्तिपरिहारस्येवोचितत्वा-' ·१४२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । बीत्वसिद्धिस्ततश्च पापाणारम्भकावयवेवपि पृथिवीत्वमगीकरणीय भ स्मारम्भकावयवपापाणावयवयोरैक्यादेव च पापाणस्यापि पृथिवीत्वाप्ति द्धिरित्यभिप्रायस्तदेतद्विशदयनि । भस्मनो हीति । एतेन पापाणइव तन्द्र स्पन्यप्यनुशूनगन्धापत्तिवारणाय पापाणावयवेपु पाकानीकार आवश्य कः । एव च पाकोत्पादितगन्धवद्भिः पापाणापयवैरेव तद्भस्मारम्भः नि र्गन्धैश्च तैरेव पाषाणारम्भ इत्यन्यथा तद्भस्मनीत्यायसङ्गतिरिति परास्त म् । तथासत्यप्युक्तपणाल्या पापाणे पृथिवीत्वसिया तेनगन्यानुमानस म्भवादिति । यद्द्व्यमिति । अत्र च घट वसमत्यक्षे घटोपादानानुपादेय व्यभिचारवारणाय प्रथम द्रव्यपदम् । अथ वा घट वसज यरूपध्वसे व्य भिचारवारणाय सत् । मिथ्याजानभ्वसजन्यकायव्यूहे नवीनमते दण्डमा गमावध्वसजन्ये घटे वा व्यव्यभिचारवारणाय द्वितीय दम्पपदम् । प्रतिर न्धकद्रव्यात्यन्ताभावजन्ये द्रव्ये व्यभिचारवारणाय ध्वसपदम् । ध्वसत्वे दिति भाव । पाषाणारम्भइतीति । न च पाकनगन्धे गन्धनाशोपि करणमन्यथा ग न्धनाशात्पूर्वमेव पाक्न गन्धोत्पादप्रसादिति कथ निर्गधपरमाणौ गन्धोत्पाद सम्मातीति वाच्यम् । गन्ध प्रति गन्धम्य प्रतिबन्धकत्वेन प्रतिबन्धकप्तसर्गाभाव विरहादेव गन्धसत्वे तदुत्पादासम्मवात् । न चैवमपि जलादौ पाकेन पाकजगन्धा पत्या तद्वारणायेव पृथिवीत्वेन गन्धहेतुता आवश्यकेति वाच्यम् । विजातीयतेन सयोगम्येव पाकत्वात् । जलादिवृत्तिसयोगे वैनात्यानह शारादिति भाव द्रव्यपर मिति । ननु अग्रे ध्वसत्वेन ध्वसनन्यत्व विवक्षणीय तथा चान न व्यभिचार प्र त्या प्रति विषयम्य सामान्यतो विषयत्वेन विशेषतश्च तत्तद्यक्तित्वेन हेतुतयवोप पत्तौ मध्यविधान तत्कार्यकारणमात्रे मानामावादित्यत आह । अपवेति । कायन्यू है इति । मरिति प्रारब्धणयार्थ सोपरिप्रमृतीना युगपदनेक्शरीरपरिग्रह पुराणेषु धूपने तादृशकायममूहे मिथ्याज्ञाननन्यानादिवासना वसोपि हेतुत्वेनाटीकरणीय मत्वज्ञानरहिताना युगपदनेकशरीरपरिपहस्य छाप्यननुभवादिनि यद्ध्वातजन्यमि त्युक्तो वामनोपादानानुपादेये कायममूहे भवति व्यभिचार इति भाव । नवीनमत इनि । दण्डप्रागभाव वमम्य नवीनमते दण्डरूपत्वानहीकारण दण्डनन्यस्यदी क क्ष्यमाण अभिवारामाभवेन उत्तमेव प्रयोननन्न मत इति मननाय इदमुक्तम् । प्रा भानमत कशी व्यभिनाग्नदनुरा नइत्याह । दण्डेति । पनिर सायन्नाभाव ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो हनुष्णाशीतपाकजः नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणुलक्षणा ॥३६॥ अनित्या तु तदन्या स्यात् सैवावयवयोगिनी। सा च त्रिधा भवेद्देह- मिन्द्रियं विषयस्तथा ॥ ३७॥ तत्रापि गन्धसत्वात् अनुपलब्धिस्त्वनुत्कटतेनाप्युपपद्यते कथमन्यथा तद्भस्मनि गन्ध उपलभ्यते । भस्मनो हि पा पाणध्वंसजन्यत्वात् पापाणोपादानोपादेयत्वं सिध्यति य- द् द्रव्यं यदव्यध्वंसजन्यं तत्तदुपादानोपादेयमिति व्यासेः। दृष्टं चैतत् खण्डपटे महापदध्वंसजन्ये । इत्थं च पाषाणपर- माणोः पृथिवीवात्तजन्यपापाणस्यापि पृथिवीत्वं तथा चत- स्यापि गन्धवन्त्वे वाधकाभावः।नानेति।शुक्लानीलादिभे- देन नानाजातीयं रूपं पृथिव्यामेव वर्तते न तु जलादो तत्र शुक्लस्यैव सत्वात् पृथिव्यां त्वेकस्मिन्नपि धर्मिणि पाकव- ·१४४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । योनिजादिर्भवेद्देहः इन्द्रियं प्राणलक्षणम् । विषयो व्यणुकादिश्च ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥ ३८॥ न चेह जनकत्वं विवक्षितम् । पाचां मते प्रतिबन्धकसंसाभावत्वेन तस्य हेतुन्वेपि न क्षतिः ध्वंसजन्यत्वं चादृषद्वारा विवक्षितम् । तेन शाल ग्रामशिलाध्वंसजन्ये नारकीयशरीरे न व्यभिचारः। न च दुग्धध्वसजन्ये द विदुग्धावयवजन्यत्वस्वीकारे दध्नोपि दुग्धत्वापरया दुग्धावयधिन जन्यते इत्यङ्गीकरणीयम् । तथाचदभिव्यभिचार इति वाच्यं दना द्व्यणुकातिरिक्त जन्ये इति । मण्यमावमन्यवन्ह्यादावित्यर्थ । प्राना मतइति । नवीनमते तु प्रति कपकात्यन्तामावस्यैव कार्यहेतुतया नाय व्यभिचार सम्भवतीति भाव । नार कीयशरीरइति । न च निषिद्धाचरणमेव पापद्वारा नरके तदुपयोगिशरीरे च हेतु रिति न व्यभिचार इति वाच्यम् । सानुकूलकृतिमत्वसम्बन्धेन निषिद्धकर्मणोपि हेतुत्वसम्मवादिति माव । दधीति । स्थूलदधीत्यर्थ दुग्धावयवेत्यस्यापि स्थूलदुग्धा वयवेत्यर्थ सिद्धान्नेपि दघिट्याक्स्य दुग्धद्यणुकावयवजन्यत्वस्वीकारादिति । व्य. मिचारइतीति । दधिव्यणुवस्य दुग्धव्यक्ध्वसनन्यत्वे तर दुभत्र्यणुकावयवदुः ग्वद्यणुकोपादानोपादेयत्वविरहेणेति भाव 1 घणुकातिरिक्तेति । इद च उपादान पदम्य साक्षादययवपरतभिप्रायेणोक्त तदुपादानोपादेयमित्यस्य तदारम्भकारमा पारब्धीमत्यर्यरत्वे तु स्यूलदभौषि म्पलामध्वमनन्यत्वेपि न क्षतिम्तदारमापर मावारव्यत्वस्य तत्र सत्वात् परमाणी तटारम्मरत्व च तत्सत्ताप्रयोगकर्तताव- त्यमेव गायते निर्वषतुम् । अन्यथा म्यू-पापाणारम्भकावयवोपादेयत्वे भस्मनोपि पापाणवापत्यविशेषादपिपयंतानुधावने प्रयोजनामाव एवेति चिन्तनीयमिति । तम्ये मिनियमभ्येत्यर्थ । तत्र दधियारे । मानामावादिति । दुग्धारम्भापरमाणनाम न्यत्र गमन दध्यारम्माधिपरमाणनास्त्रागमनमित्यम्य वपन तत्प्रयोनार ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दुग्यध्वंसजन्यत्वास्वीकारात् द्यणुकरूपदुग्धवंसजन्यत्वोपि तस्य न तत्र व्य- भिचारः सदुपादानपरमाणुजन्यत्वस्य दनि मत्वात् । नच दुग्धपरमाणुज- न्यत्वेन दध्नोपि दुग्धत्वापत्तिरिति वाच्यं, दुग्धपरमाणौ दुग्धत्वाभावात् द्रव्यत्वव्याप्यव्याप्यजातेः परमाणुटीत मानाभावत् अन्यथा परमाणु- स्वरूपदुग्धजन्यत्वेन दुग्यत्वापत्तिवारणासम्भवाव दधित्वदुग्धत्वयोः पर- पाणी जातिसङ्करमसद्गादिति व्याप्तियोधार्थ दृष्टान्तमाह । दृष्टं चैतदिति। मूले नानारूपवत्वं लक्षणान्तरमुक्तं मल्लक्ष्ये प्रतिपादयति शुल्लेत्यादिना । अलक्ष्य लक्षणगमनासत्वं मतिपादयति। न विति । रूपद्वयवहात्तिसत्ता. रूपजातिमति गुणादावतिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वव्याप्यति । द्रव्यलव्या. प्यजलत्वादिमति जलादावतिव्याप्तिवारणाय रूपद्वयवतीति।द्रव्यत्वाव्याप्य- जलपृथिव्यन्यतरत्वादिमति जलादायतिव्याप्तिवारणाय जातीति । अपे- क्षावुद्धिविशेपविपयत्वरूपद्वित्वचाटतत्वेन गौरवादाह । रूपनाशेति। अ- त्रापि प्रतिपदव्यारतिः पूर्ववद्धोध्या ॥ पविधस्तु रसस्तत्रेति मूलोक्तं रसस्य प विधवं प्रकाशयति । मधुरेत्यादिना । यत्र नानारसा नोत्पन्नास्तत्राव्याप्तिरित्यत आह । अत्रापीति । ननु मूले गन्धस्तु द्विविवो मत इत्यनेन द्विविधगन्धवत्वं पृथिव्या लक्षण प्रदार्श- तं तच्चायुक्तं द्वविध्यांशस्य वैयादित्यत आह । वस्तुस्थितिमात्रमिति । वस्तुगत्या गन्धी विविधस्विष्टतीति सूचयितुमुक्तं न तु लक्षणे वैविध्यस्यापि मवेश इत्यर्थः । गन्धस्य वैविध्य प्रकाशयीत । दैविध्य चेति । अनुष्णा- सीतत्वस्य वैयादाह । इत्यं चेति । पाकजस्पर्शवत्वमात्रोक्तावित्यर्थः । हेणायुक्तमिति भावः । अन्यथेति । दधिद्यणुकस्य दुग्धपरमाणुनन्यत्वे इत्यर्पः । ननु द्रव्यत्वव्याप्यजाते. परमाणवृत्तित्वे बाधकाभाव एव मानं मविप्यतीत्य- त आह । दधित्वेत्यादि । जातीति । अत्रापि वृत्तित्वं जातिमत्त्वं च समवायेनैव विवक्षणीयम् । अन्यथा नलत्वं पृथिवीत्त्वं चादाय जले ऽतिव्याप्तितावस्थ्यात् एवं च जातिपदेन व्यावृत्तिर्नलपृथिव्युमयत्वादीनां द्रष्टव्या । अपेक्षेति । रूपनिष्ठ द्वित्वं न सङ्ख्यारूप गुणे गुणानड़ीकारात् अपि तु रूपद्वयविषयकापेक्षावुद्धिवि. पयत्वरूपं तन्निवेशनीयमिति गौरवमतस्तदघटितं रूपनाशवटितलक्षणं प्रणिनाय ना. शत्वं च अखण्डोपाधिरूपमेवेति न गौरवमिति भावः । द्वित्वादिघटितत्वेनेत्यादिप- द सम्पातायातं तदितरभागस्योभयत्र तुल्यत्वादिति ध्येयम् । जातीतीति । अत्रा.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । शेन नानारूपसम्भवात् न च यत्र नानारूपं नोत्पन्नं तत्रा व्याप्तिरिति वाच्यम् । रूपद्धयववृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिम वस्य विवक्षितत्वात् रूपनाशववृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजाति- मत्वस्य वा वाच्यत्वात् वैशेषिकनये पृथिवीपरमाणी रु. पनाशस्य रूपान्तरस्य च सत्वात् न्यायनये घटादावपि तत्सत्वाल्लक्षणसमन्वयः॥ पविध इति ।। मधुरादिभेदेन यः पविधरसः स पृथिव्यामेव, जले मधुर एव रसः। अ- त्रापि पूर्ववद्रसदयवद्वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वं लक्षणा- थों ऽवसेयः। दिविध इति वस्तुस्थितिमात्रं नतु दिविधग- न्धवत्वं लक्षणं दिविधत्वस्य व्यर्थत्वात् । दैविध्यं च सौरभा- सौरभभेदेन बोध्यम् । स्पर्शइति तस्याः पृथिव्या अनुष्णाशी- तस्पर्शवन्त्वं वायावपि वर्ततइत्युक्तं पाकज इति । इत्ये च पृथिव्याः स्पोनुष्णाशीत इति ज्ञापनार्थतदुक्तं पाकज स्पर्शवन्त्वमात्रं तु लक्षणं अधिकस्य चैयर्थ्यात् यद्यपि पाक जस्पर्शः पटादो नास्ति तथापि पाकजस्पर्शववृत्तिद्रव्यत्व- व्याप्यजातिमत्त्वमर्थो बोध्यः नित्येति।सा पृथिवी दिविधा न्यापपते पाकजस्पर्शाभाववति पटे वैशेपिकमते पाकजस्पर्शस्य परमाणुष्वे- र विद्यमानत्वादवपविनि पाकासिदिमाशङ्कप निषेधति। यद्यपीति पाक अस्पशेति । पटादावित्यादिपदेन वशापकमत ऽवयविमाप्रपरिप्रहः । सत्ता रूपजातिमादाय गगनादावतिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वव्याप्योति । द्रव्यतः समानाधिकरणसभामादायातव्याप्तिवारणाय व्याप्यभागः स्पर्शसमा नाधिकरणलतादिकमादाय जलादापातव्याप्तिवारणाय पाकजोति । पारुमद्रवत्वसमानाधिकरणतेजस्वमादाय तेजस्पतिन्याप्तिवारणाय ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । नित्यानित्या चेत्यर्थः। अणुलक्षणा परमाणुरूपा पृथिवी नि- त्या तदन्या परमाणुभिन्ना पृथिवी घणुकादिरूपा सर्वाप्य- नित्येत्यर्थः । सेवानिया पृथिव्यवयववतीत्यर्थः । नन्वयवि- नि किं मानं परमाणुपुञ्जरेवोपपत्तेः, न च परमाणूनामती- न्द्रियत्वाद् घटादीनां प्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यम् । एकस्य परमाणोरप्रत्यक्षत्वेपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वसम्भवात् यथैक- रोति । जलयिव्यन्यतरत्वमादाय जलादावातिव्याप्तिवारणाय जातीति । अत्र च पृथिवीवस्य लक्ष्यतावच्छेदकत्वाल्लक्षणत्वं न सम्भवतीति तत्प- रित्यागः । वस्तुतस्तु पृथिवीत्वजानिरपि पृथिव्या लक्षणम् । न च व्यतिरे- कसहचारेणाप्यन्वयव्याप्तिरेव गृहातइत्यचार्यमते पक्षतावच्छदेकस्य न हेतुत्वमिति वाच्य, हेतुः साध्यसमानाधिकरण इति ज्ञानेपि हेतुमान् सा- ध्यवानिति बोधस्यानिप्पमत्वेन पक्षतावच्छेदकत्वेपि हेतुत्वाविरोधात ध्यतिरेकच्याप्तेर्गमकतायां तु सुतराम् । अणुत्वस्य धणुकीप सत्वादाह । परमाणुरूपेति । बौद्धः शङ्कते । नन्वयं घट इत्यादि प्रतीतिरेव तत्र प्रमा. पि पूर्वोक्तमनुसन्धेयम् । ननु पृपिवीत्वमपि पृथिवीलक्षण सम्भवतीति तन्कपन्नो- क्तमित्याशङ्कां निरस्यति । अत्रेति । आचार्यमत इति । व्यापकसामानाधिकरण्य- रूपान्वयव्याप्तिज्ञानमेव सर्वत्रानुमिता कारणम् न चैवमन्वयसहचारज्ञानेन पृथिवी. तरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वादित्यादावन्वयव्याप्तिज्ञानासम्भवात्कथमनुमितिरिति वाच्यम्। तत्र व्यतिरकसहचारग्रहेणैवान्वयन्याप्तिग्रहस्वीकारात् । तथा चान्वयसहचारमात्र- गृहीतव्याप्तिकत्वमेव केवलान्वयित्व हेतौ व्यतिरेकसहचारमात्रगृहीतव्याप्तिकन्य केवलव्यतिरेकित्वमुभयसहचारगृहीतव्याप्तिकत्वमन्वयव्यतिरेकित्पमित्याचार्यमतमुभ- यच्याप्तिज्ञानस्यानुमितिश्रणतावादिमणिकारमतएव गृहीत्वान्वयमात्रन्याप्तिमत्वादिकं 'केवलान्वयित्वादिकमिति बोध्यम् । पक्षतावच्छेदकस्येति । व्याप्तिमहदशायामेवान- मितिमानस्य पसतावच्छेदके साध्यसाधनयो सामानाधिकरण्यस्य गृहीततया सि- 'साधनापत्तैरिति भाव । अविरोधादिति । समानाकारिकाया अधिकविषयिण्या- ·१४८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्य केशस्य दूरे प्रत्यक्षत्वेपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वम् । न चै- को घटः स्थूल इति बुद्धरनुपपचिरिति वाच्यम् । एको म- हान् धान्यराशिरितिवदुपपत्तेः । मैवं, परमाणोरतीन्द्रियत्वे- न तत्समूहस्यापि प्रत्यक्षत्वायोगात् दूरस्थकेशस्तु नाती- न्द्रियः सन्निधाने तस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । नच तदानीं दृश्यप- रमाणुपुञ्जस्य उत्पन्नत्वान्न प्रत्यक्षवेपि विरोध इति वाच्यम् । णं भविष्यत्यत आह । परमाणुपुजैरेवेति । विलक्षणसंस्थानविशिष्पपर- माणुभिरेवेत्यर्थः । उपपत्तरिति । अयं घट इत्यादिमतीतेरुपपत्तरित्यर्थः । तत्समहस्य,परमाणुसमूहस्य । तत्र दृष्टान्तमाह। यथेति । तत्समूहस्य,केशस- मूहस्या अनुपपत्तिरितिपरमाणुनामनकवादणुत्वाचति भावः इतिचदुपपत्त- रिति । तत्र यया धान्यसमूहस्यैकत्वादेक इनि प्रतातिरेवं संयोगविशेपस्यै- व महत्वात्मकनया महानिति प्रतीतिस्तथा परमाणुपुज्ञेप्वति भावः। मत्यक्षत्वायोगादिति । तथा च स्वभावतोऽयोग्यानां परमाणुना परस्परसं- योगमात्रेण योग्यत्वं न सम्भवतीति भावः । दूरस्थकेशस्तु स्वभावतो ना. तीन्द्रिय इति त्वदुत्तवृष्टान्तस्य चैपम्यमित्याह । दूरस्यकेशस्त्विति । तस्यै- वैति । तस्य दूरस्थकेशस्य एवकारश्च तच्छब्दमाक्तनसन्निधानपदेनान्वे- ति । तथा च सन्निधानत एव तस्य प्रत्यक्षत्वादित्ययः । तथा च दूरत्वस्य मपि तथाविधाया एव सिद्धरनुमितिप्रतिबन्धकत्वादिति भाव । यद्यपि तथाचाय- मित्युपनयवाक्यात्पक्षो हेतुमानिति बोधस्यैव प्राचीन स्वीकारात्पक्षतावच्छेदकहे- तोरेक्ये उपनयवाश्याच्छाब्दबोघानुपपत्तिरिति तथापि परार्थानुमितादेव न्यायप्र- योगस्यापेक्षणीयतया स्वार्थानुमिमिमादायैव लक्षणप्रयोजनसम्भवात् उपनयवाक्या- च्छाब्दबोधसम्मवेपि क्षतिविरहात् । नवीनमते साध्यच्याप्यहेतुमत्ताबोधस्यैवोपनय- जन्यतोपगमेन विधेयाशे ऽधिकावगाहितया तत्सम्मवाचेति मावः । सुतरामिति । इदमुपलक्षणम् । अवच्छेदकावच्छेदेनानुमितिसम्मवोपि बोध्य सामानाधिकरण्य- मानविषयकसिद्धेग्नन्नाप्रतिबन्धकत्वादिति दिक् । नन्वय घट इति प्रति. परमा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रतिवन्धकत्वात्तद्दशायामप्रत्यक्षत्वमानं तस्य न तु स्वाभाविकमप्रत्यक्षत्व- मिति भावः । उत्पन्नत्वादिवि।क्षणभन्नवादिनां मते परमाणनामुत्पतिस्वी- कारादितिभावः । अन्यथा अदृश्यस्य दृश्योत्पादकत्वे।तन तोदृशदहनोत्प- त्तिस्थले । तदन्तःपतिभिः अतितप्ततैलान्तःपातिभि । स्वभावात् कारण. नैरपेक्ष्यात् । उद्भूतरूपाति। आदिना लोकादिपरिग्रहः । तदभावे, मह- पुनविषयकत्वे मृत्पिण्डेपि तथा प्रतीत्यापत्तिस्तत्रापि तत्सत्वादित्यतस्तद्वयाचष्टे । विलक्षणेति । संस्थान सयोग । समूहस्यैकत्वादिति । समूहशब्दार्थोत्र तावद्धान्य- निष्ठसख्याविशेष एव न तु तद्विशिष्टधान्यानि तत्रैकत्वाभावात् प्रत्येकमेकत्वसत्वेपि राशिपदप्रयोगानुपपत्तेरिति ध्येयम्। सयोगविशेषस्येति । एकधान्यसयुक्तापरधान्यस. युक्तान्यधान्यप्रतियोगिकसयोगस्यैवेत्यर्थ । न सम्मवतीति । अन्यथा पिशाचादी- नामपि परस्परसयुक्तानाप्रत्यक्षत्वापतेरिति भाव । ननु तस्यैवेत्यस्य दूरस्थकेशस्यै- वेत्यर्थकल्लएवकारासहति सनिघाने घटादेरपि प्रत्यक्षत्वादत आह । एक्का- कारश्चेति । ननु अदृश्यपरमाणुपुजाददृश्यपरमाणुपुञ्जोत्पत्तिलोक्ता न सङ्गच्छते परमाणना नित्यत्वादित्याशङ्का निराकुरुते। क्षणभनेति । तथाहि तेपा प्रयोग यत्स- तत्क्षणिक दीपसन्ततिवदिति भाव | अदृश्यस्य दृश्यानुपादासादिति मूलं तत्र यद्य प्युपादानपद न कारणार्थक सम्भवति स्वमतेप्यदृश्यादृष्टस्य दृश्यघटादिकारणत्वा- नापि समवायिकारणार्थक सम्भवति अदृश्यपरमाणो दृश्यपरमाणुसमवायिकारण ताया अन्यैरप्यनङ्गीकारात् समवायेन परमाणौ परमाणोवृत्तित्वाङ्गीकारे परमाणोरेव सावयवत्वापत्त्या ऽवयविनिराकरणानुपपत्ते । नापि प्रकृत्यर्थक प्रकृतित्व हि दध्नो दुग्धाधी स्वननकनाशप्रतियोगित्व तच्च न तेषा मते पपमाणुपु सम्भवति क्षणभग- वादिना नेपा पूर्वपूर्वव्यक्तित एवोत्तरोत्तरव्यक्तेरुत्पादस्यानुमततयान्ते नाशात्क्षणव्य- वधानस्या तैरनडी कारातिति महदसमञ्जस तथापि त्वन्मतइत्यादि पूरणन्नानुपपत्ति त म्मते पूर्वव्यक्तिमात्रस्यवोत्तरव्यक्तिहेतुतया ऽदृष्टादे कारणतानन्युपगमेनोपादानप- दस्य कारणमानार्थकत्वे क्षतिविरहादिति ध्येयम् । कारणनैरपेक्ष्यादिति । तथा च त्वन्मतेतीन्द्रियत्वम्प्रत्यक्षत्वञ्च स्वाभाविक मित्यतीन्द्रियम्यन्दियकपदार्थोत्पादकत्वे चतूरूपादौ कदा चिदृश्यत्तमापादितम्मन्मते तु कारणवात् त्र्यशुकस्य प्रत्यक्षत्वेपि तदभावात् द्वयणुकस्यातिन्द्रियत्वसम्मवाददृश्यम्य दृशकारणत्वेपि नक्षतिरिति भाव । निलक्षणसयोगेति । विनातीयसयोगैत्यर्य । तच वैजात्य चक्षु पिशाचादिसयोगव्या- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वोद्भूतरूपायभावे,तदभावाद, महत्त्वाभावादित्यर्थ । अत्र नास्तिकम- सानुयायिनः परस्परविभक्तपरमाणूनां महत्वाभावादप्रत्यतत्वोप परस्पर- संयुक्तानां पुजात्मनां तेषां मत्यो वायकाभावः। नच महत्वाभाव एवं पा भकः, परस्परविलक्षणसंयोगरूपस्यैव महत्त्वस्य प्रत्यक्षजनकलात् । नव प. रमाणूनां नित्यत्वाद् घटादावुत्पत्तिनाशपतीत्यनुपपचिरिति वाच्यं तन्मते पदार्थमात्रस्यैव क्षणिकत्वात्परमाणूनामुत्पतिनाशयोः स्वीकारान् ।नच पर- माणुपुञ्जेषु घटत्वानीकारे कपालाद् घट इति मतीत्यनुपपत्तिः परमानां कपालजन्यवाभावादिति वाच्यं,तन्मते कपालस्यापि परमाणुपुञ्जरूपत- या घटरूपपरमाणुपुञ्नेषु कपालरूपपुजन्यत्वस्वीकाराव पुनात्पुनो। पचिरिति तेपा सिद्धान्तादित्याहुः । तम्रा घट इत्यादिप्रतीतिविषयताया अनेकपरमाशप कल्पने गौरवादित्ययययातिरिक्तावयविसिद्धिरिति दिक् । मेरुसर्षपयोरिति । अपिशब्दः साम्यपसह इत्युत्तरं सम्बध्यते तेन च दूध- णुकस्य सावयवारब्धत्वे महत्वापात: समुच्चीतये साम्य परिमाणतारत. वृत्तमेवाड़ीकरणीयमतो न तेपा परस्सरसयोगेन प्रत्यक्षत्वापत्तिरिति भावः । एक्का- रेण तदतिरिक्तमहत्वास्वीकार स्थित अवयविमावत्येवानडीकारादाकाशकालाय- प्रत्यक्षपदार्थानामप्यनीकाराध तन्महत्वे ऽव्याप्त्यसम्मवादिति ध्येयम् । उत्पत्ति नाशयो स्वीकारादिति । न चैव प्रतिक्षण घनदावुत्पत्तिविनाशप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । घटधारापा दीपकधारावच्छिन्नत्पेन तत्प्रत्यक्षासम्भवात् प्रत्यक्षपुजसना- तीयपुनान्तरपूर्वत्वामावे नाशम्य तादृशपुनान्तरानुत्तरत्वे चोत्पत्ते प्रत्यक्षत्वसम्भवादिति मात्र । सिद्धान्तादिति।कपालरूपपुमद्वययाद्घटरूपेकपुनोत्पनिरिति सिद्धान्तादित्यम् । दिगिनि। भ्यणुक एवावयवधाराया विश्रान्तिरिति दीधितिकारमते पुनस्य पेशस- मुहवत् प्रत्यक्षत्वमम्मेदपि नानात्र्यपुशना ताराप्रातिविषयलकल्पने गौरवादेवा- निरितापयामिद्धिरिति मचितम् । महत्वापत्तिरिति । अपकृष्टमहत्व प्रति स्वाभ- पममतसमवतत्वसम्बन्धेन मळ्याया कारणत्वादिति माव । करणीभूताया इति । परमाणकोपकर्षप्रयोनिकापा इत्यर्थः । साम्यादिति । साम्यमत्र उमयावयवनि- छापावपतियोगित्वमेव न वजातीयत्वमवयधारापा अविश्रान्तत्वे तद्वतसरूपाया शामिद्धरिति ध्येयम् । सपोगविशेषादिति मुष्टिपरिमितलभ्य यथा प्रचविशेषण परिमाणतारतम्यमनमामिद नपा मगेरवयदेपु अत्यन्तशिथिलमयोगान् मेरुपरिमा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । अदृश्यस्य दृश्यानुपादानत्वात् अन्यथा चक्षुरुष्मादिस- न्ततः कदाचिद् दृश्यत्वप्रसङ्गात् । नचातितसतेलादो कथम- दृश्यदहनसन्ततेदृश्यदहनोत्पत्तिरिति वाच्यम् । तत्र तदन्तः- पातिभिदृश्यदहनावयवैः स्थूलदहनोत्पत्तेरुपगमात् । नचा- दृश्येन दयणुकेन कथं दृश्यत्रसरेणोरुत्पतिरिति वाच्यं, य. तो न दृश्यत्वमदृश्यत्वं वा कस्य चित्स्वभावादाचक्ष्महे किं तु महत्त्वोद्भूतरूपादिकारणसमुदायवतो दृश्यत्वम् तदभा. वे चादृश्यत्वम् । तथा च त्रसरेणोर्महन्त्वात्मत्यक्षत्वं न तु दयणुकादेस्तदभावात् न हि त्वन्मतेपि सम्भवतीदं पर. माणी महत्त्वाभावात् । इत्थं चावयविसिद्धौ तेपामुत्पाद- विनाशयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वादनित्यत्वं तेषां चावयवावयव. धाराया अनन्तत्वे मेरुसर्पपयोरपि साम्यप्रसङ्गः अतः क- म्पाभावः परिमाणकारणीभूताया अपयवसख्याया उभपत्र साम्यादि- ति भावः । नच मेर्ववयवानां सर्पपतुल्यपरिमाणवत्त्वं न तु सर्पपावयवानां सर्षपतुल्यपरिमाणवत्त्वमित्यवयवपरिमाणविशेषाद्विशेष इति वाच्यं मेर्व- वयवसर्पपावयवयोरप्यनन्तावयवलेन तत्परिमाणतारतम्याभावस्याप्या- " णस्योत्कर्ष- सर्पपावयवेषु च किञ्चिच्छिपिलसंयोगत्तत्परिमाणस्यापकर्ष इति भावः। सम्स्याविशेषनियम्यत्वेनेति । यद्यप्यवयवानां सङ्ख्यासाम्येपि प्रचविशेषेण परि- माणतारतम्यमनुभूयते तथाप्यसंकल्यावयवेषु दृढतरसयोगेनापि परिमाणापकर्षप्तमा इत्यत्र तात्पर्यम् । वस्तुतो मेरोरवयवेषु सर्पपावयवापेक्षयोत्कृष्टप्रचयाडीकारे सर्व- पापेक्षया मेरोमर्दिवापत्तिरेव बाधिकेति विभावनीयम् । ननु ध्वसस्यासमवेतकार्यस्य सिद्धान्तिपिरप्युत्पदाशीकारादापत्तिरियमसड़तेत्यत आह । असमवेतमावेति । मले ·कारिकावळी, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्दी। चिदिश्रमो वाच्यः यत्र तु विश्रमस्तस्यानित्यत्वे सवे- तकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात्तस्य नित्यत्वम् । महत्परिमाणतारत- म्यस्य गगनादौ विश्रान्तत्वमिवाणुपरिमाणतारतम्यस्या- पि कचिदिधान्तत्वमस्तीति तस्य परमाणुस्वसिद्धिः।नच त्रसरेणावेव विश्रमोस्त्विति वाच्यं, त्रसरेणुः सावयवः चा- क्षुपदव्यत्वाद् घटवदित्यनुमानेन तदवयवसिद्धो त्रसरेणी- वयवाः सावयवाः महादारम्भकत्वात् कपालवदित्यनुमा- पादनीयवाद नन । मेरुसर्पपयोरवयवगतमचयाख्यसंयोगविशेपानाद्विशेष इति वाच्य,प्रचयाविशेषस्यापि सहयाविशेषनियम्यत्वेनसङ्ख्याविशेषा- भावे तविशेपानुपपत्तरिति। ननु तथापि विश्रमाश्रयस्य नित्यले मानाभाव इत्यत आह । यत्रविति। असमवेतति । असमवेतकार्योत्पत्तिप्रसनइत्यर्थः । ननु नस्य नित्यत्वसिद्धावप्यणुत्वे किंमानमित्यत आह । महत्पारमाणोति । चाक्षुपदव्यत्वादिति । अत्रात्मनि व्यभिचारवारणाय चातुपपदम् । घटा. भावे व्यभिचारवारणाय द्रव्यपदम् । तदवपदसिद्धाविति । त्रसरेण्ववय- मसिद्धावियर्थः । तदसिद्धरिति अवयवापराया सिद्धरित्यर्पः। अनन· ऽनेकद्रव्यवत्वस्येति । स्वसमवेतप्समवेतत्वसम्बन्धेन नानाद्रव्यवत्वस्येत्यर्थः । नतु समवेतत्वसम्बन्धेन तपाल तदर्पम्गवासति परमाणुमाधनानुमानस्याप्रयोनावश- साया अनिवृत्तिरिति ध्येयम् । परंपरयेनि । घटो द्न्यमित्यादिप्रतीतौ स्वाश्रयस- मदेतत्वसम्मधेन पटत्वमानमित्यर्थ । आरेित्यनेन तिलक्षणमयोगविशिष्टपणुक- पुभएष घटत्वादीकारे नेप दोष इत्यम्परम मानेन । प्रमाणामायेनेति । तादृशद्रव्ये इति शेष । ज्यणुरम्य प्रत्यक्षमिटूनया नदन्यथानुपपत्या द्वयणुकसिद्धसम्मवेपि परमाणुपयारबद्यादे मियसम्मवानिति माव । लायवादिति । न चैवं तस्य श्या पदाच्यतानुपपत्तिरिति वारयम् । अप्रत्यक्षद्वयणस्वामनावाप्सितरेव तपा न्याम्पीयमानत्वात्। मालमर्गपराचिन्य यत्मदम दृश्यते रन प्रथमन्नत्यामाणाना अम.

·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। नेन तदवयवसिद्धेः । नचेदमप्रयोजक, अपकृष्टमहत्वं प्रत्य- नेकद्रव्यत्वस्य प्रयोजकत्वात् । नचैवं कमण तदवयवधारापि व्याः त्रसरेणोरवयवाः सारयवा इत्यायनुपानयोरुक्तयोरमयोजकत्वेन शुटावेव विश्रमः । नच चाक्षुषं प्रति महत्त्वं कारणं तथा च श्रुटौ महत्त्वमा- वश्यकं तचावयवसङ्ख्याजन्यमिति अवयवं विना नात्पद्यते इत्यनुकूलत- कसत्वान्नामयोजकत्वं द्वथणुकसाधकानुमानस्यति वाच्यं, प्रसरेणुमहत्त्वस्य नित्यत्वस्वीकारेणोक्ततर्कानवतारात् ।नचाणुव्यवहारस्थाणुपरिमाणनिवन्ध नतया तदाश्रयद्रव्यासद्धिरावश्यकीति वाच्य, तस्यापकृष्पपरिमाणनि वन्धनत्वात् महत्त्वपि महत्तमादणुव्यवहारात् । नचैवं प्रसरेणुपुञ्ज एवा स्त्ववयवीति वाच्य, विशकलितेष्वपि तेषु घट इत्यादिमत्ययप्रसङ्गात् । नच तत्संयोगवृत्त्येव घटत्वं घटो द्रव्यमित्यादिमतीतौ च परम्परया सद्भानाम ति वाच्य, सम्भवति साक्षात्सन्बन्धविषयत्वे परम्परासम्बन्धविपयत्वक ल्पने गौरवादित्याहुः । ननु परमाणत्रयेण कुतो न द्रव्यान्तरोत्पत्तिः पर- माणुद्वयेन द्वयणरुवत् । एवं इयणुकद्वयेन द्रव्यान्तरोत्पत्त्यापतिस्विभिद्वर्थ का ध्यणुकवदिति चेन्न । प्रमाणाभावेन तादृशद्रव्यासिद्धौ परमाणुप्रये यणकये च द्रव्यारम्भकसंयोगाकल्पनात् । अत्रेदं चिन्त्यम् । त्रिभिः परमाणुभिरेव व्यणुकमस्तु परमाणुम्यामनारम्भस्तु सिद्धान्तिनां द्वयणुका भ्यामनारम्भइव मानाभावात् फलबलेन त्रयाणामैव युगपदव्यार म्भकसंयोगकल्पनात् । वस्तुतो गवाक्षरन्थे दृश्यमानानां व्यणुकत्वमेव यु क्तमणद्वयारब्धत्वे लावादिति । मूलस्थस्य देहमिन्द्रिय विपपस्तयेत्यस्य रेणुरिति स्मृत इति स्मृतौ जसरेणुपदस्येव प्रयोगात् तत्पदञ्च मण्डपादिपदवत्केव- लरूढमेवायदा त्रिभिस्सहितो रेणुस्त्रसरेणुः सहितलोप आप इत्येव तनास्तु व्युत्पत्तिरिति भाव । एलदपेक्षयापि व्यणुकनित्यतायामेन लाघवपरमावादिकल्पने गौरवादिति ध्येयम्।हेतुपरत्व कार्यपरत्वपरमणोविषयत्वेपि विषयस्तथेत्यस्य जन्यविपयार्थकतया परमाणोस्लथात्वन्नास्त्येव अत एव कारिकायामप्रेपि विषयो घणुकादिन्तु ब्रह्मा २० ·१५४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सिद्ध्येदिति वाच्यं,अनवस्थाभयेन तदसिद्धेरिति ।साचेति। सा कार्यरूपा पृथिवी त्रिविधा । शरीरेन्द्रियविषयभेदादि- त्यर्थः । तत्र देहमुदाहरति योनिजादीति । योनिजमयो- निजं चेत्यर्थः । योनिजमपि दिविधं जरायुजमण्डजं चेति। जरायुजं मानुपादीनाम् । अण्डजं सर्पोदीनाम्।अयोनिजे स्वेदजोद्भिजादिक । स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः । उद्भि- वैविध्ये हेतुपरत्वं सूचयितुमर्थमाह । सा कार्यरूपति । योनिजं शुक्रशो. णितयोः परस्परमेलनजन्यं तद्भिन्नमयोनिजम् । जरायुजमिति । गर्भवे- पृवचर्मपुटकं जरायुः मानुपादीनापित्यादिना पशुमृगादीनां परिन हः । सर्पोदीनामित्यादिना विहङ्गपरिग्रहः । स्वेदजमुदाहरति । कृपिदंशा. या इति । तच्छरीराणामुत्पतेरधर्मविशेपसहितम्यो ऽणुभ्य एव स्वीका. रादिति भावः। उद्भिजादिकमित्यादिनादेवादिशरिपरिग्रहातच्छरीराणा पुत्पदमविशेषसहितम्यो ऽणुभ्य एव स्वीकारादिति भावः । तेपामयो- निजत्वे वागम एव "ब्रह्मणो मानसा मन्वादयः पुत्ला" इत्यादि प्रमा "योनि विना न शरीरमि"त्येवंविधागमे च योनिपढ कारणमात्रपर शरीरपदं मनुप्पदेहपरं वा । गन्यादीत्यादिना शुल्लेतररूपपरिग्रहः ।क्ले- ण्डान्त इत्येव वक्ष्यतीति माव । योनिनमित्यस्य योनिद्वारा निर्गतमित्यर्पकले कदा चित्खेदनस्यापि योनिद्वारा निर्गमसम्भवादतिव्याप्तिरित्याशङ्कापरिहारायव्या- चष्टे । शुकेति । पशुरागार्दानामिति । यद्यपि पशुपदस्य रोमवल्लाङ्ग्रवद्वारकत या तेनैव मृगसमहे पृषम् मृगोपादानन्यर्यन्तथापि गोवलीवर्दन्यायेन लागल- रहितस्यापि सम्भवाभिप्रायेण वा तदुपादानमिति बोध्यम् । विहङ्गमादीत्यादिना वल्लीप्रभृतीनाम्परिग्रह । ननु किम्यादीनामपि शरीर शुरुशोणितमेलननमेव शरी- रमात्रम्य तपात्लादित्याशङ्कायामाह । तच्छरीराणामिति । तेपामिति । देवादिशरी- राणामित्यर्थ न तु क्रिम्पादिशरीराणामित्यर्थ । उत्तरत्र वक्ष्यमाणप्रमाणस्य तेषा- मयोनिमत्ते सत्त्वादिति ध्येयम् । योनि विनति । शुशोणितमेलन विनत्यप । कारणमात्रपरमिति । नन्वेव कार्यमाप्रम्यैव कारण विना ऽमम्मवार रिमात्रम्य ·१५५ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । जास्तरुगुल्माद्याः । नारकीणां शरीरमप्ययोजिनम् । नच मानुपादिशरीराणां पार्थिवत्ते के मानमिति वाच्यं गन्धा- दिमत्वस्यैव प्रमाणत्वात्। नच केदोष्मादेरुपलम्भादाप्यता- दिकमपि स्यादिति वाच्यं तथा सति जलत्वपृथिवीत्वादिना सङ्करप्रसङ्गात्। नच तर्हि जलीयत्वादिकमेवास्तु न तु पार्थि- वत्वमिति वाच्यं क्लेदादीनां विनाशेपि शरीरत्वेन प्रत्यभि- ज्ञानाद् गन्धादयुपलब्धेश्च पृथिवीत्वसिद्धेः तेन पार्थिवा- दोप्मादरित्यादिना व्यूहावकाशपरिग्रहः । क्लेदः क्षरण स्वेद इति यावत् । उप्या पाकः औष्ण्यमिति यावत् तच शरीरसम्बन्धेन पुष्पादौ रूपादि- पराहत्यानुमीयते अनुष्णाचदनुत्पत्तेः व्यूहः क्रिया अवकाशो मुखादाव- नादिगत्यपातिवन्धः । ननु कथं तर्हि शरीरे पाञ्चभौतिकत्वव्यवहार इ. त्यत आह । तेनेति । शरीरस्य पार्थवत्वसाधनेनेत्यर्थः एवं च शरीरे पा. चभौतिकत्वव्यवहारो न पञ्चभूतोपादानकत्वनिबन्धनः किं तु तज्जन्य- त्वनियन्धनस्तत्राप्यकैकस्योपादानत्वं चतुर्णा निमित्तत्वमिति विवेकः ।किं नु चेऐति । चेष्टावं जातिविशेषश्चेष्टतइति प्रत्यक्षसिद्ध । नच शरीरत्वमे- कारण विनानुपपत्तिकथन न युज्यते इत्याशङ्कायामाह । शरीरपदमिति । अत्र म. नुप्यपद पश्चादीनामप्युपलक्षकम् । ननु मानुपादिशरीरे पृथिवीत्वसाधनाय मूल ग- धादिमत्वादिति हेतुरुपन्यस्तस्तत्र हेताादिपदव्यर्थ केतलगन्धस्यैव पृथितीत्वा- व्यभिचारित्वात् । न चादिपद हेत्वन्तरसूचनायेति वाच्यम् । गुणान्तरस्यैव एशि- वीत्वव्यभिचारित्वेन तदभावादित्यत आह । गन्धादीत्यादिनति । तथा च नीला- दिहेत्वन्तरसूचनायैवादिपदमिति भाव । शरीरस्याद्रवत्वेन क्षरणासम्भवादाह । स्वेद इतीति । ननु पाको रूपपरावर्तकतेजम्सयोग स च पृथिवीत्वस्यैव साधको न तु तेगस्त्वस्यैव पृथिवीभिन्ने पानीकारादत आह । ओष्ण्यमितीति। उमा. स्पर्श इत्यर्थ ।व्यूह क्रियेति । यद्यपि क्रियावत्व न वायुत्वसाधक तस्य पञ्चद्रव्य साधारणसात् तथापि वायोरेव सदा गतिमलेन क्रियापदस्पात्र सर्वदा कियावत्या- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दिशरीरे जलादीनां निमित्तत्वमात्र वोध्यम् । शरीरत्वं न जातिः पृथिवीलादिना सार्यात् । किं तु चेष्टाश्र- यत्वं वृक्षादीनापि चेष्टाश्रयत्वान्नाव्याप्तिः। नच वृक्षादेः शरीरत्वे किं मानमिति वाच्यं, आध्यात्मिकवायु- सम्बन्धस्य प्रमाणत्वात् । तत्रैव किं मानमिति चेत्, भग्न- व पृधिर्वात्वादिव्याप्यजातिः चेपालं तु तत्तत्कियात्वमिति वाच्य, पृथि- वीत्यादिना सङ्करण पृथिवीत्वादिव्याप्यानेकशरीरत्वकल्पने गौरवा- त् । आन्यात्मिकेति । आध्यात्मिकवायुः प्राणाख्यः तनवे- ति । भग्नक्षतेति । भग्नक्षतयोविभागविशेपपिश्लिष्टावयवयोः सरोहणा दिकं, आदिना वृद्धिसङ्ग्रहः । सृद्धिश्चावयवोपचयः । तदुन्नयनादिति । आध्यात्मिकवायुसम्मन्धानुमितेः । ननु भग्नक्षतसरोहणादिहेतुगतबायोः माणत्वे ममाणाभाव इति चेन्न “नर्मदातीरसज्ञाताः सरलार्जुनपादपाः । नर्मदातोयसंस्पर्शात्ते यान्ति परमां गतिम् । गुरु हुंकृत्य तुंकृत्य विमं नि नित्य वाढतः । श्मशाने जायते वृक्षः कगृधापसोविते" इत्यागमस्यैव तत्र मानत्वात् । अन्त्यावपवित्वेनेति । द्रव्यानारम्भकद्रव्यत्वेनेत्यर्थः । मृतश- रोरे चेष्टाया अभावेनाव्याप्तेराह । अथ वेति । घटत्वमादाय घटेतिव्याप्ति धकतया न वायुत्वसाधनानुपपत्ति । न च सुषुप्तिदशाया शरीरेपि क्रियाविरहा स्वरूपासिद्धिरिति वाच्यम् । तदानीमपि श्वासादिप्रयुक्तक्रियासलादिति माव । चतुर्णामिति । यद्यपि जलपरमाण्यादिसंयुक्तपार्थिवपरमाणुष्वेव घट इव शरीरमुत्त धतइति वाम्चन्तयाणा तर कारणव जलसम्बन्धामा सम्लेषाभावेनावयन्यनुत्या. दादुप्णम्पर्शसर्वदागत्यमावापत्या च जलार्दाना कारणतासम्मवादावाशमयोगस्या च्यावर्तवतया क्य तस्य कारणत्यं तथापि विविधपापाणादौ भेदादीनामनुसत्या प्रकाशविधया ऽऽकाशस्य शरीरकारणत्वमिति मन्तव्यम् । विवेक इति । भेद ३. त्यर्थ । न मेति । विनिगमनाविरहेणेति शेष तरिकयात शरीरसमदेवकियात्वम्। सङ्करणेति पिवीव विहाय शरीवत्व नशरीरादी शरीरत्व विहाय पृथिवीवग्य घादी उभयोश्च मानुपादिशरीरे मलनेत्यर्थ । उपचय आधिक्यम् । तति । तादृशायो प्रमाणत्व इत्यर्थः । मान-नादिनि । धर्मविशेषणोत्तमगतिप्राप्त गम्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। क्षतसंरोहणादिना तदुन्नयनात् यदि हस्तादौशरीरव्यवहारो न भवति तदान्त्यावयवित्वेन विशेषणीयम् । नच यत्रश- रीरे चेष्टा न जातातत्राव्यतिरिति वाच्यतादृशे प्रमाणा- भावात् । अथ वा चेष्टावदन्यावयविवृत्तिव्यत्वव्याप्यजा- तिमत्वं अन्त्यावयविमात्रवृत्तिचेष्टाववृत्तिजातिमत्वं वा तत् मानुपत्वचैत्रत्वादिजातिमादाय लक्षणसमन्वयः। न च नृसिं- धारणाय चेष्टावदिति । इस्तादापतिव्याप्तिवारणायान्त्यावयवीति । नच इस्तत्वादिकं न जानिः पृथिवावादिना सङ्करादिति वाच्यं, पृथिवीत्यादि- व्यायनानाहस्तत्वायगीकारात् पृथिवीत्वरूपतादृशजातिमति घटादावति- व्याप्तिरतो लक्षणान्तरमाह । अन्त्यावयवीति । अन्त्यावयविमात्रवृत्तिरि- त्यनेन द्रव्यजातिव्युदासः चेष्टावीत्तरित्यनन घटत्वादिव्युदासः चेष्टा- च हिताहितमाप्तिपरिहारार्या क्रिया ग्राह्या न तु स्पन्दनमात्रं ग्राह्यम्, घटा. दावपि सत्वात् । ननु देवत्वजातिमादाय लक्षणसमन्वय इत्यत आह ।ज- लीयेति । देवत्वस्यापीति । अपिना नृसिंहत्वपरिग्रहः । जातिवाभावादि- जीवशरीरत्वमावश्यकन्तच्छरिनीवस्यैवोत्तमगतिप्राप्तिसम्भवात् जीवात्मनो भोगा- यतनयस्य च प्राशवत्वनियमादिति भावः । मृतशरीरइति । न च मृतशरेपि पूर्व चेष्टामत्वात्कथमन्याप्तिर्नहि यदा यस्य चेष्टावलं तदा यस्य शरीरत्वमिति काल- भरितं लक्षणमिति वाच्यम् । यत्र मरणानन्तरं खण्डशरीरान्तरमुत्पन्नं तत्रा तात्पर्यात् न चेति । यद्यपि हस्तत्वस्य जातित्वाभावेपि पृथिवीत्वादिकमादायवा- तिव्याप्ति । प्रसज्यतएव तथापि पृथिवीत्वादिकमादायैतलक्षणे घटादावतिव्यप्तिर्व- क्ष्यमाणतया तदादायाच्यावृत्तिप्रदर्शनमनचितामति हस्तत्वस्य साधनाय परिश्र- म. । नन्नन शरीरलक्षणप्रविष्टं चेष्टावं यदि शरीरक्रियानिष्ठनातिविशेषस्तदा मन्त्रादिमाहम्ना नोदनं विनापि यत्राचेतने घटादी क्रियोत्पत्तिस्तत्रापि मंत्रमहिन्ना घटश्चेष्टतइति प्रयोगात्तत्रापि तादृशनातेरङ्गीकरणीयतया घटत्वमादाय घटादावति. च्याप्तिः यदि च शरीरक्रियात्व चेष्टालन्तदात्माश्रय इत्यतश्चेष्टात्वप्रकारान्तरण निति । नेटानेति । परिहारायति । अत्रेष्टत्वं स्वावच्छिन्नेछाविषयत्त्वमनिष्टत्वं ·-- १५८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । हशरीरे कथं लक्षणसमन्वयः तत्र नृसिंहत्वस्यकव्यक्तिवृत्ति- तया जातिवाभावात् जलीयतैजसशरीरवृत्तितया देवत्वस्या- पिजातिवाभावादितिवाच्य,कल्पभेदेन नृसिंहशरीरस्य ना- नात्वेन नृसिंहत्वजात्या लक्षणसमन्वयात् । इन्द्रियमिति । घाणेन्द्रियं पार्थिवमित्यर्थः। पार्थिवत्वं कथमिति चेदित्यम् । नि । जातिसाङ्कदिति भावः । जातिसाङ्कर्यस्यादोपत्वे देवत्वशरीरत्या- दे नानातिवाङ्गीकारे वा देवत्व शरीरत्वजातिमादयैव लक्षणसमन्वय इति ध्येयम् । रूपादिपु मध्ये इति । रसगन्धस्पर्श आदिपदार्थाः नवशरावग- न्धव्यञ्जकजले मनसि च व्यभिचारवारणायैवकारः तदाने च सक्तुरस- स्याप्यभिव्यञ्जकत्वान्न दोपः घाणेन्द्रिये गन्धत्वाभिव्यञ्जकत्वाद्धेविप्र- सिद्धिवारणाय हेतौ मध्यान्तम् । नचासिद्धिवारकाविशेषणं निरर्थकमिति वाच्यं, व्यभिचारज्ञानइव हेत्वमसिद्धावपि व्याप्तिज्ञानाभावे च्याप्तिग्रहोप- पिकामसिद्धिवारकविशेषणोपादानस्य सर्वसिद्धत्वात् । तदर्थत्वात् । हेतु. स्वावच्छिन्नद्वेषविषयत्वं तेन घटादिक्रियाया अपि कम्य निर्दिष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारा- नुकूलत्वसम्भवेपि न घटत्वादिकमादायातिव्यातिः तदर्यत्वञ्च तत्प्रयोजनकलं त. दनुकूलत्वमिति यावत् । न च शरीरे कीदृशनातिमादाय लक्षणं सामनीयम् पृ. पिवीत्वादेरतयात्वादिति वाच्यम् । तब मनुष्यावाद्यनंगीकारादिति भावः । अ. पिनेति । मिहत्वम्य जातित्वे बाधकमेकव्यक्तिकत्वन्नतु सांकर्यमिति बोध्यम् । नवरानि । ननु रूपाद्यव्यजात्वं तत्प्रत्यक्षानुपपायकत्वम् । तच .परकीयरूपाय- न्यजकगंधव्यंजकमलव्यक्तावक्षनेमेवत्येवकारेण न तत्र व्यभिचारवारणसम्मन इत्याशये- नान्यत्र व्यभिनारवारकतांतम्यप्रदर्शयति। मनीमचेति मध्यांततिति । एक्कारेणग. नमिनायव्यनरत लभ्यते तच्च न गन्धत्वव्यम्नकाणेंद्रियपीति स्वरूपासिद्धि- वारणाय मध्यान्त तत्महितवकारेण च गम्पभिन्नरूपाद्यन्यतमान्यन्नका लम्य. ते अतो न गन्यत्वयनावाणदियेपि वरपामिद्धिरिनिः । मात्र निरपकमिनि । व्यभिनारावारकलादिति । व्याप्तिमहापयिकते । व्याप्निग्रहानुकूदत्यर्थः । न्य. भिनारवारविशेषगण हि हेती साथस्य व्यानिमहान फत्वप्रयुक्तमेव तथा र ·१५९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । घाणेन्द्रियं पार्थिवं रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् कुकमगन्धाभिव्यञ्जकगोघृतवत् । न च दृष्टान्ते स्वीयरूपा- दिव्यञ्जकत्वादसिद्धिरिति वाच्यं परकीयरूपाद्यव्यञ्जकत्वस्य तदर्थत्वात्। न च नवशरावगन्धव्यञ्जकजले नैकान्तिकत्व- मिति वाच्यं तस्य सक्तुरसाभिव्यञ्जकत्वात्।यदा परकीयेति वाक्यघटकमध्यान्तपदसमभिव्याहतैवकारार्थत्वात् । तथा च दृष्टान्ते स्वीय- रूपादिव्यञ्जकघृतादावसिद्धिवारणाय परकीयत्वं रूपादौ विशेषणं देय. मिति भावः । तस्येति । नवशरावगन्धव्यञ्जकजलस्येत्यर्थः । नच येन नवशरावगन्धव्यञ्जकजलेन सक्तुरसो नाभिव्यजितस्तत्र जलविशेपे उनैकान्तिक इति वाच्यं,परकोयरूपादिविषयकसाक्षात्कारस्वरूपायोग्यत्वस्य विवक्षितत्यानवशरावगन्धव्यञ्जकजलेपि रसन्यन्नकतावच्छेदकजलवस्य सखादिति । परकीयेति विशेषणामवैशे लायवादाह । यद्दति । तददाने दृष्टान्तमाह । वायूपनीतेति। इदमत्र योध्यम्।रूपाचव्यजकत्वे सतीत्यस्य हे सुनये तात्पर्य शब्दाव्यञ्जकल्वे सति गन्धव्यजकत्वस्य नवशरावगन्ध- व्यजकोदके व्यभिचारेण तत्र ग्रन्थकर्तुतात्पर्याभावात् तत्र हेतुपु रूपर- मध्यान्तानुपादाने हेतोरेव काप्यप्रसिधा व्याप्तिज्ञानासम्भवेन तस्याप्येतद्याप्ति- महानुकूलवान तद्वैयर्थ्यमिति मावः । नन्वत्र हेतौ शब्दाव्यजकत्वप्रवेशी नि- रर्थक एव आदिपदेन रसगन्धस्पर्शानां ग्रहणोषि रसाव्यञ्जकत्वे सति गन्धव्यज. कत्वमात्रस्य हेतुताप्तम्भवेन रूपस्पर्शयोरव्यज्जकत्वस्य हेतुषटकत्वे प्रयोजनामाव इत्यस्वरसात्प्रकारान्तरेण तद्ग्रन्थतात्पर्य वक्तुमुपक्रमते । इदमत्रेति । हेतुत्रयइति । ननु रूपरसस्पर्शशब्दघटितत्वेन हेतोश्चातुर्विध्यान्त्रयइत्यसंगतमत आह । शब्दे- ति । कल्पान्तरेति । परीयत्वादिघटितकल्पेत्यर्थः । तथा च तादृशमलस्यापि स्वयिस्पर्शन्यज्मकत्वात् न तत्र तृतीयहेतौ व्यभिचार इति भावः । अपिशब्देन पूर्वोक्तलाघवसमुच्चयः यद्वैत्यादिकल्पप्येकत्र हेतौ रूपरसम्पर्शानां त्रयाणामुपादानं ध्यमित्यभिप्रायेणाह । तत्रापीति । ननु मूले देहविषययोरेव निर्वचनादिन्द्रियवं मातिरेवेत्याशकनं लभ्यत नच न सम्भवतीत्याशस्य समाधत्ते । इन्द्रियत्वमिति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । न देयम्, वायूपनीतसुरभिभागानां दृष्टान्तत्वसम्भवात्। नचप्राणेन्द्रियसन्निकर्पस्य गन्धमात्राभिव्यञ्जकत्वात्तत्र व्य- भिचार इति वाच्यं, द्रव्यत्वे सतीति विशेपणात्। विषयमाह, विपयइति । उपभोगसाधनं विषयः । सर्वमेव कार्यजातम- दृष्टाधीनम् । यत्कार्यं यदृष्टाधीनं तत्तदुपभोगं साक्षात् पर- म्परया वा जनयसेव । नहि वीजप्रयोजनाभ्यांविना कस्य सस्पर्शानो परकीयत्वं विशेषणम् । नच प्रथमहतो नवशरावगन्धव्यञ्जकनले व्यभिचारः लुप्तातरमसी लरूपव्यञ्जकत्वात् । नच तृतीयहेतो तत्र व्य- भिचारः एतदस्वरसेनापि यद्वेतिकल्पान्तरभणयनाद तत्रापि परकीयत्व विशेषणाघटितं हेतुत्रयमिति। तत्र घ्राणेन्द्रियसन्निक । इन्द्रियसं न जाति स्तेजस्त्वादिना सार्यात् किं तु शब्दतरेत्यादिना वक्ष्यमाणं बोध्यम् । ननु विषयत्वं न जातिः सामान्यादौ सत्वादतस्तल्लक्षणमाह । उपभोगेति । य- यपि साक्षादुपभोगसाधनत्वं द्वयणुकादावव्याप्त साक्षात्परम्परासाधारण भोगसाधनत्वं परमाणावपीति द्वयणुकादिब्रह्माडान्त इति ग्रन्थविरोधस्तयापि साक्षात्परम्परासाधारणभोगसाधनलं विवक्षित परमाणुराप विपय एव कार्यरूपपृथिव्या एव त्रिप्रकारेण विभजनाकार्यप्रथिवीविपय एव द्वयणु- केत्यादिना मदर्शित इति न तद्ग्रन्यविरोधः अत एवोक्त तदुपभोगं साक्षा- उपभोगेतीति । सुखदु ससाक्षतकार उपभोगम्तरसाधनन्तत्प्रयोनक इत्यर्थ । तत्र घटादेरकारणत्वादिति ध्येयम्। कार्यरूपपृथिव्या इति । सा कायरूपात विवरणादिति माव । प्रदर्शित इति । ताविपयइत्य जन्यविपयइत्यर्थकत्वादिति भाव । यद्यपि सेत्यस्य पृथिवीत्त्वावच्छिन्नपरत्वेपि न क्षति परमाणोरर्थहेत्वाद्यसम्भवपि विपयतया विविधातर्गतत्वप्तम्मवात्तथापि सा चेत्यत्र चकारम्य जलादीनान्त्रविध्यस्याने ५ क्ष्यमाणतयाऽ थान्तरसमुच्चायकत्वासम्भवनवकारार्थकताया एव स्वीकरणीयतया तस्य च जलादीनामपि विविधत्वेन पृथिव्यतिरिक्तवैविध्यव्यवच्छेदकावासम्भवेन साचेत्यस्य कार्यरूपाया एवेत्यर्यकताया आवश्यकत्वादितिमाद । सम्पातावाया- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चिदुत्पत्तिरस्ति तेन दयणुकादिब्रह्माण्डान्तं सर्वमेव विष- यो भवति शरीरेन्द्रिययोविषयत्वेपि प्रकारान्तरेणोपन्यासः त्परम्परया वा जनयत्येवेति ! कार्यजातमित्यत्र जातपदं सम्पातादापाव. म् । अष्टाधीनमिति । अत्र कार्यमा प्रत्यदृष्टस्य हेतुता न समवायसम्ब. न्धेन घटायधिकरणे कपालादौ समवायेन तदभावाद्वयभिचारात् । यत्तु स्वसमवायिसंयोगेनादृष्ट कार्यमाने हेतुरिति सम्राशब्दरूपकार्याधिकरणे गगने ऽदृएसमवाय्यात्मसंयोगाभावेन व्यभिचारात् । परन्तु स्वसमवायि 'संयुक्तसंयोगेन तस्य हेतुता वोध्या । इदं तु बोध्यम् । अदृष्टस्य कार्यमा प्रति हेतुता न साक्षात् नहि सामग्रीसमवधाने ऽदृष्टबिलम्बेन कार्यविल- म्यो दृष्टः येन तत्साक्षाद्धेतुः स्यात् परन्तु सामग्रीसम्पादकतया प्रायः प- रम्परयैव तदुपयोगः कचित्तु मेघसञ्चारादौ साक्षादेव तद्धतुः अन्यथा सामग्रीसम्पादकत्वस्यवानुपपत्तैरिति एतदर्थमेव साक्षात्परम्परासाधारणज- न्यत्ववोधकमधीनपदमुपात्तम् । यददृष्टाधीनं यत्पुरुपीयादृष्टाधीनं तत्तत्का- - तमिति । सर्वमित्यनेनैवाशेषत्वलाभादिति भावः। नन्वदृष्टाधानत्वमदृष्टजन्यत्वमेव त- घन घटादिरूपकार्यस्य सम्भवतीत्याशङ्कते । अति । व्यभिचारादिति । इदमु, पलक्षणम्, कालिकदिक्तशेपणताभ्यान्तयात्वपि तत्रैव व्यभिचारो बोध्यः । बोध्ये ति । गगनेप्यणुसंयुक्तपवनादिसंयोगस्तत्त्वेन विभुद्वपसंयोगानंगीकारेपि तिविरहा भावः । अदृष्टजन्यमित्युपेक्ष्यादृष्टाधानमित्युक्तौ फलं वक्तुमुपक्रमते । इदन्विति । स्यादिति । तदितरयावत्कारणसत्वे तदभावे तदभावे कार्यभावरूपव्यतिरेकहसचारा: भावादिति भावः । तदुपयोगः । अदृष्टोपयोगः । तज्जनकादृष्टाभावे तत्कारणा- नामेवानुपपत्तेरिति भावः । नन्वे कार्यमाने ऽदृष्टस्याप्रयोजकत्वमेवेत्याशंकामपाक- रोति । क्व चिदिति । आदिनौत्पातिकभूकम्यादिपरिग्रहः अन्यथा कार्यमासम्म त्यव तस्य काणत्वे सामग्रीसम्पत्तिरेकत्र सकलकारणतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धः । अनुपपत्तेरिति । सामग्रीसम्पतिरूपकार्यजनकत्वस्यैव सामग्रीसम्पादकतारूपत्वादि- भावत्रिविध्यं विमानकधर्मत्रयवत्वम् । परस्परासंकीर्णव्याप्यधर्मणामेव विभाजक- 'त्वादिति भावः । मूले प्रकारान्तरेणेत्यस्य विषयवभिन्नदेहत्वादिनेत्यर्थः । उपन्या. सः कथनम् । शिष्ययुद्धशाद्यर्थः देहत्वाद्यवांतरधर्मविषयकत्वन्तत्प्रयोनकः ।.य- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी जले मधुरशीतलौ। स्नेहस्तत्र द्रवत्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ ३९॥ शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थः । जलं निरूपयति । स्नेहसमवायि- कारणतावच्छेदकतया जलत्वजातिसिद्धिः। यद्यपि स्नेहत्वं नित्यानित्यवारीतया न कार्यतावच्छेदकं तथापि जन्यस्ने- हत्वं तथा बोध्यम् । अथ परणो जलत्वं न स्यात् तत्र ज- न्यस्नेहाभावात् तस्य च नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलाव- यमित्यर्थः । तदुपभोगं तत्पुरुपस्योपभोगसाधनं, तेन द्वयणुकादिकार्यस्य तत्तत्पुरुषस्योपभोगसाधनत्वेन । नन्वेवं सर्वस्यैव विषयत्वेन शरीरेन्द्रियों- देन पृथिव्यास्वैविध्य म सिद्धयेदित्यत आह । शरीरेन्द्रिययोरपीति । इ. ति पृथिवीग्रन्थः ॥ जलत्वजाती प्रमाणमाह। स्नहति । कारणतावच्छेदक- तया धर्मसिद्धौ पापकाभावात्तस्य जातित्वमिति भावः । नित्यत्तिधर्मस्य कार्यतावच्छेदकत्वाभावेन स्नेहत्त्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वं न सम्भवतीति घप्येतावता विभागव्याघातो न परिहतस्तथापि प्रकृते विषयत्वस्य देहेन्द्रियातिरि- क्तोपभोगसाधनत्वरूपस्य विभानकतावच्छेदकत्वोपगमेन न विभागानुपपत्तिरिति म- तव्यम् । इति पृथिवीप्रथ । ननु स्नेहजनकतावच्छेदकतया नलस्वासिद्धावपि न त- स्य नातित्वसिद्धि शब्दादिकारणताया कारणतात्वस्य जात्यपच्छिन्नत्तव्यभिचारि- त्वेन हेतुना जलत्वावच्छिन्नत्वस्य साधनासम्मवादित्याशकायामाह) बाघकाभावादि- ति । जातित्वइति शेप । व्यक्तयभेदादिरूपनातिवाधकविरहादित्यर्थ । जातित्व मित्यस्यागे लाघवादिति शेष । एतेन कारणतावच्छेदकीभूत गलत्व शतिस्पर्श ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । श्यम्भावनियमादिति चेन्नः जन्यस्नेहजनकतावच्छेदिकाया जन्यजलत्वजातेः सिद्धौ तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकतया जलवजातिसिद्धिः शुक्लरूपमेव जलस्येतिदर्शयितुमुक्तंवर्णः शङ्कते । यद्यपीति । तथा कार्यतावच्छेदकम् । वस्तुतस्तु नित्यसाधारणध- मस्य कार्यतावच्छेदकरवे दोपाभावात् जन्यपदं न देयमेव । ननु यथार- प्यस्यदण्डादौ फलानुपधायके कारणतावच्छेदकतया दण्डत्वादिजातिस्त- थानापि भविप्यतीत्यत आह । तस्येति । दण्डादेः स्वरूपयोग्यतायां न कापि क्षतिः । तस्यानित्यत्वेन फलोपधायकत्वाभावादिति भाव । जन्य- जलत्वनाः जन्यजलमात्रत्तिनातेः। तदवच्छिन्नेति ।जन्यजलत्वजात्यव- च्छिन्नेत्यर्थः । नवं जलान्यावयविनि जलत्वं न स्यादिति वाच्यं, ज- लस्यान्त्यावयक्त्विानुपगमात् । ननु जलत्वावच्छिनं मति समवायसम्ब- न्धेन स्नेहस्यैव कारणत्वमस्तु अतिरिक्तजातिकल्पनापेक्षया लायवादिति चेन्नाजलत्वावच्छिन्नं प्रति स्नेहत्वेन कारणत्वं शीतस्पर्शत्वेन येत्यत्र वि. निगमनाविरहेणातिरिकजातिसिद्धेः क्लसमादाय कल्पनीयेन विनिगम- नाविरहाभावादिति । के चित्तु धूमादिकं प्रत्या!न्धनादेः कारणत्वं निर्वि- त्वमेव न भाति पदार्थान्तरकल्पने गौरवादिति प्रयुक्तम् । शीतत्त्वरूपजातिविशेषा- णामनेकेषा कारणतावच्छेदकत्वे गौरवाल्लाघवेन शुद्धजलत्वजातरेव कारणतावच्छेद- कत्वौचित्त्यादिति ध्येयम् । दोपाभावादिति । कारविशेषावच्छेदेन स्वावच्छिन्नाधि- करणवृत्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकालत्वधर्मवत्वरूपकार्यताया स्नेहत्वे ऽनतिप्र- सक्तत्वसम्भवादिति भाव । अनापीति । स्नेहानुपघायकपरमाणावपीत्यर्थ । भति- प्यतीति । कारणतापच्छेदकजलत्यवत्तानि रावाधा भविष्यतीत्यर्थ । ननु जन्यजल ल जन्यत्वविशिष्टजलत्व विशिष्टश्च न जातिरित्यत आह । अन्यजलमात्रेति । न लान्त्यावयविनि जलातरजननायोग्यमलावयविनि न स्यादिति तादृशजले जनकता वच्छेदकनातिस्वीकारे तस्यायोग्यतैव न स्यादिति भाव । अनुपगमादिति । जल- मात्रएव जलातरसयोगे न बृहज्नल मननयोग्यतासत्वादिति भाव । ननु जलत्त्व- स्यापि ताम्या विनिगमनाविरह इत्यत आह । कलप्तमिति । विनिगमनाविरहामा- ·-- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापन्द्री । शुक्लइतिानतुशुक्लरूपवत्वं लक्षणम् । अथ वानमित्तिकद्रवत्व- वदत्तिरूपवचिद्रव्यत्तसाक्षाद्व्याप्यजातिमन्त्वम् अभा- स्वस्शुक्के तररूपासमानाधिकरणरूपवत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्- व्याप्यजामिन्खंचातदर्थः तेन स्फटिकादी नातिव्याप्तिः पर- सस्पर्शाविति।जलस्य मधुर एवरसः शीतएव स्पर्शः तितर- वादम्,आर्द्रत्वं च जलसंयुक्तत्व तथा च जलसंयुक्तेन्यनत्वेनेन्धनसंयुत्तज. लत्वेन वा कारणतेत्यत्र विनिगमनाविरदान्जलतेन्धनत्वयोः पार्थक्येन कारणतावच्छेदकतया जलत्वनातिसिद्धिरित्याहुः परे तु स्थूलजलहत्ति प्रत्यक्षसिद्धजलवरूपनात्यवच्छिन्नसमवायिकारणतावच्छेदकतया परमा. गुसाधारणजलबजातिसिद्धिः, कार्यतावच्छेदककारणतावच्छेदकयोरैपये सत्यभावात् नित्यसाधारणधर्मस्य कार्यतावच्छेदकले दोषाभावाचेत्याहुः । नत्विति पृयिव्यादावतिव्योरिति शेपः । शुक्लरूपवत्त्वस्य लक्षणपि न क्षतिरित्यामित्याह । अथ वेति । द्रव्यत्वव्याप्पपायुत्वनाति- मादाय वायावतिच्याप्तिकारणाय रूपवतीति । यथा च वायुत्वं नातिस्तथाग्रे वक्ष्यते । पृथिवीत्वादिनातिमादाय पृथिव्यादापतिप्रस- गवारणाप नैमितिकद्रवत्ववदवृत्तीति । साक्षादिति पटत्वादिवारणाय- द्रव्यलसाक्षाद्याप्पत्वं च द्रव्यत्वव्याप्याव्याप्यत्वमानं न तु द्रग्यत्व व्याप्यत्वस्यापि तपान्तर्भाव रूपववृत्तित्वविशेपेणेनैव रूपत्वादीनां वादिति वरूपनीयम्य हि कारणतावच्छेदकत्वन्धमिग्राहकप्रमाणसिद्ध क्लप्तस्य तु न तथात्वमिति विनिगमकस्यव सत्वादिति भाव । निर्विवादमिति । अन्वयव्यति रेकाम्यामित्यादि । पार्थक्येनेति । इद च दस्तुगतिमनुरुध्योक्तम् । आन्धनत्वेन धूमकारणत्वेपि कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टतयैव जलत्वसिद्धिसभवादित्यवधेयम् । आहुरित्यस्वरसोद्धापन तद्दीन तु परमाणुरूपनलसयोगस्य प्रयोजकत्वे मावाभावेन उक्तयुक्त्या परमाणो जलत्वासिद्धेरिति परेत्वित्यादिक तु स्वानुमतमेव स्नेहत्वात्यैव जन्यतावच्छेदकत्वसम्भवेन जन्यत्वाप्रवेशेपि न लातेरित्यस्य स्वनैव पूर्वमुक्तत्वादिति मन्तव्यम् । तत्रान्तर्भाव इति । नन द्रव्यत्वव्याप्यत्तमानस्य द्रव्यत्वासाक्ष ढ्या ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चारणात्तनिवेशे प्रपोजनाभावात् । यद्यप्यवश्योपस्थितिकद्रवत्वस्यैव रूप- स्थाने प्रवेशो युक्तस्तेनापि यायुत्तादेरिणात् । एवं च प्रवत्ववद्वृत्तित्वा- भायादेव पटत्वादीनां वारणसम्भवे द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्येत्यपि न, देयमिति लायवम् तथापि मूले वर्णः शुक्ल इत्यादिना रूपघटितलक्षणस्योत्तत्वात- दघटितलक्षणपरिष्कारे मूलविरोधः स्यादिति तथा न कृतमिति ध्येयम् । मूर्तत्वजात्यनभ्युपगमे न चेदं तेन जलत्वस्य द्रव्यत्वव्याप्यमूर्तत्वव्याव्य- खेपि न क्षतिः जलयटान्यतरत्वमादाय वादावतिव्याप्तिवारणाय जाती- ति । कचिच्छुरूरूपवद्वृत्तीति पाठः । तत्र शुक्लपदं वा सम्पातादायातम् । एवमेव च व्यावृत्तिरभाखरशुक्लेतररूपेत्यत्र रूपववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्या- प्यपदोवोध्या पृथिवीत्वमादाय पृथिव्यामतिव्याप्तिवारणायाभाखरशु क्लेतररूपासमानाधिकरणति जलत्वस्य शुक्लरूपसामानाधिकरण्यादस- प्यतारूपत्वे तथाविधरूपत्वमादाय रूपादावतिव्याप्तिरित्यत आह । रूपवदित्यादि। अवश्योपस्थितिकेति । नैमित्तिकद्रव्यत्ववदवृत्तित्वस्य पृथिवीत्वादिवारणायावश्यमु. पात्ततया द्रवत्वस्यावश्योपस्थितिकत्वेन तत्परित्यज्यानुपस्थितरूपप्रवेशस्यानुचित्त- स्वादिति भाव । रूपघटितेति । तत्र वर्णपदस्य रूपार्यकत्वादिति भाव । यद्यप्ये- यमपि मूले शुक्लपदस्याप्युपात्तत्वेन तस्य चोक्तलक्षाणघटकतया मूलविरोधो दुर्वार एव तथापि शुक्लवद्वृत्तिख रूपवद्वृत्तित्व वा प्रवेशनीयमित्यत्र विनिगमनाविरहेण लक्षणद्वये मूलतात्पर्यस्य विवक्षणीयतया न मूलविरोध इति भाव । एवमेवेत्यादि । एकस्मिन् क्षणे शुक्लरूपपदयारपटकत्वेन परितोपान्मूले कारिकानुसारिलक्षान्तर- मित्यवधेयम् । बोध्येति । वायुत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय पटत्वादिकमादाय तद्वा- रणाय च रूवद्वृत्तित्वसाक्षाद्व्याप्यत्वयोः प्रवेश इत्यर्थ । न च पटे नीलादिरूप- स्याप्यनुभवसिद्धतया समानाधिकरणात्तेनैव पटत्वादिवारणसम्भववात् । शखादाव- तिव्याप्तियारणमेव साक्षात्पदनयोजन तथाचैवमेवेति कीर्तनमतगतमिति वाच्यम् । नीलपटादिस्थले नीलादिरूपन्न पटम्यापि तु नीलयुक्तद्रव्यान्तरस्यैवेति सिद्धान्तात् । क्लीवतैवेति । गुणे शुक्लादय पुसीति कोशसत्वेपिशुक्ल रूपमित्यादिप्रयोगो यथा चिन्तामण्यादौ दृश्यते तथाापीत्यर्थ कोशम्य विशेष्यवाचकपदासमभिव्याहारस्थले एव प्रवृत्तिरिति भाव । द्रव्यत्वेत्यादिमुले शीतम्पर्शवत्वस्य जललक्षणत्वे क्वापि दापामावान्निरुत्तिर्न कृतेति मन्तव्यम् । शेषमिति । वायुलमाठायातिव्याप्तिवारणाय ·-- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सवदवृत्तिदव्यत्वसाक्षाव्याप्यजातिमन्त्वं तदथस्तेन शर्क- रादो नातिव्याप्तिः। शीतेतरस्पर्शवदवृत्तिस्पर्शवद्वृत्तिद्रव्य- वसाक्षादव्याप्यजातिमन्त्वं तदर्थः । ननु शुक्लरूपमेवेति कुतः कालिन्दीजलादौ नीलिमोपलव्धेरिति चेन्न । नी- लजनकतावच्छेदिकायाः पृथिवीत्वजारभावाज्जले नी- लरूपासम्भवात् कालिन्दीजले नीलत्वप्रतीतिस्त्वाश्रयोपा- घिकी अत एव वियति विक्षेपे धवलिमोपलब्धिः। अथ जले माधुयें कि मानम् नहि प्रत्यक्षेण कोपि रसस्तत्रानुभू- यते,नच नारिकेलादौमाधुर्यमुपलभ्यतएवेति वाच्य,तस्या- म्भव इति शुक्लतरेति तेजस्त्वमादाय तेजस्यतिव्याप्तिवारणायामास्वरे- ति । शीत एवेति । यद्यपि शीतं गुण इति कोशात् क्लीयनवोचिता त- थापि विशेष्यस्य स्पर्शशब्दस्य पुल्लिङ्गत्वात्पुलिङ्गतया निर्देशः शुक्लं रू- पमित्यादौ शुक्लपदस्य क्लीवतयैवेति । द्रव्यत्वव्याप्या,या पृथिवीवरू- पा जातिस्तामादाय पृथिव्यामतिव्याप्तिवारणाय तिक्तावृत्तीति । तेज- स्वादिजातिपादाय तेनआदावतिव्याप्तिवारणाय मधुरववृत्तीति शेष दर्शितदिशाबसेयम् । शीतेतरति । द्रव्यत्वरूपजातिमादायातिव्याप्तिवा- मधुवववृत्तीति शर्करात्वमादायातिव्याप्तिवारणाय साक्षाद्वयाप्यति जलशर्करोम- यत्वमादाय तद्वारणाय जातीतिपदमिति भाव । उपष्टम्भकेति । कालिन्दीनलसयु- केत्यर्थ । इद तु बोध्यम् । कालिन्दीजले नीलत्वप्रतीतावाश्रयोपाधित्वं आश्रयवि- शेषसंयोगरूपदोषजन्यत्वमेव मूलग्रन्यकर्तुरमिप्रेत नतूक्तपरम्परासंसर्गकत्वं तथासति जले नीलस्वस्येव पृथिवीत्वम्यापि प्रतीतिप्रसङ्गात् । न च त्वन्मतेपि ताइशदोपत्र- लात्कृतो न पृथिवीत्वप्रत्यय इति वाच्यम् । म्फटिकादिम्वच्छद्रव्ये रक्तपटादिसयो- गवलाद्वक्तन्वप्रतीतिरेव न तु पटत्वप्रतीतिरिति सर्वानुभवसिद्धमिति पित्तादिदोषम्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रणाय शीतेतरस्पर्शवदवृत्तीति । आत्मत्वादिकमादायात्मादावतिव्याप्ति वारणाय स्पर्शववृत्तीति,शेपं पूर्ववत् । ननु जले नीलरूपाभावे कथं नी- लरूपमतीतिरत आह । कालिन्दीति । स्वसमायिसंयोगसम्बन्धेनोपट. म्भकपार्थिवभागगतनीलरूपप्रतीतिः कालिन्दीजलादाविति भावः । अत एवेति । उपदर्शितसम्बन्धस्य जलं नीलमिति प्रतीतिनियामकत्वादेवेत्य- थः । वियतीति । तदोपदर्शितसम्बन्धघटकसंयोगनाशादिति भावः । तत्र जले तस्य माधुर्यस्य अन्यथा आश्रयोपाधिकत्वाभावे व्यञ्जकत्वादि- युत्तरं हरीतकीभक्षणोत्तरं प्रत्यक्षेण माधुर्योपलम्भादिति पूरणीयम् । क- ल्पनागौरवादिति । अवयवरसाजन्यस्य पृथिवीरसस्याग्निसंयोगसाध्यत्व- दर्शनादेतदनुरोधमात्रेण जलसंयोगस्यापि पृथिवीरसोत्पादकत्वस्वीकारे ऽतिरिक्तकार्यकारणभावस्य हरीतक्यां मधुररसस्य च कल्पने गौरवादि- ति भावः । नन्वस्तु जले मधुरो रसस्तथापि जम्बीरजलादौ प्रत्यक्षसिद्ध. स्याम्लरसस्यापि स्वीकारे वाधकाभाव इत्यत आह । पृथिवीत्वस्यति । पीतत्वमात्रभान्तिजनकतामात्रकल्पनावदत्राप्यनुभवानुरोधेन नीलत्वभ्रान्तिमनकता. मात्रस्यैव तादृशदोपे कल्पनीयत्वात् दोपविशेषजन्यत्वादेव विशेपदर्शिनामपि सम. वायेनैव नीलत्वभ्रान्ति. नहि नीलो घटो नीलं नलमिति प्रतीत्यौलक्षण्यमनुमवास- मिति कश्चिदुपैतीति । हरीतकीभक्षणस्येत्यादिना हरीतकीमक्षणस्य मलरसव्य- जकत्वमुक्तं मूले तत्र च हेतोरभिधानान्मूलस्य न्यूनतामाशक्य हेतुम्पूरयति न्यजकत्वादीत्यादिना । हरीतक्यामिति । यद्यपि हरीतक्यां मधुररसकल्पनं सि- द्धान्ते नले मधुररसकल्पनस्थानीयमिति गौरवात्तत्प्रदर्शनमनुचिंत तथापि प्रतिवा- दिनो मन्मते कार्यकारणभावस्त्यैकस्याधिक्यं त्वन्मने गले मधुररसकल्पनस्थानीयमिति ययुच्यते तदा मले ऽस्माकं भवतो हरीतक्या मधुररसकल्पनस्थानीय कार्यकार- णभावकल्पनं त्वन्मते ऽधिकमेवेति सूचयितुं तरकीर्तनमिति ध्येयम् । अम्लननक- तावच्छेदकष्टथिवीत्वस्य नले भावऽनाम्लादिमत्वं जलस्येति मूलोक्तं न सङ्गच्छते शर्करादौ मधुरजनकतावच्छेदकत्वेनापि पृथिवीत्वस्य क्लप्ततया तदमावाजले मधु- रस्पर्शाद्यमावप्रसङ्गादित्याशङ्कते । यद्यपीति । तत्र हरीतक्या अशक्यतयेत्यस्यानु- भवानुरोधेनेत्यादि नलवेनेत्यस्य पृथिवीत्वेनेत्यादि । ननु जंबीरगतरसस्य जले भानं . जलगतरसस्य नवीरे भान वेत्यत्र विनिगमकन्दुर्लभमित्याशङ्कायामाह । शुकपीति।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नित्यतादि प्रथमवत् किं तु देहमयोनिजम् । इन्द्रियं रसनं सिन्धु- हिमादिविषयो मतः ॥ ४० ॥ श्रयौपाधिकत्वात् अन्यथा जम्बीरकरवीरजलादावाम्लादिर- सोपलब्धेराम्लादिमत्वमपि स्यादिति चेन्न हरीतक्यादि- भक्षणस्य जलरसव्यञ्जकत्वात् नच हरीतक्यामेव जलो. ष्मसंयोगादसान्तरोत्पत्तिरिति वाच्यं कल्पनागौखाद पृ. थिवीत्वस्याम्लादिजनकतावच्छेदकत्वाच्च जलेनाम्लादिक- म् । जम्बीररसादो त्वाश्रयोपाधिकी तथाप्रतीतिः । एवं आम्लादिननकतावच्छेदकावादिवि। यद्यपि पृथिवीत्वस्याम्लादर्जनकता वच्छेदकतावन्मधुरजनकतावच्छेदकत्वमप्यस्तीति तुल्यं तथापि हरीतक्या- दिभक्षणोत्तर जलेपि मधुरोपलब्धेस्तत्रमधरस्वीकारस्यावश्यकत्वाज्जलत्वे- नरिप मधुरं प्रति हेतुत्व कल्प्यतइति भाव । ननु जम्बीरसलिलादावाम्ल प्रत्यक्षाज्जलवेनाम्लादिरसपि तुल्यवद्धेनुत्वं स्यादत आह । जम्बीरर- सादाविति । स्वसमवायिसंयोगेन जम्बीरगताम्लरसप्रतीतिस्तद्गतजलइल्स यः। शस्केपि जम्बीरे आम्लपतीनेस्ताम्लरसस्यावश्यकत्वे तस्यैव तद्ग- न चैव हरीतकीगतमधुररसस्येव जलेपि परम्परया भानस्वीकारेणैवोपपत्तौ जले म. धुरो रसो ऽपि न स्यादित्यत आह । हरीतक्यामिति । तद्वयञ्जकश्चेति । हरीत- कीमधुररसव्यञ्जकस्त्वित्यर्थ । रसान्तरस्य कपायरसस्य फलबलात् तत्प्रत्यक्षरूप कार्यषलादित्यर्थ । मानाभावादिति । चित्ररतस्याप्रामाणिकत्वे तत्र चित्ररूपइवा वयगतनानारसाना हेतुत्वसम्भवेपि नीरसद्रव्यप्रत्यक्षे वाधकापावेन चित्ररूपवचित्र रमानडीकारे क्षतिविहान्नानारतावयवकद्रव्ये परस्परविरोधेन कस्यापि रसत्यानु त्पत्या नीरसैष हरीतकीति समुदायार्थ । न चैव हरीतकीभक्षणे तस्यापि रसम्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्दी। १६९ सजले परम्परया प्रतीतिः हरीतक्या तु मधुररसाभावान्न हरीतकीगतमा- धुर्यस्य जले प्रतीतिरिति भावः । कर्कटीभक्षणोत्तरं जलपाने तिक्तरस- स्थानुभवात्तिक्तरसोपि जले स्यादिति नु न, जलपानात्पूर्वमपि कर्कया तिक्तरसोपलब्धेः कर्कटीमक्षणोचरं रसनानवनिपित्तक्षोभे तदीयतिक्तोप- लब्धेयकसिद्धत्वाच । वस्तुतो निदाघपीतनिर्मलगडाजलमाधुर्यस्यानुभव सिद्धस्यापलापासम्भवान्मधुर एवेति युक्तम् । एतेन हरीतक्यादौ नज लसंयोगेन माधुर्यमुत्पद्यते येन कल्पनागौरवम् । परन्तु हरीतक्या कपाय- वन्मधुररसोपि स्वीक्रियते तद्व्यञ्जकश्च जलसंयोगो न तु तद्गतरसान्तर स्य फलबलात् यदि च चित्ररूपवचित्ररसे मानाभावाद् गुणविरोधेन नी- रसव हरीतकी रसमतीतिस्तु अवयवेषु रससत्वात्परम्परयेत्युच्यते तदा स्तु जलसयोगो हरितक्यवयवगतमाधुर्यस्यैव व्यञक इत्यपास्तम् । जल त्यजातायनुमानान्तरं प्रमाणमाह । एवमिति । ननुजलत्वाभावपि पृथचन्द नादौ शैत्योत्पत्चभिचारेण कथं जन्यजलत्वेन तत्र हेतुत्वमत आह । घृष्टोते । पूर्व शीत एव स्पर्श उत्युक्तं तत्साधयति । तेज संयोगादिति । तत्र जले । विवेचयिष्यते च पाकासम्भवमुपरिष्टात् । घृतादावित्यादिप देन तैलपरिग्रहः । जलस्यैव स्नेह इत्यनन्तरं स्वाश्रयसंयोगेन प्रतीयतइति शेपः । सेन घृतादौ समवायेन स्नेहनिरासेन । जलएवेति। स्नेहस्यावान्तर- विशेषाभावात्स मोत्कीर्तितः । तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदक सांसिीद्धक- द्रवत्वत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकं तदेव जन्यजलसमेव तदवच्छिन्नजन- कतावच्छेदकं जलखमिति भावः । अथैवरीत्या परमाणुव्यावृत्तपाद्व्यशु क जलत्वमेकं परमाणुसाधारणं द्वितीयमिति जलत्वयो दे भेदाग्रहः फु- स इति चेत्समनियतयोग्यव्यक्तिवृत्तित्वादिति एवमपि । तैलादावित्यादि- पदेन क्षीरपरिग्रहो न तु घृतस्य तत्र नैमित्तिकद्रवत्वस्य समवायेनैव स त्वात् द्रवत्वमित्यनन्तरं स्वाश्रपसंयोगेन प्रतीयतइति शेपः । ननु तैले ज- प्रत्यक्ष न स्यादनुभूयते च कपायरसप्रत्यक्षमत आह । रसप्रतीतिस्त्विति । परम्प रया । स्वाश्रयसमवेसत्वसम्बन्धेन । अपास्तमिति । गहाजले माधुर्यस्य प्रत्यक्षसि- द्धत्वादिति भाव । ननु धृतादावपि तदन्तर्गतजलस्येव स्नेह इति मूलमसङ्कत घृतादे पार्थिवत्वेन तन्त्र नलीयस्नेहासम्भवादत प्रयति । मलस्यवेत्यादि।जन्यनलत्वमेवेति ।

·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । जन्यशीतस्पर्शजनकतावच्छेदकं जन्यजललं तदवच्छिन्न- जनकतावच्छेदकं जलत्वं बोध्यम् । घृष्टचन्दानादौ तु शे- योपलब्धिश्चन्दनान्तर्वतिशीततरसलिलस्यैव तेजसंयो. लस्य सत्वे तैलस्य दहनानुकूल्य न स्याज्जलस्य दइनमतिफूलखादित्यत आ ह। स्नेहकपणेति । मकस्नेहस्य जलस्य दहनानुकूल्यमेव । अपकृपस्यैव तस्य दहनप्रतिकूलत्वादिति भावः । इति वक्ष्यतीति । स्नेहनिरूपणावसरे इति शेषः । अयमवादिति । पष्ठीसमर्थाद्वतिरित्यभिमायेणाह। यिन्या इवे त्यर्थ इति । जलीय शरीरामिति । तच्च पार्थिवावयवैरुपष्टब्ध बोध्यम् । तेन जलमान इस्तपादादिव्यवस्याया असम्भवपि न क्षतिः । ननु तादृशशरी रे मानाभावो ऽनुषलम्भादित्यत आह । वरुणलोकति । तत्र च श्रुतिरेद प्रमाणमिति भावः । गन्धोत । रसव्यञ्जके मनासे व्यभिचारवारणाय ग न्यायव्यञ्जकत्वइति । कासारःसरः करकादिरित्यप्रादपदात्तूपादिपरिग्र हः। कठिनत्वादिति । कठिनस्पर्शवत्त्वादिसर्यः । विलीनस्य तस्येति । सप्तम्यर्थेपी क्वचिद्विलानयोरिति पाठः । सतु मजुरेव विलीनताया द्र वत्वरूपाया जलत्वव्यञ्जकत्वादिति भावः। ननु विलीनता नैमित्तकद्रवत्व मेव तदुक्तमूप्मणति तच्च न जलत्वव्यञकम्, यदि च विलीने तस्मिनित्य स्य तस्मिन्नष्टे सतीत्यर्थस्तयापि करकादिनाशोत्तर द्रव्यान्तरात्पादात्तत्रैव द्रयत्वजलत्वयोः प्रत्यक्ष न करकायां नपृत्वादत आह । यद्व्यामिति । तथा च करकादिनाशोत्पन्नद्रव्यान्तरे जलत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाटुक्तव्या प्त्या करकादिषु जलत्वसिद्धिारीत भावः । ननु हिमकरकयोः पार्थिवत्वा जन्यजलमात्रवृत्तिनातिरेवेत्यर्थ । परमाणौ जलत्वसियर्थमाह । तदवच्छिन्नेति । ज- न्यनलत्वावच्छिन्नेत्यर्थ । समनियतेति । अयमेव दोषो नात्योर्मेंदाग्रप्रतिबन्धक इति माव । षष्ठीसमर्थादिति । प्रथमाया इवेति पष्ठयान्ताद्वतिप्रत्यय इत्यभिप्रा येणेत्यर्थ । अपि । तेजोनिरूपणेपि । जला माने केवले जले। स विति । तादृश पाठस्त्वित्यर्थ । ऋजु स्पष्टार्यक । तदुक्त नैमित्तिकत्वद्रवत्वमुक्तम् । उप्मण एव निमित्तत्वप्रतिपादनादिति भाव । तच नैमित्तिकद्रवत्वञ्च सासिद्धक्स्यैव तस्य जलत्वध्यञ्जकत्त्वादिति भाव । नष्टस्वादित्यस्य करिकाया इत्यादि । मूले ऽदृष्ट ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । गाज्जले उष्णप्रतीतिरोपाधिकी स्फुटव तत्र पाकासम्भवा- त् । घृतादावपि तदन्तर्वर्तिजलस्यैव स्नेहःजलस्य स्नेहस- मयायिकारणत्वात् तेन जलएव स्नेह इति मन्तव्यम् । द्र- वत्वमिति । सांसिद्धिकद्रवत्वत्वं जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धः तदवच्छेदकमपि तदेवेति भावः । तैलादावपि जलस्यैव द्रवत्वं स्नेहमकण च दहनानुकूल्यामिति वक्ष्यति । प्रथ मवदिति। पृथिव्या इवेत्यर्थः । तथा हि जलं दिविधं नित्य- मनित्यंच परमाणुरूपं नित्यं व्यणुकादिसर्वमनित्यमवय- वसमवेतं च, अनित्यमपि त्रिविधं शरीरोन्द्रियविषयभेदात् । पृथिवीतो यो विशेपस्तमाह । किं विति । देहमयोनिज अयोनिजमेवेत्यर्थः । जलीयं शरीस्मयोनिजं वरुणलोके प्र- सिद्धम् । इन्द्रियमिति । जलीयमित्यर्थः । तथा हि रसनं जलीयं गन्धाद्यव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् सक्तु- रसाभिव्यञ्जकोदकवत् । रसनेन्द्रियसन्निकर्षे व्यभिचार- वारणाय द्रव्यत्वं देयम् । विपय दर्शयति । सिन्धुरिति । सिन्धुः समुद्रः हिमं तुपारः आदिपदात्सरिकासास्करका- दिः सर्वोपि ग्राह्यः । नच हिमकरकयोः कठिनत्वात्पार्थिव- वत्वमिति वाच्यं, ऊष्णा विलीनस्य तस्य जलवस्य प्रत्य- क्षसिद्धत्वात् यद्व्यं यद्दव्यध्वंसजन्यमिति व्याप्तेजलो- पादानोपादेयत्वसिद्धेः । अदृष्टविशेषेण द्रवव्यप्रतिरोधात् करकाया काठिन्यप्रत्ययस्य प्रान्तत्वात् । तेजो निरूपय- ति। उष्ण इति । उष्णवं स्पर्शनिष्ठो जातिविशेषः प्रत्यक्ष- सिद्धः इत्यं च जन्योष्णस्पर्शसमवायिकारणतावच्छेदकते. ..

·१७२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । • उष्णः स्पर्शस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ ४१॥ जस्त्वं जातिविशेपः । तस्य परमाणुवृत्तित्वं तु जलत्वस्ये- वानुसन्धेयम् । नचोष्णस्पर्शवत्वं चन्द्रकिरणादावव्याप्तमि- भावे कथं काठिन्यप्रत्यय इत्यत आह । अदृष्टविशेपेणेति । इति जलन- न्यः । इत्यं चेति । उष्णत्वजातिसिद्धी चेत्ययः । ननु कयं हि जन्यो- प्णस्पर्शसमवायिकारणभिन्नेषु परमाणुपु ते नस्त्वजातिसिद्धिरित्यत आह । तस्येति । तेजस्त्वस्येत्यर्थः । जलवस्यैवैति । यथा च जन्यजलत्वावच्छि- नजनकतावच्छेदकतया जलपरमाणी जलत्वजातिसाद्धस्तथा जन्यतेज- स्त्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकतया तेजःपरमाणावपि तेजस्वरूपजाति- सिद्धिरित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । समवायेन विलक्षणनीलोत्पत्तित्वावच्छि. विशेषेणेत्यस्य दुरदृष्टबलेनेत्यर्थः । प्रतिरेधो ऽप्रत्यक्षं तथा च प्रतिबन्धकबलात् द्वत्वाग्रहे भ्रान्तिरूपैव काठिन्यप्रतीतिरिति भावः । इति नलग्रन्थ ॥ विलक्षात । अवयवनीलानन्येत्यर्थ । नीलेत्युपलक्षणं पाकेन रक्तादेरप्युत्पत्ते. अतिप्रसङ्गाभाव- मुपादयति । भाम्वरत्वमिति । ननु तेजोगतरूपाणामनेकविधत्वात् पीतत्वशुक्लत्वा- दिना साक-झाम्वरत्वस्य जातिवं न सम्भवतीत्याशकां निराकरोति । शुक्लत्व- व्याप्यश्चेति।नच वियूदादौ भास्वरपीतस्याप्यनुभवात्कथं शुक्लत्वन्तस्येति वाच्यम्। तत्रत्यशुक्लएव पीतत्वभ्रान्तरेवोपगमादिति भावः । रूपविषयकेति । न च निवि- कल्पके प्राथमिके घट इति प्रत्यक्षे च रूपविषयकत्वाननुभवात् कथमेतदिति वा- च्यम्। वटखे सन्निकर्पदशाया रूपादावपि सन्निकर्षम्यावश्यकतया घटकटत्वयोरिव ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। ति वाच्यं, तत्राप्युष्णस्य सत्वात् किं तु तदन्तःपातिजल- स्पर्शनाभिभावादग्रहः । एवं रत्नकिरणादौ च पार्थिवस्प- र्शनाभिभवात् चक्षुरादौ चानुभूतत्वादग्रहः । रूपमित्यादि। वैश्वानरे मरकतकिरणादौ च पार्थिवरूपेणाभिभवात् शु- नं प्रति समवायेन तेज संयागत्वेन हेतुत्वात्तैनस्त्वजातिसिद्धिरित्यपि द. पृश्यम् । चन्द्रकिरणादावित्यादिना रत्नकिरणादः परिग्रहः । तत्रापि चन्द्रकिरणादावपि । ननु नझैप्पयपतीतिः कुतो नेत्यत आह । किं त्वि- ति । तदन्तःपातिजलस्पर्शेनेति । चन्द्रकिरणान्तर्गतजलभागशीतस्पर्शेने त्यर्थः । ननु चक्षुरादिनिष्ठस्योष्णस्पर्शस्य केनाप्यनभिभूतत्वात्मत्यक्षापत्ति- रत आह । चक्षुरादी चेति । मरकतकिरणादावित्यादिना सुवर्णपरिग्रहः । स्याहूपं शुक्लभास्वरमिति मूलम् । तत्र शुक्लेति स्वरूपकथनम् । भास्वररूप- । । रूपरूपत्त्वयोरपि समूहालम्वननिर्विकल्पस्य प्राथमिकविशिष्टप्रत्यसस्यापि रूपत्व- विशिष्टवैशिष्टयानवगाहिनो रूवविषयकत्वस्यैव स्वीकरणीयस्वादिति भावः । नि- मित्यस्य वैश्वानरादेरित्यादिपदेनेति शेष । पार्थिवेति । पानपार्थिवरूपेणेत्यर्थ । तस्यैव पाकनत्यात् वैश्वानरे यादृशरूपप्रतीतिम्तादृशं रूप न काष्ठादिरूपपृथिव्या पूर्वमनुभूतमतः पाकजत्व प्रदर्शितमिति ध्येयम् । ननु मुवर्णरूपतेमसि नैमित्तिक- द्रवत्वसत्वं मूले प्रदर्शितं तद्यानर्थकमेव तावताप्यव्याप्तेरपरिहादित्याशङ्कायामाह । तेनेति । तत्कयनेनेत्यर्थ तथा च तद्ग्रन्थस्याप्तम्भवपरिहारकत्वमेव अव्याप्तिपरि- हारस्तु उत्तरग्रन्येनैव करणीय इति भाव । पृथिव्यवृत्तीति । अन्न जातिपदस्य द्व्यत्वसाक्षायाप्यनातिपरत्वेपि न निस्तार इति सूननायैव द्रव्यत्वसाक्षाद्वया- प्येत्युक्त जलत्वेत्युपलक्षणं वायुत्वादिकमादाय वाय्वादायप्यातव्याप्तिसम्भवादिति द्रष्टव्यम् । स्पर्शपदमिति । परकीयपदमपि स्वीयस्पर्शव्यञ्जकदीपे दृष्टान्तासिद्धि- वारणाय उक्तरीत्या परकीयरूपव्यञ्जकजले व्यभिचारवारणाय हेतौ सत्यन्तं गग- नादौ तद्वारणाय विशेष्यदलं घटादौ स्वीयरूपन्यञ्जके तद्वारणाय तत्रापि परकीयेति चक्षुम्सन्निवर्षे व्यभिवारवारणाय द्रव्यत्वे सतीत्यपि पूरणीयम् । एतत्सर्वं मूलोक्त- स्वाटुपेक्षितमिति बोध्यम् । गोलकमेव चक्षुर्न तैनममित्युच्वलगत दर्शयति । अत्र ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । क्लरूपाग्रहः । अथ तद्पाग्रहे धर्मिणोपि चातुपलं न स्या- दिति चेन्न, अन्यदीयरूपेणव धर्मिणो ग्रहसम्भवात् शङ्ख- स्येव पित्तपीतिना, वन्हेस्तु शुक्लं रूपं नाभिभृतं किंतु तदीयं शुक्लत्वमभिभूतीमत्यन्ये । तैमित्तिकमिति । सुवर्णादिरूपे तेजसि तत्सत्वात् । नच नैमित्तिकद्रवत्वं दहनादावव्याप्तधृ. तादावतिव्याप्तं चेति वाच्य, पृथिव्यवृत्तिनैमित्तिकद्वत्वव- मानस्य लक्षणत्वेऽतिप्रसङ्गाभावात् । भास्वरत्वं जातिविशेषः । स च ते. जोरूपमात्रवृत्तिः शुरुत्वव्याप्यश्चेति ।। ननु रूपाविषयकद्रव्यप्रत्यक्षस्यामा वाश्वानरादेश्वारुपलानापनिरिति शङ्कने तपाग्रइति । वैश्वानरादेरचा• क्षुपले तद्गतसयादिगुणानामपि चाचपलं म स्यादिति योग्यव्यक्तिमा प्रवृत्तित्वाभावादित्यपिना सूचितम् । अन्यदीपरूपेणैवेति । पार्थिवरूपेण वेत्यर्थः । मतान्तरमाह । वहन्विति || सुवर्णादिरूपे तेनसि तत्सलादि. ति । तेन नासम्भव इति भावः । पृथिव्यतीति । नैमित्तिकद्रवत्वव त्तित्वरूपजातिमादाय पृथिव्यामतिव्याप्तिवारणाय पृथिव्यवृत्तीति । पृ यिव्यतिनलवनातिमादाय जले पृथिव्यवृत्तिवायुत्वादिकमादाय वाया पतिव्याप्तिवारणाय नैमित्तिकद्रवत्वववृत्तीति । वायुतेगोन्यतरत्वमादाय वापावतिव्याप्तिवारणाय जातीति । परकीयस्पर्शादीति । गन्यान्यनक- स्वादियटितहेत्वन्तरसूचनायादिपदेन गन्धादिपरिग्रहः चक्षुपः परकीगरू- पादिव्यञ्जकत्वादसिद्धिवारणाय स्पर्शपदम् । अत्र के चिदाहुः, चक्षुर्वि पयासम्बद्धमेव ग्राहकं यदि प्राप्य मकाशकारी स्यात् तदा रसनादिव- दधिष्ठानसम्बदं गृह्णीयात्, नचैवं गोलकासम्बद्धग्रहणात् किं च यदि च केचिदित्यादिना । विषयासम्बद्ध विषयसन्निकर्षरहितम् । एवकारेण सन्निकृष्टग्राह- कत्व व्यवच्छिद्यते गोलक्संयुक्तम्य चक्षुषा अग्रहणात् अत्र चभुप्पद चक्षुरिन्द्रि यत्वेनाभिमनपर तेन तेजोरूपशुष म्वमते अमत्वेपि न पक्षाप्रसिद्धिर्नवा पार्थिव गोलकम्य च सन्निकृष्टग्राहकनाया केनाप्यङ्गीकारेण यदीत्यायुत्तरग्रन्थान्द्र ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरही। दुवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात! पू. ववदिति । जलस्येवेत्यर्थः। तथा हि तत् दिविधं नित्यमनियं च निसं परमाणुरूपं तदन्यदनित्यमवयवि च । तच्च त्रिधा शरीरोन्द्रयविपयभेदाव शरीरमयोनिजमेव तच सूर्यलोका- दौ प्रसिद्धम् । अत्र यो विशेपस्तमाह । इन्द्रियमिति । न- नु चक्षुपस्तेजसत्वे किं मानमिति चेत् चक्षुस्तैजसं परकी- यस्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपस्य स्वीयस्पर्शव्यञ्जकत्वादत्र दृष्टान्ते व्याप्तिवारणाय प्रथम परकीयेति । घटादेः स्वीयरूपव्यञ्जकत्वाद्व्यभिचारखारणा- य द्वितीय परकीयेति । अथ वा प्रभाया दृष्टान्तत्वसम्भवा- क्षुः पाप्य गृह्णीयाहि स्वतोधिकपरिमाणवन्न गृह्णीयात् न खलु नखरन- निका परशुच्छेचं छिनत्तीति शाखाचन्द्रपसोस्तुल्यकालग्रहणानापतिश्च ग- तिरिति ध्येयम् । अत्र चोत्तरग्रन्थानुसारादधिष्ठानासंबद्धग्राहकत्वादिति हेतुरूह- नीय परं वाभिमुख्यमव्यवधान च ग्रणे प्रयोजकमित्येतन्मतेवश्यमशीकरणी- यमन्यथा पृछदेशस्थिताना व्यवहिताना न चाक्षुपापत्त्या वारणं सिद्धान्तिभिस्तु यासंयोगाभावेनैव तद्वारणसम्भवान्न पामेतत्कल्पनीयं दूरस्थस्वस्थ प्रतिबन्धक- ताकल्पनं तूमयमतेपि समानमिति बोध्यम् । ननूक्तहेतुरप्रयोजक इत्याशङ्कानिरासाय साध्याभावे हेतुरेव न स्यादिति हेतूच्छित्त्यापात्तरूपमनुकूलतर्क प्रदर्शयति । यदी- त्यादिना । प्राप्यकारि सन्निकृष्टप्राहि । न चैवमिति छेद गोलकसम्बद्धमात्रमाहक नचेति तदर्थ ग्रहणादीत्यन्तस्य चक्षुष इत्यादि प्रदीपप्रभाया वक्ष्यमाणन्यभिचार- रूपारुचि परिचन्त्य स्वाधिकपरिमाणवद् द्रव्यप्राहकत्वेनापि चक्षुष्युक्तसाध्यसिद्धि सम्मवतीत्याह । किं चेति । यद्यत्संयुक्तमेव यत्सम्बन्धिफलजनक तत्तदपेक्षया नात्यतन्यूनरिमाणवदिति । सामान्यमुखिव्याप्त्यभिप्रायेण दृष्टान्तमाह । न खलिति- ·१७६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । इन्द्रियं नयनं वह्नि स्वर्णादिर्विपयो मतः। अपाकजोनुष्णाशीत- स्पर्शस्तु पवने मतः ॥ ४२॥ दाद्यं परकीयेति न देयम्, चक्षुस्सन्निक व्यभिचाखारणा- य द्रव्यत्वं देयम् । विपयं दर्शयति । वद्भिरिति । ननु सुव- ण जसं असति प्रतिवन्धके ऽसन्तानलसंयोगप्यनुच्छि- द्यमानद्रवत्वात् थन्ने तन्नेवं यथा पृथिवीति । नचाप्रयोज- कं पृथिवीदवत्वस्य जन्यजलद्रवत्वस्यासन्तामिसंयोगनाश्य- तिक्रमेण प्राप्य ग्रहणे हि सन्निहितक्रमेण ग्रहणं स्यात् न तु तुल्यकालमु. पलम्भः अनुभवति तून्मीलपन्नेव नयने शाखां शीतमयूखं च । एवं च माप्यकारित्वानुरोधेन गोलकातिरिक्तं चक्षुः परैरङ्गीक्रियते गोलकस्य च नखरञ्जनिका नखकृन्तनी तथा चैतद्वयाप्त्यनङ्गीकारे नखरजनिकापि परशुभेध महहार्वेपि परशुभेधत्वदर्शनादात्यन्तिकन्यूनतया निर्वस्तुमशक्यत्वाञ्चेत्यस्वरसाद्धे- त्वन्तरमाह । शाखति । तथा च शाखाचन्द्रमसोरेककालीनचाक्षुपननकत्वेनापि च- क्षुपि असन्निकृष्टग्राहकसमापादयितुं शक्यमिति भावः । उपसंहरति । एवं चेति । - चक्षुप असनिकृष्टग्राहकले चेत्यर्थः । नन्विष्टापत्तिरित्याशङ्कायामाह । तच्चेति । तथा चेन्द्रियं नयनमिति कारिकाविरोधापत्तेर्नेष्टापत्तरसम्भव इति भावः । अधिष्ठानाप्त- म्बद्धति । तथा चोक्तनियमो दीपरूपाधिष्ठानासम्बद्धघयादिप्राहिण्यां व्यभिचरित इति भाव. । तदभिमानस्य एककालीनत्वभ्रमाय कालसनिकण अतिसन्निहित- कालवृत्तित्वेन । ननु शाखाचन्द्रमसो ऽतिद्रत्वेन अदिति चन्द्रचक्षु संयोगासंभवात् ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । १७७ न्दादिमाप्त्यसम्भवात् । अमाप्यकारित्वे च गोलकमेव चक्षुस्तम न तैज- समिति । तदसत्, अधिष्ठानासम्बद्धार्थग्राहिण्याः प्रदीपप्रभाया इव चक्षु- पोपि प्राप्यकारित्वे सम्भवात् पृथुनरग्रहणस्य च गोलकनिर्गतस्य महत. शक्षुषः पृथ्वगत्वेन प्रदीपप्रभाया इवोपपसेः । स्वाधिकपरिमाणवन्यगा- हिणा त्वगिन्द्रियेण व्यभिचारात् तारनियमे पानाभावाच तुल्यकालग- हणं चासिद्धमेव । तदभिमानस्य कालसन्निकर्षेणैवोपपत्तेः अचिन्त्यो हि तेजसो लाघवातिशयेन वेगातिशायः यत्प्राचीनाचलचूडावलम्बिन्येव भ. गवति मयूखमालिनि भवनोदरेष्वालोक इत्यभिमानो लोकानाम् । य- वाहः शालिकाचार्याः चक्षुर्वाह्यालोकाम्यामारब्धेन चतुपा तावदर्यसंस्पृ. ऐन युगपत्तावदर्थगृहणमिति शाखाचन्द्रमसोस्तुल्यकालगृहणमुपपद्यतएवे ति। तन्न। चक्षुर्वाधालाकाभ्यामारब्यस्य चक्षुपः पृष्ठभागेपि सलात्पृष्टभा- गस्थितपदार्थगृहणापत्तेः पृष्टदेशस्थवाह्यालोकैश्वशुरुत्पादे मानाभाव इति चेदगूदेशस्थवाह्यालोकैरपि तदुत्पादे मानाभावः तदनभ्युपगमेपि नाच- पोपपादनस्यानुपदमुत्तात्वादिति लायवादाह । अथ वेति । तैजसत्वे किं मानमिति । सुवर्ण पार्थिव नैमित्तिकद्रवत्ववत्त्वादित्यनुमानस्य पार्थिवत्व साधकस्यैव सत्वात्समाधत्ते । नैति । सुवर्णमिति । नचात्र पीतरूपवडूब्या- शाखाचन्द्रमसोश्चाक्षुपयोरत्यंतासान्निध्यमेव न सम्भति येन तुल्यकालताभ्रान्ति स्या- दित्याह । अशक्ये हीति । निर्वक्तुमशक्य इत्यर्थ । लाघवातिशयेन । वेगननक क्रियातिशयेत्यर्थः । गुरुत्वाभावरूपलाघवस्य वाथ्वाद्यपेक्षयातिशयासम्मवादिति म न्तव्यम् । यत् यस्मात् प्राचीनाचल. उदयगिरिः । चूड़ा अग्रं शिखरमिति यावत् मयूखमालिनि सूर्ये अभिमानो भ्रम उदयाचलारोहणग्रहण किरणप्रसारयविस्तु- गत्यककालीनस्वाभावादिति भावः । वस्तुतस्तु चक्षुरिन्द्रियस्य तैनसत्वसाधकानुमा- नस्य पूर्वमुक्ततया तत एव गोलकम्य चक्षुरिन्द्रियत्वं न शङ्कास्पदमपि न हि सि- द्धान्तिमि. प्राप्यकारित्वानुरोधेन चक्षुषस्तथात्वमङ्गीक्रियते । अन्यथा रसनेन्द्रिया- दीनामधिष्ठानातिरिक्तत्वं कथं सिध्येन् यद्यपि प्राणेन्द्रियस्य पार्थिवत्वादधिष्ठाना- तिक्तत्वे न किंचिदपि मानं तथापि नास्तिकासत्वेपि केपां चिद्गन्धानुपलब्धिदर्शनाद् प्राणादीन्द्रियमतीन्द्रियमिन्द्रियत्तान्मनोवदित्यनुमानाच सिद्धिरिति ध्येयम् । वा- ह्यालोकोऽत्र न सौरालोकादिः परमाण्वादिस्तदारब्धस्य प्रत्यक्षत्वापातात् किं ख- २३ ·१७८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । मकस्य सुवर्णस्य पक्षत्वे वाधः तैजससुवर्णस्य चानुमानात् पूर्वमसिद्ध्या पक्षामसिद्धिः धर्मशाखे पीतद्रव्येपि मुवर्णपदप्रयोगेन तस्यापि सुवर्णपद वाच्यतया सुवर्णपदवाच्यत्वस्य पक्षतावच्छेदकले बाधतादवस्थ्यादिति वाच्यं, अत्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वस्पैव पक्ष नावच्छेदकत्वात् अवच्छेदकावरछेदेन साव्यसिद्धेश्यतया पक्षतावरले दकहेत्वभेदप्रयुक्तस्य सामानाधिकरण्येन सिद्धसाधनस्यादोपत्वात् । अ सति प्रतिवन्धकइति । जलमध्यस्थघृतादौ व्यभिचारवारणायासति प्रति मुद्भूतरूपवत्तेन एवेति मन्तव्यम् । लाघवादित्यस्य परकीयवाप्रवेशेनेत्यादि । पीतरू पवदिति । उपष्टभकपार्थिवभागवदित्यर्थ । धर्मशास्त्रे तोलकपरिमित सुवर्ण दया दित्यादिरूप इत्यर्थ । तादवस्थ्यादिति। अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यप्तिद्धरुद्देश्यतया सामानाधिकरण्येन बाधमसङ्गादिति भाव । समानाधिकरण्येन सिद्धावपि सुवर्णते असविपत्वसम्भवेन सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धी सामानाधिकरण्येन बाधस्यादो पतया सुवर्णपदवाच्यत्वस्य पक्षातावच्छदकत्वेपि न क्षति शोभनो वर्णो यस्येति व्युत्पत्त्या सुवर्णपदबोध्यो दीपादिरपीति न सुवर्णस्य तेनोविषयत्वसिद्धिरिति ना- शनीय तथाव्युत्पतौ तस्य वाच्यत्वेन शक्यतारूपवाच्यत्वाप्रसिद्धेरिति तु विभा वनीयम् । सामानाधिकरण्येन सिद्धसाधनस्येति । यद्यप्युक्तहत्वधिकरणे अनुमा नारपूर्व क्वापि साध्यानिश्चयेन व्यतिरेकन्याप्तिज्ञानादेवानुमितिरूपगन्तव्याव्यतिरेक व्याप्तो च न साध्यसाधनयो समानाधिकरण्य घटकमिति न सिद्धसाधनशतावस रस्तथापि रजतादौ व्यतिरेकेण सामानाधिकरण्येन अनुमित्युत्तरमन्वयव्याप्तिज्ञान स्यापि सम्भवात्तदुत्तरम् । तेनैव रूपेण सुवर्णस्थले अनुमितिरन्वयव्याप्तिज्ञानेनापि सम्भवतीत्यभिप्रायेणेतदमिहितमिति ध्येयम् । अग्निप्तयोगनाश्येत्यस्य अग्निसमव धानामावेनेत्यादि तेन घृतद्रवत्वसामान्यस्यैव अग्निसंयोगनाश्यतावच्छेदकानान्त तया तादृशघृतस्याप्रसिद्धावपि अग्नेरसमवधानेन अग्निसयोगजन्यनाशाप्रतियोगि द्रवत्त्ववतो घृतस्य प्रसिद्ध्या न क्षति । स्वसमानाधिकरणेति । गुणकर्मान्यत्वे सति सत्वादित्यादौ सतिसप्तम्या सामानाधिकरण्यार्थकताया गोषु दुह्यमानामु गत इ "त्यादौ तस्या समानकालीनत्वार्थकतायाश्च क्लप्सलादिति भाव । अनुच्छियमा नद्रवत्वम्य स्वसमयायिसयोगरूपपरपरया गगनादिसामानाधिकरण्येन व्यभिचारि त्वापत्या समवायेन तस्य हेतुतालाभायाधिकरणत्वाशम्पूरयिात्व व्याचष्टे! अनुच्छि ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । १७९ धन्धकइति । अग्निसंयोगनाश्पद्रवत्ववति घृतादौ व्यभिचारवारणाय से योगे सत्यन्तम् । तादृशद्रवत्वस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्ताग्निसंयोगास- मानकालीनत्वान्न व्यभिचारः । अनुच्छिद्यमानद्रवत्खादित्यस्यानुच्छिय- मानद्रवत्वाधिकरणत्वादित्यर्थो न च्छियमानद्रवत्वानधिकरणत्वादिति ग- गनादौ व्यभिचारात् । अमिसंयोगनाश्यत्वादिति । एतच्चोपलक्षणम् । "अग्नरपत्यं प्रथमं हिरण्यमि" सायागमान्यथानुपपत्तेरप्यनुकूलतर्कत्वादि- ति । एतेनाश्रयनाशजन्यवत्वनाशे व्यभिचारवारणाय द्रवत्वे आश्रय- नाश्यद्रवत्वव्यारत्तं जातिविशेपं कल्पयित्वा विजातीयद्रवत्वनाशं प्रत्य मिसंयोगत्वेन हेतुता स्वीकार्या तच वैजायं मुवर्णव्यत्वव्यारत्तमपीति दर्शितानुकूलतर्को ऽसङ्गतः सुवर्णस्य पृथिवीत्वेपि तदीयद्रवत्वस्यामिसंयो. द्यमानेत्यादि । द्रवपदस्य गुणपरताया अपि सम्भवेन उच्छिद्यमानो द्रवो यस्य स- उच्छिद्यमानद्रव नोच्छिद्यमानद्रवो ऽनुच्छिद्यमानद्रव तस्य भावस्तत्वमिति व्युत्प- त्तिलभ्यार्थकता तत्पदस्य निराकरोति । नन्विति । अनधिकरणत्वादित्यस्य पूर्वव- तनेनेत्यर्थ इत्यनेनान्वय । अनुकूलतर्कत्वात् सुवर्ण यदि तैजस न स्यात्तर्खेतदाग- मप्रतिपाद्याग्न्यपत्यत्ववन्न स्यादिति नर्कस्य सत्वात् । स्वसमवायिकारणसमवायि- कारणकमपत्यशब्दार्थ जन्यमात्र न तदर्भ तथासति तस्य कालाकाशादृष्टादेरप त्यत्वप्रसङ्गादिति भाव । जातिविशेपमिति । अन्यथा अवयवनाशनन्यत्वस्य गुरुशरी रम्य जन्यतापच्छेदककोटिप्रवेशेन गौरवापत्तेरिति हृदयम् । इत्यपिपरास्तमित्यपिना तादृशागमस्य शब्दविधयापि सुवर्णस्य तैनसत्वे प्रमाणता चिता।लोद इति । य यपि पार्थिवभागम्य तदानी द्रवत्वाङ्गीकारेपि तेजोरूपद्रवद्रव्यान्तरस्य प्रतिवन्धकस्य सत्वान व्यमिनार इति शक्यते वक्तु तथापि पार्थिवद्रवत्वनाशप्रतिवन्धकलेन ज- लस्यैव क्लप्ततया नमित्तिकद्रवत्ववतस्तेजसो ऽनुमानात्पूर्वमसिद्धतया न तत्प्रतिव न्धकसत्तामादाय व्यभिचारवारणसम्भवः पार्थिवद्वत्वनाशप्रतिबन्धकत्वेन द्रव्यान्त रकल्पन तु परेत्वित्यादिना वक्ष्यमाण मतान्तरमेवानुसरतीति भाव । तेजससुवर्णपीति। तर वक्ष्यमाणपिवीत्वघटितहेतोरभावन अवच्छेदकापच्छेदेन सा यसिद्धरुद्देश्यतया भागासिद्धिप्रसहादिति भाव । अत एव अग्नितयोगभून्यपीतिपाणिनेसाध्यम्य वि- जातीयद्रवद्रव्यसयोगस्य हेतोश्च स्वप्समानाधिकरणाग्निसयोगकालीनपूर्वरूपविनाती यम्पानाधारत्वम्य न वाधामियोतारणाय अग्निमयोगीति सार्थक अप यक्कि ·१८० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। गनाश्यतावच्छेदकागवान्ततया अत्यन्तामिसंयोगसत्वेपि नागापत्तरस म्भवादित्सपास्तम् । क्षोदचूर्णम् । तस्य पीतिमगुरुत्वाश्रयस्य । प्रकारा न्तरेण तस्य तेजसत्वं साधयतां मतमुपन्यस्यति । अपरे वित्यादिना । त प्रतिबन्धकं रूपपरात्तिप्रतिवन्यकम् । अग्निसंयोगस्य तैजससुवर्णेपि स त्वादुकं पीतिमेति । साध्ये विनातीयपदमुद्देश्यसिध्यर्थम् । हेतो सत्यन्तम निसंयोगरहिते पूर्वरूपविनातीयरूपानाधारे घटे व्यभिचारवारणायात्र हे तौ पृथिवीत्व देयं तेन जलपरमाणी न व्यभिचारः ययाकश्चिदग्निस युक्त घटे तद्वारणापात्यन्तेति । नचामयोजकत्वं विरोधिद्रवद्रव्यसम्बन्ध वि ना पार्थिवाग्निसंयोगस्य पूर्वरूपविजातीयरूपजनकत्वादिति भावः। न च द्रवद्रव्यादन्यदेव प्रतिबन्धकं वाच्य, अदृष्टकल्पनापत्तेरिति । तस्य घे ति । तस्य द्रवदन्यस्य । पृथिवीजलमिन्नस्पति । पृथिव्याः पाकृतपीति माश्रयाया विजातीयत्वाभावाजलस्य तत्रासम्भवादिति भावः । तेजस्व चित्पीतपटादो साप्यस्योयवादिसिद्धतया सामानाधिकरण्येन साध्यताया सिद्धसा धनापत्या ऽवच्छेदकावच्छेदेनैव साध्यसिद्धिरुद्देश्येति बोध्यम् । तेन जलपरमाणाविति। यद्यपि पूर्वहेतावपि जल्परमाणौ व्यभिचारस्तदवस्थ एव तत्रापि पृथिवीत्वस्य हेतु विशेषणत्वे हेलप्रसिद्धिरेव पृथिव्यामग्निसयोगानाश्यद्रवत्वाभावात्तथापि तत्र द्रवत्व पदस्य नमित्तिकद्रवत्वार्थक्लोपगमान्न व्यभिचार इति विमावनीयम् । विरोधीनि । विजातीयरुपप्रतिबन्धकेत्यर्थ । द्रवद्रव्यादन्यत् । अदृष्टादिकमित्यर्थ । तनासम्म वादिति । सासिद्धकद्रवत्वम्य तत्राननुभवादिति भाव । वाग्वादाविति । यद्यपि तेनसोपि न तर रूप प्रत्यक्षमिति रूपाभावोनैकप्रतिबन्धकत्वकल्पने वीज तथापि पार्थिवरूपनाशे नीरूपद्रव्यसयोगम्य प्रतिबन्धक्त्वे क्वापि पार्थिवरूपनाशः पान न स्यात्तम्य सर्वदैव सम्मवादिति रूपवतो द्रव्यान्यरस्यैव तधात्वमीकरणीयमित्य- भिप्रायेणैतदभिहितमित्यवधेयम् । तदानीमिति । अन्धकारम्थितिदशायामित्यर्थ । सजातीयग्रहणकृतमिति । रूपत्वन स्वसजातीय यत्पीतरूप तत्प्रत्यक्षप्रयोज्य अग्रह ण प्रत्यक्षविषयत्वाभाव इत्यर्थ । तेजोभिनेति । स्वस्मित्स्वप्रतियोगिकसयोगानगी कारेण तेनोन्तरा सयुक्ततेज प्रत्यक्षानुपपत्या तथैव कार्यकारणभावस्य स्वीकरणी यत्वादिति भाव । यद्यपि तेन सयुक्तमयोगत्वेन हेतुत्वे नेयमनुपपत्तिस्तेनस्यपि त सत्वात पापि लाघवात्सयोगमम्बन्धेन तेनम एव द्रव्यप्रत्यभहेटुनाया वीकरणी ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । १८१ त्वात्। ननु पीतिमगुरुत्वाश्रयस्यापि तदानीं द्रुतत्वात्तेन व्य- भिचार इति चेन्न । जलमध्यस्थमसीक्षोदवत्तस्याइतत्वात् । अपरे तु पीतिमाश्रयस्यात्यन्तामिसंयोगेपि पूर्वरूपापराय- त्तिदर्शनात्तत्प्रतिबन्धकं विजातीयवद्रव्यं कल्प्यते तथा हि अत्यन्तामिसंयोगे पीतिमगुरुत्वाश्रयः विजातीयरूपप्रतिव- न्धकद्रवद्रव्यसंयुक्तः अत्यन्तामिसंयोगे सत्यपि पूर्वरूपवि- जातीयरूपानधिकरणत्वात् जलमध्यस्थपीतपटवत् । तस्य नियमादिति । वाय्वादी रूपाभावादिति भावः । नचान्धकार पीतिमरू पाश्रयद्रव्यग्रहापत्तिः सुवर्णरूपालोकसंयोगसत्वादिति वाच्यं, उद्भूतान भिभूतरूपालोकसंयोगस्यैव द्रव्यमत्यक्षे हेतुत्वात् सुवर्णरूपस्य त्वभिभूत- त्वात् । न च तदानी पीतरूपस्याप्यग्रहात् सजातीयग्रहणकृतमग्रहणं न तु सुवर्णरूपस्येति न तस्याभिभूतत्वमिति वाच्य, लघुतया सजातीयसम्बन्ध- स्यैवाभिभवपदार्यत्वात् । न च तथाप्यन्धकारे सुवर्णस्य साक्षात्कारापचिः तेजोभिन्नद्रव्यप्रत्यक्ष मत्येवालोकसयोगस्य हेतुत्वादिति वाच्यं, सुवर्णभि- नं यत्तेजस्तद्भिन्नद्रव्यप्रत्यक्ष मत्येव तस्य हेतृत्त्वात् । नवीनास्तु सुवर्ण पा- थिवमेव पीतं सुवर्ण द्रुतमिति साक्षात्सम्बन्धेन द्रवत्वप्रतीभ्रंमलापोगात द्रुतं द्रुततरमिति मतीतर्देवत्वस्याप्यत्यन्तोच्छेदात् पृथिवीत्वस्य पीतरूप- समवापिकारणतावच्छेदकत्वाद्पनाशे तादात्म्येन स्वर्णस्य विरोधिसाच्च यतया खस्मिन्सयोगेन स्वस्याप्तत्वात्तेनोभिन्नत्व द्रव्यविशेषणमावश्यकमिति भाव । द्रुतमिति । इद च मलमध्यस्थमसीक्षोदन्यायेन पीतद्रव्यस्य अद्रवत्वाङ्गीकारस्य प्र. धकृत्सम्मतत्वात्तदभिप्रायेणोत्तम् । द्रवत्वस्यापीत्यपिकार उच्छेदादित्यनन्तर योज- नीयस्तथापि जले द्रवत्वस्य पार्थिवद्रवत्वापेक्षयातिविलक्षणत्वात्सासिद्धिकत्वाचन ज- लमित्यर्थ । पीनरूपवत्वाच्च न पृथिव्यन्य इत्याह । पृथिवीत्वस्येति । ननु तममि- सयोगे कुतो न रूपनाश इत्यत आह । रूपनाश इत्यादि । वदन्तीत्यखरससूच- नाय । म च पार्थिवम्यापि तदानी द्रवलाहीबारसम्भवेन प्रतीने प्रमात्व- ·૨૮૨ कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तिर्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः। पूर्ववन्नित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ॥४३॥ प्राणादिस्तु महावायु- पर्यन्तो विपयो मतः। च पृथिवीजलभिन्नस्य तेजस्त्वनियमात् । वायुं निरूपयति अपाकज इति । अनुष्णाशीतस्पर्शस्य पृथिव्यामपि सत्ता- दुक्तमपाकज इति । अपाकजस्पर्शस्य जलादावपि सत्वा. दुक्तमनुष्णाशीतेति । एतेन वायवीयविजातीयस्पशों द- न पीतरूपनाश इति वदन्ति । इति तेजोग्रन्थः । वायो प्रमाण दर्शयितुं मूले ऽपाकजो ऽनुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मत इत्युक्तं तत्रापाकनादिपदानां क्रमेण व्यातिमाह । अनुष्णाशीतस्पर्शेति । उक्तमपाकन इति । यद्यप्य- सम्भवात् द्रव्यान्तरसयोगस्यैव अन्यत्र पार्थिवरूपद्रवत्वनाशप्रतिबन्धकत्वेन क्लप्त तया तत्रैव तादात्म्येन स्यम्य तदुभयनाशप्रतिबन्धकताकल्पनेन्यत्रादृष्टकल्पनापत्तेः अन्यकृता पार्थिवस्य द्रवत्वाननीकारेण तदीयद्रवत्वनाशे द्रव्यान्तरसंयोगस्य प्रति- बन्धकत्वकल्पनाच्चैतन्मते तत्रापि स्वम्य प्रतिबन्धकताकल्पनाधिक्याचावगन्तव्य । इति तेनोग्रन्थ । अपाकजानुप्णाशीतस्पर्शकमात्रेति । पृथिवीत्वधारणाय मात्रपद- म् । अपाकमानुष्णाशीनस्पशवद्भिन्ने पार्थिवपरमाणौ पृथिवीत्वम्य वृत्तेस्तव्युदास' अत्र च सादृशम्पर्शवन्मात्रवृत्तित्त्व तादृशम्पर्शवद्भिन्नावृत्तिस्वमात्र न तु तादृशस्स- ·-- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । पाकजानुष्णाशीनस्पर्शवत्वं पटादावतिव्याप्तं तथाप्यपाकनानुष्णाशी- तस्पर्शवदृव्यवसाक्षाव्याप्यनातिमत्त्वं पाकजस्पर्शवदत्यनुष्णाशीत- स्पर्शवदृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाव्याप्यजातिमत्त्वं वा तदर्थोवसेयः । एतेन स्पर्शस्यानुष्णाशीतत्वादिकयनेन । तज्जनकतावच्छदकामति । तथा च विजातीयस्पर्शजनकतावच्छेदकतया वायुखजातिसिदिः । इदमुपमक्षण- म् । शब्दविशेषस्य बहित्यावच्छिन्नस्य वा निमित्तकारणताच्छदकतया वायुवजातिसिद्धिरित्यपि द्रव्यम् । मूले स्पर्शादिलिङ्गक इति । स्पर्शा- दीनि लिङ्गानि यस्य स तथा । मुक्तावल्यांधृतीति । धृतिर्गुरुणो द्रव्य- स्यापतनम् । विजातीयस्पर्शनेतिततायान्तचतुष्कमनुमानादित्यनेनान्वित- म् । अनुनितिप्रकारस्तु योयं रूपवद्रव्यासपवेतस्पर्शः स क चिदाश्रितः स्प- त्विात् पृथिवीसमवेतस्पर्शवत् पृथिव्यादिस्पर्शे सिद्धसाधनवारणाय रूप- विद्वतित्वमपि तत्र घटकं प्रयोजनविरहात्तादात्म्यत्त्वादेरपि तादृशस्पर्शवद्भिन्न- वृत्तित्वादेव वारणात् पटत्वादिकमादायातिव्याप्तिवारणाय साक्षायाप्यत्वनिवेशः तच द्रव्यत्वव्याप्यजात्यव्याप्यत्वमात्र गुणादिवृतिभातीना तादृशस्पर्शवद्भिन्नावृत्ति- खदलेनैव वारणात् वायुपद्वित्वमादायातिव्याप्तिवारणाय जातिपदम् । अपाकम- स्पर्शवद्भिन्नावृत्तित्वनिवेशेनैव पृथिवीत्ववारणसम्भवेपि मलत्वादीनामवारणादनुष्णा- शीतस्पर्शवदित्युक्तं प्रथमस्याधिकाभावद्वयावछिन्ने वृत्तिताद्वयघटितत्वेन आधिक्या- देकाधिकरणाधेयत्वघटितं लघुभूतं कल्पान्तरमाह । पाकनेति । पृथिवीत्ववारणा- यावृत्यन्तं जलत्ववारणाय वृत्यन्तं स्पर्शत्वव्याप्यजातिविशेषावच्छिन्नपरमनुष्णाशी- तपदमिति लाभायैवात्र स्पर्शपदम् । अन्यथा उप्णाशीतमिन्नज्ञानादिमवृत्त्या- त्मत्वनातिमादायैव अतिव्याप्ते पूर्वदले स्पर्शपदं तु समवायेन पाकनवत्वलामाया- न्यथा वायोरपि कालिकादिना पाकनस्पर्शवत्तया ऽसम्मवापत्तेरन्यत्पूर्ववदनुसन्धेयम् । एतेनेति । वस्तुतस्तु यद्यपीत्यादिना दर्शिताशकानिराप्तायैव मूले एतेनेत्यादि- अन्यः तथा च विनातीयस्पर्शवत्वस्यैव वायुलक्षणत्वे न कोपि दोप इति मूलामि. प्राय इति युक्तमुत्सश्यामः । सिद्धसाधनवारणायेति । च स्पर्शत्वसामानाधि- करण्येन द्रव्याश्रितत्वसाघनाभिप्रायेणावछेदकावछेदेन साध्यसिद्धी सामानाधिकर. ण्येन सिद्धरप्रतिबन्धकत्वादेवमपि बोध्यम् । शब्दसन्तानइति । यद्यपि वेगवद्- ज्यसंयोगस्यैव शब्दननकतया साध्ये सविस्तविशेषणमनर्थक शब्दजनने स्पर्शा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, समस्दी । शितः तज्जनकतावच्छेदकं वायुत्वमिति भावः । एष वा- युःस्पर्शादिलिड़कावाहि स्पर्शशब्दधृतिकम्पैरनुमायते वि- जातीयस्पर्शेन विलक्षणशन्देन तृणादीनां धृत्या शाखादी- बद्यासवेत इति विशेषणम् । एवमसति रूपवद्व्याभिघाते योय ए गादिपु शब्दसन्तानः स स्पर्शवद्वेगववव्यसंयोगजन्यः अविभज्यमानाव- यवद्रव्पसम्बन्धिशब्दसन्तानत्वात् दण्डाभिहतभेरीशन्दसन्तानवद् पृथि- व्यायभिघातजन्मनि सिद्धसाधनवारणायासतीत्यादिपक्षाविशेषणम् । वि भागजन्मनि शन्दे व्यभिचारवारणाय हेतापविभज्यमानेति । एवं नभसि हणतूलस्तनयित्नुविमानादीनां धृतिः स्पर्शचद्वेगवदव्यसंयोगहेतुका अस्म दाघनधिष्ठितद्रव्यधृतित्वात् नौकातिवत् जलादिगततृणादी सिद्धसाधन वारणाय नभसीति प्रयत्नवदात्मसंयोगहेतुककृत्यादौ व्यभिचारवारणा यास्मदादीति । एवं रूपवद्र्व्याभिघातमन्तरेण तृणे कर्म स्पर्शवद्वेगवद् च्याभिघातजन्य विजातीयकर्मत्वाद नदापरराहतकाशादिकर्मवदिति । अ नुपयोगात्तथापि उक्तानुमानेनैव वायो स्पर्शस्यापि सिन्ध्यर्थं तदुपात साध्ये व्य विशेषणस्वस्पादोपत्वादिति ध्येयम् । गगनादिसयोगहेतुकत्वासियर्थान्तरतावार- णाय स्पर्शवदिति । न चैवमपि तेजम्सयोगहेतुकत्वसिद्यर्थान्तरता तदपस्थैवेत्यस्त रसादाह । वेगवदिति । तत्र वेगपद चात्र द्रव्यान्तरक्रियामनकवेगपर तेन तेजस्यपि वेगसत्वेन तदुपादानेतिनार्यान्तरतापत्तिरेव च सर्शवत्वोपादान वायौ स्पर्शसिद्यर्थ मेवेत्यवधेयम् । अस्मदाद्यनधिष्ठितेति । प्रयत्नवदात्मसयोगप्रयुक्तद्रव्यधृतित्वादित्य 4 । नौकादीति । ज्लस्यद्रव्यघृतिवदित्यर्थ । नलादिगतेति । इद चावच्छेदकाव च्छेदेन साध्यसित्येनौद्देश्यता किं तु सामानाधिकरण्येनत्यभिप्रायेण । अन्यथा ताह शतृणादिधृतौ साध्यम्य सिद्धावपि वायुमात्राधिष्ठिततृणादिघृतावेव साध्यस्यासि स्वतया अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धभावात्तादृशानुमितौ बाधकामावेन सामाना धिकरण्येन साध्यसित्यरकिंचित्करत्वापातात् सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्ध्यापि वा युसिद्धिसम्भवेनावच्छेदेन साभ्यसित्धेरद्देश्यत्वे प्रयोजनाभावादिति भाव । नमसी ति । वायुभिन्नम्पर्शवदनधिष्ठिनेति तदर्थ । नखसयुक्तार्यकत्तम् । मलस्थतृणादि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रेक्ष्यतइति । आत्मनिरूपणावसरे इत्यर्थः । मूले पूर्ववनित्यतादुयक्त. मिति । पूर्ववज्जलवदित्यर्थः । नित्यतादीत्यादिनाऽनित्यत्वपरिग्रहः । उक्त योध्यमित्यर्थः । एतदेव स्पयति मुक्तावल्या वायुर्दिविध इति । तत्र तेषु मध्ये अयोनिजमयोनिजमेवेत्यर्थः । पिशाचादीनामिति । मरुतां लोके म सिद्धमिति शेषः । ननु वायोस्तावादिवाग्व्यापाराभावात् करचरणाद्य- भावात् कथं भोगायतनत्वमित्यत आह । परन्त्विति । जलायतैजसशरीर- योरप्पाक्षेपस्य तुल्यत्वाद प्रकरणलायवमभिप्रेत्य साधारण्येन समाधान माद । जलीयतजसवायवीयेति । ननु कथं ताई जलीयत्वादिव्यपदेश इ त्यत आह । जलीदानामिति । अत्र त्वगिन्द्रिये यो विशेपो ऽधिष्ठानादिः। शरीरव्यापकमिति । नच नखलोमकेशादीनां वगिन्द्रियानाधारत्वादस व्यावर्तनासम्भवादिति मतव्यम् । प्रयत्नवदिति । परमेश्वरधृतष्पर्थिव्यादिलोकधृत्यादा- वित्यर्थ । नत्वस्मदादिधृतघटादिधृत्यादाविति तदर्थ सम्भवति। तत्रास्मादादिहस्तादि- रूपतादृशद्रव्यसयोगहेतुक्त्वरूपसाध्यस्यापि सत्वेन व्यभिचाराप्रसक्तेरिति ध्येयम् । कर्मणा वायसिद्धिप्रकारमाह । एवमित्यादिना । पार्थिवाभिघातजन्यतृणादिकर्माण सिद्धसाधनवारणायान्तरेणेत्युक्त । साध्ये स्पर्शयत्वोपादानप्रयोजन पूर्वदेव चेष्टात्मक क्रियाया व्यभिचारवारणाय हेती विजातियेति विलक्षणेति तदर्थ वेगाजन्यत्वे सति चेष्टाभिन्नत्वमेव प्रकृते लक्षण्य न तु जातिविशेषः अवच्छेदकावच्छिन्नयत्नगतका रणतानिरुपितकार्यतावच्छेदकतया चेष्टाया जातिविशेपसिद्धिसम्भवेपि अचेतननि- छकियासु वत्साधकप्रमाणाभावात् । न च स्पर्शवद्रव्याभिघातनन्यतावछेदकतयापि अचेतनक्रियासु भात्यन्तरसिद्धौ बाधकाभावादिति वाच्यम् । तथासति धूमादिपरा मर्शजन्यतावच्छेदकतयापि अनुमिती जातिविशेषाणा सिद्धिप्रसङ्गाद्धमादिलिड़का. नुमितित्यस्यैव तत्कार्यतावच्छेदकतया सर्वैरुपगमेनेष्टापत्त्यसम्भवात्प्रकारान्तरेण कार्य कारणभावोपपत्तावतिरिक्तनातिकल्पनानौचित्यात् तत्तदनन्तनियान्यक्तिभेदस्य दुर्ते- यतया चेष्टतइतिप्रतीतौ विलक्षणतया च चेष्टात्वजातिसिद्धेर्निष्प्रत्यूहत्वादिति विभावनीयम् । पूर प्रवाह तदाह तत्व तत्सयुक्तत्वमेव कारिकास्थपूर्वपदत्यान्यव- हितपूर्वार्धकत्वे तेनसि नित्यत्वादे कारिकाया कण्ठतो ऽनुक्तेरित्यतस्तदर्थमाह । न- लवदिति । ननूक्तमित्यसड़त कारिकाया वायोनित्यतादीनामनभिधानादित्यतस्त दर्भमाह । बोध्यमिति । तेपामिति । लोमादीनामित्रार्थ । सयोगिद्रव्यत्वेन शरी- ·कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी, रामरुद्री । म्भव इति वाच्यं, तेषां संयोगिद्रव्यत्वेन शरीरत्वाभावात् मूलस्यत्वगिन्द्रि- यमित्यस्य बचि स्थितमिन्द्रियमित्यर्थः । एतेन देहसहजावरणं त्वगित्युः च्यते तच्च पार्थिवं प्रत्यक्षसिद्धं चेति नेन्द्रिय, नच वायवीयमिति परास्तम्। त्वगिन्द्रियलक्षणमाह।स्पर्शेति।कार्यमापजनककालादावतिन्पातिवारणाये- न्द्रिपमिति चक्षुरादावतिव्याप्तिवारणाय स्पर्शग्राहकति त्वक् त्वगिन्द्रिय मित्यर्थः । तथेति लगिद्रियं चेत्यर्थः । पक्षे स्पर्शत्वाभिव्यञ्जकत्वादसि- रसंयुकद्रव्यत्वेनेत्यर्थः । द्रव्यद्वयस्यैव सयोगसम्मवाल्लोग्नो न शरीरत्वमिति द्योत. नाय शरीरसंयुक्तत्वाभिसन्धानम् । यद्यप्येवमपि पुरीततिशरीरावयवनाडीविविशेपेल. गिन्द्रियामावेन तस्यैवमपि न देहव्यापकतासम्मवः वपुषि ज्ञानवारणानुरोधेन पुरी- ततौ तदनङ्गीकारात्तपापि देहव्यापकत्वं यावदेहावयवत्तित्वमेव विवक्षितं तच्च पुरी- ततित्वगिन्द्रियाभावे ननकमध्यस्थनाडीभागगतविशेषस्यैव पुरीततीत्वाहाकारणाक्षत- मेव । पुरीतत्प्रदेशस्य नाड्यवयवत्वेपि शरीरावयवत्वाभावात् । न च शरीरव्याप- कत्वं शरीरनिष्ठमेदप्रतियोगिव्यधिकरणामावाप्रतियोगित्वमेव तथा च पुरीततः शरीरावयवत्वेपि तदवच्छेदेन शरीरवृत्यमावप्रतियोगित्वेपि त्वगिन्द्रिस्य न शरीरव्या- पकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथासति केशादीना शरीरावयवत्वेपि क्षतिविरहेण प्रन्यकृतां तेषां द्रव्यान्तरताव्यवस्थापनस्य वैकल्यापत्तेः । परे तु सिद्धान्ते न भो- भाग एव पुरी तद्गने त्वगभावादेव तत्र मनसोवस्थानदशायां ज्ञानानुत्पादः एतदः भिप्रायेणैव "रेरेमानस पालितं प्रति नदेहान्तरे व सदा तस्मात्कृष्णपदानुनेक्षण- मपि प्रस्थीयता रे मनः । इत्यं प्रार्थितमानसं निनगृहप्रध्वंसशङ्काकुलं मिथ्यामध्य- वियद्गतं न च गतं तत्पादपकेरुह" इति प्राचीनपद्यमपिसङ्गच्छत इति प्राहुः । सहनावणं स्वाभाविकावरणं चर्मरूपम् । कालादाविति । यद्यपि पार्शनत्वावच्छिन्नन· न्यतानिवेशेन कालादादतिव्याप्ते. आवश्यकश्च लक्षणे तादृशजन्यतानिवेश अन्यथा जन्यमात्रस्य कालोपाधितामते चक्षुप्यतिव्याप्तितादवस्थ्यात् । न च प्रलये क्रिय यैव क्षणाटिकादिव्यवस्था वाच्या तत्र तदनीकारे पुराणप्रसिद्धष्टिप्रलयकाल- योरेकप्रमाणत्वत्य असम्मवात् प्रलये दिकालविभागो नास्तीत्यस्य महाप्रलयपरत्वात् तथा च महाप्रलयोपाधित्वस्य ध्वसे स्वीकारेपि तदतिरिक्तक्रियामिन्ननन्यमात्रे कालो- पाधित्वकल्पने बीजाभावान्मतमेतदसङ्गतमिति वाच्यम् । तथासतीदानीतनदिनायु- पाधित्वस्यानन्तक्रियान्यक्तिषु कल्पने गौरवात् जन्यमात्रस्य तथात्वे तु दिनमात्र- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । १८७ नां कम्पनेन च वायोरनुमानात् यथा च वायुर्न प्रत्यक्ष- स्तथाग्रे वक्ष्यते । पूर्ववदिति । वायुर्दिविधो नियोनित्य- श्च परमाणुरूपो नित्यस्तदन्योनियोऽवयवसमवेतश्च सो- पि त्रिविधः शरीरेन्द्रियविषयभेदात् तत्र शरीरमयोनिज पि- शाचादीनाम् परन्तु जलीयतैजसवायवीयशरीराणां पार्थि- वभागोपष्टम्भादुपभोगक्षमत्वं जलादीनां प्राधान्याजलीय- त्वादिकमिति । अत्र यो विशेपस्तमाह। देहव्यापीति श- द्विवारणाप रूपादिपु मध्यरति मनसि व्यभिचारवारणाय एवकारः त्व- गिन्द्रियसन्निकर्षे व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वे सतीत्यपि योध्यम् । अहसान- सलिलं स्वेदः । आकरे प्रशस्तपादभाष्यादौ । प्राणस्त्वेक एवेति । कयं तहपानादिव्यवहार इत्यत आह । स्थानवशादिति" हदि माणो गुदेऽ पानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशस्यो व्यानः सर्वशरीर- ग" इति स्थानभेदादित्यर्थः । क्रियाभेदाच्चेति। मुखनासिकाम्यां निष्क्र- मणप्रवेशनात्माणः मलादीनामघोनयनादपानः आहारेप पाकार्थवहे: समुनयनान्समानः ऊर्ध्वनपनादुदानः नाटीमुखेषु वितननाद् ब्यान इति क्रियाभेदादिपञ्चसज्ञां लभते न तु सज्ञाभेदेन सजिभेद इति भावः। इति स्थाय्येकघटादिव्यक्तेरेव तथात्वसम्भवेन लाघवस्यैव तन्मुलतासम्भवेन तादृशमतस्य सहतत्वात् तथापि त्वक्सयोगादापतिव्याप्तिवारणायैव इन्द्रियपदमिति ध्येयम् । मुझे इन्द्रियं त्वगित्यसङ्गत त्वचधर्मरूपस्य इन्द्रियाधिष्ठानत्वादत इन्द्रियपदपूरणेन तस्य त्वचि स्थितमिन्द्रियमित्यर्थकतामाह । त्वगिन्द्रियमिति । मध्य इतीति । त- सहितवकारेण रूपाद्यव्यञ्जकत्वस्यैव लाभेन स्पर्शत्वव्यञ्जकत्वे त्वगिन्द्रियस्य न स्वरूपासिन्धिरिति भाव । बोध्यमित्यस्य विशेषणमित्यादिः हदि प्राण इत्यादेः हृन्मात्रावच्छिन्न इत्यादिरर्थः । यथाश्रुते व्यानस्यापि प्राणस्वापत्तिः समुन्नयनमु- हीपन वन्हेवायुसम्वत्वेन वायुसहकारेणैव तदभिवृतिपरिति भाव । वितननादन्नर- ·१८८ कारिकावरी, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । आकाशस्य तु विज्ञेयः शब्दो वैशेषिको गुणः ॥ ४४ ॥ इन्द्रियं तु भवेच्छ्रोत्र- मेकः सन्नप्युपाधितः । जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः॥४५॥ ख्यिापकं स्पर्शग्राहकमिन्द्रियं त्वक् तच वायवीयं रूपा- दिपु मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् अगसङ्गिसलिलशै- त्याभिव्यञ्जकन्यजनपवनवत् । विपयं दर्शयति । प्रणादि- रिति । यद्यप्यनियो वायुश्चतुर्विधस्तस्य चतुर्थी विधा प्रा- णादिरित्युक्तमाकरे तथापि संक्षेपादेव त्रैविध्यमुक्तम् । प्रा. णस्त्वेक एव हृदादिनानास्थानवशान्मुखनिर्गमनादिना- नाक्रियाभेदाच नानासज्ञालभतइति पर्यवसितो वायुः। आकाशं निरूपयति । आकाशस्येति । आकाशकालदि- वायुग्रन्थः । आकाशति । कालस्व दिमत्वं न जातिरित्यग्रे वक्तव्यं तल्ला घवेनावच प्रसङ्गाद्यगपदाभिदधाति न जातिरिति । अनेकसमवेतत्वाभा सम्य विस्तारणादित्यर्थ । इति वायुग्रन्थ । ननु आकाशनिरूपणावसरे आकाश त्व न ज तिरित्या वन-य कालत्वरिक्त्तयोल तन्निरूपणावसरएव जातित्वनिषेधी ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चादिति शेषः । तेनैकव्यक्तित्वस्य जात्यभावहेतुत्वे वैयधिकरण्यमिति म चित्यात् तल्कि मुक्तावल्ल्यामिदानीमेव तयोर्मातित्वनिराकरणमारभतइत्याशङ्काया माह । कालत्वमित्यादि । अग्रे तत्तन्निरूपणावसरे तथा च न जातिरित्यस्य वार प्रयलेखने अन्धगौरव स्यादिति भाव । तदित्यव्यय तस्मादित्यर्थ । ननु तथाप्य- सङ्गतामिधान दुर्वारमेपेत्यत आह । प्रसङ्गादिति । स्मृतस्योपेसानहल प्रसङ्ग ए कहेतुकानुमितिविषयत्वेन तयोरपि स्मृतत्वादिति भाव । तथा च प्रसङ्गसत्या तरभिधानालार्थान्तरतात्तिरिति बोध्यम् । मूले आकाशादीनामेकव्यक्तिकत्वादिति हेतुना आकाशत्वादेतित्वामावे हेतुरुक्तस्तत्र हेतुसाध्ययोर्वैयधिकरण्यमाशद् क्य हेतु पूरयति । अनेकेति । यद्यपि आकाशादीनामाकाशत्वादिकमेकव्यक्तिक त्वान जातिरित्यन्वय तत्र च एकैव व्यक्तिराश्नयो यस्येति बहुव्रीही कप्रत्यय त स्य मावस्तत्व तस्मादित्यर्थ आश्रये एकत्व च स्वप्रतियोगिवृत्तिद्रव्यविभाजकोपा धिमत्वस्वाश्रयत्वोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टो यस्तदन्यत्व एतादृशविशिष्टो घटादिन त्वाकाश तदाश्रयकत्व तदाश्रितत्वमिति यावत् एवरीत्या मूलोक्तहेतुरपि परिष्क तुं शक्यस्तथापि एतादृशहेतौ गौरवमारोचयता ऽनेकानुयोगिकसमवायप्रतियोगि कत्वेन हेतु पूरित भनेकत्व नैकत्वभिन्नसडख्या तथासति गुणे गुणानीकारेण गुणत्वनातावपि तथाविधसङ्ख्यावदनुयोगिकसमवायप्रतियोगिकामावसत्वेन व्यमि चारापत्ते किं तु अपेक्षावृत्धिविशेषविषयत्व तच्च यद्यपि अपेक्षात्रुत्धीनामननुगत- त्यादननुगत यत्किञ्चिदेकत्रुद्धिव्यक्तिविपयानुयोगिकसमवायप्रतियोगिकाभावस्य प टत्वादिजातिसाधारण्येन हेतुत्वमसम्मवदुक्तिक तथापि स्वप्रतियोगिसमवेतत्वस्या श्रयासमवेतत्वोमयसम्बन्धेह भेदविशिष्टान्यत्वादित्यर्थे तात्पर्याप्न दोष । एतावता पि द्रव्यविमानकोपाधिघटितमलोक्तहेत्वपेक्षया लाघवानपायात् अत्र च लाधवान्स मवेतत्वाभावम्यैव हेतुना युक्तेति नाशङ्कनीयम् । शब्दसमवायिकारणत्वापेक्षया ला घवेन शब्दात्यैव आकाशावरूपतया स्वरूपासिद्धिप्रसडादित्यवधेयम् । पैयधिकर ण्यमितीति । इद च एकन्यक्तिरेवैकव्यक्तिक तस्य भावस्तत्वमिति व्युत्त्यत्या ए कन्यक्तिकत्वादित्यर्थपर्यवसित मूलोक्त तन च द्रव्यत्वादेरप्येकव्यक्तिकत्वेन व्य भिचारापत्या आकाशादीनामित्येकव्यक्तिकत्त्वादित्यनेनान्वितमित्यभिप्रायेणोक्त य धोक्तार्थकत्वे वैय्यधिकरण्याभायात् । न चैवमिदानी तादृशार्यकैकन्यत्तिक्त्वादि त्यम्य हेतुत्वमम्मवान्मूले नटुक्तिवेयर्थमिति वाच्यम् । हेतुमाधकत्वेनैव तदुपन्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, समरुद्री । शामेकैकव्यक्तित्वादाकाशत्वादिकं न जातिः किं तु आ- काशत्वं शब्दाश्रयत्वं वैशेषिक इति कथनं तु विशेषगुणा: न्तरव्यवच्छेदाय । एतेन प्रमाणमपि दर्शितं तथा हि शब्दो विशेष गुणश्चक्षुर्ग्रहणायोग्यवहिरिन्द्रयग्राह्यजातिमत्त्वात् स्पर्शवत् शब्दो द्रव्यसमवेतःगुणत्वात् संयोगवदित्यनुमानेन न्युक्तम् । किं विति । आश्रयता चात्र समवायेन विवक्षिता तेन कालस्य जगदाधारत्वेन शब्दाश्रयत्वेपि न क्षतिः मूले वैशेषिकपदस्य वैयर्यमाश- न्याह । वैशेषिक इतीति । इत्यं च शब्द इति मूलं सावधारणं ज्ञेयम् । एतेन विशेषगुणत्वकथनेन प्रमाणमित्याकाश इत्यादिः । तच्च शब्दः पृथि- व्याबद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः अद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वा- दित्येवंरूपं बोध्यम् । दर्शितं सूचितम् । अत्रानमाने स्वरूपासिदि परिह- माह । तथाहीति । घटादौ व्यभिचारवारणायायोग्यति आत्मनि व्यभि- चारवारणाय वहिरिन्द्रियप्रायोति रसत्वादौ व्यभिचारवारणाय जातिमदिति । सादिति भावः । इत्यं चेति । वैशेपिकपदस्याकाशे विशेषगुणान्तरव्यवच्छेदपरत्वे चे. त्यर्थः । सावधारणमिति । शब्द एवेत्येवकारसहितमित्यर्थः तथासत्येवोक्तार्थलाभस- म्भवादिति भावः । विशेषगुणत्वेति । विशेषगुणत्वस्य शब्दे सियनन्तरमेव वक्ष्य- माणरीत्या ऽऽकाशसाधकवक्ष्यमाणहेतोः शब्दे सिद्धिसम्भवादिति भावः । आकाशे प्रमाणप्रदर्शनरूपता शब्द एवाकाशविशेषगुण इत्यस्य न सम्भवतीत्यतो दर्शित- मित्यस्यार्थमाह । सूचितमिति । घयदाविति । त्वगिन्द्रियनन्यलौकिकप्रत्यक्ष विषयघटादौ व्यभिचारतावस्थ्यमतश्चक्षुर्महणायोग्येत्यस्य चक्षुर्मन्यलौकिकप्रत्य- शास्वरूपायोग्यत्वे सतीत्यर्थः घट शब्दावच्छेदक इति शब्दांशे अलौकिक- विषयताशालिचाक्षुपं प्रति शब्दस्यापि स्वरूपयोग्यतया स्वरूपासिद्धिवारणा- य लौकिकत्वनिवेश तादृशप्रत्यक्षाविषयत्वोक्तौ चक्षुसंयोगाद्यमावेन तादृश- प्रत्यक्षविषयघटादौ व्यभिचारतादवस्थ्यमतः स्वरूपयोग्यताप्रवेश सा च उद्भूत- रूप यनम्य गोचर इत्यादिना परिगणितानामेवेति भाव । वहिरिन्द्रियग्राह्यनि । बहिरिन्द्रियग्राह्यत्व बहिरिन्दियनन्यलौकिफप्रत्यक्षविषयत्व व्यभिचारवारणाय रौ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । एतच्चानुमानमग्रिमद्रव्यसमवेतत्वसाधकानुमाने स्वरूपासिद्धिनिरासाये. ति बोध्यम् । गुणत्वादिति । एतदनुमानेनोक्तपारशेपानुमाने हेतौ विशे- प्यासिद्धिनिरस्ता । विशेषणासिद्ध्युद्धारायाह । शब्दो नेति । न स्पर्शव- द्विशेषगुण इति । न स्पर्शवतो द्रव्यस्प पृथिव्यादिचतुष्टयस्य विशेषगुण इत्ययः । अकारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षत्वादिति । अकारणगुणपूर्वकत्वे सति प्रत्य- क्षत्वादित्यर्थः । हेतुसत्वं प्रतिपादयितुं पाकजेति । जलपरमाण्विति। अनि त्यानां पार्थिवरूपादीनां केपाञ्चिदग्निसंयोगासमवापिकारणकत्वात् के- पाञ्चित्कारणगुणपूर्वकत्वादत्रोपेक्षा । न दिक्कालेति । शब्द इत्यनुवर्त्तते । किकत्वनिवेशः । अथात्मनीन्द्रिग्राह्यद्रव्यत्वादिजातिसत्वाद्वयभिचारो दुर्वार एव । न च सत्यन्तं जातावेव विशेषणमस्तु तथा च द्वन्यत्वस्य चक्षुर्ग्रहणयोग्यत्वान त- दादायात्मनि व्यमिनार इति वाच्यम् । तथासति चाक्षुषाविषयत्वोक्त्यैव सामनस्ये योग्यताविशेपनिवेशनैपयापत्तेः । चाक्षुपाविषयबहिरिन्द्रियप्रायगुणावृत्तिमाती मानामावेन तादृशमातिमादाय व्यभिचाराप्रसक्तेरिति चेन्मैवं, बहिरिन्द्रियग्राह्यना- तिमत्वादित्यस्य बहिरिन्द्रियग्राह्यत्वे सति जातिमत्वादित्यर्थकतया आत्मनि व्यमि- चारानवकाशात् शब्दध्वंसादौ व्यभिचारवारणायव जातिमत्वस्य सार्थकत्वाच्च । न चैवं मागासिद्धिरिति वाच्यम् । बहिरिन्द्रियग्राह्यशब्दसम्भवेपि शब्दत्वसामानाधिक- रण्येन अष्टद्रव्यातिरिक्तदन्याश्रितत्वसियाप्याकाशसिद्धिसम्भवेन शब्दत्वावच्छेदेन गुणत्वसाधने प्रयोजनाभावेन सामानाधिकरण्येन गुणत्वसिद्धरुद्देश्यत्वासामानाधि- करण्येन साध्यसिद्धेरुद्देश्यतायां भागासिद्धरदोपत्वात् । रसत्यादिन्यावृत्तये रसत्वादी हेतोरमावतानायेत्यर्थः । अन्यथा चक्षुर्ग्रहणायोग्यत्वे सति रसेन्द्रियाह्ये रसत्वे गुण- वाभावेन व्यभिचारापत्तेरिति भावः । शन्दे गुणत्वानुमानस्य प्रकृतोपयोगितां द. शयति । एतचेति । द्रव्यसमवेतत्वानुमानस्य फलमाह । एतद्नुमानेनेति । विशे. पाभावसहकृतसामान्यहेतुकानुमान परिशेपानुमानं स्पर्शववव्यविशेषस्य गुणो नेति साधने पृथिव्यादियत्किञ्चिद्रव्यविक्षेपगुणत्वाभावसिद्धौ उद्देशभूतस्पर्शवव्यसामा- न्यविशेषगुणत्वामावासिद्धिरतो व्याचष्टे । न स्पर्शवत इत्यादि । अपाकजले सत्य- कारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षविषयत्वादित्यस्य हेतुत्वे कारणगुणपूर्वकरूपादौ व्यभिचारः आत्मनः कारणाभावेन प्रत्यक्षमात्रस्यैव कारणगुणपूर्वकत्वादतस्तदर्थमाह । अकार- ति। पाकजेतीति । पाकनत्वोक्त्यैव कारणगुणनन्यत्नाभावलाभेनाकारणगुणपूर्वकत्वे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः ॥ शब्दस्य द्रव्यसमवेतत्वे सिद्धे शब्दो न स्पर्शवदिशेपगुणः अमिसंयोगासमवायिकारणकत्वाभावेसति अकारणरणपूर्व- कप्रत्यक्षत्वात् सुखवत् । पाकजरूपादौ व्यभिचाखाणाय स- त्यन्तम् ।पटरूपादौ व्यभिचारवारणायाकारणगुणपूर्वकेतिज- लपरमाणुरूपादोव्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षेतिांशब्दोन दिक्का- बहिरिन्द्रियति । मनसोऽन्यदिन्द्रियं वहिरिन्द्रियम् योग्पत्वात्मत्यतत्वादि- त्ययः एतेनानात्मगुणग्राहकेंन्द्रियत्वं वाद्येन्द्रियत्वं तच्च मनस्यातिप्रसक्तं तेनापि रूपादिग्रहणादिति निरस्तम् । इत्थं चानेन प्रकारेण पृयिव्याधष्ट- द्रव्यानाश्रितत्त्वसिद्धौ च सिद्धयतीति पूर्वोक्तपरिशपानुमानेन सिद्धथती- त्यर्थः । नन्वैतत्सर्वं तदोपपद्येत यदि शब्दस्य विशेषगुणत्वे किंचि- त्पमाणं स्यात्तत्रैव पार्न न पश्याम इति चेन्न, शब्दो विशेषगुणालौकिक- प्रत्यासत्येन्द्रियग्राह्यत्वे सनि लौकिकात्यासत्या द्वीन्द्रियग्रहणयोग्यतारा- हिसे च सति गुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वादित्यनुमानस्यैव तत्र प्रमाणत्वात् । प्रभात्वमादाय व्यभिचारवारणाय गुणत्वव्याप्यति । गुरुत्वत्वमादाय व्य भिचारवारणाय प्रथम सत्यन्तम् । सद्स्यात्वमादाप व्यभिचारवारणाय द्वितीयं सत्यन्तम् । सांसिद्धिकद्वत्वस्नेहधर्माधर्माभावनामु प्रकृतहेतोरमा- वेपि तत्र हेत्वन्तरेणेव विशेषगुणत्वं साधनायीमीत । पूर्वोक्तानुमाने वा स्वरूपासिद्धिं चाशङ्कते। नचति । वायाविति । तथा च स्पर्शवद्वायगुणत्व. स्य तत्र सत्वात्तदभावसाधने बाध इति भाव । कारणगुणपूर्वकसकयनं सकारणपूर्वकत्वघटिततेहेतोरीमद्धिमदर्शनार्थम् । अयावन्यभावित्वेनोति। सति प्रत्यक्षत्वरूपहेतुप्रतिपत्तिसम्भवादिति पात्र । अत्रोपेक्षेति । अत्र प्रत्यक्षवद लव्यावृत्तिप्रदर्शन उपेक्षा नेपामग्रहणम्। तत्प्रत्यक्षत्वात्तजन्यप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । लमनसां गुणः विशेषगुणत्वात् रूपवत् नामविशेषगुणःच. हिरिन्द्रिययोग्यत्वात् रूपवत् । इत्थं च शब्दाधिकरणं नवमं स्वाश्रयनाशजन्यनाशप्रतियोग यद्यत्तद्भिन्नत्वेनेत्यर्थः । ननु तथाप्याकाशे प्रत्यक्षमेव प्रमाणं किमिति नोपन्यस्तमिति चेन्न । चाशुपत्वप्रयोनकस्य मह- वे सत्युद्भूतरूपवत्वस्याकाशेऽसम्भवेन चक्षुपः प्रमाजनकत्वासम्भवात् । प्रमाणं सादिति । शब्दस्य सामान्यगुणत्वे अष्टद्रव्यानाश्रितत्वरूपाविशेषणासिद्धि- प्रसंगात्कर्मनसंयोगादौ व्यभिचारेण उक्तहेतुना स्पर्शवद्गृणभेदसाधनासम्भवेन स्पर्शवद्विशेषगुणभेदसाधने च स्पर्शवतां सामान्यगुणत्वसम्भवादिति भाव. । लौकि- कमत्यासत्त्येति । इदं च गुरुत्वत्वादेरप्युपनयसन्निकणेंद्रियग्राह्यत्वमादाय व्यभि- चारवारणाय द्वितीयमपि एतादृशपदं शब्दस्पर्शयोरप्युपनयसन्निकर्षण चक्षु यत- या असिद्धिवारणायैव । द्वद्रियेति । नातौ तत्तादद्रियग्रहणयोग्यत्वं तत्तदिंद्रिय- योग्यवृत्तित्वमेव द्वन्द्रियपदं तु विनातीयेंद्रियद्वयपर बोध्यम् । अन्यथा रूपादीना- मपि चक्षुर्द्वयग्रहणयोग्यतया द्वद्रियग्रहणयोग्याप्रास?. । यद्यपि संख्यात्वादीनां सर्वासामेव नातीनां कालभेदेन पुरुपभेदेन च द्वौद्रियग्राह्यतया द्वींद्रियामाह्यत्वे स. तीत्येव वक्तुमुचितं योग्यतानिवेशे प्रयोजनाभावातथापींद्रियद्वयनन्यत्वस्य क्वाप्यसं- भोनाप्रसिद्धयापत्त्या तथा नोक्तम् । न च स्वात्मकेंद्रियनन्यग्रहविपयत्त्वस्वनन्यवि. जातीद्रियनन्यग्रहविषयतोभयसम्बधेनेंद्रियावीशष्टत्वरूपं द्वींद्रियग्राह्यत्वमनुगतं निर्वस्तुं शक्यमिति वाच्यम् । जन्यत्वादिमवेशेनैतम्न अतिगुरुत्लादित्याभिप्रायात् । न चेंद्रिययोग्यत्वमपितज्नन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयवृत्तिमत्वमेवेति आधेयत्वमाधिकमे- व योग्यतानिवेशपक्ष इति वाच्यम् । चक्षुर्योग्यत्वमुद्भूतरूपायन्यतमत्वं त्वग्योग्य त्यमुद्भूतस्पर्शायन्यतमत्वमेवं रूपत्वादीन्द्रिय योग्यताया अन्यतमत्वं न-भेदकूटाव- च्छिन्नेभदस्तस्य च तद्यक्तित्वेनेव योग्यताघटकत्वोपगमेन लाघवानपायादिति ध्येयम्। सांसिद्धिकेति । तथाविधद्रव्यत्वत्वस्नेहत्वयोस्त्वक्चक्षुरुभयग्राह्यत्वाद्धर्माधर्ममावना- नामतींद्रियत्तान्न तेषु हेतुसत्वमितिति भाव । हेत्वंतरणैवेति । एते पञ्च विशेषगुणा. म्भितिस्थापकान्यत्वे सति विभिन्नद्रव्यतिमानकोपाधिमद्यक्तिद्वयवृत्तितानवछेदकगु- णत्वव्याप्यनातिमत्वात्सुलतादित्येवमनुमानं बोध्यम् । पूर्वोक्तानुमाने स्पर्शवद्विशेषगु- गत्वाभासाध्यकानुमाने हेतोरसिद्धिप्रदर्शनार्थमित्यम्य पक्ष इत्यादि । चक्षुपइति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। द्रव्यं गगनात्मकं सिध्यति। न च वाय्ववयवेपु सूक्ष्मशब्द- क्रमेण वायो कारणगुणपूर्वकः शब्द उत्पद्यतामिति वाच्य, अयावद्व्यभावित्वेन वायोर्विशेपगुणत्वाभावात् ॥ तत्रत्र शरीरस्य विषयस्य चाभावादिन्द्रियं दर्शयति । इन्द्रियमिति। नन्वाकाशं लाघवादकं सिद्ध श्रोत्रं पुरुषभेदाद्भिन्नं कथमा. ननु पद्याकाशो न चाचपस्तदेह पक्षीति चाक्षुपाधिकरणत्वे न किम्भा सते इति चेदालोक एवेति परिकलय । नन्वाकाशीयशरीरविषययोः प्रदर्शनमुज्झित्वा कथमिन्द्रियमदर्शनामिन्दूिय तु भवेच्छात्रमित्यनेन अन क्रियतइत्याशक्याह । तत्र चेति । आकाशे चेत्यर्थः। कर्णशकुलीभेदादि ति। चैत्रादिकर्णशप्फुल्यवच्छिन्नमाकाश चैत्रादिश्रोत्रमिति भावः । नव्या स्तु शब्दनिमित्तकारणत्वेन क्लृप्तस्येश्वरस्यैव शब्दसमवायिकारणल नचे खरस्य शब्दसमवापिकारणत्व जीवस्य वेत्यत्र विनिगमनाविरहः जावस्य शब्दसमवायित्वे ज्ञानवच्छब्दस्यापि मानसत्वापत्तेः अदृष्टादिवत्मातिबन्ध ककल्पने चातिगौरवम् । नचैव कर्णशप्कुलीविवरावच्छिन्नाकाशस्य कथ श्रोत्रत्वोपपत्तिरिति वाच्य, वयाविधस्पेश्वरस्यैव श्रोत्रत्वोपपत्तरित्याहुः । स्वतन्त्रास्तु मृदगादीनामेव गुणः शब्दः शब्द पति मृदङ्गत्वादिना समवा नील नभइति चाक्षुषभ्रमात्प्रमेत्युक्तम् । अतिगौरवमिति । विनिगमनाविरहेण नाना जीवेषु शब्दसमवायिकारणताया अतिरिक्तप्रतिवध्यप्रतिवधकभावकल्पनायाश्चापत्ति रिति माव । न च कालदिशावादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । नवीनैस्तयो रपीश्वरएव अतावितत्त्वादिति मतव्यम् । अथ स्वतत्रमते शब्दग्राहकमिंद्रिय किंस्य रूप कर्णशष्कुलीम्वरूपमेव वधिरस्य शब्दप्रत्यक्षवारणाय शरीरस्पदोषस्य तत्प्रत्य क्षप्रतिवन्धकताकल्पनस्य सर्वमत एवावश्यकतया शप्कुलीमात्रस्य श्रोत्रत्वेपि तक रुपनाधिक्यविरहादिति चेताह मृदगसमवेतशब्दे श्रोत्रस्य फस्सन्निकर्प स्वसयो गिसयुक्तसयवायइति चेत्सीनकर्षातरकल्पनागौरवादिति मैव तत्तदात्मन एव तदी यश्रोत्रंद्रियत्वोपगमात् । न च कर्तृत्वकरणत्वयोर्विरोधात्कयमेतदिति वाच्यम् । स्वात्मान वेत्तीत्यादौ कर्तृत्वकर्मत्वयोरिव तयोरप्यविरोधादित्य च केवलसमवाय ·कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दूरान्तिकादिधीहेतु- रेका नित्या दिगुच्यते॥४६॥ काश स्यादिति चेत्तत्राह । एकेति । आकाश एकः सन्न- पि उपाधेः कर्णशष्कुलीभेदाद्भिन्नं श्रोत्रात्मकं भवतीत्यर्थः । कालं निरूपयति । जन्यानामिति । तत्र प्रमाणं दर्शयितु- यिकारणतायाः स्वीकारात् माचीनैरपि मृदङ्गत्त्वादिना निमित्तकारणतायाः स्वीकारात् मृदङ्गे शब्द इत्यादिप्रतीतेश्च । नच तत्रावच्छेदकत्वं विषयः मानाभागत् अन्यथा तावच्छेदकताख्यस्वरूपस्य सम्बन्धस्पान्यत्र सम वायस्य कल्पने गौरवादिति वदन्तीति । इत्याकाशग्रन्थः । मूले जन्यानां जनक इति । कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति निमित्तकारणमित्यर्थः । अत्र च का लिकसम्बन्यावच्छिन्नकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितमधिकरणतया नि मित्तत्वं काललक्षणम् । कालिकसम्बन्धावच्छितिकरणादिश्यधिकरण स्य सनित्त्वाकानेन लापवान्तरमपि । नच कर्णशप्कुलीपिधानदशायामपि श व्दप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । तथाविधाकाशस्य श्रोत्रतामपि केनापि वस्तुना व्यवीयमानाकाशे शब्दोत्पत्ती वाचकाभावेन तस्य तत्प्रत्यक्षप्रतिवन्धकताक्रूप नाया सिद्धातेप्यावश्यकत्वादिति दिक् । इस्याकाशप्रय । कार्यसामान्ये कालस्य सामायिकारणलामम्भवादसवायिकारणत्वस्य च द्रव्ये सत्वाज्जनकपद निमित्तकार. गपरतया व्याचष्टे । निमित्तकारणमित्यर्थ इति । मूले जगतामाश्रय इत्यस्य काल प्रमाणप्रदर्शनपरतया व्याख्येयतया नन्यानामित्यादिक काललक्षणप्रदर्शनपरमेवेति वाच्यम् । लक्षणप्रामाण्यस्वरूपाभिधानस्यैव निरूपणशब्दार्थत्वातच न सम्भवति दिगादीनामपि कार्यसामान्ये निमित्तकारणत्वेनातिप्रसगादित्यत आह । अत्रेति । अधि करणविधयेति । अधिकरणसेनेत्यर्थ । यद्यपि कार्यमात्र प्रति कालस्य कालखेनेव का रणता युक्ता अधिकरणत्वस्य दिगाधतिप्रसक्तत्वेन कालनिष्ठकारणतायामवछेदाला ·१९६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । माह । जगतामाश्रय इति । इदानीं घट इत्यादिमतीतिः सूर्यपरिस्पन्दादिकं यदा विपयीकरोति तदा सूर्यपरिस्प- न्दादिना घटादेः सम्बन्धो वाच्यः स च सम्बन्ध. संयो- गादिन सम्भवतीति काल एव सम्बन्धघटकः कल्प्यते । इत्य च तस्याश्रयत्वमेव सम्यक् । प्रमाणान्तरं दर्शयति । तयेतिकरणाददृप्पेश्वरयो तिव्याप्तिरिति वोध्यम् । ननु कार्यमात्र प्रति कालस्य निमित्तकारणत्वे कि मानमिति चेदबाहुः। अद्य घटो भविष्यति मः पटो भविता इत्यादिप्रत्ययेन तत्तत्कार्योत्पत्त्यधिकरणत्वेन कालो विषयीकि यते तत्तदुत्पत्त्याधिकरणत्वेन व्यवहारविपयस्य तत्तदुत्पत्तिहेतुत्वनियमात् । तद्धेतृत्वव्याप्यत्वात् । एव च तत्तत्कार्यविशेष प्रति तत्तकालविशेपस्य हेतुत्वे सिद्धे यद्विगेपयोरितिव्याप्त्या कार्यमात्रे कालस्य हेतुतासिद्धिरिति, सा च सम्भवात्तथापि कालत्वस्यकव्यक्तिकत्वेन जातित्वासम्भवात्कालिकसम्बन्धावच्छिन्ना धिकरणत्वादतिरिक्तत्वस्य कालत्वस्यानिर्वक्तुमशक्यतगा अधिकरणविषयेत्युक्तम् । तथा च निरुक्तकालखम्याधिकरणतारूपत्वान्नासगति एव दित्वमपि दिक्कृतदि शेपणतयाधिकरणत्वमेव नातो दिश्यतिव्याप्त्यभिधानाप्तगतिरिति के चित् । तद सत् । तथासनि महाकाललक्षणस्य घटादावतिव्याप्त्यापत्तेरप्रे तत्रैव प्रमाणस्य प्रदर्शनी यतया तम्यैव लक्ष्यसावधारणात् । पर तु तम्य तादात्म्यप्तम्बघेनेत्येवार्य आधारस्य सर्वत्र तेनैव कारणत्वात् निमित्तत कारणत्व न तु निमित्तकारणत्व तन्निवेशे प्र योजनाभावादिति ध्येयम् । दिशीत्यम्य नातिव्याप्तिरित्यग्नतनेनान्वय अदृष्टेश्वर ग्रहण कार्यमाने कर्तुरेव कारणत्वाभिप्रायेण कृतिकारणतामते तु ईश्वरपद तत्कृति परमिति द्रव्यम् । उत्यत्यधिकरणत्वेनेति । भूधातो प्रकृते उत्यत्यर्थत्वादिति भाव । व्यहारविषयस्येति । कपाले घट उत्पद्यतइत्यादौ तथादर्शनादिति माव यद्यपि कपा लादेन घोत्पतिसाक्षादाधारत्व तथापि गृहे पचनात्यादाविव परपरया तथात्व बो ध्यम् । यद्यपि आद्यक्षणसम्बन्धरूपाया उत्पत्तेस्तत्तद्विशेषणविशिष्टक्रियाद्यात्म कर तादृशक्षणासयोगिककालिक्सम्बन्धम्य नादृशक्षणम्यरूपत्वा नगा च ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । १९७ हेतुता निमित्तकारणव । नच कार्यमा कालस्य हेतुत्वं न सम्भवति स्वस- मवेतद्वित्वपृथक्त्वसंयोगविभाग मति कालस्य समवायिकारणत्वेन वद्भि- अवघटितस्य निमित्तकारणत्वस्य तत्राभावादित्याचार्योक्तं शक्यम्, स- मवायसम्बन्धेन द्वित्वादिकं पति तस्य समवायिकारणत्वपि कालिकसम्ब. न्धेन द्वित्वादिकं प्रति निमित्तकारणत्वस्यानपायाम् । एवमेव कार्यमात्रे दिशोपि निमित्तकारणत्वं बोध्यम् । मुक्तावल्यां तत्रेति । तत्र काले । ज. गतामाश्रयो मत इति । कालः सर्ववानिति प्रतीत्या सर्वाधिकरणतेन का. लसिद्धिरिति भावः । नन्वेतादृशी प्रतीतिदिग्विपयिण्येवास्तु अतिरिक्त- कालकल्पने गौरवादिति न केवलमनया प्रतीत्या काल: सिध्यति परन्तु प्रमाणान्तरेण काले सिद्धे प्रकृतप्रतीतिबलात् सर्वाधारत्वं कल्प्यतइत्याह इदानीमित्यादिना । सूर्यपरिस्पन्दादिकमिति । नचेदानी तदानीमिति म- तीतिर्महाकालं विपयीकरोतीति वाच्यं, तथासतीदानी घटो न तदानी मिति मत्ययानुपपत्तेन च तत्तक्रियाविशिष्टमहाकालएवेदानीमित्यादि- तादृशक्षणहेतुता तत्तद्दिवप्तादी विप्रतिपन्नव कपालादिदृष्टान्ते असम्भवनुक्तिक च उक्तनियमोप्यप्रयोजकत्वेन विप्रतिपन्न एव तथापि यदुत्पत्याधारत्वेन प्रतिपन्नो न सत्कारणमित्येतनियमस्यैवोपगमसम्भवादुत्पत्तिनिवेश प्रगोजनाभाव एव पर तु उ. स्पत्तेराकस्मिकत्वापत्तिवारणायैव नियमे उत्पत्ते प्रवेशिततया यदि तस्या क्रिया- द्यात्मकता तदा तासा स्वकारणनियम्यतया नाकस्मिकतापत्तिरिति तन्निवेशो व्यर्थ एव एव च कालविशेषनियताम्रफलादौ कालविशेपकारणताया आवश्यकत्वेन य- द्विशेषयोरिति न्यायेन कार्यसामान्ये कालस्य हेतुतासिद्धेरिति युक्तमुत्पश्याम । एतदभिप्रायेणैवास्वरससूचनायाहुरित्युक्तम् । सा चेति । इतरकारणताया उक्तरी- त्या काले ऽसम्भवादिति भाव । इदानीमित्यादिप्रतीनीना सूर्यपरिस्पन्दविषयक्त्व मूले प्रतिपादित तदुपपादयति । इदानीमित्यादिना । प्रतीत्यनुदयापत्तरिति महा- कालस्य सर्वाधारतादिति भाव । यद्यपि तदानींनपट इतिप्रतीतेरेव वाधिताक- ता भत्विदानी घट इत्यस्येति इदानी घट इति भागस्य प्रकृते नोपयोगस्तथापि कालस्य गगनादिवन कस्यापि कालिकसम्बन्धेन | आधारतेति न तदानी घट इत्यम्य नानुपपत्तिरिति यदि व्यात्तदेदानी घट इत्यपि न म्यादित्यावेदयितु तदपाटानमिति ध्येयम् । आकाशएवेति । स्वाश्रयसयोगिसयोगरूपपरपरासम्बन्ध- ·१९८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । परापरत्वेति । परवापरत्वादिबुद्धेरसाधारणं निमित्त काल एव परत्वापरत्वयोरसमवायिकारणसयोगाश्रयो लाघवाद- तिरिक्त काल एव कल्प्यतइति भावः । नन्वेकस्य काल- स्य सिद्धो क्षणदिनमासवर्णादिसमयभेदो न स्यादिसत आह । क्षणादिः स्यादुपाधितः । कालस्त्वेकोप्युपाधिमेदात् क्षणादिव्यवहारविषयः । उपाधिस्तु वजन्यविभागपागमा वावच्छिन्नं कर्म पूर्वसंयोगावच्छिन्नविभागो वा पूर्वसंयो- गनाशावच्छिन्नोत्तरसंयोगपागभावोवा उत्तरसंयोगावच्छि- नं कर्म वा । नचोत्तरसंयोगानन्तर क्षणव्यवहारो न स्या- दिति वाच्य, कर्मान्तरस्यापि सत्वादिति महाप्रलये क्षणा- दिव्यवहारो यद्यास्त तदा ध्वसेनैवोपपादनीय इति। दिना- प्रत्ययाविषयस्तया चेदानी घटो न तदानीमिति प्रत्ययस्यैतक्रियाविशि एमहाकाले पगे न तक्रियाविशिष्टमहाकाल इत्यर्थ इति वाच्य, तया स ति तपक्रियाविशिमहाकालापेक्षया लायवेन तत्तक्रियाया एव तादृश स्याक शमादायापि घटायतु शक्यत्वादिति भाव । तथात्वात्सम्बधपरकत्वात य द्यपि स्वसयोगित्वेनैवाकाशादीना सम्बन्धघास्ता नत्वाकाशत्वादिनेति न विनिगम नाविरहावकाशस्तउनन्यरूपे क्लप्तविभूना सर्वेषामेव सम्बधघटकत्वमपीष्टमेव ति निगमनाविरहात् । न चानतव्यक्तीना तादृशपरपराधरकत्वकल्पनापेश्या एकातिरि क्तव्यक्तिकल्पनमेव लन्चिति वाच्यम्।कालस्य सयोगिसयोगघ कताया स्वसयोगिया काशादिव्यावर्तकविशेषणदुर्वारोपपादत्वादिदपसगत तथापिअनतानामाकाशादिसयो गव्यक्तीना घटीयसतर्गताविनिगमनाविरहेण कल्पनीया अतिरिक्तकालव्यक्तिकल्पने तु तदीयमयोगमात्रएव तत्कापनमिति लाघव क्लाफाशासयोगमादायाक्लप्तकाल सयोगस्य विनिगमनाविरहो न सम्भवताति पूर्वमेवावदितमिति तात्पर्यमवगतव्यम् ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुटी । प्रतीतिविपयत्वस्योचितत्वात इतीत्यनन्तरं स्वाश्रयतपनसंयोगिसंयोग एव सम्बन्धो पाच्यस्तत्रेति शेषः । नचाकाशमेव सम्बन्धघटकमास्तामिति वा- व्यं, आकाशदिगात्मनां विनिगमनाविरहेणातिरिक्तककालस्य तथात्वात् । इत्यं चेति । अतिरिक्तकालसिद्धी चेत्यर्थः । सम्यगिति । कालः सर्ववा- निति प्रतीतेरतिरिक्तकालविषयकत्वस्योचितत्वादिति भावः । परवापर- स्वबुद्धरिति । ज्येष्ठे परत्वप्रत्ययः कनिष्ठे ऽपरत्वमत्ययः । स च परत्वाप- रत्वगुणविशेषाधीनः । परत्वापरत्वे च सासमवायिकारणके भावकार्यत्वा- द असमवायिकारणं च तयोः कालपिण्डसंयोग एवेति परत्वापरत्वयोर- सपवायिकारणसंयोगाश्रयतया कालसिद्धिरिति भावः । परत्वापरत्वयो- रित्यस्यैव वक्तृमुचितत्वेपि तद्बुद्धिपर्यन्तानुधावनं कालिकपरत्वापरत्वयोः प्रमाणं दर्शयितुम् । न च पिण्डगतरूपादेरेव परत्वापरत्वासमवायिकारण- त्वमस्त्विति वाच्यं कालिकपरत्वापरत्वयोर्चायावुत्परया व्यभिचाराद अत अतिरिक्तकालेति । कालातिरिक्तद्रव्यसत्वे उकमतीतेर्दिग्विषयकता न युज्यते दि- शोल्लेखात्कालपदस्य दिगर्थकता च लक्षणा विना न सम्भवतीति तत्स्वीकारे मुख्या- र्थपरित्यागापत्तेरिति भाव । मूले अप्ताधारणं निमित्तमित्यस्य तादृशवुद्धिवावच्छि- न प्रतिनिमित्तकारणमित्यर्थो न सम्भवति तथाविधहेतुताया मानामावादतस्तत्पद- स्य प्रयोनकार्थकता स्पष्टयति । ज्येष्ठइत्यादिना भावाइत्यंतेन । प्रमाणमिति । प्र- माण लक्षणपरं इति विलक्षणप्रतीत्यैव कालिकपरत्वापरत्वयोः सिद्धिस्तादृशप्रतीते. दिक्कृतपरत्वादिविषयकावासम्भवादिति भाव । प्रत्यक्षे विषयस्य कारणतया वि- पयप्रयोमकतया ऽस्य तत्प्रत्यक्षप्रयोनकतावसेया । व्यभिचारादिति । यद्यपि स्प- स्य कारणत्वेन वायुपरत्वादी व्यभिचारस्तथापि सड्यादिकमादाय विनिगमना- विरहादनंतगुणानां तथात्वापत्त्या स्कृप्तस्य कालसयोगस्यैव तथात्वमुचितमिति भा- व । तयात्वेन निरुक्तासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वेनेत्यर्थ विरुद्धति । अनेकधर्मा. यच्छिन्नरोधकत्वमेव व्यवहारगतो विरोधः || नहीति । घटत्वादीनामविरोधोव्यव- वहारोनैकधर्मापछिन्नवोधकत्वरूपविरोधपरिहारायैव एवमुत्तरनापीति मन्तव्यम् । एकस्मिन्नित्यनंतर विरुद्धेति पूरणीयम् । द्रष्टव्यमिति । इदं च न मूलकारसंमतं त- थासत्यपाधीना कालघटितपरपरासम्बन्धेनैन आधारताचप्रत्ययस्योपगंतव्यतया गौ- रखापत्तेः साक्षादधिकरणलोपगमस्य नानाव्यक्तिषु तत्तदनंतपदापीयकालिकसम्मध- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । एव पृथिवीपिण्डसंयोगस्य न तन कारणले पृथिव्यसंयुक्त पदापि तार- शपरत्वापरत्वयोरुत्पादेन व्यभिचाराद । ननु तयाप्पाकाशदिगात्मनाभिः पिण्डसंयोगस्य तथालं स्यात् किं कालरल्पनयेत्यत आह । लायवादि ति । आकाशदिग्म्यां पिण्डसंयोगस्य तथाले जीवात्मभिः प्रत्येकं विनि गमनाविरहादात्पमनसोस्त्वनन्तत्वान तथालं किं तु लापवादतिरिक्तः काल एव तथालेन कल्प्यतइति भावः । ननु यदि काल एक एव तदा क्षणलाकाष्ठादिनानान्यवहारस्तत्र न स्यात् नचकस्मिन्नेव घटे घटः कल शः मुम्भ इति व्यवहारवदत्रापि क्षणादिनानान्यवहारे पाधकाभाव इति वाच्य एकस्मिन् विरुदनानाव्यवहारायोगात् नहि घटत्वकलशत्वादिक मिथो विरुद्ध क्षणत्वदिनत्वादिकं तु विरुद्धमेव नहि क्षण दिनमिति मती तिरस्तीत्याशङ्कते नन्वेकस्येति । समयभेदः समयभेदव्यवहारः विभिन्न व्यवहारविषय इति यावत् । एकस्मिन् विरुद्धनानाव्यवहारविषयत्वाभा वादिति भावः । उपाधिभेदादिति । तथा चैकस्य कालस्य किचिद्धर्म विशिष्टस्य क्षणत्वं किश्चिद्धर्मविशिष्टस्य दिनत्वं न तु केवलस्पेति भावः । इदमुपलक्षणम् । तादृशोपाधीनामेव क्षणलादिन्यवहारविषयत्वं न तु महा कालस्येत्यपि द्रव्यम् । स्वजन्येति । स्वं त्रिया घटगतेकरियानाशोत्त रोत्पमतद्गतक्रियान्तरजन्यविभागमागभावविशिष्स्य प्रयमकर्मणः क्षणच तुझ्यावस्थायिनः क्षणत्वापत्तिरतः स्वजन्यति । नन्वेवं प्रथमक्षणे क्षणव्य वहारोपपादनेपि द्वितीयक्षणे कथ तदुपपादनं तत्र त्रियाजन्यविभागोत्प त्या विभागमागभावासम्भवात् न च द्वितीयक्षणोत्पन्नक्रियान्तरस्यैव नि रुकविशिष्टस्य तत्र क्षणत्वमिति वाच्यं प्रतिक्षण क्रियोत्पत्तौ मानामावाद अतस्तत्रापि क्षणव्यवहारोपपादकमुपाधिमाह पूर्वसयोगेति । स्वजन्यवि भागनाश्यपूर्वसयोगविशिष्स्वजन्यविभाग इत्यर्यः । तेन स्वजन्यविभागस्य त्वकसनाप्रयुक्तगौरवग्रस्तत्वादिति ध्येयम् । निरुतेति । बनन्यविभागप्रागभा वेत्यर्थ । प्रतिक्षणमिति । द्वितीयतृतीयचतुर्थक्षणेपु क्रियातरोत्पतिमन्तरा क्षणनिर्वच नसम्मवेपि पञ्चमणोपाधे क्रियातरोत्सत्यैव निर्वाहात्प्रतिक्षणमित्युक्तम् । खन न्येति । स्वपद पूर्वतत्तक्रियाव्यक्तिपर स्वजन्यविभागनाश्यत्वनिवेशे प्रयोजनमाह । तेनेति । त्रिसणेति । इद च उत्तरदेशसयोगेन चतुर्थक्षणे सर्वत्र विभागनाश इ ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २.१ यत्किञ्चित्पूर्वसंयोगविशिष्टस्य द्वित्रिक्षणत्तित्वेपि पत्किञ्चिद्विभागस्य स्व- जन्पविभागाश्यपूर्वसंयोगविशिष्टस्य तथात्वेपि न क्षतिः। तृतीयक्षणे त- दुपपादकमुपाधिमाह पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नोत्तरसंयोगमागभावो वेति । स्वजन्पविभागजन्यपूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नस्वजन्योचरसंयोगमागभाव इत्य- नातिमसङ्गः कचित्पुस्तके पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नविभागो वेति पाठः स च प्रामादिकः प्रथमद्वितीयचतुर्थक्षणेष्वेकैकोपाधेरेवाभिहिततया तृतीय- क्षणे उपाधिद्वयाभिषाने सन्दर्भविरोधापत्तेः उत्तरसंयोगस्यैव विभागना- शकतायाः सिद्धान्तसिद्धतया निरुक्तोपाधैः क्षणद्वयावस्थायिनः क्षणत्वा- योगाच । यदि च तत्पाउप्रामाण्येप्याग्रहस्तदा पूर्वसंयोगनाशस्यैव विभा- गनाशकत्वाभिप्रायेण संयोजनीयः चतुर्यक्षणे तमाह उत्तरसंयोगेति । स्वनाशकोत्तरसंयोग इत्यर्थः । तेन सर्वस्यैव संयोगस्योत्तरसंयोगतया त- द्विशिकर्मणः क्षणचतुष्टयावस्थापिनः क्षणत्वापत्तिनिरस्ता । नन्वेतादृश- क्षणलक्षणं महामलयात्मकक्षणे ऽव्याप्त तत्र तादृशकर्माभावात् नच महा- प्रलयस्य क्षणत्वाभाव इष्ट एवेति वाच्यं वापि क्षणव्यहारस्य सत्वात् अन्यथा महाप्रलयोत्पत्ती उत्पत्तिलक्षणस्य तदधिकरणक्षणात्तिवन्या- । स्यभिप्रायेण अन्यथा गगनादिगतविभागस्य ध्वप्तादिवदविनाशित्वापत्तेरिति भाव । निक्षणवृत्तित्वेपोत्यस्य न क्षतिरित्यग्रतनेनान्वय । विभागे स्वजन्यत्वनिवेशप्रयोज- नमाह । यत्किचिदिति । तथात्वेपि त्रिक्षणवृत्तित्वेपि । नातिप्रसङ्ग इति । पूर्वस- योगनाशे म्यजन्यविभागजन्यत्वाप्रपेशे खजन्यत्वाप्रवेशे च पूर्ववदिति प्रसगो नेत्य- 4 । सदति । ननु तृतीयक्षणे उपाधिद्वयस्यापि सम्भवेन एकमात्राभिधाने न्यू- नता स्यादिति द्वगमप्युक्तम् इतरत्र एकैकोपाधेरेव सत्त्वादेकैकमेवोक्तमिति नैता- वता सदविरोध इत्यत आह । उत्तरेति । एवकारेण पूर्वसंयोगनाशव्यवछेद त- था चोत्तरसंयोगोत्पत्तिक्षणेपि विभागस्तिष्ठत्येवेति भाव । स्वनाशकेति । उत्तरस- योगोत्तर क्रिया न तिष्ठतीतिलाभायैतदभिहित लाघवेन स्वनन्यत्वस्यैव वक्तुमुचिः तत्त्वात् । न च पूर्वसंयोगनाशस्येवोत्तरप्सयोगजनकत्वमिति वाच्यम् ॥ तथासति कियाविगमेपि तदुत्पत्यापत्ति संयोगविभागयोरनपेक्ष्यकारण कर्मेति सूत्रविरोधापत्ते श्वेति । तादृशेति विभागप्रागभावाद्यवछिनकर्मेत्यर्थ ।इदमुपलक्षण उत्तरसयोगमागमावा देरप्यप्तत्वादित्यपि बोध्यम् । तदधिकरणेति । तत्पदमुत्पत्स्यमानपदार्थपर अधिक- ·२०२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । दिव्यवहारस्तु ततत्क्षणकूटैरिति । दिशं निरूपयति । दूरा- न्तिकेति । दूरत्वमन्तिकत्वं च दैशिकं परत्वमपरत्वं बोध्य- प्यत्वत्तिध्वंसमतियोगिताकसमयत्तित्त्वरूपस्यान्याप्त्यापत्तेः तत्र महा मलयाधिकरणक्षणापसिद्धरत आह । महामलपइति । महाप्रलये क्षणव्य वहारो नास्त्येव उत्पत्तिलक्षणस्य क्षणाघटितस्यैव स्ववृत्तिध्वंसमतियोगे कालाचित्वविशिष्टस्वदृत्तिलरूपस्य तदुत्पत्तौ सम्भवादित्साभियोक्तं य दीति ! ध्वसेनैवेति । स्वदृत्तिधसमतियोगिमतियोगिकयावद्ध्वंसशिष्टस मयस्यैव तत्र क्षणव्यवहारविषयसादिति भावः । इति कालप्रन्यः । बीनं प्रयोनकम् । कथं दिशस्तन प्रयोजकम् । कथं दिशस्तत्र प्रयोजकत्वं तद- रणत्वमाघेयताद्वय च कालिकेन व्याप्यत्व च दैशिकस्वरूपेण बोध्यम् । तथा च पदधिकरणक्षणावृत्तित्वस्य व्याप्या यत्समयवृत्तिध्वसप्रतियोगिता तस्य तत्समय वृत्तित्वमुत्पत्तिरित्यर्थ अत्र च यदधिकरणसमयेत्युक्तौ तद्घाधिकरणमहाकाला दिवृत्तित्वस्येव तदुत्पत्तिसमयवृत्तिध्वसप्रतियोगिपूर्वविनष्टपादौ सत्वेन व्याप्तिभग स्यादिति क्षणत्वेनैव समयो निवेशनीय इति भाव । स्ववृत्तीति । अत्र स्वपदद्वय यत्समयवृत्तित्वमुत्पत्चित्वेनाभिमतं तत्समयव्यक्तिपर कालावृत्तित्व तादृशकालबू त्तित्वसामान्याभावस्तेन न स्वपदेन द्वितीयक्षणायपादानसम्भव अन्यथा द्विती यादिक्षणवृत्तिध्वतप्रतियोगियत्कि चित्पूर्वकालावृत्तित्वस्योत्पन्नघटादौ सत्वेन तस्य द्वितीयादिक्षणवृत्तित्वस्याप्युत्पत्तिप्रसगात् तादृशामाववैशिष्टय स्ववृत्तित्वे सामाना धिकरण्यसम्बन्धेन बोभ्यम् । ननु मूले महाप्रलये ध्वसरूपसमयेनैव क्षणव्यवहार उपपादनीय इत्युक्त तन्न सगछते ध्वसस्य क्षणत्वे मृष्टिकालेपि वसरूपस्थूलकाल- स्य क्षणत्वेन व्यवहारापत्ते यदि च चरमध्वाप्तव्यक्तरेव तद्यक्तित्वेन क्षणत्र ना म्पध्वसस्येत्युच्यते तदा कुतो नान्यध्वसस्य तद्यक्तित्वेन क्षणव्यवहारविषयता चर मध्वसस्यैव तथात्वमित्यत्र बोजाराम इत्यतो यथानान्यध्वसस्य तद्वयक्तित्वेन क्ष णव्यवहारविषयत्व तथा विशेषण प्रदर्शयति । स्ववृत्तीति । तादृशसमयश्चरमध्व स एवेतिभावः ॥ इति कालग्रन्थ | कारिकास्थहतुशब्दस्य मूले बीनमिति व्याख्या न कृत तन्न सगछते कारणेपि क चिट्ठीनशब्दप्रयोगात् परापरत्वबुद्धौ दिशोपि कारणत्वाच्च । भतो चीनशब्दम्य प्रकृते प्रयोजकताकतामाह । बीनमिति । न ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। यति । दैशिकपरत्वापरत्वयारीत । परवापरत्ववृद्धि प्रति परलापरत्वे निमित्ते तत्र दिपिण्डसयोगस्तव दिगितिकमेण परम्परया दिशस्तबुद्धी निमित्तवं बोध्यम् । अनापि बुद्धिपर्यन्तानुपावनं दैशिकपरत्वापरत्वयाः प्रमाणं दीयतु तादृशपरत्यापरत्वाभ्यामेव तदनमितेः सम्भवादिति । प- तीच्याढीत्यादिनोदीच्यादिपरिग्रह । उपाधीति । वस्तुतो दिश एकत्वोप तत्तदुपाधिभेदेन माच्यादिसञ्ज्ञाभेद इति भावः । माच्यादिसज्ञासु नि- मित्तमतानुपाधीनाह । यत्पुरुषस्येति । पुरुपस्योते पदार्थमात्रोपलणम् । प चम्यर्थे पष्टी । दिक मूर्चम् । एवमपि । तथा च यदपेक्षयोदयगिरिस निहितं यन्यूर्त सा ततः प्राचात्यर्थः । तदपेक्षयोदयगिरिसन्निहितत्वं च तन्निष्ठोदयगिरिसंयुक्तसंयोगापेक्षयाल्पतरोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवत्वम् । इत्यं च मथुरायाः प्राच्यः प्रयाग इत्यत्र मथुरानिष्टोदयगिरिसंयुक्त- संयोगपर्याप्तसंख्याव्याप्यसइख्यापर्याप्त्यधिकरणोदयगिरिसंयुक्तसंगोगव पूर्तत्तिप्रयाग इत्यन्वयबोधः । एवं काशीतः प्रतीच्या प्रयाग इ त्यत्र काशीनिष्ठोदयगिरिसंयुक्तसंयोगपर्याप्तसख्यान्यापकसङ्ख्यापया- नु परत्वापरत्याभ्यामेव दिशोनुमानसभवात्तबुद्धिपर्यंतानुधावनमफलमित्यत आह । अनापीति । अयमस्मात्सन्निहितइत्यादिप्रयोगात्पुरुषादित्येव प्रयोक्तुमचित नतु पषम्येत्यत आह । पचयर्थइति । अवधिल पचयर्थ । पुरुषावधिकोदयगिरि- सान्निध्यवती दिक् तस्य प्राचीत्यर्थ पर्यवसित अवधित्व स्वरूपसम्बन्धविशेष । सेति । तन्मावछिन्ना महती दिगियर्थ । नात स्त्रीलिंगनिर्देशाप्तगति सयोगापे- क्षयेत्यस्यापि तादृशसगोगावधिकत्वमेवार्थ । तस्य च अल्पतरत्वे अन्वय उदय गिरिसयुक्तप्तयोगपर्याप्तैत्यम्य तादृशसयोगादिपर्याप्तेत्यर्थ । आदिना तद्वत्सयुक्त मयोगादीना पुरुपनिष्ठविशिष्टसयोगघटकाना परिग्रह तेषु पर्याप्तसख्या अपेक्षा बुद्धिविशेषविषयरूपैव गुणेषु गुणानगीकारात् । यद्वा मथुरानिष्ठो य परपरयोदयगिरि- सयुक्तसयोगम्तयटका ये मूर्तास्तत्पर्याप्तमख्येत्यर्थे तात्पर्यान्न दोष सड्याच्याप्यत्वच सल्यासमानाधिकरणप्रतियोग्यवृत्तिभेदप्रतियोगितावदकत्वमेव नतु व्यापकसामाना धिकरण्यादिक तथासति स्वस्यापि स्वव्याप्यत्वापातात् मूर्तवृत्तिरित्युपाधीनामेव प्राच्यादीनामित्यभिप्रायेण अन्यथा तु तादृशमूर्तावछिन्नवृत्तिरिति शाब्दबोधो वर्ण नीय । मख्या यापकेति । व्यापकत्वमत्र न तादृशसख्यासमानाधिकरणप्रतियोग्य ·२०५ कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशभाक् । म् । तद्बुद्धरसाधारणं बीजंदिगेव । देशिकपरत्वापरत्वयो- रसमवायिकारणसंयोगाश्रयतया लघवादेका दिक् सिध्य- तीति भावः । ननु यद्येकैव दिक् तदा प्राचीप्रतीच्यादि- व्यवहार कथमुपपद्यतइसत आह। उपाधिभेदादिति । यदा यत्पुरुषस्योदयगिरिसन्निहिता या दिक् सा तत्पुरुषस्य प्रा- ची । एवमुदयगिरिव्यवहिता या दिक् सा प्रतीची । एवं यत्पुरुषस्य सुमेरुसन्निहिता या दिक् सोदीची । तव्यव- हिता लवाची । सर्वेषामेव वर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थित इति प्त्यधिकरणोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवन्मूर्तवृत्तिः प्रयागः एवमन्यत्रापि वो- धा ऊहनीयाः तन्निष्टोदयाचलसंयुक्तसंयोगपरम्पराधटकं यन्मूत तत्या- चीत्यापे वदन्ति । दीपितिकृतस्तु दिवकाली नेश्वरादतिरीच्यते मानाभा- वात् तत्तत्कालोपाधिदिगुपाधिविशिष्यदीश्वरादेव क्षणदिनप्रताचीमतीची. वृत्तिभेदप्रतियोगितानतच्छेदकत्वं तथासति स्वस्य व्यापकत्वेनातिप्रसङ्गात् नापि स्वभिनले सति त्यसमानाधिकरणतादृशमेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं विछिन्नपुरु- पीयापेक्षावृद्धिनन्यसनातीयसंख्यामादाय संख्यान्तरस्यापि व्यापकत्वापत्या अति. प्रसङ्गतादवस्थ्यात् । परं तु स्वसमानाधिकरणतादृशभेदप्रतियोगितानवछेदकनि- रूक्तसङ्ख्याकलमेनेति न काशीतः प्राच्या काशीति व्यवहारापत्तिः आई- रित्यनेन दीधितिकृन्मते अस्वरसम्मचित तद्वाजं तु इदानींतदानीमित्यादिप्रयो गानां तत्तदुपाध्यवच्छिन्नेश्वरम्य विषयत्वोपगमे प्रत्येकं जीवमादाय विनिगमनावि- रहेण अतिरिक्तकालमिद्धिः । न च कार्यमात्रजनकत्वेन क्लुप्तस्येश्वरस्यैव जन्य- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २०५ आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठाता करणं हि सकर्तृकम् ॥४७॥ नियमात् । आत्मानं निरुपयति । आत्मेन्द्रियायधिष्ठातेति। आत्मत्वजातिस्तु सुखदुःखादिसमवायिकारणतावच्छेदक- तया सिध्यति ईश्वरोप सा जातिरस्त्येव अदृष्टादिरूपका- त्यादिव्यवहारोपपत्तेरित्याहुः । अत्र नव्याः ईश्वरस्य दिक्कालरूपत्वं त- चज्जीवस्य वेति विनिगमनाविरहेणातिरिक्तयोस्तयोः स्वीकारः । नचान जीवस्य जगज्जनकत्वम् परत्वापरसजनकत्वं च कल्प्यमीश्वरस्य तु क्ल- समिति लाघवमिति लाघवामिति वाच्यं सम्बन्धटटकादिककालयोगज्ज. नकत्वाकल्पनादिक्कालोपापीनामेव जगज्जनकत्वकल्पनात्परत्वापरत्वयो गुणत्वे एव मानाभावः सनिश्त्वविमकृष्टत्वाम्यामेव परापरव्यवहारोप- पत्तेरिति कदन्ति । इति दिग्ग्रन्थः । सुखदुःखादीति । आदिना ज्ञानेच्छा- देषभयत्नधर्माधर्मभावनापरिग्रहः । यद्यप्यात्मत्वस्यान्यात्मन्यमत्वक्षत्वेपि स्वात्मनि स्वरूपतो मानसपत्यसविषयत्वमस्त्येव तथापि सकलात्मसाधार- णानुगतप्रत्यक्षासम्भवैन जातिरूपं तन्न सिध्यति अनेकसमवेतत्वघटितजा तिवग्रहे ऽनेकन्यतिग्रहहेतुत्वस्य सर्वसिद्धत्वादित्यनुमानमेव तर प्रमाणमि- मात्रनन कालरूपता युक्ता न तु जीवस्य तत्र तस्याक्लप्तत्वादिति विनिगमकम- मस्तीति वाच्यम् । कार्यमात्र प्रति ईश्वरीयकृतेरेव हेतुत्वेन क्लप्तत्वात्कर्तुं कार्य- जनकत्वे मानाभावादिति। अत एव एतादृशास्वरस म्पष्टीकन्तु नवीनमतमुपन्यस्यति । नव्यास्त्विति।दिकालोपाधीनामिति। न चैवं ग्रन्थकृदुककाललक्षणमसम्भवग्रस्तमिति पाच्यम् । नवीनानां ग्रन्थकृदननुयायित्वादिति भाव । वदन्तीत्यनेन अत्राप्यन. रसस्सूचितस्तद्वीन तु नानोपाधीना कारणताकल्पनमपेक्ष्य एकस्य महाकालग्य का. रणनाकल्पनमेवोचित लाघवान्कालस्य जगत्कारणत्वेपिउक्तरीत्यातिरिक्तकालसि. द्धिसम्भवाचेनि ध्येयम् । इति दिग्ग्रन्न । नन्वह मुखीत्यादिप्रतीत्या आत्म त्वेनात्मनो विषयीकरणात् प्रत्यदामेनात्मत्वे प्रमाण मम्भवति तत्कथ मूले मुना- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, गमरुद्री । शरीरस्य न चैतन्यं मृतेपु व्यभिचारतः। तथात्वं चेदिन्द्रियाणा- मुपघाते कथं स्मृतिः ॥४८॥ रणाभावान्न सुखदुःखाद्युत्पत्तिः नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यम्भावनियम इत्यस्याप्रयोजकत्वात् । परेतु ईश्वरेसा जाति स्त्येव प्रमाणाभावात् । नच दशमद्रव्यत्वापत्ति-ज्ञा- नवन्त्वेन विभजनादित्याहः, इन्द्रियायधिष्ठाता इन्द्रियाणां शरीरस्य च परम्परया चैतन्यसम्पादकः। यद्यप्यात्मनि अ- हं सुखी दुःखात्यादिप्रत्यक्षविषयत्वमस्येव तथापि विपति- पन्न प्रति प्रथमत एव शरीरादिभिन्नस्तत्पनीतिगोचर इति प्रतिपादयितुं न शक्यते इत्यतः प्रमाणान्तरं दर्शयति । करण मिति । चास्यादीनां छिदादिकरणानां कर्तारमन्तरेण फलानुपधान दृष्टम्, एवं चक्षुरादीनां ज्ञानकरणानामपि फलोपधान कर्तारमन्तरण नोपपद्यतइसतिरिक्तः कर्ता क- ल्यते । ननु शरीरस्य कर्तृत्वमस्त्वत आह । शरीरस्येति । त्यभिप्रायेण मुखदुःखादिसपबायकारणतावच्छेदकतया तत्सिद्धिः प्रदर्शि ना । अध मुखलाधवन्छिन्न प्रत्यामलेन कारणले पानाभावः । सुखदुः खट्रेषभावनाधर्माधर्मान् गाने यथाक्रम धर्मानिमापनत्वादिज्ञानानुभवति ·२०७ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । ननु चैतन्यं ज्ञानादिकमेव मुक्तात्मनां त्वन्मतइव हितनिपिद्धकर्मणां समवायसम्बन्धन निमित्तकारणत्वावश्यकतया ऽतिम सामावाद् भावकार्याणां समवायिकारणकत्वनियमस्य तु द्रव्यत्वेन तत्तद्व्यक्तिसमवेतं प्रति तत्तद्व्यक्तित्वेन वा समयायिकारणत्वमादायवो. पपन्नत्वादिति चेदत्र प्राञ्चः कार्यमात्रवृत्तिजातः समवायिकारणकार्य- तावच्छेदकत्वनियमन तादृशकार्यकारणभावस्यावश्यकत्वात् नव तावता सुखत्वाधवच्छिन्नं प्रति सत्वेन द्रव्यत्वेन वा कारणलमस्तु अपादोर्न- मित्तकारणत्वादेवातिप्रसङ्गविरहादिति वाच्यं व्याप्यलघुभूतधर्मे कारण- तावच्छेदके सम्भवति व्यापकधर्मेण कारणत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वादि- त्याहुः । वस्तुतस्तु मनसि ज्ञानोत्पत्तिवारणाय ज्ञानत्वाधवच्छिन्नं मत्या. दिसमवार्यिकारणता किंचिदवच्छिन्ना कारणतात्वादित्यनुमान तत्र प्रमाणत्वेन दर्शि- तमित्याशयते । यद्यपीति । स्परूपतः स्वाशे किंचिद्धर्माप्रकारकेत्यर्थः । सकलात्म- साधारणम् । सकलात्मविशेष्यम् । अनुगतप्रत्यक्षम् । सकलात्मगतकात्मत्वप्रका- रकप्रत्यक्षम् । प्रकारकत्वस्यै समासलप्तपठ्यर्थत्वात् । मातिरूपमिति । तथा चा- मत्वस्य स्वरूपतः प्रत्यक्षवेपि तद्गतनातित्वं न प्रत्यक्षसिद्धमिति भावः । ननु सु- खादीनामात्माभन्ने उत्पादो निमित्तकारणाभावादेव न सम्भवति किमर्थमात्मनस्तत्र समवायिकारणतेत्याशङ्कते । अयेति । कार्यतावच्छेदकनियमादित्यस्य समवायिका- रणेत्यादिस्तेन निमित्तकारणमन्यतावच्छेदकत्वेनापि सुखत्वस्य समवायिकारणनन्य- तानवच्छेदकत्येपि नोक्तनियमस्य भङ्गरूपानुपपत्ति ।अन्याय्यत्वादिति । अनेकव्य- क्तिपुकारणताकल्पने गौरवादिति माव । नन्वत्र कारणता न फलोपधागकतारूपा तस्या द्रन्यत्वेव कारणतावादिनापि आत्मन्येव स्वीकारात् किं तु स्वरूपयोग्यता रूपैव सा च कारणतावच्छेदकरूपैवेति नवद्रव्येषु द्रव्यस्य क्लप्तत्वान्न तत्कल्पना- गौरतमित्यस्वरसादाह । वस्तुतस्विति । आवश्यकमितीति । तया च सुखसमवायि- कारणतावन्छेदकतया तदसिद्धावपिज्ञानसमवायिकारणतावच्छेदकतयैव तसिद्धिरिति भाव । ज्ञानं प्रत्यात्ममन सयोगस्य हेतुत्वेन घटादौ तदभावान्मनस्येव व्यभिचार प्रदर्शित एदमिच्छादिक प्रति ज्ञानादे कारणत्वेन तदमावादेव मनसि तदापाद- नासम्भवेन ज्ञानमाज्ञानुसरण इत्य च कार्यत्तिनातेस्तदच्छिन्नत्याकस्मिकत्वापत्ति- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त्मत्वन हेतुत्वमावश्यकामति । ननु तथाप्यात्मत्वनातर्भगवदात्मसाधारण्ये मानाभाव इत्यत आह । ईश्वइति 1 "आत्मा वारे द्रष्टव्य" इत्यादिश्रुतावा त्मपदव्यवहारादिति भावः । ननु तहीश्वरे मुखापत्पतिः कुतो न भव तीत्यत अह । अष्टादीति । आदिना शरीरपरिग्रहः । ननु तथापि नित्य स्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भाव इति नियमेनेश्वरस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलोपधानापत्तिरित्यत अह । नित्यस्पति । अप्रयोजकत्वादिति । जलपर माणौ स्नेहानुत्पत्या नादृशनियमे मानाभावादिति भावः । नन्वीम्बरे ऽदृष्ट कुतो नोत्पयतउति चेन्न। मिथ्याज्ञानरूपकारणाभावाद पिथ्याजान पूर्वोकयुक्त्या वारणाय किंचित्कारणम यतावच्छेदकत्वनियम एवाङ्गीनियते न तु समवायिकार णजन्यतावच्छेदकत्वनियमोपि तदनम्युपगमे क्षतिविरहादित्यात्मत्व न सिध्यतीति पूर्वपभोपि निरपकाश इति माप । मुखाद्युत्पत्तिरित्या । आदिना ज्ञानपरिग्रह अत एव तदापत्तिवारकशरीरस्यादिपदेन ग्रहण सार्यक ज्ञान प्रति शरीरस्य सावच्छिन्नभोगननकादृष्टवत्वसम्बधेन हेतुता तदभावादवे मुक्तस्य न ज्ञा नोत्पत्तिरिति माव । अदृष्टशब्दस्यात्र धर्मोर्थ सुख प्रति तस्यैव कारणत्वादिति ध्येयम् । कुतोनोत्पधतइतीति । अथेश्वरम्य शरीराभावेन तदीयशुभाशुभकर्माभावादि यमापत्तिरयुक्ता नह्यामदादिशुभादिकर्मणा ईश्वरे ऽदृष्टोत्पत्तिरापादयितु शक्या चैत्र क्रियया मैत्रात्मन्यदृष्टोत्पत्तिवारणाय अपच्छेदकतासम्बन्धेन स्वकरणीभूतागाकृति स्तद्वत्वसम्बन्धेनवादृष्टकारणताया स्वीकरणीयत्वादीश्वरकृतेरस्मदादिशरीरानवच्छि नतया अवच्छेदक्तासम्बधेन अहेतुत्वात् । न च स्वननककृतिमत्वसम्बधेनैव क मणो दृष्टहेतुत्वमस्तु चैत्रक्रियाया मैत्रीयकृतेरजनकत्वान्न पूर्वोक्तापत्तिरेप च कार्य मात्रएवेश्वरकृते कारणत्वेन ईश्वरे अदृष्टापचि सम्भवत्येवेति वाच्यम् । कारि कसम्म घावच्छिन्नकार्यत्वापच्छिन्नकार्यतानिरूपित कालिक्सम्बधावच्छिन्नकृतित्वा वच्छिन्नकारणताया कृतिमात्रे सत्वात् तद्भिनाया विशेषकारणतायामीश्वरकृतौ मानाभावादिति चेन्न ।जीवादृष्टवशेन ईश्वपपरिगृहीतरामकृष्णादिशरीरचेष्टाया ईश्वर कृतिनन्यत्वमावश्यक अस्मदीयचेष्टातो विलक्षणत्वात् । न च तदीयमुखप्रसादमा लिन्याच्या सुखटु खयोरनुमानाद्भोगस्यापीश्वरे प्रसङ्ग इति वाच्यम् । ईश्वरशरारे अह स्वामित्युपासनया कम्य चित् शरीरमित्युपगमात् पर तु जीवासाध्यनेष्टोपपत्तये भूतावेशन्यायेन तच्छरीरे अवच्छेदक्तयेश्वरकृतिकल्पनादिति नानुपपत्तिलेशोपास ·7 कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्याहेतुले च मुक्तात्मन्यप्यदृष्टोत्पत्तिसनः । वेदस्थात्मपदादेर्शनादि मति लक्षणापत्तिरित्यस्वरस आहुरित्यनेन सूचितः। इन्द्रियायधिष्ठातेति मलमात्मनि प्रमाणपरतया व्याचष्टे । इन्द्रियाणामिति । आदिपदसइग्राह्य माह । शरीरस्येति । परम्परया जनकतासम्बन्धेनावच्छेदकतासम्बन्धेन वा वधेयम् । मुक्तात्मन्यपीति । जीवन्मुक्तात्मन्यपीत्यर्थ । पस्ममुक्तस्य शरीरामावेन कर्मण एवाभावात् मिथ्याज्ञानपदीप शरीरे आत्मज्ञाननन्यवासनापर अन्यथा ता दृशज्ञानविरहदशाया अदृष्टानुत्पादप्रसङ्गात् भीवन्मुक्तस्य आत्मसाक्षात्कारेण ताह शवाप्तनानाशेपि प्रारब्धबलात्तत्कार्यस्य शरीरस्य नाश इति बोध्यम् । मूले इ न्द्रियाणामधिष्ठातेति । अधिष्ठातृशब्दम्य तनिष्ठक्रियाननकार्थकले प्रवृत्याद्यमेयो यमित्यनेन गतार्थता स्यात् तनिष्ठव्यापारजनकज्ञानजनकइत्यर्थकस्खे च गौरवमतो तनिष्ठज्ञानवत्वसम्पादकतार्थकता इन्द्रियाणामित्यादिना मूले दर्शितेति । अवच्छेद कतेति । यद्यप्यवच्छेदकतासम्बन्धेन तदीयज्ञान प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन तदीयश रीरस्य हेतुताया आवश्यकतया ऽवच्छेदकत्वोपादाने प्रयोजनामावस्तथापि खण्ड शरीरसमकालोत्पन्नज्ञानव्यक्तद्वितीयक्षणोत्पन्नखण्डशरीरस्य पूर्वमसत्वेनाकारणतया व्यभिचारेणोक्तकार्यकारणाभावासम्भव पर तु तत्समवेतगुणाना तदीयशरीरेणौवावच्छे यावच्छेदकभावनियमोपगमादेव घटादीना न ज्ञानावच्छेदकलमिति भाव । तथा चो तरन मूलोक्त ज्ञानोपधान उकान्यतरसम्बन्धेन ज्ञानवत्वमेवेति पर्यवसितम् । एतेनेति। इन्द्रियाणि शरीर च ज्ञावधिधित अचेतनत्वे सति उक्तान्यतरसम्बन्धेन ज्ञानवत्वाता स्यादिवदित्यनुमानमात्मनि प्रमाण दर्शितमित्यर्थ । अनाधिष्ठितत्व सहकृतत्व तच्च स्वभिन्नत्वे सति स्वजन्यका-पधायकत्व स्वस्मिन् स्वसहकृतत्वाप्रतीने स्वभिन्नत्व निवेशस्तथा चोक्तानुमानेनेन्द्रियादिभिन्नज्ञातृसिद्धि ज्ञानोपधायके आत्मनि व्यभि चारवारणाय हेती सत्यन्त, न धरमादाय साध्यसत्तान व्यभिनार इति वाच्यम्। सहकारिताघटितजन्यताया कार्यत्वानवच्छिन्नाया एव प्रकृते निवेशितत्वादीश्वर जन्यत्वस्य ज्ञानेऽसम्भवाच तदीयकृतेरेव कार्यमात्रे कारणत्वादिति ध्येयम् । यद्यपि शरीरम्य ज्ञानाकारणत्वेन तत्र चेतनसहकृतत्व दुर्घट तथापि चेतनाधिष्ठितत्व उ तान्यतरसम्बन्धेन चेतनप्रयोज्यतत्तत्कियात्वमेव प्रयोज्यत्व च मन्यतजन्यसाधारण तेन चिदा प्रतिचेतनस्याकारणत्वेपि तत्कारणवृत्तिकारणत्वेन दृष्टान्तस्य न साध्य धैक्ल्पमिति विभावनीयम् । अचेतनमिति । यद्यपि करण हि सकर्तृकमिति व्याप्ति । २७ ·२१० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । मृतशरीराणामपि तदभावे का क्षतिः प्राणाभावेन ज्ञाना- भावस्य सिद्धेरिति चेन्न। शरीरस्य चैतन्ये वाल्ये विलोकित- स्य स्थविरे स्मरणानुपपत्ते. शरीराणामवयवोपचयापचयेरु- त्पादविनाशशालित्वात् न च पूर्वशरीरोत्पन्नसंस्कारेण द्वि- तीयशरीरे संस्कार उत्पाद्यतइति वाच्यं, अनन्तसंस्कारक- चैतन्य ज्ञानवत्त्वम् । एतेनात्मनि प्रमाणं दर्शिम् । अचेतनं चेतनाधिष्टित कार्य करोतीनि व्याप्तः । अह सुखीत्यादिनाहं नानाम्यहं करोमीत्यादिप रिग्रहः। नचात्मा तावन्न प्रत्यक्ष इति सूत्रभाष्यपिरोध इति वाच्य आत्मत चविवेके परात्माभिप्रायेण भाप्यव्याख्यानस्य प्रदर्शितत्वात् । विप्रतिप न्न प्रतीति । अहमिति प्रतीतेः शरीरायतिरित्तविषयकवे विप्रतिपन्न प्र तीत्यर्थ । नैयायिकमते यथा मुक्तात्मना जानाभावेन न मानाधिकरण त्वरूप चैतन्य तथा ममापि मते मृतशरीरस्य न चैतन्यमिति शरीरमेवा त्मेति पादी चार्वाकः शङ्कते । ननु चैतन्यमिति । छानादिक ज्ञानाधिक रणत्वम् । तदभावे जानायभावे । ननु नव मते मृतशरीरे चैतन्याभावः किंनिबन्धनः मन्मते तु माणविशिष्टात्मनो विरह एव तत्र प्रयोजक इत्यत आह । प्राणाभानोति । तथा च लाघवात् प्राणाभावश्चैतन्यविरहे प्रयो जक इति भावः । चार्वाकमत परिहरति। नेति । स्मरणानुपपत्तेरिति । अ नुभवाश्रयस्प बाल्यशरीरस्य तदानीमभावादिति भावः । ननु वाल्यशरीर तढास्त्येवेत्यत आह । शरीराणामिति । संस्कार उत्पाद्यतइति । तथा च प्रदर्शिता यद्यत्करण तत्तद्फलोपहितकरण तत्सकर्तृक तदुपधाने तत्कर्तृसहकृतमिति तदर्थात् व्यापारवत्करणस्य करणत्वे चक्षु सयोगेन नानातीति प्रयोगानुपपत्त्या फलोपहितकरणत्वस्यैव तत्त्वात्सहकृतत्व पूर्वनिरुक्तमेव एतादृशाप्तामान्यमुखव्याप्ति रेवोत्तरत्र मूले वास्यादीनामित्यादिना दर्शयिष्यते तथापि आत्मनि उक्तनियमस्य व्यभिचार स्वभिन्नतत्ज्ञानकर्तुरप्रसिद्ध हेतोईष्टान्तपक्षसाधारण्यानुरोधेन उक्तनि यमस्याश्रयत्वानुकुलकृतिमत्वतदन्यतररूपतत्तत्क्रियाकर्तृत्वघटितत्वादौरव चेत्यालोच्य तादृशव्यासरेवाय परिष्कार आहत यबदचेतन यत्करोति यदृपधायक भवति तत्त ·२" कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्वप्रयोज्यसंस्कारवचसम्बन्धेन वाल्यशरीरसमोतानुभवस्य स्थविरशरीरे सत्वान्न स्मरणानुपपत्तिरिति भावः। गौरवस्य फलमुखत्वाद् द्पणान्तरमाह। एवमिति न स्यादित्यन हेतुमाह । इष्टेति । तद्धेतृत्वात् प्रतिहेतुत्वात् तदानी स्तन्यपानप्रवृत्त्यव्यवहितपूर्वकाले । ननु प्रवृत्यन्यथानुपपत्तिस्तवापि समाने. त्यावाक्य स्वमते मवृत्त्यन्यथानुपपत्ति परिहरति मन्मते विति । अन्यदपीति। इष्टसाधनत्यादन्यदपीत्यर्थः अनतु स्तन्यपानमवृत्त्यनुकूलष्टसाधनत्वस्मरणे तु। आत्मनो नित्मत्वं साधयति । इत्थं चेति । स्तन्यपानप्रवृत्त्यनुलेप्टसाधनवा स्मरणे च । मागभावस्य नाशसम्भवादाह । भावस्पति । नाशासम्भादि ति । नाश प्रति जन्यभावलेन हेतुत्वादात्मनो ऽनादित्वेन जन्यभावत्वरू पहेतोरभावेन नाशासम्भवादित्यर्थः । इति चार्वाकमतखण्डनम् । ननु च क्षुरादीनामेव सानादिकं प्रति करणत्वं कर्तृत्व चास्त्वितिकरणलं च व्या पारवत्त्वे सति कारणत्वं भवति हि चक्षुरादौ चक्षुःसंयोगादिरूपव्यापार वति चाचपघानाव्यवहितपूर्वकालवृत्चित्वम् न तु फलोपहितत्वं राजसूयेन स्वराज्यकापो यजेतेत्यादा यागादिनिष्ठकारणत्वादावप्रसङ्गात् करणत्वका दुपधाने चेतनाधिष्ठित भवतीति तदर्थ । नेतनाधिष्ठित पूर्व निरुत्तमेवेत्युत्तानुमानेन चक्षुरादिमिन्नज्ञातृसित्धि चेतनाचेतनयोरेक्त्वासिद्धेरिति भाव उक्तानुमाने वास्या दिरेव दृष्टान्त उत्तरत्र मूलग्रन्थानुप्तारादिति भाव । शरीरमेवात्मेति । तथा चो क्तहेतोरसिद्धिरिति भाव । ज्ञानाधिकरणत्वमिति ! काश्किानिना ज्ञानादे शला दावपि चेतनत्वापत्त्या समवायावच्छिन्नज्ञानाद्या पारत्वमेव चैतन्यमिति भाव । उत्प द्यनामितीति । ननु पूर्नपूर्वशरीरनिष्ठसकारणोत्तरोत्तरशरारे सस्कारोत्पत्तावपि न म्मरणोपपत्तिः म्यनिरशरीरे बालशरीरंगतानुभवस्य स्वजन्यसम्पारवत्वसम्बन्धेन विरहादित्यत आह । तपाचेति । गोरवस्य अनेकसम्कारव्यक्तिकल्पनरूपगौरवस्य । फलमुग्वत्वादिति। फल विचारफर शरीरस्यात्मलनिश्चय तन्मुखत्वात्तत्तरकालीन गौरवज्ञानस्य पूर्वकालीननिश्चयप्रतिबन्धकत्यासम्भव इति भाव । इष्टसाधनत्वाद- न्यदपीत्यर्थइतीति । तथा च मपा जातिम्मरणत्वापत्तिरिति भाव । मूले अनाय स्येत्यम्यानागत्येत्यर्थ । अन्यथेष्टसाधनतानुमवाभावेनोद्बोधकाभावेन स्मरणासम्भवन न प्रवृत्त्यसम्भवेन बाल शुष्ककठो नियेतेति भाव । अप्रसङ्गादिति । तादात्म्येना व्याप्तेरिन्यर्थ । यागम्य रागीव्यवहितपूर्णत्वाभावादिति भाव । नन्वव्याहिता- ·२१२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ल्पने गौरवात् । एवं शरीरस्य चैतन्ये बालकस्य स्तन्यपा- ने प्रवृत्तिर्न स्यात् इष्टसाधनताज्ञानस्य तद्धेतुत्वात् तदानी- मिष्टसाधनत्वानुभावकाभावात् मन्मते तु जन्मान्तरानुभू- तेष्टसाधनत्वस्य तदानीं स्मरणादेव प्रवृत्तिः न च जन्मा. न्तरानुभूतमन्यदपि स्मर्यतामिति वाच्यं, उदोधकाभावात् अत्र वनायसा जीवनादृष्टमेवोदोधकं कल्लप्यते । इत्थं च संसारस्यानादितया आत्मनो ऽनादित्वसिद्धावनादिभाव- स्य नाशासम्भवानियत्वं सम्भवतीति योध्यम् । ननु चक्षु- रादीनामेव ज्ञानादिकं प्रति करणत्वं कर्तृत्वं चास्तु विरो- धे साधकामावादत आह । तथात्वमिति । तथात्वं चैतन्य रणत्वयोरावशेषप्रसडाच । कर्तृत्वं च यद्यपि क्रियानुकूल कृतिमत्त्वं न स म्भवत्यचेतने चक्षुरादौ तथापि पूर्वपक्षिणातिरिक्तस्यात्मनः कृत्यादीनामा त्मसमवेतत्वस्य चानड़ीकरणात् कृत्याश्रयत्वमपि चक्षुरादीनामस्त्वित्यर्थः । नन्वेकस्यैव करणत्वे कर्तृत्वे कर्तृकरणादिभेदव्यवहारोनुपपन्न इत्यत आह। विरोधइति । विरोघे विभिन्नायिकरणवृत्तित्वे तथा च कर्तृत्वकरणत्वादि- त्तित्वमवश्यङ्कारणतातच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षाय तथा च स्वजन्यापूर्वसम्बन्धस्यैव प्रकृते तपास्वान्नाव्याप्तिरन्यथा व्यापारवत्वोपादानेपि विशेष्यदरसत्वेन यागम्याकारः णत्वापत्तेरित्यतो दूषणातरमाह।कारणत्वेतिाइद चव्यवहितपूर्ववृत्तित्वमेव कारणत्वमि त्यभिप्रायेणवस्तुतोरण्यम्यदण्डादौ कारणताज्यवहारानुराधेन नियतपूर्ववर्तितावच्छेदक धर्मवत्वस्यैव कारणतारूपत्वेन न तयों दानुपपत्तिगन्धोपि व्यवहारभेदो व्यवहार वैलक्षण्य तच्च परस्परविरोघ एक नत्वानुपूर्वभिदोन भेदशब्दार्थ एकार्थकयोरपिघर मुम्भशब्दयोस्तधादर्शनादसइत्यापत्ते ।नन्वेव कर्तृकरणपदयो पर्यायतापत्तिरेकार्थक स्वान्न चेष्टापत्ति कर्तृप्रयोगस्थने करणशब्दाप्रयोगादित्यत आह । तथा चेति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । उपघाते नाशे सति अर्थाचक्षुरादीनामेव कथं स्मृतिः पूर्व चक्षुपानुभूतानां चक्षुरभावे स्मरणं न स्यात् अनुभवितुर- भावात् अन्येनानुभूतस्यान्येन स्मरणासम्भवात् अनुभव- स्मरणयोः सामानाधिकरण्येन कार्यकारणभावादिति भा. लक्षणोपार्भदाकर्तृकरणादिव्यवहारभेदोपपत्तिरित्याशयः । न चैतन्यमि- त्यत्र विशेष्यतमयोपस्थितस्याभावस्य तच्छन्देन परामर्शसम्भवाद् व्याचष्ट। तयात्वं चैतन्यामिति । उपयातपदस्य लोके ऽवयवनाशएव प्रयोगस्तदा. है । नाश इति । मूले उपधाते क्यं स्मृतिरित्युक्तम् । तत्रोपचातः केषा- मित्याकाझायाः सत्वादाह । अर्थादिति । तथाचैकमेवेन्द्रियाणामिति प- दमाकाइतावशादुभयत्र सम्बध्यतइत्याशयः। कथंस्मृतिरिति । मूलेनेन्द्रिया- णां चैतन्यपक्षे चक्षुरमारे स्मृत्यभाव आपादितस्तत्र हेतोरनुक्तेः स्वयं हेतुं पूरपन्नर्थमाह। पूर्वचक्षुपेति । नन्विन्द्रियान्तरेणैव स्मृतिर्भविष्यतीत्यत आह। अन्येनानुभूतस्यति । अत्र हेतुमाह । अनुभवेति । यद्यपि व्यधिकरणयोः कार्यकारणभावविरहात्सामानाधिकरण्येनेत्युक्तिविफला तथापि यत्र वि- पपतासम्बन्धेन स्मृतिस्तत्र विपयतासम्बन्धेनानुभव इतीशविषयत्वपटि- तसामानाधिकरण्यमत्यासत्त्या कार्यकारणभाव आवश्यकः आत्मनिष्ठसा- . भेदोपपत्तिलक्षण्योपपत्ति तदपि विभिन्न प्रकृत्तिनिमित्तकत्वमेव । केवलावयवेति । अवयविरहितावयवेत्यर्थ । अवयवनाशेप्यवयविनो नाशस्यावश्यकत्वात्केवलेत्युक्तम् । नववयविनाशव्यवच्छेदाय तदुक्तिः, एवकारेणैव तन्सिद्धे । उभयत्रेति । इन्द्रिया- णामित्यम्य तपात्वं नाश इत्युभयोरित्यर्थ घटाउनुभवोत्तर घटादाविति। न च घट- विषयकस्मरण प्रति घटविषयकांनुमवत्वेन कारणले नैष दोष इति वाच्यम् । तया- सति विषयभेदेनानन्तकार्यकारणभावप्रप्तशादिति भाव । तयोर्हेतुहेतुमद्भावस्वीका- रादिति । अनुभवस्मरणयो । अनुभवस्मरणयो कार्यकारणभावम्वीकारादित्यर्थ । तथा च विपयतयकस्ससमाये न चैक कार्यभारणभाव इति भाव । एतचापाततः उक्तरीत्या कार्यकारणभावद्वयानङ्गीकारेपि घटघटत्वसमवायविषयक निर्विकल्पकादपि घटवप्रकारकम्मरणापते । न न प्रकारत्वविशेष्यत्वसासर्गिकविषयतामि कार्य- - ·१४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वः । ननु चक्षुरादीनां चैतन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्यं स्यादत आह । मनोपीति । न तथा न चेतनं ज्ञा. नाद्यनध्यक्षं तदा भवेत् मनसो ऽणुत्वात्प्रत्यक्ष महन्त्वस्य हेतुत्वात् मनसि ज्ञानसुखादिसले तत्सत्यक्षानुपपत्तिरित्यर्थः मानाधिकरण्यघटितकार्यकारणभावेन घटाउनुभवोत्तरं पटादौ विषयता सम्बन्येन स्मृत्यापत्तेरवारणादति । चतुःकर्तृकानुभवस्य घटे सत्यादि न्द्रियान्तरकर्तृक स्मरण तन नानुपपन्नमित्याशङ्कानिरकरणाय तथोक्तिःस मवाययटितसामानाधिकरण्यमत्यासत्येति तदर्थः । चैत्रस्य घटानुभवकाले मैत्रस्य घटस्मरणवारणाय तत्चत्युरपयत्वनिवेशे पुरुषभेदेनानन्तकार्यका रणभावकल्पने गौरवात् समवायघटितसामानाधिकरण्यमत्यासच्यातयों तुहेतुमद्भावस्वीकारादितिभाव इति ध्येयम् । इतीन्द्रियवादिमतखण्डनम् । इन्द्रियाणा चैतन्यपक्षे यो दोपः सोन कल्पे नास्तीति सूचयितुमाह । नि त्यस्येति । ननु तथेत्यत्र मूले तच्छब्देन पूर्वोपस्थितचैतन्यस्यैव परामर्शः स्यात्तथा चासहतिरत माह । न तथा।न चेतनमिति । अनध्यक्षं तदा भवे कारणमावत्रयोपगमान्नैष दोपो निर्विकल्पम्य तादृशविषयतानभ्युपगमादिति वा च्यम् । एवमपि घटस्वपरत्वाम्या पटपटविषयकानुभवाद् घटत्वप्रकारकपरविशेष्यक पटत्वप्रकारक्घटविशेप्यकम्मरणापत्ते । कालियन घरत्वप्रकारसमवायेन परत्व प्रकारकम्य कारिकेन पटत्वप्रकारक्स्य बनविशेप्यस्मरणापत्तेरशक्यपरिहारत्वात् । अनायत्या घटत्वप्रकारकसमवायससर्गक्घटविशेप्यकानुभवम्समवायेन घटत्वप्रकार कममवायसतर्गऊघटविशेष्यकम्मरण प्रति समवायेन कारणमिति रीत्या विषयभेदे नानन्तकार्यकारणभावस्यैव कल्पनीयत्वात् । पर तु काकिकविशेषणताप्रत्यासत्तिपटि तसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या स्मरणानुभवयो कार्यकारणभावान्युपगमे एकेन्द्रिये णानुभूतम्य इन्द्रियान्तरेणापि स्मरणोपपत्ते समवायघटितसामानाधिकरण्यार्थ कम्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्येत्यम्य मूले भिधानमिति युक्तमुत्पश्याम । असद्गति म्यादिनि । मनसो ज्ञानरूपत्वासम्भवादिति भाव ! माधयिष्यतदत्यर्थ इति ।यद्यपि मानप्तान्गप्रत्यक्ष प्रत्येव मह वम्य सारणत्वोपगमे नप दोष अत एव मावादिमते ·०१५ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी। यथा च मनसो ऽणुत्वं तथाग्रे वक्ष्यते । नन्वस्तु विज्ञान- मेवात्मा तस्य स्वतः प्रकाशरूपत्वाचेतनत्वम् । ज्ञानसुखा- दिति मूलेन मनसश्चैतन्य ज्ञानादेरप्रत्यक्षत्वमुक्तम्, तत्र हेतुं प्रदर्शयन्नाहम- नस इति । तत्मत्यक्षेति । ज्ञानादिप्रत्यक्षानुपपत्चिरित्यर्थः । ननु मनसोऽणु त्वमेवासिद्धमत आह । यथा चेति । अग्रे वाक्ष्यतइति । "अयोगपद्या ज्वानानां तस्यागुत्वमिहेप्यतइति" ग्रन्धेन साधयिष्यते इत्यर्थः । विज्ञानमेवेति । आत्मनिरूपणस्य प्रस्तुतत्वादात्मत्युक्तं वस्तुमात्रस्यैव तन्मते विज्ञानरूपत्वादिति बोध्यम् । अत्र विज्ञानत्वं ममेयत्वस्य सत्यस्य व्यापकं न वेति विप्रतिपत्तिः तत्र विधिकोटिर्योगाचारस्य निपे- धकोटिनैयायिकस्पेति वोध्यम् । द्विविधं विज्ञानं प्रवृत्तिविज्ञानमाल- यविज्ञानं चेति तत्रायं घट इत्यादिपत्तिविज्ञानं अहं जानामीत्सालय- विज्ञानं तदेवात्मा । तस्य विज्ञानस्य । ननु सुपुतावात्मा न सिद्धये- व पूर्वोत्पन्नवितानस्य क्षणिकत्वेन नाशाद्विद्वानान्तरस्य च तदानीमुत्पाद- काभावादत आह। पूर्वपूर्वेति । नन विज्ञानस्य क्षणिकलेन तदाश्रितसंस्का रस्यापि क्षणिकत्वात् कालान्तरे स्मरणं न स्यादित्याशङ्कां परिहरति । । जीवानामणुत्वमेव अङ्गीकृत तथापि मानसान्यत्वप्रत्यक्षत्वयोर्विशेषणविशेष्यभावे वि निगमनाविरहेण गुरुतरकार्यकारणभावद्वयापत्या गौरवापत्तेर्न तथोपगमसम्भव । न च सिद्धान्तिमते अनन्तजीवाना कल्पनीयतया कारणताद्वयकल्पने गौरवमिति वाच्यम्। अनेकनीवकल्पनागौरवात्य फलमुखत्वेनादोषत्वादिति भाव । विज्ञानात्मकवादिदि- चारे नदङ्गविप्रतिपत्ति दर्शयति । अत्रेति । सत्वस्यवेति । सामान्यादीना तन्मते अ- लीकत्वादिति भाव । सत्वमत्र कालसम्बन्धित्वमेव वा ग्राह्यम् । अहनानामीति । अहमित्याकारकज्ञानमित्यर्थ । तेन सुषुप्तिकाले उत्तरत्र वक्ष्यमाणालयविज्ञानधारा- नुवृत्तेने विरोध अन्यथा तत्काले प्रवृत्तिज्ञानविरहेण जानामीत्याकारकक्षाने च घट पट इत्यादिप्रवृत्तिज्ञानस्यैव विषयत्वेन आलयविज्ञानानुवृत्तेस्तदानामसम्भवापत्ते अहमित्याकारकज्ञाने च स्वयमेव विषयः घट इत्यादिज्ञानस्य तद्गोचरप्रवृत्तिसा धनत्वात्प्रवृत्तिज्ञानमिति बोध्यम् । उत्पादकाभावादिति । पुरीतद्भिनदेशावच्छिन्न मनम्सयोगरूपकारणाभावादित्यर्थ । मूले सुपुप्ताविति । तदानीं तदालयविज्ञानस्य ·१४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वः । ननु चक्षुरादीनां चैतन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्यं स्यादत आह । मनोपीति । न तथा न चेतनं ज्ञा. नाद्यनध्यक्ष तदा भवेत् मनसो ऽणुत्वात्मत्यक्षे महन्त्वस्य हेतुत्वात् मनसि ज्ञानसुखादिसले तत्सत्यक्षानुपपत्तिरित्यर्थः मानाधिकरण्यघरितकार्यकारणभावेन घटाउनुभवोत्तर पटादौ विषयता सम्बन्येन स्मृत्यापत्तेरवारणादिति । चतुःकर्तृकानुभवस्य घटे सत्यादि न्द्रियान्तरकर्वक स्मरण तर नानुपपन्नामित्याशङ्कानिरकरणाय तयोक्तिः स मवायघटितसामानाधिकरण्यमत्यासत्येति तदर्यः । चैत्रस्य घटानुभवकाले मैत्रस्य घटस्मरणवारणाय तत्तत्पुरपयत्वनिवेशे पुरुपभेदेनानन्तकार्यका रणभावकल्पने गौरवात् समवायघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यातया तुहेतृपद्भावस्त्रीवारादितिभाव इति ध्येयम् । इतीन्द्रियवादिमतखण्टनम् । इन्द्रियाणा चैतन्यपक्षे यो दोपः सोत्र कल्प नास्तीति सूचयितुमाह । नि त्यस्येति । ननु तथेत्यत्र मूले तच्छब्देन पूर्वोपस्थितचैतन्यस्यैव परामर्श स्यात्तथा चासङ्गतिरत आह ।न तथा।न चेतनमिति । अन यक्ष तदा भवे कारणमावत्रयोपगमान्नैष दोपो निर्विकल्पकस्य तादृशविषयतानभ्युपगमादिति वा च्यम् । एवमपि घटस्वपट वाम्या पटपटविषयकानुभवाद् घटत्वप्रकारक्परविशष्यक पटत्यप्रकारक्यटविशेष्यकम्मरणापत्ते । कालिकेन घटत्वप्रकारकसमवायेन घटत्व प्रकारकम्य कालिकेन परत्वप्रकारकस्य घनविशेष्यकरमरणापत्तेरशक्यपरिहारत्वात् । अनायत्या घरत्वप्रकारकसमवायसप्सर्गकघटविशेष्यकानुभनस्समवागेन घटत्वप्रकार कसमवायसमर्गरघविशेष्यवस्मरण प्रति समवायेन कारणमिति रीत्या विषयभेदे नानन्तकार्यकारणभावस्यैव कल्पनीयत्वात् । पर तु काकिकविशेषणताप्रत्यासत्तिनटि तसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या स्मरणानुभवयो कार्यकारणभावाम्युपगमे एकेद्रिये णानुभूतस्य द्रिया तरणापि स्मरणापपत्ते समवायचटितसामानाधिकरण्यार्थ कम्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्येत्यन्य मूले भिधानमिति युक्तमुत्पश्याम । असङ्गति स्यादिनि । मनमो ज्ञानरूपवासम्भवादिति भाव ! साधयिष्यतइत्यर्थ इति ।यद्यपि गानमा यप्रत्यय प्रत्यव मह वम्य कारणत्वापगम न्ष शेष अन एव मा वादिमते ·" कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । २१७ प्रमाणाभावपि तत्र जानत्वत्वीकारे आकारस्य विज्ञानातिरिक्तत्वं वेति विकल्प्याये दूपणमाह । हि सामायातमिति। द्वितीये त्वाह । सम्हालम्बन- पिति । नीलपीते इति समूहालम्बनइत्यर्थः । स्यादिति । तदभिन्नाभिन्न स्य तदमित्रत्वनियमादिति भावः । एतदेवोपपादयति । स्वरूपतो विधा. नस्येति । विज्ञानस्वरूपत्येत्यर्थः । अविशेषात् एकत्वात् । ननु नीलाकार: पीताकारश्चाभिन्न एव भेदपतीतिस्तु तद्धर्मयोर्नीलत्वपीतत्वयोर्भेदान्नच तयोरपि विज्ञानस्वरूपत्वादभेदः नीलत्वादेरपारमार्थिकस्य पारमार्थिकवि- मानेनाभेदासम्भवादित्यभिमायवान् शङ्कते । अयोहरूप इति । अनील- व्यावृत्तिरूप इत्यर्थः । इतरथा विरुद्धनीलत्वादीनामेकत्र समावेशे । ननु समूहालम्बने न नीलाकरो ऽभ्युपेयते परन्तु चित्राकार एवेति नोक्तदोप इति वासनासंक्रम मुख्यतया उपयति नवेति । मातृपुत्रयोरिति । मात्रानु- भूतस्य गर्भस्थेन तनयेन स्मरणप्रसङ्गादिति भावः । उपादानेनानुभूतमुपा- देयेन मयते इत्यपि निरस्यति । नचति । शङ्कते। उत्तरस्मिनिीता वासनो. समवायिकारणत्वासम्भवात् । नापि तन्मते स्वकारणत्वे सति स्वोत्पत्तिकालारपात कध्वंसप्रतियोगित्यमुपादानत्यं तन्मते वस्तुमात्रस्यैव क्षणिकत्वेन मातुरीप पुत्रोपादा- नतापत्ते । अत एव न स्वभिन्नासमवेतत्त्वे सति स्वकारणत्वमुपादानत्व उत्तरोत्त- रघटादिव्यक्ति प्रति पूर्वपूर्वघटादीव्यक्तीनामुपादानत्यानुपपत्तेस्तन्मते तत्राप्युपादानो- पादेयभावाभ्युपगमेनेष्टापत्त्यसम्भवात्। परं तु असहकृत कारणमुपादान उत्तरव्यक्ती पूर्वव्यक्तिमात्रस्यैव तत्कारणत्लाङ्गीकारात् भवत्युत्तरव्यक्ती पूर्वव्यत्ते रुपादानत्वं माता च पुत्र प्रति नाप्सहकृतं कारण शुरुशोणितादेरापे कारणत्वादिति ध्येयम्। शक्तिविशेष इति । अय भाव । ज्ञानव्यक्तीना संस्कारजानजनकत्वे प्रतिज्ञान भिन्नसंस्कारव्यक्तिकल्पनागौरवपि यादृशज्ञानस्य व्यक्युत्तर स्मरणमनुभवसिद्धं त- ज्ञाननिष्ठप्तस्कारानुकूला का चित्रशक्ति पूर्वज्ञानव्यक्ती स्वीकरणीया न तु सर्वसा- नन्यक्तावतिशय. कल्प्यते न संस्कारानंत्यक्षीणकेति तन्मते पदार्थमात्रस्य क्षणि- कत्वेपि यदा यत्स्मरणमनुभवसिद्धं तदा तज्ज्ञाने वैकैव शक्ति कल्पनीयानातोऽन- नशक्तिकल्पनागौरवमिति । यदि प्रकिया नदा मानव्यक्तिभेदेन शक्तिमिन्नेवाङ्गी- करणीया पदार्थानां तन्मते क्षणिकत्वादिति समाधानपूचनाय पदार्थमात्रसाधारण- क्षणिकलस्यापि शक्तावनुवाद अत एव ध्वसप्रागभावावष्यवश्यकल्प्याविति द्योत- २८ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । मनोपि न तथा ज्ञाना- धनध्यक्षं तदा भवेत् । धर्माधर्माश्रयोध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ॥४९॥ प्रवृत्त्याद्यनुमेयो ऽयं स्थगत्येव सारथिः। अहङ्कारस्याश्रयो ऽयं मनोमात्रस्य गोचरः॥५०॥ दिकं तु तस्यैवाकारविशेपः तस्यापि भावत्वादेव क्षणिक मृगमदति । विज्ञानस्य जगद्विपयकत्वं किञ्चिद्विपयकत्वं वाभिमेतमिति विकल्प्याचे दूपणमाह । तस्येति । विज्ञानस्य । द्वितीये आह । यत्किञ्चि दिति । आत्मस्वरूपविज्ञानस्य सविषयत्वे दूपणमाह । सुपुप्ताविति । श. इते । तदानीमिति । निराकारा निर्विपया चित्सन्ततिः विधानसन्ततिः । प्रकाशत्वे जानत्वे ज्ञानत्वस्य विपयिताव्याप्यलादिति भावः । अन्यथा स्वमात्रविषयकत्वोपगमेपि तस्यैव तदानीं भानप्रसङ्ग इति भावः । प्रमाणामावेपीति । विषयितात्मकनानत्वव्यापकाभावेपीत्यर्थः । तदभिन्नति । नीलरूपाकारात्मकविता- नाभिन्नस्य पीताकारस्य नीलाभिन्नत्यनियमादिति भाव. । एकत्र समावेश इति । एकाधिकरणवृत्तित्वेनावधारणे तेनैकाधिकरणवृत्तीनामपि तथात्वेनाप्रतीतिदशायां : मात्मकविरोधारधारणेपे नासङ्गतिः । उपादानेनेति । अत्रोपादानत्वं न,समवाधि- कारणत्वं विभिन्नकालीनयो क्षणिकज्ञानव्यक्योरेकन्यक्तिं प्रति अपरब्यक्तरुता ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रिक्तन । नातिरिच्यते चेतर्हि समूहालम्बने नीलाकारोपि पीताकारः स्यात् स्वरूपतो विज्ञानस्याविशेषात् अपोहरू- पो नीलत्वादिविज्ञानधर्म इति चेन्न । नीलत्वादीनां विरु- द्धानामेकस्मिन्नसमावेशात् इतरथा विरोधावधारणस्यैव दु. रुपपादत्वात् नवा वासनासक्रम सम्भवति मातृपुत्रयो- रपि वासनासंक्रमप्रसङ्गात् नचोपादानोपादेयभावो निया- मक इति वाच्यं वासनायाः संक्रमासम्भवात् उत्तरस्मिन्नु- त्पत्तिरेव संक्रम इति चेन्न तदुत्पाकाभावात् चितामेवोत्पा- दकत्वे संस्कारानन्यप्रसङ्ग क्षणिकविज्ञानेष्वतिशयविशेपः कल्प्यतइति चेन्न मानाभावात् कल्पनागौरवात् एतेन क्ष- णिकशरीरेष्वेव चैतन्यं प्रत्युक्त गौखादतिशये मानाभा- वाच । वीजादावपि सहकारिसमवधानासमवधानाभ्यामे- ज्ञानात् क्षणिकानन्तशक्तितत्मागभाव धसकल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु क्षे अस्थवीनादब्कुरोत्पत्तिर्न जुमलस्यबीजादतोकुरवावरिछन प्रति कुबूप सेन हेतुत्वमङ्गीक्रियते कुर्वदूपत्व चाइकुरजनकतावच्छेदकतया सिद्धो जा तिविशेषः स च फलोपधागकक्षणिकसमर्थवीजमारतिनित्वव्याप्यः कल्प्यते एवमत्रापि कुर्वपलेनैव क्षणिकशरीरेपूत्तरोत्तरशरीरनिष्ठवासनो स्पादकल वाच्यमत आह । वीजादाविति । उपपत्तेः कस्माचिद्रीनाकडकु मते नानाव्यक्तिकल्पनागौरवमेवहेतुत्वेनाभिमन तत्रैव प्रामाणिक गौरव न दोपाये त्याशङ्कायामाह । स एवायमिति । तथा चाभेदम्यैत अनुभवसिद्धतया व विभिन्न व्यक्तीना प्रामाणिक्तावितेति भाव । एतेन प्रत्यभिजाया प्रत्यक्षरूपत्वेन शक्ती नामाद्रियसेन नद्विषयकप्रत्यभिज्ञान सम्मनताति दूषणमपि प युक्तम् । जातिषि ·२१८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । वं पूर्वपूर्वविज्ञानस्योत्तरोत्तरविज्ञानहेतुत्वात् सुपुप्त्यवस्था- यामप्यालयविज्ञानधारा निरावाधैव मृगमदवासनावासि- तवसन इव पूर्वपूर्वविज्ञानजनितसंस्काराणामुत्तरोत्तरविज्ञा ने सक्रान्तत्वान्नानुपपत्तिः स्मरणादेरिति चेन्न, तस्य ज- गदिपयकत्वे सर्वज्ञत्वापत्तिः यत्किञ्चितिपयकत्वे विनिगः मनाविरहः । सुषुप्तावपि विपयावभासप्रसङ्गाच ज्ञानस्य सविपयत्वात् तदानी निराकारा चित्सन्ततिरनुवर्ततइति चेन्न, तस्याः प्रकाशत्वे प्रमाणाभावात् अन्यथा घटादीना- मपि ज्ञानत्वापत्तिः । नचेष्टापत्तिः विज्ञानव्यतिरिक्तवस्तुनो ऽभावादिति वाच्यं, घनदेरनुभूयमानस्यापलपितुमशक्य. त्वात् । आकारविशेप एवायं विज्ञानस्येति चेन्न किमय- माकारो तिरिच्यते विज्ञानात्तर्हि समायातं विज्ञानव्यति- पादकेत्यर्थः । चितामेवेति । शनानामेव संस्कारोत्पादकत्वे तेपामानन्त्यात सस्कारानन्त्यापत्तिरित्यर्थः । शङ्कते, क्षणिकेति । अतिशयविशेषः उत्तरोत्त रविज्ञानानुकूलतयोति शेषः । गौरवादिति । स एवायमित्यापामरमत्यभि . नाय ध्वसमागमावयोरुपादानमपि सडच्छते । अनन्तेति तु अनन्तव्यक्तिकल्पना गौरवस्फुरणाय यदा यदा स्मरणमनुभूयते तदा तदा विभिन्नशक्तिव्यक्तिवल्पनस्या वश्यकत्वादिति भाव । इदमुपलक्षण तत्तदतिशय प्रति पूर्वकालीनज्ञानव्यक्तीना कारणताकहपनेनापि गौरव बोध्यम् । अत्र च प्रामाणिक गौरव न दोषायेति न्या येन नानाशक्तिकल्पनेपि न दोष इत्याशङ्कानिरासायैव सोयमित्यभेदप्रत्यभिज्ञाना दित्युक्त अभेदस्यैवानुभवसिद्धतया नानाव्यक्तिकल्पन न प्रमाणिकमिति तदभिप्राय । वस्तुतस्तु पदार्थमास्यैव क्षणिकत्वानुपगमे हेतुरेतत् तथा च क्षणिकपदार्योपगतॄणा ·२१९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रिक्तेन । नातिरिच्यते चेत्तर्हि समूहालम्बने नीलाकारोपि पीताकारः स्यात् स्वरूपतो विज्ञानस्याविशेपात् अपोहरू- पो नीलत्वादिविज्ञानधर्म इति चेन्न। नीलत्वादीनां विरु- द्धानामेकस्मिन्नसमावेशात् इतरथा विरोधावधारणस्यैव दु- रुपपादत्वात् नवा वासनासक्रमः सम्भवति मातृपुत्रयो- रपि वासनासंक्रमप्रसङ्गात् नचोपादानोपादेयभावो निया- मक इति वाच्यं वासनायाः संक्रमासम्भवात् उत्तरस्मिन्नु- त्पत्तिरेव संक्रम इति चेन्न तदुत्पाकाभावात् चितामेवोत्पा- दकत्वे संस्कारानन्त्यप्रसङ्गः क्षणिकविज्ञानेष्वतिशयविशेषः कल्प्यतइति चेन्न मानाभावात् कल्पनागौरवात् एतेन क्ष- णिकशरीरप्वेव चैतन्यं प्रत्युक्तं गोरखादतिशये मानाभा- वाच । वीजादावपि सहकारिसमवधानासमवधानाभ्यामे- ज्ञानात् क्षणिकानन्तशक्तितत्मागभावध्वंसकल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु से प्रस्थवीनादङ्घरोत्पत्तिर्न कुमूलस्थवीजादतोकुरत्वावच्छिन्नं प्रति कुप खेन हेतुत्वमङ्गीक्रियते कुर्वदूपत्वं चारजनकतावच्छेदकतया सिद्धो जा- तिविशेषः स च फलोपधायकक्षणिकसमर्थवीजमानत्तिवीजत्वव्याप्यः कल्प्यते एवमत्रापि कुर्वदूपत्वेनैव क्षणिकशरीरेपूत्तरोनरशरीरनिष्ठवासनो- त्पादकत्वं वाच्यमत आह । वीजादाविति । उपपत्तेः कस्माधिद्वीजाककु मते नानाव्यत्तिक्ल्पनागौरवमेवहेतुत्तेनाभिमत तत्रैव प्रामाणिक गौरव न दोपाये- त्याशङ्कायामाह । स एपायमिति । तथा चाभेदम्यैव अनुभवसिद्धतया क विभिन्न- व्यक्तीना प्रामाणिकताचिन्तति माव । एतेन प्रत्यभिजाया प्रत्यक्षरूपत्वेन शक्ती- नामतीन्द्रियत्वेन तद्विषयकप्रत्यभिज्ञान सम्भवतीति दूषणमपि प्रत्युक्तम् । नानिवि.

·२२० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रोत्पत्तिः कस्माचिन्नति नियमोपपत्तेः । कुर्वद्रूपत्वाकल्पनादिति । कुसूल स्थवीजादिपु धरणिसलिलसंयोगादिरूपसहकार्यभावादेवाकुरानुपपत्तेः कुर्वपत्ये तपेण जनकत्वं च न कल्यते। प्रमाणाभावादिति भावात्रव दन्ति यत्सत् तन्क्षणिकमिति च्याप्त्या जगतः क्षणिकता तदनुरोधेन च पूर्व दूपत्व तदपेण कार्य प्रति हेतुत्वं चावश्यकम् । नच तादृशव्याप्तीमानाभावः तादृशव्याप्त्यस्वीकारे कूसूलस्थवीजादंकुरोत्पत्तिवारणाय धरणिसलिलस योगादीनां सहकारित्वकल्पने गौरवात् तादृशव्याप्तिस्वीकारे तु कुद्दूपत्वेन हेतुत्वकल्पनात्कुमूलस्थवीजे कुर्वपत्वाभावादेवालानुपपर्न सहकारिता कारणान्तराणामिति लापवाद नच क्षाणिकत्वमतेपि वीजस्य धरणिसाल लसंयोगाटेर्वा फुर्वद्रूपत्वेन हेतुत्वमित्यत्र विनिगमनाविरहेण सर्वेषां सह कारिणां कारणत्वकल्पनमावश्यकतिति वाच्यं मन्मते अकुरं प्रति वी जानां धरणिसलिलसयोगादिसहिकारिणां च कुर्वदूपत्वेनैव हेतुत्वल्पनाद फुर्वदूपत्वानहीकारे तु वीनत्वधरणिसलिलसंयोगत्वादिनानाहेतुत्वकल्पने गौरवादिति । तदसद ईदृशगौरयापेक्षया क्षणिकानन्तपदार्थकल्पने ऽति गौरवात् न न लाघवात्कुर्वदूपत्वेन नेपामेकहेतृता सिद्धावीदृशं गौरव न दोपाय फलमुखत्वादिति वाच्य फलमुखगौरवस्यापि दोपत्वात् किं च शेपइति । अकुरोपधायक्क्षणिकवीजव्यक्तिमात्रवृतिजातिरित्यर्थ । च चायमपोह रूपानुगतधर्ममात्रसातन्मते । अलीकत्वादिति । तादृशव्याप्त्यस्वीकार इति । तथा च जगदिक्षणिक न स्यात्तदा नानाकारणताकल्पनरूपगौरवोपधायक स्यादिति तर्क एवोक्तव्याप्ती प्रयोजक इति भाव । मन्मत इति। तथा च कुर्वदूपत्वेन सर्वेषा का रणत्वपि कारणता एकव वन्मते तु नानाकारणता कल्पनीयेति गौरवमिति भाव । ईदृशगारयेति । कतिपयकारणताकरुपनगौरवेत्यर्थ । फरमुखत्वादिति । नानाका रणताक्ल्पनापेक्षया लघवेन कुर्वपत्वेनैव कारणता सिद्धा एतदुपपत्तये नाना व्यक्तिकल्पने तादृशकल्पनाया कारणतासिदध्युत्तरकालीनतया तादृशगौरवज्ञानस्य पूर्वतनानुमितिपतिबन्धकत्वासम्भवादिति भाव । न च कारणतानिश्चयात्पूर्वमपि यत्सदित्यान्व्यिाप्त्या नानाव्यक्तिकल्पनमुपतिष्ठतएवेति वाच्यम् ।तादृशव्याप्तेरवप्रयो जकत्वाशङ्कानिरासाय उक्त्तकोपरया तत्र चापाद्य यतिरेकनिश्चयसम्पादकम्यक रूपेण वा शनिश्चयस्याक्षिणायतया गारवोपम्यिने । कारणतामिद्ध्युत्तरत्वनिय ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । जगतः क्षणिकत्वे स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञानुपपत्तेः पूर्वकालीनघग- भेदस्पतत्कालीनघटे ऽभावात् । न च तज्जातीयाभेद एव तादृशमतीतेवि- पयः तन्मते जातेरपि क्षणिकलेन पूर्वकालीनघटवृत्तिघटत्वस्यैतत्कालीन- घटे ऽभावात् एतेन जगतः क्षणिकत्वे नाशत्वावच्छिन्नं प्रति सत्वेनैकमेव हेतुत्वमिति लाघवमित्यपास्तम् । यदपि स्थिरपदार्थाङ्गीकारे एकस्मिन् पदा र्थे सामर्थ्यमसामर्थ्य च विरुद्धमतस्तद्भेद इति तदपि न एकस्मिन्नेव पदा थे एककालावच्छेदेन सामर्थ्यतदभावयोरेव विरुद्धतया कालभेदेन तस्वी कारे वाधकाभावात् यत्तु पूर्वापरकालीनर्धामणोरदै तद्धर्मयोः साम- •सामर्थ्ययोर्भेदो ऽनुपपनस्वन्मते धर्मधर्मिणोरभेदादिति । तन्न घटत्वं न घट इत्यादिप्रतीतीनाममामाण्यापत्या धर्मधर्मिणोरभेदस्य वक्तुमशक्यत्वादि ति दिक् । इति क्षणिकवादिमतखण्डनम् । वेदान्ती शङ्कते । अस्तु तहीति। क्षणिकविज्ञानइति । आत्मनः क्षणिकविज्ञानइति ! आत्मनः क्षणिकविज्ञा नस्वरूपत्वपक्षइत्यर्थः । आत्ममात्रस्य नित्यविज्ञानरूपत्वमीश्वरस्यैवेति वि- कल्प्याये दूपणमाह । तस्येति । दर्शितत्वादिति । तस्य जगद्विपयकत्वइ त्यादिग्रन्थेन दर्शितत्वादित्यर्थः । तथा च जीवस्य तथात्वासम्भवात् ना स्ममात्रस्य नित्यज्ञानस्वरूपत्वमिति भावः । ननु जीवस्य न जगद्विषयकन्वं मादिति माव । दोपत्वादिति । उत्पन्नायामप्यनुमितो उत्तरकालीनगौरवज्ञानेनाप्र- माण्यवानोत्पत्या अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितानुमित्या एककारणत्वासियसम्भवादिति माव । यद्यपि तन्मते जातेरलीकतया सस्वाभावेन न क्षणिक्षत्व नित्यदार्याना तैर- नगीकारात् । अनुगतधर्मानंगीकाराच कुर्वद्रूपत्वव्याप्यापोहरूपत्वात् । न च तर्हि सदसतो सम्बन्धाभावेन तज्जातीयत्य घटे नास्त्येवेति प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिरिति वाच्यम्। असतोपि तै नागीकारेण प्रत्यभिज्ञानसम्भवादिदमसहत तथापि असद्विषयकलेन प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वापत्तिरेतन्मते दूषण क्षणिकविनाने, न नेप्टापत्तिस्तस्थासति अमे दावगाहितयैव प्रतीत्युपपत्तौ तज्जातीयत्वानुसरणवैयर्थ्यापत्ते प्रमात्वोपपादनायैव सदनुप्तरणातदनुसरणेनाप्यप्रतीकारादिति विभावनीयम् । क्षणिकविज्ञानपक्षइत्यम्य विज्ञानस्य क्षणिस्त्वपक्षइत्यर्थक्ताभ्रम निरासुरुते । आमन इति । उत्तरत्र दृपण द्वयम्य मूरे वक्तव्यतया विकल्प्य दृपणद्वय सद्धगयति । आत्ममात्रस्येति। यतिक चिद्विषयकल वेति । नियतकविषयक त्वमित्यर्थ । गथा गुने अनुभवानमारेण निय ·२२२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । नवा नियतयतिचिद्विपयकत्वं धूमः परन्तु यद्विपयकत्वं यत्र जीवे ऽनुभव: सिद्धं तत्र तद्विषपकलमत आह ।सविषयकत्वस्येति । ननु सत्य मानमिति श्रुतिरेव जीवस्य मानस्वरूपत्वे प्रमाणमत आह । सत्यमिति । ननु जीवन- ह्मणोरक्यानित्यविज्ञानरूपत्वं जीवस्य निरावायमित्यतो जीवब्रह्मणोंर्भेद- साधयति । ज्ञानवानेति । मुखित्वादीत्यादिना दुःखित्वपरिग्रहः । सुतरा- मिति । जीवात्मनां नानात्वसिद्धावीश्वरस्पैकस्पानेकजीवात्मकत्वासम्भ- वादेकलानेकत्वयोर्विरोधादिति भावः । ईश्वरभेदः ईश्वरजीवात्मनोर्मेदः सिध्यतीत्यर्यः । अन्यया ईश्वरस्य जीवात्मकत्वे । बन्धमोक्षेति । कश्चिन्मु- क्त इति व्यवस्थानुपपन्ना स्यादित्ययः । चैत्रमैत्रात्मनारीश्वररूपयोरक्या- दिति भावः । ननु कयं हि तत्त्वमसीत्यादितच्छन्दमतिपायब्रह्मणि यु- तकिञ्चिद्विपयकत्वस्यैव व्यवस्थापनीयतया असत्यापत्तेः । तद्विषयकत्वमिति । तथा नानुभवानुसारित्वात्कल्पनाया न विनिगमनाविरहावकाश इति भावः । सविषयत्व- स्येतीति । नहि घटविषयको हेतुटविपयक्ज्ञानवानित्येव अनुभवादिति मूलाशयः । अन्यथेति । नन्वेकस्मिन्नेव ब्रह्माणि जीवोपाधीनामनन्ततदन्तःकरणावच्छेदेन विल- क्षणसुखित्वदुःखित्वाद्यनेकानुभवो न विरुध्यते एकस्मिन्नेव गगने विभिन्नकर्णनासा- द्यवच्छेदेन विरुद्धशब्दतदभावयोरनुमवादित्याशङ्कायामुक्तं म्लेन्ययेति। तदर्भमाह । ईश्वरस्येति । संसारीति बद्ध इत्यस्य विवरणं मुक्त इति । निवृत्तसंसार इत्यर्थः अनुपपत्तिः म्यादित्यत्र हेतुमाह । चैत्रमैत्रात्मनोरिति । बद्धमुक्तात्मनोरिति तदर्थः । ईश्वरस्वरूपयोरिदं चैत्यहेतुत्वेनोक्तम् । अय तत्तदन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्य एक- स्वेपि तदन्तःकरणस्य नाशे तदन्तःकरणावच्छिन्न चैतन्यस्य मुक्तत्वव्यवहारः यदंतः- करणस्य न नाशः तदन्तःकरणावच्छिन्नचेतन्ये बद्धत्वव्यहार इति बद्धमुक्तव्यव- म्याया नानुपपत्तिरिति चेत् एवमपि मोक्षार्यप्रयत्नानुष्ठानवैफल्यापत्तिवारणादेतदन्तः करणनाशेपि अन्तःकरणान्तरावच्छिन्ने स्यात्मनि दुःखोत्पत्तेरावश्यकतया प्रवृत्तिक- लम्य निर्दु खित्वस्याप्तम्भवादिति भावः । यदि नान्तःकरणस्यैव सुखदुःखादिर्न चै- तन्यस्य कदापीत्युच्यते तदा विमुक्त्यर्थप्रयत्नो व्यर्थ एव स्वस्य नित्यमुक्तत्वात् यदि च भ्रान्तिनिवृत्त्ययं तदप्युच्यते तदाप्यन्त करणान्तरावच्छिन्ने स्वस्मिन्नेव भ्रा. न्तेरावश्यकत्वेन प्रयत्नम्य निष्फलत्वापत्तेरावश्यकत्वादिति भाव' । यथाश्चने भेद- नाशाभ्युपगमे न पुनर्भेदोत्पादम्य मूलानुक्त वेन च भेदव्यवस्थापनस्यामहत्यापत्तरिति ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वोपपत्तेः कुर्वदूपत्वाकल्पनात् । अस्तु तर्हि क्षणिकविज्ञाने गोखात् नित्यविज्ञानमेवात्मा "अविनाशी पारे ऽयमा मा सत्यं जानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिश्रुते"श्चेति चेन्न तस्य स- विपयत्वासम्भवस्य दर्शितत्वानिर्विपयस्य जानत्वे माना- भावात् सविपयकत्वस्याप्यननुभवादतो विज्ञानादिभिन्नो नित्य आत्मेति सिद्धम् । सत्यं ज्ञानमिति ब्रह्मपरं जीवे तु नोपयुज्यते ज्ञानाजानसुखित्वादिभिर्जीवानां भेदसिद्धी सुतरामीश्वरभेदः अन्यथा वन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तेः । यो प्मच्छन्दप्रतिपाधजीवस्याभेदबोधको वेदः प्रमाणमित्यत आह । योपति । , मोक्षकाले जीवात्मनां ब्रह्मणा सहाभेद उत्पद्यतइति मतं निरस्यति मोले- ति । भेदस्यानित्यानित्यत्वमम्युपेत्यापि मोक्षकाले जीवब्रह्मणोर्मेदं व्यव- स्थापयति भेदनाशेपीति । भेदसत्वे व्यक्तिद्वयं निर्विवादमेवेत्सपिना सूचि- । ध्येयम् । न च मेदनाशे प्रतिबन्धकामावेन तादात्म्यमप्युत्पद्यतामिति वाच्यम्।अभे- दभावनामात्रेण तादात्म्योत्पत्ती घटपटयोरपि तयात्वापत्तरिति भावः । स्वमिन्नधर्म- शून्यत्वमित्यस्य नानुपपन्नमित्यग्रतनेनान्वयः । द्वितीय इति । नात्मसामान्यस्य ज्ञा- नरूपत्वं किन्तु परमात्मन एवेति द्वितीयपक्षे इत्यर्थः । मत्वर्थीयेति । तदस्यास्तीत्यर्थे मतुबादीनामिव अर्शआदिभ्योमिति मूत्रेण अच्प्रत्ययविधानादिति भावः । नपुंसक- त्वानुपपत्तिरिति। स्यादानन्दयुरानन्द इति कोशेन तस्य नित्यपुल्लिगत्वावधारणादिति भावः । न च छान्दर्स नपुंसकलिङ्गगत्वमिति वाच्यम् । गत्यन्तराभाव एवान्द- सत्वाभ्युपगमादित्यवधेयम् ।आवश्यकीति। ब्रह्मणि मुखभिन्नस्यैवाभेदान्वयसंभवादिति भावः । ननु नरर्थभेदस्याश्रयतयैव ब्रह्मण्यन्वयो वाच्य इत्यत आह । अन्यथेति । नामार्थतयेति । नामार्थयोः भेदान्वयबोधोपगमे राजा पुरुष इत्यत्रापि राजकीयः पुरुपेइतिवोधापत्तिरिति भावः । निपातत्वादि तीति । निपातातिरिक्तनामार्थयोरेव भेदेन नान्वयनियमः । कथमन्यथा घटो नास्तीत्यादौ नमाने प्रतियोगितया घ- ·२२४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । पीश्वराभेदबोधको वेदः सोपि तदभेदेन तदीयत्वं प्रतिपा- दयस्तोति अभेदभावनयव यतितव्यमिति वदन्ति । अत एव "सर्वे आत्मनः समर्पिता" इति श्रूयते मोक्षदशायाम- माननिवृत्तावभेदो जायते इत्यपि न भेदस्य नित्यत्वेन ना- शासम्भवात् भेदनाशेपि व्यक्तिद्वयं स्थास्यत्येव । नच द्वि- त्वमपि नश्यतीति वाच्यं तव निर्धर्मके ब्रह्माणि सत्यत्वा. भावेपि सत्यस्वरूपं तदितिवद दिवाभावेपि व्यक्तिदया- त्मको ताविति सुवचत्वात् मिथ्यात्वाभावो ऽधिकरणात्म- तम् । तव वेदान्तिनः । निर्मकइति । इदं च सत्यवाभावेपीत्यत्र हेतुत योक्तम् । ननु निर्धर्मकत्व स्वभिन्नधर्मशून्यत्व मिथ्यात्वाभावरूपसत्पत्वस्य ग्रह्मरूपत्वादभावस्याधिकरणात्मकत्वान्नानुपपनमित्यभिप्रायेण शकतामि ध्यात्वाभावइति । ननु कथमेकलाधिकरणे तदभावरूपावत्वमताह । त्येकामति । ननु "ब्रह्मविद्ब्रह्मव भवतीति " श्रुतेर्मोतदशायायामभेद उ त्पयतइत्याधिकायाः का गतिरत आह । योपीति । अत एव "ब्रह्मविद्व झव भवतीति" श्रुतेः साम्यतिपादकत्वादेव । निरञ्जनः निर्दुःखः । द्वितीये दोषमाह। ईश्वरोपीति । विधानपदेन नित्यमित्यादिश्रुत्यन्तर्गतवि मानपदेन अधिकरणल्युडन्तेन विज्ञानाश्रयत्वोधनादिति भावः। आन न्दवदित्यर्थ इति । मत्वर्थीयान्मत्ययान्तेनानन्दशब्देनानन्दवतो वोध नात् अन्यथानन्दमिति नपुसकत्वानुपपत्तोरिति भावः। मन्वानन्दवदित्य यो न सगच्छते तब मते ईश्वरे आनन्दाभावाढत आह । आनन्दोपीति । लक्षणाकल्पनमेव तव दोप इत्यत आह । अस्तु वेति । असुखमिति । असु खमित्यत्र नमा ब्रह्माण सुखमेदवोपनादिति भावः । लिटकल्पनापने रिति । वहुवाहीवन्यादायलीभा नबस्तत्र लक्षणापत्तरित्यर्थः । नच नन् तत्पुरुपेपि नमो लक्षणावश्यकी अन्यथा नवर्यस्य नामर्थतया भेदेनान्व यासम्मवादिति वाच्य तस्य नामवेपि निपातलादिति । ननु नतत्पुरु ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कस्तत्र सत्यत्वमिति चेत् एकत्वाभावो व्यक्तिद्रयात्मको दित्वमित्यप्युच्यताम् प्रत्येकमेकवेपि पृथिवीजलयोन ग- न्ध इतिवदुभयं नेकमित्यस्य सर्वजनसिद्धत्वात् योपि तदा- नीमभेदप्रतिपादको वेदः सोपि निर्दु:खत्वादिना साम्यं प्रतिपादयति सम्पदाधिक्ये युरोहितोयं राजा संवृत्त इति- वत् अत एव निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीति श्रूयते । ईश्व- रोपि न ज्ञानसुखात्मा किं तु ज्ञानाद्याश्रयः नित्यविज्ञान- मानन्दं ब्रह्मेत्यादौ विज्ञानपदेन ज्ञानाश्रय एवोक्तः यः सर्वज्ञःस सर्वविदित्यायनुरोधात् आनन्दमित्यस्याप्यानन्द- वदित्यर्थः। अर्श आदिलान्मत्वर्थीयो ऽचूप्रत्ययः अन्यथा पेपि तत्रासुखपदब्रह्मपदयारेकर्मियशेषकत्वलक्षणं सामानाधिकरण्यमनु भवसिद्धम् अन्यथा तयोः समानवचनत्वानुपपत्तेरतस्तानिहाथ नोड भाववति लक्षणा तवाप्यावश्यीत्यत आहामकरणेति।मत्ययाविरोधानोति। आनन्दशब्दस्य पुल्लिद्गत्वनियमनानन्दमिति रूपस्य मत्वर्थीयाचप्रत्यय वि नानुपपत्तेरिति भावः।इति वेदान्तिमतखण्डनम् । सायमत दूपयितुमुप न्यस्यति । एतेनैति । पूर्वोक्युरुयात्मनो जानवत्त्वसाधनेन वक्ष्यमाणयुक्तचा चेत्यर्थः । प्रकृतिरिति । मूलप्रकृतिरित्यर्थः कौति । कर्तृत्व चात्र कर्भूता टादेरन्वयाभ्युपगम इति भाव । समानवचनेति । अभेदान्वयस्थलएव समानवचन स्वनियमादिति भाव । प्रत्ययविरोधाचेतीति । न विद्यते सुख यस्येति बहुवीया दरणे आनन्दमित्यत्र मत्वकाचप्रत्ययश्रतिविरोधादिति भाव । वस्तुत प्रकरण पदस्य प्रत्ययार्थकता न प्रसिद्धा अतो नञ्तत्पुरपनिप्पन्नपदपरपरापठितत्वमेव प्रकरण तद्विरोधादित्यर्थ अस्थूलमनणु अदीर्घमित्यादौ सर्वत्र नस्तत्पुरुपदर्शनेन तत्सन्निधावेक्स्य असुखमिति पदस्यबहुव्रीहिनिप्पनले प्रकरणविरोधादित्यर्थो ज्या २८ ·२२६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । पुल्लिङ्गत्वापत्तेः आनन्दोपि दुःखाभावे उपचर्यते भाराद्य- पगमे सुखी संवृत्तोहमितिवत् अस्तु वा तस्मिन्नानन्दो न वसावानन्दः असुखमिति श्रुतेः न विद्यते सुखं यस्येति कुतो नार्थ इति चेन्न क्लिष्टकल्पनापत्तेः प्रकरणविरोधादान- न्दमित्सत्र मत्वर्थीयाचप्रत्ययविरोधाचेति संक्षेपः । एतेन प्रकृतिः कर्वी पुरुपस्तु पुष्करपलाशवनिर्लेपः किं तु चेतनः कार्यकारणयोरभेदात् कार्यनाशे सति कार्यरूपतया तन्ना- शोपि न स्यादित्यकारणत्वं तस्य बुद्धिगतचैतन्याभिमा- न्तःकरणमकृतित्वम् । अनुकूलकृतिमत्त्वलक्षणकत्वस्य तन्मतेऽन्त करणधर्म- त्वादिति ध्येयम् । पुष्करपलाशवदिति । पद्मपरवदित्यर्थः । यथा च पद्मप त्रयम्भसा लिप्तं न सम्भवति तथा पुरुपः कर्तृत्वाद्याश्रयो न भवतीति भावः । तथा च पुरुपः कर्तृत्वाभाववान् कारणत्वाभावादित्यनुमान तत्र प्रमाण बोध्यम् । ननु तत्र कारणत्वसत्वादेवसिद्धिरत आह । कार्यका रणयोरिति । न स्यादिति । माभववित्यर्थः । तस्य पुरुषस्य । न न्वेतादृशपुरुषसत्वे कि मानमत आह । बुद्धिगतेति । क्वचित्मासिद्ध स्यैव चैतन्यस्य बुद्धावारोपसम्भवादिति भावः । प्रकृतोति । मूलप्रकृतेरि यानिति प्रतिभाति । मूलस्थएतेनेत्यस्यार्थमाह । पूर्वोक्तेति । न च पुरुषस्य सा ख्यमतेपि किं तु चेतनइत्यनेन चेतनत्वाकाराच्चेतन्यस्य ज्ञानरूपत्वान्नात्मनो ज्ञानवत्त्वासाधनेन साख्यमतनिराकरणासम्भवादिदमसड़तमिति वाच्यम् । चेतन स्वस्य तन्मतेपि ज्ञानरूपत्वाभ्युपगमादन्यथा चेतनातिरिक्तज्ञानाम्युपगमे तस्य पञ्चविंशतितन्वमध्ये प्रविष्टतया तत्वाधिक्यापते मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाया प्र कृतिविकृतय सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्ने विकृति पुरुष इति तत्सि दान्तादिति भाव । एतेनेत्यस्यैवार्थान्तरमाह । वक्ष्यमाणेति । मलेति । सर्वकारणे त्यर्थ । प्रकृतित्वमिति । कारणत्वमित्यर्थ । नन्वनुकूलकृतिमत्वमेव कर्तृत्तमिति ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनम् । बुद्धिश्व प्रकृतेः परिणामः सैवमहत्तत्त्वमन्तःकरणमित्युच्यते तत्सत्वासत्वाभ्यां पुरुष- स्य संसारापवर्गों तस्या एवेन्द्रियप्रणालिकया परिणतिर्ता- त्यर्थः । ननु पुरुषस्य कर्त्तवाभावे तत्र धर्माधर्मयोरुत्पत्यभावात्तदधीन सुखदुःखयोस्तत्रानुत्पत्तौ दुःख यसरूपमोक्षः पुरुपस्य न स्यादत आह । त त्सत्वासत्वाम्यामिति । बुद्धिसत्वासत्वाभ्यामित्यर्थः । बुद्धिसत्वे इन्द्रियम णालिकया तत्परिणामेनायं घट इत्यादिज्ञानेन सम्बद्धो घटादिर्विषयः स्वाकारज्ञानपरिणामिबुद्धयाग्रहीवासंसर्गकल्लसम्बन्धन पुरुपनिष्ठः पुरुष स्वरूपतिरोधानेन पुरुषस्य संसारसम्पादकः बुद्धिनाशे तु तत्परिणा मस्यायं घट इत्यादिशानरूपस्याभावाद्विपयावच्छेदकाभावात्कवल्यावस्था नरूपो मोक्षः दुःखसम्बन्धतद्ध्वंसरूपौ संसारमोक्षौ तु न पुसः कि तु बु धेरेवेति भावः । ननु पुरुपे साक्षात्सम्बन्ध एव विषयस्यास्तु स एव चत स्मिन् संसारव्यहारनियामकोस्तु किमुक्तबुद्धिघटितपरम्परासम्बन्धेनेत्यत आह । तस्या एवति । तथा च विपये बुद्धरेव सम्बन्धः पुरुपसम्बन्धः, कुतो नाभ्युपेयतइत्यत आह । अनुकूलेति । माभववितीति । पुरुषस्य घटादिकार्य स्यापि नाशो न स्यात्कार्यकारणयोरभेदात्पुरुषस्य चाविकारस्य नाशरूपविकाराप्त म्भवादिति भाव । इन्द्रियप्रणालिकयेति । इन्द्रिगद्वारेत्यर्थ । इन्द्रियमार्गेण बहि निर्गता या बुद्धिर्घटादिविषयदेश प्राप्ता तदाकारेण बुद्धे परिणामो जायते स एन वृत्तिरूप घटादिज्ञानमिति रीत्येन्द्रियाणा द्वारता बोध्या । सम्बन्ध इति । स्वाकार कत्वमेव ज्ञानपटयो सम्बन्ध । स्वाकारयति । घटादिविषयाकारकेत्यर्थ । परि णामित्व कारणत्व अगृहीता सप्तर्गफत्वमगृहाताभेदकत्वम् । भेदाग्रह स्तु बुद्धिसा विद्यरूपदोषादेवेति बोध्यम् । स्वरूपतिरोधान सम्बन्धमानरहितम्बमावस्याप्रकाश विषयावछेद विषयसम्बन्धमान कैवल्येति नित्यस्यापि विषयसम्बन्धमान विनेत्ये वार्थ । बढेरेवेति । युद्धावा दु खस्य तत्वसम्य चोत्पादादिति भाव । साक्षारस पद्ध खरूपसम्बन्धरूप इत्यर्थ । युद्धे परुषप्तम्बन्धित्व तत्र पुरुपसम्बन्ध विना नुपपन्नमित्याशड्क्याह । बुद्धरेवेति । तथा च भेदाग्रह एव तत्र तत्सम्बन्ध इति मा व । स्वातन्त्र्येण भेदाग्रहानिररेण । मानाभावालिनि । बुद्धी तदिन्नपुरुषमम्बन्धे ·२२८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरगी। बुद्धिपुरुपयोरसंसर्गाग्रहात् न तु पुरुपे स्वातन्त्र्येण विपयम्बन्धोस्ति माना भावात् न च विषयप्रकाशार्थ साक्षात्सम्बन्ध एव स्वीकार्यः किमुक्तपरपररये ति वाच्य तस्य पुरपस्वभावनिवन्धनत्वे पुरुषस्य नित्यत्वेन तत्स्वभावा धीनविषयसम्बन्धस्य सत्वान्मोक्षाभावप्रसाद घटप्रकाशकाले पटादिरू पविपयस्वभावाधीनस्य पटादिरूपचैतन्यसम्बन्धस्य सत्वात्पटादेरपि प्र काशापत्तेरिति । यद्वा बुद्धिवो नस्य भेदमाह तस्या एवेति । त था च बुद्धः परिणतिन न तु बुदिरेवेति भावः । भेदाग्रहादिति । दु द्विपुरुपयोर्भेदाग्रहादित्यर्थः । इदानी बुद्धित उपलब्धेर्भेददर्शनार्य बुद्भाश यं प्रदर्शयति । ममेदामित्यादिना । पुरुपोपरागः पुरुषसम्बन्धो दर्पणस्प यथा मुखसम्बन्धः प्रतिविम्बमान न तु तात्विकस्तथा घुद्धिपुरुपयोर्भेदान हादेकत्वाभिमानःपुरुषोपराग इत्ययः । इन्द्रियप्रणालिकया इन्द्रियद्वारा प रिणातभेदः अय घट इत्यादिवानरूपः परिणाम एव विपयेण घटादिना बुद्धेः सबन्ध इत्यर्थः । तस्य पारमार्थिकरवे निः श्वासाभिहतदर्पणस्य म लिनिमा दृष्टान्तः । कर्तव्यमितीति । पूर्वोक्तपुरुषोपरागविपयोपरागाभ्याक तव्यस्य घटादेवभासस्तेन कर्तव्यमित्यध्यवसायो व्यापारावेश इत्यर्थः । ज्ञानेन पुरुषस्यातात्विक सम्बन्ध इति अत्र ज्ञानेन पुरुषस्य यो ऽतात्वि कः सम्बन्ध स उपलब्धिरित्युच्यतइत्यन्वयः । अतात्विक दृष्टान्तः दर्प णस्थमलिम्नेव मुखस्य सम्बन्ध इति तथा च जानेन सह चेतनोहमिद जानामीत्याकारो वृद्धावारोपितस्य यः सम्बन्धो ऽतात्विकः स उपलब्धिर्न नु बुद्धिरेवोपलब्धिरिति भावः। कृतिसामानाधिकरण्येनेति । अदृष्टस्या . प्रमाणाभावादित्यर्थ । विषयप्रकाशार्थमिति । साक्षात्सम्बन्धकल्पने प्रमाणोपन्यासा य तम्य साक्षात्सम्बधस्य पुरुषखमावनिब धनत्वे पुरुषस्वरूपप्रयुक्तत्वे खात्मकस्य रूपसम्बन्धम्य स्वस्वभावाचीनत्वादिति भाव । उक्ताशयकल्पनागौरवमभिम धाय प्रकारान्तरेण तत्प्रयमेवावतारयति । यद्वेति । पुरुषोपरागाम्यामिति विशेपणे त तीया तदर्थम्य च बुद्धिज्ञानरूपपरिणामार्थयाध्यवसायपदाथ अन्वय । कर्तयघादे रिति षष्ठ्यथापि तत्रैवान्वेति । व्यापाराश इति । व्यापार कर्त्तव्यमित्यभिलप्यमान अश मम्बयो यम्य स तथेत्यर्थ । तथा च ममेद वर्तव्यमिति बुद्ध्यभिन्नगपशब्द ममत्यनेन पुरुषसम्बर इदमित्यनेन विषयमम्बर पर्तव्यमिति व्यापारसम्मधा ·२२९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नरूपा घटादिना सम्बन्धः पुरुषे कर्तृत्वाभिमानो बुद्धो चैतन्याभिमानश्च भेदाग्रहात् ममेदंकर्तव्यमिति मदंशपुरु- पोपरागो बुद्धरस्वच्छतया तत्मतिविम्बादतात्विको दर्पण- स्येव मुखोपराग इदमिति विपयोपरागः इन्द्रियप्रणालिक- या परिणतिभेदस्तात्विको निःस्वासाभिहतदर्पणस्येव म. लिनिमा कर्तव्यमिति व्यापारांशः तेनांशत्रयवती बुद्धि- स्तत्परिणामेन ज्ञानेन पुरुषस्यातात्विकः सम्बन्धः दर्पणस्य मलिनेव मुखस्योपलब्धिरुच्यते ज्ञानवत्सुखदुःखेच्छारेपध- र्माधर्मा अपि बुद्धेरेव कृतिसामानाधिकरण्येन प्रतीतेः न च बुद्धिश्चेतना परिणामित्वात् इति मतमपास्तम् कृत्यदृष्ट- भोगानामिव चैतन्यस्यापि सामानाधिकरण्यप्रतीतेः त- तीन्द्रियपि धार्मिकोई करोमीति तदंशे उपनीतभानरूपं बोध्यम् । परि- णामित्वादिति । अनित्यधर्माश्रयत्वादित्यर्थः। कृत्यदृष्टभोगानामिति कृतिः। स्वसमानाधिकरणमेवाएं जनयनि नच्चादृष्टं स्वसमानाधिकरणमेव भोग जनयतीति कत्यदृष्भोगानां परम्परया सामानाधिकरण्यममितिवचेतनोई बुद्धायाभिलप्यतइति सम्बन्धनयवती बुद्धिरिति सिद्धमिति माव । तपाचेत्यादि । चेतनोह करोमीत्याकारेण बुद्ध्यारोपितस्य पुरुषस्य ज्ञानेन सहेद ज्ञानमिति प्रतीय मानो तालिकसम्बन्धी यस्स उपलब्धिरित्यर्थो योननया प्रतीयमान इत्यस्याध्या हारेण च बोध्य । ननु कृतिसामानाधिकरण्येन अदृष्टप्रतीति प्रात्यक्षिकी न स म्भवति तम्यातीन्द्रियत्वादत आह । अदृष्टस्यति । तदशो अदृष्टाश । अनित्यध मत्वादिति । यद्यपि धर्मत्वाशो व्यर्थ तथापि क्षणिकविज्ञानवादिना अनित्यविज्ञाने व्यभिचारोद्भावनमभिसन्धाय तदुक्त क्षणिकविज्ञानस्य वृत्तिमत्वलक्षणधर्मत्वविरहान सम्र व्यभिचार इति भाव । वृत्तिमत्व च दैशिकसम्बन्धेन बोम्यम् । तेन कालियन ·- २३० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । दिन्ने मानाभावाच । चेतनोहं करोमीति प्रतीतिः चैत- न्यांशे भ्रम इति चेत् कृत्यंशेपि किं नेष्यते अन्यथा बुद्धे- नित्यत्वे मोक्षाभावो नित्यत्वे तत्पूर्वमसंसारापत्तिः । नन्व- करोमीति सामानाधिकरण्यममितिमतीतेरित्यर्थः । तद्भिन्नति । कभिन्ने । मानाभावादित्यस्य चैतन इत्यादिःचः पूर्वोक्तदूपणसपुचायकः कर्तृत्वाश्रयो न चेतनः जन्यधर्माश्रयत्वात् घटवदिति वाधकसत्वाचेतनोहकरोमीति म तीतिश्चैतन्यांशे भ्रम इत्याहुते । चैतन्यांशे इति । कृवंशेपीति । बुद्धिः कई वाभाववतीजन्यधर्माश्रयत्वात् इति वाधकस्य तत्रापि सत्वादिति भावः । अन्ययेति । कर्तृचेतनयोर्भदाहीकार इत्यर्थः । बुख़्नत्यत्वइति । कर्तृभिन्न स्य चैतनस्य स्वीकारे तस्मिन् सुखदुःखाभावात् संसारमोक्षयोरनुपपत्या पूर्वोक्तरीत्या बुद्धिसत्वासत्ताभ्यामेव संसारापवर्गी वाच्यौ तथा च बुद्ध क्षणिकविज्ञानम्य वृत्तिमत्वेपि न व्यभिचारतादवस्य बुद्धम्तु प्रकृतिपरिणामत्वेन तगृत्तित्वान्न म्वरूपासिद्धि । ननु तद्भिन्ने मानाभावादित्यसङ्गत कर्तृभिन्नाना प्रकृत्यर्थाना सत्वादत आदि पूरयति । चेतनइत्यादिरिति । बुद्धि कर्तृत्वामाववती जन्यत्वादिति पाठ । जन्यधर्माश्रयलादिति प्रामादिव । यद्यय नेयागिकाना प्र. योगस्तदा तन्मते कर्तृनन्यधर्माश्रयत्वाद्वयभिचारित्वापत्ते यदि च साख्यमतप्रति एस्यैव तन्मतसिद्धपुरुषम्यव कर्तृत्वमस्तु न बुद्धेरित्यभिप्रायेणाय प्रयोग इत्युच्यने तदा स्वमतव्याघात कर्तृत्वस्यापि जन्यधर्मतया पुरुषधर्मत्वासम्भवेन कर्तृत्वस्याप मत्वापत्तिश्चेति । यदि च तत्पाउप्रामाण्येप्याग्रहस्तदा जन्यधर्म कर्तृत्वातिरिक्तत्वेन विशेषणीयम्नथा च साख्यमतानुयायिन एव पुरुषम्यैव कर्तृत्व चेतनत्व चास्तीत्य भिप्रायेणेयमाशङ्का भवति । के चिन्तु जन्यधर्मत्वादित्यम्य बहुव्रीहिमाश्रित्य जन्य धर्माश्रयत्वादित्यर्थं परिकल्प्य एन्दग्रन्यस्य कर्तृलाभावमापनेन तात्पर्य अपि तु व्यभिचारिणोक्तहेतुनाचतनत्वामावो न साधयित शक्योन्यथा तेनव व्यभिचारिहेतुना वर्तृत्वाभावोपि कि न सियेदित्यापादन एवं तात्पर्यमित्याहु । ननु वर्तृनित्य वे निर्मोचप्रमह इति मूलसडत कर्तुनित्यत्वेपि तभिन्नम्य चेननग्यात्यन्ति कदु ग्वनिवृत्तिरूपमाथे वापकाभावारित्यत आह । कर्तृभिन्नम्यति । तम्मिन् ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नित्यत्वे तु तत्सत्वनिवन्धनस्य सर्वदापत्या मोक्षाभाव एव स्यात् । युद्वेर- नित्यत्वेतु तत्र जन्यत्वं स्वीकरणीयमजन्यस्य नाशासम्भवात् तथा च त- दुत्पत्तेः पूर्व तत्सत्वनिवन्धनः संसारो न स्यादित्यर्थः । वस्तुतस्तदुत्पत्तेः पूर्व तदाश्रितादृष्टादेरभावाबुदेरनुत्पत्या संसारः कदापि न स्यादित्यत्र धेयम् । असिद्धेरिति । वृद्धौ प्रकृतिकार्यत्वाभावादिति भावः । ननु कर्तृ खेन जन्पत्वानुमितिः परिशेषात्मकतिजन्यत्यविपयिणी स्यादित्यत आह। कर्तुरिति । कर्तृत्वस्य जन्यत्वव्याप्यत्वे ऽनुकूलतर्काभावादिति भावः। प्रत्युत तद्विपरीतानादित्वग्राहकतर्कसत्वादनादित्वमेव कर्तुरित्साह । वीतरागेति । वीतरागजन्मादर्शनादिति न्यायसूत्रं सरागजन्मदर्शनादितितदर्थः । अनादि त्वमिति । स्तन्यपाने वालस्य प्रत्तिर्नेष्टसाधनताज्ञानमन्तरेण तच्च नानु भवस्वरूपं वाधात् स्मरणस्य स्वसमानाधिकरणपूर्वानुभवसापेक्षतया पूर्व जन्मसत्वे पूर्वजन्मन्यपि प्रथमप्रवृत्त्यनुरोधेन तत्पूर्वस्य एवं तत्पूर्वस्य जन्म नः सिद्धावनादित्वमात्मन इति भाव । अनादेरित्यस्य भावस्येति ने एः । जन्यभावत्वेन नाशे हेतुलादिति भावः । नचेनि । मतिया त- स्या गुणे सत्वरजस्तमोलक्षणैः क्रियमाणानि कर्माणि भवन्ति अहङ्कारो- हमिति प्रत्ययस्तेन विमूढ आत्मा अन्तःकरण यस्य तथाविधः पुरुषः क- । चतने । सुखेति । शुभाशुभकर्माकर्तरि सुखदु खयोरसम्भवादिति भाव । न स्यादित्यर्थ इति । न चेष्टापत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वमससारिणोपि ससारित्वोपगमे मुक्तस्यापि पुन सप्तारित्वापत्या मोक्षार्थकोपि न प्रवर्तेतेति भाव । पूर्वमप्तसारे कदापि ससारो न स्यादित्यप्यापत्ति सम्भवतीत्याह । वस्तुतस्विति । तदुत्पत्तेर्नु द्ध्युत्पत्ते । तदाश्रितेति । बुद्ध्याश्रितेत्यर्थ । अदृष्टादेरित्यदिना तज्जनककर्मण परिग्रह । अनुत्पत्येति । कार्यमाने अदृष्टस्य कारणत्वादिति भाव । नन्वनादेनी शायोगादिति मूलसमगत प्रागमावस्यानादेरपि नाशदर्शनादित्यत आह । अना देरित्यस्येति। प्रकृतेर्गुणै क्रियमाणानि सर्वश कर्माणीत्यस्योत्तरार्धे अन्वयासम्भव कर्माणीत्यस्य द्वितीयान्तत्वोपगमेपि कर्तेति कृयोगे षष्ठ्यापत्त्या साधुत्वानुपपत्तेनि राकाक्षतापरिहाराय क्रियापदमध्याहरति । मवन्तीति । इय चौत्तरार्धात्मागेवमपी त्यपि पूरणीय इति भावः । अहामति प्रत्ययइत्यस्य करिबुद्धी सति इत्यादित थासत्येव नेन विमूढत्त्वोपपत्ति आत्मेत्यस्य पुरुषार्थकत्वे भेदनियतमहस्य पष्ठयन ·२३२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चेतनायाः प्रकृतेः कार्यत्वायुद्धेरचेतनत्वम् कार्यकारणयो. स्थादात्म्यादिति चेन्न असिद्धेः कर्तुजन्यत्वे मानाभावाद वीतरागजन्मादर्शनादनादित्वम् अनादेनाशासम्भवान्नि- त्यत्वम् तत्किं प्रकृत्यादिकल्पनेन न च प्रकृतेः क्रियमाणा- नि गुणैः कर्माणि सर्वशः अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यतइत्यनेन विरोध इति वाच्यं प्रकृतेरदृष्टस्य गुणैरदृष्ट- जन्यरिच्छादिभिः कर्ताहमेवेत्यस्य तदर्थत्वात् तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु य इत्यादिवदता भगवता प्रकटी- कृतोयमुपरिष्टादाशय इति संक्षेपः । धर्माधर्मति । आत्मे- त्यनुपज्यते । शरीरस्य तदाश्रयत्वे देहान्तरकृतकर्मणां दे- हिमिति मन्यते इत्यर्थकेन भगवद्वचनेनेत्यर्थः । तेनात्मनः कर्तृत्वामा वप्रतिपादनादिति भावः । अहमेवेति । तथा च तेन स्वतन्त्रकर्तृत्वाभाव एवात्मनि प्रतिपाद्यते न तु कर्तृत्वसामान्याभाव इति भावः । प्रकटीकतो पपत्तिरतो व्याचष्टे । अन्त करणमिति । विरोधे हेतुमाह । तेनेति । स्वतत्रकर्तृत्व कारणान्तरनिरपेक्षनिष्ठकर्तृत्व अधिष्ठानमाधार दैवमदृष्ट कर्तृत्व प्रतिपाद्यकारणत्व प्रतिपाद्येत्यर्थ क्रियानुकूलकृतिमस्वरूपस्य तस्याधिष्ठानादौ बाधात् एव चाहमेव कर्ता इत्यत्रापि अहमेव कारणमित्येवार्य तथासत्यव मूढतोपपत्तिरन्यथाकारणाना बहुत्वेपि स्वस्यैव कर्तृतयाहमेव कर्तेत्यस्य प्रमात्वापत्तिरिति ध्येयम्।स्वरूपासिद्धेरिति। परकीयशरीरस्यैव पक्षतया तत्रप्रवृत्तिरूपहेतोरभावादिति भाव ।दृष्टान्तासिद्धिमिति। शरीरमिद चेतनाधिष्ठित चेष्टावत्वाव्यवदित्यनुमाने चेतनाधिष्ठितत्व चेतनप्रयुक्त कियावत्वमेव तस्य दृष्टान्तरर्थसत्वेपि चेष्टारूपहेतोरभावात् शरीररियायामेव पेष्टा स्वाहीकारादिति भाव । अर्थापत्तिरपीति । पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्ते इतिज्ञा नानन्तर पीनत्वान्यथानुपपत्या रानिभानन कल्पयति इयमापत्तिरित्यर्थ । अनुप ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । यामिति । "अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक् चेष्टा देवं चैवात्र पञ्चम"मित्यनेन पञ्चानामपि कर्तृत्वं मतिपाद्य तत्रैव सतीत्यादिनापि स्वतन्त्रकर्तत्वस्यैवात्मनो निपिद्धत्वादिति भावः । एवं पुरुषस्यैव कर्तृत्वपस्तु नच कारणत्वाभावेन कर्तृत्वाभाव एव साधनीय इति वाच्यं, स्वरूपासिद्धेः । कार्यकारणयोरभेदात् कार्यनाशे कार्यरूपतया नाशः स्यादित्यकारणत्वं पुरुषस्येत्यपि न सत् कार्यकारणयोरभेदस्यैवा- सिद्धत्वादिविस्तराभिया नोक्ताभिमायवानाहासंक्षेप इति । तदाश्रयत्वे धर्मा धर्माश्रयत्वे । अन्यथा विशेषगुणसम्बन्धाहते इत्यादिप्रतीतेरिति । इत्यादी नानादिसम्बन्धे प्रकारेणैवात्मनः प्रत्यक्षस्यानुभवसिद्धत्वादित्यर्थः । पर- कीयमवृत्त्यादेरतीन्द्रियत्वेन हेतुज्ञानासम्भवात् स्वरूपासिद्धेश्चाहा प्रवृत्तिर प्रेति । उक्तप्रायत्वादिति । शरीरस्य न चैतन्यमित्यनेनोक्तत्वादित्यर्थः । इच्छादीनामभावस्य कण्ठरवेणानुक्ते: प्राय:पदम्। चेष्टायाः प्रवृत्तिलापकावे ऽनुकूलतर्कमाह चेष्टायाश्चेति । चेष्टेति । शरीरे समवायेन चेपानुमितस्या- बच्छेदकतया प्रयत्नस्य समवायेनाथय आत्मैवेति भावः । दृप्रान्तासि- दिमाशक्य निराकरोति।यद्यपीति। तथा चोत्तरसंयोगमाप्तियोग्यक्रिया त्वस्यैव हेतुत्वमिति भावः । आत्मनो मनोमात्रजन्यज्ञानाविपयत्वे हेतुमाह । रूपाधभावनति । कालखात्मदिशा सर्वगतत्वं परमं महदित्यनेनात्मनि परमम हत्त्वस्योक्तेः पौनरुक्तयमाशङ्कयाह । वच्चेति । पूर्वमुक्ता इति "धुद्वयादिपदकं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा । धर्माधौं गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुदश" इत्यनेन साधर्म्यमकरणे कथिता इत्यर्थः। इति श्रीभारद्वाजकुलोद्भववालकृष्ण भरतनूद्भवमहादेवभट्टकृतौ मुक्तावलीप्रकाशोद्वतायापरिच्छेदः मूले बुद्धिस्तु द्विविधा मता अनुभूतिःस्मृतिश्च तत्रानुभूतिः प्रत्यक्षात्मिकैवति चार्वाकाः । अनुमितिरपीति । कणादसुगतौ । उपमितिरपीति केचित्रयायिक कदेशिनः । अर्थापत्तिरपीति प्राभाकराः । अनुपलब्धिरपीनि भाडा वेदान्तिनश्च । सम्भवौतह्यरूपेपीति पौराणकाः। तत्सर्वमयुक्तामति सूच यितुमनुभूतेश्वातुश्वानाध्यमाह । अनुभूतिचतुर्विधेति । अनुमिनोमि उपनुमि नोपि शान्दयामीति प्रतीतसिद्धानामनुमित्यादीनां दुर्वारतया चार्वाका- दुयदितमयुक्तम् । अर्यापत्तेधानुमितावान्तर्भावो व्यतिरेकिग्रन्थे व्यक्ती भावष्यति । अनुपलब्धेस्त्वभावएवान्तर्भावः भन्यासां च यथायधमनुमि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । हान्तरे भोगानुपपत्तेः । विशेपेति । योग्यविशेषगुणस्य ज्ञा- नसुखादेः सम्बन्धेनात्मनः प्रत्यक्षत्वं सम्भवति न त्वन्य- थाहं जाने ऽहं करोमीयादिप्रतीतेः । आत्मा परदेहादी प्रवृन्त्यादिनानुमीयते । प्रवृत्तिस्त्र चेष्टा ज्ञानेच्छाप्रयलादी- नां देहे ऽभावस्योक्तमायत्वात् चेष्टायाश्च प्रयत्नसाध्यत्वा- चेष्टया प्रयतवानात्मानुमीयतइति भावः । अत्र दृष्टान्त- माह । रथेति । यद्यपि स्थकर्म चेष्टा न भवति तथापि तेन कर्मणा सारथियथानुमीयते तथा चेष्टात्मकेन कर्मणा परा- मानुमीयतइति भावः । अहवारस्येति । अहङ्कारो ऽहमि- ति प्रत्ययः तस्याश्रयो विपय आत्मा न शरीरादिरिति । मन इति । मनोभिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविपयः मानसप्रत्यक्ष विपयश्चेत्यर्थः । रूपाद्यभावेनेन्द्रियान्तरायोग्यत्वात् । वि. भुरिति । विभुत्वं परममहत्परिमाणवत्त्वम् । तच पूर्वमु- तमपि स्पष्टार्थमुक्तम् । घुच्यादिगुणवानिति । वुद्धि- सुखदुःखेच्छादयश्चतुर्दशगुणाः पूर्वमुक्ता वेदितव्याः । अत्रैव प्रसङ्गात्कतिपयं बुद्धे. प्रपञ्चं दर्शयति । वुद्धिस्त्वि- त्यादावन्तर्भाव । उद्दिष्टासु प्रमास प्रथमोपस्थितसात् प्रत्यक्षं लक्षपति पु तावल्यामिन्द्रियजन्यामिति । इन्द्रियजन्यत्वमिन्द्रियरूपादावप्यस्त्यतो ज्ञा नमिति । अनुमित्यादावतिव्याप्तिवारणायेन्द्रियजन्यमिति । इन्द्रियजन्य लब्धिरिति । अमावे क्लुप्तसन्निकर्षीभावेन प्रत्यक्षामम्भवात्तद्ग्रहार्थं प्रतियोग्युपल भाभावस्य प्रमाणत परिकरुप्य तज्जन्यवाभावप्रतीतिरिति भावेदान्तिनधेत्यर्थ । सम्मवैतिवरूपे अपीति शतमस्तीति ज्ञानानन्तर शत पचाशद्घटितमितिज्ञानात चाशदस्तीति सम्भवानुभव इह वटे यक्षस्तिष्टतीत्यज्ञातमूलवक्तृवाक्याज्जायमानो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । विभुर्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्विविधा मता। अनुभूतिः स्मृतिश्च स्या- दनुभूतिश्चतुर्विधा ॥५१॥ ति । दैविध्यं ठ्युत्पादयति । अनुभूतिरिति । एतासां च- चतसृणां करणानि चत्वारि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रोक्तानि वेदितव्यानि । इन्द्रियजन्यं ज्ञा- नं प्रत्यक्षम् । यद्यपि मनोरूपेन्दियजन्यं सर्वमेव ज्ञानं त- खविशेषणे दत्तेप्यनुमित्यादावतिव्याप्तिस्तदवस्थेत्याशइते यद्यपीति ।न- न्विन्द्रियजन्यवाभावादीश्वरप्रत्यक्षे ऽव्याप्तिरत आह । ईश्वरप्रत्यक्ष वि- ति । तथा च जन्यप्रत्यक्षमेव लक्ष्यामिति भावः । ननु तस्यैव लक्ष्यवे किं मानमत आह । इन्द्रियार्थेति । इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमित्पनेनेश्वरप्रत्य- नुभव ऐतिव्यम् । नचायंशाब्दानुभव । आप्तोक्तत्वेन निश्चितशब्दस्यैव तत्करणत्वेन तदभावादिति भावः । नन्वनुभूतिश्चतुर्विधेति वाड्मात्रेण कथं न्यूनाधिकसंख्यानि रास इत्याराक्य स्वयं युक्तिमाह । अनुमिनोमीत्यादि । अभावएवान्तर्भाव इति । उपलव्ध्यभाव एपानुपलब्धि तु प्रथमतः विशेषणतासन्निर्पणाभावनानं प्रत्यक्षात्म- कमेवेति भावः । यथायथमिति । सम्भवस्यानुमितावतियात्य शब्दे अन्तर्भाव आसोक्त- स्वप्सन्देहादप्रामाण्यमानास्कन्दितः स इति भावः । इन्द्रियरूपादावपीति । इद च यथाश्रुताभिप्रायेण वस्तुतो मनोरूपेन्द्रियनन्यानुमित्यादावतिव्याप्तिवारणाय इन्द्रिय- स्वावच्छिन्नननकतानिरूपितजन्यताविवशणत्यावश्यकतया मानपद स्वरूपकर्तिनमे- वेति बोध्यम् । अनुमित्यादावित्यादिनोपमित्यादिपरिग्रहः । ननु सूत्रे अव्यभिचारिप- देवैयर्यमित्याशक्याह ।भ्रमेति।नक्तलक्षणस्य प्रत्यक्षनमे अव्याप्तिरिस्यत माह ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । थापीन्द्रियत्वेन रूपेणेन्द्रियाणां यत्र ज्ञाने करणत्वं तत्पक्ष- मिति विवक्षितम् । ईश्वरप्रत्यक्षं तु न लक्ष्यम् । इन्दियार्थस- निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमिति सूत्रे तथेवोक्तत्वात् । अथ वा ज्ञानाकरण ज्ञानं प्रत्यक्षम् । अनुमितो व्याप्तिज्ञानस्य उपमितो साह श्यज्ञानस्य शाब्दबोधे पदज्ञानस्य स्मृतावनुभवस्य करण क्षमनुमित्यादि च व्यावर्पते। भ्रमवारणायाह । अव्यभिचारीति । भ्रम- भिन्नमित्यर्थः । एतावता प्रत्यक्षममाया लक्षणमुक्तं तद्विभागमाह। अन्यप- देश्यमिति। निर्विकल्पकमित्यर्थ । नचाव्यपदेश्यपदेन कथ निर्विकल्पकला- भ इति वाच्यं, व्यपदेशः पदवाच्यत्वं तदविषयकामत्याद् विशिष्टशाने तत्तत्पदवाच्यत्वमुपनीत भासते इति प्राचीनमतानुसारित्वात् । अत एवं कणादनामानं मुनिमित्यादि तत्र तत्रोक्तं सङ्गच्छते । यद्वा व्यपदेश शब्द- एतावतेति । तथा च प्रत्यक्षप्रमाया लक्ष्यतया भ्रमस्यालक्ष्यत्वान्न तनाव्याप्तिरिति भाव । न चैव मूरोक्तरक्षणाय भ्रमेतिच्याप्तिस्तम्यापि रक्ष्यत्वाभ्युपगमे च सूत्रा- नुसारिता न स्यादिति वाच्यम् । जानपदस्य मूलस्थलक्षणे प्रमापरत्वादत एव न त- द्वैयर्यमिति भाव । तदविषयकमितीति । पदवाच्यत्वाविषयकमित्यर्थ । नन्वय पट इत्यादिविशिष्टज्ञानस्यापि पदवाच्यत्वाविषयक्त्वानिर्विकल्पकविमाजकधर्मस्य विशिष्टज्ञानसाधारण्यादसङ्गतिरित्यत आह । विशिष्टजानइति । तथा चाय घटपदः वाच्यइत्यादिरेव विशिष्टजानाकार इति भाव । एतत्कसे व्यपदेश्यपदविषयका त्ययार्थ । नवीनमतमनुसृत्याह । यद्वति एतत्कल्पे तु अर्ह एव प्रत्ययार्थ इति भाव । अनुव्यवसायमिन्नज्ञानमात्रम्यैव व्यवसायत्वेन निर्विकल्पकसाधनव्यवसायत्वमत आहा विशिष्टेति । इन्द्रियार्थमन्निकर्पोत्पन्न मानमव्यपदेश्यमयभिचारिव्यवसायात्मकमिति मूत्रयोजनमाह । एव चेनि । नन्वीश्वरप्रत्यक्ष तु रक्ष्यमित्युत्वा सूत्रे तथैवोक्तत्वा दिति मूलकारोक्तिरसङ्गता उक्तसूत्रे ईश्वरप्रत्यक्षलक्ष्यताया अनभिधानात्तदर्थमाहे श्वरेति । ननु जन्यप्रत्यक्षप्रमाणलक्षणस्य सूत्रकारोक्तावपि प्रत्यक्षप्रमासामान्यरक्षण ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । भयोगः स च विशिष्टतानादेवेत्यव्यपदेश्यत्वेन व्यपदेशानईखेन निर्षि. कल्पकलामः । व्यवसायात्मकमिति।विशिष्टव्यवसायात्मकमित्यर्थः । वि. शिष्टानात्मकामति यावत् । एवं च सूत्रे इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमव्याभ- चारि अन्यपैदेश्य व्यवसायात्मकमिति योजना वोध्या । अन्यथा लक्ष- णवाक्ये विभागबोधकपदेन व्यवधानादसङ्गतेरिति । तथैवोक्तस्वादिति । ईश्वरप्रत्यक्षालक्ष्यत्वस्यैवाभिप्रेतत्वादित्यर्थः । ईश्वरप्रत्यक्षस्यापि लक्ष्य- त्वमभिप्रेत्याह । अथ घेति । ज्ञानाकरणकमिति । बानाजन्यमित्युक्तौ चा. व्याप्तिः विशिष्टज्ञानमात्रस्य विशेषणज्ञानजन्यवादतो जानाकरणकामति । अनुमित्यादौ व्याप्त्यादिजानस्य करणत्वमस्त्येवेति नानुमित्यादावतिव्या किमिति शिष्यनिज्ञासया प्रत्यक्षप्रमासामान्यलक्षण वक्तव्यमेवेत्यस्वरसालक्षणान्तरम वतारयति । ईश्वरेति । अव्याप्तिरिति । निर्विकरुपकस्य ज्ञानामन्यतया लक्षणस्य तत्र सत्वेन विशिष्टज्ञानलक्षणसमन्वयस्यावश्यकत्वात् । अव्याप्ती हेतुमाह । विशि. टेति मन्येत्यादिस्तेनेश्वर विशिष्टज्ञानस्य विशेपणज्ञानानन्यत्वेपि न कृत्स्नार्थकमात्र पदासङ्गति यत्तीश्वरज्ञान निर्विकल्पक्मेवेति तदसत्कार्यमात्र प्रत्यन्वयव्यतिरेकम्या लोके विशिष्टज्ञानस्यैव कारणत्वावधारणाद्विशिष्टज्ञानस्यैवेश्वरे सकर्तृकत्वानुमित्यासिद्धे. यदि न कार्यसामान्ये कृतैरव कारणत न ज्ञानेच्छयो तया तयोरन्यथासिद्धत्वा- तथा च सकर्तृकत्वानुमानेनेचरे कृतैरेव सिद्धिर्न ज्ञानेच्छयो । न चैवमीश्वरे ज्ञा- नेच्छयो कथ सिद्धिरिति वाच्यम् । यस्सर्वज्ञइत्यादिश्रुत्या ज्ञानस्य स ऐक्षत बहु- स्यामिति श्रुत्या इच्छायास्तत्र सिद्धरीक्षणस्येलारूपत्वादिति विभाव्यते तदा यथा- श्रुतमेव साधु । न चैवमपि जन्यनिर्विकल्पकस्यापीश्वरज्ञाननन्यतया तत्राव्याप्तेरनु पपादनाद्ग्रन्थकारस्य न्यूनता दुरिवेति वाच्यम् । ज्ञानजन्येत्यस्य समवायसम्बन्धा- वच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यनाशून्यार्थकत्वे निर्विकल्पके व्याप्त्यसम्भवेन तदुपेक्ष णसम्भवादिति ध्येयम् । अनुमित्यादी लक्षणतत्वमुपपादयति । अनुमित्यादाविति । इद लक्षणमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणमित्याह । अकारणकेत्यादि । करणसामान्यशून्यत्वा- देवेत्यर्थ । ननु तत्वज्ञानात्मकप्रत्यक्षे अव्याप्तिस्तत्र निदिध्यासनव्यापारकस्य अनु मित्यादिज्ञानस्य कारणत्वादित्याशङ्कते । अथेति । जानावगर्भति । जानसपटिते त्यर्थ ।कारणत्वामावस्येत्यम्य निरूपकतासम्बन्धेनेत्यादि । योगिप्रत्यक्ष तत्वज्ञानरूप बो-यम् । न वेवमपि विशिष्टवैशिष्टयागाहिप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनान- ·२३८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्तिः । अकरणकत्वादेव चेश्वरमानसङ्ग्रहः । अथ निदिध्यासनद्वारा मन नादिज्ञानकरणके योगिमत्यक्षे लक्षणमिदमव्यापकमिति चेन्न जानाकरण कपदन ज्ञानत्वगर्भधर्मावन्छिन्नकरणकत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् नवेद योगिप्रत्यक्षान्यापक श्रवणादिमातिपानांशब्दत्वादिनैवजनकलेन विशि टाभावसत्वादितिप्रिय वा धानकरणकत्वाव्याभिचारिजातिशून्यमानत्वामह विवक्षित तादृशी च मातिरनुमितित्वादिरेव । एतेनानुमित्यादौ व्याप्ति जानादेनित्वेन करणतानये जानत्वघटितकरणतावच्छेदकधर्मापसिद्धा सम्भवोपि प्रत्युक्त इति । व्यासिज्ञानस्येति । पठचन्तचनुष्यस्य करण त्वादिष्यनेनान्वयः। नच स्मरणात्मकपरामर्शस्थले व्याप्तिमानस्य करण त्यासम्भव इवि वाच्य तत्र व्याप्तिवानस्य संस्कारद्वारा हेतुत्वात् नच ज्ञा नपदस्य सनिषयकपरत्वमेवास्ताम् कि व्याप्तिजानस्य संस्कारद्वारा तत्र व्यापारकनिर्विकल्पककरणके अव्याप्तिर्दैवीरैवेत्यस्वरसादाह ॥ अथवेति ।। करणा तानयइति । परामर्शाभावादेव घटादिज्ञानादमितिवारणसम्मवादिति भाव ॥ एतच्च यथानुताभिप्रायेणोक्त पर्याप्त्यनिवेशसूचनायैव घटिनेत्युपादानादेव ज्ञानव घटितत्व ज्ञानलविषयकप्रतीत्यविषयतमात्र न तु ज्ञानत्वमिन्नत्वमपि तन घरक प्रयोननाभावादसम्मवापात्तेश्चेति विभावनीयम् । करणत्वासम्भवइति । व्याप्तिज्ञाना सत्वेपि विशिष्टविषयकसस्ताराद्विशिष्टविषयकस्मरणात्मकपरामर्शोत्पत्तेरिति भाव । सम्कारद्वारेति । तथा च व्याप्तिज्ञानम्य स्वजन्यपरामर्शसम्बन्धेन अनुमितौ कार णतापरामर्श स्वजन्यत्व च स्वनिष्ठसमवायस्वनन्यसस्कारान्यतरसम्बन्धावठिनकार णतानिरूपितकार्यतारूप नात प्रात्यक्षिकपरामर्शजन्यानुमितेाप्तिज्ञानकारणत्वा- नुपपत्तिरिति भाव । ज्ञानपदमिति । अनुमितौ व्यातिज्ञान कारणमित्यन ज्ञानप दमित्यर्थ तथा च स्सरणात्मकपरामर्शम्यापि व्याप्तिविषयकसस्कारजन्यताया करण स्वमभानमिति भाव । एव च कारण व्याप्तिधीरिति कारिकायामपि धीपद सवि पयापरमेवेति भाव । तत्रेति । स्मरणात्मकपरामर्शइत्यर्थ । यद्यपि समानविषय कनिश्चयम्य सस्कारद्वारा कश्चिदनुभवत्वेन कैश्चिज्ज्ञानत्वेन म्मरणजनकत्व क्लप्त मेवेति नतदनुरोधेन तत्कल्पनीयमित्यप्तगतमैवैतत्तथापि हेतुत्वकल्पनेनेत्यम्य नादृश हेतृत्वरितरक्षणकल्पनेनेत्यर्यक्तया अन्यतरसम्बन्धेन व्याप्तिज्ञानजन्यत्वस्य रूप पकत्वमपेक्ष्य समवायेन व्याप्तिविषयकज यत्वस्य भणपकले लापवानामग ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । हेतुत्वकल्पनेनेति याप इच्छादितः संस्काराच्चानुमितेरनुदयात् सविपय- कत्वस्यातिप्रसकत्वात् । सादृश्यज्ञानस्य सादृश्यप्रकारकजानन्य । तत्रा- नुमित्यादौ । अनुमिति लक्षयति । परमर्शेति । परामर्शत्वं च व्याप्तिविशि- धूपक्षमताजानवत्वम् । तथा च व्याप्तिविशिकृपक्षधर्मताजानजन्यं मान- मनुमितिरिति फलितम् । भवति हि वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति मान व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताबानं तज्जन्य पर्वतो वह्निमानिति वानमिति तत्र लक्षणसमन्वयः । यद्यपीत्यादिमत्यक्षादिकामित्यादिना विशेषणतावच्छेद- कमकारकनिश्चयविधया परामर्शजन्यस्य विशिवीशष्ट्यबोधस्य परिग्र- तिः । अतिप्रसकत्वादिति । अथ व्याप्तिविषयकत्वेन कारणतापक्षे व्याप्तिविषय- केच्छादावपि कारणत्वमस्त्येवेति कथमतिप्रसक्तता अन्यथा अनुमित्यनुषघायकन्या- प्तिज्ञानेपि व्याप्तिजानत्वसत्वेन अतिप्रसकतया तदपि कारणतावछेदक न स्यात् यदि च अनुमित्यनुपधायकेपि व्याप्तिज्ञाने स्वरूपयोग्यतारूपकारणत्वस्वीकारान्ना- तिप्रसक्तिरित्युच्यते तदा प्रकृतपीदमेवोत्तरमिति मैव कतिपयव्याप्तिज्ञानेषु का. रणत्वकल्पनापेक्षया अनतेछादिषु तत्वल्पनगौरवस्यैव तन्मते दूपणत्वेन प्रकृतप्र. थाभिप्रेतत्वादत एवैतत्सूननायैवेळात इत्युपेक्ष्य इछादितः संस्कारेछेत्येतावत्पर्यंत- मभिहितमित्यवधेयम् । उपमिती सादृश्यज्ञानं करणमित्यत्र गवयादिविशेष्यकसादृश्य- प्रकारकज्ञानस्य व्यापारताभूमं निराकर्तुं व्याचष्टे | सादृश्यप्रकारकति । न चैवं यद्व्यापारदौलम्यं अतिदेशवाक्यार्थस्मृतेर्व्यापारत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । तथाचेति । व्याप्तिविशिष्टं व्याप्तिप्रकारकं यत्पक्षविशेष्यकं पक्षधर्मताजानं हेतुतावछेदकसं. सर्गावगाहिबानमित्यर्थः परामर्शजन्यसंस्कारे अतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानपदोपादानम् । ननु व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतावानमिति व्युत्पत्या वन्हिव्याप्यविशेष्यकपर्वतादिवृत्ति- त्वप्रकारकडानजन्यस्वं ततो सम्यते तथा व कन्हिज्यायधूमकानिति परामर्शजन्या- नुमितावव्याप्तिरित्याशंकायामाह । मवति हीति ॥ वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति झानं व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतानानं भवतीत्यन्वय. । उक्तरीत्या व्याप्तिप्रकारकपक्ष- विशेष्यकहेतुतावछेदकसम्बन्धावगाहिज्ञानस्यैव तादृशजानलम्यत्वादिति भाव न चैवमपि दन्हिव्याप्यो धूमः पर्वत इति ज्ञानगन्यानुमितावतिन्याप्तिधूमो वन्हि- च्याप्यो धूमवान् पर्वत इति परामर्शानात्मकज्ञानजन्यप्रत्यक्षादावतिव्याप्तिर्वान्हव्या- प्यध्मवानिति परामर्शस्यापि कालविधया घटादिप्रत्यक्षहेतुतया तत्रातिव्याप्तिश्चे- ·२४० - कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त्वात्तत्र नातिव्याप्तिः । इदं लक्षणमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणम् । परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः यद्यपि परामर्शप्रत्यक्षादिकं परामर्शजन्यं तथापि परामर्शजन्यं हेत्वविषयकं ज्ञानमः हः। परामर्शजन्ममिति । विपपविषया तत्र परामर्शस्य हेतुत्वादिति भा. व ।कादाचित्केति। धूमवान् पर्वतो वह्निमामित्यनुमितौ पक्षतावच्छेदकविध या धूमस्य मानादिति भावः । तादृशेति कयितनिश्चयजन्यहत्वाविषयके- त्य सत्तामादायातिव्याप्तिरतोऽनुभवत्वाव्याप्यति। अनुभवत्वन्यूनाति त्वं तदर्यः । तेन नानुभवत्वनातिमादाय प्रत्यक्षादावतिव्याप्तिः । जाति- मत्त्वं च समवायन विवक्षित तेन कालिकसम्बन्धेन जातिमति काले ना तिव्याप्तिः । पक्षधर्मताया अभवेशेन लापवाल्लक्षणान्तरमाह । अथ थे- ति । अत्रापि साध्यतावच्छेदकधर्मसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धहेतुतावच्छेद- ति वाच्यम् । एतद्वारणाय च हेतुतावछेदकसम्बन्धावछिन्नव्याप्त्यवछिन्नप्रकारता- निरूपितपक्षविशेप्यताशालिनिश्चयत्वावछिन्नननकतानिरूपितमन्यताया एव सः णे निवेशनीयत्वादिति माव । अनुमितिसमानविशेप्यकतया पक्षविशेष्यकपरामर्श- स्यैवानुमितिहेतुत्वादिति भावः । यद्यपीत्यादीति । ननु प्रत्यक्षे विषयस्य सामान्यतो विषयत्वेन विशेषतश्च तत्तद्व्यक्तितेनैव हेतुतया लक्षणे चोत्तनिश्ययत्वावछिन्नन- नकतानिरूपितजन्यताया एव विवक्षणीयतया नोक्तातिव्याप्तिरित्यत आह । आ. दिनेत्यादि । तथा चैतदस्वरसेनैव आदिपदमुपात्तम् । विशिष्टवैशिष्टयावगाहिबुद्धि- स्वावछिन्न प्रति च विशेषणताबछेदकप्रकारकाविशेषणनिश्चयत्वेनैव हेतुतया भवति तत्रातिव्याप्तिरिति भावः । धूमवान् पर्वत इत्यादि आलोकादिलिंगकधूमवत्पर्वतप- क्षकानुमिन्यादावित्यर्थ ॥ सत्तामादायेति । पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितिवृत्तिसत्ताजा- तिमत्वस्य प्रत्यक्षादावपि सत्वादिति भावः । नन्वनुभवत्वमप्यनुभवत्वव्याप्यमेवेति त- मादायैव अतिव्याप्तितादवस्थ्यमित्यत आह । अनुभवत्वेति । अत्र च धूमवान पर तो वन्हिमानित्यनुमिताकव्याप्तिारणायैव जातिघटितलक्षणादरणमितिबोध्यम् । लाघपादिति । व्याप्तिज्ञाननिष्ठम्वन्यज्ञानसम्बन्धावछिन्नननकताकत्वं व्याप्तिबा- नकरणकत्व न तु ब्याप्तिज्ञाननन्यज्ञानजन्यत्वे सति व्याप्तिज्ञानजन्यत्वं व्याप्ति ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कधर्महेतुतावच्छेदकसम्बन्धानामननुगमादेकव्याप्त्युपादाने न्यानुमिता- पव्याप्तेरेका व्याप्तिमुपादाय तज्ज्ञानकरणकत्र्त्त्यनुभवत्वव्याप्यजाति- मत्वं विवक्षणीयम् । नन्वनुमिात प्रत्यपि न व्याप्तिाउनत्वेन करणत्वं किं तु जानत्वेन मनस्त्वेनैव वा एवमेवोपमित्यादावपि मनस्त्वेनैव करणत्वम् । नर कार्यपैनात्यं न स्यादिति वाच्य सामग्रीवलक्षण्यादेव तदुपपत्ते नच प्रमाणविभागानुपपचिः क्रियाविशेषात्तदुपपत्तेरतः पूर्वोक्तानुमित्यादिलक्ष- णानामसम्भव इत्यत आह । वस्तुत इति । घटे ऽतिव्याप्तिवारणाय वृत्य- न्तम् । दृचित्वं समवायेन विवक्षितम् तेनानुमिती कलिकेन घटत्वस्य - । ज्ञानफरणत्वं तेन कालोपाधिविधया व्याप्तिशाननन्यत्वमादाय तथैव परामर्शनन्य- समादाय च घटादिप्रत्यक्षे नातिव्याप्ति अत्रापि लिंगाविषयकत्वनिवेशनमावश्य- के अन्यथा वन्हिव्याप्यधूमवत्पर्वतवान्देश इति विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञाने अ. तिव्याप्तिप्रसङ्गात् लिंगाविषयकत्वं व्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारताशून्यत्वमेव तेन धूम- स्वादिना धूलीपटलादिविषयकाविशेष्यावगाहिप्रत्यक्षे नातिव्याप्तितावस्थ्यम् । न चै- यमव्याप्तित्वेन घटाद्यवगाहिविशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षवारणासम्भव इति वाच्यम् । हे- तुतावछेदकावछिन्नप्रकारतानिरूपिताधिकरणत्वावछिन्नप्रकारतानिरूपिताधेयलावछि- न्नप्रकारतेत्यादिक्रमेणाधेरत्तावछिन्नप्रकारसापर्यंतमुपादाय तन्निरूपितसाधनतावछेद- कावछिन्नप्रकारिताशून्यत्वस्य निवेशनीयत्वादिति भाव । तज्ज्ञानकरणकवृत्ती- ति । तद्व्याप्तिज्ञानकरणनज्ञानवृत्तीत्यर्थ ॥ कारणत्वमिति । परामर्शरूपकार- णान्तराभावादेव यत्किचिज्जानात्केवलमनसो वानुमितिवारणासम्भवादिति भाव । अत्र च ज्ञानत्वेन कारणतापक्षे अनन्तज्ञानव्यकीना कारणत्वकल्पनापत्तिरिपि च जानस्य कारणत्वेपि सत्यभावात्परामर्शस्यापि ज्ञानत्वाद्गुरुभूतस्वजन्यज्ञानस्य स- म्बन्धेन तस्य तथात्वे मानाभावाचेति मनस्त्वेन वेत्युक्तम् । ननु परामर्शातिदेशवा- क्यार्थस्मरणद्वारानुमित्युपमित्योरेकमन करणकखे इन्द्रियत्वव्याप्तिज्ञानत्वादिना प्र- माणविभागो न स्यात् । न च प्रत्यक्षकरणत्वानुमितिकरणत्यादिना एकस्यापि मननो विभागसम्भव' परस्परासङ्कीर्णव्याप्यधर्मकथन विभाग इत्यत्र परस्परासङ्कीर्णत्वम्य सावच्छिन्नविपयित्वाव्यापकविपयितावच्छेदकत्वरूपत्वादन्यथा व्यभिचाराभिन्नविरो- धाप्रसिध्या हेत्वाभासविभागानुपपत्तेरिति वाच्यम् । मनस्त्वेनैवोभयन करणत्वे अ नुमितित्वोपमितित्वयोरेव नियामकाभावेन क्वचिदपि विभागासम्भवादित्याशङ्कते ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । मितिः । न च कादाचित्कहेतुविषयकाउमितावव्याप्तिरिति वाच्यं तादृशज्ञानवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षि- तत्वात् । अथ वा व्याप्तिज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमितिः । एवं सादृश्यज्ञानकरणकं ज्ञानमुपमितिः। पदज्ञानकरणकं ज्ञानं शाब्दबोधः । वस्तुतो यां काञ्चिदनुमितिव्यक्तिमादाय त. द्यक्तिवृत्तिप्रत्यक्षावृत्तिजातिमत्त्वमनुमितित्वम् । एवं यत्कि- तित्वेपि नातिव्याप्तिः । ज्ञानत्वानुभवत्वादिकमादाय प्रत्यक्षादावतिव्या तिवारणाय विशेष्यदलम् । ननु मनसः करणतापक्षे मानाकरणकत्वं प्रत्य क्षलक्षणमनुमित्यादावतिव्याप्तमतः प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरमाह । एवमिति। मत्यक्षत्वादिकामति । यत्किञ्चिदुपमितिव्यक्तिनिमत्यक्षासमवेतजातिम स्वमुपमितित्वम् । यत्किञ्चिच्छाब्दवोधव्यक्तिमादाय तद्वयक्तिवृत्तिप्रत्यक्षा- समवेतनातिमत्वं निर्वाच्यामित्यर्थः । शब्दभेदेनानुमित्यादीनां लक्षणकयं नचेति । क्रियाविशेषादिति । क्रिया धात्वर्थो न तु कर्म तथा च प्रत्यक्षादिप्रमारू पधावयविजातीयप्रमाभेदेनैव प्रमाणाना विमागसम्मवादिति भाव । मनस इत्यस्या नुमित्यादावित्यादि । अतिव्याप्तमिति । नित्यप्रत्यक्षे अव्याप्तिभिया इन्द्रियजन्य त्वस्य प्रत्यक्षलक्षणत्वासम्भवादिति भाव । प्रत्यक्षत्वमिति । उपमित्यादे सर्वनाध- सिनतया प्रथमोपत्थितत्वाच्च । अनुमित्यसमवेतत्वस्यैव प्रत्यक्षलक्षणवटकत्वेनोक्ति । आदिपदग्राह्यमुपमितित्व शाब्दत्व च निर्वक्ति । यताकिञ्चिदिति । शब्दभेदेनेति । प्रत्यक्षलक्षणे अनुमित्यसमवेतेति तदितरलक्षणेषु प्रत्यक्षासमवेतेति शब्दविशेषेणेत्यर्थ । प्रथमतो मूले अनुमितिलक्षणस्यैव नातिघटितस्योकत्वात्प्रत्यक्षादीनामित्युपेक्ष्य अ मित्यादीनामित्युक्तम् । अनुमवत्वनात्यशीकारेणेति । विशेषणज्ञानादिजन्यतावच्छे दककोयै स्मृत्यन्यस्वनिवेशे गौरवापत्या तज्जन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टतयैवानुभव वनातिसिद्धरिति माव । एव च सर्वलक्षणेषु स्मृत्यसमवेतेत्युक्तो अनुभवत्वमादाय अनुमित्यादावतिव्याप्त्यापत्या एकत्रानुमित्यसमवेतस्वस्थान्यत्र प्रत्यक्षासमवेतत्वस्यैव निवेशमीयतया शब्दभेदेन लक्षणाभिधानमावश्यकमेवेति बोध्यम् । तद्यक्तिसमवेतेति।

·कारिकारली, पुकारली, दिनकरी, रामरुद्री । नमनुभवत्वजात्यङ्गीकारेण तदनङ्गीकारे तद्व्यक्तिसमवेतस्परणासमवेतध- र्यसमवायित्वरूपस्य लक्षणचतुष्टयस्यैकशन्देन वक्तुं शक्यत्वादिति ध्ये- यम्। उक्तसूत्रोत । इन्द्रिपार्थसन्निकर्पोत्पन्नमित्याद्युपर्शितसूत्रानुसारादि- त्यर्थः । घ्राणस्य निर्विषयकत्वादाह ग्राह्य । इति । सुरभित्वादीत्यादिनासु- रभितपरिग्रहः। तद्वृत्तीति। गन्धचीत्यर्थः । उद्भतेति।उद्भूतपदस्प कृत्य- माहाग्रीप्मेति । उप्मादवित्यादिना चूर्णप्रविष्टतेजः परिग्रहः । न तत्मत्यक्ष- म्। नौमादिगतरूपमत्यक्षम् । न्यूनतां परिहर्तुमाह। पृथक्त्वादिकमपीति। आ- लोकसंयोग इति । तस्य कारणत्वमन्धकारे चाक्षुपापत्तिवारणायोद्भूतरू. पस्य तु पिशाचादीनां प्रत्यक्षवारणायेत्यवधेयम् । तयोः उद्भूतरूपालोक- संयोगयोः रूपमिन्नस्य रूपत्वादेस्त्वगिन्द्रियेणाग्रहणादाह । रूपत्वादिभि- भमिति । आदिना नीललादिपरिग्रहः । द्रव्याध्यक्षइति । पूर्वान्वयी न तू- घरान्वयीति बोधयितु रूपमत्रापिकारणं द्रव्याध्यक्षइत्यन्तप्रतीकधारणम् । एकशेपेण प्रत्यक्षादिव्यक्तिसमवेतेत्यर्थः । ज्ञानत्वादिकमादाय अन्यत्रातिन्यासिया रणायात्र स्मरणसमवेतेत्युक्तम् । सूत्रानुसारादिति।सूत्राननुसारेण प्रत्यक्षतामान्यस्य लक्षणप्रदर्शनपसे तु नित्यप्रत्यक्षस्यैकत्वेन तद्विभागासम्मवाज्जन्यप्रत्यक्षस्यैव विभाग इति मावः । ननु गोचरपदस्य विषयार्थकतया प्राणस्य गोचरो गन्ध इत्यसकतमि- त्याशङ्का निराकारोति । प्राणस्येति । माइतीति । तथा च गोचरपदस्य नन्यज्ञा- नविपयार्थकतया नासझतिरिति मावः । न तत्प्रत्यक्षमित्यस्य नोप्मादिप्रत्यक्षमिति नार्यः रूपे उद्भूतत्वप्रवेशेन तत्प्रत्यक्षवारणासम्भवात् द्रव्याणि तद्वन्तीत्यनेनैव त- स्मत्यक्षस्य वारणीयत्वादतो व्याचष्टे । नोप्मादिगतेति । रूपत्वादिभिन्नमितीति । इदमंशपूरणं न तु विवरणं तथात्वे रूमादिभिन्नमित्येव व्यादिति बोध्यम् । ननु रूप- मत्रापि कारणमित्यत्रैव श्लोक्समाप्तेदव्याध्यक्ष इतिद्वितीयकारिकास्थमके पद कि- मित्यत्रैवोपात्तमित्याशङ्कां निरस्यति । द्रव्याध्यक्षइतीति । पुन शङ्कते इतिमूले लाघ- बादित्यस्य आत्मावृत्तित्वावच्छिन्नाभावत्वेनर तादृशप्रत्यक्षाभावप्रयोजकत्वशब्दभिन्न- विशेषगुणापेक्षयेत्यादिः । रूपापेक्षया स्पर्शस्य लाघवाभावात्तथा च उद्भूतरूपत्वेन उद्भूतस्पर्शत्वेन वा कारणमित्यत्र विनिगमनाविरहः वायोरिव प्रमायाः प्रत्यक्षाभावे इष्टापत्तिसम्भवादित्यत्रैव तद्ग्रन्थतापर्यमिति बोध्यम् । एतदेव स्पष्टयति । प्रति- बध्येति । समानं विरोध्युत्तरं प्रतिबन्धी । उपसंहरतीति । गुरुभूतम्यापि आत्मा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । शकते। वहिरिन्द्रियेति । ननु कार्याभावे कारणाभावस्य प्रयोजकतया गग- नादौ वहिरिन्द्रियजन्यमत्यक्षाभावे रूपाभावस्पर्शाभावयोः प्रयोजकत्वक ल्पने गौरवात्तादृशप्रत्यक्ष रूपत्वेन हेतुतां कल्पयित्वा तदवच्छिन्नाभावत्वे. व तादृशमत्यक्षाभावे प्रयोजकत्वमुचितमित्यत आह । आत्मावृत्तीति । आ. त्मनो बहिरिन्द्रियजन्यमत्यक्षवारणायात्मावृत्तीति । आकाशस्य वहिरि न्द्रियनन्यप्रत्यक्षवारणाय शब्दभिनेति । कालादेस्तद्वारणाय विशेपेत्ति । शङ्कते। रूपस्येति । पुनः शइते । इति । प्रतिबन्धोत्तरयति उद्भूतोत । उ- पसंहरति । तस्मादिति । ननु घुटेः स्पार्शनानङ्गीकाराचस्पार्शनवारणाय स्पर्शान्यद्रव्यसमवेवस्पार्शन प्रति त्वकसंयुक्तस्पार्शनवद्र्व्यसमवापत्वेन हे. तत्वस्य वाच्यतया वायोः पार्शनाङ्गीकारो नोचितः । अन्यथा वायुगतसं ख्यापरिमाणयोस्त्वचा ग्रहणप्रसङ्गादित्यत आह । वायुप्रभयोरिति । प्रभौ- पादानं दृष्टान्तार्थम् । गृह्यतएवेति । तया च वायुगतसंख्यादिग्रहे इष्टाप- - त्तिविशेषेत्यादिना पूर्वमुक्तस्य कारणत्वमेव व्यवस्थापयतीत्यर्थः । अनुचितइति । चतुरणुकादिवायोरपि सन्यित्वाट्रव्यसमवेतत्वाच्च तत्र च कारणीभूतत्वक्सयुक्त- स्पार्शनवत्समदायाभावात् व्यणुकस्य स्पार्शनाविपयत्वादिति भावः । ननु वायुगत- सहयादिप्रत्यक्षापत्तिदोषणय वायुप्रमयोरिति ग्रन्थस्यावतारितत्वेन तत्र प्रभागत- सङ्ख्याप्रत्यक्षे इष्टापत्तिरयुक्तेत्यत आह । दृष्टान्तार्थमिति । बाधकाभाव इति । अत्र च यद्यपि वायोः पार्शनोपगमे तस्यापि स्पर्शान्यद्व्यसमवेतत्वेन तत्प्रत्यो कारणीभूतम्य त्वक्सयुक्तम्पार्शनवत्समवेतत्वस्य विरहएव बाधको भवति परमाणुस्तु महत्वाभावादेव न स्पार्शनयोग्यः । न च वायुचतुरणुकस्य नेप्यतएव स्पार्शनमपि तु पञ्चाणुकादीनामेवेति वाच्यम् । चतुरणुकस्य स्पार्शनाविपयत्वे पंचाणुकेपि कार- णासम्पत्तेरिदमसङ्गतमित्याक्षिप्य तथापि वायो स्पार्शनमङ्गीकुर्वता ननीनेन द्रव्या- समवेतेत्यत्र द्रव्ये त्रुटिमितत्वम्य प्रकृष्टमहत्त्वस्य वा विशेषणतामङ्गीकृत्यैव वायु- स्पार्शनस्योपादानीयत्वान्नासङ्गति ग्रन्थकारेण च प्राचीनसम्मतकार्यकारणभाव एव प्रदर्शितस्तेन वायो स्पार्शनानङ्गीकारेण द्रव्ये तद्विशेषणस्यानर्थकत्वादिति के चन समादधिरे तन्न मनोरम वायुरपार्शनानीकर्मपि पार्थिवचतुरणुकादिम्पार्शनोपपत्तये द्रव्ये तद्विशेषणस्योपादेयत्वात् । पम्तुत स्पार्शनवत्व च न लौक्किविषयतया स्पार्शनविशिष्टत्व तथासत्यवयवस्पार्शनानुत्तरावयविम्पार्शनानुपपत्ते नापि म्पार्शनो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । क्या वायोः पार्शनाङ्गीकारे वाधकाभाव इति भावः। क्वचिदिति । सजा- तीयसंवलनाभावइत्यर्थः । आदिपदात् परिमाणपरिग्रहः तद्ग्रहश्च भूयोर यवावच्छेदेन स्वगिन्द्रियसनिकर्षस्थले बोध्यः । ननु सजातीयसवलन- दशायो भूयोऽवयवावच्छेदेन त्वगिन्द्रियसन्निकर्पाभावे च कथं न वायु- गतद्वित्वपरिमाणयोर्ग्रह इत्यव आह ! क्वचित्संख्यापरिमाणेति । दोपादि ति । सजातीयसंचलनादिरूपदोषादित्ययः । आहुरित्यनेनास्वरसस्तद्वीज तु वायोः प्रत्यक्षतासन्देहेन लाघवान्मूर्चप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति रूपत्वनैव कारणत्वमुचितम् । नच वायुगतप्रत्यक्षतासन्देहाधीनव्यभिचारसन्देहस्य म तिबन्धकस्य सत्वात्कथं कारणताग्रह इति वाच्यं लाघवतर्काभावविशिष्ट- स्यैव व्यभिचारसन्देहस्प प्रतिबन्धकतया प्रकृत्ते पूर्वोक्तलायततर्कस्य सत्वे- न तदभावविशिष्टव्यभिचारसन्देहाभावस्य सत्वात् । यच्चोक्तं प्रभाया अप्रत्यक्ष विष्टापचिरित्येव किं न स्यादिति तदपि न उपारदेशे विहङ्गम पलक्षितत्व यदकुराववयस्यस्पार्शनमसिद्ध तस्य स्पार्शनानुपपत्तेरत स्पार्शनयोग्य त्वमेव तद्वाच्य तयोग्यता च प्राना महत्वे सति उद्भूतरूपस्पर्शमत्व नवीनाना उद्भूतस्पर्शसहित महत्वमतो नानुपपत्ति इत्य च पूर्वोक्ते वायुस्पार्शनानौचित्ये अन्यथेत्यादिनोक्तस्य वा सद्यापरिमाणप्रत्यक्षापादनस्यैव बीजता बोध्या। तद्ग- हथेति । परिमाणग्रहश्चेत्यर्थ । मूर्तप्रत्यक्ष इति । इन्द्रियत्वस्यातिगुरुतया बहि- रिन्द्रियजन्यत्वपरित्याग कृत । उक्तलापवेति । मूर्तप्रत्यक्षमावे रूपस्पर्शयोरभाव- द्वयस्य प्रयोजकताकपनमपेक्ष्य एकस्य रूपाभावस्य तथाले लाघवमित्यनेनोक्तला घयेत्यर्थ । नन्वेकल्पर्शाभावस्य तथापि लाघवानपायात् स्पर्शस्यैव कारणता ला- धयात्सिच्यतामित्यत आह । यचोक्तमिति । उपरिदेशे विहगम इतीति । एतच प्रात्यक्षिकप्रतीत्यभिप्रायेण शाब्दबोधे प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यैव मुख्यविशेष्यतया भाननियमेन उपरिदेशस्याप्रत्यक्षत्वेपि विहङ्गमाशे विशेषणतयोपनयसन्निकण भा- नसम्भवादनुपपत्यभावात्तथा चोपरिदेशविशेष्यकविहङ्गमप्रकारकप्रत्यक्षस्यैवानेन श देनाभिलापाद्रुपनीतविशेषणतयैव भासतइति नियमादुपरिदेशस्याप्रत्यक्षत्वे तस्य प्रत्यक्षे मुख्यविशेप्यतया मानानुपपत्ति वायोरप्रत्यक्षत्वे तु न का चिदनुपपत्तिर स्विति भाव । ननु ज्ञानसामान्ये खमनोयोगम्य कारणव मूलोक्तमसहत मि त्यज्ञाने तम्याकारणत्वादतो व्याचष्टे । जन्यज्ञानति । प्रमाणमिनीति । इदमुपलक्षण ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुटी । श्चित्प्रत्यक्षादिकमादाय तद्यक्तिवृत्त्यनुमित्यत्तिजातिमत्त्वं प्रत्यक्षत्वादिकं वाच्यमिति । जन्यप्रत्यक्षं विभजते । प्राण- जादीति । घाण रासनं चाक्षुपं स्पार्शनं श्रोत्रं मानस- मिति पइविध प्रत्यक्षम् । नचेश्वरप्रत्यक्षस्याविभजनान्यून- इत्यत्र प्रभामण्डलस्यैवोपरिदेशतया तत्सत्यक्ष विनोपरिदेशे विहङ्गम इति प्रत्यक्षानुपपरित्यादिकमिति । सानसामान्ये जन्यमानसामान्ये । धाना जननमिति। प्रमाणमित्यनुपज्यते । चक्षुरादिनेत्यादिना वगादिपरिग्रहः । तदभावादेव चक्षुरादिना मनोयोगामावादेव । ज्ञानादेरभावादेव नमा नसमिति । अत्र जानादेर्न मानसमित्यन्वयः । अभावादित्यप्रापि जाना देरित्यस्यान्वयो बोध्यः । न प्रत्यक्षमिति । योग्यगुणसम्बन्धेनैवात्मनो मा नसमत्यक्षस्वीकारायोग्यविशेषगुणप्रत्यक्षसामग्रथन्तर्गतस्य नानादेरभावा देव नात्ममत्यक्षमित्यर्थः । इद्वोधकामारादिति । उद्घोषकस्य फलरळकरम्य तत्रेत्यस्याप्यनुपगो बोध्य | आग्रस्य को रस इतिप्रश्नोत्तरमते मधुरइत्यादौ किंशब्द विहाग प्रश्नस्थस्य सर्वस्यैव अनुषगदर्शनादन्यया प्रश्नवाक्यतो रसत्वावान्तरधर्मप्रकार आम्रविशेष्यकज्ञानेच्छाया लाभेनोत्तरतोमधुरत्वप्रकारकाम्ररसविशेष्यकबोधानुत्पत्ती तस्योत्तरत्वानुपपत्तरिति ध्येयम् । त्वगादेरिति । पुरीततिलगिन्द्रियामानेन तत्र स्थित मनस्त्वक्सयोगासम्भवादिति माव ।ननु ज्ञानादेरभावादेव न मानसमिति मूले केषा मित्याकाक्षाया अनिवृत्तेराह । अत्रेति । नन्वेवमभावादित्यत्रापि तादृशाकालाया स्सत्वात् नदनिवृत्तितावमध्यमत आह । अमावादित्यत्रापीति । यद्यपि न मानप्त सामान्यामाव एवार्थस्तम्भवति मनोयोग्यस्यात्मन सखेपि योग्यगुणसम्बन्धाभावादेव तत्प्रत्यक्षस्याप्यत्रैव मानसप्तामान्यामावोक्तौउत्तरप्रयानुत्थितेस्तथानोक्तमिति ध्येयम्। गोग्यगुणेति । मनोग्रहणयोग्येत्यर्थ । धर्माधर्माश्रयोध्यक्षो विशेषगुणयोगत इतिकारि कायामेवोक्तत्वादिति माव । ननु जातमात्रस्य प्राथमिकेएसाधनताम्मरणे जीवमा दृष्टस्याप्युबोधकम्य वल्पनादत्रापि सम्बन्धिज्ञानरूपोडोपकासम्भवेप्यदृष्टविशेष म्गोदायकत्वमम्भवाद्बोपकाभावादिति मूटमसडतमत आह । उद्बोधकस्येति । तमा च म्मरणम्य प्रमाणसिद्धत्वे तदनुराधेन कम्य चिदुद्दाध कल्पनाग । न चात्र ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । प्रत्यक्षमप्यनुमिति- स्तथोपमितिशब्दजे। घाणजादिप्रभेदेन प्रत्यक्षं षड्विधं मतम् ॥ ५२॥ घाणस्य गोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः। तथा रसो रसज्ञाया- स्तथा शब्दोपि च श्रुतेः ॥५३॥ त्वं, जन्यप्रत्यक्षत्वस्यैव निरूपणीयत्वादुक्तसूत्रानुसारात् । गोचर इति । ग्राह्य इत्यर्थः । गन्धत्वादिरित्यादिपदात्सुरभि- त्वादिपरिग्रहः । गन्धस्य प्रत्यक्षत्वात् तद्वृत्तिजातिरपि प्रत्य- क्षा गन्धाश्रयग्रहणे तु प्राणस्यासामर्थ्यमिति बोध्यम् । त. थारस इति । रसत्वादिसहित इत्यर्थः । तथा शब्दोपि श- ब्दत्वादिसहितः । गन्धो रसश्चोद्भूतो बोध्यः । उद्भूतरूप- स्मरणमनुभवसिद्धमिति भाव । ननु प्रथनोपस्थितज्ञानमुपेक्ष्येच्छादिव्यक्तेरिति मू लाभिधानमसड़तमित्यत आह । इच्छायाइत्यादि । ज्ञानमात्रमिति । यद्यपि सुपसिना काले कदा निदिच्छादेरपि सम्भवेन तदनुक्त्य मूलस्य न्यूनतापत्या मोत्रपदससड़ा ·२८८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । मिति । ग्रीष्मोष्मादावनुद्भूतरूपमिति न तत्मसतम् । तद- त्वादिति भावः । इच्छादिव्यक्तरिति । इच्छाया आदिरिति व्युत्पत्या जानमात्र विवक्षितम् । तदतीन्द्रियत्वे मानातीन्द्रियत्वे । ननु सुपप्तिमा ककालीनशानस्य निर्विकल्पकरूपत्वात् तदतीन्द्रियत्वमुभयवादिसिद्ध वेत्यताह । सुषुप्तिप्राक्काले इति । वमनासयोगस्य चेति । तदस्ती कारे चाक्षुपमपि न स्यादिति भावः । ननु चाक्षपादिसामग्याः स्पार्शन तिबन्धकत्वादेव न स्पार्शनं तरेत्यत आह । परस्परति । अनुरोधादिति । अनुभवस्य त्वयापि स्वहस्तितत्वादन्यथा इट्टापत्त्यादिना त्वदुक्तापत्ते रसङ्गतत्वापातादिति भावः । मिश्रमतमाह । अन्येत्वित्यादिना । सुषुप्त्यनुरोधेन मुपुप्तौ धानानुत्पादानुरोधेन । इत्य च चाक्षुपादि तु सत्पुरुषबहुबीहिम्या जानादिविवक्षितमित्येव वक्तुमुचित तथापि स्वप्नावस्या नन्तरमेव मुप्तिरिति नियमेन स्वप्नदशाया च मिथ्यामन सयोगरूपदोषवशाद्भ मात्मकज्ञानमेवोत्पद्यते न विच्छादिकमन्यथा स्वप्नदशाया चिकीर्पावलात्प्रवृत्ते रप्यापत्यागत्यादेरप्यापत्तेरिति सिध्यान्तमनुसृत्त्येवमभिहितमितिमन्तव्यम् । वस्तुतो नानादिव्यक्तरित्युक्ती केपा चिज्ज्ञानाना सिध्यान्तप्यतीन्द्रियतया वक्ष्यमाणस्यत स्वातीन्द्रियत्पइत्यादिदूपणस्यासडत्यापत्या मूलकृता ज्ञानमुपेक्षितमेतदुषणस्य सपि कल्पकज्ञानोपगमेपि सुगमतया तडपेक्ष्य निर्विकल्पकमेव नायतइत्याशक्याने मूळे निराकरिप्यते । अत एव स्वप्नावस्याया प्रलापादेरप्यनुभवसिद्धतया तदानीमिच्छादे प्रामाणिकत्वेपि युक्तमुत्पश्याम । ननु सुषुप्तिप्राक्कालोत्पन्नज्ञानव्यक्तानामतीन्द्रियत्ते मानामाव इति मूलोक्तमसडत तदानीं निर्विकल्पकस्यैवोत्पत्या तदातीन्द्रियत्वस्य सर्व वादिसिद्धत्वादित्यागड्क्योत्तरग्रन्थमवतारयति । नन्वित्यादि । तदतीन्द्रियत्व नि विकल्पकातीन्द्रियत्व मूले विषयत्वक्सयोगम्गेत्यस्य भुज्यमानद्रव्यवाद्यादिनात्वक्सयो गस्येत्यर्थ । तदस्वीकारइति । त्वङ्मनस्सयोगस्वीकार इत्यर्थ । न स्यादितीति । गानसामान्ये त्वया तस्य हेतुत्वस्वीकारादिति भाव । स्वहस्तितत्वादिति । स्वीट तत्वादित्यर्थ । इष्टापत्यादिनेति।स्पाशन चाक्षुपादिकालेपि भवत्येवेतीष्टापत्तेरित्यर्थ । आदिना चाक्षुकादिक कदा पि नोत्पद्यतएवेत्यपलापपरिग्रहो बोध्य । ननु पुरात तिमन प्रवेशस्यैव मुघुप्निपटार्थतया त्वड्मन सयोगस्य ज्ञानकारणत्वेपि तदनुपा त्यभावात्मुषुप्त्यनुरोधेनेत्यसडतमत आहे । मुगुप्तावित । न सम्भवतीति । चर्म ।

·, २४९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । न्ति । उद्भूतरूपवन्ति। योग्येति । पृथत्वादिकमपि योग्यव्य- क्तिवृत्तितया बोध्यम्।तादृशःयोग्यव्यक्तिवृत्तिः चक्षुयोग्य- त्वमेव कथं तदाह । गृह्णातीति । आलोकसंयोग उद्भूत- रूपं च चाक्षुषप्रत्यक्षे कारणम् । तत्र द्रव्यचाक्षुपं प्रति तयोः समवायसम्बन्धन कारणत्वं द्रव्यसमवेतरूपादिप्रत्यक्षे खा- श्रयसमवायसम्बन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेत्तस्य रूपत्वादेः प्र. सक्षेखाश्रयसमवेतसमवायसम्बन्धेनेति।उदभूतेति । उद्भूत- स्पर्शवद्र्व्यं त्वचो गोचरः सोपि उद्भूतस्पशॉपि स्पर्शत्वा- दिसहितः । रूपान्यदिति । रूपभिन्न रूपत्वादिभिन्न यच्च- क्षुपो योग्यं तत् त्वगिन्द्रियस्यापि ग्राह्यम् । तथा च पृथ- क्त्वसंख्यादयो ये चक्षुह्या उक्ता एवं क्रियाजातयो योग्यवृत्तयः त्वचो ग्राह्या इत्यर्थः । अत्रापि त्वगिन्द्रियज- न्यद्रव्यप्रत्यक्ष रूपं कारणम् । तथा च बाहिरिन्द्रयजन्यद्र- व्यप्रत्यक्ष रूपं कारणम् । नवीनास्तु बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्य- प्रत्यक्षमात्रे न रूपं कारणं प्रमाणाभावात् किं तु चाक्षुप- प्रत्यक्षे रूपं स्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शः कारणमन्वयव्यतिरेकात् वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षमात्रे किं कारणमिति चेन्न कि- ञ्चिदात्मावृत्तिशब्दभिन्नविशेषगुणवन्त्वं वा प्रयोजकमस्तु रूपस्य कारणत्वे लाघवमिति चेन्न वायोस्त्वगिन्द्रियेणाग्र- हणप्रसङ्गात् इष्टापचिरिति चेत् उद्भुतस्पर्श एव लाघवा- कारणमस्तु प्रभाया अप्रत्यक्षत्वे त्विष्टापत्तिरेव किन्नेष्यते तस्मात्प्रभांपश्यामीतिवत् वायुं स्पृशामीति प्रत्ययसम्भवात् वायोरपि प्रत्यक्षत्वं सम्भवत्येव बहिरिन्द्रयजन्यद्रव्यप्रत्यक्ष- ·सुपुप्त्यव्यवहितपाक्काले जानोत्पत्तिर्यादि स्यात्तदा तत्प्रत्यक्षापचिभिया २५० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । मात्रे न रूपस्य नवा स्पर्शस्य हेतुत्वम् वायुप्रभयोरेकत्वं गृह्यतएव क्वचिद्दित्वादिकमपि क्वचित् सङ्ख्यापरिमा- णाद्यग्रहो दोपादियाहुः । त्वचायोगइति । त्वद्मन संयोगो ज्ञानसामान्य कारणमित्यर्थः । किं तत्र प्रमाणं सुषुप्तिका- ले त्वचं त्यक्त्वा पुरीततिवर्तमानेन मनसा ज्ञानाजनन- मिति । ननु सुपुप्तिकाले किं ज्ञानं भविष्यति अनुभवरूपं स्मरणरूपं वा नाद्यः अनुभवसामग्रयभावात् तथाहि प्रत्यक्षे चक्षुरादिना मनःसंयोगस्य हेतुत्वात्तदभावादेव न चाक्षु पादिप्रत्यक्षम् । ज्ञानादेरभावादेव न मानसं प्रत्यक्ष ज्ञाना द्यभावे च आत्मनोपि न प्रत्यक्षमिति । व्यातिज्ञानामा वादेव नानुमितिः सादृश्यज्ञानाभावान्नोपमितिः पदज्ञाना भावान शाब्दवोधः इत्यनुभवसामग्रयभावान्नानुभवः । उ बोधनाभावाच न स्मरणम् । मेवम्दवसुषुप्तिप्राक्कालोत्पन्ने च्छादिव्यक्तस्तत्सम्बन्धेनात्मनश्च प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् तदती न्द्रियत्वे मानाभावात् सुषुप्तिप्राक्काले निर्विकल्पकमेव नियमेन जायते इत्यत्रापि प्रमाणाभावात् । अथ ज्ञानमा त्रे त्वद्मन संयोगस्य यदि कारणत्वं तदा रासनधानुपा दिप्रत्यक्षकाले त्वाचप्रत्यक्षं स्यात् विषयत्वक्संयोगस्य व. मन संयोगस्य च सत्वात् परस्परप्रतिवन्धादेकमपि वा न स्यादिति । अत्र केचित् पूर्वोक्तयुक्त्या त्वमन संयो- काले पूर्वोक्तस्पार्शनापत्तिर्न भवतीत्याह । चाक्षुपादीति । अत्र नव्या त्वमनःसयोगस्य चर्मपन सयोगस्य वा हेतुत्व सैव तु न युक्तिसिदा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । २५१ तथा हि सुपुप्त्यनुकूलमनाक्रियया मनसाआत्मनो विभागस्तत आत्ममन:- संयोगनाशस्ततः पुराततिरूपोत्तरदेशेन मनासंयोगरूपा सुपप्तिरुत्पद्यते एवं च सुपुप्त्यव्यवहितपूर्वक्षणे आत्ममन संयोगरूपासमवायिकारणनाशा- व तत्क्षणे ज्ञानोत्पत्तेरभावात् असमयिकारणस्य कार्यसहभावेन हेतु- वात् । यदि च कार्यनाशजनकनाशमतियोगिन एवासमवायिकारणस्य कार्यसहमावेन हेतुत्वमिति मन्यते तथापि न सुषप्त्यव्यवहितमाक्कालो- त्पन्नशानव्यक्ते: सुपप्तिकाले प्रत्यक्षापत्तिभिया त्वड्मनःसंयोगादेहेतुत्वं विजातीयात्ममनःसंयोगस्य हेतुत्वेनैव तत्प्रत्यक्षवारणात् । तच्च चैनात्य परात्ममनासंयोगपुरीतन्यवच्छिन्नात्ममनासंयोगव्यावृत्तमेपितव्यमितिभावः नच वैजात्येनात्ममनासयोगस्य लङ्मनःसंयोगस्य वा हेतुत्वमित्यत्र वि- विगमकाभावः त्वङ्मनासयोगादेरवच्छेदकतासम्बन्धेन हेतुत्वापेक्षया स- मवायेनात्ममनःसयोस्य हेतुल्वे लाघवात् त्वङ्मनःसंयोगस्य हेतुत्वे चाक्षु- पादिसामग्यास्पार्शनप्रतिवन्धकत्वकल्पनागौरवाच । एतेन यत्र मनःकि- यया न पुरीततिसंयोगरूपा सुषुप्तिः किं तु पुरीततिक्रिययैवात्मसंयुक्तेन मनःसंयोगस्य चाक्षुषादिकाले सत्वेपि तत्र स्थितेन त्वनिन्द्रियेण मनःसंयोगाभा- वादिति भावः । नव्यमतमुपन्यस्यति । अत्र नव्या इति । तत्क्षणे, सुषुप्त्यव्यवहि- तप्राक्क्षणे । अमावादिति । ननु कारणस्याकार्योत्पदपूर्वक्षणएवसत्वमपतितं नतु कार्योत्पत्तिकालेपि तथाच ज्ञानोत्पत्तिपूर्वक्षणे विभागकालेपि आत्ममन संयोगो. स्त्येव ज्ञानोत्पत्तिकालएव पूर्वोत्पन्नविभागेन तस्य नाशादतः सुपुप्त्यव्यवहितपूर्वक्ष- णेपि ज्ञानोत्पत्ती न बाधकमत आह (असमवायिकारणस्यति । कार्यसहभावेनेति । कार्यकालवृत्तित्ववैशिष्टयोनेत्यर्थः । यदि चेति । असमकायिकारणनाशस्य द्रव्य रूपकार्यनाशं प्रत्येव हेतुता न तु गुणादिरूपकार्यनाशं प्रत्यपीति द्रव्य प्रत्येवाप्त- मवायिकारणस्य कार्यकालवृत्तित्वेन कारणता नतु गुणादिकं प्रत्यपीति भावः । तत्प्रत्यक्षवारणात् सुपुम्त्यव्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्नशानप्रत्यक्षवारणात पुरीतदपछेदेना- ममनः संयोगे वैनात्यानंगीकारादिति भावः । वैनात्यनेति । यद्यप्यात्ममनः सं. योगस्य कारणता क्लप्तैव वैनात्यस्य तदवछेदकत्वमेव कल्पनीयं त्वमनः सयोग- स्य तु कारणतैव न क्लतेति वैषम्यान्न विनिगमनाविरहावकाशस्तथापि पैजात्यात्य क्लप्तस्य कल्पनीयतया क्लसत्वड्मनस्संयोगे कारणनैव कल्प्यते कल्पनीयस्याभ- ·२५२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । गस्य ज्ञानहेतुत्वे सिद्धे चाक्षुपादिसामग्रयाः स्पार्शनादि- प्रतिबन्धकत्वमनुभवानुरोधात् कल्प्यते इति । अन्ये तु सु. पुप्त्यनुरोधेन चर्ममनःसंयोगस्य ज्ञानहेतुत्वं कल्प्यतेचाक्षुषा- दिप्रत्यक्षकाले त्वङ्ममनःसंयोगाभावानवाचप्रत्यक्षमिति || मनोग्राह्यमितिमनोजन्यप्रत्यक्षविषयमित्यर्थः । मतिर्जानम् । कृतियत्नः। एवं सुखत्वदु-खत्वादिकमपिमनोग्राह्यम् । एव- मात्मापि मनोग्राह्यः किं तु मनोमात्रस्य गोचर इत्यनेन पूर्वमुक्तत्वादत्र नोक्तः ॥ चक्षुःसंयोगाद्यनन्तरं घट इत्या- कारकं घटत्वादिविशिष्टं ज्ञानं न सम्भवति पूर्व विषेणस्य घटत्वादेर्जानाभावात् विशिष्टयुद्धो विशेपणज्ञानस्य कारण त्वात् तथा च प्रथमतः घट्घटत्वयोवैशिष्ट्यानवगाह्येव जा- यत्र तुल्यत्वादिति मात्र । तड्मनम्मयोगादेरित्यादिना चर्मपनासयोगपरिग्रह । अबछेदकतेति । समवायेन तयोरात्मन्यसत्वादिति भाव । लापवादिति । अवछेदक तायास्तत्तदवछेदकस्वरूपायाः कारणताक्ढकप्तम्पन्धत्वे नानाव्यक्तिषु सम्बन्ध त्वकल्पने गौरव एकस्य समवायस्य तथावे लापवादित्यर्थ । त्वड्मनस्सयोगस्य कारणतापक्ष गौरवातरमप्याह । चाभुपादिति ॥ एतेनेत्यादि । वक्ष्यमागदूषणेनेति तदर्थ । एव चेत्तर सुषुप्तित्वाभावाच्चेति चकार प्रामादिक एवेति बोध्य न च विजातीयात्मन सयोगस्य समायेन कारणले रापपस्यापि चकारेण समुच्चय सम्भवाच्चकारस्य प्रामादिक्त्वकल्पनमसगतमिति वाच्यम् । पुरीततिक्रियया सुपु प्तिम्थले पूर्वतनात्ममनस्सयोगानपायात्मुषुप्तावपि शानोत्पादापत्या तद्वारणाय पुरी ततिमनम्सयोगस्य ज्ञान प्रति प्रतिवन्धकताकल्पनस्यावश्यकत्वे वैज्ञात्य फस्पयि त्वाविजातीयात्ममन सयोगलेन कारणायामव मानाभावात् । यदि च तत्सयोगव्य क्तावपि वैनात्य नागीक्रियतइत्युच्यते तवा जाग्रढवस्थायामपि तदात्ममनासयोग व्यक्तितो शानानुत्पादप्रप्तग इत्यवधेयम् अथ पुरुषा तरीयात्मना पुरुषान्तरीयमनम्स ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरो द्रव्याणि तद्वन्ति पृथत्कसंख्ये। विभागसंयोगपरापरत्व- स्नेहद्रवत्वं परिमाणयुक्तम्॥५४॥ क्रियां जाति योग्यवृत्ति समवायं च तादृशम् । गृह्णाति चक्षुःसम्बन्धा- दालोकोद्भूतरूपयोः ॥५५॥ मनसा पुरीततिसंयोगरूपा मुप्तिः तत्र पूर्वोक्तापत्तिवारणाय लड्मनः संयोगार्हेतुत्वमित्यपास्तम् । पुरीततिक्रियाजन्यमनःपुरीततिसंयोगस्य मु- पुप्तित्वाभावाच तदानी मनसः सर्वावयवावच्छेदेन पुरीततिसंयोगाभाषेन पुरीततिबहिर्देशावच्छिन्नात्मगनःसंयोगस्य सत्वात् धानादुयत्पत्ती वाध- काभावात् । अत एव यदा त्वचं त्यत्क्वा मनःपुरीततिमन्नुविशतीति ग्र. न्थकाराणां लेखः सहच्छतइति वदन्ति । मनोग्राह्यत्वस्य सार्वत्रिकत्वा- योगात् ज्ञानोत्पत्तिवारणाय पुरुषान्तरीयात्ममनःसयोगव्यावृत्तं वैनात्यं कल्पयित्ला विजातीयात्ममनःसंयोगत्येन जानहेतुता आवश्यकी तच्च वैजात्यं सुपुप्तिकालाना. ममन संयोगव्यावृत्तमपीति कल्पनयोपपत्तौ स्वड्मन संयोगादे.कारणत्वान्तरकल्प- नमयुक्तमितिवेदनधिगतभावोस पूक्तिमुपप्तिदशायां पूर्वजानोत्पत्त्यनुरोधेन क्ल- प्तवनात्यात्ममन संयोगम्य सत्वेन विजातीयात्ममनःसंयोगकारणाताया वारयितुम- शक्यतया सुषुप्नेरेव ज्ञानप्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वे वैनात्यस्य तद्भिन्नापुएप्तिका- ·२५८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्दी । उद्भूतस्पर्शवद्र्व्यं गोचरः सोपि च त्वचः। रूपान्यच्चक्षुपो योग्यं रूपमत्रापि कारणम् ॥ ५६ ॥ द्रव्याध्यक्षे त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् । मनोग्राह्यं सुखं दुःख- मिच्छा द्वेपो मतिः कृतिः॥५७॥ नं जायते तदेव निर्विकल्पकं तच्च न प्रत्यक्षम् । तथाहि वै- शिष्ट्यानवगाहिज्ञानस्य प्रत्यक्षं न भवति घटमहं जानामी ति प्रत्ययात् तत्रात्मनि ज्ञानं प्रकारीभूय भासते ज्ञाने घ. दाह । मनोजन्यति । मनोमात्रजन्येत्यर्थः । न्यूनता परिहरति । एवमिति । निर्विकल्पके प्रमाण दर्शयति।चा संयोगादिति । विशेपणवानस्य कारण लादिति। कदाचिद्घट इत्याकारक स्वरूपतो पटवभकारक कदाचिज्जा लीनात्ममन सयोगव्यावृत्तत्वकल्पनेपि बीनामावात्। तादृशमुषप्त्यङ्गीकारपये जान सामान्ये त्वङ्मन सयोगम्य कारणत्वमप्यप्रामाणिकमेव तथाविधमुषुप्तिसमये मनसो निश्चलत्वेन पूर्वतनत्त्वक्सयोगस्यापि सत्वेन तत्कारणतयापि ज्ञानवारणाप्तम्भोन अ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते। महत्त्वं षड्विधे हेतुः इन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८॥ विषयेन्द्रियसम्बन्धो व्यापारः सोपि षड्विधः। द्रव्यग्रहस्तु संयोगात् संयुक्तसमवायतः ॥ ५९॥ टस्तवघटत्वं प्रकारो यः स एव विशेषणमित्युच्यते विशे- पणे यदिशेपण तदिशेपणतावच्छेदकमित्युच्यते विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकं ज्ञानं विशिष्टवैशिष्टयज्ञाने कारणं नि- विकल्पके च घटत्वादिकं न प्रकारस्तेन घटत्वादिविशिष्ट गत्या पुरीततिमन सयोगस्य ज्ञानमात्रप्रतिबन्धकत्वमेव कल्पनीयमित्य च वड्: मन सयोगचर्ममन संयोगयो कारणतयापि तदानीं ज्ञानवारणासम्मवेनादिपदेन पुरीततिमन सयोगस्यैव ज्ञानकारणताया अन्यकारेण तात्पर्य सूचितमिति विमावनीयम् । नव्यमतएवग्रन्थकाराणामपि निर्भरो लाघवादित्यवधेयम् । लौकिकचाक्षुपादेरपि मनोमन्यतया मनोग्राह्यत्वस्य घटादापतिव्याप्तिमाशङ्क्याह । मनोमात्रेति । मनोलौकिकसन्निकर्षजन्यत्वविवक्षाया मात्रपद विनाप्युपपत्तिरिति ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तिमानिति जातित्वेन घटत्वादिमकारक जान जायते इत्यनुभवसाक्षिकं तन्नि- हाय घटत्यांशे ऽन्यापकारकघटत्वप्रकारकबुद्धौ तादृशघटत्वज्ञानत्वेन घट- वांशे जातित्वप्रकारकघटत्वविशिष्टबुद्धौ च तादृशघटत्वज्ञानत्वेन हेतुत्व- स्यावश्यकत्वादिति भावः । वैशिष्यानवगाह्येवेति । वैशिष्टयसांसर्गिकवि- ध्येयम् । ननु विशिष्टयुद्धी विशेषणज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभाव चक्षु संयोगद्वितीय- क्षणएव घट विशिष्ट प्रत्यक्षोपगमे क्षतिविरहात् नहि तृतीयक्षणएव तादृशप्रत्यक्ष मिति लोकानामनुभव क्षणस्यातिसूक्ष्मत्वेन क्षणविलम्बस्य शपथनिर्णेयत्वात् रक्तो दण्ड इति निर्णय विना रक्तदण्डवानिति निर्णयानुरोधेन अन्वयव्यतिरेकाम्यां में- यतु विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य कारणत्वं निर्विक- ल्पकस्य अतींद्रियत्वेन विशेषणबाने हेतुतायामन्वयव्यतिरेकप्रत्यक्षासम्मवादतो वि. शेपणज्ञानहेतुत्वे युक्तिमाह । कदा चिदित्यादि । तन्निर्वाहाय तादृशानुमवनिर्वा- हाय अन्यथा नातिमानितिघटत्वप्रकारबोधोत्पादकायामपि घटइत्याकारकप्रत्यक्षाप- तेरिति भावः । घट इतिप्रत्यक्षकाले जातिमानिति प्रत्यक्षापत्तिस्तु न सम्मवतिं वि- शेषणतावच्छेदकप्रकारज्ञानरूपकारणविरहादित्यवधेयम् । ज्ञानत्वेनेति। अप विशि- वैशिष्टयावंगाहितपा जातिमानिति बुद्धेस्तत्र अतित्वप्रकारकघटत्वविशेष्यकनिथ- यत्वेनैव हेतुतया ज्ञानत्येतेत्यसद्भातमितिचेन्न । विशेष्ये विशेषणं तत्रापि विशेषगा- न्तरमिति रीत्या जायमानस्य नातिमानिति ज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्टयानवगाहित्वान्। न च प्रकारांशे किंचित्प्रकारकत्वादतिरिक्तस्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वस्य दुर्वच- तया तदाप वैशिष्टयावगाह्मवेति वाच्यम् । विशेषणावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वे तसंस- र्गावगाहिज्ञानम्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वात् विशेषणावच्छिन्नप्रकारताशालित्वमेन तत् विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या उत्पन्नज्ञाने तु प्रकारनकारेणावच्छेदकताख्या वि. रक्षणता नातस्तम्य तयात्वापत्तिरित्यपि के चित् । इत्यमेव च दण्डो रक्तो न पेति संशयानन्तरमौचित्याजातो रक्तदण्डवान्न वेति सन्देहोप्युपपादनीयः । इदं पुनरि हावधेयं, विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन जायमाने जातिमानिति ज्ञानेन जातित्वप्र- पारस्पटलज्ञानत्वेन हेतुना विशकन्डितजातित्वघटत्वज्ञानादपि तादृशत्रुभ्युत्पादादिति विशिष्टवैशिष्टयावगाहिबुद्धिपरमेवेदमेव च ज्ञानपदनिश्चयाक्तिया व्याख्येयमिति । ननु निर्विक्ताम्य पशिष्टयानवगाहित्वमसिद्ध विशेषणासनिकर्षण घटपटत्वयो- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी रामरुद्री । पयताशून्यमेवेत्यर्थः । वैशिष्टयासांसर्गिकविषयतानिरासेनैव घटघटत्वयोनि- शेष्यतामकारताशून्यत्वं लब्धं तौविष्टयसांसर्गिकविषयतानियतत्वात् नचैवं निर्विकल्पकस्य निविषयकत्वापतिस्तुरीयविपयताया एव तत्र स्वीकारात् । एतेन निविकल्पस्य घटघटत्वावगादित्ववद्वैशिषधावगाहित्वमपि दुर्वारं घटें- द्रियसनिकर्षकाले इन्द्रियसम्बद्धाविशेषणतायास्तद्वैशिष्टये सत्वादिति वैशि- यानगाहित्वोक्तिरसतेत्सपास्तम् । वैशिष्टयानवगाह्येवेसेवकारेण क- ल्पनीयविशेपणज्ञानस्य वैशिष्टयावगाहिले तस्यापि विशिष्टबुद्धितया विशे- पणज्ञानान्तरसापेक्षता स्यादेव तस्यापि वैशिष्ट्याक्गाहित्वमित्यनव- स्थाभिया प्रथम विशेपणशानं वैशिष्टयानवगायेव स्वीकार्यमिति सूचितम् । तदेव तादृशविषयतात्रयशून्यमेव । निर्विकल्पकं निर्विकल्पकस्वरूपं लक्षणं तु प्रकारताशून्यत्वादिकं प्रत्येकमेवेति ध्येयम् । निर्विकल्प- के मूलोक्तमतींन्द्रियत्वं साधयति तथाहीत्यादिना । ज्ञानस्य प्रत्यक्ष वैशि- पृथानवगाहि न भवतीत्यन्वयः । इति प्रत्ययादिति । घटाद्यवगाहिल्वेने- व ज्ञानप्रत्यक्षस्यानुभवसिद्धत्वादित्यर्थः । तत्र घटमहं जानामीति मत्यये घटत्वादिविशिष्टयादिवैशियभानं जाने न सम्भवतीति । नच विशेष्ये विशेपणमिति रीत्यैव निर्विकल्पकानुन्यसायोऽस्त्विति वाच्यं रक्तः पटो घटो द्रव्यामिति समूहालम्बनानन्तरं रक्तं घट जानामाति प्रतीत्यापत्त्या रिव तत्समवायस्यापि निर्विकल्पके भानसम्भवादत आह।वैशिष्टयनिष्ठेति ।एवं प्रका- रताशून्यत्वं विशेष्यताशून्यत्वं च लक्षणं सम्भवतीति सूचयन्नाह ।वैशिष्टयेत्यादि।निर्वि- पयत्वापत्तिरिति । त्रिविधविषयतानामप्यसत्वादिति भावः । तुरीयविषयतायाएवेति। प्रकारतादित्रितयभिन्नविषयताया इत्यर्थः। प्रत्येकमेवेति । एकत्र लक्षणे इतरविपयता- वत्वशून्यत्वनिवेशे प्रयोननाभावादिति भावः । समूहालम्बनेति । विशेष्ये विशेषण- मितिन्यागेनानुव्यवसायोपगमे रक्तत्वघट्योः पूर्वमुपस्थित्या तादृशानुव्यवसायासम्मका- विशिष्टवैशिष्टयावगाहिले तु पूर्व रत्तो घट इति ज्ञानविरहान्न तादृशानुव्यवसाय इति भावः । यद्यपि घटत्वप्रकारकशाब्दबोधोत्तरोत्पन्ननिर्विकल्पकस्य तादृशानुव्यवसायः सम्भवत्येव तथापि पूर्व घटत्वज्ञानसत्वे विशिष्टप्रत्यक्षस्य सामग्रीसत्वाचनःसंयोगा- नन्तरं विशिष्ट प्रत्यक्षमेव स्वीक्रियते नतु निर्विकल्पकमत एव स्थिरचक्षुःसंयोगस्थले घटविशिष्टप्रत्यक्षधारैवोपेयते न तु निर्विकल्पकान्तरितप्रत्यक्षपारेति मन्तव्या । अ.

·थेवमपि निर्विकल्पवस्य घटत्वरूपविषयोपरागेण प्रत्यक्ष दुर्वारमेव स्वीयनातीतरस्यै कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। घयादिवैशिष्ट्यभानं ज्ञाने न सम्भवति घटत्वाद्यप्रकारक च घयदिविशिष्टज्ञानं न सम्भवति जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्त पदार्थज्ञानस्य किञ्चिद्धर्मप्रकारकत्वानियमात् ॥ महत्त्वमि- ति ।। द्रव्यप्रत्यक्षे महत्वं समवायसम्बन्धेन कारणम् । व्यसमवेतानां गुणकर्मसामान्यानां प्रत्यक्षे स्वाश्रयसमवा- यसम्बन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेतानां गुणत्वकर्मत्वादिनां प्र- सक्षे स्वाश्रयसमवेतसमवायसम्बन्धेन कारणमिति ॥ इ. न्द्रियमिति ।। अत्रापि पइविध इत्यनुपज्यते इन्दियत्वं न जातिः पृथिवीत्वादिना सार्यात् शब्देतरोद्भूतविशेषगु- णानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रिय- त्वम् । आत्मादिवारणाय सत्यन्तम् । उद्भूतविशेषगुणस्य विशिष्टवैशिष्टपीवपपताशून्यमानानुव्यवसापानभ्युपगमादिति । महत्व प द्विधइति । यद्यपि श्रावणादी महत्त्वस्य हेतुत्वे प्रयोजनाभावः त्यापित न्यसमवेतमत्यतत्वादेस्तजन्यतापच्छेदकस्य श्रावणादिसाधारण्यात् श्रा वणायन्यत्वनिवेशे गौरवाद प्रयोजनाभावाच पद्विधइत्युक्तामति ध्येयम् । आत्मादिवारणायेति।आत्मादौ योऽतिव्याप्तिरूपो दोषस्तद्वारणायेत्यर्यः । व स्वरूपन प्रकारतानम्युपगमेन तस्य ज्ञाने विपयितया स्वरूपत एव प्रकारत सम्मवादिति । मैव, जातेप्समवायेनैव स्वरूपतः प्रकारत्ताभ्युपगमादन्यया घटो ज्ञान घट इत्यादिप्रत्ययापत्ते तादृशमतीतेरनुभवविरुद्धत्वादिति ध्येयम् ॥ १. विध इत्युक्तमिति । तथा च पड्विघइत्यस्य पविधसाधारणप्रत्यक्षत्वावछिन्न । त्यवार्यो न तु श्रावणवायवछिन्न इति भावः । आत्मादाविति । अत्रादिपदेन प. ममनामयोगम्य ज्ञानारणत्वपक्षे तत्सग्रहः अत एव तुमुनस्यापि आत्मभिपत कालो ·कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी, रामरुद्री । श्रोत्रे सत्वाच्छन्देतरेति । विशेषणगुणस्य रूपादेश्वक्षुरादा- वपि सत्वादुभूतेति । उद्भृतवं न जातिः शुक्लत्वादिना साङ्कयतानचशुक्लत्वादिव्याप्यं नानैवोद्भूतत्वमिति वाच्यं उद्भूतरूपत्वादिना चाक्षुषादौ जनकत्वानुपपत्तेः किन्तु शुक्लत्वादिव्याप्यं नानेवानुभूतत्वं तदभावकूटश्चोभूतत्वं तब संयोगादावप्यस्ति तथा च शब्देतरोद्भूतगणः संयो- गादिश्चक्षुरादावप्यस्त्यतो विशेपेति । कालादिवारणाय वि- शेष्यदलम् । इन्द्रियावयवविषयसंयोगस्यापि प्राचां मते प्रत्यक्षजनकत्वादिन्द्रियावयववारणाय नवीनमते कालादौ सत्यन्तदाने च शब्दादितरे ये उद्भूतविशेषगुणाः सुखादयस्तदाश्रयत्वस्यै- वामान सत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः श्रोत्रे सत्वादिति। तथा च तत्राव्या- प्तिरिति भावः। विशेषपदस्य प्रयोजनं वक्तुं भूमिकामाहा उद्भूतत्वमिति । ज- नकत्वानुपपत्तेरिते । एकैकस्य कारणतावच्छेदकत्वे व्यभिचारत् कू- टस्यकत्रावृत्तितया करणतानवच्छेदकत्वादिति भावः । तदभावकूटश्चाद् भूतत्वमिति तथा च तादृशक्टस्य कारणतापच्छेदकत्वमिति नोक्तदोप इति भावः । इन्द्रियावयववारणायेति मन पदमित्यनेनान्विवत् । नवनिमते मनःपदप्रयोजनमाह । कालादाविति । समवायेनपटायभावादीनां काले स्य परित्यागम्तमासति आत्मभिन्ने चर्मण्येवातिप्रसगात् नवीनमते तु शब्देतरेत्यत्र शब्दपद ज्ञानेछाकृतीनामप्युलक्षण वाध्य तैरीश्वरस्यैव ओद्रियत्वोपगमे नान्यथा श्रोत्रे अव्याप्तिप्रप्तगादेव तन्मते अनुभूतविशेषगुणपदप्तमवेतभूतमेव मन इति न तनाप्यव्याप्तिरिति ध्येयम् । भूमिकामिति । प्रयोजनसम्पादिका युक्तिमित्यर्थ । उ- द्भूतत्त्वस्य प्रत्यक्षजनकतावछेदकजातिरूपत्वे तादृशनाते सयोगादिसामान्यगुणे कल्पकामावेन उद्भूतगुणशून्यत्वोक्तावपि चक्षुरादावव्याप्त्यप्राक्तनुद्भूतत्वाभाव- कस्य तत्त्वएवमयोगादावनतत्वमातो मानाभावेन तदादायाव्याप्तिदानसमवा- ·वायोपि व्यापारएव कथमन्यथा शब्दप्रत्यक्षे श्रोनेन्द्रियस्य कारणत्व व्यापारवत्ता शब्दप्रतियोगिकस्वविशिष्टसमवायस्यैव प्रत्यक्षजनकतया तादृशस्याकाशात्मकभोन ति विमावनीयम् । नन द्रव्यप्रत्यक्षे इन्द्रियम्योगस्य न समवायेन कारणतासम्म गमिवार इत्यतो द्रव्यप्रत्यभमित्यस्या माह । द्रव्यत्ताति || तथा च प्रत्यक्षत - रणम्येव करणत्वात् किं तु तग्जन्यत्व व्यापाररक्षणप्रविष्ट तदभिन्नसत्ताकत्वमेव २६० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सत्येपि न तत्पत्यसम् योग्यानुपलब्धेरभावादतो रूपाभावपर्यन्तानुधाव नम् । तद्वारणायेति । कालादेवारणायेत्यर्थः । जन्यत्वघटितस्य व्यापारत्व स्य श्रोत्रशब्दसम्बन्धे समवायरूपे ऽभावादाह । व्यापार सन्निकर्प इति । द्रव्यप्रत्यक्षमिति । द्रव्यहातिलौकिकविपयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षमित्यर्थः ।। भूमिकात्वमवसेयम् । नोक्तदोष इतीति । एकत्रावृत्तित्वप्रयुक्तकारणत्वानुपपत्तिक पदोष इत्यर्थ । इन्द्रियावयवार्थावयवयो सयोगस्यापि प्राचा मते ज्ञानकारणतया तमादायेन्द्रियावयवे अतिव्याप्तिवारणाय मन पदमिति भाव । योग्यानुपलब्धेरि ति । यदि काले घट स्यात्तदा वटवत्तया उपलभ्येतेत्यापत्ते कालस्यायोग्यत्वेन अ सम्भवादिति भाव । काले यदि रूप स्यात्तदा उपलभ्येतत्यापत्तिस्तु सम्भवति नी रूपत्वेनैव कालस्यायोग्यताया सम्पादनीयतया रुपसत्वे तदनिर्वाहादिति भाव ॥ मूले तद्वारणायैवेति । कारस्येन्द्रियत्ववारणायैवेत्यर्थ । यद्यपि ज्ञानकारणत्वोपादाने पि कालविधया कालमनस्सयोगस्यापि ज्ञानकारणतया तद्दोपतादवस्थ्य समयायेन कारणलविवक्षणे तु क्वापि कार्य कालमन सयोगस्य समवायेनाकारणत्वात् झा नपदमनर्थक तथापि समवायेन कारणतालामायैव ज्ञानपदमथवा दैशिकपरत्वाटिका रणदिङ्मन सयोगमादाय दिश्यतिव्याप्तिवारणाय तत्पदमिति भाव । ननु विपये द्रियसम्बन्धो व्यापार इति मूलमसगत शब्दश्रोत्रसम्बन्धस्य समवायस्य नित्यतया तज्जन्यजनकत्वरूपव्यापारत्वस्यासम्भवात् अत एवैतदस्वरसेनैव व्यापारपद स निवर्षार्थकतया विवृत मुक्तावल्यामित्याह । जन्यत्वेत्यादि । वस्तुतस्तु तत्र सन सत्वाधीनसत्तावत्वान्न व्यापारविरोध इति मतव्यम् । अस्तु वा इन्द्रियस्य करण त्वोपपत्तये शब्दादेविषयस्यैव व्यापार प्रत्याविषयस्य कारणत्वात् शब्दादेवि षयस्याकाशादिनन्यत्तात्सुखादेरप्यात्ममन सयोगजन्यत्वेन मनोनन्यत्वानपायादि तस्य विषयनिष्ठम्यात्मन्यसम्मवादिति विषयतैव कार्यतावछेडकसम्बन्धो वाच्यस्तथा च द्रव्यविषयकप्रत्यक्षम्य घर इत्यायाकारकम्य विपयतया घत्वादानप्युत्पत्या ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रूपाभावप्रत्यक्षे सन्निकर्पघटकतया कारणीभूतचक्षुःसंयोगा- श्रयस्य कालादेर्वारणाय मनःपदम् । जानकारणमित्यपि तद्वारणाय । करणमिति । असाधारणं कारणं करणम् । अ- साधारणत्वं व्यापारवत्वम् । व्यापारः सन्निकर्पः। पदिधं स- निकर्पमुदाहरणद्वारा प्रदर्शयति । द्रव्यग्रहइति । द्रव्यप्रत्य- क्षमिन्द्रियसंयोगजन्यम् । द्रव्यसमवेतप्रत्यक्षमिन्द्रियसंयुक्त- समवायजन्यम् । एवमग्रेपि । वस्तुतस्तु द्रव्यचाक्षुपं प्रति चक्षुःसंयोगः कारणं द्रव्यसमवेतचाक्षुष प्रति चक्षुःसंयुक्त- समवायः कारणं द्रव्यसमवेतसमवेतचाक्षुपं प्रति चक्षुःसंयु- व्यसमवेतेति । द्रव्यसमवेतवृत्तिलोककविपयतासम्बन्धन प्रस्पक्षमित्यर्थः । एवमग्रेपीति । द्रव्यसमवेतसमवेतत्तिलौकिकविपयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष- मिन्द्रियसंयुक्तसमवेतसपवायजन्यमित्यर्थः। ननु द्रव्यप्रत्यक्षे इन्द्रियसन्नि कर्पलेन हेतुत्वे त्वमभासंयोगाचाक्षुपापत्तिः एवमन्धकारे घटचक्षुःसंयो- गान स्पार्शनापत्तिश्चेत्यत आह । वस्तुतस्त्विति । नन्वेवमात्मप्रत्य- क्षानुरोधेन मन संयोगस्य मानादिमत्यक्षानुरोधेन मनःसंयुक्तसम- वायस्य प्रत्यासत्तित्वेपि चक्षुरादिसंयोगतत्संयुक्तसमवाययोः प्रमाणा- मेवेन्द्रियसयोगजन्यतायछेदक द्रव्यवृत्तिलौक्किविषयताया कार्यतावछेदकसम्बन्ध- त्वादेव घटतादी न व्यभिचार इति भाव । एवं सयुक्तसमवायादावप्यूहनीय इ त्याह । द्रव्यसमवेतेति । द्रव्यप्रत्यक्षइति । द्रगत्तिलौकिकविषयतासम्बन्धेन प्र. त्यक्ष इत्यर्थ । इन्द्रियसन्निकर्षत्वेन इन्द्रियसयोगत्वेन चाक्षुपात्तिरिति । यद्यपि चाक्षुपत्वस्येन्द्रियसयोगजन्यतावछेदकत्वेनेन्द्रियसयोगकारणवचाचाक्षुपापत्तिरयुक्तात दूल्न प्रत्यक्षत्वावछिन्नस्यैव आपादनसभवात्तथापि जायमान प्रत्यक्ष चाक्षुपमैवागी कार्य न स्पार्शन तत्रोद्भुतस्पीभावात् स्पार्शने तस्य हेतुत्त्वात् इन्द्रियान्तर च द्रव्यग्राहस्मेव नेत्यभिप्रायेण चाक्षुपापादनान्नासगति एवमुत्तरत्रापि चाक्षुषे आलो- ·- आह द्रव्यनिष्टलौकिकविषयतया प्रत्यक्षसामान्यामावसत्येन तस्य तत्र प्रयोजकत्वाप्ताभ- वादिति ध्येयम् । एवं विशिष्यव कार्यकारणमावे । चक्षुटितेति । परकीयचक्षुर्घटि. त्वम्य विवक्षणीयतया तंघव महत्वोझूवशिष्ट्यं निवेशिनं एक विशेषण अ- पाय विशेषणद्वयमिनि स्वीकारे अर्धनरतीन्यायापत्तेरिति भावः । वस्तुत उपन्या. पानुरोधेन नाम्सयोगण्य विशेषणद्वयमुचितपेकत्र विशेषणत्रयोपगमे परसी- रमन्यम्य सयुक्तसमवेतसपवायनेयोपपती संयोगसंयुत्तममवाययोगामित्या कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । क्तसमवेतसमवायः एवमन्यत्रापि विशिष्येव कार्यकारण- भावः । परन्तु पृथिवीपरमाणुनीले नीलत्वं पृथिवीत्वं च चक्षुपा कथं न गृह्यते तत्र परम्परयोद्भूतरूपसम्बन्धस्य भावःनसुरादिसंयुक्तसमवेतसमवायनैव त्र्यणुकादेश्चाधुपाद्यपपत्तेरत- । परन्विति । परम्परया स्वाश्रयसमवेतसमवेतत्वादिसम्ब- न्धेन । उद्भूतरूपावच्छिन्नमहत्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायस्यति । अत्र चतुर्घटितचक्षुःसन्निकर्पाच्छुक्लत्वादीनां प्रत्यक्षवारणायोद्भूतेति । उ- द्भूतरूपावच्छिन्नेति महत्त्वावच्छिन्नेति चक्षुःसंयुक्तपदाकदेशसंयोगेना- न्वेति । तया च महत्त्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायस्प त्रसरेणाव- भावात् तच्चाक्षुपाद्यनुपपत्तिरतः संयोगस्य प्रत्यासत्तित्वमावश्यमिति भाव। संयुक्तसमवेतसमवायेन संयुक्तसमवारस्य नान्यथासिद्धिरित्याह । द्रव्य कसंयोगस्य हेतुनया तदभावान्नांघकारे चाचपापत्तिरतः स्पार्शनापादनमिति बोध्यम्। अथ विशिप्यकार्यकारणमावस्योक्तयुक्त्यावश्यकत्वेपि यद्विशेषयोरिति न्यापेनोक्त कार्यकारणामावोप्यावश्यक एवेति । वस्तुतास्त्वित्यादिना मुले तत्परित्यागोनुचित इति चेन्मैवम् । तादृशव्याप्ती मानामावान कस्यन्द्रियसंयोगाभावस्य प्रत्यसमामा- न्याभावप्रयोनकत्वे लाययमेव तत्र मानमिति वाच्यम् । प्राणेन्द्रियादिसंयोगसत्वेपि तेत्यर्थः । स्वस्मिन्स्यप्रतियोगिकसंयोगानुयोगितासम्भवात् संयुकपदार्थकदेश इति यपि सामानाधिकरण्यातम्वन्धेन संयोगे रूपावछिन्नत्वनिवेशापेक्षया संयुक्तएव ९ मवायेन रूपावछिन्नविनिवेश एव लाय तथापि विभिन्नावछेदेनालोकनशुम्मयोगा भ्या दण्डादिप्रत्यक्षवारणायाप्रे चासयोगे आलोकसंयोगनिष्ठावडेदकतानिरूपा परिशन्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावामित्यप्रसंगादित्यवधेयम् ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः। तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः॥ ६०॥ समवेतेति । तादृशेति । महत्त्वावच्छिन्नेत्यर्थः । तथा च महत्वावच्छिन्न- चक्षुःसंयुकसमवेतसमवायस्य त्रसरेणुरूपे ऽभावाचाशुपानुपपरया संयुक्त- समयायस्य प्रत्यासत्तित्वमिति भावः । एतन्मसङ्गेन पूर्व रूपावच्छिन्नलम- ग्रे चालोकसंपोगावच्छिन्नत्वं चक्षुःसंयोगे तत्प्रयोजनं चाभिहितमिति बो- ध्यम् । स्पार्शनमत्यक्षे वक्सन्निकर्षस्य कारणत्वं प्रपञ्चपति एवमित्या- दिना । पूर्ववदेवेति । परमाणुघटितत्त्वक्सन्निकर्षेण सर्शत्वस्पार्शनवारणा- य महत्वावच्छिन्नत्वं प्रभाषदिनसन्निकर्षण सविस्पार्शनवारणायोद्भू- तस्पावच्छिन्नत्वादिविशेषणं बोध्यमित्यर्थः । श्रोत्रावच्छिन्नीत । सक- कयैव अवतारिततया सयोगमहत्त्वावछिन्नदनिवेशेनैव तादृशशकानिरासादुद्भूत- रूपावछिन्नत्वविशेषणप्रदर्शन प्ले विफलमित्याशका परिहरति । एतदिति । तथा च स्मृतस्योपेक्षानहत्वादेव तत्र विशेषणद्वयममिहितमिति न दोप इति माव । अ. व चाग्रे चेत्यादिक ययालोक्सयोगावछिन्नत्वोपादान प्रयोजनातरार्थमेव न तु सयो गसयुक्तप्तमवाययो सन्निकर्पोपपत्यर्थ तथोद्भूतरूपावछिन्नत्वनिवेशनमपि चक्षुश्वा. दे चाक्षुपनिरासनायैवेति दृष्टातविधयवोक्त तेन वक्ष्यमाणपन्थस्योक्ताशकयानवता- रितत्वेपि न क्षति प्रभाया सत्तास्पार्शनवारण त्वक्प्तयोगे उद्भूतरूपावछिन्नत्वनि. वेशान सम्मवतीति स्पर्शानुपावनम् । श्रोत्रावछिन्नत्वस्य समवायविशेषणस्य फल. माह । सकलेति । न न्विन्द्रियसम्बध्धविशेषणतया समवायामाग्यो प्रत्यक्षमितिव. दतो मूलकारस्येन्द्रियसम्बध्धविशेषणतात्वेन विशेपणताया विभाग इति प्रन्थकार- णामाशयो लम्यते स चासगत इन्द्रियेण कालिकेन सम्बद्धे घटादी विशेषणतया फलत्वामावादे प्रत्यक्षत्वानुत्पते किं तु सयुक्तविशेषणवात्वादिनैव सन्निकर्पता वा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । महत्वसम्बन्धस्य च सत्वात् । तथा हि नीले नीलत्वजा- तिरेकैव घटनीले परमाणुनीले च वर्तते तथा च महत्व- सम्बन्धो घटनीलमादाय वर्वते उद्भूतरूपसम्बन्धस्तूभय- मादायेव वर्तते । एवं पृथिवीत्वेपि घटादिकमादाय महत्व- सम्बधो बोध्यः । एवं वायौ तदीयस्पर्शादौ च सत्तायाश्चा लपुरुषाणां सर्वशब्दमत्यक्षापतिरतः श्रोत्रावरिछन्नति । इन्द्रियसम्बद्ध ति । यद्यपीन्द्रियसंयुक्तावशेपणता इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणतत्यादि कमेण वाहुल्यमेव तथापि विशेषणतात्वेनैव रूपेण विभागः । नचैवसम वायत्वेन चतुर्णामनुगममसङ्गः परिभाषाया अपर्यनुयोज्यत्वात् । समवायो न प्रत्यक्ष इति । सम्बन्धमत्यक्षेयावदाश्रयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वादिति भावः । च्येति विभागोपि तेन तेन रूपेणैव कार्यस्तथा न सन्निकर्षस्य षड्विधत्वव्याघात इत्याशक्य निराचष्टे । यद्यपीति । यद्यपीयमाशकाग्रे मूलकृतैव क्रियते समाधीयते चोक्तसमाघानेनैवेति व्याख्याने एतदाशकायास्वत्समाधानस्य च वैफल्यमेव तथापि विशेषणताना विशेपणतात्वेन विभागे संयुक्तसमवायादीना चतुर्णा केवलसमपायनि- भाजक्समवायत्वेनानुगमसम्भवेन सयोगसमपायविशेषणतात्रय सन्निकर्पा इत्येव कुतो नोकमित्याक्षेपस्य मूलकृता तादृशसमाधानोपर्यनिराकृततया तन्निरासायैव म् लोकार्थस्यानुवाद इति विभावनीयम् । परिमापाया पविधसन्निकर्ष इति शास्त्रका रीयसकेतस्य अपर्यनुयोज्यत्वादिति सयोगादिभेदेन विविध सन्निकर्ष इत्येव कुतो नोकमित्याशेपार्हत्वादित्यर्थ तथा विमागेपि क्षतिविरहादिति भाव ॥ मूले वैशे पिकमते समवायो न प्रत्यक्ष इत्युक्त तत्र युक्तेरनुक्तलातत्र युक्तिमाह । सम्बन्ध प्रत्यतइति । समवापस्यैक्तया एकदा भाविभूतसकलानयव्यक्तीना ज्ञानासम्मका देति माव । न्यायमते तु सम्बन्धप्रत्यक्षत्व न कार्यतावडेदक सम्बन्यत्तस्य निर्व- तुमशक्यत्वात् सासगिकविषयतावत्वम्य कचित्सुवचत्वेपि तादृशसम्बन्धत्तम टत्वादिसाधारणतया तत्प्रत्यक्षे व्यभिचारापत्तेरपि तु सयोगप्रत्यक्षत्वमेव कार्यता:- दक्मत समवायम्य तन्मने न प्रत्यक्षत्वानुपपत्तिरिति भाव । समवायप्रत्यक्षानुरो पादित्यम्य विशेषणतायाम्मनिरर्पतमिति शेप तम्य समवायप्रत्यक्षस्य अनुपगमा ·कारिकावल्ली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ननु विशेषणतया तद्वदित्यायसङ्गतं विशेपणतामत्यासत्तेरभावावात् नच तत्मत्यासचेरनभ्युपगमे ऽभावप्रत्यक्षानुपपत्तिरिति वाच्य इष्टापत्तेरनुपल म्भस्यव तत्मक्षस्योपगमात् । नच समवायप्रत्यक्षानुरोधात् विशेपणताप त्यासत्तिस्वीकारः सपवायानगीकारादत एवाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियं न करणं किं तु योग्यानुपलब्धिरेवेति भाट्टानामाक्षेपं दूपयितु मूले यदि स्पादिति । तथा चेन्द्रियाणामभावमत्यक्षेजननीये योग्यानुपलब्धेः सहकारितामात्रेण नि हे ऽतिरिक्तममाणकल्पनमनुचितमिति भावः । तत्र योग्यानुपलब्धेरभावन त्यक्षे हेतुत्वे युक्तिमाह। तथा हीति। घटादिनाने घटादिभ्रमे । न च घटादिभ्र दस्वीकारादित्यर्थ । भट्टैरिति शेप ते समवायस्यैवानगीकारादवयवावयव्यादीना स्वरूपम्यैव तन्मते सम्बन्धत्वादिति भाव । अत एव विशेषणताप्रत्यासत्तेरभाषादेवे त्यर्थ ।। ननु यदि स्यादुपलभ्यतेत्येव यत्र प्रसज्यते तत्र विशेपणतया अभावाना ग्रहो भवेदित्यनेन मूळेन नोक्तभट्टमतनिराकरण सम्भवति तन तादृशमतनिरासकयु केरस्फुरणादतस्तद्भावमाह । तथाचेति । निर्वाह इति । विशेषणतासन्निकर्पणाभाव प्रत्यक्षोपगमे तया पिशाचादीनामप्यभावप्रत्यक्षापत्तिरित्यनिर्वाहः योग्यानुपलव्धेर भावग्राहकत्वे तु पिशाचम्यायोग्यतया योग्यप्रतियोग्युपलभाभावरूपकारणाभावेन न तस्प्रत्यक्षापत्तिरिति भाव । इदानी तु अभावग्राहकसन्निकर्यसत्वेपि सहकारिणोयो ग्यानुपलभस्याभावादेव न पिशाचाभावादिप्रत्यक्षापत्तिरिति भाव । अनुचितमिति । यद्यप्यनुपलब्धे कारणत्वकल्पन विशेषणतासन्निकर्षाकपन चापेक्ष्य अनुपलब्धौ प्रमाणत्वकल्पनमेवोचित तथापि अनुपलब्धेयापाराभावेन व्यापारवत्करणत्वघटित प्रमाणत्वासम्भवात् अभावज्ञानस्य अधिकरणविषयकस्य अनुभवेन अनुपलब्धिन न्याभावज्ञाने अधिकरणभावानानुपत्तिथाभावज्ञानस्य प्रत्यक्षरूपताया एव स्वीकर णीयत्वात्तथासति चामावस्य विशेषणतयाधिकरणस्य च सयोगादिना एकस्मिन्नेव ज्ञाने मानसम्मवान्नानुपपत्तिरिति भाव । ननु घटस्थ प्रभारुपज्ञानदशायाममावत्र त्यक्षमेव न सम्भवति घटत्वएव तत्प्रमासम्भवेन तदानीमभावे विशेपणतासनिकर्ष- स्यैव अमावादतो ज्ञानपद भ्रमार्थकमित्याह । घटादिभ्रम इति। ननु भ्रमकाले घटाय भावप्रत्यक्षानुदयेन अभावप्रत्यक्षे प्रतियोगिभ्रममनकदोपामावस्यैव कारणत्वमस्तु न तु प्रतिग्युपलम्मावम्य तत्कारणता तथासत्यपि भ्रमोत्पत्तिकाले अभावप्रत्यक्षापत्तेर वारणादित्याशते । नचेति । टोपाभावस्याभावप्रत्यसकारणत्वेपि यत्र विनश्यदव ·२६४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । महत्वसम्बन्धस्य च सखात् । तथा हि नीले नीलत्वजा तिरेकैव घटनीले परमाणुनीले च वर्तते तथा च महत्व- सम्बन्धो घटनीलमादाय वर्तते उद्भूतरूपसम्बन्धस्तूभय मादायैव वर्तते । एवं पृथिवीत्वेपि घटादिकमादाय महत्व- सम्वधो बोध्यः। एवं वायौ तदीयस्पर्शादौ च सत्तायाथा लपुरपाणां सर्वशब्दमत्यक्षापत्तिरतः थोगावच्छिन्नति । इन्द्रियसम्बद्ध ति । यद्यपीन्द्रियसंयुक्तविशेषणता इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणतत्यादि क्रमेण वाहुल्यमेव तथापि विशेषणतात्वेनैव रूपेण विभागः । नचैंसम वायत्वेन चतुर्णामनुगमप्रसङ्गः परिभापाया अपर्यनुयोज्यत्वात् । समवायो न प्रत्यक्ष इति । सम्बन्धमत्यलेयावदाथयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वादिति भावः । च्येति विभागोपि तेन तेन रूपेणैव कार्यस्तथा च सन्निकर्षस्य पड्विधत्वव्याघात इत्याशक्य निराचष्टे । यद्यपीति । यद्यपीयमाशकाप्रे मूलकृतैव क्रियते समाधीयने चोक्तसमाधानेनैवेति व्याख्याने एतदाशकायास्तसमाधानस्य च वैफल्यमेव तथापि विशेषणताना विशेषणतात्वेन विभागे संयुक्तसमवायादीना चतुर्णा केवलसमवायवि. भामक्समवायत्वेनानुगमसम्मवेन सयोगसमवायविशेपणतात्रय सन्निकर्पा इत्येव कुतो नोकमित्याक्षेपस्य मूलकृता तादृशसमाधानोपर्यनिराकृततया तन्निरासायैव मू लोकार्थम्यानुनाद इति विमावनीयम् । परिभाषाया पड्विधसन्निकर्ष इति शास्त्रका रीपसकेतस्य अपर्यनुयोज्यत्वादिति सयोगादिभेदेन विविध सन्निर्प इत्येव कुतो नोतमित्याक्षेपार्हत्वादित्यर्थ तपा विमागेपि क्षतिविरहादिति माव ॥ मूळे वैशे पिक्मते समवायो न प्रत्यक्ष इत्युक्त तत्र युक्तेरनुक्क्त्वात्तन युक्तिमाह । सम्पन्न प्रत्यक्षइति । समवायम्यैक्तया एक्दा माविभूतसक्लाश्रयव्यक्तीना ज्ञानासम्भा दिनि माव । न्यायमते तु सम्बन्धप्रत्यक्षत्व न कार्यताछेदक सम्पन्धत्वस्य निर्व मतुमशक्यत्वात् सासर्गिकविषयतावत्वम्य कचित्सुवनलेपि तादृशसम्बधत्वस्य घरत्वादिसाधारणतया तत्प्रत्यक्षे व्यभिचारापत्तेरपि तु सयोगप्रत्यक्षत्वमेव वार्यता दरमत समवायम्य तमने न प्रत्यक्षत्वानुपपत्तिरिति भाव ! समवायप्रत्यक्षानुरो पादित्यम्य विशेषतायाम्मनिरपतमिति शेप तम्य समायप्रत्यक्षस्य अनुपगमा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २६७ विशेपणता हेतुः। वैशेपिकमते तु समवायो न प्रत्यक्षः । अत्र यद्यपि विशेषणता नानाविधा यथा हि भूतलादो घाघभावः संयुक्तविशेषणतया गृह्यते । संख्यादी रूपा- द्यभावः संयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणतया शब्दाभावः के चलथोत्रावच्छिन्नविशेषणतया कादो खत्वाद्यभावः श्रो- त्रावच्छिन्नसमवेतविशेषणतया । एवं कत्वाद्यवच्छिन्नाभावे गत्वाभावादिकं श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणविशेषणतया घटा- भावादौ पटाभावः चक्षुःसंयुक्तविशेषणविशेषणतया एव- मन्यत्राप्यूह तथापि विशेपणतात्वेन एकैव सा गण्यते अ- न्यथा पोढासन्निकर्ष इति प्राचां प्रवादो व्याहन्येयेति । अत्राभावप्रत्यक्षे योग्यानुपलब्धिः कारणम् तथाहि भूत- लादो घटादिज्ञाने जाते घटाभावादिकं न ज्ञायते तेनाभा- महेतुदोप एव तत्पतिवन्धकः अन्यथा भूमोत्पत्तिकालेतदभावभत्यक्षात्पत्तिरि- ति वाच्यं विनश्यदवस्यदोपावत्र भूमस्तत्र भमोत्पत्तिकाले मतियन्धकीभूत- दोपाभावस्य ससादभावमत्यक्षापत्तेः । अभावोपलम्भे तदिन्द्रियजन्यतत्स- म्बन्धावच्छिन्नतदभावलौकिकमत्यक्षे। पतियोग्युपलम्भाव इति। तदिन्द्रिय- 1 स्थापनदोपाद्घटादिभ्रम. तत्र भ्रमान्तरमभावप्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगिन उपलम्भा- मावस्यापि कारणत्वमावश्यकमिति समाधत्ते । विनश्यदवस्थेति । वस्तुत प्रतिबन्ध- कतया स्वमतेपि तस्य हेतुतासिद्धवेत्याशङ्कीयं घटप्रकारकोपलम्भविषयः स्यादि- त्यापत्ते तले घटप्रकारकत्वात् यद्यत्र घटः स्यादिति तु आपत्तिकारणीभूतमापादक- वत्ताज्ञानप्रदर्शनपरमेव न नत्वापत्तिविषयामिलापरूपं अत्याचापत्तेः कारणत्वेपि तस्याः घटप्रकारकत्वेन खमते प्रतियोग्यारोपस्याकारणत्वाप्रसक्के. तादृशापत्तियोग्यतैवापे- ·२६६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । क्षुपप्रत्यक्षं स्यात् तस्मादुद्भूतरूपावच्छिन्नमहत्वावच्छिन्न- चक्षु-संयुक्तसमवायस्य द्रव्यसमवेतचाक्षुपे तादृशचक्षु-सयुः क्तसमवेतसमवायस्य द्रव्यसमवेतसमवेतचाक्षुपे कारणत्वं पाच्यम् । इत्थं च परमाणुनीलादौ न नीलत्वादिग्रहः पर- माणौ चक्षुःसंयोगस्य महत्वावच्छिन्नत्वाभावात् । एवं वा. वादो न सत्तादिचाक्षुपं तत्र चक्षुःसंयोगस्य रूपावच्छिन्न- वाभावात् । एवं यत्र घटस्य पृष्ठावच्छेदेनालोकसयोग चक्षुःसंयोगस्त्वग्रावच्छेदेन तत्रघप्रत्यक्षाभावादालोकसयो- गावच्छिन्नत्वं चक्षुःसंयोगे विशेपणं देयम् । एवं द्रव्यस्सा शनप्रसते त्वक्संयोगः कारणम् द्रव्यसमवेतस्पार्शनप्रयते त्वक्संयुक्तसमवायः द्रव्यसमवेतसमवेतस्पार्शनप्रसक्षे त्व. संयुक्तसमवेतसमवायः। अत्रापि महत्वावच्छिन्नत्वमुद्भः तस्पर्शावच्छिन्नत्वं च पूर्ववदेव बोध्यम् । एवं गन्धप्रत्यक्ष घाणसंयुक्तसमवायः गन्धसमवेतस्य प्राणजप्रत्यक्षे प्राणसं- युक्तसमवेतसमगयः । रासनप्रत्यक्षे रसनासंयुक्तसमवायः रससमवेतरासनप्रत्यले रसनासंयुक्तसमवेतसमवायः कार णम् । शब्दप्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमवायः शब्दसमवेतश्रा- वणप्रसझे श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतसमवायः कारणम् । अत्र सर्व प्रत्यक्षं लौकिकं बोध्यम् । वक्ष्यमाणमलौकिकप्रत्यक्षमि- न्द्रियसंयोगादिकं विनापि सम्भवति । एवमामप्रसते म. न-संयोगः आलसमवेतमानसप्रत्यते मनःसंयुक्तममवाय. आत्मसमवेतसमवेतमानसप्रत्यक्षे मनःसंयुक्तसमवेतममवा- यः कारणम् । अभावप्रत्यक्षे समवायप्रत्यले चेन्द्रियमम्बद्ध ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । विशेषणता हेतुः । वैशेपिकमते तु समवायो न प्रत्यक्षः । अत्र यद्यपि विशेषणता नानाविधा यथा हि भूतलादौ घटायभावः संयुक्तविशेषणतया गृह्यते । संख्यादौ रूपा- घभावः संयुक्तसमवेतसमवेतविशेपणतया शब्दाभावः के- वलश्रोत्रावच्छिन्नविशेपणतया कादो खत्वाद्यभावः श्रो- त्रावच्छिन्नसमवेतविशेपणतया । एवं कत्वाद्यवच्छिन्नाभावे गत्वाभावादिकं श्रोत्रावन्छिन्नविशेपणविशेषणतया घटा- भावादौ पटाभावः चक्षुःसंयुक्तविशेपणविशेपणतया एव- मन्यत्राप्यूहं तथापि विशेषणतात्वेन एकैव सा गण्यते अ- न्यथा पोढासन्निकर्प इति प्राचां प्रवादो व्याहन्येयेति । अत्राभावप्रत्यक्षे योग्यानुपलब्धिः कारणम् तथाहि भूत- लादौ घयदिज्ञाने जाते घटाभावादिकं न ज्ञायते तेनाभा- महेतुदोप एव तत्पतिबन्धकः अन्यथा भूमोत्पत्तिकालेतदभावप्रत्यक्षात्पत्तिरि- ति वाच्य विनश्यदवस्थदोपाद्यत्र भूमस्तन भूमोत्पत्तिकाले प्रतिवन्धकीभूत दोपाभावस्य सलादभावप्रत्यक्षापत्तेः । अमायोपलम्भे तदिन्द्रियजन्यतन्स म्बन्धावच्छिन्नतदभावलौकिकात्यो । प्रतियोग्युपलम्भाव इति। तदिन्द्रिय स्थापन्नदोपा घटादिभ्रम तन भ्रमान्तरमभावप्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगिन उपलम्भा भावस्यापि कारणत्वमावश्यकमिति समाधत्ते । विनश्यवस्थेति । वस्तुत प्रतिबन्ध कतया स्वमतेपि तस्य हेतुतासिद्धैवेत्याशङ्कीय चाप्रकारकोपलम्भविपय स्यादि- त्यापत्ते तले घटप्रकारकत्वात् ययत्र घट स्यादिति तु आपत्तिकारणीभूतमापादक वनाज्ञानप्रदर्शनपरमेत न नत्वापत्तिविषयामिलापरूप स्थाचापत्ते कारणत्वेपि तस्या घटप्रकारकत्वेन खमते प्रतियोग्यारोपस्याकारणत्वाप्रसक्त तादृशापत्तियोग्यतैवासे ·खोपपादनमम्मवादिति मात्र । मले प्रतियोगिसत्तेति । प्रतियोगितत्वम्य प्रत्यादि २६८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वोपलम्भे प्रतियोग्युपलम्भाभाव कारणम् तत्र योग्यता- प्यपेक्षिता सा च प्रतियोगिसत्वप्रसञ्जनप्रसञ्जितप्रतियोगि- कत्वरूपा तदर्थश्च प्रतियोगिनो घादेः सत्वप्रसक्त्या प्रस- जित उपलम्भरूपः प्रतियोगी यस्य सोभावप्रसक्षे हेतु तथा हि यत्रालोकसंयोगादिक वर्तते तत्र यद्यत्र घटः जन्यानाहार्यतत्संसर्गकतत्मकारकोपलम्भाभाव इत्यर्थः । इन्द्रियान्तरजन्ये आनुपानिके च तदुपलम्भे सत्यपि तदभावप्रत्यक्षात्तदिन्दिपजन्यति। प्रभाव प्रत्यक्षहेतुमीतयोग्यारोपसत्वेप्यभावप्रत्यक्षादनाहार्येति । तत्र प्रतियोग्युप लम्भावे । अपेक्षितेवि । तेन न जलपरमावादौ पृथिवीत्वाभावादेः प्रत्य क्षमिति भावः । मणिकृन्मतानुसारेण योग्यता निर्वक्ति । सा चेति । प्रस जिनः आपादितः स उपलम्माभावः अभावमत्यक्षे हेतुरिति । अन तद क्षिता नत्वापत्तिरपौत्यग्रे वक्ष्यमाणत्वाञ्चेति मन्तव्यम् । अनाहार्यनीति । एवमेक्स सर्गेण प्रतियोगिप्रकारकज्ञानसत्वेप्यन्यससर्गेणामावप्रत्यक्षोत्पत्या उभयत्र समर्गनि वेश इत्यपि बोध्यम् । ननु मूले अमावप्रत्यागनकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नतत्सत्र घावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिततदधिकरणनिष्ठविशेष्यताशाल्युपलम्माभावे योग्यतानिवे शिना तत्प्रयोजन तु नोक्तमतस्तत्प्रयोजन प्रदर्शयन्नद्वैयर्यशङ्कामपाकरोति तेनेत्यादि। तथा च तनिवेशे जलपरमाणविशेयरसमवायावच्छिन्नपृथिवीत्वत्वावच्छिन्नप्रका रवोपरम्मामावरूपकारणबलात्तत्र पृथिवीवाभावप्रत्यक्षापत्तिरिति माव । मभिट मतेति । अनेन च योग्यप्रतियोगिप्रकाररुयोग्यापिकरणविशेष्यवोपरम्भप्रतियो गिरत्वरूपयोग्यतानिर्वचनमपि सम्भवतीति सूचित एवमपि स्तम्मादिविशेष्यकपिशा चोपलप्मस्य मन्परमावादी पृथिवीत्वोपलम्भस्य च योग्यताप्रकारकत्वयोग्यविस प्यात्वतिरदेणेव पिशाचामावस्य जलपरमानादा पृथिवीत्वामावस्य च अप्रत्या पयाभावप्रतियोगिसत्वस्य प्रसअनेन आहार्यारोपेणेत्यर्थ । आमत्तावापायच्याप्या पादावतानानम्य हेतृतया निदेशादो प्रतियोगिसत्वज्ञानस्याहार्यत्वाचेति ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । धिकरणविषयकाभावप्रत्यक्षे तदधिकरणकतदापादककापत्तियोग्यतदुपल- म्भस्य विषयतासम्बन्धावच्छिन्नपतियोगिताकोऽभावो हेतुरित्यर्थः । उप- लम्भेतदधिकरणकतदापादककापत्तियोग्यत्वं च तत्पतियोगिसत्वनिष्ठव्या- प्तिनिरूपकत्वम् अत्र तदापादककापयित्र नोत्पन्ना तत्र तदभावप्रत्यक्षा- नुपपत्तिरिति योग्यत्वनिवेशः । नच प्रतियोगिसत्वस्योपलम्भव्याप्यत्वं न निर्विशेपितस्य उपलम्भकसामग्न्यन्तरविरहे मतियोगिसत्वेप्युपलम्भाभावात् कि तु महत्त्वोद्भूतरूपायवच्छिन्नस्यैव । एवं च महत्त्वादिविशिष्टकृथिवी- मावः । प्रसञ्जित इत्यस्यार्थमाह । आपादित इति । ननु नलादिविशेष्यकप्रतियोगि- सवप्रसञ्जनप्रसञ्जितोपलम्भस्य विशेष्यतासम्बन्धेन अमावस्य जलपरमाण्वादी स- न्वेन तत्र पृथिवीलस्याभावप्रत्यक्षापति । न च घटामा सन्निकर्षामावादेव नेयमाप- त्तिरिति वाच्यम् । अधिकरणान्तर्भावेन घटाभावे सन्निकर्पस्यापि सत्वात् । न च समवाय एव कार्यतावच्छेदकसम्बन्धो वाच्यः आत्मनि च तादृशोपलम्भस्य सत्वा- देवाभावविरहान तत्र समवायेन भूतलविशेष्यकघयभावाप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । तपासति तदधिकरणकतदापादकापत्तियोग्यत्वस्य तदधिकरणावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्र. तियोगिसत्वनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वस्यैव वक्ष्यमाणतया भूतलातिरिक्तविशेप्यघटप्रका- रकोपलम्मदशायामपि भूतलविशेष्यकधटामावप्रत्यक्षानुपपत्तिः तादृशोपलम्माभाव. स्यात्मन्यमावादतो निष्कृएकार्यकारण मावंदर्शयति । अत्रेति । तदधिकरणविषय- काभावप्रत्यक्षइति । तदधिकरणनिष्ठलौकिकविषयतासम्बन्धेन तदभावप्रकारकप्रत्यक्ष प्रीतित्यर्थः तदुपलम्भस्य यदभावप्रत्यक्षं जननीयं तत्प्रकारकोपलम्भस्य । तत्प्रतियोगि- सत्वेति । यत्प्रतियोगिकामावप्रत्यक्षं जननीयं तत्प्रतियोगिसत्वेत्यर्थ । ननु मूले आ- पादितइत्युक्तौ आपदनमेवापेक्षितमिति लम्यते तत्कथं योग्यता विवतितेत्यत आह । तत्रेति । भूतलादौ चक्षु-संयोगान्तरमापादनं विनापि घटो नास्ततिप्रनीतरनुभवप्ति- द्धतया योग्यतानिवेश इति मावः । ननु घटादिसत्वेपि चक्षु संयोगाद्यभावे घटोपल- म्मानुदयान्न केवलप्रतियोगित्वस्य व्यापकता उपलम्भ इति क्वाप्यभावप्रत्यक्षं न स्यात् यदि च प्रतियोगिसत्यातिरिक्तप्रतियोग्युपलम्भकारणकूटविशिष्टप्रतियोगिसत्वव्याप- कताविवक्षितेत्युच्यते तदा परमाणी पृथिवीत्वाभावप्रत्यक्ष पारणमशक्यमेवेत्याशङ्कते नचेति । वाच्यमिति परेणान्वयः । सामग्यन्तरेति । तादृशसामग्रीबटकप्रतियोगि- सत्खातिरिक्तकारणेत्यर्थः । यथाश्रुते यत्किञ्चित्मामग्रीसत्वे तदन्तरविरहेपि प्रतियो- ·२७० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त्वस्योपलभ्यव्याप्यत्वाजलपरमाणों पृथिवीत्वाभावप्रत्यक्षापत्तिरिति वा. च्यं वदधिकरणावृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वस्य योग्यतायटकीभूतव्याप्त्यंशे नि- वेशात् महत्त्वस्य जलपरमाण्ववृत्तित्वेन तादृशव्याप्ती तादृशधर्मानवच्छिन्न. वाभावात् न च गन्धवदणुभिन्नत्वविशिष्टस्यापि पृथिवीत्वस्य तदुपल. म्भव्याप्यत्वाद् गन्धवदणुभिन्नत्वस्य जलपरमाणुवृत्तित्वाच तदोपताद वस्थ्यमित्ति वाच्यं योग्यताघटकव्याप्ती प्रतियोगिग्राहकातिरिक्तधर्मानव- च्छिन्नत्वस्यापि निवेशाद् गन्धवदभिन्नत्वादेश्च प्रतियोगिग्राहकातिरि- भावः। ग्युपलम्भादसङ्गत्यापत्ते. महत्वोद्भूतरूपेत्युलक्षणं प्रतियोगिसत्वातिरिक्तप्रतियोग्यु- पलम्भकारणफ्टावच्छिन्नस्यैव प्रतियोगिसत्वस्योलम्भव्याप्यत्वात् । नचैवं तथाविधना- नाचक्षु संयोगव्यक्तीनां त्यक्संयोगव्यक्तीनां च एकत्रासम्भवेन तादृशप्रतियोगिसत्त न कुप्रापीति वाच्यं यत्किचिदनुभवनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकाः या. वन्तः प्रतियोगिसत्वातिरिक्ततत्तदवच्छिन्नकूटविशिष्टप्रतियोगिसत्वव्यापकताया विव- क्षणीयत्वात् । तदधिकरणेति । यदधिकरणविशेप्यकामावप्रत्यक्षं तदधिकरणेत्यर्थः । तथा चैतलाभायैव पूर्व तवधिकरणकतदापादककेत्यत्र तदधिकरणेत्युक्तमिति तादृशधर्मानवच्छिन्नत्वाभावादिति । परमाण्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वाभावाभावादित्यर्थः । तथा च तदधिकरणपदेन नलपरमाणुपादाने प्रतियोगिसत्वनिष्ठपरमाण्यवृत्तिधर्मान- नवच्छिन्नव्याप्तिनिरूपकोपलम्भाप्रसिध्या तदभावरूपकारणविरहादेव न परमाणी पृथिवीत्वाभावप्रत्यक्षमिति भावः । ननु महत्वस्थाने गन्धवदाभिन्नत निवेश्य तद्विः शिष्टले सति इन्द्रियसंयोगादिविशिष्टपूधिवीत्वसत्वम्य पृथिवीत्वोपलम्भव्याप्यतया तम्य च जलपरमाणुवृत्तितया जलपरमाणौ पृथिवीत्वामावप्रत्यक्षापत्तिरित्याशङ्कते । ननेति । प्रतियोगिग्राहकेति । प्रतियोगिनत्याननकेत्यर्थः। गन्धवदणुभिन्नत्वं तु न प्रत्यक्षननकं तपासति नलपरमाणी जलत्वादिप्रत्यक्षापत्तिरिति भावः । विरहप्रयोः गोति । यद्यपि कारणभावम्यैव कार्यविरहप्रयोनकतयोक्तविशेष्यतायामकारणम्य मरत्वस्गाप्यभावो नोकविशेप्यताविरहे पूयोजकः सम्भवति तथापि लौकिकविषय- ताप्तम्बन्धेन प्रत्यक्षप्रति महलस्य कारणतया लौकिकविषयतयापत्यशाभावम्य लौकि- कविषयत्वाभावसमनियततयातदभित्तेन लौकिकविषयलाभावे प्रयोजकता महत्वाभाने अनित्र व्यापकाभावे पूयोनकत्वम्य च व्याप्यामावपूयोजकतानियमेन निरुतति शेष्यताविरहपूयोनकत्वं महालाभातम्याशतमेवलौकिकविशेष्यत्वाभावपूयोनकेत्युक्ता- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २७१ तत्वेन तादृशधर्मावच्छिन्नखस्योक्तव्यासावभावात् न च प्रतियोगिग्राहक- वं प्रतियोगिग्रहजनकत्वं तच गन्धवदणुभिन्नत्वपृथिवीत्वोभपसमूहालम्ब- नात्मकलौकिकमत्यक्षे विपयविधया हेतुत्वाद् गन्धवदणुभिन्नस्याप्यक्षत- मिति वाच्यं प्रतियोगिप्रकारतानिरूपितलौकिकविशेष्यताविरहमोजकी- भूताभावप्रतियोगित्वस्यैव प्रतियोगिग्राहकपदार्थत्वात् । अथैवं पिशाचत्व- मकारतानिरूपितलौकिकविशेष्यत्वापसिद्ध्या तद्घटितनिरुक्तयोग्यानुप- वपि महत्वाभावस्य संग्रहीप इन्द्रियसंयोगादीनां अमावासंग्रहात्प्रतियोगिप्रकारता- निरूपितत्वस्य विशेष्यताविशेषणत्वेनोपादानं ययप्येवमप्यालोकसंयोगासंग्रहो दुर्वार एव अन्धकारे स्पार्शनोत्पत्या पृथिवीत्वप्रकारतानिरूपितलौकिकविशेप्यतासामा- न्यामावे आलोकेसंयोगामावस्य प्रयोजकत्गात् विशेष्यतायां चाक्षुषनिरूपितत्वमा. दाय तसंग्रहे च त्वक्संयोगसंग्रहस्तथापि चाक्षुपनिरूपिततादृशविशेष्यत्वाभाबस्याद- शननिरूपिततादृशविशेष्यत्वामावन्यतरप्रयोजकामावपूतियोगित्वेन सर्वेषामेव संग्रहः सम्भवतीति विभावनीयम् । पूतियोगिनिष्ठइति । तदधिकरणनिष्ठलौकिकविशेष्यतानि- रूपिताभावनिष्ठपुकारतानिरूपितपूतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नपूकारतासम्बन्धेन यो- ग्याभावपत्यदा इति शेप. । न्यातिनिरूपकत्वमिति । ननु स्तम्भवृत्तित्वं नोपलम्भ- व्याप्यं पिशाचे स्तम्भवृत्तित्वसत्वेपि तत्पूकारकोपलम्भस्य विषयतया पिशाचे विर- हादित्यत आह । जातित्वादिविशिष्टस्येति । आदिना इन्द्रियसंयुक्तसम- वायादिपरिग्रहः तथा च पिशाचे भातित्वविरहान व्याप्तिभत इति भावः । अथवं वन्ही पिशाचत्वाभावोप्येतादृशयोग्यानुपलभेनैव गृह्यतइत्यायातं तच न स- म्भवति वन्हिवृत्तित्वविशिष्टतृणादिमन्यतावछेदकजातीनामप्रत्यक्षतया आतिखादि- विशिष्टवन्हिवृत्तित्वस्योपलंभाव्याप्यत्वात् । न च जातित्वादिशब्देन योग्यतापि ग्रा- या चेत्तथा च तृणादिनन्यताक्छेदकजातीनामयोग्यतया न व्याप्तिभंग इति वाच्यं तथासति पिशाचत्वस्याप्ययोग्यतया तस्य स्तंभवृत्तित्वेपि तत्वेनोपलंभाप्तम्भवेन पि- शाचत्वाभावप्रत्यक्षस्यैव असंभवादिति चेन्न । प्रत्यक्षप्रतिबन्धकाभावविशिष्टत्वेन जातिलस्य विशेषणीयत्वात् तादृशनातीनां च तादात्म्येन प्रत्यक्षपूतिबन्धकत्वात् न तासु व्याप्तिभंगः पिशाचत्वं तु न प्रत्यक्षपूतिबन्धकं अयोग्यवृत्तित्वेनैव तस्य यो- ग्यतया तत्पूत्यक्षापादनासम्भवात् तत्पूतिबन्धकताकल्पने बीजाभावात् । न पि. शाचादाविति । यद्यपि पिशाचे स्तंभत्वाभावपूत्यक्षापात्तों कयोग्यानुपलंमेन सम्भव- ·२७२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्यात्तर्हि उपलभ्येतेत्यापादयितुं शक्यते तत्र घनाभावादेः प्रत्यक्षं भवति अन्धकारे तु नापादयितुं शक्यते तेन पटा- भावादेरन्धकारे न चाक्षुपप्रत्यक्षं स्पार्शनप्रत्यक्ष तु भवत्येव आलोकसंयोग विना स्पार्शनप्रत्यक्षस्यापादयितुं शक्यत्वा- त् । गुरुत्वादिकं यदयोग्यं तदभावस्नु न योग्यः तत्र गु- रुत्वादिप्रत्यक्षस्यापादयितुमशक्यत्वात् वायाबुद्भूतरूपाभावः पापाणे सौरभाभावः गुडे तिकाभावः वहावनुष्णत्वाभावः श्रोत्रे शब्दाभावः आत्मनि सुखाद्यभावः एवमादयस्तत्त- लम्भविरहात्तदभावप्रत्यक्षं न स्यादिति चेन्न नहि वयं सर्वत्राभावमत्यक्षे निरुक्तयोग्यानुपलम्भस्य हेतुत्वं चूमः किं तु योग्यस्याभावप्रत्यक्षे अयो- ग्यपिशाचत्वाद्यभावप्रत्यक्षे तु तदधिकरणीयत्वप्रसञ्जनासञ्जितपतियोगि- कस्तदधिकरणीयत्वोपलम्भस्य विषयतासम्बन्धावच्छिन्नाभाव एव पति- योगिनिष्ठो हेतुः अत्राप्यापादनस्य सर्वत्रासम्भवेन तदधिकरणीयत्वास- जनमसजितत्वं तदधिकरणीयत्वनिष्ठव्याप्तिनिरूपितत्वं जातित्वादिवि- शियस्य स्तम्भवृत्तित्वस्योपलम्भव्याप्यत्वात् स्तम्भे पिशाचत्वाभावपूत्य- ति अयोग्यपूतियोगिकाभावपूत्यस एव तस्य कारणतया पूर्वमुक्तत्वादेतत्कथनमफ- ल तथापि स्तमत्वस्योपलक्षणतया मनस्त्वाभावप्रत्यक्षापत्तिनिरासपरत्वान्न वैयर्थ्यमि- लि ध्येयम् । ननु योग्यवृत्तिनातिरेव यथायोग्यत्व तथा योग्यजात्यन्यतरपूतियो- गिकामावत्यैव योग्यत्वमित्युक्त्यैव पिशाचायभावपूत्यक्षवारणं सम्मवति अन्धकारे घटाद्यभावस्य जलपरमाणौ पृथिवीत्वाभावस्य च प्रत्यक्षवारणाय महत्वोद्भूतरूपाव- छिन्नालोक्सयोगावछिन्नेन्द्रियसयुक्तविशेषणताया एवापावग्राहकत्वमास्थीयता किम- क्तगुरुतरयोग्यानुपलब्धिद्वयस्य कारणतयेत्याशकानिरासायाह। एवमिति। तथा चोक्त- रीत्या स्तभेपिशाचभेदपूत्यक्षोपपादनस्यासमतादेव गुरुभूतायायोग्यानुपलब्धे कारणता- गोकृतेति भाव (शक्यत्वादितीति। ननु ययधकारेपि घटादे पार्शनोपलभापादनसम्भवेन ·कारिकावली, मुकावली, दिनकरी, रामरुद्री । २७३ क्षम् जातित्वादिविशिपृस्य पिशाचवृत्तित्वस्योपलम्भाव्याप्यत्वान्न पिशा- चे स्तम्भत्वाभावप्रत्यक्षम् । एवं तादात्म्येन स्तम्भवृत्तित्वपिशाचवृत्तित्व- योरुपलम्भव्याप्यत्वाभ्यां स्तम्भपिशाचयोः पिशाचभेदस्तम्भभेदयोः प्र- त्यतत्वाप्रत्यक्षत्वे अप्युपपादनीये इति । न चाक्षुपपूत्यक्षमिति । अनुपल- म्भे विद्यमानेपि निरुक्तयोग्यताविशिष्टस्य तस्य तत्राभावादिति भावः । आपादयितुं शक्यत्वादिति । तथा च समानेन्द्रियजन्योपलम्भव्याप्यत्व- स्य योग्यताघटकत्वान्न तत्र चाक्षुपमिति भावः । ननु जातित्वादिविशि- एस्य तेजोवृत्तित्वस्पोपलम्भव्याप्यत्वात् तेजसि गुरुत्वाभावपूत्यक्षापत्तिः एवं स्तम्भे पिशाचत्वाभावस्थापि प्रत्यक्षापचिरत आह । गुरुत्वादिकमि- ति । आदिपदेन पिशाचादिपरिग्रहः । अयोग्यस्य पिशाचत्वादिजातेर- घटाद्यभावस्य स्पार्शन जायते तदा चाक्षुपमपि स्यात् अन्धकारे घटसत्वे स्पार्शनोत्पत्या प्रतियोगिसत्वातिरिक्तप्रतियोगिप्रकारतानिरूपितचाक्षुपनिरूपितलौकिकविशेष्यत्वा- भावप्रयोगकाभावप्रतियोगितावछेदकावछिन्नकूटतथाविधस्पार्शननिरूपितलौकिकविशे. प्यत्वाभावप्रयोनकामावप्रतियोगितावछेदकावछिन्नकूटैएतदन्यतरविशिष्टप्रतियोगिस- स्वनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वस्य यत्कित्रिदिन्द्रियनन्यघटोपलंभे सत्वेन प्रतियोग्युपल. भाभावे योग्यतासत्वात् । यदि च प्रतियोग्युपलभे प्रमेयत्वादिना व्याप्तिनिरू- पकता सर्वत्रैव सम्भवतीति किंचिदिन्द्रियजन्यप्रतियोग्युपलमामाचे योग्यतासत्त्वात् यदि न प्रतियोग्युपलभे प्रमेयत्वादिना व्याप्तिनिरूपकत्वावछिन्नैव व्याप्तिनिरूपक- ता योग्यता रक्षणे निवेशनीया तथा चापकारे घटाभावचाक्षुपवारणाय प्रतियो- ज्युपलमा यद्यदिन्द्रियनन्या प्रसिद्धा प्रत्येक तत्तदिन्द्रियनन्यप्रतियोग्युपलभत्वाव- उिन्नाव्याप्तिनिरूपकता विवक्षणीयेति विभाव्यते तथा घटाभावस्य स्पार्शनमपि न स्यादित्याशका भाववर्णनेन निराकरोति । तथानीत । समानेति । तथा च तदमा- वचाक्षुपाद्यवछिन्नं प्रति तत्प्रतियोगिचाक्षुपाद्यभावस्वेन विशिप्यैव हेतुता योग्यताय- टकव्याप्तिनिरूपकतापि प्रतियोगिचाक्षुपाद्यवछिन्नैव निवेश्या एव च व्याप्तावपि चाक्षुषाद्यपलमकारणकूटविशिष्टप्रतियोगिसत्यनिष्ठत्वमेव निवेशनीयमिति न पूर्वो- कान्यतरघटनापीति राघवमिति भाव । नचैवमिन्द्रियातरजन्योपलभसत्वेपीन्द्रियात- रेणाभावप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टत्वात् लौकिकसन्निकर्षनन्यबुद्धौ समानेन्द्रि- यनन्यविरोधिनिश्चयस्येव प्रतिबन्धलादिति माब ॥ पिशाचादीत्यादिना परमावा- - ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तवृत्तीनां समवेत- समवायेन तु ग्रहः। विशेषणतया तद्व- दभावानां ग्रहो भवेत् ॥ ६१॥ यदिस्यादुपलभ्येते- त्येवं यत्र प्रसज्यते। प्रत्यक्षं समवायस्य विशेषणतया भवेत् ॥ ६२॥ भावस्य प्रत्यक्षत्वाद् गुरुत्वादिकमित्युक्तम् । न योग्यः न प्रत्यक्षविषयः । अशक्यत्वादिति । निरुक्तयोग्यताघटकव्याप्तौ प्रतियोग्यवृत्तिधर्मानवच्छि भत्वस्य निवेशात् प्रकृते च जातित्वविशिष्टतेजोत्तित्वस्योपलम्भन्याप्प- स्वेपि जातित्वस्य गुरुत्वात्तित्वेन तारशव्याप्यत्वे प्रतियोग्यवृत्तिधर्मानव द्यतीन्द्रियसग्रह । नन्वेव गुरुत्वादिकमिति व्यर्थं तदयोग्य तदभावश्च न योग्य इत्य स्यैव वक्तुमुचितत्वादित्यत आह । अयोग्यस्येत्यादि । तथा च गुरुत्वादिमिति पद तादात्म्येन प्रत्यक्षप्रतिवन्धकजातिभिन्नसामान्याभावपरमेव तेन पन्हिनिष्ठना त्याभावत्य स्तभादौ न प्रत्यक्षापत्तिरिति भाव । ननु न योग्य इत्यस्य गुरुत्वादि कमतो योग्य तद्वद्गुरुत्वाद्यभावोपीयर्थकत्वे आपादयितुमशक्यत्वादित्यतहेतोर्मूलो क्तस्यासगति गुरुत्वादिवत्तस्याप्यप्रत्यक्षत्वादित्यस्यैव वक्तुमुचितत्वादतस्तस्य न प्रत्यक्ष इत्यर्थकतामाह । नप्रत्यक्षेति । ऐन्द्रियकेति । इन्द्रियग्राह्य यद् घगदि तमा वप्रत्यक्षेपीत्यर्थ । परमावादाविति । परमाणौ महत्वसत्वे तद्वृत्तित्वेन परमाणूप ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी । .२७६ दिन्द्रियैह्यन्ते तत्तत्प्रत्यक्षस्यापादयितुं शक्यत्वात् संस- र्गाभावप्रत्यक्षे मतियोगिनो योग्यता अन्योन्याभावप्रत्यक्षे ऽधिकरणयोग्यतापेक्षिता अतस्तम्भादो पिशाचादिभेदोपि चक्षुपा गृह्यते । एवं प्रत्यक्षं लौकिकालौकिकभेदेन द्विवि- च्छिन्नत्वाभावादिति भावः । न च तदधिकरणीयलप्रसञ्जनासञ्जितपूति- योगिकस्तदधिकरणीयत्वोपलम्भस्याभाव ऐन्द्रियकवटाभावादिपूत्यक्षे हेतु- रास्ताम् किं पूर्वोक्तयोग्यानुपलम्भहेतुतयेति वाच्यं तथा सति परमावा. दौ महत्वाभावपूत्यसानुपपत्तेरिति । वायावद्भूतरूपामाव इति । रूपत्वा- वच्छिन्नामावस्यातीन्द्रियानुद्भूतरूपपूतियोगिकत्वेन प्रत्यक्षासम्भवादुद्भू तेति । एवमादय इत्यादिना भाया उद्भूतस्पर्शाभावपरिग्रहः पूत्यक्षे घि- पयलेन कारणत्वस्य क्लसत्वातनैव गुरुत्वायतीन्द्रियाभावप्रत्यक्षवारणे तदनुरोधेन तदधिकरणीयत्वेत्यादिद्वितीययोग्यानुपलम्भस्य हेतुवान स्वी- । लंभापादनस्य कर्तुं शक्यतया परमाणावपि महत्वाभावस्य प्रत्यक्षत्वोपगमादिति भा- वः । प्रत्यक्षानुपपत्तेरिति । परमाणोरयोग्यतया तवृत्तित्वस्योपलंभाव्याप्यत्वादि- ति भावः । प्रत्यक्षइति । विषयतया लौकिकप्रत्यक्ष प्रतीत्यर्थः । विषयत्वेनेति । लौकिकमत्यक्षविषयतोपलक्षितत्वेनेत्यर्थः । पलप्तत्वादिति । विषयसत्वदशाया त- द्विपयकलौकिकप्रत्यक्षवारणाय तत्तल्लौकिकप्रत्यक्षे तत्तद्व्यक्तित्वेन तादात्म्येन का- रणताया आवश्यकतया यद्विशेषयोरिति न्यायेन सामान्यतः कार्यकारणमावस्याव- श्यकत्वादिति भावः । गुरुत्वाद्यभाववारणेति । तेषु प्रत्यक्षवारणसम्भवइत्यर्थः । ते- पा लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वोपलक्षितत्वामावेनैव तेषु लौकिकविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षा पत्तेरयोगादिति भावः । तदनुरोधेन तेषां प्रत्यक्षापत्तिवारणानुरोधेन । न च पिशा- चत्वाभावप्रत्यक्षार्थमेव द्वितीययोग्यानुपलब्धिस्वीकार इति पूर्वमुक्ततया तदभावे प्र- थमयोग्यानुपलब्धेस्तनासम्भवात्पिशाचत्वाभावप्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यम् । योग्य प्रतियोगिकामाक्प्रत्यक्षएव प्रथमयोग्यानुपलब्धिकारणतयाः पूर्वमुक्तत्वेन तदभावेपि पिशाचत्लाभावप्रत्यक्षे वाधकाभावात् । न नैवमयोग्यप्रतियोगिकामावप्रत्यक्षे यो- ग्यानुपलब्धेरकारणलापत्तिरिति वाच्या । इष्टत्वात्पूर्वमयोग्यस्याभावप्नत्यक्षे योग्यान- ·२७६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । पलव्धेः कारणत्वाभावे गुरुत्वाद्यभावस्यापि प्रत्यक्ष स्यादित्यापत्तिवारणार्थमेव अ. योग्याभावप्रत्यक्षे तद्धततास्वीकारादिति भावः । संसर्गामावइत्यादि । यद्यप्येताह- शाभिप्राये संसर्गाभावे योग्यताप्रदर्शनमफलमेव तादृशयोग्यत्वाकल्पनेपि गुरुत्वामा- वादौ विषयत्वाभावेन अप्रत्यक्षत्वस्य पिशाचत्वामावादी विषयत्वामावेन अप्रत्यक्षत्य- स्य चोपपत्तेः । न च गुरुत्वाभावादेः प्रत्यक्षविषयत्वोपलक्षिसाभावे कि प्रयोगामि- त्याकांक्षानिरासायैव संसर्गाभावे योग्यता प्रदर्शितेति वाच्यं, गुरुत्वादी विषयत्वाभा- वो यथा तादात्म्येन गुरुत्ववादिना प्रत्यक्षप्रतिबन्धकताप्रयुक्तस्तथा प्रत्यक्षे सामा- न्यतः संसर्गामावत्वेन प्रतिबन्धकलाप्तम्भवेपि गुरुत्वामावादीनां तत्तद्यक्तिलेन प्र. त्यक्षप्रतिबन्धकत्वकल्पनयैव तेपा विषयत्वाभावोपपादनसम्भवात्तथापि तत्तदभावानां तपद्व्यक्तित्वेन अनंतप्रतिबन्धक्ताकल्पने गौरवमित्यभिप्रायेणैव योग्यताप्रदर्शनमि. नि बोध्यम् । ननु केयं योग्यता नाम न तावग्नातिरूपति शस्यते वक्त अभावा- त्तित्वप्राप्तगात् नापि प्रत्यक्षप्रयोनकोपाधिरूपा सप्तातिरिक्तपदार्थस्य सिद्धाते अमा- वात् । न चामावरूपैव नेति वाच्यं, कस्यामावरूपासेत्याशेपस्य तथाप्यनुद्वारादिति मैवं,प्रतिवन्धकाभावत्वयैव योग्यतारूपत्वोपगमाद् घटादियोग्यत्वस्य गुरुत्वाधयोग्य- त्वस्य चोपपादनसम्भवात् । न चैवं गुरुत्वाभावादीना गुरुत्वापूतियोगिकाभावत्वेनैक- पूतिबन्धकतासम्भवेपि परमाण्यादितद्गतानतरूपादीना च मनस्त्वपिशाचत्वादीनां च अभावव्यक्तीनां तत्तव्यतिपूतियोगिकाभावत्वेन अतंतपूतिबन्धकताकल्पनेन गौ- रखमपरिहार्यमेवेति वाच्यम् । योग्यमात्रपूतियोगिकत्वे सति योग्यमात्रधर्मावच्छिन्नपू. तियोगिताकान्यसंसर्गाभावत्वेनैकपूतिवन्धकतायाः पुदर्शनायैव एतादृशयोग्यतानि- वचनादिति ध्येयम् । अथैवमपि पिशाचत्वादीनां संसर्गाभावपूत्यक्षानुपपत्तिरशक्यस- माधिरेव निरुक्ततिबन्धकतावछेदकधर्माकांतत्वात्तेपामभावानामिति चेन्न । अन्यो- न्याभावभिन्नत्परूपसंसर्गाभावत्वस्य पिशाचत्वाभावाभावेन प्रतिवन्धकतावच्छेदकाना- क्रातत्वात् । पिशाचत्वात्यंताभावस्य पिशाचभेदसमनियततया तदभिन्नत्वाद्वक्ष्यमाणा- न्योन्याभावयोग्यतायास्तत्र सत्वाञ्च न पूत्यक्षानुपपचि.। यदि च समनियताभावाना- मनक्यमते पिशाचत्वाभावपूत्यशानुपपत्तिरिति विभाव्यते तदास्तु पिशाचत्वं ना- स्तीति पूतीतावपि पिशाचभेद एव विषय. मणिकारमते मूलमहीरुहो न विहंगम संयोगीति पूतीतेविहगमसंयोगात्यताभावविषयकत्ववत् प्रकृतग्रन्थस्य समनियता- मावैक्यपशमवलब्यैव प्रवृत्तिरित्यस्यापि सुवचत्वाच्च तदनैक्यपक्षमवलंव्यैव द्वितीय योपानुपलब्धे पूर्व हेतुतागीकारस्यापि सयुक्तिकत्वाचेति विभावनीयं सुवाभिः ।

·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। २७७ कार्येत्यभिप्रापवान् संसर्गाभावे योग्यत्वमाह। संसति । प्रतियोगिनो योग्य- तेति । योग्यमात्रप्रतियोगिकत्वे सति योग्यधर्मपात्रावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वामित्यर्थः । अत्र द्रव्यसामान्याभाववारणाय मात्रेति । गुरुत्ववद्घटा- त्यन्ताभावधारणाप विशेप्यदलम् । रूपगुरुत्वान्यतरावच्छिन्न भाववारणाय विशेष्यदले मात्रेति । अधिकरणयोग्यतोतायोग्याधिकरणवृत्तित्वमित्यर्थः । इदं चाभावग्राहकयोग्यसनिकर्पप्रदर्शनार्थ तेन स्तम्भइयवाय्वादौ न पि- शाचान्योन्याभावप्रत्यक्षामिति भावः । अन्योन्याभावे योग्यता तु जात्यव- छिनप्रतियोगिताकत्वजात्यतिरिक्तयोग्यधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वान्य- तरदेव तेन स्तम्भे पिशाचान्योभावपिशाचवदन्योन्याभावयोः प्रत्यक्षत्वापत्य- सत्वोपपत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः । धूमत्वादिसामान्यलक्षणाया इन्द्रियजन्य- ननु पूतियोगिनिष्ठयोग्यतायाः संसर्गाभावे अप्सत्वात्कथं तम्या. संप्सर्गभावयोग्यता- त्वमित्यभिप्रायेणाह । योग्यमात्रेति । द्रव्यसामान्याभाववारणायेति । तत्पूत्यक्षवार- णायेत्यर्थः । एवमपि गुरुत्ववद्धटात्यंताभावेत्यस्य गुरुत्वावछिन्नघयादिनिष्ठपूति योगिकात्यंताभावोर्थस्तेन गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवछेदकतया गुरुत्वघटत्वोभयधर्मा- वछिन्नामावस्याप्रप्तिद्धत्वेपि न क्षतिः अत एव नाम मात्रपदव्यावृत्तिस्सम्भवतीति तद्व्यावृत्तिमन्यत्रैव दर्शयति । रूपेति । रूपस्य गुरुत्वस्येव सस्वादुमयावछिन्नाभा- वस्याप्रसिधा अन्यतरावछिन्नेति एतचापाततः रूपवान्नास्तीति यम प्रतीतिः त- त्रैवान्यतरवान्नास्तीति प्रतीतेापवाद्पमात्रस्यैव तादृशप्रतियोगिताक्छेदकत्वौचित्या. मात्रपदप्रयोजनं रूपावछिन्नाभाषप्रत्यक्षवारणमेव उद्धृतानुभूतरूपयोग्यायोग्ययो- योरेव तदभावपूतियोगितावछेदकत्वादिति मंतव्यम् । योग्यसंन्निकर्षेति । इन्द्रियसं- युक्तयोग्यविशेषणरूपाभावग्राहकसन्निकर्षपदर्शनपरमेवेदं नत्वन्योन्याभावयोग्यताप्र- दर्शनपरमिति भावः । तेनेति । एतादृशसन्निकर्षस्यैवाभावग्राहकत्वेनेत्यर्थः । अन्यो- न्याभावयोग्यताया मूलेनुक्तत्वात्तामेवाह । अन्योन्येति । नन्वेतादृशयोग्यतायाः कि- मित्यन्योन्यामावपूत्यक्षप्योजकताकल्पनीयेत्याशंकायामाह । तेनेति । पिशाचभेदपू- त्यक्षोपपत्तये जात्यवछिन्नपूतियोगिताकतोपादानं घटवदन्योन्याभावादेः प्रत्यक्षोपप- तये नात्यतिरिक्रुत्यादि उपात्तमितिबोध्यम् । नन्विन्द्रियसन्निकृष्टयोग्यविशेपणताअ भावग्राहकसन्निकर्ष इत्युक्तं तत्र योग्यत्वं महत्त्वोद्भूतरूपावछिन्नलमेवान्यस्य दुर्व चत्वात्तथा च परमाणौ महत्ताभावस्य वायावुद्भूतरूपाभावस्य च प्रत्यक्षं न स्यादि- ·२७८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरदी। धं तत्र लोकिकप्रत्यक्षे पोटासन्निकर्पा वर्णिताः अलौकिक- संन्निकर्पस्त्विदानीमुच्यते । अलोकिकस्त्विति । व्यापारः सन्निकर्पः । सामान्यलक्षण इति । सामान्य लक्षणं यस्ये- त्यर्थः । तत्र लक्षणपदेन यदि स्वरूपमुच्यते तदा साना- न्यस्वरूपा प्रत्यासत्चिरित्यर्थों लभ्यते तनेन्द्रियसम्बद्धविशे- प्यकज्ञानप्रकारीभूतं बोध्य तथा हि यत्रेन्द्रियसंयुक्तो धूमा- दिस्तविशेष्यकं धूम इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र ज्ञाने धूम- त्वं प्रकारस्तत्र धूमत्वेन सन्निकण धूमा इत्येवं रूपं सक- लधूमविपयकं ज्ञानं जायते । अत्र यदीन्द्रियसम्बद्धप्रकारी- स्वाभावाद् व्यापारत्वकथनमसनतमत आद । व्यापार समिकर्प इति । यद्यपि धूपत्वादेरिन्द्रियप्रतियोगिकत्याभावात् सन्निकर्पत्वमयुक्तम् तथापि संयोगस्यन्द्रियप्रतियोगिफत्वात् तद्घटितस्येन्द्रियसंयुक्तविशेष्यप ज्ञानप्रका- रीभूतधूमत्वादेः प्रत्यासत्तितानिर्वाहः । तच्च सामान्यस्वरूपं च । अत्र य- दीति । इन्द्रियसम्बद्धं सामान्य मत्सासत्तिरित्युच्यते तदेत्यर्थः । ननु यत्र चक्षुःसन्निकर्पण धूम इति डानं जनितं तत्र चक्षुःसंयोगविगमेपि तादृशजा- नमादापेन्द्रियसम्बद्धविशेष्यकवानप्रकारस्प धूमत्वादे मान्तरे सत्वाचूमा त्यत आह । अन्यत्र विस्तर इति । अय भाव महत्वाभावप्रत्यक्षइन्द्रियसयुको द्भूतरूप विशेषणतासन्निकर्ष उद्भूतरूपाभावप्रत्यक्षे चेन्द्रियप्तयुक्तमहद्विशेपणते व सन्निकर्ष कारणमतो नानुपपतिरिति । सन्निकर्प इतीति । ननु सन्निकर्पत्वमिन्द्रिय सम्बन्धत्वमेव तदपि सामान्यस्येन्द्रियप्रतियोगिक्त्वाभावेन दुरुपपादमेवेत्याशक्य स- माधत्ते । यद्यपीति । प्रत्यासत्तितानिर्वाह इति । यद्यप्येवमपि ज्ञानलक्षणयोगनध- मयोरिन्द्रियप्रतियोगिकत्वानुपपत्तिस्तदवस्यैव तथापि कालेन स्वाश्रयत्वविशिष्टयोस्त. यो सन्निकर्षताम्युपगमादाश्रयत्वम्य सप्रतियोगिकत्वमिकेंद्रियप्रतियोगिकस्य ज्ञा नस्य विषयतया विषयवृत्तितया धर्मस्य स्खनन्यजानविषयतावडेदकत्वोपलक्षितधर्म ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २७९ अलौकिकस्तु व्यापार- स्त्रिविधः परिकीर्तितः। सामान्यलक्षणो ज्ञान- लक्षणो योगजस्तथा ॥ ६३॥ आसत्तिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते। तदिन्द्रियजतद्धर्म- बोधसामग्यूपेक्षते ॥ ६४ ॥ भूतमित्येवोच्यते तदा धूलीपटले धूमभ्रमानन्तरं सकल- धूमविषयकं ज्ञानं न स्यात् तत्र धूमत्वेन सह इन्द्रियस- म्बन्धाभावात् । मन्मते विन्द्रियसम्बद्धं धूलीपटलं तदिशे- प्यकं धूम इति ज्ञानं तत्र प्रकारीभूतं धूमत्वं प्रत्यासत्तिः। सम्बन्धेन विषयवृत्तितया च तदनुयोगिकत्वस्याप्युपपत्या नानुपपत्ति ॥ नन्वेव व्या- पारविरहेणालौकिकप्रत्यो इन्द्रियस्य करणत्ल कथमुपपादनीयमिति चेत्, सयोगस्यैव व्यापारत्वोपगमेनेति गृहाण । कथमन्यथा स्मरणायात्मकज्ञानलक्षणप्त्यासत्ते करणी भूतेन्द्रियानन्यत्वात्तस्याव्यापारत्वासम्भवेन इन्द्रियस्य करणत्वमिति माय । घर सनिकणेत्यस्य विनश्यवस्थापनेत्यादि । तेन चक्षु सयोग विनापीत्यस्य नासग- ति । धूमातरइति । प्रत्यक्षभूतधूमभिन्नधूम इत्यर्थ ॥ प्रत्यक्षधूमव्यक्तद्वितीयक्षले त ·२८० वारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । न्तराणां सामान्यलक्षणया ज्ञानापतिः न च तदा धूपोनेन्द्रियसमदःशान लक्षणात्मरुसन्निकर्पस्य धूमे सलात् न च तकक्षणे सामान्यलक्षणा- जन्यमानस्वीकार क्षतिविरह इति वाच्य तन्मूलकमानधाराप”र्दुरित्या. दित्यत आह । लौकिको प्राय इति । अत्र लांकिकसन्निर्पस्य विशेष. णविधया घटकत्वं योध्यम् अन्यथा तत्र धूमे पूर्वकालीनचक्षुःसंयोगमादायत- होपतादवरथ्यामिति ध्येयम् । इदमुपलक्षणं यर चतुःसंयोग विद्यमानपि दो. परमान्न धूमचाशुपं किन्तु धूमलमकारकं म्मरणं वन घूमत्वसामान्यलक्ष- णाजन्यज्ञानापसिवारणाय सामान्यलक्षणापटकमाने नदिन्द्रियजन्यत्वस्य वाच्यत्वात् । नन्विन्द्रियसम्बद्धत्यन लांकिकसम्बन्धः मानप्रकारेत्पन धान- स्य तदिन्द्रियजन्यत्वं द्विवक्षितं तदाणुत्वेन यत्किञ्चिदशुपस्थितावणुत्व- न्तानरूपनानरक्षणप्रत्यासत्या अलोकिकपत्यक्ष इष्टमेवेत्यन आतरपदम् । ज्ञानाप- त्तिरिति । पूर्व धूमान्तरएव सन्निकर्षम्योपपादितया तस्यैव नानापादनम् । लम्यन- इति नेष्टापत्तिसग्मत्र । सम्बद्धइनि । इन्द्रियप्तम्बन्धस्य विशेषणनया सन्निकर्पवटक- स्वोपगमान्नोकापत्तिरिति मायः । एकक्षणइति । एतत्पूर्व चक्षु सयोगसत्वेन सामा- न्यलक्षणया ज्ञानोत्पत्ताविष्टापत्ते ज्ञाननाशानन्तर च ज्ञानप्रकारत्वविरहादेव आप- त्यसम्मवादिति भाव । न चैवमपि ज्ञानाद्वितीयतृतीयक्षणयोरापतिसम्भवादेकक्षणहत्य. सद्तमिति वाच्यम् । यत्र तत्पूर्वक्षणेपि घटत्वप्रकारकज्ञानमासीतर जायमानस्यैव सा- मान्यरक्षणया सकलधूमविषयकतया क्षणद्वयेपि तादृशज्ञानस्य सर्ववादिसिद्धितया तृ- तीयक्षणएव तदापत्ति कर्त्तव्येत्यभिप्रायेण एकक्षणाभिधानात् । क्षतिविरह इति । क्षण- स्यातिसूक्ष्मत्वेन तत्क्षणे तादृशनानानुत्पादस्य प्रमाणेन निश्चेतुमशक्यत्वादिति भाव । तन्मूलकेति । आपायमानशान यतिम्लकेत्यर्थ । छानाधारेति। सामान्यलक्षणया प्रत्य- क्षेत्यर्थ लौक्किसनिकर्षस्य अहेतुत्वेन पूर्वपूर्वज्ञानव्यक्तरेव सन्निकर्पसम्पादकत्वादिति भाव ।यद्यपि सिद्धातेविन इति ज्ञानानतर मनसा सामान्यप्रत्यासत्तिजन्यज्ञानपारा इंटेव तथाप्यत्र चाक्षुपसामान्यप्रत्यासत्तिजन्यज्ञानस्य यत्किचिसामान्याश्रयादे- लौकिकत्वनियमेन चाशुपतादृशज्ञानधाराया एवापादनान्नानुपपत्तिरित्यवधेयम्। वि- शेषणविधयेति । विशेपणत्वेनत्यर्य । विशेषणत्व घ स्वविशेप्यान्वयित्वसन्निकर्षवि- शेष्यभूतसन्निकर्षवताविशेष्यतासम्बन्धेन अन्वयिनि ज्ञाने समानकालीनत्वसम्बन्धे- न सन्निकर्पस्य विवक्षणाद्विशेषणत्वमिति भाव । वाच्यत्वादित्यस्य विशेषणतये ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २८१ सामान्यलक्षणया सकलाणुगोचरो मानसो वोघो न स्यात् तदाणी मनसो लौफिकसम्बन्धस्य जाने मनोजन्यत्वस्य चाभावादत आह । इदं चेति । तथा च वहिरिन्द्रियेण सामान्यलक्षणया माने जननीये रविवक्षितं न तु मानससामान्यलक्षणाजन्यजाने इति नोक्तदोप इति भावः । आसत्तिरा- श्रयाणां वित्यादिमूलमवतारयितुं भूमिका रचयति । परन्त्वित्यादिना । भूतले इत्यस्य मात इत्यनेनान्वयः । भूतलादीनामित्यादिना संयोगेन त. द्घटाधिकरणद्रव्यान्तरपरिग्रहः । तदं वोध्यमिति । शायमानमनित्यं सा- मान्यं तत्र प्रत्यासत्तिरिति वोध्यमित्यर्थः । परम्परया प्रत्यासन्नस्य घट त्वादेरेव पत्यासत्तित्वसम्भवात् किं वित्यादिना वक्ष्यमाणदोपासङ्गतिरत आह । परन्त्विति । तथा च घटत्वस्य परम्परया कपालादावज्ञानाद्वक्ष्यमा- णदोपासङ्गतिः । तेन सम्बन्धेनेति । अन्यथा समवायेन मानप्रकारीभूतघ- टवादिसामान्पमत्यासत्या कालादिनानापत्तेरिति भावः। किन्विति । एष त्यादि । तथा च तदिद्रियेण सामान्यलणया ज्ञाने जननाये तटिंद्रियजन्यतदिदि यलौकिकसन्निकर्पवद्विशेष्यकज्ञावप्रकार्राभूत सामान्य सनिकर्ष इति भाव । मनोज- न्यत्तस्य चेति । यद्यपि ज्ञानप्तामान्यस्यैव मनोजन्यतया उपस्थिती मनोनन्य- त्वमस्त्येव तथापि स्मरणस्यापि कालोपाधिविषया इद्रियजन्यत्वेन तद्वारणाय तदि- द्रियनिष्ठमनकतानिरूपिततत्प्रत्यक्षविमानकोपाध्यवछिन्नजन्यताया एव विवक्षणी यतया तादृशमनोजन्यताया मुखादिज्ञानएव सत्वान्नासगति । भूमिकामिति । अ वतारणानुक्ला युक्तिरेव तद्भमिका ज्ञायमानसामान्यमित्यत्र जातेरेव सामान्यपदा यत्वे अनित्यसामान्यस्यैव अप्रसिध्या तत्र दोपदानानुपपत्या तद्वारणार्थ सामान्य- मुपेक्ष्य तज्ज्ञानस्य प्रत्याप्सत्तित्वोपगमवैयमित्यनित्यस्य सामान्यत्वव्यवस्थापन- मुत्तरग्रथअवतारणोपयुक्तमिति योध्यम् । मूले समानानामिति । तथा च प्रकृते सा मान्यपद यौगिकमेव न तु पारिभापिकमिति भाव । परिग्रह इति । यद्यपि समवा- येन तद्घटाधिकरण कपालमेवेति मूले कपालादीनामित्यसगत तथापि तद्घटा दिमतामिति पूर्ववाक्यस्थादिपदेन पटादेरपि परिमहात्तदनुरोधेन यौनायट इति त त्पूर्वतास्यस्थवटपदस्यापि घटाद्यपरक्षकत्वेन आदिपदेन तत्वादिसपहसम्म वानासगति । कालादीत्यादिना विपयतया धूमत्वादिमता ज्ञानादीना परिग्रह अ व्यवहितपूक्तियुक्तैचोत्तरत्र आपादनीयतया वित्त्यिसगतमतस्तस्यैव चेत्यर्थक- ·२८२ - कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । इन्द्रियसम्बन्धश्च लोकिको ग्राह्यः । इदं च वहिरिन्द्रियस्थ- ले मानसस्थले तु ज्ञानप्रकारीभूतं सामान्यं प्रत्यासत्तिः । परन्तु समानानां भावः सामान्यं तच क चिन्नित्यं धूमत्वा- दिक चिचानित्यं घयदि यत्रैको घटः संयोगेन भूतले स. मवायेन कपाले वा ज्ञातस्तदनन्तरं सर्वेपामेव तद्घटवतां मृतलादीनां कपालादीनां वा ज्ञानं भवति, तत्रेदं योध्यम् सामान्यं येन सम्बन्धेन ज्ञायते तेन सम्बन्धेनाधि- करणानां प्रत्यासत्तिः किन्तु यत तयटनाशानन्तरं तद्- घटवतः स्मरणं जातं तत्र सामान्यलक्षणया सर्वेपों तद्ध- टवतां भानं न स्यात् सामान्यस्य तदानीमभावात् किञ्चे- न्द्रियमम्बद्धविशेष्यकं घट इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र परदि- ने इन्द्रियसम्बन्धं विनापि तादृशज्ञानप्रकारीभूतसामान्य- स्य सत्वात् तादृशज्ञानं कुतो न जन्यते तस्मात्सामान्य- विषयकं ज्ञानं प्रत्यासतिः न तु सामान्यमित्याह । आस- चेत्यर्थः । किञ्चेति । कुतो न जन्यत इति । इदमापाततः सामान्पलक्षणा गैकिकसन्निकर्षस्य विशेपणत्वविवक्षणेन कालान योग तामाह । एवचेत्यर्थइति । यद्यप्यत्रैतवान् कपाल इति प्रत्यक्षे परपरासम्बन्धेन घटत्वस्यापि प्रकारता क्ल्ययितुं शक्यते तन्नाशानतर कपालादिपूत्यक्षस्यैव तत्क ख्यकस्य सत्वात् । नवमपि तादृशशाब्दादिस्थले का गतिरिति वाच्यम् । नत्रापि विशिष्टवैशिष्टयवोधमर्यादया मतुवर्षसम्बन्धे निरूपितत्वसम्बन्धन घटस्यैव तद्विशेष णतापन्नघटत्वस्यापि अन्वयसम्भवात्समवायसयोगयोरिख स्तानयाश्रयत्वस्यापि म तुपा बोधयितु शक्यत्वाच तथापि यत्र तद्वयक्तिमानित्याकारकशाब्दादिज्ञान तन घटत्वस्य कथचित्लकारत्वसम्भवेन अनुपपत्तिएव्या । कुतो न जन्यतइति । अत्र ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २८३ तिरिति । आसत्ति प्रत्यासत्तिरित्यर्थः । तथा च सामान्य- लक्षणमित्यत्र लक्षणशब्दस्य विषयोऽर्थ तेन सामान्यवि- पयकं ज्ञानं प्रत्यासत्तिरित्ययों लभ्यते । ननु चक्षुःसंयोगा- मादायोक्तातिप्रसङ्ग स्थाभावादिति । तस्मात् पूर्वोकदोप एवात्र कल्पे वोध्यः। न च तन स्वसमवायिसमवायादिसम्पन्धेन घटत्वादेरेवासत्तितया पूर्वोक्त- दोपोपि न सम्भवतीति वाच्यं समवायादिना घटत्व कपालादौ यदि न जातं किं तु तदा घट एव समवायादिना ज्ञातस्तदुत्तरमपि तद्घटाश्रयक- पालानां मानस्य सर्वानुभवसिद्धस्य घटत्वप्रत्यासत्या उपपादनासम्भवात्। एवं जायमानस्य मत्यासत्तित्वे चैत्रीयज्ञानविपयसामान्य प्रत्यासत्त्या मैत्रस्य तदाश्रयप्रत्यक्षापत्तिभिया तत्पुरुषीयत्वनिवेशस्यावश्यकतया गौरवम् मा- नस्य प्रत्यासत्तित्वे तु पुरुषनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुत्वान्न तत्पुरुपीयत्वनिवेश इति लाघवमित्यपि बोध्यम् । तेन सामान्यविषयक धानमिति । इन्द्रिय- सम्बद्धविशेष्यक सामान्यप्रकारकं ज्ञानमित्यर्थः । यदा सामान्यविषयक ज्ञानमात्रमित्यर्थः । सामान्यविषयकजानत्वं प्रत्यासत्तितावच्छेदकमिति यावत् । तथा चात्र कल्पे इन्द्रियसम्बद्ध विशेष्यकत्वमकारकत्वतदिन्द्रिय- यद्यपि परदिने ऽय घट इति ज्ञान यदि स्मरणादिरूप तदा तदिन्द्रियजन्यत्वाभा- वादेव नापत्तिर्गद चाक्षुप तदा चक्षु सयोगावश्यकतेति नापत्तिसम्भव तथापि अ लौकिकचाक्षुपमादाय आपत्तिर्णोध्या। विशेषणत्वविवक्षणेनेति। विशेप्यतासमानकालीन तद्विशेष्यताव्यावर्तकत्वेनेत्यर्थ अन्यथा यत्र धूमे चक्षु सयोगे सत्यपि धूमस्मरणमूलक धूमकालीनो घट इति धूमाशे अलौकिकचाक्षुप तदा धूमत्वप्रत्यासत्या नापा सकलधूमविषयकचाक्षुपापत्तिरिति भाव । ननु तद्घटवान् तद्वयक्तिमा वा कपाल इतिज्ञानस्य कपालाशे घटत्वप्रकारकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेपि उत्तरकालीनकार्यानुरो- धेन तन्त्र तदनुमेयमित्यस्वरसात्सामान्यप्रत्यासत्तित्वपक्षे तत्पुरुषीयनिवेशप्रयुक्तगौरव- माह । एवमिति । पुरुषनिष्ठप्रत्यासत्या समवायेन । इन्द्रियप्तम्बन्धेति । नन्वेतत्कल्पे सामान्यज्ञानमारम्य प्रत्यामत्तिलेपि न दोप इन्द्रियसम्बन्धाभासदशाया सामान्य- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । जन्यत्वानि तानस्य विशेपणानि नोपादेयानीति । पूर्वमते तु तदिन्द्रियज न्यत्वादेनिवेशेन इन्द्रिय भेदेन कार्यकारणभावभेदकल्पनेन च गौरवमिति भावः। एतन्मते च निर्विकल्पकसाधारणं स्मरणसाधारण च सामान्यज्ञान पानं मत्यासत्तिः तथा च घटत्वप्रकारकमत्यक्षत्व कार्यतावच्छेदक घटत्व जानत्वं च कारणतावच्छेदकं स्वभकारीभूतघटत्वाश्रयत्वं च कार्यतावच्छेकः सम्बन्यः स्वविषयघटत्वाश्रयत्वं कारणतावच्छेका सम्बन्धः चक्षुःसंयोगा दिशून्यकाले पूर्वोक्तातिप्रसङ्गस्य वक्ष्यमाणतदिन्द्रियजेत्यादिनैव वारणादिति ध्येयम्।अणुत्वज्ञानमात्रेणैव सकलाणुगोचरमानसबोधोदयादाहाबहिरिति। प्रत्यासत्या ज्ञानोत्पादस्य मूलकनैव वारणीयत्वादित्यभिप्रायेणाह । यद्वेति । एत- करूपे लारवान्तरमपि प्रदर्शयति । तयाचेति । कल्पनेन चेति । चकारेण पूर्वापद शिंतविशेषणनयरकत्वेन कारणतावच्छेदकशरीरगौरयस्य समुच्चय यद्यपि सामा न्वप्रकारकत्वस्थाने सामान्यविपयकावप्रवेशे वानप्रत्यासत्तित्वपक्षेप्यवशिष्ट एव त धापि वितगपतित्व कारणतावच्छेदकस्येति दर्शयितुमेतदुत्कीर्तनमिति ध्येयम् । निर्विक्सरस्मरणसाधारणत्व मानान्तर्गतनिर्विकल्पकाटिकत्व इद च सामान्यज्ञान मानशब्दार्थे सामान्यज्ञानसामान्ये विवक्षित निर्गलितकार्यतावच्छेदककारणतावच्छे दकधर्मसमवधाने तन्मतानुसारेण दर्शयति । तथाचति । सामान्यलक्षणानन्यप्रत्यक्षे नियमेन घटत्वस्य प्रकारतया मानोपपतये घटस्वप्रकारकत्वस्य कार्यतावच्छेदकय- टयतया उपादानम् । नवमपि प्रत्यक्षे सन्निवप विना मानासम्भवाघटत्वे सामान्यन त्यासत्यभानात्कय पारत्वस्य स्मरणादिना सामान्यज्ञानेन जन्ये प्रत्यक्षे मानमिति वा- च्यम् । नानप्रत्यासत्तेस्तनसत्वात्।सारणीभनेतिाएतचापाततस्तथासति घटत्वप्तामा न्यादिलक्षणादिजन्यप्रत्यक्षे निखिलयादिमाननियमानुपपते ।कि त्वलौकिकविषयतेव कार्यनादोदक्सम्बन्ध सन्निकृष्टपशि च विषयताद्वयमुपगम्यते प्रयोनकसत्वादिति मन्तव्यम् । ननु सामान्यस्य प्रत्यामत्तिवनये पूर्वोचरीत्या कार्यकारणमावे लागवसत्वे पि सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या तदिन्दियनन्यनत्यक्ष प्रति तदिन्द्रियनन्यतद्धर्मप्रकार कटौफिक प्रत्यक्षम्य नानाशरणपग्निगुरुभूतसामनया तत्महकारित्व कल्पनीयमिती न्द्रिपदेन सामान्यप्रत्यामतिमन्यनत्यो गुस्तरसामग्रीकारणतावत्पनम्यारश्यकता या नैनन्मते लामवापि । न च प्राचीनमते पुरपभेदेन अनन्तकार्यकारणमात्र रुपनीय नवीनमने तदभावाचावमिति वाच्यम् । एतन्मतपि सामग्रयास्तत्पुरुषीय ·- कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । २८५ दिकं विनापि सामान्यज्ञानं यत्र वर्तते तल सकलपटादी- नां चाक्षुपप्रत्यक्षं स्यादत आह । तदिति । अस्यार्थः य- दा पहिरिन्द्रियेण सामान्यलक्षणया ज्ञानं जननीयं तदा यत्किश्चिद्धर्मिणि तत्सामान्यस्य तदिन्द्रियजन्यज्ञानस्य सा- भालोकसंयोगादिकमित्यादिना दोपामारपरिग्रहः । न जन्यतइति । अ यमाशयः यदा घटचक्षुःसन्निकर्षादिघटिता चानुपादिसामग्री तदुत्तरक्षणे घट इति चाक्षुप सैव सामान्यलक्षणा तयोत्तरक्षणे सकलपटविषयकं ज्ञानं न जन्यतइति प्राचीनमते क्षणैकविलम्बः कल्प्यते तत्र च मानाभावः प दैव घट इति चाचपमुत्पद्यते तदैव सन्निकृष्टयांशे लौकिकमन्यघटाशे ऽली- किकमित्यभ्युपगमात्तथा च सामान्यलक्षणाजन्यघटत्वमकारकचाक्षुषत्वस्य व्यापकं घटत्वमकारकलौकिकचाक्षुपत्वमिति फलितम् । तथा च चक्षुःस निकादिशून्यकाले व्यापकधर्मावच्छिन्नजनकसामग्याः सहकारिण्या चक्षु सयोगादिघटितत्वेन लौकिकसम्बन्धेन तत्पुरुपीयचाक्षुप प्रति तेन सम्बन्धेन तत्पुरुषायचक्षु संयोगादिघटितसामप्रया कारणताकल्पनस्यावश्याताया तादृशलाघ वस्याप्यभावात् अन्यथा पुरुपातरीयनच सयोगादिघटितप्सामग्रीत पुरुषातरीपनि मीलितनयनस्यापि सामान्यज्ञानवत प्रत्यासत्तिगन्यचाक्षुषापत्तिरित्याशकामाशयवर्ण नेन निराकारेति । अयमाशय इति । चाक्षुपादिसामग्रीति । विशिष्टनाशुपादिसाम ग्रीत्यर्थ । तेन निर्विकल्पकस्यापि लाम अन्यथा तदुत्तरक्षणे घट इति विशिष्टचा- क्षुपानुपपवेरिति ध्येयम् । इत्यभ्युपगमात् इत्यभ्युपगमसम्भवात् । इद च मानाभावे हेतु । व्यापक धर्मावछिन्नेति । अय भाव । व्याप्यधर्मावनिम्योत्पती व्यापक मीवछिन्नसामग्रया प्रयोनकलस्य क्लसतया। अत एव तत्पुरुषीयचा सयोगादिर- टितसामाग्रीविरहदशाया तत्पुरुपीयसामान्यप्रत्यासतिनन्यवरत्वादिप्रकारकचाक्षुपा- पादन न सम्भवति नव्यमते अतिरिक्तकार्यकारणभावस्य अकल्पनालापमक्षतमेवे ति । ज्ञानरूपायदीत्यत्र यदिशब्दस्य पूर्वान्वयित्व न सम्भवति ज्ञानलक्षणया ज्ञा नरूपताया सर्ववादिसिद्धत्वादतस्तद्भमवारणायाह । अनत्यइति । वक्ष्यमाणस्य ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । पिरहादेव न चाक्षुपं सामान्यलक्षणया ज्ञानमिति । यदि नानरूपति । अन त्यो यदिशब्दः सामाग्यलक्षणापीत्युत्तरे योग्यः सामान्यलक्षणाचीकारे पोजमाह। अति । अयमर्थः अयमभिमायः । भान विषयता । न सम्भ. वतीति प्रत्यक्षविषयतायाः सनिकांश्रयत्वव्याप्यत्वादिति भावः । वह्नि- सम्बन्धस्य गृहीतत्वादिति । तथा च प्रत्यक्षधमे व्याप्तोनर्णयान्न तद्विशेष्य. यो व्याप्पत्वसंशयासम्भवतीति भावः । अनुपस्थितत्वादिति । तथा च धर्मिद्रानामावान्नत्तविशेष्यकोपि व्याप्यत्वसंशयः सम्भवतीति भावः। जा नरक्षणास्वीकारे वाजमाह एवमित्यादिना । कथं स्यादिति। चन्दनखण्ड- स्य नाथुपे जायमाने उपस्थितसारपमान न स्यात् सौरभांशे चक्षुःसन्त्रि कर्पाभावादित्यर्थः । सौरभत्वप्रकारकलौकिकात्यक्षसामाग्याः सहकारि- प्पा विरहेण सारभत्तमामान्यलक्षणयापिसौरभमानं न सम्भवतीति भा वः। सुरभिचन्दनमित्यादी सौरभादेभोनं सौरभत्वादिसामान्यलक्षणयैव सम्भाति सौरभस्वप्रकारकलौकिकात्यक्षसौरभत्वावच्छिन्नमकारकप्रत्यक्षा- न्यनरसामग्रीसहकारणव तस्याः फल जनकत्वाहीकारात् प्रकृते च द्विती- पसामाया सहकारिण्याः सत्वादित्यभिप्रायेणाह। यद्यपीति । सौरभत्तस्य मानमिनि । स्वरूपतः सारभत्वस्य भानमित्यर्थः। जानलक्षणया सा- व्याख्येयमन्थार्थलामावादाह । अयमभिप्राय इति । सन्निरीभारादिति । योग्य- तित्वविशिष्टसनिकीमावादित्यर्थ तेन नदने च९ सयोगढशाया सौरभेपि सयु- सममरायस्य भातश्यानेनि न क्षति । अथ वा मुरभि नटनमिति भ्रमात्मकप्रत्य. सामिप्रायेण इदमुत्तरमिति नासगनि । ननु मुरभिचन्दनमिति प्रत्यक्षे सौरमल्लप कारवधानरूपसामान्यठमणप्रत्यामत्येव सौरममान सम्भवतीत्याशका निराकरोति । सारभसेति । ननु मने यधरीत्याचाराला न सगउते उत्तरीत्या सामान्यशणया मारमभानसम्ममात तदारमा । मुरंमीत्यादि । अत्र व सौरमलापछिन्नमारके स्यपाठ मानरक्षणप्रयासत्यनगीकारे सौरमप्रचारप्रत्यक्षतामप्रया एवं प्रहने उपरादपिनमशागतासि तु मौरमत्तप्रकारकागरिकमानसमामप्रीसलेन एतादृश पाटे अनुरस्त्यभावादिति धेयम् । बात इति । प्रमेयत्वादिसामान्य लक्षणयाप्र. मेगादिना नमानसम्मोतिमान मौरभलभान पान क्षणानगीसरे न सम्मा तीति भार | धमांतरेगा भान्नरपद मातायात गारभयारी एम्याराग्नगा - ·२८७ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । मग्न्यपेक्षिता सा च सामग्री चक्षुःसंयोगालोकसंयोगादि- कं तेनान्धकारादौ चक्षुरादिना तादृशं ज्ञानं न जन्यते । ननु ज्ञानलक्षणाप्रत्यासतिर्यदि ज्ञानरूपा सामान्यलक्षणा- पि ज्ञानरूपा तदा तयोर्भेदो न स्यादत आहा विषयीति । सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तिर्हि तदाश्रयस्य ज्ञानं जनयति ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिस्तु यदिपयकं ज्ञानं तस्यैव प्रत्यासत्तिः अत्रायमर्थः प्रत्यक्षे सन्निकर्प विना भानं न सम्भवति त- था च सामान्यलक्षणां विना धूमत्वेन सकलघूमानां वति- खेन सकलबहीनां च भानं कथं भवेत् तदर्थ सामान्यल- क्षणा स्वीक्रियते।न च सकलपतिवमभानाभावेका क्षतिरि- ति वाच्यं प्रत्यक्षधूमे वह्निसम्बन्धस्य गृहीतत्वात् अन्यधू- मस्य चानुपस्थितत्वात् धूमो वह्निव्याप्यो नवेति संशया- नुपपत्तेः । मन्मते तु सामान्यलक्षणया सकलधूमोपस्थितो कालान्तरीयदेशान्तरीयधूमे वहिव्याप्यत्वसन्देहः सम्भव- नलक्षणयैव । तदानीं सौरभत्वांशे धर्मान्तरस्पागृहीततया सामान्य लक्षणया नद्भानानिर्वाहादिति भावः । ननु धर्मान्तरस्य सौरभाशे ऽग्रहेपि सौरभवसामान्यलक्षणयैवं सौरभत्वादेर्भानमस्तु सौरभत्वप्रका- अभावादिति बोध्यम् । तदानानिर्वाहादिति । सौरमत्वद्वानरूपसामान्यप्रन्यासत्तेः सौरभत्वप्रकारतानिरूपिता लौकिशविषयतासंसर्गस्य कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वेपि प्र त्यो सन्निकृष्टस्यैव भानमिति नियमेन सौरभवे सामान्यपत्यासत्ते कारणतावछेद- कसम्बन्धत्वेनामावादिति भाव । अलौकिकविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावछिन्न पू- त्येव सौरमत्वादिज्ञानस्य कारणता स्वीकार्या सौरभत्वादे पूकारतया भानं तु विशेष- णहानरूपकारणातरअलादेवोपस्थिता अधिवधर्मातरभानमपि सामान्यपुत्पाततिनन्य- प्रत्यक्षे इप्यतएव प्रत्यक्षसन्निकर्षानाश्रयस्य न भानमिति नियमोपि नागीक्रियतए- ·२८८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । विपयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः। योगजो द्विविधः प्रोक्तो युक्तयुञ्जानभेदतः ॥ ६५॥ युक्तस्य सर्वदा भानं चिन्तासहकृतो ऽपरः । तिन च सामान्यलक्षणास्वीकारे प्रमेयत्वेन सकलपमेयज्ञा- ने जाते सार्वज्ञापत्तिरिति वाच्यं प्रमेयत्वेन सकलप्रमेयज्ञा- ने जातेपि विशिष्य सकलपदार्थानामजातत्वेन सार्वजाभा- वात् । एवं जानलक्षणाया अस्वीकारे सुरभिचन्दनमिति जाने सोरभस्य ज्ञानं कथं स्थात् यद्यपि सामान्यलक्षण- यापि सौरभस्य भानं सम्भवति तथापि सोरभवस्य भानं मानलक्षणया एवं यत्र धूमत्वेन धूलीपटलं जातं तत्र धूली- पटलस्यानुव्यवसाये भानं जानलक्षणया । योगज इति । योगाभ्यासजनितो धर्मविशेषः श्रुतिपुराणादिप्रतिपाद्य इ. रक्सौरमविशयकत्वस्यैव नकार्यतावच्छेदकत्वादिति चेन । सौर- भत्वादिविपयतामयोनिकायाः स्वविपपसारभत्लादिमत्त्वरूपस्य सामा. न्यलक्षणापा सम्बन्धस्य सौरभल्वे अपावेन सामान्यलक्षणया तद्भाना- व घादिनारे पगदेरमान न तद्भासचारणामावादेव सम्मवनीत्याशयेनार ।

·२८९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । त्यर्थः । युक्तयुञ्जानरूपयोगिदैविध्याद्धर्मस्यापि देविध्यमि- ति भावः । युक्तेति । युक्तस्य तावद्योगधर्मसहायेन मन- सा आकाशपरमावादिनिखिलपदार्थगोचरं ज्ञानं सर्वदेव भवितुमर्हति द्वितीयस्य चिन्ताविशेषोपि सहकारीति । इति श्रीविश्वनाथपश्चाननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्त मुक्तावल्यां प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।। अनुमिति व्युत्पादयति । निर्वाहाद सौरभत्वसामान्यलक्षणायाः कार्यतावच्छेदके सौरभत्वमकार- कत्वनिवेशे प्रयोजनामावचानच जानलक्षणायाः कारणत्वान्तरकल्पने गौ- रवभियैव सामान्यप्रकारकत्वस्य कार्यतावच्छेदके निवेश इति वाच्य वि. शेपणज्ञानहेतुतयैव निर्वाहे मानलक्षणायाः कारणत्वान्तरकल्पनाविरहादि- ति । ननु विशेषणवाननन्यतावच्छेदकं विशिष्टबुद्धित्वं मानलक्षणायास्तु विशिष्टमत्यात्यमिति न क्लोन निर्वाहः । एवं यत्र जानलक्षणया स्ववि. पयमुख्यविशेष्पकं भानम् तत्र विशेषणजानकारणतया न निर्वाह इत्यत आह । एवामिति । जानलक्षणया सानलक्षणयैव । तत्र धूपत्वज्ञानरूपस- मान्यलक्षगायाः स्वविषयधूमत्वाश्रयत्वसम्बन्धेन धूलीपटळे भावेन सा. मान्यलक्षणया ऽनुव्यवसाये धूलीपटलमानासम्भवादिति भावः । सर्वदै- घेति । ध्यानाद्यभावपीत्यर्थः । इति श्रीभारद्वानकुलाम्बुधिपूर्णचन्द्रभवा- कार्यतावछेदकइति । तथानियसम्बन्धइत्यर्थः । विशिष्टप्रत्यक्षलमिति । तत्पूकारक- प्रत्यक्ष पूति तज्ज्ञानत्वेन कारणमित्यभिप्रायेणेदं तथा च कार्यतावच्छेदकधर्मभेदेन कार्यकारणभावयोर्मिनत्वादेर्वा परस्यासिद्धिर्न सम्भवतीति भावः । ननु प्रत्यक्षे ज्ञा- नप्रत्याप्तत्तेः कारणतानंगीकरणीया विशेषणज्ञानकारणतायां तु युक्तिः पूर्वमुपदर्शितै- वेत्यत आह । एवं यत्रेति । स्वविपगमुख्यविशेष्यकमिति । तथा च तहिपयकला- किकप्रत्यक्ष प्रति तद्विपयकतेन कारणत्वमावश्यकमन्यथा घटादिविशेष्यकालौकि- कमानेन घगदेर्भानस्यालौकिकत्वापत्तिरिति भाव । इत्यतआहेति । इत्यभिप्रायेण ज्ञा- नलक्षणप्रस्यासत्ते. प्रयोजनमाहेत्यर्थः इति शिनम् । इतिदिनकारीतरंगिण्या प्रत्यक्षतरंग ।।

·कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी, रामरुद्री । व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिधीर्भवेत् ॥६६॥ अनुमायां ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं नहि। अनागतादिलिङ्गेन न स्यादनुमितिस्तदा ॥ ६७॥ व्यापारस्त्विति । अनुमितो व्याप्तिजानं करणं परामशों व्यापार तथा हि येन पुरुषेण महानसादो धूमे वह्नि- व्याप्तिगृहीता पश्चात् स एव पुरुपः क्वचित्पर्वतादावविच्छि- नमुलां धूमरेखां पश्यति तदनन्तरं धूमो वह्निव्याप्य इत्येवं लकृष्णात्मजमहादेवमविरचिते मुक्तावलीमकाशे प्रत्यक्षखण्टम् । अनुमि तिमिति । सतिश्चात्र मत्यक्षेणोपनीव्योपनीयकभावो बोध्यः । करणे नि. दिष्ट एव व्यापारे जिज्ञासोदयान्मूरे पश्चानिर्दिमपि करणं प्रयम दर्श यति । ध्यातिनानमिति । परामर्शो व्यापार इति । ननु व्यापारत्व तन- न्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्व तच पराम न सम्भवति वहिव्याप्पधूपवान् पर्वत इति परामर्श च्याप्तिमानजन्यत्तस्यामावात् महानप्तीपरहिन्याप्तिमा नस्प तदानीमभावेन व्यभिचारादतस्तदुपपापति तथाहीत्यादिना ! पश्य तीति । धूपदर्शनस्य व्याप्तिस्मरणे उद्घोषकविघया हेनुल्वसम्पत्यर्थ याद पाविशेषणविशिष्टस्य धूमस्य पाप्तिसमन्यितया मान गाथमदर्शन ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। श्रीगणेशाय नमः ॥ संगतिश्चात्रेति । प्रत्यक्षनिरूपणानन्तरमनुमाननिरूपणे संगतिश्चेत्यर्थः । सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्व संगतिपदार्धेतदन्वयो बोध्यः अनन्तराभिधान प्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयानुकूलसम्बन्धी निरूपणीयनिष्ठासंगतिः तथा प्रत्य- क्षनिरूपणानंतरमनुमाननिरूपणे प्रयोनकनिकासा अनुमानहानमेव भवतित्याकारि- का तज्जनकज्ञानमनुमानज्ञानं मदिष्टसाधनमित्याकारकं तद्विपयोऽनुमानं तत्सर्वमनु- कूलसम्बन्धे अनुमाननिष्ठप्रत्यक्षकार्यत्वं संगति अत्रानंतरामिधानप्रयोनकजिज्ञासा जनकज्ञानं सगतिनिरूपकज्ञानप्रयोज्यत्वेन विशेषणीयं तेन घटानिनिरूपणान- न्तरमपि सम्वन्धिविशेषज्ञानाधीनप्रत्यक्षजानतत्कार्यत्वेन अनुमानस्मरणसम्भवेपि- न प्रत्यक्षकार्यत्वेन घरादिनिरूपितसंगतित्वापत्तिः अनुमाननानस्य घटज्ञानाप्र- योज्यत्वात् प्रकृते च चक्षुरादिना अनुमानम्य व्याप्तिज्ञानस्य जननादनुमाने प्रत्य- क्षाप्रमाणकार्यतरूपोपनीवकत्वमिति भाषः । एमिनुमितावपि परामर्शरूपप्रत्यक्षप्र- मितिनन्यत्वमस्तीनि प्रत्यक्षममाणनिरूपणोत्तरमनुमितिनिरूपणमिति योध्यम् । अथ दीपदानं मदीयचक्षुस्साधनं दपिश्चक्षुरुत्तममिति वेदेन चक्षुस्साधनत्वेन बोधितत्वा- | दित्यनुमानेन दीपदाने यत्र प्रवृत्तिस्तत्र तज्जनितचक्षुरादिव्यक्तेरनुमानोमानोपनी- वकतया अनुमाननिरूपणानंतरमेव प्रत्यक्षं किमीत न निरूपितमिति । न च उप- जीवकत्वं कार्यतारूपमेव न तु प्रयोज्यतारूपमिति चक्षुरादौ साक्षादनुमानजन्य- साभावान्नानुमाननिरूपणानतरं प्रत्यक्षनिरूणापत्तिरिति वाच्यं तथासति शक्तिला- नात्मकोपमितेः पदार्थस्मरणएवोपयोगात् साक्षाच्छाब्दबोधाजनकत्वेनोपमित्यनंतरं शाब्दनिरूपणानुपपत्ते. । न चादृष्टाद्वारकमुपजीवकत्वमनंतराभिमाननियामक- इति वाच्यम् । योष्टसाधनतानुमानेन दर्पणादो प्रवृत्तिस्तत्र दर्पणेन महाचक्षुर्नाशे तज्जन्यखंडचक्षुर्व्यक्तावदृष्टाद्वारकोपजीवकत्वस्यापि सम्भवात् यदि च प्रत्यक्षप्रमा- णत्वावच्छेदेन नानुमानोपनीवकत्व मन.श्रवणयोरजन्यत्वादनुमानं च निखिलमेव मनोरूपेंद्रियनन्यमिति न वैपरीत्यापादनसम्भा इति विभाव्यते तदा ईश्वरीयन्या- प्तिज्ञानस्याप्यनुमितिस्वरूपयोग्यत्वेनानुमापकतया तत्र प्रत्यक्षोपनीयकत्वामावेन प्र. त्यक्षानंतरमनुमाननिरूपणस्याप्यनुपपत्तिरिति चेत् मैवं नहि यद्यत्संगतं भवति त- तदनंतरं निरूपणीयमिति नियमः येनानुमाननिरूपणानंतरं प्रत्यक्षनिरूपणापत्तिः कि- तु यधनंतरं निरूप्यं भवति तत्तत्संगतं भवतीत्यतव्याप्तिः नासंगत प्रयुनीतेत्यभि. युक्तोके एवं च कारणे कार्ये वा ज्ञाते किमस्य कार्ये कारणं वेति जिनासोदयेन उपनावकत्वमुपनीव्यत्व च द्वयमपि संगति अत एव चिंतामणावनुमितिनिरूपणा- ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । स्यैव व्याप्तिस्मृतावुद्धोधकत्वमित्यभिप्रायेणाविच्छिन्नत्वमुक्तम् । एवरूपं प्याप्तिस्मरणमिति । उबुद्धसंस्कारस्य पूर्व सत्वादिति भावः । स एव परामर्श इति । तथा च स्मरणात्मकज्ञानस्य पूर्व सत्वान्न व्यभिचार इति भावः । न च तथापि यत्र व्याप्तिघटकानां पदार्थानां विशृङ्खलोपस्थि- तिमूलको विशेष्ये विशेषणं तत्रापि विशेषणमितिरीत्या परामर्शस्तत्र वि- शिष्टव्याप्तिधानस्य व्यभिचारो दुरुदर एवेति वाच्यं व्याप्त्यंशे निश्चय- स्वानिवेशमयुक्तलाघवेन विशिष्टस्य वैशिष्ट्यमितिरीत्या परामर्शस्यैवानु- नंतरमनमानरूपणमपि न संगच्छने । न च कार्यत्वकारणत्वयोरपि तगतित्वे सगतेः पोदात्त व्याहन्येत तयाचोक्त सप्रसग उपोद्घाते हेतुतावसरस्तथा। निर्वाहकैक्य कार्यक्येपोटाप्तगतिरिप्यतइति काक्य हेतृताया निरूपकतासम्बन्धेन आश्रयतासम्य- न्धेन च सगतिस्वेनकार्यत्वस्य हेतुतायामेवातावात् कारणतानिरूपकत्वस्यैव का. र्यतानिरूपकत्वात् तत्र उपोद्घातादिभिन्नस्मरणप्रयोजकसम्बन्धप्रसंग. प्रकृतो- पसाधफत्वमुपोद्घातः । न चैतस्य प्रयोनकताऽत्मकहे तुतया गतार्थता शकनीया अनुमितिलक्षणोपोद्घातसंगत्या विशिष्टपरामर्शस्यानुमितिहेतुताव्यवस्थापनात् नहि क्षणे विशिष्टपरामर्शहेतुत्वं साक्षात्परपरया वा कारण किं तु घटकमेवेति ध्येयम् | अ. याप्तरोनंतरवक्तव्यत्व यथा प्रत्यक्षनिरूपणानन्तर तस्कार्यत्वेनानुमानोपमानयोरुभयो निरूपणप्राप्ती वहुवादिप्सम्मततेन प्रपममनुमाने एव निवासोदयअनुमाननिरूपणेन प्रतिबन्ध निज्ञासा निवृत्तावत्रसरसगत्या उपमाननिरूपणमिति मतव्यं निर्वाहकै. क्य एकप्रयोजकप्रयोज्यत्व कार्येक्यं एककार्यानुकूलत्वमिति। दिक्मन्बन्धितयेति । व्याप्तिसम्बन्धितयेत्यर्थ । विशेष्ये विवेषणमितीति । विशिष्टवैशिष्टचानवगाहित्वे पहिल्यायो घूम इति ज्ञान विनापि शब्दपरामर्शसम्मवादिति भाव । लायनेति। व्याप्तितदभाववद्धमतापर्यत इति व्याप्त्यशे सशयाकारपरामर्शादनुमिनिवारणाय धू माराइव व्याप्त्यशे निश्चयत्वं निवेशनीयमिति गौरवम् । विशिष्वैशिष्टयावगाहि- ज्ञानम्य कारणले तु कारणास्तविशेपणनावछेदप्रकारकनिश्चयप्रतिवन्धादेव व्या- प्त्यशे सशपत्तासम्मोन तन्निवेशे प्रयोजनामावादिनि भाव । सस्कारसम्बन्धेने- ति । बनन्यसम्कारसम्बन्धेनेत्यर्थ । स्वमन्यातस्त्रारतमायान्यतरसम्बन्धेन ध्या- मिज्ञानम्य परामर्शहेतुलान्न कुत्रापि व्यभिचार इति माव. । परामर्शव्यापकनयेति । तादात्म्येन परामर्शम्या याप्यत आह कारणत्वमेव नाम्नीति । नियतपूतिनाव ·०९३ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । मितिहेतुत्वादित्यभिप्रायात् स्मरणात्मकपरापर्श व्याप्तिमानस्य व्यभिचार इत्यपि न संस्कारसम्बन्धेन पूर्व व्याप्तिवानस्य सत्वात् । अत्र नव्या: व्याप्तिमानत्वस्य परामर्शवव्यापकतया ऽनुमिति मति हेतुत्वमेव नास्ति फुतः करणत्वम् अन्यथा कपालादेधेट प्रति द्रव्यत्वेन हेतुतापत्तिातामादलुमिति पति मनस्त्वेनैव कारणत्वमित्याहुः । लिङ्गमनुमिति कारणमिति । अनुमिती परामर्शमात्रं न हेतुरपि तु लिङ्गपरामर्श तथा च विशिष्टस्य कारणताग्रहे विशेषणस्यापि कारणताग्रहाद परामृश्यमानालिगस्प लिगपरामर्शस्य वा हेतुत्सव विनिगमनाविरहादुभयोईतुतासिद्धौ नत्र च व्यापाराभावान परा- पर्शस्य करणता किं तु लिङ्कस्यैवेत्याशयः । लिङ्गस्य तदानीमभावादिति । न च परामर्शरूपव्यापारसम्बन्धेन तदानी लिङ्गमस्त्येवेति वाच्यं अती- तादिलिङ्गस्य परामर्शाजनकतया परापर्शस्य तयापारत्वासम्भवात् । इद- मुपलक्षणं लिदस्य हेतुत्वे चैत्रीयपरामर्शविपयाल्लिडान्मत्रस्यानमितिप्रसड़ा छेदकन्याप्यमले व्यापकधर्मेण हेतुतायामन्यवासिद्धरिति माव । परामर्शमानमिति । ज्ञामात्रमित्यर्थः । परापूर्वकमुशवातो ज्ञानार्थकत्वादिति भाव । लिंगेति । व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताविशिष्टहेलिंग विपयितासम्बन्धेन तद्विशिष्टज्ञानमेव अनुमितिहेतु. बाध्य इत्यर्थ । कारणताग्रहादिति । अत्ततिवाधके विशिष्टस्य कारणताप्राहकप्रमा णेन विशेषणारोपि कारणतामहात् अत एवारुणया पिंगाश्यकहायिन्या गवा सोम मीणातीत्यरतृतीययोगो विशेषणीभूतानामारण्यादीनामपि सोमायणमानता प्रतीयत इति ममिासकाना सिद्धातोपि सगछतइति भाव । विनिगमनाविरहेणापि लिंगस्य कार- जता सिध्यतीत्याह । परामृश्यमानेति । कितिति । परामर्शत्यैव विषयविधया लि. अनन्यत्वप्तम्भवादिति भाव 1 तद्यापारत्वासम्भवादिति । शाब्दादिपरामर्शस्य अ तीतादिलिंगानन्यतया लिंगव्यापारत्वासम्भवादित्यर्थ ।अनुमितिप्रसङ्गइति । पक्षनि- सस्य लिङ्गस्यसमवायेनानुमिति प्रति हेतुतासन्मवेनोद्देश्यतासम्बन्धेनानुमिति प्रति हेतुतापच्छेदकसम्बन्धेन लिदस्य कारणताया स्त्रीकरणीयत्वादिति भाव । अस्मि- न्मते परामर्शहेतुतावादिमते सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या एकात्मानुयोगिकप्तमवाय सम्बन्धेन कार्यकारणभावान्नैकपुरुपीयपरामशीदन्यस्यानुमित्यापत्तिरिति भाव । पर स्परेति । पक्षविशेप्यकपरामर्शोत्तरानुगिती व्याप्यविशेष्यकपरामर्शस्य तदुत्तरान मिती पक्षविशेप्यकपरामर्शस्य व्यभिचार इत्यर्थ । सर्वत्रानुगिताविति । प्रसिद्धसा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। रूपं व्याप्तिस्मरण तस्य भवति पश्चाच्च वहिव्याप्यधूमवा- सत्तत्पुरुपीपलनिवेशे गौरवम् अस्सन्मते सामानाधिकरण्पमत्यासत्या हेतु. हेतुमद्भावेनैवातिप्रसङ्गाभावान तत्पुरुषीयत्वनिवेश इति लाघवमित्यपि चो- ध्यम् । तच्च पाप्पस्य पक्षेण सह वैशिष्ट्यावगाहिमानं च । ननु परस्पर व्यभिचार इत्यत आह। अनुमितिस्त्विति । कार्यतावच्छेदकन्य परस्परानु- मितिष्पावृत्तत्वान्न व्यभिचारः पक्षविशेष्यकत्वमेव सर्वत्रानुमिती नियत- मिति । नवीनमतमाह । द्विविधादपीति । पक्षविशेष्यकव्याप्पविशेष्यकोभय- परामर्शदपीत्यर्थः । कारणतावच्छेदकं च परामर्शद्वयसाधारणं व्याप्यप- क्षोभयंवशिष्ट्यावगाहिनिश्वयवमतो न व्यभिचार इति भावः । द्विविधयो- रपि परामर्शयोः स्वस्ताव्यवहितोत्तरानुमिति प्रति तत्तयूपेण हेतुत्वमित्य- ध्यसालानुमितावित्यर्थ । तेन पृथिवीतरत्वाभावव्यापकामावप्रतियोगिगन्धवती गृधि- वीति व्यतिरेक्पिरामर्शादप्रसिद्धसाध्यविशेष्यकानुमित्युपगमेपि न क्षतिरिति म- न्तव्यम् । नन्वेव परस्परनन्यानुमितो व्यभिचारोदुरिइत्याश कायामाह । कारणताव- च्छेदकंचीत । व्याप्यपक्षोभयेति । यद्यपि निश्चयत्वमुभयप्ताधारणमेक दुर्वच तद- भावाप्रकारकले तति तत्प्रकारसखरूपनिश्चयत्वस्य प्रकारीमूतव्याप्यपक्षाधर्म- विशेषघोटरसात् तत्मकारतावच्छेदकसम्बन्धानुगमाच सासगिकीवषयताया. विशि- प्यानिशेषालिकादिनाव्याप्यपरामर्शदप्यनुमित्यापचरनुगत केरूपेण कारणत्व दुर्घट तथापि हेतुनायोमदासम्बन्धावछिन्नाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक्पक्षतावच्छे- दकावछिन्नामवप्रकारत्वानिकीपना या हेतूतापछेदकसम्बन्धान्यसम्बन्धावछिन्ना व्या- प्त्यवाठिन्ना विषयता तनिरूपिता या हेतुनावछेदकमम्बन्धावछिन्नप्रतियोगिताक- व्याप्त्यभावप्रकारलानिरूपिनहेतुनावच्छेदकासम्बन्धावधिमाधेपत्तसम्मन्धान्यसम्ब. भावडिन्नापसतावेदावछिन्ना विषयता तालिज्ञानलेनानुगतारणत सम्भ- पति भारतायामेव सम्मगावच्छिनत न विशप्पतायामपति सिद्धांनादिति मा. ५ । एवमपि व्याप्यप्रतियोगिताभावलेन अमावनिवेशे अमावति घूमप्रकारक- निश्चयमग्रहम्प व्याप्यमायान्यामावनिारों प पहियायधूमवान वेति सशयवार- णायामम्भव एव अप्रामाण्यज्ञानानामपि पिभिन्नाकाराणामेकनिश्चयमारणतावरे. दातोटातमावानिशनीया इत्यतोपि नानुमतहेतृतर मम्मद इत्यभिप्रायेण मतातर- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री २९५ नयमिति ज्ञानं स एव परामर्श इत्युच्यते तदनन्तरं पर्व- तो वह्निमानित्यनुमितिर्जायते । अत्र प्राचीनास्तु व्याप्य- त्वेन ज्ञायमानं लिङ्गमनुमितिकरणमिति वदन्ति तद्प- यति । ज्ञायमानमिति । लिङ्गस्यान्नुमित्सकरणत्वे युक्तिमा- है । अनागतादीति । यद्यनुमितो लिङ्गं करणं स्वाचदा- नागतेन लिङ्गेन विनटेन चानुमितिर्न स्यादनुमितिकर- णस्य लिङ्गस्य तदानीमभावादिति।व्याप्यस्येति । व्याप्ति- विशिष्टस्य पक्षण सह वैशिष्ट्यावगाहिजानमनुमितो ज- नक तच पक्षो व्याप्य इति ज्ञानं पक्षो व्याप्यवानिति बा. नं वा अनुमितिस्तु पक्षे व्याप्य इति जानात् पक्षे साध्य- मित्याकारिका पक्षो व्याप्यवानिति जानात् पक्षः साध्य- वानियाकारिका द्विविधादपि परामर्शात् पक्षः साध्यवा- नित्येवानुमितिरित्यन्ये । ननु वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत इ- । पि के चित् । वस्तुतो ऽनुभवानुरोधात् पक्षविशेष्यकपरामर्शस्यैव हेतुत्वमत एव बद्विपाप्यधूमवांश्चायमित्याकारका पक्षविशेष्यक एवोपनयः सर्वस म्मत इति ध्येयम् । पीमांसकः शकते । नन्विति । ज्ञानं विनापीत्यस्यानुमि- तेर्दर्शनादित्यनेनान्वयः । मानद्वयादेव जानद्वयादपि । विशिष्टवैशिष्ट्याव- गाहिज्ञानमिति भावमघानो निर्देशः । सर्वत्र न कारणमिति । अनुमिति- त्वावच्छिन्नं प्रति कारणतावच्छेदकमित्यर्थः । आवश्यकत्वादिति । व्या- प्यतावच्छेदकमकारकपक्षधर्मताज्ञानसस्योभयमतसिद्धनियतपूर्ववृत्तिनावच्छे- दकताकत्वादित्यर्थः । ननु शानद्वयस्थलेपि विशिष्टज्ञानं कल्पनीयमतो न व्यभिचार इत्यत आह विशिष्टयानेति । व्याप्यतावच्छेदकेति । अयमा लोको धूमो वेतिसन्देहदशायां व्याप्यतावच्छेदकमकारकनिर्णयाभावेपी- त्पर्यः । वहिव्याप्यवानिति । वनयभावकवृत्तिमानित्पर्यः । न तु धूमस- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ति ज्ञानं विनापि यत्र पर्वतो धूमवानिति प्रत्यक्षं ततो व- हिन्याप्यो धूम इति स्मरणं तत्र ज्ञानदयादेवानुमितेर्दर्श- नात् व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिनानं न सर्वत्र कारणं किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताजानत्वेन कार- णत्वस्यावश्यकत्वात् तत्र विशिष्टजानकल्पने गोरखाचेति मानाधिकरणेत्यादिरूपयाप्तिविशिष्टवानित्यर्थः । अत्र हेतुतावच्छेदक- भानयत्यात् । अनुमित्युत्पत्तेरिति । तथा च व्याप्यतावच्छेदकमकार- कपक्षधर्मताशानस्य तत्र व्यभिचारान तेन रूपेण हेतुत्वमिति भावः । ननु तब फलवलाद् व्याप्यतावच्छेदकमकारकं जान कल्पनीयमतो न मुपन्यम्यति । द्विविधयोरिति । ताप्येणेति । पक्षविशेष्यकत्वनव्याप्यावशेष्यक- त्वेनेत्यर्थ ।स्वमतमुपदर्शयति । अनुभवानुरोधादिति । पक्षविशेष्यकादेव परामर्शादनुः मितिर्न व्याप्यविशेष्यकादमितिरित्यनुभवानुरोधादित्यर्थः । स्वोक्ते प्राचां सम्मति- माह । अतएवेति । पन्हिव्याप्पधूमवानिति नवीनमताभिप्रायेणोक्तम् । प्राचीनमते तु तथा चायमित्युपनयाकार इति मंतव्यम् । ननु वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति शा. ब्दादिपरामर्शस्थले ज्ञानद्वयं विनापि मीमांसकैरप्यनुमितिस्वीकारात् ज्ञानद्वयादेवे- विकाराप्तगतिरित्यत स्तस्याप्यर्षकतामाह । ज्ञानद्वयादपीति । विशिष्टवशि- ट्यागाहिज्ञानं सर्वत्र न कारणमितिमूलस्य सर्वत्रनानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तीत्यर्थकत्वे अग्रे अतो विशिष्टवैशिष्टचावगाहेनिश्चयत्वं नानुमितिमनकतावदकमिति पूरणीयमु. क्तास्यरय माक्षाद्विशिष्टपरामर्शलेन हेतुत्वनिरासकत्वादिति प्रयाप्साधिक्यमत अह । वस्तुत इति । तथा चैनद्मथस्य विशिष्टपरामर्शन्वेन हेतुनानिरासकत्त्वंसंपादयन्नाह । भावप्रधानो निर्देश इति । एतदनुरोधेनसर्वत्र न कारणत्वमित्यस्यार्थमाह । अनुमिति- स्वावाछिन्न प्रतीति । आवश्यक्लादित्यम्य उभयवादिसिद्धनियतपूर्ववर्तितावछेदक- तादित्यर्यतामाह । व्याप्यताबदकेत्यादि । तथा चानन्यथासिद्धत्वमानं मी. मामकः कल्पनीय नैयायिकैम्तूमय कपनीयमिति गौरवमिति भाव. । ननु व्याप्य- ताछेदकानिगये यहिन्याच्यानिनिशाब्दपरामपि न सम्मतस्येव घूमन्यापका- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामष्ट्री। २९७ व्यभिचार इत्यत आह । लाघवाचति । व्याप्यतावच्छेदकमकारकत्वा- पेक्षया व्याप्तिमकारकलस्य लघुत्वादित्यर्थः । नन्वस्तु तवावच्छेदकलापवं तथापि पूर्वोक्तकल्पमलायवमेव मीमांसकानां मूलयुक्तिर्भविष्यतीत्यत आह। कि चेति । न च गृह्यमाणेति । अत्र शानचा ग्रहस्य वर्तमानतया ऽपि. धानान कालन्तरीयतादृशग्रहमादाय दोपः । व्याप्तिप्रकारकं ज्ञानमिति स्वतन्त्रमित्यनेनान्वयि । इत्युच्यते इति । इत्यं च न तत्पुरुपीयत्वं निवे. श्यते चैत्रस्य व्याप्तिग्रहकाले तच्छ्न्यस्य मंत्रस्यानमित्यापत्तेरभावान्मत्रा- स्मनि स्वतन्त्र हेतुभूतव्याप्तिज्ञानाभावादिति भावः । ननु व्याप्तिप्रकार• कपक्षधर्मताज्ञानत्वेन पक्षधर्मताविषयकव्याप्तिमकारकज्ञानत्वेन वा हेतु- तेत्यत्र विनिगमनाविरहेण हेतुताद्वयं तवापत्यित आह । वहिव्याप्य इति । अनुमितिः स्यादिति । न्यायनये तु व्याप्तिमकारतानिरूपित- हेतुप्रकारतानिरूपिवपक्षविशेष्यताशालिज्ञानत्वेन हेतुत्वस्य विवक्षितत्वा- हिसमानाधिकरणवृत्तियूमत्वादेरेव व्याप्तित्वादित्याशङ्कानिरासायाह । वहयभाव- ववृत्तीति । फलबलादिति । अनुमितिरूपकार्येण कारणानुमानप्तम्भवादिति भावः । लघुरवादिति । उभयत्रापि व्यभिचारस्याविशिष्टतया लघुरूपेणैव कारणतायाः कल्प- पिनुमुनितत्वादिति भावः । मूलयुक्तिरिति । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताता- नहेतुतासाघकयुक्तिरित्यर्थः । शानचेति । लटश्शनृशानचाविति सूत्रेण वर्तमानार्थ- कलस्थानिरुत्वेन शतृशानचोर्विधामादिति भावः । तवापीति । यद्यपि व्याप्यताव- छेदकप्रकारकाक्षविशेष्यकनिश्चयत्वेन पक्षविशेष्यकव्याप्यतावच्छेदकप्रकारकनि. श्वपत्वेन वा कारणस्वमित्यत्र विविगमनाविरहेण मीमांसकमते कार्यकारणभावनतुष्ट- यापत्या न्यायमते विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयापादनमसङ्गतं तथापि व्याप्ति- प्रकारत्वहेतुप्रकारत्वपक्षविशेप्यत्वानां त्रयाणां विशेषणविशेप्यभावे विनिगमनावि- रहेण गुरुभूतकार्यकारणभावचतुष्टयापत्या मीमांसकमते न गौरवमित्यर्थतापन्निासङ्ग- तिरिति भावः। मूले आलोवानिति । यद्यपि व्याप्यतावच्छेदकानां घूमत्वादीनां नि- देशेन तदापत्तिः धूमत्वप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्य धूमविशेष्यकव्याप्तिज्ञानसहकारेणै- व फलनमकत्वस्योपगतत्वात् तथापि व्याप्यतावच्छेदकानां निवेशे व्याप्यतापच्छे- दकभेदेन अनन्त कार्यकारणमावापत्या गौरवमिति बोध्यम् । व्याप्तिप्रकारतानिरू- पिनहेतुप्रकारतेति । इदं न प्रकारताविशेष्यतयोरमेदवादिमतामिप्रायेण । भट्टाचा- ·२९८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । चेन्न व्याप्यतावच्छेदकाजानेपि वहिव्याप्यवानिति जाना- दनुमित्युत्पत्तेर्लाघवाच व्याप्तिकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन है- तुत्वम्। किं च धूमवान् पर्वत इति ज्ञानादनुमित्यापत्तिःव्या- प्यतावच्छेदकीभूतधूमत्वप्रकारकस्य पक्षधर्मताज्ञानस्य स- त्वात् न च गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकमकारकपक्षधर्मताज्ञा- लस्य हेतुत्वमिति वाच्यं चैत्रस्य व्याप्तिग्रहे मैत्रस्य पक्षध- मताज्ञानात् अनुमितिः स्यात् यदि तत्पुरुपीयगृह्यमाण- स् न तादृशज्ञानान्नवा धूमो वहिव्याप्यो धूमवान् पर्वत इति धाना- दनुमित्यापत्तिस्तत्र व्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमविशेष्यतायाः पर्वतवि- शेष्यतानिरूपितकारतानात्मकत्वादिति भावः । ननु जानद्वपस्यले वि. शिष्टज्ञानकल्पने कल्पनागौरवं न्यायमते दूपणं भविष्यतीत्यत आह । इत्यं चति । फलमुखगौरवस्यादोषत्वादिति । फलं कार्यकारणभावग्रहस्त- न्मुखं तदधीनं गौरवं गौरवज्ञानमित्यर्थः । विशिष्टमानत्वावच्छेदेन कारण- त्वग्रहे विशिज्ञानत्वर्मिकगौरवनिश्चयो विरोधी वाच्यः तच्च गौरवं म. माणान्तरासिद्धतत्तदनुनित्यवहितपूर्ववचिस्याश्रयकत्वमेव तादृशगौरवनि- श्चयो विशिष्टज्ञानत्वेन कारणत्वनिश्चयाधीनः स्वघटकीभूततदनुमित्यव- हितपूर्ववत्तिस्वाश्रयनिर्णयं विना न सम्भवतीति कार्यकारणभावनिर्णयाद र्यमते तु व्याप्तिप्रकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षविशेष्यताशा- लित्वेन वक्तव्य एकनिष्ठप्रकारताविशेष्यतयोरमेदवादिनावच्छेदकमावस्वीकारात् वि शेष्यताप्रकारतयोरमेदस्वीकारे रक्तदन्तवानितिबुद्धी रक्तरूपविशेप्यकदन्तामावनिश्च- यप्रतिवध्यत्वापत्ते दण्डप्रकारतानिरूपितरकरूपनिष्ठविशेप्यताशालित्वात्तादशबुद्धे. रिति ध्येयम् । वक्ष्यमाणगौरवस्य कारणतानिश्चयानधीनत्वादाह । गौरवज्ञानमिति । प्रमाणान्तरेति । कार्यलिङ्गकानुमानातिरिक्तप्रमाणेत्यर्थ । स्वाश्रयकत्व स्वाश्रय तित्वम् । निश्चयाधीनइति । तादृशकारणतानिश्चये सत्येव कार्यलिङ्गेन तत्तदनुमित्य व्यवहितपूर्ववृत्तित्वविशिष्टपरामर्शस्य निर्णयसम्भवादिति भाव । स्वघटीभूतेति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । व्याप्यतावच्छेदकपकारक तत्पुरुषीयपक्षधर्मताज्ञानं तत्पुरु यानुमितौ हेतुरित्युच्यते तदानन्तकार्यकारणभावः । मन्म- ते तु समवायसम्बन्धेन व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानं सम- वायसम्बन्धेनानुमिति जनयतीति नानन्तकार्यकारणभावः यदि तु व्यातिप्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं च खतन्त्रं कारण- मित्युच्यते तदा कार्यकारणभावदयम् वहिव्याप्यो धूम आलोकवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमित्यापत्तिः स्यात् । इत्थं च यत्र ज्ञानद्वयं तत्रापि विशिष्टज्ञानं कल्पनीयं फल- मुखगौरवस्यादोपत्वात् । व्याप्यो नाम व्याप्त्याश्रयः तत्र पूर्व गौरवनिर्णयाभावान्न तादृशगौरवं दोप इति भावः । मूले परामर्शल- क्षणान्तरं व्याप्तिनिरूपणे सङ्गतिमुपोद्घातं निरूपयन्नाह । व्याप्यो नामेति। तत्रेति । घटकलं सप्तम्यर्थः । अव्याप्तिप्रसङ्गादिति । अव्याप्त्यभिधान- मिदं येन केन चित्सम्बन्धेन साध्यवत्त्वविवक्षणाभिमायेण । यदि च सम्ब- न्धसामान्येनसाध्यवत्वीववक्ष्यते तदाधूमवान् वद्वेरित्यादावतिव्याप्तिर्बोध्या। गौरपघटकीभूतेत्यर्थः । नतादृशेति । स्वोत्तरोत्पनगौरवज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाप्तम्भव इति भात । उपोद्घातमिति । व्याप्यपक्षोमयवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानस्य व्गाप्तिज्ञान साध्यत्वेनोपोद्घातप्तङ्गत्या परामर्शनिरूपणानन्तरं व्याप्तिनिरूपणमिति भावः । घट- कत्वमिति । स्वविषयकप्रतीत्यविपयत्वं तद्घटकत्व व्याप्यघटकीभूता व्याप्ति केत्य- धः पर्यवसित । साध्यवदन्यावृत्तित्वलक्षणे साध्यतााच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्वा- विवक्षणे वहिमान भूमादित्यादी अव्याप्तिलोक्ता न सङ्गच्छते साध्यवत्वावच्छिन्न- भेदस्य संयोगेन साध्यवति पर्वतादावसम्भवादित्यतस्तद्ग्रन्थभावमाह । येनकेचिदि- ति । यत्किञ्चित्सम्बन्धेनेति तदर्थः । तथा च समवायेन वहिमदन्यत्वस्य पर्वतादौ सत्वानाव्याप्त्यसङ्गतिरिति भावः । यद्यपि विपयतादिकृतविशेषणतादि पत्कि- ञ्चित्सम्बन्धेन साध्यवदन्यस्मिन्हतो त्या सर्वत्रासम्भव एवेत्यव्याप्त्यभिधान मूलक.

·३०० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामट्री। व्याप्तिः केत्यत आह । व्याप्तिरिति । वह्निमान धूमादित्या- अहात्तित्व नास्ततीति। विशिष्टाधेयतायाअनतिरिक्त्वादिति भावः। फलितो अर्थ इति।तथाच तन्निष्टाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकस्यैव तन्निरूपिताधेय वावच्छेदकत्वनियमेन विशिष्ठसत्तात्वस्य गुणाधेयतानपच्छेदकत्वानाव्याप्ति तोसड़त तथापि इद घटभिन्नसयोगसयुक्तसमवेतसविपयकान्यत्वविशिष्टतद्रूपवान् तघटमिन्नान्यत्वविशिष्टतद्रूपवान्वा तद्रसादित्यादौ रक्षणसम्भवादव्याप्यभिधानमि ति बोध्यम् । ननु सम्बन्धसामान्येन साध्यवत्व विवक्षणीयमतो नाव्याप्तिरित्यत आह ! यदि चेति । अतिव्याप्तिरिति । धूमशून्यायोगोलकादेरपि सम्बन्धसामान्या- न्तर्गतकालिकादिना धूमवत्वेन धूमासमानकालीनपदार्थस्यैव धूमवदन्यत्वात् वन्या दिकारणस्य धूमासमानकालस्याप्रसिद्धेरिति भाव । यदि च धूमासमानकारीन प्र ख्योत्पन्नपरमाणुनियादिरेव न तत्र हेतृतावच्छेदकसयोगेन वृत्यप्रसिद्ध्येव नातिव्या शिरिति विभाव्यते तदा तदमिप्रायेणैवादिपदेन नहिपत्तप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्धन हेतोरुपसग्रह इति मन्तव्यम् । मूळे साध्यवत्वावच्छिन्नेति । सा- ध्यतावच्छेदवावच्छिन्नपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकतामेदवानित्यर्य । ययाश्रते साध्य स्यैव माध्यवत्वरूपतया तत्तयक्तिमद्भेदस्य महानसीयवहिमभेदस्य च नारणास म्भवात् इद च गुरुधर्मस्यापि प्रतियोगितावच्छेदश्त्वमताभिप्रायेण तेन द्रव्यत्वा दिसाध्यकन्थले द्रव्यत्वस्वरूपसाध्यतावच्छेदकविशिष्टपर्याप्तायच्छेदकताया गुरम तास्थानवच्छेदकतामते प्रसिद्धावपि न क्षतिरिति ध्येयम् । एव साध्यवदन्यावृत्ति सत्वावच्छिनेति मूरम्यापि तादृशवृत्तित्वत्वापर्याप्तावच्छेदकनाकेत्ययों वाध्य । अन्यथा वन्हिमदन्यदत्तित्वामावस्य वारणानुपपत्ते एव साध्यवदन्यगृत्तिव सा ध्यवदन्यानुयोगिकत्वविशिष्टहेतृतावच्छेदक्मानन्धप्रतियोगित्वमेव न तु साध्यवद न्यनिरूपिततत्समयावच्छिन्नाघयतम् वृत्यनियामकमबन्धेन हेतुतायान्तदप्रमि ढे तादृशाधेपनानवच्छेदक हेततावच्छेदपमित्यत्रापि वाशप्रतियोगितानवच्छे दकमित्येवार्थ इति ध्येयम् । विशिष्टायताया इति । यद्यपि विशिष्टस्यानतिरिक्त तादित्येत वक्तव्यम् । तच्च मूले उत्तमेव तथापि विशिष्टम्यानतिरिक्वेपि विशि एनिष्ठा रेयताया अतिरिक्त्तेन शुद्धसत्तापर्याप्तायताया गुणानिनिस्वपितत्तेपि वि विपर्याप्तायताया न गुणारिनिरूपितत्वमिन्याशानिरामायर गदत्तमिति को ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्व- धीः परामर्श उच्यते। व्याप्तिः साध्यवदन्यस्मि- नसम्बन्ध उदाहृतः ॥ ६८॥ रिति भावः। अथ वेत्यादिलक्षणपवतारयितुमद्यलक्षणेदोपमाह। नन्विति। ननु केवलान्वयित्वज्ञानकाले पक्षताघटकसशयाभावानवानुमितिः तच्छ्न्यका- ले तु भ्रमात्मकव्याप्तिज्ञानादनर्मितिर्भात्येवेत्यत आह । किञ्चेति। इत्यादा- वित्यादिना संयोगेन हेतुतायां गुणवान् घटादित्यादे सइग्रहः । ननु स्वा धिकरणात्तिसाध्यादन्योन्याभारफत्व लक्षणार्थस्तथा च नेगमव्याप्निरि ति चेन्न वहिमान् घूयादित्यादौ धूमाधिकरण वहिमदन्योन्यामापत्य का लिकसम्बन्धेन वृत्तरयाप्त्यापत्तेः साध्यवचाग्रहविरोधिनानियामकसम्ब धेनातिलस्यावश्यं विवक्षणीयतया सत्ताभावान् जात्यभावादित्यादा चव्याप्तेः सचाभावाधिकरण साध्यावत्ताग्रहविरोधितानियामकसम्बन्धेन समवायन हत्तरप्रसिद्ध । नर सत्तावान् जातेरित्यादो स्वाधि करणेत्यादिव्याप्तिहान कारणं सत्ताभाववान जात्याभानादिसटौ नु सायवदन्येत्यादिव्याप्तिनान कारणमिति वाच्यं तथापि सयोगस मान्याउनपटाभावे साये पिपयितया हेतौ घटे लक्षणदयस्याप्य व्याप्तिः तत्र विपरितया हेत्वधिकरणाने साध्यवत्ताग्रहावरोधितानिया मकसयोगेन घयाधिकरणे हेतुतावच्छेदकपिपयितया हत्तेरप्रसिदः । नन्य तिरित्तोमयाभावे मानाभाव इत्यत आह । एकसत्वेषीति । इदमुपलक्षणं ध्यम् । केरठावयित्वेति । मेदप्रतियोगितानाच्छेदकत्वरूप केवलालयिन्यानिश्चय काल इत्यर्थ । पक्षताघटकेत्यपपाठ । साध्यसन्देहस्यैव पशतात्तात् सिध्यभावरू- पपक्षताया सन्देहाघटितत्वाच किन्तु पक्षतात्मिकत्येव पाठ तथा च वाच्यो भवेति सशयाभावादेव नानुमिति रिनि भार । वस्तुत सिद्धान्त सिपाधयिपाविरह निशि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दो साध्यो वह्निः साध्यवान् महानसादिस्तदन्यो जलह- दादिस्तदवृत्तित्वं धूमस्येति लक्षणसमन्वयः धूमवान् वढेरि- स्यादौ साध्यवदन्यस्मिंस्तप्तायःपिण्डादो वर्षों सत्वान्नातिव्या- प्तिः। अत्र येन सम्बन्धेन साध्यं तेन संबंधेन साध्यवान् बोध्यः अन्यथा समवायसम्बन्धेन वह्निमान्वह्वेषयवस्तदन्योमहान- सादिस्तत्र धूमस्य विद्यमानत्वादव्याप्तिप्रसङ्गात् । साध्यवद- न्यश्च साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवान् बोध्यः ते- न यत्किचिदहिमतो महानसादेमिन्ने पर्वतादी ध्रमसत्त्वे- पि न क्षति । येन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव सम्बन्धन सा- ध्यवदन्यावृत्तित्वं बोध्यम् तेन साध्यवदन्यस्मिन् धूमावय- विशिष्टाभावमादापाव्यातिरित्यपि बोध्यम् । ननु विशिष्ठव्यासज्यष्टत्तिध- मनिरिउन्नप्रतियोगिताकत्वेनामा वविशेषणानाच्याहिरत आह। गुणवानि ति । अत्र हेतोरेकव्यक्तितया समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिरित्युत्तावपि न निम्तार इति भावः । एतद्रूपवानेतद्रसादित्यादी लक्षणसवादसम्भ वाभावादाह । अव्याप्तिथेति । इति वाच्यमति । गुणत्वस्य द्रव्यत्वसमा नाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वानाव्याप्तिरिति भावः । परम्प- प्टमिद्यमावस्येत पक्षनात्वोपगमात् मीमासमते देवलान्वयिमाध्यरानुमित्यनगी- कारवितीयदूषणाभिधानमिति युक्तमुत्पश्याम । न च सत्तानित्यादिसाध्यसाध- नभेदेन व्याप्तिभेदम्यावश्यकतया शब्दक्यम्यानुपादेयत्वादिति भाव । अनिरिपो. भयाभाव इति । प्रत्येकापावातिरिक्तोपयामावत्यर्थ । ननु वैशिष्ट्य यासन्यवृत्ति- धर्मानचिन्नप्रतियोगिताकामावनिवेशेपि वहिमान् धूमादित्यत्रच तत्तद्यक्तिमेदमा- दायाव्याप्तिमा भने स्पटानरे ऽव्याप्तिप्रदर्शनकिमर्थमित्याशङ्कानिरस्यन्नाह । अ प्रति । अप प्रतियोगिताकारंदकमाध्यतावच्छेद्यमित्युक्तावपि नागाणिपरिहा.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वे धूमस्य समवायसम्बन्धेन सत्त्वेपि न क्षतिः। साध्यव- दन्यावृत्तित्वं च साध्यवदन्यवृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावः तेन धूमवान् वढेरियन साध्यवदन्यजलहदा- दिवृत्तित्वाभावेपि नातिव्याप्तिः । अत्र यद्यपि द्रव्यं गुण- कर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादी विशिष्टसत्तायाः शुद्धस- तायाश्चैक्यात् साध्यवदन्यस्मिन् गुणादाववृत्तित्वं नास्ति तथापि हेतुतावच्छेदकरूपेणावृत्तित्वं वाच्यं हेतुतावच्छेदकं वृत्तितानवच्छेदकमिति फलितोऽर्थः । ननु केवलान्वयिनि ज्ञेयवादी साध्ये साध्यवदन्यस्याप्रसिद्धत्वादन्याप्तिः कि- व सत्तावान् जातेरित्यादौ साध्यवदन्यस्मिन् सामान्यादी रया स्वाश्रयसमवायन तथा चोक्तपरम्परया यदवच्छेदकं पदन्यत्वस्यजा- तित्वे सत्वान्नाव्याप्तिरिति भावः । तादृशधर्मावच्छिन्नाभावः उक्तपरम्प रया रूपत्वव्याप्पजातित्वावच्छिन्नस्य समवायेनामावः । नास्तीत्यत्र पृ. थिव्यामित्यनुपज्यते । मतान्तरमाह।साध्यादिति।आदिना साधनादिपरि- प्रहः । व्याप्तेर्भेदादिति। व्याप्तिमानस्य कारणताभेदादित्यर्थः । पूर्वोक्त र हेत्वधिकरणपर्वतादौ महानसीयवन्ह्यभाषादिसत्येन तत्प्रतियोगिताया महानसी. यसादिसहितस्य वहित्वादेरवच्छेदकत्वात् । न चावच्छेदकत्वमवच्छेदकतापर्याप्त्य- नधिकरणत्वम् । अवच्छेदकतापर्याप्तिश्चोभयस्मिन् न तु प्रत्येकमतो नाव्याप्सिरि- ति वाच्यम् । प्रत्येकावृत्तेरुपयवृत्तित्वासम्भवेनोमयोरवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणले प्रत्येकस्य तथावस्यावश्यकत्वात् । न च प्रत्येकमवच्छदकतासत्वेप्यवच्छेदकताया व्यासज्यदृसित्वेन प्रत्येकमुभयमेदवत्वपर्याप्तिसम्बन्धेनावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदो व. हिवे अक्षत एवेति वाच्यम् । तपासति महानसीयवह्निमान् धूमादिस्यादौ महान- सीयवाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभेदस्य प्रत्येक महानसीयत्ववाहित्ययोस्स- ·+ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रीत्या निर्वाहे तत्र साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकाभिकमातेयोगितावच्छे. । स्वेनातिव्याप्तिप्रसङ्गादिति चेन्मैवम् । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तापर्याप्यनवच्छेदका माध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकमित्यस्य विवक्षितताद्व- हिमान्धूमादित्यादी वहिवादेन्निरवच्छिन्नैव । यद्यपि साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्य- वच्छेदकं वह्नित्त्वनिष्टन्तब्यक्तिलं तच्च न महानसीयदन्ह्यभावप्रतियोगितावच्छेदक- तापर्याप्त्यवच्छेदकं व्याप्तज्यवृत्तिधर्मपर्याप्तरेकमात्रवृत्तिधर्मस्यानवच्छेदकत्वात् अ- न्यथाकाशवानिति प्रयोगापत्तेः । न चैत्र घटपटावित्यादी घटमात्रवृत्तिधर्मस्य कथं घटपटगतद्वित्वपर्याप्त्यवच्छेदकत्वेन मानमिति वाच्यम् । एकमात्रोद्देश्यतावच्छेद- कताकस्थल एव द्विलपर्याप्त्यवच्छेदकत्वस्योद्देश्यतावच्छेदके मानोपगमात् अपि तु महानसीयत्ववहिलोभयत्वमेवेति नाव्याप्तिः । न वा महानसीयवहिताध्यकव्यभि- चारिण्यतिव्याप्तिरिति परमरहस्यमनुसन्येयम् । परे तु हेतुसमानाधिकरणाभावप्र- तियोगितायां साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नसं विशेषणमुपादायोकाव्या- দিতাষা পাৰিপাৰ্টিনিগিলা ব্যক্তিদ্বিপালার্মঘলা- भ्यामवच्छिन्नतया लक्षणाचटकतया घटाद्यभावीयप्रतियोगिताया एप लक्षणपटकत्ता व्यभिचारिणि साध्याभावस्य लक्षणघटकलोपपत्तयेतदितरेति सद्धतौ तथाविधप्रतियो- गिताप्रसिद्धये च साध्यतावच्छेदकेति । न चैवमपि यहिवृत्तित्वविशिष्टवहित्ववा- भासीति प्रतीतिविपयामावमादाय वारणगशस्यमेव यदि व प्रतियोगितातच्छेदक- तायान्निरवच्छिन्नलविशेषणमुपादीयते तदा तद्वह्नित्वेन वहिवस्य साध्यतावच्छे. दकतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकतादिभेदेन व्या. प्तभिन्नतया निरवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकस्थलीयलक्षणएव प्रतियोगितावच्छेदकता. या निरवच्छिन्नत्वविशेषणस्योपादेयत्वात् । न चैवमपि वहिलावच्छिन्नसाध्यताव- च्छेदकताकस्थलीयसद्धेनी तद्वन्हिवृत्तित्वविशिष्टवन्हित्ववानास्तीति प्रतीतिविषया. मावमादायाव्याप्तिरिति वाच्यम् । सावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदककस्थलीयलक्षणे न. तियोगितावच्छेदकनायां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयामवच्छिनत्वविशे- पणस्याप्युपादेयत्वात् । अवमपि यत्र प्रमेयस्यैव साध्यतावच्छेदकता तादृशस- हेतुस्थले प्रमेयरूपमाध्यतावच्छेदके तदितरामसिद्योकविशेषणोपादानासम्मः ता- दृशम्पले तद्विशेषणानुपादाने न प्रमेयवघटाघमावमादायाव्याप्तिदुवोरेति चेन्न । दण्डादिनाध्यके परम्परया दण्डस्मेवात्रापि परम्परया प्रमेयत्वस्यैव साध्यतावच्छे- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी। हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन समवायेन वृत्तेरप्रसिद्धत्वादत आ- दकतानवच्छेदलपकारकज्ञानस्य हेतुत्वं नौचितं कारणतावच्छेदकगारवात् नच पूर्वोक्तरीत्या जातिमानित्यवानुमितिः स्यान्न तु जातिमद्वानित्याकारि- केति वाच्यं पृथिवीत्वादिहेतुके जातिमानित्यवानुमित्याकरो जातिमद्वानि- त्याकारस्तु तद्व्यक्तित्वहेतुके इत्यदोषादिपि वदन्तीत्पनेनास्वरसः सूचि- तः । शुद्धसायिकरणेति । नच विशिष्यनिरूपताधिकरणनायाः हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धले कथं तेन सम्बन्धेन सत्ताधिकरणं गुणासमवायस्प नया कलोपगमादिति बदन्ति । ननु परम्परया रूपत्वन्यूनवृत्तिनातित्वस्य साध्यताव च्छेदकत्वेपि साक्षात्सबन्धन ताशजातिलविशिष्टस्य पृथिव्याममावसलेन साध्य तावच्छेदकन्न तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकमिति कथमव्याप्तिनिरास इत्यत आह। तथाचेति । रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादी विषयितया रूपत्ववतो ज्ञानादेस्समवायेनामा- वस्य पृथिव्यामपि सत्वेनाव्याप्त्यापत्त्या प्रतियोगितावच्छेदकताया साध्यतावच्छेदक तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया ताशपरम्परासम्पन्धावच्छिन्ना- वच्छेदताविरहस्य साध्यतावच्छेदके ऽसतलानाव्याप्तिरिति माव । ननु साध्यसाधक- भेदेन व्याप्र्भेदोपगमो नोचित उक्तरीत्या व्याप्तेरेकशब्दामिलप्यमानत्वसम्भवादित्य त आह । व्याप्तिज्ञानस्यति । अयम्भाव कदा चिद्रूपन्यूनवृत्तिनातिमानित्याकारि का कदा चिच्च तादृशनातिमद्वानित्याकारिकानुमितिरिति सर्वानुभवासद्धन्तच्च का रणवलक्षण्य विना न सम्भवतीति यदा तादृशजातित्वस्य विधेयतावच्छेदकतया भानम् तदा वादृशानुमिती परम्परयानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदकार्मिक ज्ञान कारण यदा तु तादृशनातित्वस्य विधेयतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन मान तदा तादृशानुमिती साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकधर्मिक प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छे दकत्वज्ञानकारणमिति व्याप्तिज्ञानकारणताभेदएप पर्यवप्तान एवञ्च मूले सा घनभेदेनेत्यस्य साध्यतावच्छेदकालाधनतावच्छेदकभेदेनेत्येवार्थ इति ध्येयम् । जा तिमानित्येवेति । वन्हिमानित्यायनुमितो यद्धार्मिकमनवच्छेदकत्वज्ञानन्तस्यैव वि घेयतावच्छेदकतया माननियमादिति भात । इष्टापत्या समाधत्ते । पृथिवावीदिति । नन्वेष रूपत्वन्यूनवृत्तिजातिमद्वानित्याफारानुमितौ तन्मते ऽपलापापत्तरित्यत आ है । नातिमद्वानिति । तत्तद्यक्तिलेनेति । नीलाघटादिनिष्ठतयक्तित्वादेहेतुत्वे त ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त्वे तु द्रव्यत्वे साध्ये विशिष्टसत्ताया व्यभिचारित्वात्तत्राव्याप्त्याभिधान- मसहतमिति वाच्यं साध्याभाववद्वृत्तितावच्छेदकहेतुतावच्छेदकस्यैव व्याभ- चारपदार्थतया शुद्धसमवायसम्बन्धस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धत्वैपि विशि- टसत्त्वस्य हेतोळभिचारित्वाभावात् नाव्याप्तिारीत । नच हेतुतावच्छेद- कविशिष्टसत्तात्वविशिष्टसत्त्वस्य गुणे सत्वादेवं विवक्षणेपि कथमन्याप्ति- परिहार इति वाच्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वस्य विव- क्षितत्वाद्विशिष्टसत्तात्वस्य गुणनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयतानवच्छेदक- तया सदवच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वस्य गणेऽभावादिति । तथैव तदव- स्थैव । तस्यैव वृक्षइति। अधिकरणभेदेनाभावभेदानभ्युपगमादिति भावाप्रति योग्यधिकरणावृत्तित्वं प्रतियोग्यधिकरणनिभिन्नत्वम् । विवक्षितत्वादिति। प्रतियोगियोधकरणपदेन विवक्षितत्वादित्यर्थः । नन्वेवं हेतुसमानाधिक- रणेत्यस्य वैययं सत्तावान् जातरित्यादीसचाद्यमावस्य निरुक्तपतियोगि- याक्तिनिष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य नीललादिनातौ बाधितत्वादिति भावः । ननु मूले द्रव्यं विशिष्टसत्वादित्यवाव्याप्त्यमिधानमसङ्गतम् समवायस्य हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धत्वे तेन सम्बन्धेन सत्ताभिन्नविशिष्ट सत्तायाः साध्याभाववति गुणे स- लेन व्यभिचारितया ऽलक्ष्यत्वात् । यदि च विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणक हेतुता बच्छदकसम्बन्ध. तेन च गुणावृत्तित्वं तस्या इति लक्ष्यत्वम् । न चैवन्तेन सम्बन्धेन सत्तामात्रस्य हेतृतासन्बन्धेन विशिष्टसत्वस्य हेतुत्वे व्यविशेषणतापत्ति- रिति दाच्यम् । श्रुद्धसत्ताप्रतियोगितत्वस्य विशिष्टाधिकरणतायामननीकारादित्यु: च्यते तदा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशेनैवाव्याप्तिपरिहाराद्धेतुतावच्छेदकधर्मनिवे. शो विफर इत्याशय समवायएव हेतुताया अवच्छेदकसम्बन्धः तेन सम्बन्धन साध्यामावववृत्तितं न लक्षणताप्रयोनको व्यभिचारः किन्तु साध्यामाववन्निरू. पिततत्सम्बन्धावचिन्नाधेयतावच्छेदकवस्वमेव तपा तथा च न व्यभिचारित्व वि. शिष्टसत्त्वस्पति समाधते । नचेत्यादि । न चहेतुतावच्छेदकीभूतविशिष्टसत्तात्वविशि- या सत्तैः तदधिकरणं गुणोपीति भावः प्रदर्शिता व्याप्नौ पूर्वोक्तव्याप्तिभेदामावे. न तथैवेत्यम्य सादृश्यार्थकता न घटनइत्यत आह । तदवस्थैवेति । तथाचेति । 4. स्तुत. प्रतियोगिव्यधिकरणत्व हेतुतावच्छेदकविशेषणम् तच्च प्रतियोग्यनधिकरण- पतित्वममावविशेषणम् तथा च लावात्यातयोग्यनाधिकरणहेसधिकरणवृत्तित्वमा ·कारिकावली, मुकावली, दिनकरी, रामरुद्री । है । अथ वेति । हेतुमति निष्ठा वृत्तिर्यस्य स तथा-विरहो ऽभावः तथा च हेत्वधिकरणवृत्तियों ऽभावस्तदप्रतियोगि ना साध्येन सह हेतोः सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते । अत्र यद्यपि वह्निमान धूमादित्यादौ हेत्वधिकरणपर्वतादि- वृन्त्यभावप्रतियोगित्वं तत्तदयादेरस्तीत्यव्याप्तिः नच स- मानाधिकरणवधूिमयोरेख ब्याप्तिरिति वाच्यं तत्तद्वढ्या- देरप्युभयाभावसन्त्वादकसन्वेपि दयं नास्तीति प्रतीतेः गुणवान् द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिश्च तथापि प्रतियोगि- तानवच्छेदकं यत् साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामाना- धिकरण्यं व्याप्तिरिति वाच्यम् । ननु रूपत्वव्याप्यजाति- मद्वान् पृथिवीत्वादित्यादौ साध्यतावच्छेदिका रूपत्वव्याप्य- जातयस्तासांचशुक्लत्वादिजातीनां नीलघटादिवृन्त्यभावप्र- तियोगितावच्छेदकत्वमस्तीत्यव्यातिरिति चेन्न तत्र परम्परया रूपत्वव्याप्यजातित्वस्यैव साध्यतावच्छेदकत्वात् नहि तादृश- धर्मावच्छिन्नाभावः क्वापि पृथिव्यामस्ति रूपत्वव्याप्यजा- तिमान्नास्तीति बुझ्धापनेः साध्ादिभेदेन व्याने दात ता- दृशस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकं प्रतियोगितावच्छे- दकतानवच्छेदकीमत्यव लक्षणघटकमित्यपि वदन्ति । हे- वधिकरण हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणं वाच्यं तेन द- व्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्तादित्यादी शुद्धसत्ताधिकर- जगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वेपि द्रव्यत्तस्य नाव्याप्तिः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेलधिकरण योध्यं तेन समवायेन धूमाधिकरणतदवयवनिष्ठाभावप्रतियोगित्तेपि वह्न व्या- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। मि. | अभावश्च प्रतियोगिव्यधिकरणो वोध्यः तेन कपि- संयोगी एतवृक्षत्वादित्यत्र मूलावच्छेदेनैतवृक्षवृत्तिकपि- संयोगाभावप्रतियोगित्वेपि कपिसंयोगस्य नाव्याप्ति नच प्रतियोगियधिकरणत्वं यदि प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं तदा तथवाव्याप्तिः प्रतियोगिनः कपिसंयोगस्यानधिकर- णे गुणादो वर्तमानो यो ऽभावस्तस्यैव वृक्षे मुलावच्छेदेन सन्त्वात् । यदि तु प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वं तदा संयो- गी सन्खादित्यादावतिव्याप्तिः सत्ताधिकरणे गुणादौयः सं- योगाभावस्तस्य प्रतियोग्यधिकरणद्रव्यवृत्तित्वादिति वाच्य हेत्वधिकरणे प्रतियोग्यनधिकरणात्तत्वविशिष्टस्य विवक्षित- लात् स्वप्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेवीधकरणवृन्यभाव इति निष्कर्षः। प्रतियोग्यनधिकरणत्वं प्रतियोगितावच्छेदकाच- च्छिन्नानधिकरणत्वं वाच्यं तेन विशिष्टसत्तावान् जातेरि- सादौ जात्यधिकरणगुणादौ विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगिस- वैयविकारण्यामावादव्याप्तिविरहादत आह। समातियोग्यनधिकरणेति । निष्पर्प इति । प्रतियोगिन्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावान्त इति नि कपः। तथा च हेतुसमानाधिकरणलविणेपणवलादेव तादृशपतियोगिर्व यधिकरण्यलायान्न तद्वपयामिति भावः। सत्ताधिकरणत्पति। तथा च यविशेषण वानुमचिमिति मावो मुबारस्येयुक्तमुत्पश्याम । गौरवमिनीति । अ प पन्हिप्रतियोगितमयोगेन पन्हिसाध्यता तत्र घामावादिन प्रतियोगिव्याधिकरण साध्यतावच्छेदकमबन तत्वनियोगिनावच्छेदवावरिउन्नाधिकरणाप्रसिद्ध । न पतत्तदन्ति गात्यभावएव लक्षणकोरिवति वाच्यम् । रुपवा एपितीलादित्यादी ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । अथ वा हेतुमन्निष्ठ- विरहाप्रतियोगिना। साध्यन हेतोरैकाधि- करण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥ ६९ ॥ विशिपृसत्ताभावो नमतियोगिव्याधिकरणः अभावान्तरमतियोगितायाथान वच्छेदकमेव विशिष्टसत्तात्वमित्यतिव्याप्तिानातिनातिव्याप्ति एवमग्रेपि। ननु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव प्रतियोग्यनाधिकरणत्वमुच्यता तावतापि ज्ञानवान् सत्त्वादित्यादावनतिप्रसङ्गादित्यत आह । इत्थ चतिासाध्यतावच्छे दकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणविवक्षण चेत्ययः । वद्विविरहसत्त्वपीति । तया च प्रतियोगितावच्छेदकसमवायेन मतियोगिन्यधिकरणताहशाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकत्वाद्वतित्वस्याव्याप्तिः । साभ्यतावच्छेदकसम्बन्धाव छिन्नत्वेनाग्निमप्रतियोगिताविशपणे तु सम्बन्धद्वयप्रवेशेन गौरवमिति भा वन क्षतिः नाव्याप्तिः । समवायेन वहयभावस्य सा-यतावच्छेदक संयोगेन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणत्तित्वाभावादिति भारनित्सा विषयतया रूपत्ववतो ऽभावमादायाव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदक्ताया सा ध्यतावच्छेदकताघरकसन्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशम्यावश्यक्तया तद्यक्त्यमावप्रतियो गितावच्छेदकतायास्तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावेन तस्य लक्षणपटकत्वात् । न च तृणादिनन्यताबन्दकवैनात्यावच्छिन्नाभाव एव तथाविध प्रसिद्यतीति वाच्यम् । एवमपि तद्रूपप्रतियोगिकत्वविशिष्ट समवायेन तद्रूपसाध्यकसद्धेतावगतेस्साध्यस्यैव ते न सम्बन्धेनाधिकरणप्रसिद्धेरिति चेन्न । विशेषरूपेण ससर्गतानभ्युपगमात् । तद भ्युपगमे तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यभावप्रतियोगितावच्छेदकावधि प्रतियोगिकत्वपर्वताउनुयोगिहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चियक्त्यनुयोगिकत्वोभयाभाव तादृशामावएव हेत्वधिकरणे प्रतियोगिव्यधिकरण इति निर्वचनीयम् । एवञ्च घटा मावादिरेव तादृश प्रसिध्यति यत्किञ्चिधादिसयोगे हित्वावच्छिन्नप्रतियो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । मान्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यस्य । यत्किञ्चिदिति । यत्किञ्चिद्यमतियोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामान्यस्य वेत्यर्थः । पूर्व क्षणत्तित्वविशिष्टति। पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य स्वस्य घटाभावादेर्योऽभा- वस्तदात्मकेत्यर्थः। वटाभावायधिकरणेपि पूर्वसणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावा. देरभावस्योचरक्षणावच्छेदेन सचादिति भावः । न च पूर्वक्षणवृत्तित्व. विशिस्य घटामावादेरभावः स्वामावस्य प्रतियोगी न घटाभावादेरिति वाध्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य घटाभावादेर्योऽभावस्तदभावस्य पूर्वक्षणवृ. तिलविशिघटाभावरूपस्य घटाभावानतिरेकित्तया विशिष्टपटाभावप्रतियो- गिनस्तस्य शुद्धघटाभावप्रतियोगित्वात् तथा च प्रतियोगिव्यधिकरणामा. वामसियासम्भव इति भावः । घटाभावात्मकतयति । अभावाधिकरण- कामावस्याधिकरणानतिरिक्तत्वादिति भाव । इत्यादायित्यादिना अभा. वसाध्यकसद्धेतृमात्रपरिग्रह । स्वरूपसम्बन्ध इति । अभावीयविशेषणते- त्ययः । पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावेति । पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टं यत्स्वं घटाभावादि तदभावात्मकेत्यर्थः । माचर्चा मते द्रव्ये संयोगसामान्यामावा- नगीकारादाह । कपीति । घटामावी ययत्किचित्मतियोगितावच्छेदकपट- बावच्छिन्नानविकरणत्वस्य हेत्रधिकरणे सम्भवान्न प्रतियोगिव्यधिकर- गिवलपर्वताद्यनुयोगिकत्वोभयाभावसत्वात् । वन्धमावस्यापि हेत्वधिकरणेप्रतियो- गिव्यधिकरणलापत्या पन्हिमान्धमादित्यादावव्याप्तिरतसामान्यपदम् व्यमिनारिणि सापामावस्य लक्षणपटककोपपत्तये यतिविपद तेनायोगोलर यत्तिचिरपदे. नोपणादायोमयामातोपपत्ते सणस्टकता साध्यामावम्यापीति ध्येयम् । एव विशेष रूपेण ससर्गताम्युपगमे यत्र बन्हित्वप्रतियोगितसमवायेन पहिस्खस्य साध्यताव- च्छेदाता सत्र हेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगितावच्छेश्यताया साध्यतावच्छे- दाताघटस्सन्धावच्छिन्नाया अप्रसिद्या अन्याप्तिरत प्रतियोगितावच्छेदाताया साध्यतास्टकमनन्यावच्छिन्न निवेशनीयम्परन्तताव्याप्तिधारणाय साध्यतावचेउदक- सापटासम्भावच्छिनायच्छेदवत्वीयम्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोगितापच्छेदकतामा पक्षणीय इति विपावनीयम् । म मिन्न एत्युच्यतइति । अन्यथा यन्हिमति घट गुन्गाशे यन्हिर्नाम्नीति घटपनि यन्हिान्ये घटो नाम्नीति प्रत्ययस्य पापतेरिति मार । दिनीयतिपक्षनि । यविम्मियनेयोगितापच्छेदकावच्छिनानभिारणवनि- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ताधिकरणत्वेपि न क्षतिः । अत्र साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धेन प्रतियोग्यनधिकरणलं बोध्यं तेन ज्ञानवान् सन्ता- दित्यादी सत्ताधिकरणघटादेविषयतया ज्ञानाधिकरणत्वेपि न क्षतिः । इत्थं च वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमाधिकरणे समवायेन वह्रिविरहसन्वेपि न क्षतिः । ननु प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्पचित्पतियोगिनोनधि- करणत्वं तत्सामान्यस्य वा यत्किञ्चित्पतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं वा विवक्षितम् । आद्य कपिसं- योगी एतवृक्षवादित्यत्र तथैवाव्याप्तिः कपिसंयोगाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नो वृक्षावृत्तिकपिसंयोगोऽपि भवति तदनधिकरणं वृक्ष इति । द्वितीये तु प्रतियोगव्य- धिकरणाभावाप्रसिद्धिः सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्व- णाभावामसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिः सम्भवतीति भावः । घटत्वहेतुके य- त्किंचित्प्रतियोगितावच्छेदकगुणप्तामान्याभावत्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वं हे- त्वधिकरणस्य घटादेर्न सम्भवति उत्पत्तिकाले घटे गुणसामान्याभावत्वादन आत्मपर्यन्तानुधावनम् । तृतीयविवक्षानुसारेण समाधने यादृशति। यादृश्या: वक्षानुसारेणेत्यर्थ । अप्रतियोगिपदेनेति । इदञ्च यथाश्रुतमूलामिप्रायेणोक्तम् । वस्तुतस्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयम् । अन्य- था वन्हिमान्धूमादित्यत्रैवाव्याप्ते पूर्वमुपदर्शितत्वादिति बोध्यम् । अत्र चेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन यद्धर्मावच्छिन्नवदन्यत्स हेतुमतस्तदन्यसाध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यर्थ । न च प्रतियोगितानवच्छेदके ऽनन्त- धर्ममेदनिशे गौरवमिति वाच्यम् । गुरुधर्मस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकमते गुरुष ·३१२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । विशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् 'नच बहिमान धूमादित्यादी घटाभावादेः पूर्वक्षणवृत्तित्वविशि- एस्वाभावात्मकप्रतियोग्यधिकरणत्वं यद्यपि पर्वतादेस्तथा- पि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तत्प्रतियोग्यनधिकरणत्वम- स्त्येवेति कथं प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिरिति वा- च्यं घटाभावे यो वह्नवभावस्तस्य घटाभावात्मकत्तया घटा- भावस्य वह्निरपि प्रतियोगी तदधिकरणं च पर्वतादिरित्ये- वं क्रमेण प्रतियोगिव्यधिकरणस्याप्रसिद्धत्वात् यदि घटा- भावादी बड्यभावादिर्भिन्न इत्युच्यते तथापि धूमाभाव- प्रतियोगिताया अवच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं हेतृमतस्तादृशमतियोगि- तापच्छेदकतानाश्रयत्वमित्यर्थः । विवक्षितत्वात् अमनियोगिपर्दन विवक्षि- तत्वात् । कपिसयोगामाववानात्मत्यादित्यादी गुणसामान्याभावखावच्छि- न्नमतियोगिताया एव यादृशमतियोगितापदेनोपादातुं शक्यतया तदनव- छदकत्वस्य कपिसंयोगाभावत्वे सचान्नाच्याप्तिरिति भावः । अत्र च पदविशिष्टानविकरणत्वं हेत्वधिकरणस्य तद्धर्मभिन्नसाध्यतावच्छदकाच- छिन्नसामानाधिकरण्यस्य लयोनिदुष्टत्वसम्भवेपि यया सन्निवेशे नवे- मिति भावः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्व. विवसणे ऽव्याप्तिमाशइते। नन्विति । महाकालभेदविशिष्टयदाभाव इति । अमाधीयकालिक विशेषणताघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन महाकालभे. दविशिष्टत्य घटस्याभाव इत्ययः । महाकाले महाकालभेदाभावादिति । अभावीपविशेषणतासम्बन्धेन महाकालभेदाभावादित्यर्थः । सामानाधिक- मपटिसरु नुवादिम दस्याप्यमासिधा साम्यादिति भावः । अभावीयविशेष- जति दिशिशशेषणतत्यर्थः । न त्वभावप्रतियोगिकाशेषनेति तदर्थः तपास- ति कालिाविशेषणतया अप्यमानमतियोगिकत्वेन तव्यावृत्तरसम्मादेवमपि नो.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चान वह्नयभावादित्यादावव्याप्तिः तत्र साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धः स्वरूपसम्बन्धस्तेन सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षणवृत्ति- त्वविशिष्टस्वाभावात्मकमतियोग्यधिकरणलं हेत्वधिकरण- स्येति । तृतीये तु कपिसंयोगाभाववानात्मत्वादित्यादाव- व्याप्तिः तत्रात्मवृत्तिः कपिसंयोगाभावाभावः कपिसंयोग- स्तस्य गुणत्वात्प्रतियोगितावच्छेदकं गुणसामान्याभावत्व- मपि तदवच्छिन्नानधिकरणलं हेत्वधिकरणस्यात्मन इति । मेवम्, यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं हे- तुमतस्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु कालो घटवान कालपरिमाणादित्यत्र प्रतियोगिव्यधिक- रण्यघटकीभूतविशेषणविशेष्यसम्बन्धाभ्यां यत्र विशेषणविशेष्योभयसत्त्व तत्रैव विशियाधिकरणत्वोमगमादिति भावः । ननु महाकालमात्रवृत्ति- विशेषणतासम्बन्धन साध्यतायां महाकालान्यत्वविशिष्टपटाभावापि न प्रतियोगिन्याधिकरणस्तत्र तेन सम्बन्धन महाकालान्यत्वविशिष्टपटा- विकरणामसिद्धरत आइ । वस्तुत इति । अत्र प्रतियोगितावच्छे- टकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्त्यभावीयसाध्यतावच्छेद- कसम्बन्धावाच्छन्नमतियोगितानवच्छेदकत्वघटिवलक्षणकरणेपि कालो ध. ध्यम् । महाकालभेदाभावादित्यर्थ इति । ननु दैशिकविशेपणनाया महाकाले महा. कालभेदासत्वेपि कालिकसम्बन्धेन तत्र महाकालभेदविशिष्टघटसले बाधकामावः तेन सम्बंधेन तस्य जगदाधारस्तादित्वादित्याशङ्कायामाह ! सामानाधिकरण्येति । विशेषणेति । विशेषणविशेष्यप्रतियोगिकसंसर्गाम्यामित्यर्थः । महाकालमात्र- वृत्तीति । महाकालानुयोगिकपिशेषणतायास्साध्यत्वइत्यर्थः । अप्रसिद्धरिति । य- द्यपि पूर्वोक्तोभयाभावघटितप्रतियोगिवैयाधिकरण्यप्रवेशे गगनामावण्व तत्रापि प्र. ४० ·-- , कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । टवान् कालपरिमाणादित्सादावव्याप्तिस्तदवस्यैव साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धावच्छिन्नतादृशमतियोगिताया अमसिद्धरतः प्रतियोगितार्मिको भयाभावपर्यन्तानुधावनम् समवायेन वनयभावप्रतियोगिताया वदित्वाव च्छिन्नत्वसत्त्वात् संयोगेन घटापावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसयो गावच्छिन्नत्वस्य सत्त्वात् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय यत्सम्ब न्धावच्छिन्नत्वयद्धर्मावच्छिन्नत्वयोनिवेशः सयोगेन घटाभावप्रतियोगितायां घूमत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयाभावसत्त्वादतिव्याप्तिवारणाय सामान्ये इति । अमसिद्धमिति । तथा चाव्याप्तिरिति भावः । यदि च कम्युग्रीवादिमाना स्तीत्यादौ कम्बग्रीवादिम प्रतियोगिताकाभाव एव विपयो न तु कम्युग्री वादिमत्त्वे तत्मतियोगितावच्छेदकत्वमपीत्युच्यते तदा यकिंचिद्घटवत्यपि कम्युग्रीवादिमानास्तीति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिति रहदि निधाय सक्षेप सिद्यति । तथापि गगनादेरपि कालिकसम्बन्धेन महाकालवृत्तित्वमस्त्येव अन्यथा पू वेवृत्तितान्तिशाव्दादकारणत्व गगनादौ न स्यादवृत्तित्वप्रवादस्तु कालिकदिक्क तविशेषणतातिरिक्तसर्सर्गणावृत्तित्वादेव । अत एव जगतामाश्रयो मतइति मूलमपि सङ्गच्छतइति भाव । ननु प्रतियोगितामकोमयाभावपटितलक्षणमनर्थकम् प्रति योगितावच्छेदसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यामिवेशे समवायादिना घटाद्यभावस्यै व प्रसिद्धिसम्मवादित्याशक्य तयोक्तावपि समायेन वन्ह्यभावमादायाव्याप्तिवारणा योत्तरत्र प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यावश्यन्निवेशनीयतया समवायेन घगद्यभावीयतादृशप्रतियोगितामप्तिध्या अव्याप्तितादवास्थ्यादिति समा धत्ते । अत्रेति । एकैकामावनिवेशे ऽव्यातिप्रदर्शनेनोमयाभावनिवेश सार्थकयति । समवायेनेति । सामान्यपद्मतिव्याप्तिवारकतया सार्थकयति । सयोगेनेति । हदि नि घायेति । तथा चैतस्यार्यस्यानुक्तएवैतदर्भसूचनाय सक्षेप इत्युक्तमिति भाव । न ववच्छेदकत्वमवगाहतएव कम्युग्रीवादिमान्नास्तीति प्रतीति कि तु तन्न स्वरूप सम्बधरूप लिनतिरिक्तवृत्तित्वन्तदपि न प्रतियोगितावच्छेदशून्यावृत्तित्वन्तथा सति गुणे सत्ता नास्तीति प्रतीत्यापत्ते घम्वनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकस्यापि कम्युग्रीवादिमत्वावच्छिन्नव्यापकतानाच्छेदकलादिति । न च वायुप्रीवादिमत्वाव च्छिन्नव्यापकतापच्छेदकलन्तदवच्छिनसमानाधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदक तमेव वाच्यम् तथानामसिद्धितादवाप्यम् घासमानाधिकरणामावाप्रतियोगिताव ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । रणाभावाप्रसिद्धि हेत्वधिकरणस्य महाकालस्य जगदाधास्त- या सर्वेपामेवाभावानां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कालिक विशेषणतया प्रतियोग्यधिकरणत्वात् । अत्र कोचित् महाका- लभेदविशिष्टययभावस्तत्र प्रतियोगिव्याधिकरणः महाकाल- स्य घयधारत्वेपि महाकालभेदविशिष्टघटानाधारत्वात् महा- काले महाकालभेदाभावात् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेत्वधिकरणवृत्यभावन- तियोगितासामान्ये यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वयद्धमीवच्छिन्नत्वो- भयाभावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य तद्धेतुब्यापकत्वं वोच्यम् । इत्थंच कालो घटवान् कालपरिमाणदित्यादौ संयोग सम्बन्धेन घटाभावप्रतियोगिनोपि घटस्यानधिकरणे हेत्वधि करणे महाकाले वतमानः स एव संयोगेन घटाभावस्तस्य प्रतियोगितायां कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वघटत्वावच्छिन्न- वोभयाभावसत्वान्नाव्याप्तिःननु प्रेमयवह्निमान् धूमादित्या इति । पूले पक्षतानिरूपणे सद्भतेरप्रदर्शनात् तां प्रदर्शयति पक्षवृत्तित्वमि त्यति । तथा च प्रकृतस्य परामर्शस्य चटकतया पक्षधर्मत्वमपि प्रकृतं त- दुपपपादकत्वरूपोपोद्घातसद्भत्या पक्षतानिरूपणं व्यातिनिरूपितककार्य कारित्वमेव सङ्गतिरिति बोध्यम् । मूले पक्षतालक्षणस्य स्पपृतयाऽनुक्तेः च्छेदकत्ववत्वापदाया कम्युग्रीवादिमत्वत्वावच्छिन्नामावप्रतियोगितावरछेदकत्वस्य गुरुत्वेन तवच्छिन्नाभावाप्रासिया तद्घटितोकावच्छेदकताया अपभव इति वा- च्यम् । कम्युग्रीवाटेमत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्यत्तद्भदयूटम्यै व व्यापकतावच्छेदखेनोपगतव्यत्वात्तस्य च प्रसिद्धत्वादिति चेन्मवम् । घटो ना- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दो प्रमेयवहित्वावच्छिन्नत्वमप्रसिद्धं गुरुधर्मस्यानवच्छेदक- त्वादिति चेन्न कम्युग्रीवादीमान्नास्तीति प्रतीत्या कम्युग्री- वादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताविपयीकरणेन गुरुधर्मस्या- प्यवच्छेदकत्वस्वीकारादिति संक्षेपः । पक्षवृत्तित्वमिसत्र प. क्षत्वं किं तदाह । सिपाधयिपयेति । सिपाधयिपाविरहवि- शिष्टसियभावः पक्षता तदान् पक्ष इत्यर्थः । सिपाधयिपा- मात्रं न पक्षता विनापि सिपाधयिषां घनगर्जितन मेघा- नुमानात् अत एव साध्यसन्देहोपि न पक्षता विनापि स- न्देहं तदनुमानात् सिद्धौ सत्यामपि सिपाधयिपासत्त्वे ऽनु- मितिर्भवत्येव अतः सिपाधयिपाविरहविशिष्टत्वं सिद्धौ वि- शेपणं तथा च यत्र सिद्धिर्नास्ति तत्र सिपाधयिपायां स- त्यामसत्यामपि पक्षता यत्र सिपाधयिपास्ति तत्र सिद्धोस- पक्षतालक्षणं स्वातन्त्रण पदर्शयन मूलार्थमाह । सिपाधयिपाविरहेति । घ. नगनितेन मैयानुमितिस्थले ऽव्याप्त्यापत्या सिपाधयिपामात्रस्य पक्षतात्वं निधयति सिपाधयिपामा न पातेति । मेवानुमाना मेघानुमितः । अत एव वक्ष्यमाणदूपणादेव । सिपायपिपाविरहरूपविशेपणस्य प्रयोजन- पाद । सिद्धासत्यापिति । अत इति । अत इति । तत्रानुमितिनि- स्तीनि प्रतीत्या हि घटत्वादेः स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं सिद्धतीति वक्तव्यम् । तर च नमभीमावे घटाय पटवावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्लप्सम्बन्धनान्वयानादृशा- तात्या पटत्यादेवच्छेदकलावगाहनाच्या तादृशाप्रतीति घटत्वादविच्छेदकत्वे मा- नन्नया कम्भुनीयादमानाम्नीनि प्रतीत्या कम्युनीवादिमत्व निरुतावच्छेदकत्वानव.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुदी। गाहनातयन्तस्य तादृशावच्छेदकत्वन्तत्प्रतीतिगोचर इति घटोनास्तीति यदियमपि स्वरूपसम्बन्धरूपमेवातच्छेदकत्वं कम्नुपीवादिमत्वे ऽवगाहतइति तहलाद् गुरुरपि भवत्यवच्छेदः प्रतियोगिताया इति ग्रन्थकृत्तात्पर्यात्तेन च गुरुधर्मस्वरूपसम्बन्धरू- पावच्छेदकत्वस्य वाधादुक्तप्रतीतौ स्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गितासम्बन्धेनैव प्रतियोगिनो ऽभावे अन्वयोम्युपेयतो घटोनास्तीत्यादौ तु लाघवा- घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनैव घटादेरन्वयोभ्युपगन्तुमुचितमिति वाच्यम् । समानाकारकप्रतीत्या एकत्र प्रतियोग्यंशे प्रकारभूतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गा- पगाहित्समपरत्र तादृशधर्मावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासप्त- र्गावगाहित्वमिति कल्पनस्यानुचितत्वेन लाघवानुभयत्रैव प्रतियोगिविशपणीभूतध. विच्छिन्न प्रतियोगितासंसर्गावगाहिताकल्पनस्यैव उनितत्तेन गुरुधर्मस्य नावच्छेद- कत्वमित्यत्रैव प्रमाणदौर्लम्यं प्रतीत्यनुरोधेनैव अवच्छेदकतासिद्धरुपगंतव्यत्वादिति ध्येयम् । ननु प्रतियोगिताधर्मिकोमयाभाववटितलक्षणे गुरुधर्मावच्छिन्नप्ताभ्यकाव्या- प्त्याशंकैव न सम्भवति गुरुवर्मस्य साध्यतावच्छेदकताया असंभवादिति कयमेतदि- ति चेन्न स्वरूपातबन्धरूपावच्छेदकताया एवं गुरुधर्मे प्राचीनैरंगीकारात् साध्यता. पच्छेदकताया विषयताविशेषरूपत्वेन गुरुधर्मस्यापि तत्सम्भवादिति हृदयम् । ५. सवृत्तित्वमित्यतीति मूले किमुत्तरं इति पूरणीयम् । तथा च पक्षवृतित्वषटकम्प- क्षत्वं यज्निज्ञासाविषयइतिहेतुस्तत्पक्षत्वमाहेत्यर्थः । नन्वेता का सङ्गतिः प्रदर्शि- तेत्याशङ्कायामाह । तथाचेति । ननु परामर्शनिरूपणानन्तरम्पक्षतानिरूपणे मवतू- पोद्घातसङ्गतिः व्याप्तिनिरूपणाव्यवहितोत्तरम्पक्षतानिरूपणे का सङ्गतिरित्यत आ. ह । व्यातिनिरूपितेत्यादि । एककार्यकारितं । एककार्यप्रयोगकर्स प्रयोजकत्व- न्च कारणकारणतावच्छेदकसावारणम् तेनानुमिनी पक्षनायाः कारण वेपि व्याप्ते- विषयविधया कारणतावच्छेदकत्वेपि च न क्षतिः अत एव सद्धेतुनिरूपणानन्तरं हेत्वाभासनिरूपणेप्येककार्यकारित्वसङ्गतिप्रदर्शनन्दीधितिकृतां सङ्गच्छते स्वोक्तास- देतोः परामर्शनानुभित्तननात् परोक्तप्रतिहेतोर्दुष्टत्वेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकनिराप्त. द्वारा ऽनुमितावुपयोगाच । वस्तुतस्तूपोद्घातोपि व्याप्तिनिरूपितासङ्गतिर्भवत्येव त. दभिधानानन्तराभिधानाप्रयोजकमिज्ञासाननकज्ञानविषयत्वस्यैत्र तनिरूपिततासङ्ग- तित्वात् ब्यातिनिरूपणानन्तरमप्येकपरामर्शविपयेवेन पक्षत्तित्वस्मरणे वृत्तित्वघट• कंकि पक्षसमिति जिज्ञाप्तोत्पादप्तम्भवात् अत एव पक्षतानिरूपणानन्तरम्पराम- शस्य कारणाव्यवस्थापने दीधित्युक्तानुमितिलक्षणोपोदवातस्य पक्षतानिरूपित- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । त्यामसत्यामपि पक्षता यत्र सिद्धिरस्ति सिपाधयिया च नास्ति तत्र न पक्षता सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धेः स- त्वात् । ननु यत्र परामर्शानन्तरं सिद्धिः ततः सिपाधयि- हिकपक्षतासिद्धयमिति भावः। तत्र सिपापिपायाम् । सत्यामसत्याम पीति । सत्यामभयाभावमयुक्तस्यासत्यां विशेप्याभावमात्रमयुक्तस्योक्तवि- शिष्टाभावस्य सत्वादिति मावः । सिद्धौ सत्यामसत्यां चेति । सत्यां वि शेपणाभावमानप्रयुक्तस्यासत्यां तृमयाभावमयुक्तस्य विशिष्टाभावस्य सत्त्वा दिति भावः । सिद्धेः सत्त्वादिति । सिद्धेः सत्त्वेन तदभावरूपपक्षताया अभावादिति भावः सिपायपिपाविरहवैशिष्टयं च सिद्धावेककालावच्छेदेने- कात्मवृतित्वम् तेन सिपाधयिपाकालीनसिद्धेः कालिकसम्बन्येन सिपाघ- यिपाविरहविशिष्टत्वसत्वेपि न क्षतिः। परामर्शरूपकारणसवे सिद्धिरूपवि. रोधिसत्वे यवनुमित्सा स्यात्तदा तस्या उत्तेजकत्व वाच्यं नचैतत्सम्भव- तीत्याशङ्कते । ननु यति । परामर्शानन्तरं परामर्शद्वितीयक्षणे ततः सिद्ध्यु- सशतित्वमुपपादित गदाधरभट्टाचार्यैरिति ध्येयम् । स्पष्टतयेति । सिपायिपाविर- हविशिष्टसिद्ध्यभावो यत्र सपक्ष इत्युक्त्वाप्यत्तिादृशाभाव पक्षनेति लाभप्तम्भ पास्पष्टतयेत्युक्तम् । अव्याप्त्यापत्येति । पक्षे पक्षतामात्रापत्येत्यर्थ । नच सिपाधयि पाविरहविशिष्टप्तिद्धे समायेन पुरपे सत्वेपि पक्षे तदभावसत्वात्पक्षतापत्तिरिति वाच्यम् । विशेप्यतासम्बन्धेन वर्ततइति तदर्धात् । अत इतीति । चतुर्यन्तात्त सिरिनि माव । एककालेति । एक्क्षणेत्यर्थ । तेन न स्थलकालमादायातिप्रसा विरोधिसत्वे प्रतिबन्धकसले अनमित्सा स्यात् अनुमित्सा वर्ततेत्यर्थ । अन्यथा प रामशीभाव ऽनुमितेरेवानृत्पत्या सिपाधयिपाया उत्तैनकलकरुपने वीनाभावात्प्रतित्र न्यासले कार्योत्वादामेोत्तेनरम्य कल्पनीयत्वात् सिद्धसत्वे प्रतिबन्धकामा- वादेव कार्पोत्सादमम्भवनोत्तेनास्येवानपेक्षितत्वात् सिपाधयिषाभावे धर्मिणो ऽम. खेन कम्योतेनाल कसनीयमिति मात्र सिद्धिमाकाले परामर्शमात्रकाले च सि पाधयिषायाम्मम्पदान्सिद्विकालदत्यादिमूमसहतमतो व्याचष्टे । सिद्धीति । ननु व हिमानिति प्रत्यभानन्तर सिपाधगित न सम्भवनि इष्टमाधनताज्ञानम्य हेतुत्वादि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सिपाधयिषया शून्या सिद्धिर्यत्र न तिष्ठति। स पक्षस्तत्र वृत्तित्व- ज्ञानादनुमितिर्भवेत् ॥ ७॥ पा तत्र सिपाधयिपाकाले परामर्शनाशान्नानुमितिः यत्र सिद्धिपरामर्शसिपाधयिपा क्रमेण भवन्ति तन्त्र सिपाधयि- पाकाले सिद्धेर्नाशात्मतिबन्धकाभावादेवानुमितिः यत्र सि- पाधयिपासिद्धिपरामर्शास्तत्र परामर्शकाले सिपायिव नास्ति एवमन्यत्रापि सिद्धिकाले परामर्शकाले च न सि- पाधयिपा योग्यविभुगुणानां योग्यपद्यनिषेधात् तत्कथं सि- पाधयिपाविरहविशिष्टत्वं सिद्धेविशेपणमिति चेन्न यत्र व- ह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यश्वस्मरणं वा त. त्पत्तिद्वितीयक्षणे । क्रमेण अन्यवधानेन । एवमन्यत्रापीति । यत्र परामर्श- सिपाधयिपासिद्धयःक्रमेण भवन्ति एवं सिद्धिसिपाधयिपापरामर्शाःएवं सि- पाधयिषापरामर्शसिद्धयश्चेत्यर्थः । सिद्धिकाले परामर्शकाले चेति । सिद्धि- परामर्शोभयक्षणहत्यर्थः । कथामिति । किमर्थमित्यर्थः । इति प्रत्यक्षामिति । अ- . एसाधनताज्ञानस्य तादृशप्रत्यक्षात्पूर्वमेवोपगमे प्रत्यक्षमेव न सम्भवति बलवदिच्छा. सामग्रचा प्रतिबन्धात् प्रत्यक्षानन्तरन्तदुपगमे सिपाधयिपासणे प्रत्यक्षमेव न तिष्ठ- तीत्याशङ्कानिरासाय शेपम्पूरयति । अनुमितीत्यादि । परिपायकं रूपमिति । यद्य. पीच्छासत्वे सिद्धिसत्वे अनुमितिरित्यनंतरतत्तव्यक्तित्वेन विशेषेच्छाव्यक्तीनां झा.

·३२० , कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तः सिपाधयिपा तत्र पक्षतासम्पत्तये तदिशेपणस्यावश्य- कत्वात् । इदं तु बोध्यं यादृशयादृशसिपाधयिपासत्त्वे सि- द्धिसत्वे यल्लिङ्गकानुमितिस्तादृशतादृशसिपाधयिपाविरह- विशिष्टसियभावस्तल्लिङ्गकानुमितो पक्षता तेन सिद्धिपरा- मर्शसत्त्वे यत्किञ्चित् ज्ञानं जायतामितीच्छायामपि नानु- नुमितीष्टसाधनताविषपकमिति शेष । मत्यक्षोत्पत्ते पूर्वमनुमितीष्टसाधनता- धीस्वीकारइच्छासामग्रयाः प्रतिबन्धात् प्रत्यक्षमेव न स्यात् । यादृशयाः शेति ! पटानुमिति यनामितीच्छासत्त्वपि पर्वतो वहिमानिति सिद्ध्यस- से परिमानित्यानुमित्युत्पत्तेः पर्वतो वहिमानिति सिद्धिसत्त्वेपि तदिच्छा- बलाचादृशानुमित्यापचिरत उक्त सिद्धिसत्त्वइति । इदं चोत्तेजकच्छादि- व्यक्तः परिचापकम् उत्तजकत्व तु तचव्यक्तित्वनैवेति बोध्यम् । तेन त- सदिच्छाया उत्तेजकत्वेन । यत्किञ्चित् शानमित्यस्येतदुत्तरकालीनमि- सादिः अन्यथा यत्किञ्चित् मानस्य सर्वदा सिद्धवन तद्रूपेणेच्छाविरहा- छ । नानुमितिरिति । नानुमित्यापत्तिरित्यर्थः । तदिच्छायास्तव्यक्तित्वे- नोत्तेजकन्वानभ्युपगमादिति भावः । नच पत्किञ्चित् ज्ञानं नापतामि. स्वेताशेच्छाकाले सिद्धिसत्वेप्यनुमितिर्भवत्येवति वाच्यं अनुमितिसाम. नसम्पादनमित्यर्थ । तत्तद्यक्तित्वेनैवत्येवकारेणानुमितिरित्यन्तभावम्योत्तेनकनाव- च्छेदककोटिकाप्रवेशो व्यवच्छिद्यते न तु यत्किचिद् ज्ञान जायतामितीच्छेव न सम्भवति सिद्ध वस्तुनि इच्छानुत्पत्यत्किञ्चिज्ञानात्य सिद्धत्वात् । न च सिद्धपि सिद्धलेनाज्ञानदशायामिच्छादर्शनानानुपपत्तिरिति वाच्यम् । सिद्धत्वज्ञानादिव्य- काविच्छानुत्पत्या ज्ञानादिव्यतिरिक्तस्यलएव सिद्धत्वज्ञानम्प्रतिबन्धक ज्ञानादी तु सिद्धमा विरोधीति सिद्धान्तात् । अत एवोकं इच्छाविरहादिति तन तत्र प्रन्य कमिरित्यतो न्यानष्टे । एतदुत्तरकाठीनेति । अनुमितिसामग्रीसत्वइति । अनुमि- निसामान्यमानादृशेच्छावलादनुमिनाविष्टापतिरेव न सम्भवति । तत्सत्वेपरामर्शी- दिमायेनात्मनो मानसप्तामग्रीमलेन बोलत्यापीच्याया विषयसिद्या अनुमित्युरा- दाममायाच्या अनुमिति विना न विषयमिद्विस्तादृशेजाया एकानेनक- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ३२१ ग्रीसचे आत्मादिविषयकपत्किञ्चिन्मानसादिसामग्रीसचनियमेन यत्कि- ञ्चिन्मानसादुपस्पत्यैव तादृशेच्छाविपपसिद्धेः सत्रानुनित्युत्पत्चाविष्टाप- त्यसम्भवात् नन्वनुमितिलपकारेच्छावनानुगतरूपेणैवोचेजकत्वं वाच्यं तायतैव यत्किञ्चित् ज्ञानं जायतामितीच्छावारणसम्भवाननु तत्तद्द्व्यक्ति- लेनोत्तेजकलं कल्प्यं गौरवादित्यत आह । वहिव्याप्यति । मत्यक्षातिरि. कं शानमित्यम्य शाब्दसामनपसले इत्यादिः) शाब्दसामग्रीसत्त्वे शाब्द- चौधेनैवेच्छाविपयसिदिसम्भवाद् भवत्येवत्यनुमितिरित्यनेन संबध्यते तथा चानुमितित्वमकारकेरछात्वनोचेकले तत्रानुमितिन स्यादिति भावः । तल्लिमकत्वमवेशस्य फलमाह । एवमित्यादिना । नानुमितिरिति । इच्छापा- स्तत्तव्यकित्वेनोत्तेजकनया तदिच्छाव्यक्तेरनुत्तेजकत्वादिति भावः । इदं तु योध्यं पर्वते पहयनुमिति यतामित्यायनुगतेरडाना पर्वतत्त्वावच्छिन्नो- द्देश्यकत्वमकारतानिरूपितवाहिविधेयकत्वमकारताशाल्यनुमितिगोचरेच्छा. खेनानुगतरूपेणवोत्तेजकत्वं प्रत्यक्षातिरिक्तं ज्ञानं नायतामित्याधननगते- छानां तु तत्तद्व्यक्तित्वे न तु सकलेच्छानां ततत्तद्व्यरित्वेन गौरवा- दिति सिपाधयिपाकाले पर्वते वह्निमानिति सिद्धिसत्चपि पर्वतो वह्निमानि. त्यनमित्युत्पत्तेस्तादृशसिद्धेर्न तादृशानुमितिपतिवन्धकल स्पादत उक्तं सिपा- स्वोपगमादिति भावः । ननु पन्हिव्याप्ययूमवान् पर्वतो पन्हिमानिति प्रत्यक्षानन्त. रं वन्हेः प्रत्यक्षात्मकं ज्ञानं नायतामितीच्यावलेन वन्हे नुमितिः सम्भवति वन्हि- विषयकशाब्दवोघेनापि तादृशेच्छाविषयसिद्धिसम्भवादित्याशङ्कानिरासाय पूरयति । शाब्दसामग्रमसत्वइत्यादिरिति । तथा च तदानीं यन्हेश्शाब्दसम्भवेनानुमित्येवे- च्छाया विषयसिद्धिर्मवनीत्यभिप्रायः । तदिच्छाव्यक्तेरिति । धूमपरामर्शकालीना- या आलोकेन वन्हिमनुमिनुयामीतीच्छाव्यक्तरित्यर्थः । अनुत्तेनकत्यादिति । पर्व. तत्वावच्छिन्नोद्देश्यकवन्हित्वावच्छिन्नलिङ्गकानुमिति प्रतिवन्धकताया अनुत्तेनरुत्वा- दित्यर्थः । तादृशप्रतिबन्धकतानिरूपितावच्छेदकतावदमावाप्रतियोगित्वादिति याव- त् । अनुमितिगोचरेच्छात्वेनेति । अनुमितिलायच्छिन्नविधेयकेरयुक्तो पर्वतोद्देश्यकव. न्हिावधेयकज्ञान मे नायतामित्यादि भानासहत्यापत्तिरिति तत्परित्यागः। नचेतादृशे- च्छाया उत्तेनकत्वेपि सिद्धिसत्वे पर्वतोद्देश्यकवन्हिविधेयकप्रत्यक्षादिसामग्रीकाले- पि तादृशेच्छाबलात्तादृशानुमित्यापत्तिरिति याच्यम् । प्रत्यक्षोद्देश्यत्वविधेयत्वयोर- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रमाणकत्वात् न चैवमनुमितिगोचरत्वनिवेशोपि व्यर्थ तादृशेच्छाया अनुमितिमात्र विषयकत्वादिति वाच्यम् । पर्वतोद्देश्यकवन्हिविधेयकप्रत्यक्ष जायनामिति हि प्रत्य क्षेच्छावलादनुमित्यापत्तिवारणाय तदावश्यकत्वात् । न चैवमपि शाब्दवोधेप्युद्देश्य त्ववियत्वयोरीकारात्ताशेच्छावलातादृशशाब्दसामग्रीसत्वेपि सिद्विसले अनु मित्यापत्तिरिति वाच्यम् । पर्वतो वन्हिमामिति शाब्दबोधे पर्वते वहिमत एव ता दात्म्येन प्रकारतया पर्वतत्त्वावच्छि गोद्देश्यतानिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविधेयताया स्तत्रासत्वात् तादृशवन्हिविधेयताकत्वप्रकारताशास्यनुमितिविषयकेच्छाविषयके च्यालेनैवोत्तेजकताया सीकरणीयत्वात् । अथैवमपि पर्वते पन्हिमतस्तादात्म्येन साध्यताया पर्वते वन्हिमाद्विधेयकशाब्दसामग्रदिशाया सिद्धिसत्वेपि पर्वतत्वावच्छि नोद्देश्यतानिरूपितवन्हिमत्वावच्छिन्नविवेयताशालिज्ञाननायतामितीच्छावलात्पर्वतो देश्यपवन्हिविधेयकानुमित्यापत्तेरिति चेन ! शाब्दबोयेप्युद्देश्यताविधेयतयोरुगग मे एतादृशेच्छानामपि वन्हिविधेयकानुमितिस्थठे तत्तद्यक्तित्वैनवोत्तेजकताया स्वी करणीयत्वाच्छयूपामसमवस्थले एव गौरवाय स्वीकार्तुमनुचितत्वात् । वस्ततस्त शा ब्दयोधे विधेयत्वादिक्मनामाणिकमेव अनुमितादेव तदडीकार आवश्यक अन्य था पर्यतो पन्हिमानित्यनुमितेस्तात्पर्येण पर्वतमनुमिनोमीत्यादिप्रयोगापत्तेरनुमितर्विये यस्वादिमलएवान्यत्र द्वितीयाया विषयित्वार्थकतेप्यनुमित्यर्थकधातुसमभिव्याहारे वि धेयावस्थ द्वितीयानामुपगम्य तादृशप्रयोगवारणसम्भवात् । न च प्रकारित्वमेव तत्र द्वितीयार्थो ऽति तावतापि पर्वतमनुमिनोमीतिप्रयोगवारणसम्मादिति वाच्य म् । तपापि पतित्वमनृभिनौमीत्यादिप्रतीत्यापजे अत एवोक्त गदाघरभट्टाचार्यैर मित्यर्यकधातुयोगे विधेयत्व का द्वितीयार्थ इति शाब्दार्थक्यातयोगे तु विपरित्य स्य द्वितीयार्थत्वेपि न क्षति यदि तु पर्वत शृणोमीति प्रयोगापत्ति पर्वतविशेष्यक शाब्दस्यापि पर्वतविशेष्यकलादिति विभाव्यते तदा द्वितीयान्तपसमभिव्याहार स्यले तादात्म्यातिरिक्तसम्म चावच्छिन्नप्रकारितैव द्वितीयार्थोस्तु अतिरिक्तातोपा दानात्पर्वते वन्हिमत्गृणोपीति प्रयोग इति ध्येयम् । अथैवमपि धूमपरामर्शमात्र दशायाम्पर्वतोद्देश्यतानिरूपितवन्हिविधेयताकाटोकरिङ्गकानुमितिनायतापितांच्छार सामरिगवानुमित्यापत्ति तादृशेच्छाया अपि नाशसाध्यविधेयकस्ताका रकत्वादनुमितिविपयस्त्वाच । न च विन्निलिवलाप्रकारक्तमपीच्छाविशेषण देयमतो न तादृशच्यारगटकानुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । तथासति ताशर न्हिायताकामरिदकानुमितिनायनामितीच्गम वेपि घूमलिंगववाहानुमितिनम्गार ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । धयिपाविरहकालइति विशिष्पविापर्वतो वह्निमानित्यनामिती पर्वतत्वावरिछन- विशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नाकारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकता वक्तव्येत्यर्थः। तत्प्रयोजनमाह । तेनेति। सिदिरेवेत्येवकारेण सामानाधिकर. प्यन सिद्धिव्यवच्छेदः । सामानाधिकरण्येनानामति मति विति । सामा- नाधिकरण्यमात्रेणानुमिति प्रतीत्यर्थः । अन्यथावच्छेदकावच्छेदनानुमितेर पि सामानाधिकरण्यावगाहितया तव्यवच्छेदामतीतेः । सिद्धिमात्रमिति । पक्षविशेप्यकसाध्यप्रकारकनिश्चयत्वेन विरोधित्वीयत्ययः । उपाध्यायास्तु सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धिमत्यक्षसामग्रयोरन्यतरस्याभावः पक्षता तेन सिद्धिकाले समानविषयकमत्यक्षसामग्रीकालेपि च नानुमित्यापत्चिरित्या हुस्तद् दुपयितुं प्रत्यक्षसामग्रयभावस्य पक्षताकुक्ष्यप्रवेशे प्रत्यक्षसामग्रीकाले त् । नच तद्धर्मापच्छिन्नलिङ्गकानुमितौ तदन्यधर्मावच्छिन्नलिड़कत्वानुप्रकारिवे- च्छोत्तनिका वाच्येति धूमलिङ्गकत्वप्रकारतायास्सग्रहे भिन्नभिन्नलिङ्गकत्वप्रकारके च्छाया वारणञ्च सम्भवतीति वाच्यम् । एवमपि तादृशवन्हिविधेयताका धूमलि- इकानुमितिरालोकलिड़कानुमितिश्च जायतामितीच्छाबलामलिड़कानुमितेरशक्यो पपादनत्वादिति चेत् मैव तद्धर्मावच्छिन्नलिड़कानुमिती निरुक्तवन्हिविधेयकत्त्वप्रै- कारतानिरूपितातद्धर्मावच्छिन्नलिइकत्वप्रकारकत्वानिरूपिनानीतिनिष्ठविशेष्यता शालिवेनैवोत्तेनकत्वस्योपगतव्यत्वात् । उक्तसमूहालम्बनेच्छाया त्वनुमिती विशेष्य- ताद्वयमेका धूमरिड़कत्वप्रकारतानिरूपिता अपरा चालोकलिड़कप्रकारतानिरपि- ता समूहात्मने प्रकारताभेदेनैव तिशेप्यताभदादन्यथा वृक्ष कपिसयोगवान्तदभाव वाश्चेति समुच्चयम्य वृक्षः कपिसयोगी न वेतिमशयस्य भेदो न स्यादेकडविच्छि न्नविशयकसम्हालम्बनपि प्रमारताभेदेन विशेप्यताभेद सशये चोभयप्रकारतानि रूपितकाविशेष्यतेत्येव तयोःलक्षण्यात् इत्यन्च घूममानलिगकानुमितित्वमेवैतादृशे. च्याविरहविशिष्टसिधमाकार्यताच्छेदक वाच्यम् । अन्यथा धूमालोकोमयपराम र्शाम्या धूमलिकत्ववदालोकलिङ्ग कानुमिति यतामित्यकविशिष्टअपरवैशिष्टयावगा हिज्ञानवलात्तादृशानुमाने वन्यनुमितायुक्तसिद्ध्यभावस्य व्यभिचारापत्ते । अथ वा विञ्चिलिसकत्वाप्रकारकत्वमेवेच्छाविशेषणमुपादेयम् धूमलिङ्गकत्वप्रकारच्या पृथगोत्तेनकत्वम्य कल्पनीयतया तठसग्रहो न दोपायेति कृतम्पल्लवितेना यादृशति द्विसत्वे पर्वतो वन्हिमानित्यनुमिनि तादृशासिद्धि तादृशानुमितो प्रतिबन्धिकेत्यु- ·३२४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । मितिः वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षसत्ते प्रत्यक्षातिरिक्तं ज्ञानं जायतामितीच्छा तु भवत्येव । एवं धूमपरामर्शसत्वे आलोकेन वह्विमनुमिनुयामीतीच्छायामपि नानुमितिः सिपाधयिपाविरहकाले यादृशसिद्धिसत्वे नानु- मितिस्तादृशी सिद्धिर्विशिष्यैव तत्तदनुमितिःप्रतिवन्धिका वक्तव्या तेन पर्वतस्तेजस्वी पापाणमयो वह्निमानिति ज्ञानस- खेप्यनुमितेन विरोधःपरंतुपक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्ये- न साध्यसिद्धावपि तदवच्छेदनानुमितेर्दर्शनात् पक्षतावच्छे- दकावच्छेदनानुमिति प्रति पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन सा- ध्यसिद्धिरेव प्रतिवन्धिका पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्ये- नानुमितिं प्रति तु सिद्धिमात्रं विरोधि । इदं तु वोध्यं य. त्राय पुरुषो न वेति संशयानन्तरं पुरुपत्वव्याप्यकरादिमा- कथं नानुमितिरित्युत्कटशिप्यजिज्ञासानुत्पादार्थ प्रथमतः स्वसिद्धान्तमाह इदं तु बोध्यमित्यादिना । संशयोत्तरप्रत्यक्ष प्रति हेतुभूतस्य विशेषदर्श- नस्य सत्वादिति भावः। एतादृशमत्यक्षसामग्रीविशेपपर्यन्तानुधावनं च तद्विपपेऽनुमिनिसामग्रीसम्पत्तिदर्शनार्थ स्वातन्त्र्येणानुमितिसामग्रीमदर्शनेन तो तादृशानुमितौ पर्वतो वन्हिमानित्याकारकसिद्धेरपि प्रतिबन्धकलन स्यात् ता- दृशमिद्धिसत्वेपि सिपाधयिषयानमित्युत्पादादत उक्तम् । सिपाघयिपेत्यादि । पर्व- तत्वावच्छिन्नेति । सिपापयिषाविरहइत्यादिकम्परिचायकमा अन्यथा विशेप्येत्य- स्य वैयापतेरिति भाव. 1 मिन्नविषयकप्रत्यक्षसामग्रीसत्वेपि सिपाधयिपां निन· वानमित्यत्पादात् प्रत्यक्षसामग्रीत्यस्य समानविषयकप्रत्यक्षमामग्रीपरतान्दर्शयति । ननु वन्यादा ना सन्निकर्पदशाया वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत एति ज्ञानवतो वन्हेः प्र.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नयमिति ज्ञानंतत्रासत्यामनुमित्सायां पुरुषस्य प्रत्यक्षं भ- वति न त्वनुमितिः अतो ऽनुमित्साविरहविशिष्टसमानवि- पयकासक्षसामग्री कामिनीजिज्ञासादिवत्स्वातन्त्र्येण प्र. तिवन्धिका एवं परामर्शानन्तरं विना प्रत्यक्षेच्छ। पक्षादेः- भयासापत्तेः । स्वातन्त्र्येणेति । न तु पक्षताकुक्षिणविकृत्वेनेत्यर्थः । शान्द- सिद्धौ सत्यामशाब्दज्ञानं जायतामितीच्छायामनुमितरुत्पादात्सिद्धावनुमि- तिगोचरेच्छालेन तादृशेच्छाकाले प्रत्यक्षसामाग्रीकाले ऽनमित्यनुत्पादन सामन्यामनुमितित्वमकारकेच्छावनोत्तेजकत्वस्यावश्यकतया एकरूपेणो- चेजकत्वासम्भवात् एवमुभयत्र सिपाघयिपाविरहस्य नैकसम्बन्धन विशे- पणत्वं सिद्धी समवायघटितसामानाधिकरण्येन चक्षुःसंयोगादिरूपसाम- म्यां तु स्वाश्रयचक्षुःसंयुक्तमनःप्रतियोगिकविजातीयसंयोगवटितसामाना थिकरण्येनेत्येकरूपेण तयोः प्रतिबन्धकत्वासम्भवादित्याशय इति दिक् । नन्वनुमिति प्रति प्रत्यक्षसामग्याः स्वातन्त्र्येण प्रतिवन्धकत्वे भिन्नाविपये- पि प्रत्यक्षसामग्रीकाले ऽनुमित्यनुपपत्तिः । मन्मते तु अनुमानातिरिक्तमक- तसाध्यसाधकमानत्वेन पक्षताकुक्षौ तस्याः प्रवेशनोक्तापत्त्यनवकाशादत आह। एवामिति । अनुमितिसामग्रीप्रतिवन्धकेति । तथा च भिन्नविषयकानु- त्यो नानुमितिरित्येव मूले कुतो नोक किं संशयोत्तरप्रत्यक्षस्थलानुरोधेनेत्याशङ्का- निरसितुमाह । एतादृशेति । तद्विपये प्रत्यक्षविषये विषयित्व सप्तम्यर्थ तस्या चानु- मितावन्वयः तथा च प्रत्यक्षविषयसाध्यविषयिकानुमितिसामग्रीप्रदर्शनार्थमित्यर्थ । स्वातन्त्र्येणेति । प्रत्यक्षसामग्रयनन्तर्गतत्वेनेत्यर्थः । प्रयासापत्तेरिति । एकसामग्री- प्रदर्शनेनैवोभयसामग्रीप्रदर्शनोपपत्तौ पृथक् सामग्रीप्रदर्शनस्यानुचितत्वादिति भा. व । ननु पक्षताकुक्षिप्रविष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वएव लाघवम् । एकप्रतिबन्धकतयैयो. पपतेरित्याशङ्कान्निराकर्तुमेकप्रतिबन्धकतव न सम्भाति भिन्नभिन्नरूपेणेवेच्छायाः सिद्धी सामग्रचाञ्चोत्तेजकत्वस्य वाच्यत्लादित्याह । शाब्देत्यादि । वास्यादित्यर्थ । पर्वतो पन्हिमानित्यादिवाक्यासिद्धेरप्रतिबन्धकत्वम्बोध्यम् । अनुमितिगोचरेच्छा. स्वेनेति । यथोक्तानुमितिगोचरेच्आनष्ठतथ्यक्तित्वेनेत्यर्थ । उक्ताननुगतेच्ाना- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । अनैकान्तो विरुद्धश्चा- प्यसिद्धः प्रतिपक्षितः। कालात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासाश्च पञ्चधा ॥ ७१ ॥ यक्षानुत्पत्ते प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टानुमितिसामग्री भिन्न- विपयकप्रत्यक्षे प्रतिबन्धिका । हेतुप्रसङ्गाद्धेत्वाभासान् बि- भजते । अनेकान्त इत्यादि । तल्लक्षण तु यद्विपयकत्वेन ज्ञानुस्यानुमितिीवरोधित्वं तत्त्वम्। तथाहि व्यभिचारादिविप- यकत्वेन ब्रानस्याऽनुमितिविरोधित्वाते दोपाः यदिपयक- मितिसामान्यभावघटितप्रत्यक्षसामग्यास्तत्राभारान पूर्वोक्तस्थले ऽनुमित्य नुपपत्तिरिति भावः । यद्वानुमिनिसामग्रीमतिबन्धिका अनुमितिसामग्येव पतिपन्धिका न तु मिन्ने विषये प्रत्यक्षसामग्न्यनुमितो प्रतिरन्धिकेत्यर्थः । तथा च प्रत्यक्षसामा याः समानविषयकानुमिति मत्येव प्रतिवन्धकतया न पूर्वोक्तानुमित्यनुपपत्तिरिति भावः । हेत्वाभासानिति । विजयलक्षणकका न्तद्वयक्तित्वैनवात्तेनबताया पूर्वमुक्तत्वादिति ध्येयम् । अनुमित्यनुत्पादेनेति । प्र त्यक्षेणेव तादृशेच्छाया विषयसिद्धिसम्भवादिति भाव । अनुमितिलप्रकारच्छाले नेति । यद्यप्यवसति वन्हिप्रत्ययसामग्रीकाले प्रत्यभातिरिक्त ज्ञान भायतामिती छाया पन्हेरनुमितिनं स्यात् तथापि प्रत्यभान्यत्वप्रकारच्यत्वेनापि प्रत्यक्षमा माया उरोगरतस्य पल्पनीयत्वाददोप । चसुस्सयोगादिरूपेति । यद्यपि चक्षु सयोगमावन्न सामग्री तथाप्येवमणवृत्तिस्वमम्बधेन तत्पुरुषीयाविशेषणक्षानादिपि शिष्टनभुम्मपोगम्य सामग्रीत्वसम्मको बोध्य । विजातीयेति । परमात्ममनसो स योग यासनात्यावच्छिनत्यर्थ । सानज्यणेति । पवनाश्यप्रविष्टवनेस्य ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ३२७ लं च याहशविशिष्टविपयकत्वं तेन बाधभ्रमस्यानुमितिवि- रोधिवेपि न क्षतिः तत्र पर्वतो वन्यभाववानिति विशिष्ट- स्याप्रसिद्धत्वान्न हेतुदोपः नच वन्ह्यभावव्याप्यपापाणमय- खवानिति परामर्शकाले वन्हिव्याप्यधूमस्थाभासत्वं स्यात् तत्र वन्ह्यभावव्याप्यवान् पक्ष इति विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वादि- ति वाच्यं इष्टापत्तेः अन्यथा वाघस्यानित्यदोपत्वापत्तेः तः स्मात्तत्र वन्ह्यभावव्याप्यपापाणमयत्ववानिति परामर्शकाले वन्हिव्याप्यधूमस्य नाभासतम् भ्रमादनुमितिपतिवन्धमात्र हेतुस्तु न दुष्टः इत्थं च साध्याभावववृत्तिहेत्वादिकं दोपः तत्त्वं च हेतो येन केनापि सम्बन्धेनेति नव्याः। परे तुय- र्यकारित्वमत्र सङ्गतिर्योध्या । ननु लक्षणात्मकसाधारणधर्मज्ञानं विना वि शेपे जिज्ञासानुदयाद्विभागो निप्पयोजनक इत्यतो लक्षणमाह । तल्लक्षणं विति । हेत्वाभासलक्षणं वित्यर्थः । लक्ष्ये लक्षणं ग्राहयति । तथा ही- ति । ते व्यभिचारादयः । ननु यविषयकत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थो ऽबच्छेदक त्वं तथा च वह्निमान् धूमादित्यत्र बन्यभावे ऽतिव्याप्तिः पर्वसविशेष्यकर- न्ह्यभावमकारकनिर्णयत्वेन वन्यनुमिति प्रति प्रतिवन्धकले वन्ह्यभावविप- यकत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदककोटिमविष्टत्वात् न च स्वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणसमनतिरिक्तवृत्तित्वं वावच्छेदकत्वं तृतीयार्थः वन्धभावविषयकवस्यावच्छेदककोटिप्रविष्टावयवच्छेदकतापर्याप्त्यधिक प्रत्यक्षसामग्रीत्वप्रमाणेति यावत् । अनुमानातिरिक्तेति । सिपाधयिपाविरहाषीश- सिम्यनुमित्युपधायकातिरिक्तसिद्धयपधायकान्यतरत्वेन प्रतिबन्धकत्वादिति पर्य- वसितोऽर्थ । यथाश्रुतेन चक्षुपो ऽनुमित्यनुपपरोरिति बोध्यम् । ननु प्रत्यक्षसाप- ग्री यथा भिन्नविषयकानुमितिसामग्रयभावघटित्ता तथा भिन्नविषयकानुमितिसाम- ।

·३२८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रापरुद्री । आद्यः साधारणस्तु स्या- दसाधारणको ऽपरः। तथैवानुपसंहारी विधाऽनैकान्तिको भवेत्॥७२॥ यः सपक्षे विपक्षेच भवेद् साधारणस्तु सः। यस्तूभयस्माद् व्यावृत्तः सत्वसाधारणो मतः ॥ ७३ ॥ रणवादतिरिक्तरनित्याच नातिव्याप्तिरिति वाच्यं पर्याप्तिनिवेशे ऽसम्भ अपपि प्रत्यक्षसामनयभाक्यदति मिन्नविषयकप्रत्यक्षानुमित्तम्सामग्रीसमवधानदशा- यामनुमित्यनुपपर्तिरशक्यसमाधिरेवानमितिम्प्रति प्रत्यक्षसामनीत्वेन प्रतिबन्धक्तया तदभावयटिततभिन्नविषयकानुमितिमाममयभावादित्यत आह । यति । विजयलक्ष त्यादे सद्धनिरूपणानन्तरमित्यादि । वादिनो विजयस्वरूप यदेक कार्य त स्कादिस्वन्तत्प्रयोजकत्वमित्यर्थ । स्वोचहेतोरसद्धेतृत्वप्रतिपादनेनैव परोकपति- हेतो टलप्रतिपादनेनापि कथाया वादिनो विनयादिति माव । विनयेत्युपलक्षण मनुमितिलक्षणतत्वनिर्णयोप्या कार्यमित्याप बोध्यम् । साधारणधर्मज्ञान वि नेति । तद्धर्मावान्तरधर्मप्रशारज्ञानगोचोच्छाम्प्रति तर्द्धमज्ञानस्य हेतुत्वादिति भाव । निष्पयोनकइति । नास्ति प्रयोनको यस्मिन्निति व्युत्सत्या प्रयोनाशून्य इत्यर्थ । विमागे शिप्यनितामाया एव प्रयोजकत्वादिति भाव । हेलामासलक्ष जन्तिनि । हेतोरामाता दोषा इनि व्युत्पत्या हेतृदोषरक्षणन्तित्यर्थ । यद्यपि दु ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ३२९ वापत्तेः अममाण्यज्ञानानास्कन्दितत्त्वस्याधिकस्य प्रतियन्यकतावच्छेदकको. टिपविष्टत्वात् अनतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्वनिवेशे दो वहिमान् धू. पादित्यादी बन्यभावविशिष्टदादावव्याप्त्यापत्तेः प्रतिबन्धकत्वाभाववति दे इत्येतादृशमाने वन्यभावविशिष्दविपयकत्वस्य सचात् विशिष्टहूढ- स्य हुदानतिरेकादत आह । यद्विपयकत्वं चेति । एतद्विवक्षणप्रयोजनमाह । तेनेति । वायभ्रमस्य वापभ्रमत्व समानाधिकरणस्य पर्वतविशेष्यकवना- भावमकारकत्वादेरित्यर्थः । अनुमितिविरोपित्वेपि अनुमितिविरोधिताव- च्छेदकत्वेपि । न क्षतिः न वन्ह्यभावादावतिव्याप्तिः । इतरथा वन्यभाव- विषयकवस्य पर्वतविशेप्यकवन्यभावमकारकत्वरूपानुमितिप्रतिवन्धकताव- च्छेदककोटिप्रविष्टत्वातत्रातिव्यामिः स्यादिति भावः । यादृशविशिष्टेति । विवक्षिते तु तर नातिव्याप्तिरित्याह । तरेत्यादिना । न च वन्यभाववि- शिथपर्वतस्यापसिद्धत्वेपि यादृशविशिष्टपदेन वन्यभावत्वविशिष्टं वन्दभाव- मुरादाय तातिव्याप्तिरिति वाच्यं यादृशविशिऐति विवक्षणेऽनतिरिक्त- वृत्तित्वस्यैवावच्छेदकत्वस्य लक्षणे निवेशनीयतया वनयभावविपयकत्वस्य मतिबन्धकलाभाववाति वह्नयभाव इति ज्ञाने वृचेस्तनातिव्याप्तेरभावात् । एहेतूनामेव विभजनात् दुष्टहेतुलक्षणमेव वक्तव्यम् तथापि दोपज्ञाने जाते दोपपत्व- रूपदुष्टत्वलक्षणस्य ज्ञातु शक्यत्वादेवदोष एवञ्च मूले हेत्याभासाइति पद हेतुवदा भासन्तइति व्युत्पत्या दुपहेतुपरमैवेति मन्तव्यम् । वहाभावेव्यातिरिति । तथा च सद्धेतोरपि दुष्टतापतेरिति भाव । न चेति । नन्वयच्छेदकतापयतिनिवेशे यन्स्य भाववहृदविषयत्वेप्यवच्छेदकतापर्याप्तिविहादप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वानाहानि. श्चयत्वान्तावनवावच्छेदकतापर्याप्ति न चैतनितगसहितयाद्विषयकत्वेन प्रतिबन्ध- कतावच्छेदकतापर्याप्तिम्तत्वमिति विवक्षणान्न दोष इति वाच्यम् । विशिष्टविषयक त्वेन प्रतिवन्धकले पन्हित्वादीना गुजायरगाहनमाणामप्रतिवन्धकत्वानुपपत्यानि- रूप्यनिरूपकभावापनविपयिताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकताया वक्तव्यतया वि- शिष्टविषयकत्वादिसमुदायत्वस्य न्यूनवृत्तितया पर्याप्त्यनवच्छेदकत्वान्न च प्रमा- त्मकज्ञानीयनिरूप्यनिरूपकभावापन्नविपयितैव विशिष्टविपयितेति निरूप्यनिरूपक- मावापन्न विपयितात्वेन विशिष्टविपयिताना प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापयतिरशतवेति वाच्यम् । प्रत्येकावृत्तेम्समुदाय हात्तीनियमनकदशातिव्याप्तिवारणाय पर्याप्त्यवच्छेद- ४२ ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कतापर्यन्तनिवेशस्यावश्यकतया यादृशविशिष्टविषयितायामवच्छेदकतापर्याप्ते कथ निदप्यसम्पवादतआह । अनतिरिक्तवृत्तित्ववेति ।प्रतिबन्धकताशून्यवृत्तित्वमेव प्रति बन्धकतावच्छेदकत्वन्तथाच वन्यभावप्रकारत्वादेरप्रतिबन्धकमितावच्छेदकज्ञानसा धारणत्वान्न वन्ह्यभावादावतिव्याप्तिरिति भाव । पूर्वोक्तरीत्येति । विशिष्टस्यशुद्धा नतिरिक्ततया हूद इत्यप्रतिबन्धकज्ञानस्यापि विशिष्टविषयकतयेत्यर्थ । एव रीत्या क्यापि लक्षणागमनादव्याप्तिपद केवल लक्षणासत्वपरमेव तथा चासम्भव एवेति प यवसितम् । यद्पावच्छिन्नति । नन्वेव वन्ह्यभाववहदत्वादावन न तु दोष घन्ध भाववढ्दादावितिकथन्तस्य दोपलक्षणत्वमत आह । तत्वामित्यस्येति । ननु यद्रूप पदेन वन्यभाववह्रदत्वमेव ग्राह्यन्तच्च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वन्ह्यभावविशिष्ट हृदत्वमेव कर्मधारयोत्तरभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छेदकीयसामानाधिकरण्यवाचक त्वादिति दीधित्युक्ते तदवच्छिन्ना च विपयिता न प्रतिवन्धकीभूतज्ञाने हूदो वन्य भाववानिति ज्ञाने सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन हुदत्वे वन्ह्यमावस्याप्रकारत्वादित्यत आह । वन्यभावावच्छिन्नेति । तथा च वन्यभाववहदत्वोभयमेव तत्रयद्रूपपदेना खन्न तूक विशिष्ट येनो क्तदोषस्स्यात् निर्मितावच्छेदकवन्यभावविशिष्टहूद स्थानित्यप्रतिवन्धकज्ञानेप्युक्तयदपावच्छिन्नविषयतासत्वेनेति माव ज्ञानेपि हुदत्वावच्छिन्नविपयितासत्वात् वन्यभावावच्छिन्नविपयत्वाभावादेवोभयाव च्छिन्नविषयिताविरहइति सूचनायैव अन्धकृतावन्ह्यभावावच्छिन्नविपयिताविरह मात्र प्रदर्शितन्न तु वन्यमावमात्र यद्पपदग्राह्यमिति तदभिप्राय सति केवलवन्द्ययावावच्छिन्नविषयिताया अप्रतिवन्धकवन्यभाववानिति निर्मिता पच्छेदकज्ञानसाधारण्येन वन्यभावमात्र यमुपपदेनोपादाय लक्षणागमनादिति योध्य- म् । अथैव वन्यभावहदत्योभयावच्छिन्नविषयित्व वह्यभावहूदोमयनिष्ठप्रकारतानि रूपिनविशेष्यतानिरूपकत्वमेव तच्चाप्रतिवन्धकत्वएकत्रद्वयमितिरीत्या वह्यमावहूद सोमयप्रकारके वन्यमावावच्छिन्नविशेष्यकहूदत्वप्रकारके च ज्ञाने वर्ततइति ताह शाविपयिताया प्रतिबन्धकतारिक्तवृत्रीित्वादसम्भव इति चेदन के चित् यद्पावच्छि नमकारतानिरूपितयद्पावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपकत्वममितिप्रतिबन्धकतानतिरि सवृत्तितपावच्छिन्नविशिष्टतपापच्छिन्नो दोप इत्यर्थे तात्पर्यात् बन्हामावत्वाव चितप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेप्यतानिरूपकत्वस्यानुमितिप्रतिबन्धकतान तिरिक्तवृतित्ववति ववभावत्वावच्छिन्नविशिष्टो हुदत्वावच्छिन्नो दोप इत्याहु त दसन् तपासविषो न द्रव्यमित्यनुमितिप्रतिवन्धकीभूतपो द्रव्यमिति निश्चयविष । हूदइति तथा ·, कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । यद्धद्रव्यत्वविशिष्टघटाकव्याप्तिप्रसङ्गात् वद्रूपावच्छिन्नप्रकारतात्वेन द्रव्यत्वमका- रताया उपादातुमशक्यत्वात्तस्या निरवच्छिनत्वात् । परे तु यद्रूपपदेन वन्यमाव- धर्मितावच्छेदकतापन्नहूदत्यादिकमेव ग्राह्यम् । धीमतावच्छेदकतापन्नत्वं स्वविपयि- ताया धर्मितावच्छेदकतानिरूपितस्वनिरूपकतावच्छेदकताकत्वं हूहोवन्धभाववानि- ति ज्ञानीयविपयितानिरूपकतावच्छेदकतैव वन्यभावधर्मितावच्छेदकतानिरूपिता एकविषयकज्ञानीयप्रकारताविशेप्यतयोविशेष्यताप्रकारतयोभदवादिमते निरूप्यनि- रूपकमाववत् धर्मितावच्छेदकत्वविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्तयोरपि निरूप्य. निरूपकभावोभ्युपेयः इदखावच्छिन्नविशेष्यकवन्ह्यभावप्रकारकज्ञानएव वन्य- भावधर्मितावच्छेदकतापलहूदत्वावच्छिन्नविषयकत्वम्प्रतीत्यनुरोधादिति वदन्ति । के चिन्तु वन्यभावहूदत्वोमयप्रकारकज्ञानस्य समूहालम्बनतया तत्र प्रकारताभेदेनविशे- प्यताया भिन्नत्वेन तत्रोभयप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्तानिरूपकत्वं वन्ह्यभावधर्मिता- वच्छेदकज्ञानीयविषयितावारणाय प्रकृतानुमित्यनिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वे. नविशेषणीया यदूपावच्छिन्नविविषयितायुकनाने उभयप्रकारतानिरूपितकविशेष्य- तासलेपि तस्यावयमाववान हूद इति ज्ञाननिरूपितमकृतानुमित्यनिरुपितप्रतिवन्ध- कतावच्छेदकत्वात्तामादाय नासम्भव इत्याहुः । तदप्यसत् । वन्यभावहृदादिषिष- यिताया अपि हृदो न वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञाननिरूपितप्रतिबन्धकतायामवच्छदके- वेनासम्भवप्रसङ्गात् । प्रतिवध्यतामेदेन प्रतिवन्धकतामेदादिति । अथ जातित्वेन ह्रदत्वावगाहिनातिमान्वाह्यभाववानित्यप्रतिवन्धकज्ञानेपि यद्पावच्छिन्नविषयितास- वेनासम्भवापत्या यद्रूपावच्छिनीवपयकत्तासमानाधिकरणाभावप्रति योगिताबच्छे- दकं यद्यपावच्छिन्नविषयतात्वं तत्तद्पावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानीयतेन विशेष- णीया यद्पावच्छिन्नविषयितासले एवन्च तादृशज्ञानीययद्पावच्छिन्नविषयितास्व- रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावतीतद्पावच्छिनोदोषइत्युक्तंचन सामन्नत्ये व्यर्थमति- रिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वानुधावनम् हृदत्वावच्छिन्नविपयितादिशून्यज्ञानीयवन्य- भावविपयकत्वस्यप्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वेनैकदानिल्याप्रयोगादितिनेन्न । संमोगः संयोगवानितिबाघभ्रमविषयसयोगत्वावीशष्टे ऽतिव्याप्तेर्दुरित्वात् तत्र संयोगत्वायवच- छिन्नविपायताना संयोगत्वविशिष्टविषयकत्वव्यापकत्वात् सयोगवसंयोगाप्रासिया तत्रावच्छिन्नविषयिताया यद्पावच्छिन्नविषयितात्वेन गृहोतमशक्यत्वात् । न च संयोगावच्छिन्नैव विषायता संयोगसविशिष्टविषयकत्वव्यापिका तनातिव्याति संयोगवतस्तत्रापि विषयत्वेपि सयोगनिष्ठविपयितानिरूपकतायां व्यधिकरणीभूय- ·३३२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । नचैवं पूर्वोक्तरीत्या वयभावविशिष्टट्रदादावव्याप्तिरिति वाच्यं यादृशवि- शिविपयकत्वेनेत्यस्य यद्दपावच्छिन्नविपयकत्वेनेत्यर्थकत्वात्तत्त्वमित्यस्य च तद्वत्वमित्यर्थकत्वात् हुदइति ज्ञाने च वनयभावविशिष्टदत्वावच्छिन्नवि- पयकवाभावात् । अथात्रानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यावच्छेदकत्वस्य विवक्षणे ऽनुमितिमतिबन्धकरवाभाववति दो वह्निमान्नवेति संशये वयभाववान् हूढो पहिमानित्याहार्यनिश्चये मामाण्यज्ञानास्कन्दिततादृशनिथये च वय भावविशिष्टदविषयकत्वस्य सत्वादसम्भव इति चेन्न तानस्येत्यत्रज्ञानप- दस्यानाहार्यामामाण्यमानानास्कन्दितनिश्चयपरतया तादृशनिश्चयनिष्ठं या- दृशविशिविषयकत्वमनुमितिप्रतिबन्धकवानतिरिक्तवृत्ति त्वमित्यर्थलाभा- दिति दिक् । सत्मतिपक्षम्यानित्यदोपत्ववादी शकते । नचेति । विशिष्ट- संयोगस्यावच्छेदकत्वादिति याच्यम् । संयोगत्वेन सयोगप्रसारकाक्तश्रमे तस्या प्यमावात् । अथैवमप्यभावत्वेन ह्रदत्वावगावहिन्यामभाववान् बाह्यभाववानिति बुद्धावपि वह्यभावह्रदत्वोभयावच्छिन्नविपयितासत्वेन तत्र च यद्यद्रूपावच्छिन्न- विपयितात्वमुक्तोमयावच्छिन्नविषयतासमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकन्तत्त- द्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्तमप्यक्षतमेत अभावत्वावन्छिन्नविषयितात्वन्यातथावा- तादृशवुद्धरनुमित्यप्रतिवन्धकत्वाचासम्भवो दुरि इति मैवम् यत्सम्बन्धावच्छिन्नया वच्छिन्नविषयितात्वन्तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकन्तत्सम्पन्धावछिन्नतद्रूपावच्- छिन्नविपयिताशून्यत्वस्यज्ञानविशेषणत्वेन विवक्षणीयत्वात् उक्तज्ञानस्य चतथाविधप्त- मवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नाविपयितावत्वेन वारणसम्भवात् । न चैवमपि यन तत्तयक्तित्वेन हूदादे पक्षता तत्राभावत्वेन तव्यक्तित्त्वावगाह्यप्रतिवन्धकज्ञान वारणमशक्यमेवति वाच्यम् । तद्यकिस्तस्य जात्यतिरिक्तस्य स्वरूपतो भानासम्भ वेन तद्यक्तीतरावृत्तित्वेनैव तस्य पक्षतावच्छेदकताया वक्तव्यतया ऽभावत्वेन तत्त- व्यक्तित्वावगाहिज्ञानस्य यद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्वात् यदि चानवस्थाभयेन तव्याक्ति- त्वजात्यतिरिक्तमपि सरूपतो भासतइत्येवाङ्गीकरणीय गत्यन्तराभावादिति विमाव्य ते तदा स्वनिरूपितविपयितानिरूपितत्वम्वभिन्नत्वोमयसम्बन्धेन यद्पावच्छिन्नवि- पयिताविशेषम्तद्रूपावच्छिन्नविपयितात्दन्तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदक तद्रूपाव- च्छिन्नविपयिताविशिष्टतद्रूपापच्छिन्नविषयिताविशेपशून्यज्ञानीयत्वेन रक्ष्यतावच्छेद कविशेषीया व ह्यभावत्वावछिन्नप्रकारका निरूपितविशेष्यता निरूपिताभावत्वा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः। यः सध्यवति नैवास्ति स विरुद्ध उदाहृतः ॥ ७४॥ दिपयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वं तद्वत्वं हेत्वाभा. सत्वं सत्प्रतिपक्षे विरोधिव्याप्त्यादिकमेव तथा तदत्वं च हेतोर्ज्ञानरूपसम्बन्धेन नचैवं वह्निमान् धूमादित्यादो पक्षे वाधभ्रमस्य साध्याभावविषयकवेनानुमितिविरोधित्वात् ज्ञानरूपसम्बन्धेन तदत्वस्यापि सत्वात् सद्धेतोरपि वाधि- तत्वापत्तिरिति वाच्यम् तत्र ज्ञानस्य सम्बन्धवाकल्पनात् अत्र सत्यतिपक्षित इति व्यवहारेण तत्कल्पनात् तत्र वा- धित इति व्यवहाराभावादित्याहुः । अनुमितिविरोधित्वं स्याप्रसिद्धत्वादिति । पापाणमपत्वे वह्नयभावव्याप्यत्वाभावादिति भावः । इपापत्तोरिति । तथाच सद्धेतूनां पति परामर्शेपि न दुष्टत्वमिति भावः । अ- न्यथा पतिवन्धकीभूतभूमविषयत्वस्यापि दोपत्वे अनित्यदोपत्लापत्तेरिति वछिन्नप्रकारताशालिवादेवाभाववान् वन्ह्यभाववानितिज्ञानवारणमदसेयं पा भावत्वावन्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्ता निरूपितस्वात्मकाभावत्वावच्छिन्नप्रकार- तायावन्ह्यभाववान हूद इतिज्ञानेपि सत्वेन तद्रूपावच्छिन्नविपयिताविशिष्टतद्रूणव- च्छिन्नविषयितात्वस्याभावप्रतियोगितातच्छेदक्त्वोपपत्तये सभिन्नत्वप्रवेश इति निपुणतरमहनीयम् । यद्यप्येवं सति अनतिरिक्तवृत्तितथालानुधावनमफलम् | संस- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। आश्रयासिद्धिराद्या स्यात् स्वरूपासिद्धिरप्यथ। व्याप्यत्वासिद्धिरपरा स्यादसिद्धिरतस्त्रिधा ॥ ७५॥ चानुमितितत्करणान्यतरविरोधित्वं तेन व्यभिचारिणि ना- व्याप्तिः । दोपज्ञानं च यद्धेतुविषयकं तद्धेतुकानुमितो प्र- तिबन्धकं तेनैकेहतौ व्यभिचारज्ञाने हेत्वन्तरेणानुमित्युत्प- तिस्तदभावाद्यनवगाहित्वाच्च व्यभिचारज्ञानस्यानुमितिवि- रोविवाभावेपि न क्षतिरिति सक्षेपः । यादृशसाध्यपक्षहे- तो यावन्तो दोपास्तावदन्यान्यत्वं तत्र हेत्वाभासत्त्वम् प- श्वत्वकथनं तत्सम्भवस्थलाभिप्रायेण । एवं च साधारणाद्य- न्यतमत्वमनैकान्तिकत्वम् साधारण साध्यवदन्यवृत्ति तेन पक्षे साध्यामावभूमदशायां सदेतावपि दोपवत्त्वापत्तेरित्यर्थः । इत्य च यादृशविशिष्टविषयकवेन ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्व सादृशविशिष्टस्य दोपत्ते च । हेत्वादिकमित्यादिना साध्याभावविशिष्टपक्षपरिग्रहः।यादृशविशिप देन व्यभिचारत्वादिविशिष्ट व्यभिचारदिकमादाय लक्षण न सम्भवति । मैत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितससर्गविषयिता निरूपितसयोगत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालिवादेवोक्तभ्रमवारणसम्भवेनोक्तप्रयोजनासम्मवात् तथापि पापाणमयो न व हिमानिति ज्ञानकालीनस्य पर्वत पाषाणमय इति ज्ञानस्याप्यवच्छेदकधर्मदर्शनवि धयाऽनुमितिप्रतिवधकावेन तद्विषये पापाणमयपर्वते ऽतिव्याप्ति अनतिरिक्ततिख ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । पक्षासिद्धिर्यत्र पक्षो भवेन्मणिमयो गिरिः। हृदो द्रव्यं धूमवत्त्वा- दवासिद्धिरथापरा ॥ ७६॥ च व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धः क्रियेत । असाधारणः साध्यास- मानाधिकरणो हेतुः तेन साध्यसामानाधिकरण्यग्रहः प्रति- बध्यते । अन्ये तु सपक्षावृत्तिरसाधारणः सपक्षश्च निश्चित- साध्यवान इत्थं च शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यादौ यदा पक्षे साध्यनिश्चयस्तदा नासाधारण्यं तत्र हेतोनिश्चयादि- ति वदन्ति । अनुपसंहारी च अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसा- ध्यकादिः अनेन व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानप्रतिवन्धः क्रियते । विरुद्धस्तु साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगी अयं साध्या- निवेशे तु पापाणमयो नवन्हिमानितिनानशून्यकालीनतादृशज्ञानस्यावातिव्याप्ति ।ता- शनिश्चयनिष्ठति । तपा प जानस्येत्यत्र पष्ठयों निष्ठवम् तस्य च यद्विपयक- से ऽन्वय तथा व वन्द्यमाववदविषयत्वस्यानुमितिप्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्ति- त्वेपि तादृशनिश्चयधृत्तित्वविशिष्टस्य तस्यानतिरिकवृत्तित्वान्नासम्भव इति माव । यद्यपि विशेष्यीभूतवन्ह्यमाववद्हदविषयवस्य प्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तिस्वविशिष्टे- पि तस्मिन्ननतिरिक्तवृतित्व दुर्घटम् विशिष्टस्य शुद्धानातरिक्ततया गुणान्यत्ववि. शिष्टसत्ताया वृत्तित्वाम्युपगमात् । नच तादृशनिश्चयवृत्तित्वावीशष्टयपावनाछन्न- विषयितालममितिप्रतिवन्धकतान्यनिरूपिताधेयतानवच्छेदकमिति विवक्षणीयमि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरदी । व्याप्यत्वासिद्धिरपरा नीलधूमादिके भवेत् । विरुद्धयोः परामर्श हेत्वोः सत्प्रतिपक्षता ॥ ७७॥ भावग्रहसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकः । सत्पतिपक्षे तु प्रतिहेतुः साध्याभावसाधकः अत्र हेतुरेक एवेति विशेषः साध्याभा- वसाधक एव हेतुः साध्यसाधकत्वेनोपन्यस्त इति । अश- क्तिविशेपोपस्थापकलाच विशेषः सत्मतिपक्षः साध्याभाव व्याप्यवान् पक्षः अगृहीताप्रामाण्यकसाध्यव्याप्यवन्यो- पस्थितिकालीनागृहीताप्रामाण्यकतदभावव्याप्यवखोप- स्थितिविपयस्तथेत्यन्ये । अत्र च परस्पराभावव्याप्यवत्ता ज्ञानात् परस्परस्यानुमितिवन्ध फलम् । अत्र केचित् य- व्यभिचारविषपकावस्प प्रतिरन्धाताशून्ये व्यभिचार इति याने वृत्तिते नि वाच्यम् । नादशाविशिष्षविपायतात्तस्य वैशिष्टयपिपयितालोमयरूपनया तयो प्रत्यकम्प्रतिवन्यकतान्यत्तितावच्छेदक्योमयस्मिस्तादृशत्तितावन्छेदकत्व- स्योपादयितुमशस्यतात्तथापि स्वन्यापकत्वमेगनाीतीरपट्टीत्तत्यन्तथा च ता. शनिश्चयत्तित्वविशिष्टयपावच्छिन्नविपयिताल्यापक्मनुमितिप्रतिबन्धात्वन्तद्- पावरिउन्नो दोप इत्यपपर्यपमानायापकनाशरीरे च विशिष्टाविकरणताप्रवेशान्नो- पदोपामाश तादृशनिश्नयत्तित्वविशिष्टयपाच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्नाधि- करणाया या प्रतिस्परताशून्यावृत्तित्व विवक्षणीयमिति ध्येयम् । अथ प्रथममत्र ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी। भेम् । नलवत्वावच्छेदेन बन्यभाववत्वपटितस्य वन्यभाववज्जलपवृत्तिनलाइद. न्यसाधादावनन्तर्भूतत्वेन अभाववद्यात्त्यभावस्यावच्छेदकधर्मदर्शनविधया अनुमिति- प्रतिवन्धरुता तदनतिरिक्तवृत्तिविषयिताकतया तत्रातिव्याप्तिः । न च पक्षे साध्य- ग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया सत्प्रतिपक्षभिन्नतया चाभावएव तदन्तर्भावोस्तीति वाच्यम् । तथासति यो यत्र यादृशोपि हेत्वाभासस्तव तव्याप्योपि तत्रैवान्तर्भवती- त्यत्र तदवच्छेदकस्यापि तदन्तर्भावानुवत्या न्यूनताप्रसङ्गात् तस्मादवच्छेदकधर्मदर्श- नविधया प्रतियन्वकता न हेत्वाभाप्तलक्षणवटिकेत्येव ग्रन्थकृता तात्पर्यमित्यहीक- रणीयत्वात् । न न ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिनत्वेन प्रतिबन्धकता विशेषणीया अव- च्छेदकधर्मदर्शनस्य ज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया नोक्तविशिष्टेतिव्याप्तिरिति वाच्य- म् । तथासति जलव्यापको वन्द्यमावो जलवान् हुद इति ज्ञानद्वयकालेपि हृदो वहिमानित्यनुमित्यनुत्पादेन प्रतिपक्षविषयकज्ञानस्यापि ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रति- बन्धकताया वक्तव्यतया तातिन्याप्तिप्रसङ्गात् । न च व्यापकप्तामानाधिकरण्य- रूपन्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षता न स्वीक्रियते किन्तु वहिमवृत्तिपक्षस्यैव सत्प्र- तिपक्षता अन्यथा जलव्यापकवन्यभावकालीनजलादावतिप्रसङ्गापातादिति वाच्यम् । एवमपि साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुरूपविरोधाव्याप्तेरपरिहारात्तस्यापि पक्ष- धर्मताज्ञानकालीनप्रतिबन्धकज्ञानएव विषयत्वान्न चैवन्तद्विपयकत्वस्य प्रतिबन्ध- कततिरिक्तवृत्तित्वात्कथं सामान्यलक्षणाकान्तता पक्षवृत्तित्वविशिष्टस्यतादृशहेतोरेव विरोधत्वोपगमे पर्वतो वहिमान जलादित्यादौ वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजला- देविरोषत्वानुफ्पत्ते. पक्षवृत्तित्वादिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयसामा- न्ये ऽनुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मताग्रहकालीनत्वोभयामावस्तपापच्छिन्नो दोष इ. त्येवोक्तलक्षणपर्यवप्सितार्थ इत्युपगमादिति । तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृतानुमिति- प्रतिबन्धकतानवच्छेदककिञ्चिदवच्छिन्नविपयिताशून्यत्वेन तादृशनिश्चयो विशेषणी- य. उक्तविशिष्टविषयकनिश्चयश्च तथाविधाधेयतात्तावच्छिन्नविपयिताशाल्येनेति न समातिव्याप्तिः हृदो वन्ह्यभाववानिति निश्चयस्यापि तथाविधहदलप्रकारतानिरूपि- तनिरवच्छिन्नविशेष्यताशालित्वादुक्तं किञ्चिवच्छिन्नेति । यद्यप्येपंसति एकदेशा- तिव्याप्तिरेकदेशविपयकस्यापि ह्रदो वनयभाववानिति निश्चयस्यापि तथात्वात्तथापि निश्चये यत्पावच्छिन्नविपयित्वाघटितविपयिताशून्यत्तमपि निवेश्य सापि निरसनी- या एकदेशविपयकतादृशनिश्चयस्याप्रसिद्ध तादृशविपयितासमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वमेव तद्घटकमिति ध्येयम् । इत्यच्च जातिमान् वन्ह्यभाववानिति ४२ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नातिरिक्तवृत्तित्वात् किं तु व्यभिचारादिविशिएं हेत्वादिकमादायैवेति व्य- भिचारादिविशिष्टं हेत्वादिकमेव दोप इति भावः । ननु व्यभिचारादि- विशिष्टस्य हेतोदोपत्वे तद्वत्त्वस्य हेतावभावाद्धेतौ दुष्टत्वव्यवहारो न स्या- व न च तादात्म्येन तद्वत्त्वं विवक्षणीयमिति वाच्यं तथा सति वन्ह्यभाव- विशिष्टदादेः तादात्म्येन धूमे ऽभावेन दपक्षके धूमस्य दुष्टत्वं न स्या- दत आह । तद्वत्त्वं चेति । न च वहिव्यभिचारविशिष्टद्रव्यत्वादेधूपि स. वादतिव्याप्तिरिति वाच्यं यादृशविशिष्टविषयशनत्वेन यद्धेतुकानुमिति. प्रतिबन्धकत्वं तादृशविशिष्टाथयतदेतत्वस्यैव दुष्टत्वादिति । सत्प्रतिपक्षा- देरनित्यदोपत्ववादिनां मतमाह । परे विति । च च वन्यभावादिव्याले- यत्पदेनोपादातुं शक्यत्वेपि तस्या धूमात्तितया न धूमस्य दुपत्वं स्यादत आह । तहत्त्वं चति । सानोति । एकछानविषयत्वेन तद्वत्त्वमित्यर्थः । तद- त्वस्य साध्याभाववस्वस्य तत्र वाधकालीनधूमादिसद्धनावित्यर्थः । अत्र ज्ञानवारणायोक्तगुरुतरविशेषणमपि देयमेवेति तदीयविपयितायाः प्रतिबन्धकतानव- च्छेदकत्वादेव तद्वारणसम्भवादेवञ्च ग्रन्थकृलेखनस्वरसाधनूपपदेन वन्ह्यभाववद्धद- सोमयोपादानेपि न क्षतिः उक्तप्रतिबन्धकज्ञानयोरेतद्विशेषणेनैव कारणात् । न चै- वप्रमेयत्वादिविशिष्टव्यभिचारादतिव्याप्तिवारणाय तादृशविशिष्टान्तरघटितत्यनि- वेशोपि नोपादेय एतदतिमहालाघवं के चित्तूतविशिष्टे ऽतिव्याप्तिवारणाय याद शवैशिष्ट्येति । अथैव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशेपि क्षत्यमावादनतिरिक्त- वृत्तित्वनिवेशनमफलमिति चेसरित्यज्यतां तदपि सावताप्यनाहार्यत्वादिविशेषणा- नितेशेन लाघवातिशयस्यैव सम्पत्तिरिति । वस्तुत उत्कविशिष्टे ऽतिव्याप्तिवारणा- य स्वातन्त्र्येणैव प्रतिवन्धकतानवच्छेदककिच्चिदवच्छिन्नविपपताशून्यज्ञानविषयत्व- रूपं विशेषणमुपादेयम् । एकदेशादावतिव्याप्तिवारणायाव्यापाविपयिताशून्यत्सा- दिविशेपितनिश्चययद्पावच्छिन्नविषयत्वमित्यादिविशेष्यदलमित्यत्रैव अन्यकृत्तात्पर्य- मिति दिक् । के चित्तूतविशिष्टे ऽनिव्याप्तिवारणाय यादृशविशिष्टविषयकनि. श्थयविशिष्टविषयकनिश्चयो ऽनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिज्ञानवैशिष्ट्यानव- ठिन्न प्रतिबन्धक्तानवच्छेदकतातादृशविशिष्टविपपिताद्वयशून्यप्रतीतिविषयत्वेन ता. शविशिष्टो विशेपणीय विशिष्ट्यविपयतायां यावतामनवच्छेदवत्तविशेषणात् पयमावविषयकनिश्चयविशिष्टवद्यमावद्भदविषयकनिश्चयत्वम्यानुमितिमतिबन्ध ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रतिपरामर्शकालीने घूमादिसद्धेनौ । तत्कल्पनात् मानस्य सम्बन्धत्यक- ल्पनात् । ननु सदेतावपि बाधित इति व्यवहारेण सम्बन्धत्वकल्पनं ज्ञान- स्य भविष्यतीत्यत आह । सौति । वाधभ्रमकालीने सद्धतावित्यर्थः । प्रत्युतायं न बाधितः पुरुषस्तु भ्रान्त इत्येव व्यवहारादिति भावः । ता- दृशव्यवहारयोः स्वानुभवमात्रसाक्षिकत्वमाहुरित्यस्वरसीजम् । यथाश्रुत- विरोधित्वत्यागे चीजमाह तेनेत्यादिना । ननु तद्धेतकतत्साध्यकानुमिति मति तदेतो तरसाध्यव्यभिचारग्रहाभावो हेतुर्वाच्यस्तत्राह । तदभावेति । न क्षतिः नाव्याप्तिः । नन्वत्र लक्षणे ऽवच्छेदकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशे- पः पूर्वोक्तदोषादित्यनतिरिक्ततित्वमेव निवेशनीयं तथा च धूमवान् प- हेरित्यादौ प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारे ऽतिव्याप्तिस्तद्विषयकत्वस्य प्रतिवन्ध- कतानतिरिक्तवृत्तित्वादत आह । संक्षेप इति । प्रकृतानुमितिमतिवन्धक- तावच्छेदकातरायटितत्वेनानुमितिविरोधितावच्छेदकं विशेषणीयं प्रमेय. त्वविशिष्टव्यभिचारश्च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतो यो व्य- भिचारस्तद्घटित एवेति न तत्रातिप्रसङ्ग इति दिक् । नन्वत्रानुमितितक कतानतिरिक्तवृत्तिवेपि न वन्यभाववद्धदादावसम्भवप्रसङ्ग इत्याहुः । व्यभिचार- त्वादिविशिष्टेति । वहिमस्य व्यभिचारी पक्षे साध्यस्य वाध इत्यादिव्यवहारात् साध्याभावयवृत्तित्वस्य व्यभिचारपदार्थत्वे साध्याभावस्यैव बाधपदार्थत्वेन प्रसिद्ध- तया साध्याभावववृत्तित्वस्यैव प्रकृते व्यभिचारपदार्थता बोध्या व्यभिचारादिक- मित्यादिना साध्याभावरूपाधपरिग्रहः तादृशविशिष्टाश्रयतहेतुत्वस्यैवेति । तथा च पन्ह्यभावववृत्तिद्रव्यमितिज्ञानत्वस्य तख़्महेतृकानुमितावप्रतिबन्धकत्वान्न ता- दृशद्रव्यविशिष्टत्वेपि धूमस्य घूमो दुष्ट इति व्यवहारापत्तिरिति भावः । ननु तद्धे- तुकमिति । न च तद्वेतुकस्वन्तत्परामशेत्तरत्वन्तथाचोभयपरामर्शोत्तरं यत्र एकहेतो व्यभिचारज्ञानन्तत्रानुमितिरुभयहेतुकत्वेन तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । अव्यव- हितोत्तरत्वसम्बन्धे तद्धेतुर्मिकव्यभिचारज्ञानविशिष्टान्यत्वस्यैव प्रकृते तद्धेतुकल- पत्वादिति प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकमित्यस्य विषयविधेयेत्यादिः । तथा च यादृशविपयकत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिकवृत्तितादृशविशिष्टान्न राघटितत्वे. नेति यादृशविषयविशिष्टविषयकत्वन्तथाविधं तादृशविशिष्टो दोप इति पर्यवसितो. थः अघटितत्वस्य तदविषयकप्रतीतिविषयत्वरूपत्वेन खस्मिन् स्वविषयकप्रतीनि- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी। रणमानान्यतरप्रतिबन्धकत्वमन्यतरनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपकत्वघटितं यदि तदा पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ वन्ह्यभावविशिष्टहूदस्यापि दोपतामस- का तस्य पर्वतोवहिमान् हुदो वतिमानिति समूहालम्बनात्मकमकृनानुमि- तिनिष्ठमतिवध्यतानिरूपितमतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् यदि च तासा- न्यतरत्वावच्छिन्नपूतिवध्यतानिरूपकत्वघटितं तदा तादृशान्यतरत्वस्य क- स्य चित्पूतिवध्यतानवच्छेदकतयासम्मवः तादृशान्यतरत्वव्यापकपतिव- ध्यतानिवेशे च व्यभिचारादा बाधादी चाव्याप्तिः व्यभिचाराटेरनुमित्य. विरोधितया वाधादश्च व्याप्तिनानाविरोधितया तत्पूनिवध्यतायास्तथा- विधान्यतरत्वाव्यापकत्वात् किं च तद्धर्मावच्छिन्नपक्षकतद्धर्मावच्छिन्नसा- ध्यकतधर्मावच्छिन्नहेतुकानुमितितत्करणद्वानान्यतरविरोधित्व लक्षणे नि- विपयावाभावान्न व्यभिचार इत्यन्तरपदन्तच न स्वभिन्नार्थकं व्यभिचारादेः प्रमेय- त्वविशिष्टव्यभिचाराभिन्नत्वेनातिव्याप्तिवारणासम्भवात् किन्तु स्वविषयकप्रतीति- विषयत्यं यद्यपि प्रमेयत्ववृत्तिप्रमेयत्वादित्यादाववृत्तित्वाभावववृत्तिप्रमेयस्वरूपव्य- भिचारे ऽव्याप्तिस्तस्य वृत्तिप्रमेयत्वरूपवाधघटितत्वात् तथापि प्रतिबन्धकतायामेव विशिष्टान्तरविषयकत्वानवच्छिन्नत्वन्देयं व्यानिशानप्रतिबन्धकताया बाधविपयि- ताव्यापकत्वविरहेणोक्ताव्याप्तिविरहादिति विभावनीयम् । के चित्तु स्वसनातीय- विशिष्टान्तराघटितत्वानिवेशान्नोक्तदोष बाधस्य हेलाभातविमानकरूपेण व्यभिचार- सजातीयत्वविरहान्न दोप इत्याहुः तन्न मनोरमम् विशिष्टान्तराघटितत्वात्तद्गटित- हेत्वाभासविमानकरूपेणैव साजात्य विवक्षणीयम् । अन्यथा व्यभिचारविशिष्टमेय- त्वादी हेत्वाभासविभानकरूपस्यैवाभावेन स्वपदेन तस्योपादातुमशक्यत्वेन विशि- एन्तिराघटित यन्मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादि तदन्यत्वम्य प्राप्तत्वात्तत्रातिव्याप्त्यापत्तेः तया च बायोपि व्यभिचारसनातीय एवं विशिष्टान्तरावटितत्वात्तद्घटिनबाधत्व- स्य व्यभिचारेपि सत्वादिति ध्येयम् । यदि च स्वमदमनुयोगिपरमेव स्वसजातीय यद्विशिष्टान्तरन्तदविषयकप्रतीतिविपयत्वमेव लक्षणम् । विशेप्यदलन्नवोपादेयम् उ- दासीनवटादे म्यसनातीयप्रसिधैव तत्रातिव्याप्तिविरहात् सामात्यमपितम्पूर्ण हेत्वा- भासविमानकरूपेणैव विवक्षणीयम् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ शुद्धव्यभिचार- त्वम्यापि सत्वेन व्यभिचारस्य तरसनातीयत्वसम्भवात् । इत्य च व्यभिचारविशि- मयत्वस्य स्त्रसजानीयाप्रसिद्धरेव नातिच्याप्तिरित्युच्यते तदा मूलविरेधातिरिक्तो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी रापरुद्री । वेशनीयं अन्यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतादेः काञ्चनमयत्वाभा- चोहेत्वाभासः स्यात् । एवं च निवतिः पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ न कोपि हेत्वाभासः स्यात् सादृशानुमितेरप्रसिद्धरत आह ! यादृशसाध्येति । स- म्भवति । वायुगन्धवान् स्नेहादिसादौ सर्वहेत्वाभासम्भव इति भावः । हेत्वाभासलक्षणमुल्ल्या मूले वक्ष्यमाणेघनै कान्तिकादिलक्षणेषु क्व चि- होप हृदि निघाय स्वयमनकान्तकादीनां लक्षणान्याह । एवमिति । साधा- रणादीत्यादिना असाधारणानुपसंहारिणोः परिग्रहः । नन्वेतस्यानमिति- तत्करणनानान्यतरविरोधिज्ञानविपयवाभावात् कथं हेत्वाभासत्यमित्यतो दूपकतावीमाह । तेन चेति । एवमपि क्रियतइति । व्याप्तिघटकाव्याभि- चारांशे व्यभिचारज्ञानस्य मतिवन्धकत्वादिति भावः । प्रतियथ्यतइतिव्या- तिपटकीभूतसामानाधिकरण्यग्रहः प्रतिवध्यतइत्यर्थः । एवं च साधारणा- साधारणानुपसंहारिणां व्याप्तिमानपतिवन्धकतारूपकावीनैक्यनैकहेत्वा- भासत्वमुपपद्यते साधारणेनाव्यभिचारग्रहस्यासाधारणेन सामानाधिकर- ण्यग्रहस्यानुपसंहारिणा च व्यतिरेकन्याप्तिग्रहस्य प्रतिबन्धादिति भावः । प्राचीनमतमाह । अन्ये विति । पक्षे साध्यसन्देहदशायामेवासावारण- स्य हेत्वाभासता न तु निश्चयदशायां तदा पक्षस्यैव सपक्षत्वेन निश्चित नैतन्मते दोष इति ध्येयम् । अत्र च प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारो दोप इति व्यवहा- रामापातद्वारणायासी बोध्यः यद्यपि विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशेपि तादृशव्यवहारो दुनिवार तथाविधस्तु शुद्धव्यभिचारित्यम्यापि तत्र सत्येन तेन रूपेण तस्य दोषवे इष्टापत्तिसम्भवात् तथा विशिष्टान्तराघटिनत्वस्य लक्षण प्रवेशे तेन रूपेणोद्देश्यतावच्छे. दकधर्मबोधकत्वनियमोपगमात् दोपपरत्वमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वम्य तथात्वान्न तादृशव्यवहारापत्तिरित्यवधेयम् । ननु तादृशान्यतरत्वव्याप्ययत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्न- प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता यद्पावच्छिन्नविपगिता व्यापिका तद्रूपावच्छिन्न- दोप इत्युक्त्वान दोपः वस्तुतोत्रानुमितिपदम्पले साध्यव्याप्यहेतूभयविधेयकसमूहा- लम्बनानुमितिपरमतो न कोपि दोष सादृशानुमितित्वव्यापकमतिबध्यतानिदेशेन समूहालम्बनानुमितिमादाय दोपवारणासम्भवात् व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेक्तश्च निवेश्यते न साधारण्यानुपसंहारित्वयोर्ने कतरसग्रहादित्यत आह । किञ्चेति । मूले यादृशसाध्यकेति । तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यपक्षहेतु कानुमिनित्वेन किमुद्दिश्य न्या- ·. वारिकावली, मुक्तारली, दिनारी, रामरद्री ! था घटाभावव्याप्यवत्ताज्ञानेपि घटचतु-संयोगे सति घ. टवत्ताज्ञानं जायते यथा च शढे सत्यपि पीतत्वाभावव्याप्य शतत्ववत्ताज्ञाने सति पित्तादिदोपे पीतः शह इति धीरेखें कोटिदयव्याप्यदर्शनेपि कोटिदयस्य प्रत्यक्षरूपः संशयो भवति तथा सत्पतिपक्षस्थले संशयरूपानुमितिर्भवत्येव यत्र चैककोटिव्याप्यदर्शनं तत्राधिकचलतया द्वितीयकोटिभान- प्रतिबन्धान संशयः फलवलेन चाधिकवलसमवलभावः क- ल्प्यतइत्याहुस्तन्न तदभावव्याप्यवत्ताज्ञाने सति तदुपनीत- साध्यवयायत्तत्वभारादित्यानित्यदोपत्व तस्पेत्याह । इत्यं चेति । अ साधारण्यघटकसपक्षवस्य निश्चययटितत्वेत्यर्थः । तत्र निश्चितसाध्यव- ति पक्षे । सापारणादित्रयाणामकहेलाभासतानुपपत्तिर्वदन्तीत्यनेन स्वर सः मुचितः । व्यतिरेकव्याप्तिप्रामतिवन्ध इति । केवलान्वयिसाध्यक चान्वयपाप्तिधानादेवानुमितिरिति भवाः । नन्वेव सायाभावसायका सत्प्रतिपक्षाविरुदस्य भेदो न स्यादत आए । सत्यतिपक्षे विति । प्रतिह तुः प्रतिकूलो द्वितीयो हेतुः । ननु पदि दूपकतावीजैक्यपि हेतुभेदे सत्प तिपक्षो हेत्वैक्य विरुद्धरूप हेत्वाभासान्तरमित्युच्यते तदा पत्रान्वाय यप्रयोगो यद्यद्धर्मावच्छिन्ने दोपव्यवहारम्सम्प्रदायसिद्धस्तावदन्यान्यस्वन्तत्रत्यदोप सामान्यलक्षणमिस्यर्थ तेन निर्वन्हि पर्वतो वन्हिमानित्यनुमितेरप्रतिद्धावपि न क्षति एव च निर्वन्हिसाधने बाधो दोष इत्यादिव्यवहारेपि निर्वन्हिपर्वतोद्देश्यकत्ववन्हि विधपत्तप्रकारकानुमितिविषयकच्च्या न्यायप्रयोगे तादृशान्यतमो बाघ इत्येवार्थे । यद्यपि प्रमेय गगनादित्यादौ गगनामावत्ररप्रमेयमिन्नाप्रसिद्ध्या लक्षणमव्याप्तन्धर्मा- णामन्यतमत्वेन निवेशेपि प्रमेयपक्षतावच्छेटवस्थले अप्रसिद्धितादवस्थ्यम् । वन्ह्य मावभिन्नत्वे सति हूदत्वभिन्नो यस्तदन्यत्वम्य केवलइदत्वप्ताधारण्येन हुदो दाप इति व्यवहारापत्तिश्च तथापि यद्यद्धर्मावच्छिन्ने दोपव्यवहारस्तदवच्छिन्नविपयिता ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुटी । भानविशेपशाब्दबोधादेरनुदयालोकिकसन्निकर्षाजन्यदोष- जन्यज्ञानमाने तस्य प्रतिबन्धकता लाघवान तूपनीतभा- नविशेपे शाब्दबोधे च पृथक् प्रतिबन्धकतागौरवात् । तथा च प्रतिबन्धकसत्वात् कथमनुमितिः नहि लौकिकसनिक- पस्थले प्रत्यक्षमिव सत्प्रतिपक्षस्थले संशयाकारानुमितिःप्रा- माणिकी येनानुमितिभिन्नत्वेनापि विशेपणीयम् यत्र च कोटिद्वयव्याप्यवत्ताज्ञानं तत्रोभयत्र प्रामाण्यज्ञानात् संशयो नान्यथाऽग्रहीताप्रामाण्यकस्यैव विरोधिज्ञानस्य प्रतिबन्ध- ना हेत्वन्तरेण प्रतिरोधस्तत्र सत्प्रतिपक्षी यत्र तु व्यतिरेकिणा तत्र हे- त्व भासान्तरं स्यादतो भेदकान्तरमप्याह । साध्याभावेति । वस्तु- गत्या साध्याभावसाधके हेतावेच तव साध्यसाधकबभ्रम इति स्था. पनावादिनं पति भ्रमरूपाशक्तिसूचकलं विरुद्धस्य न स्वेवं स- स्मतिपक्षस्योति भावः । साध्याभावव्याप्यति । एवं साध्यवदन्यत्वष्याप्य- वान् पक्षः पक्षनिष्ठौ साध्याभावसाध्यवदन्यत्वव्याप्यावपि वोध्यौ अन्य- तमत्वादिना ऽनुमान विभागव्याघातः सत्मतिपक्षध्यवहारोपयिकमन्येषा सत्यतिपक्षलक्षणमाह । अगृहीतति । नित्यत्वव्याप्यशब्दत्ववत्ताशनशून्य- कालीनानित्यवव्याप्यकृतकत्वपरामर्शतत्त्वपि सम्मतिपक्षव्यवहाराभावात् कालीनान्तमुपस्थितिविशेषणम् गृहीतापापाण्यकनित्यत्वयाप्यवत्ताजान- निरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नो दोप इति विक्षया न दोषः एकविधदोषस्थलेपि विशेषणविशेप्यभावतव्याप्यभेदेनान्यतमप्रसिद्धिरवनेया । एत- लक्षणे प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ दोषव्यहारविरहाद्विशिष्टान्तराघटितत्वन्नोपादे- यमेव । नन्वेताशसामान्यलक्षणस्य व चिद्दोपद्वयसाधारण्येन व चिद्दोपत्रयसाधा- रण्येन च हेत्वामासानाम्पञ्चधा विभागो ऽसङ्गव इत्यत आह । वायरित्यादि । तथा च तत्तत्स्थलीयदोपसामान्यलक्षणमभिप्रेत्येव पञ्चघा विभागोच्चारणमिति भाव ।क ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामदी । कालीनानित्यलव्याप्यतकत्वपरामर्शसच्चपि सद्व्यवहाराभावादगृहीता प्रामाण्यकेति प्रथमोपस्थितिविशेषणं तादृशकालीनानित्यत्वव्याप्यवत्ता. परामर्शप्सत्यपि तत्राप्रामाण्यग्रहकाले तथा व्यवहाराभावादगृहीतापामा- ण्यकत्वं द्वितीयोपस्थितिविशेषणम् व्यवहारमात्रापयोगिनो निरुक्तरूपस्य प्र- कृतानुपयोगः उपस्थितिघटितस्योक्तरूपस्य स्वरूपसत एवोपयुक्तस्याभा- सतायामप्रयोजकत्वादित्यस्वरसं रूचयत्यन्यइति । सत्प्रतिपक्षस्य दूपक- तावीनं दर्शयति । अत्रेत्यादिना । सत्पातपक्षस्य संशयजनकलं दूपकता. वीज न त्वनुमितिप्रतिबन्धकलं तदभावव्याप्यवचाडानस्यानुमितिप्रतिव- न्यकत्वे मानाभावादिति रत्नकोदाकारमतं दूपयितुमपन्यस्पति । अत्र के- चिदित्यादिना । अनुमितिर्भवत्येवेति । अनुमिति प्रति तदभावच्याप्यवना- ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वे पानाभावात् क्लृप्ततत्तदभावानमितिसामग्रीभ्यामेव तत्तदभावकोटिकसंशयानुमित्युत्पत्ती संशयानमिति प्रत्युभयव्याप्यवचानि- इवयत्वेनातिरिक्तहेतुताकल्पनभयुक्तगौरवाभावाचति भावः । ननु यदुय- भपभासचउभयमानं तदा पित्तादिदोषसत्त्वेपि पीतल शुक्लत्वोभयस्मृता- बुभयो नापचिरित्यत आह । फलवलेनेति । तथा च तत्र पीतत्वसाक्षा. स्कारस्यैवानुभविकतया शुक्लत्वप्रहेपि पित्तरूपदोपस्य प्रतिवन्धकत्वं कल्प- पित्वा पीतत्वासाक्षात्कारसामग्रथा अधिकचालवत्त्वमेवं दूरत्वदोपे सत्य- पि स्थाणुत्वपुरुषत्वयोः स्मृती संशयस्यैवोदयाचसामग्रयाः समयलयत्व- मेव कल्प्यतइति भावः । वानमात्रे तादृशमानत्वावच्छिन्ने । विशेष दोप- विशेषाजन्ये । गौरवाद कार्यकारणभावद्वयकल्पने गौरवादिति दितिभावः । चिदिति । यम्सपले विपक्षे घेत्यत्र सपक्षवृत्तित्वनिवेशनमनर्थ विरुद्धस्यानकान्ति- कत्वे इष्टापत्ति.। घर्मिण एकत्वेपि विशेषणमेदेन विशिष्टस्य प्रतिबन्धकज्ञाने विपयि- तथा साङ्कर्यविरहेण विभागोपपत्तिरिति भावः । व्याप्तियटकाव्यभिचारांशे इति । इदच्च साध्यवदन्यावृत्तिले सति सान्यसामानाधिकरण्यव्याप्तिरित्यभिप्रायेण व्या- पकसामानाधिकरण्यम्य व्याप्तित्वे तु स्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदक- एवं साधारणो वाध्य तदभावज्ञानस्यैव तज्ज्ञानप्रतिबन्धकस्वादिति ध्येयम् । एक- हेत्वामासत्वानुपपत्तिरिति । निश्चितसाध्यवदवृत्तित्वज्ञानम्य नीलपटावृत्तित्वज्ञातस्य घटवतानानव साभ्यसामानाधिकरण्यवाने प्रतिबन्धकताविरहेण दूषकताबीनामा.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । कथमनुमितिरिति अनुमितेरपि तत्पतिवध्यतावच्छेदकाकान्तत्वादिति भावः। कथंतर्हयभयव्याप्यवचानिश्चयात्मात्यक्षिकःसंशय इत्याशङयन भवत्येव तावद्यावचनिश्चये प्रामाण्यं न गृह्यतेइलाह। यत्र चेति। आश्रयासिध्या- दिना स्वरूपासिद्धिव्याप्यत्वासिद्ध्योः परिग्रहः । साध्यामसिद्ध्यादी. नामाधिस्य निराकरोति।सायाप्रसिध्यादयास्त्विति । आदिना साधना- प्रसिद्धिपरिग्रहः । केपां चिन्मनमाह । एवं वद्विमानित्यादिना । वदन्ती त्यनेनास्वरसस्तद्वीजं तु नीलधूमे व्याप्तिसत्त्वात् कथं व्याप्यत्वासिद्धिः न. च तत्र व्याप्तिसचेपि नीलधूपलस्पानवच्छेदकतया तदवच्छेदेन व्याप्प. खासिद्धिरेवेति वाच्यम् अनतिरिक्तचित्वरूपावच्छेदकत्वस्य नीलधूम- वैपि सत्त्वात् स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाभावाद्व्याप्यत्वामसिद्धिरि- त्यपि न तथा सति पशुपान् सास्नादिमत इत्यादावपि च्याप्यावासिया- पत्तः सास्नाद्यपेक्षया गोत्वादिजातेलघुत्वेन सास्नादेः स्वरूपसम्बन्ध- रूपावच्छेदकत्वाभावात् अस्तु वा नीलधूमत्वादेः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. वेनाप्साधारण्यस्य हेत्वामासत्वानुपपत्तिरिति भाव । ननु केवलान्ययिसाध्यकहेतो- १ष्टत्व तत्साध्यकानुमित्युपपत्तये व्यापकसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिरिति नैयायि- कसिद्धान्तो विरुध्यतइत्याशक्याह। केवलान्वयीति ।प्रतिवन्धकपदम्प्रतिबन्धकग्रह विषयार्थकं तस्य च केवलान्वयिसाध्यशब्दार्थे ऽत्यन्ताभावाप्रतियोगिताध्ये ऽन्वय । भेदो न स्यादिति । यद्यपि साध्याभावव्याप्यवान्पक्ष सत्प्रतिपक्ष विरुद्धस्तु साध्य- व्यापकाभावप्रतियोगी प्रकृतो हेतुरिति स्वरूपभेदो वर्ततएव तथापि यथा साधार- णादीनाम्परस्परवलक्षण्यपि दूपकताबीनस्यैक्पेनैक्हेत्वाभासत्त्वं तथा सत्प्रतिपक्षविरु- द्वयोरपि विरोध्यनुमितिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतारूपद्पकताबी क्यादेकहेलामाम स्यादिति भावः । बोध्याविति । नन्वेवञ्चतुष्टयस्यानुगतरूपाभावात्कथमेकरूपेणी विभागः यदि च साध्याभावोद्बोधकत्वेन विभागस्तदा विरुद्धोप्येतन्मध्यण्वान्नु- भूत इत्यत आह । अन्यतमत्वेति । आदिनैतञ्चतुष्टयविषकधीविषयतावचंदक वत्त्वपरिग्रहः सत्प्रतिपक्षव्यपहारोपयोगिनमित्यनेनैतादृशम्थले प्राचां सत्यनि- वहारमात्रनस्वयं हेतुदोपात्मकस्सत्प्रतिपक्ष इति सूचितप्रथमोपस्पितेत्युपा म- मनलविरोधिपरामर्शद्वयसन्वएव तथाव्यवहारादित्यवधेयम् । प्रकृतानुप्रयोग हता- भासनिरूपणप्रस्तावे उपयोगामाव । नन्वयमेव सत्प्रतिपक्षाभावानेतामय तितो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । दकत्वाभावाचदवच्छेदेन व्याप्त्यमावरूपव्याप्यत्वासिद्धिर्न तु हवामाप्त- सलं अनुमितितत्कारणीभूतव्याप्तिज्ञानाविरोधित्वात् नच वहिमदन्यावृत्तिम मेपवानिति प्रमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्त्यवगाहिज्ञानादनुमित्यापचिना रणाय हेतुतावच्छेदकावच्छेदेन व्याप्तिज्ञानस्यैव कारणतया वया तद्वि रोधितया निरुक्तव्याप्यत्वासिदिहेत्वाभास इति वाच्य तावताप्यनतिरिक्त- वृत्तिरूपावच्छेदकत्वग्राद्यानस्य कारणलोप तत्र स्वरूपसम्बन्यरूपावच्छे दकलाभावग्रहम्य ग्राह्याभावानवगाहितया विरोधित्वात् तस्माद् व्यर्थवि शेपणस्थले न व्याप्यत्वासिद्धिः हेत्वाभासपुरुपस्त्वधिकेन निगृह्यतइति । साध्याभावादिरित्यादिना साध्यवदन्यत्वस्य पक्षावृत्तिसाध्यादेश्च परिग्र हा। तद्धर्मिकतदभावनिश्चयः अनाहार्याप्रामाण्यवानानास्कन्दिततद्धर्मिक- तदभावनिश्चयः । वायव्युत्तरक्षणे लौकिकसन्निकर्पजन्यविशिष्टयुद्धरानु भविकत्वादाह । लौफिकसनिपजन्यति । नन्वेवं तदिन्द्रियजन्गलांकि कवाधनिश्चयोत्तर तदिन्द्रियजन्यलांकिकविशिष्टवुद्ध्यापतिरिति चेन्न अलौकिकत्वं प्रविवध्यतावच्छेदककोयपनिवेश्य तदिन्द्रियजन्यतद्विशिष्ट नोपयोग इत्यत आह । उपस्थितीति । विरोधिपरामर्शद्वयम्य स्वरूपतत एव परा गर्शकार्यप्रतियन्धक्त्वन्न तु नानस्य यादृशरूपावच्छिन्नजानमनुमितिप्रतिबन्धवन्त धूपावच्छिन्नस्यैव हेत्वाभासतया नैतस्य हेत्वाभासतासम्भव इति भाव । सूचयतीति। ननु रत्नकोशकारमते तद्वत्ताज्ञाने तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्याप्रतिबन्यकत्वेन परस्प रानुमिनिप्रतिबन्धकस्य सत्प्रतिपक्षस्यले ऽसम्भवेपि निश्चयासिका ऽनुमित्युत्पत्य शक्तिक्योस्तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानयोमिलितयोस्साध्यसशयहेतुल कल्पनीयमिति गौरवमित्याशङ्कानिराफर्तुमाह । क्लसेति । अयम्भाव तत्तत्परामर्शस्य तत्तद्विधेय कानुमितित्वमेव कार्यतावच्छेदकर तु निश्चयत्वमपि तद्बटनम् । परन्तु एकैक- परामर्शसत्वे कोय्यन्तरमा सक्सामग्रयभावात् निश्चयात्मिका ऽनुमितिर्मति उभय परामर्शमत्वे च कारणवलादपयकोट्याविरोधितया मानात्सशयो भवतीतिनाधिक कार्यकारणभावकल्पन तन्मते इति । उभयम्मृतावपि सशये वोटिद्वयस्योपनयसन्नि कर्षणैव मानान् पीतत्वशुक्लत्वरूपोरिद्वयोपस्थिती पित्तदोपादपि सशयएन स्यान पीतलनिश्चय इनि भाव । आधिक्यमिति मूले नीरमादिहेतुकस्परएव व्याप्य वासिद्धरभिधानादिति भाव | अब चाव्यभिचाविशिक्षसाध्यसामानाधिकरण्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री। ३४७ कत्वादिति । असिद्धिस्तु आश्रयासियाद्यन्यतमत्वम् आ- श्रयासिद्धिः पक्षे पक्षतावच्छेदकस्याभावः यत्र काञ्चनम- यः पर्वतो चह्रिमानिति साध्यते तत्र पर्वतो न काञ्चनम- य इति ज्ञाने विद्यमाने काञ्चनमये पर्वते परामर्शप्रतिव- न्धः फलम् स्वरूपासिद्धिस्तु पक्षे व्याप्यत्वाभिमतस्याभा- वःतन्त्र च इदो द्रव्यं धूमादित्यादी पक्षे व्याप्यत्वाभिमत- स्य हेतोरभावे ज्ञाते पक्षे व्याप्यहेतुमत्ताज्ञानरूपस्य पराम- शस्य प्रतिवन्धः फलम् साध्यामसिच्यादयस्तु व्याप्यत्वा- सिद्धिमध्ये ऽन्तभूताः साध्ये साध्यतावच्छेदकस्याभावः साध्याप्रसिद्धिः एतज्ज्ञाने जाते काञ्चनमयवह्निमानित्यादौ बुद्धौ तदिन्द्रियजन्यलौकिकतदभावनिश्चयत्वेन प्रतिकन्धकत्वोपगमात् तदिन्द्रियजन्योपनीतभानात्मकगाधनिश्चयोत्तरं तदिन्द्रियजन्यलौकिकतद्वि- शिष्टयुद्ध्युदयात् प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ लौकिकत्वनिवेशः नच लौकि- कतदिन्द्रियजन्याभावमापास्थले तदधिकरणे प्रतियोगिनोऽसत्त्वादेव न त- विशिष्टलौकिकमत्यक्षापत्तिरित्यलं तथाविधप्रतिवध्यकभावनति वाच्यं यत्र भावतव्याप्यावपि च्याप्यत्वासिद्धी बोध्यावन्यतमत्वेनानुगम दूपकताबीनव्याप्ति- ज्ञानप्रतिबन्धकतावन्छेदकत्वम् । न चैवन्दूषकताबीजस्यकेन व्यभिचारस्य हेता- भासान्तरत्वन्न स्यादिति वाच्यम् । दूपकताबीनस्यैक्येपि बाधसत्प्रतिपक्षयोरिक व्यभिचारासिद्ध्योर्मुनिना पृथगुपदेशेन हेत्वामामान्तरतासम्भवाचास्वरस इति मूचित इति शेष । सत्वादिति । नीलघूमस्य घूमानतिरिक्ततया धूमव्याप्तिविरहादिति भाव । अनवच्छेदकतयेत्यस्य व्यारित्यादि । तदवच्छेदेनेति । यो धर्मों यस्या नवच्छेदकस्तदवच्छेदेन तदभाव मूलापच्छेदेन वृक्षे कपिसयोगाभाववदिति भाव । अवच्छदालामावारिति । तन्मूलस्य वृक्षवृत्तिरपिसयोगानतिरिक्तवृत्तित्वेपि स्वरू- ·३४८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रतियोग्यधिकरणएवसिनिकष्टारिकरणान्तरवृत्तरभावस्य लौकिकमत्यमा. मकारोपो दोपेण जनितस्तदुत्तरं तदधिकरणे प्रतियोगिनो लौकिकपत्य क्षापादनात् तत्राभावलौकिकमत्यक्षजनकदोपस्य प्रतिबन्धकत्वादेव नेय- मापत्तिरन्यथाऽभावारोपोत्पत्तिक्षण प्रतियोगिप्रत्यक्षापत्तिरिति तु न यत्र विनश्यत्तदवम्यदोषणाभावलौकिकमत्यक्षात्मकारोपस्तदुत्तरं प्रतियोगिपत्य- झापादनात् यत्राभावलौकिकपमासमकालं तद्वितीयक्षणे वा तदधिकरणे मतियोगिमकारकानुभूयमानारोपजनकदोपसमवधानं तत्राभावप्रमोत्तरं प्र तियोगिनो लौकिकमत्यक्षान्मकारोपापादनवारणाय वा इन्द्रियभेदेन तथा विधप्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावोपगमात् शङ्खो न पीतः वंशो नौरग इतिनि- श्चपि पित्तत्तमण्डूकवशाञ्जनादिदोपयशाच्छड्खः पीतः उरग इत्यारोपो- दयात्तत्र व्यभिचारवारणायाह । दोपविगपति । दोपसामान्याजन्यत्वनि- वंशे भ्रममागम्यैव वाघाप्रतिवध्यत्वापत्तिरतो विशेपति। तथा च पित्तमण्डुक- वशाजनाविदोपान् विशिष्योपादाय तदजन्यत्व प्रतिवध्यतावच्छेदकको टी निवेशनीयमिति भावः । नच पित्तद्रव्यात्मकदोपाजन्यत्वनिवेशो व्य- पसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाभावादेव मूलावच्छेदेन वृक्षे कपिसंयोगामावोपगमादिति भाव । व्याप्यत्वासियापत्तरिति । स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्व यस्य नास्ति त- दवच्छेदेन व्याप्यत्वाभावोपगमो व्यर्थविशेषणत्वामावेपि गुरधर्मेण हेतुताया सर्वत्र च्याप्यत्वासिद्धिप्रसङ्गादिति माव । ननु गुरुधर्मेण हेतुताया सर्वत्र व्याप्यत्वासि- द्विरिऐवेत्यत आह । अस्तुयेति । अविरोधित्वादिति । हेतुतावच्छेदकाशे व्याप्त्य- वच्छेदक्तावगाहिनोपि व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मनाज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वोपगमादतएव व्याप्त्यशे निर्धर्मितावच्छेदकादपि वन्हिव्याप्यवानिति शाब्दपरामर्शादप्यनुमिति- रद्दीरियतइति मात्र 1 मीमासमतानुयायी शङ्कते । नचेति । तथा चोचपराम- शम्पलेपि वन्हिव्याप्यो वन्हि याप्य इति ज्ञानान्तरवतो ऽनुमितिनान्यथेति भाव । तादतापि उक्तम्धले ऽनुमितिवारणानुरोधेनापि उपसहरति । तस्मादिति । गुरुधर्म- स्य हेतुनारच्छेदकत्वस्यले सर्वत्र प्राचीनाप्यत्वासिद्धिर्नाद्वीक्रियते अपि तु स्वस- मानाधिकरणान्याप्यतापच्छेदकधर्मान्तरघटितम्य तथात्वम्थलएवेत्यभिप्रायेगाह । व्य- विशेषणम्पइति । अधिनिति । अधिकोनिग्रहम्पानत्वेन घूमादित्युक्त्यैव सा- मजम्ये नीलपदप्रयोगम्याधिकत्वादिति भाव । माभ्याइनेत्यादिना साध्याभावा- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरद्री । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यमरामर्शप्रतिवन्धः फलम् एवं हेतो हेतुतावच्छेकाभावः साधनाप्रसिसिद्धिः यथा काश्चन- मयधूमादिसादौ अत्र हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुताज्ञाना- भावात् तहेतुकव्याप्तिज्ञानादेरभावः फलम् एवं वह्निमान् नीलधूमादित्यादौ गुरुतया नीलधुमत्वस्य हेतुतावच्छेदक- त्वमपि व्याप्यत्वासिद्धिरित्यपि वदन्ति । वाधस्तु पक्षे सा- ध्याभावादिः एतस्य वनुमितिप्रतिबन्धः फलम् तद्धर्मिकत- दभावनिश्चयो लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोपविशेषाजन्यत- द्धर्मिकतज्ज्ञानमात्रे विरोधीति न तु संशयसाधारणं पक्षे साध्यसंसृष्टत्वज्ञानमनुमितिकारणं तद्धिरोधितया च वाधस- र्थः शङ्खः पीत इति भूमे शांशेऽनुभूयमानस्यैव पित्तद्रव्यपीतिम्न आ रोपोपगमेन तदशेपि लौकिकत्वादलौकिकत्वस्य प्रतिवध्यतावच्छेदके नि वेशादेव तर व्यभिचारवारणादिति वाच्य पित्तद्रव्यस्यान्तरानवस्थानद शायामपि तत्पीतिम्नः शङ्खादी प्रत्यक्षादयेन स्मर्यमाणारोपस्यैव तत्र न वीनैः स्वीकारात्तदंशे तस्यालौकिकत्वात् तथा सति शङ्खः पीत इति प्रत्यक्षोत्तरं पीतं साक्षात्करोमीति साक्षात्कारित्वग्रहानुपपत्तिस्तद्व्यञ- कलौकिकविषयतायास्तत्राभारादिति तु न लौकिकविपयताया इव दोप विशेपजन्यत्वस्यापि साक्षात्कारितव्यजकत्वादन्यथायमुरग इति स्मर्य- स्पक्षसाध्यवदन्यपक्षयो परिग्रह प्रतिबध्यतावच्छेदवकोटौ लौरिकसन्निकर्षान- न्यनिवेशस्य फलमाह । बाघवृद्ध्युत्तरेति । एवम् प्रतिवध्यतावच्छेदककोटो लेकि क्त्वनिवेशे तद्विशिष्टबुद्ध्यापत्तिरिति समानेन्द्रियजन्यत्राधबुद्ध्युत्तरलाफिक्सन्निव- पेणापि तद्विशिष्टबुद्धरनुपगमानानिष्टापत्तिरपि सम्भातीति भाव । अलौक्किल लौमिकसन्निकर्षानन्यत्वम् । ननु लौकिकाभाषप्रमाया सत्या प्रतियोगिनि लौकिकास- ·३५० कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, रामल्दी । माणारांप सालास्कारिवग्रहानुपपत्तेः गहलो न पीत' इत्यादितदिन्द्रियन- न्यवाधबुद्ध्युसरं पित्तादिदापगात्तदिन्द्रियजन्यः शहाः पीत हत्यारोपी यदानुभवसिद्धस्तदा पोक्तन्द्रियभेदाभिननिरभ्यप्रतिबन्धकमावपि दोप. विशेपानन्पत्वं प्रतिवध्यतावच्छेदके निवेशनीपमिति पेपम् । ननु वाय- प्रतिवध्यतानच्छेदकको लौकिकान्यत्तस्य निवेसे वापनिश्चयोसर लो- किकसनिकनन्यसंशयापनिरिति चा भून घटवदित्यायाकारकली. किकपूत्पक्षोत्पत्तिकाले बातम्येण कथाशिदुपस्थितम्य पटाभावादेनले पुकारतया भानवारणाय सपानधर्मितावरदकनकोटिकलौकिकपूत्यक्ष सापग्न्या विपरीनकोटिभानपूनिवन्धकत्वमवदयपहागरायम् तथा च चापनिश्चयोतरमपि नापत्तिलौकिकसनिझर्पजन्यसंशयस्प तत्कोटिकली. किकपत्यससामग्न्याः प्रतिबन्धिकायाः सत्त्वेन विपरीतकोटिमानासम्भवा. त् तहि कापि लांकिकसन्निकर्पनन्यसंभयो न स्यादिति चेदोम् । ज्ञान- निकासम्मवादेव न लौकिकनद्वत्तावृध्यापत्तिरिति किं समानेन्द्रियायले पनिषध्य- प्रतिबन्धकभावान्तरेणेति शङ्कते। नचेनि । प्रतियोगिप्रत्यक्षापादनात् तत्प्रत्यक्षापाद- नसम्भवात् लौकिकापावभ्रमम्पले प्रयोजनमुपपाद्य प्रमाम्थले तदाह । यग्रामावेनि । समवधानमिति । इदश्च प्रमातः पूर्वमेव तादृशदोपसमवधाने बाधप्रमेव न सम्भवति प्रतियोगिभ्रमननक्दोपण प्रतिबधादित्यभिप्रायेणोक्तमिति योध्यम् । दोषविशेषा. अन्यत्वनिवेशम्य प्रयोजनमाह । गाड्यो न पीत इत्यादि । भ्रममावस्यवेति । दोपं विना भ्रमानुत्पत्तेरिति मात्रः । मण्ट्केति । मेस्वसाञ्जनरूपदोपाद्वंशे उरगस्य प्र- त्यक्षभ्रमोत्पादादिति भाव ।आदिना इन्द्रनालमन्सादिदोपाणां संग्रहःतय्याकेति। साक्षात्कारत्वनातिव्यनवेत्यर्थः । यद्यनुभवसिद्धइत्यनेन वस्तुतस्तादृशानुभव एवं नास्ति किमर्थ समानेन्द्रियम्थलीयप्रतिवध्यतावच्छेदके तन्निवेशनीयमिति मूचितम्। सशयापत्तिरितीति । संशयनिश्चयसाधारणतद्वत्ताबुद्धित्वस्पैव प्रतिमध्यतावच्छेदक- वेन संशयष्टयमतिबन्धकताया अमावादिति भावः । लौकिक्सन्निकर्षनन्यसेंशय एव न सम्भवतीति । एककोटिलौकिकपत्यतसामग्रीविरोधिकोटिमानप्रतिवन्धकत्वा- दन्यंगा मूलं घट्वदिति निश्चयकालेपि संशयापसेरिति कथं नाधनिश्चयोत्तरं लो- किकसग्निकर्पजन्यसंभयोपपत्तिरिति भावः । समाधत्ते । भूतलमित्यादि । तहीति । एककोटिलौकिक प्रत्यक्षसामग्या विपरीतकोटिमानप्रतिबन्धकतमित्यर्थः । कापि वा- ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । प्रतिपक्षयोर्हेत्वाभासत्वमिति युक्तम् अप्रसिद्धसाध्यकानु- मित्यनापत्तेः साध्यसंशयादिकं विनाप्यनुमित्युत्पत्तेश्च एवं साध्याभावज्ञाने प्रमात्वज्ञानमपि न प्रतिवन्धकं मानाभावा- द्वौरवाच अन्यथासमतिपक्षादावपि तदभावव्याप्यवत्ताज्ञाने प्रमावविपयकत्वेन प्रतिवन्धकतापत्तेः किन्तु भ्रमत्वजा- नानास्कान्दतबाधबुद्धेः प्रतिबन्धकता तत्र भ्रमत्वशङ्कावि- घटनेन प्रामाण्यनानं क चिदुपयुज्यते न च वाधस्थले प- क्षहेतुसत्वे व्यभिचारः पक्षे हेत्वभावे स्वरूपासिद्धिरेख दोप इति वाच्यं वाधज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानादेभेदात् किं च यत्र परामर्शानन्तरं वाधबुद्धिस्तत्र व्यभिचारजानादेकि- पूत्यासत्त्यैव पूर्वोपस्थितकोव्योर्भानसम्भवादिति । यतु संशयपूर्व तत्को- व्यशे लौकिकसन्निकर्पसत्वे कथं संशयस्य न लौकिकत्वं कयं वा तन सं- शये विपरीतकोटिभान तत्कोटिकलौकिकप्रत्यक्षसामग्न्याः प्रतिबन्धिका- याः सत्त्यादिति तन्न तत्र लौकिकसन्निकर्पसत्त्वेपि संशयजनकदूरत्वादि- दोपस्य लौकिकपूत्यक्षपूतिवन्धकस्य सत्त्वेन लौकिकपूत्यक्षसामग्यमावा- दुभयोपपत्तेरित्यन्यत्र विस्तरः । कस्य चिन्मतं दूषयति । न विति । इति धनिश्चयानुत्तरमपि । उक्तशङ्कायामिष्टापत्तिमाह । सशयो न स्यादिति । दूरस्थस्था- ग्वादिसंशयो न स्यादित्यर्थ । न लौकिकत्वमा लौकिकसन्निकर्षजन्यत्व लौकिकस- निकर्पसत्वे कोटिभाने बाधकाभावादिति भाव । उभयोपपतेरिति । सशये लौकिस- निकर्पजन्यस्वस्य विपरीतकोटिभानस्य चोपपत्तेरित्यर्थ । लौकिकसन्निकर्पसत्वेपि तस्य दूरत्वदोषेण कोट्यभानकस्यादिति भाव । अन्यत्र विस्तर इत्यनेन सशयम- नकदोषसामान्याभावे तु सन्निकृष्टकोटोर्नश्चय एवेति सूचितम् । कस्य चिन्मतइति। नतु सशयपक्षतावादिन इति भाव । श्रुत्यात्मनिश्चयवतोपि सिपाधयिषया ऽनुमि ·वारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । चित्करत्वादावस्यानुमितिप्रतिवन्धमत्वं वाच्यं एवं यत्रो. पत्तिक्षणावच्छिन्ने घटादो गन्धव्याप्यपृथिवीत्ववत्ताज्ञानं तत्र वाधस्येव प्रतिवन्धकलं वाच्यं नच पक्षे घटे गन्धस- युक्तमित्यनेनान्वयः। नन्वेवं वाधनिश्चयकाले संमृपृत्वज्ञानाभापादेवा नमित्यभावोपपत्ती वाधीनदयस्य नानुमितिविराधित्वमिति हेत्वाभासले न स्यादत आह । तद्विरोधितयेति । अनुमितिकारणीभूतस्य साध्यसंसृष्ट विज्ञानविरोधितयेत्यर्थः । नन्वप्रसिद्धसाध्यकानुमितिः पुनापि न भवत्ये वेत्यत आह । साध्यसशयेति । ननु सशयशून्यकालेपि सिपाधयिषारा लीनसाध्यनिश्चयात्मक साध्यसंसृष्टत्ववानमस्त्येवेत्यत आह । आदीति । आदिना सिपाधयिषाकालीनसिद्धिपरिग्रहः न च संशयान्तरोत्पत्यैवानु- मितिसिद्धिरिति वाच्य सति विशेपदर्शने संशयायोगात् पक्षविशेष्यक- स्युपपत्तये निश्चयसाधारणसाध्यसप्तर्गज्ञानत्वेनैवैत मते कारणताया प्रतिपादित स्वादिति विभावनीयम् । मूले अप्रसिद्धति । पूर्वगृहीतसाध्यविधेयकेत्यर्थ । तथा च पृथिवीतरत्वव्याप्यामावप्रतियोगिगन्धवती पृथिवीति व्यतिरेकिपरामर्शजन्यसाध्य विशेषणिकाया पृथिव्यामितरभेद इत्यनुमितेरभावापत्तेरित्यर्थ । उत्तरदूपणमवता रयति । नन्यप्रसिद्धति । नभवत्येवेति । आचार्यमते सर्वत्रान्वयव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमिति हेतुव्यतिरेकसहचारेणापि अन्वयव्याप्तिरेव गृह्यते इति तैरङ्गीकारादुभयपरामाद नुमितेरसिद्धत्वादन्वयव्याप्तेसाध्यघटितमूर्तिकत्वेन व्याप्तिज्ञानसमयएव साध्यज्ञा नावश्यकत्वादिति माव । सिद्धिपरिग्रह इति । सिद्धिस्साध्यनिश्चय सिद्धिसत्वे मिपाधयिषा विना नानुमितिरत कालीनान्तम् । तथा च धनगजितेन मेघानुमि तिस्थले सशयनिश्चययोयोरप्यभावेन साध्यवसामानन्नानुमितिहेतृरिति भाव घननितेन मेघानुमितिस्थलेपि सशय कम्पयित्वा लक्षणविलम्बेनैवानुमितिरुपेयते अतो नानुपपत्तिरित्याशङ्कते। न चेति । सशयोत्पत्त्यैवेति पाठ । सतीति । गगितश्र वणानन्तरमेव मेघ याप्यगजितवत्तापरामर्शोत्पत्या तेन मेघाभावकोटिकसशयमतिम न्यादित्यर्थ । न च विशेषदर्शनेन प्रतिबन्धादभावकोटिमानासम्भवान्मनसा निश्चय एवास्त्विति वाच्यम् । तथासति सिद्धे प्रतिबन्धकावेनानुमित्यनुपपत्ते कल्भ्यतइति - ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरूदी। साध्याभावज्ञानत्वपूमानिश्चयो ऽनुमितिपूतिवन्धकस्तभावः कारणमतस्ता- रशमात्वमेव वाघ इति प्राचीनमतं दूपगति । एवमित्ति । पूमात्वज्ञानम- पि पूमावनिश्चयोपि । मानाभावादिति । मामाभावानवगाहिनस्ताहाशान- स्य विरोधित्वे मानाभावादित्यर्थः । ननु पक्षे सान्यायावज्ञानेपि तत्रापा- माण्यज्ञानकाले ऽनुमितेरुदयान साध्याभारतानपूतिबन्धकम् । अस्मन्मते तु तदा साभ्याभावमानपूमावनिश्चयाभावोदवात्रावृमित्युत्पत्तिरत आह । गौरवादिति। तथा च तत्रानुमितिनिहाय संशयनिश्वयसाधारणापामाण्य- धानाभाव एव पूतिवन्धकतावच्छेदककोटी निवेश्यते न तु पक्षविशेष्यक- साध्याभावज्ञानपूमावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं गौरवादित्यर्थः । यत्र पक्षे साध्याभावमानमस्ति न तु तत्र प्रामाण्यवानं न वा ऽपामाण्यवानं तत्राप्य- नुमितिनं भवत्यवेति भावः । साध्याभाववत्पक्षयटितपूमासविषयकत्वे ऽनु- चेत् परामर्शस्यैव नाशापत्याऽनुमित्यनिर्वाहादिति भावः । अत्राप्यन्तरपदम्प्रामादि- कमेयोक्तस्थले पूर्वसशयाभावादिति ध्येयम् । यदि चैतत्पाठे प्रामाण्येप्याग्रहः तदा संशय विनेत्यादि मूलस्य व्याप्तिस्मरणादिनवा परामर्शोत्पत्तिक्षणे पूर्व सशयस्य ना- शादित्यभिप्रायवतां परिकल्प्य घनगर्मितस्यलेपि संशयोत्पत्यनन्तरमेवानमित्तिरित्य- मिप्रायञ्च कल्पयित्वैव संशयो योमनीयः । न च साध्यामावज्ञानस्य ज्ञान- खेन निवेशे सशयधर्मिकप्रमात्वनिश्चयदशायामपि अनुमितिप्रतिबन्धापत्तिरिति वा- च्यम् । इटापत्तेः साध्यामावाशे निश्चितप्रामाण्यकस्य संशयस्यापि साध्यामावनि- इचयसमशीललादन्यथोभयत्रापि निश्चयनिवेशेनैव तन्मते गौरवापत्तिरिति मावः । ग्राह्याभावानवगाहिन इति । यद्धर्यावच्छिन्नमाह्यसाध्यामावानवगाहिन इत्यर्थः । तेन साध्यामावति साध्याभावप्रकारकमित्यप्रामाण्यनिश्चयस्य साध्याभावावगा- हिवेपि नानुपपत्तिः । न साध्याभावेति । न साध्यावनिश्चयइत्यर्थः । प्रति. पादिना साध्याभावनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकस्तोपगमादित्यवधेयम् । गौरवादि- ति । पक्षविशेष्यकत्वापेक्षया पक्षविशेष्यकसाध्याभावज्ञानविशेप्यत्वस्य साध्या- भावनिश्चयत्वापेक्षया साध्याभाववति साध्याभावप्रकारकत्वनिश्चयत्वस्य चातिगुरु- 'स्वादित्यर्थः । नन्वप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितयद्पातच्छिनाविपयकानेश्चयत्वमनुमिति- प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नत्वमेव हि हेत्वाभासलक्षणम् तच्च साध्यव. ति प्रकृतपक्षसाध्यवत्प्रकारकत्वरूपाप्रामाण्यसाधारणमेव अधिकन्तु प्रविष्टमित्यादि। ४५ ·३५४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरदी। मितिप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्त्वसत्त्वातस्याभासत्वं दुर्वारमिति तु न पू मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरिव तादृशविशिष्टान्तरघटितत्वेनाभासत्वायोगा दिति । नन्वगृहीतामामाग्यकसाध्याभावनिश्चयस्य प्रतिस्न्धकले प्रथमो. पस्थितममात्वनिश्चय एव तथा स्यादत आह । अन्ययेति । सत्यतिपक्षा- दावित्यादिना ऽसिद्ध्यादिपरिग्रहः । प्रतिवन्धकत्वापत्तेरित्यस्यानुमित्या- दावित्यादिः । ननु सा-याभावधानममात्वाने ऽनुमितिमतिबन्धस्तदभावे तु नेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रमात्वज्ञानस्यानुमितिप्रतिवन्धकत्वमत आह । किं त्विति । कनिदुपयुज्यत इति । तथा चानुमितितत्कारणमानान्यतरं प्रति साक्षात्पतिवन्धकीभूतबानविपयत्वाभावान्न साध्याभाववानममात्वं हे. वाभास इति भावः । व्यभिचारशानादेरित्यादिना सिद्धिमानपरिग्रहः भेदादिति । तथा च वायस्थले ऽसिदिव्यभिचारान्यतरनियमपि वाध शानस्य व्यभिचारादिविषयकवाभावेन तस्य हेत्वाभासान्तरत्वमिति भा का। न च हेतुमान् पक्षः साध्याभाववानित्याकारक एवं बाधग्रहः कुतो न भवति सामग्रीसत्वात् तथा च व्यभिचारापिकैव वाचवुद्धिरिति वा घ्यं परामर्शात्मकाव्यभिचारशानरूपमतिबन्धकसत्वेन वाधबुद्धर्व्यभिचार- विषयकत्वासम्भवात् एकत्र हेती व्यभिचाराव्यभिचारविषयकीनश्चया. न्यायादिति तादृशाप्रामाण्यस्य हेत्वाभासता तन्मतेतिदुरेत्याशङ्कान्निराकरोति । साध्यामाववत्पक्षेत्यादि । आमासत्वायोगादित्या पूर्वाक्पस्यन्तस्येत्यनुपज्यते।प्रप मोपस्थितेति । उकप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मस्य प्रमात्वामावघटितत्वेन प्रतियोगिज्ञा नविधया प्रमात्मकतानस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मज्ञानात्पूर्वमपेक्षितत्वेन प्रथमोप स्थितत्तलाघवादेव साध्यामावप्रमात्वस्य हेत्वाभासत्वमुचितमिति भाव । असियादीति। यद्यपि न्यभिचारीत्येव वक्तुमुचितन्तथापि सत्यातिपक्षस्येति विरोधस्यापि साक्षादनु मितिप्रतिबन्धकत्वम् व्यभिचारादीनान्तु अनुमित्यादावित्यादिपदयाह्यपरार्मश एवेति तथाभिधानमिति ध्येयम् । साक्षादित्यनेन प्रतिवन्धकत्वोपयोगिज्ञानव्यावृत्ति । तस्ये ति । वाधयेत्यर्थ । व्यभिचारविषयकत्वासम्मवादिति । ननु परामर्शोत्तरम्बाधबुद्धे- यभिचारविषयक्त्वाप्सम्मवेपि परामर्शएव वाघग्रहात्मकास्तु तथा च साध्यव्याप्य हेतृमान्पक्ष साध्यामाववानिति व्यभिचारविषयकबाघवुद्धिसम्मत्र इत्याशङ्कायामाह । एक्वेति प्रतिवन्धकतामावस्य कार्यकालवृत्तित्वेन कारणस्वादिमिति भाव ।इदमुपलक्ष ·कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सम्भवाच ! नन्वयोगोलकपक्षकधूमसाध्यकवहिहेतुके वाधलौकिकप्रत्यक्ष- बन्यभिचारलौकिकप्रत्यक्षमपिव्याप्तिनिश्चय सत्यपि भविष्यतीत्यत आह । किश्चेति । अकिञ्चित्करत्वादिति । व्यभिचारशानं ह्यनुमितौ न साक्षात्म- तिवन्धकं किन्तु परामर्शप्रतिबन्धद्वारा तथा च परामर्शोत्तरकालीनं व्य- भिचारज्ञानमकिञ्चित्करमिति तत्र वापबुद्धिरेव प्रतिबन्धिकेति भावः । व्यभिचारायसङ्कीर्णमपि वाधं मदर्शयति । एवमित्यादिना । बाघस्यवति । तत्र पक्षे हेतुसत्त्वेन स्वरूपासिद्धेः प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभाववत- तित्वरूपस्य व्यभिचारस्य चाभावादिति भावः । बाधतयाप्पभिन्ना ये णम्। एकत्रपक्षे साध्यव्याप्यसाध्यभावविषयकतानासम्भवाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । बाधलौ- किकेति । विरोधिज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ लौकिकसन्निकर्यानन्यत्वानेवेशना- योगोलक(मकपरामर्शोत्तरमपि तद्धर्मिकवाधबुद्धेरपि तदुत्तरमपि वहिधर्मिकधूमामा- ववदयोगोलकवृत्तित्वरूपव्यभिचारविषयकलौकिकप्रत्यक्षम्भविष्यतीत्यर्थस्तथा च ना- धबुद्धयभिचारविषयकत्वमुपपद्यतएवेति भावः। तत्रेति। अनुमित्यादावित्यर्थः। ननु स्व- रूपासियभावेपि व्यभिचारोस्त्येवोत्पत्तिक्षणावच्छेदेन गन्धाभाववनि घटे पृपिवीत्वस्य सत्वादित्यत आह । प्रतियोगिव्याधिकरणेति । व्यभिचारघटकसाध्याभावे प्रतियो- गियधिकरण्यस्याप्रपेशे कपिसंयोग्येतवृक्षत्वादित्यादिसद्धेतोरपि व्यभिचारित्वा पत्तिरिति भावः । अथोक्ताद्धताव्यभिचारित्वापत्तिवारणाय प्रतियोगिव्यधिकरण- सा-याभाववत्पक्षादिरेव बाधत्वनाङ्गीकरणीयः एवमुक्तहेतोस्सत्प्रतिपक्षितत्ववारणा- य प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्यामावव्याप्यवत्पक्षस्यैव सत्प्रतिपक्षत्वमप्यङ्गीकरणीय- म् । यत्तु साध्यस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितसाध्याभावव्याप्तिमत्ताविरोधाभावेन सत्प्रतिपक्षग्रहस्य साध्यग्रहविरोधित्वासत्वात्प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्याप्तिघटित एवं सत्प्रतिपक्षोङ्गीक्रियतइति नोक्तसद्धत्तोः साध्याभावव्याप्यवत्पक्षत्वमिति तन्न तथासति प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटिततदमावव्याप्यज्ञानस्यैव सर्वत्र तद्वतावुद्धि- प्रतिबन्धकत्वमित्याशयात् तथा च पूर्वग्रन्धकारोक्तस्यानुमिति कारणपरामर्शस्य सा- ध्यसंशयप्रतिबन्धकत्वम्यानुपपत्तेः । अनुमितिकारणपरामर्श प्रतियोगिीयाधिकरण्य- घटितव्याप्तेरेव विषयकत्वात् तस्मात्प्रतियोगिवैयधिकरण्यवटितव्याप्तिवटितस्यापि साध्याभावव्याप्यम्य साध्यविरोधित्वमम्मवेन तम्यैव मत्प्रतिपक्षत्वमुचितम् । एक चोत्पत्तिक्षणावच्छिनपटे यत्र गन्धरसाध्यते न तत्र वाघम्समवति । गन्धाभाव ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । त्वात् कथं वाध इति वाच्यं परतावच्छेदकदेशकालावच्छेदक- देशकालावच्छेदनानुमितेरनुभवसिद्धत्वादितिावाधतव्या- प्पभिन्ना ये हेत्वाभासास्तव्याप्या आप तन्मध्यएवान्त- भवन्ति अन्यथा हेत्वाभासाधिक्यप्रसङ्गात् वाधव्याप्यस- प्रतिपक्षो भिन्न एव स्वतन्लेच्छेन मुनिना पृथयुपदेशात् प्रतिपक्षव्याप्यस्तु न प्रतिबन्धक इति प्रघट्टकार्थः। यः सप- क्षइति । सपक्षविपक्षवृत्तिः साधारण इत्यर्थः । सपक्षा निश्चि- तसाध्यवान् विप्रक्षः साध्यवदिन्नः विरुद्धवारणाय सपक्ष- वृत्तित्वमुक्तम् । वस्तुतो विपक्षवृत्तित्वमेव वाच्यम् विरुद्ध- स्प साधारणत्वेपि दूपकनावीजस्य भिन्नततायस्य पार्थ- ऐयाभासास्तयाप्या अपि तन्मध्ये पवान्तर्भवन्तीति । यायः साध्यामा पविशिष्टपक्षादिस्नध्याप्यस्सत्मतिपक्षस्तद्भिन्ना व्यभिचारविरुदासिद्धास्त याप्याना तत्रैवान्तर्भाव इत्यर्थः । व्यभिचारादेरिव व्यभिचारादिव्या प्यस्यापि व्याप्तिग्रहमतिबन्धकवानविषयत्वेन पञ्च इलामासानन्तर्गतले तस्यातिरिक्तहेत्वाभासत्वं स्पादित्यर्थः । न प्रतिवन्धक इति । साध्यामा वव्याप्यवत्ताज्ञानस्य साध्यवत्तावानविरोधिले मानाभावादिति भावः । स्य घटे प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति मैवम् यत्र देशकालयो स्वरूपसम्वाधरू. पपक्षतावच्छेदकत्वन्तत्र तदवच्छेदेन साध्यामात्रवत्वस्यापि बाधवाङ्गीकारादिति ध्येयम् । अत्र न सत्प्रतिपक्षोपि प्रतियोगव्याधकरणगन्धापाकव्याप्यस्य घरेऽस म्भवादत एवासङ्कीर्णवाघोदाहरणमिदम् । अन्यथा सत्प्रतिपक्षप्तीर्णत्वेन वाधस्य हेत्वामासान्तरतानापि न स्यात् । अन्यया सत्प्रतिपक्षस्य बाघव्याप्यत्वनानुपपन्न व्यापकस्याधिकदेशवृत्तिले क्षतिविरहात् । न च गन्याभावस्य केवलस्य सयोगा भाववत्केवलान्वयिता प्रतियोगिवैयविकरण्याटितव्याप्तिपरितगन्धामावव्याप्यवत्व ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ३५७ क्यात् । यस्तूमयस्मादिति । सपक्षविपक्षव्यावृत्त इत्यर्थः ।स- पक्षः साध्यवत्तया निश्चितः विपक्षः साध्यशून्यतया नि- श्चित्तःशब्दोनियःशब्दत्वादित्यादौयदाशब्देनिसत्वस्य सन्देहस्तदासपक्षवं विपक्षत्वं च घादीनामेव तयावृत्तंच शब्दत्वमिति तदा तदसाधारणम् यदा तु शब्दे नित्य- त्वनिश्चयस्तदा नासाधारणं इदं तु प्राचां मतम् । नवीन- दूपकताबीजस्य भिन्नतयेति । साधारणस्याव्यभिचारज्ञाने विरुद्धस्य सा. मानाधिकरण्यग्रहे प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । असाधारण्यघटक सपक्षत्वं निश्चयगर्भ न तु साध्यवत्त्वमात्रमित्याह । सपक्ष इति । एवमग्रीप । सपक्ष- स्वविपक्षत्वयोनिश्चयत्वनिवेशस्य फलमाह । शब्द इत्यादिना । पूर्वमुक्त- मिति । असाधारणः साध्यासमानाधिकरणो हेतुरित्यादिनोक्तमित्यर्थः । केवलान्वयिपक्षक इति । अत्र पक्षता साध्यसंशयरूपा ग्राह्या तेन सर्वस- भिधेयं प्रमेयत्वादित्यादौ यदा सिद्धिः सिपाधयिषा च तदा साध्यनि- वयसम्भवेन सामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिग्रहसम्भवात्तस्य सद्धेतोरलक्ष्य- स्यात्रापि सम्भतेनैवास्यापि सत्प्रतिपक्षसंकीर्णतेवेति वाच्यम् । एतादृशस्य सत्प्र- तिपक्षवाहीकारे घटो गन्धवान् पृथिवीस्वादित्यादिसद्धतौरपि दुष्टत्वापतिरित्यल- पल्लवितेन । इति पाठ इति । व चित्पुस्तके तत्पदरहितस्य पाठस्य दर्शनादेतद- भिहितम् । अपि विपक्षत्वनिर्वचनेपि साध्याभाववन्मानन्न विपक्ष इत्येतल्लाभायैव निश्चितत्वांशनिवेश इति मावः । गृह्यतइति । ननु सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्ध्य- भावरूपति शेषः साध्यनिश्चयेत्यादि सम्भवादित्यन्त सद्धेतुत्वे हेतु । पक्षतेति । तया च मूले पक्षतापरं मावप्रधाननिर्देशत्वादन्यथा अकाशात्यन्तामावो नित्यो ध्वंसप्रा- गमाववादित्यादेरनुपसंहारित्वामावनानुपपत्तरिति ध्येम् । ननु संशयस्य निश्चया- प्रतिबन्धकवेन सर्वत्र साध्यसदेहसत्वेपि व चित् माध्यनिश्चयसंमेवेन सामाना- धिकरण्यनिश्नयो न दुर्घट इत्यत आह । संशयोत्पत्तीति । तदानीमपि घटोभिधेय इत्यादिनिश्चयदशायामपीत्यर्थः । क्षतेरभावादितीति । तादृशनिश्चयकालेपि सर्वम- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, रामस्ट्री । तया सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धयमावस्य तदा केवलान्यायितपि तय नातिव्याप्तिः । अनुपसहारिणो हेलाभासत्वमुपपादयति सर्वमभिधेपमि त्यादिना । सामानाधिकरण्यग्रहस्थलान्तराभावादिति । संशयोत्पत्तिक्षणे निश्चयवारणाय निश्चयं प्रति संशयसामग्न्याः मतिरन्यकत्वस्यावश्ये वा. च्यतपा प्रकृते सर्वत्र साध्यसन्देहसचे तत्पूर्व तत्सामग्न्याः सचेन सा ध्यनिश्वयस्य कुत्राप्यसम्भवेन व्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टम मेयत्त्वादिरूपव्याप्तिग्रहानुत्पादान तनानुमितिरित्यनुपसंहारिणो हेत्वाभा सत्वमिति भावः । सतेरभावादिति । तदानीमपि केवलान्वयिपक्षताकत्व स्यानुपसंहारित्वस्य क्षतेरभावादित्यर्थः । तथा च तत्रानुपसंहारित्वस्य स यात्तस्प व्याप्तिज्ञानानुत्पादप्रयोजनकत्वाभावाद्धत्वाभासत्वानुपपचिरिति भावः । न च सशयसामग्न्याः सत्त्वात् कयं पक्षकदेशे साध्यनिश्चय इति वाच्यं सर्वत्वधर्मितावच्छेदकसंशयसामग्रीसत्वेपि घटत्वादिमितावच्छेद- मिपयन वेति सशयसभवासवगावच्छेदेन निश्चयाभावादिति भाव । ननु किमता वतेत्यत आह । तथा चेति । सामानप्रकारकत्वनैवेति । तद्धर्मितावच्छेदक्सशयसाम प्रया एव तीमतावच्छेदक्कनिश्चयप्रतिबन्धकत्वेन घटत्वावच्छिने चाभिधेयत्व व्याप्यय पदवाच्यत्वपत्तानिश्चयसत्वेन तदवच्छिन्ने सशयसामग्रयभावादिति भाव । समानविषयकत्वेपि तद्विशेष्यकसशयसामग्रमा तविशेष्यकनिश्चयप्रतिवन्धकत्वमित्य थे।ननुसर्वमभिधेयमित्यादी साध्याभावविशिष्टपक्षाप्रसिद्धावपि सशयविषयवसाध्यादे रेवाभासत्वमस्क इत्यत आह । अन्योति । पर्वतो वन्हिमानित्यादी हेत्वाभासवारणाय यद्पावच्छिन्नविषयकत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितपावच्छिन्नस्यैव हे स्वाभासत्वेनाङ्गीकरणीयतया साध्यादेत्तथात्वादिति भाव । ननु धूमइतिप्रतीतेरपि विशिष्टधूमत्वादिविषयक्त्व शुद्धस्य विशिष्टानतिरिक्तत्वादतस्तदर्थमाह | स्वेति । तदर्थत्वात् । अन्तरपदार्थत्वात् । पर्याप्ते प्रत्येक्वृत्तित्वे तु पर्याप्तिसम्बन्धेन ताह शावच्छेदकत्वावच्छिन्नत्वमेव पर्याप्त्यनधिकरणत्वस्थाने वक्तव्यम्प्रत्येकमुमयभिन्न त्वम्येव केवलधूमत्वे विशेषणविशेप्योभयपर्याप्त्यवच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वादिति ध्येयम् । वन्हिमदन्यावृत्तित्वस्येति । पर्वतो वन्हिमान् वन्हिमदन्यावृत्तेरिति स नयायप्रयोगस्य सर्वसम्मतत्वेनेष्टापत्यसम्भवादिति भाव । ननु धर्मान्तरापतित्व वि शेप्यविधयाधर्मान्तरघटित यत्तदन्यत्वमेव विशेष्यविधयानीलघूमत्वप कलेपि पहि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रागरुद्री । मतं तु पूर्वमुक्तम् ।केवलान्वयीतिसर्वमाभिधेयं प्रमेयत्वादि- त्यादौ सर्वस्यैव पक्षत्वात् सामानाधिकरण्यग्रहस्थलान्तरा- भावान्नानुमितिः इदं तु न सम्यक्पक्षकदेशे सहचारग्रहेपि क्षतरभावात् अस्तु वा सहचाराग्रहः तावताप्यज्ञानरूपासि- द्धिरेव न हेत्वाभासत्वं तस्य तथापि केवलान्वयिसाध्यकत्वं तन्त्वमित्युक्तम् | यः साध्यवतीति । एवकारेण साध्यव- वावच्छेदेन हेत्वभावो बाधेतः तथा च साध्यव्या- पकीभूताभावप्रतियोगित्व तदर्थः । असिद्धिं विभज करसाध्यानिश्चयोत्पादे वाधकाभावात् समानमकारक वेनैव विरोधादस- मानविपयकत्वेन प्रतिवन्धकत्येप्याह । अस्तु वेति । तस्य सहचाराग्रहस्य तस्य स्वरूपसत पर विरोधिलेन तमानस्यानुमित्सनुत्पादमयोजकत्वा- मत्वस्य तथा ऽघटकत्वमिति न तस्य व्याप्यतानवच्छेदकतापत्तिरित्यत आह । धमान्यत्वादेरिति । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वेन साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वेन स्व- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकताइशधर्मत्वमेव व्यापकलमिति माव । इतिभ्रमेति । यथार्थत्वे पर्वतो वन्हिमान्धूमादित्यादौ वन्ह्य मावव्याप्यपाषाणमयत्वस्य परामर्शदशाया सत्प्रतिपक्षानुपपत्ते. प्राचीनै तत्रापि सत्प्रतिपक्षाङ्गीकारादिति भाव । साध्यसाध्याभावयोरविरोधस्थले तूभयपरामर्शप्सत्येपि न सत्प्रतिपक्षव्यवहार इति मन्तव्यम् । गन्धगन्यत्वाभावादिति । निरवच्छिन्नवृत्तिकगन्धामावविरहादि- त्यर्थ । तेनोत्पत्तिकालावच्छेदेन घटे गन्धाभावसत्वेपि न क्षति पक्षपदस्य पक्षता- वच्छेदकविशिष्टार्थत्वे तूपत्तिकालीनत्वे विशिष्टघटनिरूपितगन्धाभावनिष्ठाधेयतानि- रवच्छिन्नेन भवति तादृशगन्धाभावतद्विशिष्ट पक्षो बाध इति भाव । अथ वा गन्ध- शून्यत्वाभावाद्वन्धाभावामावादित्यर्थ । गन्धसत्वादिति यावत् । तथा च प्रति- गिव्यधिकरणसाध्याभाववपक्षम्यैव बाधत्वेन कथमत्र बाध इति भाव । पक्षपदस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टार्थकत्वे च देशकालयो पक्षतविच्छेदकत्वस्थले पक्षतावच्छे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । साध्यशून्यो यत्र पक्ष- स्त्वसौ वाध उदाहृतः। उत्पत्तिकालीनघटे गन्धादिर्यत्र साध्यते ॥ ७८ ॥ ते । आश्रयासिद्धिरित्यादि । पक्षासिद्धिरिति । आ. श्रयासिद्धिरित्यर्थः । अपरेति । स्वरूपासिद्धिरित्यर्थः । नीलधूमादिकइति । नीलधूमत्वादिकं गुरुतया न हेतुतावच्छेदक स्वसमानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदकधर्मा- न्तराघटितस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वात् धूमप्रागभावत्वसं- ग्रहाय स्वसमानाधिकरणेति । विरुद्धयोरिति । कपि- संयोगतदभावव्याप्यवत्तामशेपि न सत्प्रतिपक्षत्वमत उ- क्तं विरुद्धयोरिति तथा च स्वसाध्यविरुद्धसाध्याभाव- व्याप्यवत्तापरामर्शकालीनसाध्यव्याप्यवत्वापरामर्श विपया इत्यर्थः। साध्यशून्यइति । पक्षः पक्षतावच्छेदकविशिष्ट इत्यर्थः । तेन घटे गन्धसत्त्वेपि न क्षतिः । एवं मूलाव- च्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्रापि योध्यम् । इति श्रीविश्व- भावादिति भावः । न च तत्र सहचाराग्रहमयोजकः संशय एव हेवाभा- सस्तस्यापि स्वरूपसत एव विरोधित्वात् न च संशयविषयस्य साध्यामा दकावच्छेदेन साध्यामाववत्वस्यापि पृथक् आधतया न बाधानुपपत्तिरिति भाव ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । नाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्तावल्याम- नुमानखण्डम् ।। उपमिति व्युत्पादयति । ग्रामीणस्येति । वविशिष्टपक्षादेरेव तत्रामासत्वामति वाच्यं सर्वमभिधेयमित्यादावाभिधेय- स्वाभावविशिपृपक्षामसिद्धरित्यन्यत्र विस्तरः । तदर्थ इति । तेनासाधार- रणे नातिव्याप्तीति भावः धूपमागमावत्वेति । तस्य व्याप्यतावच्छेदकी. भूत भूमत्वघटितलेन तत्सङ्ग्रहो न स्यादितिभावः। स्वस्य स्वाविषयमती- तिविपयत्वरूपस्वाघटितत्वाभावाद्धर्मान्तरेति। नव नीलघूमत्वस्यापि तार- शधर्मान्तराघटितत्वमस्त्येव धूमत्वस्य नीलधूमत्वाभिन्नत्वाभावादिति वा- च्यं स्वाविपयकमतीतिविपयत्वस्य स्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपकप्रकारता. निरूपितावच्छेदकतापर्याप्त्यनाधिकरणत्वपर्यवसितस्य तदर्थत्वात् शुद्धधू- मत्वपर्याप्तावच्छेदकताकमकारत्वनीलत्वादिविशिधूमत्वपर्याप्तावच्छेदक- साकमकारत्वयार्भेदात् । नन्वेवं वनिमदन्याचित्वस्य वहिव्याप्यताव- च्छेदकतानुपपत्तिस्तस्य वहिवरूपतादृशधर्मान्तरपटितत्वात् धूमान्यान्य- वादाप्यतावच्छेदकत्वापत्तिमिया धर्मान्तरस्य विशेष्यविधया घटकन्व- विवक्षणस्याशक्यत्वादिति चेन्न स्वसमानाधिकरणपदेन स्वव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् वह्नित्वस्य वहिमदन्यात्तित्वाव्यापकत्वाडूमत्वस्य धूमान्या- न्यत्वव्यापकत्वाचोक्तदोपासम्भवाद । स्वव्यापकत्वं च धर्मान्तरस्य स्व- पटकसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वेन अन्यथा धूमालोकान्यतरत्वस्य वहिल्या प्यतावच्छेदकत्वापत्तेः धूमत्वालोकत्वयोः प्रत्येकमन्यतरत्वाव्यापकत्वादिति। विरुद्धयोः परामर्श हेत्वोरित्यत्र विरुद्वयो त्यो परामर्श इति भ्रमवारणाया। स्वसाध्येति।स्वं सत्मतिपक्षत्वेनाभिमतो हेतुः तत्साध्यविरुद्धो यःसाध्याभाव इत्यर्थः। ननूत्पत्तिकालीनपटइत्यादिमूलोक्तमयुक्तं तत्र पक्षे घटे गन्धशून्यत्वा- भावादत आह।पक्षतावच्छेदकेति।कालस्येवदेशस्यापि पक्षतावच्छेदकत्वे वा- धसम्भावानदमदर्शनेन मूलस्य न्यूनता परिह माह । एवामति। वोध्यमिति । तत्र पसे वृक्षे संयोगसत्वपि पक्षतावच्छेदकमूलावच्छेदेन संयोगाभावादि- ति भावः ॥ इति श्रीभारद्वाजकुलाम्बुधिपूर्णचन्द्रवालकृष्णभट्टात्मजमहादे पभट्टविरचित मुक्तावलीप्रकाशे ऽनुमानखाई समाप्तम् ॥ अवसरसङ्गतिम- ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् । सादृश्यधीर्गवादीनां या स्यात् सा करणं मतम् ॥७९॥ यत्रारण्यकेण केनचिद्ग्रामीणायोक्तं गोसदृशो गवयपद- वाच्य इति पश्चाद् ग्रामीणेन कचिदरण्यादो गवयो दृष्टः तत्र गोसादृश्यदर्शनं यजातं तदुपमितिकरणं तदनन्तरं गोसहशो गवयपदवाच्य इसतिदेशवाक्यार्थस्मरणं यजा- यते तदेव व्यापारः तदनन्तरं गवयो गवयपदवाच्य इति ज्ञानं यजायते तदुपमितिः न त्वयं गवयपदवाच्य इत्युप- मित्याह । उपामातीमति । तत्र गवये, सादृश्यदर्शनं सादृश्यप्रत्यक्षम् । तदुपमितिकरणामिति । नवीनमतेनैवद आतेदेशववारपर्यशाब्दवोधः कर- णमतिदेशवाक्यार्यस्मरण व्यापारः सादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनं सहकारीति । साम्प्रदायिकमतं तु सहकारितयावश्यकसादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनस्यैव क- रणत्वं युक्तमित्युपेक्षितम् । स्मरणं यज्जायतइति । सादृश्यविशिष्टपिण्ड- दर्शनस्पोदोधकविधया तादृशवाक्यार्थस्मारकत्वादिति भावः । तदेव इति दिनकरीतरङ्गिण्यामनुमानतरक ॥ अवसरसङ्गतिमिति । प्रतिबन्धकीभूतशिष्य- जिज्ञासानिवृत्या अनन्तरखकव्यत्वमवसर प्रकृते चानुमानोपमानयोयोरपि प्रत्य- क्षोपनीवकत्वेप्यनुमानस्य बहुवादिसम्मतत्वेन निरसनीयाल्पवादिविप्रतिपत्तिकत्वेन सुगमतया अनुमानएव प्रायशो व्युत्पिपित्तो प्रथमतो जिज्ञासा नायतइत्यनुमाननि- रूपणेन प्रतिबन्धककीभूतनिज्ञासानिवृत्या अवश्यवक्तव्यत्वमुपमानस्येत्यवसरसत्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतिर्व्यापार उच्यते । गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥ ८०॥ व्यापार इति । एतेन सादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनोत्तरं यत्रातिदेशवाक्यार्थ- शाब्दबोधस्तत्रातिदेशवाफ्यार्थस्मरणापेक्षाभावानातिदेशवाक्यार्थस्मृतिव्या- पारकं सादृश्यावशिपिण्डदर्शनं करणं किन्तु सादृश्यज्ञानमात्रं करणं वि- शेषणनानविधया तज्जन्यमतिदेशाक्यार्थज्ञानं सादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनं चोभयं व्यापार इति कस्यचिन्मतं प्रत्युक्तम् । यत्र सादृश्यविशिष्टपिण्ड- दर्शनोत्तरमतिदेशवापार्यशाब्दवोधस्तत्रोपमित्यनभ्युपगमात् किन्तु तदु- तरं पुनः सादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनं ततोऽतिदेशवाफ्यार्थस्मरण तदुत्तर- मेवोपमितिरिति भावः । गवयो गवयपदवाच्य इति प्रानं यज्जायतइति । एतेनोपमितिन ममित्यन्तरं किन्तु शाब्दयोपात्मिकैव गोसदृशो गवय इ- त्या सदृशपदनोपस्थितसादृश्यावच्छेदेन गवयपदयाच्यत्वग्रहस्थ गोस- दृशो गवयपदवाच्य इत्याकारस्यैवोपमितिस्वरूपत्वादित्यपास्तम् । गा- यत्वावच्छेदेन गवयपदवाच्यत्वाविपपिण्या उपमितेर्गवयपदनन्यगश्यल- ऽनुमाननिरूपणानन्तरमुपमाननिरूपणमिति भाव । सादृश्यप्रत्यक्षमिति । सादृश्य- ज्ञानस्य प्रत्यक्षान्यस्यैवोपमितिकरणत्वउपमानस्य प्रत्यक्षोपनीयकत्वमेव न सम्भवति सादृश्यविषयकलौकिकप्रत्यक्षानन्तरमेवोपमितिरनुभूयते चेत्यभिप्रायेण ज्ञानपदम्प्रत्य- क्षपरतया व्याख्यातमिति बोध्यम् । एतदिति 1 गवयमिकगोसादृश्यप्रत्यक्षात करणत्याभिधानमित्यर्थः । साम्प्रदायिकमतमुपदर्शयति । अनिदेशाक्यार्थशाब्द- बोधइति । पाक्यार्थस्मरणमिति । व्यापारद्वारा तन्नन्यस्यापि तव्यापार बोपगमादिति भाव । नन्वेवमृद्बोधकान्तरवशायरातिदेशाक्याम्मरणन्तत्र सादृश्यपिण्डदर्शने विनायुपमितिप्रसद्ग इत्यत आह । सारश्यविशिष्टेति । साम्प्रदायिकमतीपेक्षाया ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । विशिष्टोपस्थिति विना शाब्दबोधरूपलासम्मवादिति । न च गो- सादृश्यस्य गवयत्वस्य च प्रत्यक्षेणोपस्थिती कर्य गवयत्वावच्छदेनेव गवयपदवाच्यत्वोपपितिर्न तु सादृश्यावच्छेदेनेवि वाच्यं उपस्थितस्ती- ल्येपि गवपत्वनात्सपेसया गोसादृश्यस्य गौरवगानेन तदवच्छेदेन गवय. पदवाच्यत्वोपमिवरनुदयात् । गवयपदात् गवयत्तमकारकशान्दोघानुप- पत्तेश्च तत्मकारकशाब्दबोधे तदवच्छेदेन शक्तिग्रहस्प हेतुत्वात् नच द्रव्य- त्वविशिष्ट सादृश्यनाद गवयत्तावन्छेदेन गवयपदवाच्यतोपमितेरनुदया- व तद्धर्मविशिप्प्रे सादृश्यमान सद्धर्मावच्छेदेनोपमितिननकं वाच्यं तथा च यदा गवपत्वादिनात्यनुपस्थितिस्तदा सादृश्यनानस्य संस्थाना- दिगुरुधर्मविशिष्ट ग्रहाचदवच्छेदेन गवयादिपदवाच्यत्वोपमित्यापत्तिरिति वाच्यं इष्टापत्तेः तस्याः भ्रमलेन तादृशगुरुधविच्छेदेन गवयादि पदवाच्यत्वासाधककलादिति । इदपुपलक्षणं वैधयेविशिष्टपिण्डदर्शन वीनमाह । सहकारितयेति । युक्तमिति । तदतिरिक्तस्य करणान्तरस्य करुपने गौ- रवादिति भावः। ननु सादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनस्योपमानते ऽतिदेशवाक्यापस्मरणस्य तयापारस्वानुपपत्ति. तज्मन्यत्वे सति तज्जन्यननकम्यैव व्यापारत्वात् स्मरणस्य च ‘स्वसमानप्रकारकानुभवमन्यत्वनियमादिति मूलोक्तमतिदेशवाफ्यार्थस्मरणस्य व्यापार- त्वमसंगतमित्याशङ्कान्निराकुरुते ।मादृश्यति । तया चातिदेशवाफ्यार्थस्मरणस्य पूर्वतन शाब्दबोधजन्यस्वेपि तनोद्वोधकविघया सदृशपिण्डदर्शनमपि कारणमेवेति नानुपप- तिरिति भावः । एतेनेति । अतिदेशवाक्यार्थस्मरणव्यापारकसदृशपिण्डदर्शनस्येवो- पमितिकरणत्वोपवर्णनेनेत्यर्थः । वोघइति । शाब्दबोध इत्यर्थः । अभावादिति । अनुभवात्मकातिदेशवाक्यार्थस्यैव सत्वादिति भाव । नन्वेताशस्थले किं कारणं को व्यापारः शाब्दबोधस्य सदृशपिण्डदर्शनाजन्यत्वेन तद्यापारत्वासम्भवादित्याशङ्का- यामेकदेशिमतानुसारेण व्यापारी प्रदर्शयति । किन्तित्यादि । सादृश्यज्ञानमात्रमि- ति । मात्रपदेन गवयत्वावच्छिन्नविशेप्यकत्वाशम्य प्रतिक्षेप । प्रत्युक्तमिति । उभयोरपि विशेषणज्ञानविधया सादृश्यज्ञानजन्यत्वात् सदृशपिण्डदर्शनमितिदेशवा- क्यार्थज्ञानश्च विनोपमितेरन्दयेन तयोरुपमितिकरणत्वाच विनिगमनाविरहादिति भाव. । एतेनेत्यनेनोकमर्थम्प्रकटयति । यत्रेत्यादि । अनभ्युपगमादिति । नन्वेवन्ता दृशन्थलेप्युपमितेरनुभवसिद्धतया अनुभवापलापप्रप्तड़ इत्यत आह । किन्त्विति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । करणं जलादिविधर्मगुणवती पृथिवीत्यविदेशवाक्यार्थस्मृतिर्व्यापारः पृषि- वीत्वावच्छेदेन पृथिवीपदवाच्यत्वोपमितिः फलमित्यापि बोध्यम् । ननूप- मानस्य प्रमाणान्तरत्वे मानाभावः न च प्रत्यक्षादिमितिविजातीयामि तिकरणत्वात् तस्य मामाणान्तरत्वम् उपमितेः प्रत्यक्षादिमितितो वि. जातीयत्वाभावादिति चेन बक्षुरादिव्यापारविगमेपि उपमितेरुत्पादेन चा. तदुत्तरमेवेति । तथा च क्षणद्वयविलम्बेनोपमितिरुपपादनसम्भवान्नानुभवापलापापत्ति रिति माव । गवयो गवयपदवाच्य इतीति । पिण्डे चक्षुस्संयोगानन्तर योग्यवृत्तित या गवयत्वनातेरपि प्रत्यक्षेण ग्रहणात्तदवच्छिन्नधर्मिकमेव गोसादृश्यज्ञानं गोपद वाच्यत्वप्रकारिकोपमितिरपि नानुपपन्नेति मूलाभिप्राय । यत्तु गोप्सशी गवयपद- वाच्य इत्यारण्यकवाक्याज्जायमानश्शाब्दवोध एवोपमिति न तु प्रमित्यत्तरन्न चैव गोसादृश्यस्यैव गवयपदवाच्यतावच्छेदकत्वमुपमितिविपयो न तु गवयत्यैवेति वा. च्यम् । इष्टत्वादित्याह । तन्मतन्दूपयति । एतेनेति । उपमितेर्गवयो गवयफ्दवाच्य इत्याकारकत्वेनेत्यर्थ । गवयत्वविशिष्टोपस्थिति विनेति । उक्तवाक्यार्थघटकगषयप दश्रवणेति । तदनी गवयत्वमातेरेव प्रत्यक्षतया तद्विशिष्टे शक्तिमाहकप्रमाणाभावेन च वृत्या गवयपदनन्यगवयत्वावच्छिन्नोपस्थितेरसभवेन तदवच्छिनधर्मिकगोपदका- च्यत्वप्रकारकशाब्दवोधासम्भवेन तादृशोपमिते प्रमित्यन्तरत्वावश्यकत्वादिति भा- व । ननु गवयत्वावच्छेदेनैव गवयपदवाच्यत्वप्रकारिकोपमिति न तु मोसादृश्या वच्छेदेनेत्यत्रैव प्रमाणन पश्यामोत उपमिते प्रमित्यन्तरतावश्यकी स्पादित्याशङ्कते। ननेति । त्वन्मतइति शेष । स्वमते तु गवयत्त्वजातिप्रत्यक्षात्पूर्वमेव शाब्दबोधात्म कोपमितेरुपगमादिति ध्येयम् । अनुदयादिति । ननु, प्रत्यक्षेण गवयत्वोपस्थित्यन न्तरगौरवज्ञानेन प्रतिबन्धात् गोप्तादृश्यावच्छेदेन गवयपदवाच्यत्वज्ञानासम्मवेपि तत्प्रत्यक्षात्पूर्वमेवारण्यकपुरुषवाक्यात्तादृशशाब्दवोधोत्पती बाधकाभाव इत्यत आ- ह । गवयपदादिति । अनुभूयते च गवयपदात्तादृश एवं शाब्दबोध इति भाव । नन्यस्तु गवयपदाइवयत्वप्रकारकशाब्दबोधोपपत्तये गवयपदवाच्य इत्युपमित्या गव यत्वस्य गवयपदवाच्यत्वावच्छेदकत्वसिद्धि तथाप्यतिदेशवाक्याद गोसादृश्यसा. मानाधिकरण्येनैव गवयपदवाच्यत्वावगाहिशाब्दबोध इत्यत्र मानाभाव गोसादृश्या वच्छेदेनापि गवयपदवाच्यत्वावगाहिशाब्दबोधोत्पत्ती बाधकामावात् । न च गवय लावच्छिन्ने गक्यपदवाच्यत्वावगाहिज्ञानसामप्रयेव तत्र बाधिकेति वाच्यम् । ता ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । सुपत्वायसम्भवान्न वा मानसत्वम् मानसोत्तरमनुत्पधमानाया उपमिनी मीति मतीतेविपयत्वात् उपमित्यनन्तरं साक्षात्करोमांति प्रतीतेरनुदयेन तत्र प्रत्यसत्वसचे प्रमाणाभावाच अन्यया ऽनुमितेरपि मानसत्वापत्तः । नाप्यनुमितिः व्याप्त्यादिशानं विनाप्युदयात् । न शाब्दं पदनानाजन्यः त्वात् । न स्मृतिः अननुभूतार्थस्य स्मरणायोगादिति संक्षेपः ॥ इति दृशज्ञान प्रति गवयत्वावच्छिन्नधर्मिकगोसादृश्यज्ञानस्य कारणत्वेन प्रत्यक्षेण गवय. स्वानुपस्थितिदशायां तादृशज्ञानघटितोपमितिप्तामाया असम्भवात्तयाचोकशाब्दबो- धवलादेव गोसादृश्यस्यापि गवयपदवाच्यतावच्छेदक्त्वप्तिद्धिनिप्पत्यूहवेत्याशङ्कते । ननेति। महादिति । शाब्दबोधात्मकप्रहादित्यर्थः । तादृशशाब्दबोधोत्पत्तावपि गोसा- दृश्यस्य गुरुत्वेन तत्र गवयपदवाच्यतावच्छेदकत्वस्य वाधितत्त्वात् । वाधितार्थविषयक लेन तस्या भ्रमत्वात् । न तया विपयसिद्धिरिति समाधते । इष्टापत्तरित्यादि। सादृश्य- विशिष्टपिण्डदर्शनमिव वैधय॑पिशिष्टपिण्डदर्शनमपि क्वचिदुपमिती करणम् । अत्र न. लादिवधर्म्यवती पृथिवीपवाच्येत्यतिदेशवाक्यार्थस्मरणं व्यापारः पृथिवी पृथिवीपद- वाच्येत्युपमितिरित्याह । इदमुपलक्षणमिति । ननु नोपमानस्य प्रमाणान्तरत्वं गवयो गवयपदवाच्य इत्युत्तानाभिषिकस्य चाक्षुपत्यैवोपगमसम्भवात् । न च चनापारो परमेष्यतिदेशताक्यार्थस्मरणेनोपमितिदर्शनात् न तत्र चाक्षुषत्वसम्भव इति वाच्य- म् । एवमप्यलौकिकमानप्तप्रत्यक्षत्वसम्मवेनोपमितिविनातीयप्रमितित्वे मानाभावादि. त्याशक्योपमिनोमीत्यनुव्यवसायप्ताक्षिकी विलक्षणप्रमिति व्यवस्थाप्य तत्करणत्वे. नोपमानस्य प्रमाणान्तरत्व व्यवस्थापयति । नन्वित्यादि । साक्षात्करोमीति प्रतीतेर- नुदयेनेति । ननु लौकिकविषयतैव साक्षात्कारत्वव्यंनिका मनसस्तु बहिर्विषये लो- किकसन्निकर्षाभावेन लौकिकविपयत्वाभावात् उपमितेर्मानसप्रत्यक्षेपि तद्वत्तरत्न साक्षात्करोमीति प्रतीतिसम्भवः व्यञ्जकाभावादन्यथा स्वर्गविषयकालौकिकमानसो- त्तरमपि स्वर्ग साक्षात्करोमीति प्रतीतेरुपपत्तेः इत्थञ्चोपमिनोमीति प्रतीतेरपि साह- श्यज्ञानोत्तरमानसमेव विषयोस्तु न तु विजातीयप्रमितिरित्यस्वरसादाह । अन्यथेति । अनुमितेरपीति । व्याप्तिज्ञानोत्तरमानसस्यैवानुमिनोमीति प्रतीतिविपयकत्वसम्भव इ. ति माकः । तथा चानुमिनोमीत्यनुव्यवसायविषयीभूतानुमितियथाप्रमित्यन्तरन्तथोप मिनोमीतिविलक्षणानुव्यवसायभूनोपमिनिरपीति भावः । ननु गवयो गवयपदवाच्यः गोसदृशत्वायन्नैवं तन्नवमिति व्यतिरेखगनृमितिरूपैवोपमितिरस्तूपमिनोगीति प्रतीते ·कारिकावली, युक्तावली, दिनकरी, रामरुद्री । मितिःगवयान्तरे शक्तिमहाभावप्रसङ्गात्॥इति श्रीविश्वना- थपश्चाननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्तावल्यामुपमा नखण्डम् ॥ श्रीभारद्वाजफुलाम्बुधिपूर्णचन्द्रवालकृष्णभट्टात्मजमहादेवमविरचिते मुक्ता बलीप्रकाशे उपमानखण्डं समासम् ॥ रपि शक्षिविधेयकानुमितिरिव विषयोस्वित्याशङ्कान्निराचष्टे । नापीति । सङ्क्षेपइति । नानुमिनोमि न शृणोमि न स्मरामि किन्तुपमिनोमीति प्रतीतेरपि प्रतीत्यन्तरमेवोप मितिरिति भावः।।इति श्रीमदामरुदस्रिविरचितायान्दिनकरीतराङ्गण्यामुपमानतरजः।।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, पदज्ञानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः। शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ॥ ८१॥ शाब्दबोधप्रकारं दर्शयति । पदज्ञानं विति । न तु ज्ञायमानं पदं करणम् पदाभावेगि मौनिश्लोकादो शा- व्दवोधात् । पदार्थधारिति । पदजन्यपदार्थस्मरणं व्यापारः। अन्यथा पदज्ञानवतः प्रत्यक्षादिना पदार्थोपस्थितावपि शा- ब्दवोधापत्तेः । तत्रापि वृत्या पदजन्य वोध्यं अन्यथा घटादिपदात् समवायसम्बन्धेनाकाशस्मरणे जाते आका- शस्यापिशाब्दबोधापत्तेः वृत्तिश्च शक्तिलक्षणान्यतरसम्बन्धः अत्रैव शक्तिज्ञानस्योपयोगः पूर्वशक्तिमहाभावे पदज्ञानेपि तत्सम्बन्धेन स्मरणानुपपत्तेः पदज्ञानस्य हि एकसम्बन्धि- ज्ञानविधया स्मारकत्वम् शक्तिश्च पदेन सह पदार्थस्य स- म्बन्धः स चास्माच्छब्दादयमथों बोद्धव्य इतीश्वरेच्छारूपा उपजीव्योपजीवकभावसङ्गतिमभिप्रेत्याहा मूलेपदज्ञानं विति। एवकारार्थक स्यमूलस्थतुशब्दस्यव्यवच्छेयं स्पष्टपति मुक्तावल्पां न तुझायमानमितिमी निश्लोकादावित्यादिना द्वित्वादिवोधकारिजातीयहस्तचेष्टादेः संग्रहः अन्य था पदार्थज्ञानमात्रस्यव्यापारत्वे। तत्रापि पदजन्यपदार्थोपस्थितावपिघटवलं सप्तम्यर्थः। अन्यथा वृत्त्येत्यस्यानुपादनो ननु वृत्तिदि शक्तिस्तदागहाप ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी,। आधुनिके नाम्नि शक्तिरस्त्येव एकादशे ऽहनि पिता नाम कुर्यादितीश्वरेच्छायाः सत्वात् आधुनिकसङ्केतिते तु न शक्तिरिति सम्प्रदायः। नव्यास्तु ईश्वरेच्छा न शक्तिः कि विच्छेव तेनाधुनिकसङ्केतितेपि शक्तिरस्त्येवेसाहुः । शक्तिग्रहस्तु व्याकरणादितः तथा हि “शक्तिप्रहं व्याकर- गोपमानकोशाप्तवाक्याद्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषादिवृ- तेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः" । धातुप्रकृतिप्र- त्ययादीनां शक्तिग्रहो व्याकरणाद्भवतिक चित् सति बाध- दानीरादेर्योधो न स्यात् तन शक्त्या पदजन्यतीरोपस्थितेरभावादत आ हावृत्तिश्चेति । अन्यतरसम्बन्धः अन्यतरात्मकः सम्बन्धः । अत्रैव प दजन्यपदार्थोपस्थितावेव । सा चेति । यद्यपीश्वरेच्छाया ऐक्याद् घटश ब्दात् घटो वोद्धव्य इतीश्वरेच्छा पटेप्यस्तीत्यतिप्रसङ्गः । एव गङ्गापदज न्यवोथविषयत्वमकारकेच्छायास्तीरोप सत्चाच्छपत्यैव तीरवोधोपपत्तेल क्षणोच्छेदापत्तिस्तथापि गङ्गापदवाच्यत्वव्यवहारस्य तीरेऽभावाद्गगादिप दजन्यत्रोषविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेश्वरेच्छ व गङ्गादिपदानां शक्तिः तीरादिनिष्ठविशप्यताया गङ्गादिपदजन्यबोध विषयत्वमकारतानिरूपितत्वेपि न तस्यास्तादृशविषयतात्वेन तादृशमका रतानिरूपितत्वमपि तु शुद्धविपयतात्वेनेति नातिप्रसङ्गो नवा लक्षणोच्छे द इति । आधुनिक नाम्नि । अाधुनिक पित्रादिभिरेकादशेऽहान सके तिते नाम्नि । इतीश्वरेच्छाया इति । एकादशाहकालानापिघुच्चारणाविप यनामत्वेन सामान्यरूपेणेत्यर्थः । आधुनिकसङ्कोतिते तु आधुनिकमा नसङ्केतित नदीप्यादिपदे तु । सम्पदायमते ऽस्वरस हाद निधाय न चीनमत दर्शति । नव्यास्त्विति । न शकिारीत । तथा सत्याधुनिकसङ्कति तानादिपदाच्छाब्दयोपो न स्यादिति भावः मतपेप्यपभ्रशागर्यादिप ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, के त्यज्यते यथा वैयाकरणराख्यातस्य कर्तरि शक्तिरुच्यते चैत्रः पचतीत्यादौ का सह चैत्रस्याभेदान्वयस्तन गौर- वात् त्यज्यते किं तु कृतौ शक्तिलाघवात् कृतिश्चैत्रादौ प्र. कारीभूय भासते नच कर्तुरनभिधानाच्चैत्रपदोत्तरं तृतीया स्यादिति वाच्यं कर्तृसङ्ख्यानभिधानस्य तत्र तन्त्रत्वात् सङ्ख्याभिधानयोग्यश्च कर्मत्वाद्यनवरुद्धः प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यः कर्मवादीत्यस्येतरविशेषणत्वतात्पर्याविषयत्वमर्थः । तेन चैत्र इव मैत्रो गच्छतीसादौ न चैत्रे सङ्ग्यान्वयः यत्र कर्मादौ न विशेषणत्वे तात्पर्य तद्वारणाय प्रथमान्ते- ति । यदा धात्वातिरिक्ताविशेषणत्वं प्रथमदलार्थः तेन चेत्र इव मैत्रो गच्छतीत्यत्र चैत्रादेवारणम् स्तोकं पचती- दे शक्तिभ्रमादेव बोध इत्यवधेयम् । व्याकरणादिति । भूसत्तायाम् वर्तमाने लडित्यादिव्याकरणादित्यर्थः।लायमादिति। कृतित्वजातेः शक्यतावच्छेदक ले लायवादित्यर्थः । नच कर्तुरनभिधानादिति अनभिहितइत्यधिकारीये ण कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्यनेनानभिहितकर्तरि तृतीयाविधानादिति भावात त्र तृतीयायाम् । तन्त्रत्वात् प्रयोजकत्वात् । ननु कर्तृसयाभिधानएव किम्योजक इत्याशङ्कय तत्सयोजक दर्शयति सख्याभिधानेति । चत्र: पचति तण्डुल इत्यादी कर्मत्वादिलाक्षणिकपथमान्तपदोपस्थाप्यतण्डुलादि व्युदासरयाह कर्मत्वायनबरुद्ध इति । ननु चैन इव मैत्रो गच्छतीत्यत्राख्याते नैकवचनत्वरूपेणोक्तायाःसङ्ख्यायाश्चनेऽन्वयः स्यात् कर्मत्वायनरुद्धत्वा व मथमान्तपदोपस्थाप्यत्वाच किं च पक्वमन्नं भुज्यतइत्याटावत्रादौ सद् ख्यान्वयानुपपत्तिः पाककर्मवस्यान्ने ऽन्वयेन कर्मत्वाचनवरुद्धत्वाभावादत थाह । कर्मत्वादत्यिस्यति । तथा च कर्मत्वपदमितरपदमनवरुद्धत्वं च वि शेपणतया विवक्षितत्वम् । वस्तुत इतरस्यापि न विवक्षा अविशेषणत्वमा ·३७२ कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी, । त्यादी स्तोकादेरिणाय दितीयदलम् तस्य द्वितीयान्तप दोपस्थाप्यवादारणमिति । एवं व्यापारेपि न शक्तिोर वात् स्थो गच्छतीसादौ तु व्यापारे आश्रयत्वे वा लक्षणा जानातीत्यादी वाश्रयत्वे नश्यतीत्यादौ तु प्रतियोगित्ते निरूढलक्षणा | उपमानाद्यथा शक्तिहस्तथोक्तम् । एव कोशादपि शक्तिग्रह सति वाधके क चित्त्यज्यते यथा नी- लादिपदानां नीलरूपादौ नीलविशिष्टे च शक्ति कोशेन चम्य विवक्षितत्वात् अविशेषणत्व प्रकारताशून्यत्व तस्य च शाब्दयोगात् पूर्व चैनादावपि सत्त्वात् चैत्र उव पैनो गच्छतीत्यादौ चैत्रपि सइया न्चयापत्तिः नच चैत्रीय सादृश्यामित्यवान्तरवाश्यार्थबोधस्य पूर्व सत्चात् कथमविशेपणत्व चैत्रस्पति वाच्यम् । यत्र खेलेकपोतन्यायेनगोषस्तत्र चैत्रीय सादृश्यमित्यवान्तरवाक्यार्थबोधस्य पूर्वमभावादतो विशेषणत्वता त्पर्गविषयत्वपर्यन्तानुधावनम् नच चैत्र एव पचति चेत्रश्चन पश्यतीत्या दावेवकारार्थे ऽन्यस्मिन् कर्मादौ च चैनस्य विशेपणत्वात् कथ तत्र सह रपान्वप इति वाच्य विशेपणत्वमात्रेण तात्सर्याविषयत्वस्य विवक्षितत्वाद चत्रस्योक्तस्थले विशेपणत्वमुख्यविशेप्यत्वाभ्यां तात्पर्यविषयत्वात् तत्र स इपान्वयोपपनि यदि च चत्र इव मैत्र इत्यादी चत्रादेयंदा न पिशप णत्व तदा चैनेपि सहख्यान्वयापत्ति' नच शादोगे तात्पर्यज्ञानस्य हे नुमानामिति वाच्य नानातिरिक्तस्यल गान्दयोये तात्पर्यमानस्य हेनु वे मानाभावादित्युच्यते तदा विशपणव विशपणवमानप्रयानवप्रथमा न्नतत्तत्पदानुपस्याप्यत्ल पोध्यम् । न विपणत्व तासगै न विक्षपणत्व माने तात्पर्यम् । तथा च तण्डुल पवतीत्यादी यदि विशेषण यमुरपविशे- प्यत्वाभ्यां नण्डुबारे तात्पर्य नत्र तण्टल मदग्यान्वयवारणाय मधमा नन्यादानि भा । इदमुपरभणम् चरण गुप्पनइत्यादी धारपर्थस्वापादौ ।

·कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी, । व्युत्पादिता तथापि लाघवानीलादावेव शक्तिः नीलादि- रूपविशिष्टे तु लक्षणा इति । एवमाप्तवाक्यादपि यथा को- किलः पिकशन्दवाच्य इत्यादिशब्दात् पिकादिशब्दानां कोकिले शक्तिग्रहः । एवं व्यवहारादपि यथा प्रयोजक- द्धन घट्मानयेत्युक्तं तच्छ्रुत्वा प्रयोज्यवृद्धेन घट आनी सहयान्वयवारणाय न्तपदोपस्थाप्यत्वस्यावश्यकत्वात् । द्वितीयद- लस्य मकारान्तरेणं प्रयोजनं वक्तुमन्यथा प्रथमदलार्थमाह । यद्वेति । चैत्रा- देवरिणामति । तस्य सादृश्ये विशेषणवादीत भावः। द्वितीयान्तपदोपस्था प्यत्वादिति। प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वाभावादित्यर्थः । अत्र कल्पेचैत्र एव प चतीत्यादौ चैत्रे सख्यान्वयोपपादनं सुधाभिविभावनीयम् । इदं त्ववधेयम् सख्यान्वयबोधं पति न स्वातन्त्रेधण मथामान्नपदोपस्थाप्यत्वं हेतुः भा ख्यातेन भावनानवगादिसख्यान्वयवोघस्य कुत्राप्यजननात् सङ्ख्या न्वयवोचलव्यापकभावनान्वयवोपत्वावच्छिन्नहेतुभूततादृशपथमान्तपदोप- स्थाप्यत्वरूपकारणविरहेणैव प्रथमान्तपदानुपस्याप्ये सयान्वयापरयस म्भवाद नच निरुक्तमयमान्तपदोपस्याप्यत्वस्य जन्यतावच्छेदकं भावनान्व यबोधत्वं वेत्यत्र विनिगमनापिरहः सयान्वयमविपघीकृत्यापि भावना न्वयबोधस्यानुभवसिद्धतया भावनान्ययवोधत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वा- घच्छेदकत्वेन सयान्वयबोधत्वस्य तथात्व मानाभावात् । लकारसामा- न्यस्य व्यापारोऽर्थ इति मीमासकमत दूपयति । गौरवादिति । जन्यत्वादि- घटितस्य व्यापारलजात्यपेक्षया गुरुत्वादिति भावः । नन्वाख्यातस्प न यत्नार्थकत्वं स्थो गच्छतीत्यादौ तदभावप्याख्यातपदप्रयोगादत आहारथ इति । रथो गच्छतीत्यत्र गमनानुकूलव्यापारस्य न बोधः किं तु गमनाश्र- यत्वस्यैवेति नवीनमतमाश्रित्याह । आश्रयले येति । लक्षणा निरूढलक्ष णा । क्य नित्तथैव पठः । चक्षुर्मानातीत्यादौ व्यापारे जनकत्व वा लक्ष- णास्वीकारात् जानातीयादावाख्यातस्याश्रयत्वे लक्षणानियमो न सम्भ- वतीत्यत आह । आदाविति । आदिना इच्छति यतते इत्यादेः सङ्ग्रहः ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । तस्तदवधार्य पार्श्वस्थो बालो घटानयनरूपं कार्य घरमान येति शब्दप्रयोज्यमित्यवधारयति ततश्च घटन्नय गामानये- सादिवाक्यादावापोदापाभ्यां घटादिपदानां कार्यान्वितघ- टादो शक्तिं गृह्णाति इत्थं च भूतले नीलो घट इत्यादि शब्दान्न शाब्दयोधः घटादिपदानां कार्यान्वितघटादिवोधे सामर्थ्यावधारणात् कार्यतारोधं प्रति च लिङादीनां साम- त्तिदभावान्न शाब्दबोध इति केचित् तन्न प्रथमतः का- इदमत्र धोध्यं तण्डुलं पचति चैत्र इत्यादी कर्मलं द्वितीयार्यस्तत्र तण्डुल स्थाधयेतयान्वयः कर्मत्वस्य पाके पाकस्याख्यासार्थकता तस्याश्चैत्रइति त. ण्डुलकर्मकपाकानुकूलकृतिमांश्चैत्र इति बोधः । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इ. त्यत्र कृतिस्तृतीयार्थस्तस्थामायतया चेत्रादेरन्वयस्तस्याश्च धावपाके त- स्यात्मनेपदार्थफले तस्य चाश्रयतासम्बन्धन तण्डुले इति चैत्रवृत्तिकृतिज न्यपाकजन्यफलाश्रयस्तण्डुल इत्यन्वयवोधः । कृतां तु कर्ता कर्म चार्यः चैत्रः परता तण्डुलः पक्व इत्यादायभेदान्वयानुरोधानापार्ययोर्भेदान्वय- वोधस्याव्युत्पन्नत्यादिव्यन्यत्र विस्तरः । तथोक्तमिति । उपमाननिरूपणाव सरइति शेपः । शक्तिग्रह इति । भवतीति शेषः । कोशेन ध्युत्पादितेति । गु- शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तदनीति कोशस्योभयत्र शक्तिग्राहकला दिति भावः । लायवादिति । नीलादिमत्वापेक्षया नीलत्वादिजातेलघु- तया शस्यतावच्छेदकत्वादिति भावः । नीलादिविशिष्टे तु लक्षणेति । गु. णवचनान्मसुपो लगिट इति स्मरणाल्लुप्तेन मतुपैव विशिष्टार्थबोधसम्भवेऽलं लक्षणपेत्यपि वदन्ति । तत् घटानयनं न तु व्यवहारेणानयनादिनानुमित- घटानयनादिमिककार्यतानाने पदानां कारणत्वं लाघवात्पदत्वावच्छे. देनैव गृहीतम् एवं च साक्षात्परम्परया वा कार्यत्वान्वितविषयकशाब्द- स्वावच्छिन्न प्रति पदत्वेन कारणतनि कार्यकारणमावः पर्यवसितः इयमेव कार्यान्विते पदानामानुभाविकी शरितः एवं च कार्यान्वितविषयकशा दत्वव्यापीमूनकार्यताविषयकशान्दत्वावच्छिन्नमनककार्यतागचकलिहा ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । यान्वितघटादौ शक्त्यवधारणेपि लाघवेन पश्चात्तस्य परि- त्यागौचित्यात् अत एव चैत्र पुत्रस्ते जातः कन्या ते ग- भिणीत्यादौ मुखप्रसादमुखमालिन्याभ्यां सुखदुःखे अनु. माय तत्कारणत्वेन परिशेपाच्छाब्दबोधं निर्णीय तद्धेतुतया तं शब्दमवधारयति तथा च व्यभिचारान कार्यान्विते श- क्तिः नच तत्र तं पश्येत्यादिशब्दान्तरमध्याहार्य मानाभा- वात् चैत्र पुत्रस्ते जातो मृतश्चेत्यादौ तदभावाच । इत्यं च लाघवादन्वितघटेपि शक्तिं त्यत्का घटपदस्य घटमात्रे दिपदामावाद कथं कोशादितः शक्तिग्रह इति प्रभाकराक्षेपं सन्पसदूपणेन दूपयितुं तन्मतसिदमर्थ प्रदर्शयति । इत्यं चेत्यादिना । एतेन स्मारकश. क्तिमसझे अनुभाविकशक्तिमदर्शनमनुचितमित्याशङ्का निरस्ता । ननु भू- सले नीलो पट इत्पादितः कार्यताविषयकवोधापत्तिः सत्र तादृशपदानां सामर्थ्यावधारणादिति त्वयैवोकवादित्यत आह । कार्यतायो पति- चेति । सामर्थ्याचदभावादिति । कार्यताबोघं प्रति लिङ्गादिपदानां स्व- जन्यकार्यत्वोपस्थितिद्वारा हेतुत्वम् । घटादिपदाना कार्यत्वानुभव प्रति हेतुत्वैपि घटादिपदेषु कार्यत्वास्मारकशक्त्यभावेन स्मारकशक्त्या कार्य- स्वोपस्थापकलिङ्गादिपदाभावान भूतले घट इत्यादितः शाब्दबोध इति मावः । लाघवेनोति । कार्यत्वान्वितघटशाब्दत्वापेक्षया घटशाब्दत्वस्य का- यतावच्छेदकले लाघवेनेत्यर्थः । अत एव कार्यत्वाविषयकवोघं प्रति पदानां हेतुत्वादेव सत्कारणत्वेन सुखदुःखयोः कारणत्वेन तदेतुतया बादशशाब्द- घोघहेतुतया व्यभिचारादिति । घटादिपदैः कार्यताविषयक एव बोयो ज. न्यते इति नियमे व्यभिचारादित्ययः । कार्यत्वाविषयकोषस्य चैत्र पुत्र- स्ते जात इत्यादिपर्दर्जननादिति भावः । अध्याहार्पमिति । तपा च स- प्रापि लोडादिजन्यकार्यवोपस्थितेः सत्त्वेन कार्यताविपयकोषस्योत्पा- दान तादृशीनयमे व्यभिचार इति भावः । तदभावाचति । तं पश्येत्या- दिकार्यताबोधकपदाच्याहारासम्भवाचेत्यर्थः । भहमतं प्रक्षिपन् स्वमतमु- ·३७६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, शक्तिमवधारयति । एवं वाक्यशेपादपि शक्तिग्रहः यथा यवमयश्चरर्भवतीत्यत्र यवपदस्य दीर्घशूकविशेपे आर्याणां प्रयोगः कङ्गो तु म्लेच्छानां तत्र हि अथान्या औपधयो म्लायन्ते ऽते मोदमानास्तिष्ठन्ति इति चास्यशेपादीघशू के शक्तिनिर्णीयते कङ्गौ तु शक्तिभ्रमात् प्रयोगः नानाश- क्तिकल्पने गौखात् हर्यादिपदे तु विनिगमकाभावान्नाना- शक्तिकल्पनम् । एव विवरणादपि शक्तिग्रहः विवरणं तु त- समानार्थकपदान्तरेण तदर्थकथनं यथा घटोस्तीत्यस्य क- कलशोस्तीत्यनेन विवरणात् घटपदस्थ कलशे शक्तिग्रहः । एवं पचतीत्यस्य पाकं करोतीत्यनेन विवरणात् आख्यात- स्य यत्नार्थकत्वं कल्प्यते । एवं प्रसिद्धपदस्य सान्निध्यादपि पसंहरति । इत्यं चेति । लापवादिति । अन्वितघटे शक्तिकल्पनापेक्षया घ टमा तत्कल्पने लाघवादित्यर्थः । यचपदस्पेत्यस्य देहलोदीपकन्यायेना बयः । तत्र हि तादृशद्विविधव्यवहारेण कद्रौ दीर्घशूके वा यवपदस्य श- तिरिति सन्देहे सति । यत्रपदस्येति । वाफ्यशेपार्पशूके शक्तिनिर्णीय इत्यन्वयः । नन्वस्तु यवपदस्य वाक्यपाद् दीर्घशूके शक्तिः कडावपि शक्तिसत्त्वे चाधकाभाव इत्यत आह । नानाशक्तीति । कथं तर्हि हर्यादि पदै नानाशक्तिकल्पनेलत आह । हर्यादिपदे विति । विनिगमकामावा दिति । तत्र कोशस्योभयन तुल्यत्वात् । प्रकृते च वाक्यशेपस्यैव विनि गमकत्वादिति भावः । आख्यातस्य यवार्थकत्वमिति । न च विवरणस्य कर्य शक्ग्रिाहकत्वम् तद्बाचकपदाभावादिति वाच्यं आख्यातं यन्नत्ववि- शिष्टे शक्तं यनत्वविशिष्टशक्ति करोति प्रतिपादितार्थप्रतिपादकत्वादित्य नुमानविषया तस्य शक्तिग्राहकलात् । मसिद्धपदस्पेति।प्रसिद्धार्यकपदस्पे- त्यर्थः । तियधर्मिणि नामार्थान्वयाव्युत्पन्नतया नेदं शक्तिग्रहस्योदाहर णमिति नु न, यो यः शूद्रस्य पचति द्विजोन सौतिनिन्दिन इत्पादौ ति ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । शक्तिग्रहः यथा इह सहकारतरो मधुरं पिको रोतीत्यादी पिकशब्दस्य कोकिले शक्तिग्रह इति तत्र जातावेव श. क्तिग्रहः न तु व्यक्तो व्यभिचासदानन्त्याच व्यक्तिं वि- ना जातिभानस्यासम्भवाद् व्यक्तेरपि भानमिति केचित् तन्न शक्ति विना व्यक्तिभानानुपपत्तेः नच व्यक्तौ लक्ष- णानुपपत्तिपतिसन्धानं विनापि व्यक्तिबोधात् नच व्यक्ति शक्तावानन्त्यं सकलव्यक्तावेकस्या एव शक्तेः स्वीकारात् नचाननुगमःगोत्वादेरेवानुगमकत्वात् किं च गौःशक्येति- अर्थर्मिणि तथान्वयदर्शनेन तादृशनियमस्यासिद्धेः । प्रसङ्गात्परमतनिरा. करणपूर्वकं स्वमते जात्यादिविशिष्टे शक्ति व्यवस्थापयितुं मीमांसकमत- माह । जातावेवेति । जातिविशिष्टे दाक्तिस्वीकारे जातावपि शक्तिग्रह- स्यावश्यकता नागृहीतविशेषणन्यायात् तथा च जातावेष शक्तिलाययात् तदुक्तं विशेष्यं नाभिधागच्छेत् क्षीणशक्तिविशेषणे इति भावः । यस्यां कस्याञ्चिव्यक्तौ शक्तिः सर्वासु वेति विकल्प्य आये दोपमाह । व्य- भिचारादिति । अगृहीत शक्तिकव्यक्तावपि शान्दवोधोदयन तत्र शक्तिशा- नाभावाद व्यभिचार एवेति भावः द्वितीये तमाह। आनन्त्यादिति। व्यक्ति- भेदेन शक्तिभेदाच्छ क्तयानन्त्यमित्यर्थः । असम्भवादिति । जातिभासासाम- ग्रथा एव व्यक्तिमासकत्वादिति भावः । इदमेव कयामिति चद् व्यक्तिवि- शेप्यकजातिप्रकारकशाब्दबोधे जातिविपयकशक्तिनानत्वेन हेतुत्वात् नन ताशवोधे व्यक्तिशक्तिज्ञानस्वेन हेतुत्वमुपगम्य व्यक्तावेव शक्तिः किं ना- ङ्गीक्रियतइति वाच्यं तथा सति उक्तानन्यादिदोपप्रसङ्गादिति । शकि- विनेति । पदजन्यपदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधं प्रति हेतुतया व्यक्तिशतिविना बहानानिर्वाहादिति भावः लक्षणति। तावतैव वृच्या पदजन्यपदार्थोपस्थिते. निर्वाहादिति भावः । अनुपपत्तिमतिसन्धान विनापीति । गामानयेत्यादी गोत्वजारानयनान्चयानुपपत्या गोपदस्य गवि लक्षणास्वीकारोपि गौर- स्तीत्यादी गोलजावेरस्तिलायन्वयानुपपत्तेलेक्षणाबीनस्याभावेन लक्षणा.

·३७८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । शक्तिग्रहो यदि तदा व्यक्तीशक्तिः यदिगोत्वंशक्यमिति शक्तिग्रहस्तदा गोत्वप्रकारकपदार्थस्मरणं शाब्दबोधश्च न स्यात् समानप्रकारकत्वेन शक्तिज्ञानस्य पदार्थस्मरणं शा- ब्दबोधं प्रति च हेतुत्वात् किं च गोले यदि शक्तिस्तदा याः स्त्रीकर्तुमशक्यत्वादिति भावः । स्वमसे पूर्वोक्तदोपमाशङ्कय वारयति । नचेत्यादिना । एकस्या इति । ईश्वरेच्छारूपायास्तस्या एकत्वादिययः । नचाननुगम इति । गोव्यक्तीनामनुगततया विषयतासम्बन्धन शक्तिनान- कारणतायामवच्छेदकत्वासम्भव इत्यर्थः । गोवाटेरेवेति । तथा च गोशाब्द- चौघे गोत्वविशिष्टविषयकशक्तिवानत्वेन हेतुत्वान्नोक्तदोप इति भावः । ननु सर्वत्र पदजन्यपदार्थोपस्थितेहेतुत्वे मानाभावः कथमन्यथा शान्दवोधे संसर्गज्ञानम् । नचैवं पदानुपस्थितयटादेरपि भानापचिरिति वाच्यम् । गो. विशेष्यकगोलमकारकशाब्दयोंप प्रति गोत्वशकितानत्वेन हेतुत्वस्योक्त- स्वादेताशातिमसहनाविरहादित्यत आह । कि चेति । तदा व्यक्तौ शक्ति- रिति । गौः शक्येति विशिष्टवाने प्रमात्मकमेव त्वन्मते ऽन्यथाख्यात्यभा. वात् प्रमायाच वस्तुसाधकत्वादिति भावः। समानप्रकारकत्वनति । ईदृशश- क्तिमानस्य गोत्वमकारकत्वाभावेन गामानयेत्यादौ गोत्वमकारकस्मरण- ग्रान्दवोपयोरनुपपचिरित्यर्थः नच गोपदं गोले शमित्यताशयक्तिग्रह- स्पैव शाब्दवोघे हेतुत्वात् वस्प च शकयो गोत्वप्रकारकत्वात् न त- मकारकान्दयोपानुपपत्तिरिति वाच्यं शक्तिग्रहे यदंशे गोत्वादिप्रकारकत्वं शान्दवोपस्यापि तदंश गोवादिप्रकारकत्वमित्येतादृशसमानप्रकारकत्व- स्य परमते सिद्धान्तितत्वात् । अत परापूर्ववादे ऽपूर्वस्य पूर्वमनुपस्थित तलाद कयं तत्र शकिग्रह इत्याशङ्कय कार्यत्वेन घटादिषु शक्ग्रिहात् यो. ग्यतया चान्दयोथे ऽपूर्वभानामत्युक्तं तैरिति । ननु कार्यवायपाधिमका रकमान्दवोधस्थले तारशसमानप्रकारकत्वम्य तदनुमतत्तेपि जातिमकारक- शानयोपस्यले ताशसमानप्रकारकत्वं न तन्नुमनमत आह ।किं चेति । श- पदावरहेमकं पायपिति । गोत्वयामिकशक्यत्वज्ञानस्य पदधर्मिकगोला. दिसक्तिमानस्य वा चाल्योथे देतृत्वे गोत्वतावच्छिन्नगोत्वविपयताया नि.

·३७९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । गोत्वत्वं शक्यतावच्छेदकं वाच्यं गोत्वत्वं तु गवेतरासम- वेतत्वे सति सकलगोसमवेतत्वम् तथा- च गोव्यक्तीनां शक्यतावच्छेदके ऽनुप्रवेशात् तवैव गौखम् । तस्मात् तत्त- जात्याकृतिविशिष्टतत्तद्यक्तिबोधानुपपत्या कल्प्यमाना श- क्तिर्जात्याकृतिविशिष्टव्यक्तौ विश्राम्यतीति । शक्तं पदं तचतुर्विधम् कचिद्योगिक क्वचिदं क्वचिद्योगरूढं क्वचि- द्यौगिकरूढं तथाहि यत्रावयवार्थ एव बुध्यते तद्यौगिक यथा पाचकादिपदं यत्रावयवशक्तिनरपेक्ष्येण समुदायश- वेश आवश्यकः । मिर्मितावच्छेदकशक्तिवानस्य गोत्वाद्यशे निप्पकारक- शसिज्ञानस्यवाविपरीतदानाविरोधिनः शाब्दयोधाहेतुत्यात् तथा च गोत्वत्वे शक्यतावच्छेदकत्वावगाहितादृशममाया विपयसाधकत्वादोत्वत्वे शक्यताव. च्छेदकत्वसिद्धिरिति भावः । तवैव गौरवामिति । नच गोत्वत्वावच्छिन्न- विषयकशक्तिवानस्य कारणलेपि संभ्रमो न तु नस्य विषयसाधकत्वमिति पाच्य तथा सति प्रतीते कारणतावच्छेदकत्वाद्यशेपि भ्रमत्वस्य वक्तुं श- क्यतया फारणतावच्छेदकत्वादीनां कुत्रापि सिद्धिर्न स्यत् मास्तु वा गो. त्वत्वादीनामवच्छेदकत्व तथापि गवेतरासमवेतत्वादिघटितगोत्वत्वादेमिता. पच्छेदकताद्यात्मक विषयतायाः शाब्दवोधकारणतावच्छेदककोटिप्रवेशप्रयु. क्तगौरवं दुर्वारमेवेति । स्वमतमुपसंहरति । तस्मादिति । व्यक्ताविति । जा स्याकृतिविशित्यक्तावत्र । अवयवसंस्थानविशेषरूपाया आकृतेः शक्यत्वे. पि न जातिपत्तदवच्छेदकत्वम् । सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्य शक्चत्ताव- च्छेदकतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवात् अत्र च परस्परपारत्यागेन परस्परस्य बोधाभावाद त्रिवेकव शक्तिरेतद्वोधनायैव सूत्रे जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थ इत्येकवचनमिति सम्प्रदायः । नव्यास्त संस्थानानुपस्थितावपि गोत्वादिना गवाद्यन्वयवोधाज्जातिविशिष्पक्तावेव शक्तिः संस्थाने च पृथगेव शक्तिः व्युत्पत्तिचिच्याच संस्थानव्यक्त्योरेकपदार्थयोरपि परस्परमन्वयवोधः सोन पदार्थ इत्येकवचनं तु जातिव्यक्त्योरेकशक्तिलाभायैवेत्साहुः। तच्छ- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । क्तिमात्रेण बुध्यते तदूर्द यथा गोमण्डलादिपदं यत्र तु अवयवशक्तिविषये समुदायशक्तिरप्यस्ति तद्योगरूढम् यथा पकजादिपदम्र तथा हि पङ्कजपदमवयवशक्त्या पड्वजनि- कर्तृत्वरूपमर्थ बोधयति समुदायशक्त्या च पद्मत्वेन रूपेण पद्मं बोधयति न च केवलया अवयवराक्सा कुमुदे प्रयोगः स्यादिति वाच्यं रूढिज्ञानस्य केवलयौगिकार्थज्ञाने प्रतिव- न्धकत्वादिति प्राश्वः । वस्तुतस्तु समुदायशक्त्युपस्थितपः ऽवयवार्थपङ्कज निकर्तुरन्वयो लक्षणेनि। गङ्गायां घोप इत्यादी ब्दस्य वक्तृवृद्धिविषयतावच्छेदकीभूतघटत्वाद्यवच्छिन्ने शक्तिः अथ घट- खादीनां शक्यतावच्छेदकत्वे शक्यतावच्छेदकभेदाच्छक्तिभेदापतिः न च शक्यतावच्छेदकभेदेपि शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकस्य घुद्धिविपयताव- च्छेदकत्वस्यैक्यान्न शक्तिभेद इति वाच्यं तस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छे दकत्वे शाब्दबोधे तभानापत्तेरिति चेन बुद्धिविपयतावच्छेदकत्वस्योपल. क्षणतया शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वात् उपलक्षणस्य न शाब्दबोधे भा नानड़ीकारात् घटत्वादेश्व शक्यतावच्छेदकत्वं विशेषणत्वेनैव अतस्तस्य शाब्दबोधे भानं विशेषणत्वं च तत्तत्पदजन्यबोधविषयत्वेन शक्तिविपयत्वं उपलक्षणत्वं च तत्तत्पदजन्यवोधविषयत्वेन शक्त्यषिपयत्वमिति एवमि. दम्पदादिप्वपि तत्रापीदमेतदोः प्रत्यक्षथुद्धिविषये ऽदसः परोक्षवुद्धिविष: ये शक्तिः अत एव तेषां विभिन्नार्थकत्वम् एवं तदोपि इदमा प्रत्यक्षगतं समीपतरवर्तिचैतदोरूपम् अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीया- दित्यपि वदन्ति । किं पदस्य जिज्ञासाविषयत्वविशिष्टे शक्तिसर्वपदस्य व्यापकत्वे सर्व घटा रूपवन्त इत्यादौ घटत्वव्यापक रूपवत्वमिति चोधात् त्वंपदस्य तत्कालीनसम्बोध्यचैत्रत्वादिशक्यतावच्छेदकम् एवमहंपदस्य तत्कालीनस्वतन्त्रोचारयितचैत्रत्वादिस्वातन्त्र्योक्त्या च वाच्यस्त्वया मद- चनान् स राजेत्यादौ न मत्पदात् कवेर्बोध इत्यास्तां विस्तरः । इति श- क्तिग्रन्यः। शक्तं पदं विभजते शतं पदमिति । कचिदिति। किञ्चिदित्यर्थः ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । - लक्षणा शक्यसम्बन्ध- स्तात्पर्यानुपपत्तितः। आसत्तिर्योग्यताकाङ्क्षा- तात्पर्यज्ञानमिष्यते ॥ ८२॥ गङ्गापदस्य शक्याथे प्रवाहरूपे घोपस्यान्वयानुपपत्तिस्ता. त्पर्यानुपपत्तिा प्रतिसन्धीयते तत्र भवति सान्निध्यात् यत्र तुरूव्यर्थस्य बाधःप्रतिसन्धीयते तत्र लक्षणया कुमुदादेवोधः यत्र तु कुमुदत्वेन रूपेण वोधे न तात्पर्यज्ञानं पद्मत्वस्य च वाधस्तत्र चावयवशक्तिमात्रेण निर्वाह इत्याहुः । यत्र तु स्थलपद्मादाववयवार्थवाधस्तत्र समुदायशस्या पद्मवेन रूपेण वोधः यदि तु यौगिकार्थरूढ्यर्थयोः स्वातन्त्र्येण बोधस्तद्यो- गिकरूढम् यथोद्भिदादिपदम् तत्र हि उद्भेदनकर्ता तरुगुल्मादि- रपि बुध्यते यागविशेपोपीति।लक्षणा शक्यसंवन्धइतिालक्षण- या तीरस्य वोध इति।सा च शक्यसम्बन्धरूपा तथा हिप्रवाह एवमपि । मण्डलादीत्यत्र बहुपुस्तकेपु मण्डपादीति पाठः म मामादिकः। मतिबन्धकत्वादिति । न च रूविज्ञानस्य यौगिकार्थबुद्धौ प्रतिबन्धकत्वे प- अोप योग्यार्थस्य पङ्कजनिकर्तृत्वस्य पायो न स्यादिति वाच्यं पनत्वाव- रिछनविशेष्यत्वानिरूपितपङ्कनपदयोगजन्यपङ्कजनिकर्तृत्वावच्छिन्नविषय. ताशालिबांध प्रति रूडिज्ञानस्य प्रतिवन्धकलेन परमिकयोगार्थबुद्धेः प्र. तिवध्यतावच्छदकानाकान्तत्वादिति विरोधिविपयकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं जनकमानविघटकल्वेनेवति नियमभङ्गमस्वरसं माश्च इत्यनेन सूचयन म ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । रूपशक्यार्थसम्बन्धस्य तीरे गृहीतत्वात् तीरस्य स्मरणम् ततः शाब्दबोधःपरंतुयद्यन्वयानुपपत्तिलक्षणाबीजं स्यात्तदायष्टीः प्रवेशयेत्यादी लक्षणा न स्यात् यष्टिषु प्रवेशान्वयस्यानुप- पत्तेरभावात् तेन तत्प्रवेशे भोजनतात्पर्यानुपपत्या यष्टिध- रेषु लक्षणा । एवं काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामिसादौ काकप- दस्य दयुपघातके लक्षणा सर्वतो दधिरक्षायारतात्पर्यविप- णिकारमतमाह । वस्तुतस्त्विति । सानिध्यादिति । रुढ्यर्थस्य सन्निहितो- पस्थितिकस्वादित्यर्थः । व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेपपरत्यनियमादिति भावः । व्यकिवचनानां किञ्चियक्तितात्पर्यकाणां सन्निहितपदत्वमुप- स्थितविशेपपरत्वमित्यर्थः । तथा च पो तात्पर्यसवेन रूढ्यर्थयोगार्थयोः परस्परान्वयवोपजनकसामग्यन्तरसत्वेन च रूढ्यर्थ एव योगार्थान्वयो न कुमुदादाविति न रूढिजानस्य यौगिकार्थबुद्धौ प्रतिवन्धकत्वम् । एवं रू. ट्यर्थयोगार्थयोः परस्परान्वयबोधसामग्रीस्थलएव न कुमुदाद। पङ्कजपदा बोधो यत्र तु तयोः परस्परमन्वयबोधसामग्रीविरहस्तत्र कुमृदादेबोधो भ- पत्येय परं तु कुमुदत्वेन रूपेण कुमुदत्वविशिष्टपकनिकर्तृत्वेन वा लक्षण- या शुदपङ्कजनिकरीत्वे न तु शक्पवेत्याह। यत्र तु रूद्ध्यर्थेत्यादिना । प्रति सन्धीयतइत्यनन्तरं कुमुदत्वेन बोधे च तात्पर्यमिति पूरणीयम् । लक्षण- येति । पकननिकःकुमुदत्वेन बोधो लक्षणपेत्यर्थः । रूट्यर्थयोगार्थयोः प. रस्परसामग्रीयिरहोपलक्षणमेतत् तेन रूढयर्थवाधपतिसन्धानासत्वेपि यत्र सामग्न्यन्तरविरहस्तत्रापि लक्षणया कुमुदादायो भवत्येव । अवयवा- तिमात्रेणौति । मात्रपदेन लक्षणानादरः सूचितः । निर्वाहः । पङ्कजनिक:- स्वेन मुद्रशान्दवोधनिर्वाह इत्यर्थः । पद्मलेन बोधः पद्मत्वेनैव पोषः । लक्षणपति । रूढययतावच्छेदकपद्मत्वनातस्तत्रभावेन रूट्या तळोधनास- म्भादिति भावः।लक्षणा द्विविधा महत्वार्याजहत्स्वार्था च तत्राधा प्रदर्शयति गढ़ायामिति । वक्ष्यमाणास्वरसादाह । तत्पर्यानुपपत्तिति । सा च रक्ष णा च । द्वितीयां प्रदर्शपति एवं कारभ्य इति । दय्युपयातके काकवि- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी,। यत्वात् । एवं छत्रिणो यान्तीत्यादौ छत्रिपदस्यैकसार्थवा- हिवे लक्षणा इयमेवाजहत्स्वार्थी लक्षणेत्युच्यते एकसार्थ- वाहित्वेन रूपेण छत्रितदन्ययोर्वोधात् यदि चान्वयानुपप- त्तिलक्षणावीजं स्यात् तदा कचिद् गङ्गापदस्य तीरे कचि- दुघोषपदस्य मत्स्यादौ लक्षणेति नियमो न स्यात् । इदंतु बोध्यम् शक्यार्थसम्बन्धो यदि तीरत्वेन रूपेण गृहीतस्तदा तीरत्वेन तोवोधः यदि तु गङ्गातीरत्वेन रूपेण गृहीतस्तदा तेनैव रूपेण स्मरणम् । अत एव लक्ष्यतावच्छेदकेन लक्षणा तत्प्रकारकयोधस्य तत्र लक्षणां विनाप्युपपत्तेः परं त्वेवंक- .. टालादिसाधारणदध्युपपातकन्वविशिष्टे । एकसार्थवाहिन्ये, एकसार्थवाहि- त्वविशिष्टे । उनिपदलक्षणाभिधानं च वाश्यलक्षणावादिमताभिमायण म्यापमते तु छत्रपदस्येवैकसार्यवाहिले लक्षणा प्रत्ययार्थश्व सम्बन्धी तथा चैकसार्यवन्तो गच्छन्तीत्यन्वयः । एकसार्थवाहित्वं चैकसा एच न वे. कसार्थगन्तत्वं नैराकाक्ष्येण यान्तीत्यस्यानन्वयापत्ते नवाजहत्स्वार्थतो. क्तिविर तेति वाच्यं वाक्यलक्षणावादिमतेनैप तदभिधानादिति कचिद्ग- झापदस्य तीरे तात्पर्यग्रहस्थले कचिद् घोषपदस्य मत्स्यादौ तात्पर्यग्रह- स्थले । तेनैव रूपेणेति । न च गङ्गायामित्यादी गनातीरत्वेन बोघे जह- सार्यवहानिरिति वाच्य तीरत्वेन लक्षणायामेव जहत्स्वार्थत्वस्य सर्वस- म्मतत्वात् गहातीरत्वेन भाने वजहत्स्वार्थव लक्षणेति । एवं पूर्वोक्तस्थले यष्टी प्रवेशय मन्चा: मोशन्तीत्यादावपि यषिधरसमञ्चस्यत्वादिना बोधे ऽजहत्स्वाक्षर्थव लत्रणेति ध्येयम् । अत एव तदमविशिष्टे लक्षणाग्रहस्प तेन रू. पेणोपस्थितिशाब्दबोधौ प्रति हेतुत्वादेव । एवं च पदानुपस्याप्यस्यापि ल क्ष्यतावच्छेदेकस्य सान्दे भानं सुकरम् अतिप्रसङ्गस्य तद्धर्मविशिष्प्लेत्यादि- नैव वारणादिति भावः । इदमुपलक्षणं गङ्गापदशाक्यमवाहसम्बन्धस्य ती- रखे पाधादित्यपि द्रष्टव्यम् ।लक्षितलक्षणाया आधिक्यपाशस्य जहत्स्वा.

·३८४ कारिकावठी, मुक्तावरी, दिनारी,। मेण शक्यतावच्छेदकेपि शक्तिर्न स्यात् तत्प्रकारकशक्या र्थस्मरणं प्रति तत्पदस्य सामर्थ्यमित्यस्य सुवचत्वादिति विभावनीयम् । यत्र तु शवयार्थस्य परम्परासम्बन्धरूपा लक्षणा सा लक्षितलक्षणेत्युच्यते यथा दिरेफादिपदे रेफद्ध- यसम्बन्धो भ्रमरपदे ज्ञायते भ्रमरपदस्य च सम्बन्धो भ्रमरे- ज्ञायते तत्र लतितलक्षणा किं तु लाक्षणिकं पदं नानुभाव- कम लाक्षणिकार्थस्य शाब्दवोधे तु पदान्तरं कारणम् श- क्तिलक्षणान्यतरसम्बन्धेनेतरपदार्थान्वितस्वशक्यार्थशाब्द- वोधं प्रति पदानां सामर्थ्यावधारणात् वाक्ये तु शक्तेरभा- यापन्तर्भावमाह । पत्र विति । परम्परासम्बन्धरूपेति स्ववाच्यरेफद्वय घटितपदवाच्यत्वादिरूपा । नच द्वी रेफो पत्रोत व्युत्पत्त्या द्विरेफपदेन स्वशक्यरेफदयसम्बन्धिभ्रमरपदं लक्ष्यते भ्रमरपदेन च शत्तया भ्रमर उपस्याप्यतइत्येतावर सामञ्जस्येऽल दिरेफपदस्य भ्रमरे परम्परासम्बन्यरू पलाणया एवंच लक्षितेन रक्षणासापनमिति लक्षितलक्षणाशब्दार्थोप्यस्ति- ति वाच्य तया सति द्विरेफमानयेत्यादितः कर्मलादो भ्रमरपदार्यान्वयानु पपत्तेः प्रत्ययानां प्रकृत्यानितस्वार्थबोधकलादिति । ननु तच्छाप्दवो धे तच्छकपदनानत्वेन हेतुत्वाल्लाक्षणिकशान्दवोधः कथं स्यादित्यव आ इ । किं लिति । पदान्तरम् । समभिव्याहत शतं पदम् । शक्तिलक्षणेति । अन्यतरसम्बन्धेन य इतरपदार्थस्तदन्वितो यः स्वार्थः । कुमतिः पशुरि त्यादिसलासणिकस्थले शान्दवोपस्यानुभवसिद्धतया लाक्षणिकार्थस्या प्यानुभावकत्वमिति नव्याः । ननु शक्यसम्बन्धो न लक्षणा तथा सति वाक्यस्य शक्यामसिद्धया तत्र लक्षणा न स्यादिति मीमासकाक्षेपमिष्टाप स्या निराकुरते वाक्ये विति । ननु गम्भीरायां नयां घोप इत्यादी नदी पदस्य नदीतीरे लक्षणास्त्रीकारे गम्भीरपदार्यस्यैकदेशान्चयापत्या पदल क्षणाया असम्भवेन वाक्यलक्षणावश्यकीत्यत आह । यत्र गम्भीरेति ।

·३८५ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। वात् शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणापि नास्ति यत्र गभीरायां नद्यां घोप इत्युक्तं तत्र नदीपदस्य नदीतीरे लक्षणा ग- भीरपदार्थस्य नद्या सहाभेदेनान्वयः क चिदेकदेशान्व- यस्यापि स्वीकृतत्वात् । यदि तत्रैकदेशान्वयो न स्वीकि- यते तदा नदीपदस्य गभीरनदीतीरे लक्षणा गभीरपदं कचिदिति । चप्रस्प गुरुकुलमित्यादारित्यर्थः । स्वीकृतत्वादिति । पदभेदेन व्युत्पत्तिभेदात् मकृते तथा व्युत्पत्त्यकल्पनादिति भावः । नदीपदस्येति । नच विनिगमनाविरहेण गम्भीरपदस्य लक्षणा नदीपदं तात्पर्यग्राहकमि- न्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् कथं नदीपदमात्रे लक्षणाभिधानमिति वाच्यम् प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तेत्तरपदएव लक्षणाया उ- क्तत्वात् । अत्र मीमांसकमतानुयायिनः । वाक्यलक्षणयैवोपपत्तौ गम्भीरप- दस्य तात्पर्यग्राहकत्वकल्पनमयुक्तम् नच वाक्ये शक्त्यभावात् शक्यसम्ब- न्ध रूपा लक्षणापि न सम्भवतीति वाच्यं स्वबोध्यसम्बन्धस्यैव लक्षणाप- दार्थत्वात् गङ्गायां पोप इत्यादौ गङ्गापदयोध्यस्य प्रवाहस्य सम्बन्धस्तीरे इति तत्र लक्षणा गम्भीरायां नद्यामिति वाक्यस्य वोध्या गम्भीराभिन्ना नदी तत्सम्बन्धस्तीरे इति वाक्येपि लक्षणा । एवं समासात्मके चिनगुरि- ति वाक्यपि चित्रगुपदस्यावयवशक्त्या चित्राभिन्ना गौः स्ववोध्या स्वज- न्यवोपविषयस्यैव स्वबोध्यत्वाव तत्सम्बन्धस्य स्वामिनि सत्वादित्याहुस्त- न स्त्रयोध्यत्वं हि न स्वजन्यबोपविषयत्वम् गगायां घोष इत्यादौ गङ्गा- यामित्यस्यापि लाक्षणिकत्वापत्तेरतस्तत्वेन बोधकत्व वाच्यं नच तावता- पि निर्वाहः अपभ्रंशस्यापि लाक्षणिकवापत्तेरतस्तत्त्वावच्छिन्ना या शक्त्य वच्छिन्ना वोधकता से निवेश्या तथा च कथं वाक्यस्य लक्षकत्वम् । व- स्तुतस्तु स्वरोध्यत्वं यदि स्वजन्यशाब्दबोधविपयत्वं तदा गढ़ायां घोप इ त्यादौ गङ्गापदे लक्षणानुपपत्तिः गङ्गापदेन तत्र प्रवाहशान्दोधानननेन मवाहस्य गड़ापदयोध्यत्वाभावात् किं तु शक्त्यास्वजन्यज्ञानविषयत्वं तद्वा- च्यम् नच शक्त्येत्यधिकम् समवायेन घटपदस्मारिताकाशस्यापि स्वबोध्य- त्यापच्या तत्सम्बन्धनानाद् घटपदेन पटादेः शान्दोधमसङ्गात् एवं च ४८ ·कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी । तात्पर्यग्राहकम् । बहुत्रीहावप्येवम् । तत्र हि चित्रगुपदा- दो यदेकदेशान्वयः स्वीक्रियते तदा गोपदस्य गोस्वामि- नि लक्षणा गवि चित्राभेदान्वयः। यदि त्वेकदेशान्वयो न स्वीक्रियते तदा गोपदस्य चित्रगोस्वामिनि लक्षणा चित्रपदं तात्पर्यग्राहकम् । एवमारूटवानरो वृक्ष इसत्र वानस्पदे वानरावेशकर्मणि लक्षणा, आरूढपदं च तात्प- य॑ग्राहकम् । एवमन्यत्रापि । तत्पुरुषे तु पूर्वपदे लक्षणा तथाहि । राजपुरुषादिपदे राजपदार्थेन पुरुषादिपदार्थस्य साक्षान्नान्वयो निपातातिरिक्तनामार्थयो देनान्वयवोधस्या पास्यसम्बन्चापेक्षया शक्त्या सवो यसम्बन्धस्य गुरुत्वान्न तस्य लक्षणात्य मिति । किं च गम्भीरायां नयामिति सप्तम्पन्तस्य गम्भीरनदीतीरलक्षकले घोपे तादृशीराधेपतानाधानुपपत्तिः आयतावोधकपदाभावात् नामार्थयो |दसम्बन्धेनान्वयस्याव्युत्पन्नतयाघेयतासमेनापि तीरस्य घोपादावन्वया सम्भवात् गम्भीराया नीतिसप्तमीशून्यस्य तीरे ललकत्वे सप्तम्यर्थाधेयत्वादी ताशतीरादेरनन्वयापत्तिः प्रत्ययाना प्रत्यान्वितस्त्रार्योधकत्वव्युत्पचेः गम्भीराया नदीतिभागस्य सप्तमीपतित्वाभावात् नच गम्भीराया नया मिति सप्तम्यन्तस्य गम्भीरनदीतीरयत्तित्वे लथणास्त्विति शड्वयम् तादृश तीरवृत्तित्वस्य घोपादावन्चयानुपपत्तेः नामार्थयोर्मेदसम्बन्येनान्वयस्याव्यु- त्पन्नत्वात् सप्तम्यन्तभागस्य तादृशतीरत्ता रक्षणामुपगम्य तस्याभेदेन घापादावन्वय इत्यपि न अभेदेनान्वयगेथे समानविभक्तिकत्वस्य तन्त्र त्यादित्यास्ता विस्तरः । एव अवयवलक्षणव न तु वाक्ये स्मणेत्यर्थः । गोपदस्पेति । प्रत्ययार्यान्वयानुरोधेनोत्तरपदलपणाया युत्तत्वादिति भावः। गोमति गोस्वामिनि । नस्त्रीक्रियतइति । गोधर्मिकान्वयगेधे गोधार्मिकट चिज्ञानस्य हेतुनाया आवश्यकत्वात् अन्यथा चियजोस्तोत्यादावपि व जपदार्थस्य गोन्यानरूपस्यैकदेशे गति चित्रान्वयनसहान् यद्यपि घटशून्य मित्पादावैकदेशान्वयो दृश्यते तथापि तादात्म्येन तथान्वयो न म्वीक्रियते ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ३८७ व्युत्पन्नत्वात्, अन्यथा राजा पुरुप इत्यत्रापि तथान्वयबो- धः स्यात् । पटो न घर इत्यादी घटपटाभ्यां नत्रः साक्षा- देवान्वयान्निपातातिरिक्तेति नीलो घट इत्यादौ नामार्थयो- रभेदसम्बन्धेनान्वयाद्भेदनेति । न च राजपुरुष इत्यादौ लु- सविभक्तेः स्मरणं कल्प्यमिति वाच्यम् । अस्मृतविभक्तेरपि ततो बोधोदयात् | तस्माद् राजपदादौ राजसम्बन्धिनि लक्षणा तस्य च पुरुपेण सहाभेदान्वयः । बन्दे तु धवख- दिरौ छिन्धीत्यादौ धवः खदिरश्च विभक्त्यर्थदित्वप्रकारेण बुध्यते तत्र लक्षणा । न च साहित्ये लक्षणेति वाच्यम् । इति हृदयम् । निपातातिरिक्तेति । निपातमव्ययस्याप्युपलक्षकम् । तेन चन्द्र इवेन्यादाविवार्थसादृश्ये चन्द्रस्य मतियोगितयान्वयोपपत्तिः । अन्यथा अव्ययनिपातातिरिक्तनामार्थयोरपि भेदेनान्वययोधस्वीकारे । तधान्यपयोधइति । भेदेनासपोधः स्पादित्यर्थः । साक्षादेव प्रापपा- यमद्वारीकृत्यैव भूतले घट इत्यादावाधेयतासंसर्गेणापि घटभूतलयोर- न्वयात् साक्षादित्यस्यापि व्युत्पती निवेशादिति भावः । नमः नम न्योन्याभावस्य । स्मरणं कल्प्यमिति । तथा चानापि प्रत्ययार्थद्वारैव राज- पुरुपयोरन्वयान्नोक्तव्युत्पत्तिविरोध इति भावः । परे तु राजपुरुष इत्यादि तत्पुरुपे न लक्षणा व्युत्पत्वैिचित्र्येण स्वत्सादिसंसर्गेणैव राज्ञ पुरुषादा- पन्चयवोधनीकारात् अन्यथा दशैते राजमातङ्गास्तस्यैवामी नुरङ्गमा इत्या- दौ तच्छब्देन राज्ञः परामशी न स्यात् तस्यैकदेशावादित्याहुः । द्वन्द्वे तु धवखदिरावित्यत्र धवत्वं खदिरत्वं च प्रत्येकं नोद्देश्यतावच्छेदकम् सुपा. मुद्देश्यतापच्छेदकच्याप्यसङ्ख्यावधिकत्वस्याकाशावत्यादिवाक्ये मामा- ण्यापत्तिभिया क्लुप्तत्वेन धवद्यस्य खटिरद्वयस्य वा बोधापत्तेः परन्तु ख- दिरपदस्य धवखदिरसाहित्याश्रये लक्षणोपगम्यते एवं चौद्देश्यतावच्छेद. कीभूतनाहारााहित्यव्याप्यलं न धवपत्तिद्वित्यम्य न वा खदिरद्वयर- ·- ३८८ कारितावली, मुक्तारली, दिनारी । साहित्यशून्ययोरपि दन्ददर्शनात् । न चेकक्रियान्वयित्व- रूपं साहित्यमस्तीति वाच्यम् । क्रियाभेदे धनखदिरो प- श्य छिन्धीत्यादिदर्शनात् साहित्यस्याननुभवाच । तस्मात् साहित्यादिकं नार्थः । अत एव राजपुरोहितो सायुज्यका- मो यजेयातामिसत्र लक्षणाभावाद् दन्द आधीयते । किं तु वास्तवो भेदो यत्र तत्र दन्दः । न च नीलघटयोरभेद इत्यादो कथमिति वाच्यम् । तत्र नीलपदस्य नीलत्व घ. टपदस्य घटत्वम्, अभेद इत्यस्य नाश्रयाभेद इसर्थात् । समाहारद्धन्दे तु यदि समाहारोऽप्यनुभूयतइत्युच्यते तदा- हिनकुलमित्यादौ परपदेहिनकुलसमाहारे लक्षणा पूर्व- पद तात्पर्य्यग्राहकम् । न च भेरीमृदङ्गं वादयेत्सत्र कयं समाहारस्यान्वयः, अपेक्षाबुद्धिविशेपरूपस्य तस्य वादना त्तिद्वित्वस्यापि तु पवखदिरोभपत्तिद्वित्वस्यति म घवयादेवाध इति मी मासकमत शङ्कते। न च साहित्य इति । साहित्याश्रये इत्ययः। सहचित्तरूप साहित्य लक्ष्यमुनकक्रियान्ययित्वमिति विकल्प्याद दूपयति । साहित्य न्ययोरपीति । द्वितीय शङ्कते। नर्चकैति । अननुभवाचेति । वस्तुगत्यैकत्रि यान्वपित्वस्य धवखदिरयोः सत्वेप्यकत्रियान्वयित्वम्य शब्दवोधाभावा दित्ययः । इदमुपलक्षणम्, चत्रमंत्री गच्छत इत्यादौ चैत्रादिपदस्य यदि साहित्यविश लक्षणा तदा साहित्यस्य व्यासज्ज्यवृत्तितया तदवच्छदे नाव्यासज्ज्यवृत्तेर्गमनकर्तत्वस्यान्वयासम्भव इत्यपि यो यम् । ननु यदि द्वन्दे न लक्षणा तदा कर्मगरयाद् इन्दस्य को विशेष इत्यत आह । किं विति । चार्थे द्वन्द इत्यनुशासन तत्र चायश्चित्वारः समुच्चयावाचयेतरेत रयोगसमाहारभेदात् तत्र समुच्चयावाचययो, सामर्थ्याभावान समासः इतरतरसमाहारयोः सामर्थ्यसत्वाचन समासः तत्र चार्यस्य भेदव्याप्यत्वाद् ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। ३८९ सम्भवादिति वाच्यम् । परम्परासम्बन्धेन तदन्वयात् । ए- वं पञ्चपुलीसादावपि । परे त्वहिनकुलमित्यादावहिनकुल- श्व बुध्यते प्रत्येकमेकत्वान्वयः, समाहारसंज्ञा च यत्रैकत्वं भेदै इन्द्र इत्याशयः । इत्यादावित्यादिपदेन प्रमाणपमेयेत्यादिसूत्रपरिग्रहः । कथमिति । यदि समासघटकपदार्थयोर्यत्र भेदस्तत्रैव इन्द्रस्तदा नीलघट- योर्भेदाभावात्कयं द्वन्दः एवं प्रमाणप्रमेयेत्यादिसूत्रे आत्पशरीरेन्द्रियार्थबु- द्धिमनःप्रवृत्तिदोपमेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयमिति सूत्रोपात्तद्वादश. विधप्रमेयान्तर्गतमनोबुद्धीन्द्रियाणां प्रमाणत्वेन प्रमाणप्रमेययोर्भदाभावात् कयं द्वन्द्व इत्यर्थः । लक्षणेति । तथा च नयो/दसच्चाद् द्वन्द्व इति भावः । नवभेद इत्यसहतं नीलवघटत्वयोरभेदाभावाढत आह । अभेट इत्य- स्येति । केचित्तु पदार्थत्वं पदजन्यप्रतीतिविषयत्वम् , तथा च क चित्पदार्थ- भेदारक चित्पदार्थतावच्छेदकभेदाद्वन्द्वः प्रकृते च नीलत्वघटत्वयोः पदार्थ तावच्छेदकयोपेंदाद् द्वन्द्वः अस्तु वा पदार्यतावच्छेदकभेदएव इन्द्रः नचैवं घटा इत्यादी द्वन्द्वस्यामसक्तत्वेन तदपवादकः सरूपैकशेपो न स्यादिति वाच्यं इथापत्तेः तत्र घटपदोपस्थापितेपु बहुत्वान्वयादेव बहुघटबोधसंभवात् सच्चरित इत्यादिव्युत्पत्तौ पानाभावात् सरूपैकशेपविर्धहरी इत्यादौ सार्थकत्वात् अस्तु वा सदित्यादिव्युत्पत्तिः परन्तु सकृदित्यर्यपदार्थैकदेशे वृत्तौ विशेषणम् । वस्तुतो वोपविशेषणमेव तदिति न दीप इत्याहुः । स- मादार इति । अहिनकुलमित्यादौ अहिनकुलयोः समाहार इति प्रतीतेर- नुभवसिदत्वमित्यर्थः । वस्तुतस्तत्राहिनकुलमात्रप्रतीतोंत्तरपदे समाहार- लक्षणा न वा शक्तिरित्यभिप्रेत्योक्तं यदीति।पूर्वपदमिति । प्रत्ययानामिति । व्युत्पत्तेविनिगमकत्वादिति भावः । कथमिति । कथं समाहारवाय इत्यर्थः। तत्र हेतुमाह । वादनासम्मवादिति । अभिघाताख्यसंयोगावच्छिन्नक्रियाया एव वादनपदार्यतया धात्वर्थतावच्छेदकीभूततादृशाभियावाख्यसंयोगस्य समाहारे ऽसम्भवेन वादनकर्मत्वासम्भवादित्यर्थः । परम्परासम्बन्धन स्वाश्रयवृत्तिवरूपेण । तदत्रयात् वादनकर्मलावयात् । एवमिति । उत्त- ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी। नपुंसकत्वं च पाणितूर्येसादिसूत्रेणोक्तं तत्रेव, अन्यत्रैक- वचनमसाविति वदन्ति । पितरो श्वशुरावित्यादो पितृप- दे जनकदम्पत्योः श्वशुरपदे स्त्रीजनकदम्पयोर्लक्षणा । ए- वमन्यत्रापि घटा इसादो तुन लक्षणा घटत्वेन रूपेण ना. नाघोपस्थितिसम्भवात् । कर्मधारयस्थले तुनीलोत्पलमि- सादावभेदसम्बन्धेन नीलपदार्थ उत्पलपदार्थे प्रकारस्तत्र च न लक्षणा, अत एव निपादस्थपति याजयेदित्यत्र न तत्पुरुपो लक्षणापत्तेः किं तु कर्मधारयो लक्षणाभावात् । न च निपादस्य सङ्करजातिविशेपस्य वेदानधिकाराद् या- रपटे समाहारलक्षणेत्यर्थः । नव्यमतमाह । परेविति । युयतइत्यस्य न तु समादारोपीति शेषः । ननु यदि समाहारो न बुभ्यते नर्दकत्वस्य कुत्रान्नः यः समाझियमाणयोरेकत्वाभागादत आह । प्रत्येकमिति । तत्रैकवचनं सा- धुत्वार्थमित्यपि वदन्ति । ननु पाणिपादमित्यादेः समुदायस्य समाहारयो धकलाभावे कथं तम्य समाहारसन्नत्यत आह । समाहारसञ्चेति । तत्रै वति । तया च पारिभाषिक्यएव सान्वर्थत्वेऽन्यत्रातिप्रसङ्गादिति भावः । ननु तादृशसञ्चायाः किं प्रयोजनमत आह । अन्यत्रेति । समाहारातिरि• तद्वन्दे इत्यर्थः । तथा च नित्यैकवचनलीवलिङ्गत्वादिपदसंस्कारार्थत्वान्न तस्या वैय्यध्यमिति भाव । पितरौ श्वशुरावित्यादाविति । चैत्रस्प पितरा वित्यादी विरूपैकगेपस्थरे इत्यः । लक्षणेति । एकस्य चैत्रादेः पितृव्या सम्भवेन तर विरूपैकशेपं विना गत्यभावादिति भावः । विरूपैकशेपत्वपि तत्र लुप्तमानादिशन्दस्मरणेनैव शाब्दगोधान्न लक्षणेत्यन्ये । एवमन्यनापी- ति । पुमाननियेत्यनेन यत्रकशेषस्तर दम्पती पूजामकरणे ब्राह्मणावानये- रयादौ शिवी नमकुर्यादित्यादी भ्रातरी पुनावित्यत्रापि प्रमाणान्तरेण स्त्री. परत्वज्ञाने भ्राठपुरी स्वमृदुहितम्यामिति विरूपैकशेषाद् भावपदे भ्रातृम्ब स्रो पुरपदे च पुवटुहिनोलमणेत्यर्थः । न लक्षणेति । बहुत्यान्वययोग्याने । ।

·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । जनासम्भव इति वाच्यम् । निपादस्य विद्यापयुक्तेस्तत एव कल्पनात् । लाघवेन मुख्यार्थस्यान्वये तदनुपपन्या कल्पनायाः फलमुखगौरवतया ऽदोपत्वादिति । उपकुम्भम- दपिप्पलीत्यादौ परपदे तत्सम्बन्धिनि लक्षणा पूर्वपदार्थप्र- धानतया चान्वयबोध इति, इत्थं च समासे न वापि श- क्तिः पदशक्त्यव निर्वाहादिति । आसत्तिरित्यादि । आ- सत्तिज्ञानं योग्यताज्ञानमाकाक्षाज्ञानं तात्पर्यज्ञानं च । कोपस्थितेः शक्तित एव सम्भवादिति भावः । न तत्पुरुष इति । बीक्रियत इति शेपः । वेदानधिकारादिति । स्त्रीशूद्रौ नाधीयातामित्यनेन निधादि- ति भावः । याजनासम्भव इति । अध्ययनविधिसिद्धद्वानाभावादिति भा. वः। तत पवेनि । श्रुतिबोधितयाजनानुपपत्त्यैवेत्यर्थः । ननु निपादस्य नि. याकल्पने गौरवमत आह । लाघवेनेति । ननु स्त्रीशूद्रौ नाधीयातामिति श्रुतेरमामाण्यापत्तिभिया लाघवमकिञ्चित्करं शूद्रपदस्य निपादेतरशूद्रपर- खे निपादस्य वेदान्तराध्ययनमसङ्गः अध्ययनपदस्य यागोपयुक्ताध्ययने- राध्ययनपरत्वे च शूदान्तरस्यापि यागोपयुक्ताध्ययनमसड़, इति चेन्न वि. शेपतः माताध्ययनेतराध्ययनपरत्वादध्ययनपदस्य तेन निपादत्य यागोपयु- ताध्ययनतराध्ययननिषेधः शूद्रान्तरस्य त्वध्ययनमाननियः सिध्यतीति । अदोपत्वादिति । ननु लक्षणाकल्पनेपि न दोपः शक्यसम्बन्धरूपलक्षणा- याः क्लृप्तत्वात् नच शाब्दबोध पति लक्षणाञानस्य हेतुत्वकल्पनमधिक- मिति वाच्यं निपादानां स्थपतिरिति व्युत्पत्या निषादसम्बभ्यभिन्नस्थ पत्पनुभवस्य लौकिकवाक्ये क्लृप्तत्वाद तदनुरोधेन लक्षणासानहेतुत्वस्य सर्वसिद्धवेन वेदधिकस्याकल्पनादिति चेन्न शक्यसम्बन्धरूपलक्षणा- ज्ञानस्य शक्तिनानं विना ऽसम्भवेन शक्तिमानस्य तत्रोभयसिद्धतया भवन्मते वैदिकवाक्यजन्यशाब्दघोषाद पूर्व लक्षणाशनव्यक्तिकल्पनागौ- रवस्य यज्रलेपलादिति । उपकुम्भमपिप्पलीत्यादाविति । अन्न कुम्भ- स्य समीपमित्यस्य पदविग्रहः । अव्ययीभावस्य नित्यसमासत्वात् । पूर्व ·" कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । शाब्दबोधे कारणम् । यत्पदार्थस्य यत्पदार्थेनान्वयो ऽपेक्षि- तस्तयोरव्यवधानेनोपस्थितिः कारणम् । तेन गिरिर्भुक्तम्- पदार्थप्रधानतयेति । कुम्भपदलक्षितस्य कुम्भसम्बन्धिन उपपदार्थसमीपे भेदान्वयात् कुम्भसम्बन्ध्यभिन्नसीपमित्युपपदार्थविशेष्यको ऽन्वयवोध इत्यर्थः । के चित्तु उपपदार्थः सामीप्यं न तु समीपम् समीपे उपपदलक्ष. णास्वीकारे तु पदद्वयलक्षणापेक्षया कुम्भपदस्यैव कुम्भसमीपे लक्षणा उ- पपदं तात्पर्यग्राहकं कुम्भसमीपपिति चान्वयबोध इत्याहुः । अत्र यद्यप्य- ईपिप्पलीवि तत्पुरुपे शक्तिनिराकरणं पुनरुक्तं पूर्व तत्पुरुषे तन्निरासाद तथापि पूर्वमुत्तरपदार्पप्रधानराजपुरुपादौ तन्निराकरणं पूर्वपदलक्षणया इह च पूर्वपदार्थप्रधाने अर्धपिप्पलीत्यादितत्पुरुपे उत्तरपदलक्षणपा तमिरा- करणमिति भेदादपोनरुक्त्यमिति ध्येयम् । वैयाकरणमतं दूपयति । इ. त्वं चेति । पदशक्त्यैवेति । समासघटकाभूतपदशक्तिलक्षणाम्यामित्यर्थः । आसत्तिर्योग्यताकाक्षेति मूलादासत्तेः स्वरूपसत्सा एव कारणत्वं लभ्य- ते न तु योग्यताज्ञानादिवदासत्तिज्ञानस्य ज्ञानपदस्प समासघटकत्वेन स- पासाघटकासत्चिपदार्थेनानन्वयात् स्वरूपसत्याचासत्तेः कारणत्वं न स. म्भवति गिरि कमित्यादी गिरिपदाग्निमत्पदयोरव्यवधानभ्रमेण शाब्दवो. धोदपेन व्पपिचारादतो मूलस्थमासत्चिपदमासत्तिज्ञानपरतया व्यायष्टे । आसत्तिमानमिति । आसत्तियोग्यतेति विसर्गशून्यपारस्तु अनुरेव । ननु सन्निधानं तु पदस्यासतिरुच्यते इति मूलोक्तस्यासत्तिलक्षणस्य गिरि(क्त- मित्यगतिव्याप्तिः तत्रापि गिरिपदभुक्तपदयोरव्यवधानसत्त्वादतो व्या चष्टे । यत्पदायेति । अपेक्षितस्तात्पर्य विषयः । तयोरिति । तयोः पदयोरि- सर्थः । तामपदयोरव्यवधानमासतिस्तदुपस्थितिः कारणमित्यर्थः तथा च गिरिपदार्थभुक्तपदार्ययोरन्वयो न तात्पर्यविपयो ऽपि तु गिरिपदार्या- मिमत्पदार्ययोरेवेति तयोरव्यवधानाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः तेन, ए- तादृशयत्तत्पदगर्भासचिनिर्वचनेन । ननु नीलो घटो द्रव्य पट इत्यत्र नी- लपदार्थपटपदार्थयोर्यवावयो वस्नुस्तात्पर्यविपयो न तु नीलपदार्यपटप दायोस्तत्र नीलपदयटपदयोरासचिन स्यात् तदर्यान्वयस्य तात्पर्य- ·कारिफावली, मुक्तावली, दिनकरी। मिमान देवदत्तेनेत्यादौ न शाब्दबोधः, नीलो घटो द्रव्यं घ. ट इत्यादावासत्तिभूमाच्छाब्दबोधः। आसचिभूमाच्छन्दभू- माभावेऽपि न क्षतिः । ननु यत्र छत्री कुण्डली वासस्वी देवदत्त इत्युक्तं ततोचरपदस्मरणेन पूर्वपदस्मरणस्य ना. शादव्यवधानेन तत्तत्पदस्मरणासम्भव इति चेन । प्रत्येक पदानुभवजन्यसंस्कारेश्वरमतावद्धिपयकस्मरणस्याव्यवधाने- विषयत्वाभावात् अतस्तत्रेयापत्तिमाह । नीलो घट इत्यादिना । तर्हि तत्र नीलो घट इति कथं शान्दबोध इत्यत आह । भ्रमाच्छाब्दबोध इति । तथा च भूमाच्छाब्दवोधमात्रं न तु तत्रासत्तिरिति भावः । ननु तत्र य- धासत्तिभूमस्तदा शान्दवोधो भूमात्मकः स्यात् नापत्तिः घटे नीलस्य सत्येन विषयबाधाभावादासत्तिभमाच्छाब्दपमादीकारे चासत्तिभूमाच्छा- ब्दभूम इति प्राचीनगापाविरोध इत्यत आह । आसचिभूमेणोति । न क्षति- रिति । आसत्तिभूमस्य न शाब्दभूमप्रयोजकत्वं किं तु योग्यताभमस्य आ- सत्तिभूमाच्छाब्दमम इति प्राचीनगाथा तु नियुक्तिकत्वादश्रद्धेयेति भावः। कचित्पुस्तके न शाब्दबोध इत्यनन्तरं नीलो घट इत्यतः पूर्व तात्पर्यगर्भा- सत्तिरिति पाठः स च यत इत्यादिपूरणेन यतस्तात्पर्यगर्मा तात्पर्यवि- पयीभूतान्वयबोधविषयीभूतार्यबोधकपदान्वयरूपा पूर्वनिरुक्तासतिरतो न शान्दयोघ इसकतया व्याख्येयः पाठान्तरं काल्पनिकमिति । नचोक्ता या आसत्तेः श्लोके ऽभावाद्विशेपदर्शनेन पदाव्यवधानभूमस्यापि तत्रामा- वाच्छाब्दवोधो न स्यादिति वाच्यं श्लोकादौ योजनावाक्यादेवान्वयवो- योपगमात् । नव्यास्तु उक्तासत्तिमौनिश्लोके न सम्भवति तत्र पदाभावेन पदाव्यवधानासम्भवात् उक्तासत्तिनानविलम्बन शान्दसोधविलाम्बामा- वाच किन्त्यव्यवधानेन वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिरासत्तिस्तत्राप्पन्य- वधानांशो न निवेश्यते शाब्दबोध पति पदजन्यपदार्थोपस्थितेः कारणत- याऽव्यवधानेनैव तत्सम्भवात् तस्माद् वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिरास तिरित्याहुः नन्नव्यवधानेन पदोपस्थितिः शान्दोघे कारणमित्ययुक्तम् अ- नेकपदयटितवारयस्थले ऽव्यवधानेन पदोपस्थित्यसम्मवादित्साशहते । न- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । नोत्पत्तेः। नानासनिकपैरेकप्रत्यक्षस्येव नानासंस्कारैरेक- स्मरणोत्पत्तेरपि सम्भवात् । तावत्पदसंस्कारसहितचरमवर्ण- ज्ञानस्योबोधकत्वात् । कथमन्यथा नानावर्णकपदस्मरण- म् परं तु तावत्पदार्थानां स्मरणादेकदैव खले कपोतन्याया- त् तावत्पदार्थानां कियाकर्मभावेनान्वयवोधरूपः शान्द बोधो भवतीति केचित् । “वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत् पतन्ति । तथैव सर्वे युगपत् पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति । अपरे तु “यद्यदाकांक्षितं यो. न्विति । अव्यवधानेनोपपत्तेरिति । अभेदेप्यन्यवधानसम्भवादिति भावः । ननु तद्विदेशप्पकतत्मकारकस्मृति प्रति तविशेष्यकतत्मारकसंस्कारत्वेन ज. नकत्वात् कथं प्रत्येकपदसंस्कार नापदविशप्यकस्मरणं भिन्नपिपयकत्वा. दत आह । नानासनिकौरीति । सम्भवादिति । तथा च यथा घटचक्षुः- संयोगस्य परमत्यांशे कारणत्वाभावेपि घटचक्षुःसंयोगफ्टचक्षुःसंयोगा- भ्यामेकं प्रत्यक्ष तथा तत्वत्पदगोचरसंस्कारस्प भिनविपयकत्वांशेऽजनक- वपि तसत्संस्कारजन्यस्मरणमेकमेव जायते वाधकामावादिति भावः । अन्यथा नानासंस्काराणामेकस्मरणजनकत्वाभावे । नानावणरिति । नानावर्णानां मत्सेकसंस्काररित्यर्थः । एकस्मरणं नानावर्णगोचरपेकस्मर- णं पदस्मरणवदाशुतरविनाशिनां क्रमिकाणां पदनन्यपदार्थोपस्थितीनाम- पि मेलनासम्भवात् सर्वत्र शाब्दबोचे पदजन्यपदार्थोस्थितिः समूहालमा नारिपकैय कारणम् एवं च सर्वत्र युगपदेव सफलपदार्यानां विशेष्ये वि. शेषणमिति न्पायनव शाब्दबोयो न तु विशिष्टस्य वैविध्यमिति रीत्या त- जनकविशेषणतावच्छेदकमकारकनिर्णयस्य पूर्वमभावादिति प्राचीनमतं द. पति परं वित्यादिना । एकदैवेति । ननु पदमानपत्सादौ प्रथमं पटीया कर्मतेत्येवं योपस्तदनन्तरं च घटकर्मकानयनत्यादिबोध इत्यादिक्रमेणेत्यर्थः। एदा युवान इत्यस्य तदाहरित्यादिः । अत्र सुदाशिनुभिः कपोतेधिरत.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदैरेवाव- गम्यते" तथा च खण्डवाक्यार्थबोधानन्तरं तथैव पदार्थस्मृ. त्या महावाक्यार्थबोध इत्यप्याहुः । एतेन तावदर्णाभिव्य- अन्यः पदस्फोटोऽपि निरस्तः। तत्तदर्णसंस्कारसहितचरमव- ोपलम्भेन तदयञ्जकेनैवोपत्तरिति । इदं तु बोध्यम् । यत्र द्वारमिन्युक्तं तत्र पिधेहीति पदस्य ज्ञानादेव बोधः न तु रचिरसन्निहितकालोक्तानां पदार्थानां साम्यं बोध्यं केचिदित्यनेन सूचि- तमस्वरसं प्रकाशयन् मतान्तरमाह । परे विति । यद्यदिति । स्वार्थाका- दक्षितं स्वार्थयोग्यं यद्यत्सन्निधानं प्रपद्यते स्वार्थोपस्थितिविपयो भवति तेन तेनैवान्वितः स्वार्थः पदैः प्रथममनुभाव्यते ऽनन्तरं च महावाक्यार्थ- वोध इत्यर्थः । एनं च पूर्वोक्तसमूहालम्बनात्मक पदार्थस्मरणं विनापि नि- चाह इति भावः । नच घटमानयेत्यादौ चरमपदार्यस्मृतिकाले पटादिपदा- र्थस्मृतेर्नाशात् समूहालम्पनस्मृतिरावश्यकीति वाच्यं तत्र घटस्मरणनाशेपि घटीया कर्मतेत्याकारकावान्तरवोधस्यैव पदजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन तेनैव पटकमकानयेत्यादिमहावाक्यार्थयोधनिहाव नदि पदजन्यपदार्थस्मृतित्त्वे. न शान्दयोधं प्रति हेनुत्वमपि तु शाब्दबोधमाधारणतादृशोपस्थितित्वेनैवे- ति । एवं चैतन्मते खण्डवाक्यार्थबोधपूर्वक एव महावाक्यार्थबोधः अत ए- व सर्वत्र खण्डवाक्यार्थबोधरूपस्य विशेपणतावच्छेदकमकारकनिश्चयस्य पूर्व सत्ताद्विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति रीत्यैव महावाक्यार्थबोध उत्पद्यतइति पत्र खण्डवाक्यार्थबोधनाशोचरं महावाक्यार्थकोषस्तत्रापि खण्डयाक्या- समानाकारं स्मरणं कल्पयित्वा विशिष्टवैशिष्टयबोधनिर्वाह इत्याह । तथैव पदार्थस्मृत्यति । अत्रेदं बोध्यं यत्र खण्डवाश्यार्थयोधानन्तरं चरमपदस्मृति- स्तदुतरं तदर्यस्मृतिस्तत्र खण्डवाक्यार्थानुभवस्य नाशात् समूहालम्बनस्म- रणमावश्यकम् एवं च यत्र न विशिष्टवैशिष्ट्यवोधसामग्री तत्र विशेष्ये वि- शेषणमिति रीत्यैव वोधः यत्र तत्सामग्री नत्र विशिस्य वैशिप्रयापति री- येत्यन्यत्र विस्तरः । अवान्तरवाक्यार्थबोधपूर्वकमहावाक्यार्थबोधे ऽवान्त- वाक्यार्थस्मरणमेव कारणं न तु समूहालम्बनस्मृतिः नहि मान्दयौधे प.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । पिधानादिरूपार्थज्ञानात् पदजन्यतत्तत्पदार्थोपस्थितेस्तत्त- च्छाब्दवोघे हेतुत्वात् किं च क्रियाकर्मपदानां तेन तेनैव रूपेणाकांक्षितत्वात् तेन क्रियापदं विना कथं बोधः स्यात् तथा पुष्पेभ्य इत्यादी स्पृहयतीत्यादिपदाध्याहारं विना च- तुर्थ्यनुपपत्तेः पदाध्याहार आवश्यकः । योग्यतां निर्वक्ति, दजन्यपदार्थोपस्थितिः कारण लाघवेन पदार्थोपस्थितेरेव हेतुत्वात् अत एर द्वारमित्यादौ न पिवेहीति पदाध्याहारः किन्सर्थाहार एवेति माभाक रमत दूपपति इद तु योध्यमित्यादिना । पदजन्यति । पदार्थोपस्थितिमात्र स्य हेतत्वे प्रत्यक्षादिनापस्थितस्यापि शाब्दवोधापत्तिरिति भावः । ननु प्रत्यक्षोपस्थितिकपटादेः शान्दवोधाभावस्तात्पर्याभावात्तत्सत्वे विष्टापत्ति रत आह! किं चेति । तेनैवेति । द्वार कर्मल पिधानं कृतिरिति वाक्यात् द्वा रकर्मकपिधानान्वयबोधानुदगत् द्वारं पिधेहीत्यानुपूर्वीरूपाकाक्षावानहेतु त्वस्यावश्यं वाच्यतया तादृशाकाक्षाज्ञानार्य पियेहीति पदान्याहार आव श्यक इति भावः । ननु द्वारकर्मकपिधानानुकूलकृतिरोधे आनुपूर्वीविशेष स्य द्वारपदोत्तराम्पदरूपस्य पिघेहीत्याकारस्य का ज्ञान कारणमतो न द्वार कर्मत्व पिधानं कतिरित्यस्माच्छाब्दवोधापत्तिः । तथा च द्वारमित्युक्ते पि घेहीति पदम्य ना याहारः नच तादृशानुपूव्याः परस्पर व्यभिचा : अन्यवाहतोतरत्वस्य कार्यतावच्छेदके निवेशात् नच यत्र द्वार पिधान कृतिरिति द्वारकर्यत्व पिधेहीति चाक्त तापि द्वारकर्मकपि धानुकूलकृतः शान्दोधापत्तिरिति वान्य इष्टापत्तेः प्रत्यक्षानुमानादिनो. पस्थितस्येव निरकासपदेनोपस्थितस्यापि वोघे वाधकाभावाढत आह । तया पुप्पेभ्य इति । स्पृहयतीत्यादीत्यादिना कुभ्यति दुह्यति असूयति ई. lनीत्यादिपरिग्रहः । चतर्थ्यनुपपत्तरिति । कर्मत्वार्थकचतुर्थ्याः स्पृहयति योग एरानुशासनेन योधनादिति भावः । अद चिन्त्य अस्त्वेव रीत्या क्वचित्पदाध्याहारम्तावतापि तज्जन्योपस्थितिवेन न शाव्दवोधहेतुत्वं लावन पदायोंपस्थितित्वस्यैव जनकतापच्छेदकत्वात् तथा च द्वारमित्या दावधीच दुपस्थितस्य पिधानादेोधे वाधकामावादर्यान्याहारपक्ष एवोचित ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । कारणं सन्निधानं तु पदस्यासत्तिरुच्यते। पदार्थे तत तद्वत्ता योग्यता परिकीर्तिता ॥ ८३॥ पदार्थइति । एकपदार्थे ऽपरपदर्थसम्बन्धो योग्यतेत्यर्थः । तज्ज्ञानाभावाच वह्निना सिञ्चतीत्यादौ न शब्दबोधः । न- न्वेतस्या योग्यताया ज्ञानं शाब्दयोधात् प्राक् सर्वत्र न स- म्भवति वाक्यर्थस्यापूर्वत्वदिति चेन्न तत्तत्पदार्थस्मरणे स- ति कचित्संशयरूपस्य कचिनिश्चयरूपस्ययोग्यताया ज्ञान- स्य सम्भवगत् । नव्यास्तु योग्यताज्ञानं न शाब्दबोधहेतुः इति। मूले पदार्थ तत्र तद्वत्ता योग्यतापरिकीर्तितत्यनेन तत्पदायें तत्तत्पदार्थव त्वंयोग्यतेत्युक्तं तच्चायुक्त अनुपयुक्तं च स्वस्मिन् स्वाधिकरणकत्वाभावात् । तज्ज्ञानस्य शाब्दबोधे हेतुत्वाभावाचेत्यतः प्रथमं तत्पदमेकपदार्थपरं द्विती यं च तत्पदमपरपदार्थपरमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे । एकपदार्थइति । योग्य- ताज्ञानस्य शान्दवोधहेतुत्वे मानमाह । तज्ज्ञानाभावाचेति । अपूर्वत्वादिति । सर्वत्र शाब्दबोधात् पूर्वमनिश्चितत्वादित्यर्थः । कचित्संशयस्यति । संशयनि शयसाधारणयोग्यतालानत्वेन हेतुत्वादिति भावः । अत एव निश्चयमपि दर्शयति । कचिदिति । भूतले घट इति । प्रात्यक्षिकनिश्चयोत्तरभाविनि शा- ब्दवोधइत्यर्थः । नव्यास्विति । ननु अयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वे तदभावत्वेन हेतुत्वं वाच्य तदपेक्षया लायवेन योग्यतावानहेतुत्वस्यैवोचि- तत्लादत आह । तदभावनिश्चयस्यति । बाधनिश्चयकालपि लौकिकसन्निकर्ष जन्यतद्विशिष्टपद्धदयादत आह । लांकिकमग्निकर्पाजन्योति । शड्खो न ·३२८ -- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । यत्पदेन विना यस्या- ननुभावकता भवेत् । आकाङ्क्षा वक्तुरिच्छा तु तात्पर्य परिकीर्तितम् ॥ ८४ ॥ वह्निना सिञ्चतीत्यादौ सेके वह्निकरणकत्वाभावरूपायोग्य- तानिश्चयेन प्रतिवन्धान शाब्दबोधः तदभावनिश्चयस्य लौकिकसन्निकर्पाजन्यदोपविशपाजन्यतदानमात्रे प्रतिब- न्धकत्वात् शाब्दबोधं प्रत्यपि प्रतिवन्धकत्वं सिद्धं योग्य- ताज्ञानविलम्बाच शाब्दबोधविलम्बो ऽसिद्ध इत्याहुः। यत्पदे- नेति।आकाङक्षां निर्वक्ति । यत्पादेनेत्यादि। येन पदेनविना पीत इति नियोपि पित्तादिदोपवशात् पीतः शङ्ख इति प्रत्यक्षोदयाद् दोपविशपाजन्यत्युक्तम् शुक्तो नेदं रजतीमति ज्ञानोत्तर दोपजन्यम्येदं र- जनीमति भ्रमस्य वारणाय विशेषेति पित्तमाण्डुकवशाजनादिढोपेत्यर्थः । तदानमा,तद्विशिष्टबुद्धिमारे । सिद्धमिति । तथा चापोग्यताजानस्य शा दबोधं प्रति प्रतिवन्धकत्वस्य बलृप्त्यात् तेनैव निर्वाहे ऽयोग्यतावान- स्यानिरिक्तप्रतिबन्धकत्वं न कल्प्यते इति भाव । ननु यत्र नायोग्यताजा नं ना गदाधापत्तिरित्यत आह । योग्यतामानविलम्बाचीत । तथा चे. प्रापतिरीित भावः । आहुरित्यस्वरसः तद्रीनं तु यद्विपयकमनुमित्यादिवं न जातं शान्दयोघ एव जात तद्विगिष्टसुद्धावयोग्यतानानाभावत्वापेक्षया लावन योग्यताबानलेनैव हेतुतासिद्धिः । एवं च यद्विशेषयोरिति व्या प्तिकलाच्छादसामान्ये योग्यतानानसेन हेतुनामिद्धिारेति । एवमि छाया उत्तजालानुरोधेनायोग्यताशनमतिवन्यस्त्वस्प विशेष पर्यवसा ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यते । अयोगपद्याद् ज्ञानानां तस्याणुत्वमिहोच्यते ॥ ८५॥ यत्पदस्यान्वयाननुभावकत्वं तेन पदेन सह तस्याकाशे त्यर्थःक्रियापदं विना कारकपदंनान्वयबोधं जनयति तेन त- स्याकांडक्षा । वस्तुतस्तु कियाकारकपदानां सन्निधानमा- सत्या चरितार्थ परं तु घटकर्मताबोधं प्रति घटपदोतरं दि, तीयारूपाकांडक्षाज्ञानं कारणं तेन घटः कर्मत्वमानयनं कृ, तिरित्यादौ न शाब्दवोधः अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोपसा, र्यतामित्यादौ तु पुत्रेण सह राजपदस्य तात्पर्यग्रहसत्वात् तेनैवान्वयबोधः पुरुपेण सह तात्पर्यग्रहे तु तेन सहान्वयबो- धः स्यादेव । तात्पर्य निर्वति । वक्तुरिच्छेति । यदि ता- त्पर्यज्ञानं कारणं न स्यात् तदा सैन्धवमानयेत्यादौ कचि- नात् क्लुप्तपतिवध्यतायच्छेदकस्यानुमितित्वादेः शाब्दबोधसाधारण्यामा- चात् शाब्दबोधे त्वयोग्यत्तनिश्चयस्यातिरिक्तप्रतिवन्धकताकल्पने गौरवा- व लायवैन योग्यताजानस्यैव हेतुत्वं युक्तमिति । नचयोग्यताशानस्य हेतुस्वे मामाण्यनिश्चयामावस्तव विशेषणं तदपेक्षया प्रामाण्यवानाभावावीश- टायोग्यतानिश्चयाभावस्य हेतुत्वे लाघवामति वाच्य योग्यताजानस्य है तुत्वे तदभाववति तत्प्रकारकमित्वेकविधामायाण्यग्रहामावनिवेशन लापता- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । दश्वस्य कचिल्लवणस्य बोध इति न स्यात् नच तात्पर्य- ग्राहकाणां प्रकरणादीनां शाब्दबोधे कारणत्वमास्त्विति वा- व्यं तेपामननुगमात् तात्पर्यज्ञानजनकत्वेन तेपामनुगमे तु तात्पर्यज्ञानामेव लाघवात् कारणमस्तु । इत्थं च वेदस्थलेपि तात्पर्यज्ञानर्थमीश्वरः कल्प्यते नच तत्राध्यापकतात्पर्यज्ञानं कारणमिति वाच्यम् ।सर्गादावध्यापकाभावात् नच प्रलय एव नास्ति कुत्र सर्गादिरिति वाच्यं प्रलयस्यागमेषु प्रति- पाद्यत्वात् । इत्थं च शुकवाक्येपीश्वरीयतात्पर्यजानं करणं विसंवादिशुकवाक्ये तु शिक्षयितुरेव तात्पर्यजानं कारणं वाच्य अन्ये तु नानार्थादौ क्वचिदेव तात्पर्यजानं कारणं त- था च शुकवाक्ये विनैव तात्पर्यज्ञानं शाब्दयोधः वेदे त्व- नादिमीमांसापरिशोधिततरावधारणमित्याहुः॥इति श- ब्दखण्डं समाप्तम् । पूर्वमनुभवस्मरणभेदाहेर्दैविध्यमुक्तं तत्रानुभवप्रकारा दर्शिताः स्मरणं तु सुगमतया न दर्शितं व अयोग्यतानिश्चयस्य मतिरन्धकले तु तदभावामावति तदभावमका रक तद्वति तदभावप्रकारकमिति द्विविधामामाण्यग्रहामावनिवेशन प्रतियो- गितासम्बन्धवच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभाववत्समावे प्रतियोगितासम्बन्धे न तत्मकारकमित्यमामाण्यमहाभावनिवेशेन च गौरवाहापनिश्चयस्येव त दमावव्याप्यतदभावावच्छेदकनिश्चययोः मतिबन्धकत्वेनातिगौरवाचेति । एवं योग्यतामानस्य शान्दवोधाजनकले शाब्दसामग्राकाले योग्यतामाना मारविशिष्टत्पत्वपानसकारणाप तत्र शाब्दसामप्रधाः प्रतिवन्धकव क- स्पनीयमिति गौरवात् योग्यताशनस्प शाब्दबोधजनकत्वे तु तर योग्य ताशानाभावरूपविषयामारादेव न तादृशमानसामति तम सादसामग्री ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ४०१ प्रतिबन्धकत्वं न कल्प्यते इति लायमित्यायनसेयम् । तेन पदेन सह तस्येति । तत्पदविशिष्ट तत्पदस्पेत्या घटमानयेत्यत्रघटपदं विना अम्पदस्यान्वया- ननुभावकत्वात् घटपदावीशष्टत्वपम्पद आकाङ्सा घटाकर्मलोमत्यादौ कर्म- त्वपदे घटपदयत्वं तु नाकाक्षा कर्मत्वपदे घटीया कर्मतेति शाब्दबोधान- नुभावकत्वस्य घरपदावरहामयुक्तत्वात् अत्र चाननुभावकत्वं तादृशपदप- रिचायकं न स्वाकासास्वरूपान्तर्गतम् । यद्वा अननुभावकसमप्याकाड्- क्षास्तरूपान्तर्गतम् शान्दवोधे तस्य स्वरूपत एवोपयोगस्तेन जनितान्वय- वोधकाद्वाक्यान्न पुनरन्वयबोधापत्तिः एकपदे परपदवत्त्वांशश्च पात एवो- पयुज्यते । तेन क्रियापदेन । तस्य कारकपदस्य । अनचैकपदेऽप ऽपरपदवच- मपरपदाव्यवाहतात्तस्त्वं तत्र चाव्यवधानांशस्यासत्यैव लाभ: आसत्तेः पदाव्यवधानरूपतायाः पूर्वमुपवर्णितलाद उत्तरत्वं च क्रियाकारकपदयो नपेक्षितम् चत्रः पचति पचति चैत्र इति वाक्यद्वयादप्यन्वयवोधादतः क्रियाकारकपदयोराकासा नास्त्येव के तु प्रकृतिप्रत्यययोरेव तत्राप्यव्य वधानांशस्यासत्या लाभात् प्रत्यये प्रत्युत्तरत्वरूपाकासाजानं कारण- मित्याह । वस्तुतस्त्वित्यादिना । नन्वयमेति पुत्रो रान इत्यादावननिता- न्वयबोधदशायां राजपदस्य पुत्रपदेनेव पुरुपपदेनाप्याकाक्षासवादावापु- रुप इत्यन्वयबोधः स्यादत आह । अयमेतीति । तथा च राजपदपुरुपपद- योराकासापाः सत्येपि तात्पर्याभावान्न तथान्वयबोध इति भावः । स्या- देवेति । भवत्येवेत्यर्थः । ननु पुरुषेण पुत्रेण च राजपदस्य तात्पर्यज्ञानपि पुत्रपदराजपदयोरेव यत्रैकवाक्यतानिश्चयः पुरुषपदराजपदयोरेकवाक्य लामावनिश्चयश्च तत्र पुरुषपदेन सह निरुकाकाक्षाया सत्वाद रुपति बोयापत्तिरिति चेन यत्पदं विनेत्यस्य समभिव्याहृतयत्पदं विने- त्यर्थकतया समभिव्याहारस्याध्याकाङ्क्षाशरीरे प्रवेशात् सममिव्याहार- श्वेदम्पद तत्पदेन सहान्वयं वोपयत्तिति पदत्तात्सर्वं प्रकृते च तद्भानाभा- वात्तद्घटिताकाक्षाजानाभाव इति समभिन्याहारस्य नाकाक्षाशरीरे म- वेशः तु स्वातन्त्र्येण तद्भानं शाब्दबोधे कारणमित्यन्ये । नव्यास्तु अ. थतात्पर्यज्ञानस्य राजपदं पुरुषविषयकराजसंसर्गकमतीतीच्छयोच्चरित. मित्याकारकसानत्वादिना हेतुलादेवाविप्रसदाभावे समभिन्याहारमान- स्य हेतुत्ये मानाभावः निरुक्ततात्पर्य निश्चये पूर्वोक्तसमभिव्याहारस्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । पदतात्पर्यरूपस्य संशये व्यतिरेकनिश्चये वा भवत्येव शाब्दबोध इत्याहुरित्पन्पत्र विस्तरः । इदं तु वोध्य,आकाक्षालक्षणे तत्तत्पदं तत्पदशानपरं मौनिश्लोकानुरोधादत एवाध्याहतपदेनाप्याकाक्षानिहिः अध्याहारश्चाश्रुतपदानामनुसन्धानं अत एव सर्वापेक्षया जघन्यत्वं तस्य यतः स्वस्थानस्थितस्य पुनरनुसन्धानमावृत्तिः तदीयस्थानान्तर स्थितस्यानुसन्धानमनुषनोदवीयस्थानान्तरस्थितस्यानुसंधानमनुवृत्तिरिय च सिंहावलोकितमण्डूकप्लतिगङ्गास्रोतवत्रिधेति निराकाझवज्ञानस्य प्रति. वन्धकत्वं न त्वाकाइसागानस्य हेतुत्वमिति तु न सत् तथा सत्या- काहामावतव्याप्यतदवच्छदकधर्मज्ञानानां मतिबन्धकत्वे गौरवादित्य- लम् । इत्याकाइसा । वक्तुरिच्छेति । घटमानयेत्यादौ कर्मत्वविशप्य- कायतासंसर्गकपटमकारकपतीतीच्छा वक्तुस्तात्पर्य तादृशेच्छयोच्चरित- मिदं वाक्यमित्याकारक श्रोतुस्तात्पर्यजानं शाब्दवोधे कारणनित्यर्थः । तत्र युतिमाह । सन्धवेति । आदिना श्वेतोघावतीत्यादिपरिग्रहः । तत्र कदा. चित् श्वेतगुणावशिष्टस्य कदाचित् कुक्कुरादेवाधस्य तात्पर्यज्ञाननियम्यत्वाद क्वचिल्लवणस्यति काचित्तदुभयोरित्यपि बोध्यम्। इति नस्यादिति।इति नि: यमोनस्यादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं तात्पर्यसंशय व्यतिरेकनिश्चये वा शाब्दवो धानुदयाच्छाब्दवोधे तात्पर्यनानं कारणं तसंशय इतिव्याप्तेरित्यपिबोध्यम् । प्रकरणेति । आदिना संयोगवियोगसाहचर्यादीनां परिग्रह प्रकरणादीनां फ्लृप्तनियतपूर्ववर्तिताकत्वेनानन्यथासिद्धित्वमारकल्पने लाघवादिति भावः। अननुगमादिति । तथा च परस्परजन्यशाब्दबोघे परस्परव्यभिचारेण न हेतु. असम्भव इति भावः । इत्यं चेति । शान्दोघत्वावच्छिन्नं प्रति तात्पर्यज्ञानस्य हेतुल्वे चेत्यर्थः । एवमग्रेपि । मलयस्य, कार्यद्रव्यानपिफरणकालविशेषात्म- कखण्डमलयस्य । आगमेप्विति "नाहोन रातिर्न नमो न भूपि सीनमो ज्योतिरभन्न चान्प" दित्याद्यागमप्रित्यर्थः।मुस्याये विसंवादिशुकवाक्य- जन्पयोधेपि । शिक्षायितरेवेति । ईश्वरेच्छाया विसंवादित्वापावादिति भा. वः । अन्पे विति । कचिदित्यस्य विवरणं, नानार्यादाविति गृहीतनाना टनिकादावित्यर्थः । तेन गृहीतनानार्थशक्तिकस्य गृहीतनानार्थलक्षण कस्य गृहीतविभिन्नार्थशक्तिलक्षणकम्य च संग्रहः । आदिना एकार्यष्टही सलमणास्य संग्रहः । मीमांसा लापतानात्मकस्तः। परिशोधितेति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तत्र हि पूर्वानुभवः कारणम् । अत्र केचित् अनुभवत्वेन न कारणत्वं किन्तु ज्ञानत्वेनैव अन्यथा स्मरणोत्तरं स्मरणं न स्यात् समानप्रकारकस्मरणेन पूर्वसंस्कारस्य विनष्टत्वात् । मन्मते तु तेनैव स्मरणेन संस्कारान्तरद्वारा स्मरणान्तरं जन्यतइत्याहुस्तन्न यत्र समूहालम्बनोत्तर घटापटादीनां क्रमेण स्मरणमजनिष्ट सकलविषयकस्मरणं तु नाभूत् तत्र फलस्य संस्कारनाशकत्वाभावात् कालस्य रोगस्य वा च- सहकृतेत्यर्थः । तर्कोऽनुमानम् आहुरित्यस्वरसोद्भावन तीज तु गृहीत नानात्तिकपदजन्यानुभवत्यापेक्षया लाघवेन पदजन्यानुभवत्वस्यैव ता त्पर्यज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वमुचितमित्यन्यत्राधिकमनुसन्धेयम् । इति शा ब्दपरिच्छेदः समाप्तः । सुगमतयेति । सुगमस्य स्वयमप्यूहितु शक्यतया दुरूह एवादी सुधिया जिज्ञासोदयादिति भावः । तथा चारसरसङ्गत्या अनुभवानन्तर स्मरणनिरूपणमिति मावः । तत्र हि स्मरणे हि । स्मरण न स्यादिति । अनुभवम्य नसत्वादिति भावः । ननु अनुभवस्य व्यापारद्वारा कारणत्व तम कार्याव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिस्वस्थव्यापारान्यतरकल तानु भवनाशेपि तज्जन्यसस्कारस्य सत्त्वान्निरावधमत आह। समानप्रकारके ति । विनम्त्वादिति । तथा च तादृशमपि कारणत्वमनुभवे न सम्भवाति भावः । तेनैव सस्कारनाशकेन समानपकारकस्मरणेनैव । सस्कारान्तर द्वारेति । स्मरणस्प तृतीयक्षणे नाशेन सरूपतो हेतुलासम्भवादिति भा वः। फलस्य प्रत्येक विषयकक्रमिकस्मरणरूपस्य । सस्कारनाशकत्वाभा वादिति, समानमकारकत्वाभावादिति भावः । कालस्य रोगस्य वेनि। अ न्यथा उक्तसमूहावलम्बनसस्कारस्यानाशमसङ्गादिति भावः। नधापत्तिः जन्यभावलेन विनाशिवनियमात् । ननु कालादेः कालवादिना नाश कले सस्कारमात्रस्य क्षणिकत्वापचिस्तव्यक्तित्वेन तयात्वे गौरवमत आ ह । चरमफलस्य वैति । चरमफले वैजात्य कल्पयित्वा तेन रूपेण नाश ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । स्मफलस्य वा संस्कारनाशकत्वं वाच्यं तथा च न काम- कस्मरणानुपपत्तिः नच पुनःपुनः स्मरणाद् दृढतरसंस्कारा नुपपत्तिरिति वाच्यं झटित्युद्धोधकसमवधानस्य दाढयपदा र्थत्वात् नच चिनिगमनाविरहादेव ज्ञानत्वेनापि जनकत्वं स्यादिति वाच्यं विशेषधर्मेण व्यभिचाराजाने सामान्यध मेंणान्यथासिद्धत्वात् कथमन्यथादण्डस्य भ्रमिद्वारा द्रव्य त्वेन रूपेण न कारणत्वम् न चान्तरालिकस्मरणानां सं स्कारनाशकत्वसंशयाव्याभिचारसंशय इति वाच्यं अन न्तसंस्कारतन्नाशकल्पनापेक्षया चरमस्मरणस्यैव संस्कारना शकत्वकल्पनेन व्यभिचारसंशयाभावत् ॥ इति स्मृतिप्रक्रि कन्वं वायमिति भावः । न क्रमिकेति न स्मरणोत्तरस्मरणमित्यर्थः । दा. यंपदार्थत्वादिति । तथा च पुनःपुनः स्मरणान्न दृढतरसंस्कारोत्पत्तिः किं तु विद्यमानसंस्कारस्यैव पुनःपुनः स्मरणेन झटित्युद्धोधकसमवधान जायते उद्बुद्धाच्च तस्मात् स्मरणान्तरमिति भावः । व्यभिचारसंशय इति । अनुभवत्वेन हेतुले व्यभिचारसंशय इत्यर्थः। तथा च न विशेषधर्मेण व्य- भिचारज्ञानमिति भावः ! व्यभिचारसंशयाभावादिति सकृदनुभूतस्थले संस्कारनाशकचरमस्मृतस्तदानीमभावेन संस्कारनाशाभावादनुभवत्वेन है- तुल्वेपि न व्यभिचारसन्देह इति भावः । यद्यप्यनन्तसंस्कारतनाशकल्प- नागौरवस्य फलमुखत्लेन न दोपत्यम् अन्यथा विशिष्टतानकल्पनागौरव भियानुमिति मति पिशिजानलेन हेतुताविलपमसात् तथापि जानत्वेन हेतुत्वे उपेक्षात्मकतत्तत्स्मृतिव्यक्तिभेदस्य कारणतावच्छदेककोटिनिभेन गौ- रवमनुभपत्येन स्मृतिहेतुत्वे तु तत्तत्स्मृतिव्यक्तिभेदानिवेशे लायवमिनि ला. पानरूपाजकसत्त्वाद् व्यभिचारशकाशीचिकरीत्या तात्पर्यम् । इति ·का कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । या ॥ इदानीं क्रमप्राप्त मनो निरूपयितुमाह । साक्षात्कार इति । एतेन मनसि प्रमाणं दर्शितम् । तथा हि सुखसा क्षात्कारः सकरणकजन्यसाक्षात्कारत्वात् चाक्षुपसाक्षात्का खदिसनुमानेन मनसः करणत्वसिद्धिः। नचैवं दुःखादि साक्षात्काराणामपि करणान्तराणि स्युरिति वाच्यं लाघवा देकस्यैव सकलसाक्षात्कारकरणतया सिद्धेः एवं सुखादीना मसमवायिकारणसंयोगाश्रयतया मनसः सिद्भिवोद्धव्या । तत्र मनसो ऽणुत्वे प्रमाणमाह । अयोगपद्यादिति । ज्ञाना- नां चाक्षुपरासनादीनामयोगपद्यमेककालोत्पत्तिर्नास्तीय- नुभवसिद्धम् तन्न नानेन्द्रियाणां सत्यपि विपयसन्निधाने यत्सम्बन्धादेकेन्द्रियेण ज्ञानं जन्यते यदसम्बन्धाच परैर्ज्ञानं नोत्पाद्यते तन्मनसो विभुखे चाऽसन्निधानं न सम्भवती- तिन चिभु मनानच तदानीमदृष्टविशेपोदोधकविलम्बादे- व तज्ज्ञानविलम्बइति वाच्यं तथा सति चक्षुरादीनामप्य कल्पनापत्तेः नच दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ नानावधानभाजां स्मरणनिरूपणम् । जन्यसाक्षात्कारत्वादिति ।ईश्वरीयसाक्षात्कार व्यभिचार. . वारणाय जन्येति । नन्वतिलापवावगिन्द्रियस्य माणस्य वा करणलम- स्त्वत आह। एवमिति । असमायिकारणसंयोगाश्रयतयति । भावकार्यस्य सा समवायिकारणकवनियमादिति भावः । सन्मनसो विभुत्वे चेति । त- दसनिधानं मनसो विभुत्वे न सम्भवतीत्यर्थः । तया सतीति । दृष्टसामग्री रात्वप्पत्रिलम्बात्कार्यविलम्बाहीकार इत्यर्थः । चक्षुरादीनामति ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । च कथमेकदानेकेन्द्रियजन्यज्ञानमिति वाच्यं मनसो ऽति- लाघवाद झटिति नानेन्दियसम्बन्धान्नानाजानोत्पत्तेः उत्प- लशतपत्रभेदादिव योगपद्यप्रत्ययस्य प्रान्तत्वात् नच म- नसः सहोचविकाशशालिवादुभयोपपत्तिरिति वाच्यं ना- चाशुपतद्विरहयोरदृष्टतद्विरहाभ्यामुपपत्तैरिति भावः। भ्रान्तत्वादिति। अव्य वहितकालोत्पत्तिकत्वस्य दोपत्वादिति भवः। उभयोपपत्तिरिति । मनसः संकोचे एकेन्द्रियमानसम्बन्धादेकमेव बान विकाशे तु नानेन्द्रियैर्मनसस्स- म्बन्धादुधगपन्नानाबानानामुपपत्तिरितिभावः। यद्यपि नानेन्द्रियैर्मनासनिक पंकाले चासुपादुघत्पत्तिकाले रासनाद्यनुत्पादस्य रासनादिकं प्रति चाक्षुप सामग्रयाः प्रतिवन्धकत्वेनैवोपपत्तर्मनसो विभुत्वेपि वाधकामावस्तथापि तथा प्रतिबन्धकवे गौरवामित्यभिप्रायः न च वमनायोगस्य ज्ञानमारहेतुत्वाचा क्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनसामग्या नियमतः सत्त्वाद स्पार्शनापत्तिर्मनसोऽणु. त्वपक्षपिदुर्गारवे ति वाच्यम् । अनन्यगत्या पार्शनं प्रति चाहपादिसामग्रयाः भविपन्धकत्व स्वीकारादेवमपि रासनादिमत्यक्षे चाशुपादिसामग्रीमतिबन्धक त्वाकल्पनमयुक्तलाघवस्याणुलपक्षेनिप्पत्यूहत्वात्। यदा मानसामान्य प्रति खड्मनः संयोगस्याहेतुत्वमित्यभिमायः। अत एव तदसम्बन्धात्वगादिभिः परमानं नोत्पाद्यत इति उक्तं प्रारुयया च लड्मनोयोगस्यज्ञानसामान्यं प्रत्य जनकत्वैपि सूपुप्ती ज्ञानानुत्पादनिर्वाहस्तथापपादितमधस्तात् । एवं मन सो विमुले आत्मपन संपोगानुपपतिराममनसोः कर्मामावन कर्मजन्यसं योगस्य विमुत्वगदिमते ऽमम्भादजन्यसंयोगेपानाभावात् । यदपि भाति का एव परमाणवो मनांसि अनन्तर्मिणामतिरित्तायावनातेः रल्पनाम- पेल्प पतृप्तानामेव धर्मिणां त पण हेतुन्वस्प युतत्वात् निपमस्त्वदृl पप्रदादिति नव्यरुक्त तदपि न गासंयोगव्यतिरेकात् सुपुप्तिकाले कार्या नुत्पादस्तस्य मनसो ऽवन्यमीकरणीयवान् न च बालशिपम्प प्रतिर परमादेव मुनिकाले कार्यानपाट इति वाच्यं अनन्नानां गलरिगे पाणां पनि रवा गारवा नोटामीनपनमयोगम्य मुनिमारकारे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः। नावयवतन्नाशादिकल्पने गौरवाल्लाघवान्निखयवस्थाणुरूप, स्यैव मनसः कल्पनादिति संक्षेपः॥ इति द्रव्यपदार्थों व्या- ख्यातः॥ द्रव्यं निरूप्य गुणान् निरूपयति अथेत्यादिना ॥ गुणवजातो किं मानमिति चेत् द्रव्यकर्मभिन्ने सामान्यव- ति या कारणता सा किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना निखच्छिन्नका रणताया असम्भवात् नहि रूपत्वादिकं सत्ता वा तत्राव- च्छेदिका न्यूनाधिकदेशवृत्तित्वादतश्चतुर्विशयनुगतं कि- श्चिदाच्यं तदेव गुणत्वमिति । द्रव्याश्रिता इति । यद्यपि सत्वादापत्तिस्तदवस्यैवेत्यदृष्टविशेषाकृष्एं मन एव नानादिहेतुत्वेन वकव्यं तदपेक्षया चाहएविशेषाकृष्टभौतिकपरमाणूनामेव तदेतुत्वमुचितामिति वाच्यं तस्य भौतिकत्वे पृथिवीत्वं जलवादिकं वेत्यत्र विनिगमकाभावादुमयक- त्पने च जातिसाकय तदेतदमियोक्तं सक्षेपइति। इति द्रव्यपदार्यव्याख्या- नम् । अवसरसङ्गतिमभिप्रेत्याह द्रव्यं निरूप्यति । तस्मिनिरूपिते प्रतिबन्धकी भूतजिप्रासानिवृत्तेरिति भावः। इति चेदिदमिति पाठशननु रूपत्वस्य सत्ताया पागुणनिष्ठकारणतावच्छेदकत्वस्यादित्याशक्याह।नहीति।रूपत्यादीत्या- दिनारसत्वादिपरिग्रहः । यद्यपि गुणत्वजातीमत्यक्षमेवममाणं रूपादिपु संयु- क्तसमवेतसमवायेन गुणत्वात्यक्षसम्भवात्तथाप्यतीन्द्रियरूपादौ तत्मत्यक्षा- सम्भवेन तत्साधारण्यं गुणत्वस्य न घटतइत्यनुमानं प्रदर्शितम् । न च रूप- स्वादिना सार्यभियातीन्द्रियरूपादौ गुणत्वसिद्धिः गुरुत्वादौ तु मिग्रा- इकमानेन तरिसीदरित्यनुमानमदर्शनं व्यर्थमिति वाच्यं रूपादावप्यापाम' रसाधारणगुण इति प्रत्यक्षस्यापसिद्धेः । इदमत्र योध्यं सकलगुणसापारणी ·४०८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । द्रव्याश्रितवं न लक्षणं कर्मादावतिव्याप्तेः तथापि द्रव्यत्व- व्यापकतावच्छेदकसत्ताभिन्नजातिमन्त्वं तदर्थः भवति हि गुणत्वं द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकं तद्वत्ता च गुणानामिति । द्रव्यत्वं कर्मत्वं वा न द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकं गगनादौ द्रव्यकर्मणोरभावात् द्रव्यत्वत्वं सामान्यत्वादिकं वा न जा. तिरिति तद्व्युदासः । निर्गुणा इति। यद्यपि निर्गुणत्वं क- मांदावपि तथापि सामान्यवन्त्वे सति कर्मान्यत्वे च सति निगुणवं वोध्यं जात्यादीनां न सामान्यवन्त्वं कर्मणो न कर्मान्यत्वं द्रव्यस्य न निर्गुणत्वमिति तत्र नातिव्याप्तिः । निष्क्रिया इति स्वरूपकथनं न तु लक्षणं गगनादावति- एका कारणता नास्त्येवेति कयं तदवच्छेदकतया गुणत्वजानिसिद्धि न च चतुर्विंशतिगुणेए प्रत्येक या कारणतास्तासामित्र पक्षतया तादृशसकलकारणतावच्छेदकतया गुणत्वजातिसिद्धिरिति वाच्यं तथा सति द्रव्यकर्मरूपभिन्नसामान्यवति या कारणता सा किञ्चिद्धर्मावच्छि नेत्यनुमानेन रूपभिन्नत्रयोविंशतिगुणसाधारणवेजात्यस्यापि सिद्धिमसगा- त् पारिमाण्डल्यस्य क्वाप्पकारणतया गुणत्वस्याप्यतिमसक्ततयानवच्छे- दकत्ताच्चेसन्पर विन्तर । कर्यादापतिप्तव्योरिति । आदिना सामान्यप- रिग्रहः । लक्ष्ये लक्षणसत्त्वं प्रतिपादयति । भवति हीति । द्रव्यत्वव्याप- कतावच्छेदकेत्यस्य फलमाह । द्रव्यत्वमिति । जातिपदस्य कत्यमाह । ज्यत्वलमिति । सत्तारूपनातिमादाय द्रव्यादावतिव्याप्तिवारणाय स. तामिन्नति तयापि सापान्यवत्वेसतीति सत्सन्तयर्विशेष्यस्य च फलमाह । जात्यादीनामिति । तर ते गगनाहावातिव्याप्तेरिति आदिना कालादिप- रिग्रहः। पपाश्रुने चैतन् सामान्यवचे सति कर्मान्यत्वे चसतिकर्मवदवृत्तिपदा- थविभाजकोपाधिमत्ते ऽतिच्यातेरमाया वेगेन स्थितिस्थापकोप्युपलक्षणीय ·४०९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । रूपं रसः स्पर्शगन्धौ परत्वमपरत्वकम् ॥ ८६॥ द्रवत्वं स्नेहवेगाश्च मता मूर्तगुणा अमी। धर्माधौ भावना च शब्दो बुद्ध्यादयोपि च ॥८७ ॥ एते ऽमूर्तगुणाः सर्वे विद्वद्भिः परिकीर्तिताः। च्यातेः ॥ रूपमिति । वेगा इति । वेगेन स्थितिस्थापको- प्युपलक्षणीयः । मूर्तगुणा इति । अमूर्तेषु न वर्तन्तइत्यर्थः लक्षणं तु तावदन्यान्यत्वमेवमपि ॥ अमूर्तगुणा इति । । इति पाठः वेगपदस्य भावनान्यसंस्कारपरत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं वे- गाश्चेत्यत्र चकारेणानुक्तसमुच्चायकेन गुरुत्वस्यापि संग्रहात् । ननु मूर्तगुण- त्वं मूर्तवृत्तिगुणत्वं तच्च सङ्ख्यादावतिव्यासमत आइ । अमूर्नेविति । त. था नामूटिचिगुणत्वं प्रदर्शितगुणानां साधर्म्यमित्यर्थः। ननेतदपि मूर्तपात्रत तिसद्यापामतिव्याप्तमिति वाच्यं अमूर्तगुणरत्तिसंस्कारवान्यगु णत्वव्या- प्यजातिशून्यगुणत्वस्य मूर्तत्वव्याप्यतावच्छेदकगुणवृत्तिजातिमत्त्वस्य वावि- वक्षितत्वात् । अत्र चाये शून्यान्तेन सङ्ख्यादेव॒यादेश्व व्युदासः वेगस्थिति स्थापकापग्रहाय संस्कारवान्यति द्वितीयेऽवच्छेदकान्तनसंख्यालादेवृत्तित्वा न्तेनकर्मत्वादेर्युदासः । मूले एते ऽमूर्तगुणा इत्यत्राकारमइलेपो वो यः। ननु ५२ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । सङ्ख्यादयो विभागान्ता उभयेषां गुणा मताः ॥ ८८॥ संयोगश्च विभागश्च संख्या द्वित्वादिकास्तथा । द्विपृथक्त्वादयस्तद्व- देते ऽनेकाश्रिता गुणाः ॥ ८९ ॥ मूर्तेषु न वर्तन्तइत्यर्थः ॥ उभयेपामिति । मूर्तामूर्तगुणा इ. त्यर्थः ॥ अनेकाश्रिता इति । संयोगविभागद्रित्वादीनि दिवृत्तीनि त्रित्वचतुष्वादिकं त्रिचतुरादिवृत्तीति बोध्यम् । धर्मत्यादिमूलनेतेपाममूर्तवृत्तिगुणत्वं साधर्म्यमुक्तम् तत्सह्यादावतिव्या- प्तमन आह पूर्तेविति । पूर्तावृत्तिगुणत्त्वमेव नेपां साधयमित्यर्थः । नच सधाप्यपूर्तमात्रवृत्तिसहपादानतिष्पाप्तिारीते वाच्यं मूनगुणवृत्तिसंस्का रवान्यगुणत्वव्याप्यजातिशून्यगुणत्वस्य पूर्तत्वाभावच्याप्यतावच्छेदकप- रिपाणावृचिजातिमत्त्वस्य वा विवक्षितत्वात् । आधे शून्पान्तेन संख्यादि रूपादिन्युदासः सचामादायासम्भववारणाय गुणत्वव्याप्यति । कर्मण्य. तिन्याप्तिधारणाय विशयीभूतगूणत्वस्य निवेशः द्वितीये परममहत्त्चत्वना. तिमादापातिव्याप्तिवारणाय परिमाणावृति । ननूभयेपांगुणा इति मूलेन सहपादिपञ्चानामुभपत्तिगुणवं साधर्म्यमुक्तम् तच्च रूपा. दावति व्याप्तमत उभयपदं मूर्ध्वमूर्तपरतया व्याचष्टे । मूर्तामूर्तेति । नच मूर्तमात्रवृत्तिसद्यादाकव्याप्तमितिवाच्यम् । कालवृत्तिवृत्तिगुणत्व व्याप्यनातिमत्त्वस्य द्रव्यवसमव्यापकतावदकजातिमत्त्वस्य वा वि. चतितत्तात् । नन्वनकाश्रितवं संयोगादारव्यातमनेकपदस्य बहुत्ववि- निष्ट शक्तवादत आह । संयोगति । तथा चकत्वमिन्नसख्यारिशिष्टता ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अतः शेषगुणाः सर्वे मता एकैकवृत्तयः। बुद्धयादिपटकं स्पर्शान्ताः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः ॥९॥ अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेपिका गुणाः। अत इति । रूपरसगन्धस्पर्शकत्वपरिमाणेकपृथत्कपरत्वाप- रत्वबुद्धिसुखदुःखेच्छादेपप्रयत्नगुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्कारादृष्ट- शब्दा इत्यर्थः । बुद्धयादीति | बुद्धिसुखदुःखेच्छादेपप्रय- ना इत्यर्थः । स्पर्शान्ताः रूपरसगन्धस्पर्शा इत्यर्थः । द्रवो द्रवत्वम् । वैशेपिकाः विशेषा एव वैशेपिकाः स्वार्थे ठक् वि- शेषगुणा इत्यर्थः ।। सत्येति । सङ्ख्यापरिमाणपृथत्कसंयोग चकत्वमनेकपदस्यति न तत्राव्याप्तिरिति भावः । स्वाश्रयमातयोंगिका. न्योन्याभावसमानाधिकरणगुणत्वस्य विवक्षितत्यान्न तनाव्याप्तिरित्यपि के. चित् । एकैकवृत्तय उतिभूलस्प स्वसमानाधिकरणान्पोन्पाभावप्रतियोगिता- नवच्छदेकैकत्वका इत्यर्थः । यद्वा स्वाश्रयान्योन्याभावव्यापकात्यन्ताभा- चप्रतियोगिन इत्यर्थः । स्वार्थे उगिति। पिनयादिन्यः स्वार्थेदग्विधानाद्वि- शेपशब्दस्य तदन्तर्गतत्वाद्विनयादेराकृतिगणत्वादिति भावः । विशेपगुणा इत्यर्थ इति । विशेषगुगत्वं च भावनान्यो यो वायुवृत्तिवृत्तिस्पर्शावृत्तिर्म- ·४१२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । -- संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवोऽसांसिद्धिकस्तथा ॥९१॥ गुरुत्ववेगौ सामान्य- गुणा एते प्रकीर्तिताः। सङ्ख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥ ९२॥ एते तु द्वीन्द्रियग्राह्या अथ स्पर्शान्तशब्दकाः। विभागपरत्वापरत्वानीत्यर्थः । दीन्द्रियेति । चक्षुपा त्वचा । समवायी तदन्यत्ले सति गुरूत्वाजलद्रवत्वान्यगुणत्वम् अत्र जात्यादावति व्याप्निवारणाय विशेष्यम् । गुरुत्वनैमित्तिकद्रवत्वयाकारणाप गुरुत्वेत्यादि । सांसिदिकद्रवस्त्रसग्रहायानलेति । संयोगादिवारणाय सत्यन्तम् । भाव मायामन्यान्तिगरणायायमन्यान्तं सत्यन्तपटकसमवापिविशेपणम् । स. लादिकमाढायासम्भववारणाय स्पर्शसंग्रहाय च स्पर्शावृत्तीति ।। सख्या आदिपस्सापासमन्ते यम्पेति व्युत्पत्या परिमाणपरत्वयोरेव ग्रहणमिति भ्रमारणापादिपदनायगुणान् विभिप्य दर्शयति। सत्यापरिमाणेत्यादि- ना । गुरुपरंगावित्यत्र मूले पेगपदं भावनातिरिक्तसंस्कारपरं तेन स्थि. निम्यापकस्यापि परिगृहः । मूले सामान्यगुणा इति । तन्वं च रूपस्पर्शा- न्यले सनि त्यविभानोपाधियाप्यतावच्छेदकसंपोगविभागगम्यत्वा निमानिन्यगुणवं दम्परिभानकतावच्छेदकं पृथियात्वादि तळ्याप्यता पच्छंदक च गन्धलादिनन्यायम्य सम्पादी गापासणगमन्वय । - ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । बााँकैकेन्द्रियग्राह्या गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥९३॥ पि ग्रहणयोग्यत्वात् । वाह्येति । रूपादीनां चक्षुरादिग्राह्य- अत्र जलीयशुलरूपे वायोरनुष्णाशीतस्परों च पृथिव्यादिशुक्लरूपस्पर्शव्या वृतजातिविशेपे मानाभावाच्छुक्लरूपानुप्णाशीतस्पर्शयोरतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । शब्दविशेपजनकतावच्छेदकजात्यवच्छिन्नकठिनावयवद्वयवि- भागे तेनोवेगातिशये ऽत्यन्ताग्निसंयोगनाश्यतावच्छेदकवैनात्यावच्छिन्न. तादिवृत्तिद्रवत्त्वे चाव्याप्तिवारणायावृत्त्यन्त जातिविशेषणम् । कर्मादौ तद्वारणाय विशेप्यम् । पृथिवीत्वादिव्याप्यतावच्छेटकतत्तत्सख्यात्वादि अन्यत्वस्य तत्तत्सङ्ख्यायामभावादव्याप्तिवारणाय जातिपदं द्रव्यविभाज कतावच्छेदकरूपोपाधेश्च व्यापकत्वं तत्तद्व्यक्तित्वेन विवक्षित न तु ताह- शोपाधित्वेन अन्यया सयात्वादेरापि तादृशजातित्वादसम्भवापचेरिति ॥ सङ्ख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव चेत्यत्र मूले स्नेहपदं वेगस्याप्युपलक्षक स्थितिस्थापकस्य त्वतीन्द्रियसं वक्ष्यते । ननु द्वीन्द्रियग्राह्यत्व रूपादावतिव्यास तेषां मनसापि ग्रहणात् थाहन्द्रियद्वयग्राह्यत्वमपि तत्रैवातिव्याप्तम् रूपादीनां चक्षुयादिना ग्रहणादीन्द्रियसदद्यादावव्याप्तं च तत्रेन्द्रियग्राह्यत्वस्यैवाभा- बादत आह । चक्षुपा त्वचापीति । चक्षुस्त्वगुभयग्रहणयोग्यत्वन्तदर्यः । चक्षस्य- गुभयग्राह्यभावनावृत्यन्यधर्मसमवायिगुणलामिति तु निष्कर्षः। संस्कारवादि- कमादाय भावनायामतिव्याप्तिवारणाय भावनात्यन्येति कर्माटौतदारणाय गुणत्वस्य निवेशः ॥ ननु वा ककेन्द्रियग्राह्यत्वं सह्यादावतिव्याप्ततेपा- अभयग्राह्यत्वेप्येकग्राह्यत्यानपापादच्याप्त चातीन्द्रियरूपाठौ नेपामिन्द्रिपग्रा- यत्वस्यैवाभावादत आहरूपादीनामितिाचक्षुरादीति।चतुरादिनवेत्यर्थः। तथा चकैकमात्रग्राह्यत्वस्य विवक्षितत्वात् सयादौनाति।व्याप्तिाणावतात्ग्रह- णयोग्यत्वात् । तेन नातीन्द्रियरूपादावव्याप्तिः तथा च चक्षुस्त्वगुभयाग्राह्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अतीन्द्रिया विभूनां तु ये स्युर्वैशेपिका गुणाः। अकारणगुणोत्पन्ना एते परिकीर्तिताः ॥ ९४॥ त्वात् । विभूनामिति । बुद्धिसुखदुःखेच्छादेवप्रययत्नधर्मा- धर्मभावानाशदा इत्यर्थः कारणगुणेन कायें ये गुणा उत्पा- द्यन्ते ते कारणगुणपूर्वका रूपादयो वक्ष्यन्ते चुध्द्यादयस्तु न तु पहिरिन्द्रियग्राह्यगुणसमवेतजातिमत्वमेतेपां लक्षणमिति भावः। नच त्र. सरेणुनिष्ठापकर्पस्प चहुरिन्द्रियेणेव ग्रहणात् तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं प. रिमाणान्यत्वेनापि गुणस्य विशेषणीयत्वात् । मूले गुरुत्वादृष्टभावनेत्यत्र भा- पनापदं वेगभिन्नसंस्कारपरम् तेन स्थिनिन्यापकस्यापि संग्रहः नचाती- न्द्रियत्वमिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्वं यदि तटा गुरुत्वादावसम्भवस्तेपा- मलाँकिकमत्यक्षविषयत्वात् लौकिकपत्यक्षाविषयत्वविवक्षणे चाान्द्रिय- रूपादारतिव्याप्तिरिति वान्यं लोकिकसाक्षात्कारविषयगुणत्वन्यूनरति- संस्कारवान्यधर्मसमवाय्यन्यगुणत्वस्य विवक्षितत्वात् सत्तादिकमादायास- म्भववारणाय गुणलन्यूनवृत्तीति । भावनास्थितिस्थापरुयोरव्याप्तिमार णाय संस्कारत्वान्योति । जात्यादापतिच्याप्तिवारणाय गुणपदम् ! मूले कारणगुणोत्पन्ना इलर न कारणमकारण तस्य गुणा इति भ्रमनिराक- रणायाह मुक्तावल्यां कारणगुणेनेति । समवायिकारणसमरेतगुणेनेत्यर्थः । अत्र कारणत्वमविवक्षितं समायित्वमा योध्यम् । न तादृशा इति । त- था च कारणगंणरुत्पन्नाः कारणगुणोत्पन्नाः न कारणगुणोत्पन्ना अकार: गगुणोरपना इति विग्रहण स्वाश्रयममयायममनगणनन्य कारणगुः ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वं च तथाविधम् । स्नेहवेगगुरुत्यैक- पृथत्कपरिमाणकम् ॥ ९५॥ तादृशा अत्मादेः कारणाभावात् । अपाकजास्त्विति । गोत्पन्नत्वं तादृशगुणाजन्यत्वमकारणगुणपूर्वकत्वमिति भावः । यद्यपीदं नित्यरूपे जन्यपि च पाकजादौ अवयवाक्यविनोद्वित्वद्विपृथक्त्वातिरिक्त- द्वित्वपृथक्त्वादौ कर्मजन्यसंयोगविभागेप पाकजद्रवत्वे चातिच्याप्तं तया- प्यकारणगुणोत्पन्नपात्रवृत्तिगुणत्वसाक्षाव्याप्य जातिमवं विवक्षितमित्य- दोपः । अकारणगुणोत्पन्नमात्रवृत्तित्वं च निरुक्तकारणगुणोत्पन्नावृत्ति त्वम् रूपनिष्ठपाकजन्यतावच्छेदकवैजासं संयोगविभागवेगनिएकर्मजन्य- तावच्छेदकबैजात्यमणुपरिमाणनिष्ठवैनात्यं परममहत्त्वत्वं चादायातिव्या- प्तिवारणाय गुणत्वसाक्षाव्याप्यति । संस्कारत्वान्पगुणत्वव्याया च्याप्यत्वे सति गुणत्वव्याप्यत्वं तदर्थः । अन्यथा भावनात्वस्य गुणत्वसाक्षा- व्याप्यत्वाभावाद्भावनायामन्याप्तिप्रसझाव इत्यमपि परत्वापरत्वयोरति- व्याप्तिरवाशिष्यते सापिपरत्वापरत्वावृत्तित्वेन जातेविशेषणीयत्वान्निरसनी येति ध्येयम् । मूले स्युः कारणगुणोद्भवा इति । कारणगुणोत्पन्नत्वं च न पूर्वो- क्तं स्वाश्रयसमवायिसमवेतगुणजन्यत्वं हस्तपुस्तकसंयोगविभागादिजन्यका- यपुस्तकसंयोगविभागादावतिव्याप्तेानच स्वाथयसमवायमात्रसमवेतगुण- जन्यत्वंतत् हस्तपुस्तकसंयोगादिश्वन स्वाश्रयसमवापिमानसमवेत इतिवाच्यं संयाप्यवयवावयविनारकत्वाभ्यां जनिते ऽवयवावयविद्वित्वादावतिव्या- प्तथापि स्वाश्रयसमवायिमात्रसमवेतस्त्रसजातीयगुणजन्यत्वं तत् अवयवै- कत्वादेरवयवावयविद्वित्वसजातीयत्वाभावेन तत्रातिव्याप्त्यभावात् नच सं- यात्वेन तयोः साजात्यमस्तीति नदोपवादवस्थ्यं गुणत्यव्याप्यव्याप्यजा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । स्थितिस्थापक इत्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः। संयोगश्च विभागश्च वेगश्चैते कर्मजाः ॥९६॥ पाकजरूपादीनां कारणगुणपूर्वकत्वाभावादपाकजा इत्यु- क्तम् । तथाविधमपाकजम् । तथैकत्वमपि वोध्यम् । संयो- गश्चेति । कर्मजन्यत्वं यद्यपि न साधर्म्य घटादावतिव्याप्त । संयोगजसंयोगेऽच्याप्तेश्च तथापि कर्मजन्यवृत्तिगुणत्वव्या- प्यजातिमत्वं बोध्यम् एवमन्यत्राप्यूह्यम् । पृथक्त्वमित्यत्र त्वप्रत्ययस्य प्रत्येकमन्वयादेकत्वं पृथक्त्वं च ग्राह्यम् पृथक्- तु त्यासानात्यस्य विवक्षितत्वात् अवयवावयविरूपादीनां नीलत्वादिना साना- त्यसत्वान्नासम्भवः । ननु तथापि नित्यरूपे सहयापचयजन्यपारमाणे कर्मनवेगे चाव्याप्तिरिति चेन्न स्वाश्रयसमवापिमानसमवेतस्त्रसजातीय- गुणजन्यवृत्तिजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् नित्यरूपादौ ताशरूपत्वादिक- मादाय लक्षणसमन्वयात् अत्र च सङ्ख्यात्वपृथक्वत्वातिरिक्तत्वेन भावना वृत्यन्यत्वेन तादृशजातिविशेपणीया तेन तादृशसख्यात्वं पृथतवं चादाय द्वित्वयित्क्यादी नातिव्याप्ति नवा ऽवयववेगजन्यावयविवेगधुनिस तागुणत्वसंस्कारलमाटाय भावनायामतिव्याप्ति 1 नवैवं जातिघटितल सणे तादृशरूपलादिजातिमादाय पाकनरूपादावतिव्याप्तिरिति वाच्यं तादृशनातिमचे सत्यपाकनत्वस्य विवक्षितत्वादिति सर्व चतुरस्रम् । ल स्पतावच्छेदके ऽपाकजत्वाविशेषणम्य प्रयोजनमाह । मुक्तावल्यां पाकन रूपादीनामिति । कारणगुणपूर्वकलाभावात् कारणगुणपूर्वकत्वव्यवहाराभा.

·४१७ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । स्पर्शान्तपरिमाणैक- पृथक्त्व स्नेहशब्दके। भवेदसमवायित्व- मथवैशेपिके गुणे ॥ ९७॥ त्वपदेन चैकपृथक्त्वम् भवेदसमवायित्वमिति घयदिरूपर- सगन्नस्पर्शा. कपादिरूपरसगन्धस्पर्शेभ्यो भवन्ति एवं कपालादिपरिमाणादीनां घटादिपरिमाणाद्यसमचायिकार- णत्वं शदस्यापि द्वीतीयशद प्रति एवं स्थितिस्थापकेक- वात् अत्रपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपाकजद्रवत्वद्वित्वादिद्विपृयक्त्वादिसयोगवि भागपरत्वापरत्वानां न कारणगुणपूर्वकत्व नवा अकारणगुणपूर्वकत्व साध hमिति ध्येयम् । एवमन्यत्रापीति । अथ प्रादेशिक इत्यादिमूलेन सयो गादिद्वयविभविशेपगुणानामन्याप्यवृत्तित्व साधर्म्य प्रदर्शनीय तत्रापि य थाभुते कर्मादावतिव्याप्तेरीश्वरज्ञानादावव्याप्तेश्चाव्याप्यवृत्तिवृत्तिगुणत्व व्याप्यजातिमच योध्यमित्यर्थः । मूले एकपृयक्त्व स्नेहशब्दकइत्यत्रैकत्व मेकपृथक्य चेत्य वोध्यः । वैशेषिके गुणइत्यनात्मन इत्यस्यान्वयः । मुक्तावल्यामुष्णस्पर्श इति । अवयवगत उपगस्पर्श इत्यर्थः । उष्णस्पर्शस्य अवयविगतोष्णस्पर्शस्य एक्यग्रेपि । कारणैकार्थमत्याप्तत्त्या कार्यकार्यप त्यासत्या च गुरुलस्यासमवायिकारणत्वमिति प्रदर्शनाय गुरुत्वपतनयो रित्युभयमुक्तम् । एवमग्रेपि । सग्रहे सस्त्वादिसयोगविशेपे । भेोकाश सयोगो ऽसमवायीति पयमान्तसयोगपदयटित. पाठः। भावकार्यस्यास पवायिकारणजन्यलनियमाद्भर्याकाशसयोगस्य शब्द प्रत्यसमवायिकार णत्वमावश्यकमिति भाव' । यद्यपि भेरीदण्डसयागस्य शब्दे निमित्तत्व न तु तत्र तस्यासमवायिकारणत्व भेयाकाशसयोगस्यासमरायिकारणत्व ·४८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । आत्मनः स्यानिमित्तत्व- मुष्णस्पर्शगुरुत्वयोः । वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ॥९८॥ द्विधैव कारणत्वं स्या- दथ प्रादेशिको भवेत् । थक्त्वयोरपि ज्ञेयम् । दुध्द्यादीनामिच्छादिनिमित्तत्वादिति- भावः। दिधेवेति । असमवायिकारणत्वं निमित्तकारणत्वं च तथा हि उष्णस्पर्श उष्णस्पर्शस्यासमवायिकारणं पाकजे- निमित्तम् । गुरुत्वं गुरुवपतनयोरसमवायिकारणमभिघाते निमित्तम् । वेगो वेगस्पन्दयोरसमवायी अभिघाते निमि- तम् । इवत्वं द्रवत्वस्पन्दयोरसमवायिसंग्रहे निमित्तं भेरीद- ण्डसंयोगः शब्दे निमित्तं भेर्याकाशसंयोगोऽसमवायी व. शदलद्धयविभागः शब्दे निमित्तं वंशदलाकाशविभागो ऽसमवायीति ॥ प्रादेशिकः अव्याप्यवृत्तिः ॥ चक्षुरिति । न तु तत्र तस्य निमित्तत्त्वमित्येकव्यक्तेन द्विविधहेतुत्वं तथापि संयोगना तीयस्य विविधहेतुत्वमस्त्येवेति भावः । एवमग्रेपि । मूले सयोगादिद्वये त घेत्सनन्तरंविधवेत्यस्य मारु परापरवद्वित्वादिदिपृथक्त्वादिके पुनरिति पाठः करि पुस्तकेममादादायात परत्वादीनामकारणत्वेनद्विविधकारणवस्य तत्रा ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । वैशेषिको विभुगुणः संयोगादिद्वयं तथा ॥ ९९॥ रूपत्वजातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा रूपशब्दोल्लेखनी प्रतीतिर्ना- स्तीति चेन्मास्तु रूपशब्दप्रयोगः तथापि नीलपीतादिष्व- नुगतजातिविशेपो ऽनुभवसिद्ध एव रूपशब्दाप्रयोगेपिनी- लो वर्णः पीतो वर्ण इति वर्णविशेषोल्लेखनी प्रतीतिरस्त्येव एवं नीलत्वादिकमपि प्रत्यक्षसिद्धम् नचैकैका एवं नीलरू- पादिव्यक्तय इत्येकव्यक्तिवृत्तित्वान्नीलत्वादिकं न जाति रिति वाच्यं नीलो नष्टो रक्त उत्पन्न इत्यादिप्रतीते!लादे रुत्पादविनाशशालितया नानात्वात् अन्यथा एकनीलना- शे जगदनीलतामापयेत नच नीलसमवायरक्तसमवाययो खोत्पादविनाशविषयको ऽसौ प्रत्यय इति वाच्यं प्रतीत्या समवायानुल्लेखात् नच स एवायं नील इति प्रत्यक्षवलाल्ला- घवाचैत्यमिति वाच्यं प्रत्यक्षस्य तज्जातीयविषयत्वात् सेवे- यं गुर्जरीतिवत् लाघवं तु प्रत्यक्षवाधितं अन्यथा घटादीना भावात् नच परत्वादीनामपि स्वध्वंसप्रत्यक्ष प्रति हेतुत्वात् कथमकारणत्वमिति पाच्यध्वंसप्रत्यक्षातिरिक्तंभत्यकारणत्यस्योक्तवाविस्तरस्त्वन्यत्रानुसन्धेयः मुक्तावल्यामव्याप्यवृत्तिरित्यस्य देशिकेत्यादिस्तेन रूपादौ नातिव्याप्तिः ॥ नीलवादीत्यादिना रक्तलादिपरिग्रहः । अन्यथा नीलादीनामेफव्यक्ति- त्वे । ननु लाघवादेव नीलारुणादिव्यत्ययं सेत्स्यत्तीत्य आह लाघवं स्विति । प्रत्यक्षबाधितमिति । नीलो नो रक्त उत्पन्न इत्यादिप्रत्यक्षवाधि- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । चक्षुर्लाह्यं भवेप द्रव्यादेरुपलम्भकम् । चक्षुपः सहकारी स्या- च्छुक्लादिकमनेकधा ॥१०॥ मप्यैक्यप्रसङ्गात् उत्पादविनाशबुद्धेः समवायालम्बनत्वाप- तेरिति । एतेन स्सादिकमपि व्याख्यातम् । चक्षुर्ग्राह्यमि- ति । चक्षुर्ग्राह्यविशेषगुणत्वमित्यर्थः । एवमग्रेपि । द्रव्यादे रिति । उपलम्भकमुपलब्धिकारणं इदमेव विवृणोति चक्षुप इति । द्रव्यगुणकर्मसामान्यानां चाक्षुपप्रत्यक्ष प्रति उद्भूत रूपं कारणम् | शुक्लादिकमनेकधेति । तच्च रूपं शुक्लनी लपीतरक्तहरितकपिशकवुरादिभेदादनेकप्रकारकं भवति । ननु कथं कवरमतिरिक्तं रूपं भवति इत्थं नीलपीताद्यवय तमित्यर्थः । अन्यथेति लाघवमात्रैण नीलारुणादीनामैक्याभ्युपगम इत्य धः। ननुत्पन्नो यटो विनष्टो घट इत्यादिमतीतेने घटादेरेक्यमित्यत आह । उत्पादेति । एतेन इदृशजातिबाधकप्रमाणेन ! रसादिक रसत्वादिकम् । आदिना गन्धलादिपरिग्रहः । सयोगादावतिव्याप्तिमाशझ्याह । चक्षु ग्रोद्यमितीति । चक्षुर्गाद्यमित्यस्येत्यर्थः । तेन चक्षुरिति पार प्रतीकधारणे पिन पौनरक्त्ययम् । विशेषगुणत्वामति । विलक्षणगुणत्वमित्यर्थः । वरक्ष म्य च चक्षुभिनागाद्यल नर तथापि प्रभामित्तिसयोग ऽतिव्याप्तिरिति वाग्प चक्षुर्मात्रागसम्ण चतुर्मारगृहीतस्नेहविशेष ऽतिव्याप्यापच्या चक्षुर्मावगायत्वाय जातिविशपणत्र स्वार य चभुमानगाद्यजातिमद्गृणल ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । जलादिपरमाणौ त- नित्यमन्यत् सहेतुकम् । वारब्धो ऽवयवी न तावनिरूपो ऽप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् नापि व्याप्यवृत्तिनीलादिकंरूपमुत्पद्यते पीतावच्छेदेनापि नीलोप- लब्धिप्रसङ्गात् नाप्यव्याप्यवृत्तिनीलादिकमुत्पद्यते व्याप्य वृत्तिजातीयगुणानामव्याप्यवृत्तिवे विरोधात् तस्मानाना- जातीयरूपैखयविनि विजातीयं चित्रं रूपमारभ्यते अत एवे- के चित्ररूपमित्यनुभवोपि नानारूपकल्पने गोरखात् इत्थं च नीलादीनां पीताद्यारम्भे प्रतिबन्धकत्वकल्पनादवयविनि विपक्षणम्यावश्यकसया तेनैव प्रभाभित्तिसंयोगे ऽतिव्याप्तिवारणादिति । प्रभावमादाय प्रमायामतिव्याप्तिवारणायगुणपदम् । एवमपि रसस्पर्श लक्षणेप्येपा रीतिर्णोध्येत्यर्थः । अप्रत्यक्षसमसङ्गादिति । द्रव्यचाचपं प्रति समवायसम्बन्यनोद्भुतरूपस्य हेतुत्वादिति भावः । व्याप्यतिजातीयेति । गाप्यवृत्तिवृत्तिजातिथ सविपया वृत्तिर्योध्या तेन व्याप्यवृत्तीश्वरज्ञान जातीयस्पास्मदादिज्ञानस्याव्याप्यवृत्तिलोप न क्षतिः । ननु वृक्षाणां धनु- त्वेप्येकं वनमितिवद्रूपसमुदायगतमेकत्वमादायकं चित्रमित्यनुभवोपपत्तिरत आह नानेति । गौरवादिति चित्रमिति प्रतीतिविषयताया अनेकत्र कल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु चित्ररूपाधिकरणे घटादौ स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन कपालनीलादीना कारणादीनां सत्त्वात् कथं तत्र न नीलादुधापत्तिरित्यत आह इत्यं चेति। उक्तलाघवेन चित्ररूपसिद्धीचैत्यथामतिबन्धकल्वकल्पनादि तिसमवायेन नीलंप्रति स्वसमवापिसमयेतत्वसम्बन्धेन नीलातिरिक्त रूपत्वेन पीतरूपं मति पीतातिरिक्तरूपत्वेन प्रतिवन्धकत्वमिति रीत्या प्रतिषभ्यमति बन्धकभावकल्पनादन्यथा नानाजातीयरूपवत्कपालारब्धे घटेनील पाला ग्रयच्छेतेन पीतोपाटापसेदुरित्त्वादिति भावः । अन नव्याः नानाना ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ॥१०१॥ न पीतायुत्पत्तिः । एतेन स्पशॉपि व्याख्यातः । रसादिक मपि नाव्याप्यवृत्तिः किं तु नानाजातीयरसवदवयवैराब्धे ऽवयविनि रसाभावेपि न क्षति. तत्र रसनयाऽवयवरस एव गृह्यते रसनेन्द्रियादीनां द्रव्यग्रहे सामर्थ्याभावात् अवयवि- नो नीरसत्वेपि क्षतेरभावात् । नव्यास्तु तत्राच्याप्यवृन्त्येव नानारूपं नीलादेः पीतादिप्रतिवन्धकत्वकल्पने गौरवात् । अत एव"लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुः । श्वेतः खुरविपाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते" इत्यादिशास्त्र मप्युपपद्यते । नच व्याप्याव्याप्यवृत्तिजातीयद्वयोर्विरोधः मानाभावात् नच लाघवादेकं रूपं अनुभवविरोधात् अन्य था घादेरपि लाघवादैक्यं स्यात् एतेन स्पर्शादिकमपि तीमरूपवत्कपालारधे घरे पीतकपालावच्छेदेन नीलापनिवारणाय न पूर्वोक्तः पतिवध्यप्रतिवन्धकभावः कल्प्यते कि त्ववच्छेदकतासमन्धेन नी लादिक प्रति समवायेन नीलादेः कारणत्व कल्प्यते चित्ररूपाङ्गीकारे तुस मवायेन नीलादिक प्रतिस्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन नीलत्वादिना हेतुत्व स्य पूर्वोक्तमतिवध्यप्रतिवन्धकभावस्य च कल्पनादौरवमित्याहुस्तन्न अत्र छेदकतासम्बन्ययटितोक्तकार्यकारणभावाङ्गीकारप्यवच्छेदकतासम्बन्धन कपालादो जायमानस्य नीलादेः समवायेन घटादाविव गगनादात्रप्युत्प चिवारणाय समवायेन नीलादिक प्रति स्वाश्रयसमवेतत्वमम्पन्धेन नी लादेहेतुत्वस्य तवाप्यावश्यकत्वात् कि च चित्रमिति प्रतीतिविपयताया ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकारी । सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्ववत् । घाणग्राह्यो भवेद्गन्धो घाणस्यैवोपकारकः ॥ १०२॥ व्याख्यातमिति वदन्ति ।। जलादीति । जलपरमाणी ते- जःपरमाणौ च रूपं नित्यं पृथिवीपरमाणुरूपं तु न नित्यं तत्र पाकेन रूपान्तरोत्सत्तेः नहि घटस्य पाकानन्तरं तदव. यवो ऽपक उपलभ्यते नहि रक्तकपालस्य कपालिका नी- लावयवा भवति एवं क्रमेण परमाणावपि पाकसिद्धेः। अ- न्यत् जलतेजः परमाणुरूपभिन्न रूपं सहेतुकं जन्यम् । रस निरूपयति रसस्त्विति । सहकारीति । रासनज्ञाने रसः का रणमित्यर्थः । पूर्ववदिति । जलपरमाणी रसो नियः अ- न्यः सवॉपि रसो नित्य इत्यर्थः ॥ गन्धं निरूपयति घा- णग्राह्य इति । उपकारक इति । प्राणजन्यज्ञाने सहकारी स अनेकत्र कल्पने गौरवमेकत्र कल्पने लाघवमिति लापवानुरोधेनातिरिक्त चित्ररूपसिद्धी पूर्वोक्तप्रतिवध्यपतिवन्धकभावकल्पनागौरवस्य न दोषत्वं पालमुखत्वादित्यन्यत्र विस्तरः । स्पोंपि व्याख्यात इति । कोमलकठि- नस्पर्शवदवयवाम्यामारब्धे घटादौ स्पनिङ्गीकारे घटस्प सार्शनापत्तिरि- ग्यादिरीत्या चित्रस्पर्शाप्यावश्यक इति भावः। अवयविनो नीरसत्वेपि क्षतेरभावादिति । नच चित्रो रस इतिप्रतीतिविपयतयातिरिक्तचिनसि- ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी, । सौरभश्चासौरभश्च स द्वेधा परिकीर्तितः। स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्य- स्त्वचः स्यादुपकारकः ॥१०३॥ अनुष्णाशीतशीतोष्ण- भेदात् स त्रिविधो मतः। इत्यर्थः । सर्वोपि गन्धो निस एव । स्पर्श निरूपयति स्पर्श इति । उपकारक इति । स्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शः कार- णमित्यर्थः । अनुष्णाशीत इति । पृथिव्यां वायो च स्पर्शी ऽनुष्णाशीतः जले शीतः तेजस्युष्ण कठिनसुकुमारस्पशी पृथिव्यामेवेसर्थः। कठिनत्वादिकं तु न सयोगगतो जा- तिविशेषः चक्षुर्ग्राह्यत्वापत्तेः । पूर्ववदिति।जलतेजोवायुपर- माणुस्पर्शा नित्यास्तहिन्नास्वनिया इत्यर्थः । एतेपां रूप- रसगन्धस्पर्शानाम् । नान्यत्रेति । पृथिव्यां हि रूपरसग- द्विरिति मान्य तानमनातेरवयवगतनानारसैरुपपत्तेरांतरिक्तचित्ररसत मागमा यसादिकल्पने गौरवात् नचा दयणुकररास्यायोग्यतया मधु रादिरममतीतिनियामकलासम्भवनास्तु व्यणुके मधुरादिरसः चनुरणुका धन्याश्परिपर्यन्त मधुरादिरसवत्वे मानाभारः त्र्यणुकगनमधुररसेनैव म शुरादिनत्यपोपपचारीिति वाच्य समवायेन मधुररस प्रति स्वसमवायिसमो तत्वमम्पन्न मधुररसन हेतुनायास्यणुकगनम पुररसान्यधानुषपरया ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। ४२५ न्धस्पर्शपरावृत्तिरमिसंयोगादुपलभ्यते नहि शतधापि ध्मा- यमाने जले रूपादिकं परिवर्तते नीरे सौरभमोष्पयं चान्व- यव्यतिरेकाभ्यामापाधिकमवेति निणीयते पवनपृथिव्योः शीतस्पर्शादिवत् । तत्रापि पृथिवीष्वपि मध्ये परमाणावे- व रूपादीनां पाक इति वैशेपिका वदन्ति तेपामयमाश- यः अवयविनावष्टब्धेष्ववयवेषु पाको न सम्भवति परन्तु । पलप्ततया तादृशकारणालाच्चतुरणुकादौ मधुरादिरसोत्पत्तरित्वात् । ननु घटावयवेप्यायातु पाको न तु परमाणावत आह । नहि रक्तति। न सं योगगत इति कठिनः संयोग इति प्रतीतिस्तु कठिनस्पर्शवव्यप्रतियोगि- कत्वमवगाहतइति भाव । रूपादीना पाक इति । रूपादीनां परावृत्तिरि- त्यर्थ । पाको न सम्भवतीति । रूपादिपरावृत्तिफलकस्तेज संयोगो न स- म्भवतीत्यर्थः । रूपरावृत्तिर्न सम्भवत्तीति यावत् । रूपादिनाशं प्रति सा. क्षात्परम्परासाधारणसर्वावयवावच्छेदैन तेजःसंयोगस्य हेतुतयावयविना- वधेष्ववयवेषु सत्सु अवयविनि रूपादिनाशो न सम्भवति तदेतोः स. वावयवावच्छेदेन तेजःसंयोगस्याभावादिति भावः । नच विद्यमानपि घटादौ सर्वावयवावच्छेतेन तेजासंयोगः कुतो नोल्पद्यते इति वाच्यं त. था सत्यारम्भसंयोगावच्छेदेनावयविनि तेजासंयोगोत्पादकाले तदवच्छे- देनावयवैवापि नोदनाभियातयोरन्यतरस्योत्पादनियमेनावयवेपु विभागहे- नुकियोत्पादेनारम्भकसंयोगनाशादवयविनाशापत्तेः । नचावयवेप तेजोभि- यातानन्तरं पञ्चमक्षणएवावयविनाशसम्भवेन तत्पूर्वमवयविनि रूपादि- नाशोत्पादाभ्युपगमे पापकाभाव इति वाच्यं तत्र पूर्वावयविनाशाक्पव्य- न्तरोत्पादयोरावश्यकत्वात् पूर्वावयविनि रूपादिपराचिननकविजातीय- तेनासंयोगस्य मानाभावेनाकल्पनात् अवयविरूपनाशे आश्रयनाशस्य है- नुत्वात् पाकनन्यत्वस्य कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेशे गौरवादवयविनाश वि- ना पानावयविरूपनाशासम्भवादवयविनीलाटावषयवनीलादेईतुनायां व्यभिचारापत्त्या पानावयविनि नीलादुत्पादासम्भवाचंत्यभिमानः । अपपविषु नष्टेविति । घटाघारम्भककपालादिपरमाणपर्यन्त चामिसंयोगेन ५४ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । काठिन्यादिक्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ १०४ ॥ एतेषां पाकजत्वं तु क्षितौ नान्यत्र कुन चित् । ततपि परमाणौ स्यात् पाको वैशेषिके नये ॥१०५॥ नैयायिकानां तु नये व्यणुकादावपीष्यते। गणनव्यवहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते ॥ १०६॥ वहिसंयोगेनावयविषु विनष्टेषु स्वतन्त्रेषु परमाणुपु पाकः पुनश्च पकपरमाणुसंयोगाद्यणुकादिक्रमेण पुनर्महावयवि- पर्यन्तमुत्पत्तिः तेजसामतिशयितवेगवशात् पूर्वन्यूहनाशो झटिति व्यूहान्तरोत्पत्तिश्चेति । अत्र घणुकादिविनाशमा- पूर्वोचरीत्या पटादिव्यणुकपर्यन्तेषु नाशसम्भवादिति भावः । स्वतन्त्रेषु कार्यद्रष्यसविशिए । ननु तत्र संस्थानभेदादिः कथ न प्रतीपतइत्यत माह। तेजसामिति । व्यूहः सस्यानम् । वैशयमुत्पत्ति । प्रक्रिया व्यणुक नागादिरूपादुपत्पतिणनिरूपण प्रियतइति शेषः । विभागजविभागान ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । नित्येषु नित्यमेकत्व- मनित्ये ऽनित्यमिष्यते। द्वित्वादयः परार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजा मताः ॥ १०७॥ रभ्य कतिभिः क्षणैः पुनरुत्पल्या नपादिमद्भवतीति शिष्य- बुद्धिवेशद्यार्थ क्षणप्रक्रिया तत्र विभागजविभागानङ्गीकारे नवक्षणा तदङ्गीकारे तु विभागः किञ्चित्सापेक्षो विभाग जनयेत् निरपेक्षस्य तत्त्वे कर्मत्वं स्यात् संयोगविभागयो- स्नपेक्षं कारणं कर्मेति हि वैशेषिकसूत्रं खोत्तरोत्पन्नभावा- हीकार इति । कारणाकारणविभागाद् कार्याकार्यविभागवत्कारणमात्रवि. भागाद कारणाकारणविभागानीकार इत्यर्थः । द्रव्यारम्भकसंयोगपति- द्वन्द्रिविभागजनकक्रियायास्तदनारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागाननकवनि- यमे मानाभावादिति भावः । अत्र च विभागग्नन्थे वक्ष्यमाणविकसत्कमल- भहमसङ्गाभिया उक्तनियमाङ्गीकार आयश्यका एवं च व्यणुकारम्भकप- रमाणुक्रियया यत्र व्यणुकारम्भकसंयोममनिद्वन्द्विविभागो जनितस्तत्र तया तत्परमाणुक्रियया तत्परमाण्वाकाशादिसंयोगप्रतिद्वन्दिविभागोत्पत्तिर्न सम्भ- वति नच मास्तु तत्र परमाण्वाकाशविभागः का क्षतिरिति परमाणावृत्तरदे- शसंयोगानुसत्या परमाणुगतक्रियानाशानुपपत्तथ अतस्तादृशपरमाण्वाका- शविभागजनकः परमाण्वोर्विभागो वाच्य इत्यभिप्रायवानाह । तदङ्गीकार लिति । अनयोः पक्षयोः प्रथमपक्ष एव सम्यक् यदवच्छेदेन कमलारम्भक- संयोगस्तदवच्छेदेन क्रियानुत्पत्त्या च न विकसत्कमलभङ्गप्रसङ्ग इति ध्येयम्। तत्त्वे विभागजनकत्त्वे । वामत्वं कर्मलक्षणस्पातिव्याप्तिः । संयोगविभागयो- रनपेक्षं कारण कति सूत्रस्य संयोगस्य विभागस्य पानपेक्षं कारणं कति ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । स्यापि रूपान्तरे हेतुत्वात् । अथ दशक्षणा साचारम्भकर्स- योगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागेन विभागजनने सति स्यात् तथा हि वहिसंयोगाद् व्यणुकारम्भके पर माणौ कर्म ततो विभागः तत आरम्भकसंयोगनाशस्ततो दवणुकनाशविभागजविभागो ? तत । श्यामनाशपूर्वसं योगनाशी २ ततो तक्तोत्पत्युत्तरसंयोगौ ३ ततो वह्निनो. दनजन्यपरमाणुकर्मणो नाशः १ ततो ऽदृष्टवदात्मसंयोगा- द्रव्यारम्भानुगुणा किया ५ ततो विभागः ६ ततश्च पूर्वसं- योगनाशः ७ तत आरम्भकसंयोगः ८ ततोळ्यणुकोप- त्तिः ९ ततो रक्तोत्पत्ति १० अथैकादशक्षणा वहिर्सयोगा- त् परमाणौ कर्म ततो विभागस्ततो द्रव्यारम्भकसंयोगना- शः ततो घणुकनाशः १ ततो घणुकनाशविशिष्टं कालम- पेक्ष्य विभगजविभागश्यामनाशो २ ततःपूर्वसंयोगनाशर- तोत्पत्ती ३ तत उत्तरदेशसंयोगः ४ ततो वह्निनोदनजन्य- परमाणो कर्मनाशः ५ ततो ऽदृष्टवदात्मसंयोगाद्व्यार- म्भागुणा क्रिया ६ ततो विभागः ७ ततः पूर्वसंयोगनाशः ८ ततो द्रव्यारम्भकोत्तरसयोगः ९ ततोव्यणुकोत्पत्तिः१० ततो रक्ताद्युत्पत्तिः ११ मध्यमशब्दवदेकस्मादगिसंयोगा- नाशपरमावाकाशसंयोगनाशावित्यर्थः । परमाणुश्यामनार प्रति घणुक- नाशस्य हेनुवाद पूर्व परमाणुश्यामनाशासम्भवादिति भावः । रक्तोत्प- स्युत्तरमयोगापिति । उत्तरमयोगं विना पूर्वकर्मणो नाशासम्भन द-यार म्भानुगुणक्रियानुपत्तिरिति भावः । एवमग्रेपि । अत एनिमयागी र ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः। अपेक्षाबुद्धिनाशाच नाशस्तेषां निरूपितः ॥ १०८॥ अनेकैकत्वबुद्धिर्या सापेक्षाबुद्धिरिष्यते। परिमाणं भवेन्मान- व्यवहारस्य कारणम् ॥ १०९ ॥ न्न नपनाशोत्पादौ तावत्कालमेकस्यामेरस्थिरत्वात् किं च नाशक एव यद्युत्पादकस्तद नष्टे रूपादावामिनाशे नीरू- पश्चिरं परमाणुः स्यात् उत्पादकश्चेन्नाशकस्तदा रक्तोत्प- तौ तदग्नर्नाशे रक्ततरता न स्यात् । अथ परमाण्वन्तरे क- न्यणुकनाशकः स एव श्यामनासे रक्तोत्पादै च हेतुरिति केपाञ्चिन्म पुनरन्यन्तरसयोगादिति भाष्यविरुद्धं नादरणीयामित्यभिप्रेत्याह । मध्यम- शब्दवदिति । एकस्मादिति । व्यणुकनाशकादेकस्मादित्यर्थः । यथा मध्यम शब्दाव पूर्वशन्दनाशोत्तरशब्दोत्पादौ भवतस्तथैकस्माद् शुकनाशकाद- निसंयोगाच्छामनाशरक्तोत्पादौ न भवत इति व्यतिरेके दृष्टान्तः । ताव कालमिति श्यामनाशोत्पत्स्यव्यवहितपूर्वक्षणपर्यन्तमित्यर्थः । अमेः दाणु- कनाशकाग्निसंयोगस्प । एवमग्रेपि । अस्थिरत्वादिति । यदा परमाणाव- मिसयोगाद् अणुकासमवायिकारणसंयोगविनाशकपरमाणो कर्म तदैव नो ·४२८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । नपेक्षत्वं तस्यार्थः अन्यथा कर्मणोप्युत्तरसयोगोत्पत्तौ पूर्व- संयोगनाशापेक्षणादव्याप्तिः स्यात् तत्र यदि द्रव्यारम्भक- संयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागजविभागः स्या- त् तदा दशक्षणा । अथ द्रव्यनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य वि- भागजविभागः स्यात् तदेकादशक्षणा तथा हि अथ नव क्षणा वह्निसंयोगात् परमाणो कर्म ततः परमाण्वन्तरेण वि- भागस्तत आरम्भकसंयोगनाशस्ततो व्यणुकनाशः १ ततः परमाणौ श्यामादिनाशः २ ततो रक्ताद्युत्पत्तिः ३ ततो द्रव्यारम्भानुगुणा क्रिया ४ ततो विभागः ५ ततः लक्षणद्वये तात्पर्यमित्यभिमायेण द्वितीयलक्षणस्य तत्रातिव्याप्त्यभिधानमि- दम् । वस्तुतस्तु संयोगविभागयोरनपेक्षं कारणं कर्मेति सूत्रम् तत्र संयोग- स्थानपेक्षं कारणमित्युक्तौ कारणाकारणसंयोगे ऽतिव्याप्तिस्तस्य कार्याका- र्यसंयोगे किञ्चिदनपेक्ष्य कारणत्वात् एवं विभागस्पानपेक्षमित्युक्तौ कार- णाकारणविभागे ऽतिव्याप्तिरत उक्तं संयोगविभागयोरिति । अनपेक्षत्वं च स्त्रोत्तरोत्पन्नभावानपेसत्वम् अन्यथा कर्मणोपि संयोगजनने द्रव्यस्य पूर्व- संपोगनाशस्य चापेक्षणादसम्भवापत्तेविभागासमवायिकारणत्वे सति सं- योगहेतुत्वं वा तद् पूर्वदेशविभागस्तु नोत्तरदेशसंयोगे कारणम् व्यवहारा- भावनान्यथासिदेः संयोगस्य विभागं मति कारणत्वापावादेव नासपवा- यिकारणत्वमिति न तातिन्याप्तिः इत्यं च कारणमात्रविभागस्य पूर्वसं. योगनाशं द्रव्यनाशं चानपेक्ष्य कारणाकारणविभागजनकत्वपि नातिन्या. प्तिः तस्य विभागजनकत्वेपि संयोगविभागोमयजनकत्वाभावादिति ध्येय. म्। द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्यति। द्रव्यारम्भकसंयोगना- शोत्पच्यधिकरणक्षणोत्तरक्षणइत्यर्थः । कारणता तु व्यारम्भकसंयोगनाश. बेनैव लापवादिति ध्येयम् ! एवमग्रेपि नवदर्शकादशक्षणाः । प्रक्रिया:- पगापपादयति तया होत्यादिना । परमागा कम व्यणुकारम्भकपरमायो- ·४२९ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । पूर्वसंयोगनाशः ६ ततः आरम्भकसंयोगः ७ ततो द्व्यणु- कोत्पत्तिः ८ ततो रूपाद्युत्पत्तिः ९ इति नवक्षणा । ननु श्यामादिनाशक्षणे रक्तोत्पत्तिक्षणे वा परमाणो द्रव्यारम्भा- नुगुणा क्रिया स्त्विति चेन्न अमिसंयुक्त परमाणौ यत्कर्म तद्धिनाशमन्तरेण गुणोत्पत्तिमन्तरेण च परमाणो क्रियान्त- राभावात् कर्मवति कर्मान्तरानुत्पत्तेः निर्गुणे द्रव्ये द्रव्यार- म्भानुगुणक्रियानुपपत्तेश्च तथापि परमाणौ श्यामादिनि- तिसमकाले रक्ताद्युत्पत्तिः स्यादिति चेन्न पूर्वरूपादिध्वंस मध्ये एकस्मिन् परमाणौ कर्म । परमाण्वन्तरेण पणुकारम्भकपरमाण्वन्त- रेण । आरम्भकेति । व्यणुकारम्भकेत्यर्थः । ततः परमाणौ श्यामादिनाश इति । परमाणुगतरूपनाशं प्रति व्यणुकात्मकद्रव्यस्य मतिबन्धकतया त- पूर्व श्यायनाशासम्भवादिति भाव । द्रव्यारम्भकेति । व्यणुकारम्भकेल्य- यः आरम्भकेति। व्यणुकारम्भकत्यर्थः । तद्विनाशमन्तरेणेति। द्व्यणुकना. शोत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकोचरसंयोगेन श्यामनाशक्षणएव पूर्वमियानाश इति भावः। परमाणौ क्रियान्तराभावादिति। तस्मिन् परमाणौ क्रियान्तराभावा- दित्यर्थः । अत्र हेतुमाह । कर्मवतीति। कर्मान्तरानुदयेन कर्मोत्पनौ कर्मणः प्रतिवन्धकत्वकल्पनादिति भावः । गुणोत्पत्तिमन्तरेण कर्मानुत्पत्तौ हेतुमा- ह। निर्गुणइति । कारणमात्रविभागस्य कारणाकारणविभागजनकत्वामा- वपक्ष एव परमाण्वन्तरे कर्मचिन्वनं विनैव ग्रन्थान्तरे ऽपृक्षणमकियोक्ता सा च निर्गुणे द्रव्यारम्भानुगुणकियोत्पत्ती बायकाभावेन रक्तोत्पत्ति क्षणएव द्रव्यारम्भानुगुणारियोत्पत्तिः सम्भवतीत्याभिमायण सपर्यनी. या । विभोगन विभागजननहाति कारणमात्र विभागेन कारणाकारण- विभागजनने सतीत्ययः । विभागजविभागाविति । आरम्भकसंयो. गनाशस्य तृतीयक्षणएवोत्पन्ननया चतुर्थक्षणे परमायाकाशनिभागः सम्भवतीति भावः । ततः श्यामनाशर्वसंयोगनाशामिनि । परमाणुयाम- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । मचिन्वनात् पञ्चमादिक्षणेपि गुणोत्पत्तिः तथा हि एकत्र परमाणो कर्म ततो विभागः तत आरम्भकसंयोगनाशपर- माण्वन्तरकर्मणी ततो व्यणुकनाशः परमाण्वन्तरकर्मज- न्यविभाग इत्येकः कालः १ ततः श्यामादिनाशो विभा- गाच पूर्वसंयोगनाशश्चत्येकः २ ततो रक्तोत्पदिव्यारम्भ- कसंयोग इत्येकः कालः २ अथ दुव्यणुकोत्पत्तिः १ ततो स्तोत्पत्तिरिति ५ पञ्चक्षणा । द्रव्यनाशसमकालं परमाण्व- न्तरे कर्मचिन्तनात् पष्ठे गुणोत्पत्तिः तथा हि परमाणुकर्म- णा परमाण्वन्तरविभागः तत आरम्भकसंयोगनाशः ततो दयणुकनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी अथ श्यामादिनाशः पर- माण्वन्तरे कर्मजो विभागश्च २ ततो रक्तोत्पत्तिः परमा. प्वन्तरे पूर्वसंयोगनाशश्च ३ ततः परमाण्वन्तरसंयोगः ४ दनाभिघातान्यतरात्मकस्यानिपरमाणुसंयोगस्य जनक यदनिकर्म तस्य वि. नाशः कर्मणः स्वजन्पसंयोगविनाश्यत्वात् तदुत्तरक्षणे पुनरमौ कर्म कार- णीभूतवेगाभिघातादेः स्वसमानाधिकरणकर्मध्वंतरूपसहकारिणश्च सत्तात् ततो विभागस्ततो व्यणुकनाशसमकालमग्निपरमाणुसंयोगस्य नाशेन श्या. मरूपोत्परपम्पबहिवपूर्वक्षणपर्यन्तं तस्यास्थिरत्वादिति भावः । ननु मास्तु यणुकनाशकामिसंपोगस्य परमाणुश्यामनाशकत्वरक्तोत्पादकलं च परं तु सणुकनाशसमकालोत्पन्नाग्न्यन्तरसंपोगस्य परमाणौ श्यामनाशकत्वं रतो- स्पादकत्वं चास्नु न च श्यामनाराकतावच्छेदकरतोत्पादकतावच्छेदकना- सोः साइर्यापत्तिरिति वाच्यं उत्पादकतावदकजाते शकतावच्छेद- कजातिव्याप्यत्वोपगमारत बाद । किं येति । नाशक एव यद्युत्पादक इति। एरकारेण नाराकतापच्छेदकवाद्भिनात्तित्वरूपान्याप्तिरुत्पादकताव. सदके सभ्यते तथा प ययुत्पादकतावदकं नाशकतावच्छेदकल्या.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ततो दवणुकोत्पत्तिः ५ अथ रक्तोत्पचिरिति ६ एवं श्या- मनाशक्षणे परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनात् सप्तक्षणा । तधा- हि । परमाणो कर्म, ततः परमाण्वन्तरेण विभागातत आ- प्यं तदेत्यर्थः । नष्टे रूपादौ रूपपरम्परायां नष्टायां अमिनाचे चरमामि संपोगनाशे। परमाणौ पान रूपोत्पत्तिस्थले मथमामिसंयोगादिना रू पोत्पत्तिस्तेनैव रूपनाशः पुनरग्निसंयोगानन्तरं पुनारूपोत्पत्तिसम्भवेपि चरमाग्निसंयोगोत्तरं तेन रूपोत्पादेन तपस्य तेनैवाग्निसंयोगेन नाश- सम्भगत् तदग्निसंयोगस्यापि नाशे रूपान्तरोत्पादासम्भवेन नीरूपश्चिरं परमाणुः स्यादित्यर्थः । न च चरमाग्निसंयोगेन विनश्यदवस्येनैव रूपो. त्पत्तिस्तदुत्तरक्षणे च न तद्रूपनाशः पूर्वक्षणे ऽग्निसंयोगाभावादिति पाग्य असमवायिकारणस्य कार्यसहभावेनैव हेतुताया न्यायवैशेषिकसिद्धतया विनश्यदवस्येन चरमाग्निसंयोगेन रूपोत्पादासम्भवादिति । परमाणुरिति । वैशेषिकमताभिमायेण न्यापनये पूर्वोक्तरीत्या पटादेरपि नीरूपत्वमसलो घोपः । ननु रक्तोत्पादकतापच्छेदकवनात्य श्यामनाशकतावच्छेदवावै- जात्यल्पाप्यमिति न चूमः परं तु बैनात्ययोरभेदं तेन न साइर्यमत आह । उत्पादकश्चेदिति चेनाशक उत्पादक इति योजना । नाशकतावच्छेदक- मेव यद्युत्पादकतापच्छेदक तदेत्यर्थः । रक्ततरता न स्यादिति । अयं भावः रूपनाशकतावच्छेदकं विलक्षणाग्निसंयोगत्वं तदेव यव्युत्पादक तावच्छेदकं तदा कार्यतावच्छेटकमापि सामान्यतः पृथिवीपरमाणुरूपत्वं वया वान्यं तथा सति कचिद्रक्ततरता कचिच्च रक्ततमता परमाणी न स्यात् कार्यवैचित्र्यस्य कारणतावच्छेदकभेदार्थानलादिति । सिन्दूरादौ रफ्तारतम्यस्यानुभविकतपा तत्परमाणुपु तस्यावश्यंभावादिति भावः । इदं च पूर्वरूपनाशकाग्निसंयोगमात्रस्योत्तररूपहेतुत्वमित्यभिमायेण पुनर- न्यम्पादग्निसंयोगादिति भाप्यानुरोधेन चोकम् । वस्तुतो रक्ततारतम्यस्य पूर्वरूपविशेषध्वंसकृतत्वादाप्यस्य मणुकनाशकाग्निसयोगापेक्षया ऽन्यपर- त्यानुत्पादकरिनाशकयोरग्निसपोगयोरेकवानेकत्वे नियम एयेति ध्ये यम् । परमाग्यन्तानि । म्यणुकनाशकक्रियावरपरमाणुभिभव्यणुकान्तरा ·४३४ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी, । रम्भकसंयोगनाशस्ततोदव्यणुकनाशः १ ततः श्यामादि नाशपरमाण्वन्तरकर्मणी २ ततो रक्तोत्पत्तिः परमाण्वन्तरे कर्मजविभागश्च ३ ततः परमाण्वन्तरण पूर्वसंयोगनाशः ४ ततः परमाण्वन्तरेण संयोगः ५ ततो व्यणुकोत्पत्तिः ६ ततो रक्तोत्पचिरिति ७ एवं रक्तोत्पतिसमकालं परमाण्व- न्तरे कर्मचिन्तनादष्टक्षणा तथा हि परमाणौ कर्म ततः प- रमाण्वन्तरविभागः तत आरम्भकसंयोगनाशः ततो व्य- णुकनाशः १ ततः श्यामनाशः २ ततो रक्तोत्पत्तिपरमा- ण्वन्तरकर्मणी ३ ततः परमाण्वन्तरकर्मजविभागस्ततः पूर्वसंयोगनाशः ५ ततः परमाण्वन्तरसंयोगः ६ ततो व्यणुकोत्पत्तिः ७ अथ रक्तोत्पत्तिरित्यष्टक्षणा ।। नैया- रम्भकपरमाणावित्यर्थः । कर्मचिन्तनादिति । व्यणुकारम्भकसंयोगना- शायुत्पत्यादिसणे व्यणुकान्तरारम्भककर्मचिन्तनादित्यर्थः । पञ्चमा- दीत्यत्रादिना पष्ठसप्तमाष्टमक्षणानां परिग्रहः । इत्यष्टक्षणा इति । ननु य- त्रैकस्मिन् परमाणावग्निसंयोगसमकालं परमाण्वन्तरे कर्मोत्पत्तिस्तदुत्तरक्ष. गेपु क्रमेणेकत्र क्रियाविभागपूर्वसंयोगनाशव्यणुकनाशाः अपरत्र विभा गपूर्वसंयोगनाशोत्तरसंयोगत्पत्तिद्व्यणुकोत्पत्तिरूपोत्पत्तयस्ता द्विक्षणा । एवं यौकस्मिन् परमाणौ कर्मोत्पत्तिसमकालं परमाण्वन्तरे कर्मोत्पत्तिस्त- अ चतुःक्षणापि सम्भवति प्रक्रियेति चेन्न व्यणुकनाशमन्तरेण परमाणौ श्यामादिनिवृचिस्तामन्तरेण च रक्तोसचिर्न सम्भतीत्युक्तमायम् । इत्यं च व्यणुकनाशक्षणे परमाणुश्यामनाशक्षणे रक्तोत्पत्तिक्षणे वा व्यणुकान्स- रोत्पी द्वित्रिचतुःक्षणामक्रिया वाच्या नचैतेषु क्षणेषु व्यणुकान्तरोत्प ति: सम्भवति तथा सति तत्पूर्वसणेषु परमाणोररक्तलेन तदारब्धव्यः शुकत्याप्यरकत्वमसहादिसन्यत्र विस्तरः ॥ अवयविन्यपीत्यपिना परमा.

·, कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी। यिकानां मते व्यणुकादाववयविन्यपि पाको भवति तेषामयमाशयः अवयविनां सच्छिद्रत्वादहेः सूक्ष्मावयवैर- न्त प्रविष्टैरवयवेष्ववष्टब्धेष्वपि पाको न विरुद्धयते अन- न्तावयवि तन्नाशकल्पने गौरवम् । इत्थं च सोयं घट इ. त्यादिप्रत्यभिज्ञापि सङ्गच्छते यत्र तु न प्रत्यभिज्ञा तत्रावय- शुपरिग्रहः । तेषाम्, नेपापिकानाम् । अयं वक्ष्यमाणः । अवन्धेवपीति । अवयविनावष्टब्धेप्वपीत्यर्थः । पाकः रूपादिपरावृत्तिः । न विरुद्धयतइति । साक्षात्परम्परासाधारणसकलापयवावच्छेदेन तेनासंयोगस्य रूपादिनाश हेतुत्वे मानाभावेनारम्भकसंयोगावच्छेदेन विजातीयतेजःसंयोगादेव रूपा- दिनाशसम्भवेप्यारम्भकसंयोगावच्छेदेन तेजासयोगस्याभियासादेस्तदानी तत्र सद्भावे मानाभान पूर्वोक्तरीत्या वयविनाशस्यामसक्तः सर्वावय- वावच्छेदेन तेजासंयोगस्य रूपादिनाशकत्वेपि नाशकतावच्छेदकवैनात्य- स्य नोदनवामियातत्वादिविरुद्धस्यैवाहीकरणीयतया नोदनाभिघातमि नतेनःसंयोगद्पादिनापि तेनावयविनाशस्यासम्भवात् अस्तु वा रूपा. दिनाशकतावच्छेदकदैजात्यस्य नोदनाभियातत्वव्याप्यत्वं तयाप्यवयन्यभि घातादिकाले अपराभिघातोत्पादनियमे मानाभावः आस्तां चा तथानिय मः तथाप्यवयवाभिघातादेनियमतो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागहेतु क्रियजनकले मानाभाव एव । विभाग प्रति क्रियायास्तसद्व्यक्तित्वेनैव हेतुतयों सत्तक्रियाधीन विभाग प्रति तत्तत्पूर्वदेशस्य विशिप्प हेतुतया च तजन्यक्रियायास्तादृशाविभागहेतुत्वासिद्धरिति भाव । यदप्युक्त वैशेषि- करवयविरूपं प्रत्यवयवरूपहेतुताया व्यभिचारापत्त्या नावयविनि पाकेन रूपोत्साद इति तदपि न अवयवरूपादेविनातीयरूपादिकं प्रत्येव हेतुतया व्यभिचारामसक्तेः । एतेनावयविरूपनाशेाश्रयनाशहेतुतयां व्यभिचारा पच्या पानावयविरूपनाशासम्भव इत्यायपास्तम् । आश्रयनाशजन्यताब- च्छेदककोटी वैनात्यस्य विवशनीयत्वादिति अवयविपाकानम्युपगमे साथ काभावमुत्का तन यापकमप्याह । अनन्तेति । इत्थंच अवयविनाशानङ्गीकारे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । विनाशोपि स्वीक्रियतइति ।। गणनाव्यव्हारासाधारणं का- रणं संख्येत्यर्थः । नित्येष्विति । नित्येषु परमाण्वादिषु एक वं नित्यम् । अनित्ये घटादावेकत्वमनित्यमित्यर्थः । दि- खादयो व्यासज्यवृत्तिसंख्या अपेक्षाबुद्धिजन्याः । अनेके- ति । यद्यपि द्वित्वादिसमवायः प्रत्येक घटादावपि वर्तते तथापि एको दाविति प्रत्ययाभावात् एको न दाविति प्र. च प्रत्यभिज्ञा सङ्गच्छतइति । पूर्वावयविनाशे वृत्तरोत्पन्नावपविनि पूर्वावय- विनोरभेदाभावेनाभेदावगाहिनी प्रत्यभिज्ञा न स्यादिति भावः ॥ काला दापतिव्याप्तिमाशझ्याह । असाधारणमिति । वस्तुतो गणनं संख्यात्वं तत्प कारको व्यवहारस्तत्प्रकारकं प्रमात्मकं ज्ञानं तद्धेतुस्तद्विपय इत्यान्न का- लादावतिव्याप्तिः । तत्रापि सङ्ख्यात्वजातिरेव लक्षणमितरत्तु सङ्ख्या वनाती ममाणतयोक्तं एवमओपीति ध्येयम् । द्वित्वादय इति । एकत्वान्य सद्ख्यामात्रमपेक्षाबुद्धिरूपनिमिचकारणजन्यमित्यर्थः । असमवायिकारणं तु द्वित्वं प्रति समवायिकारणगतयावदेकत्वमिति बोध्यम् । ननु योग्यद्वि- त्यादौ तद्धेतुत्वे मानापाव इति चेन योग्यद्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिजन्यत्वे ऽतीन्द्रियाद्वित्वादावप्पनेकसयात्वादिना तदनुमानात् । अयापेक्षा- पुर्दित्वहेतुत्वे कथमविरलक्रमेण यावदपेक्षाशुद्धिसत्वं न द्वित्वाद्युत्प. चिः। अत्र केचित् अपेक्षायुदरुत्पचिसम्बन्धेन हेतुत्वान यावदपेक्षाबु- द्धिसत्त्वं द्वित्वाद्युत्पत्तिरिति तन्न धारावाहिकापेक्षावृद्धिभिः सर्वत्र धारावाहिकदिलायुसते?रित्वात् भगवदपेक्षाबुदया धारावाहिकद्वि- त्वाद्युत्पत्ते चारत्वाच तयुद्धनित्यस्वेनोत्पत्तिसम्बन्धन तद्धेतुत्वस्य दु. पंचत्वात् । वस्तुतस्तु तत्तत्पुरुषीयापेक्षानुदिनन्यानेकसयात्वाद्यवच्छिन्नं प्रति तत्तत्पुरुषीयापेसाबुदिजन्यानेकसहल्यादेः भतिवन्यकत्वाम्युपगमान्न यावदपक्षाधुदिसत्वं द्वित्वायत्पत्तिरिति । प्रत्येकं घटादाविति । तथा चाने- काथपपर्याप्तानि मूलमसङ्गमिति भावः । नन्वेकत्वस्य न्यूनीसचया द्वि.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ४३७ सयसद्धावाच दित्वादीनां पर्याप्तिलक्षणः कश्चित्सम्बन्धो ऽनेकाश्रयो ऽभ्युपेयते । प्रथममपेक्षाबुद्धिस्ततो द्वित्वोत्य- त्तिः ततो विशेषणज्ञानं द्वित्वत्वनिर्विकल्पात्मकं ततो द्वि- वापारतानवच्छेदकत्वान्न तथा मत्यय इत्यत आह । एको न द्वावितीति। एकत्वावच्छेदेन द्वित्ववद्भेदामावादेकत्वादे नवृत्तितया द्वित्ववझेदानवच्छे- दकत्वादिति भारः भनेकाभय इति । उभयाद्याश्रय इत्यर्थः। तथाच तादृश- प्रतीतेने द्वित्ववझेदाधारतावच्छेदकत्वमेकत्वे विषयः किं तु पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वं तद्वद्भेदो वा एकत्वावच्छिन्ने प्रकारः । इत्थं च पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वि वस्य मत्लेकमभावादेको द्वावित्यमत्ययस्यैको न द्वाविति प्रत्ययस्य नोपप त्तिरिति भावः । अत्र वहवः उभयादेः प्रत्येकानतिरिक्ततया प्रत्येकमपि पर्याप्सिसम्बन्धन द्वित्वपस्त्यवति पर्याप्त्यङ्गीकारप्येको दावित्यपत्ययस्यै- को न द्वाविति प्रत्ययस्य च कथमुपपत्तिः यदि चैको न द्वाविति प्रताति- बलाद् द्वित्ववझेदापच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धविशपरूपमेकत्ये स्वीक्रियते न तु द्वित्वावच्छेदकत्वमेको द्वावित्यमत्ययादिति विभाव्यते तदा समवाय- पक्षेपि तुल्यमिति पर्याप्त्सङ्गीकारो निरर्थक इति चेदवाहुः । आकाशावि- ति वाक्यस्य प्रामाण्यापल्या पर्याप्त्यहीकार आवश्यकः। नच समवायनेत्र पर्याप्तिसम्बन्धेनापि द्वित्वस्याकाशे सत्त्वाव पर्याप्त्सङ्गीकारेपि तद्वाक्यमा- मायं दुर्वामिति वाच्यं उद्देश्यतावच्छेदकल्पाप्यत्वविशिषपर्याप्लेरेव द्वि त्वसम्बन्धत्वोपगमात् आकाशत्वव्याप्यद्वित्वपर्याप्तेरमसिदत्वाद् द्वित्वपर्या- प्तेद्वित्वस्वरूपतया तस्य घटादावपि सत्त्वात् नचोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्य. त्वविशियसमवायस्य द्वित्वसंसर्गतां स्वीकृत्याकाशाविति प्रोगवारणसम्भ वादलं पर्याप्त्येति वाच्यं तथा सति घटाविति प्रयोगस्य मामाण्यानुपप तेः समवायस्यैकत्वेन घटत्वव्याप्यसमवायस्यामसिद्धरित्यन्यत्र विस्तरः । अपेक्षावुद्धिनाशाच नेपा नाश इति मूलस्य तृतीयक्षणे अपेक्षायुदिनाशा. चतुर्थक्षणे द्वित्वादीनां नाश इति नार्यः परं तु चतुर्थक्षणे ऽपेक्षावदिनाशा. व पञ्चमक्षणे इत्यर्थ इति ज्ञापनाय वैशेषिकमार्कयां पदर्शयति प्रथममि त्यादिना । द्वित्वत्वविशिष्टप्रत्यक्ष द्वित्वत्वविशिष्टलोकिकात्यक्षम् । अन्यथा ·४३८ कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी । त्वत्वविशिष्टप्रत्यक्षमपेक्षाबुद्धिनाशश्च ततो दिलनाश इति। यद्यपि ज्ञानानां दिक्षणमात्रस्थायित्वम् योग्यविभुविशेप गुणानां स्वोत्तरवृत्तिगुणनाश्यत्वात् तथाप्यपेक्षाबुद्धेस्त्रिक्षणा- वस्थायित्वं कल्प्यते अन्यथा निर्विकल्पककाले अपेक्षाबुद्धि- नाशानन्तरं दिवस्यैव नाशः स्यात् न तु द्वित्वप्रत्यक्षं त- दानी विपयाभावादिद्यमानस्यैव चक्षुरादिना ज्ञानजननो- पगमात् तस्मादित्वप्रत्यक्षादिकमपेक्षावुद्धे शकं करप्यते नचापेक्षावुद्धिनाशात् कथं दित्वनाश इति वाच्यं काला अपेक्षायुद्धक्षिणमात्रावस्थायित्वे । द्वित्वस्यैव नाश इति । द्वित्वस्य नाश ए. वैत्यर्थः । ननु तदानीं दिलाभावेपि तत्पूर्वक्षणे द्वित्वसत्वान्न द्वित्वप्रत्यक्षा नुपपचिरत आह । विद्यमानस्यैवेति । सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरा दिनेत्यनुरोपाद लौकिकमत्यतं प्रति द्वित्वादोर्वषयस्य कार्यसहभावेन है- तुत्वादिति भावः। ननु योग्यविभुविशेषगुणनाशं प्रति स्वोत्तरवतिविशेषगु. णत्वेन हेतुतयापेक्षाबुत्तरक्षणोत्पन्नस्मृत्या संस्कारेण वापेक्षागुद्धिना. शः केन वारणीय इत्याशकामुपसंहारच्यानेन परिहरति । तस्मादिति । द्वित्वमत्यक्षादिकमिति । द्विवद्वित्वत्त्रनिर्विकल्पकमित्यर्थः । आदिना नि. सदियफ्लादिमत्यापरिग्रहः । ग्रोग्यविभुविशेषगुणत्वम्य स्वत्वस्य चा. नुगतम्याभावेन स्वोत्तरोत्पन्नगुगत्वस्यानुगतम्याभावात्तत्तद्व्यक्तिलेनैवना. दयनाशकभावस्प वाच्यतया द्वित्वत्वविशिष्टमत्यक्षरूपकार्यानुरोधेन द्वित्व- द्वित्वलानिर्विकल्पकस्यैव तद्व्यक्तित्वेनापेक्षाविनाशकत्वं करप्यते न तु द्वितीपसणोत्पन्नस्मरणादरिति मारः । ननु द्वित्वत्वविशिष्टद्वित्वमत्यक्षपु- पनीतभानात्मकमेवास्तु अल नदुपपत्तये त्रिशणावस्थायित्वकल्पनेनापेक्षा पुरः नच द्विलत्याशे उपनीनमानसम्मवेपि द्वित्वांशेनोपनीतभानवमु- पनीतं प विशपणतयवेति नियमादिति वाच्यं पतो द्वित्वाशिष्टद्विवमत्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । न्तरे दित्यप्रत्यक्षाभावात् अपेक्षावुद्धिस्तदुत्पादिका तन्नाशा- चन्नाश इति कल्पनात् । अत एव तत्सुरुपीयापेक्षाबुद्धिज- न्यदित्वादिकं तेनैव गृह्यतइति कल्प्यते नवापेक्षाबुद्धेवित्व- प्रत्यक्षे कारणत्वमस्त्विति वाच्यं लाघवेन द्वित्वं प्रत्येव का रणत्वस्यैवोचितत्वात् अतीन्द्रिये व्यणुकादावपेक्षायुद्धियों- गिनां सर्गादिकालीनपरमाण्वादावीश्वरीयापेक्षाबुद्धि ब्रह्मा- ण्डान्तरपतियोगिनामपेक्षाबुद्धि दित्वादिकारणमिति । अपेक्षाबुद्धि केत्यत आहा अनेकैकत्वेति । अयमेकोऽयमे- क इत्याकारिकेत्यर्थः । इदं तु बोध्यम् यत्रानियतैकत्वज्ञानं तत्र त्रित्वादिभिन्ना बहुत्वसख्योत्पद्यते यथा सेनावनादा- विति कन्दलीकारः । आचार्यास्तु त्रित्वादिकमेव बहुलं मन्यन्ते तथा च त्रित्वत्वादिव्यापिका बहुत्वत्वजाति ति- रिच्यते । सेनावनादावुत्पन्नपि त्रित्वादौ त्रित्ववाद्यग्रहो दोपात् । इथं चेतो बहुतरेयं सेनेति प्रतीतिरुपपद्यते बहुत्व- स्य संख्यान्तरत्वे तु तत्तारतम्याभावान्नोपपवेदित्यवधेयम् । परिमाणं निरूपयति परिमाणमिति । परिमितिव्यवहारसा- धारणं परिमाणमित्यर्थः । तच्चतुर्विधम् । अणु महद्दीर्घ इ. स्वं चेति । तत् परिमाणम् । नित्यमित्यत्र परिमाणमित्यनु- पज्यते । जायतइत्यत्रापि परिमाणमित्यनुवर्तते । अनित्य- मिति पूर्वेणान्वितम् । तथाचानित्यपरिमाणं संख्याजन्य परिमाणजन्यं प्रचयजन्यं चेत्यर्थः । तत्र संख्याजन्यमुदा- हरति । अनित्यमिति । दुव्यणुकस्य त्रसरेणोश्च परिमाण प्रति परमाणुपरिमाण व्यणुकपरिमाण वा न कारणम् प- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अणु दीर्धं महद्धस्व- मिति तद्भेद ईरितः। अनित्ये तदनित्यं स्या- नित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ ११०॥ सङ्ख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते । रिमाणस्य स्वसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वाद् व्य- णुकस्याणुपरिमाणं तु परमाणावणुत्वापेक्षया नोत्कृष्टम् त्रस- रेणुपरिमाणं तु न सजातीयं अतः परमाणो दिवसंख्या व्यणुकपरिमाणस्य व्यणुके त्रित्वसंख्या च त्रसरेणुपरि- माणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः । परिमाणजन्यं परिमाण- मुदाहरति । परिमाणं घटादाविति । घयदिपरिमाणं कपाला- दिपरिमाणजन्यम् । प्रचयजन्यमुदाहाँ प्रचयं निर्वक्ति । प्रचय इति । परिमाणं चाश्रयनाशादेव नश्यतीत्साह । नाश इति । अर्थात्परिमाणस्येव नत्रावयविनाशः कथं प- रिमाणनाशक. सत्यप्यवयविनि त्रिचतुरादिपरमाणविश्लेपे तदुपचयेवावयविनः प्रत्यभिज्ञानेपि परिमाणान्तरस्य प्रत्य- क्षसिद्धत्वादिति वाच्यं परमाणविश्लेपे हि व्यणुकस्य ना- शो ऽवश्यमभ्युपेयः तन्नाशे च त्र्यणकनाश । एवं क्रमेण ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । सं हि जायमानं द्रव्यांशे द्वित्वमकारकमेव भवति द्वे द्रव्ये इत्याकारकं नि- विकल्पकोत्तरक्षणे वे द्रव्ये इत्याकारकं द्वित्वत्वविशिष्टद्वित्वमकारकं प्रत्यक्ष न सम्भवति तत्पूर्व विशेषणतावच्छेदकद्वित्वत्वप्रकारकद्वित्वज्ञानासम्भ- चादिति तु न विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यैव द्वे द्रव्पे इत्याकारकमत्यास- म्भवादिति चेन्न निर्विकल्पकस्यामत्यासत्तितया द्वे द्रव्ये इत्युपनीतभाना- सम्भयात्तस्योपनीतभानरूपत्वे तदुत्तरं द्वित्वं साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायानु पपत्तेच तस्मात् विक्षणावस्थायित्वमपेक्षाबुद्धेरिति वैशेपिकाणामाशयः। न व्यास्तु उत्पत्स्यमानद्वित्वस्यद्वित्वत्वसामान्यलक्षणया पूर्वमनूभवाद् द्वित्वोत्प तिसमयएव द्वित्वत्वप्रकारकमुत्पद्यमानद्विलस्मरणम् तेन तदुत्तरक्षणे इदानी द्वे द्रव्ये इति विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिलोकिकप्रत्यक्षसम्भावादलमपेक्षावुद्धस्त्रिक्ष णावस्थायित्वेन अन्यथासुखादयुत्पादाद्वितीयक्षणे सुखलनिर्विकल्पफमनन्तर क्षणे च सुखनाशादह मुखीति लौकिकमत्वक्षन सम्मवतीति सुखशब्दादरपि प्रिक्षणावस्थानप्रसङ्गादिति माहुः । नन्वपेक्षावुद्रेत्विोत्पादकत्वे चैत्रीया- पेक्षाउदिनन्पद्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिशून्येन मैत्रेण ग्रहणापतिः सनिकांदिय टितसामग्न्याः सत्यात्तद्वारणाय विषयतासम्बन्धेन तत्पुरुपीयप्रत्यक्षे त निन्नपुपीयापेक्षावुद्धिजन्पद्वित्वादेस्तादात्म्येन प्रतिवन्यकत्वकल्पने च गौ रवमत आह । अत एवेति । पूर्वोक्तयुक्तया अपेक्षावुद्वेर्दित्वोत्पादकत्वस्याव- श्यकत्वादेव । तेनैव गृह्यतइति । कल्प्यतइति । तद्भिन्नेन न गृह्यतइति क- ल्म्यतइत्यर्थः । तया चान्यथा ऽनुपपन्या पूर्वोक्तमतिभ्यपातिवन्धकभाव. कल्पनागौरवं न दोपायनि भावः । ननु कालान्तरे द्वित्वमत्यक्षवारणाय द्वित्वमत्यक्ष प्रत्येवापेक्षा हेतुत्वमस्तु न द्वित्वं प्रतीत्याशङ्कते । नचेति । लाघवेनेति । द्वित्वप्रत्यक्षत्वापेक्षया द्वित्वत्वस्य कार्यतावच्छेदकस्य लघुत्वा- दिति भावः । ननु द्वित्वप्रत्यक्षनिष्ठ लौकिकविपयितया द्वित्वत्वमेव कार्य सावच्छेदकमिति न गौरसम् नचान्तरेणाप्यपेक्षादि द्वित्वप्रत्यक्षापत्तिरे- तावताप्यवास्तिवति वाच्यं द्वित्वत्वाविषयकद्वित्वपत्यक्षस्यालोकतया व्या- पकीभूतद्वित्वत्वावच्छिन्नजनककसामग्रीविरदादेव तद्वारणादिति चेन्न उत्पा दकसामप्रथा व्यजकत्वाहीकारे घटायुत्पादकसामग्रया अपि घटादिन्य- जकत्वापत्या सत्कार्यवादापनेरिति । नवपेक्षायुद्धेदित्वायत्पादकत्वं नसम्भवति व्यणुकस्यास्मदीयमत्यक्षागोचरतया तत्रापेक्षाउदघसम्भवे ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । महावयविनो नाशस्यावश्यकत्वात् सति च नाशके नि- भ्युपगममात्रेण नाशस्यापलपितुमशक्यत्वात् शरीरादाव- वयवोपचये ऽसमवायिकारणनाशस्यावश्यकत्वादवयविना- श आवश्यकः नच पयादिनाशेपि तन्त्वन्तरसंयोगात् प- रिमाणाधिक्यं न स्यादिति वाच्यं तत्रापि वेमाद्यभिघाते- नासमवायिकारणतन्तुसंयोगनाशात् पटनाशस्यावश्यकत्वा- त् किं च तन्त्वन्तरस्य तत्पटावयवत्वे पूर्व तत्पट एव न न तत्र निखानुत्पत्यापत्ते नचेष्टापत्तिः भावकार्यस्यासमयायिकारणजन्य. त्वनियमन व्यणुकगतत्रित्वं विना व्यणुकपीरमाणानुत्पत्तेः परिमाणस्य स्वसमानजातीयोपरिमाणजनकत्वनियमेन व्यणुकपरिमाणस्य त- प्रासमायिकारणत्वासम्भवादन आह । अतीन्द्रिये व्यणुकादविति । आदिना परमाणुपरिग्रहः । सर्गादौ योगिनामभावादाइ। ईश्वरीयेति । न- चेश्वरीयापेक्षबुद्वित्वोत्पादकले सद्वित्वस्य नित्यत्वमसहः ईश्वरीयापे. क्षायुद्धनित्यत्वेन तन्नाशनाश्पत्वस्य तादृशद्वित्वे वस्तुपशक्यत्वादिति वा. पं तद्वित्वस्पेश्वरीयापेसाबुद्धिसहकारिविशेपस्य क्षणविशेपस्य नाशा देव नाशोपपतेः क्षणविशेपस्येश्वरीपापेक्षायुद्धिसहकारित्वानङ्गीकारे सर्गा- घकालीनपरमाशुद्वित्वोत्पतेः पूर्व तद्वित्वोत्पादापचेः अपेक्षावृमिना- शाचेति मूलस्याश्रयनाशोपलक्षकत्ववदीवरीयापेक्षावुद्धिसहकारिविशेषक्ष णविशेषनाशोपलक्षकत्वस्तीकाराच न तद्विरोधः एतेन घटाद्युत्पत्तिद्वि सीपक्षणे भगवदपेसाबुद्ध्या तन द्वित्वादिकं जन्यतइति परास्तम् । तदानी सहकारितणविशेषत्पाभावेन भगवदपेक्षायुद्ध्या द्वित्वादेरजननात्तदानी सत्र द्विलोत्पादे मानाभावाच एतदसरसादाह । ब्रह्माण्डान्वरेति ॥ इत्य- सा इत्याकारातः । नन्वेकलांश निर्मिनावच्छेदकैकत्वज्ञानाद् द्वित्वा- यस्पत्यापचिरतो ध्याचपे । अयमेक इति । तण्यक्तिमात्रनिष्ठेदंताव- रिलविशेप्पतानिरूपितकत्वमकारताशालिनी वृदिरपेक्षावुद्धिपदार्थ इति भावः । चित्पुष्टस्तके इदं तु षोध्यमित्यायवधेयमित्यन्तः पाठः स चैवं ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। स्यात् तन्वन्तररूपकारणाभावात् तन्त्वन्तरस्यावयवत्वाभा- वे च न तेन परिमाणाधिक्यं संयुक्तद्रव्यान्तवत् तस्मात्त- त्र तन्त्वन्तरसंयोगे सति पूर्व पटनाशस्ततः पटान्तरोत्पत्ति रित्यवश्यं स्वीकार्यम् अवयविनः प्रत्यभिज्ञानं तु साजाये- न दीपकलिकादिवत् । नच पूर्वतन्तव एव तन्त्वन्तरसह- व्याख्येयः। यत्रानियतैकत्वेति । एकत्वविशेप्पकसङ्ख्यात्वनियतत्रि- वादिप्रकारकज्ञानशून्यकालीनमनेकैकत्वज्ञानमित्यर्थः । यद्वा एकत्वांशे निर्धर्मितावच्छेदककमेकत्लसङ्ख्या योगिन इत्याकारकजानमित्यर्थः । सेना- वनादाविति । तत्र नियतैकत्वज्ञानाभावात्तस्यैव सहस्रत्वादिसदस्योत्पा- दकत्वादिति भावः । उत्पन्नपीति । अनियतैकत्वज्ञानस्यापि त्रित्वाव्युत्पा- दकलादिति भावः । दोपात् , नियतानेकत्वज्ञानाभावात् । अनियताने- कैकत्वमानस्य त्रिलोत्पत्तिकारणत्वेपि रित्वांशे त्रित्वत्वप्रकारकमत्यक्षे नियतानेकैकत्वज्ञानस्यैव हेतुतया तं विना न त्रित्वत्वादिमकारकं प्रत्यक्ष मिति भावः । उपपद्यते इति । इतो बहुतरेत्यत्र पहुन्चे स्वसजातीयनिरू पितोत्कर्षः प्रतीयते । तथा च चतुष्ट्वादिरूपे बहुत्वे त्रित्वादिरूपस्वसजाती. यनिरूपितोत्कर्पस्य सत्त्वात्तादृशमतीतिरुपपद्यतइति भावः । सयान्त- रत्वे त्रित्वायतिरिक्तसंख्यात्वे तत्तारतम्याभावादिति बहुत्वे स्वसनातीयो कर्पाभावात्तव मते तस्यैकरूपत्वादिति भावःनि च बहुत्वस्य त्रित्वादिरू- पत्वे बहुत्वनिश्चये कयं त्रित्वादिसंशय इति वाच्यं समानमकारकनिश्चय स्यैव संशयविरोधितया बहत्वत्वप्रकारकनिश्चयस्य नित्वत्वादिप्रकारकसं शयाविरोधित्वात् ।। अणु महदित्यादि । यद्यप्यगुत्वमेव दूसत्यमस्तु मह- चमेव दीर्घत्वमस्त्विति कुतधातुविध्य तथापि तदपिकागुतया मतीयमा- नेपि तदवधिकहूस्वत्वाव्यवहाराचदवधिकमहत्त्ववत्तया मतीयमानेपि तद- वधिकदीर्घत्वान्यवहाराच हसत्वदीर्घत्वयोरतिरिक्तपरिमाणतया तचातु विध्यं वोध्यम् ।। सयाजन्यमुदाहरतीति । सद्ख्यामात्रनन्यमुदाहस्ती त्यर्थः । न सजातीयमित्यनन्तरं विजातीयसंयोगरूपः प्रचयस्तु न घणु कादौ तत्सत्येपि वा तस्याकिञ्चिकरलादिति पूरणायम् । द्वित्वसंख्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अनित्वं द्व्यणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् ॥ १११॥ परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते। प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते ॥ ११२॥ परिमाणं तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः। संख्यावत्तु पृथत्कं स्यात् पृथक्प्रत्ययकारणम् ॥ ११३॥ कारात्पूर्वपटे सत्येव पटान्तरमारभन्तामिति वाच्यं मूर्तयोः समानदेशताविरोधात् तत्र पटव्यासम्भवात् एकदा नाना द्रव्यस्य तत्रोपलम्भस्य वाधितत्वाच तस्मात्पूर्वस्य द्रव्यस्य- द्वित्तसयामानम् । एवमग्रेपि । परिमाणजन्य परिमाणमानजन्यम् । क पालादिपरिमाणजन्यम् कपालादिपरिमाणमारजन्यमित्यर्थः । अप्रचित महत्कपालद्वयारण्ये घटे यन्महत्परिमाणं तत्र कपालगद्वित्वसइया न कारण दिल्लसद्रयाया महत्त्वाजनकत्वात् अन्यथा ध्यणुकेपि महलोत्या दापतेः नचातापच्या द्विलन परिमाणाजनात्येपि घटगामहत्व प्रति ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । प्रतिवन्धकस्य विनाशे व्यान्तरोत्पत्तिरित्यस्यावश्यमभ्युपे- यत्वात् ॥ पृथत्त्वं निरूपयति। संख्यावदिति । पृथक्प्रत्यया- साधारणकारणं पृथत्त्वम् । तन्नित्यतादिकं संख्यावत् तथा हि नित्येष्वेकत्वं नित्यमनित्येष्वनित्यम् । अनित्यमेकलं तु आश्रयदितीयक्षणे चोत्पद्यते आश्रयनाशानश्यति तथकप कपालगतमहत्त्वस्य कपालगतद्वित्वस्य वा हेतुबमित्यत्र विनिगमनाविरह इति वाच्यं कपालगतमहत्वोत्कर्षेण घटगतमहत्योत्कर्पस्यानुभविकतया क- पालमहत्त्वस्य तत्रावश्यं हेतुताया वाच्यत्वात् यत्र कपाले न प्रचयस्तत्र म चयस्यापि हेतुलासम्भवात्तत्र घटपरिमाणं कपालपरिमाणमात्रजन्यमिति भावः ॥ मचय इतीति । पूले शिथिलाख्य इति । किञ्चिदवयवावच्छेद- नावयवान्तरासंयोगिनि महत्सवयये वर्तमानः संयोगः प्रचय इत्येके । अ- त्र महत्पदं न देयं परमाणुसंयोगस्य प्रचयत्वे क्षतिविरहादित्यन्ये । भूयो- वयवावच्छेदेनावयवान्तरासंयोगिन्यवयवे वर्तमानः संयोगः प्रचयस्तेन परमाणुसंयोगो स्यणुकसंपोगो या न मचप इत्यपरे । अत्र प्रचयरहितैत्रि- भिर्महावयवैरारब्धस्य यन्महत्परिमाणं तत्सङ्ख्यापरिमाणोभयजन्यम् म- हदवयवारब्धपहत्त्वादतिशयितत्ताद अल्पावयवारब्धमहत्त्वादतिशयित स्वाच मचिताम्यां महावयवाभ्यामारब्बे यन्महत्परिमाणमतिशयितं सत्य. रिमाणमचयोभयजन्यम् अप्रचितमहाक्यवारब्धात् व्यणुकमहत्वाच ताह शातिशयदर्शनात् मचितैर्महद्भिरारब्धस्य महत्परिमाणं सच्यापरिमाण. प्रयजन्यम् मचितमहावयवद्वयारब्धमहत्वादपि तस्योत्कृष्टत्वादिति ध्येय- म् । दिमात्रस्य मूले प्रदर्शितत्वादिसन्यन विस्तरः । के चित्तु दीपिति प्रतीतेरवयवसंयोगविशेपेणैवोपपत्तेः दीर्घत्वं न परिमाणमन्यथा वर्तुलत्य- चतुरस्रवादीनां परिमाणान्तरत्वापत्तेरित्याहुः ।। अर्थादिति । प्रकरणादि- त्यर्थः । यद्वार्थात्परिशेपादित्यर्थः । न च परिशेपोऽसिद्धः रूपादेरप्याश्रय- नाशनाश्यत्वादिति वाच्यं आश्रयनाश इति मूलस्याश्रयनाशमात्रादित्य थकतया रूपादेराश्रयनाशमात्रनाश्यत्वाभावेन परिशेपसम्भवात् न न मू ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । - अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमिष्यते। अस्मात् पृथगिदं नेति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ॥ ११४ ॥ अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः। कीर्तितस्त्रिविधस्त्वेप आयो ऽन्यतरकर्मजः ॥११५॥ त्वमपि दित्वादिवच दिपृथक्त्वादिकमपीत्यर्थः । नन्वय- मस्मात् पृथगित्यादावन्योन्याभावो भासते तत्कथं पृथत्वं गुणान्तरं स्वीक्रियते नचास्तु पृथत्त्वं न त्वन्योन्याभाव इति वाच्यं रूपं न घट इति प्रतीत्सनापत्तेः न हि रूपे घ- सस्य तादृशार्यकत्रे प्रयोजनाभाव इति वाच्य क्रियाविभागादिक्रमेण य किञ्चिदरपवनापि शरीरादिनाशस्य मीमांसकैरनभ्युपगमात् तत्र परि. पाणनाशस्थानुभविकत्वाच्याश्रयपात्रनाशनाश्यत्वस्य च परिमाणे तैर- नहीकारात् तन्मतनिराकरणाय पूलस्य नाशार्यकत्वादिति ध्येम् ॥ द्वितीयतणे नोत्पयतइत्यनन्तरं स्वाथ्यावयवगतैकत्वासपवायिकारणक चेति पूरणीयम् । एकपृयस्त्वं एकसमवेतपृथक्त्वम् । द्वित्वादियचति । त- गाच विषयवादी समानाधिकरणान्येकपृथक्त्वान्यसमायिकारणानि इदमेकं पृथगिदमेकं पृथगिति नानकपृयात्वविपिण्यपेक्षागदनिमित्तकारणं ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । टावधिकं पृथत्वं गुणान्तरमस्ति न वा घटे घटावधिकं पृ. थक्त्वमस्ति येन परम्परासम्बन्धः कल्प्यतइत्यत आह । अ- स्मादिति । ननु शब्दवैलक्षण्यमेव न त्वर्थवेलक्षण्यमिति चेन्न विनार्थभेदं घटात् पृथगितिवद् घटो न पट इत्यत्रापि पञ्चमीप्रसङ्गात् तस्माद्यदर्थयोगे पञ्चमी सोथों नार्थान्यो- न्याभावतो भिन्नो गुणान्तरं कल्प्यतइति ।। संयोगं निरूप- यति । अप्राप्तयोरिति । तं विभजते। कीर्तित इति । एपः सं- योगः । सन्निपातः संयोगः। द्वितीयः उभयकर्मजः । तृ- तादशघुद्धिनाशात् क्कचिदानयनाशात् क्वचिदभाम्यां द्विपृथक्त्वं नश्य तीति भावः। अत्रीमयसमवेतं पृथक्त्वं द्विपृथक्त्वं त्रितयसमवेतं पृथक्त्व त्रिप यस्वमिति रीत्या बोध्यम् । ननु घटी पटात् पृयमित्यादिमतीतेः पटावधिकैकप थक्वत्वद्वयादिनाप्युपपत्तेरुभयसमवेतपृथक्त्वादौ मानाभाव इति चेन पटौ पयत पृथगिति प्रतीत्योभयसमवेतपृथक्त्वे सिद्धे तेनैव घटा पटाव पृथगिति मतीत्युपपत्तरेकपृथक्त्वेप्रमाणाभाव इत्यस्यापिवक्तुं शक्यत्वात् तस्माद्विनिग- मनाविरहादुभयमनीकार्यम् । परम्परासम्बन्धः कल्प्यतइति । सामानाधि- करण्यरूपपरम्परासम्बन्धविषयकत्वमुक्तमतीतेः कल्प्यमित्यर्थः । इदमुपल क्षणम् प्रतीतेः सामानाधिकरण्यरूपपरम्परासम्बन्धविपयकत्वमङ्गीकृत्या- न्योन्याभावानगीकारे एतयटरूपमेतद्घटात् पृथागति प्रतीत्यनुपपत्तेः । एतद्पमेतद्रूपात पृथगिति प्रतीत्यापत्तेश्च अन्योन्याभावस्यातिरिक्तस्या- भ्युपगमे तु पृथक्पदस्पान्योन्याभावलक्षणया सर्वमुपपादनीयामिति । चमीमसङ्गादिति । अन्योन्याभावार्थकपदयोगस्य पञ्चमीप्रयोजकस्य त व सत्त्वादिति भावः । अत्र नव्याः अन्योन्याभाव एव पृथत्वं न नु गु णान्तरं नव घटनेत्यत्र पञ्चम्यापत्तिरन्योन्याभावविशिष्टार्थकपदयोगए- वान्यारादितरर्तइत्यादिसूत्रेण पञ्चमीवियानात् नबस्तु नान्योन्याभाववि- शिष्टार्थकत्वम् परं त्वन्योन्याभावार्यकत्वमित्यस्यान्यन सिद्धान्तितत्वाद् ।

·४४८ कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । तथोभयस्पन्दजन्यो भवेत् संयोगजो ऽपरः। आदिमः श्येनशैलादि- संयोगः परिकीर्तितः॥११६॥ मेपयोः सन्निपातो यः स द्वितीय उदाहृतः। कपालतरुसंयोगात् संयोगस्तरुकुम्भयोः॥११७॥ तृतीयः स्यात् कर्मजोपि द्विधैव परिकीर्तितः। अभिघातो नोदनं च शब्दहेतुरिहादिमः॥११८॥ तीयः स्यादिति पूणान्वितम् । तृतीय इति । संयोगजसं- योग इत्यर्थः । आदिमः अभिघात-दितीयो नोदनारयः संयोग इति । विभक्तमत्ययासाधारणकारण विभाग निरू- पयति। विभाग इति । एककमेति । तदुदाहरणं तु श्येनशे- ·कारिकावली, मुक्तारली, दिनकरी । यदि च घाझेद इत्यादौ पञ्चम्यनुपपत्त्या भेदार्थकपदयोगः पञ्चमीम योजकतयान्यारादिति सूत्रेण योग्यतइति घटो न पट इत्यन पञ्चम्याप निर्दुर्वारेति विभाव्यते तथापि निपातातिरिक्तान्योन्याभावार्थकपदयोग स्पैच पञ्चमीप्रयोजकत्वं कल्प्यते अनुशासनस्य प्रयोगानुरोधित्वादित्या P: - मूले ऽप्राप्तयोरित्यादिना संयोगस्वरूपमूत्र तत्र माप्ति सम्बन्धः स च समवायोपीच्यत उक्तममाप्तयोरिति । लक्षणं तु संयोगत्वं जातिरिति ।। मूले आद्यो ऽन्यतरकर्मन इति । ननु संयोगत्वं नान्यतरकर्मणः कार्यता पच्छेदकमुभयकर्मनसयोगे च व्यभिचारादिति चेन विनातीयकर्मत्वेन विजातीयसंयोगत्वेन रामवायेन हेतृहेतुमद्भावात् उभयकर्मजसयोगादौ च सादृशजात्याभावेन व्यभिचाराभावात् । एवमुभयकर्मणः संयोगस्यापि च संयोगं मति हेतुत्वं बोध्यम् ।। मुले भवेत् संयोगनो ऽपर इति । ननु संयोगजसंयोगे मानाभावः यत्र कपालमियया कपालतरुसंयोगस्ततः कु म्भतरुसंयोगस्तत्र कपालक्रियाया एव कुम्भतरुसंयोगं प्रति कारणत्व न तु कपालतरुसयोगस्येति चेत्र समवायेन सयोग प्रति समवायेन त्रिया- याः कारणत्वात् कुम्भे समवायेन क्रियाया अभावेन कुम्भे तरुसंयोगा नुपपत्तेः क्रियायाः सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन हेतृत्वान्तरकल्पनापेक्षया समवायेन सयोगस्यैव हेतुत्वकल्पनौचित्यात् । वस्तुतो यत्र कपालक्रियया कपालान्तरेण तरुणा चैकस्मिन् क्षणे संयोगस्तदुत्तरक्षणे घटोत्पत्तिः क पालक्रियानाशश्च नाशकस्योत्तरसंयोगस्य पूर्व सत्त्वात् बडुत्तरक्षणे कुम्भ सरसयोगानुपपत्तेः पूर्वक्षणे कपालमियाया नाशात्तस्मात् कपालसंयोग एवं तत्र कारणमिति सयोगजसंयोगसिद्धिनिरागधैवेति । अत्र केचित् कथं 'सयोगस्य विध्यमन्यतरकर्मजन्यसयोगस्यामसिद्धेः यत्रेषुक्रिययेपु क्षयो। सयोगस्तत्र संयोगाधिकरणे वृक्षे क्रिणविरहेण व्यभिचारादन्य नरकर्मणः संयोग प्रति कारणत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्याहुः सन्न कार्या घ्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्यतारच्छेदकावच्छिन्नयत्किञ्चिद्व्यक्त्यधिक रणीभूतयावव्यक्तिवृत्तिकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मयत्त्वमेव कारण सापटकमेव च कार्याव्यरहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्यतावच्छेदकावच्छिन्न यत्किञ्चिव्यात्यधिकरणयावद्व्यक्तिपु कारणाभाववत्त्वमेव व्यभिचारः नचैवविधो व्यभिचारः प्रकृते इपोरपि तादृशयावदन्तर्गततया तत्र किया ततो ·कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी । लविभागादिकं पूर्ववदोध्यम् । तृतीयोपि विभागजविभा- गः कारणमात्रविभागजन्यः कारणाकारणविभागजन्यश्चे- ति दिविधा आद्यस्तावद्यत्रैककपाले कर्म ततः कपालदय- विभागः ततो घटारम्भकसंयोगनाशस्ततो घटनाशस्ततस्ते नैव कपालविभागेन सकर्मणः कपालस्याकाशविभागोज न्यते तत आकाशसंयोगनाशः तत उत्तरदेशसंयोगस्ततः कर्मनाश इति । नच तेन कर्मणेव कथं देशान्तरविभागो न जन्यतइति वाच्यं एकस्य कर्मण आरम्भकसंगेगप्रति- दन्दिविभागजनकत्वस्यानारम्भकसंयोगपतिद्धन्दिविभाग - द्वितीयक्षणे शरीरक्रियातत्र चतुर्थक्षणे हस्ततरसंयोगस्तास्मन्नेव क्षणेशरीर क्रि याजन्यशरीरपूर्वदेशसंयोगनाशस्तदुत्तरक्षणे शरीरतरसंयोगो जायते तस्य च इस्ततरुसंयोगजन्यत्वं शरीराझियानन्यत्वं वेत्यम विनिगमनाविरहानचाभयमे व तनहेतुःजातिसङ्करमसङ्गादिति चेतन संयोगद्द्यस्यैषोपगमात् द्वित्वाग्रहस्तु सादृश्यदोपादित्येके तत्र चित्रसंयोगएवोत्पद्यतेकारणवंतुतत्र संयोगकर्मोभय त्वनेति चित्रसयोगो विजातीय एवेति न साङ्कमित्यपरे इत्यन्यत्र विस्तरः । पूर्ववदिति । सयोगवदित्यर्थः । तेनेच कपालविभागेनोति तेन कपालविभा गैनैवेत्यर्थः । एवकारेण कर्मणो घ्युदासः । कपालस्याकाशविभागो जन्य तइति । अन्यथा कपालाकाससंयोगस्य नाशकाभावेन नित्सत्यापत्तिरेव क पालापाससंयोगस्य प्रतिबन्धकस्य सत्वेनोत्तरसंयोगानुत्पत्त्या कर्मणोपि नित्यत्वापातः उत्तरसंयोगस्यैव स्वजनककनिवर्वकत्वादिति भावः । अ पुपर्ध हदि निपायोक्तं तत उचरदेशसयोगस्ततः कर्मनाश इति । तेन क मणवेति । कपालयविभागजनवकर्मणवेत्यर्थः । देशान्तरविभागः । कपाला काशादिविभागः । आरम्भकेत्यादि । भारम्भकसंपोगः कपालद्वयसंयो गादिस्तत्मतिद्वन्दी सहिरोधी तमाशक इति यावत् । एवमपि । अनारम्भ कसंयोगः कपालाकाशसंयोगादिः । अन्यपेति । आरम्भक्सयोगपतिद्ध ·कारिकावली, युक्तापली, दिनकरी । शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्याद् विभागोपि त्रिधा भवेत्। एककर्मोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकर्मोद्भवो ऽपरः॥ ११९॥ विभागजस्तृतीयः स्यात् तृतीयोपि द्विधा भवेत् । हेतुमालविभागोत्थो हेत्वहेतुर्विभागजः ॥ १२०॥ जनकत्वस्य च विरोधात् । अन्यथा विकसत्कमलकुड्मल- भङ्गप्रसङ्गात् तस्माद्यदीदमनारम्भकसंयोगप्रतिदन्दि विभा- गं जनयेत् तदारम्भकसंयोगप्रतिद्धन्दि विभागं न जनयेत् नच कारणविभागेनैव द्रव्यनाशात् पूर्व कुतो देशान्तरवि- द्विविभागजनकर्मणो ऽनारम्भकसंयोगमतिद्वन्द्विविभागजनकमंगवैक्य इत्यर्थः । विकसादति । सनायावच्छेदेनानारम्भवासयोगपतिद्वन्द्रिविमाग जनक्रकर्मणः सचात्तेन कर्मणा मूलावच्छिन्नारम्भकसयोगविरोधिविभागो स्पत्तिस्तेन चारम्भकसयोगनाशस्तेन कमलनाशः स्यादिति भार । कारण विभागनेव कारणमारविमागेनैव कपालद्रयविभागादिनेति यावत् । पूर्व घटा घात्मकद्रव्यनाशात पूर्व तयाचपूर्वोक्त नतो घटनाशस्तताकपालस्याकाशवि ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी। भागो न जन्यतइति वाच्यं आरम्भकसंयोगप्रतिद्वन्दिवि- भागवतो ऽवयवस्य सति द्रव्ये देशान्तरविभागासम्भवात् । द्वितीयस्तावद्यत्र हस्तक्रियया हस्ततरुविभागस्ततः शरीरे- पि विभक्तप्रत्ययो भवति तत्र शरीरतरुविभागे हस्तक्रिया न कारणं व्यधिकरणत्वात् शरीरे तु क्रिया नास्त्येव अवय विकर्मणो यावदवयवकर्मनियतत्वात् अतस्तत्र कारणाका- रणविभागेन कार्याकार्यविभागो जन्यतइति । अत एव विभागो गुणान्तरं अन्यथा शरीरे विभक्तप्रत्ययो न स्या- त् अतः संयोगनाशेन विभागो नान्यथासिद्धो भवति । परापरव्यवहारनिमित्ते परत्वापरत्वे निरूपयति ।परत्वं चेति। भागोनन्यत इत्यसड़तामति मावः। सतिध्ये द्रव्यनाश विनादेशान्तरविभागा सम्भवादिति । अन्यथा कारणमावविभागे कर्मलक्षणस्यातिव्याप्त्यापत्तेरि- ति भावः । वस्तुत' कर्मलक्षणस्य तत्र नातिव्याप्तिः तत्पकारस्तु पाकजा क्रियायां सम्पन्चं प्रदर्शितो ऽस्माभिः। द्वितीय इति । कारणाकारणवि भागजन्य इत्यर्थः । यावदवयवकर्मनियतत्त्वादिति । क्रियाया व्याप्यति चनियमादिति भावः । अत एव वक्ष्यमाणयुक्तरेव । शरीरे विभक्तमत्य यो न स्यादिति । यय हस्तक्रियया इस्ततरविभागस्तत्र शरीरे विभागम त्ययः सर्यानुभवसिद्ध स च विभाग विना नोपपद्यते नच शरीरतरुसयो- गनाश एव तद्विषय इति वाच्य विभागानीकारे शरीरतरुसंयोगनाशस्यै पासम्भयात् न हि तत्र म्हस्तक्रिया शरीरतरुसंयोगनाशिका व्यधिकरणला दतस्तत्र हस्ततरुविभागेन शरीरतरुविभागो जन्यते तेन च शरीरतरुसंयो गनाशो जन्यतदत्यपेयतइति विभागसिद्धिः । ननु हस्तवरुसयोगनाश एवं शरीरतरुसंयोगनाशफोस्तु तरी तदुभयसामानाधिकरण्यसत्त्वात् मास्तु वि भागजाविभागो हस्ततरविभागस्तु कर्मनन्यशरीरतस्सयोगनाशकतया सि ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । परत्वं चापरत्वं च द्विविधं परिकीर्तितम् । दैशिकं कालिकं चापि मूर्तएव तु दैशिकम् ॥ १२१ ॥ देशिकमिति । दैशिकपरत्वं बहुतरमूर्तसंयोगान्तरितत्वज्ञा- नादुत्पद्यते एवं तदल्पीयस्त्वज्ञानादपरत्वमुत्पद्यते अनाव- धित्वार्थ पञ्चम्यपेक्षा यथा पाटालेपुन्नात् काशीमपेक्ष्य प्र. ध्यतीत्यप्पत एवापास्तम् । हस्ततरुसंयोगनागेनैव तदुपपत्तेः किं च हस्त- क्रियेच स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन शरीरनिष्ठा शरीरतरुसंयोगनाशे है- नुरस्तु धैयधिकरण्याभावादिति चेन्न आश्रयनागाजन्यमुणनाशस्य विरोधि- गुणजम्यत्वनियमेन शरीरकर्मजन्यशरीरनरुसंयोग प्रति हस्ततरुसंयोगस्या- कारणत्वेन च शरीरतस्संयोगनाशे हम्ततरुसंयोगनाशस्याजनकत्यात् यच्चो- के हस्तक्रियेव स्वसमवायिसमवेतत्वसम्मन्येन तत्र कारणमिति तदपि न सासारसम्बन्धेन जनकत्वनियमस्यासप्ति वायके सोचकल्पनानुपपतेः । वस्तुतस्तु संयोगाभावो विभागो विभागाभावो वा संयोगइत्यत्र विनिगम- नापिरहेणोभयोरप्यतिरिक्तत्वम् । अत एव घटात् पटो विभक्त इति भत्य- य उपपद्यते संयोगनाशात्मकत्वे नाशस्य सावधिकत्वाभावेन तथापत्यया नुपपत्तरिति तदिदमभिप्रेत्योक्तमतः संयोगेत्यादि । मूले मूर्तएव तु दैशिक मिति । विमुद्रव्ये विपकृष्टदेशमात्रवृत्तित्वसन्निकृष्टदेशमात्रवृत्तित्वबुद्धोनिमि- चकारणस्य दिक्संयोगस्यासमवायिकारणस्य चाभावादिति भावः । दै. शिकपरत्वस्य निमित्तकारणमाह । बहुतरेति । बहुतरसंयोगान्तरितत्वं त- देव विप्रकृपत्वं तद्विपपिण्यपेक्षाघुद्धिर्देशिकपरलं प्रति निमिसकारणमित्य. य:। तदल्पीयस्त्येति । अल्पसंयोगान्तरितस्वरूपसन्निकृष्टत्वविपयिण्यपे- ·४६४ कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी । परत्वं मूर्तसंयोग- भूयस्त्वज्ञानतो भवेत् । अपरत्वं तदल्पत्व- बुद्धितः स्यादितीरितम् ॥१२२॥ तयोरसमवायी तु दिक्संयोगस्तदाश्रये। दिवाकरपरिस्पन्द भूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥१२३॥ यागः परः पाटलिपुत्रात् कुरुक्षेत्रमपेक्ष्य प्रयागो ऽपर इति । तयोर्देशिकपरत्वापरत्वयोः । असमवायी असमवायिकारण म् । तदाश्रये दैशिकपरत्वापरत्वाश्रये । दिवाकरेति । अत्र साचिर्दशिकापरत्वं मति निमित्तकारणमित्यर्थः ॥ कालिकपरत्वापरत्वे नन्ये एवेत्या जन्यपदं सप्तम्यन्तं नित्ये तत्पूर्वोत्पन्नत्वरूपज्येष्ठत्वयुद्धस्तद- नन्तरोत्पन्नत्वरूपकनिष्ठत्वयुद्धेनिमित्तकारणस्य कालसंयोगरूपासमवापि- कारणस्य चाभारादिति भावः । मूले उपेक्षागुद्धिनाशेति । स्वनिमित्तकार- गविपकप्टत्वादिवशीनां नाशेनेत्यर्थः । नव्याः पुनर्बहुतरसंयोगान्तरितत्व. रूपरिपकलाल्पसंयोगान्तरितत्वरूपसन्नित्याम्पदिशिकपरवापर वा दिव्यवहारस्य यहुतरस्पन्दान्तरितनन्यवरूपज्येष्ठत्वाल्पतरस्पन्दान्तरितन न्पत्वरूपकनिष्ठत्वाम्यां घ कालिकपरत्वादिव्यपहारम्योपपन तयोर्गुणा ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । परत्वापरत्वं कालिकं ग्राह्यम् । यस्य सूर्यपरिस्पन्दापेक्षया यस्प सूर्यपरिस्पन्दो ऽधिकः स ज्येष्ठः यस्य न्यूनः स क- निष्ठः । कालिकपरत्वापरत्वे जन्यद्रव्ये एव । अत्र कालिक- परत्वापरत्वयोः । तेषां कालिकदैशिकपरत्वापरत्वानाम् । क्रमप्राप्तां बुद्धिं निरूपयति।बुद्धेरिति । तत्र अपमां निरूप यति। तच्छ्न्यइति । तदभाववति तत्प्रकारकं ज्ञानं भ्रम इ- त्यर्थः । तत्प्रपञ्चः अप्रमाप्रपञ्चः । आद्य इति । विपर्यास इत्यर्थः । शरीरादौ निश्चयरूपं यदात्मत्वप्रकारकं ज्ञानं गौ- रोहमित्याकारकम् । एवं शङ्खादौ पीतः शङ्खइत्याकारकं य- द् ज्ञानं निश्चयरूपं तद् भ्रम इति । किंस्विदिति वितर्के । निश्चयस्य लक्षणमाह। तदभावेति । तदभावाप्रकारकं तत्प- कारकं ज्ञानं निश्चयः । संशय लक्षयति । स संशय इति । एकधर्मिकविरुद्धभावाप्रकारकं ज्ञानं संशय इत्यर्थः । सा- न्तरत्वम् । अत्र च यत्काले ज्येष्ठत्वबुद्धिरुत्पद्यते तत्कालमादाय स्पन्दन- न्यूनाधिकसावसेया अतो न कनिष्ठे ऽधिकजीविनि परत्वव्यवहारापचिरि- ति पदन्ति ।। तदभावयतीति । इदं च ममायामतिव्याप्तिवारणाय । सद- भाववाद्विशेष्यकतदभावप्रकारकममायामतिव्याप्तिवारणाय तत्मकारकमिति 1 इच्छायामविव्याप्तिवारणाय झानमिति ॥ तदभारामकारकपिति संशये तिव्याप्तिवारणाय । अत्र च सद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नलदभावकारताशू- न्यतद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतरमकारकत्ववज्ञामत्वं यत्र तत्र तनिश्चयत्वमत्र- सेयं न तु यथाश्रुतम, महानसोयं वद्विमान वा पर्वतो वहिमानित्यस्य पर्व- ते बहिनिश्चयत्वानापत्तेः । ज्ञानपदं चेच्छायामतिव्यामिवारणाय ॥ एक मिकेति। दपर्वती वक्षितदभाववन्ताविति शाने तिव्याप्तिवारणायकप- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । परत्वमपरत्वं तु तदीयाल्पत्ववुद्धितः। अत त्वसमवायी स्यात् संयोगः कालपिण्डयोः ॥१२४॥ धारणेति । उभयसाधारणो योधर्मस्तज्ज्ञानं संशयकारणं यथा उच्चैस्तरत्वं स्थाणुपुरुपसाधारणं ज्ञात्वा ऽयं स्थाणुर्न वेतिसंदि- ग्धे एवमसाधारणधर्मज्ञानं कारणं यथा शब्दत्वस्य निया- नित्यव्यावृत्तत्वेन शब्दे गृहीतत्वाच्छब्दो नियो न वेति सन्दिग्धे । विप्रतिपत्तिस्तु शब्दो नियो न वेत्सादिशब्दा- मिकेति एकथर्मितावच्छेदकविशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । तेन पर्वतो वद्विमान् द्रव्यं वहयभाववदिति जानध्युदासः क्षः संयोगवान् तदभावा- श्थति ममुचयवारणाय विरुदेति । विरोधावगाहित्वं तदर्थः । घटो द्रव्य पृथिवी चैति जानवारणाय भानामावेति । इच्छाव्युदासार्थ विशेष्यभा- गः । वस्तुतस्तु एकधर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्लनिवेशे विभिन्नरूपेणकर्धामताव- च्छेदककडानस्य संशयत्वापत्तिः एकधर्मावच्छिन्नविशेष्यतापच्छेदकताक- स्वनिवेशे च निरवच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदकताकसंशयासङ्ग्रहमसङ्गः । वि. भिन्नरूपेण धर्मितावच्छेदकनावच्छेदकावगाहिमानस्य संशयसप्रसनश्चेति सीपैककोटिप्रकारतावच्छिन्नमतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकी सापरकोटिमकारताशालिनानखं संशयत्वमिति ध्येयम् । पत्तु संशयत्वं जातिविशेष इति तन्न चाक्षुपत्वादिना सङ्करमसदात् । सन्दिग्धति ! कि- यापदम् । सन्देहवान् भवतीत्यर्थः। एवमपि । समानानेकधर्मोपपत्तेविप्र- तिपरित्यादिसूत्रे विप्रतिपत्तिवाक्यनन्यशान्टसंशयस्योत्सात् साधारण धर्मासाधारणधर्मशानमन्यसंशयामितिपत्तियारपनन्यस्कृतायोपि संशय ·कास्किावली, मुक्तावली; दिनकरी । अपेक्षाबुद्धिनाशेन नाशस्तेपां निरूपितः। बुद्धेः प्रपञ्चः प्रागेव प्रायशो विनिरूपितः ॥ १२५ ॥ अथावशिष्टोप्यपरः प्रकारः परिदर्यते। अप्रमा च प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमिष्यते ॥१२६॥ मिकान सशयकारणं शब्दव्याप्तिज्ञानादीनां निश्चयमात्र जनकत्वस्वभावात् किं तु तत्र शब्देन कोटिद्वयज्ञान जन्यते- संशयस्तुमानस एवेति।एवं ज्ञाने प्रामाण्यसंशयादिपयसंशय इति। एवं व्याप्यसंशयादपिव्यापकसंशयइत्यादिकंबोध्यम् । किंतु संशये धर्मिज्ञानं धर्मीन्द्रियसन्निकोवा कारणमिति । इति मतनिरासायाह । विमतिपचिस्त्विति । व्याप्तिनानादीनामित्यादिना विदेशवाक्यार्यज्ञानपरिग्रहः । ननु तर्हि मूत्रस्थपनम्पनुपपत्तिरित्यत आ. हाकि विति । तथा च सूत्रस्थपञ्चमी प्रयोजकतायामिति भावः । एवं जाने मामाण्यसंशयाविषयसंशय इत्यत्र प्रामाण्यपदमप्रामाण्पस्याप्युपलक्षक नेन प्रामाण्यसंशयस्यामामाग्यसंभयस्य च विषयसन्देहे स्वातन्त्र्येण हेतु त्वमिति भावः । एवं व्याप्यति । अथ व्याप्यसंशयस्य 'यापकसयहाँ- ५८ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तच्छून्ये तन्मतिर्या स्या- दप्रमा सा निरूपिता। तत्प्रपञ्चो विपर्यासः संशयोपि प्रकीर्तितः ॥१२७॥ आद्यो देहेष्वात्मबुद्धिः शङ्खादौ पीततामतिः। भवेनिश्चयरूपा या संशयोथ प्रदर्श्यते ॥ १२८ ॥ किंस्विन्नरो वा स्थाणुर्वे- त्यादिवुद्धिस्तु संशयः। तदभावाप्रकारा धी- स्तत्प्रकारा तु निश्चयः ॥१२९॥ दोपइति अप्रमांप्रति दोपःकारणप्रमांप्रति तु गुणः कारणं तत्रापि पित्तादिरूपा दोपा अननुगताः तेपा कारणत्वम- न्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धम् गुणस्य प्रमाजनकत्वं त्वनुमा नात् सिद्धम् यथा प्रमा ज्ञानसामान्यकारणभिन्नकारणज- ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । स संशयोमतिर्या स्या- देकलाभावभावयोः। साधारणादिधर्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥ १३० ॥ वे किं पानं कोदिस्मरणादित एव तत्सम्भवात् कचित्तदनुविधानस्य सु व्याप्यतदभावयोर्व्यापकतदभावसाहचर्यस्य गृहीतत्वेन तस्मरणएवोपक्षी- णत्वात्तदग्रहे तु व्याप्यसंशया व्यापकसंशयस्याप्यभावादिति चेदत्राहुः । पहानसे हुताशनो न जलहदइति स्मरतां पर्वतादिकमपि पश्यना धूमादि संशयभावाभावाम्या हुताशनसंशयभावाभावदर्शनात्तस्यापि सद्धेतुत्वम् । मतएवोत्कटकोटिकव्याप्यसंशयाद् व्यापकस्याप्युत्कटकोटिका संशयः कारणोत्कर्षेणैव कार्योत्कर्पात् नचैतद्भगवत्सूत्रकृदनभिमतमिति पाय र अस्थचकारस्याप्यनुक्तसमुचायकत्वात् तथादि "समानानेकधर्मोपपत्तर्विप्र- तिपत्तैरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमशः संशय” इति सूत्रं तस्य चार्थमाहुर्भाष्यकृत्यमुखाः समानधर्मः कोटिद्वपसहचरितधर्मः अ नेकस्मात्सपक्षविपक्षाद् व्यावृत्तो धर्मः अनेकधर्मः तयोरुपपत्तिमानं तस्मा- द्विमतिपत्तिविरुद्धकोटिप्रतिपादकं वाक्यं तस्मादत्र पञ्चम्याः प्रयोजकल- मर्थो न हेतुत्वं उपलब्धिः प्रामाण्यम् अनुपलब्धि प्रामाण्यविरोधिभ्रमत्वं तयोरव्यवस्थातच संशय । एव च प्रामाण्यसंशयजन्यो भ्रमत्वसंशयजन्य- व विषयसंशयः चकारो व्याप्यसन्देहादिजन्यव्यापकसन्देहादेः सग्राह- का । विशेषापेक्षो विमर्श इति तु लक्षणम् एक(मकमावाभावप्रकारकल रूपविशेषवान् विमझे जानमिति तदर्थः । इत्यादिकपित्यादिना साधना. व्यापकव्याप्यत्वसन्देहादितः साध्यव्यापकत्वसन्देहो बोध्या । साधारण जानादेः कार्यतावच्छेदके चाव्यहितोत्तरल देयं तेन परस्परं न व्यभिचा. ।। ननु साधारणधर्मज्ञानादेवि धर्मिज्ञानस्यापि संशयहेतुत्वात्तत्कृतः सं- सयविभागः कथं न प्रदर्शित इत्यत आह सशपे धार्मजानामिति । संशये सशय ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । दोपो ऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् । पित्तदूरत्वादिरूपी दोपो नानाविधो मतः ॥१३१॥ प्रत्यक्षे त विशेष्येण विशेपणवता समम् । सन्निकर्पो गुणस्तु स्या- दथ त्वनुमितौ पुनः ॥ १३२॥ न्याजन्या जन्यज्ञानलादप्रमावत् नच दोपाभाव एव का- रणमस्विति वाच्यं पीतः शङ्ख इति ज्ञानस्थलेपि पित्तरू- पदोपसत्त्वाच्छवप्रमानुत्पत्तिप्रसङ्गात् विनिगमनाविरहाद- मात्र तया च पमिशाननन्यतावच्छेदकस्य संशयत्वसमव्याप्यत्वान सद्वि भानकतावरदेवापति मावः । ननु पर्मिज्ञानस्प सशयहेतुले यानाभावः। नच धर्मितानमन्तरेण सशयः स्यादिति वाच्य सति धर्मीन्द्रियसनिकप { प्रत्लादत आह, धीन्द्रियेति ॥ पित्तादीत्यादिना मण्डूकबसाजनादः परि प्रहः । अनुमानसिदत्वमा प्रदर्शयति । ययेति । भगवताने व्यभिचारधार णाय हेती जन्पेति । अर्यान्तर निरापुरुते । नचेति । ननु पित्तात्मकदोपा भावः येत्यममायामेव कारण न गायत्वप्रमायामत आह । पिनिगमनापि रहादिति । प्रमायां दोपाभाव कारण गुणो का यारणमित्यत्र रिनिगम नाविरहादिनि भावः । वस्तृतो गुराहेनुलायामेन लाख विनिगमामस्ती ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । नन्तदोपाभावकारणत्वमपेक्ष्य गुणस्य कारणताया न्याय्य- त्वात नच गुणसन्वेपि पित्तेन प्रतिबन्धाच्छवेन श्वेत्यना- नं अतः पित्तादिदोपाभावानां कारणत्वमवश्यं वाच्यं तथा च किं गुणस्य हेतुत्वकल्पनेनेति वाच्यं तथाप्यन्वयव्यति- रेकाभ्यां गुणस्यापि हेतुत्वसिद्धेः। एवं भ्रमं पति गुणाभा- वः कारणमित्यस्यापि सुवचत्वम् । तत्र दोपाः के इत्याका- क्षायामाह। पित्तति । कचित् पीतादिभ्रमे पित्त दोपः कचि- चन्द्रादेः स्वल्पपरिमाणम्रमे दूरत्वं दोपः कचिच्च वंशोरग- भ्रमे मण्डूकवसाञ्जनमित्येवंरूपा दोषा अननुगता एवं भ्रान्तिजनका इत्यर्थः । अथ के गुणा इत्याकांक्षायां प्रत्य- क्षादी क्रमेण गुणान् दर्शयति । प्रत्यक्षेत्विति । प्रत्यक्षे वि- शेपणवीदेशष्यसन्निको गुणः । अनुमितो साध्यवति सा- ध्यव्याप्यवैशिष्ट्यज्ञानं गुणः । एवमग्रेपि ज्ञेयम् । प्रमा नि- रूपयति।भ्रमभिन्नामिति । ननु यन शुक्तिरजतयोरिमे र. जते इति ज्ञानं जातं तत्र रजतांशेपि प्रमा न स्यात् । त- ज्ज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वाभावादत आह। अथ वेति । तददि- त्याह । अनन्तेत्ति न्याय्यत्वादिति । अनुगतगुणवस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वान्न तद्धे तुत्वमते ऽयं दोष इति भावः । तथा न दोपाभावानां हेतुत्वस्वाश्यक- वे च । गुणस्यापीति तया च पित्तादिदोपाभावसचेपि विशेषणविशेप्प- सन्निकर्परूपगुणाभावान्न पख पीतलभमति दोपाभावेन न गुणस्थान्य थासिद्धिरिति भावः । एवं एवंसति, अन्वयव्यतिरेकसत्चपि यद्यन्यथासि द्धत्त्वं तदैत्यर्थः । गुणाभावः गुणाभाव एव न तु दोपः कारणं स्यादिति ·४६२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। पक्षे साध्यविशिष्टे पारामर्शो गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौ गुणः ॥ १३३॥ शेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकं ज्ञान प्रमेत्यर्थः । अथैव स्मृते. रपि प्रमात्वं स्यात्तत-किमिति चेत्तथा सति तत्कारणस्यापि प्रमाणान्तरत्वं स्यादिति चेन्न यथार्थानुभवकरणस्यैव प्रमा- णवेन विवक्षितत्वात् । इदं तु योध्यं येन सम्बन्धेन यद- त्ता तेन सम्बन्धन तददिशेष्यकत्वं तेन सम्बन्धेन तत्प्रका. स्कत्वं वाच्यं तेन कपालादी संयोगादिना घटादिज्ञाने ना- तिव्याप्तिः । एवं सति निर्विकल्पकं प्रमा न स्यात् तस्य सप्रकारकत्वाभावादत आह।तत् प्रमेति । ननु वृक्षे कपिसं- योगज्ञानं भ्रमः प्रमा च स्यादिति चेन्न प्रतियोगिव्यधिकर- भावः । एवमलेपि यामिति । उपमिती शक्ये सादृश्यज्ञानम् शाब्दबोचे योग्यतायाःतात्पर्यस्य वा प्रपैव गुण इति भावः। नन्वेवं रणरजतयोरिमै रजतरले इतिमाने प्रतिव्याप्तिरत आह । तद्विशयकत्वे सतीति । तद्वि शेयकत्वावच्छिन्नसत्मकारत्ववानमित्यर्थः । सतिसप्तम्पा अवच्छि न्नत्वार्यकत्वात् । तत्सकारकभ्रमे ऽतिव्याप्तैस्तद्वद्विशेष्यकोते । रजतएव द्रष्यमिति माने रमतत्त्वममात्वापत्तिरतस्तत्मकारोति । ज्ञानपद च तथा विधेयेच्छायामतिव्याप्तिवारणाय । एवं सति वत्यकारकत्वस्य प्रमावर कसे सति । भ्रषः ममा च स्यादिति लक्षणद्वयस्य तर सत्वादिति भावः ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । शाब्दबोधे योग्यताया- स्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा। गुणः स्याद् भ्रमभिन्नं तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा ॥१३४ ॥ अथ वा तत्प्रकारं यद् ज्ञानं तद्वद्विशेष्यकम् । तत्पमा न प्रमा नापि भूमः स्यानिर्विकल्पकम् ॥१३५॥ णकपिसंयोगाभाववति संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वात् नच वृक्षे कपिसंयोगाभावावच्छेदेन संयोगज्ञानं भ्रमो न स्यात् त- त्र संयोगाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणलादिति वा- नन्वेवं कक्षणाननुगम इत्यत आह । लक्ष्यस्यति । अथ पाकरक्ते घटे इया. मरूपवत्ताप्रतीतेः प्रमाल स्यादिति चेदिष्टमेवैतत् पटस्प कदाचिच्छचाम खात् वर्तमानस्य ममात्वपटकत्वात् । अत्र यद्यपि स्मृत्यन्यनत्वरूपात नुभवत्वस्य निवेने धैयर्थ्यात् ज्ञानत्वघटितमेव अपात्वं सुवचं तयापि तस्प स्मृतिसाधारणतया तत्करणस्य प्रमाणान्तरतापत्त्या शास्त्रे प्रमाणव्यवहा- रौपायकरूपमनुभवत्वयटितमेवानुमन्यन्ते वे तान्त्रिकाः । वस्तुतस्तु विशि एवैशिष्ठयानुभवे विशेषणतावच्छेदकमकारकनिर्णयस्य कारणतया तज्ज- न्यतावच्छेदककोटिमविष्टतयानुभवत्वस्य जातिविशेषत्वे सिद्धे जानत्वस्या ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । प्रकारतादिशून्यं हि सम्वन्धानवगाहि तत् । प्रमात्वं न स्वतो ग्राह्य संशयानुपपत्तितः ॥ १३६ ॥ च्यं तत्र संयोगाभावावच्छेदेन संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वाल्ल- त्यस्याननुगमाल्लक्षणस्याननुगमेपि न क्षतिः ॥ प्रमात्व- मिति । मीमांसका हि प्रमात्र खतो ग्राह्यमिति वदन्ति | तत्र गुरूणां मते नानस्य स्वप्रकाशकत्वात्तज्ञानप्रामाण्यं तेनेव गृह्यतइति । भट्टानां मते जानमतीन्द्रियं ज्ञानजन्य- मातता प्रत्यक्षा तया च नानमनुमीयते । मुरारिमिश्राणां मते ऽनुव्यवसायेन ज्ञानं गृह्यते । सर्वेपामपि मते तज्ज्ञान- नुभपरवाघटकत्वाम्नानुभवत्वस्य वैयमिति कृतं पल्लवितेन । मामाण्यं न स्वतो प्रायमिति मूलन सतो प्राह्मत्वं निषिध्यते तत्र स्वतस्त्ववादिनः के इत्याकासयामाह। मीमांसका हीति । स्थमकाशकत्वादिति । स्थविषय- कत्वादिसर्पः । सेनेव पृद्यत इति । आने पृखमाणे तन्निधानत्वादिधर्मप- पन्निध्मापाण्यस्यापि ग्रह यायकाभावात्तन्पते सर्व जानपय घटो घटम• ६ जानापात्याद्याकारकरिति भावः । तथा पाते । अयमयानुमानप्रकार: • इयं मातता यदविशेष्यकम्मत्यप्रकारकनारजन्या यष्ठत्तिपटलपकारकडा. सतावाद या यत्तिर्यामकारिका मातता सा सद्विशेष्यकतत्प्रकारकशा. नसाध्या यया पटे पटत्वमकारिका शततेति । अनुव्यवसायनैति । मनु मानानस्य विषयाविषयकलात् कयं विपपघटितभामाण्यं तस्य वि.

·कारिकावली, मुक्तारली, दिनकरी । विषयकज्ञानेन तज्ज्ञानप्रामाण्यं गृह्यते विषयनिरूप्यं हि ज्ञानमतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषयः तन्मतं दूपयति।न स्वतो प्राह्यमिति । संशयेति । यदि ज्ञानस्य प्रामाण्यं स्वतो ग्रा- ह्यं स्यात् तदानभ्यासदशापन्नजाने प्रामाण्यसंशयो न स्यात् तत्र हि यदि ज्ञानं नातं तदा त्वन्मते प्रामाण्यं ज्ञा. तमेवेति कथं संशयः यदि तु ज्ञानं न जातं तर्हि धर्मिना- नाभावात् कथं संशयस्तस्माद् ज्ञाने प्रामाण्यमनुमेयं तथा हि इदं ज्ञानं प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा प्रमा इदं पृथिवीत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमागन्धवति पृथि- वीत्वप्रकारकज्ञानत्वात् एवमिदं जलत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा- पप इत्यतो ज्ञानशानस्य विपयविपकत्वे प्रमाणमाह । विषयनिरूप्यमिति। वि. पणविपपकपूत्यक्षाविपय इत्यर्थः । शानवित्तिवेद्यो विपय इति । विषयधिः पयकतानियतस्त्रविपयकताकपूत्यक्ष मानमित्यर्थः । अतो न साध्यहेत्वोय धिकरण्यम् । तथा च मान विषयविषयकतानियतस्वविपयकताकपूत्यक्षक विपयाविषयकपूत्यक्षाविपयत्वे सति पूत्यक्षविषयकवादित्यनुमानं मानत्य- क्षस्य विपयविषयकत्वे पूमाणमिति भावः। भरमते च पूत्यक्षस्थानाभिषिक्ता शाततालिङ्गकानुमितिरेव वोध्येत्यन्यत्र विस्तरः । अनन्यासदशापन्नति । अनवघृतप्रामाण्यसजातीयेत्यर्थः । ज्ञातमेव निश्चितमेव । गन्धवाति । व्याप्य पतिव्यापकप्रकारकत्वस्य व्यापकवति व्यापकमकारकत्वव्याप्यत्वादितिभा- वः। ननु कथं नाई मामाण्यस्यानुमेयता गन्धवति पृथिवीत्वमकारकत्वस्ये व पृथिवीत्यवति पृथियीत्वमकारकत्वादेरपि प्रत्यक्षसम्भवादत आह । त- स्मकारकत्वेति । संशयानुरोधादिति । यद्यपि माने प्रामाण्यनिश्चयो धर्मि- तावच्छेदकसामानाधिकरण्येन जायते सन्देहस्तु धर्मितावच्छेदकसामाना धिकरण्येन प्रामाण्याभावावगाही धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन प्रामाण्यावगा. ५८ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । स्नेहवति जलत्वप्रकारकज्ञानलात् नच हेतुज्ञानं कथं जा- तमिति वाव्यं पृथिवीलप्रकारकत्वस्य स्वतो ग्राह्यत्वात् त- त्र गन्धग्रहेण गन्धवदिशेष्यकत्वस्यापि सुग्रहत्वात् । तत्म- कारकत्वावच्छिन्नतदिशेष्यकत्वं परं न गृह्यते संशयानुरो- धात् । ननु सर्वेषां ज्ञानानां यथार्थत्वात् प्रमालक्षणे तद्ध- दिशेष्यकत्वं विशेपणं व्यर्थम् नच रङ्गे रजतार्थिनः प्रवृ- तिर्धमजन्या न स्यात्तव मते भ्रमस्याभावादिति वाच्यं तत्र हि दोपाधीनस्थपुरोवत्तिीन स्वतन्त्रोपस्थितरजतभेदा- हीति कथं संशयानुपपत्तिः । तथापि प्रत्युपयुक्तस्य धर्मितावच्छेदकाव- च्छेदेन पामाण्यग्रहस्प स्वतस्त्वे संशयानुपपत्ति पणमिति ध्येयम् । न च मामाण्यग्राहकसामग्रीसत्वात् कथमग्रिमसंशयानुरोधेन भामाग्याग्रह इति वाच्यं तत्राग्रिमसंशयानुरोधेन संशपजनकदोपस्य मामाण्यनिश्चयपूतिव- न्यकत्वकल्पनादित्याशयात् । ननु गदि प्रामाण्यमनुमेयं तदा प्रामाण्यग्रह धेयर्थ्यम् तया हि अयं पुरुष इति निश्चये प्रामाण्यसन्देहस्यायं पुरुषो न घेत्याकारकस्योत्पत्त्या पुरपार्थिनः पूदृत्तिर्न सम्भवति तत्र प्रामाश्यनिश्चये चन तत्संशाधीनोऽर्थसन्देह इति प्रामाण्यग्रहस्य पूवृत्तावुपयोगः पाया- ण्यग्रहस्यानुमित्यात्मकत्वे च प्रामाण्यानुग्रहस्यानुमित्वात्मकत्वे च प्रामाण्या- नुमापककरादिमति पुष्पत्वपूकारकत्वादिरूपतग्रहे तयटकतया पुरावर्ति- पुरुषत्वव्याप्पकरादिग्रहस्यावश्यकतया तेनैवाय पुरुषो न वेति सन्देहपूति- वन्धसम्भवादल प्रामाण्यानुमानेनेति चेन्न करादौ पुरुषत्वव्याप्यत्वगृहं वि- नापि करादिमति पुरुषत्वपूकारकत्वहेतोः पुरुपत्वघटितपामाण्यव्याप्यत्वग- इसम्भवेन प्रामाण्यानुमानसम्भवात् । एवंन्यायमते ऽनुमितौरव द्वितीगनु- व्यवसायस्यापि पाण्यग्राहकत्वमित्सन्युत्र विस्तरः। गुरुः शङ्कते। नन्विति । भ्यर्थमिति । व्यावीया अन्ययाख्यातेरभावादिति भावः । भ्रमभन्ये- ति । न्पायनये भ्रमजन्या प्रतिस्तव मते न स्यादित्यर्थः । भ्रमस्यान्यथा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अहस्य हेतुत्वात् । सत्यरजतस्थले तु विशिष्टज्ञानस्य सत्वा- तदेव कारणं अस्तु वा तत्रापि रजतभेदाग्रहः स एव कार- णमिति । नचान्यथाख्यातिः सम्भवति रजतप्रत्यक्षकारणस्य । ख्यातेः तत्र रङ्गगोचरविसंवादिरजवार्थप्रवृत्तौ । रजते इदं रजतमिति ज्ञा- नकाले रजतभेदाग्रहसचाद्विसंवादिप्रवृत्यापत्तिवारणाय दोषाधीनस्येत्यु- कम् । न्यायनये दोपाधीनो यो रजतभ्रमस्तत्स्थानाभिषिक्तरजतभेदान- हस्पैव तन्मते दोपाधीनतया रजते रजतभेदाग्रहस्य दोपानधीनत्वादिति भावः । यत्र रङ्गगोचरमेतद्रजतवद्भूतलमिति लानं तत्र विसंवादितादृशष्ट- तिवारणाय स्वतन्त्रोपस्थिति रजतविशेषणम् मुख्यविशेष्यतयोपस्थित- त्वं तदर्थः । वस्तुतो रङ्गगोरचरादेतद्रजतवद्भूतलमिति सानादपि प्रति- रिपेवेति स्वतन्त्रोपस्थितत्त्वं न देयमिति ध्येम् । हेतुत्वादिति । न्यायनये. पीदं रनतमिति भ्रभे हेतुतया रजतभेदागूहस्य तत्रावश्यकतया तस्यैव हे. तुत्वं युक्तं तद्धतोरिति न्यायादिति भावः । कार्यकारणभाषद्वयकल्पनापे- क्षया लायवादाह । अस्तु वेति । तत्रापि सत्यरजतगोचरमवृत्तावपि । अपि- ना रगगोचरमत्तिपरिगृहः। रजतभेदागृह रजतभेदाससर्गागृहाभावः । य- थाथुते रजतेनेदं रजतमिति गूहेपि प्रवृत्त्यापनः माभाकरमते तत्र रजते भेदगृहाभावस्य सत्त्वादन्यथाख्यात्यापत्तैरिति यद्यपि पुरावर्तिविशे- प्यकस्य रजतमेदासंसर्गगूहस्य समवायेनामावो विशेषणतयात्मनिष्ठः प्र. तिबन्धकस्तदभावः कारणामिति फलितम् तथा च रङ्गे इदं न रजतमिति ग्रहेपि प्रवृत्त्यापतिः रड्गविशेष्यकरजतभेदासंसर्गगृहस्यान्यथाख्यात्यन- गीकर्ट मते प्रसिद्धत्वेन बदभावस्य प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् तथापि वि- पयतासम्बन्धेन प्रकृति प्रति रजतभेदाससर्गगृहस्य विशेष्यतासम्बन्धाव- छिनपतियोगिताको यो भावः स विशेषणतासम्बन्धेन प्रतिबन्धक इति विषयनिष्ठतया पतिवध्यप्रतिवन्धकभावकल्पनान्नोक्तढोपः । एवं च तत्- रुपीयत्वं प्रतिवध्यमतिबन्धकत्वयोरवच्छेदककोटी निवेशनीयमतो न पुरुप- भेदमादाय दोपः । नवं रो इदं रजतमिीत भूमानन्तरं तत्र प्रवृत्तिन- स्यात् रजतभेदासंसर्गगूडम्यान्यथाख्यात्यापत्या तवानगीकारेण तदभा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । रजतेन्द्रियसन्निकर्पस्याभावात् रङ्गे रजतबुद्धरनुपपचिरिति चेन्न सत्सरजतस्थले प्रवृत्ति प्रति विशिदज्ञानस्य हेतुतायाः कृप्तत्वात अन्यत्रापि तत्कल्पनात् नच संवादिप्रवृत्तौ त- कारणं विसंवादिप्रवृत्ती च भेदाग्रहः कारणमिति वाच्यं लाघवेन प्रवृत्तिमात्रे तस्य हेतुत्वकल्पनात् इत्थं च रङ्गे रज- तत्वविशिष्टबुधनुरोधेन ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिकल्पनेपि न वस्पस्य प्रतिबन्धकस्य सत्यादिति वाच्य रजतभेदोपस्थितिविशिष्टस्यैव रजतभेदासंसर्गगृहाभावरूपस्य प्रतिवन्धकलोपगमात् नचैवमपि रङ्गे इदं रजतं घटो न रजतमिति ज्ञानानन्तरमप्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्य रजतभेदगू हप्रतिवन्धकदोपस्योतेनकत्वकल्पनात् तत्र रहगे रजतभेदगृहानुत्पत्त्या व त्प्रतिपयकढोपस्य स्वीकरणीयत्वात् नच रगे रजतभूमजनकदोपएवाचे जकोस्तु किं रजतभेदगृहप्रतिकन्धकदोपस्योकत्वस्वीकारण एवं च रज तभेदोपस्थितिवैशिष्टयमपि प्रतिवन्धके विशेपणण न देयं रजतभेदानुपस्थि तिकाले रहगे इदं रजतमिति झानादप्रवृत्तिप्रसद्गाभावात् तत्र रजतभेदा ससर्गगृहम्य प्रतिवन्धकस्य रङ्गे रजतभूमजनकदोपपत्तिजकविशिधृत्वा दिति वाच्य रद्गे इद रजतामिति भूमस्य न्यायमतसिद्धस्य सन्मते भा येन तत्र तादृशदोपस्यानद्गीकारात् । सम्भवतीत्यनन्तर येन विसंवादि- प्रवृत्ती तद्वैतुल स्यादिति पूरणीतम् । सन्निकर्पस्याभावादिति । ज्ञानलस णायाः प्रत्यासत्त्यन्तरस्य कल्पन तु गौरवदोपदुष्टमित्यभिगान । हेतृताया इत्यस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामिति शेषः। अन्यत्रापि रगगोचररजतार्थि प्रवृत्तापि तत्कल्पनात् विशिष्टतानहेतुत्वकल्पनाद नचान मानाभाव इति वाच्य रद्गे रजताधिप्रवृनिरिप्रवृतिविपपविशिज्ञानसाध्या प्रवृत्तित्वा द्रनवे रजतत्तमकारकप्रवृत्तिवदित्यनुमानस्यैव तत्र मानत्वात् अनाप्रयोन कत्वमाशङ्कने । न चेति । लापवनति । संवादिविसवादिभेदेन कार्यकारण भारद्वयमपेक्ष्य प्रवृत्तिमा विशिज्ञानम्या हेतुत्वकल्पनागपोनेत्यर्थ । तथा च राघवानरूपानान्तस्य सचानाप्रयानवयामिति भावः । र ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । क्षतिः फलमुखगौरस्यादोपत्वात् । किं च यत्र रणरजतयो- रिमे रजते रहे वेति ज्ञानं ज्ञातं तत्र न कारणवाधोपि अपि च यत्र रजरजतयोरिमे रजतरङ्गे इति ज्ञानं तत्रोभयत्र युगपत्मवृत्तिनिवृत्ती स्याताम् रङ्गे रङ्गभेदग्रहे रजते रजतभे- दग्रहे चान्यथाख्यातिभयात् त्वन्मते दोपादेव रङ्गे रजतभे- जतांशेपि सनिकीमावानान्यथाख्यातिः सम्भवतीति प्रामाकरोक्तं यूप- णगूद्धरति । इत्यं चेति । प्रवृत्तिमात्रे विशिष्टचहेतुत्वसिद्धौ चेत्यर्थः । फल- मुखेति । कार्यकारणभावग्रहात्मकफलात् पूर्व गौरवस्यानिर्णयाद् गौरवस- न्देहस्पन्चाप्रतिवन्धकत्वादिति भावः । नन्वस्तु संवादिविसंवादिप्रवृत्ति- साधारणप्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रत्येव भेदागूहः कारणमिति न कार्यकारणमा- यद्वयकल्पनागौरवम् नच विशिष्टज्ञानत्वापक्षयेष्टभेदगृहाभावत्वस्य कारण- तावच्छेदकत्वे गौरवीमति वाच्यं रजतत्वविशिष्टानुमित्यादी रजतभेदागू. हत्वेन कारणत्वे तत्रैव प्रवृचिसाधारणरजतत्वविशियविपयकत्वस्यैव कार्य- तावच्छेदकत्वकल्पनेनैव निर्वाहात्न्यायनये तुप्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रतिविशि- एज्ञानद्दतुत्वेन हेतुत्वान्तरकल्पने गोरवमिति न तदनुरोधेन कल्पनीयभूमात्म- करजतज्ञानार्य ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्यादर इति कारणशधावधितमेव मिथ्या- ज्ञानमित्याशङ्का मनसि निधाय स्थलबिशेपे कारणवाधाभावादनिवार्यमेव मि- थ्याज्ञानमित्याह । किं चेत्यादिना | यत्र रजते रजतभेदग्रहो न वा रङ्गे रजतभेदग्रहस्तत्र सति युगपदिन्द्रियसन्निकर्षे रजतरङ्गयोरिमे रजते इति शाने न किमपि वाधकम् रजतत्येन समं संयुक्तसमवायस्य सत्चात् तादृर्श च शानं रांचे न प्रमात्मकं विशेषणवद्विशेष्यसन्निकर्परूपप्रमासामान्य- भावाद किं वन्यथाख्यातिरेवेति भावः । ननु तत्तद्विशिवुद्धिं पति तत्त- द्विशेषणे तत्तद्विशेष्यपटिससनिकों हेतुरन्पयातिप्रसवात् तथा च कथं रगतयटितसंयुक्तसमवायेन रहे रजतत्वगृह इत्यत आह । अपि चेति । अ- न्यथाख्यातिभयादित्यनन्तरं रडे रङ्गभेदारहस्य रजते रजनभेदाग्रहस्पति परितस्य सच्चादित्यनेनान्वयः । अनेन रङ्गे ऽनिष्टभेदागहरूपा निवृत्त- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । दाग्रहस्य रजते रङ्गभेदाग्रहस्य च सत्त्वात् किं चानुमिति प्रति भेदाग्रहस्य हेतुत्वे जलइदे वह्निव्याप्यधूमवरेदाग्रहा- दनुमितिर्निरावाधा । यदि च विशिष्टज्ञानं कारणं तदा ऽयोगोलके वहिव्याप्यधृमज्ञानमनुमित्यनुरोधादापतितं से- यमुभयतः पाशा रज्जुः इत्थं चान्यथाख्याती प्रत्यक्षमेव प्र- माणं रॉ रजततया बेदिपमित्यनुभवादिति संक्षेपः ॥ पूर्व व्याप्तिरुक्ता तद्ग्रहोपायस्तु न दर्शित इत्यतस्तं दर्शयति । सामग्री रजते इभेदागहरूपा प्रवृत्तिसामग्री च प्रदर्शिता रङ्गे रजतभेदा- गृहस्पेत्यादिना च रङ्गे इष्टभेदागूहरूपा प्रवृत्तिसामग्री रजते ऽनिष्टभेदाग- हरूपा निवृत्तिसामग्री च प्रदर्शिता । दोपादेवेति । सन्मते न्यायाभिमतभ्र- मस्थलाभिषिक्तभेदागूई मति दोपस्य हेतुत्वादिति भायः । इदं चेष्टभेदा- गृहः प्रवृत्तिकारणमनिटभेदागदो निवृत्तिकारणमिति यथाश्रुताभिमायण इष्टभेदोपस्थितिविशिष्टेटभेदासंसर्गाग्रहः प्रतिवन्यकस्तदमावः कारणमिति दर्शितनिष्कर्पे तु रजतभेदोपस्थितिविशिपुरजतभेदासंसर्गागूहस्य पतिव- न्यकस्य रङ्गे ऽभावादिति रीत्या सामग्री बोध्या । ननु रङ्गे रजतभेदाग- हमोनकदोपस्य प्रतिबन्धकत्वान्न र) निवृत्तिरेवं रजते रङ्गभेदसिंसर्ग- गृहमयोजकदोपस्य प्रतिबन्यकत्वान्न रजते प्रवृत्तिरिति कयं युगपत्मवृत्ति निवृत्त्योरापादनमित्यत आह । किं चैति । भेदागृहस्य व्याप्यपदारहस्य । अनुमितिनिरावाति । सति बाधामावे ऽन्यथाख्यातिरूपानुमितिनिरा पात्यर्थः । आपतितमिति । अन्ययाख्यातिरूपमापनितमित्यर्थः । ननु दे पहिव्याप्पधूमवन्नेदागूहान हुदो वहिमानित्यन्यथारयातिरूपानुमितिः परं त्वगृहीतासंसर्गकं शानदयमेवाओत्पद्यते न च तत्र विशिष्टज्ञानोत्पची वा- पामावः । प्याप्यवझेदाइस्य हृदो वहिमानित्यन्पपारयातिरूपानुमि. निकारणस्य सत्वादिति वाच्यं अन्ययारयाती प्रमाणाभावेन ताशका- यकारणभागम्या:सनादनस्तत्र प्रमाण प्रदर्शयति । इत्यं चेति । यद्वा न.

·४७१ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । व्यभिचारस्याग्रहोपि सहचारग्रहस्तथा। हेतुर्व्याप्तिग्रहे तर्कः कचिच्छङ्कानिवर्तकः॥१३७॥ व्यभिचारेति ॥ व्यभिचाराग्रहः सहच रग्रहश्च व्याप्तिग्रहे कारणम् । व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिग्रहे प्रतिबन्धकत्वात्तद- भावः कारणमित्यर्थः । एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सहवारग्र- हस्यापि हेतुता भूयोदर्शनं तु न कारणं व्यभिचारास्फुत्तों सकदर्शनेपि कचिद् व्याप्तिग्रहात कचिद् व्यभिचारशकावि- न्वनुमिति प्रति विविज्ञानस्यैव हेतुत्वं यत्र च न तादृशविषिष्टबोधम्य सामग्री तन लिङ्गासंसर्गागृहालिग्यसंसर्गाग्रहस्यैव परैरुपगमानापापिण्डे चन्दानुमित्यनुरोधादन्यथाख्यातिरित्यत आह । इत्यं चेति । चकारी उभ्य- । ननु तादृशानुव्यवसायो नेदंविशेष्यकज्ञाने रजतसमकारकत्वविशि- प्रवदिरूपः परं तु रजतत्वमकारकत्वासंसर्गागूहरूपएवेत्सत आह। समक्षेप इति । विद्यमानेपि भेदगृहे आहार्यप्रत्यक्षोत्पादादिच्छाया उत्तेजकत्वं घा- ध्यं इच्छानामुत्तेजकत्वानुरोधेन चानुमितित्वादीनामेव कार्यतावच्छेदक- खात् प्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति भेदगृहाभावत्वेन पृथकारणत्वे गौरवापत्या विशिष्टज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुता कल्पनीयेति विसंवादिप्रवृत्त्यनुरोधेनान्यया- ख्यातिारैवेति भावः ॥ ननु प्रामाण्यमनुमानगम्यं तदा भवेद्यधनुमानं प्रमाणं भवेत्तदेव न सम्भवति न्यामहिकाभावेनाज्ञानादित्यतः प्रामा- ण्यानुमितिप्रयोजकतया व्यभिचारस्याग्रहो ऽथ सहचारगृहस्तयेति मूलेन व्याप्तिगृहोपायो दयते स चायुक्तः स्वकारणीभूतव्याप्तिस्वरूपज्ञानामा- ·४७२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोरव्यापकस्तथा। स उपाधिर्भवेत् तस्य निष्कर्षोयं प्रदर्श्यते॥१३८॥ सर्वे साध्यसमानाधि- करणाः स्युरुपाधयः। धूननद्वारा भूयोदर्शनमुपयुज्यते यत्र तु भूयोदर्शनादपि शङ्का नापति तत्र विपक्षे बाधकतकों ऽपक्षितः तथा हि व- हिविरहिण्यपि धूमः स्यादिति यद्याशहा भवति तदा सा वह्निधमयोः कार्यकारणभावस्य प्रतिसन्धानानिवर्त्तते य- धय वह्निमान्न स्यात्तदा धूमवान्न स्यात् कारणं विना का र्यानुत्पसेः । यदि च क चित्कारणं विना कार्य भविष्यति वादिसत आह। पूर्व व्याप्तिरुक्तेति । व्यभिचारागृहस्प व्याप्तिगाहकतामु पपादयति । व्यभिचारगृहस्येति । सहचारगृहस्य तामुपपादयति । एवमि ति । भूयोदर्शनस्य कारणत्व खण्डयति । भूयोदर्शन विति । व्यतिरेक व्यभिचारमाह । सकदर्भनेपोति । भूयोदर्मनस्याहेतुत्वेपि क्वचित्प्रयोजक तया तदादर इत्याद । क्वचिदिति। तर्को पेशित इति । शड्दापनयनार्थ तों ऽपेक्षित इत्यर्थः। तदर्शयति । तया हीत्यादिना। यद्ययामिति अयधूमपान् पर्व तः । कारण विनेति । तथा च धूमो वहिव्यभिचारी स्याद्वीडनन्यो न ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तदाऽहेतुक एव भविष्यतीति तत्राप्याशङ्का भवेत् तदा सा,व्याघातादपसारणीया यदि हि कारणं विना कार्य स्याचदा धूमाथ वह्वेस्तृप्त्यर्थ भोजनस्य वा नियमत उपा- दानं तत्रैव न स्यादिति । यत्र स्वत एव शङ्का नावतर- ति तत्र न तर्कापेक्षापीति तदिदमुक्तं तर्कः क चिच्छङ्का- निवर्तक इति ॥ इदानीं परकीयव्याप्तिग्रहप्रतिवन्धार्थमुपा- धिं निरूपयति । साध्यस्येति ॥ साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनवाभिमताव्यापकत्वमुपाधिरित्यर्थः । ननु स श्यामो मित्रातनयत्वादिसत्र शाकपाकजन्यत्वं नोपाधिः स्यात् तस्य साध्यव्यापकत्वाभावात् श्यामत्वस्य घटादा- वपि सत्त्वात् । एवं वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादि- स्यादिति तर्काकारो बोध्यः । यथाश्रुते वन्हिमाम स्याद् धूपवान्न स्यादिति तर्कस्य विषयपरिशोधकस्य व्याप्सिग्रहानौपयिकतयासगतेः । तत्रापि ता- दृशतर्ककारणीभूतकार्यकारणभावग्रहेपि । आशङ्का भवेत् आशका प्रतिव. यिका भवेत् । व्याघातमेव दर्शयति यदि होत्यादिना । ननु तर्क प्रत्यापा- चव्याप्यापादकवत्तावानं कारणं तत्र व्याप्तिनानप्रतिबन्धकव्यभिचारशङ्का- निवर्चकस्तो ऽपेक्षित एवमग्रेपीत्यनवस्थेत्यत आह । यत्रेति स्वत एव श- शासामग्रीविरहादेव । न तर्कापेक्षेत्यनन्तरमतो नानवस्थेति शेषः । ननु सर्कस्य न व्यभिचारवानिवर्तकलं तर्ककारणीभूतव्याप्तिमानेनैव वनिव- त्तेः सम्भवादिति चेदन केचित् अनाहार्यशङ्कापास्तर्ककारणीभूतव्याप्ति. मानेन निराससम्भवेप्याहार्यशङ्कायास्ततो नितिर्न सम्भवति अहार्यजा. नस्य तदपतिवध्यत्वात् किं तु तर्केणैव । तथा हि अनिष्टपसञ्जनात्मकेन त. केंणापादकनाने आपाद्यानरूपानिष्टसाधनत्वज्ञानजननद्वारा आपादक- जाने द्वेपो जन्यते तेन चापादकजाने इच्छाप्रतिवन्धः क्रियते एवं चेच्छा- रूपकारणविरहादेव नाहार्यशकोत्पतिरित्यर्थवशसम्पन्नमेव तके तन्निव- .

·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । सत्रोद्भूतरूपवत्त्वं नोपाधिः स्यात् प्रत्यक्षत्वस्यात्मादिपु सत्त्वात् तत्र च रूपाभावात् । एवं ध्वंसो विनाशी जन्य- वादित्यत्र भावत्वं नोपाधिः स्यादिनाशित्वस्य प्रागभावे ऽपि सत्वात् तत्र भावत्वाभावादिति चेन्न यद्धर्मावच्छि- नसाध्यव्यापकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वमित्यर्थे तकत्वमिति । केनित्त तर्कस्य शङ्कानिवर्तकत्वं व्याप्तिजानकारणीभूतो यो व्यभिचारशङ्काविरहस्तत्सम्पादकत्वम् एवं च व्यभिचारशङ्काप्रतिबन्धक- तायां सर्कस्योत्तेजकतयोत्तेजकाभावावशिष्टव्यभिचारशकाविरहसम्पादक- त्वमक्षुण्णमेव तर्कस्येत्याहुः । परेतुतदापादककापत्तित्वेनाहार्यसाधारणत. द्विशिष्टबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकतया तर्कस्य व्यभिचारशङ्कानिव- तंकवामित्याहुः । तर्कश्चाहार्यारोपविशपः तव च मानसत्वव्याप्यो जा- तिविशेपस्तयामीत्यनुभवाज्जिज्ञासाविशेपनिवर्तकतया वा सिद्ध इति । तर्कश्च द्विवियो विपयपारिशोधको व्याप्तिग्राहकाचति । तत्र विपयपरि. शोधको निहिः स्यान्निधूमः स्यादित्यादिः । धूमो यदि वहिव्यभिचा. री स्याद्वाहनन्यो न स्यादित्यादिश्च व्याप्तिग्राहकः विस्तरस्त्वन्यत्रानु- सन्धेयः । इदानी व्याप्तिग्रहोपायनिरूपणोत्तरं व्याप्तिनिश्चपाभाव- प्रयोजकव्यभिचारशदाकारणमानविषयत्वेनोपाधेः स्मरण सति । तथा च प्रसङ्गसङ्गत्योपाधिनिरूपणमिति भावः । सिद्धिविषयत्वरूपसाध्यत्वस्प सिद्धिजनकत्वरूपसाधनत्वस्य च सोपाधावभावादभियतेति । यो यदव- च्छिन्नन्यापकत्वे सति यदवच्छिन्नाव्यापकः स तदवन्छिन्नसाध्यक- तदरच्छिन्नहेतावृपाधिरित्यर्थः । यथाश्रुतेऽभिमतस्य विशेपणत्वं यत्र न तदभिमानस्तनाव्याप्तिः स्यात् यदवच्छिन्नविवक्षणाद् गुणकर्मान्यत्वविशि- एसत्तावान्नातिमत्त्वादित्यादौ संयोगी गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसचादित्या- दौ च नाव्याप्त्यतिव्याप्ती । व्यापकत्वान्यापकत्वे एकमकारेणैकसम्य- न्धेन च विवक्षिते तेन द्रव्यत्वत्वेन समवायसम्बन्धेन प वाह प्रति व्या- पकस्य द्वित्वादिना संयोगादिसम्बन्धेन च धूमं प्रत्यव्यापकत्वपि पहिमान् ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ४७५ तात्पर्यात् मित्रातनयत्वावच्छिन्नश्यामत्वस्य व्यापकं शा. कपाकजत्वं तदवच्छिन्नसाधनाव्यापकं च एवं पक्षधर्मव- हिर्दव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वस्य व्यापकमुद्भूतरूपवत्त्वं एवं बहिर्दव्यत्वावच्छिन्नसाधनस्याव्यापकं च एवं ध्वंसो वि नाशी जन्यत्वादित्यत्र जन्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भा वत्वं सद्धेतावेतादृशो धर्मो नास्ति यदवच्छिन्नस्य सा ध्यस्य व्यापकं तदवच्छिन्नस्य साधनस्य चाव्यापकं कि चित् स्यात् व्यभिचारिणि तु उपाध्यधिकरणं यत्साध्या धूपादित्यत्र द्रव्यत्वादौ नातिव्याप्तिः । सश्याम इति । काकः श्यामो मि- प्रातनयत्लादित्यादवित्यर्थः । तेन वक्ष्यमाणेन ध्वंसो विनाशी जन्यत्वा दित्यनेन न पौनरुत्तयम् अस्य साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादग्रिमस्य साधनरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वात् । साथ्याव्यापकत्वमुपपादयति श्यामत्वस्येति । ननु साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं विवक्षणीयमतो नो. क्ताव्याप्तिरतः पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधावव्याप्तिमाह। एवं वा युरिति । अत्र प्रत्यक्षं प्रत्यूद्भुतरूपस्याव्यापकत्वे रूपत्वस्य सुतरामव्याप कत्वभित्युद्धृतपदं व्यर्थ तथाप्युपाधेः साध्यव्यापकत्वे कार्यकारणभावल क्षणानुकूलतर्कदर्शनार्थ तदिति ध्येयम् । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक खोक्तौ तु पूर्वार्केशाकपाकजत्वाव्याप्तिारीति भावः । अव्याप्ती पारहरति मित्रातनयत्वेत्यादिना । व्यभिचारिणि वित्यादि । वायुः प्रत्य क्षो द्रव्यत्वादित्यादौ प्रत्यक्षत्वरूपताध्याधिकरणमात्मा उद्भूतरूपात्मको पाधिशून्यं साध्यव्यभिचाराधिकरणं मगनं तदन्यतरवावच्छिन्नसाभ्य- व्यापकत्वस्योद्भूतरूपे ऽभावादुक्तमुपाध्यधिकरणमिति । उद्धृतरूपाधि करणपरमाण्वाकाशान्यतरत्वावच्छिन्नसाध्यामसिध्या तदोपतादवस्थ्यमतः साध्याधिकरणमिति । उद्धृतरूपाधिकरण यत्प्रत्यक्षबाधिकरणं घटादि- स्तत्तिद्रव्यत्वाव्यापकधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाभावादुक्त ययेत्यादि।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । हेतोरेकाश्रये येषां स्वसाध्यव्यभिचारिताः॥१३९॥ धिकरणं यच्चीपाधिशून्यं साध्यव्यभिचाराधिकरणं दतन्य- तरत्वावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकत्वं साधनस्य चाव्याप- कत्वमुपाधेरन्ततः सम्भवतीति । अत एव लक्ष्यमप्युपाधिख- रूपमेतदनुसारेण दर्शयति । सर्वइत्यादिना ॥ स्वसाध्येति । सं च साध्यं च स्वसाध्ये तयोर्व्यभिचारितेत्यर्थः । उपाधे- दूंपकताबीजमाह । व्यभिचारस्येति । उपाधिव्यभिचारेण हे- तो साध्यव्यभिचारानुमानमुपाधेः प्रयोजनमित्यर्थः । तथा हि यत्र शुद्धसाध्यव्यापक उपाधिस्तत्र शुद्धेनैवोपाधिव्य- मिचारेण साध्यव्यभिचारानुमानम् यथा धूमवान् वरि- सादौ वह्निर्धमव्यभिचारी तद्यापका.न्धनसंयोगव्यभिचा- तत्रापि साध्यव्याभिचारापिकरणपरमाणुघटान्यतरत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वात्म- कसापनन्यापकत्वानुपाधिशून्यमिति । तत्रैवोपाध्यधिकरणसाध्याधिकरणं घट उपाधिशून्यमधिकरणमात्सा तदन्यतरत्वावन्छिन्नसाध्यव्यापकत्त्वाभा- धात् साध्यव्यभिचाराधिकरणमिति । उद्भूतरूपत्वाधिकरणं यत्प्रत्यक्षत्वा धिकरणं घटः यच्चोद्भूतरूपान्य प्रत्यक्षत्वाभावाधिकरणमतीन्द्रियरूपादि तदन्यतरत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वरूपसाधनाव्यापकत्वस्योद्भूतरूपेऽभावात् सा- ध्याभावाधिकरणमिति परित्यज्य साध्यव्यभिचाराधिकरणमित्युक्तं सदर्थ- श्व सापननिष्टसाध्यव्यभिचारनिरूपकाधिकरणत्वम् । अन्तत इति । ताह- राधर्मान्तरस्य स्फूवित्पर्यः । न च साध्यव्यापकत्व साध्यनिष्ठव्याप्ति ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । व्यभिचारस्यानुमान- मुपाधेस्तु प्रयोजनम्। रित्वादिति व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यव्यभिचारावश्यक- त्वात् यत्र तु किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यस्य व्यापक उपाधि- स्तत्र तर्द्धमवति उपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारानुमान- म् यथा स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यादौ मित्रातनयत्वं श्यामत्वव्याभिचारि मित्रातनये शाकपाकजत्वव्यभिचारि- निरूपकलं तथा च शुद्धसाध्यव्यापके धूमादिनिष्ठन्याप्तः कैवलधूमत्वाव च्छिन्नत्वात् कथं तादृशधर्मान्तरावच्छिन्नधूमादिनिष्ठच्याप्तिनिरूपकत्वमा न्धनादीनामिति वाच्यं तद्धर्माधिकरणीभूतसाध्याधिकरणनिष्ठाभावाम तियोगित्वरूपस्यैव तद्भर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वस्य लक्षणे प्रवेशो न तु यद्धविच्छिन्नसाध्यनिष्टव्याप्तिनिरूपकत्वस्येत्याशयात् । धूमवान् यहरि- त्यादावयापिण्डमहानसान्यतरलावच्छिन्नसाध्यव्यापकं व्यजनववादिक सद्ग्राह्यमेवेति ध्येयम् ।। अत एव, यद्धर्मावच्छिन्नत्वघटितनिरुक्तलक्षण स्य तात्पर्पविषयत्वादेव । एतदनुसारेण, निरुक्तलक्षणानुसारेण । स्वस्थ साध्यमिति पष्ठीतत्पुरुषभ्रम व्यावर्तयितुमाह । स्वं चेति । नव्यास्तु यदभा वेन यदन्यत्वेन वा साधनवति साध्याभाव उन्नीयते स उपापिलायम द । अत एव जलत्वतेजस्त्वयोस्तदुभयत्वेन रूपेण न कचिदत्यपाधित्व मित्याहुः । तद्धर्मवत्युपाधिव्यभिचारेण तद्धर्माधिकरणीभूतं यदुपाध्यभा- वाधिकरणं तदृत्तित्वेन वायुः प्रत्यक्षा प्रमेयत्वादित्यादौ तु प्रमेयत्वं प्र- त्यक्षत्वव्यभिचारि वह्निद्रव्ये उद्भूतरूपन्यभिचारित्वादित्यादि द्रष्टव्यम् । ननु पक्षेतरत्ये ऽतिव्याप्तिः । न च तस्य लक्ष्यत्वमेव एकाश्रये येषामित्या दिमूलेन प्रदर्शितस्य लक्ष्यतावच्छेदकस्य तत्राभारा तन हेता पक्षतरत्व. व्यभिचारस्य पक्षमादायैव सम्भवात् साध्यव्यभिचारस्य तमादायासम्भ- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । लादिति बाधानुन्नीतपक्षेतरस्यु साध्यव्यापकताग्राहकामा- णाभावात् स्वव्याघातकत्वाच नोपाधिः वाधोनीतस्तु उपा- धिर्भवत्येव यथा वह्निरनुष्णः कृतकत्वादित्यादौ प्रत्यक्षण वहाबुष्णत्वग्रहे वहीतरत्वमुपाधिः । यत्र तूपाधेः साध्यव्या- पकता सन्दिह्यते स सन्दिग्धापाधिः पक्षेतरस्तु सन्दिग्धोपा- धिरपि नोद्भावनीयःकथकसम्प्रदायानुरोधात्। केचित्तुसत्पति पक्षोत्थापनमुपाधेःफलं तथाहि अयोगोलकं धूमवदन्हेरित्या- दौअयोगोलकं धूमाभाववदु आर्दैन्धनाभावादितिसत्मतिप- क्षसम्भवात् । इत्थं च साधनव्यापकोपिकचिदुपाधिः यथा कर- का पृथिवी कठिनसंयोगवत्वादित्यादो अनुष्णाशीतस्पर्शव- - वादत आहवाधानुन्नीतेति । स्वव्याघातकत्वादिति । उपाधिमात्रस्य दूप. कत्वव्याघातकत्वादित्यर्थः । पक्षेतरत्वस्योपाधित्वे सर्वत्रानुमाने पक्षेतरत्व स्योपायः सम्भवादनुमानमात्रोच्छेदापत्त्या व्यभिचारानुमानाधीनस्गेपा घेईपकत्वस्यासम्भवादिति भावः । ननु तथापि यत्र साध्यव्यापकतागाह ममाणमस्ति तत्र पक्षेतरत्वे लक्षणातिव्याप्तिदुवारेत्यन आह । वाधो न्नीतस्त्विति । साधेन पो सान्याभाववत्तया उन्नीतः साध्यव्यापकत्वेन निश्चित इत्यर्थः । संदिग्धोपाधिरपीति । पक्षे साध्यसन्देहेन साध्यव्या पकतासन्देहस्य पक्षेतरले सम्भवादिति भावः । न च स्वव्यायातकत्वेना नुपाधित्वादेवानद्भावनसम्म सम्प्रदायमात्रे तदेतृत्वकथनमसगतमिति वाच्य यत्र सायव्यापकताग्राहकतर्कावतारस्तष व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यन्यभिचारावश्यम्भावेन व्यभिचारानुमापकत्वरूपस्य दूपकत्वम्य व्या घातासम्भवात् । सत्यतिपक्षोन्नायकत्वेनोपाय पकतावादिना मतमाह । केचित्विति । इत्य चेति । मत्यतिपभोत्यापकतया दृपकत्ते चेत्याः । अत्र च सत्मविपक्षात्यापकत्वपक्षे च ! पलाचिरिति । पक्षवृत्तित्वे तु पक्षे तद ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ४७९ शब्दोपमानयो व पृथक्प्रामाण्यमिष्यते ॥१४०॥ अनुमानगतार्थत्वा- दिति वैशेषिकं मतम् । तन्न सम्यग्विनाव्याप्ति- वोधं शाब्दादिवोधतः॥१४१॥ त्रैविध्यमनुमानस्य केवलान्वयिभेदतः। द्वैविध्यं तु भवेद् व्याप्ते- रन्वयव्यतिरेकतः ॥ १४२॥ त्वम् नचात्रस्वरूपासिद्धिरेव दूपणमितिवाच्यं सर्वत्रोपाधेर्दू- पणान्तरसार्यात् अत्रच साध्यव्यापकः पक्षावृत्तिरुपाधिरि साहुः शब्दोपमानयोरिति ।वैशेषिकाणांमतेप्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणम् शब्दोपमानयोस्तु अनुमानविधयेव प्रामाण्यम् । तथा हि दण्डेन गामानयेत्यादिलौकिकपदानि यजेतेत्या. दिवैदिकपदानि वा तात्पर्य विपयस्मारितपदार्थसंसर्गप्रमा- पूर्वकाणि आकांक्षादिमत्पदकदम्बकत्वात् घट्मानयेति प- ·४८० कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। अन्वयव्याप्तिरुक्कैव व्यतिरेकादिहोच्यते । साध्याभावव्यापकत्वं हेस्वभावस्य यद्भवेत् ॥१४३॥ दकदम्बकवत् यदा एते पदार्था मिथःसंसर्गवन्तः योग्य- तादिमत्पदोपस्थापितत्वात् तादृशपदार्थवद् दृष्टान्ते ऽपि दृष्टान्तान्तरेण साध्यसिद्धिरिति । एवं गवयव्यक्तिप्रत्यक्षा- नन्तरं गवयपदं गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकं असति वृत्त्यन्तरे वृद्धेस्तत्र प्रयुज्यमानत्वात् असति च वृत्त्यन्तरे वृद्धैर्यत्र यत्प्रयुज्यते तत्र तत्तत्मवृत्तिनिमित्तकं यथा गोपदं गोत्व- प्रवृत्तिनिमित्तकम् । यदा गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्तकं मा- धुपदत्वादित्यनुमानेन पक्षधर्मतावलाद् गवयत्वप्रवृत्तिनिमि- सकत्वं सिध्यति । तन्मतं दूपयति । तन्न सम्यगिति । व्या- सिज्ञानं विनापि शाब्दयोधस्यानुभवसिद्धत्वात् न हि स- चैत्र शब्दश्रवणानन्तरं व्याप्तिज्ञाने प्रमाणमस्तीति । किं च सर्वत्र शाब्दस्थले यदि व्याप्तिज्ञानं कल्प्यते तदा स' वत्रानुमितिस्थले पदज्ञानं कल्पयित्वा शान्दवोध एव किं भावेन साक्ष्याभावासाधनादिति भावः । गुरुमते लौकिकः शन्दोऽनुवाद- का वैदिक एव प्रमाणं तन्मतनिराकरणायाह वैदिकीत । अत्र स्वर्गकामो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। ४८१ यजेतेत्यादिपदत्त्वेन पक्षता तेन विशेषतः संसर्गसिदिरिति द्रष्टव्यम्। तात्पर्य- विपयेति। अत्र ब्राह्मणे विधेत्यादौ यदाधिकरणत्वं संसर्गे तात्पर्य तदा विप- यत्वादिसंसर्गेणार्थान्तरवारणाय तात्पर्यविषयत्वं संसर्गे विशेषणम् । ता- त्पर्यज्ञाने इतरपदार्थलेनेतरपदार्थस्य प्रवेशाद् घटत्वादिना स्मृतस्य संसर्गो- न सिद्धयेदतः स्मारितेति । स्मारितलं च वृत्या बोध्यम् । तेन वस्तुपदा- व समवायेनाकाशत्वादिनोपस्थापितेन रूपेण संसर्गसियभावपि न क्ष- तिः । हेतौ चायमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषापसार्यतामित्यादी राज्ञः पुरुष इ- त्यादिमागे राजपुरुपयोोग्यार्थयोः संसर्गे तात्पर्याभावेन साध्याभावाद् व्यभिचार इत्याकाक्षाविशेपणं तच्चंद पदमनेन सहामुकसंसर्गेणैतदर्था- वितस्वार्थबोधं जनपत्विति पदतात्पर्यार्थकम् तेन नाकाक्षाया इतरांश- वैयर्यप्रसङ्कः वह्निना सिञ्चतीत्यादिवाक्ये संसर्गप्रमापूर्वकससाध्याभावेन व्यभिचारवारणाय हेती योग्यतापदम् । नीलो घटो द्रव्य पद इत्यादि नी- लः इत्यादिमागे नीलपटयोराकाक्षायोग्यतासत्वेन हेतुसत्त्वाद्वयभिचार- वारणायासत्तिपदम् । कदम्यपदं चाकाक्षादीनां परस्परमतियोगित्वला- भाय अन्यथा साध्यस्य परस्परार्थयटितत्वेन व्यभिचारमसङ्गात् । नन्विष्ट- तावच्छेदकमकारकमवृत्तिविपयविशेष्यकज्ञानस्य प्रवर्तकतया संसर्गज्ञान- पूर्वकत्वानुमितेरतादृशतया कथं भवर्तकत्वम् । अनुमितापकताच्छेदक- मकारकत्वनियमन प्रमापूर्वकत्वत्वेन प्रमापूर्वकत्वसिद्धावपि पुरोवर्तिविशे- प्यकरजतत्वादिप्रकारकनानस्य तस्मादनुत्पत्चेस्तदर्य शब्दप्रामाण्यस्वीकार- इत्यत आह। यद्दति । मिथःसंसर्ग इति।तात्पर्यविषयपरस्परसंसर्गवन्त इत्य- यः । तेन नातापर्यविषयसंसर्गमादायान्तरम् । ननु दृष्टान्ते साध्यसि- ध्यभावात् कथं व्याप्तिग्रह इत्यत आह । दृष्टान्तपीति । ननु सर्वत्र शब्द- श्रवणानन्तरमनुमितिरूपकार्यान्यथानुपपत्त्या व्याप्तिज्ञानं कल्पनीयमि- सत्त आहोकि चेति । पदशान कल्पपित्वेति । पदस्मरण कल्पयित्वेत्यर्थः । वहयादिशब्देनार्यस्येव वद्यादिरूपेणार्थेनापि वयादिपदस्मरणसम्भवा. द् वाच्यत्वादिवद्वाचकत्वादिसम्बन्धस्यापि स्मारकत्वादिति भावः । इद- मुपलक्षणम् आकाङ्क्षादिनानं कल्पयित्वेत्यपि वोदयम् । मणिकृतस्त्वेते पदार्याः परस्परसंसर्गवन्तः योग्यतादिमत्पदोस्थापितत्वादित्यनुमाने यो- ग्यता न लिङ्गविशेपणम् लिङ्गस्य निश्चितस्यैव निश्चायकतया योग्य- ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । न स्वीक्रियतामिति ध्येयम् । वैविध्यमिति । अनुमानं हि त्रिविधं केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदात् । तत्रासद्विपक्षः केवलान्वयी यथा घटो भिधेयः प्रमेयत्वा. तायाश्च संशयपि शाब्दवोधदर्शनादतःपृथगेव शब्दोपमानमिति वदन्ति । मिश्रास्त्वनुमानमुद्रया शब्दस्य बोधकत्वे घटमानयेति स्वरूपयोग्यम् घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरिति स्वरूपायोग्यमिति न स्यात् अनुमानस्योभयत्रापि सम्भवात् नचाकाक्षायटितहेत्वभावान्नानुमितिस्तत्रेति वाच्यं आकाङ्क्षा- भूमेणानुपितिसम्भवात् विपयाबाधाच तस्याः प्रमात्वात् शब्दमामाण्ये च स्व- भावान्न तादृशशब्दस्य बोधकत्वपित्याहुः । परे तु घटात् पृथगित्यादौ घटाव- धिकपृयक्त्व मकारेण निरवच्छिन्नविशेप्यताकः पृथक्त्वाश्रयस्य शाब्दबोधः सर्वानुभवसिद्धः स चास्माकं तादृशानुपूर्वीकपदधानत्वेन तादृशशाब्दबोधम ति हेतुत्वादुपपद्यते। वैशीपकाणां तु पृथक्त्वं घटावधिकं घटपदसाकाङ्क्षपृथ- पपदस्मारितत्वादित्यनुमानेन न तन्निर्वाहः पक्षविषया भानेपि तदाश्रय- स्यामानाव नच पटं पक्षीकृत्य पटो घटावधिकपृथत्त्ववानित्यनुमित्या त- निर्वाह इति वाच्यं पटादिनिष्ठविशेष्यतायास्तत्र पक्षतावच्छेदकीभूतपटत्वा- वच्छिन्नतया निरवच्छिन्नविशेष्यताकतादृशशाब्दबोधसमानाकारकत्वस्य तथाप्यनिर्वाहादित्याहुरिति दिक् । तत्र तेषु मध्ये असद्विपक्ष इति अत्य- न्ताभावामातियोगिसाध्यक इत्यर्थः । यथाश्रुते सिद्धयसिद्धिव्याघाताद् अ. त्यन्ताभावामतियोगित्वस्य च प्रमेयत्वादौ सचाल्लक्षणसमन्वयः नचैत न्न सम्भवति प्रमाविषयवरूपस्य तस्य नानात्वेनाननुगमादिति वाच्यम् प्रमात्वस्यैव परम्परासम्बन्धेनानुगतत्वात् । इत्थं च प्रमेयत्वादेर्व्यतिरेकि वभूमेपि केवलान्वयित्वमेवेति मन्तव्यम् । असत्सपक्ष इति। सिद्ध्यसिद्धि व्यापातादत्राप्यगृहीतहेतुसहचारं यव्यतिरेकिसाध्यं तत्कत्वमर्थो वोध्यः । सत्सपक्षेति । गृहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकमित्यर्थः । यत्सम्बन्धेन यदव- च्छिन्नं मतीति। यत्सम्बन्धावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्या- पकता गृह्यतइत्यर्थः । इतरव्याप्यतेति । इतरस्य व्याप्यतेत्यर्थः । ता दात्म्येनेतरव्यापकतोति पारे तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना या इतरनिष्ठ- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। दित्यादौ तत्र हि सर्वस्यैवाभिधेयत्वादिपक्षासत्त्वम् । अस- सपक्षः केवलव्यतिरेकी यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते ग- न्धवत्त्वादित्यादौ तत्र हि जलादित्रयोदशभेदस्य पूर्वम- निश्चिततया निश्चितसाध्यवतः सपक्षस्याभावात् । सत्स- पक्षविपक्षो ऽन्वयव्यतिरेको यथा वहिमान् धूमादित्यादी तत्र सपक्षस्य महानसादेविपक्षस्य जलइदादेश्च सत्त्वादि- ति । तत्र हि व्यतिरेकणि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानं कारणं त. दर्थ व्यतिरेकव्याप्ति निक्ति ! साध्याभावेति । साध्याभा- वव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम् । यत्सम्बन्धेन यदवच्छिन्नं प्रति येन रूपेण व्यापकता गृ- ह्यते तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतद्धर्मावच्छिन्नाभा- ववत्ताज्ञानात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतद्धर्माव- च्छिन्नाभावस्य सिद्धिरिति । इत्थं च यत्र विशेपणतास- म्बन्धेनेतरत्वव्यापकत्वं गन्धात्सन्ताभावे गृह्यते तत्र गन्धा- भावाभावेनेतरत्वासन्ताभावः सिध्यति । यत्र तु तादा- म्यसम्बन्धेनेतरव्यापकत्वं गन्धाभावस्य गृह्यते तत्र तादा- म्यसम्बन्धेनेतरस्याभावः सिध्यति स एवान्योन्याभाव. च्याप्यता तनिरूपितव्यापकतेत्यर्थः । तादात्म्यसम्मन्धेनेति । तादात्म्य सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिकाभावः सिध्यतीत्यर्थः । येन सम्बन्धन व्या प्यता गृह्यते इत्यनुचौ तु तादात्म्येनेतरस्य व्यापकता यन गृहीता तो तरात्यन्ताभावस्य सिद्धिः स्यादिति भारः। सयोगसम्बन्धासच्छिन्नमति योगिताकान्ह्यभावेनेति सावधारणम् । तेन सम्पन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । एवं यत्र संयोगसम्बन्धेन धूम प्रति संयोगसम्बन्धेन बड़े- र्व्यापकता गृह्यते तत्र संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कवयभावेन जलइदे संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कधूमाभावः सिध्यति अत्र च व्यतिरेकव्याप्तिग्रहे व्यति- रेकसहचाखानं कारणम् । केचित्तु व्यतिरेकसहचारेणान्व- यव्याप्तिरेव गृह्यते न तु व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमपि कारणम् गिताकेन न तत्सिद्धिरित्यर्थः । अनेन च येन समन्धेन व्यापकता गृायते इत्यस्य फल चितम् । प्रदर्शितरीत्यैव येन रूपेण यदवच्छिन्नेत्यनयोरपि प्रयोजनमूद्यम् । ननु साध्यसाधनसहचारज्ञानाभावात् कथ व्यतिरेकव्या प्तिज्ञानमित्यत आह । अत्र चेति । तथा च व्यतिरेकसहचारेणैव व्यतिरे कव्याप्तिग्रहामान्वयसहचारग्रहापेक्षेति भावः । ननु साध्यप्रसिद्धि विना तदभावाशाने व्यतिरेकव्याप्लेईंग्रहत्व स्यात् । साध्यसिद्धौ च सिद्धसाध नमिति चेन्न । साध्यस्य घटादावेव प्रत्यक्षसिद्धत्वात् पृथिवीनरभिनेत्युद्दे श्यप्रतीतेरसिद्धत्यान्न सिद्धसाधनम् पक्षतावच्छेदकनानात्वएवांशतः सि. द्धसाधनस्य दोपत्वात् । अत एवानित्से बाअनसे इत्यत्र वागितिबुद्धेरुदे श्याया अनित्यत्वस्य सिदत्वे नाशतः सिद्धसाधनामिति । ननु तथापि पटा कथ पक्षः साध्यस्य निश्चयेन तत्सदेहसिपाययिपयोरभावादिति चे न यतः सर्वा पृथिधीतरभिन्ना न वेति सशयस्य तत्मकारकसिपाधयिपा याच घटविषयत्वाद्घटत्वेन विशेपदर्शने सिद्धौ वा तेन रूपेण सशयसि पापयिपे न भवतः पृथिवीत्वेन तु भवत एवेति । ननु पृथिवीतरभिन्ना पृ पिवीत्वात् घटवदित्यन्वयिनैवेतरभेदसिद्धौ व्यतिरेकिवैयर्यमिति चेत्र अन्वयव्याप्तेरग्रहे व्यतिरेकच्यातिरपूर्तिदशायां व्यतिरेक्यनुमितिजननस म्भवेन व्यतिरेक्यनुमावपनि प्रत्यूहत्वात् । आचार्यमतमाह । केचित्वि ति । व्यतिरेकसइचारेण, अन्वयसहचारनिरपेक्षव्यतिरेकसहचारेण । अ न्वयव्याप्तिरेवेत्येवकारेण व्यतिरेकव्याप्तेय॒दासः । नन्वेव व्यतिरेकव्या ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । अर्थापत्तिस्तु नैवेह प्रमाणान्तरमिष्यते। व्यतिरेकव्याप्तिबुद्ध्या चारितार्था हि सा यतः॥१४४॥ यत्र व्यतिरेकसहचाराद् व्याप्तिग्रहस्तत्र व्यतिरेकीत्युच्यते साध्यपसिद्धिस्तु घटादावेव जातां पश्चात् पृथिवीत्वावच्छेदे- नसाध्यतइति वदन्ति । अर्थापत्तिरिति । प्रमाणान्तरमिति केचन मन्यन्ते तथा हि यत्र देवदत्तस्य शतवर्पजीवित्वं प्तिज्ञानरूपकारणाभावात् कयं व्यतिरेक्यनुमितिरत आह । न विति । व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमित्यस्यानुमितावित्यादिः । नन्वन्वयव्याप्तिज्ञानस्यैव हेतुत्वे कथं व्यतिरेकीति व्यवहार इत्यत आह । यत्रेति । ननु पृथिवीतरे- भ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादित्यादी साध्यस्येतरभेदादेरप्रसिद्धत्वाद कयं व्य- तिरेकसहचारग्रह इत्यत आह । साध्यप्रसिद्धिस्त्विति । ननु घटादौ साध्ये निर्णीते कथं तत्रेतरभेदानुमितिरत आह । पश्चादिति । अवच्छेदकावच्छेदे- नानुमितो सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरमतिबन्धकत्वादिति भावः । अन चान्वयव्याप्तिघटकतावत्पदार्थज्ञानादेवान्वयव्याप्तिज्ञानोत्पत्ती व्य- तिरेकसहचारतानस्य तद्धेतुत्ये मानाभावः न च व्यतिरेक सहचारेणेत्यत्र प्रयोजकत्वं रतीयार्थः तच नानुपपन्नम् अन्वयव्याप्तिज्ञानप्रतिवन्धकव्य भिचारशहानिरासद्वारा व्यतिरेकसहचारज्ञानस्य तत्र प्रयोजकत्वादिति वाच्य व्यतिरकसहचारग्रहेप्यधिकरणान्तरे व्यभिचारशकातादवस्थ्यात् तदधिकरणीयव्यभिचारशङ्कानिरासद्वारा तन तस्योपयोगित्वमित्यपि न तदधिकरणे साधनाभावग्रहमात्रेणैव तदधिकरणीयन्यभिचारशकानिटत्ते ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ज्योतिःशास्त्रादवगतं जीविनो गृहासलं च प्रत्यक्षादगवतं तत्र शतवर्पजीविनो गृहासत्वं वहिःसत्वं विनाऽनुपपन्नमि- ति बहिःसत्वं कल्प्यतइति तदप्यनुमानेन गतार्थत्वान्नेष्यते तथा हि यत्र जीवित्वस्य वहिःसत्वगृहत्वान्यतख्याप्यत्वं गृहीतं तत्रान्यतरसिद्धो जायमानायां गृहसत्वबाधादहिः सत्वमनुमितो भासते । एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुं- ते इत्यादी पीनत्वस्य भोजनव्याप्यत्वावगमाद् भोजन- सिद्धौ दिवाभोजनबाधे रात्रिभोजनं सिध्यतीति । अभा- वप्रत्यक्षस्यानुभविकत्वादनुपलम्भोपि न प्रमाणान्तरम् किं चानुपलम्भस्याज्ञातस्य हेतुत्वे ज्ञानाकरणत्वात् प्रत्यक्षम ज्ञा- रित्यस्वरसो वदन्तीत्यनेन सूचितः । केचन मीमांसकाः । तदपि अर्या- पत्तेः ममाणान्तरत्वमपि । दिवा न भुइक्ते इत्यादावित्यादिना मयूरः प- र्वतेतरस्मिन् न नृत्यति नृत्यति चेत्यस्य संग्रहः । नन्वेतद्वाक्यान्मयूरः प- वते नृत्यतीति धानमुत्पद्यते न त्वेतद्वयतिरेकिणः सम्भवति पर्वतनृत्यस्य साध्यस्यामसिनो व्यतिरेकव्याप्त्यनिरूपणादिति कयं नापत्ति प्रमा- णान्तरमिति चेन्न मयूरनृत्यं पर्वताधिकरणकं पर्वतेतरानधिकरणले सति साधिकरणत्वात् पर्वतत्ववदित्यम्वयव्यतिरेकिणैव पर्वताधिकरणकमयूर- त्यमानसम्भवात् । धर्मत्वेनेति । इदं च प्राचा मतेनोक्तम् । नवीनमते तु नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मविश्रुत्या भगवति नित्यसुखसिचाधर्मस्य कार्यतावच्छेदकं जन्यमुखत्वं मुखत्वावान्तरजातिति बोध्यम् । तत्र तयोर्मध्याअत एव फल- मानस्य फलेच्छां प्रति हेतुत्वादेव । पुरुषार्यः सम्भवतीति मुखं दुःखामा वश्व पुरुषार्थः सम्भवतीत्यर्थः । नन यज्ञातामित्त्यादेः स्त्रविपयत्वम- थः । तथा चोपाये ऽतिव्याप्तिस्तस्यापि स्वविषयकेसायनताज्ञानज- न्येच्छाविषयत्वादत आह । इतरेच्डेति । कृतिसाध्यताजानमिति । ननु ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ४८७ सुखं तु जगतामेव काम्यं धर्मेण जायते । अधर्मजन्यं दुःखं स्यात् प्रतिकूलं सचेतसाम् ॥ १४५॥ निर्दुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्या- दिष्टोपायत्वधीर्यदि॥ १४६॥ तस्य हेतुत्वे तु तत्राप्यनुपलम्भान्तरापेक्षेत्यनवस्था । एवं चेष्टापि न प्रमाणान्तरं तस्याः संकेतग्राहकशब्दस्मारकत्वे- न लिप्यादिसमशीलत्वाच्छन्दएवान्तर्भावात् यत्र च व्या- प्यादिग्रहस्तत्रानुमितिरेवेति । सुख निरूपयति। सुखं त्वि- ति ।। भाव इत्यर्थः ॥ दुःखं निरूपयति । अधर्मेति ।। अ- धर्मत्वेन दुःखत्वेन कार्यकारणभाव इत्यर्थः । प्रतिकूलमि- ति । दुःखत्वज्ञानादेव सर्वेषां स्वाभाविक पविषय इत्यर्थः । इच्छां निरूपयति।नि? सत्वइति । इच्छा द्विविधा फलवि- पयिणी उपायविषयिणी च फलं तु सुखं दु.खाभावश्च । तत्र ·४८८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। चिकीर्पा कृतिसाध्यत्व- प्रकारेच्छा तु या भवेत् । तद्धेतुः कृतिसाध्येष्ट- फलेच्छ प्रति फलज्ञानं कारणम् । अत एव पुरुषार्थ. सम्भ- वति यद् ज्ञात सत्ववृत्तितर्येष्यते स पुरुषार्थ इति तल्लक्ष- णात् इतरेच्छानधीनेच्छाविपयत्वं फलितो ऽर्थः । उपाये- च्छां प्रतीष्टसाधनताज्ञान कारणम् ॥ चिकीपेंति । कृति- साध्यत्वप्रकारिका कृतिसाध्यविपयिणीच्छा चिकीर्पा पार्क कृत्या साधयामीति तदनुभवात् । चिकीपा प्रति कृतिसा- ध्यताज्ञानमिष्टसाधनताज्ञानं च कारणम् । तद्धेतुरिति । अत एव वृष्ट्यादौ कृतिसाध्यताज्ञानाभावान्न चिकीर्पा ॥ कृतिसाध्यतामानस्य स्वातन्त्र्येण चिकीर्षा प्रति हेतुत्वे मानाभावः तद्धर्मा वच्छिन्नविशष्यकेसाधनताज्ञानस्य तसर्मप्रकारकेच्छां प्रतिहेतुतायाः फ्लू स्तत्वात् कृतिसाध्यपाकत्वावच्छिन्नविशेष्यकेष्टसाधनताशानादेव विकीर्घा याः सम्भवादिति चेन्न यत्र कृतिसाव्यपाकत्वनेपृसाधनत्व न गृहीतमाप तु शुद्धपाकत्वेन कतिसाध्यत्व शुद्धपाकत्वेन चे साधनत्व गृहीत तनापि पाकगोचरमवृत्तेरानुभविकतण तदनुरोधेन चिकीर्षाया अप्यावश्यकत्वेन तन्निर्वाहाय कृतिसाध्यतामनस्य स्वातन्त्र्येण हेतुताया आवश्यकत्वाद । अथ कृत्यसाध्यतानस्य प्रतिवन्धकत्वादेव वृष्टयादौ चिकीर्षानुत्पादात् कृतिसाध्यताज्ञानस्य चिकीपी प्रति हेतुत्वे मानाभाव इवि चेन्न कृतिसा ध्यत्वाभावतद्वयाप्यतदवच्छेदकधर्मजानानां मतियन्धकत्वकल्पनापेक्षया कृ ·। कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। बलवद्दिष्टेति । वलवद्विष्टसाधनताज्ञान प्रतिवन्धकमतो मधुविषसम्पृक्तानभोजने न चिकीर्षा बलवद्वेषः पति- तिसाध्यत्वाभावतव्याप्यतदवच्छेदकधर्मनानानां प्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्ष- या कतिसाध्यतानानस्य हेतुत्वे लाघवात् । इष्टसाधनताजानमिति । भन्य- या निष्फलत्ववानपि चैत्यवन्दनादी चिकीपित्तिरिति भावः । अत्रेदं यो दयम् पाकविशेष्यकेप्टसाधनताज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकं च पाकादिगोच- रनिकीपात्वं कृतिसाध्यत्वप्रकारकसनिवेशे प्रयोजनविरहाव पाको नाय- तामितीच्छाया असङ्ग्रहापत्तेश्च किं तु पाकत्वावच्छिन्नमुख्यविशेष्यके छात्व पाकसाध्यं मुखं जायतामितीच्छायां व्यभिचारवारणाय मुख्ये- वि । इसाधनतेत्यत्रेच्छा स्वरूपसती विशेपणम् तेनेच्छामानशून्यकालेपि विकीपनिर्वाहः । अत एव कृतिसाध्यतावानस्य हेतुत्वादेव । घलवद्वि- ऐति । द्विष्टं द्वेषविषयीमूवम् । द्वेपश्च दुःखे ताप्येण मानाद । सादौ त- साधनताजानात् । द्वेपे बलवत्वं जातिविशेपः । प्रतिवन्धकमिति । ननु प- लबद्वैपविपयसाधनत्वज्ञानस्य मतिबन्धकत्वे चैत्रस्यागम्यागमनजन्पनर यदा बलवान द्वेपस्तदा मैत्रस्य तादृशद्वेपशून्यस्यागम्यागमने तादृशनर- कसाधनत्वमानवत इच्छामवृत्त्योरनुपपत्तिः । एवं चैत्रस्यैव कालान्तरे ता. दृशद्वेपसत्वेपि तत्तत्कालीनतत्पुरुपीयेच्छां प्रति प्रति प्रति च तत्काली- नतत्पुरुपीयबलवाविष्टजनकत्ववानस्य प्रतिवन्धकत्वं कल्प्यते यत्पुरुपस्प यदा न कापि द्वेषस्तत्कालतत्पुरुषान्तर्भावेन तादृशज्ञानप्रतिबन्धकत्वस्या- कल्पनान्न तत्र ताशमतिवन्धकामसिद्धया तदभावरूपकारणस्याभावात्म- वृत्त्यनुपपत्तिरिति वाच्यं यत्सुरुपस्य यदागम्यागमनजन्यनरके पलवद्वेप- स्तदा तत्पुरुषस्य तत्रेच्छानुत्पादादगम्यागमनगोचरतत्पुरुषीयतत्कालीने- च्छाया अपसिया तत्पुरुषतत्कालान्तर्भावेण तादृशकार्यकारणभावस्या- भाषेन तत्र तत्पुरुपीयागम्यागमनगोचरेच्छानुत्पादमयोजकस्य दुर्मिक्षापत्ते. रिति चेन्न तद्धर्मप्रकारकपिविशिष्यस्य तद्धर्मावच्छिन्नजनकत्वज्ञानस्य तत्र प्रतिबन्धकत्यकल्पनेनोकापरणभावात् तद्धर्मप्रकारकद्वेषानुत्तरतादृशेच्छायां तादृशद्वपाभावस्तादृशद्वेषोत्तरतद्गोचरेच्छयां तद्धर्मावच्छिन्नजनकत्वज्ञा- नाभावकारणम् । बलवद्वेष इति । पाकादिगोचरच्छायां वलयद्वैपविप. ६२ ·, कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । यसाधनवानमन्यः पाकगोचरो द्वेषः मतिबन्धकः पूर्वोक्तमतिबन्धकद्वय- कल्पनापेक्षया लापवादिति भावः । यत्र चोत्कटमुखोत्कटदुःखजनकत्वमे- कस्मिन् कर्मणि गृहीतं तत्र सत्मतिपक्षस्थलइवेच्छापियोरनुत्पत्तस्तन्मते तत्र कार्यकाले देपाभावस्य सत्वेनेच्छोत्पादापतिः नच यत्र बलवद्धि- एसाधनवानेन तृतीपक्षणे देषो जनितस्तदुत्तरक्षणे इच्छोत्पादापति- स्तकापीति वाच्यं तत्रेच्छोत्पादस्पषत्वात् । क्षणविलम्बस्य शपथनिर्णय स्वादिस्यन्ये इत्यनेनास्वरसः सूचित । बलपदनिष्पाजनकत्ववानमिति। - त्रापि तद्धर्मप्रकारकद्वेपोत्तरेच्छायां तद्धर्मावच्छिन्नाजनकत्ववानं कारणम् सारभAषानुत्तरेच्छायां तु वद्धर्मभकारकद्वेषाभावः कारणापति निष्कर्पो वो य: । मूले कस्यचिन्मते इत्यनेनास्वरसः मूचितः । नच वळवदनिष्टाननु- धन्धित्वधानस्य हेनुतावच्छेदकत्वं पलवदनिष्टजनकत्यमकारतानिरूपिता- भावविशेप्यताशालिवादेस्ताशनिरूप्यानरूपकभावयटितत्वेन गौरवात्त- दपीटतपलवदनिष्टसाधनवधानाभावत्वेनैव हेतुत्वं युक्तम् नचाप्रामाण्यता. नानास्कन्दित पृष्ठपदनिधाननुवन्धित्वाशनत्वापेक्षया ऽप्रामाण्यनिश्चयाना- स्कन्दिततदनुवन्धित्वज्ञानत्वस्य मतिवन्यकतावच्छेदकत्वे गौरवामिति वा- पं युगदी क्लवदनिष्टसाधनत्वसन्देहेपाच्छापत्योरुदयाद् बलवदनिण- नुवन्धित्वनिश्चयस्यैवेच्छामातिबन्धकतायास्तदननुवन्धित्वसंशयस्यापि च कारणतापाश्च वाच्यतया च विपरीतगौरवादिति । नच बलवदनिधान नुवन्धित्वद्वानस्यामवर्तकत्वे तद्विषयस्प विध्यत्वाभावान्न कलनं भक्ष- येदित्यादिवाक्यानाममामाण्यापत्तिरिति वाच्यं तज्ज्ञानस्य प्रवृत्तिजनक स्वाभावीप प्रवृतिप्रतिवन्धकवलवदनिष्टसाधनत्वभानविघटकत्वेन प्रवृत्ति प्रयोजकत्वात् मदृत्तिप्रयोजकमानविषयस्य विध्ययंत्वानपायात् । अत्र य- द्यपि यत्र प्रथमक्षणे द्वेपः द्वितीयाणे फलेच्छा तृतीयक्षणे द्वेपनाशाद् म. घेत्सव चतुर्पक्षणे उपायेच्छा यत्र फलेच्छादिक्रमेणेपामुत्पत्तिस्तत्र फले- छारूपकारणाभावादेव मोपापेच्च एवमन्यत्रापि आत्मविशेपगुणानां योगपद्यानहीकारादिति वलवदनिष्टानुबन्धित्वमानस्य द्वेषस्य वा प्रतिब- न्धकत्वं न युक्तम् । न युक्तं च बलबदनिटाननुवन्धित्ववानस्प हेतुत्वं त- थापि द्वित्रिक्षणान्तरितेपि देपे इच्छाममृत्योरनुदयस्यानुभविकतया धान पोरेव न यौगपघमित्यभ्युपगमावा पूर्वोक्तप्रतिबन्धकत्वस्य हेतुत्वस्य घा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । साधनत्वमतिर्भवेत् ॥१४७॥ बलवद्विष्टहेतुत्व- मतिः स्यात् प्रतिबन्धिका। तदहेतुत्वबुद्धेस्तु हेतुत्वं कस्य चिन्मते ॥ १४८॥ बन्धक इत्यन्ये । तदहेतुत्वेति । बलवदनिष्टाजनकत्वज्ञानं कारणमित्यर्थः । वेपं निरूपयति । द्विष्टेति । दु खोपायवि- पयकं देपं प्रति बलवद्दिष्टसाधनताज्ञानं कारणमित्यर्थः । वलवदिष्टसाधनताज्ञान प्रतिबन्धकं तेन नान्तरीयकदुःख- जनके पाकादौ न देपः । प्रयत्नं निरूपयति प्रवृत्तिरिति । प्रवृत्तिनिवृत्तिजीवनयोनियत्नभेदात् प्रयत्नविविध इत्यर्थः । चिकीति । मधुविषसम्पृक्तानभोजनादौ बलवदनिष्टानु- वश्यकत्वमिति ध्येयम् । सेन देपे बलवत्त्वविशेषणेन । प्रनिरित्यादि । म. वृत्तिलं च रागजन्यतावच्छेदकतया सिद्धो जातिविशेषः । निवृत्तिव प द्वेषजन्यतावच्छेदकतया सिद्धो जातिविशेषः । जीवनयोनियत्रत्वं च सा- इनिकमाणसञ्चारविषयकयत्नत्वम् । ननु वलवदनिष्टानुवन्धित्वबानामा वस्य प्रवृत्यहेतुत्वे मधुविषसम्पृक्तानभोगने प्रत्यापचिरत आह ! मधि ति । चिकीभावादिति । चिकीर्पा प्रति बलवदनिष्टानुवन्धित्वज्ञाना मानस्य हेतुत्वादिति भावः । कृतिसाध्यतासानादिति । अन्यथा कृतिसाध्य ताजानादेरपि चिकीयामेव हेतुत्वं स्यान्न नु प्रवृतौ म्यापारण ·४९२ कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । द्विष्टसाधनताबुद्धि- भवेद् द्वेपस्य कारणम् । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ १४९ ॥ एवं प्रयत्नविध्यं तान्त्रिकैः परिकीर्तितम् । चिकीर्पा कृतिसाध्येष्ट- साधनत्वमतिस्तथा ॥ १५० ॥ व्यापारिणो नान्यथासिदत्वमिति तु प्रकृतपि समानमिति भाव भाभाकरमतमाहा कार्यतामानामति। सा चचिकीर्षा च । तद्वारा कृतिसा- ध्यत्वप्रकारकेच्छाहारा । द्वयोरेवति । एक्कारोऽप्यर्थे । स्वपिशेपणेति । स्वविशेपणेति । स्वं भवर्तमानः पुरुपस्तद्विशेपणं काम्ये कामना नित्ये का लशीचादि तद्वत्ता पक्षे तत्सम्बन्धः तस्य प्रतिसन्यान जानमित्यर्थः । तस्य कार्यताजानहेतुता लिङ्गज्ञानविधया तथा हि पाको मत्कृतिसाध्यः मत्कृति विना ऽसच्चे सति पदिष्टसाधनत्वादित्यनुमानम् । अत्र मदिसायलमानो पादाने वृध्यादौ व्यभिचार इति सत्यन्तम् । मदिपृसाधने परकृतपाका- व्यभिचारवारणाय मलति विनत्यत्र मत्पदम् । श्रमे व्यभिचारवारणाय' मदिप्रसाधनलादिति । मदीयश्रमस्य मच्छरोरिष्टसाधनत्वात्तदोपतादव स्थ्यमतस्तत्रापि पदिति । नच स्वेच्छाधीनकृतिसाध्यताज्ञानमेव प्रवर्तकम न्यथा नान्तरीयकश्रमे प्रवृत्त्यापत्तेस्तच्चोक्तानुमानान्न सिद्धमिति वाच्य ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । ४१३ वन्धित्वेन चिकीर्पाभावान प्रवृत्तिरिति भावः । कृतिसाध्य- ताज्ञानादिवदलवदनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानमपि स्वतन्वान्व- यव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तौ कारणमित्यपि वदन्ति । कार्यता- ज्ञानं प्रवर्तकमिति गुरवः । तथा हि ज्ञानस्य प्रवृत्तौ जननी यायां चिकीतिरिक्तं नापेक्षितमस्ति सा च कृतिसाध्यता- ज्ञानसाध्या इच्छायाः स्वप्रकारप्रकारकधीसाध्यत्वनियमात् चिकीर्षा हि कृतिसाध्यत्वप्रकारिकेच्छा तत्र कृतिसाध्यत्वं प्रकारस्तमकारकं ज्ञानं चिकीर्षायां तद्धारा च प्रवृत्ती हे- तुः न त्विष्टसाधनताज्ञानं तत्र हेतुः कृत्यसाध्येपि चन्द्रम- ण्डलानयनादौ प्रवृन्सापत्तेः । ननु कृत्यसाध्यताज्ञानं प्र. स्वेच्छाधीनकृतिसाध्यत्वस्येव साध्यत्वात् । एवं च हेतावपि मस्कृति दिने त्यत्र स्वेच्छाधीनत्वं मत्कृतिविशेषणं देयम् अन्यथाऽन्येच्छानिमत्कृति- साध्य मदिष्टसाधने नान्तरीयकजलसंयोगादी व्यभिचारापत्तेः । एवं सति स्वेच्छाधीनमस्कृतिघटितहेवभागदेव श्रमे व्यभिचारवारणसम्भवाद् वि. शेष्यदलप्रयोजनं यद्यपि न सम्भवति तथापि नीलधूमादिबद्धत्वन्तरत्वा- ददोपः । एवमहमिदानातन कृतिसाध्यसन्ध्यावन्दनः द्विजातित्वे सति वि. हितसन्ध्याकालीनशौचादिमचादित्यनुमान यो दिनातित्वे सति विहित- सन्याकालीनशौचादिमान् स तत्कालीनकृतिसाध्यसन्ध्यापन्दन इति सा मान्यतो व्याप्तिरिति । नचैवंरीत्येष्टसाधनत्यहेतुकानुमानसम्भवोपपलं स्व- विशेषणवत्तामतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञान न सम्भवति इष्टसाधवत्वस्य या गनिष्ठत्वेन पुरुषविशेपणत्वाभावात् इच्छायाश्च पुरुपविशेषणत्वपि तस्या- लिहत्यासम्भवाद लिङ्गवटकत्वेपि पक्षे तद्वत्ताज्ञानार्वाहकत्वादिति वाच्य काम्यसाधनवाज्ञानस्यापि पक्षे यागादौ स्वविपयसाधनलरूपकामनासम्म न्धानात्मकत्वात् । वस्तुतस्तद्वत्ताज्ञानं तत्सम्बन्धज्ञानं तज्ज्ञानमेव वा न ·कारिकावळी, मुक्तावली, दिनकरी । तियन्धकमिति चेन्न तदभावापेक्षया कृतिसाध्यत्वज्ञानस्य लघुत्वात् नच दयोखे हेतुत्वं, गौखात् । ननु वन्मतेपि मधुविषसम्पृक्तान्नभोजने चैत्सवन्दने च प्रवृत्त्यापत्तिः का- र्यताजानस्य सत्वादिति चेन्न स्वविशपणवत्ताप्रतिसन्धा- नजन्यकार्यताजानस्य प्रवर्तकत्वात् । काम्ये हि पाकया- गादो कामनास्वविशेषणं ततश्च वलवदनिष्टाननुवन्धिका- तु पक्षोपि तत्रान्तबूत इति काम्यसाथनताजानस्यापि कामनासम्बन्धना नात्मकतया कामनाबानात्मकतया वानुपपत्यभावात् । ननु स्वविशेषणव- सामतिसन्धाननन्यकार्यताशनस्य प्रवर्तकत्वइष्टसाधनताज्ञानशून्यकाले पि पाके स्वषिशषणकृत्यादिघोटतहत्वन्तराद्यत्र कार्यतानुमितियथा पा का स्वेच्छाधीनमत्कृतिसाध्या श्रमादिभिन्नखे सति मत्कृतिव्यतिरेकायु- क्तव्यतिरेकमतियोगित्वात् यदा स्वेच्छाधीनमत्कृति विना ऽसत्वादिति त प्रापि पवृत्त्यापचिरत आह । काम्ये हीति । कामना यागपाकादिगोचरका मना । क्वचित्तथैव पाठः । तथा च स्वविशेषणेत्यत्र विशिप्य तादृशकाम नारूपमेव स्वविशेषणं वाच्य एवं विशेपरचमपि स्वविपयसाधनत्वरूपं वा यं तेन न स्वेच्छाधीनेत्यादिद्वितीयहेतुज्ञानजन्यकार्यतानुमितिस्यले प्रवृत्या पत्तिरिति भावः । ननु काम्यसाधनताज्ञानजन्यकार्यताज्ञानस्य प्रवर्तकले मधुविषसम्पृक्तान्न भोजने प्रवृत्त्यापचिरित्यत आह । ततश्च बलवदनिधेति । तथा च स्वविशेपणवणप्रतिसन्धाने बलवदनिष्टाननुबन्धित्वीवषयकत्वं विशेषणं देयमिति मावः । ननु तृप्तस्यापि भोजने प्रवृत्त्यापत्तिस्तस्याप्या तीतभोजनकामनाघटितलिङ्गजन्यकार्यताज्ञानसत्त्वादत आह । इप्तश्चेति । कामनायास्तदानीं पुरुषविशेपणत्वाभावादित्यर्थः । तथा च स्वविशेषणे त्यत्र तदानीतनत्वं विशेषण देयमिति भावः । ननु स्वेच्छाधीनपत्कृतिव्य तिरेकमयूक्तव्यतिरेकमतियोगित्वादिलिहाज्ञानजन्य कार्यताज्ञानात् सन्ध्या पन्दने प्रत्यापचिः कृमेरपि स्वविशेषणत्यादत आइ । नित्ये शौचादिक ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । म्यसाधनताजानेन कार्यताजानं ततश्च प्रवृत्तिः तृप्तश्च भो- जने न प्रवर्तते तदानीं कामनायाः पुरुषविशेषणलाभा- वात् निये च शौचादिकं पुरुषविशेषणं तेन शौचादिना- नाधीनकृतिसाध्यताजानात् तत्र प्रवृत्तिः । ननु तदपेक्षया लाघवेन बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनताविषयककार्यता ज्ञानत्वेनेव हेतुत्वमस्तु वलवदनिष्टाननुवन्धित्वं चेष्टोत्पत्ति- नान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वं बलबद्वेषविपयदुःखा- जनकत्वं वेति चेन्न इष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वयोर्युगपद्ज्ञा- मिति । आदिना विहिततत्कर्मकालस्य परिग्रहः न च कालस्य कथंपुर- पविशेषणत्वमिति वाच्यं स्ववृत्तिजीवनवत्त्वसम्बन्धेन तस्य पुरुषविशेषण- स्वात् विहितकालजीवित्वादेर्वादिपदेन ग्रहणाद सथा च नित्यगोपरप्रवृ. तिस्थले स्वविशेषणपदेन विशेष्यतत्कालीनशुचित्वादित्वरूपविशेषण- मेव ग्राममिति न पूर्वोक्तातिप्रसा इति भावः । नैयानिकः शकते । नन्दि- ति । तदपेक्षया क्लबदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनताज्ञानछन्यकृतिप्ता. ध्यतानानापेक्षया । लाघवेनेति । नियमादियटितनन्यत्वापेक्षया विषयत्व स्य लघुत्वादिति भावः । ननु वलवदनिष्टाजनकत्वज्ञानं न हेतुः क्वचि- बखापासप्ताध्ये बहुतरस्यापि दुःखस्याबलवत्वात् क्वचिदल्पस्य पळच- वादनुगतस्याबलवत्त्वस्य बलवत्त्वस्य दुर्वचत्वादित्यत आह । बलवदनि- शाननुबन्धित्वं चेति ।इयोत्पत्तीति । इत्पत्तिनान्तरीयकं यदुःख सद- पेक्षयातिरिक्तं यदुःख तदजनकत्वमित्यर्थः । एतेन मधुविषसम्पृक्तान्न- भोजने प्रवृत्त्यापत्तिरपास्ता । इष्टोत्पत्तिनान्तरीपकदुःखातिरिकस्प मरण. दुःखस्य तेन जननाद । अत्र के चित् सुखमात्रजनके कर्मणीयेत्पतिमान्त- रोपकदुःखमप्रसिद्धमिति तत्र प्रवृत्यभावमसङ्ग इति तदयुक्तम् कष्ट कति. न्यायेन सुखजनके कर्मणि दुःखननककत्लनियमेनाप्रसिद्ध्यभाषात् ।मिश्रा.

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तुमशक्यत्वात् साध्यत्वसाधनत्वयोर्विरोधित्वात् आसिद्धस्य हि साध्यत्वं सिद्धस्य च साधनवं नकमेकेनेकदा सि- धमसिद्धं चेति ज्ञायते तस्मात्कालभेदादुभयं ज्ञायतइति स्तिष्टोत्पत्त्यनान्तरीयकनरकदुःखाजनकत्वमुचस्यार्थ इति नामसिद्धिरि- त्याहः । नन्वेवं सति नरकमापनत्वेन प्रमिते परदाराधिगमनाठो रागीक- ख्यान प्रवर्तेत इष्टोत्पत्यनान्तरीपकनरकदुःखजनकत्वेन तस्य निश्चयादि. स्थत आह। पलवद्वेपेति । द्वषे च बलवस्व जातिविशेषः । अत एव रागा न्धस्य पदागम्यागमनादिजन्यदुःख न तादृशो द्वेपस्तदा तद्धतावपि प्रवृत्तिः। सा यत्वसाधनत्वयाविरोधमुपपाठयति । प्रसिद्धस्य हीति । आरक्षणवृत्ति स्वविशिष्टस्य पाकादेरित्यर्थः । सिदस्य अनायमणविशिष्टस्य । कृत्यव्यव हितोचरक्षणसम्बन्धित्वयदितस्य कृतिसाध्यत्वम्य पाकोत्पत्तिक्षणएवं पा कपत्तित्वात् कालान्तरभाव्योदनादिफलसायनत्वस्योदनाव्यवहितपूर्वक्षण- सम्बन्धित्वघटिनस्य चोत्पत्तिक्षणे पाकावृत्तित्वात् तयोरेकक्षणावच्छेदे- नैकत्रावृत्तित्वरूपविरोगादिति भावः । यद्यपि कालान्तरमाव्यो. दनाव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तितावच्छेदकर्मवत्त्वरूपमोदनसाधनत्वमाघक्षण वृ सित्वावशिष्टेपि पाके सम्भवतीति कथं विरोधस्तथापि स्वरूपयो ग्यामिद न फलोपधायकमिति ज्ञानात् प्रत्यनुदयेन फलोपधायकत्वरूपे प्रसाधनताज्ञानस्यैव संशयसाधारणस्प प्रवृत्तिकारणत्वं वाच्य पूर्वोत्तं फ लोपधायकत्वं चापक्षणविशिष्टे यागादौ न सम्भवतीति भावः । साध्याय सापनत्वयोविरोध व्युत्साय तयोरेकज्ञानविषयत्वं न सम्भवतीत्याह । न चैकमेकेनैकदति । अव्याप्यवृत्तिपदार्थस्य स्वस्वावच्छेदकानरगाहिज्ञानं न सम्भवति । मूले वृक्षः सयोगीत्येव प्रतीतः । तथा च साध्यवसाघनत्वयो रापि स्वस्त्रावच्छेदकासिद्धवासिदलविषयकमसिद्धः पाकः कृतिसाध्यः सि द्भश्च पाक इष्टसाधनमिति ज्ञान समूहालम्बनरूप वाच्यम् । तच न सम्भ ति सिद्धत्वासिद्धत्वज्ञानयोः परस्पर विरोधित्वादिसभिमानः । तस्मात् कालभेदादिति । न चेदानीमसिद्धः पाकः कृतिसा यः अग्ने च सिद्धः पाक इष्टसाधनमिति ज्ञानादेव प्रवृत्तिरस्त्विति वाच्यं इदानीन्तनाग्रेसनका ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। मेवम् लाघवेन बलवदनिशाननुबन्धीष्टसाधनवे सति कृ. तिसाध्यताज्ञानस्य तत्र हेतुत्वात् न च साध्यत्वसाधनत्व- योर्विरोधः यदा कदाचित् साध्यत्वसाधनत्वयोरविरोधादे- कदा साध्यत्वसाधनत्वयोश्चा ज्ञानात् । नव्यास्तु ममेदं कृ. तिसाध्यमिति ज्ञानंन प्रवर्तकमनागतेष्टस्यज्ञातुमशक्यत्ता- त् किं तु यादृशस्य पुंसः कृतिसाध्यं यदृष्टं तादृशत्वं स्व- लयोरननुगमात् । माणित्वस्यापि पुरुषविशेषणत्वेनाहमिदानीतनकृतिसाध्य- विपभक्षणः पाणित्वादित्याद्यनुमितिसम्भवाद्विपक्षणसाधारणं स्वर्शिप- णवत्तामतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञानमिति बलवदनिशाननुबन्धीष्टसाधनता शौचायन्यतरलिङ्गप्रतिसन्धानजन्यकार्यतावानं प्रवर्तकं वाच्यं तदपेक्षया पलवदनिशाननुबन्धीसायनताविषयककार्यताजानमतिलध्विति तदेव का म्पनित्यसाधारणकारणत्वेन कल्प्यतइत्यभिप्रायेण मामाकरमतं दूपयति- मैवमिति । साध्यवसायनत्वयाविरोधं दूषयति।नचेति । न हीत्यर्थः । य- दा कदाचिदिति। यत्किञ्चित्कालीनस्य साध्यत्वस्य यत्किञ्चित्कालीनेन साधनत्वेन विरोधाभावादित्यर्थः । तथा चैककालीनकृतिसाध्यत्वेष्टसाधन वयोर्विरोधोपि न क्षतिस्तथाझानस्यास्माभिः कारणत्वानङ्गीकारात् कि- न्नु निर्विशेषितयोः सामान्यतः कृतिसाध्यलेष्टसाधनलयोनिस्यैव हेतु साङ्गीकारादिति भावः । तादृशं च शान सम्भवतीत्याहुः । एकदति । इदं च शानान्वयिज्ञानाद् शानप्तम्भवाद मूलाधनवगाहिनोपिवृक्षः संयो- गीति शानस्यानुभविकतया अव्याप्यवृत्तानं स्वावच्छेदकविपयकमेवेति नियमे मानाभावान्न पूर्वोक्तदोष इति ध्येयम् । मामाकरानुपायिनवीनमत- माह । नव्यास्त्वति । शातुमशक्यत्वादिति । सामान्यलक्षणमत्यासत्यन हीकारे प्रत्यक्षस्य पक्षशानाभावेनानुमितेश्वासम्भवादिति भावः । तदभा वान् यादशस्य पुंसः कृतिसाध्यं यदृषं ताशत्वज्ञानाभावात् । नन्विष्ट- साधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिजनकत्वे भावियौवराज्येपत्त्यापनिरत माह । इदं तु बोध्यमिति । इएसाधनत्वादीत्यत्रादिपदोपगृहीतस्यदानान्न नकृतिसाध्य ।

·४०८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । स्य प्रतिसन्धाय तत्र प्रवर्तते तेनोदनकामस्य तत्साधन- ताज्ञानवतस्तदुपकरणवतः पाकः कृतिसाध्यः तादृशश्चा हमिति प्रतिसन्धाय पाके प्रवर्ततइयाहुः । तन्न स्वकल्सि- तलिप्यादिप्रवृत्ती योवने कामोद्देदादिना सम्भोगादो च तदभावात् । इदं तु बोध्यम् इदानीन्तनेष्टसाधनलादिज्ञानं प्रवर्तकम् । तेन भावि योवराज्ये वालस्य न प्रवृत्ति- त- दानी कृतिसाध्यत्वानानात् । एवं तृप्तश्च भोजने न प्रव- तते तदानीमिष्टसाधनवाजानात् । प्रवर्तते च रोपपित- वयटककृताविदानीन्तनत्वविशेषणस्य प्रयोजनमाह । तेन भावीति । इष्ट साधनत्वघटकेच्छाया तद्विशेषणस्य प्रयोजनमाह । एव तृप्त इति । बलवद नित्यत्र बलवद्वेपे वद्विशेपणमयोजनमाह । प्रवर्तते चति । प्रवृत्ती प्रवृत्ते पूर्व नरकसाधनत्वज्ञानादिति नरकरूपलवदनिष्टसाधनत्वज्ञानादित्यर्थः। उत्कटरागादिनेति । अगम्यागमनादिसुखे उत्कटरागदिनेत्यानरकति । घलवदनिप्टेत्यर्थः । तिरोधानात् अनुत्पादनात् । तादृशमुखे उत्कटरागस वेऽगम्यागमनजन्यनरके वलवद्वेषानुदपादीत भाव । प्रवृत्तिरूपति । तिसाध्यताज्ञानमित्यत्र प्रवृत्तित्वेन कृतेः प्रवेश इत्यर्थः । स्वेच्छाधीनक तिसाध्यतानानस्य हेतुत्वमदिमणिकृन्मपि स्वेच्छाधीनत्व कृतिविशे पण प्रवृत्तिरूपकृतिलाभायैवेति भावः । इत्यं च तदन्यापारीभूतेच्छापि वृत्तिसाध्यत्वभकारिका बोध्या ज्ञानेच्छयोः समानप्रकारकत्वेन हेनुहेतुम द्भादिति । तेन प्रवृत्तिप्रवेशेन । प्राणपञ्चकसञ्चार न प्रवृचिरिति । नचा णानामतीन्द्रिपतयोपादानप्रत्यक्षाभावादेव न प्राणोपादानकसञ्चारसा ध्यकप्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्य प्राणवहनाद्युपादानकमाणसञ्चारसाध्यक प्रवृत्त्यापत्तिवारणायैव प्रवृत्तिसा पताज्ञानहेतुत्वागीकारात् यद्यपि प्राण सञ्चारावृत्तिविशेष्यतासम्बन्धेन कृतिसाध्यताज्ञानहेतुत्वाद्गीकारादेव त ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । चित्तो विषादिभक्षणे तद्वानी बलवदनिष्टानुवन्धित्वज्ञाना- त् नचास्तिकस्यागम्यागमनशत्रुवधादिप्रवृत्तौ कथं वलव- दनिष्टाननुबन्धित्वबुद्धिर्नरकसाधनत्वज्ञानादिति-वाव्यं उ- कटरागादिना नरकसाधनताधीतिरोधानात् । वृष्ट्यादौ तु कृतिसाध्यताजानाभावान्न चिकीर्पणवृत्ती किं विष्टसा- धनताजानादिच्छामात्रम् । कृतिश्च प्रवृत्तिरूपा बोध्या। तेन जीवनयोनियनसाध्ये प्राणपञ्चकसञ्चारे न प्रवृत्तिः । इत्थं च प्रवर्तकत्वानुरोधादिधेरपीष्टसाधनत्वादिकमेवार्थः । इत्थं च विश्वजिता यजेतेसादौ यत्र फलं न श्रूयते तत्रा- पि खर्गः फलं कल्प्यते । नन्वहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्या- थाप्रवृत्तिवारण सम्भवति तथापि घटादौ जीवनयोनियत्नसाध्यत्वभ्रमात मवृत्यापत्तिवारणाय प्रवृत्तिसाध्यत्वज्ञानत्वेन हेतुत्वमावश्यकमिति ध्येयम् । एतेन प्राणसञ्चारे प्रवृत्तिवारणाय प्रवृत्तिसाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वेपि प्रवृ त्तिसाध्यत्वभ्रमात् प्राणसञ्चारे प्रवृत्त्यापत्तिर्दुरेत्यपास्तम् । नच प्रवृत्ति साध्यताज्ञानस्य हेतुत्वेपि भोजननान्तरीयके श्रमे साध्यतया प्रवृत्त्यापत्ति दुर्वाति वाच्यं तादृशश्रमे चिकीविरहादेव प्रवृत्त्यनुत्पत्तेः तन चिकीर्पा विरहश्च श्रमस्य दुःखरूपतया दुःखत्वज्ञानस्येच्छाप्रतिरन्धकतयेच्छासा मान्यसामग्री विरहादेव एतेन नान्तरीयकश्रमे प्रवृत्त्यापत्तिधारणाय स्वेच्छा धीनकृतिसाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वं वाध्यमिति मणिकृन्मतमपास्तम् । नच मुखे प्रवृत्तिसाध्यताज्ञानेच्छयोः सत्वात् तत्र साध्यताख्यविषयतासम्ब चन प्रवृत्त्यापनिरिति वाच्यं साध्यतया प्रवृत्ति प्रति फलत्वज्ञानस्य प्रतिब न्धकला । वस्तुतस्तु तत्तद्धर्मान्यवृत्तिपयतासम्बन्धन ज्ञान प्रति तत्तद्ध मभेदस्य हेतुतायास्तत्रतत्र व्यवस्थापितत्वात् तत्र च कार्यतावच्छडर काटा ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । दाविष्टानुत्पत्तेः प्रवृत्तिः कथं नचार्थवादिकं ब्रह्मलोकादि प्रत्यवायाभावो वा फलमिति वाच्यं तथा सति काम्यत्वे नित्यत्वहान्यापत्तेः कामनाभावे चाकरणापत्तेः । इत्थं व यत्र फलश्रुतिस्तत्रार्थवादमात्रमिति चेन्न ग्रहणश्राद्धादो नित्यत्वनैमित्तिकत्वयोखि निसत्वकाम्यत्वयोरप्यविरोधात न च कामनाभावे करणतापत्तिः त्रिकालस्तवपागदावि- ज्ञानत्वस्याने गुणत्वमेव निवेशनीयम् । एवं च मुखत्वान्यवृत्तिविषयतास म्बन्धेन गुणत्वस्य कृतिसा यतादानजन्यतावच्छेदकीभूतं यत्साध्यताख्य विषयतासम्बन्येन प्रवृत्तित्व तव्यापकतया तदवच्छिन्नजनकसुखत्वमेदस्य सुखत्वे ऽभावादेव न तत्र साध्यतया प्रवृत्त्यापत्तिः व्याप्यधर्मावच्छिन्नन नकसामग्रया फलजनने व्यापकधर्मावरिछन्नजनकसामग्रथा अपेक्षितत्वाद अनयैव च रीत्या माणसञ्चारत्वे अमत्वे च साध्यताख्यविषयतावच्छेदकता सम्बन्धन प्रवृत्तिवारणं बोध्यम्।एतदेवहदि निधाय पाणसञ्चारस्यपूवृत्ययो ग्यत्वादेव न तत्रवृत्तिरिति मिरमिहितमिति दिवाइयंचति । प्रवृत्ति पूतीष्ट साधनत्वादिधियो हेतुत्वे चेत्यर्थ । इष्टसाघनत्वादीत्यादिना बलवदनिष्टाननु बन्धित्वकृतिसाध्यत्वयोः परिपूहः। अत्र चनिष्फले पूवृत्त्यभावादिष्टसाधनत्व स्पेष्टसाधनेपि मथविषसम्पृक्तानभोजनेऽपूवृत्तबलदनिष्टाननुवन्धित्वस्य कृत्य साध्ये सुमेरुपाङ्गाहरणादावपूवृत्ते कृतिसाध्यत्वस्य च ज्ञान प्रवृत्तिहेतुः तच्च विधित इतीष्टसाधनत्यादिक विध्पर्थ इति भावः । ननु भावियौवराज्या दौ रोारणायेदानीन्तनकृतिसाध्यताज्ञानादेः पूवर्तकत्व वाच्य तच्च न विधिवाक्यात् ततः शक्यकृतिसाध्यत्वेश्सायनत्वपूकारकज्ञानस्पैवोत्पत्तरि ति कथ पूर्त ज्ञान विधित इति । अत्र वदन्ति, न विधिः साक्षात् पू वर्तक ज्ञानमुत्पादयति किं तु विधिवाक्यादिष्टसाधनले कृतिसाध्यत्वे चावगने किमिटमित्याकाइनाया स्वर्गकामादिपदसमभिव्याहारात् स्वर्ग साधनामीत ज्ञानमानुमानिक मानस बोत्पद्यत अन्यथा विशेषरूपेण फ ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । लज्ञानाभावात् प्रवृत्त्यनुपपत्तेः एवमिदानीतनत्तान्तविण कृतिसाध्यत्वा. दिशानमनुमानादिति । अत एवोकं मणिकृतापि एवं विधिजन्यमानजन्य मानमवर्तकामिति । अत्र भदृपादालोके प्रवृत्रियास्वेच्छाधीना परमेरणाज- न्या च । वाचायां मवर्तनापा अनुपयागोप द्वितीयमवृत्तौ सा प्रयोजिका आचार्यमेरणयेदं करोमीति व्यवहारात् । प्रवर्तना च प्रवर्तयितुः प्रवृश्यनु- फूलव्यापारविशेषः स च चेतनस्याभिप्राय एव अचेतनस्य तु वेदस्याभि- धानामकः कश्चिच्छन्दसमवेतः तया चाचार्याभिप्रायज्ञानाच्या शिष्यः प्रवर्तते तथाभिधानानाद्विधिस्थल प्रवृत्तिरिति । सैव लिडर्थः सैव च श- ब्दभावना लिड्त्वांशेनोच्यत । अर्थभावना त्वाख्यतत्वांशेन तदुक्तम् "अ- भिर्धा भावनामाहुरन्यामेव लिडादयः । अर्यात्मभावना त्वन्या सर्वाख्या. तस्य गोचर"इति । अमिधा शन्दः तनिष्ठा भावनाऽभिधाभावना अर्थो यागादिरात्मा वा अर्थात्मकत्वं चायगोचरत्वमाथितत्वं वा तया च या- गागोचरात्माधिता प्रवृतिरथभावना अत्र च शब्दभावनाया अर्थभावने- व मान्गा अर्थभावनायाश्च फलं स्वर्गादीति षोध्यं तदुक्तम् "लिडो ऽभि- था सैव च शब्दभावना भाव्या च तस्याः पुरुषप्रवृत्तिः । सम्बन्धबोधः करणं सदीयं रोचना चागतयोपयुज्यते" इति । अस्याः लिकोऽभिया वाच्या तस्याः किं भाव्यमित्याकाक्षायामुक्तं भाज्या च तस्या इति । केन भाव्या इत्याकाङ्झायो सम्बन्धेति । सम्बन्धोधः लिभादिपदाक्तिमान तत्रालस्येन निवर्तमान पुरुषस्तुनिरुतेनयतीति सा सहकारिणीत्याई प्ररो- चनेतीति वदन्ति । तन्न लोके स्वेच्छाधीनप्रवृत्तौ इष्टसाधनताज्ञानस्य हेतुत्वेनालमत्वादन्यत्रापि प्रवृतौ तदेव हेनुरस्तु किमतिरिक्तमवर्तनानान- स्यातिरिकहेतुत्वेन । अत एव वेदपि न प्रवर्तनाजानं हेतुः शब्दशक्तिभिः मायामभिपापां मानाभावाच । अत एव मण्डनमिश्राः 'पुंसनिष्टाम्युपाय- त्वात् क्रियास्वन्यः मवर्चकः पवृत्तिहेतुधर्म च प्रवदात मवर्तना"मित्या- दिना प्रवृत्त्पनुकूलत्वेनेएसाधनत्वमेव प्रवर्चनेत्युक्तवन्तः । नन्वेवं विश्वजि- ता यजेतेत्यादौ फलाश्रवणेनेष्टसाधनताशनाभावात् प्रवृत्तिन स्यादत आ. हाइत्यं चेति । इसापनत्वादेविंध्यर्थत्वे चेत्यर्थ । ननु नित्य सन्ध्योपा सनादौ फलामावानेष्टसाधनत्वज्ञानं मवर्तकं न वा तद्विपयो विध्यर्थ इत्य भिमायेण शइते । मन्विति । नचार्थवाटिकमिति "सम्भ्यामुपासते ये तु स ·५०२ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । व कामनासद्भावस्यैव कल्पनात् न तु वेदवोधितकार्यता- ज्ञानात् प्रवृसिरिति सम्भवति स्वेष्टसाधनलमविज्ञाय ता. दृशकार्यताज्ञानसहस्रेणापि प्रवृत्तेरसम्भवात् । यद्यपि प- सत भसितग्रताः । विधनपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातन,,मित्यर्यवाद पोधितमिपर्यः । नित्यत्वहान्यापत्तेरिति । नित्यत्वकाम्यत्वयोर्विरोध इत्य मिमानः । ननु तयोविरोपित्वे मानाभावः अहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्यादि श्रुतिसम्भ्यामुपासतइत्पर्पवादयोरेकवाक्यतापलेन तत्कालनीविफलकामस्प सम्बलिताधिकारः कल्प्यते इत्यत आह । कामनामाइति । अकरणाप तरिति । अकरणे प्रत्यवायानुत्पत्त्यापत्तेरित्यर्यः । कामनारूपाधिकारामा वादनधिकृताकरणस्य प्रत्यवायजनकत्वामावादिति भावः । ननु तथापि नित्यस्थलीयफलभुतपर्थ्यमित्साशङ्कथार्थवादतया स्तुतिमात्रे तात्पर्य क स्प्यतइत्याह । इत्थं चेति । कल्पनादिति । इदमुपलक्षणअर्थवादोपस्थितका मनाया अधिकारत्वेपि अकुर्वन् विहित कत्यादिना शौचे सति विहिता ननुष्ठानस्य प्रत्यवायजनकत्वबोधनात् कामनासम्बलितस्य शुचित्वादेनी धिकारच किं तु नित्यस्थले फलकापनाशुचित्वाधारधिकारयोः सम्बल न तथा च कामनाविरहेपि शुचित्वादिरूपाधिकारसत्त्वात् तदा सन्ध्याघ करणस्य प्रत्यवायजनकसमेव कामनाया अधिकारत्वेपि तदधिकारवतः शौचादिविरहिणः सन्ध्याकरणस्य प्रत्यवायजनकत्व न कल्प्यते शुचि तत्कालजीवित्वरूपाधिकारैकदेशवतोयकरणे प्रत्यवायजनकत्व कल्प्य से न सम्बलिताधिकारत्वेपि क्षतिविरहाचेत्यपि द्रव्यम् । एतेन तत्र नि यमेन फलकामनासत्ये मानामावपि न क्षतिरिति सूचितम् । ननु नित्यगो चरमवृत्ताविष्टसाधनतानान कारणमेव नेत्यनेनैवोपपत्तौ किमर्य नित्यस्या पि काम्वत्व कल्पनीयमत आह । न विति। स्वेष्टसाधनस्वामिति । अन्व यव्यतिरेकाम्यांमवृत्ति वावन्छिन्नमतीष्टसाधनताशानस्य हेतुत्वादिति भावः । अत एव कुसमाजलौसन्ध्योपासनमफलमपिक्रियते वेदबोधित लादित्याश क्य गुरुमतमतन्न गुरोर्मतमित्याभिधायवोपेक्षितमाचार्य । यसपण्डापूर्वस्वतः ·कारिकावली, पुक्तावली, दिनकरी । ण्डापूर्व फलमिति तदपि न कामनाभावे करणतापत्चेस्तो ल्यात् कामनाकल्पने त्वार्थवादिकं फलमेव रात्रिसत्रन्या यात् कल्प्यताम् अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेः तेनानुत्पत्ति प्र सवायस्यान्ये मन्यन्ते । एवं “सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः। विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम्" एवं “दद्यादहरहः श्राद्धं पितृभ्यः प्रीतिमावहन्” इति प्री' सात्मकमेव फलमस्तु । न च पितृप्रीतिः कथं फलं व्यधि' करणत्वादिति वाच्यं गयाश्राद्धादाविवोद्देश्यत्वसम्बन्धेनै व फलजनकत्वस्य कचित्कल्पनात् । अत एवोक्तं शास्त्र' दर्शितं फलमनुष्ठानकरीत्युत्सर्ग इति । पितॄणां मुक्तत्वे तु स्वस्य स्वर्गादिफलं यावन्नित्यनैमित्तिकानुष्ठानस्य सा' मान्यतः स्वर्गजनकत्वात् पण्डापूर्वार्थ प्रवृत्तिश्च न सम्भ' वति न हि तत्सुखदुःखाभाववत्स्वतः पुरुषार्थः न वा त प्रयोजनं नित्यस्य कर्मणइतिमाभाकरमतं तदपिदूषयति। यदपीति । कामना- मावेषण्टापूर्वात्मकफलकामनामावे। रात्रिसत्रन्यायादिति।यथा हि रात्रिसत्र शब्दवाच्यानांज्योतिर्गौरित्यादिवाक्योत्पनकर्मणां फलजिज्ञासायामत्यन्ता श्रुतस्वर्गादिकल्पने गौरवाद्विश्वजिन्यायापवादेन प्रतितिष्ठन्तीह पाय एता- रात्रीरुपयन्तीत्यर्थवादश्रुतौ प्रतिष्ठेव फलमिति सिद्धान्तितं तथाषाप्यायवादि करह्मलोक एव फलं लायवादित्यर्थः । अन्यथा फलाभावे । तेन आर्य वादिकफलकल्पने लाघवेन । तत्र वमार्थवादिकं फलं दर्शयति अनुत्प त्तिमित्यादिना । अत एव पितृप्रीतेः श्रादफलत्वादेव । उत्सर्ग इति । श्रादादिफलस्य कर्तुमात्रगतत्वे तु व्यभिचाराभारानियम एव स्यादिति भावः । पण्डापूर्वस्वीकारोपि तत्साधनताज्ञानस्य मवर्तकावं न सम्मवती- .

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । साधनं प्रत्यवायानुत्पत्तो कयं प्रवृत्तिरिति चेदित्यम् यथा हि निसे कृते प्रत्यवायाभावस्तिष्ठति तदभावे तदभावः । एवं प्रत्यवायाभावसत्त्वे दुःखप्रागभावसत्त्वं तदभावे तद भाव इति योगक्षेमसाधारणकारणताया दु:खपागभावं प्र सपि सुवचत्वात् । एवमेव प्रायश्चित्तस्यापि दुःखप्रागभा' वहेतुत्वमिति । ननु न कलङ्गं भक्षयेदित्यत्र विध्यधैं कथं नार्यान्वयः इष्टसाधनत्वाभावस्य कृतिसाध्यत्वाभावस्य च बोधयितुमशक्यत्वादिति चेन्न तत्र वाधादिष्टसाधनत्वं कृ त्याह । पण्डापूर्वार्थपिति । न वा तत्सायनमिति । तया चेच्छाविपयत्वा भादैन फललामावाम तत्साधनताज्ञानं प्रवर्तकमिति भावः । ननु सन्म- तेपि प्रत्यवापानुत्पत्ते कथ फलन्व स्वतः पुरपार्थत्वाभावात् न या दुःखा नुत्पत्तिरूपपुरुषार्यसाधनत्वेन तत्रेच्छाविषयत्व दुःखानुत्पचेः भागभाव रूपायास्तदजन्यत्वादित्याशय परिहरति । प्रत्यवायेत्यादिना । अनुत्प चावित्युद्देश्यत्वं सप्तम्यर्थः । कय प्रवृत्तिरिति । पूर्वोक्तरीत्या प्रत्यवाया नुत्पत्तेः फलत्वाभावेन तरसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्त्यहेतुत्वात् सन्यानन्द नादी प्रवृत्तिरित्यर्थ । प्रत्यवायाभावः प्रत्यवायप्रागभावः । तदभावे स ध्यावन्दनादिनित्याभावे । तदभावः प्रत्यवायाभावस्थामावः । सदभावे प्रत्यत्रापामावस्याभावे । तदभावः दुःखमागमावाभावो दुःखरूपः । यो गक्षेमसाधारणेति । योगो ऽमाप्तस्य प्राप्तिः । क्षेपःसिद्धस्य सरक्षणम्। म कृति प्रतीष्टसापनताज्ञानस्य हेतुतापां साधनतायाः क्षेपसाधारण्या एवं प्रविष्टत्वादिति भावः । प्रागभावस्य प्रतियोगिविकल्पप्रासेन फलत्वास म्भवाद् प्रत्यवायात्यन्ताभाव एव नित्यस्य फल स्वरूपसम्बन्धविशेषा स्मकक्षेपसाधारणजन्यवाया अत्यन्ताभावे सत्वादिति तु नव्याः। एवमेय योगक्षेमसाधारणमेव । ननु न कलजमित्यत्र कलजभक्षणाभाव इष्टसा घनमित्पन्वयबोधाभ्युपगमे पाचकाभाषादित्यत आह । विभ्यर्थे कय नम ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। ५०५ तिसाध्यत्वं च न विध्यर्थः किं तु बलवदनिष्टाननुबन्धित्व- मात्रं तदभावश्च नबा बोध्यते । अथ वा बलबदनिष्टान- नुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वे सति कृतिसाध्यत्वं विध्यर्थः तदभावश्च नत्रा बोध्यमानो विशिष्टाभावो विशेष्यवति, विशेषणाभाचे विश्राम्यति । ननु श्येनेनाभिचरन् यजेते- सादौ कथं बलवदनिष्टाननुवन्धित्वमर्थः श्येनस्य मरणा- नुकूलव्यापारस्य हिंसात्वेन नरकसाधनत्वात् न च वैध- लान्न निषेध इति वाच्यं अभिचारे प्रायश्चित्तोपदेशात् न च मरणानुकूलव्यापारमात्रं यदि हिंसा तदा खड्गकारस्य थेति । विध्यर्थनअर्ययोः कथमन्वयः विध्यर्थेपसाधनलाधन्वितनमर्थस्या- भावस्य कलजभक्षणे कथमन्वय इत्यर्थः । अशक्यत्वादिति । कलज- भक्षणे तस्य बाधादिति भावः । वलवदनिष्टाननुवन्धित्वमात्रमिति । विधेः कृतिसाध्यवादिष त्रिपु शक्तिस्वीकारेण कचित्कस्यचित् कचित्कस्यचि- द्विध्ययस्प बोधस्वीकारादिति भावः । प्रति मति कृतिसाध्यत्वविशिष्ट- वलवदनिष्टाननुबन्धितविशिष्टसाधनत्वज्ञानत्वेनैकस्यैव हेतुत्वं लाघवाम तु कृतसाध्यत्वादिप्रत्येकविषयकमानत्वेन गौरवादतो विधैरपि विशिष्ट- मेव शक्यं वाच्यम् । एवं च निघस्यले विशिष्टामावो विधिसमभिन्या- हतनया योध्यते इत्यभिप्रायवानाइ अथ वैति । विशेषणाभावे विश्राम्य- सीति । एवं चैटसाधनत्वादिमति कलम्जभक्षणादौ विशिष्यभावो वोध्य- मानो क्लवदनिष्टाननुबन्धित्वाभावे पर्यवस्यतीति भावः । विशिष्टस्य वि- ध्यर्यत्वे श्येने बलवदनिधाननुबन्धित्वरूपविशेषणाधाकयं विशिष्टस्य विध्यर्वस्य बोध इत्याशङ्कते । ननु श्येनेनेति । श्येनेति कर्मनामधेयं अभि- घरन् वैरिमारणं कामयन् । कथामिति । श्येने तस्स बाधितत्वादिति भा. पः । अर्थः विधिमन्यवोधविषयः । वैधत्वान निषेध इतीति । यत्रीयप- ।

·५०६ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । कूपकर्तुश्च हिंसकत्वापत्तिर्गललमान्नभक्षणजन्यमरणे आ- त्मवधित्वापत्तिश्चेति वाच्यं मरणोद्देश्यकत्वस्यापि विशेष णत्वात् । अन्योद्देश्यकक्षिप्तनाराचहतब्राह्मणस्य तु वाचनि- कं प्रायश्चित्तमिति चेन्न श्येनवारणायादृष्टादारकत्वेन वि- शेषणात् । अत एव काशीमरणार्थ कृतशिवपूजादेरपि न हिंसात्वम् न च साक्षान्मरणजनकस्यैव हि हिंसालं श्ये- नस्तु न तथा किन्तु तन्जन्यापूर्वमिति वाच्यं खड्गाघाते. न ब्राह्मणे व्रणपाकपरम्परया मृते हिंसात्वानापत्तेः । केचि- पालम्भनानुरोधेन मा हिंस्यादिति निषेधस्य वैधहिसतरहिंसापरयादि- ति भावः । अभिचारइति । तया "चाभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छH पोदतीति" वत्र मायश्चित्तोपदेशवपापच्या निषेधविधेस्तदतिरिकपरत्वं न सम्भवतीति भावः। नचैव यत्रीयपशुहिंसाया अपि प्रत्यवायजनक त्वापत्तिरिति वाघ्यं अनुपदिष्टप्रायश्चिसहिंसेतरहिंसापरत्वान्मा हिंस्या- दिति निषेपविधेरिते साक्षान्मरणानुमूलव्यापार एव हिसा न हि श्ये- नस्तथेति मा हिंस्यादिति निषेधाविषयत्वादस्त्येव बलवदनिधाननुबन्धि त्वमित्यभिप्रायेण साक्षात् परम्परासाधारणमरणानुकूलव्यापारमात्रस्य हि- सात्वे दोपमाह । मरणोनुकूलव्यापारमात्र यदि हिंसा तदेति । साक्षाद परम्परासाधारणः सर्वोपि व्यापारो यदि हिंसा तदेत्यर्थः । ननु मरणो द्देश्यकत्वनिवेशे ऽन्योद्देशेन प्रक्षिप्तनाराचेन यत्र ब्राह्मणमृतिस्तन प्राय: श्चित्तं न स्यात् तस्य हिंसात्वाभावेन मा हिंस्यादिति निपेयाविषयत्वा- दत आह । अन्योद्देश्यकेति । वाचनिकमिति । न तु माहिस्यादिति निषेधविप यतयति भावः। अदृशद्वारकत्वेनेति श्येनस्यादृष्टाद्वारैव वैरिमरणसापनत्वा दितिभावः। नन्वस्तु श्येनस्य हिंसावं किमयाद्वारकत्वाविशेषणेनेत्यत आह। अतएवति । अदृष्टाद्वारकत्वविशेषणादेवेत्यर्थः। न हिंसातमिति । तथा च ता ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तु श्येनस्य हिंसाफलं न तु मरणं तेन श्येनजन्यखड्गा. घाता दिरूपा हिंसाभिचारपदार्थस्तस्य च पापजनकत्वम् अतः श्येनस्य वैधत्वात् पापाजनकत्वेपि अग्रिमपापं प्रति- दृशशिवपूजनादेहिसावधारणायावश्यकेनादृष्टाद्वारकत्वविशेषणेन श्येन- स्यापि हिंसात्ववारणमिति भावः । ननु साक्षान्मरणजनकत्वविशेषणादेव ता- दृशशिवपूजनश्यनादेरिणे किमदृशाद्वारकत्वेन गुरुविशेपणेनेति तटस्थः शकते। नच साक्षादिति । अदृष्टाद्वारकत्वविशेषणं विनैव श्येने वलवद- निशाननुवन्धित्वमुपपादयतां मतमाह । केचित्विति । हिंसाफलमिति । साक्षान्मरणफलको व्यापारः फलमित्यर्थ । तस्य खड्गाभिघातादेः । पा. पजनकत्वमिति । अभिचारमहीनं चेत्यादिनाभिचारस्य पापजनकत्वबोध- नात् साक्षान्मरणजनकव्यापारस्यैवाभिचारपदार्यत्वादिति भावः । नच पू वै नचेत्यादिना साक्षन्मरणजनकव्यापारस्यैव हिंसात्वमित्याशङ्कितत्वात् तेन पौनरुक्तयामति वाच्यं पूर्व साक्षान्मरणजनकस्य श्येनजन्यापूर्वस्य हिं- सात्वमाशाहतमिह च तथाभूतस्य खड्गाभिघातादेरिति भेदात् नचादिप- देन श्येनजन्यापूर्वस्य तथाभूतस्य ग्रहणात् कथं भेद इति वाच्यं श्येनज- न्यापूर्वस्यैतन्मते खड्गाभियातं प्रत्येव व्यापारतया तस्य मरणजनकत्वा- भावात् न च साक्षान्मरणजनकन्यापारस्य हिंसात्वे खड्गाघातेन ब्राह्म- गेवणपाकपरम्परया मृते हिंसात्वानुपपचिस्तदवस्यैवेति वाच्यं तत्र खड्- गपातायुत्तरमेव सन्निपातादिदोपस्योत्पत्या मरणं प्रति तस्य व्यापार- तया व्यापारण व्यवधानासम्भवात् कुतस्तास्तिकानां श्येने न मत्ति रत आह । अग्निमेति । तथा च पातकमयोजकत्वान तत्रास्तिकानां प्रीत्त- रिति भावः । अत्र नव्याः मास्तु श्येनस्य मा हिंस्यादिति निपेयविपयलं तथाप्यभिचारतया पापजनकत्वं सर्वसंमतम् अभिचारस्योपपातकमध्ये मनुना परिगणितत्वादिति कयं तस्य घलवदनिष्टाननुवन्धित्तम् । यचोक्तं श्येनजन्यखड्गाभिघातादेरेवाभिचारतया पापजनकत्वं न श्येनस्पति त. दपि न अभिचारमहिनं चेत्यनाभिचारपदेन नजनकश्यनादग्रहणादन्यथा प्रत्यभिचारेण यत्र न खड्गयातायुत्पत्तिस्तत्र प्रायश्चित्रं न स्यात् । ए.

·कारिकावली, मुक्तापली, दिनकरी। यमपि श्येने पापप्रपोजकतपा वलवदनिष्टाप्रयोनकत्तापपादनस्याशक्य- त्याच प्रवृत्ति प्रति बलबदनिणयोनकलज्ञानस्व जनकतया तदिषय स्यैव विपर्यत्वाद् तथा च श्यनस्य यलबदनिधाननुवन्मित्वमुपपाय वि. धेलबदनियननुवन्धित्वविशिष्टसाधनत्वविशिकविसाध्यवे शतिरयु- क्ता किं सु त्रिपु शकिप्रयं स्त्रीकत्य कचित् कस्य चिक्त्वचित् कस्य चि दर्यस्य धोध इत्यङ्गीकरणीयम् । श्येनेनेत्यादी तु बलवदनिधाननुवन्धि- त्वस्य पोधो न भवत्येव पर विष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वयोरेवेति किं च विशेषणविशेष्यभारे विनिगमनाविरहेणापि विशिए शक्तिर्न युक्ता न च प्रत्येकं शक्किं स्वीकृत्य कचित् कस्य निदर्थस्य वोधोपगमे नियामकाभाव इति वाच्यं तात्पर्यस्यैव नियामकत्वात् प्रत्येकशक्तिपक्षे ऽगम्यं गच्छदि त्यादिवाक्यानापिएसाधनत्वादिप्रमाननकतया प्रामाण्यापतिरित्यपि न इशापत्तेः तत्रामामाण्यव्यवहारस्तु कदाचिदलबदनिष्टाननुवन्धित्वभ्रमनन कावनिबन्धनः नच बलवदनिष्टाननुपन्धित्व सतीएसाधनले सति कृति- साध्यः पाक इत्येव वोधो न तु कृतिसाम्यत्वे सतीत्यादिरूप इति विभि एशक्तिपक्षेपि न विनिगमनाविरह इति वाच्यं तथैव पोधो नान्यपेत्यस्प शपपनिर्गेयत्वात् तस्मामलवदनिष्टाननुवन्धित्वादिषु प्रत्यकं शक्तिरिति म. यमकल्प एव युक्तः तत्रापि बलवदनिणननुषयित्वं नार्यः । मागादिन न्यनान्तरीपकदुःखस्यापि यदा कदाचित् यस्य कस्य चिदलवद्वेषविष यतया यनेतेत्यादीनाममामाण्यापतेः । न कलञपित्यादिनिधविधिषद श्वमेधैन न यजेतेत्यादीनामपि प्रामाण्यापत्तेश्य । अश्वमेयादौ यदा यः पुरुष प्रवर्तमे तत्कालीनतत्पुरुषोयालयद्वेषविपयाजनकत्वमर्थ इति न स व कालभेदन पुरुषमैदैन च विधिशक्तिकल्पने गौरवात् कालविशेषपुरुप विशपाणां विशिप्य ज्ञातुमशक्यतया कालविशेषपुरुपविशेषान्तीरेण श केर्दुहत्वाच । नाश्वमेधेन यतेत्यादिनिपेधविधियन्न कलनं भक्षयदि त्यादिनिषेधविधीनामप्रामाण्यापत्तैश्च । तत्र यदायः पुरुष प्रवर्तते तत्का लीनतत्पुरुषीयवलवद्वेषविपयाजनकत्वस्य तत्रापि सत्त्वात् किं तु वैदिक विधेः पापाजनकत्वमर्थः तदभाष एव न कलज भक्षयेदित्यादी नशा घोध्यते शाक न मुजीतेत्यादिवाक्यस्य सामाग्यनिहाय रोगाजनकत्व पप्पधः । एव पुप्यनाद्वहन्त्रैः पर्वतमाराहदित्यायपि तदानिशाजनक ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी 1 सन्धाय सन्तो न प्रवर्तन्ते इत्याहुः । आचार्यास्तु आता- भिप्रायो विध्यर्थः पाकं कुर्या इत्यादावाज्ञादिरूपेच्छावाचिः त्ववत् लिंमात्रस्येच्छावाचित्वं लाघवात् । एवं च स्वर्ग- कामो यजेतत्यादी यागः स्वर्गकामकृतिसाध्यतया आप्ते- ट इत्यर्थः । ततश्चाप्तेष्टत्वेनेष्टसाधनत्वादिकमनुमाय प्रवर्त- ते कलञ्जभक्षणे तदभावान प्रवर्तते । यस्तु वंदे पौरुषेय- त्वं नाभ्युपेति तं प्रति विधिरेख तावद्दर्भ इस श्रुतिकुमार्याः घुयोगे मानम् । नच कर्चस्मरणं बाधकं कपिलकणादादि- त्वपर्यो पोध्यः नच शसथानन्त्य नरकवरोगवाढीनां द्वैपविषयतावच्छेद- कत्वेनोपलक्षणीभूतेनानुगमय्य वच्छिन्नमतियोगिताकाभावकूटे एकश- कषभ्युपगमा रोगायजनकत्वादी लौकिकलिने लक्षणाभ्युपगमादेति वद. न्ति । विध्यर्थश्चाप्ताभिप्रायः स च स्वेष्टसाधनतानुमापक इष्टसापताज्ञानं य मञ्चकमित्युदयनाचार्यमतमाह। आचार्यास्त्विति । इत्यादावित्यादिना पाकं फुर्यामित्युत्तमपुरुषपरिग्रहः भाज्ञादीत्यादिनाध्येपणादिपरिग्रहमातथा घ पाकं मुर्याः पाकं कुर्यामितिमध्यमोत्तमपुरुषयोराज्ञाध्यपणरूपेच्छावाचिलं क्लृप्तं त. दृष्टान्तेनमयमपुरुषेपीच्छावाचिसमनुमेयमिति भावः। लायवादिति । पलवद- निष्टाननुषन्धीएसाधनत्वायपेक्षयेच्छात्वेन विधिशक्तौ लायवादित्यर्थः । इत्य- यः, इति पोधा अनुमापति । अत्र च पाणो म स्वर्गकापस्य बलवदनि- धाननुवन्धीष्टसाधनं मस्कृतिसाध्यतया नेष्यमाणत्वात् मन्मात्रकृतिसाध्यत- येष्यमाणमझोननवदित्यनुमानमवधेयम् । तदभावात् आरोपवाभावेन त- देतुकेष्टसाधनवज्ञानाभाषात् । ननु वेदे वक्तुरभाषा कस्पेच्छा लिहायो- धनीयेत्यत आह । यस्त्विति । विधिरेवति । वक्तृभिन्नेच्छाया घोधने वि. धेः सामर्थ्याभावाद्विधिरेव वेदवक्तुरीश्वर मानमिति भावः । नच करस्म- रणमिति । कमः वेदकः अस्मरणं स्मृतिभिरबोधनम् । तथा च वेदो ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । भिरद्यपर्यन्तं कर्तुस्मरणस्येव प्रतीयमानत्वात् अन्यथा स्मृ- तीनामप्यकर्तृकत्वापत्तेः तत्रैव कर्तृस्मरणमस्तीति चेढेदे- पि छन्दांसि जज्ञिरे तस्मादित्यादिकर्तृस्मरणमस्त्येव । एवं "पति मन्वन्तरं चैपा श्रुतिरन्या विधीयते, इत्यपि द्रष्टव्य- म् । “स्वयम्भूरेप भगवान् वेदो गीतस्त्वया पुरा । शिवा- दिऋपिपर्यन्ताः स्मारो ऽस्य न करका, इति तु वेदस्य स्तुतिमात्रम् । नच पोरुपयत्वे भ्रमादिसम्भवादप्रामाण्यं स्यादिति वाच्यं नित्यसर्वज्ञत्वेन निर्दोपत्वात् । अत एव पु- रुपान्तरस्य भ्रमादिसम्भवान्न कपिलादेरपि कर्तृवं वेदस्य । पौरुपेयः अमर्यमाणकर्तृत्वादित्यनुमानं यापकमित्यर्थः । कपिलकणा देति । कपिलकणादातमादिमिस्तच्छिप्यैश्वायपर्यन्तमित्यर्थः । कर्तृम्मरण स्प सकर्तृकत्वबोधकस्मृतेरित्यर्थः । नन्वीश्वरस्य वेदवक्तः सर्गादी केन चित्साक्षाददष्टत्वादननुभवे ऽस्मरणं तदभावे मपीणां स्मृतिप्रणयनं च न सम्भवतीति चेन्न पौरुपेयत्वानुमानेन वेदयकारमनुभूप तन्मलकश्रुतिस्मृ विपणपनयोः सम्भवात् । अन्यया वेदे सकनुकत्यानङ्गीकारे । तत्रैव स्मृ तिवेत्र । वेदस्प सकरीकत्वे श्रुति प्रदर्थ स्मृतिमपि प्रदर्शयति । एचमि ति । ननु वेदस्य नित्यत्ववोपकं भारतायेव तम्याकर्तृकत्वे प्रमाण भविष्य तीत्याशङ्कते। स्वयम्भूरिति । नित्य इत्यर्थः । एप भगवानित्यपि वेदविशेप णम् । स्तुतिमात्रमिति । तथा च पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्योर्विरोधेनाम्य भारतस्य न स्वार्थे तात्पर्यमपि तु स्तुतिपरत्वामति भावः । भ्रमादिसम्भवात् पुरुषस्य भ्रमममादादिदोषसम्भवादित्यर्थः । नित्यसर्वज्ञत्वेनोति। नित्यसर्वविषयक ज्ञानवचैनत्यर्थः । निर्दोपत्वात् भ्रमादिशन्यवाद । अत एव नित्यसर्व जवाभावादेव । ननु नित्यसर्वज्ञपुरुषमणीतावापेक्षया नित्यानटोपस वदे ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । उपादानस्य चाध्यक्ष प्रवृत्तौ जनकं भवेत् । निवृत्तिस्तु भवेद् द्वेपाद् द्विष्टसाधनताधियः ॥ १५१ ॥ यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् । शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं तत्प्रकीर्तितम् ॥ १५२ ॥ किश्च वर्णानामेवानित्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् सुतरां तत्स- न्दर्भस्य वेदस्यानित्यत्वमिति संक्षेपः । उपादानस्येति । उपादानस्य समवायिकारणस्याध्यक्षं प्रत्यक्ष प्रवृत्तो कारण- मिति ॥ निवृत्तिरिति । दिष्टसाधनताज्ञानस्य निवृत्ति प्रति जनकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधारितमिति भावः । यत्न इति । जीवनयोनियत्नो यावजीवनमनुवर्तते स चातीन्दि- यः । तत्र प्रमाणमाह । शरीरइति । प्राणसञ्चारो हि अधिक- श्वासादिः प्रयत्नसाध्य इत्थं च माणसचञ्चारस्य सर्वस्य यत्न- साध्यत्वानुमानात् प्रत्यक्षप्रयत्नवाधाचातीन्द्रययत्नासिद्धिःस ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। स्वीकृत्य तदेव वेदप्रामाण्य प्रयोजकमस्तु तथा व सकवानुमाने पाप इत्यतो वेदस्य नित्यने वाधकमाठ किं चेति । तत्सन्दर्भस्पेति । तनिष्ठानुपूर्वीविशेषस्यैत्यर्थः । आनुपूर्व्या नित्यत्वे त्वनित्यसमवेतोनत्यस्प जातित्वेनानुपूर्व्या जातिवापत्तरिति भावः । अत्र चाप्लेच्छाविषयत्वस्पेश्व रेच्छाविषयत्वरूपरग केवलान्वायनः कलजमक्षणेपि सत्वांदलबदनि- शाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वरूपसाध्यस्य च तत्राभावेन व्यभिचाराद कथं तस्य तदनुमापकत्वम् बलबदनिधाननुवन्धित्वविशिष्टसाधनत्वमकार- केच्छाया लिहर्यत्वे च लाघवान बलवदनिष्धाननुबन्धीष्टसाधनत्यमेव लिह- यो ऽस्तु कृतमाप्तेच्छयेत्यस्वरस आचार्यास्त्वित्पनेन सूचितः । नन्विष्टसा- धनत्वस्य न विधितो वोधः सम्भवति स्वर्गवावच्छिन्नसाधनत्वस्य पागे पापात् गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गे व्यभिचारात् स्वर्गनिष्ठवैजात्यावच्छिन्नसा- धनत्वस्य यागे सत्त्वपि तद्वैजात्यस्य विधियोधितस्वर्गसापनत्वान्ययानुप- परया कल्पनीपस्य मागनुपस्थित्त्या तद्घटितकारणत्वे विधिधतिग्रहापो- गादिति चेन्न स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपाया एव कारणताया विध्यत्वोपग- मादित्येक। अन्ययासिद्धिनिरूपकतानवच्छेदकनियोचरवार्तवावच्छेदकय- संवत्स्वर्गकत्वमेव स्वर्गकारणत्वमित्यन्ये । वस्तृतस्तु स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्न- निरूपितनियतपूर्ववर्तितापच्छेदकधर्मवत्त्वमेव स्वर्गकारणत्वं तच्च यागे न पाधितं स्वर्गनिष्ठवैजात्परूपस्वर्गत्वधर्मावच्छिन्न प्रति यागस्य व्यभिचारा- भावात् । ननु विपरिष्टसाधनत्वे शकत्वेपि स्वर्गसाधनत्वस्य कयं ततो बोधः स्वर्गसाधनवादी विभिन्न शक्तिकल्पने तु शकपानन्त्यम् नच विधिपत्ययोपस्थिते इष्टे स्वर्गपदोपस्थितस्वर्गस्याभेदेनान्वयात् स्वर्गाभि- न्साघनत्वस्य बोधः सम्भवतीति वाच्यं स्वर्गपदस्य समासान्तर्गततया स- दर्यस्पान्यान्वयासम्भवादिति चेन्न स्वर्गसाधनत्यादौ विधेः शक्तिकल्पनेन नयाबोधनिर्वाहात् नचैकैकम्य बोधेषिनिगमकाभावः स्वर्गादिपदसमभिव्या- हाराधीनतमयटितसाधनत्वे तात्पर्यग्रहस्पैव विनिगमकत्वात् । नच विपिशक्तधानन्सं स्वर्गवादिधर्मावच्छिन्ननिरूपितसाधनत्वेवेकशक्त्युप- गमात् । नच शक्यतावच्छेदकभेदाच्छकिभेदः इष्टतावच्छेदकत्वेन स्वर्ग- स्वादीन्यनुगकित्य तवरिछननिरूपितसाधनत्वएकशक्त्युपगमात् नचे- एतावच्छेदकत्वेनैव शाददोघे स्वर्गवादीनों भान स्यान तु स्वरूपत इति ।

·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । एव जीवनयोनियनः। गुरुत्वं निरूपयति। अतीन्द्रियमिति। अनित्येति । अनिये द्यणुकादौ तगुरुत्वमनित्यम् । निये परमाणो नित्यम् । गुरुत्वामित्सनुवर्तते । तद्गुरुत्वमसमवापि अंसमवायिकाणम् । पतनास्यइति | आद्यपतने इत्यर्थः । वाच्य इश्तावच्छेदकत्वस्योपलक्षणतया शक्तिविपयत्वाविशेषणस्यैव शा- न्दयोधे भानोपगमात् । उपलक्षणत्वं च तत्सदजन्यवोधाविषयत्वेन दाक्ति- विषयत्वं तत्पदजन्यवोपविषयत्वेन पाक्तिविषयत्वमेवं च विशेषणत्वमित्य- न्यत्र विस्तरः समवायिकारणस्येति । तत्साध्यकमवृत्ति पति तत्समवा- यिकारणात्मकतदुपादानगोचरलैककमत्यक्षस्य हेतुत्वम् । नच शब्दसा ध्यकमवृत्तिर्मदहगादौ न स्यात्तदुपादानस्य गगनस्यातीन्द्रियत्वात् । एवं ध्वंससाध्यकप्रत्तिरपि तत्समवायिनो असिद्धेरिति वाच्यं इष्टापत्तेः श- ब्दसाक्षात्कारसाध्यकमवृत्तरेव मृदङ्गादिगोचराया उपगमादिति माची. नमतानुसारेणेदम् । नवीनमते स्वाधिष्ठानमात्रमुपादानं बोध्यम् । तेन या- गादेईविःशब्दस्य मृदङ्गादिः पाणसञ्चारादेश्च प्राणवहनाइयादिरुपा- दनमिति बोध्यम् । मूले द्वेषादिति फलगतो द्वेपो द्विपसाधनताजानं च निवृत्ति मति करणमित्यभिप्रायेणोक्तं, प्राणसञ्चारो हीति । अधिकश्चा- सादिः माणसञ्चारो यलसाध्या प्रत्यक्षपत्नसाध्यतया दृष्टः धावतः प्र.. यत्नोत्कर्षेण श्वासकियोत्कर्पदर्शनादिति भावः । इत्थं चेति । दृष्टान्तास- दावित्यर्थः । सर्वस्येति । एकत्र यत्नसाध्यत्वस्यानुभविकत्वेन सदृष्टा- न्तेन प्राणसञ्चारत्वावच्छेदेन सर्वत्र भोक्त्यत्नजन्यत्वानुमानादिति भा- मः । स एव माणसञ्चारहेतुत्वेनानुपीयमान एव । नव्यास्तु जीवनयोनि- यत्ने मानाभावः माणरियाया अदृष्टविशेपप्रयोज्यात्ममनोयोगरूपामी- वनात्तत्सयोजकादृष्टाद्वा सम्भवादुक्तानुमानस्य चाप्रयोजकत्वात् । अन्यथै- कत्र पस्ने ज्ञानजन्यत्वदृष्टान्तेन जन्यपत्नत्वावच्छेदेन ज्ञानजन्यत्वकल्पना- पत्त्या सप्तौ ज्ञानादेरप्यतीन्द्रियस्य कल्पनापत्तरिति माहुः । पतनसमबा- पिभिन्नत्वरूपं पतनासमवायित्वं रूपाटावतिव्याप्तमतो व्याचष्टे । असंपर ·५१४ कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । - अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात् पृथिव्यादिद्वये तु तत् । अनित्ये तदनित्यं स्या- नित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ १५३॥ तदेवासमवायि स्यात् पतनाख्ये तु कर्मणि । सांसिद्धिकं द्रवत्वं स्या- नैमित्तिकमथापरम् ॥ १५४ ॥ द्रवत्वं निरूपयति । सांसिद्धिकमिति वत्वं दिविधं सांसि- .द्धिक नेमित्तिकं चेति । द्वितीयं नैमित्तिकम् । परमाणावि- ति । जलपरमाणो देवत्वं नियमित्यर्थः । अन्यत्र पृथिवीप- स्मावादी जलद्यणुकादो च द्रवत्वमनित्यं कुत्रचित्तेजसि कुत्रचित् पृथिव्यां च नैमित्तिक द्रवलं तत्र को वा नेमि- त्तिकार्यस्तदर्शयति । नैमित्तिकमिति । वहीति । अग्निसंयो- गजन्यं नैमित्तिकं द्रवत्वम् । तच सुवर्णादिरूपे तेजसि घृ. तजतुप्रभृतिपृथिव्यां च वर्ततइत्यर्थः । वत्वमिति। हेतुरिति। असमवायिकारणमित्यर्थः । संग्रहे सक्तुकादिसंयोगविशे- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । सांसिद्धिकं तु सलिले द्वितीयं क्षितितेजसोः। परमाणौ जले नित्य- मन्यनानित्यमिष्यते ॥ १५५ ॥ नैमित्तिकं वह्रियोगात् तपनीयघृतादिपु । द्रवत्वं स्यन्दने हेतु- निमित्तं सङ्ग्रहे तु तत् ॥१५६॥ पे तद्वत्वं स्नेहसहितमिति वोद्धव्यम् । तेन द्रुतसुवर्णादी- नां न संग्रहः स्नेहं निरूपयति । जलइति।जलएवेत्यर्थः । असौ स्नेहः। ननु पृथिव्यापपि तैले स्नेह उपलभ्यते नचा- सौ जलीयस्तथासति दहनप्रातिकूल्यप्रसङ्गादत आह । तै- लान्तरइति । तत्कर्षात् स्नेहप्रकर्षात् तले उपलभ्यमानःस्ले होपि जलीय एव तस्य प्रकृष्टत्वादोरानुकूल्यम् । अपकृष्ट- स्नेहं हि जलं वहि नाशयतीति भावः। संस्कारं निरूपयति संस्कारभेद इति । वेगस्थितिस्थापकभावनाभेदात् संस्कार- स्त्रिीवध इत्यर्थः । मूर्तमात्रइति । कर्मजवेगजभेदागो द्वि- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । स्नेहो जले स नित्यो ऽणा- वनित्यो ऽवयविन्यसौ। तैलान्तरे तत्प्रकर्षाद् दहनस्यानुकूलता ॥ १५७ ॥ संस्कारभेदो वेगो ऽथ स्थितिस्थापकभावने। मूर्तमात्रे तु वेगः स्यात् कर्मजो वेगजः कचित् ॥१५८॥ विध इत्यर्थः शरीरादी हि नोदनजनितेन कर्मणा वेगो ज- न्यते तेन च पूर्वकर्मनाशस्तत उत्तरकर्म एवमंग्रपि विना- पायिकारणामिति । द्वितीयाटिपतनस्य वेगासमगायिकारणकत्वादाह । आ. घेति । एवं च संयोगासमधानकालीना किया गुणासमवापिकारणिका क्रियात्वाव संपोगनन्यरियावदित्यनुमानेन गुरुत्वसिद्धिरिति भाव । अ• ग्निसंयोगनन्यमिति। अग्निसंयोगासमवाधिकारणकमित्यर्थः वक्ष्यमाणा- तिप्रसहगादाह । नेहसाहितापिति। तच्च सांसिद्धिकमेव । तथा च सांसिदि- कदवत्वत्वन हेतुत्वान्नमुवर्णादिद्रवत्यस्य सङ्ग्रहइति भावनिनावश्यानेह- मुलेशनतिप्रसगै सासिदिकम्यत्वस्य सद्ग्रहोत्वनुवे मानाभाव इति वा पस्नेहलेन समिद्विादावन वा हेतुत्वपिपत्र विनिगमनाविरहणीभय. पापिनुलान् अमतिलपनीमान: नेहाजलीयानलान्तर्गत नलभागनिधः।

·, कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । च वेगं कर्मणः कर्मप्रतिबन्धकत्वात् पूर्वकर्मनाश उत्तरक- ोत्पत्तिश्च न स्यात् यत्र वेगवता कपालेन जनिते घठे चेगो जन्यते स वेगजो वेगः । स्थितिस्थापकेति । अती- न्द्रिय इति । आकृष्टशाखादीनां परित्यागे पुनर्गमनस्य स्थितिस्थापकसाध्यत्वात् । केचिदिति । चतुर्पु सित्यादिषु स्थितिस्थापकं केचिन्मन्यन्ते तदप्रमाणमिति भावः । अ. तथासति तैलान्तर्जलभागस्त्रीकारे। दहनमातिकूल्यप्रसङ्गात् ।दहननाशमस जात्। दहननाशं प्रति संयोगेन जलस्य हेतुत्वादिति भावः॥ वेगो जन्यत इति । वंगत्वं तु जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्ध । तेनेति । कर्मनाशकस्योत्तरसं- योगस्य तदानीमभावागस्यैव कर्मनाशकत्वं कल्प्यतइति भावः । तत इ ति । पूर्वकर्मनाशानन्तरमित्यर्थः । एवमओपीति । उत्तरकर्षणापि पूर्ववेगनाश- स्ततो वेगान्तरोत्पत्तिरित्येपा दिगित्यर्थः । विना च वेगमिति । धेगं विना कर्मनाशो न स्याढित्यन्वयः । नाशकान्तराभावादिति भावः । ननु पूर्व- कर्मणो नाशाभावे का क्षतिरत आह । कर्मोत्पत्तिश्च न स्यादिति । अत्र हेतुः कर्मणः मतिबन्धकत्वादिति । अत्र केचित् उत्तरसंयोगेनैव पूर्वकर्म- नाशोसरकर्मणोः सम्भवात् तत्पूर्वकर्मनाशकर्मोत्पत्तिस्वीकारे प्रयोजना. भावादलं वेगेन तस्माद्वेगेन गच्छत्तीति कर्मजनकतया प्रत्यक्षमेव वेगे म. माणमित्याहः । पुनर्गमनस्पेति । यथापूर्वसंयोगजनकक्रियायां इत्यर्थः । स्थि- तिस्थापकसाध्यत्वादिति । वेगस्य तूत्तरदेशसंयोगजनकक्रियाजनकत्वं न तु यथापूर्वसंयोगजनकक्रियाजनकत्वमिति न वेगेन स्थितिस्थापकस्यान्य- थासिद्धिरिति भावः । स्थितिस्थापकत्वं जातिविशेषः । क्रियाविशेषजन- कतावच्छेदकतया सिद्धः । स्थितिस्थापकश्च क्रियाविशेषजनका स्वजन्या क्रियानाश्यो ऽतीन्द्रियश्चेति मूले उसमायम् । इत्यं घ उक्तप्रकारेणोपेक्षा- झानात् स्मृतिवारणे च । यस्तुतः संस्कारं मत्युपेक्षान्पनिश्चयत्वेन हेतुत्व- एव विनिगमकमस्तीत्याह । किं चेति । संस्कारकल्पनाया गुरुत्वादित्यस्य स्मृति प्रत्येवोपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुत्वइत्यादिः । सिद्धत्वादिलग्रिमरयापि पञ्चम्यन्तस्य नेसनेनान्वयः । उद्देश्यवाचकपदस्य प्रागपेक्षितत्वाद तथा नपार्शनार्थमुदीच्यस्याप्यसावित्यस्य प्रार धारणमिति बोध्यम् । तत्र ·कारिकापली, 'मुक्तावली, दिनकरी । स्थितिस्थापकसंस्कारः क्षितौ के चिच्चतुर्वपि । अतीन्द्रियो ऽसौ विज्ञेयः क चित् स्पन्दपि कारणम्॥१५९॥ भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः। उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ॥१६०॥ सो स्थितिस्थापकः क्वचिदाकृष्टशाखादौ । भावनात्य इति। तस्य संस्कारस्योपेक्षात्मकज्ञानात् संस्कारानुत्पत्तेपेक्षाना- स्मक इत्युक्तं तत्संशयात् तस्यानुत्पत्तेनिश्चय इसक्तं ते. नोपेक्षान्यनिश्चयत्वेन संस्कार प्रति हेतुतेति भावः । ननु संस्कारे । अतः संस्कारः । कल्प्यतइति । अथानुभवस्य धंस एव च्या पारोस्तु मतियोग्यभावयोरेकत्राननकलमित्यम्याप्रयोजकत्वात् । नचानुभ- वय स्मृति प्रति प्रतिवन्धकत्वापत्तिरिति वाच्यं संसर्गाभावत्वाग्छिन कारणताअपीभूताभावप्रतियोगित्वस्पैच प्रतिबन्धकतापदार्यवादिह च सं- सर्गामाक्तनाननकत्वात् नचानुभवद्वितीयक्षणोत्पन्नसंस्कारेण तृतीयक्षणे म्परणसम्भवात् धंसस्य व्यापारलं न सम्भवति फलस्य मापाले अनुभव ध्वसम्पाभागदिति वाच्य तत्रापि क्षणविलम्बन। म्मरणाम्युपगमाहिति ·कारिकारली, मुक्तावली, दिनकरी । स्मरणे प्रत्यभिज्ञाया- मप्यसौ हेतुरुच्यते। धर्माधर्मावदृष्टं स्याद् धर्मः स्वर्गादिकारणम् ॥१६१॥ स्मरणं प्रत्युपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुत्वं तेनोपेक्षादिस्थले न स्मरणम् । इत्थं च संस्कार प्रति ज्ञानत्वेनेव हेतुतास्त्विति चेन्न विनिगमनाविरहेणापि संस्कारं प्रति उपेक्षान्यनिश्च- यत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् किं चोपेक्षास्थले संस्कारक- ल्पनायाः गुरुत्वात् संस्कारं प्रति उपेक्षान्यत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् । असौ संस्कारः । तत्र प्रमाणं दर्शयति । स्म- रणइति । यतः स्मरणं प्रत्यभिज्ञानं च जनयत्यतः संस्कारः करप्यते । विना व्यापार पूर्वानुभवस्य स्मरणादिजनना- ऽसामर्थ्यात् खस्वव्यापारान्यतराभावे कारणत्वासम्भवात् न च प्रत्यभिज्ञां प्रति तत्तत्संस्कारस्य हेतुत्वे प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वेन स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यं अप्रयोजक- त्वात् । परे त्वनुद्बुद्धसंस्कारात् प्रत्यभिज्ञानुदयादुद्बुद्ध- चेन संस्कारानीकारे कदाचिदनुभूतस्य सर्वदा स्मरणापत्तेः अनुभवध्वं. सात्मकच्यापारस्य सर्वदा सत्वा न चोदाधकामांवादस्मरणमिति वाच्यं यत्र वस्तुविशेषज्ञानात्मकोबोधकेन दश पञ्च वा घटादेः स्मरणानि मा- ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । गङ्गास्नानादियागादि- व्यापारः स तु कीर्तितः। कर्मनाशाजलस्पर्शा- दिना नाश्यस्त्वसौ मतः॥१६२॥ संस्कारस्य हेतुत्वापेक्षया तत्तत्स्मरणस्यैव प्रत्यभिज्ञा प्रति हेतुत्वं कल्प्यतइत्याहुः ॥ अदृष्टं निरूपयति । धर्मेति ।। वर्गादीति । स्वर्गादिसकलसुखानां स्वर्गसाधनीभूतशरी- रादीनां च साधनं धर्म इत्यर्थः । तत्र प्रमाण दर्शयितुमा- ह । यागादीति । यागादिव्यापारतया धर्मः कल्प्यते । अन्यथा यागादीनां चिरविनष्टतया निर्व्यापारतया च कालान्तरभाविस्वर्गजनकत्वं न स्यात् । तदुक्तमाचार्यः वानि न त्वधिकानि तत्र घटादिस्मृतौ तद्वस्तुज्ञानस्यैव नियतोद्बोधकतया तत्सने उद्घोषकाभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । वस्तुतस्त्वनुपदं वक्ष्यमाणा पूर्वसाधकयुक्त्या संस्कारसिद्धिनिरागायेतिध्येयम्। स्वस्वव्यापारान्यतराभा के कार्योत्पश्यव्यवहितपूर्वक्षणे स्वस्वव्यापारात्पतराभावे कारणत्वासम्मवा दिति । कार्याव्यवहितमाक्षणत्तिम्बम्वव्यापारान्यतरकत्वस्यैव कारणता पदार्यत्वादिति भावः । अयोजकत्वादिति । सस्कारनन्यत्वस्य स्मृतित्वे प्रयोनकत्ताभावादित्यर्यः । मणिन्मत प्रदर्शयति । परे विति । त्वन्मते ऽन्तराकल्पनीयस्मृतिव्यकायु वुद्धसत्कारस्य हेतुत्वकल्पन मन्मते तु मत्य भिज्ञापां तदेतृत्वकल्पनमिति सपानमन्तराम्मृतिव्यक्तिकल्पने प्रत्यभिज्ञा यां तदनुत्वकल्पनै न नाधिक गौरवमित्यावरित्पनेनासरसः मूचितः । स्वर्गादीत्या वर्गपदेन मुखमात्रस्यादिपदंन शरीरेन्द्रियादेः परिग्रह इति ·- कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । "चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विनेति” । ननु या. गध्वंस एव व्यापारः स्यात् न च प्रतियोगितद्ध्वंसयोरे कनाजनकत्वं सर्वत्र तथात्वे मानाभावात् न च त्वन्मते फलानन्त्य मन्मते चरमफलस्यापूर्वनाशकत्वान्न तथात्व- मिति वाच्यं कालविशेपस्य सहकारित्वादित्यत आह । ग- ङ्गास्नानेति । गङ्गास्नानस्य हि स्वर्गजनकले ऽनन्तानां प्रदर्शयति । स्वर्गादिसकलेल्यादिना । अग्रे नरकादीनामित्यत्राप्येवम् । सत्र धर्मे । यागादीति आदिना होमदानपरिग्रहः । यागत्वं च देवतोद्दे- श्यकस्वस्वत्वध्वंसवव्यविशेप्यकेच्छात्वम् । देवतोद्देश्यकत्वं देवतास्वत्ल पद्विशेष्यकत्वम् । शब्दमयो देवतेति पक्षे तु तस्या इदमित्यारोपक्षानविप यावमुद्देश्यत्वम् । होमत्वं चानिसंयोगानुकूलक्रियानुकूलघृतादिवृत्तिनोदना दिव्यापारत्वम् । दानत्वं च मूल्यग्रहणं विना स्वस्वत्वध्वंसपरस्वत्वजनक त्यागन्वगिति सम्मटायः । यागत्वहोमत्वादयो मानसप्रत्यक्षगम्या जाति विशेपा इत्यन्ये । श्राद्धस्य पित्रपेक्षया यागत्वेन ब्राह्मणापेक्षया दानवेन तत्र सार्याचेदं युक्तमित्यपरे । अन्यथा धर्माभावे । चिरविनस्याप्य नुभवस्य स्मृतिजनकलादाइ । निर्व्यापारतयेति । चिरध्वस्तमिति । चिर कालन, कर्मातिशयमपूर्व विना फलाय फलजननाय नालं न समर्थमि त्यर्थः । तथाले व्वसमतियोगिनोरेकत्र जनकत्वाभावे एकमेवापूर्व कल्प्प से इति । वस्तुतस्तु यागस्यापि ध्वंसो न व्यापारः तयावे कीर्तितयागाद वर्गोत्पादवारणाय स्वर्गजनकतावच्छेदककोटौ कीर्तितभेदो निवेशनीय- स्तत्र च कीर्तितत्वस्यैकस्याभावेन कीर्तितत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद निवेशनमशक्यमतः कीर्तितव्यक्तीनां तत्तयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक एव भेदो निवेशनीयः । एवं च दशकीर्तितयागस्थले परस्परं तत्तश्चक्ति भेदसत्वेन स्वर्गोत्पादवारणाय भेटकूटस्यैव कारणतावच्छेदकत्वमृपगन्त- व्यम् । तत्र च विशेषणविशेष्यमा विनिगपनाविरहेण कार्यकारणभावा नन्त्यमपूर्वस्वीकारे तु क्षणिकतया कीर्तिनपागानां मेलनासम्भवन भेदा ·५२२ . कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। जलसंयोगध्वंसानां व्यापारत्वमपेक्ष्यैकमपूर्वमेव कल्प्यते लाघवादिति भावः । ननु ध्वंसोपि न व्यापारोस्तु न च निर्व्यापारस्य चिरध्वस्तस्य कथं कारणत्वमिति वाच्यं अ- न्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्वस्य तत्रापि सत्त्वात् अव्यवहि- तपूर्ववर्तित्वं हि चक्षुःसंयोगादेः कारणत्वे न तु सर्वत्र कार्यकालवृत्तित्वमिव समवायिकारणस्य कारणत्वे इत्यत आह । कर्मनाशेति । यदि ह्यपूर्व न स्यात् तदा कर्मना.. शाजलस्पर्शादिना नाश्यत्वं धर्मस्य न स्यात् न हि तेन यागादे शः प्रतिवन्धो वा कत्तुं शक्यते तस्य पूर्वमेव वृत्तत्वादिति भावः । एतेन देवतापीतेरेव फलत्वमित्यपा- स्तम् । गङ्गास्नानादौ सर्वत्र देवताप्रीतेरसम्भवाच देवात- नामेकत्र निवेशे प्रयोजनाभावः । यादृशकीर्तितयागादपूर्वमापादनीयं स- नेदावच्छिन्नयागव्यक्तस्तदानीमभावात् नचापूर्वसम्बन्धेन कीर्तितयाग- व्यक्तीनां मेलनं सम्भवतीति स्वर्गजनकतावच्छेदककोटौ कीर्तितभेदाना मेकत्र निवेश आवश्यक इति वाच्यं अपूर्वानुत्पत्यै चास्वर्गसम्भवे स्वर्गज- नकतावच्छेदककोटौ कीर्णितयागाध्वंसोत्पादन धंसननकतावच्छेदक- कोटौ कीर्तितभेदनिवेशस्यासम्भवादित्सन्यैरपरिशीलितः पन्थाः । कार णत्वइति । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । एवमग्रेपि । कार्यकालवृत्तिवमिवोति । य- या समवायिकारणस्य कारणले कार्यकालवृत्तित्वं घटकं न त्वसपदायि- कारणस्य कारणत्वे तथेत्यर्थः । तेन कर्मनाशाजलस्पर्शादिना । तस्य या- गादेः। पूर्व कर्मनाशाजलस्पादितः पूर्वम् । वृत्तत्वादिति। उत्सन्नत्वाद्वि. नाटत्वाचेत्यर्थः। योग्यविभुविशेषगुणानां स्त्रोनरोत्पन्नगुणनाश्यत्वादिच्छा रमकपागस्य तृतीयक्षणएव नष्टत्वादिति भावः । एवमग्रेपि धर्मः भरतीत्यस्य धर्मो पागादिः परति फलभार न भवतीत्यर्यकतया कर्मनाशानलस्पर्शादेः ·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी। अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः। प्रायश्चित्तादिनाश्यो ऽसौ जीववृत्ती त्विमौ गुणौ ॥१६॥ याश्चेतनत्वीप तत्पीतेरनुद्देश्यत्वात् प्रीतेः सुखरूपत्वेन वि- पणुप्रीत्यादौ तदसम्भवात् जन्यसुखस्य तत्राभावात् तेन विष्णुप्रीतिजन्यत्वेन पराभिमतस्वर्गादिरेव विष्णुप्रीतिश- ब्देन लक्ष्यते । अधर्मेति । नरकादिसकलदुःखानां नार- कीयशरीरादीनां च साधनमधर्म इत्यर्थः । तत्र प्रमाणमा- ह। प्रायश्चित्तेति । यदि ह्यधमों न स्यात्तदा प्रायश्चिचा- दिना नाश्यत्वं न स्यात् न हि तेन ब्रह्महननादीनां ना. शः प्रतिवन्धो वा विधातुं शक्यते तस्य पूर्वमेव विनष्ट स्वध्वंससम्बन्धेन स्वर्गादिफलं पति प्रतिबन्धकत्वमेव युक्तमिति न सत् एका- श्वमेधानन्तरमश्वमेधःकृतइति कीर्तिते तदुत्तरं पुनरम्पमेधकरणपि स्वर्गानुदया- पत्तेः न न तदश्वमेधनन्यस्वर्गत्वावच्छिन्नं प्रति तत्कीर्तनत्वेन प्रतिबन्धकत्वा- नाश्वमेधान्तराद स्वर्गानुदयप्रसद् इति वाच्यं यदधमेषस्य कीर्तनं कृतं त. दश्वमेधजन्यस्वर्गाप्रसिद्ध्या ताशमतिबध्यप्रतिबन्धकाभावस्य कल्पयितुम- शक्यत्वात् । तचापूर्व दर्शपूर्णमासोविविध परमापूर्व कलिकापूर्व चेति । तथा हि यंदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति उपांशुयागमन्तरा यजति ताभ्यामेतमग्रीपोमयिमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रा. यच्छत ऐन्द्रं दध्यमावास्यायामन्द्रं पयो ऽमावास्यायामिति पञ्चभिर्वाक्य- ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । इमौ तु वासनाजन्यौ ज्ञानादपि विनश्यतः। शब्दो ध्वनिश्च वर्णश्च मृदङ्गादिभवो ध्वनिः ॥१६४॥ त्वादिति भावः । जीवेति । ईश्वरस्य धर्माधर्माभावादिति भावः । इमो धर्माधर्मो । वासनेति । अतो ज्ञानिना कृत अपि सकृतदुष्कृतकर्मणी न फलायालमिति भावः । ज्ञा- नादपीति । अपिना भोगपरिग्रहः । ननु तत्वज्ञानस्य क- विहितम्या पद्दम्य आग्नेयादिभ्यः पडुत्पत्यपूर्वाणि तान्येव कलिकापूर्वा- ण्युच्यन्ते तेम्यश्च परमापूर्वमिति । ननु पटपूर्वाण्यावश्यकानि सातादेव स्व- र्गहेतवः सन्तु किं परमापूर्वेणेति चेन दर्शपूर्णमासाभ्यां पजेतेत्यनेनोभय- वावच्छिन्नस्य स्वर्गसाधनत्वावगमादुभपत्त्वावच्छिन्नस्यैकव्यापारकल्प- नादुत्पत्यपूर्वाणां चोभयत्वावच्छिन्नामन्यत्वात् दर्शपूर्णमासाम्या ति विधिप्रवृत्तिसमये चिरविनष्टस्य दर्शपूर्णमासस्य व्यापारतयैकस्यैवापूर्वस्य कल्पनाच । नचैवमनन्तरं षण्णां यागानां क्रमिकत्वज्ञाने पहपूर्वकल्पना गौरवं तस्य फलमुखत्वात् नच पञ्चभिः पञ्चापूर्वद्वारा पष्ठेन च साक्षा- देव परमापूर्व जन्यतापिति किं पठेन कलिकापूर्वेणेति वाच्यं पपेनाप्युत्त. राणदक्षिणासहकारेणैव परमापूर्वनननात् तावत्कालं पष्ठस्य यागम्यानव- स्थिसा नजन्यापूर्वस्यावश्यकत्वात् । अत्र परमापूर्व प्रति स्वर्ग मति च दर्शत्वपूर्णमासत्वब्यापकन दर्शपूर्णपासोमयसाधारणवैनात्येन कारणवमि- सेके । दर्शवेन पूर्णपासत्वेन च कारणत्वं दण्डवम्वन्मिलितानां फलोप- धानमित्यपरे । अत्र यात्मकदर्शजन्यमपूर्वमेकं कलिकापूर्वत्रयव्यापारक म् । एव त्रयात्मकपूर्णमासजन्यपेकपपूर्व कलिकाय यापारकं ताभ्यां ·कारिकारली, मुक्तापली, दिनकरी । कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयो मताः। सर्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते ॥१६५॥ थं धर्माधर्मनाशकत्वं नामुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशते- रंपाति"वचनविरोधात् । इत्थं च तन्वज्ञानिनां झटिति का. यव्यूहन सकलकर्मणां भोगेन क्षय इति चेन्न । तत्र भोग- स्य वेदबोधितनाशकोपलक्षकत्वात् कथमन्यथा प्रायश्चि- तादिना कर्मणां नाशः तदुक्तं ज्ञानाने सर्वकर्माणि भ. स्मसात् कुरुतेऽर्जुन,, । "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् ह. हे परावरे,इति । ननु तन्त्वज्ञाभिनस्तर्हि शरीरावस्थानं सु- खदुःखादिकं न स्यात् ज्ञानेन सर्वेषां कर्मणां नाशादिति चेन्न प्रारब्धेतरकर्मणामेव नाशात् तत्तच्छरीरभोगजनक हि यत्कर्म तत्मारब्धं तदभिप्रायमेव नाभुक्तमितिं वचनमिति । स्वर्गजनकापूर्वोत्पत्तिस्तच परमापूर्व फलशिरस्कापूर्वमित्युच्यतइति न वा पूर्वीपक्ष इत्येके । तत्रैव फलशिरस्कापू मानाभावादष्टापूर्वीत्यन्ये । कालि. कापूर्वपट्कनैव परमापूर्वसम्भवाद् व्यापारीभूतापूर्वद्वये मानाभानात् पूर्वो- क्ता सप्तापूर्येव युक्तेति नव्याः । इदं चापूर्व जातेष्ठिपितृयज्ञादौ कर्तनिष्ठा स्पद्यतइत्येके । भोवतृनिष्टायति तु सम्भदायः । प्राभाकरास्तु यागक्रिया सर्वात्मना नैव नश्यति कि तु सूक्ष्मरूपेण स्वर्गदेहारम्भकेषु यागसम्ब- ·कारिकावली, युक्तावली, दिनकरी । शब्दं निरूपयति शब्द इति । नभोवृत्तिः आकाशसमवेतः दूरस्थशब्दस्याग्रहणादाह । श्रोत्रेति । ननु मृदङ्गाद्यवच्छे- देनोत्पन्ने शब्दे श्रोत्रे कथमुत्पत्तिरत आह । वीचीति । आद्यशब्देन बहिर्दशदिगवच्छिन्नोऽन्यः शब्दस्तेनेव श- .ब्देन जन्यते । तेन चापरस्तव्यापकः । एवं क्रमेण श्री- त्रोत्पन्नो गृह्यतइति । कदम्वेति । आद्यशब्दाद् दशदिक्षु दशशब्दा उत्पद्यन्ते तेश्चान्ये दशशब्दा उत्पद्यन्तइति भा- वः। अस्मिन् मते कल्पनागोरखादुक्तं कस्यचिन्मतइति.। ननु शब्दस्य नित्यत्वादुत्पत्तिकथनमसङ्गतमत आह ।उत्प- नेति । शब्दानामुत्पादविनाशप्रत्ययशालित्वादनित्यत्वमि- सर्थः । ननु स एवायं ककार इयादिप्रत्यभिज्ञानाच्छब्दा- न्धिद्रव्यारम्भकेषु यागकर्तर्यात्मनि वावस्थाय फलमारभतइत्याहुः । तन्न ज्ञानेच्छादिरूपस्प यागस्यात्मनो योग्यविशेषगुणतया क्षणचतुष्टयानवस्था- यित्वनियमात् ज्ञानेच्छादीनां सदाननुभवेन समानाधिकरणस्वोत्तरवत्तिगु- णनाश्यत्वस्वीकारीत् अन्यथैवरीत्या जगत एव सूक्ष्मरूपतया सर्वदावः स्थानमसङ्गादित्यलं विस्तरेण ॥ ननु गहादिदर्शनादिना ईश्वरे कुतो न धर्मादेरुत्पत्तिरत आह । मूले इमौ तु वासनानन्याविति । ईश्वरे मिथ्याज्ञा- ननन्पवासनाविरहान्न धर्मादेरुत्पत्तिरिति भावः । ननु धर्माधर्मों पति वा- सनाया हेतुत्वे मानाभाव इत्यत आह । मुक्तावल्यामत इति । ज्ञानिना त. वज्ञानवता ॥ वचनविरोधादिति । तेनादृष्टनारामात्र भोगस्य हेतुत्वमति- पादनादिति भावः । इत्यं चेति । कर्मणां भोगेकमाश्यत्वे चेयः । अ- न्यथा उपलक्षकत्वाभाचे । सर्वकर्माणीति । सर्वकर्मजन्यादृष्टानीत्यर्थः । भस्मसात्कुरुने, नाशयति । स्मृति दयित्वा श्रुति दर्शयति । सायन्ते चे- ति । तदभिप्रायमेव प्रारधर्माभिप्रायमेव ।। गौरवादिति । दशशब्दानां ·कारिकापली, मुक्तावली, दिनकरी । वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता। कदम्बगोलकन्याया- दुत्पत्तिः कस्य चिन्मते ॥१६॥ उत्पन्नः को विनष्टः क इति बुद्धेरनित्यता। सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्वते ॥१६॥ नां नित्यत्वम् । इत्थं चोत्पादविनाशबुद्धिर्भमरूपैवेत्यत आह । सो ऽयमिति । साजात्यमिति । तत्र प्रत्यभिज्ञान- स्य तत्सजातीयत्वं विषयो न तु तद्यक्त्यभेदो विषयः । "उक्तप्रतीतिविरोधात् । इत्थं च द्धयोरपि प्रतीयोरभ्रमत्वमि- तत्मागभावानां तद्धेतुहेतुमद्भावानां च कल्पने गौरवादित्यर्थः ॥ उक्तमती- विविरोधादिति । उत्पादविनाशशालिमत्सयविरोधादित्यर्थः । इत्यं चेति । प्रत्यभिज्ञानस्य सजातीयविषयले चेत्सर्थः ॥ द्वयोरपीति । उत्पादप्रतीति- अत्यभिज्ञानयोरित्ययः । अत्र मीमांसकाः । स एवायं गकार इति प्रत्याभि- ज्ञया गकारादेस्तावकालावस्थानस्य विषयीकृतलेनान्तराभूतशब्दादिना ऽनाशेन नाशकाभावार्णनित्यत्वसिदिः । नच मत्यभिज्ञा तजातीयत्ववि. परिणी बायकाभावात् अन्यथा सर्वत्रापि तथाभावे ऽभेदोच्छेदापत्तिः न- ·५२८ कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तदेवौषधमित्यादौ सजातीये ऽपि दर्शनात् । ति । ननु सजातीये सो ऽयमिति प्रत्यभिज्ञा कुत्र दृष्टेत्यत आह । तदेवेति । यदोषधं मया कृतं तदोषधमन्येनापि कृ- च तारत्वमन्दत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासो वाधकः प्रत्यभिज्ञानबलेन तस्य नि- त्यत्वसिद्धौ तारत्वादेर्व्यञ्जकवायुधर्मत्वस्य कल्पनात् श्रोत्रेण वायुधर्मस्य सारत्वादेरपि ग्रहणसम्भवात् । य एव तारः स एवात्यापेक्षया मन्द इति प्रतीतेस्तारत्वमन्दत्वयोरविरोधावत्याहुः । तव तथा सति कत्वगत्वादेरपि व्यञ्जकवायुधर्मत्वापत्या ककारगकारयोरपि भेदो न सिद्धेदिति वर्गक्या- पत्तेः । वस्तुतस्तु वर्णानित्यत्वपक्षे कण्ठतालाधभिघातानां कत्वादिकं का पत्तावच्छेदकं वर्णनित्यतापक्षे तु कसाक्षात्कारत्वमिति गौरवात् । नच नि- त्यत्वमतेपि लौकिकविपयितया कत्वमेव वजन्यतावच्छेदकमिति न गौ- रवावकाश इति वाच्यं कोलाहलप्रत्यक्षस्यासङ्ग्रहमसङ्गात् न हि कोलाहलप्र- त्यक्षं कत्वादिविषयकम् अन्पया तुल्ययुचया घटादुयत्पादकस्यापि घटम- त्यक्षत्वमेव कार्यतावच्छेदकमिति तदपि नित्यमेव स्यादिति । नचानित्य- त्वमते प्रत्यभिज्ञायास्तज्जातीयत्वाविषयकत्वेन तज्जातीयोयमिति स्यान्न तु. सोपमितीति वाच्यं यत्र प्रत्यभिज्ञायां जातित्वेन गत्वादेर्भानं तत्रैव तज्जा- तीयोयमित्याकारः यत्र तु स्वरूपतो भानं तत्र सोयमित्याकार इत्यभ्यु- पगमादिति । अत्रेदं बोध्यम् । शब्दो द्विविधः ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्च । तत्र ध्वन्यात्मकसंयोगजन्यायशब्दं प्रति गगनं समवायिकारण भेर्याकाश संयोगो ऽसमयायिकारणं भेरीदण्डसयोगादिनिमित्तकारणम् । विभागज- न्यध्वन्यात्मकायशब्द प्रति तु वंशदलाकाशविभागो ऽसमवायिकारणं वं. शदलद्रयविभागो निमित्कारणम् । वर्णात्मकायशब्द प्रति तु कण्ठत्मला- दिनाकाशसंपोगो ऽसमवायिकारण कण्ठताल्वादिना वाग्वादिसंयोगो नि- मित्तकारणम् । द्वितीयादिशब्दं प्रति तु आधशब्दो ऽसमवायिकारणम् ।

·कारिकावली, मुक्तावली, दिनकरी । तस्मादनित्या एवेति वर्णाः सर्वे मतं हि नः ॥१६८॥ इति श्रीविश्वनाथपञ्चाननकृता कारिकावली समाप्ता॥ तमित्यादिदर्शनादिति भावः । इति श्रीमहामहोपाध्यायविद्यानिवासभट्टाचार्यपुत्र श्रीयु- तविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्ताव- ल्यां गुणनिरूपणम् | समाप्तश्चायं ग्रन्थः ।। न च भेर्याकाशसंयोगकण्ठाद्याकाशसंयोगादीनां शब्द प्रति कारणत्वे मा नाभाव इति वाच्यम् भावकार्यस्यासमवायिकारणजन्यत्वनियमेन तरका रणवस्वीकारान् । तादृशनियमे मानाभावे तु मास्तु तेषां कारणत्वं भेरी दण्डसंयोगादिनिमित्तकारणसहकृतेनाकाशेनैव शब्दात्पचिसम्भवादिति । प्रथमादिशन्दानां च स्वकार्यशब्देनैव नाशः चरमस्य नूपान्त्यशन्देनोपा त्यशब्दनाशेन वा नाश इति । मूले तदेवौषधमित्यादिना सैवेयं दीपक- लिकेत्यादेः परिग्रहः । ननु तत्रापि व्यक्तयभेद एवं विपयोस्त्वतो भाषा- प्रकाशयति यदीप, मया कृतमित्यादिना। अत्रच स्वकर्तृकत्वस्वभिन्न- कर्तृकत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासायितभेदप्रत्ययस्य प्रतिबन्धकस्य सत्त्वान्न व्या. तय भेदो विपयः किं तु तत्सजातीयाभेदो विपय इति भावः । भानु प्र- णम्य परिभाव्य च शास्नसार मुक्तावलीकिरण एप पितृप्रदिपः । सदुय- किभिदिनकरेग कोण सोऽयं नीता प्रकाशपदवी सुधियां मुदेस्तु।मुकावली प्रकाशो यः स्वाज्ञानतिमिरापहः । तेन सन्तोपमायातु नीलकण्ठः सतीप्रि- यः।।इति श्रीमारद्वाजकुलाम्बुलिपूर्णचन्द्रबालकृष्णभद्वात्मजमहादेवभहतनून- श्रीमदिनकरभट्टविरचिते न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीप्रकाशे गुणनिरूणम् ।। समाप्तश्चायं ग्रन्यः॥

·विज्ञापन
जिस भाग को या पुस्तक अपेक्षित हो कामी में कचौविसी में
बुजाली के गीध माजरा
मलानमा
मंगाले