·No text on this page.

·राम-कथा-मजरी।
Rama-Katha-Manjari
With Notes
IN
Sanskrit, Hindiand English
BY
SANT GOKALCHAND SHASTRI, B.A.,
Head Sanskrit Teacher, D. A. V. High School,
LAHORA.
सन्त गोकुलचन्द्र शास्त्री, बी. ए.
मुख्य-संस्कृताध्यापक, डी. ए. बी. हाई स्कृल, लाहौर।
+
Published by
BHARAT HOUSE (भारतहौस)
Publishers and Book-Sellers,
Anarkali, LAHORE.
बाम्बे मैशीन प्रेस लाहौर में मैनेजर शरत् चन्द्र टखनपाल के
प्रवन्ध ले छपा।

·विषयसूची।
चालकाण्डम्
अयोध्याकाण्डम्
१
१५
४५
५९
आरण्यकाण्डम्
किष्किन्धाकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
युद्धकाण्डम्
क्लिष्ट पदानां हिन्दी-
भाषायां व्याख्यानम्
Meanings of difficult
१ परिशिष्ट
१ २ परिशिष्ट
words in English
श्लोकानां सूची

·J समस्त भूमण्डल पर नहीं तो भारतवर्ष में तो अवश्य, मर्यादा पुरुषोत्तम श्री रामचन्द्र के आदरणीय नाम ने प्रत्येक नर नारी के हृदय में थोड़ा बहुत स्थान प्राप्त कर रक्खा है। उनके सच्चरित्र को पढ़ने के लिये सभी का मन सदा उत्सुक रहता है। यो तो अनेक कवियों ने अपने २ भावों द्वारा उनका 'यश गान किया है किन्तु जो रस आदि कवि श्री वाल्मीकि जी ने अपने रामायण में सरल तथा मधुर शब्दों में भर दिया है उसको कोई तुलना नहीं कर सका । यह हो भी क्यों न ? इन्हों ही ने तो सव से पहले राम-कथा को काव्य में परिणत किया था। अतः वाल्मीकि जी के ही शब्दों में रामायण-कथा को पढ़ने में सभी का मन चाहता है । किन्तु साधारण लोग 'वाल्मीकि रामायण जैसे इतने बड़े काव्य को पढ़ने का उत्साह नहीं कर सकते, इस कारण इस क्षति को किसी अंश में पूर्ण करने के लिये मैं इस स्वल्प पुस्तक को जनता के सम्मुख उपस्थित करने का साहल करता हूं। इस में रामचन्द्र को उत्पत्ति से लेकर उन के राज्या- 'भिषेक तक पूरी मूल कथा वाल्मीकि जी के ही शब्दों में रक्खी हुई है। कहीं २ पर रामायण में जो बड़े २ उत्तम उपदेश भरे हैं उन में से भी कुछ उचित स्थानों में दिये हैं । मेरी यह 'प्रबल इच्छा थी कि मैं उस महाकवि के कुछ और भी उपदेश- रत्नों का इस में समावेश करता किन्तु मुझे भय था कि इस से पुस्तक का विस्तार बहुत बढ़ जाता और इस पुस्तक के लिखने में जो उद्देश्य था वही चूक जाता।

·( २ ) जितनी सरलता और सरसता वाल्मीकि के रामायण में है वह और कहीं नहीं पायी जाती । थोड़ी बहुत संस्कृत भापा जानने वाला भी उसके श्लोकों का अर्थ शीघ्र समझ लेता है । इस लिए यह पुस्तक मैद्रिकुलेशन आदि परीक्षाओं के लिए अत्युपयोगी है। पच्चीस हजार श्लोकों में से पाञ्च सौ श्लोकों को निकाल कर पूरी कथा वर्णन करना कुछ सहज नहीं, इस लिए बहुत स्थानों पर एक श्लोक के पूर्वार्ध तथा उत्तरार्ध में सैकड़े श्लोकों का अन्तर हो जाता है । एक दो स्थानों में कथा का सम्बन्ध दिखाने के लिए श्लोकों को आगे पीछे भी करना पड़ा है। इस पुस्तक की उपयोगिता को और बढ़ाने के लिए- (क) प्रत्येक पृष्ठ पर संस्कृत टीका.ऐसे सरल रूप में दी गई है कि संस्कृत में साधारण योग्यता रखते हुए भी पुरुप उस से लाभ उठा सकें। (ख) जो लोग संस्कृत नहीं जानते उन के लिए पुस्तक. के अन्त में कठिन शब्दों के हिन्दी में अर्थ दिये हुए हैं। (ग) जिन प्रान्तों में हिन्दी भाषा प्रचलित नहीं उनके लिए कठिन शब्दों की इंग्लिश भाषा में व्याख्या की हुई है। मुझे आशा है कि सहृदयगण इसे अपनाकर मेरे उत्साह को बढ़ायेंगे- सन्त गोकुलचन्द्रः ·- । ( १ ) J बालकाण्डम् । अयोध्या वर्णनम्-दशरथस्य पुत्रेच्छा-तदर्थ पुत्रेष्टिप्रारम्भः-समाप्ते समये दशरथ पुत्रोत्पत्तिः-तेपानाम करणम्-दशरथ समीपे विश्वामित्रा- गमनम् --मारीचादि राक्षसकृत विघ्नविनाशाय राम लक्ष्मणयोरात्मना सह नयनम्-रामेण विश्वामित्रात् बलातिबल विद्या प्राप्ति:-रामेण ताड़का वधः-विश्वामित्रस्य दीक्षा प्रवेशः-रामेण यज्ञविधवसायागतानां राक्षसाणां वधः-सरामलक्ष्मणस्य विश्वामित्रस्य मिथिला प्रस्थानम्- विश्वामित्रण जनकाय रामागमन कारण वर्णनम्-जनकेन धनुःप्रशंसा- रामानुरोधेन धनुप आननयम्-रामस्य धनुर्भङ्ग-दूत मुखेन दशरथस्यायो- ध्यायाः आह्वयनम्-रामा दीनां परिणय:-निवर्तन काले मार्ग रामेण परशुरामाभिमुख्यम्-तद्र्वभङ्ग:-पराजितस्य परशुरामस्य निर्गमनम्- सपुत्रस्य दशरथस्यायोध्या प्राप्तिः-रामा दीनां पितृ शुश्रषणम् । १-१४ अयोध्या काण्डम् । - भरतस्य मातुल गृह गमनम्-शत्रतस्य तत्सहयानम्-दशरथस्य रामयौवराज्य विचारः-सभासदां हर्पणम्-रामाय स्वाभिप्राय प्रकाशनम्- मन्थराया स्तवृत्त श्रवणम्-श्रुत्वा च कैकेय्युत्तेजनम्-कैकेय्या अशोक- भवन प्रविश्य शोक प्रकाशनम्-दशरथागमने पुरा तद्दत्तवरयोरेकेन रामस्य चतुर्दशवर्षाणां वनवासस्य द्वितीयेन च भरताभिषेचनस्य प्रार्थनम्- दशरथस्य मूर्छा-रामेण कैकेयी मुखात् तच्छ्रवणम्-रामस्य पितृ निदेशा- नुष्ठानस्य निश्चयः-रामस्य मातृ गृहं गत्वा तदाज्ञा प्राप्तिः-कौशल्यायाः ·-- (२) विलापः रामस्य च वनवासानिवारणम्-रामस्य तदाश्वासनम्-तत्ताडा प्राप्ति:-रामस्य सीता समागमः-तद्वनगमन निश्चयं प्रत्या सीतायाः सहगमनायाग्रह.-रामेण तस्यै सहगमनायानुशापनम्--लक्ष्मणस्य रामानुगमनाय प्रार्थनम् --रामेण तत्सम्बोधनम्-अन्ते रामेण तत्प्रार्थन स्वीकरणम्--रामस्य गुह विपय प्रापणम्-रामानुगत्तस्य सुमन्त्रस्य निवर्तनम्रामस्य भरद्वाजा श्रमात् चित्रकूट प्रापणम्-दशरथस्य मरणम्-दूतैः भरतस्य मातृ कुलादानयनम्-मरतस्य विलाप:- कैकेय्या धिक्करणम्-कौशल्या भरतयो राम विवासन विषये सम्वादः- भरतेन, प्रजा समर्पितस्य राज्यस्यास्वीकरणम्-पिग्रीधदेहिकादनन्तरं संसन्यस्य भरतस्य राम प्रतिनिवर्तनाय वनगमम्-राम भरत सङ्ग- मनम्-पितृ मरण वृत्तं श्रुत्वा रामस्य गोक-भरतेनातिप्रार्थितस्यापि रामस्य वनवासावधिमसमाप्या योध्यां प्रति निवर्तनास्वीकरणम्-राम पादुके आदाय भरतस्य तयोरेव राज्य पदारोपणम्-रामस्य चित्रकूट- त्यागः। १५-४१ आरण्यकाण्डम् । रामस्य दण्डकारण्यं प्रविश्या गस्त्येन समागमः तस्मादामत्यास्त्र प्राप्तिः ततः प्रस्थाय पञ्चवटी प्रापणम्-राम रूप मुग्धायाः शूर्प- णखायाः तत्समीपमागत्य परिणयाय कथनम-देन लक्ष्मणेन तन्ना- सिका कर्ण छेदः-विलपन्यास्तस्याः खर दूषण समीपे गत्वा तयोरुत्ते- जनम् -रामेण युद्धे तयोर्वधः-रावणस्य मारीचाय मृगरूप मास्थाय सीता हरणाया देशः-सीता प्रलोभनाया गतस्य मारीचस्य रामेण वधः-. मृगस चीत्कारेण राम मृत्यु शङ्किते लक्ष्मणे सीतां विहाय गते पश्चात् 4 , ·( ३ ) परिव्राजक रूप मास्थाय रावणेन सीता हरणम्-जटायू रावणयोर्युदम्- राम लक्ष्मण योस्सीतान्वेषणम्---जटायुपः तद्धरण प्रवृत्तिप्रापणम् । - - किष्किन्धाकाण्डम् । रामलक्ष्मणयोः पम्पासरः प्राप्तिः-तत्र तयोः सुग्रीव सख्यम्- रामेण वालि वधः-सुग्रीवस्य किष्किन्धा राज्येऽभिषेचनम्-सुग्रीवेण हनूमत्प्रमुखाणां वानराणां सीता प्रवृत्त्यै प्रस्थापनम्-सम्पातेः सीता प्रवृत्ति प्राप्य हनूमतस्समुद्र लंघनम् । ५३-६९ सुन्दरकाण्डम् । हनूमतः लङ्का गमनम्-तत्राशोक वने राक्षसीपरिवृतायास्सी- ताया दर्शनम्-रावणस्य सीतामुपगम्य स्वप्रणय दर्शनम्-सीताया- स्तन्निन्दनम्-हनूमतः सीतायै स्वपरिचयः-रामनामाङ्कित मुद्रादानम्- हनूमतः पृष्टमारोप्य सीताया लङ्का विद्रावणाय कथनम्- सीताया अस्वीकरणम्-सीताचूड़ामणि मादाय प्रतिनिवर्तमानस्य हनूमतो- ऽशोक वन विध्वंस:-राक्षसर्वद्धस्य तस्य रावणाभिमुखे नयनम् - तस्य सीता हरणाय रावण भर्सनम्-ऋद्धस्य रावणस्य वस्त्रैस्तत्पुच्छ मावेष्टय तद्दाहा ज्ञापनम्-ज्वलितेन पुच्छेन हनूमतः लङ्कादहनं पुच्छस्य च समुद्रे निर्वापः-राम समीपमेत्य सीता वृत्तश्रावणम् । ५९-६९ शुद्धकाण्डम् । सुग्रीवहनूमत्सहितानां रामदीनां लङ्काभियानम्-विभीषणेन रावणस्य सीताहरण गर्हित कर्मणः निवारणम्-रावणस्य विभीषण तर्जनमू-विभीषणस्य भ्रातृ पक्षं त्यक्त्वा रामाश्रयणम्-नलस्म Y ·समुद्रसेतु बन्धनम् --राम सन्यस्य तद्वारा लङ्का प्रापणम्-राम रावणयोर्युद्धम-कुम्भकर्ण वधः-मेघनादस्य युद्धक्षेत्रा गमनम्---तत्र च तस्य लक्ष्मणेन वधः-रावण क्षिप्तया शस्याऽभिहतस्य लक्ष्मणस्य मू -हनुमतः सञ्जीवन्यानयनमू-तत्प्रयोगेण लक्ष्मण मूळपगम:- रामस्य रावण वधः-लका राज्ये विभीपगाभिपेचनम्-सीतां गृहीत्या रामस्य प्रतिनिवर्तनम्-चतुर्दशवर्ष समाप्तिः-सुग्रीवादि सहितस्य रामस्यायोध्यागमनम्-तच्छुत्वा भरतस्य स्वागत करणम्-रामाभिपका- किञ्चित्कालमयोध्याया मुषित्वा सुग्रीवादीनां प्रतिनिवर्तनम्-७०-८४ ·राम-कथा-मञ्जरं, (बालकाण्डम) अयोध्या- कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । वर्णनम् निविष्टः सरयूतीरे प्रभूत-धन-धान्य-वान् ॥१॥ अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोक-विश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण या. पुरी निर्मिता-स्वयम् ।।२।। तस्यां पुमियोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रहः । राजा दशरथो नाम लोकस्य परिरक्षिता ॥३॥ नानाहितानि नायज्वा न क्षुद्रो न च तस्करः । कश्चिदासीदयोध्यायां न चावृत्तों न संकरः॥४॥ तस्य चैवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरः सुतः ॥५॥ (मुदितः ) सन्तुष्टजनः । (स्फीतः) उत्तरोत्तरं वृद्धिंगतः। (मानवेन्द्रेण) मनुष्य-स्वामिना । (सर्वसंग्रहः) सर्वेषामपरिमित- बल-राष्ट्र-दुर्गादीनां संग्राहकः । ( अनाहिताग्निः) अजस्राग्नि- होत्ररतः। (अयज्वा ) यागरहितः। ( अवृत्तः), सदाचाररहितः। ( एवं-प्रभावस्य ) एवं वर्णितः प्रभावोयस्य । (तप्यमानस्य) एवं- 'विधैश्चर्यवत्वेऽपि परितप्यमानस्य ।

·१ दशरथस्य ततो वशिष्ठ-प्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः । यज्ञ-प्रारम्भः ऋष्यशृङ्ग पुरस्कृत्य यज्ञकारभस्तदा ॥६॥ ततः प्राक्रमदिष्टि तां पुत्रीयां पुत्रकारणात् । जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥७॥ समाप्त-दीक्षा-नियमः पत्नी-गण-समन्वितः। प्रविवेश पुरी राजा सभृत्य-चल-वाहनः ॥९॥ दशरथ ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नायमिक तिथौ । पुत्रोत्पत्तिः कौशल्याजनयद्रामं सर्व-लक्षण-संयुतम् । भरतोनाम कैकेय्यां जज्ञे सत्य-पराक्रमः॥१०॥ अथ लक्ष्मण-शत्रुघ्नौ सुमित्राऽजनयत्सुतौ । उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ॥१०॥ [युग्मकम् ] अतीत्यैकादशाहं तु नाम-कर्म तथाकरोत् । ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकेयी-सुतम् ॥१२॥ सौमित्रि लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरन्तथा । वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ॥१२॥ (आरमन् ) छान्दसम् । (पुत्रीयां) पुत्र-प्राप्ति हेतुभूताम् । (समाप्तदीक्षानियमः) समाप्तो दीक्षीर्थों नियमो यस्य । (नावमिके तिथौ ) नवम्यां तिथौ । ( सत्यपराक्रमः ) सत्यः कापश्यरहितः. पराक्रमो यस्य । ( जनाकुलः ) जनैः आकुलः व्याप्तः ।

·. ३ ) . ते चापि मनुज-व्याघ्राः वैदिकाध्ययने रताः। पितृ-शुश्रषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिताः । सर्वे वदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ॥१३॥ तेषामपि महातेजा रामः सत्य-पराक्रमः। इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ॥१४॥ राम--याच- अथ राजा दशरथस्तेषां दार-क्रियां प्रति । नाय विश्वा-चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः स वान्धवः॥१५॥ मित्रागमनम् तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रि-मध्ये महात्मनः। अभ्यागच्छन् महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः॥१६॥ अथ हृष्टमना गजा विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ॥१७॥ "अद्य से सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । ब्राहि यत्प्रार्थित तुभ्यं कार्यमागनम्प्रति । कर्ता चाहमशेर्पण दैवतं हि भवान्मम" ॥१८॥ ( मनुजव्याघ्राः ) पुरुपसिंहाः । (वैदिकाध्ययने) वेद- सम्बन्ध्य ध्ययने । (तेषा) मिति निर्धारणे पष्ठी । (इष्टः) प्रियः । (शशाङ्कः ) चन्द्रः। ( दारक्रियाम ) विवाहम् । ( सोपाध्यायः) सपुरोहितः । (बृहीत्यादि ) (तुभ्यं) ते (पष्ठ्यर्थे चतुर्थी) ( यत्काय प्रति ) यत्कार्यार्थम् आगमनं तन्मया प्रार्थितः सन् ब्रूहि (देवतम्) इष्टदेवोऽतः पूज्यः।

·( ४ ) तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुत-विस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥१९॥ “यत्तु में हृद्तं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । कुरुप्ब राजशार्दूल भव सत्य-प्रतिश्रवः ॥२०॥- अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थ पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरी द्वौ तु राक्षसी कामरूपिणी । मारीचश्च सुबाहुश्च वीयर्वन्तौ सुशिक्षितौ ॥२॥ . स्वपुत्रं राज-शार्दूल, रामं सत्य-पराक्रमम् । काकपक्ष-धरं शूरं ज्येष्टं मे दातुमर्हसि ॥२२॥ शक्तोोप मया गुप्ता दिव्यन स्खेन तेजसा । राक्षसा ये विकर्माण स्तेषामपि विनाशने" ॥२३॥ तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । प्रस्थानम् प्रहृष्ट-बदना राम माजुहाव सलक्ष्मणम् ।।२४॥ ( अद्भुतविस्तरम् ) दैवतं हि भवान्ममेत्याधुक्ति रूपमाश्चर्य प्रपञ्चम् । (तस्य.) तद्वाक्य--प्रतिपाद्यस । (निश्चयम् ) करि-, ज्यामीति अङ्गीकारम् । ( सत्यपरिश्रवः ) सत्यप्रतिज्ञः (आतिष्ठे) आस्थितोऽस्मि । ( कामरूपिणौ ) यथेच्छारूपधारिणौ । ( काक- पक्षधरम् ) बालानां कपोलसमोपे शिखा काकपक्षः । (विकर्माणः) विघ्नकर्तारः। (आजुहाव ) आहृतवान् । - - ) ·- - (युग्मकम् ) कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च । पुरोधसा वसिष्ठन मङ्गलैरभिपूजितम् ।।२५।। स पुत्रं मूर्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् । ददौ कुशिक-पुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥२६॥ विश्वामित्रो ययावग्रे ततोरामो धनुधरः । काक-पक्ष-धरो धन्त्री तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥२७॥ अध्यय-योजनं गत्वा सरय्या दक्षिणे तट । रामेति मधुरां वाणी विश्वामित्रोऽभ्यभापत ॥२८॥ राममन्त्र- "मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा । शिक्षणम् । एतद्विद्या-द्वये लब्धे नभवेत्सदृशस्तव" ॥२९॥ रामेण ताड ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः । का वधः । प्रतिजग्राह ते विद्य महावितात्मनः ॥३०॥ स वनं घोर-संकाशं दृष्ट्वा नृप-वरात्मजः। ( कृतस्वस्त्ययनम् ) कृतमङ्गलम् । (पुरोधसा) पुरोहितेन । (धन्वी ) धनुर्विद्याकृतश्रमः ( अन्वगात् ) अनुजगाम । ( अध्यर्ध- योजनम् ) अर्धाधिकयोजनम् । ( मन्त्रग्रामम् ) वलाऽबलाविद्या संज्ञकं मन्त्रसमूहम् । ( भावितात्मनः ) ध्यातात्मस्वरूपात् ।। (घोरसङ्काशम् ) भयानक-दर्शनम् ।

·: - अविप्रहतमक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।।३१।। "अहो वन मिदं दुर्ग झिल्लिका-गण-नादितम् । संकीर्ण बदरीभिश्च किंन्वतद्दारुणं वनम्" ॥३२॥ तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । "ताटका नाम भदन्त भाय्या सुन्दस्य धीमतः। इमौ जनपदी नित्यं विनाशयति राघव ||३३॥ संयं पन्थानमावार्य वसत्यध्यध-योजने । स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ॥३४॥ नहि ते स्त्री-वध-कृते घृणा काया नरोत्तम् । चातुवर्ण्य-हितार्थश्च कर्तव्यं राजन नुना" ॥३५॥ मुनर्वचनमक्लीवं श्रुत्वा नृपवरात्मजः। ज्याघोष मकरोत्तीनं दिशः शब्देन नादयन् ॥३६॥ तं शब्द मभिनिध्याय राक्षसी क्रोध मूर्छिता । श्रुत्वाचाभ्य द्वद्वेगाद यतः शब्दो विनिःसृतः॥३७॥ 2 (आविप्रहतम् ) जनसञ्चाररहितमतोऽक्षुण्णम् । ('झालका) कीट विशेषः। (दुष्टचारिणीम् ) दुराचारिणीम् । ( अक्लीवम् ) धृष्टम् । (तं शब्दं श्रुत्वा अभिनिध्याय ) इत्यन्वयः। (आभिनिध्याय शब्द-देशं निश्चित्य।

·A (७) तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्ता मशनिमिव । शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ॥३८॥ अथ तां रजनीमुष्य विश्वामित्रो महायश ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्र-ग्राम मनुत्तमम् । प्रविवेश ततो दीक्षा नियतो नियतेन्द्रियः ॥३९॥ रामेण विश्वा- अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिन्दमौ । मित्र-यज्ञ- अनिद्रं पडहोरात्रं तपोवन मरक्षताम् ॥४०॥ अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते । मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये । आगम्य भीमसंकाशा रुधिरौघमवासृजन् ॥४१॥ तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीव-लोचनः । मानवं परमोदारमत्रं परमभाखरम् । चिक्षेप परमक्रद्धा मरीचोरसि राघवः ॥४२॥ स तेन परमात्रेण मानवेन समाहतः । रक्षणम् - (विक्रान्ताम् ) प्रतिक्षिप्ताम् । ( उप्य , उषित्वा ) आर्ष- मिदम् । (नियतेन्द्रियः ) निगृहोतेन्द्रियः । (पडहोरात्रम् ) षड्- दिवसपर्यन्तम् । (भीम सङ्काशाः ) भयङ्कराः । ( रुधिरोधम् ) रक्तस्त्रवम् । ( अवासृजन् ) ववपुः । ( परमोदारम् ) परमश्रेष्ठम् ।

·( ८ ) सम्पूर्ण योजनशतं-क्षिप्तः सागर संप्लचे ॥४३॥ सुवाहु-मरणम् विगृह्य सुमहच्चास्त्र माग्नयं रघुनन्दनः । सुवाहरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद् भुचि ॥४४॥ विश्वामित्रस्य अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः । मिथिला- निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥४५॥ प्रस्थानम् "मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति । यज्ञः परम-धर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वहम् ॥४६॥ त्वं चैव नर शार्दूल सहासाभिर्गमिष्यसि । अद्भुतं धनुरत्नं च तत्र तद् द्रष्टुमर्हसि"। एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत्तदा ॥४७॥ ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह ।। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञबाटमुपागमत् ॥४८॥ विश्वामित्र मनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा । प्रत्युञ्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः ॥४९॥ अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत । "धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽसि यस्य मे मुनि-पुङ्गव । ( सागर-संप्लवे ) समुद्रमध्ये। (निरीतिका ) वाधारहिताः। (मैथिलस्य ) मिधिलाधिपतेः । ( परमर्मिष्ठः) अतिशय धर्मों- त्पादकः । ( यज्ञवाटम् ) यज्ञ शालाम् ·YoM यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिस्सह" ॥५०॥ इत्युक्त्वा मुनि-शार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा । पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राजलिः प्रणतो नृपः ॥५१॥- जनकाय रामा- "इमौ कुमारौ भद्रं ते देव-तुल्य-पराक्रमौ । गमन कारण काकपक्ष-धरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥५२॥ वर्णनम् तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः । न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ। महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ॥५३॥ एव मुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् । "इदं धर्नुवरं ब्रह्मन् जनकैरभिपूजितम् ॥५४॥ राजभिश्च महावीय्यरशक्तैः पूरितुं पुरा । दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः ॥५५॥ जनक-भाषितम् । 'वत्स राम धनुः पश्य' इति राघवमत्रवीत् ॥५६॥ महर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः । A विश्वामित्र: सरामस्तु श्रुत्वा - ( यज्ञोपसदनम् ) यशस्थानम् (महाधनुपि जिज्ञासाम्) रामस्य धनुर्विषयां दिद्रक्षाम् । पुरापूरितुमशक्तैराजभिश्चाभि धूजितम् ( इत्यन्वयः)।

·(१०) NA मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत् । रामस्य "इंद धनुवरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना" ||५७||- धनुर्भङ्गः लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः ।। आरोपयित्वा मौर्वीच पूरयामास तद्धनुः ॥५८॥ . तहमज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः । तस्स शब्दो महानासीनिर्यात-सम-निःस्वनः॥५९।। निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः । वयित्वा मुनिवरं राजानं तो च राघवो ॥६॥ प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन् राजा विगत-साध्वसः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनि-पुङ्गवम् ॥६॥ "भगवन् दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः । अत्यद्भुतमचिन्त्यश्च न तर्कित मिदं मया ॥६२।। जनकानां कुले कीर्तिमाहरिप्यति मे सुता। सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥६३॥ भवतोऽनुमते ब्रह्मन् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः । अपावृत्य गतापवरणीकृत्य । ( लीलया) अनायासेन । (निर्वात-सम-निःस्वनः ) अशनि-ध्वनि-समः शब्दः ( विगतसा- ध्यसः ) रामेण धनुष्यनारोपिते कन्याऽविवाहताअवस्थास्य- नीति या भीः सा गता । (आहरिप्यति) सम्पादयिष्यति। (भवतोऽनुमते ) भवदनुमत्या ।

·~ ( ११ ) मम कौशिक भद्रन्ते अयोध्यां त्वरिता रथैः । राजानं प्रश्रितवाक्यै रानयन्तु पुरं मम" ॥ ६४ ॥ जनकस्यायो-जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्त वाहनाः। ध्यां प्रति दूत-ददृशुर्देव-संकाशं वृद्धं दशरथं नृपम् । प्रस्थापनम् तश्चैव प्रश्रितं वाक्य मब्रवन्मधुराक्षरम् ॥६५॥ "पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः । कौशिकानुमते वाक्यं भवन्त मिदमब्रवीत् ॥६६॥ तच रतं धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना । रामेण हि महाराज महत्यां जन-संसदि ॥६७॥ अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने । प्रतिज्ञा तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातु महसि" दूत-वाक्यं तु तच्छृत्वा राजा परम हर्षितः । गत्वा चतुरहे मार्ग विदेहा नभ्युपेयिवान् ॥६९॥ ततो राजान मासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् । 'दशरथप्राप्तिः मुदितो जनको राजा हर्ष च परमं ययौ । ॥६८॥ (प्रश्रितैः ) विनययुक्तः । ( अव्यग्रं ) व्यग्रतां विहाय । (कौशिकानुमते ) विश्वामित्रानुमत्या । (जनसंसदि ) जनानां सभायाम् । ( चतुरहम् ) चतुर्दिनपर्यन्तम् । ( अभ्युपेयिवान् ) प्राप्तः ।

·( १२ ) उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ॥७०॥ 'स्वागतन्ते नरश्रेष्ठ दिष्टया प्राप्तोऽसि राघव । पुत्रयोरुभयोः प्रीति लप्स्यसे वीर्य-निर्जिताम् ॥७१ ददामि परमप्रीतो वध्वौं ते मुनि-पुङ्गव । सीतां रामाय भद्रं ते सर्मिलां लक्ष्मणाय च ॥७२ एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वज-सुते इमे । दशरथस्य पत्न्यौ भजेता सहितौ शत्रुघ्न-भरतावुभौ ॥७३॥ पुत्राणां ततः सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम् । परिणयः समक्षमग्ने संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा । अब्रवीजनको राजा कौशल्यानन्द-वर्धनम् ॥७४|| 'इयं सीता मम सुता सह-धर्म-चरी तव । प्रतीच्छ चैनां भद्रन्ते पाणिं गृहीप्य पाणिना ॥७५. पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा ।' इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलन्तदा ॥७६॥ जनकस्य वचः श्रत्वा पाणीन्पाणिभिरस्पृशन् । (दिल्या) अस्मद्भाग्यवशेन । (वीर्यनिर्जिताम्) शैर्यप्राप्ताम् । ( अग्नेः समक्षं) राघवाभिमुखे संस्थाप्य । ( सहधर्मचरी) धर्म- कार्येप्यभिन्नरूपा, स्त्रियाः पुरुषार्धाङ्गीत्वात् । (प्रतीच्छ ) प्रति-. गृहाण । ( मंत्रपूतम् ) कन्यादानमत्रेण पूतम् ।

·- ( १३ ) चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्टस्य मते स्थिताः । यथोक्तेन पथा चक्रर्विवाहं विधि-पूर्वकम् ॥७७॥ : 'विश्वामित्र- अथ राज्यां व्यतीतायां विश्वामित्रोमहामुनिः । गमनम् आपृच्छ्य तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥७८॥ रामस्य पर- राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रै महात्मभिः । शुरामाभि- ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम संवलानुगः ॥७९॥ मुख्यं तस्य दर्दश भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् । च पराजय: भार्गवं जामदग्नेयं राजा राज-विमर्दिनम् ॥८॥ रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत । "राम दाशरथे राम वीर्य्य ते श्रूयतेऽद्भुतम् । धनुषो भेदनश्चैव निखिलेन मया श्रुतम् ॥८॥ तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्य परं शुभम् । तदिदै घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः । ८ (यथोक्तेन पथा) शास्त्रोक्त विधिना । (आपृच्छ्य) अनुमति गृहीत्वां। (सबलानुगः) व अनुगैरनुचरैश्च सहितः। (राज- विर्मदनम् ) क्षत्रिय-ध्वंसकम् । (निखिलेन) निश्शेषतः। (गृह) गृहीत्वा आर्षमिदम् ।

·। ( १४ ) पूरयस्व शरणव स्ववलं दर्शयस्व च" ॥८२॥ श्रुत्वा तु जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा । आरोग्य स धनूरामः शरं सज्यं चकार ह । निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामो राममुदक्षत ॥८॥ परशुराम- ततोऽभिहतवीर्यत्वात्सहसैव जडीकृतः। यमनम् जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्र पर्वतोपमम् ॥८४॥ गतोराम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः । चोदयामास तां सेनां जगामाशु ततः पुरीम् । दशरथस्या- ननन्द सजनो राजा गृहे कामैः सुपूजितः॥८५।। योध्याप्राप्तिः कृतदाराः कृतास्त्राश्च सधनाः ससुहृजनाः । शुश्रषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ॥८६॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् । भरत कैकेयी-पुत्रमब्रवीत् रघुनन्दनः । त्वां नेतु मागतो वीरो युधाजिन्मातुलस्तव । ८७॥ गते च भरते गमा लक्ष्मणश्च महाबलः । पितरं देवसंकाशौ पूजयामासतु स्तदा ॥८८॥ . (पूरयस्व) शरयुक्तं कृत्वा आकर्षस्व । (सज्य) ज्या-युक्तम् । (अभिहत-वीयत्वात् ) निर्जित-पराक्रमत्वात् । (वर्तयति) पित्रुक्तं कुर्वन्ति ।

·( १९.) * अयोध्या-काण्डः* 1 भरतशत्रुघ्नयोः गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः । भरत-मातुल- शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीति-पुरस्कृतः ॥११॥ गृह-गमनम् अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः । प्रीतिरपी कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ॥२॥ राम-यौवराज्य वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः । मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥३॥ तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः । तदा परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः । हितमुद्धर्षणं चैव मुवाच प्रथितं वचः ॥४॥ "इदं शरीरं कृत्स्नं लोकस्य चरता हितम् । पाण्डुरस्यातपत्रस्य छायायां जरितम्मया ||५|| "विचारः -- 1 A : (अनधः) पापरहितः। (नित्यशत्रुघ्नः) नित्यशत्रवः कामाद- यस्तद्धन्ता । (प्रीति-पुरस्कृतः) भरत-विषयक-स्नेह युक्तः। (प्रीतिः) चिन्ता । (पर्जन्यः) मेघः। (समुदितः ) स्वाभाविकैः । (उद्धर्षणम् ) हर्प-जनकम् । (चरता) कुर्वता । (पाण्डुरस्य) श्वेतस्य । (भातपत्रस्य) छत्रस्य ।

·( १६ ) " सोहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । सन्निकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्" ॥६॥ इदं त्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यानन्दन्नृपानृपम् । वृष्टिमन्तं महामेघ नदन्तइव वहिणः ॥७॥ "इच्छामोहि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् । गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम् ।।८।। [ युग्मकम् ] रामः सत्पुरुषो लोके सत्य-धर्म-परायणः । बुद्धया वृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः॥९॥ बहुश्रतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता । शक्तस्त्रैलोक्य मप्येको भोक्तं किं नु महीमिमाम् ॥१० तमेवं-गुण-सम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् । लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी" ॥११॥ Vतेपामजलि-पद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः। । (प्रत्यानन्दन् ) प्राशंसन् । (वृष्टिमन्तम् ) वर्षतम् । (बहिण:) मयूराः। (छत्रावृताननम् ) छत्रेण आवृतमाननं यस्य तम् । (बृहस्पतेः) देवगुरोः। (शचीपते:) इन्द्रस्य । (मेदिनी) तत्स्थोजन इत्यर्थः । (अञ्जलिपद्मानि) पद्माकारा नक्षलीन् ।

·J प्रतिगृह्याब्रवद्रीजा तेभ्यः प्रिय-हितं वचः ॥१२॥ "अहोऽस्मि परम-प्रीतः प्रभावश्चातुलो मम । यन्म ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छंथ" ॥१३॥ ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् । "रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति"॥१४॥ स तथोति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राज-शासनात् । रामं तत्रानयाञ्चके रथेन रथिनां वरम् ॥१५॥ प्रासादस्थो रथ-गतं ददर्शायान्तमात्मजम् । गन्धर्व राज-प्रतिम लोके विख्यात-पौरुषम् ॥१६॥ -तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्व, कृताञ्जलि-पुटं नृपः । दिदेश श्रीमान् रुधिरं रामाय परमासनम् । उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ॥१७॥ 'त्वया यतः ग्रजाश्चमीः स्वगुणै रनुरेजिताः । तस्मात्त्वं पुष्प-योगेन यौवराज्य मवाप्नुहि । (प्रगृहीतानि )प्रकर्षण शिरसि बद्धानि । (कृतात्मा) धर्मे कृतबुद्धिः (गन्धर्व-राज-प्रतिमम् ) सौन्दर्ये गन्धर्व-राजसमम् ( विख्यातम् ) प्रसिद्धम् ( पौरुषं) यस्य तम् ।। ( कृताञ्जलि- पुटम् ) बद्ध हस्त-द्वयम् । (पुष्प-योगेन ) चन्द्रस्य पुष्ययोगो- 'पलक्षितकाले। । ज ·- 7 - ( १८.) कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो.गुणवानिति"॥१८॥ अथाभिवाद्य राजानं रथ मारुह्य राघवः । ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौधैः प्रतिपूजितः ॥१९॥ ज्ञाति-दासी यतो नित्यं कैकय्या स्तु सहोपिता । प्रासादं चन्द्र-सङ्काश मारुराहे यदृच्छया ॥२०॥ मन्थरायाः प्रहृष्ट-मुदितैः पौरै रुच्छूित-ध्वज-मालिनीम् । कैकेय्युत्ते- अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता ॥२१॥ जनम् प्रहर्षोत्फुल्ल नयनां पाण्डुर-क्षौम-वासिनीम् । अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्री पप्रच्छ मन्थरा ॥२२॥ "अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्वास्य च शंस मे” । विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा । आचचक्षेऽथ कुजायै भूयसी राघवश्रियम् ॥२३॥ २ ( कामतः ) प्रकामम् । ( ज्ञातिदासी) मातृकुलस्य दासी। (चन्द्र-सङ्काशम् ) सुधा-धबुलित्वात् । ( यदृच्छया) न केनापि प्रेषिता। पौरैरुपलक्षिताम् । ( उच्छ्रिताः ) प्रासादखिरारोपिताः (ध्वजानां मालाः ) श्रेणयः यस्याम् । (प्रहण उत्फुल्ले ) विक- सिते ( नयने ) यस्यास्ताम् । ( पाण्डुर-क्षौम-वासिनीम् ) श्वेत- वस्त्र-धराम् । धात्रीम् रामस्येतिशेषः । ( राघव-श्रियम् ) राधके राना न्यास्यमानां ( श्रियं ) राज्यलक्ष्मीम् ।

·( १६ ) १३. .. सा दह्यमाना कापन मन्थरा पापदर्शिनी। शयानामेव कैकेयी मिदं वचन मब्रवीत् ॥२४॥ "उत्तिष्ठ मूढे किं शेष भयं त्वा मभि वर्तते । , उपप्लुत मघौधन नात्मान मवयुध्यसे । चलं हि तव सौभाग्य नद्याः स्रोत इवोष्णगे ॥२५॥ अक्षयं सुमहेंद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् । रामं दशरथो राजा यौवराज्यभिषेक्ष्यति" ॥२६॥ मन्थराया वचः श्रत्वा शयनात् सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्प-संपूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी। "रामे वा भरते वाहे विशपं नोपलक्षये" ॥२७॥ कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृश-दुः :खिता। दीर्घमुष्णं च निश्वस्य कैकेयी पुनरब्रवीत् ॥२८॥ "भविता राघवो राजा राघवस्यानु यः सुतः। राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ २९॥ - (पापदर्शिनी ) पाप-कर्मण उपदेष्ट्रो । तसा उत्थाने काल- क्षेपो भविष्यतीति शयानामेव । (अभिवर्तते) अभितः परितः वर्तते वेष्टयतीत्यर्थः । (उपप्लुतमघौघेन) दुःखसमूहेन व्याप्तम् । (अक्षयम) अशक्यप्रतीकारम् । ( परिहारयते ) हीनो भविष्यति।

·(२०) दर्पा निराकृता पूर्व त्वया सौभाग्यवत्तया । राम-माता सपत्नी ते कथं धैरै नं यातयेत्" ॥३०॥ एव मुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं च निश्वस्य मन्थरामिद मत्रवीत् ॥३१॥ 'अद्य राम मितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् । यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये" ॥३२॥ अथ सा रुपिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम् । क्रोधागारे निपपिता सा बभी मलिनाम्बरा ॥३३॥ आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् | ककेय्या दश-उपस्थान मनुज्ञाप्य प्रविवेश निकेतनम् ॥३४॥ स्थाहरप्राप्तिः स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठ प्रविवेश महायशाः । पाण्डुराभ्रमिवांकाशं राहु-युक्तं निशॉकरः ॥३५॥ तत्र तां पतितां भूमौ शयाना मतथोचिताम् । प्रपप्त इव दुःखेन सोऽपश्यञ्जगती-पतिः । , । - ( सौभाग्यवत्तया ) पति-वासल्यतया । (वैरं न यातयेत् ) वैरनिर्यातनं न कुर्य्यात् । (रुषितः) क्रुद्धः । (मलिनाम्बरा ) मलि- नवस्त्रधरा । ( उपास्थान मनुज्ञाप्य.) उपस्थितानां मन्त्रि-पुरो- हितादीनां स्व-स्व-गृह-गमन मनुज्ञाप्य । ( पाण्डुराभ्रेत्यादि) रुष्ट कैकेयीयुक्ततया, सुधा-घवलतया च पाण्डुराभ्रयुक्तत्व मांका- शस । ( अतथोचिताम् ) तथा शयनानुचिताम् । .

·( २१ ) । । कामी कमलपत्राक्षी मुवाच वनितामिदम् ॥३६॥ "भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण-चेतसि । आत्मनो जीवितेनापि ब्रहि यन्मनसि स्थितम् ।। करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे" ॥३७॥ उवाच पृथिवी-पालं कैकेयी दारुणं वचः। "सर राजन् पुरा वृत्तं तसिन् देवासुरे रणे । । तत्र त्वां च्यावयच्छत्रुः तव जीवितमन्तरा ॥३८॥ तत्र चापि मया देव यत्वं समाभिरक्षितः । जाग्रत्या यतमानाया स्ततो में प्रददे वरौ ॥३९॥ तो तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपो मृगयाम्यहम् । तवैव पृथिवीपाल सकाशे रघुनन्दन ॥ ४० ॥ तत्प्रतिश्रत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् ।। अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता। तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥४१॥ अभिषेक समारम्भो राघवस्योप कल्पितः । अनेनवाभिपेकेण भरतो मे ऽभिषिच्यताम् ॥ ४२ ॥ (सुकृतेन) स्वपुण्येन । (च्यावयादिति) अडभाव आपः । (शत्रुः) शम्बरः । (जीवितमन्तरा) प्राणहरणं विना । (निक्षेपौ), न्यासरूपेण स्थापितौ । मृगयामि वाञ्छामीत्यर्थः । (प्रति श्रुत्य) शपथ-पूर्वकं प्रतिज्ञाय । (समारम्भः) सामग्री।

·. - ( २२ ) नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्य माश्रितः । चीराजिन-धरो धीरो रामो भवतु तापसः" ॥४३॥ ततः श्रत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः । चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्त प्रतताप च ॥४४॥ दशरथ- "सदा ते जननी-तुल्यां वृत्ति वहति राघवः । विलापः तस्यैव त्व मनाय किं निमित्त मिहोद्यता ॥४५॥ अञ्जलि कुमि केकयि पादौ चापि स्पृशामि ते । शरणं भव रामस्य मा धर्मो मामिह स्पृशेत् ॥४६॥ पुत्र-शोकादितं पापा विसंइं पतित भुपि । विचेष्टमान मुत्प्रेक्ष्य सैक्ष्याकुमिदमब्रवीत् ॥४७॥५ "आहुः सत्यं हि परमं धर्म धर्मविदो जनाः। सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्म प्रचोदितः । प्रवाजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां बचीम्यहम् ॥४८॥ समयं च ममार्येम यदि त्वं न करिष्यसि । अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥४९॥ (अभिसमापेदे ) प्राप । (प्रतताप) मूर्छा प्राप्तः । (कुर्मि) इत्यार्षम् । (विचेष्टमानम्) विविधचेष्टाः कुर्वन्तम् । (परित्यक्ता) उपेक्षिता। IMAR hunt ·( २३ । . सुंभारान् - ३ एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया । नाशकत् पोशमुन्मोक्तुं वलिरिन्द्र-कृतं यथा । ५०॥ वां तथा ब्रवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः । प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्र-नक्षत्र-मालिनी ॥५१ वसिष्ठो गुण-सम्पन्नः शिष्यैः परिवृत स्तदा । उपगृह्या प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥५२॥ सुमन्त्र-प्रवेशः सत्वपश्ये द्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् । द्वारे मनुजे-सिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ।।५३॥ तमुवाच महातेजाः सूत-पुत्रं विशारदम् । वसिष्ठः "क्षिप्रमाचक्ष्य नृपतेर्मामिहागतम् ॥५४॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा सून-पुत्रो महाबलः । स्तुवन्नृपति-शार्दू प्रविवेश निवेशनम् ॥५५॥ यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक मही-पतिः । I तदा सुमन्त्र मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥५६॥ 3. . - . २ ( इन्द्रकृतम् ) इन्द्र-प्रेरित-वामनंकृतम् । (पाशम) पद- त्रयमित-प्रतिज्ञात-भूमि-दान-रूपम् । (प्रभाता जाता) रात्रि इत्यर्थः । ( संभारान् ) कुशादीन् । (दैन्यं) सत्य-पाश-बन्धजम् । । खकार्य वक्तव्यज्ञा। .

·( २४ ) १ A "सुमन्त्र राजा रजनी राम-हर्ष-समुत्सुकः । प्रजागर परिश्रान्तः निद्रा-चशमुपागतः ॥५७॥ तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् । राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा" ॥५८॥ प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमत्रवीत् ।। "राममानय सूतेति यदस्यभि हितोऽनया" ॥५९॥ स राज वचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् । कैकेय्याः निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ॥६०। सुमन्त्राय प्राञ्जलिं सुमुखं दृष्ट्वा विहार-शयनासने । रामानयनादेशः राज-पुत्र मुवाचेदं सुनन्त्रो राज-सत्कृतः ॥६॥ "कौसल्या सुप्रजाराम पिता त्या द्रष्टमिच्छति । महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्,"६२ अथ सीता मनुज्ञाप्य कृत कौतुक-मङ्गलः । निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ।।६३। रामागमनम् स ददासने रामो निपण्णं पितरं शुमे । . , (सुमुखं ) प्रसन्न वदनम् । (कौशल्या सुप्रजा) येन सुपुत्रेण त्वया कौसल्या सुप्रजावती तं त्वाम् । (कृतः ) अनुष्ठितः- ( कौतुकार्थम् ) अभिपेकोत्सवा) । (मगले) येन सः।

·( २५ ) kaar -- - कैकेयी-सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥६४॥ सपितुश्चरणौ पूर्व मभिवाद्य विनीतवत् । । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥६५॥ रामेत्युक्त्वा च वचनं बाप-प- कुलक्षणः । शशोक नृपति दीनो नेक्षितुं नाभिभापितुम् ॥६६॥' तेदपूर्व नरंपते दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । चिन्तयामास चतुगे रामः पितृ-हिते रतः ॥६७॥ दशरथं दृष्ट्वा "अन्यदा में पिता, दृष्ट्वा कुपिताऽपि प्रसीदति । रामस्य खदः तस्य मोमद्य संप्रेक्ष्य किमायोसः प्रवर्तते ।।६८॥ कैकय्याःतत्का- सदीन इव शोकेन विषण्ण-वदन-द्युतिः।... 24 रण-प्रच्छनम् कैकेयी मभिवाद्यवं रामो वचनमब्रवीत् ॥६९।। कच्चिन्मया नोपराद्ध मज्ञानाद्यन मे पिता । स कुपितस्तत्ममाचक्ष्व त्वं चवनं प्रसादय ॥७०॥ अतोपयन महागज मकुर्वन् वा पितुर्वचः । मुहूर्त मपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे" ॥७१॥ 2113 मुखेन उपलक्षितम् । ( सुसमाहितः ) नित्यमेकाग्रचित्तः। ( वाष्प-प-कुलेक्षणः ) अश्रु-व्याप्त-नेत्रः। ( अन्यदा ) अ.यकाले (आयासः ) खेदः।

·. 6 कैकय्या- एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना । उत्तरम् - उशचदं सुनिलजा धृष्ट मात्महितं वचः ॥७२॥ "यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । करिष्यसि ततः सर्व माख्यास्यामि पुनस्त्वहम्" ७३ एततु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच वचनं रामस्तां. देवी नृप-सन्निधौ ||७|| नामस्य पित्रा-"अहो धिङ् नाहमे देवि वक्तं मामीदृशं वचः देश-पालन अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके ॥७॥ संदेहे शोक- भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मञ्जयमपि चार्णवे प्रकाशः नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥७६॥ तब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदाभिकाक्षितम् । कैकेय्या रामाय करिष्ये प्रतिजान च रामो हिनाभिभापते ॥७७॥ स्वबर- तमार्जव समायुक्त मनाऱ्या सत्यवादिनम् । श्रावणम् उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् । "सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम् ।।७८॥ (राजा यद् वक्ष्यते तत् करिष्यसीत्यर्थः) (धिक् ) मामि- तिशेषः । (हितेन ) हितका । (द्विाभिभापते ) यदुक्तं तदुक्त- मेव, तद्विरुद्ध पुनर्न वदति । ( आर्जव-समायुक्तम् ) विनय सम्प- नम । (सन्निदेशे) पितृ-प्रतिज्ञा-सम्पादने ।

·त्वया रण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिपेचनम् । त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ||७९ एतत् कुरु नरन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन । सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्" ॥८॥ तदप्रिय मित्रांनो वचनं मरणोपरम् । श्रत्वा न विव्यथ रामः कैकेयी चेदमब्रवीत् ॥८१।।- रामस्यकैकेय्याः नाहमर्थ-परो दवि लोक मावस्तु मुत्सहे ! संदेह-निरा- विद्धि मा मृपिभिस्तुल्यं केवलं धर्म मास्थितम् ८२५ करणम् नह्यतो धर्म-चरणं क्रिश्चिदस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रपा तस्य वा वचन-क्रिया।।८३॥ यावन्मातर मापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् । ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥८४॥ वन्दित्वा चरणो रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा । कैकेय्याश्चाप्यनाय्यायाः निष्पपात महाद्यतिः ।।८।। (सत्येन ) सत्य-परिपालनेन । ( अर्थ-परः ) धनलुब्धः स्वार्थसाधन-परो वा ( वचन-क्रिया ) आज्ञशि-करणम् । ( निष्प- पात ) निश्चक्राम। - ·( २८ ) - - रामस्य मातृ-जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी। . गृह-गमनम् दर्दश मातरं तत्र हावयन्ती हुताशनम् ॥८६॥ सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृ-नन्दन मागतम् । अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥८७|| परिप्वक्तश्च वाहुभ्यां भोजनेन निमन्त्रितः । दत्तमासन मालम्ब्य विशाल वदनद्यतिः । मातरं राघवः किञ्चिद् ब्रीडात् प्राअलिरब्रवीत् ॥x समस्य मात्रे भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति । स्व-निर्वास मां पुनर्दण्डकारण्ये प्रत्राजयति तापसम् । वृत्त श्रावणम् चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं विजने वने" ॥८९॥ तद्वृत्तं श्रुत्वा सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ॥१०॥ कौशल्या-मूर्छा पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युना ॥१०॥ तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कंदलीमिव । रामस्तूत्थापयामास मातरं गत-चेतसम् ॥९॥ - स राघव मुपासीन मसुखार्ता सुखोचिता । उवाच पुरुष-व्याघ्र मुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥९२।। ( वशी) जितेन्द्रियः। ( अभिचक्राम) अभिमुखं जगाम । (प्रवाजयति ) प्रेषयति । (निकृत्ता) छिन्ना । ( यष्टिः) शाखा । (दिवश्च्युता ) आकाशात् पतिता । (असुखार्ता) सुखनाशेनार्ताः। - - 1 ·- A . ( २६ ) । कौशल्यायाः "न चाधर्म्य वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् । बनगमना- विहाय शोक-सन्तप्तां गन्तु मर्हसि मामितः ॥९॥ निषेधः यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम् । त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्य मितोवनम् ॥ नामस्यकौशल्या-उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः। सम्बोधनम् "नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यम् समतिक्रमितुं मम । अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ॥९५।। यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगती-पतिः। शुश्रपा क्रियतां तावदेष धर्मः सनातनः" ॥१६॥ एवमुक्ता तु रामेण वाष्प-प-कुलक्षणा । सापनीय तमायास मुपस्पृश्य जलं शुचि । स चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥९७॥ रामस्यसीता-प्रविवेशाथ रामस्तु स्त्रं वेश्म सुविभूपितम् । समीपे गमनम् प्रहृष्ट-जन-सम्पूर्ण हिया किञ्चिदवाङ् मुखः ॥९८॥ अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । (अधर्म्यम्) धर्म-विरुद्ध, कनिष्ठस्य राज्य-प्राप्ति-रूपम् । ( अनुमन्यस्व ) आज्ञापय। ( उपस्पृश्य ) आचम्य । (आयासम्) राम-वियोगजं दुःखम् । (सीता कथं मया बिना स्थास्यति) इति 'चिन्ता। 1 ·' - (:३०) अपश्यच्छोक सन्तप्तं चिन्ता-च्याकुलितन्द्रियम् ॥१९॥ तां दृष्ट्वा सहि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् । तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥१०॥ "सीते तत्रभवां स्तातः प्रव्राजयति मां वनम् । सोऽहं त्वा मागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥ सा वं वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी । भरतस्य रता धर्मे सत्य-व्रत-परायणा ॥१०२|| .. सीतायाःसह-एवमुक्ता तु वैदेही प्रियाही प्रिय-वादिनी । गमनाय प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तार मिद मत्रवीत् । प्रार्थनम् "नय मां वीर विस्रब्धं पापं मयि न विद्यते॥१०३ किं वा मन्यत वैदेहः पिता मे जगतीपतिः राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुष-विग्रहम् ॥१०४॥ किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भय मस्ति ते । . . '(विवृततां गतः) विवृताभिप्रायं गतः,स्वाभिप्रायंप्रकाशित- वानित्यर्थः । ( तत्र-भवान् ) पूज्यः। (समनुवर्तिनी) अनुकूला। (प्रियाही) प्रिय-भाषण-योग्या । ( प्रणयात् ) स्नेहात् । ( पापम् ) अपराधः । (स्त्रियं पुरुषविग्रहम्) आकारेण पुरुषे क्रियया तु स्त्री-- (किं हि कृत्वा) किं मनसि विचार्य। F ·- 4 यत्परित्यक्त-कामस्त्वं मामनन्य-परायणाम् ॥१०५॥ स्वयं तु भार्थ्यां कौमारी चिरमध्युषितां सतीम् । शैलूप इव मां राम. परेभ्यो दातु मिच्छसि ।।१०६॥" न पिता नात्मजो चात्मा न माता न सम्बी-जनः। इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिस्सदा ॥१०७॥ यदि त्वं प्रस्थितो दुर्ग वनमथैव राघवः । अग्रतरते गमिष्यामि मृद्गन्ती कुश-कण्टकान् ॥१०८॥ अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमम् , मृगायुतं वानर-वारणैश्च । वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे, तवैव पादा वुपगृह्य संमता ॥१०९॥ पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा बहु । । दास्यसे स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृत-रसोपमम् ॥११०॥ यस्त्वया सह स स्वों निरयो यस्त्वया विना। इति जानन परां कीर्ति गच्छ राम मया सह" ॥ (अनन्य-परायणाम्) केवलं त्वयि निविष्ट-चित्ताम् । (शैलूपः) जाया-जीवः । (प्रेत्य ) मरणानन्तरम् । (गतिः) आश्रयः । (मृगायुतम्) मृगै रासमन्तात् युतम् । समता तवेति शेषः । (सः) देशः। (निरयः) नरकः। ।

·- . ( ३२ ) इति सा शोक-सन्तप्ता बिलप्य करुणं बहु । * चुक्रोश पति मायस्ता भृशमालिङ्गय सुस्वरम् ।। । तां परिष्वज्य वाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् । उवाच वचनं रामः परिविश्वासयं स्तदा ॥११३।। रामस्य सीता-आरभम्ब शुभ-श्रोणि, वन-वास-क्षमाः क्रियाः । नयन- नेदानीं त्वदृते सीते, स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥११४. स्वीकरणम् एवं श्रुत्वा तु संपादं लक्ष्मणः पूर्व मागतः । सीता मुवाचातियशा राघवञ्च महाव्रतम् । लक्ष्मणस्य "अहं त्वानुगमिप्यामि वनमग्रे धनुर्धरः" ॥११५॥ प्रार्थनम् दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बह जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥११६॥ स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् । * उत्पपाता सनात्तर्णमातः स्त्री-जन संवृतः । तमसंप्राप्य दुःखातः पपात भुवि मूर्छितः ॥११७॥ अथ रामो मुहूर्तेन लब्ध-संज्ञं महीपतिम् । उवाच प्राञ्चलिर्भूत्वा शोकार्णव-परिप्लुतम् ॥११८॥ (परिविश्वासयन् ) उजीवयन् । (वन-बास-क्षमाः) वनवा- सोचिताः।

·- "आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषा मीश्वरोऽसि नः । प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् । लक्ष्मणं चानुजानाहि सीता चान्वेति मां वनम् । अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद । पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥१२०॥ नैवाहं राज्य मिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् । त्वा महं सत्य मिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ " ॥१२१ ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्य मब्रवीत् । "रथमारोह भद्रं ते राज-पुत्र महा-यशः । क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे" । रामय बन-अथो ज्वलन-संकाशं चामीकर-विभूषितम् । । प्रस्थानम् तमारुरुहतु स्तूर्णं भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ ॥१२३॥ रामोऽपि रात्रि-शेषण तेनैव महदन्तरम् । जगाम पुरुष-व्याघ्रः पितु राज्ञा मनुस्मरन् ॥१२४॥ . ( आपृच्छे ) विज्ञापयामि । ( कुशलेन ) चक्षुपेतिशेषः। ( अनृतम् ) असत्ययुक्तम् । ( ज्वलन-सकाशम् ) अग्निवदीप्तप्रम् । ( चामीकर-विभूपितम् ) चामरालंकृतम् । (रात्रि-शेपेण) शेष-रात्रौ।

·( ३४ ) (युग्मकम् ) तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोया मशैवलाम् । ददर्श राघवो गङ्गा पुण्या मृपि-निपविताम् ॥ १२५. जलाघाताट्ट हासोग्रां फेन-निर्मल-हासिनीम् । क्वचित वेणी-कृत-जलां क्वचिदावर्त-शोभिताम् ।। गुह-देश तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्म-समः सखा । प्रापणम् निपाद-जात्यो बलवान्स्थपति श्चति विश्रतः ॥१२७ स श्रुत्वा पुरुष-व्याघ्र गर्म विषय मागतम् । वृद्धैः परिवृतोऽमात्य ज्ञातिभि थाप्युपागतः ॥१२८ तत श्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्या मन्वास्य पश्चिमाम् । जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम् ॥१२९॥ प्रभातायां तु शयां पृथु-वक्षा महा यशाः I गुहं वचन मक्लीवं रामो हेतुमदब्रवीत् । तर, महदन्तरम् ) महादूरम् । (त्रि-पथगाम् ) त्रिभिः पथिभिः गच्छति इति ताम् । (शिव-तोयाम् ) स्वछ-जलाम् । (शिला मध्य) स्थले ( यो जलावात ) शब्दः तद्पेण ( अट्टहासेन ) उग्राम् । अनेक विध तिर्यगादि-गमनेन (वेणी-कृतं जलं ) यया । (आवतः) अनेक विध-नमित-जलैः ( शोभावतीम् )। (विषयम् ) देशम् । (अवास्य) उपास्य । (पश्चिमाम् )। माध्यान्ह-कालिकीम् (हेतुमत्) युक्तियुक्तम् ।

·M ( ३५ ) "जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध-क्षीरमानय" ॥४ तत्क्षीरं राज-पुत्राय गुहः क्षिप्र मुपाहरत् । लक्ष्मणस्या त्मनश्चैव रामस्तेना करोजटाः ॥१३॥ सुमन्त्र निव-अनुज्ञाप्य सुमन्त्रश्च सवलं चैव तं गुहम् । तनम् आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ।। तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः । प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदह्या च परन्तपः ॥१३३॥ भरद्वाजाश्रम-सीता-तृतीयः काकुत्स्थः परिभ्रान्तः सुखोचितः । प्राप्तिः भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रि मवसत्सुखम् ॥१३४॥ राज्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।। "मधु-मूल-फलोपेतं चित्रकूटं बजेतिह" ॥१३५॥ चित्रकूट- ततस्तौ पाद-चारेण गच्छन्तौ सह सीतया । प्रापणम् रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥१३६॥ सुमन्त्रस्या अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् । योध्या-प्राप्ति अयोध्या मेव नगरी प्रययौ गाढ-दुर्मनाः । अथ सूतो महाराज कृताञ्जलि रुपस्थितः॥१३७॥ ( उपाहरत् ) आनीतवान् । ( मीता तृतीया ) यस्य सः। (व्युष्टायाम् ) व्यतीतायाम् । ( आसेदतुः) प्रापतुः । (गाढदुर्मना) अति खिन्नः। Fantrn" -- ·AN ( ३६ ) - राजा तु रजसा सूतं वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।, अश्रु-पूर्ण मुखं दीन मुवाच परमार्तवत् ॥१३८il / सुकुर्माया तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राजपुत्रो कथं पादै स्वरुह्य स्थागतौ ॥१४९।। अतोनु किं दुःखतरं चोह निक्ष्वाकु- नन्दनम् । इमामवस्था मापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥१४॥ दशरथस्य- इति रामस्य मातु श्व सुमित्राया श्च सन्निधौ । मरणम् राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्त मुपागमत् ॥४४१॥ तमग्नि मिव संशान्त मम्बु-हीन मिवार्णवम् । हत-प्राय मिवादित्यं स्वगम्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् । सर्वे द्विजाः सहा मात्यैः पृथग्याच मुदीरयन्॥१४२." "इक्ष्वाकूणा मिहाद्यैव कश्विद्राजा विधीयताम् । अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाश मवाप्नुयात् ॥१४३ ना राजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् । मत्स्या इव जना नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् "॥१४४ (ध्वस्तांगम् ) धूसरिताङ्गम् । (अराजकम् ) नियन्तृरहितम् । (स्वकम् ) स्वकीयम् । ।

·( ३७. ) J । । A वसिष्टस्य वसिष्ठे नाभ्यनुज्ञाता दूताः सन्त्वरिता तदा । भरता नयनाय ययुश्चा सह्य-परिखं रम्यं राज-गृहं पुरम् ॥१४५।। दूतसम्प्रेषणम् राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु त मूचुर्भरतं वचः। "पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः । त्वरमाणश्च नियाहि कृत्य मात्ययिकं त्वया" ॥१४६॥ स मातामह मामन्त्र्य मातुलं च युधाजितम् । रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्न-सहितो ययौ ॥१४७॥ भरतस्या- तां पुरी पुरुप-व्याघ्रः सप्त-रात्रोषितः पथि । योध्या प्राप्तिःअयोध्या मग्रतादृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥१४८॥ "एपा नाति प्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी। अयोध्या दृश्यते दूरात् साग्थे पाण्डु-मृत्तिका" ॥ भरत-विलापः श्रुत्वा च स पितुर्वृत्तं भ्रातरौ च विवसितौ । भरतो दुःख-सन्तप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥१५०॥ 'कि नु कार्य हतस्पेह मम राज्येन शोचतः । विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ-समेन च" ॥१५१५ 1 प्र t (असह्या) दुस्सहा (परिखा ) यस्य तत् । (आसयिकम् ) कालातिकमासहम् । (नातिप्रतीता) नाति हृष्टा, निरानन्दत्वात् । (पाण्डु-मृत्तिका-समा) । (हतस्य ) भाग्यहीनस्य । .

·( ३८ ) कौशल्या-भर स तु राजात्मजश्चापि शत्रुघ्न-सहितस्तदा। तयोः राम- प्रतस्थे भरतो येन कौसल्याया निवेशनम् ॥१५२॥ विवासन-विषये भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता । सम्बादः । “इदं ते राज्य कामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्" ।।१५३ एवं विलयमानां तां. प्राञ्जलिर्भरतस्तदा । कौसल्या प्रत्युवाचेदं लौकैहुभिरावृताम् ॥१५४॥ "कृत-शास्त्रानुगा बुद्धिमा भृत्तस्य कदाचन । सत्य-संधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः ।। परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् । ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमंत गतः ॥१५६॥ पुत्रैर्दासैच मृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः । "स एको मिष्ट मनातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५७॥ संग्रामे समुपोढे च शत्रु-पक्ष-भयङ्करें । पलायमानो बध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५८॥ र क येन कौसल्याया निवेशनं प्राप्यते इत्यर्थः । ( अकण्टकम् ) रिपु-रहितम् । (कृत-शास्त्रानुगा ) गुरु-शिक्षित-श्रुति-स्मृति- मार्गगा । ( अनुनते ) सम्मतौ । (द्रुह्यतां ) तस्मै इति शेषः । (समुपोठे ) प्राप्ते । ( शत्रुपक्षाणां भयङ्करोतीति ) तादृशे ।।

·। -- . ( ३६. ) मास्य धर्मे मनो भूयादधर्म स निपेवताम् । अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५९॥ उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते । तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५९॥ देवतानां पितॄणां च मातापित्रोस्तथैव च । . मास कार्षीत्स शुश्रपां यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥ तमेवं शोक-संतप्तं भरत कैकेयी-सुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठो भगवानृषिः ॥१६२।। "अलं शोकेन भद्रन्ते राज-पुत्र महा-यशः । x प्राप्त-कालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् " ॥१६३।। वसिष्ठस्य वचः श्रत्वा भरतो धारणां गतः । प्रेत-कार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥१६४ प्रजानां भरतायत्ततः प्रभात-समये दिवसेऽथ चतुर्दशे । राज्य-समर्पणमसमेत्य राज्यकर्तारो भरतं वाक्य मब्रुवन् ॥१६५॥ "त्वमध भव नो राजा राजपुत्र, महायशः । ( अपान वर्षी ) कुपात्रे दाता । ( परिकल्प्यते) प्राप्नोति । (संयानं ) प्रेत-निर्वाहम् । ( धारणा ) धैर्य्यम् ।

·(४०) r अभिपेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्पभो ॥१६६॥ भरतस्य राज्याभरतस्तं जनं सर्व प्रत्युवाच धृत-व्रतः । स्वीकरणम् . "ज्येष्टस्य राजता नित्य मुचिता हि कुलस्य न: भरतस्य बनं ततः समुत्थितः कल्य मास्थाय स्यन्दनोत्तमम् ।। प्रति गमनम् प्रथयो भरतः शांघ्र राम-दर्शन-कांक्षया ॥१६८॥ अग्रतः प्रययुम्तम्य सर्वे मन्त्रि पुरोधसः । अधिरुह्य हययुक्तान् रथान् मूर्य-रथोपमान् । १६९।। अथ गत्वा मुहूर्त तु चित्रकूट स राघवः । मन्दाकिनी मनुप्राप्तम्तं जनं चेद मत्रवीत् ॥१७०॥ "जगत्यां पुरुष-व्याघ्र आस्ते वीरासने रतः । जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य विङमे जन्म सजीवितम्" ॥ एवं स विलपं स्तसिन् बने दशरथात्मजः । ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशाला मनोरमाम् ॥१७२।। "मन्निमित्त मिदं दुःखं प्राप्तो रामः मुखोचितः। धिग्जीवित नृशंसस्य मम लोक-विगर्हितम् ॥१७३ इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्मिन्न-मुख-पङ्कजः। - ( कल्यम् ) प्रातः काले । (जगत्यां) भूमौ । (वीरासने योगिनां दक्षिण-जानूपरि न्यस्त-वाम-पादतया ऽवस्थानरूपे आसने । (पस्विन्नं ) स्वेद-क्लिन्न (मुख-पंकज ) मुख कमलं यस्य सः । , 4.

·। संगमः 2. ( १ ) पादा बवाप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥१७४॥ राम भरत दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन । शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्द चरणौ रुदन् ॥१७५।। ता वुभौ स समालिङ्गय रामश्चा शूण्यवर्तयत् । जटिलं चीरवसनं प्राश्चलिं पतितं भुधि । ददर्श रामो दुर्दर्श युगान्ते भास्करं यथा ॥१७६॥ कथश्चिद भिविज्ञाय विवर्ण-वदनं कृशम् । 'भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ।।१७७॥ आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः । अङ्क भरत मारोप्य पर्यपृच्छत्स सादरम् ॥१७८॥.. ४ "क्वनु तेऽभूत् पिता तात, राजा यत्वमिहागतः। नहि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ।" रामस्य वचनं श्रत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ॥१७८॥ रामाय पितृ- "निष्क्रान्त-मात्रे भवति सह-सीते स-लक्ष्मणे । मृत्यु-श्रावणम् दुःख-शोकाभि भूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्"१८० ( अवर्तयत् ) अत्यजत् । ( जटिलं ). जटाधर । (दुर्दर्श ) दुखेन द्रष्टुयोग्यम् । नहि त्वं जीवितस्तस्य सेवां हित्वेत्यर्थः । (त्रिदिवम् ) स्वर्गम् । - । .

·। ( ४२ ) तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरण-संहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गत-चेतनः ।।१८।। ततः पर्णकुटी-द्वार मासाद्य जगती-पतिः। परि जग्राह वाहुभ्या मुभौ भरत-लक्ष्मणौ ॥१८२॥ ततः पुरुष सिंहानां वृतानां तैः सुहृदणैः । शोचतमिव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ ८॥ रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृवृताः । भरतस्य राज्य मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राम मुपागमन् समपर्णम् भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥१८४॥ "सान्निता मामिका माता दत्तं राज्य मिदं मम । तहदामि तववाहं भुक्ष्य राज्य मकण्टकम् । शिरसा त्या भियाचेऽहं कुरुप्प करुणां मयि" १८५ रामस्यास्वी- पुनरेवं त्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः । करणम् प्रत्युवाच ततः श्रीमान् ज्ञाति-मध्ये सुसत्कृतः१८६ "देवासुरे च संग्राम जनन्यै तव पार्थिवः । संप्रहृष्टा ददौ श्रीमान् वरमाराधितस्तदा । तब राज्यं नर-व्याघ्र, मम प्रजाजनं तथा ॥१८७॥ - ( आसाद्य ) प्राप्य । ( सान्विता) कृताश्वासा ।

·( ४३ ) . -- सोऽहं वनमिदं प्राप्तः निर्जन लक्ष्मणान्वितः। सीतया चा प्रतिद्वन्द्वः सत्यवाद स्थितः पितुः १८८ न त्वया शासनन्तस्य त्यक्तं न्याय्य मरिन्दम । स त्वयापि सदा मान्यः स नो बन्धुः स नः पिता। एव अवाणं भरतः कौशल्या-सुत मत्रवीत् । "कथं दशरथाजातः शुभाभिजन-कर्मणः ।। जानन्धर्म मधर्मश्च कु· कर्म जुगुप्सितम् ।।१९०॥ यदि त्व वश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं वा पितुर्वचः । .. अह मेव निवत्स्यामि चतुदेश बने समाः" ।।१९१६॥ त्रस्तगानस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥१९२।। 'राम-पादुके "अधिरोहाय, पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । आदाय भरत-एते हि सर्व-लाकस्य योग-क्षम विधास्यतः" १९३ स्य निवतनम् सोधि रुह्य नरव्याघ्रः पादुके व्यरमुच्य च । प्रायच्छत् सुमहातेजा राघवाय महात्मने ॥१९॥ ( अप्रतिद्वन्दः ) शीतोष्णादि बाधा-रहितः । ( शुभेऽभिजन कर्मणी ) यस्य स तस्मात् । ( जुगुप्सितम् ) निन्दितम् । (हमाः) वर्षाणि । (सज्जमानया) स्खलन्त्या । योग-क्षेम) (योगः) लोको.. एकारकाणां कृपादोनां निर्माणम् (क्षेमः ) तेषां रक्षणम् ।

·( ४४ ) M ततश्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा । आसरोह रथं दृष्टः शत्रुघ्न-सहितस्तदा । नन्दि-ग्रामं ययौ तूर्ण शिरस्यादाय पादुकाम् १९५ नन्दिग्रामेऽवसद्धीरः ससैन्यो भरतस्तदा । स बालव्यजनं छत्रं धारयामास च स्वयम् ॥१९६॥ ततस्तु भरतः श्रीमानभिपिच्यार्य-पादुक । तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥१९७।। समस्य चित्र- तस्मादन्यत्र गच्छामि इति सश्चिन्त्य राघवः । कूट त्यागः प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः ॥१९८॥ - Kan mul Golen . Jaipu (प्रातिष्ठत ) प्रस्थितः। - ·( ४५ ) *आरण्य काण्डम् * । प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्य मात्मवान् । रामस्य दण्ड ददर्श रामो दुर्धर्प स्तापसा श्रम-मण्डलम् ॥१॥ कारण्य- अब्रवी द्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मि-वर्धनम् । प्रवेशः "वहि लक्ष्मण निष्क्रामत्य गस्त्यो भगवानृषिः"। एव मुक्त्वा महावाहु रगस्त्यं सूर्थ-वर्चसम् । जग्राहा पतत स्तस्य पादौ च रघु-नन्दनः ॥३॥ प्रतिगृह्य च काकुत्स्थ मर्चयित्वासनोदकैः । पूजयित्वा यथा-कामं ततोऽगस्त्य स्त मब्रवीत् ॥४॥ रामस्यांगस्त्या-'इदं दिव्यं महच्चापं हेम-वज्र-विभूपिन् । दस्त्र-प्राप्तिः जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्र-धरो यथा" ॥५॥ एव मुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् । दत्त्वा रामाय भगवा नगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥६॥ ( आत्मवान् ) धैर्यवान् । (तापसानां ) तपस्विना माश्रम “समूहम् । ( आपततः ) आश्रमादा गच्छतः । (प्रतिगृह्य)उत्थापन 'पूर्वक मालिङ्गय । ( वज्रधरः ) इन्द्रः ।

·(४६ ) "इतो द्वि-योजन तात, बहु मूल-फलोदकः । देशो बहुमृगः श्रीमान् पश्चवट्य भिविश्रुतः ॥७॥ तत्र गत्वा श्रमपदं सीता-लक्ष्मण-सङ्गतः । रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्त मनुपालयन् ।।८।। रामस्य पञ्च ततः पञ्चवटी गत्वा नाना-व्याल-मृगायुताम् । वटी गमनम् राघवः पर्ण-शालायां हर्ष माहास्यत्परम् ।।९।। वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः । तं देशं राक्षसी काचिदा जगाम यदृच्छया ॥१०॥ + (युग्मकम् ) सा तु शूर्पणखा नाम दश ग्रीवस्य रक्षसः । भगिनी राम मासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ।।११।। बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काम-मोहिता । निकृत्त-कर्ण-नासा चा भवद्रामानुजेन सा ॥१२॥ (अभिविश्रुतः) प्रसिद्धः । (नाना-विधैः बालैः मृगैश्च) (आयुतां) व्यासाम्। (आहारयत्) प्राप्तवान् । (सुखम् ) सुखेन (त्रिदशापमम् ), देव-तुल्यम् । ( रामस्य अनुजः ) कनिष्ठभ्राता लक्ष्मण स्तेन । - ·( ४७ ) . । ततस्तु सा राक्षस-सङ्घ-संवृतं, लक्ष्मणेन शूर्प- खरं जनस्थान-गतं विरूपिता। णखा-नासिका उपत्य तं भ्रातर मुग्र-दर्शनं, छेदः पपात भूमौ गगनाद्यथाशनिः ॥१३॥ स्वभ्रातृ-समीपे तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । गत्वा तस्याः तत स्तद्राक्षसं सैन्यं घोर-वर्मायुध-ध्वजम् । विलापः निर्जगाम जनस्थाना न्महानादं महाजवम् ॥१४॥ रामोपिऽचारयं श्चक्षुः सर्वतो रण-पण्डितः । ददर्श खर-सैन्यं तद् युद्धायाभिमुखो गतः ॥१५॥ रामस्य खर-ततो रामस्तु संक्रद्धो मण्डली कृत कार्मुकः । दूषणाभ्यां सपर्ज निशितान् वाणान् शतशोऽथ सहस्रशः । १६ सह युद्धम् चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीम-कर्मणाम् । हतान्ये कन रामेण मानुषण महात्मना ॥१७॥ शूर्पणखाया-ततः शूर्पणखा दीप्ता रावणं लोक-रावणम् । रावण-समीपे अमात्य-मध्ये संक्रद्धा परुपं वाक्य मनवीत् ॥१०॥ गत्वा स्वदशा "चतुर्दश सहस्त्राणि रक्षसां कर-कर्मणाम् । वर्णनम् . हतान्येकन रामण खरश्च सह-दूषणः । विच्छिन्न-कणं नासिकात्वाद् विरूपत्वम् । (गगनात् ) आकाशात् । (शोणतीक्षिताम ) रुधिरााम् । ( रण-पाण्डतः ) रण-कर्मनिपुणः । धनुष आकर्णाकर्षणेनं (मण्डलाकारी-कृत-धनुः)। (लोक-रावगम् ) लोक भयप्रदम् ।

·( १८ ) त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च भयं यो नाव युध्यसे ॥२९॥ रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णन्दु-सदृशानना । सीता भारी वरारोहा वैदेही तनु-मध्यमा ॥२०॥ तवानुरूपा भार्या सावं च तस्याः पतिर्वरः । विरूपिताहं करेण लक्ष्मणेन महाभुज ॥२१॥" ततः शूर्पणखा-वाक्यं तच्छ्रुत्वा रोम-हर्षणम् । रावणस्य मा-दर्दश नियता हारं मारीचं नाम रावणः । रीचाय सीता-ततः पश्चादिदं वाक्य मब्रवीद्वाक्य-कोविदः ॥२२॥ हरणाय कथ-"चतुर्दश सहस्राणि रक्षसा मुग्र-तेजसाम् । नम् निहतानि शरैस्तीक्ष्णेमानुपेण पदातिना ॥२३॥ अस्य भार्या जनस्थानात्सीतां सुर-सुतोपमाम् । आनयिष्यामि विक्रम्य सहायस्तत्र मे भव"। मारीचस्यराव-प्रत्युवाच महाप्राज्ञी मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥२४॥ ण-निवारणम्"सुलभाः पुरुपा राजन् सततं प्रिय-वादिनः । (पूर्णेन्दु-सदृशं) पूर्णचन्द्रतुल्यम् ( आननं ) मुखं यस्याः सा । (रोम-हर्षणम् )रोमाञ्चकरम् । ( पदातिना ) ऐकेन मानुषेण रथ- स्थानांसहस्रशो रक्षसांबधःइति विस्मयकरम् । (सुरसुतोपमाम्) देव-कन्या-तुल्याम् । (मानयिष्यामि ) आपमिदम्, आनेष्यामि।

·. - ( ४९ ) आप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः २५ न नूनं वुध्यसें रामं महा-वीर्य गुणोन्नतम् । रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्व मर्हसि ॥२६॥ न त्वं समर्थस्तां हतु राम-चापाश्रयां बने । यदीच्छसि चिरं भोक्तं मा कृथा राम-विप्रियम् २७ किन्नु शक्यं मया कर्तु मेवं त्वयि दुरात्मनि । एप गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर" २८ मारीचस्य मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा मृगस्य सः। मृगरूपेण प्रलोभनार्थ वैदेह्या नाना-धातु-विचित्रितम् । क्रीडनम् रामाश्रम-पदा म्याशे विचचार यथासुखम् ॥२९॥ अदृष्ट-पूर्व तं दृष्ट्वा नाना-रत्न-मयं मृगम् । विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥३०॥ । ( अप्रियस्येत्यादि ) तत्कालमप्रियतया प्रतीयमानस्यापि कालान्तरे हितकरस्य वचसो वक्ता तस्य च ग्रहोता दुष्प्राप्यः। ( अप्रमेयम् ) अपरिच्छेद्यम् । (किन्नुशक्यमित्यादि) त्वयि एवं दुरात्मनि सति मया कि कर्तुं शक्यते, न किमपीत्यर्थः । ( अभ्याशे) समीपे।

·गमनम् सीतायाः "आर्य पुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः । मृगप्राप्तये आनयेनं महाबाहो क्रीडार्थ नो भविष्यति" ||३|| इच्छा लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः । मृग-ग्रहणाय उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः । ३२॥ रामस्य "इह त्वं भव सन्नद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् । अह मेनं वधिष्यामि ग्रहीण्या म्यथवा मृगम्' ३३ तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघु-नन्दनः। वद्धासि धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः ॥३४॥ दर्शना दर्शनादेव सोऽपाकर्पत राघवम् । सुदूर माश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः ॥३५॥ दृष्ट्वा रामो महा-तेजा स्तं हन्तुं कृतनिश्चयः । मुमोच ज्वलितं दीप्त मत्रं ब्रह्म-विनिर्मितम् ।.३६ रोमण मृग- सभृशं मृग-रूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः । रूपस्य मारी मार्गचस्यैव हृदयं विभेदाशनि सनिभः ॥३७॥ चस्य बधः संप्राप्त-काल माज्ञाय चकार च ततः स्वरम् । सदृशं राघवस्थैव हा सीते, लक्ष्मणेति च ॥३८॥ १ ( यन्त्रितः ) नियोजितः । (ब्रह्म-विनिर्मितम् । ब्रह्म दत्तम् । (विनिर्भिद्य ) छित्त्वा । ( अशनि-सन्निभः ) वज्र तुल्यः । (आज्ञाय) झात्वा ।

·- ( ५ ) मारीच-कृत आत-स्वरं तु भतुर्विज्ञाय सदृशं बने । मार्त-नादं उवाच लक्ष्मणं सीता 'गच्छ जानीहि राघवम्' ३९ भ्रत्वा लक्ष्म-अवल्लिक्ष्मणस्वस्तां सीतां मृग-उधृमिव । णस्य तद- "अवध्यः समरे रामो नैव त्वं वक्तमर्हसि ॥४०॥ नुगमनम् न त्वा मस्मिन्बने हातु मुत्सहे राघवं चिना । न्यास-भूतासि चैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना" ४१ लक्ष्मणे नैव मुक्ता सा क्रद्धा संरक्त लोचना ।। प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्र चाप्पपरिप्लुता । ४३॥ तथा परुप मुक्त स्तु कुपितो राघवानुजः । स विकाङ्क्षन् भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव ॥४३॥ रावणस्य तदा साद्य दश-ग्रीवः क्षिा मन्तर मास्थितः । सीता हरणम् अभि चक्राम वैदेही परिव्राजक-रूप-धृक् । अङ्घनादाय वैदेवी रथ मारोहयत्तदा ।। ४४ ॥ ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा । वनस्पति-गतं गृधं ददायत-लोचना ॥४५॥ (हातुम् ) त्यक्तुम् । (न्यासभूता ) मयि निक्षिप्ता । (विकाङ्क्षन् ) विशेषेण कांक्षमाणः, तत्सविधे गन्तु मिच्छन्नि- त्यर्थः । (अन्तरमास्थितः) राघश्यो र्गमनेऽवकाशं प्राप्य । (विहा- यसा ) आकाशमार्गेण । ( वनस्पति-गतम् ) वृक्षान्तः स्थितम् ।

·( ५२ ) + जटायू-रावण- तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्र राक्षसयोस्तदा । युद्धम् स छिन्न-पक्षः सहसा रक्षसा रौद्र-कर्मणा । निपपात हतो गृध्रो धरण्या मल्पजीवितः । ४६॥ : क्रोशन्ती राम रामेति रामेण रहितां वने । रावणस्य जगामादाय चाकाशे रावणो राक्षसेश्वरः । लङ्काप्रवेशः प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणी मृत्यु मात्मनः ॥४७॥ दृष्ट्वा श्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रामस्य जटायु-दीनः शोक-समाविष्टो मुहूर्त विह्वलोऽभवत् ॥४८॥ प:सीता- ततः पर्वत कूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् । प्रवृत्तिः ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्र जटायुपम् ॥४९॥ तं दीन-दीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् । अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् । ५०|| "सा देवी मम च प्राणा राघवेणोभयं हृतम् ॥ इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ५१॥ क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन् वनं ददर्श पम्यां शुभ-दर्श-काननाम् । अनेक नाना-विध-पक्षि-संकुलां विवेश रामः सह लक्ष्मणेन ।। ५२ ॥ (रूपिणीम् ) रूप-धराम् । (विह्वलः) पर-वशः ( पर्वत- 'कूराभम् ) पर्वत-शिखर-सदृशम् । (क्षतर्जाद्रम् ) रुधिर-क्लिनम्। .

·( ५३ ) MOON @ අටුපළමු * किष्किन्धाकाण्डम् * 2555555555 रामस्य पम्पास तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पल-झपाकुलाम् । सरः प्राप्ति रामः सौमित्रि-सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥शा तौ दृष्ट्वा तु महात्मानौ भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ । वरायुध-धरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत् । ततः शुभतरं वाक्यं हनुमन्त मुवाच ह ॥२॥ "वालि-प्राणहितावेतौ शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ । शुद्धात्मानौ यदि त्वेतो जानीहि त्वं प्लवङ्गम" ॥३॥ वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः । विनीत बदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च । हनुमतः राम-उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्य-पराक्रमौ ॥४॥ समीपेगमनम् राजर्पि-देव प्रतिमौ तापसौं संशित-व्रती । (पुष्करिणीम् ) सरसीम् । (पद्मोत्पल-झषाकुलाम् ) कमलेन्दी- वर-मत्स्य युक्ताम् । (वरायुध धरौ ) उत्तम-शस्त्र-धरौ। (शुद्धा- ' रमानाविति ) किमेतौ द्रुप-रहितौ नवेति जानीहि । (प्रणिपत्य) प्रणम्य । (कामतः) सुग्रीवेच्छानुसारात् । (राजपी) च (देवी च) तत् (प्रतिमौ) तत्तुल्यौ । ( संशितव्रता ) तीक्ष्ण-बतौ।

·। ( . ५४ ) रे . देगं कथमिदं प्राप्त भवन्ती वर-वर्णिनी ॥५॥ सुग्रीवो नाम धर्मात्मा भवतः सख्यमिच्छति । तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्" ॥६॥ एव मुक्तस्तु सौमित्रिः सुग्रीव-सचिवं कपिम् । अभ्य भापत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञ पवनात्मजम् ॥७॥ "यथा वीपि हनुमन्, मुग्रीव-वचनादिह । तत्तथा हि करिष्यामा वचनात्तस्य महात्मनः" ८ ततः स सुमहा-प्राज्ञो हनुमान्मारुतात्मजः । राम-सुग्रीव-जगामादाय तौ वीरौ हरि-राजाय राययौ ।।९।। सख्यम् श्रत्वा हनुमतो बाक्यं सुग्रीयो दृष्ट मानमः । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच गघवम् ॥१०॥ "यत्वामिच्छसि सौहार्द वानरण मया सह । गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा" ११ एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । प्रहृष्ट-मना हस्तं पीडयामास पाणिना । सुग्रीवो राघव श्चैव बयस्यत्व मुपागतो ॥१२॥ (वरवर्णिनी) ब्रह्मचारि-श्रेष्ठौ । (वित्तम् । जानीतम् । (सौहार्द) मैत्रीम् । ( मर्यादेन्यादि ) अनुल्लङ्घनीयो ऽन्योन्य-कार्य सम्पादन- विषयो निश्चयः विचार्य प्रतिज्ञायताम् ।।

·( ५५ ) सुग्रीवो राधर्ष वाक्य मित्युवाच प्रहृष्टयत् । | "अहं विनिकृतो राम, चरामहि भयादतः।।१३।। हत-भार्यो वने त्रस्तो दुर्गमतदुपाश्रितः । वालिना मे महाभाग, भयातस्था भयं कुरु"१४॥ 'राम-सुप्रीव-प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव । यो परसर- "वालिनं तं धिष्यामि तब भायापहारिणम् ॥१५॥ साहाय्य- सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्य मब्रवीत् । प्रतिज्ञा ,"अहमानीय दास्यामि तब भायी मरिन्दम । उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानिच" ॥१६॥ उत्तरीयं गृहीत्वा तु स तान्याभरणानि च । "इदं पश्ये" ति रामाय दर्शयामार वानरः ॥१७॥ सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनःपुरीम् । वृक्षरात्मान मावृत्य प्रतिष्ठन् गहने वने ॥१८॥ तमथोवाच सुग्रीवं वचनं शत्रु-सूदनः ।। वालिवधः "पुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेयेन बानरः ॥१९॥ रामस्थ (विनिकृतः ) निस्सारितः। ( भार्या पहारिणम् ) स्त्री- हारकम् । ( उत्तरीयम् ) बस्त्र-विशेषम् । ( आवृत्य ) आच्छाद । ( निष्पतेत् । निष्कास्येत् ।

·( ५६. ) सु तु गम-वचः श्रत्वा सुग्रीवो हेम-पिङ्गलः । ननद कर-नादेन विनिर्मिन्दनिवाम्बरम् ॥२०॥ वाली दष्ट्रा-करालस्तु क्रोधाद्दीप्ताग्नि-लोचनः । दृष्ट्वा च तस्य निनदं सर्व-भूत-प्रकम्पनम् । नगा निर्ययो क्रद्धो महा-सर्प इव श्वसन् ॥२२॥ तयो युद्ध मभूद् घारं वृत्र-वासवयोरित्र । राघवेण महावाणो वालि-वक्षसि पातितः । पपात सहसा बाली निकृत्त इव पादपः ॥२२॥ अभिषिक्तं तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् । सुग्रीवाभिपेकः आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ।।२।। निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्य-श्रिय मनुत्तमाम् । स वानर-शते स्तीक्ष्ण बहुभिः शस्त्र-पाणिभिः । परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥२४॥ सुग्रीवस्य अब्रवीद्राम-सान्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः । सीता-मार्ग "रानस्य दायितां मा- स्नुपां दशरथस्य च । णाय वानर मार्गध्वं सहिताः सर्वे राम-पत्नी यशखिनीम्॥ २५ प्रस्थापनम् ततः प्रस्थाप्य सुग्रीव स्तन्महद्वानरं बलम् । ( हेम-पिङ्गलः) सुवर्णवत् पिङ्गल-वणेः । ( अम्बरम् ) आकाशम् । (दंष्ट्रा-करालः) दंष्ट्रा-हेतुक-करालत्वयुक्तः। निकृत्तः) छिन्नः। (पादपः ) वृक्षः । ( मार्गध्वम् ) अन्वेषयत । + ·. । ( ५७ ) अब्रवीच हनूमन्तं विक्रान्त मनिलात्मजम् । "तद्यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवानुचिन्तय" ॥२६॥ ददौ तस्य ततः रामः स्वनामाङ्कोपशोभितम् । अङ्गुलीय मभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः ॥२७॥ तदुग्र-शासनं भर्तु विज्ञाय हरि-पुंगवाः । शलभा इव संछाद्य मेदिनी संप्रतस्थिरे ॥२८॥ ताराङ्गादादि-सहित : प्लवगः पवनात्मजः। प्रतस्थे हरि-शार्दूलो दिशं वरुण-पालिताम् । तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः॥२९॥ भ्राता जटायुपः श्रीमान् विख्यात वल-पौरुषः। उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमत्रवीत् ॥३०॥ वानराणां स- "इतो द्वापे समुद्रस्य संपूर्णे शत-योजने । म्पातेः सीता-अस्ति लङ्का-पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा । प्रवृत्ति-प्राप्तिः तस्यां वसति वैदही दीना कौशेय-वासिनी ॥३१॥ (अभिज्ञानम् ) अभिज्ञान-साधन भूतम् । ( संप्रतस्थिरे) प्रस्थिताः । ( बरुण-पालिताम् ) वारुणीम् , पश्चिमाम् । (व्यति- क्रान्तः) समानः । ( समयः ) कालावधिः। (जटायुषः भ्राता) सम्पातिः । ( गिरम् ) वाचम् । (काशेय-वासिनी 'पट्ट वस्त्र-धरा।

·(१८) " -- तस्य तद्वचनं श्रत्वा प्रीति-संहृष्ट-मानसाः । बभूवुहरिशार्दूलाः विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥३२॥ आकाश मिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः । विषेदुः सहसा सर्वे "कथं कार्य" मिति त्रुवन् ।॥३३॥ अनेक-शत-साहस्री विषण्णां हरि-वाहिनीम् । जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनूमन्त मथात्रवीत् ॥३४॥ "हनुमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य संमो ह्यसि । वयमद्य गत-त्राणा भवान्न स्वातु महति ॥ ३५ ॥ उत्तिष्ठ हरि-शार्दूल, लङ्घयस्व महार्णवम्" । आरुरोह नग-श्रेष्ट महेन्द्र मरिमर्दनः ॥३६॥ हनुमत स्स- स वेगवान् वेग-समाहितात्मा मुद्र लड्धनम् हरि-प्रवीरः पर-वीर-हन्ता। मनः समाधाय महानुभावो जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी॥३७॥ - - . (विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः) विक्रम-साध्ये ऽभ्युदये सीताप्राप्ति- रूपे उन्मुखाः तत्पराः । (दुप्पारम्) तरितुम् अशक्यम् । (विपेदुः) विपादं प्राप्ताः (नः) अस्मान् । ( वेगेन समाहितः) दृढीकृतः (आत्मा) मनो यस्य । (मनसा जगाम) सस्मार। । - ·-- ( ५६ ) 1 सुन्दर कांडम SIMILS . हनुमतःलङ्का-जगाम वेगवान् लङ्कां लचयित्वा महोदधिम् । प्राप्तिः प्रविवेश पुरी रम्यां प्रविभक्त-महा-पथाम् । आससाद च लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्र-निकेतनन ॥१॥ मार्गमाण स्तु वैदेहीं सीता मायत-लोचनाम् । सर्वतः परिचक्राम हनूमान् हरि-लोचनः ॥२॥ तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिक रन-भूपितम् । अवेक्षमाणः हनुमान् ददर्श शयनासनम् ॥३॥ कपि मन्दोदरीं तत्र शयानां चारु रूपिणीम् । तर्कयामास 'सीते' ति रूप-यौवन सम्पदा ॥४॥ ( आसमाद ) प्राप्तवान् । ( राक्षसेन्द्रस्य ) राक्षल-राजस्य रावणस्य । (निवेशनम् ) गृहम् । ( आयते ) विस्तृते । ( लोचने ) यस्यास्ताम् । ( परिचक्र.म ) परिभ्रान्तवान् । (स्फाटिकम् ) स्फटिक-निर्मितम् । (दिव्येन ) स्वर्गीय पदार्थेन । (उपमा) सादृश्यं यस्य तत् । *- ·र ( ६० ) अवधूय च ताम्बुद्धिं बभूवविस्थित स्तदा । "न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तु महति भामिनी। न भोक्तुं नाप्यलकर्तु न पान मुपसवितुम्" ॥५॥ इनुमत्तःसीता-निरीक्षमाण श्च तदा ताः स्त्रियः स महा-कपिः मार्गणम् जगाम महतीं चिन्तां धर्म-साध्वस-शङ्कितः ॥६॥ "पर-दारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् । इदं खलु ममात्यर्थ धर्म-लोपं करिष्यति ॥७॥ तावदतां पुरी लड़ां विचिनोमि पुनः पुनः । यावत्सीतां न पश्यामि राम पत्नी यशस्विनीम् ||८|| अशोक-बनिका चयं दृश्यते सुमहाद्रमा । इमा माभिगमिष्यामि नहीयं विचिता मया ॥९॥ संध्या-काल-मनाः श्यामा ध्रुवमध्येति जानकी । "" - (अवधूय) त्यक्त्वा । (बुद्धिम् ) सीता-सम्भावनया प्रवृत्ता मित्यर्थः । ( अवस्थितः ) स्थिरता-स्वभावे प्रतिष्ठितः । धर्म- लोपनिमित्तं यत् ( साध्वसं ) भयं तेन । (गङ्कितः) । 'दार' शब्दः स्त्री-सामान्यवाची, 'अधरोध'-शब्दः स्व-धर्म-युक्त-कुल-स्त्री- चाची । (संध्या) दिनराव्योः सन्धि-रूपानुष्ठान (कालो), यस्य कर्मणः तत्र मनः यस्याः। - S ·(६१ ) fre - ६ हनूमतः नदी चेमां शुभ-जलां संध्यार्थे वर-वर्णिनी ॥१०॥ यदि जीवति सा देवी ताराधिप-निभानना । आगमिष्यति सावश्य मिमांशुभ-जला नदीम् ॥११ (युग्मकम् ) ततो मालन-संवीतां राक्षसीभिः परिवृताम् । उपवास-कृशां दीनां निश्वसन्ती पुनः पुनः ॥१२॥ . सीता- अश्रु-पूर्ण-मुखीं दीनां कृशा मनशनेन च । दर्शनम् कुर्वन्ती प्रभया देवी सर्वा वितिमिरा दिशाः। (ददर्श शुक्ल-पक्षादौ चन्द्र-लेखा मिवामलाम् ॥१३॥ तां समीक्ष्य विशालाक्षी मधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास सीतेति कारण रुपपादिभिः॥१४॥ "मणि-विद्रुम-चित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च । तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत् ।।१५ अस्या देव्या मनस्तस्मि स्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् । ( वर-वर्णिनी ) श्रेष्ठ ब्रह्मचारिणो । (ताराणामधिपः) चन्द्र- स्तत् ( निभ) तत्सदृशम् ( आननं ) यस्याः सा। (मलिन-संवी- ताम् ) मलिन-वस्त्र-धराम् । ( अनशनेन ) अनाहारेण । (विति- मिराः ) अन्धकार-रहिताः । (अमलाम् ) मल-रहिताम् । (मणीनां. विद्रुमाणांच ) यानि तस्याः अङ्गेषु (चित्राणि) । ( अन्वकीर्तयत् ) : चर्णितवान् ।

·1 तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्त मपि जीवति" ॥१६॥ तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पित-पादपम् । विचिन्वत श्च वैदही किश्चिच्छेपा निशाभवत् ॥१७॥ रावणस्य विबुध्य तु महाभागो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । सीता-समीपे अशोक-बनिका मेव माविशत्सन्तत-द्रुमाम् ॥१८॥ गमने, स्वप्र-ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् । गय-दर्शनञ्च प्रावपत बराराहा प्रवाते कदली यथा ॥१९।। म तां पतिव्रतां दीनां निरानन्दा तपस्विनीम् ॥ साकार मधुरै वाक्य न्यदर्शयत रावणः ॥२०॥ कामये त्वां विशालाक्षि बहु मन्यस्व मां प्रिये । प्रणयस्व च तत्त्वेन मैवं भृः शोक-लालसा ॥२१॥ पित्र विहर रामस्य भुक्ष्व भोगान् , धन-निचयं प्रदिशाभि मेदिनी च । मयि लल ललने यथासुखं त्वं, (जीवति ) चित्त-सन्निधानेन वियोगाभावात् । (किञ्चि- च्छेपा) याम-मात्रावशिष्टा । । प्रावेपत ) -अकम्पन । (प्रवाते) प्रकृष्ट-वायुयुक्त स्थाने । (न्यदर्शयत ) स्वाभिप्रायमिति शेषः । (प्रणयस्व ) सम्मानं कुरु । (प्रदिश )देहि । (अभितो मेदनीम् ). अपीप्टेभ्यो देहि । ( लल ) ईप्सावती भव ।

·( ६३ ) - त्वयि च समेत्य ललन्तु वान्धवास्ते"॥२२॥ सीतायाःराब तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः। ण-भर्सनम् आर्ता दीन-स्वरा दीनं प्रत्युवाच ततः शनैः॥२३॥ "इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे । तथा हि विपरीता ते बुद्धि राचार-बर्जिता ॥२४॥ शक्या लोभायितुं नाह मैश्वर्येण धनेन वा । अनन्या राघवेणाई भास्करेण यथा प्रभा ॥२५॥ नूनं न ते जनः कश्चिदरिस निश्रेयसि स्थितः । निवारयति यो न त्वां कर्मणो ऽस्माद्विगर्हितात् २६ इमे ते नयने क्ररे विरूपे कृष्ण-पिङ्गले । क्षितौ न पतिते कस्मात्मा मनार्य निरक्षितः। कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यति" २७ सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः। सन्ददर्श ततः सर्वा राक्षसी?र दर्शनाः ॥२८॥ "यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी । तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च" ॥२९ (ललन्तु) प्राप्त-समस्तेप्सिता भवन्तु । ( अनन्या ) भेद- रहिता। (व्याहरतः) उक्तवतः । मम वशं गच्छति इति (मद्वंशगा) ·( ६४ ) रावणस्यप्रतिइति प्रतिसमादिश्य राक्षसन्द्रः पुनः पुनः । निर्बतनम् ज्वलद्भास्कर-वर्णाभं प्रविवेश निकेतनम् ॥३०॥ हनूमानपि विक्रान्तः सर्व शुश्राव तत्त्वतः । ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास धर्मवित् ॥३१॥ हनुमतः कथं "अनेन गत्रि-शेपण यदि नाश्वास्यते मया । सीतायै स्वपरि-सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ३२ चयं दद्या" यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजाति रिव संस्कृताम् । मितिचिन्ता रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥३३॥ परित्याग श्च वैदेह्या भवेद नभिभाषणे । विपन्नं स्या त्तदा कार्य रामसुग्रीवयो रिदम् ॥३४॥ न विनश्येत्कथं कार्य चक्लव्यं न कथं भवेत् । लङ्घन च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् । इति सश्चिन्त्य हनुमान् चकार मतिमान्मतम् ।।३५ "राम मक्लिप्ट-कर्माणं स्वं बन्धु मनुकीर्तयन् । नैना मुद्वेजयिष्यामि तद्वन्धु-गत-मानसाम् ॥३६॥ (ज्वलतः । दीप्यमानस्य । ( भास्करस्य वर्णस्य ) इच (आभा ) प्रभा यस्य तत् । (संस्कृताम् ) भाषा-व्याकरण-नियम- शुद्धाम् । ( विपन्नम् ) विनष्टम्। ( तस्मिन् ) वन्धौ रामे (गतं -- मानसं ) यस्यास्ताम् ।

·( ६५ ) एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महाकपिः । संश्रये मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥३७॥ "राजा दशरथो नाम रथ-कुञ्जर-बाजिमान् । तस्य पुत्रःप्रियो ज्येष्ठ स्ताराधिप-निभाननः ॥३८ सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः अत्राजितो वनम् । ततस्त्व मापहृता जानकी रावणेन तु ॥ ३९ ॥ .स मार्गमाणस्तां देवीं रामः सीता मनिन्दिताम् । आसमाद वने मित्रं सुग्रीवं नाम वानरम् ॥४०॥ सुग्रीवेणापि सन्दिष्टा हरयः काम-रूपिणः । दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्ति सहस्रशः । तस्या हेतो विशालाक्ष्याः समुद्रं वेगवान् प्लुतः॥४१ यथा-रूपां यथा-वर्णा यथा-लक्ष्मवती च ताम् । अश्रीपं राघवस्याहं सेय मासादिता मया" ॥४२ कपिं दृष्ट्वा जानकी चापि तच्छुत्वा विस्मयं परमं गता। सीताया- विस्मयः सा ददर्श कपि तत्र प्रश्रितं प्रिय-वादिनम् ॥४३॥ (संश्रवे) सम्यक् श्रवण योग्ये समीपदशे । (व्याजहार) उक्तवान् । (ताराणा मधिपः) चन्द्रः तत् (निभं) तत्सदृशम् । (आननं) मुखं यस्य सः । ( अमापहृता) वैरेणापहता । (आससाद) प्राप्तवान् । (प्लुतः) तीर्णः हनूमानितिशेषः । (आसादिता) प्राप्ता। 1 ·( ६६ ) ता मनवीन्महा-तेजा हनूमान् मारुतात्मजः । शिरस्य अलि माधाय सीतां मधुरया गिरा ॥४४ "अहं रामस्य सन्देशा देवि दूत स्तवागतः । हनुमतः सी- बैदेहि कुशली राम स्त्वां च कौशल मत्रवीत् ४५ तायै सन्देश-लक्ष्मण श्च महातेजा भर्तु स्तेऽनुचरः प्रियः । स्तयाङ्गुलीय-कृतवाञ्छोक-सन्तप्तः शिरसा तेभिवादनम्" ॥४६ क-वितरणम् सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः । प्रीति-संहष्ट-सर्वाङ्गी हनूमन्त मथा ब्रवीत ॥४७॥ "कल्याणी वत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एति जीवन्त मानन्दो नरं वर्ष-शतादपि" ॥४८॥ ततोऽब्रवी न्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः । "राम-नामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम्" ॥४९ गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः कर-विभूषणम् । भर्तार मिव सम्प्राप्ता जानकी मुदिताऽभवत् ।।५० हनूमत्सीता- अश्रु-सम्पूर्ण-वदना मुवाच हनुमांस्ततः । सम्बादः "त्वांतु पृष्ट गतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम्" ५१ ( अभिवादनम् ) प्रणामम् । (निशम्य ) श्रुत्वा । (प्रीति- संहृष्ट-सर्वाङ्गी ) पुलकित सर्वाङ्गी । ( लौकिकी ) अतो विश्वास- योग्या । ( एतीत्यादि ) अतीव दु ख सोवापि जीवितव्यमिति । ( अङ्कितम् ) चित्रितम् । .

·( ६७ ) तं दृष्ट्वा चल-सङ्काश मुवाच जनकात्मजा । "अयुक्तं तु कपि-श्रेष्ठ मया गन्तु त्वया सह ॥५२ भर्तु भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य शत्रुहन् । नाहं स्प्रष्टुं स्वतो गात्र मिच्छेयं नर-पुङ्गव" ॥५३ सीता मुवाच तच्छृत्वा वाक्यं वाक्य-विशारदः । सातायाः "एतत्ते देवि सदृशं पत्न्या स्तस्य महात्मनः । स्वाभिज्ञानाय अभिज्ञान प्रयच्छ त्वं जानीया द्राघवो हि यत्" ५४. हनुमते चूड़ा- ततो वस्त्र गतं मुक्त्वा दिव्यं चूड़ामणिं शुभम् । मणि-दानम् “प्रदेयो राघवाये" ति सीता हनुमते ददौ ॥५५।। "इदं तस्य नृशंसस्य नन्दनोपम मुत्तमम् । इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वृक्ष मिवानलः" । हनूमतोऽशोक-ततस्तु हनुमान्वीरो वभञ्ज प्रमदा-वनम् ॥५६॥ बन-विध्वंसः ततस्तु रक्षोऽधिपति महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे मनः समाधाय स देवकल्पं समादिदशन्द्र-जितं सरोषः। ५७ ( स्वतः ) स्वेच्छया । ( नन्दनोपमम् ) देवोद्यानप्तदशम् । (समाधाय ) प्रतिष्ठाप्य । ( देवकल्प (देवतुलम्।

·. H मेघनादस्य निजग्राह महाबाई मारुतात्मज मिन्द्र-जित् । हनूमन्तं गृही ततोऽपश्यत् महा-तेजा रावणः कपि-सत्तमम् ॥५८॥ त्वा रावण-तं समीक्ष्य महासचं सत्ववान् हरि-सत्तमः । सम्मुखे वाक्य मर्थवद व्यग्र स्त मुवाच दशाननम् ।।५९॥ नयनम् "अहं तु हनुमानाम मारुतस्यौ रसः सुतः । सीताया स्तु कृते तूर्ण शत-योजन-मायतम् । हनूमतः सी- संमुद्रं लवयित्वैव त्यां दिद्रक्षु रिहागतः ॥६॥ ता-हरणाय भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा । रावणस्य तद्भवान् दृष्ट-धर्मार्थ स्तपः-कृत-परिग्रहः । भर्मनम् पर-दारान् महा-माज नोपरोढुं त्व मर्हसि जन स्थ न वधं बुद्धा बुद्ध्वा वालि-वधं तथा । राम-सुग्रीव-सख्यं च बुद्ध्यस्त्र हित मात्मनः ॥६२ यां सीत त्यमिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । काल रात्रीति तां विद्धि पर्व-लङ्का-विनाशिनीम्॥ ६३ . (अव्यग्रः) निराकुलः । (आयतम् ) विस्तृतम् । (दिद्रक्षुः) दर्शनेच्छुः। (दृष्टधर्मार्थः) धर्मार्थ तत्त्व-साक्षात्कारवान् । (तपः- कृतपरिग्रहः) तपोवल-जात-धन-धान्यादि-परिग्रहः । (कालरात्री) महाप्रलय-की रात्रिः। .

·( ६ ). } रावणाझया तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोप-कर्कशाः । हनूमतः वेष्ठयन्तिस लांगूलं जीर्णैः कासकैः पटैः । पुच्छस्य तैलेन चाभिपिच्याथ तेऽग्निं तत्रा भ्यपातयन् ॥६॥ ज्वालनं तेन लांगूलन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तान ताडयत् । च हनूमतः लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लांगूलाग्निं महाबलः । लङ्का-दाहः निर्वापयामास तदा समुद्र हरि-सत्तमः ॥६५॥ स लिलङ्घयिषु भीमं सलीलं लवणार्णवम् । कल्लोलास्फाल-बलान्त मुत्पपात नभो हरिः । प्राप्तवांश्च महेन्द्रस्य शिवरं पादपाकुलम् ॥६६॥ राम-समीप ततस्ते प्रीत-मनसः सर्वे वानर-पुङ्गवाः । मागम्य हनू- हनूमन्तं महात्मानः परिवार्यों पतस्थिरे । मतः सीता- निपेतुर्हरि-राजस्य समीपे राघवस्य च ॥६७।। वृत्तान्त- हनूमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः । कथनम् नियता मक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥६८॥ (कार्पासकैः ) तूल-निर्मितैः । ( अताडयत् ) हनूमानिति- शेषः । (बिर्यापयामास ) अशामयत् । ( कल्लोलैः आस्फाल्यते) स्पृश्यते ( वेलान्तः ) तीरप्रान्तो यस्य । ( उत्पपात ) उड्डीनः ।। (नमः ) अकाशम् । (पादपाकुले ) वृक्षावृते । ( अक्षताम् ). शरीरेण कुशलिनीम् । 1 ·-- ( २ ) युद्ध-काण्डम् T ‘रामस्य हनू- श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावद भिभाषितम् । मत्प्रशंसा रामः प्रीति-समायुक्तो वाक्य मुत्तर मब्रवीत् ॥१॥ "कृतं हनूमता कार्य सुमह छवि दुर्लभम् । मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले" ॥२॥ इत्युक्त्वा प्रीति-संहृष्टो राम स्तं परिपस्वजे । रामस्य लंका जगाम सच धर्मात्मा ससैन्यों दक्षिणां दिशम् । ऽभियानम् तत्र सागर मासाद्य वास माज्ञापय त्तदा ॥३॥ लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भयावहम् । रावणस्य राक्षसेन्द्रो हलुमता शक्रेणैव महात्मना । मन्त्रि-मध्ये अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान् हिया किञ्चिद वाङ्मुखः ४ विचार: "धर्पिता च प्रविष्टा च लङ्का दुप्पसहा पुरी । तेन वानर-मात्रेण दृष्टा सीता च जानकी। ( शक्यम् ) कातु मितिशेषः । ( ससैन्यः) सेना-सहितः । (ह्रिया ) लजया । ( अवाङ्मुखः ) अधोमुखः । (धर्पिता) आक्रान्ता । वानर मात्रेण, का कथा मानुपाणाम् इति भावः । । .

·( ? ) - णम् . किं करिष्यामि भद्रं वः किं वो युक्त मनन्तरम्" ५ कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध वचनं चेद मब्रवीत् । "अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रु स्तवानघ" ॥६॥ विभीषणस्यो-निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं "पदेशस्य राव- स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि । पणेना स्वीकर विभीषणो राक्षस-राज-मुख्य मुवाच वाक्यं हित मर्थ-युक्तम् ॥७॥ "यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति वली-मुखाः पर्वत-कूट-मात्राः । दंष्ट्रा युधा चैव नखायुधाश्च प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥८॥ यावन्न गृहन्ति शिरांसि वाणा- रामेरिता राक्षस-पुङ्गवानाम् वज्रोपमा वायु-समान-वेगाः (प्रचुक्रोध ) संक्रुद्धः । ( समीकरिष्यामि ) सम्पादयिष्यामि कार्यमिति शेषः । (अर्थयुक्तम् ) वास्तवार्थम् । (बलीमुखाः) वानराः । ( पर्वतकूटमात्राः) पर्वत-शिखर-सदृशाः । (दंष्ट्र) एव (आयुधानि) येषांते । (रामरिताः) राम-क्षिप्ताः । (पुङ्गवानाम् ) श्रेष्ठानाम् । - ·( ७२ ) .. : प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥९॥ बृहस्पते स्तुल्य-मते वंच- स्तन्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य । ततो महात्मा वचनं वभाषे तवेन्द्रजि नैर्ऋत-योध-मुख्यः॥१०॥ त्रिलोक-नाथो ननु देव-राजः शको मया भूमि-तले निविष्टः । कथं नरेन्द्रात्मजयो न शक्तो मनुष्ययोः प्राकृतयोः सुवीर्यः॥११॥ ततो महार्थ वचनं बभापे विभीषणः शस्त्र-भृतां वरिष्ठम् । "न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बाल स्व मद्या प्यविपक्क-बुद्धिः" १२ सुनिविष्टं हितं वाक्यं मुक्तवन्तं विभीषणम् । (नैर्ऋत-योध मुख्य ) राक्षस-सेनापतिः । ( भूमितलेनिविष्टः) . खर्गात् प्रच्याव्य भूमौ बन्दीकृतः । ( न शक्तः ) निग्रहं कतु मिति शेषः । ( प्राकृतयोः) साधारणयोः । ( वरिष्टम् ) श्रेष्ठम् । (भविपक्वबुद्धिः) अप्राप्त-ज्ञान-परिपाकचित्तः । ( सुनिविष्टम् ) सुनिविष्टार्थतत्वम् । - ·( ७३ ) अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः काल चोदितः॥१३॥ "जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्व-लोकेषु राक्षस । विभीषणस्य हृष्यन्ति व्यसने ह्येते ज्ञातीनां ज्ञातय स्तदा ॥१४॥ रावण पक्षं इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्याय-वादी विभीषणः। त्यक्त्वा राम उत्पपात गदा-पाणि श्चतुर्भिस्सह राक्षसः । सख्यम् अब्रवीच तदा वाक्यं जात-क्रोधो विभीषणः ॥१५॥ "स त्वं भ्रातासि मे राजन् ब्रहि मां यद् यदिच्छसि इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्य ग्रजस्य ते । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना"॥१६ इत्युक्त्वा परुपं वाक्यं रावणं रावणानुजः। आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः । उवाच च महा-प्राज्ञः स्वरेण महता महान् ॥११॥ "निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने । सर्व-लोक-शरण्याय विभीषण मुपस्थितम् ॥१८॥ रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः । तस्याह मनुजो भ्राता विभीषण इति श्रतः । चतुर्मि स्सह रक्षोभि भवन्तं शरण ङ्गतः ॥१९॥ ( कालचादितः ) मृत्यु-प्रेरितः ( अग्रजस्य ) ज्येष्ठ धातुः । (सर्वेषां लोकानां शरण्याय ) शरण-भूताय ।

·( ७४ ) तमहं हेतुभि वाक्य विविधै श्च न्यदशर्यम् । माधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुन पुनः । स च न प्रतिजग्राह रावणः काल-चोदितः ॥२०॥ सोऽहं परुपित स्तेन दासबच्चा वमानितः। त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरण गतः"॥२१ एतत्त वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघु-विक्रमः । लक्ष्मणस्या ग्रतो राम संरब्ध मिद मब्रवीत् ।।२२।। "रावणस्या नुजो भ्राता विभीपण इति श्रतः । चतुर्भिः सह रक्षोभि भवन्तं शरण ङ्गतः" ॥२३॥ सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा महाबलः । समीपस्था नुवाचदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥२४॥ "आनय नं हरि-श्रेष्ठ दत्त मस्याभयं मया । विभीषणो वा सुग्रीवो यदि वा रावणः स्वयम् "॥२५ राघवेणा भये दत्ते संनतो रावणानुजः । स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीपणः । पादयोः शरणापेक्षी चतुर्भिः सह राक्षसः ॥२६॥ (निर्यात्यताम् ) दीयताम् । ( अवमानितः) तिरस्कृतः। (अग्रतः ) सम्मुखे । ( सरब्धम् ) सरम्भोपेतम, क्रिया विशेषण मिदम् । ( संनतः) भक्तिप्रवणः। (शरणापेक्षी) शरणमिच्छन् ।

·( ७५ ) . अब्रवीच तदा रामं वाक्यं तत्र महाबलः । "अनुजो रावणस्या हं तेन चाप्यवमानितः। भवन्तं सर्व-भूताणां शरण्यं शरण ङ्गतः" ॥२७॥ इति ब्रुवाणं राम स्तुं परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः "समुद्राञ्जल मानय ॥२८॥ तेन चेमं महा-प्राज्ञ मभिषिञ्च विभीषणम् । राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद" । एव मुक्तस्तु सौमित्री रभ्यपिञ्च द्विभीषणम् । नलस्थ लंका नल श्चक्रे महा-सेतुं मध्ये नद नदी-पतेः । सेतु-बन्धनम् वानराणां हि सातीर्णा वाहिनी नल-सेतुना ॥३०॥ तोच दार्पण कालेन भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ । -लंका-प्राप्तिः रावणस्य पुरी लङ्का मासेदतु ररिन्दमौ ॥३१॥ ततस्ते राक्षसा स्तत्र गत्वा रावण-मन्दिरम् । न्यवेदय न्पुरी रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥३२॥ राम-रावण-अन्योन्य-बद्ध-वैरागां घोराणां जय मिच्छताम् । पक्षयोःयुद्ध-संप्रवृत्तं महा-युद्धं तदा वानर-रक्षसाम् ॥३३॥ प्रारम्भः युध्यता मेव तेपा न्तु तदा वानर-रक्षसाम् । ( परिष्वज्य ) आलिङ्गय । ( वाहिनी ) सेना। ( रुदाम् ) आवृताम् । ( अन्योन्यं ) परस्परं ( बई वैरं ) याभ्याम् । क