·(२) (ख.) इति संज्ञितम्-ताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं पुण्यपत्तन- निवासिनां पटवर्धनोपालानां श्री. रा. रा. गोविन्दरा- वजी इत्येतेपाम् । (ग.) इवि संज्ञितम्--वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं समूलं वड- लीग्रामनिवासिनां कैलसवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. मार्तण्डदीक्षितानाम् । (घ.) इति संज्ञिवम्-वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं समूलं वदो- दरनिवासिनां पटवर्धनोपाद्वानां रा. रा. कृष्णरावभी- माशंकर इत्येतेषाम् ।

·ॐ तत्सहह्मणे नमः ॥ अथ कृष्णयजुर्वेदीयम्वेताश्वतरोपनिपच्छांकरभाष्योपेता। श्वेताश्वतरोपनिपद इदं विवरणमरूपग्रन्थं ब्रह्मजिज्ञासूनां सुखावबोधायाss. रभ्यते । चित्तदानन्दाद्वितीयब्रह्मस्वरूपोऽप्यात्मा स्वाश्रयया स्वविपययाs- विद्यया स्वानुभवगम्यया साभासया मतिबद्धस्वाभाविकाशेषपुरुषार्थः प्राप्ताशेपा- नर्थोऽविद्यापरिकल्पितैरेव साधनैरिष्टमाप्ति चापुरुपा पुरुषार्थ मन्यमानो मोक्षा- र्थमलभमानो मकरादिभिरिव रागादिभिरितस्ततः समाकृष्यमाणः सुरनरतिर्य- गादिमभेदभेदितनानापोनिषु संवरन्केनापि सुकृतकर्मगा ब्राह्मणाधिकारि- शरीरं प्राप्त ईश्वरार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमलोऽनित्यादिदर्शनेनोत्पन्नेहामु- त्रार्थभोगविराग उपेत्याऽऽचार्यमाचार्यद्वारेण वेदान्तश्रवणादिनाऽहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मतत्त्वमवगम्य निवृत्ताज्ञानतत्कार्यों वीतशोको भवति । अविद्यानि. तिलक्षणस्य मोक्षस्य विद्याधीनत्वायुज्यते च तदर्थोपनिपदारम्भः । तथा त- द्विजानादमृतत्वम् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्या अनाप विद्यते । न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । प एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । किमिच्छन्क- स्य कामाय शरीरमनुसंवरेत् । तं विदित्वा न लिप्यते कर्मपा पापकैन । तर- वि शोकमात्मवित् । निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते । एतयो वेद निहितं गुहापाम् । सोऽविद्यामन्यि विकिरतीह सोम्प । भिद्यते हृदयग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्चसंशपाः । क्षीपन्ते चास्प फर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । पथा नद्यः स्पन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाप । तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।। स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । स यो ह वै तदच्छापमशरी- रमलोहितं शुमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वमवैति । तं वेधं पुरुष वेद पपा मा वो मृत्युः परिव्पधाः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । विद्यपाऽमृतमश्नुते । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृताभ- चन्ति । अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येपे प्रतितिष्ठति । तन्मया अमृता वै बभूवुः । तदात्मतच मसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवत वीतशोकः। पए. स.सनदो।

·कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपत (प्रथमोऽध्यायः॥ तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । ईशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति । तदेवोपयन्ति । नि- चाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति । तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांछिनत्ति । ये पूर्व देवा ऋपयश्च ते विदुः । तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरपाम् । बुद्धियुक्तो जहातीह उभे मुकृतदुष्कृते । फर्म बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।। . जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् । सर्व ज्ञानप्लवेनैव जिन संतरिष्यसि ॥ ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा । एतद्बुध्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ! ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । सर्वेपामपि चैतेपामात्मज्ञानं परं स्मृतम् ॥ तद्धययं सर्वविद्यानां प्राप्यते छमृतं पैतः । माप्यतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ।। एवं यः सर्वभूतेषु पश्पत्यात्मानमात्मना । स सर्वसमतामेत्प प्रमाभ्येति सनातनम् ।। सम्पग्दर्शनसंपन्नः कर्मभिन निवध्यते । दर्शनेन विदीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ।। कर्मणा वध्यते जन्तुविधपा च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतपः पारदर्शिनः ।। जानं निश्रेयसं माहुर्घद्धा निश्चयदर्शिनः । तस्माज्ज्ञानेन सुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः ।। एवं मृत्यु जापमानं विदित्वा ज्ञानेन विद्वस्तेिज अभ्पेति नित्पम् । न विद्यते अन्यथा तस्प पन्धास्तं मत्या फविरास्ते प्रसन्नः।। क्षेत्रास्पेश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता। अपं तु परमो धर्मों पचोगेनाऽऽस्मदर्शनम् ।। आत्मनः शोकसंतीणों न विभेति कुवश्चन । मृत्योः सफाशान्मरणादधर्वाऽन्यताद्यात् ।। न पापते न निपते न वध्यो न च घातकः । न वध्यां यन्धकारी वा न मुक्तो न च मोक्षदः॥ , रा. 'GIRI ...: । न. म. नात् ।

·प्रथमोऽध्यायः१] , शांकरभाष्योपेता। 'पुरुषः परमात्मा तु यदतोऽन्यदसच्च तत् । एवं श्रुतिस्मृतीतिहासादिषु ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वावगमाधुज्यत एवोपनिषदारम्भः । किंचोपनिषत्समा- ख्ययैव ज्ञानस्यैव परमपुरुपार्थसाधनत्वमवगम्यते । तथा हि । उपनिपदित्युपनि- पूर्वस्प सदेर्विशरणगत्यवसादनार्थस्य रूपमाचक्षते । उपनिपच्छन्देन व्याचि- ख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवस्तुविषया विद्योच्यते । तादाद्वन्योऽप्युपनिषत् । ये मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविपपवितृष्णाः सन्त उपनिपच्छन्दितविद्यां तनिष्ठ- तया निश्चयेन शीलपन्ति तेषामविद्यादेः संसारबीजस्प विशरणाद्विनाशात्पर- ब्रह्म गमपितृत्वाद्र्भजन्मजरामरणोछुपद्रवावसादपितृत्वादुपनिषत्समारूपयाs. प्पन्यकृतात्परं श्रेय इति ब्रह्मविद्योपनिपदुध्पते । ननु . भवेदेवमुपनिपदार- म्भो यदि विज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं भवेत् । न चैतदस्ति । कर्मणामपि मोक्ष- साधनत्वावगमात् । अपाम सोमममृता अभूम । अक्षय्पं. ह वै चातुर्मास्पयाजि- नः सुकृतं भवतीत्पादिना । न वेतदस्ति । श्रुतिस्मृतिविरोधाश्पापविरोधाच । श्रुतिविरोधस्तावत् । तद्यथेह कर्मवितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था विद्यतेऽपनाय । कर्मणा न भजपा धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । पूवा होते अहढा पजरू- पा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यं ते पु. नरेवापियन्ति । नास्त्यकृतः कृतेन । कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।। अज्ञानमलपूर्णत्वात्पुराणो मलिनः स्मृतः । तरक्षपाद्वै भवेन्मुक्तिर्नान्यथा कर्यकोटिभिः ।। मजया कर्मणा मुक्तिर्धनेन च सतां न हि । त्यागेनेकेन मुक्तिः स्यात्तदभावे भ्रमन्त्यहो । कदिये कर्मफलानुरागास्तथाऽनुपन्ति न तरन्ति मृत्युम् । मानेन विद्वांस्तेज अभ्पेति नित्यं न विद्यते धन्यथा तस्प, पन्थाः || एवं प्रीधर्ममनुपपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते । श्रमार्धमाश्रमाश्चापि वर्णानां परमार्थतः ॥ थाश्रमैन च देव यः सांख्यैतैस्तथा । उप्रेस्तपोभिर्विविधैर्दानैर्नानाविधैरपि । न लभन्ते तमात्मानं लभन्तेऽज्ञानिनः स्वयम् ।। १ स. नारना। ३ क. 'मायत्तस्य३ ३ . मनियो । ४ क. मितो।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ त्रयीधर्ममधर्मार्थ किंपाकफलसंनिभम् | नास्ति तात मुखं किंचिदत्र दुःखशताकुले ॥ तस्मान्मोक्षाय यतता कथं सेव्या मया त्रयी। अज्ञानपाशवद्धत्वादमुक्तः पुरुषः स्मृतः ॥ ज्ञानात्तस्य निवृत्तिः स्यात्मक़ाशात्तमसो यथा । तस्माज्ज्ञानेन मुक्तिः स्यादज्ञानस्य परिक्षयात् ॥ व्रतानि दानानि तपांसि यज्ञाः सत्यं च तीर्थाश्रमकर्मपोगाः स्वर्गार्थमेवाशुभमध्रुवं च ज्ञानं ध्रुवं शान्तिकरं महार्थम् ।। यज्ञैर्देवत्वमाप्नोति तपोभिर्ब्रह्मणः पदम् । दानेन विविधान्भोगाज्ञानान्मोक्षमवाप्नुयात् ।। धर्मरज्ज्वा बजेदूवं पापरज्ज्वा बजेदधः । द्वयं ज्ञानासिना छित्वा विदेहः शान्तिमृच्छति ।। त्पज धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते त्पज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तेत्त्यज || एवं श्रुतिस्मृतिविरोधान फर्मसाधनममृतत्वं न्यापविरोधाच । कर्मसाधनत्वे मोक्षस्प चतुर्विधक्रिपान्तर्भावाद नित्पत्वं स्यात् । यत्कृतकं तदनियमिति क- मसाध्पस्प नित्यत्यादर्शनात् । नित्यश्च मोक्षः सर्ववादिभिरभ्युपगम्यते । तथा च श्रुतिः । चातुर्मास्यप्रकरणे प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतमिति । किं- च । सुकृतमिति सुकृतस्पाक्षपत्वमुच्यते । मुकृतशब्दश्च कर्मणि । नन्वेवं तर्हि फर्मणां देवादिमाप्तिहेतुत्वेन बन्धहेतुत्वमेव । सत्यम् । स्वतो वन्धहेतुत्वमेव । तथा च श्रुतिः । कर्मणा पितृलोकः सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । इष्टापूर्त म- न्यमाना वरिष्ठं नान्पच्चयो वेदयन्ते प्रमूढाः ॥ नाफस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वे. मं लोकं हीनतरं वा विशन्ति । एवं कर्मसु निस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः । "विद्यामयोऽयं पुरुपो न तु कर्ममपः स्मृतः ।। एवं त्रयीधर्ममनुभपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त इति । पदा पुनः फलनिरपेक्षमीश्चरार्थ कर्मानुतिष्ठन्ति तदों मोक्षसाधनज्ञानसाध- गान्तःकरणशुद्धिसाधनपारंपर्येण मोक्षसाधनं भवति ।। तथाऽऽद भगवान् । ब्रह्मण्यापाप फर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १ ए. सारा २ . तारय । न्या. ज्ञानारमको सदान्तः। -- ·मथमोऽध्यायः११] शांकरभाष्योपेता। कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि । पोगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ पत्करोपि पदनासि यज्जुहोपि यदाप्ति यत् । पत्तपस्पसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ।। शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसीति ।। तथा च मोक्षे क्रम शुद्धयभावे मोक्षाभावं कर्मभिश्च तच्छुद्धिं दर्शयति श्रीवि- प्णु धर्मे॥ अनूचानस्ततो यज्वा कर्मन्यासी ततः परम् । ततो ज्ञानित्वमभ्येति योगी मुक्ति कमालभेत् ।। अनेकजन्मसंसारविते पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां गोविन्दाभिमुखी मतिः ।। जन्मान्तरसहस्रेषु तपोज्ञानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः मजायते ॥ पापकर्माशयो हन महामुक्तिविरोधकृत । तस्यैव शमने पनः कार्यः संसारभीरुणा ।। सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः । शारीरेश्च महाकेशैः शास्त्रोक्तस्तच्छमो भवेत् ॥ देवतास्तुतिसच्छात्रश्रवणैः पुण्यदर्शनैः। गुरुशुश्रूपणैश्चैव पापबन्धः प्रशाम्यति ।। पाज्ञवल्क्योऽपि शुद्धचपेक्षा तत्साधनं च दर्शयति । फर्तव्याऽऽशपशुद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः । ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात्स्वतन्त्रीकरणाप च ॥ मलिनो हि पधाऽऽदर्शी रूपालोकस्य न क्षमः। तथाऽविपककरण आत्मज्ञानस्य न समः ॥ आवार्योपासनं वेदशास्रार्थस्य विवेकिता। सत्कर्मणामनुष्ठानं सङ्गः सद्भिगिरः शृभाः॥ स्पालोकालम्भविगमः सर्वभूतात्मदर्शनम् । स्पागः परिग्रहाणां च जीर्णकापायधारणम् ।। विषपेन्द्रियसंरोधस्तन्द्रालस्पविवर्जनम् । शरीरपरिसंख्यानं प्रवृत्तिवघदर्शनम् ।।

·कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ नीरजस्तमसा सत्त्वशुद्धिनिस्पृहता शमः । एतेरुपायैः संशृद्धसत्त्वयोग्यमृती भवेत् ॥ यतो वेदाः पुराणानि विद्योपनिषदस्तथा। श्लोकाः सूत्राणि माध्याणि यच्चान्यद्वाड्मयं क्वचित् ।। वेदानुवचनं यज्ञो ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातम्यमात्मनो ज्ञानहेतवः॥ तथाचाऽऽधणे विशुद्धयपेक्षमात्मज्ञानं दर्शयति । जन्मान्तरसहस्रेषु पदा क्षीणास्तु किल्विषाः । तदा पश्यन्ति योगेन संसौरोच्छेदनं महत् ॥ पस्मिविशुद्ध विरजेच चित्ते य आत्मवत्पश्यन्ति पतपः क्षीणदोषाः । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति पजेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति ।। वृहदारण्यके विविदिपाहेतुत्वं यज्ञादीनां दर्शयति । ननु विद्यां चाविधांच यस्तद्वेदोभय सह । तपो विद्या च विप्रस्य नैःश्रेयसकर परमित्यादिना कर्म- णामप्यमृतत्वमाप्तिहेतुत्वमवगम्पते । सत्यम् । भवगम्यत एव तदपेक्षितद्धि- द्वारेण न च साक्षात् । तथाहि । विद्यां चाविद्यां च । तपो विद्या च विमस्प नैःश्रेयसकर परमित्यादिना ज्ञानकर्मणोनिःश्रेयसहेतुत्वमभिधाय कथमनपोस्त- हेतुत्वमित्याकाइझापां तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते । अविद्यया मृ. रघुती विद्ययाऽमृतमश्नुत इतिवाक्यशेषेण कर्मणः फल्मपक्षपहेतुत्वं विद्यापा अमृतमाप्तिहेतुत्वं प्रदर्शितम् । यत्र तु शुद्धयाद्यवान्तरकार्यानुपदेशस्तत्रापि शाखा- न्तरोपसंहारन्पायेनोपसंहारः कर्तव्यः। ननु कुर्ववह कर्माणि जिजीविपेच्छतर- समाइति यावज्जीवकर्मानुष्ठाननियमे सति कथं विद्याया मोक्षसाधनत्वम् ।उच्यते। कर्मण्यधिकृतस्यायं निपमो नानधिकृतस्पानियोज्यस्प ब्रह्मवादिनः । तथाच वि- दुपः कर्मानधिकारं दर्शयति श्रुतिः । नैतद्विद्वानृपिणा विधेपो न रुध्यते वि- धिना शब्दचारः । एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसोऽमिहोत्रं न जुहांचक्रिरे । ए- तं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणापाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचयं चरन्ति । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुपपः कायषेपाः किमर्था चपमध्येप्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे स बाह्मणः केन स्पायेन स्या- 'तेनेश एवेति । पथाऽऽह भगवान् । पस्त्वात्मरतिरेख स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्प कायं न विद्यते ।। १काशति यो । २ क. 'सार।३ ख. 'स्मत।

·. प्रथमोऽध्यायः१।] शांकरभाप्योपेता.! नेव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । नवास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥ तथाचाऽऽह भगवान्परमेश्वरो लैले कालकूटोपाख्याने ॥ ज्ञानेनतेन विमस्य त्यक्तसङ्गस्य देहिमः । कर्तव्यं नास्ति विमेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च ॥ इह लोके परे चैव कर्तव्यं नास्ति तस्प वै । जीन्मुक्तो पतस्तु स्याब्रह्मवित्परमार्थतः ।। ज्ञानाभ्यासरतो' नित्यं विरक्तोद्यर्थवित्स्वपम् । पार्तव्याभावमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति ॥ वर्णाश्रमाभिमानी पस्त्यक्त्वा ज्ञानं द्विजोत्तमाः। अन्यत्र रमते सोऽज्ञानी नात्र संशयः॥ मोधो भयं तथा लोभी मोहो 'भेदो मदस्तमः । धर्माधर्मी च तेषां हि तशाच तनुग्रहः। शरीरे सति वे क्लेशः सोऽविद्यां संत्यजेत्ततः। अविद्या विद्यया हित्वा स्थितस्येवेह योगिनः॥ क्रोधाचा नाशमायान्ति धर्माधर्मी च नश्यतः। तत्क्षपाद्य शरीरेण न पुनः संप्रयुज्यते ।। स एव मुक्तः संसाराहुःखत्रयविवर्जितः । तथा शिवधर्मोत्तरे । ज्ञानामृतस्प तृप्तस्य कृतकृत्यस्प योगिनः। नेवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन स तत्त्ववित् ।। लोकपेऽपि कर्तव्यं किंचिदस्प न विद्यते । इहैव स विमुक्तःस्पात्संपूर्णः समदर्शनः ॥ तस्माद्विदुपः कर्तव्याभावादविधायद्विपय एवापं कुर्ववेत्यादिकमनियमः । फुर्वन्नेवेति च नापं फर्मनियमः किंतु विद्यामाहात्म्यं दर्शयितुं पथाफामं फर्मा- नुष्ठानमेव द्रष्टव्पम् । एतदुक्तं भवति । पावजीवं पधाकामं पुण्यपापादिकं कु- वस्पपि विपिन फर्मलेपो भवति विद्यासामर्यादिति । तथा हि । ईशा वा- स्पमिदरसर्वमित्यारभ्य तेन त्यक्तेन भुञ्जीया इति विदुषः सर्वकर्मत्यागेनाss. स्मपालनमुक्त्वाऽनियोज्पे यमविदि त्यागकर्तव्यतोक्तिरप्यपुत्तवाति मत्वा घकितः सन्वेदो विदुपस्त्यागफपतामपि नोक्तवान् । पुर्वमेवेह लोके विद्यमानं क. तो परतु महत्ता १ क. भेदेक्षणं नमः । ३२. रेहना। ४. 'येन । ५स.ना.

·८ कृष्णयजुर्वेदीय चेताश्वतरोपनिषत् प्रथमोऽध्यायः१1] पुण्यपापादिकं कर्म यावंजीवं जिजीविपेत् । न पुण्यादिवन्धभपात्पुण्यांदिकं त्प- क्त्वा तूष्णीमबतिष्ठेत । एवं तावत्कर्माणि कुर्वत्पपि विदुपि त्वयीतो यावज्जी- वानुष्ठानादन्यथाभावः स्वरूपात्मच्युतिः पुण्पादिनिमित्तसंसारान्वयो.नास्ति । अथवेतः कर्मानुष्ठानोत्तरकालभाव्यन्यथाभावः संसारान्वपो नास्ति । पस्मात्त्वयि विन्पस्तं न कर्म लिप्यते ॥ तथा व श्रुत्यन्तरम् ।। न लिप्यते फर्मणा पापकेन। एवं विदि पापं कर्म न लिप्यते । नैनं कृताकते तपतः। एवं हास्य सबै पाप्मा- नः प्रदूयन्ते । लैङ्गे ॥ ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ज्ञानिनः सर्वकर्माणि जीर्यन्ते नात्र संशयः । क्रीटमपि न लिप्येत पापै नाविधैरपि ॥ शिवधर्मोत्तरेऽपि ॥ तस्माजानासिना तूर्णमशेष कर्मबन्धनम् । कामाकामकृतं छित्त्वा शुद्धश्चाऽऽत्मनि तिष्ठति ।। पथा वह्निर्महान्दीप्तः शुष्कमाई च निर्दहेत् । तथा शुभाशुभ फर्म ज्ञानामिर्दहते क्षणात् ॥ पद्मपत्रं पथा तोयैः स्वस्थैरपि न लिप्यते । शब्दादिविषयाम्भोभिस्तद्धज्ज्ञानी न लिप्यते ॥ यद्वन्मन्नवलोपेतः क्रीडन्सर्न दश्यते । कीडनपि न लिप्येत तद्वदिन्द्रियपनगैः ।। मन्त्रीपंधिवलैपद्वजीर्यते भक्षितं विपम् । तद्वत्सर्वाणि पापानि जीर्पन्ते ज्ञानिनः क्षणात् ॥ तथा च सूत्रकारः पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति चादरायण इति ज्ञानस्यैव परम- पुरुषार्थहेतुत्वमभिधाय शेपत्वात्पुरुषार्थवाद इत्यादिना कर्मापेक्षितकर्तृमति- पादकत्वेन विद्यापाः कर्मशेपत्वमाशयाधिकोपदेशात्तु बादरायणस्येत्यादिना फर्तृत्वादिसंसारधर्मरहितापहतपाप्मादिरूपब्रह्मोपदेशात्तद्विज्ञानपूर्विका तु कर्मा- धिकारसिद्धि त्वाशासानस्प कर्माधिकारहेतोः क्रियाकारकफललक्षणस्य समस्त- स्प मपञ्चस्पाविद्याकृतस्य विद्यासामर्थ्यात्स्वरूपोपमर्ददर्शनारकर्माधिकारोच्छि- तिमसङ्गाद्भिन्नमकरणत्वागिन्नकार्यत्वाच परस्परविकल्पःसमुच्चयोऽङ्गाडीभावोवा नास्तीति प्रतिपाद्यात एवामीन्धनाद्यनपेक्षेति विद्याया एव परमपुरुषार्थहेतुत्वा- दमीन्धनाद्याश्रमकर्माणि विधायाः स्वार्थसिद्धो नापेक्षितव्यानीति पूर्वोक्तस्या- धिकरणस्य फलमुपसंहृत्यात्यन्तमेवानपेक्षयां प्राप्तायां सर्वापेक्षा च पज्ञादिश्रु- ख. तूर्ग निःश । २ क. हादीप्तः । ३ ख. नीरैः । ४ क. पर। , ·मधमोऽध्यायः।] शांकरभाष्पोपेता। तेरश्ववदिति नात्यन्तमनपेक्षा ! उत्पन्ना हि विद्या फलसिद्धि पति न किंधिद- न्यदपेक्षते । उत्पत्ति प्रत्यपेक्षत एवं । विविदिपन्ति यज्ञेनेति श्रुतेरिति विवि- दिपासाधनत्वेन कर्मणामुपयोगं दर्शितवान् । तथा च नाविशेषात्स्तुतयेऽनु- मतितिसूत्रद्वयेन कुर्वन्नेवेतिमन्त्रस्य विद्वद्विपपत्वेन विद्यास्तुतित्वेन चार्थद्वयं दर्शितवान् । अत उक्तेन प्रकारेण ज्ञानस्पैव मोक्षसाधनत्वाद्युक्तः परोपनिपदा- रम्भः । ननु बन्धस्य मिथ्यात्वे सति ज्ञाननिर्वय॑त्वेन ज्ञानादमृतत्वं स्यात् । न वेतदस्ति । प्रतिपन्नवादाधाभावाद्युष्मदादिस्वरूपत्वेनाऽऽत्मनो विलक्षण- वे सादृश्याधभावादध्यासासंभवाच्च । उच्यते । न तावत्मतिपन्नत्वेन सत्यत्वं वक्तुं शक्यते । प्रतिपत्तेः सत्यत्वमिथ्यात्वयोः समानत्वात् । नापि बाधाभावा- त्सत्यत्वम् । विधिमुखेन कारणमुखेन च बाधसंभवात् । तथाहि श्रुतिः पञ्च- स्य मिथ्यात्वं मायाकारणत्वं च दर्शयति नतु तहितीयमस्ति । एकत्वम् । नास्ति द्वैतम् । फुतो विदिते वेद्यं नास्ति । एकमेवाद्वितीयम् । वायारम्भणं वि- कारो नामधेयम् । एकमेव सन्नेह नानाऽस्ति किंचना एफधैवानुद्रष्टव्यम् । मापा तु प्रकृति विद्यात् । मायी सृजते विश्वमेतत् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयस इत्पादिभिर्वाक्पैः । अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सम् । मकाते स्वामधिष्ठाप संभवाम्पात्ममायया । अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।। तथा व माझे पुराणे। धर्माधर्मी जन्ममृत्यू मुखदुःखेषु फल्पना । वर्णाश्रमास्तथा वासः स्वर्गों नरक एव च । पुरुपस्प न सन्त्येते परमार्थस्य कुत्रचित् ।। दृश्यते च लगद्रूपमसत्यं सत्यवन्मृषा । तोयवन्मृगतृष्णा तु यथा मरुमरीचिका ॥ रौप्यवत्कीकसं भूतं कीकसं शुक्तिरेव च । सर्पवद्रजुखण्डश्च निशायां वेश्ममध्यगः ॥ एक एवेन्दुवियोनि तिमिराहतचक्षुपः । आकाशस्थ धनीभावो नीलत्वं स्निग्धता तथा।। एकश्च भूयॊ बहुधा जलाधारेषु दृश्यते । आमाति परमात्माऽपि सर्वोपाधिषु संस्थितः ॥ द्वैतान्तिरविद्याख्या विकल्पो न च तत्तथा । परत्र बन्धागारः स्यात्तषामात्माभिमानिनाम् ।। आत्मभावनपा शान्त्या देहं भावयतः सदा!

·१० कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः । ओमर्तरादिमध्यान्तै नमभूतै खिभिः सदा ॥ जाग्रत्स्वप्नसपुप्तैस्तु च्छादितं विश्वतैजसम् । स्वमायया स्वमात्मानं मोहद्वैतरूपया ।। गुहागतं स्वमात्मानं लभते च स्वयं हरिम् । व्योनि वज्ञानलज्वालाकलापो विविधाकृतिः ॥ आभाति विष्णोः सृष्टिश्च स्वभावो द्वैतविस्तरः। शान्ते मनसि शान्तश्च घोरे मूढे च तादृशः। ईश्वरो दृश्यते नित्यं सर्वत्र न तु तत्त्वतः । लोहमृत्पिण्डहेम्नां च विकारो न च विद्यते ॥ चराचराणां भूतानां द्वैतता न च सत्यतः । सर्वगे तु निराधारे चैतन्यात्मनि संस्थिता ।। अविधा द्विगुणां सृष्टिं करोत्यात्मावलम्बनात् । सर्पस्य रज्जुता नास्ति नास्ति रज्जौ भुजंगता ।। उत्पत्तिनाशयोनास्ति कारणं जगतोऽपि च । लोकानां व्यवहारार्थम विधेयं विनिर्मिता ॥ एपा विमोहिनीत्युक्ता द्वैताद्वैतस्वरूपिणी। अद्वैतं भावयेहह्म सफलं निष्फलं सदा ।। आत्मज्ञः शोकसंती! न बिभेति कुतश्चन । मृत्योः सकाशान्मरणादथवाऽन्पकृतादयात् ॥ न जापते न निपते न वध्यो न च घातकः । न पद्धो बन्धकारी वा न मुक्तो न च मोक्षदः । पुरुषः परमात्मा तु यदतोऽन्पदसघ तत् । एवं बुद्ध्वा जगदूपं विष्णोर्मायामपं मृपा ॥ भोगासनादवेन्मुक्तस्त्पक्त्वा सर्वविकल्पनाम् । स्पत्तासर्व विकरपश्च स्वात्मरथं निश्चलं मनः । कृत्वा शान्तो भवेद्योगी दग्धन्धन इवानलः ।। एषा चतुर्विशनिभेदभिन्ना माया परा प्रतिस्तत्समुत्यो। प्रामक्रोधी लोभमोही भपं च विपादशोको च विकल्पजालम् ॥ धर्माधी एसःसे च दृष्टिविनाशपाको नरक गतिश्च । ११. भामा २ क. हरिः। ३ रा. 'मामा समानक. क.

·- . T . प्रथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्योपेता। वासः स्वर्गे जातयश्चाऽऽश्रमाच रागद्वेषौ विविधा व्याधयश्च ।। कौमारतारुण्यजरावियोगसंयोगभोगानशनव्रतानि । इतीदमीडग्विदयं निधाप तूष्णीमासीनः मुमति विविद्धि ।। तथा प श्रीविष्णुधर्म पठध्याययाम् । अनादिसंबन्धवत्या क्षेत्रज्ञोऽयमविद्यया । युक्तः पश्यति भेदेन ब्रह्म तत्त्वात्मनि स्थितम् । पश्यत्यात्मानमन्यच्च याव? परमात्मनः ।। सावत्संभ्राम्पते जन्तुर्मोहितो निजकर्मणा । संक्षीणाशेषकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपश्यति ॥ अभेदेनाऽऽत्मनः शृद्धं शुद्धत्वादक्षयो भवेत् । भविधा च क्रियाः सी विद्या ज्ञानं प्रचक्षते ।। कर्मणा जायते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । भद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भिन्न उच्यते ॥ पचतिर्यमनुष्याख्यं तथैव भूप नौरकम् । चतुर्विधोऽपि भेदोऽयं मिथ्याज्ञाननिवन्धनः ।। भहमन्योऽपरश्वायममी चात्र तथाऽपरे । अज्ञानमेतताख्यमद्वैतं श्रूयतां परम् ।। मम त्वदमितिमज्ञावियुक्तमविकल्पवत् । भविकार्यमनारुपेयमद्वैतमैनुभूपते ।। ममोरत्तिमपं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । मनसो वृत्तयस्तस्माद्धर्माधर्मनिमित्तमाः ।। निरोद्धव्यास्तनिरोधे द्वैतं नैवोपपद्यते । मनोदृष्टमिदं सर्व यकिंचित्सचराचरम् ।। मनसो धमनीभावेऽद्वैतभावं तदाप्नुयात् । फर्मणां भावना पेयं सा ग्रह्मपरिपन्थिनी ॥ फर्मभावनपा तुल्पं विज्ञानमुपजायते । शाहरभवति विज्ञप्तिादृशी खल मावना!! क्षपे सस्पा परं ग्राम स्वयमेव प्रकाशते । परात्मनो मनुष्पेन्द्र विभागोऽज्ञानकल्पितः ।। १. तिच विद्वान् । २ स. 'तत्स्वानख. तडेर । ४ क. 'मास्पल। ५फ. नार- स. मतिपते । ७क. 'मणो मा।

·१२ . कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ क्षये तस्याऽऽत्मपरयोरविभागोऽत एव हि । आत्मा क्षेत्रज्ञसंनो हि संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः । तेरेव विगतः शुद्धः परमात्मा निगयवे ॥ सथा च श्रीविष्णुपुराणे ॥ परमात्मा त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः परः । तवैष महिमा पेन व्याप्तमेतश्चराचरम् ।। पदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । शान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगढूपमयोगिनः॥ ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो झाम्यन्ते मोहसंप्लवे ॥ तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । झानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं पारमेश्वरम् ॥ भहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्पजातम् । ईदमनो पस्प न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति । ज्ञानस्वरूपमत्पन्तं निर्मलं परमार्थतः । तदेवार्यस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।। जानस्वरूपो भगवान्यतोऽसावशेषमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः। ततो हि शैलाधिधरादिभेदाञ्जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ।। वस्त्वस्ति किं फुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् । पञ्चान्यधात्वं द्विज पाति भूमौ न तत्तथा तत्र कुतो हि तस्वम् ।। मही घटत्वं घटतः कपालिका फपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मास्तिमितात्मनिश्चपैरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु ।। तस्मिन्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित्कचित्कदाचिहिज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तबहुधाभ्युपेतम् ॥ ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेपलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एक संदेकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति । सद्भाव एवं भवतो मपोक्तो ज्ञान तथा सत्पमसत्पमन्यत् । एतत्तु पत्संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ।। अविद्यासंचितं कर्म तच्चाशेपेषु जन्तुषु । आत्मा शृद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः॥ स, हैं। २ . पं पर। ३२. कर्मनि ।

·१३ . प्रथमोऽध्यायः।] शांकरभाष्पोता। प्रवृदयपचपौ नं स्त एकस्याखिलजन्तुषु । पतु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै ॥ परिणामादिसंभूतां तद्वस्तु नृप तच किम् । पचन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम ।। तदेपोऽहमयं वान्यो वक्तुमेवमपीप्यते । यदा समस्तदेहेषु पुमान्छेको व्यवस्थितः ।। तदा हि को भवान्सोऽहमित्येवद्विपलम्भनम् । स्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहा पुरःसराः ।। अपं च भवतो लोको न सदेतत्त्वयोच्यते । वस्तु राजेति यल्लोके पच्च राजभटात्मकम् ।। तथाऽन्ये च नृपत्वं च तत्तत्संकल्पनामयम् । अनाशी परमार्थश्च माझेरम्युपगम्यते ॥ परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परो ज्ञानमयः सद्भिर्नामजात्पादिभिः प्रभुः ॥ न पोगवान युक्तोऽभून्नैव पार्थिव पोक्ष्यति । तस्पाऽऽत्मपरदेहेषु संपोगो शेक एव पत्त् ॥ विज्ञानं परमार्थोऽसौ द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः । एवमेकमिदं विद्वन्नभेदि सकलं जगत् ॥ वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ सर्वभूतान्यभेदेन स ददर्श तदाऽऽत्मनः । तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमां द्विज ॥ सितनीलादिभेदेन पथैकं दृश्पते नमः । भान्तष्ठिभिरात्माऽपि तथैकः सन्पृथक्पृथक् ॥ एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च खं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्पज भेदमोहम् ।। इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः। स चापि जातिस्मरणार्थबोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ तथा लेख्ने । 1. भनाशि। ख. परमार्थप प्राक. परशा।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः। तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् । परतन्ने स्वतन्त्रे च भिदाभावाद्विचारतः ॥ एफत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतोऽस्त्यहो । एफ नास्त्पथ मेत्य च कुतो मृतसमुद्भवः ॥ नान्त:मनो वहिष्पनो न चोभपत एव च । न मज्ञानघनस्त्वेवं न मनोऽभज्ञ एव सः । विदिते नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः ।। अज्ञानतिमिरात्सर्व नात्र कार्या विचारणा । ज्ञान व बन्धनं चैव मोक्षो नाप्यात्मनो द्विजाः॥ नोपर प्रकृतिजीवो विकृतिश्च विकारतः। विकारो नैव मापैपा सदसद्यतिनिता ।। तथाऽऽह भगवान्पराशरः ।।. अस्माद्धि जायते विश्वमत्रैव मविलीपते । स माथी मायया बद्धः करोति विविधास्तनः ।। न चा संसरति न च संसारपेत्परम् । न कर्ता नैव भोक्ता च न च प्रकृतिपूरुपा ॥ न माया नैव च प्राणचैतन्यं परमार्थतः । तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् ।। नित्यः सर्वगतो घात्मा फूटस्थो दोपवर्जितः। एकः स भिद्यते शक्त्या मायपा न स्वभावतः ।। तस्मादद्वतमेवाऽऽहुमुनयः परमार्थतः । ज्ञानस्वरूपमेवाऽऽहुर्जगदेतद्विचक्षणाः ।। अर्थस्वरूपमज्ञानात्पश्पन्त्यन्ये फुदृष्टयः । कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ।। दृश्यते आर्थरूपेण पुरुपैन्तिदृष्टिभिः। पदा पश्यति चाऽऽस्मानं केवलं परमार्थतः ।। मापामात्रमिदं द्वैतं तदा भवति निर्वृतः । तस्माद्विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः ॥ एवं श्रुत्पादिना नामादिकारणोपन्यासमुखेन स्वरूपेण च पापितत्वात्म- पञ्चस्प मिथ्यात्वमवगम्यते । अस्थूलादिलक्षणस्य ब्रह्मणस्तद्विपरीतस्थूला- १ . मबंध कु॥ २ ख. 'पप तथा मो। ३ क. प्राणार्थ।

·प्रथमोऽध्यायः शांकरभाष्पोपेता। फारो मिथ्या भवितुमर्हति । यथैकस्य चन्द्रमसस्तद्विपरीतद्वितीयाकारस्तद्व- त् । तथा च सूत्रकारो न स्थानतोऽपि परस्पोभयलिङ्गं सर्वत्र हीति स्वरूपत उपाधितश्च विरुद्धरूपदयासंभवानिर्विशेपमेव ब्रह्मेत्युपपाच न भेदादितिभेदश्रु- तिघलास्किमिति सविशेपमपि ब्रह्म नाभ्युपगम्यत इत्याशक्य न प्रत्येकम- तद्वचनादित्युपाधिभेदस्य श्रुत्यैव बाधितत्वादभेदश्रुतिबलात्सविशेषस्य प्र. हणायोगानिर्षिशेपभेवेत्युपपाचापि चैवमैक इति भेदनिन्दापूर्वकमभेदमेवेके शा- सिनः समामनन्ति । मनसैवेदमाप्तव्यम् । नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स - त्युमाप्नोति । य इह नानेव पश्यति । एकधैवानुद्रष्टव्यमिति । भोक्ता भोग्य मेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ग्रझमेतदिति सर्वभोग्पभोक्तृनियन्तुलक्षण- स्य प्रपञ्चस्प ब्रीफस्वभावताऽभिधीयत इति पुनरपि निर्विशेषपक्षे हढीकृते किमित्येकस्वरूपस्योभयस्वरूपासंभवेऽनाकारमेव प्रमावधार्यते न पुनविपरीत- मित्याशयारूपवदेव हि तत्मधानत्वादिति रूपाधाकाररहितमेव प्रभावधार- पितव्यम् । कस्मात् । तत्मधानत्वात् । अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमशब्दम- रपर्शमरूपमव्ययम् । आकाशो वै' नाम । नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा त- ब्रह्म । तदेतद्रमापूर्वमनपरमनन्तरमवाघम् । अपमात्मा अझ सर्वानुभूरित्येत. दनुशासनमित्येवमादीनि निष्पपञ्चयमात्मतत्त्वप्रधानानि । इतराणि कारणय- भविषपाणि न तत्मधानानि । तत्मधानान्यतत्मधानेभ्यो बलीयांसि भवन्ति । अतस्तत्परश्रुतिमतिपनत्वानिर्विशेषमेव ब्रह्मावगन्तव्यं न पुनः सविशेषमिति निर्विशेषपक्षमुपपाय का त कारवद्विपपाणां श्रुतीनां गतिरित्याकासापा प्रकाशवचवियर्यादिति चन्द्रसूर्यादीनां जलाधुपाधिष्पाधिकृतनानात्ववच प्र. प्रणोऽप्पुपाधिकृतनानात्वरूपस्य विधमानत्वात्तदाफारवतो ब्रह्मण आकारविशे- पोपदेश उपासना न विरुध्पते । एवमवैयथ्यं नानाकारब्रह्मविषयाणां वा- पानामिति भेदश्रुतीनागौपाधिकग्रह्मविषयत्वेनावैप मुक्त्या पुनरपि निर्विशे- पमेव ग्रीति द्रपितुमाद च तन्मात्रमिति । स यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोऽया. धः करमो रसघन एव । एवं वा अरेऽपमात्माऽनन्तरोऽवाक्षः कृत्सा प्रमान- घन एवैतिश्रुत्पुपन्पासेन विज्ञान पतिरिक्तरूपान्तराभावमुपन्पस्य पर्शपति पायो भपि स्मर्पत इति । अधात आदेशो नेति नेति । अन्यदेव तद्विदिता. दयो अविदितादधि । यतो वाचो निरर्तन्ते । अमाप्य मनसा सह । मत्यरतमि. सभेदं पत्सनामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेचं तमानं प्रमसंजितम् । वि. श्वसम्पवरूप लक्षणं परमात्मन इत्यादिश्रुतिस्मृत्युपन्यासमुसेन मत्पस्तमि: 2. कस.शे.स. नाम ·कृष्णयजुर्वेदीपञ्चैताश्चत्तरोपनिपत् [प्रथमोऽस्पापः। तभेदमेव अमेत्युपपाघात एव चोपमा सूर्पकादिवदिति । पत एव चैतन्यमात्र- रूपो नेति नेत्यात्मको विदिताविदिताभ्यामन्पो वाचामगोचरः मत्पस्तमितभे- दो विश्वस्वरूपविलक्षणस्वरूपः परमात्माऽविद्योपाधिको भेदः । अतएव चा- स्पोपाधिनिमित्तामपारमार्थिकी विशेषवत्तामभिमेत्य जलसूर्यादिरिवेत्युपमा दी. पते मोक्षशास्त्रेषु । भाकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथक्पृथक् । तपास्मेको अनेफश्च जलाधारविवांशुमान् ।। एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव,श्पते जलचन्द्रवत् ।। पपा जपं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छम् । उपाधिना क्रिपते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा ।। इति दृष्टान्तरलेनापि निर्विशेपमेव ब्रह्मेत्युपपाधाम्बुवदग्रहणादित्यात्मनोऽ. मूर्तत्वेन सर्वगतत्वेन जलसूर्यादिवन्मूर्तसंभिन्नदेशस्थितत्वाभावादृष्टान्तदा - न्तिकयोः साहश्यं नास्तीत्पाशय वृद्धिहासभाक्त्यमिति न हि दृष्टान्तदा- न्तिकयोर्विवक्षितांशमुक्त्वा सर्वसारूप्यं केनविदर्शयितुं शक्यते । सर्वसारू- प्पे दृष्टान्तदान्तिफभावोच्छेद एव स्यात् । वृद्धिहासभाक्त्वमत्र विवक्षितम् । जलगतसूर्यप्रतिविम्ब जलवृद्धौ वर्धते जलहासे च हसति जलचलने चलति जलभेदे भिधत इत्येवं जलधर्मानुविधापि मवति न तु परमार्थतः सूर्पस्प त- त्वमस्ति । एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि साझ देहाधुपाध्यन्तर्भावानज- त एवोपाधिधर्मान्वृद्धिहासादीनिति विवक्षितांशमतिपादनेन दृष्टान्तदाष्टान्ति कयोः सामञ्जस्पमुक्त्वा दर्शनाचेति पुरश्चके द्विपदः पुरश्चके चतुष्पदः पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । माया तु प्रकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्वरम् । मापी बजते विश्वमेतत् । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः । ए- तमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापधत । स एप इह भविष्ट आनखानेभ्यः । तत्सष्ट्वा तदेवानुपाविशदित्यादिना परस्पैव ब्रह्मण उपाधियोग दर्शयित्वा निर्विशेषमेव ब्रह्म । भेदस्तु जलमूर्यादिवदोपाधिको मायानिवन्धन इत्युपसंहृत- वान् । किंच । ब्रह्मविदामनुभवोऽपि प्रपञ्चस्य बाधकः । तेषां निष्पपश्चात्म- दर्शनस्प विद्यमानत्वात् । तथो हि तेषामनुभवं दर्शयति । पस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । वि. क.सा। २ क. 'या।

·। .. : प्रथमोऽध्यायः१] । शांकरभाष्पोपेतां ।।। ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पू- र्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते । भद्रं क- र्णेभिः । सह नाववत्विति शान्तिः ॥. हरिः ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किं कारणं ब्रह्म दिते वेचं नास्तीति । एवं निर्वाणमनुशासनम् । यत्र वा अन्यदिव स्यात्त- प्रान्योऽन्यत्पश्येत् । पत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तकैन के पश्येत् । यदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ।। ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति तद्रूपं परमेश्वरम् ॥ निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् । सर्वभूतान्पशेपेण ददर्श स तदाऽऽत्मनः॥ तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमां द्विज । अत्राऽऽत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । ब्रह्मभूतः स एवेह वेदशास्र उदाहृतः ।। इत्पेचं श्रुतिस्मृतियुक्तितोऽनुभवतश्च मपञ्चस्प चाधितत्वादत्पन्तविलक्षणा. नामसदृशरूपाणां मधुरतिक्तश्वेतपीतादीनामपि परस्पराध्यासदर्शनादमूर्तेऽप्या- काशे तलमलिनताद्यध्यासदर्शनादात्मानात्मनोरत्पन्तविलक्षणपोर्मूमूर्तयोरपि तथा संभवात्स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति देहात्मनोरध्यासानुभवात् हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चन्मन्यते हतम् । उभौ तो न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते । इत्पादिश्रुतिस्मृतिदर्शनाद्य एनं वेत्ति हन्तारं प्रकृतेः क्रियमाणानीतिस्मृति- दर्शनाच्चाध्यासस्य महाणायाऽऽत्मकत्वविद्यापतिपत्तप उपनिपदारभ्यते ।। ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्यादि श्वेताश्वतराणां मनोपनिपत् । तस्या अल्पग्रन्यां पृत्तिरारभ्यते । ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्यादि ब्रह्मवादिनो ब्रह्मवदनशीलाः सेव संभूय वदन्ति किं कारणं ब्रह्म किमिति स्वरूपविषयोऽपं प्रश्नः । अथवा पा. रणं ब्रह्माऽऽहौस्वित्कालादि कालस्वभाव इति वक्ष्यमाणम् । अथवा कि का- रणं ब्रह्म सिद्धिरूप उपादानभूतं किमित्यर्थः । अथवा बृंहति बृहयति तस्मादु- च्यते परं ब्रह्मेति श्रुत्यैव निर्वचनानिमित्तोपादानयोरुभयोर्वा प्रश्नः । किं का. क. 'नो ब्रह्म वा २ क. पमुषा। १ ·१८ कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः ।। कुतः स्म जाता जीवाम केन क्वच संप्रतिष्ठाः। अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥१॥कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा “भूतानि योनिःपुरुष इतिचिन्त्या।संयोग एषांने रपां ब्रह्मेति । किकारणमाहोस्वित्कालादि । अथवाऽकारणमेव । कारण- स्वेऽपि कि निमिचमुतोपादानम् । अथवोभयम् । तद्वा किलक्षणमिति वक्ष्य- माणपरिहारानुरूपेण तन्त्रेणाऽऽवृत्त्या वा मश्नेऽपि संग्रहः कर्तव्यः । प्रश्नापे- क्षत्वात्परिहारस्य । कुतः स्म जाताः कुतो वयं कार्यकारणवन्तो जाताः । स्वरूपेण जीवानामुत्पत्त्याद्यसंभवात् । वथा च श्रुतिः । न जायते म्रियते वा विपश्चिज्जीवापेतं वाव किलेदें नियते न जीवो नियत इति । जरामृत्यु श- रीरस्य । अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मेति । तथा च स्मृतिः । अजः शरीरग्रहणास जात इति कीर्त्यत इति । किंच । जीवाम केन केन वा वयं दृष्टाः सन्तो जीवामेति स्थितिविपयः प्रश्नः । क च संप्रतिष्ठाः प्रलय- काले स्थिताः । अधिष्ठिता नियमिताः केन मुखेतरेपु मुखदुःखेषु वर्तामहे. ब्रह्मविदो व्यवस्था हे ब्रह्मविदः सुखदुःखेषु व्यवस्थां केनाधिष्ठिताः सन्तोऽनु- वर्तामह इति सृष्टिस्थितिमलयनियमहेतुः किमितिमश्नसंग्रहः ।। १ ।। इदानी फालादीनि ब्रह्मकारणेवादमतिपक्षभूतानि विचारविषयत्वेन दर्शय- ति । कालः स्वभाव इति । योनिशब्दः संवध्यते । कालो योनिः कारणं स्यात् । कालो नाम सर्वभूतानां विपरिणामहेतुः स्वभावः । स्वभावो नाम प- दार्थाना प्रतिनियता शक्तिः । अमेरोपमिव । नियतिरविषमपुण्यपापलक्षणं फर्म तद्वा फारणम् । यदृच्छाऽऽफस्मिकी माप्तिः । भूतान्याकाशादीनि वा. योनिः पुरुषो वा विज्ञानात्मा पोनिरितीत्थमुक्तमकारेण किं योनिरिति चि. न्या चिन्त्यं निरूपणीपम् । केचिद्योनिशब्दं प्रति वर्णपन्ति । तस्मिन्पो कि फारणं ब्रह्मेति पूर्वोक्तं कारणपदमत्राप्यनुसंधेयम् । तत्र कालादीनामका- रणत्वं दर्शपति । संपोग एपामित्यादिना । अपमर्थः । किं फालादीनि प्रत्येक फारणमुत तेषां समूहः । न च प्रत्येकं फालादीनां कारणत्वं संभवति । हैट- विरुद्धत्वात् । देशकालनिमित्तानां संदतानामेव लोके कार्यकरत्वदर्शनात् । न चाप्येषां कालादीनां संयोगः समूहः कारणम् । समुदस्य संहतेः परार्यत्वेन शे- १ग, प. लिटा । । २ ग. प... पित्यम् । ३ फ.निमम । ४ रा. पर ५. पारधी ·. प्रथमोऽध्यायः१] * शांकरभाष्योपेता ।। खात्मभावादात्माऽप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥२॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्ति arrey derobe meditation tenentzaten kur पत्वेन शेषिण आत्मनो विद्यमानत्वादस्वातन्त्र्यात्सृष्टिस्थितिपलपनियमलक्ष- णकार्यकरणत्वायोगात् । आत्मा तर्हि कारणं स्यादेवात आह । आत्माऽप्प- नीशः सुखदुःखहेतोरिति । आत्मा जीवोऽप्यनीशोऽस्वतन्त्रो न कारणम् । अ. स्वातन्यादेव चाऽऽत्मनोऽपि मृष्टयादिहेतुत्वं न संभवतीत्यर्थः । कथमनीश- त्वम् । सुखदुःखहेतोः मुखदुःखहेतुभूतस्य पुण्यापुण्यलक्षणस्य कर्मणो विद्यमा- नत्वात्कर्मपरवशत्वेनास्वातन्याच / त्रैलोक्पष्टिस्थितिनियमे सामयं न विद्यत एवेत्यर्थः। अथवा सुखदुःखादिहेतुभूतस्पाऽऽध्यात्मिकादिभेदभिन्नस्य.जगतोऽ:- नीशोन कारणम् ॥ २॥ एवं पक्षान्तराणि निराकृत्य प्रमाणान्तरागोचरे वस्तुनि प्रकारान्तरमपश्य- न्तो ध्यानयोगानुगमेन परममूलकारणं स्वायमेन प्रतिपेदिर इत्याह । ते ध्यान- योगेति । ध्यानं नाम वित्तकासं तदेव योगो युज्यतेऽनेनेति ध्यातव्यस्वी- फारोपापस्तमनुगताः समाहिता अपश्यन्दृष्टवन्तो देवात्मशक्तिमिति । पूर्वोक्त- मेव प्रश्नसमुदायपरिहाराणां सूत्रमुत्तरत्र, प्रत्येकं प्रपञ्चयिष्यते । तत्रायं प्रश्वसं- ग्रहः । किं ब्रह्म कारणमाहोस्विरकालादि । तथा कि कारणं ब्रह्माहोस्वित्कार्य- फारणविलक्षणम् । अथवा कारणं वाऽकारणं वा । कारणत्वेऽपि किमुपादानमुत निमित्तम् । अथवोभयकारणं ब्रह्म किंलक्षणमकारणं वा ब्रह्म किंलक्षणमिति । वत्रायं परिहारः । न कारणं नाप्यकारणं न चोभयं नाप्पनुभयं न च निमित्तं न चोपादानं न चोभयम् । एतदुक्तं भवति । अद्वितीयस्प परमात्मनो न स्वतः फारणत्वमुपादानत्वं निमित्तत्वं च । पदुपाधिकमस्प कारणत्वादि तदेव कारणं निमित्तमुपपाद्य तदेव प्रयोजक निष्कृष्य दर्शयति । देवात्मशक्तिमिति । देवस्य धोतनादियुक्तस्प मायिनो महेश्वरस्य परमात्मन आत्मभूतामस्वतन्त्रो न सां- ख्यपरिकल्पितमधानादिवत्पृथग्भूतां स्वतत्रां शक्ति कारणमश्यन् । दर्शपि. ष्यति च । मायां तु प्रकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्वरमिति । तपा बाझे। एपा चतुर्विंशतिभेदाभिन्ना मापा परा प्रकृतिस्तत्समुत्था। तथा च मयाs- पक्षेण प्रकृतिः सूपते सवरावरमिति । स्वगणैः प्रकृतिकार्यभूतैः पृथिव्यादि 1 स. पुष्पल ख. प्रभागि । ३ ख. निरप्य।

·२० [प्रथमोऽध्यायः x कृष्णपजुर्वेदीपश्चताचतरोपनिपन् स्वगुणेनिगूढाम् । यः कारणानि नि- खिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधिति- प्रत्येकः ॥३॥ भिश्च निगढा सेवृतां कार्याकारेण कारणाकारस्याभिभूतत्वात्कापात्पृथक्स्वर- पेणोपलब्धुमयोग्यामित्यर्थः । तथा च प्रकृतिकार्यत्वं गुणानां दर्शयति व्यासः। सच रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवा इति । कोऽसौ देवो यस्पेयं वि- श्वर्जननी शक्तिरम्युपगम्यत इत्यत्राऽऽह । यः कारणानीति । यः कारणानि निखिलानि तानि पूर्वोक्तानि कालात्मयुक्तानि कालात्मभ्यां युक्तानि कालपु- रुपसंयुक्तानि स्वभावादीनि कालः स्वभाव इतिमोक्तान्यथितिष्ठति नियमय- स्पेकोऽद्वितीयः परमात्मा तस्प शक्तिं कारणमपश्यनिति वाक्पार्थः । अथवा देवात्मशतिः 'देवात्मनेश्वररूपेणापस्थितां शक्तिम् । तथा च । . सर्वभूतेषु सर्वात्मन्या शक्तिरपरा तव । गुणाश्रया नमस्तस्यै शाश्वत्तापै परेश्वर ।। याऽतीताडगोचरा वाचां मनसां चाविशेषणा। ज्ञानध्यानपरिच्छेचा तां वन्दे देवतां परामिति ॥ मपञ्चनिष्पति स्वभावादीनामकारणत्वमज्ञानस्यैव कारणत्वं स्वभावमेके क- यपो वदन्तीत्पादि। मापी सृजते विश्वमेतत् । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे । एफो वर्णो बहुधा शक्तियोगादित्यादि । स्वगुणेरीश्वरगुणैः सर्वज्ञत्वादिभिर्वा रात्यानिभिनिंगृढा कार्यकारणविनिर्मुक्तपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मनैवानुपलम्पं. गानाम् । फोऽसी देवः । यः कारणानीत्यादि पूर्ववत् । अथवा देवस्य परमे पररपाऽत्मभूतां जगदुदयस्थितिलपहेतुभृतां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकां शक्ति- मिति । तपाचौताम् । शत्तयो पस्प देवरप बामविष्णुशिवात्मिका इति । अविष्णुशिवा बहान्मधाना ग्रह्मशताप इति च । रवगुणैः सत्वरजस्तमोभिः सचैन विप्पा रजसा आमा तमसा मद्देश्वरः स- चाशुपाधिसंबन्धास्वरूपेण निरुपाधिकपूणानन्दाद्वितीपयमात्मनेवानुपलम्प- मानाः परस्पैर प्रमणा यष्टयादिकापं पुर्वन्तोऽवस्याभेदमाश्रिय । शक्ति - दम्पबदारी न पुनस्तत्वमाश्रित्य । तपा घोनम् । 11.गम १८, int ·प्रथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्योपेता सर्गस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दन इति ।। प्रथममीश्वरात्मना मायिरूपेणावतिष्ठते ब्रह्म । स पुनमूर्तिरूपेण त्रिधा व्य. वतिष्ठते । तेन च रूपेण सृष्टिस्थितिसंहाररूपंनियमनादिकार्य करोति । तथा चं श्रुतिः परस्य शक्तिद्वारेण नियमनादिकार्य दर्शयति । लोकानिशत ईशनी- भिः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति संचुकोपान्तकाले. संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाई. ति । ईशत ईशनीभिर्जननीभिः परमशक्तिभिरिति विशेषणात् ॥ ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तयं इति 'स्मृतः परमशक्तिभिरिति परदेवतानां ग्रहणम् । अथवा देवात्मशक्तिमिति देवश्चाऽऽत्मा च शक्तिश्च यस्य परस्य ब्रह्मणोऽवस्थाभेदास्तां प्रकृतिपुरुपेश्वराणां स्वरूपभूतां ब्रह्मरूपेणा- स्थितां परात्परतरां शक्ति कारणमपश्यनिति । तथा च त्रयाणां स्वरूपभूत' प्रदर्शयिष्यति । 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व मोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् । अयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतदिति । स्वगुणैवापरतत्रैः प्रकृत्यादिविशेषणैरुपा- धिभिनिगूढाम् । तथा च दर्शयिष्यति । एको देवः सर्वभूतेषु गूढ इति । तं दुर्दशं गूढमनुभविष्टम् । यो वेद निहितं गुहापाम् । इहैव सन्तं न विजानन्ति देवा इति श्रुत्पन्तरम् । यः कारणानीति पूर्ववत् । अथवा देवात्मनो द्योतना- त्मनः प्रकाशस्वरूपस्प ज्योतिषां ज्योतीरूपस्य प्रज्ञानघनस्वरूपस्य परमात्मनो जगदुदपस्थितिलयनियमनविषयां शक्ति सामर्थ्यमपश्यनिति स्वगुणैः स्वल्प- ष्टिभूतैः सर्वज्ञसर्वेशितृत्वादिभिनिगूढा तत्तद्विशेषरूपेणावस्थितत्वात्स्वरूपेण श- क्तिमात्रेणानुपलभ्पमानाम् । तथा च मानान्तरवेद्यां शक्ति दर्शयिष्यति । न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्प शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलकिया चेति ॥ समानमन्यत् । कारणं देवात्मशक्तिमिति प्रश्ने परिहारे च ये पक्षभेदाः प्रदर्शितास्ते से संग्रहीताः । उत्तरत्र सर्वेषां प्रपञ्चनादमस्तुतस्य प्रपञ्चनायो- गात्मश्नोत्तरदर्शनाच । समासव्यासधारणस्प च विदुपामिष्टत्वात् । तथाचोक्तम् । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणमिति । तथा च श्रुत्यन्तरे सका- तस्प गोपामितिपदस्य व्याख्याभेदः श्रुत्पैव प्रदर्शितः । अपश्यं गोपामित्या- ह। माणा वै गोपा इति ] अपश्यं गोपामित्याह । असो वा आदित्यो गोपा इति । अथ फस्मादुच्यते ब्रह्मेत्यारभ्प बृंहति बृंहयति तस्मादुच्यते परं प्रीति सइच्छुतस्य ब्रह्मपदस्य निमित्तोपादानरूपेणापभेदः श्रुत्यैव दर्शितः ॥ ३ ॥ 1फ 'पमादि । २ ५. कोपान्त । ३ ख. ता ४ ख. 'वश्वात ·२२ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः १। तमेकनेमि त्रिवृतं षोडशान्तं एवं तावद्देवात्मशक्ति या कारणानि निखिलानि कालात्मना युक्तान्यधितिष्ठ- स्पेक इत्येकस्पाद्वितीयस्य परमात्मनः स्वरूपेण शक्तिरूपेण च निमित्तकारणो: पादानकारणत्वं मायित्वेनेश्वररूपत्वं देवतात्मत्वसर्वज्ञत्वादिरूपत्वममायित्वेन स- त्यज्ञानानन्दाद्वितीयरूपत्वं च समासेन श्रुत्पाभ्यामभिहितम् । इदानीं तमे- व सर्वात्मानं दर्शयति कार्यकारणपोरनन्यत्वप्रतिपादनेन । वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति निदर्शनेनाद्वितीयापूर्वीनपरनेतिनेत्यात्म- पंचागगोचराशनायांद्यसंस्पृष्टमत्यस्तमितभेदवित्सदानन्दब्रह्मात्मत्वं प्रदर्शयितु- मनाः प्रकृत्यैव प्रपञ्चनान्तामवस्थां प्राप्तस्प परब्रह्मण ईश्वरात्मना सर्वज्ञस्या- हतपाप्मादिरूपेण देवतात्मना ब्रह्मादिरूपेण कार्यादिरूपेण वैश्वानरादिरूपेण च मोक्षापेक्षितशुद्धयां स यदि पितृलोककाम इति विश्वैश्वर्यायां मां वा नित्यं 'शंकरं वा प्रयातीत्यादि देवतासायुज्पमात्यां वैश्वानरादिमास्यथां चौपासना- . मिशेपलौकिकवैदिककर्ममसिद्धिं च दर्शयति । यदि कार्यकारणरूपेण स्वरूपेण चित्सदानन्दाद्वितीयग्रमाऽऽत्मना च व्यवस्थितं न स्यात्तदा भोग्यभोक्त- नियन्त्रमावे संसारमोक्षयोरभाव एव स्यात् । अधिकारिणोऽभावेन साधनभूत- स्प मपश्चस्याभावात् । तत्फलदातुश्चेश्वरस्याभावात् । तथा संसारादिहेतुभू- तमीश्वरं दर्शयति । संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुरिति । तथा च संसारमोक्षयोर- भाव एव स्यात् । तसिद्धयर्थ प्रपञ्चाधरस्थानं दर्शयति । एक पादं नोक्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन् । स चेदविन्ददानन्दं ने सत्यं नानृतं भवेत् ॥ सनत्मजातेऽपि । एक पादं नोसिपतीत्यादि । तथा च श्रुतिः। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति । तत्र म. यमेन मन्त्रेण सर्वात्मानं ब्रह्मचक्र दर्शयति द्वितीयेन नदीरूपेण । तमेकेति । य एकः कारणानि निसिलान्यचितिष्ठति तमेकनोमि योनिः कारणमव्याकृत- माकाशं परमम्पोम माया प्रकृतिः शक्तिस्तमोऽविद्या छायाऽज्ञानमनृतमव्य- तमित्येवमादिशब्दरभिलप्यमानका कारणावस्था नेमिरिव नेमिः सर्वाधारो पस्याधिष्ठातुरद्वितीपस्य परमात्मनस्तमेकनेमिम् | त्रिवृतं त्रिभिः सच्चरजस्त- मोभिः प्रतिगुणैतम् । पौडराको विकारः पञ्च भूतान्येकादशेन्द्रियाप्प- न्तोऽवसानं विस्तारसमाप्तिपरयाऽऽत्मनस्तं पोडशान्तम् । अथवा प्रश्नोप- उत. पलममा २ क.. पर्वमान. भावमाधान. लास । ५. 'प, रन् । स. न मृगुनांन्तामतम् । ५ रा. शिदित्य।

·. . प्रथमोऽध्यायः शांकरभाष्योपेता। २३ शताधारं विंशतिप्रत्यराभिः । निपदि यस्मिन्नेताः पोडशकलाः प्रभवन्तीत्यारभ्य स प्राणमसजत माणाच्छ- दामित्यादिना मोका नामान्ता:पोडशकला अवसानं यस्येति । अथवैकनेमिमिति कारणभूताव्याकृतावस्थाऽभिहिता । तत्कार्यसमष्टिभूतविराट्सूत्रद्वपं तद्व्यष्टिभूत- भूरादिचतुर्दशभुवनान्पन्तोऽवसानं यस्य प्रपञ्चात्मनाऽवस्थितस्प तं पोडशा- न्तम् । शतार्धारं पञ्चाशत्पत्यपभेदा विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धयाख्या अंरा इव यस्य तं शतारिम् । पश्च विपर्ययभेदाः। तमो मोहो महामोहस्तामिलो झन्ध- तामिस इति । अशक्तिरष्टाविंशतिधा | तुष्टिर्नवधा । अष्टधा सिद्धिः । एते पञ्चा- शत्प्रत्ययभेदाः। तत्र तमसो भेदोऽष्टविधः । अष्टमु प्रकृतिध्वनात्मस्वात्मम- तिपत्तिविषयभेदेनाष्टविधत्वं प्रतिपत्तेः । मोहस्य चाष्टविधो भेदः । अणिमादि- शक्तिोहः। दविधो महामोहः । दृष्टानुश्रविकशब्दादिविषयेषु पञ्चसु पञ्चस्व- भिनिवेशो महामोहः । दृष्टानुश्रविकभेदेन तेपां दशविधत्वम् । तामिस्रोऽष्टाद- शविधः । दृष्टानुभविकेषु दशस विषयेष्वष्टविधेरैश्वर्यैः प्रयतमानस्य तदसिद्धी यः क्रोधः स तामिस्रोऽभिधीयते । अन्धतामिस्रोऽप्यष्टादशविधः । अष्टवि- धैश्वर्यं दशस विषयेषु भोग्यत्वेनोपस्थितेष्वर्धभुक्तेषु मृत्युना हियमाणस्य यः शोको जायते महेता क्लेशेनैते प्राप्ता न चैते मयोपभुक्ताः प्रत्यासन्नश्वायं मर- णकाल इति सोऽन्धतामिस्त्र इत्युच्यते । विपर्ययभेदा व्याख्याताः । अशक्ति- रष्टाविंशतिधोच्यते । एकादशेन्द्रियाणामशक्तयो मूकत्वबधिरत्वान्धत्वमभृतयो बायाः।अन्तःकरणस्य पुरुषार्थयोग्यतातुष्टीनां विपर्ययेण नवधाऽशक्तिः। सिद्धी- नां विपर्ययेणाष्टधाऽशक्तिः । तुष्टिर्नवधा । प्रकृत्पुपादानकालभाग्याख्याश्चतस्रः। विषयोपरमात्पश्च । कश्चित्मकृतिपरिज्ञानात्कृतार्थोऽस्मीति मन्यते। अन्यः पु- नापारिवाज्यलिङ्गं गृहीत्वा कृतार्थोऽस्मीति मन्यते । अपरः पुनः प्रकृतिपरिज्ञा- नेन किमाश्रमायुपादानेन वा किंबहुना कालेनावश्यं मुक्तिर्भवतीति मत्वा परितु- प्यति । कश्चित्पुनर्मन्यते विना भाग्येन न किंचिदपि प्राप्यते। पदि मम भाग्यमस्ति ततो भवत्येवानव मोक्ष इति परितुष्यति । विषयाणामार्जनमशक्यमित्युपरम्य नुष्यति । शक्यते द्रष्टुमार्जितुमार्जितस्य रक्षणमशक्पमित्युपरम्य परितुष्यति । सातिशयत्वादिदोषदर्शनेनोपरम्पापरस्तुष्यति । विषयाः सुतरामेवामिलापं ज. नयन्ति न च तद्रोगाभ्यासे तृप्तिरुपजायते । १.मा २ ख. महाले। ३ क. 'रमाः पछ ।

·কৃশংঘবানবনিৰ খোৰ ৷ जष्टकैः पइभिविश्वरूपेकपाशं नभानु सामः कामानामुपभोगेन शाम्पति । दशिता कारत्र भूप एवाभिवर्धत इति । तस्मासिस्नेन पुनःपुनरसंतोपकारणेनोपभोगेनेत्येवं सङ्गदोपदर्शनादुपरम्प फाधिपति । नानुपहत्प भतान्युपभोगः संभवति । भूतोपघातभोगाचाध- मः। अपर्मारकादिमाप्तिरिति हिंसादोपदर्शनाकभिनुपरम्प तुष्यति । म- समादानशालभारपायतसः । विपपागामार्जनरक्षणविषपदोपसङ्गहिंसादोपा- पथ गुटपनि गर तुइपोव्याल्पाताः सिद्धपोऽभिधीयन्ते । महाशब्दोऽ.. ध्ययनमिति तिसः सिद्धपः । दुःसविधातास्तिसः । महत्मामिर्दानमिति सि. दिद्वपम् । जहस्तत्वं जिज्ञासमानस्योपदेशमन्तरेण जन्मान्तरसंस्कारवशा.. स्मकत्यानिविप ज्ञानमुत्पाते सेपमूहो नाम प्रथमा सिद्धिः । शब्दो नामाभ्या- समन्तरेण प्रवणमानापन्जानमुत्पद्यते सा द्वितीया सिद्धिः । अध्पपनं नाम शारणम्पासापरज्ञानमुत्पद्यते सा तृतीया सिद्धिः । आध्यात्मिकस्पाऽऽधिभौ- तिकरयाऽऽधिदैविफस्प निश्धिदुःखस्प व्युदासाच्छीतोष्णादिजन्पदुःखसहि- जोरिततिक्षार्पज्जानमुत्पद्यते तस्याऽऽध्यात्मिकादिभेदासिद्धेश्वैविध्यम् । मु. इदं भाप्प पा सिद्धिर्ज्ञानस्य सा मुहत्माप्ति म सिद्धिः । आचार्य हितवस्तुम- दानेन पा सिद्धिविधायाः सा दानं नाम सिद्धिः । एवमष्टविधा सिद्धिाख्या- ता। एवं विपर्पपाशक्तितुष्टिसिद्धयाख्याः पञ्चाशत्मत्पयभेदा व्याख्याताः । एवं ग्रामपुराणे फल्पोपनिपंद्यारुपानपदेशे पष्टितमाध्याये पञ्चाशत्मत्पपभे- दाः प्रतिपादिताः। अथवा पञ्चाशच्छक्तिरूपिण इति परस्य याः शक्तयः पुराणे स्वरूपत्वेनाभिमताः पञ्चाशच्छत्तय अरा इव यस्य तं शतारिम् । विंशतिम- स्परामिः विशतिप्रत्यरा दशेन्द्रिपाणि तेषां च विषयाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- पचनादानपिहरणोत्सर्गानन्दाः । पूर्वोक्तानामराणां प्रत्यरा ये प्रतिविधीयन्ते फीलफा भराणां पायपि ते प्रत्यरा इत्युच्यन्ते तैः मत्पर्य : पडिय- कमिति योजनीयम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्पोपता। त्रिमार्गभेदं दिनिमित्तैकमोहम् ॥४॥ पञ्चस्रोतोम्बु पञ्चयोन्युग्रंवक्रां पञ्चप्राणोमि पञ्चबुद्वयादिमूलाम् । पञ्चावर्ती पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशनेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥५॥ अणिमाघेश्चर्याष्टकम् । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्पानेश्वर्याख्यभावाष्ट- फम् । ब्रह्ममजापतिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपितृपिशाचा देवाष्टकम् । अष्टावात्मगुणा 'क्षेपाः । दया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमनापासो मङ्गलमकार्पण्यमस्टहे- ति गुणाष्टकं पष्ठम् । एतैः पद्भिर्युक्तम् । विश्वरूपैकपाशं स्वर्गपुत्रांचादिविषय- भेदाद्विश्वरूपं विश्वरूपो नानारूप एकः कामाख्यः पाशोऽस्येति विश्वरूपैकपा- शम् । धमाधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्पेति त्रिमार्गभेदम् । द्वयोः पुण्यपापयोनिमित्त. कमोहो देहेन्द्रियमनोबुद्धिजात्पादिष्वनात्मस्वात्माभिमानोऽस्पेति द्विनिमित्त- कमोहम् । अपश्यनितिक्रियापदमनुवर्तते । अधीम इत्युत्तरमन्त्रसिद्ध वा कि- पापदम् ॥ ४॥ पूर्व चक्ररूपेण दर्शितमिदानी नदीरूपेण दर्शयति । पञ्चस्रोतोम्बुमिति । पश्चस्रोतांसि चक्षुरादीनि ज्ञानेन्द्रियाण्पम्बुस्थानानि यस्पास्ता नदी पञ्च- स्रोतोम्बुम् । अधीम इति सर्वत्र संबध्यते । पञ्चपोनिभिः कारणभूतैः पञ्चभूतैरु- ग्रां वैक्रां च पञ्चपोन्युअवकाम् | पञ्चप्राणाः कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाण्यादयो वोम- यो पस्पास्तां पञ्चप्राणार्मिम् । पञ्चबुद्धीनां चक्षुरादिजन्यानां ज्ञानानामादिः का- रणं मनः । मनोवृत्तिरूपत्वात्सर्वज्ञानानां मनो मूलं कारणं यस्याः संसारसरि. तस्ताम् । तथाच मनसः सर्वहेतुत्वं दर्शयति । मनोविजृम्भितं सर्वं यत्किचित्सचराचरम् । मनसो ह्यमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यत इति ॥ पञ्च शब्दादयो विषया आवर्तस्थानीयास्तेषु विषयेषु प्राणिनो निमज्ज- न्तीति यस्पास्तां पञ्चावर्ताम् । पञ्च गर्भदुःखजन्मदुःखजरादुःखव्याधिदुःखम- रणदुःखान्येवोघवेगो यस्यास्तां पञ्चदुःखौघवेगाम् । अविद्यास्मितारागद्वेषा- भिनिवेशाः पञ्चक्लेशभेदाः पञ्चपर्वाण्यस्यास्तां पञ्चपर्वामिति ॥५॥ १ स्व. 'प्रवका । ३ ख. चक्रा । ३ ख. 'प्रचत्रा ४१. 'वभेदल । ४ ·२८ . .कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् . [प्रथमोऽध्यायः ॥ अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमु-. काः॥७॥ संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः। न क्षरतीत्पक्षरम् | चशब्दोऽवधारणे । अविनाश्येव ब्रह्म । मायात्मकत्याद्वि- कारस्य । विकाराश्रयत्वेऽप्यविनाश्येव फूटस्थं ब्रह्मावतिष्ठत इत्यभिप्रायः । मापात्मकत्वं च प्रपञ्चस्प पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । तस्मात्सर्वात्मकत्वेऽपि ब्रम- णः मपञ्चस्य मिथ्यात्मकत्वेन ब्रह्मणः मपञ्चासंसर्गात्पूर्णानन्दब्रह्मात्मानं प- श्यतो मोक्षारुपः परमपुरुषार्थो भवतीत्यर्थः । कथं तस्याssस्मानं पश्यतो मोक्षसिद्धिरित्यत आह । अत्रास्मिन्ननमयाद्यानन्दमयान्ते दहे विराढायव्या- कृत्तान्ते वा प्रपञ्चे पूर्वपूर्वोपाधिमविलयेनोत्तरोत्तरमप्यशनायाद्यसंस्पृष्टं वाचाम- गोचरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि विश्वायुपसंहारमुखेने लयंगता अहं मलास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थः । तत्पराः समाधिपराः किं कुर्वन्ति योनिमुक्ता भवन्ति गर्भजन्मजरामरणसंसारमयान्मुक्ता भवन्तीत्यर्थः । तथा च योगिपाज्ञवल्क्यो ब्रह्मात्मनैवावस्थितं समाधेि दर्शयति । यदे मिदमद्वैत भारूपं सर्वकारणम् । आनन्दममृतं नित्यं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ तदेवानन्यधीः पाप्प परमात्मानमात्मना । तस्मिन्प्रलीयते त्वात्मा समाधिः स उदाहृतः॥ इन्द्रियाणि वशीकरप यमादिगुणसंयुतः। आत्ममध्ये मनः कुर्यादात्मानं परमात्मनि ॥ परमात्मा स्वयं मृत्वा न किंचिचिन्तयेत्ततः। तदा तु लीयते वॉत्मा मत्यगात्मन्पसण्डिते ।। प्रत्यगात्मा स एव स्पादित्यक्तं ब्रह्मवादिभिरिति ॥ ७ ॥ मन्यद्वितीपे परमात्मन्यभ्युपगम्यमाने जीवेश्वरपोरपि विभागाभावालीना ब्रह्मणीति जीवानां ब्रह्मफत्वपैरा लपश्रुतिरनुपपनैवेत्याशय व्यवहारावस्था. पा जीवेश्वरयोरुपाधितो विभाग दर्शयित्वा वद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शयति । सं. पुक्तमेतदिति । व्यक्तं विकारजात्तमपतं फारणं तदुभपं क्षरमक्षरं च व्यक्त क्षर समगा रत. भूतम । ३ क.क्तम।। . नरिमन्नत्यास क. 'पद ·but then he has hoon the god, he freed from all gothers he has to ingoz (en from प्रथमोऽपायः१] . शांकरभाष्पोपेता। २२ अनीशश्चाऽऽत्मा बंध्यते भोक्तृमावा- विनाश्पव्यक्तमक्षरमविनाशि तदुभयं परस्परसंयुक्त कार्यकारणात्मकं विश्वं भ- रते विभंतीश ईश्वरः । तथाचाऽऽह भगवान् । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः॥ पो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वर इति । न फेवलमीश्वरो व्यक्ताव्यतं भरतेऽनीशश्चानीश्वरश्च स आत्माऽविद्यातत्का- र्यभूतदेहेन्द्रियादिभिर्वध्यते भोक्तृभावात् । एतदुक्तं भवति । परस्परसंयुक्तव्यष्टि- समष्टिरूप ईश्वरः । तद्यष्टिभूतदेहेन्द्रियात्मकोऽनीशो जीवः । एवं समष्टिव्य- ट्यात्मकत्वेन जीवपरयोरोपाधिकस्य भेदस्य विद्यमानत्वात्तदुपाध्युपासनद्वारे- 'ण निरुपाधिकमीश्वरं ज्ञात्वा मुच्यत इति मोक्त्रात्मैक्पवादे नानुपपनं किंधि- द्विद्यत इति । तथाचौपाधिकमेव भेदं दर्शयति भगवान्याज्ञवल्क्पः । आकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मैको ह्यनेकश्च जलाधारेण्विवांशुमान् ॥ तथा च श्रीविष्णुधर्मे । परात्मनोमनुष्येन्द्र विभागोऽज्ञानकल्पितः । क्षये तस्याऽऽत्मपरयोविभागाभाव एव हि ॥ आत्मा क्षेत्रज्ञसंज्ञोऽयं संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।। तैरेव विगतः शुद्धः परमात्मा निगद्यते ।। अनादिसंबन्धवत्या क्षेत्रज्ञोऽयमविद्या । युक्तः पश्यति भेदेन ब्रह्म त्वात्मनि संस्थितम् ॥ तथा च श्रीविष्णुपुराणे । विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।। तथा घ वासिष्ठे पोगशास्त्रे प्रश्नपूर्वक दर्शितम् । यद्यात्मा निर्गुणः शुद्धः सदानन्दोऽजरोऽमरः । संमृतिः कस्य तात स्यान्मोक्षो वा विद्यया विभो ॥ क्षेत्रनाशः कथं तस्य ज्ञायते भगवन्यतः । यथावत्सर्वमेतन्मे वक्तुमर्हसि सांपतम् ॥ ग. घ. ४. पुरते। २ क. 'ससक्त'। ३ ख. क. पद।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [प्रथमोऽध्यायः सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते अस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥ ६॥ उद्रीतमेतत्परमं तु ब्रह्म एवं तावनदीरूपेण ब्रह्मचक्ररूपेण च कार्यकारणात्मकं ब्रह्म समपञ्चमिहा. भिहितम् । इदानीमस्मिन्कार्यकारणात्मकब्रह्मचके फेन वा संसरति केन वा मुच्यत इति संसारमोसहेतुमदर्शनायाऽऽह । सर्वाजीव इति । सर्वेपामानीवनम- स्मिन्निति सर्वाजीवे । सर्वेषां संस्था समाप्तिः प्रलयो पस्मिनिति । सर्वसंस्थे। बृहन्तेऽस्मिन्हंसो जीवः । हन्ति गच्छत्यध्वानमिति हंसः । नाम्पतेऽनात्म- भूतदेहादिमात्मानं मन्यमानः सुरनरतिर्यगादिभेदमिन्ननानायोनिषु । एवं भ्रा. म्यमाणः परिवर्तन इत्यर्थः । फेन हेतुना नानापोनिषु परिवर्तत इति तत्राss. ह । पृथगात्मानं मेरितारं च मत्वेति | आत्मानं जीवात्मानं मेरितारं चेश्वरं पृ- थग्भेदेन मत्वा ज्ञात्वाऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति' जीवेश्वरभेददर्शनेन संसारे परिवर्तत इत्यर्थः । केन मुच्यत इत्याह । जुष्टः सेवितस्तेनेश्वरेण चित्सदान- 'न्दाद्वितीपबह्मात्मनाऽहं ब्रह्मास्मीति समाधानं कृत्वेत्यर्थः । तेनेश्वरसेवनादमृ. तत्वमेति । यस्तु पूर्णानन्दब्रह्मरूपेणाऽऽत्मानमवगच्छति स मुच्यते । यस्तु परमात्मनोऽन्यमात्मानं जानाति सबंध्यत इति । तथा च बृहदारण्यके भेदद: र्शनस्य संसारहेतुत्वं प्रदर्शितम् । य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवती- ति तस्य न देवाश्च नाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां स भवति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्पोऽसावन्पोऽहमस्मीति न स वेद यथा परेवं स देवानामिति । तथा च श्रीविष्णुधर्मे । पश्यत्यात्मानमन्यं तु यावद्वै परमात्मनः । तावत्संभ्राम्यते जन्तुर्मोहितो निजकर्मणा ॥ संक्षीणाशेपकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपश्यति । अभेदेनाऽऽत्मनः शुद्धं शुद्धत्वादक्षपो भवेत् ॥ ६ ॥. ननु तमेकनेमिमित्यादिना समपञ्चं ब्रह्म प्रतिपादितम् । तथा च सत्यहं ब; मास्मीति ब्रह्मात्ममविपत्तावपि समपञ्चस्यैव ब्रह्मण आत्मत्वेनावगमात्तं यथा १ स. 'दीयमे । २ ख. 'ति में। ३. 'बद्ध है।

·- अपमोऽध्यायः११] 'शांकरभाष्योपेता। Lirf तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरं च । यथोपासते तदेव भवतीति सप्रपञ्चमझमाप्तिरेव स्यात् । ततश्च प्रपञ्चस्यापरि- 'त्यागान मोक्षसिद्धिः । ततश्च जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेतीतिमोक्षोपदेशोऽनुपपन्न एवेत्याशङ्कयाऽऽह । उद्गीतमिति । समपञ्चं ब्रह्म यदि स्यात्ततो भवत्येव भो- साभावः। न त्वेतदस्ति ! कस्मात् । यत उद्गीतमुद्धृत्य गीतमुपदिष्टं कार्य- फारणलक्षणात्मपञ्चावेदान्तैः । अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि । सदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं पदिदमुपासते । अस्थूलमशब्दमस्पर्श स एप नेति नेतीति । ततो यदुत्तरतरम् । अन्यत्र धर्मात् । न सन्न चासच्छिव एव फेवलः। तमसः परः । यतो वाचो निवर्तन्ते । यत्र नान्पत्पश्यति नान्यद्विजानाति । स भूमा । योऽशनायापिपासे शोकं मोहं भयं जरामत्येति । अपाणो घमनाः शुभ्रो हाक्षरात्परतः परः । एकमेवाद्वितीयम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेय- म् । नेह नानास्ति किंचन । एकधैवानुद्रष्टव्यम् । इत्येवमादिषु मपञ्चास्पृष्टमेव ब्रह्मावगम्यत इत्पर्यः । यत एवं प्रपञ्चधर्मरहितं ब्रह्मात एवं परमं तु ग्रन । तु शब्दोऽवधारणे । परममेवोत्कृष्टमेव । संसारधर्मानास्कन्दितत्वात् । उद्गीत- त्वेन ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात् । तं पथा यथोपासत इति न्यायेनोत्कृष्टब्रह्मोपासना- दुत्कृष्टमेव फलं मोक्षाख्यं भवत्येवेत्यभिप्रायः। नन्वेवं तर्हि ब्रह्मणः प्रपञ्चासं- सष्टत्त्वे प्रपञ्चस्पापि ब्रह्मासंसगात्सांख्यवाद इव प्रपञ्चस्यापि पृथक्सिद्ध-. खेने स्वतन्त्रत्वाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति पारतन्याभ्युपगमेन मिथ्यात्वोपदेशपूर्वकमद्वितीपत्रमात्मत्वेनोपदेशोऽनुपपन्नश्चेत्याशयाऽऽह । त- स्मितपमिति । पद्यपि ब्रह्म प्रपञ्चासंस्पृष्टं स्वतनं च तथाऽपि मपञ्चो न स्वतन्त्रः । अपि तु तस्मिन्नेव ब्रह्मणि त्रयं प्रतिष्ठितं भोक्ता भोग्यं भे. रितारमिति वक्ष्यमाणं भोग्पभोकृनिपन्तलक्षणम् | अजा झेका भौतृभो- ग्यार्थयुक्तेति वक्ष्यमाणं भोक्तृभोग्यार्थरूपं यान्पद्वेदं श्रुतिसिद्धं विराट्सू- नोभ्यां कृतनामरूपकर्मविश्वतेजसमाजजाग्रत्स्वप्रमुपुतिरूपस्वरूपं प्रतिष्ठितं र. ज्यामिव सर्पः । यत एतस्मिन्सवं भोक्त्रादिलक्षणं प्रपञ्चरूपं प्रतिष्ठितम् । अत एवास्प भोक्नादित्रयात्मकस्य प्रपञ्चस्प ब्रह्म सुप्रतिष्ठा शोभनमतिष्ठा। व- मणोऽन्यस्य चलनात्मकत्वाचलमतिष्ठाऽपत्र । ब्रह्मणोऽचलत्वादनाचलमति- धानन्धेवं तर्हि विकारभूतप्रपञ्चाश्रपत्वेन परिणामित्वाध्यादिवदनित्यं स्या- दिपाशयाऽऽह | अक्षरं चेति । यद्यपि विकारः प्रपञ्चाश्रयस्तथाऽप्पक्षर १ ख. 'श्रीपमि'। ११. डीपमु। ३ ख. पिये। ४.'न स्वातच्या ५ क. स. द्वे- द। ६ स. प्रात्मक ।

·.कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् . [मधमोऽध्याप। जनान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमु-. काः॥७॥ संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । न क्षरतीत्यक्षरम् । चशब्दोऽवधारणे । अविनाश्येव बाम । मापात्मकत्वाद्वि- फारस्य । विकाराश्रयत्वेऽप्यविनाश्येव फूटस्थं ब्रह्मावतिष्ठत इत्यभिमायः । मायात्मकत्वं च प्रपञ्चस्य पूर्वमेव मपश्चितम् । तस्मात्सर्वात्मकत्वेऽपि ब्रह्म- णः प्रपञ्चस्य मिथ्यात्मकत्वेन ब्रह्मणः प्रपञ्चासंसर्गात्पूर्णानन्दब्रह्मात्मानं प- श्यतो मोक्षाख्यः परमपुरुषार्थो भवतीत्यर्थः । कथं तस्याऽऽत्मानं पश्यतो मोक्षसिद्धिरित्यत आह । अत्रास्मिन्नन्नमयाघानन्दमयान्ते देहे विराडाचव्या- कृतान्ते वा प्रपञ्चे पूर्वपूर्वीपाधिमविलयेनोत्तरोत्तरमप्यशनायाचसंस्पृष्टं वाचाम- गोचरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि विश्वाद्युपसंहारमुखेनं लपंगता अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थः । तत्पराः समाधिपराः किं कुर्वन्ति पोनिमुक्ता भवन्ति गर्भजन्मजरामरणसंसारभपान्मुक्ता भवन्तीत्यर्थः । तथा च योगिपाज्ञवल्क्यो ब्रह्मात्मनेवावस्थितं समाधि दर्शयति । यदर्थमिदमद्वैत भारूपं सर्वकारणम् । आनन्दममृतं नित्यं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ।। तदेवानन्यधीः प्राप्प परमात्मानमात्मना । तस्मिन्मलीयते त्वात्मा समाधिः स उदाहृतः॥ इन्द्रियाणि वशीकृत्प यमादिगुणसंपुतः । आत्ममध्ये मनः कुर्यादात्मानं परमात्मनि ॥ परमात्मा स्वयं भूत्वा न किंचिचिन्तयेत्ततः । तदा तु लीयते खात्मा प्रत्यगात्मन्यखण्डिते ॥ प्रत्यगात्मा स एव स्पादित्युक्तं ब्रह्मवादिभिरिति ॥७॥ मन्वद्वितीये परमात्मन्यभ्युपगम्यमाने जीवेश्वरैयोरपि विभागाभावाल्लीना ब्रह्मणीति जीवानां ब्रह्मैफत्वपरा लपश्रुतिरनुपपनैवेत्याशय व्यवहारावस्था- यां जीवेश्वरपोरुपाधितो विभाग दर्शयित्वा तद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शपतिं । सं. पुक्तमेतदिति । व्यक्तं विकारजातमव्यक्तं कारणं तदुभयं क्षरमक्षरं च व्यक्तं क्षरे १स न सग२ ख, 'भूतस। ३ क.' तमरू'1. क. तस्मिन्मत्या ५ ख. रवि।

·- ++larki The thing) sulf, not ting a lond, band: he has to inpry (4 from han harom the gat, he freed from all felles प्रथमोऽध्यायः॥1 शांकरभाष्योपेता। २२ अनीशश्चाऽऽत्मा बंध्यते भोत्कृमावा- २ विनाश्पव्यक्तमक्षरमविनाशि तदुभयं परस्परसंयुक्त कार्यकारणात्मकं विश्वं भ- रते विभंतशि ईश्वरः । तथाचाऽऽह भगवान् । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः॥ यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वर इति । न फेवलमीश्वरो व्यक्ताव्यक्तं भरतेऽनीशश्वानीश्वरश्च स आत्माऽविद्यातत्का- यंभूतदेहेन्द्रियादिभिर्वध्यते भोक्तृभावात् । एतदुक्तं भवति । परस्पर संयुक्तव्यष्टि- समष्टिरूप ईश्वरः । तद्यष्टिभूतदेहेन्द्रियात्मकोऽनीशो जीवः । एवं समष्टिव्य- टयात्मकत्वेन जीवपरपोरोपाधिकस्प भेदस्प विद्यमानत्वात्तदुपाध्युपासनद्वारे- ण निरुपाधिकमीश्वरं ज्ञात्वा मुच्यत इति भोक्त्रात्मैक्यवादे नानुपपन्नं किंचि- द्विद्यत इति । तथाचौपाधिकमेव भेदं दर्शपति भगवान्याज्ञवल्क्यः । आकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मैको घनेकश्च जलाधारेष्विवांशुमान् ॥ तथा च श्रीविष्णुधर्मे । परात्मनोमनुष्येन्द्र विभागोऽज्ञानकल्पितः। क्षये तस्यात्मपरयोविभागाभाव एव हि ॥ आत्मा क्षेत्रज्ञसंज्ञोऽपं संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।। तैरेव विगतः शुद्धः परमात्मा निगद्यते ॥ अनादिसंबन्धवत्या क्षेत्रज्ञोऽयमविद्या । पुक्तः पश्यति भेदेन ब्रह्म वात्मनि संस्थितम् ।। तथा च श्रीविष्णुपुराणे । विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।। तथा च वासिष्ठे योगशास्त्रे प्रश्नपूर्वक दर्शितम् । पद्यात्मा निर्गुणः शुद्धः सदानन्दोऽजरोऽमरः । संसतिः कस्प तात स्पान्मोक्षो वा विद्यया विभो ।। क्षेत्रनाशः कथं तस्प ज्ञायते भगवन्यतः । पथावत्सर्वमेतन्मे वक्तुमर्हसि सांपतम् ।। . ग. घ. ह. पुणते। ३ क. 'ससक्त। ३ स. के प्रद।

·३० कृष्णपजुर्वेदीपंचेताश्वतरोपनिषत् . [पथमोऽध्यायः ॥ ज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः॥८॥ वसिष्ठः। तस्पैव नित्यशुद्धस्य सदानन्दमयात्मनः । अवच्छिन्नस्य जीवस्प संसतिः कीर्त्यते बुधैः ॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ भ्रान्त्यारूढः स एवाऽऽत्मा जीवसंज्ञः सदा भवेत् ।। तथा च माझे पुराणे परस्पैवीपाधिकं जीवादिभेदं दर्शयति ।। कथं तोंपाधिकभेदेन बन्धमुक्त्यादिव्यवस्थेत्याशय दृष्टान्तपूर्वकं व्यव- स्थां दर्शपति। एकस्तु सूर्यो बहुधा जलाधारेषु दृश्यते । आभाति परमात्मा च सर्वोपाधिषु संस्थितः ॥ ब्रह्म सर्वशरीरेषु बाो चाभ्यन्तरे स्थितम् । आकाशमिव भूतेषु बुद्धावात्मा न चान्यथा ।। एवं सति यया बुद्धया देहोऽहमिति मन्यते । अनात्मन्यात्मतावान्त्या सा स्यात्संसारवन्धिनी ।। सर्वैर्विकल्पहीनस्तु शुद्धो बुद्धोऽजरोऽमरः । प्रशान्तो व्योमवद्यापी चैतन्यात्माऽसकृत्मभः ।। धूमाभ्रलिभिव्योम यथा न मलिनीपते । प्राकृतैरपरामृष्टो विकारैः पुरुषस्तथा ।। यथैकस्मिन्धटाकाशे जेलै—मादिभिर्युते । नान्पे मलिनतां यान्ति दूरस्थाः कुत्रचित्कचित् ।। तथा द्वन्द्वैरनेकैस्तु जीवे च मलिनीकृते । एकस्मिन्नापरे जीवा मलिनाः सन्ति कुत्रचित् ॥ तथा च शुकशिष्यो गौडपादाचार्यः॥ पधैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । न सर्वे संमपुज्यन्ते तद्वज्जीवाः मुखादिभिरिति ।। तस्मादद्वितीये परमात्मन्युपाधितो जीवेश्वरयोजीवानां च भेदव्यवस्थापा: सिद्धत्वान्न विशुद्धसत्त्वोपाधेरीश्वरस्पाविशुद्धोपाधिजीवगैताः सुखदुःखमोहाज्ञा- नादयः॥ तथा च भगवान्पराशरः॥ १. मास। २. जलधमा । ३ क. स. यया ४ ख. गतसु। ..

·मपमोऽध्यायः] . शाफरमाप्पोपेता। ज्ञाज्ञो दावजावीशनीशावजा. ह्येका भोक्तृभौग्यार्थयुक्ता। मानात्मकस्पामलसत्त्वराशेरपेतदोपस्प सदा स्फुटस्प । किंवा जगत्पस्ति समस्तपुंसामनातमस्पास्ति हदि स्थितस्पैति ।। नापि जीवान्तरगतमुसदासमोहादिना जीवान्तरस्प बदस्प मुक्तस्प वा सं- वन्धः । उपाधितो उपवस्थापाः संभवात् । अत एकमुक्ती समुक्तिरिति भव- दुक्तस्प चोचस्पानवकाशः॥८॥ किंचेदमपरं वेलक्षण्यमित्पाद बाजी द्वाविति ॥न फेवलं व्यक्तांव्यक्तं भरत- इशो नाप्पनीशः सन्यध्पते जीवः अपि तु ज्ञाझो द्वौ ईश्वरोऽशो जीवस्तार- जो जन्मादिरहितो । ब्रह्मण एवाविकतस्य जीव वरात्मनाऽवस्थानात् । तथा च श्रुतिः। पुरश्चके द्विपदः पुरथम चतुष्पदः । पुरः र पक्षी भूत्वा पुरः पुरुप भाविशदिति ।। एकस्तया सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेति च ॥ शनीशी जान्दसं हस्वत्वम् ।। नन्वद्वैतवादिनो यदि भोकभोग्पलक्षणमपश्चसिद्धिः स्या- सदा सर्वेशः परमेश्वरः । अनीशो जीवः । सर्वज्ञः परमेश्वरः । असर्वजीवः । सर्वकृत्परमेश्वरः। असर्वजीवः । सर्वभृत्परमेश्वरः । देहादिभृजीवः । सर्वा- त्मा परमेश्वरः । असत्मिा जीवः । विश्वेश्वर्य आप्तकामः परमेश्वरः । अल्पेश्व- योऽनासकामो जीवः । सर्वतःपाणिः सहस्रशीपी नित्यो नित्यानामित्यादिना जीवेश्वरयोर्विलक्षणव्यवहारसिद्धिः स्यात् । न तु भोक्त्रादिपपश्चसिद्धिरस्ति स्व- तः फूटस्थापरिणाम्पद्वितीयस्य वस्तुनो भोक्त्रादिरूपत्वाभावात् । नापि परतो प्रझव्यतिरिक्तस्प भोकत्रादिप्रपश्चहेतुभूतस्प वस्त्वन्तरस्पाभावात् । वस्त्वन्तर- सद्भावेऽद्वैतहानिरित्याशइयाऽऽह । अजा होका भोक्तृभोग्यार्थयुक्तेति ॥ भवेद- यमीश्वराधविभागः। यदि प्रपञ्चासिद्विरेव स्पारिसध्पत्येव प्रपञ्चः। हि य- स्मादर्थे । यस्मादजा मतिनं जापत इत्पना सिद्धा प्रसवधर्मिणी । अजामे- फाम् । मापांनु प्रकृति विद्यात् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । मापा परा प्रकृतिः । संभवाम्यात्ममायया । इत्पादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा विश्वजननी देवात्मश- क्तिरूपेका स्वविकारमृतभोक्तृभागभोग्यार्यमयुक्तेश्वरनिकटवर्तिनी किंकुर्वाणाs. वतिष्ठते । तस्मात्सोऽपि मापी परमेश्वरो मायोपाधिसंनिधेस्तद्वानिव कार्य- ग. वाशानी २.प. उ. 'भोगायत. वा ४ ख. पात् । । ५ ति ।। ६ स. या + ·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [मधमोऽध्यायः॥ - khait ni+ अनन्तश्चाऽऽत्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता grossout the Comत्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेत* ॥९॥ क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः । भूतैर्देहादिभिस्तद्वदेव विभक्तैर्वा विभक्त ईश्वरादिरूपेणापतिष्ठते । तस्मादेकस्मि- मेकांशे परमात्मन्यभ्युपगम्यमानेऽपि जीवेश्वरादिसर्वलौकिकवैदिकसर्वभेदव्य- वहारसिद्धिः । न च तपोवस्त्वन्तरस्य सद्भावाद्वैतवादमसक्तिः । मायाया अ- निर्वाच्पत्त्वेन वस्तुस्वापोगात् । तथाऽऽहं । एषा हि भगवन्माया सदसद्यक्तिवर्जितेति ॥ यस्मादजैव भोक्त्रादिरूपा त- स्मात्तत्स्वीकृतस्प मिथ्यासिद्धवस्तुत्यसंभवादनन्तश्चाऽऽत्मा । चशब्दोऽव- धारणे । अनन्त एवाऽऽत्मा । अस्यान्तः परिच्छेदो देशतः फालतो वस्तुतो वा न विद्यत इति । विश्वरूपो विश्वमस्पैव रूपमिति । परस्पाविश्वरूपत्वात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति रूपस्य रूपिम्पतिरेकेणाभावाद्विश्वरूपत्वाद- प्पानन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । हिशब्दो पस्मादर्थे । यस्माद्विश्वरूपवैश्व:प्यं लक्षणं परमात्मन इत्येवमादिभिरात्मनो विश्वरूपत्वमित्यर्थः । यत एवानन्तो विश्वरूप आत्माऽत एवाकर्ता कर्तृत्वादिसंसारधर्मरहित इत्यर्थः ।। कदैवमनन्तो विश्वरू- पः कर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मवर्जितो मुक्तः पूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मरूपेणैवावतिष्ठत इत्पत्राऽऽह । त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतदिति । त्रयं भोक्तृभागभाग्यरूपम् । मापात्मकत्वादधिष्ठानभूतब्रह्मपतिरेकेण नास्ति किंतु ब्रह्मैवेति यदा विन्दते तदा निवृत्तनिखिलविकल्पपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मभाकर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मव- जितो वीतशोकः कृतकृत्पोऽवतिष्ठत इत्यर्थः । अथवा ज्ञाज्ञोजात्मकजीवेश्वर- प्रकृतिरूपत्रयं ब्रह्म यदा विन्दते लभते तदा मुच्यत इति । ब्रह्ममिति मकारा- न्तं ब्रह्ममेतु मां मधुमेतु मामितिवच्छान्दसम् ॥ ९ ॥ जीवेश्वरपोर्विभाग दर्शपित्त्वा तद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शितम् । इदानी प्रधाने- श्वरयोंलक्षण्यं दर्शयित्वा तद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शयति । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर इति ॥ अविद्यादेहरणात्परमेश्वरो हरः। अमृतं च तंदक्षरं चामृताक्षरम- मृतं ब्रह्मेवेश्वर इत्यर्थः । स ईश्वरः क्षरात्मानौ प्रधानपुरुषावीशत ईष्टे देव एक- * अत्र नारायणदीपिकायां तु ब्रह्म होतदितिपाठः। क. 'मेकरसे परस. 'ह भगवान् । मावश ३ क. 'वरू'। ४ क. 'स्प्पलक्षणः पर- मात्मेत्य। ५. 'ज्ञावजेत्येवमात्म।

·प्रथमोऽध्यायः।] शांकरभाष्योपेता। तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावा- ब्रूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥१०॥ ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः il श्चित्सदानन्दाद्वितीयः परमात्मा । तस्य परमात्मनोऽभिध्यानात्कथं योजना- जीवानां परमात्मसंपोजनात्तत्वभावादहं ब्रह्मास्मीति भूपश्चासकृदंते प्रारब्ध- फर्मान्ते पद्धा स्वात्मज्ञाननिष्पत्तिरन्तस्तस्मिन्स्वात्मज्ञानोदयवेलायां विश्वमा- पानिवृत्तिः मुखदुःखमोहात्मकाशेपमपञ्चरूपमायानिवृत्तिः ॥ १० ॥ इदानी तद्विदस्तद्धयायिनश्व तज्ज्ञानध्यानकृतं फलभेदं दर्शयति । ज्ञात्वैति । ज्ञात्वा देवमयमहमस्मीति । सर्वपाशापहानिः पाशरूपाणां सर्वेषामविद्यादीनाम- पहानिः क्षीणैरविद्यादिभिः क्लेशैस्तत्कार्यभूतजन्ममृत्युपहाणिर्जननमरणादिदुः- खहेतुविनाशः ज्ञानफलें प्रदर्शितम् । ध्याने किंचित्क्रममुक्तिरूपं विशेपमाह । तस्प परमेश्वरस्याभिध्यानादेहभेदे शरीरपातोत्तरकालमचिरादिना देवयान- पथा गत्वा परमेश्वरसायुज्यं गतस्य मृतीयं विरापापेक्षयाऽव्याकृतपरमव्यो- मकारणेश्वरावस्थं विश्वेश्चर्पलक्षणं फलं भवति । स तदनुभूप तत्रैव निर्विशेप- मात्मानं ज्ञात्वा केवलो निरस्तसमस्तैश्वर्यतदुपाधिसिद्धिरव्याकृतपरमव्योमका- रणेश्वरात्मकतृतीयावस्थं विश्वैश्वर्य हित्वाऽऽप्तकाम आत्मकामः पूर्णानन्दाद्वि- तीयब्रह्मरूपोऽवतिष्ठते ।। एतदुक्तं भवति । सम्यग्दर्शनस्य तथाभूतवस्तुविषय- त्वेन निर्विषयपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मविषयत्वाद्विज्ञानानन्तरमविद्यातत्कार्यमहा- णेन पूर्णानन्दाद्वितीयग्रह्मस्वरूपोऽवतिष्ठते। ध्यानस्य पुनः सहसा न निराकारे बुद्धिः मवर्तत इति सविशेषब्रह्मविषयत्वात्तं यथा यथोपासत इति न्यायेन 'स. विशेषविश्वेश्वर्यलक्षणब्रह्ममात्या विश्वेश्वर्यमनुभूप निर्विशेषपूर्णानन्दब्रह्मात्मानं ज्ञात्वा केवलात्मकामोऽवाप्ताशेषपुमर्थो मुक्तो भवति ।। तथा शिवधर्मोत्तरे ज्ञानध्यानयोविश्वैश्वर्यलक्षणं फेवलात्मासकामलक्षणं च फलं दर्शपत्ति। ध्यानादैश्वर्यमतुलमैश्चात्सुखमुत्तमम् । ज्ञानेन तत्परित्यज्य विदेहो मुक्तिमामुपादिति ॥ तथा च दहरादिसविशेषसगुणोपासकानां स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीत्यादिना विश्वैश्वर्यलक्षणं फलं दर्शयति । म. सारमार्थका २ स. ' लेख. 'क्षणं प्रश्न प्राध्य नि।

·कृष्णपजुर्वेदीय वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ मोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा... सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १२॥ वह्नर्यथा योनिगतस्य मूर्ति- नं दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः । स भूय एवेन्धनयोनिगृह्य- aa स्तदोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ १३ ।। a अधवैतद्यदपरोक्षं मत्यगात्मतत्त्वं तनित्पमविनाशि स्वे महिन्नि स्थितं - मेव ज्ञेयम् । कस्मात् । हिशब्दो यस्मादर्थे । पस्मानातः परं वेदितव्यमस्ति किंचिदपि । भूपते च बृहदारण्यके । तदेतत्पदनीयमस्प सर्वस्य यदयमात्मे- ति । फथमेतज्ज्ञेपमित्याह । भोक्ता जीवो भोग्पमितरत्सर्व प्रेरिताऽन्तर्यामी परमेश्वरः । तदेतत्रिविधं प्रोक्तं ब्रह्मवेति । भोक्नाचशेपभेदमपश्चविलापनेनैव- निविशेष ग्रह्मात्मानं जानीयादित्यर्थः । तथाचोकं कावपेपंगीतायाम् ।। स्पक्त्वा सर्व विकल्पांश्च स्वात्मस्थं निश्चलं मनः। कृत्वा शान्ती भवेद्योगी दग्धेन्धन इवानलः ॥ सथा च श्रीविष्णुपुराणे ॥ तस्पैच कल्पनाहीनस्वरूपग्रहणं हि पत् । मनसा ध्याननिष्पाचं समाधिः सोऽभिधीयत इति ॥ १२ ॥ इदानीमोमित्यैतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यापीत । ओमित्यात्मानं पुनी- त । ओमित्यात्मानं पोपीतेति श्रुतरात्मानमन्विष्प पराभिध्याने प्रणपस्प निपमादभिध्यानाङ्गत्वेन मणवं दर्शयति । बद्रेर्यथेति । बढ़ेर्यथा योनिगतस्पा- रणिगतस्प मतिः स्वरूपं न दृश्यते मथनात्मानेच च लिङ्गस्प सूक्ष्मदेह- स्प विनाशः । स एवारणिगतोऽमियः पुनः पुनरिन्धनयोनिना, मथनेन - योनिशमोऽत्र फारणवचनः । इन्धनेम फारणेन पुनः पुनर्मधनादृशः । तदोभपम् । इवार्थो वाशष्यः । तचोमपं तभपमिव मयनात्माह्न गृह्यते । भाधनेन च पाते । तद्वदात्मा बहिस्थानीयः प्रणयेनोत्तरारगिस्यानीपेन मन. मायते देहेऽधरारगिस्थानीपे ।। १३ ।। १२. म २५.. Tar माम. या ·Hnnx Homrk Ladinnr मथमोऽध्यायः। शांकरभाष्योपेता। स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येनिगूढवद ॥ १४ ॥ "तिलेपु तैलं दधिनीव सर्पि- infi रापः स्रोतःस्वरणीषु चाग्निः । एवमात्माऽऽत्मनि गृह्यतेऽसौarjit सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ १५॥ सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितम् । आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिपत्परम् | Hair and the looks whereof are why kandledge thane तदेव मपञ्चपति । स्वदेहमिति । स्वदेहमरणिं कृत्वाऽधरारणिं ध्यानमेव निर्मधनं तस्य निर्मथनस्पाभ्यासाद्देवं ज्योतीरूपं प्रपश्पेनिगूढामिवत् ॥ १४ उक्तस्पार्थस्प द्रबिन्ने दृष्टान्तान्बहून्दर्शपति । तिलेष्विति । तिलेषु पन्त्र- पीडनेन तैलं गृह्यते । दधिनि मथनेन सपिरिच । आपः स्रोतःसु नदीपु भूख- मनेन । अरणीषु चामिर्मथनेन । एवमात्माऽऽस्मनि स्वात्मनि गृहत्तेऽसौ मन- नेनाऽऽस्मभूतदेहादिष्वनमयावशेषोपाधिमविलापनेन निर्विशेषे पूर्णानन्दे स्वा- स्मन्पेवावगम्यत इत्यर्थः । केन तर्हि पुरुषेणाऽऽस्माऽऽस्मन्पेव गद्यत इत्पत आह ! सत्येन यथाभूतहितार्थवचनेन भूतहितेन । सत्यं भूतहितं प्रोक्तमिति स्मरणात् । तपसेन्द्रियमनसामैकाग्यलक्षणेन । मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकायं परमं वप इति स्मरणात् । एनमात्मानं योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥ । कयमेनमनुपश्यतीत्यत आह । सर्वव्यापिन मिति । सर्व प्रकृत्यादिविशेषा- न्तं व्यप्पावस्थितं न देहेन्द्रियाद्यध्यात्ममानावस्थितमात्मानं क्षीरे सपिरिव सारत्वेन, निरन्तरतयाऽऽत्मत्वेन , सर्वेष्वर्पितमात्मविद्यातपसोर्मूलं कारणम् । श्रूयते च । एप ह्येव साधुकर्म कारयति । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपया- 'न्ति त इति । अथवाऽऽत्मविद्या च तपश्च यस्याऽऽमलामे मूलं हेतुरिति । तथा च श्रुतिः । विद्ययाऽमृतमश्नुते । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति च | ब्रह्मोप- निपत्परमुपनिषण्णमस्मिन्परं श्रेय इति । यः सत्पादिसाधनसंयुक्तः स एनं स. वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितमात्मविद्यातपोभूलं तमोपनिषत्परमनु- पश्यति सर्वगतं ब्रह्माऽऽस्मदर्शिनाऽऽत्मन्येव गृह्यते नासत्यादियुक्तेन परि- ख. 'धिनि । २'शेप ३ क. 'गत।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ क्षीणैः क्लेशर्जन्ममृत्युप्रहाणिः । तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे तथा च प्रश्नोपनिपदि यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभि- ध्यापीत स तेजसि सूयें संपन्न इत्यादिना परं पुरुषमभिध्यायतोऽचिरादिमा- गोपदेशपूर्वकं स एतस्माजीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति प्रम- लोकं गतस्य तत्रैव सम्पग्दर्शनलाभ दर्शयित्वा तगोंकारेणेवाऽऽयतनेनान्वेति विद्वान्यचच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेतीति सम्यग्दर्शनेन मोक्ष उपदिष्टः। तमेवं विद्वानमृत इद्द भवतीति विदुपोऽचिरादिगमनं विनेहेवामृतत्वमाप्ति दर्शप- ति ॥ अथाकामयमान इत्यारभ्य न तस्य माणा उत्क्रान्ति होव सन्बला. प्येतीत्पादिना विनवोत्क्रान्ति विदुषो मोक्ष उपदिष्टः । उदस्मात्मागाः का- मन्त्पहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्य इति मनपूर्वकमुस्कान्त्यभावो दर्शितः। तथा च माझे पुराणे जीवन्मुक्ति गत्पभावं च दर्शयति । यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति 'फेवलम् । तस्मात्कालात्समारभ्प जीवन्मुक्तो भवेदसौ ॥ मोक्षस्य नैव किंचित्स्यादन्यत्र गमनं कचित् । स्थानं परायमपरं यत्र गच्छन्ति योगिनः। अज्ञानवन्धभेदस्तु मोक्षो ब्रह्मलपस्त्विति ।। तथा लेख्ने विदुषो जीवन्मुक्ति दर्शपति । इद लौके परे चैव कर्तव्यं नास्ति तस्प वै । जीवन्मुक्तो पतस्तस्मानमवित्परमार्थतः ॥ शिवधर्मोत्तरे। वाञ्छात्ययेऽपि फर्तव्यं किंचिदस्य न विद्यते । इहैव स विमुक्तः स्पासंपूर्णः समदर्शनः ॥ तरमानुपासको देहादुकम्पाचिरादिना देवपानेन विश्वेश्वर्य प्रम माप्प वि- पैश्चर्पमनुभम सत्रैव फेलं प्रत्पस्तमितभेदपूर्णानन्दाद्वितीपरमात्मानं ज्ञात्वा फेवलात्मकामो मुत्तो भवति विद्वानिर्विशेषपूर्णानन्दाद्वितीयवहविज्ञानादशेषग- नृगन्तव्यगमनादिभेदमत्यस्तमपाद्विनेवारमान्ति देवयानं च अझज्ञानसमनन्तरं जीवन्मुक्तो प्रमानिसमनन्तरं महानन्दमनुभयाऽऽरमरतिरात्मा आत्मनेया- तःपलोऽन्तरारामोऽन्तज्योतिरात्मकीह आत्मरतिरात्ममिगुन आत्मानन्द १. रतः । १९ .३. शनानग।

·प्रथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्पोपेता। from he why the mi alone as a विश्वेश्वर्य केवल आप्तकामः ॥११॥ एतज्ज्ञेयं नित्यमेवाऽऽत्मसंस्थं .. anitarian नातःपरं वेदितव्यं हि किंचित् । इहैव स्वाराज्ये भूम्नि स्वे महिम्न्यमृतोऽवतिष्ठते तद्धेतुत्वाबाह्यविषयपरित्यागेन ब्रह्मण्याधाय वामनःफायनिप्पाचं श्रौतस्मातलक्षणं कर्म कृत्वा विशुद्धसत्त्वो योगारूढो भूत्वा शमादिसाधनसंपन्नः ।। योगी युनीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी पतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ।। एवं गुञ्जन्सदाऽऽस्मान योगी विगतकल्मषः । मुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं मुखमश्नुते ।। सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । ईसते योगयुक्तात्मा सर्वन समदर्शनः ।। समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न दिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो पाति परां गतिमितिस्मृतेः ॥११॥. पस्माज्ज्ञानानन्तरं परमपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मादेतत्मकृतं केवलात्माकाशब्रह्म- रूपं नित्यं नियमेन ज्ञेयं किमत्रान्यसंस्थान, स्वात्मसंस्थं शेयंानानात्मनि वाधे। भूपते च। तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपामिति ।। तथा च शिवधर्मोत्तरे योगिनामात्मनि स्थितिः॥ शिक्मात्मनि पश्यन्ति प्रतिमास न योगिनः । आत्मस्थं यः परित्यज्य बहिस्थं पजते शिवम् ॥ इस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्प लिहारकूर्परमात्मनः । सर्वत्रावस्थितं शान्तं न पश्यन्तीह शंकरम् ।। ज्ञानवविहीनत्वादन्यः सूर्य यथोदितम् । पः पश्येत्सर्वग शान्तं तस्याध्यात्मस्थितः शिवः ।, आत्मस्थं पे न पश्पन्ति तीर्थे मार्गन्ति ते शिवम् ।। आत्मस्थं तीर्थमुत्सृज्य बहिस्तीर्थादि पो. प्रजेत् ।।, करस्थं स महारवं स्थकरवा काचं विमार्गति ! १ ख. 'ध्यात्मास्ति।

·३८ .
कृष्णपजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [द्वितीयोऽध्यायः २१
तद्ब्रह्मोनिपत्परम् ॥ १६॥ इति श्वेताश्व-
तरोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
युल्लानः प्रथमं मनस्तत्त्वाय सविता धियः ।
अग्नेयोतिर्निचाय्य पृथिव्या अध्याभरत ॥१॥
युक्तेन मनसा व्यं देवस्य सवितुः सवे ।
-सुवर्गेयाय शक्त्या ॥२॥
च्छिन्नब्रह्मानमयाद्यात्मना । श्रूयते च । सत्पेन लम्पस्तपसा झेप आत्मा स-
म्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । न येपु जिममतं न माया चेति ॥ द्विवचन-
मध्यापपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १६ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यपरम-
हंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्मणीते श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये प्रथमो.
ऽध्यायः॥१॥
ध्यानमुक्तं ध्याननिर्मथनाम्पासादेवं पश्यनिगूढवदिति परमात्मदर्शनोपा-
पत्वेन । इदानी तदपेक्षितसाधनविधानार्थ द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते । तत्र में-
धर्म तसिद्धयर्थ सवितारमाशास्ते । पुस्लान इति ॥ युञ्जानः प्रथमं मनः प्रथम
ध्यानारम्भे मनः परमात्मनि संपोजनीयं धिय इतरानपि-प्राणान् । माणा वै
धिय इति श्रुतेः । अथवा धियः बाविषयज्ञानानि । किमर्थम् । तत्वाप तत्त्व-
ज्ञानाप सविता धिपो वाचविपयज्ञानादमेयोतिः प्रकाशं निचाय्प दृष्ट्वा प्रधि-
पा अध्यस्मिशरीर आभरदाहरत् । एतदुक्तं भवति । ज्ञाने मवृत्तस्य मम म-
नो वाद्यविषयज्ञानादुपसंहत्य परमात्मन्येव संपोजयितुमनुग्राहकदेवतात्मनाम-
गन्यांदीनां ' पत्सर्ववस्तुमकाशमसामर्थ्य तत्सर्वमस्मद्वागादिषु संपादयेत्सविता
पत्मसादादवाप्यते योग इत्यर्थः । अनिशब्द इतरासामप्यनुग्राहकदेवतानामु.
पलक्षणार्थः ॥ १॥
पुक्तेनेति । यदा तत्त्वाप मनो पोजपन्ननुप्राहकदेवताशत्पाधानेन देहे-
न्द्रिपदाव्यं करोति तदा युक्तेन सवित्रा परमात्मनि संयोजितेन मनसा वयं त.
स्प देवस्य सवितुः सवेऽनुज्ञायां सत्यां सुवर्मेयाय स्वर्गमामिहेतुभूताय ध्यान-
फर्मणि यथासामय्यं पतामहे । परमात्मवचनोऽत्र स्वर्गशब्दः । तत्मकरणा-
तस्पैव सुसरूपत्वात्तदंशत्वाचेतरस्य मुसस्प । तथा च श्रुतिः । एतस्पे- .
घाऽऽनन्दस्यान्पानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति ॥ २॥
ग.प. 'रमिति ॥1॥

·. द्वितीयोऽध्यायः२।] शांकरभाष्योपेता। युक्त्वाय मनसा देवान्सुवर्यतो धिया दिवम् । बृहज्ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान् ॥३॥ युञ्जते मन उत युञ्जते धियो . विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः। वि होत्रा दधे क्युनाविदेक इ- न्मही देवस्य सवितुः परिष्धतिः ॥ ४॥ युजे वां ब्रह्म पूर्य नमोभिर्विश्लोक एतु in युक्वायेति । पुनरपि सोऽप्येवं करोत्विति प्रार्थना । युक्त्वाप योजयि त्वा देवान्मनआदीनि फरणानि तेषां विशेषणं मुवः स्वर्ग मसं पूर्णानन्दब्रह्म पत इति द्वितीयाबहुवचनं पूर्णानन्दग्रह्म गच्छतो न शब्दादिविषयान् । पुन- रपि विशेषणान्तरं धिया सम्यग्दर्शनेन दिव यातनस्वभावं चैतन्यैकरसं बृहः न्महब्रह्म ज्योतिः प्रकाशं करिष्यतः पूर्णानन्दग्रमाऽऽविष्करिष्यतः । अन्न द्वितीयाबहुवचनम् । सविता प्रसवाति तान्करणानि | यथा करणानि विप- पेम्पो निवृत्तान्पास्माभिमुस्वान्पात्मप्रकाशमेव कुएंस्तथाऽनुजानातुः सविते- त्यर्थः ।। तस्पैवमनुजानतो महती परिष्टुतिः कर्तव्यत्याह । पुञ्जत इति । युञ्जते योजयन्ति ये विमा मन उत युनते धिय इतराण्यपि करणानि | धीहेतुत्वा- करणेषु धीशब्दप्रयोगः । तथा च श्रुत्पन्तरम् । यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सहेति । विमस्य विशेषेण व्पाप्तस्प बृहत्तो महतो विपश्चितः सर्वज्ञस्य देवस्य सवितुर्मही महती परिष्टुतिः कर्तव्या । फैविप्रैः । पुनरपि तमेव विशि- नष्टि । वि होत्रा दधे होत्राः क्रिया यो विदधै वयुनावित्मज्ञावित्सर्वज्ञाना- साक्षिभूत एषोऽद्वितीयः । ये विमा मनआदिकरणानि विषयेभ्य उपसंहत्याss. स्मन्येव योजयन्ति तैविमस्य बृहतो विपश्चितो महती परिक्षुतिः कर्तव्या । हो- मा विदधे वयुनाविदेकः सविता ॥४॥ किंच । युजे वामिति । जे वा समादधे.वा.--युवयोः करणानुग्राहकयोः संबन्धि प्रकाश्यलेन तत्मकाशितं ब्रह्मेत्यर्थः । अथवा वामिति बहुवचनार्थे यु. प्माक कारणभूतं ब्रह्म पूयं पूर्व चिरंतनं' समादधे । नमोमिनमस्कारैश्चित्तम्- गिधानादिभिः । एष एवं समादधानस्प मम श्लोकः कीर्तितव्य एतु विविध क. श्लोकायन्ति प? २ ख. 'तः। द्विा ३ 4. 'न युजे सी ४ क. शोकायन्ति कीनि- तव्यायन्ति वि। ५ क. 'मेन्य प ·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [द्वितीयोऽध्याया। पथ्येव सुरेः । शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥ ६॥ जमिर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते । सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते मनः ॥६॥ सवित्रा प्रसवेन जुपेत ब्रह्म पूर्व्यम् । त्रय योनि कृणवसे न हि ते पूर्तमक्षिपद ॥ ७ ॥ the pots will not पथ्येव सूरेः पथि सन्मार्गे । अपवा पथ्या कीर्तिरित्येपद्वाक्यं प्रार रूपं शृण्वन्तु विश्वेऽमृतस्य ब्रह्मणः पुत्राः सूरात्मनो हिरण्यगर्भस्य । के ते । ये धामानि दिव्यानि दिवि भवान्यातस्थुरधितिष्ठन्ति ॥ ५ ॥ युलानः प्रथमं मन इत्यादिना सवित्रादिप्रार्थना प्रतिपादिता । यस्तु पुर्ने: मार्थनामकृत्वा तैरैननुज्ञातः सन्पोगे प्रवर्तते स भोगहेतो फर्मण्येव प्रवर्तत इत्याह । अमिर्पत्रेति । अग्निर्यत्राभिमथ्यत आधानादौ । वायुर्यत्राधिरुध्यते भवपादौ सवित्रा मेरितः शब्दमभिव्यक्तं करोत्ति । सोमो पत्र दशापवित्रा- स्पूपमानोऽतिरिच्यते तत्र तो संजायते मनः ॥ ६ ॥ यस्मादननुज्ञातस्पं तस्य भोगहेतौ कर्मण्येव प्रवृत्तिः तस्मात्सवित्रा प्रस- वेन संस्पमसवेनेति यावत् । जुपेत सेवेत ब्रह्म पूव्यं चिरंतनम् । तस्मिन्त्र- झणि योनि निष्ठां समाधिलक्षणां कृणवसे कुरुष्व । एवं कुर्वतो मम किं ततो भवतीत्यत आह । न हि त इति न हि ते पूर्त स्मात कष्टं श्रीतं च फर्माक्षिपत्र पुनर्भोगहेतोनाति । ज्ञानामिना सबीजस्य दग्धत्वात् । उक्तं च । यथेपिका- तूलममौ मोतं मैदूयत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूपन्त इति । ज्ञानामिः सर्व- कर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति च ॥ ७॥ अमिर्यत्राभिमथ्यत इत्पत्रापरा व्याख्या । अग्निः परमात्मा । अविद्यात- कार्यस्य दाहकत्वात् । उक्तं च । अहमज्ञानजं तमः । नाशपाम्पात्मभावस्थो ज्ञानदीपेनभास्वतेति । यत्र यस्मिन्पुरुषे मथ्यते स्वदेहमरणिं कृत्वेत्यादिनापूर्वो- तध्याननिर्मथनेन वायुपत्राधिरुध्यते शब्दमव्यक्तं करोति रेचकादिकरणात् । , क.ग. शृण्वन्ति । २ स. सविता । ३ ख. सूर्यात्म। ४ ख. 'नः १५ क. नो छ। ६ क. नु। न. वे न स । ८ स. 'स्य भो। . क. सवितृष। 1. क. 'तीत्याह । "क.दूपेत।

·द्वितीयोऽध्यायः२1] शांकरभाष्योपेता। त्रिस्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणिःमनसा सं निवेश्य । ब्रह्मोड्डपेन प्रतरेत विद्वान्स्रोतांसि सर्वा- णि भयावहानि ॥ ८॥ प्राणान्प्रपीज्येहं संयुक्तचेष्टः . सोमो यत्रातिरिच्यतेऽनेकजन्मसेवया तत्रं तस्मिन्यज्ञदानतपःमाणायामसमा- धिविशुद्धान्तःकरणे संजायते परिपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्माकारं मनः समुत्पद्यते नान्यत्राशुद्धान्तःकरणे। उक्तं च । प्राणायामविशुद्धात्मा यस्मात्पश्यति तत्परम् । तस्मानातःपरं किंचित्प्राणायामादिति श्रुतिः ।। अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । तत्क्षीणे जायते पुंसां गोविन्दाभिमुखी मतिः ।। जन्मान्तरसहलेषु तपोज्ञानसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते ॥ तस्मात्मथमं यज्ञाद्यनुष्ठानं ततः प्राणायामादि ततः समाधिस्ततो वाक्यार्थ- ज्ञाननिष्पत्तिस्ततः कृतकृत्पतेति ॥ ६ ॥ तत्र योनि कृणवस इत्युक्तं कथं पोनिकरणमित्याशङ्कय - तत्मकारं दर्शय- ति । त्रिरुन्नतमिति । त्रीण्युरोग्रीवाशिरांस्युन्नतानि पस्मिशरीरे तत्रिरुन्नत संस्थाप्प समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनश्चक्षुरादीनि मनसा संनिवेश्य संनि. पम्य ब्रह्मैवोडुपस्तरणसाधनं तेन ब्रह्मोडुपेन ब्रह्मशब्दं मणवं वर्णपन्ति । ते- नोडुपस्थानीयेन प्रणवेन काकाक्षिवदुभयत्र संबध्यते । तेनोपसंहृत्य तेन प्रतरे- तातिकमेद्विद्वान्स्रोतांसि संसारसरितः स्वाभाविकाविद्याकामकर्मप्रवर्तितानि भंपावहानि प्रेततिर्यगूलप्राप्तिकराणि पुनरावृत्तिमानि ॥८॥ प्राणायामक्षपितमनोमलस्प वित्तं ब्रह्मणि रिथतं भवतीति प्राणायामो नि- दिश्यते । प्रथम नाडीशोधनं कर्तव्यम् । ततः प्राणायामेऽधिकारः । दक्षिण- नासिकापुटमङ्गुल्याऽवष्टभ्य वामेन वायुं पूरयेद्यथाशक्ति । ततोऽनन्तरमुत्य- ज्यैवं दक्षिणेन पुटेन समुत्सृजेत् । सव्यमपि धारयेत् । पुनदक्षिणेन पूरयित्वा सम्पन समुत्सृजेद्यथाशक्ति ! त्रिः पञ्चकृत्वो वैवमभ्यस्यतः सवनचतुष्टयमपर- ग. घ. ह स यु। २ ख. 'यत इति ॥ ६ ॥ ३ ख. 'नासा'।

·४२ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [द्वितीयोऽध्यायः२) क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्सीत। रात्रे मध्याह्न पूर्वरानेऽर्धरात्रे च पक्षान्मासाद्विशुद्धिर्भवति । त्रिविधः प्राणा- यामो रेचकः पूरकः कुम्भक इति तदेवाऽऽह । आसनानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि । प्राणायामं ततो गागि जितासनगतोऽभ्पसेत् ॥ मृद्वासने कुशान्सम्यगास्तीपीजिनमेव च । लम्बोदरं च संपूज्य फलमोदकभक्षणैः । तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतर करम् । समग्रीवशिराः सम्यक्संवृतास्पः मुनिश्चलः ॥ पाड्मुखोदङ्मुखो वाऽपि नासाग्रन्यस्तलोचनः । अतिभुक्तमभुक्तं च वर्जपित्वा प्रयत्नतः॥ नाडीसंशोधनं कुर्यादुक्तमार्गेण यततः । वृथा छेशो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्वतः ।। नासाग्रे शशभृद्धीजं चन्द्रातपवितानितम् । सप्तमस्प तु वर्गस्प चतुर्थं बिन्दुसंयुतम् ।। विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाने चक्षुपी उभे । इडया पूरपेद्वारं वाचं द्वादशमानकैः ।। तत्तोऽग्निं पूर्ववद्धयाये स्फुरज्वालावलीयुत्तम् । रुप बिन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥ ध्यायेद्विरेचपेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः । पुनः पिङ्गलयाऽऽपूर्व प्राणं दक्षिणतः सुधीः ।। तद्विरेचपेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः । त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा ।। गुरुणोक्तमकारेण रहस्पै समभ्यसेत् । मातर्मध्यंदिने सायं नात्वा पट्कृत्व आचरेत् ।। संध्यादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः। नादीशुद्धिमवाप्नोति तचिदं दृश्यते पृथक् ।। शरीरलघुता दीप्तिर्जठरामिविवर्धनम् । नादाभिव्यक्तिरित्पतल्लिङ्गं तच्छुद्धिसूचनम् ।। शृद्धयन्ति न जपेस्तेन स्पर्शसुद्धरहेतवः । घ. शिलानि ·द्वितीयोऽध्यायः२] शांकरभाष्योपेता। दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं माणापामं ततः कुर्याद्रेचपूरककुम्भकैः ॥ माणापानसमायोगः प्राणायामः प्रकीर्तितः। प्रणवं ज्यात्मकं गागि रेचपूरककुम्भकम् ॥ तदेतत्मणवं विद्धि तत्स्वरूपं ब्रवीम्यहम् । पद्वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः॥ तयोरन्तं तु यद्गानि वर्गपञ्चकपञ्चमम् । रेचकं प्रथमं विद्धि द्वितीयं पूरकं विदुः ।। तृतीयं कुम्भकं प्रोक्तं माणायामविरात्मकः । त्रयाणां कारणं ब्रह्म भारूपं सर्वकारणम् ॥ रेचकः कुम्भको गार्गि सृष्टिस्थित्यात्मकावुभौ । कुम्भकस्त्वथ संहारः कारणं योगिनामिह ।। पूरयेत्पोडशेर्मानरापादतलमस्तकम् । मात्रैात्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत्सुसमाहितः॥ संपूर्णकुम्भवद्वोयोनिश्चलं मूर्भिदेशतः । कुम्भकं धारणं गार्गि चतुःपष्टया तु मात्रया ॥ . ऋपयस्तु वदन्त्यन्ये प्राणायामपरायणाः । पवित्रभूताः ए॒तान्त्राः प्रभञ्जनजये रताः ।। तत्राऽऽदौ कुम्भकं कृत्वा चतुःषष्टया तु मात्रपा। रेचयेत्पोडशैर्मात्रैन सेनैकेन सुन्दरि ।। तपोश्च पूरयेद्वायुं शनैः पोडशमात्रया । प्राणस्पाऽऽपमनं त्वेवं वशं कुर्याजपी वशः || पञ्च माणाः समाख्याता वायवः प्राणमाश्रिताः। प्राणो मुख्यतमस्तेषु सर्वमाणभृतां सदा ।। ओष्ठनाप्तिकपोमध्ये हृदये नाभिमण्डले। पादाङ्गुष्टाश्रितः माणः सर्वाङ्गेषु च तिष्ठति ।। नित्यं षोडशसंख्यामिः प्राणापामं समभ्यसेत् । मनसा मार्धितं याति सर्वपाणजपी भवेत् ॥ प्राणायामदेदेदोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । क. 'द्रायुमोयधाम् । स. 'बायु मो यथा ॥ २ स. पुरुषाः।

·कृष्णपजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [द्वितीयोऽध्यायः२। विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥ ९॥ समे शुचौ शर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रया- दिभिः । मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानि- वाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १०॥ नीहारधूमा- कौनिलानलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशंशी- नाम् । एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य- भिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥ मत्याहाराच संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ।। प्राणायामशतं सात्वा यः करोति दिने दिने । मातापितृगुरुप्नोऽपि त्रिभिपपोहति ।। तदेतदाह । माणानित्यादिना । प्राणान्प्रपीडयेह युक्तो नात्यश्नत इति श्लोकोक्तमकारेण संयुक्ता चेष्टा यस्य स संयुक्त चेष्टः। क्षीणे शक्तिहान्या तनुत्वं गते मनसि नासिकायाः पुटाभ्यां शनैः शनैरुत्सजेन्न मुखेन । वायु प्रतिष्ठाप्य शनैर्नासिकयोत्सजेदिति । उदात्ताश्वयुतं रथनियन्तारमिव मनने मनो धारपे- ताप्रमत्तः प्रणिहितात्मा च ॥९॥ सम इति । समे निनोन्नतरहिते देशे । शुचौ शुद्धे शर्करावहिवालुकाविव- जिते । शर्कराः क्षुद्रोपलाः । वालुकास्तचूर्णम् । तथा शब्दजलाश्रयादिभिः । शब्दः फलदादिध्वनिः । जलं सर्वमाण्युपभोग्यम् । मण्डपं आश्रयः । मनोनु- फूले मनोरमे चक्षुपीडने प्रतिवायभिमुखे । छान्दसो विसर्गलोपः । गुहानिवा- ताश्रयणे गुहापामेकान्ते निवाते समाश्रित्य प्रपोजयेत्ययुजीत चित्तं परमा- स्मनि ॥ १० ॥ इदानी योगमभ्पस्पतोऽभिव्यक्तिचिह्नानि वक्ष्यन्ते । नीहार इत्यादिना । नीहारस्तुपारः । तद्वत्माणः समा चित्तवृत्तिः मवर्तते । ततो धूम इवाऽऽभा- ति। ततोs फेंवत्ततो वायुरिवाऽऽभाति । ततो द्विरिवात्युष्णो वापुः प्रकाश- पदनः प्रवर्तते । याज्ञवायुरिव सक्षुभितो बलवान्विम्भते कदाचित्स्वघोत- खचितमिवान्तरिक्षमालभ्यते । विद्युदिव रोविष्णुरालक्ष्यते कदाचित्स्फटिका- कृतिः फदाचित्पर्णशशियत् । एतानि रूपाणि योगे क्रिपमाणे ब्रह्मण्याशि- किपमाणे निमित्त पुरःसराण्यग्रगामीनि । तदा परमयोगसिद्धिः ॥ ११ ॥ TRAIT तिः । २ . प. ५. पानाferni | ३ ग.शि. 'पमा ५१.isa.mir समिती।

·दिनीयोऽध्यायः शांकरभाष्योपेता। पृथ्व्यसेजोनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योग- गुणे प्रहत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ १२॥ लघु- त्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं. योगप्रवृत्ति प्रथमां वदन्ति ॥ १३॥ यथैव बिम्बं मुयोप, लिप्तं तेजोमयं भाजते तत्सुधान्तम् । तदाऽऽ- स्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थों भवते वीतशोकः ॥ १४॥ पृथ्वीति । पृथ्व्यप्तेजोनिलखे पृथिव्यादीनि भूतानि द्वंद्वैकवद्भावेन निर्दि- श्पन्ते । तेषु पञ्चसु भूतेषु समुत्थितेषु पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्त इत्यस्प व्याख्यानं । कः पुनर्योगगुणः प्रवर्तते । पृथिव्या गन्धवत्या गन्धो योगिनो भवति । तथाऽङ्गयो रसः । एवमन्यत्र । उक्तं च । ज्योतिष्मती स्पर्शवती तथा रसवती परा। गन्धवत्पपरा प्रोक्ता चतस्रस्तु प्रवृत्तपः ।। आसां योगप्रवृत्तीनां यधेकाऽपि मवर्तते । प्रवृत्तयोगं तं प्राहुर्योगिनो योगचिन्तकाः॥ न तस्प योगिनो रोगो न जरा न मृत्यु प्रभवति । कस्य । प्राप्तस्य पो- गामिमयं शरीरम् । योगामिसंपुष्टदोषकलापं शरीरं माप्तस्य । स्पष्टमन्यत् ॥ १२ ॥ १३ ॥ किंच । यथैवेति । यथैव विम्बं सौवर्ण राजतं वा मृदयोपलिप्तं मृदादि- ना मलिनीकृतं पूर्व पश्चात्सुधान्तं सुधौतमित्यस्मिन्नर्थे सुधान्तमिति च्छान्द- सम् । अम्यादिना विमलीकृतं तेजोमयं वाजते । तद्वा तदेवाऽऽस्मतत्त्वं मस- मीक्ष्य दृष्ट्वैकोऽद्वितीयः कृतार्थो भवते वीतशोकः । परेषा पाठे तद्वत्सतत्त्वं म- समीक्ष्य देहीति । तत्राप्ययमेवार्थः ॥ १४ ॥ ग. पृषिच्यते । ख. प. पृथ्व्याप्यतेजो। १ . दुःखं । ३ ख. च्याप्लेजो। ४ स. 'यो- न्या सिध्येयुर्यो।

·कृष्णपजुर्वेदीपञ्चेताश्वतरोपनिषत् [द्वितीयोऽध्यायः यदाऽऽत्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्येत् । अजं ध्रुवं सर्वतत्त्वैर्विशुद्ध ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १५॥ एवं ह देवः प्रति- शोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्ने अन्तःehare स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यजनांस्ति- प्रति सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥ यो देवो अग्नौ यो अप्सु यो विश्वं भुवनमाविवेश । य ओषधीषु यो वनस्पतिषु तस्मै देवाय नमो नमः ॥ १७ ॥ इति खेताश्वतरोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ।।२॥ कथं ज्ञात्वा वीतशोको भवतीत्याह । यदेति । यदा पस्यामवस्थायामात्म- तत्त्वेन स्वेनाऽऽत्मना किंविशिष्टेन दीपोपमेन दीपस्थानीयेन प्रकाशेस्वरूपेण बह्मतत्त्वं प्रपश्येत् । तुशब्दोऽवधारणे। परमात्मानमात्मनैव जानीयादित्यर्थः । उक्तंच। तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति । कीदृशम् । अन्पस्मादजापमानं ध्रुव- ममच्युतस्वरूपं सर्वतत्वैरविद्यातत्कापविशुद्धमसंस्पृष्टं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्व: पाशेरविद्यादिभिः ॥१५॥ परमात्मानमात्मत्वेन विजानीयादित्युक्तं तदेव संभावयन्नाह । एप हैति । एप एव देवः प्रदिशः भाच्याचा दिश उपदिशश्च सर्वाः पूर्वो ह जातः सर्वस्मा- द्धिरण्यगर्भात्मना स उ गर्भेऽन्तर्वर्तमानः स एव जातः शिशुः स जनिष्यमा- णोऽपि स एव सर्वांश्च जनान्मत्यहः तिष्ठति सर्वमागिगतानि मुखान्पस्येति सर्व तोमुखः ॥१६॥ इदानी पोगवत्साधनान्तराणि नमरकारादीनि कर्तव्यत्वेन दर्शपितुमाह । पो देव इति । यो विश्वं भुवनं स्वेन विरचितं संसारमण्डलमाविवेश । प ओ- पधीयु शाल्पादिपु वनस्पतिप्वश्वत्थादिषु तस्मै विश्वात्मने भुवनमूलाय परमे- श्वराप नमो नमः । द्विर्वचनमादरार्थमध्यापपरिसमात्यर्थच ॥ १७॥ इति श्वे. ताश्वतरोपनिषद्भाप्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ - १३. एपोस। २. ग. 'पहि१३ , जनास्ति' । ४ स. ग. प. तीपत्राद्ध । ५. य. ति।

·४७ तृतीयोऽध्यायः॥३] शांकरभाष्योपेता। मामा य एको जालवानीशत ईशनीभिः सर्वाल्ली- कानीशत ईशनीभिः । य एवैक उद्भवे संभवे च य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥१॥ एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमाल्लोकानीशत ईशनीभिः । प्रत्यङ् जनास्तिष्ठति संचुकोपा- न्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥२॥ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वतस्पाद । सं बाहुभ्यां धमति संपता- Fugle im Tale om sik Lise कथमद्वितीयस्य परमात्मन ईशित्रीशितव्यादिभाव इत्याशङ्कयाऽऽह । य एक इति । य एकः परमात्मा स नालवाञ्जालं माया दुरत्ययत्वात् । तथा चाऽऽह भगवान् । मम माया दुरत्ययेति । तद्वांस्तदस्पास्तीति जालवान्मा- यावीत्यर्थः । ईशत ईष्टे मायोपाधिः सन् । कैरीशनीभिः स्वशक्तिभिः । तथा- चोक्तम् । ईशत ईशनीभिः परमशक्तिभिरिति । कान्सल्लिोकानीशत ईश- नीमिः । कदा । उद्भवे विभूतियोगे संभवे मादुर्भावे च । य एतद्विदुरमृता अ- मरणधर्माणी भवन्ति ॥ १॥ कस्मात्पुनर्जालवानित्याशङ्कयाऽऽह । एको हीति । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादेक एव रुद्रः स्वतो न द्वितीयाय वस्त्वन्तराय तस्थुर्ब्रह्मविदः परमार्थद- शिनः।उक्तं च । एको रुद्रो न द्वितीयाप सस्थुरिति । य इमाल्लोकानीशते नि- यमयतीशनीभिः । सर्वाश्च जनान्मत्यन्तरः प्रतिपुरुषमवस्थितः। रूपं रूपं म. तिरूपो बभूवेत्यर्थः । किंच । संचुकोपान्तकाले मलयकाले । किं कृत्वा संसृज्य. विश्वा भुवनानि गोपा गोप्ता भूत्वा । एतदुक्तं भवति । अद्वितीयः परमात्मा । न चासौ कुम्भकारवदात्मानं केलं मृत्पिण्डस्थानीयमुपादानकारणमुपादत्ते कि वहि स्वशक्तिविक्षेपं कुर्वन्स्रष्टा नियन्ता वाऽभिधीयत इति ।।२।। उत्तरो भन्नस्तस्यैव विराहात्मनाऽवस्थानं तत्स्रष्टत्वं प्रतिपादयति । विश्व- तश्चक्षुरिति । सर्वमाणिगतानि च ष्यस्पैति विश्वतश्चक्षुः । अतःस्वेच्छयैव सर्व- अचंभू रूपादौ सामथ्र्य विद्यत इति विश्वतश्चक्षुः। एवमुत्तरत्र योजनीयम् । सं क.ग.घ.. जनास्ति । २ ग. घ. इ. कोचान्त' । ३ग. घ. र.गोसा। ४ क. 'माँ ५ स. 'बलमा ६ . 'चक्षुरूपादानसा ।

·१० कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् ...[तृतीयोऽध्यायः ३॥ Enamgmtrimesting ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतदि- दुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥१०॥ सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्या- पी स भगवांस्तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥ महान्प्रभुबै पुरुषः सत्त्वस्यैप प्रवर्तकः । सुनि- मैलामिमा प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हु- इदानी ब्रह्मणः पूर्वोक्तकार्यकारणतां दर्शयज्ञानिनाममृतत्वमितरपां च सं. सारित्वं दर्शयति । तत इति । तत इदंशब्दवाच्याजगत उत्तरं कारणं ततोs. प्युत्तरं कार्यकारणविनिर्मुक्तं ब्रह्मैवेत्यर्थः। तदरूपं रूपादिरहितम् । अनामयमा- ध्यात्मिकादित्तापत्रपरहितत्त्वात् । य एतद्विदुरमृतत्वेनाहमस्मीत्पमृता अमरण- धर्मास्ते भवन्ति । अधेवरे ये न विदुस्ते दुःखमेवापियन्ति ॥ १० ॥ इदानी तस्पैव सर्वात्मत्वं दर्शयति । सर्वाननेति । सर्वाण्याननानि शिरांसि ग्रीवाश्यास्यति सर्वाननशिरोग्रीवः । सर्वेप भूतानां गुहापां बुद्धी शेत इति स- वभूतगुदाशपः । सर्वव्यापी स भगवानैश्वर्यादिसमष्टिः। उक्तं च। ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्प यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पपणां भग इतीरणा ॥ भगववि पस्मादेवं तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥११॥ किंच । महानिति ! महान्मभुः समयों वे निश्चयेन जगदस्थितिसंहारे सत्त्वस्पान्तःकरणस्यैष प्रवर्तकः भेरपिता । फममुद्दिश्य सनिर्मलामिमां रख- रूपावस्थालक्षणां मा िपरमपदमाप्तिम् । ईशान इशिता । ज्योतिः परिशुद्धो विज्ञानमकाशः भव्यपोऽविनाशी ॥ १२॥ भाधमात्र इति । अङ्गुटमात्रोऽभिव्यक्तिस्थानहृदयसपिरपरिमाणापक्षपा] पुरुषः पूर्णत्वात्पुरि शयनाद्वा । अन्तरात्मा सर्वस्यान्तरात्मभूत्तः रिपत्तः । स- १.ग.घ...'मोजानितमी २ फ.वीय।

·शांकरभाष्योपेता. her:- तृतीयोऽध्यायः ३१] दये संनिविष्टः हृदा मन्वीशी मनसाऽभि- क्लृप्तो,य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वाऽत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥ पुरुप एवेद सर्व यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यन्नेनातिरोहति ॥ १५॥ सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । स- र्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमान्य तिष्ठति ॥ १६॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । दा जनानां हृदये संनिविष्टो हृदयस्थेन मनसाऽभिगुप्तः। मन्वीशो ज्ञानेशः। य तएद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।। १३ ।। पुरुपोऽन्तरात्मेत्युक्तं पुनरपि सर्रात्मानं दर्शयति । सर्वस्य तावन्मानलम- दर्शनार्थम् । उक्तं च । अध्यारोपापवादाभ्यां निष्मपञ्चं मपश्यत इति । सह- साण्यनन्तानि शीर्षाण्यस्पेति सहस्रशीर्पा । पुरुषः पूर्णः । एवमुत्तरत्र पोजनी- पम् । स भूमि भुवनं सर्वतोऽन्तर्वहिश्च वृत्वा व्यापात्यतिष्ठदतीत्य भुवनं स- मधितिष्ठति । दशाङ्गुलमनन्तमपारमित्यर्थः। अथवा नाभेरुपरि दशाङ्गुलं हृदयं तमाधितिष्ठति ॥ १४॥ ननु सर्वात्मत्वे समपञ्चं प्रक्ष स्यात्तव्यतिरेकेणाभारादित्पाद । पुरुष एवे. दमिति । पुरुपएवेदं सर्व पदनेनातिरोहति यदिदं दृश्यते वर्तमान पदूतं पञ्च भव्यं भविष्यत् । किंच । उतामृतत्वस्पेशानोऽमरणधर्मत्वस्य कैवल्यस्पेशामः। पधान्नेनातिरोहति पद्वर्तते तस्येशानः॥ १५ ॥ पुनरपि निर्विशेष प्रतिपादयितुं दर्शयति । सर्वत इति । सर्वतः पाणपः पादाचेति सर्वतम्माणिपादं तत् । सर्वतोऽक्षीणि शिरासि मुखानि च पस्य त- सर्वतोलिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिः श्रवणमस्येति श्रुतिमान् । लोके माणि- निकाये सर्वमावृत्य संव्याप्य तिष्ठति ॥ १६ ॥ उपाधिभूतपाणिपादादीन्द्रिपाध्पारोपणाक्षेपस्प तद्वत्ताशदा मा भूदित्ये- बमर्थमुत्तरतो मन्त्रः सर्वेन्द्रियेति । सर्वाणि च तानीन्द्रिपागि श्रोत्रादीनीन्द्रि- 1 स.ग. घ. र. मनीषा। 20715 ·४८ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [तृतीयोऽध्यायः३। वाभूमी जनयन्देव एकः ॥३॥ यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो. महर्षिः । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुद्धया शु- भया संयुनक्तु ॥ ४॥ या. ते रुद्र शिवा तनू- रघोराऽपापकाशिनी । तया नस्तनुवा शंतम- 'या गिरिशंन्ताभिचाकशीहिः॥५॥ यामि' गिरिशंत हस्ते विक्षय॑स्तवे। शिवां गिरित्र तां कुरु मा हि ५सीः पुरुषं जगत् ॥ ६॥. बाहुभ्यां धमति संयोजयतीत्यर्थः। अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । पक्षिणश्चधमति द्विप- दो मनुष्यादींश्च पतत्रैः । किं कुर्वन्द्यावाप्रथिवी जनपन्देव एको विराजं सृष्ट- वानित्यर्थः॥३॥ इदानीं तस्यैव सूत्रसृष्टिं प्रतिपादयन्मन्ब्रहगभिमेतं प्रार्थयते। यो देवा- नामिति । यो देवानामिन्द्रादीनां प्रभवहेतुरुद्भवहेतुश्च । उद्भवो विभूतियोगः । विश्वस्याधिपो विश्वाधिपः पालयिता । महर्षिः। महांश्चासापिश्चेति महर्पिः सर्वज्ञ इत्यर्थः। हितं रमणीयमत्युज्ज्वलं ज्ञानं गीऽन्तःसारो यस्य तंज- नयामास पूर्व सर्गादौ । स नोऽस्मान्बुद्धया शुभया संयुनक्तु परमपदं भानुपा- मेति ॥४॥ पुनरपि तस्य स्वरूपं दर्शपनभिमेतमर्थ मार्थयते मन्त्रद्वयेन । या ते रुद्रे- ति । हे रुद्र तव या शिवा तनुरघोरा । उक्तं च तस्यैते तनुवी घोराऽन्या शिवाऽन्येति । अथवा शिवा शुद्धाऽविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्ता सच्चिदानन्दाद्वयब. मरूपा न तु घोरा शशिबिम्वमिवाऽऽहादिनी । अपाएकाशिनी स्मृतिमानाघ- नाशिनी पुण्याभिव्यक्तिकरी । तयाऽऽत्मना नोऽस्माशंतमया सुखतमपा पूर्णा- नन्दरूपया हे गिरिशंत गिरी स्थित्वा शं मुखं तनोतीति । अभिचाकशीहि । अभिपश्य निरीक्षस्व श्रेयसा नियोजयस्वेत्यर्थः ॥५॥ किंच । यामिमिति । यामि' गिरिशंत हस्ते विर्भाप धारयस्पस्तवे जने क्षेनु शिवां गिरित्र गिरि त्रायत इति तां कुरु मा हिंसीः पुरुपमस्मदीयं ज. गदपि कृत्स्नं साकारं ब्रह्म प्रदर्शयेत्यभिमेतमर्थ मार्थितवान् ॥ ६ ॥ ग. घ. ह. "विको ह।

·४२ सृतीयोऽध्यायः शांकरभाष्पोपेता। Chase the kant henter the high fr. ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैक परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञा- स्वाऽमृता भवन्ति ॥७॥ वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्ताव । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽ- यनाय ॥ ८॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किंचि- द्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ॥९॥ इदानीं तस्यैव कारणात्मनाऽवस्थानं दर्शयज्ञानादमृतत्वमाह । ततः परमि- ति । ततः पुरुपयुक्ताजगतः परं कारणत्वात्कार्यभूतस्य प्रपञ्चस्प व्यापक- मित्यर्थः । अथवा ततो जगदात्मनो विराजः परम् । किं तहह्मपरं बृहन्तं व- झणो हिरण्यगर्भात्परं बृहन्तं महद्यापित्वात् । यथानिकायं यथाशरीरं सर्व- भूतेषु गूढमन्तरवस्थितं विश्वस्पैकं परिवेष्टितारं सर्वमन्तः कृत्वा स्वात्मना स. वं व्याप्यावस्थितमीशं परमेश्वरं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥ ७॥ इदानीमुक्तमर्थ द्रढयितुं मन्नगनुभवं दर्शपित्वा पूर्णानन्दाद्वितीपब्रह्मात्म- परिज्ञानादेव परमपुरुषार्थप्राप्तिर्नान्येनेति दर्शपति । वेदाहमेतमिति । वेद जाने तमेतं परमात्मानम् । अथैतं प्रत्यगात्मानं साक्षिणं पुरुपं पूर्ण महान्तं सर्वा- स्मत्वात् । आदित्यवर्ण प्रकाशरूपं तमसोऽज्ञानात्परस्तात्तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति मृत्युमत्पेति । कस्मादस्मान्नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय परमपदमा- सये।॥ ८॥ फरमाएनम्तमेव सिदिलपाति मृत्युमेलीगुचपते । गस्पादिति र परम स्परं पुरुपात्परमुत्कृष्टमपरमन्पन्नास्ति । यस्मानाणीपोऽणुतरं न ज्यायो म- हत्तरं वाऽस्ति । वृक्ष इव स्तब्धो निश्चलो दिवि चोतनात्मनि स्व महिनि ति- प्रत्येकोऽद्वितीयः परमात्मा तेनाद्वितीयेन परमात्मनेदं सर्व पूर्ण नैरन्तर्येण व्याप्तं पुरुषेण पूर्णेन ॥ ९ ॥ १ के. किंचित् । ७ ·५० कृष्णपजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [तृतीयोऽध्यायः । Want from rillent suffering ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतदि- दुरमृतास्ते भवन्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥१०॥ सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः। सर्वव्या- पी स भगवांस्तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥११॥ महान्प्रमुर्वे पुरुपः सत्त्वस्यैप प्रवर्तकः । सुनि- मलामिमी प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृ- इदानी ब्रह्मणः पूर्वोक्तकार्यकारणतां दर्शयज्ञानिनाममृतत्वमितरेषां च सं- सोरित्वं दर्शपति । तत इति । तत इदंशब्दवाच्याजगत उत्तरं कारणं ततोs- प्युत्तरं कार्यकारणविनिर्मुक्तं ब्रह्मवेत्यर्थः। तदरूपं रूपादिरहितम् । अनामयमा- ध्यात्मिकादितापत्रयरहितत्वात् । य एतद्विदुरमृतत्वेनाहमस्मीत्यमृता अमरण- धर्मास्ते भवन्ति । अथेतरे ये न विदुस्ते दुःखमेवापियन्ति ॥ १०॥ इदानी तस्यैव सर्वात्मत्वं दर्शयति । सर्वाननेति । सर्वाण्याननानि शिरांसि ग्रीवाश्चास्येति सर्वाननशिरोग्रीवः । सर्वेषां भूतानां गुहाया बुद्धी शेत इति स. भूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवानैश्वर्यादिसमष्टिः। उक्तं च । ऐश्वर्यस्य समग्रस्प धर्मस्प यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥ भगवति यस्मादेवं तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११॥ किंच । महानिति । महान्प्रभुः समर्थो वै निश्चयेन जगदुदयस्थितिसंहारे सत्त्वस्यान्तःकरणरयैप प्रवर्तकः प्रेरपिता । कमर्थमुद्दिश्य सुनिर्मलामिमां स्व- रूपावस्थालक्षणां माप्ति परमपदमाप्तिम् । ईशान ईशिता। ज्योतिः परिशुद्धो विज्ञानप्रकाशः | अच्पपोऽविनाशी ।। १२ ॥ अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठमात्रोऽभिव्यक्तिस्थानहृदयमपिरपरिमाणापेक्षया । पुरुपः पूर्णत्वात्पुरि शयनाद्वा । अन्तरात्मा सर्वस्यान्तरात्मभूतः स्थितः । स- १९. ग. घ. 3. 'मां शान्तिमी। २ क. वीर्यस्य ।

·तृतीयोऽध्यायः ।] शांकरभाष्योपेता Ther: दये संनिविष्टः । हृदा मन्त्रीशी मनसामि- क्लृप्तो,य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ सहस्रशी पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि विश्वतो वृत्वाऽयतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ १४॥ पुरुप एवेद सर्व यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥१५॥ सर्वतः पाणिपाद तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । स- वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमात्त्य तिष्ठति ॥ १६॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । दा जनानां हृदपे संनिविष्टो हृदयस्थेन मनसाऽभिगुप्तः। मन्वीशो ज्ञानेशः। सएद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ पुरुषोऽन्तरात्मेत्युक्तं पुनरपि सर्वात्मानं दर्शयति । सर्वस्य तावन दर्शनार्थम् । उक्तं च । अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चं प्रपञ्च्यत इति । सह- साण्यनन्तानि शीपाण्यस्येति सहस्रशीर्षा । पुरुषः पूर्णः । एवमुत्तरत्र योजनी- यम् । स भूमि भुवनं सर्वतोऽन्तर्बहिश्च वृत्वा व्याप्यात्यतिष्ठदतीत्य भुवनं स. मधितिष्ठति । दशाङ्गुलमनन्तमपारमित्यर्थः। अथवा नाभेरुपरि दशाङ्गुलं हृदयं तत्राधितिष्ठति ॥ १४॥ ननु सर्वात्मत्त्वे समपञ्चं ब्रह्म स्पातयतिरेकेणाभावादित्याह । पुरुप एवे. पमिति । पुरुपएवेदं सर्व पदन्नेनातिरोहति यदिदं दृश्यते वर्तमानं यद्भूतं पञ्च भव्यं भविष्यत् । किंच । उतामृतत्वस्येशानोऽमरणधर्मत्वस्य कैवल्यस्पेशानः। पञ्चान्नेनातिरोहति पद्वर्तते तस्पेशानः ॥ १५॥ पुनरपि निर्विशेष प्रतिपादपितुं दर्शयति । सर्वत इति । सर्वतः पाणयः पादाश्चेति सर्वतम्माणिपादं तत् । सर्वतोऽक्षीणि शिरांसि मुखानि च यस्य त- सर्वतोतिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिः श्रवणमस्पेति श्रुतिमत् । लोके माणि- निकापे सर्वमावृत्य संव्याप्य तिष्ठति ॥ १६ ॥ उपाधिभूतपाणिपादादीन्द्रियाध्यारोपणाज्ज्ञेयस्प तद्वत्ताशका मा भूदित्ये- वमर्थमुत्चरतो मन्त्रः। सर्वेन्द्रियेति । सर्वाणि च तानीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनीन्द्रि- तावन्मात्रत्वम- १२. ग. घ. द. मनीषा। 20715 ·१२ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [तृतीयोऽध्यायः ३१ सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥ १७ ॥ नवद्वारे पुरे देही हसो लेलायते बहिः । वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥१८॥ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्तातमाहुरय्यं पुरुषं महान्तम् ॥ १९ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां नि- पाण्पन्तःकरणपर्यन्तानि सर्वेन्द्रियग्रहणेन गृह्यन्ते । अन्तःकरणबहिष्करणो- पाधिभूतः सर्वेन्द्रियगुणैरध्यवसायसंकल्पश्रवणादिभिर्गुणयदाभासत इति सर्वे- न्द्रियगुणाभासम् । सर्वेन्द्रियैर्याप्तमिव तज्ज्ञेयमित्यर्थः । ध्यायतीव लेलाप- नीति श्रुतेः । कस्मात्पुनः करणात्तयाप्तमिवेति गृह्यत इत्याह । सर्वेन्द्रिय- विवर्जितं सर्वकरणरहितमित्यर्थः । अतो नै च करणव्यापाराष्टतं तज्ज्ञेयम्। सर्वस्प जगतः प्रभुमीशानम् । सर्वस्य शरणं परायणं हेत्कारणं च ॥ १७ ॥ किंच ! नवद्वार इति । नवद्वारे शिरसि सप्तद्वाराणि द्वे अवाची पुरे देही विज्ञानात्मा भूत्वा कार्यकारणोपाधिः सन्हंसः परमात्मा हत्यविद्यात्मकं का- मिति लेलायते चलति वहिविपपग्रहणाय । वशी सर्वस्य लोकस्प स्थाव- रस्प चरस्य च ॥ १८ ॥ एवं तावत्सर्वात्मकं ब्रह्म प्रतिपादितम् । इदानी निर्विकारानन्दस्वरूपेणा- नुदितानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितं परमात्मानं दर्शयितुमाह । अपाणिपाद इति । नास्प पाणिपादावित्यपाणिपादः । जवनो दूरगामी । गृहीतापाण्पभावेऽ. पि सर्वग्राही । पश्पति सर्वमचक्षुरपि सन् । शृणोत्यकोऽपि । स वेत्ति वेचं सर्वज्ञत्वादमनस्कोऽपि । न च तस्यास्ति वेत्ता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टंति श्रुतेः। तमाहुरध्यं प्रथमं सर्वकारणत्वात्पुरुषं पूर्ण मदान्तम् ॥ १९ ॥ पिंच | अणोरणीयानिति । अणोः सूक्ष्मादप्पणीयानपतरः । महतो मह चपरिमाणान्महीपान्महनरः । स चाऽऽत्माऽस्प जन्तोगादिस्तावपर्यन्त- .स.ग. स. सार।२१. 'न: पार ग. न. ५... ६. । भोस.'ता पापाय पर ·Pininless चतुर्थोऽध्यायः ४] शांकरभाष्योपेता। हितोऽस्य जन्तोः । तमकतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥२०॥ वे- दाहमेतमजरं पुराणं.सर्वात्मानं सर्वगतं विभु- खाद। जन्मनिरोध प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनी हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥ इति श्वेताश्व- तरोपनिपदि तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगादर्णाननेकान्नि- हितार्थों दधाति । वि चैति चान्ते विश्वमादौ स देवः स नो बुद्धया शुभया संयुनक्तु॥१॥ स्य माणिजातस्प गुहायां हृदये निहित आत्मभूतः स्थित इत्यर्थः । तमात्मा- नमकतुं विषयभोगसंकल्परहितमात्मनो महिमानं कर्मनिमित्तद्धिक्षयरहितमी- शं पश्यत्पपमहमस्मीति साक्षाजानाति यः स वीतशोको भवति । केन तह- सौ पश्यति । धातुरीश्वरस्प मसादात् । प्रसन्ने हि परमेश्वरे तद्याथात्म्पज्ञान- मुत्पद्यते । *अथवेन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात्तेपां प्रसादाद्विपय- दोपदर्शनवलाद्यपनयनात् । अन्यथा दुर्विज्ञेय आत्मा कामिभिः माकृत- पुरुपैः ॥ २०॥ उक्तम) द्रढयितुं मन्नगनुभवं दर्शयति । वेदाहमेतमिति । वेद जानेऽह- मेतमजरं विपरिणामधर्मवर्जितं पुराणं पुरातनं सर्वात्मानं सर्वेपामात्मभूतं सर्व- गतं विभुत्वादाकाशवद्यापकत्वात् । यस्प च जन्मनिरोधं उत्पत्यभावं प्रव- दन्ति ब्रह्मवादिनो हि नित्पम् । स्पष्टोऽर्थः ।। २१ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिप. द्भाष्ये श्रीशंकरभगवतः कृतौ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ गहनत्वादस्पार्थस्य भूयो भूयो वक्तव्य इति चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते । य एक इति । य एकोऽद्वितीयः परमात्माऽवर्णो जात्यादिरहितो निर्विशेष इत्य- धः । बहुधा नाना शक्तियोगाद्वर्णाननेकानिहितार्थोऽगृहीतप्रपोजनः स्वार्थ- निरपेक्ष इत्यर्थः । दधाति विदधात्यादौ । वि चैति व्यति चान्त प्रलयकाले। चशब्दान्मध्येऽपि यस्मिन्विश्वं स देवो द्योतनस्वभावो विज्ञानकरस इत्यर्थः । स नोऽस्माञ्चभया बुद्धया संयुनक्तु संयोजयतु ॥ १॥ * अस्मिन्पक्षे मूले धातुप्रसादादिति पाठोऽवगन्तव्यः । ३ ख. 'यो । २ क. 'न्ते ल'।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [चतुर्थोऽध्यायः ४
तदेवानिस्तदादित्यस्तहायुस्तदु चन्द्रमाः। त-
देव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापस्तत्मजापतिः॥२॥
खं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी।
वं जीर्णो दण्डेन पञ्चसि त्वं जातो भवसि वि-
श्वतोमुखः ॥३॥ नीलः पतङ्गो हरितो लो-
हिताक्षस्तडिद्गर्भऋतवः समुद्राः । अनादिमत्त्वं
विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवानानि वि-
खा ॥४॥ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां ब-
ह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। अजो डोको
जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽ-
न्यः ॥५॥
-
यस्मात्स एव स्रष्टा तस्मिन्नेव लयस्तस्मात्स एव सर्व न ततो विभक्तमस्ती-
त्याह मन्नत्रयेण । तदेवेति । तदेवाऽऽत्मतत्वममिः । तदादित्यः। एवंशब्दः
सर्वत्र संबध्यते तदेव शुक्रमिति दर्शनात् । शेपमृजु । तदेव शुक्र शुद्धमन्यदपि
दीप्तिमनक्षत्रादि तद्ब्रह्म हिरण्यगर्भात्मा तदापः स प्रजापतिविराडात्मा ॥२॥
स्पष्टो मन्त्रार्थः ॥ ३॥
नील इति । त्वमेवेति सर्वत्र संवध्यते त्वमेव नीलः पतङ्गो भ्रमरः पतनाग-
छतीति पतङ्गः । हरितो लोहिताक्षः शुकादिनिकृष्टाः प्राणिनस्त्वमेवेत्यर्थः ।
तडिद्गों मेघ ऋतवः समुद्रा पस्मात्त्वमेव सर्वस्याऽऽत्मभूतस्तस्मादनादिस्व-
मेव त्वमेवाऽऽद्यन्तशून्यः । विमुत्वेन व्यापकत्वेन पतो नातानि भुवनानि
विश्वानि ॥ ४॥
इदानी तेजोवनलक्षणां पति छान्दोग्योपनिषत्मसिद्धामजारूपकल्पनया
दर्शपति । अनामेकामिति । अजां प्रकृति लोहितराजकृष्णां तेजोवनलक्षा
वहीः मजाः यजमानामुपादयन्ती ध्यानयोगानुगतदृष्टां देवात्मशक्ति वा स-
रूपाः समानाकारा अजी को विज्ञानात्माऽनादिकामकर्मविनाशितः स्वपमा-
स्मानं मन्यमानो जुपमाणः सेवमानोऽनुशेते भजते । अन्य आचापोपदेशमका-
शावसादिताविद्यान्धकारो जहाति स्पति ॥ ५ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः ४१] शांकरभाष्योपैता। sisepintabler freni's हा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष. परि-ehis पस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्त्यनश्नन- न्यो अभिचाकशीति ॥ ६॥ समाने वृक्षे पु- रुपो निमनोऽनशिया शोचति मुह्यमानः। जुष्टं इदानी सूत्रभूतौ परमार्थवस्त्ववधारणार्थमुपन्यस्येते । द्वेति । द्वा द्वौ विज्ञा- नपरमात्मानौ । सुपर्णा सुपर्णी शोभनपतनी शोभनगमनौ सुपर्णी पक्षिसामा• न्याद्वा सुपर्णो सयुजा सयुजो सर्वदा संयुक्तौ । सखापा सखायौ समानाख्या- नौ समानाभिव्यकिकारणौ । एवंभूतौ सन्तौ समानमेकं वृक्ष वृक्षमिवोच्छेद- सामान्यादृक्षं शरीरं परिपस्वजाते परिष्वक्तवन्तौ समाश्रितवन्तावेतौ । तयोर- न्पोऽविद्याकामवासनाश्रयलिङ्गोपाधिविज्ञानात्मा पिप्पलं कर्मफलं सुखदुःखल. लक्षणं स्वाहनेकविवित्रवेदनास्वादपमत्त्युपभुङ्क्तेऽविवेकतः । अनश्नन्नन्यो नि- त्पश्चद्धबुद्धमुक्तस्वभावः परमेश्वरोऽभिवाकशीति सर्वमपि पश्यन्नास्ते ॥ ६॥ तत्रैवं सति समाने वृक्षे शरीरे पुरुपो भोक्ताऽविद्याकामकर्मफलरागादिगुरु- भाराकान्तोऽलाबुरिव समुद्रजले निमग्नो निश्चयेन देहात्मभावमापन्नोऽयमेवाह- ममुष्य पुत्रोऽस्य नप्ता कृशः स्थूलो गुणवानिर्गुणः सुखी दुःखीत्येवंमत्यपो नान्योऽस्त्यस्मादिसि जायते म्रियते संयुज्यते च संबन्धिवान्धवैः । अतोऽ- नीशया न कस्यचित्समर्थोऽहं पुत्रो मम नष्टो मृता मे भार्या किं मे जीवितेने. स्यैवं दीनभावोऽनीशा तया शोचति संतप्यते मुद्यमानोऽनैकैरनर्थप्रकारैरविवे- फतया विचित्रतामापद्यमानः स एव मेततिर्यमनुष्यादियोनिचोपवन्दुरखमा- पन्नः कदाचिदनेकजन्मशुद्धधर्मसंचपननिमित्तं केनचित्परमकारुणिकेन' पशि- तपोगमार्गोऽहिंसासत्यबह्मचर्पसर्वत्यागसमाहितात्मा सञ्शमादिसंपन्नो जुष्टं से- वितमनेकयोगमागदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोपाधिलक्ष- पाद्विलक्षणमसंसारिणमशनायाद्यसंस्पृष्टं सर्वान्तरं परमात्मानमीशमयमहमस्मी. त्पात्मा सर्वस्य समः सर्वभूतान्तरस्थो नेतरोऽविद्याजनितोपाधिपरिच्छिन्नो मापात्मेति विभूति महिमानमिति जगद्रूपमस्यैव महिमा परमेश्वरस्पेति पदेव स. 'रूपं स्वादत्यु। २ . सों जा ३ क. 'न्योऽस्मा। ४ स. जीउने । ५ स. 'घा- जीवभावमा ख. 'न्मसु ॥ ७ स. गंश्च यदा।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [चतुर्थोऽध्यायः ४! यदा पश्यत्यन्यमीशंमस्य महिमानमिति वीत- शोकः ॥७॥ऋचो..अक्षरे परमे व्योमन्य- स्मिन्देवा अधि विश्वे निपेदुः। यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तहिदुस्त इमे समा- सते ॥ ८॥छन्दांसि यज्ञाः क्रतवोव्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिश्चान्यो मायया संनिरुद्धः॥९॥ पश्पति तदावीतशोको भवति-सर्वस्माच्छोकसागराद्विमुच्यते कृतकृत्पो भव- तीत्यर्थः । अथवा जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्यैव प्रत्यगात्मनो महिमानमिति तदा पीतशोको भवति ॥७॥ इदानीं तद्विदां कृतार्थतां दर्शयति । ऋच इति । वेदत्रपवेधेऽक्षरे परमे व्योमन्व्योम्याकाशकल्पे यस्मिन्देवा अधि विश्वे निपेदुराश्रितास्तिष्ठन्ति । पस्तं परमात्मानं न वेद. किमचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते - तार्थास्तिष्ठन्ति ।। ८॥ इदानी तस्यैवाक्षरस्प मापोपाधिकं जगत्महत्वं तनिमिचत्वं च भेदेन दर्श पति । छन्दांसीति । छन्दांसि प्रारपतुःसामाधर्वाङ्गिरसाख्या वेदा देवयज्ञादयो यूपसंवन्धरहितविहितक्रियाश्च यज्ञा ज्योतिष्टोमादयः ऋतवः । व्रतानि चान्द्रा यणादीनि । भूतमतीतम् । भव्यं भविष्यत् । यदिति तयोर्मध्यवति वर्तमान सूचपति । चशव्यः समुच्चपार्थः यज्ञादिसाध्ये कर्मणि प्रपञ्चे भूतादौ च वेदा एव मानमित्येतत् । यच्छब्दः सर्वत्र संबध्यते । अस्मात्मकृतादाराहमणः पूर्वोकं सर्वमुत्पद्यत इति संवन्धः । अधिकारिब्रह्मणः कथं प्रपञ्चोपादानस्वमि- स्पन आद। मायीति । कूटस्पस्पापि स्वशक्तिवशात्सर्वसकृत्वमुपपन्नमित्येतत् । विश्वं पूर्वोक्तमपञ्चं रजत उत्पादपति । स्वभापया कल्पिते तस्मिन्भूतादिभप- थे मापपैवान्य इवै संनिरुद्धः संबद्धोऽविद्यावशगो भूत्वा संसारसमुद्रे भ्रमती. स्पर्षः ॥९॥ 14. 'पिफजी २ फ.' सन्स ३. 'पदः सनि।

·चतुर्थोऽध्यायः४।] शांकरभाष्योपेतो। मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।। तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥१०॥ यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको यस्मिन्निदं सच वि चैति सर्वम् । तमीशानं वरदं देवमीज्यं नि- चाय्येमा शान्तिमत्यन्तमति ॥ ११ ॥ पूर्वोक्तापाः प्रकृतेर्मापात्वं तदधिष्ठातृसंश्चिदानन्दरूपब्रह्मणस्तदुपाधिवशान्मा- पित्वं च चिद्रूपस्य मापावशात्कल्पितावपवभूतैः कार्यकारणसंघातैः सर्व भू- रादीदं परिदृश्यमानं जगद्याप्तं चैत्याह । मायां त्विति । जगत्मकृतित्वेनाध- स्तात्सर्वत्र प्रतिपादिता प्रकृतिर्मायैवेति विद्याद्विजानीयात् । तुशब्दोऽवधा- रणार्थः । महाश्वासावीश्वरश्चेति महेश्वरस्तं मायिनं मापायाः सत्तास्फूर्यादिमदं तथाऽधिष्ठानत्वेन प्रेरपितारमेव विद्यादिति पूर्वेण संवन्धः । तस्य प्रकृतस्प प- रमेश्वरस्प रज्ज्वाधिष्ठानेषु कल्पितसर्पादिस्थानीयापिकः स्वावयवैरध्यास- द्वारे भूरादि सर्व व्याप्तमेव पूर्णमित्येतत् । तुशब्दस्त्ववधारणार्थः ॥ १० ॥ मापातत्कादियोनेः कूटस्थस्य स्वक्शतोऽधिष्ठानृत्वं विपदादिकार्याणा- मुत्पत्तिहेतुत्वं तेनैव सर्वाधिष्ठातृत्वोपलक्षितसच्चिदानन्दवपुपा ब्रह्मास्मीत्येकत्व- ज्ञानान्मुक्ति च दर्शयति। पो योनिमिति । यो मापाविनिर्मुक्तानन्देकघनः परमे- श्वरो योनि योनिमिति वीप्सया मूलमकृत्तिर्मापाऽवान्तरमकतयो रियदादपश्च सूचित्तास्ताः प्रकृत्तीः सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेनाधिष्ठाय तिष्ठत्यन्तर्यामिरूपेण । प भाकाशे तिष्ठन्नित्यादिश्रुतेः । एकोऽद्वितीयः। पस्मिन्मापाद्यधिष्ठातरीधर इदं सर्व जगदुपसंहारकाले समेति संगच्छते लयं मामोति। पुनः यष्टिकाले विविध- मेरपाकाशादिरूपेण नाना भवति । तं प्रकृतमधिष्ठातारमीशानं नियन्तारं वरदं मोसमदं देवं घोतनात्मकमीडयं वेदादिभिः स्तुत्यं निचाय्य निश्चयेन प्रभाहम- स्मीत्पपरोक्षीकृत्य सुपुरयादो मत्पनीकृता या सर्वोपरमलक्षणा सार्वजनी शा- जि सेपमा पसिना पसिद्धापिमा शान्ति समिनिमतसम्बकतासम्बर- पां मुक्तिमिति यावत् । गुरूपदिष्टत्तत्त्वमादिवाक्पजन्पातत्त्वज्ञानेनाविद्यात्त- स्कार्यादिविश्वमापानिवृत्याऽत्पन्तं पुनराशचिरहिवं यथा भवति तत्पेकरसो भवतीत्येतत् ॥ ११ ॥ १७.ग.प. .. । अस्। २. स. 'यार' य. सशतितोस.' ५. चिति ·कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [चतुर्भाऽध्यायः४॥ यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिपोरुद्रो मह- र्षिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो बु- द्वया शुभया संयुनक्तु ॥ १२॥यो देवानामधिपो यस्मिल्लोका अधिश्रिताः। य ईशे अस्य विपद- श्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम् ॥१३॥ सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्र- धारमनेकरूपम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमयन्तमेति ॥ १४॥ स एव काले मुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्व- सूत्रात्मानं प्रत्यविरतमभिमुखतया वीक्षन्तं परमेश्वरं प्रत्यखण्डिततत्वज्ञान- सिद्धये प्रार्थनामाह । यो देवानामिति । पूर्वमेवास्य प्रतिपादितोऽर्थः ॥ १२ ॥ ब्रह्मममुखानां देवानां स्वामितामाकाशादिलोकाश्रयत्वं ममात्रादीनां निय- तृत्वं बुद्धिश्चद्धिद्वारा सम्यग्ज्ञानसिद्धयर्थं मुमुक्षुभिः प्रार्थ्यमानत्वं च परमेश्वर- स्याऽऽह । यो देवानामधिप इति । यः मतः परमेश्वरो देवानां ब्रह्मादीनाम- धिपः स्वामी यस्मिन्परमेश्वरे सर्वकारणे भूरादयो लोका भधिश्रिता अध्युप- रिश्रिता अध्यस्ता इति यावत् । य प्रकृतः परमेश्वरोऽस्य द्विपदो मनुष्यादे- श्चतुष्पदः पश्चादेश्वेश ईष्टे । तकारलोपरछान्दसः । फस्मै कायाऽऽनन्दरूपाये। स्मैभावोऽपि छान्दसः । देवाय धोतनात्मने तस्मै हविषा चरुपुरोडाशादिद्र- व्येण विधेम परिचरेम । विधेः परिचरणकर्मण एतद्रूपम् ॥ १३ ॥ परस्पातिसूक्ष्मत्वं जगच्चके साक्षित्वेनावस्थितत्वं निखिलजगत्त्रहत्वं सर्वा- स्मकत्वं तत्तादात्म्पजनानां मुक्तिश्चेत्येतद्भहुशोऽधस्तात्मतिपादितं पद्यपि त- थाऽपि बुद्धिसौकर्थिं पुनरप्याह । सूक्ष्मेति । पृथिव्याद्यव्याकृतान्तमुत्तरोत्तरं सूक्ष्मसूक्ष्मतरमपेक्ष्येश्वरस्प तदपेक्षया सूक्ष्मतमत्वमाह । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममिति । फलिलस्याविद्यातत्कार्यात्मकदुर्गस्य गहनस्य मध्ये शेष व्याख्यातम् ॥१४॥ परस्यासाक्षिरूपेणावस्थितत्वं सनकादिभिप्रमादिदेवेश्चाधिकारिपुरुपैरप्या- स्मतया प्राप्पत्वं साधनचतुष्टयादियुतास्मदादीनां मोक्षसिद्धिं चाऽऽद । स ए- वेति । स एव प्रकृतः कालेऽतीतकल्पेषु जीवसंवितफर्मपरिपाकसमपे भुवनस्य . व. ग. घ... 'धिको । ३ स.'के सक्रियते।

·चतुर्थोऽध्यायः४] शांकरभाष्योपेता. भूतेषु गूढः । यस्मिन्युक्ता ब्रह्मर्पयो देवताश्च तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशाश्नित्ति ॥ १५॥ वृ- तात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवं सर्व- भूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १६॥ एप देवो वि- श्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः। गोप्ता तत्तत्कर्मानुगुणतपा रक्षिता । विश्वाधिपः विश्वस्प स्वामी । सर्वभूतेषु गूढो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु साक्षिमात्रतयाऽवस्थितः । पस्मिंश्चिद्धनानन्दवपुषि परे युक्ता ऐक्यं प्राप्ताः । ते के । ब्रह्मर्पपः सनकादयः । देवता ब्रह्मादयः । त- मेवेश्वरं ज्ञात्वा ब्रह्माहमस्मीत्पपरोक्षीकृत्य मृत्युपाशान्मृत्पुरविद्या तमो रूपाद- पश्च पाशाः पाश्पन्त इति पाशास्तान्मृत्युबै तम इति श्रुतेः । तत्कार्यकामक- में च्छिनत्ति नाशपति । ऐक्यरूपस्वप्रकाशामिना दहतीत्यर्थः ।। १५॥ परस्पात्यन्तातिसूक्ष्मतमत्वमानन्दातिशयवत्वं निर्दोपवत्वं जीवेष्वतिसूक्ष्म- तया स्वरूपेणारस्थानत्वं, सर्वस्यापि सत्तादिमदतया व्यापित्वं तदेकत्वज्ञाना- त्पाशहानि च दर्शयति । घृतादिति.। धृतोपरि विद्यमानं मण्डं सारस्तद्वताम: तिमीतिविपयो यथा तथा मुमुक्षगामतिसाररूपानन्दमदत्वेन निरतिशयमीति- विषपः परमात्मा सदमृतसारवदानन्दरूपेणात्यन्तसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवमित्येतद्या- ख्यातम् । सर्वभूतेषु गूढं ब्रह्मादिस्तम्बपर्येषु जन्तुपु कर्मफलभोगसावित्वेन म: त्पक्षतपा. वर्तमानपि तैस्तिरस्कृतेश्चरभावम् । उत्तरार्ध व्याख्यातम् ॥ १६ ॥ निर्भेदमुखैकतानात्मनो विश्वकृत्त्वं तद्यापित्वं संन्पासिभिराप्तव्यमोक्षरूपं चाऽऽद । एप इति । एष प्रकृतो देवो चोतनात्मको विश्वकर्मा-- महदादि विश्वं कर्म क्रियत इति कर्म मापावेशाद्विश्वरूपं कार्यमस्पेति विश्वकर्मा महा- श्वासावात्मेति महात्मा सर्वव्यापीत्यर्थः । सदा सर्वदा जनानां हृदये परमे व्यो- नि हुदाकाशे जलाधुपाधिषु सूर्यप्रतिबिम्बवनिविष्टः सम्यस्थित इत्येतत् । स एव साक्षिरूपेण हृदा हृञ् हरण इति स्मरणाद्धरतीति हृतेन हृदा नेति नेतीतिनिषेधोपदेशेन मनीषाऽयं पुरुषार्थोऽयमपुरुषार्थोऽपमात्माऽयमनात्मे- स्वेतपा विवेकबुद्धया मनसा विचारसाध्यैकत्वज्ञानेन चामिकृप्तः प्रकाशितोऽ. खण्डैकरसत्वेनाभिव्यक्त इत्येतत् ! ये जनाः साधनचतुष्टयसंपनाः संन्यासिन क. स्वाख. 'रमन्यो।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् चतुर्थोऽध्यायः४] . हृदा मनीपा मनसाऽभिकृतो. य एतद्विदुरमृ...., तास्ते भवन्ति ॥ १७॥ यदाऽतमस्तन्न दिया न रात्रि न सन्नचासशिव एव केवलः । तद- क्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पु- राणी ॥१८॥ नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परि- जग्रभत् । न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः॥१९॥ एतत्तत्त्वमस्पादिवाक्यमतिपाचैकरूपमखण्डैकरसमिति यावद्विदुर्घमाहमस्मी- त्पपरोक्षीकुटुंस्ते यथोक्तज्ञानिनोऽमृता भवन्त्यमरणधर्माणः पुनरावृत्तिरहिता भवन्तीत्यर्थः ॥१७॥ कालत्रयेऽपि मुक्तौ मलपादौ च परमात्मा कूटस्थ इति निश्चयाज्जामत्स्वप्न- पोरपि चान्त्या सद्वितीयत्वावभासः । वस्तुतस्तु सदा निर्भेद एवेत्याह । यदे.. ति । यदा यस्यामवस्थायामतमो न तमोऽस्पेत्पतमस्तत्वमादिवाक्पजन्यज्ञा- नेन दीपस्थानीयेन 'दग्धाविद्यातत्कार्यरूपतमस्कत्वात्तदा तत्काले न दिवा दिवारोपोऽपि नास्ति न रात्रिस्तदारोपोऽपि नास्तीति सर्वत्रानुपङ्गः।न सन् स- त्तारोपोऽपि । नासन्नभावारोपोऽपि । तर्हि तत्व सर्वत्र शून्यमेव जामिति बी- द्धमत्ताविशेषमाशङ्कयाह । शिव एवेति । शिव एव शुद्धस्वभावो न शून्पमिति निपातार्थः । केवलोऽविद्यौविकल्पशून्यः । तदक्षरं तदुक्तस्वरूपं न क्षरतीत्य- क्षरं नित्यं तत्तत्पदलक्ष्य सवितुरादित्यमण्डलाभिमानिनो वरेण्यं संभजनीय मना गुरूपदेशात्तत्वमादिवाक्पजा वृद्धिः । चकार एवकारार्थः । तस्माच्छुद्ध- स्वहेतोः प्रसूता नित्यविवेकादिमत्सु संन्यासिपु व्याप्ता पूर्णत्वाकारेण । पुराणी प्रमाणभारभ्य परेषापा मासानादिसिद्धा॥ १८॥ फूटस्थस्प ब्रह्मण ऊर्ध्वादिपु दिक्षु फेनाप्यपरिग्राशत्वमद्वितीपत्वात्फेना- प्यतुलितत्वं कालदिगाद्यनवच्छिन्वयशोरूपत्वं चाऽऽह । नैनमिति । एनं :- कृतमपरिच्छिन्नरूपत्वान्निरेशत्वानिरवयवत्वाचोर्ध्वादिषु दिक्षु कश्चिदपि न प्र- रिजनभत्परिग्रहीतुं न शक्नुयात् । तस्प तस्यैवेश्वरस्याखण्ड मुखानुभवत्वादेता. द्वितीयाभावात्मंतिमोपमा नास्ति ! यस्य नाम महद्यशो पस्येश्वरस्य ना. माभिधानं महहिंगाधनवच्छिन्नं सर्वत्र परिपूर्ण यशः कीर्तिः ॥ १९ ॥ १५. सच्चि । २ क. 'यादिवि १३ स. 'क्षरमुक्त।

·चतुर्भोऽध्यायः४] शांकरभाष्योपेता। नियामा न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २०॥ अजात इत्येवं कश्चिद्रीरुः प्रपद्यते। रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ २१॥ meanine मा नस्तोके तनये मा न आयुपि मा नो.गोषु मा नो अश्वेपुरीरिपः वीरान्मा नो रुद्र भामितो ईशस्येन्द्रियाद्यविषयतां प्रत्ययूपतां तदैक्यज्ञानान्मोक्षतां चाऽऽह | न सं- दृश इति । अस्य प्रकृतेश्वरस्य रूपं स्वरूपं रूपादिरहितं निर्विशेपं स्वमकाशा. खण्डमुखानुभवं संदृशे चक्षुरादिग्रहणयोग्पप्रदेशे न तिष्ठति तद्विपयो.न भव- तीत्येतत् । इन्द्रियागोचरत्वादेवैनं प्रकृतं चक्षुरित्युपलक्षणम् । सर्वेन्द्रियैरपि . कश्चन कोऽपि न पश्यति तद्विपयतया ग्रहीतुं न शक्नुयात् । पच्चक्षुपा न प- श्पति येन चहूपि पश्यतीत्यादिश्रुतेः । हृदा शुद्धबुद्धयैतव्याख्यातं मनसेति- हृदिस्थं हृदाकाशगुहास्थं प्रत्यक्तपा तत्रावस्थितं ये साधनचतुष्टयादियुक्ताः सं. न्यासिनो योग्याधिकारिण एनं प्रकृतं ब्रह्मात्मानमेवामित्वं ब्रह्माहमस्मीत्पपरों- क्षेण विदुर्जानन्ति तेऽपरोक्षीकरणमहिनाऽमृता भवन्त्यमरणधर्माणो भव- न्ति । मरणहेत्वविद्यादेस्तत्त्वज्ञानामिना दग्धत्वात्पुनर्देहान्तरं न भजन्ती. त्पर्यः॥ २०॥ इदानी तत्मसादादेवेष्टानिष्टमाप्तिपरिहाराविति मत्वा तमेव परमेश्वरं प्रार्थय ते मन्नदपेन । अजात इति । इतिशब्दो हेयर्थः । पस्मात्त्वमेवाजातो जन्मज- राशनापापिपासाधर्मवर्जितः । इतरत्सर्व विनाशि दुःखान्वितम् । तस्माजन्म जरामरणाशनायापिपासाशोकमोहान्वितासंसारागीरुर्भातः सन्कश्चिदेक एव प- रतनस्त्वामेव शरणं प्रपद्ये मादृशो वा कश्चित्मपद्यत इति प्रथमपुरुपमन्वधीयते । हेरुद्र पत्ते दक्षिणं मुखमुत्साहजननं ध्यातमालादकरम् । अथवा दक्षिणस्यां दि- शि भवं दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यं सर्वदा ॥ २१ ॥ किंच । मा न इति । मा रीरिष इति सर्वत्र संबध्यते । मा रीरिषः। रेप णं मरणं विनाशं मा कापीः । नोऽस्माकं तोके पुत्रे तनये पौत्रे न आयुपि मा नो गोधु मा नोऽश्वेषु शरीरिषु । ये चास्माकं वीरा विक्रामन्तो भृत्यास्तान्हे 1 क.ख. ग. प्रतिपद्यते । २ क. ख. तेनाप'। ३ ख. 'नापि ४ स्व. नाशि। ५ क. ख. रोषण ।

·कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपत् [पथमोऽध्यायः५ । वधीहविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥२२॥ इंति श्वेताश्वतरोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ हे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते विद्याविये निहिते यत्र गूढे । क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्या- विद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः ॥ १॥ यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्वाः। ऋीप प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानर्वि- रुद्र भामितः कोधितः सन्मावधीः । कस्मात् । यस्माद्धविष्मन्तो हविपा यु- ताः सदमित्त्वा हवामहे सदैव रक्षणार्थमाह्वयाम इत्यर्थः ॥ २२ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्पस्य श्रीशंकर- भगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषदाण्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ चतुर्थाध्यापशेषमपूर्वार्थ प्रतिपादयितुं पञ्चमोऽध्याय आरभ्यते । द्वे अक्षरे इत्यादिना । द्वे विद्याविये पस्मिनक्षरे ब्रह्मणो हिरण्यगर्भात्परे ब्रह्मपरे पर- स्मिन्चा ब्रह्मण्पनन्ते देशतः कालतो वस्तुतो वाऽपरिच्छिन्ने । पत्र यस्मिन्छे विद्याविद्ये निहिते स्थापिते गूढे अनभिव्यक्ते विधाविद्ये विविच्य दर्शयति । क्षरं त्वविद्या क्षरणहेतुः संसृतिकारणम् । अमृतं तु विद्या मोक्षहेतुः । पस्तु पुनर्विद्याविधे ईशते नियमयति स ताभ्यामन्यस्तत्साक्षित्वात् ॥१॥ कोऽसा यो पोनिमिति । यो पोनिं पोनि स्थानं स्थानं पः- थिव्यां तिष्ठनित्यादिनोक्तानि पृथिव्यादीन्यधितिष्ठति नियमयति । एकोऽद्वि- तीयः परमात्मा विश्वानि रोहितादीनि रूपाणि पोनीश्च प्रभवस्थानान्पधितिष्ठ- ति । ऋपि सर्वज्ञमित्यर्थः । कपिलं कनककपिलवणे प्रसूतं स्वेनैवोत्पादित हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वमित्पस्पैव तन्मश्रवणात् । अन्यस्प चाश्रवणात् । उत्तरत्र यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मा इति वक्ष्प- माणत्त्वात्कपिलोऽग्रज इति पुराणवचनारकपिलो हिरण्यगर्भो वा निर्दिश्यते । कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्प वै फिल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाप समुपागतः ॥ कृते युगे परं ज्ञान कपिलादिस्वरूपधृत् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वस्य जगतो हितम् ।। .स.स्तैनात्या।

·पञ्चमाऽध्यायः५।। शांकरभाष्पापता। भर्ति जायमानं च पश्येत् ॥२॥एकैकं जालं बहुधा विकुर्वनस्मिन्क्षेत्रे संहरत्येप देवः । भूयः सृष्ट्वा पतयस्तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महा- स्मा ॥ ३ ॥सर्वा दिश ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्म- काशयन्धाजते यहनडान् । एवं स देवोभगवा- म्वरेण्यो योनिस्वभावानधितिष्ठत्येकः ॥४॥ यच्च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पांच्यांश्च स- त्वं शक्रः सर्वदेवानां ग्रझा ब्रह्मविदामसि । पापुर्बलवतां देवो योगिनां त्वं कुमारकः॥ ऋपीणां च वसिष्ठस्त्वं व्यासो वेदविदामसि । सांख्याना कपिलो देवो रुद्राणामसि शंकरः॥ इति परमर्षिः प्रसिद्धः । ततस्तदानीं तु भुवनमस्मिन्मवर्तते फपिलं कवी- नाम् । स पोडशास्त्रो पुरुपश्च विष्णोविराजमानं तमसः परस्तादिति श्रूयते मु. ण्डकोपनिषदि । स एव वा कपिलः प्रसिद्धोऽग्रे सष्टिकाले यो ज्ञानर्धर्मज्ञानवै. राग्यश्चबिभर्ति बभार जायमानं च पश्येदपश्यदित्यर्थः ॥ २॥ किंच । एकैकमिति । सुरनरतीर्यगादीनां सजति जालमेकैक मत्येक बहु- धा नानाभकारं विकुर्वन्सष्टिकालेऽस्मिन्मायात्मके क्षेत्रे संहरत्येप देवः । भूपः पुनर्ये लोकानां पतयो मरीच्यादयस्तान्सष्ट्वा तथा यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सष्टवा- नीशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥ किंच सो दिश इति । सर्वा दिशः पाच्याद्या ऊर्ध्वमुपरिष्टावधश्चायस्ता- तिर्पक्पार्थदिशश्च प्रफाशपस्वात्मचैतन्पज्योतिषा प्रकाशते भाजते दीप- ते ज्योतिपा यदु अनड्वान्यदित्यर्थः । यथाऽनहानादित्यो जगच्चकावभा. सने युक्तः। एवं स देवो चोतनस्वभावो भगवानैश्वर्यादिसमन्वितो वरेण्यो वर- णीयः संभजनीयो योनिः कारणं कृत्स्रस्प जगतः स्वभावान्स्वात्मभूतान्ट- एव्पादीन्भावानपचा कारणस्वभावान्कारणभूतान्पृथिव्यादीनधितिष्ठति नियम- पति । एकोऽद्वितीयः परमात्मा ॥ ४॥ *or entert. Famil पश्च स्वभावमिति । पच्च पश्चेति लिङ्गव्यत्पपः । स्वभावं पदमेरोष्ण्य प. चति निष्पादपति विश्वस्प जगतो योनिः । पाच्यांश्च पाकयोग्यान्पृथिव्या- १. यस्त्वय ग. घ. इ. 'यस्त्वधीशः । २. योनिः त्व। ३.प्राच्याश्च ।४क. 'शा. स. १५. श्च वो विराक. "मी" क.. यश ·६४ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [पञ्चमोऽध्यायः५/ न्पिरिणामयेद्यः । सर्वमेतद्विश्वमधितिष्ठत्येको 'गुणांश्च सर्वान्विनियोजयेद्यः॥ ५॥तहेद्गुह्यो पनिषत्सु गूढं तद्वैमा वेदते ब्रह्मयोनिम् । ये पूर्वदेवा ऋषयश्च तदिदुस्ते तन्मया. अमृता, वै. बभूवुः ॥६॥ गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ताक, तस्य तस्यैव स चोपभोक्ता। स विश्वरूपत्रिगु- णस्त्रिवमाप्राणाधिपःसंचरति स्वकर्मभिः॥७॥ अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसम- वितो यः । बुद्धेर्गुणेनाऽऽत्मगुणेन चैव आराग्रkaranatandtimes दीपरिणामपेद्यः । सर्वमेतद्विश्वमधितिष्ठति निपमपत्पेकः । गुणांश्च सत्वरज- स्तमोरूपान्विनिपोजपेद्यः । एवंलक्षणः ॥५॥ किंच । तदिति । तत्मकृतमात्मस्वरूपं वेदानां गुद्योपनिपदो वेदगुद्योपनि- पदस्तासु वेदगुशोपनिषत्स गूढं संवृतं ब्रह्मा हिरण्यगर्भो वेदते जानाति ब्रह्म- पोनिं वेदममाणकमित्यर्थः । अथवा ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य योनि वेदस्य वा ये पूर्वदेवा रुद्रादय ऋपपश्च वामदेवादयस्तद्विदुस्ते तन्मयास्तदात्मभूताः सन्तोऽ- मृता अमरणधर्माणो बभूवुः । तथेदानींतनोऽपि तमेव विदित्वाऽमृतो भवतीति- वाक्यशेपः ॥ ६ ॥ एतावत्तत्पदार्थ उपवार्णतः । अथेदानी त्वंपदार्थमुपवर्णपितुमुत्तरे मन्त्राः प्रस्तूयन्ते । गुणान्वय इति । गुणैः कर्मज्ञानकृतवासनामयैरन्वयो पस्य सोऽयं गुणान्वयः । फलार्थस्य कर्मणः कर्ता कृतस्य कर्मफलस्य स एवोपभोक्ता । स विश्वरूषो नानारूप: कार्पिकारणोपचित्तत्त्वात् । त्रप सच्चादपो गुणा अस्पेत्ति त्रिगुणः । त्रयो देवयानादयो मार्गभेदा अस्पति त्रिवमी धर्माधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्येति वा माणस्य पञ्चटत्तेरधिपः संचरति । फैः । स्वकर्मभिः ॥ ७ ॥ अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गममात्रोऽष्ठपरिमितहृदयसपिरापेक्षपा। रवितुल्यरूपो पोतिस्वरूप इत्यर्थः । संकल्पाहंकारादिना समन्वित्तो युद्धेर्गुणेनाऽऽत्मगुणे- न च जरादिना ! उक्तं जरामृत्यू शरीरस्येति ! आरायमानः मतोदाममोवलो. 15. 'म विन्दते । २ ग. घ... पूर्व । ३ ख. ज्योती।

·पञ्चमोऽध्यायः५१] शांकरभाष्योपेता। मात्रो द्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ८॥ वालाग्रशतमा- गस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥९॥ नैव स्त्री न पुमानेप न चैवायं नपुंसकः । य- द्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स रक्ष्यते ॥ १० ॥ संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहै साम्बुवृष्टया चाऽऽ- त्मविवृद्धिजन्म। कर्मानुगान्यनुक्रमेण देही स्था- नेषु रूपाण्यभिसंप्रपद्यते ॥ ११॥ स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही हकण्टकारमात्रोऽपरोऽपि ज्ञानात्मनाऽऽत्मा दृष्टोऽवगतः। अपिशब्दः संभाव-. नायाम् । अपरोऽप्योपाधिको जलसूर्य इव जीवात्मा संभावित इत्यर्थः ॥८॥ पुनरपि दृष्टान्तान्तरेण दर्शयति । वालाग्रेति । वालाग्रस्य शतकृत्वो भेद- मापादितस्य पो भागस्तस्यापि शतधा कल्पितस्य भागो जीवः स विज्ञेयः। लिङ्गस्यातिसूक्ष्मत्वात् । तत्परिमाणेनापं व्यपदिश्यते । स च जीवस्वरूपेणा. नन्याय कल्पते स्वतः ॥ ९ ॥ अम्) किंच । नैव स्त्रीति । स्वतोऽद्वितीयापरोक्षत्रमात्मस्वभावत्वान्नैव स्त्री न पु- मानेष नैव चायं नपुंसकः | पद्यत्स्त्रीशरीरं पुरुषशरीरं नपुंसकशरीरं वाऽऽदत्ते तेन तेन स च विज्ञानात्मा रक्ष्यते संरक्ष्यते तत्तद्धमानाऽऽत्मन्यध्यस्याभिम. न्यते स्थूलोऽहं कृशोऽहं पुमानहं ख्यहं नपुंसकोऽहमिति ॥१०॥ केन त सौ शरीराण्यादत्त इत्याह । संकल्पनेति । प्रथमं संकल्पनम् । त- तः स्पर्शनं त्वगिन्द्रियव्यापारः । ततो दृष्टिविधानम् । ततो मोहः । तैः संक- ल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैः शुभाशुभानि फर्माणि निष्पद्यन्ते । ततः कमीनुगानि कर्मानुसारीणि त्रीपुंनपुंसकलक्षणान्यनुक्रमेण परिपाकापेक्षया देही मर्त्यः स्था- नेपु देवतिपमनुष्यादिष्वामिसंप्रमद्यते । तत्र दृष्टान्तमाह । ग्रासाम्बुनोरन्नपा- नयोरनिपतपोष्टिरासेचनं निदानमात्मनः शरीरस्प वृद्धिर्जायते यथा तद्वदि- त्पर्थः ।। ११॥ स्थूलानीति 1 तानि च स्थूलान्पश्मादीनि सूक्ष्माणि तेजसधातुपभूतीनि ग. ह. पाला। २ ग. घ.४. युज्यते । ३ ग. घ... "दिहोमर्मा। ४ क. 'ववस्वाभ ९ ·कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् ।पञ्चमाऽध्याय: ५। स्वगुणैर्वृणोति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां सं- योगहेतुरपरोऽपि दृष्टः ॥ १२॥ अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टार- मनेकरूपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा दे वं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३॥ भावग्राह्यमनीव्याख्यं भावाभावकर शिवम् । कैलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥१४॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषदि पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ बहूनि देवादिशरीराणि देही विज्ञानात्मा स्वगुणैर्विहितमतिषिद्धविषयानुभवसं- स्कारणोत्पावृणोति । ततस्तत्तक्रियागुणरात्मगुणेश्च स देह्यपरोऽपि देहा. न्तरसंयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ १२॥ स एवमविधाकामकर्मफलरागादिगुरुभाराकान्तोऽलाबुरिव सान्द्रजलनिमः मो निश्चयेन देहाहंभावमापन्नः प्रेततिर्यडमनुष्यादियोनिष्वाजीवं जीवभावमापन फचित्पुण्यवशादीश्वरार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमलोऽनित्यादिदर्शनेनोप- नेहामुत्रार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंपन्नस्तमात्मानं ज्ञात्वा मुच्यत इ- स्याह । अनाधनन्तमिति । अनाद्यनन्तमाद्यन्तरहितं फलिलस्य मध्ये गहनेग- भीरसंसारस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमुत्पादयितारमनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्ठि- वारं स्वात्मना संव्याप्यावस्थितं ज्ञात्वा देवं ज्योतीरूपं परमात्मानं मुच्यते सर्व पाशेरविद्याकामकर्मभिः ॥ १३ ॥ केन पुनरसो गृह्यत इत्याह । भावग्राह्यमिति । भावन विशुद्धान्तःकरणेन खत इति भावप्राधम् । मनाडाख्यं नीडं शरीरमशरीराख्पम् । मावामावकरं शिवं शुद्धमविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तमित्यर्थः । फलानां पोडशानां प्राणादिनामा- न्तानां स प्राणमसजतेत्पादिनाऽऽधर्वणोक्तानां सर्गकरं देवं ये विदुरहमस्मीति ते जहुः परित्यजेयुस्तनुं शरीरम् ॥ १४ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्पस्प परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशं- करभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्गाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ स. 'नाम्भीर'। २ स.स. सदीनामा ।

·षष्ठोऽध्यायः६] शांकरभाष्योपेता। स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथाऽन्ये प- रिमुह्यमानाः । देवस्यैष महिमा तु लोके ये- नेदं नाम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥१॥ : येनाऽऽकृतं नित्यमिदं हि सर्व ज्ञः कालकारो गुणी सर्वविद्यः । तेनेशितं कर्म विवर्तते हैं - व्याप्यतेजोनिलखानि चिन्यम् ॥२॥ तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस्तत्त्वस्य तत्त्वे- न समेत्य योगम् । एकेन दाभ्यां त्रिभिरष्टभि- वी कालेन चैवाऽऽत्मगुणैश्च सूक्ष्मः ॥ ३ ॥ नन्वन्ये कालादयः कारणमिति मन्यन्ते तत्कथं पुनरीश्वरस्य कलासर्ग- फरत्वमित्याशङ्कयाह । स्वभावमिति । स्वभावमेके कवयो मेधाविनो वदन्ति । फालं तथाऽन्ये । कालस्वभावयोहणं प्रथमाध्याये निर्दिष्टानामन्येपामप्युपल- क्षणार्थम् । परिमु माना अविवेकिनो विषयात्मानो न सम्यग्जानन्ति । तु- शब्दोऽवधारणे । देवस्पैप महिमा माहात्म्यम् । येनेदं भ्राम्पते परिवर्तते ब- मचक्रम् ॥१॥ महिमानं प्रपञ्चपति । पेनेति । पेनेश्वरेणाऽऽवृतं व्याप्तमिदं जगन्नित्यं नि- पमेन । शः कालकारः कालस्यापि कर्ता । गुण्यपहतपाप्मादिभान् । सर्व वेत्ती- ति सर्व विद्यः । तेनेश्वरेणेशितं मेरितं कर्म क्रियत इति कर्म सजीव फणी। इशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः । प्रसिद्धं यदेतदीश्वरप्रेरितं कर्म जगदात्मना विवर्तत इति पत्पुनस्तत्कर्म पृथव्याप्यतेजोनिलखानि पृथिव्यादिभूतपञ्चकम् ॥२॥ यत्मथैमाध्याये चिन्त्यमित्युक्तम् । एतदेव प्रपञ्चयति । तदिति । तत्क- में पृथिव्यादि सृष्ट्वा विनिवर्त्य प्रत्यवेक्षणं कृत्वा भूपः पुनस्तस्याऽऽत्मनस्त- त्वेन भूभ्यादिना योगं समेत्य संगमय्य । णिलोपो द्रष्टव्यः । कतिविधैः प्रका- राएकेन पिया द्वापां निभिरष्टभिर्वा प्रकृतिभूतस्तत्वैः । सदुलम् । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीघं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। इति । कालेन चैवाऽऽस्मगुणैश्वान्तःकरणगुणैः कामादिभिः सूक्ष्मः ॥ ३॥ क.न.प. द. काली गु। २ ग, पृथ्व्यहेजो। ३स. 'स्य कालसा४स. कालः का " ५९. 'थमेऽध्या" ·६८ कृष्णयजुर्वेदीय वेताश्वतरोपनिपत [पठोऽध्यायः ६॥ आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश्च सर्वा- विनियोजयेद्यः। तेषामभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः ॥४॥ आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस्त्रिकालादक- लोऽपि दृष्टः । तं विश्वरूपं भवभूतमीब्यं देवं kr Mareranant प्रारमन इदानी कर्मणां मुख्पं विनिपोगं दर्शयति । आरभ्येति । आरभ्य कृत्वा क- मांणि गुणैः सत्त्वादिभिरवितानि भावांश्चात्यन्तविशेषान्विनियोजपेदीश्वरे स- मपंपेद्यः।तेपामीश्वरे समर्पितत्वादात्मसंबन्धाभावस्तदभावे पूर्वकृतकर्मणां नाशः। उक्तं च ॥ यत्करोपि यदनासि यजुहोपि ददासि पत् । पत्तपस्पसि कौन्तेय तत्कुरुप्प मदर्पणम् ।। शुभाशुभफलेरेवं मोक्षपसे फर्मबन्धनः। ब्रमण्याधाप कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ॥ लिप्पते न स पापेन पनपत्रमिवाम्भसा । फापेन मनसा बुद्धया फेवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ इति । कर्मक्षपे विशुद्धसत्त्वो याति तचतोऽपिस्तत्त्वेभ्यः मतिभूतेभ्योs- न्पोऽविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तश्चित्सदानन्दाद्वितीपप्रमात्मत्वेनावगच्छन्नित्पर्षः । सन्पदिति पाठे तत्वेभ्यो पदम्पदा तथातीति ॥ ४॥ उत्तास्पार्थस्य द्रहिम्न उत्तरे मन्नाः मस्तूयन्ते फयं नाम विपपान्धाः कथं नाम प्राय जानीपुरित्पत आह । आतिरिति । आदिः कारणं सर्वस्य शरी- संपोलिमिसालानिमाला हेतुः । उक्तं च । एप एव सा गर्म कारपति। एप एवासाधु फर्म फारपति चेति ! परनिकालादतीतानागतवर्तमानात् । उक्तं च । परमादारसंवत्सरोऽहोमिः परिवर्तते । तया ज्योतिषां ज्योतिरापुहरे- पासतेऽमृतमिति । फरमान् । यस्मादकलोऽसौ न विद्यन्ते फलाः प्राणादिना- मान्ता अस्पेल्पफः । पालाादि फालत्रपरिच्छिन्नमुत्पचते विनश्पति च। अपं पुनरफनो निम्मपनः । तस्मान फास्त्रपरिच्छिनः समुपपते दिन- 1.मुबी 4. स. Ara.Hision.योग।

·षष्ठोऽध्यायः६।] शांकरभाष्योपेता। स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम् ॥५॥स वृक्षकालाक तिभिः परोऽन्यो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वाऽऽत्मस्थममृतं विश्वधाम ॥६॥ तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमंच दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीयम् ॥७॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समचा- भ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥८॥ श्पति च । तं विश्वानि रूपाण्यस्येति विश्वरूपम् | भवत्यस्मादिति भवः । भू. तमवितथस्वरूपम् । ईड्यं देवं स्वचित्तस्थमुपास्पायमहमस्मीति समाधान कृत्वा पूर्ववाक्यार्थज्ञानोदयात् ॥५॥ पुनरपि तमेव दर्शयति । स वृक्षेति । स वृक्षाकारेभ्यः कालाकारेभ्यः परो वृक्षकालाकृतिभिः परः । वृक्षः संसारवृक्षः । उक्तंच । ऊर्ध्वमूलो झवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातन इति । अन्यः अपञ्चासंस्पृष्ट इत्यर्थः । यस्मादीश्वरात्मपञ्चः परिवर्तते । धर्मावह पापनुदं भगस्पैश्वर्यादेरीशं स्वामिनं ज्ञात्वाऽऽत्मस्थमात्मनि बुद्धौ स्थितममृतममरणधर्माणं विश्वधाम वि. श्वस्याधारभूतं याति स तत्त्वतोऽन्य इति सर्वत्र संबध्यते ॥ ६॥ इदानी विद्वदनुभवं दर्शयन्नुक्तमर्थ दृढीकरोति । तमीश्वराणामिति । तमी- श्वराणां वैवस्वतपमादीनां परमं महेश्वरं तं देवतानामिन्द्रादीनां परमं च दैवतं पति पतीनां प्रजापतीनां परमं परस्तात्परतोऽक्षरात् । विदाम देवं चोतना- त्मकं भुवनानामीशं भुवनेशम् । ईड्यं स्तुत्यम् ॥ ७ ॥ कथं महेश्वरत्वमित्याह । न तस्येति न तस्य कार्य शरीरं करणं चक्षुरादि विद्यते । न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते श्रूयते वा । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव भूयते । सा च स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ज्ञानक्रिया बलक्रिया च ज्ञान- क्रिया सर्व विपयज्ञानप्रवृत्तिः बलक्रिया स्वसंनिधिमात्रेण सर्व वशीकृत्य नियम- नम् ॥८॥ क. समृष्ट। २ फ. 'स्वतादी। ३ क. 'तनसभावं ।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् . [षष्ठोऽध्यायः । न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपा- धिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः॥९॥ यस्तन्तुनाम इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभाव- तो देव एकः खमाणोत् । स नो दधामा- प्ययम् ॥१०॥एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्व- व्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्व- भूताधिवासःसाक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥११॥ एको वशी निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीजं बहु- यस्मादेवं तस्मान्न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके । अत एव न तस्पेशिता नियन्ता । नैव च तस्य लिङ्गे चिह्न धूमस्थानीयं पेनानुमीयते । स कारणं. सर्वस्य कारणम् । करणाधिपाधिपः परमेश्वरः। यस्मादेवं तस्मान तस्य कधि- जनिता जनपिता न चाधिपः ॥९॥ इदानी मनहभिमेतमर्थ मार्थयते । पस्तन्तुनाभ इति । यथोर्णनाभिरात्म- प्रभवस्वन्तुभिरात्मानमेव समावृणोत्तथा प्रधानजैरव्यक्तमभवैर्नामरूपकर्मभिस्त- न्तुस्थानीयैः स्वमात्मानमावृणोदावृणोति संछादितवान्स नो महं ब्रह्मण्य- प्पयं ब्रह्माप्पयमेकीभावं दधाददात्वित्पर्थः ॥ १०॥ पुनरपि तमेव करतलन्यस्तामलकवरसाक्षादर्शयंस्तद्विज्ञानादेव परमपुरु- पार्थमाप्तिर्नान्येनेति दर्शयति मन्त्रद्वपेन । एको देव इति । एकोऽद्वितीयो दे- वो द्योतनस्वभावः सर्वभूतेषु गढः सर्वप्राणिपु संवृतः । सर्वपापी सर्वभूतान्तरा- स्मा स्वरूपभूत इत्यर्थः । कर्माध्यक्षः सर्वप्राणिकृतविचित्रकर्माधिष्ठाता । सर्वभू- ताधिवासः सर्वमाणिपु वसतीत्यर्थः सर्वेषां भूतानां साक्षी सर्वद्रष्टा । साक्षाद्र- धरि संज्ञायामिति स्मरणात् । चेता चेतयिता । केवलो निरुपाधिकः । निर्ग- णः सत्त्वादिगुणरहितः॥११॥ एको वशीति । एको वशी स्वतन्त्रो निष्क्रियाणां बहूनां लीवानाम् । सर, वो हि क्रिया नाऽऽत्मनि समवेताः किंतु देहेन्द्रियेषु । आत्मा तु निष्क्रियो क. पस्तूर्णना। २ ग. घ... समारणोति । ग. . रु. पातु मझा। ४ ग. प. य. व्ययः। ५ स.क. स. 'ततं स । ७ क. यस्तूर्गना ।

·पष्ठोऽध्यायः । 'शांकरभाष्योपैता। धा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धी- रास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तत्कारणं सांख्ययो- गाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्यु- तो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभा- र्गुणः सत्त्वादिगुणरहितः कूटस्थः सन्ननात्मधर्मानात्मन्पध्यस्यामिमन्यते फर्ता भोक्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलो मनुष्योऽमुष्य पुत्रोऽस्य नप्तेति ।उक्तंच॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमूढात्मा कर्ताऽमिति मन्यते ॥ तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ।। प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मम् । इति ॥ एकं बीजं बीजस्थानीयं भूतसूक्ष्मं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं 'बुद्धी स्थितं पेऽनुपश्यन्ति साक्षाजानन्ति धीरा बुद्धिमन्तस्तेषामात्मविदां "मुखं शाश्वतं नेतरेपामनात्मविदाम् ॥ १२ ॥ किंच । नित्प इति । नित्यो नित्यानां जीवानां मध्ये तन्नित्यत्वेन तेपाम- पि नित्यत्वमित्यभिप्रायः । अथवा पृथिव्यादीनां मध्ये । तथा चेतनश्चेतनानां प्रमातूणां मध्ये । एको बहूनां जीवानां यो विदधाति मयच्छति कामान्कामनि- मित्तान्भोगान् । सर्वस्य सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं ज्योतिर्मयं मुच्यते स. पाशैरविवादिभिः ॥ १३ ॥ कथं चेतनश्चेतनानामित्युच्यते । न तोति । तत्र तस्मिन्परमात्मनि सर्वावमा सकोऽपि सूर्यो न भाति ब्रह्म न मकाशयतीत्यर्थः । स हि तस्यैव भासा सर्वा- त्मनी रूपजातं प्रकाशयति । नतु तस्य स्वतःप्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न च- न्द्रतारकम् | नेमा विद्युतो भान्ति । कुतोऽयमनिरस्मद्गोचरः । किंबहुना य. दिदं जगद्गाति तमेव स्वतो भारूपत्वाद्गान्तं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा- लोहादि वहि दहन्तमनुदहति न स्वतः । तस्यैव भासा दीया सर्वमिदं सू.

·७२ कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [पष्ठोऽध्यायः६) ति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १४ ॥ एको ह५सो भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्निः स- लिले संनिविष्ठः । तमेव विदित्वाऽति मृत्युमे- ति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥१५॥ स विश्वकृविश्वविदात्मयोनिः कालकारो गुणी सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः स सार- मोक्षस्थितिवन्धहेतुः ॥१६॥ स तन्मयो एमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवन- योदि भाति । उक्तं च । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः। न तद्भासयते सूर्यो न श- शाहो न पावक इति ॥१४॥ ज्ञात्वा देवं मुच्यत इत्युक्तम् । कस्मात्पुनस्तमेव विदित्वा मुच्यते नान्येने- त्यत्राऽऽह । एक इति । एकः परमात्मा हन्त्यविधादिवन्धकारणमिति हंसो भुवनस्पास्प त्रैलोक्पस्प मध्ये नान्यः कश्चित् । कस्मात् । पस्मात्स एकामिः। अभिरिवामिरविद्यातत्कार्यस्य दाइकखात् । उक्तं च । व्योमातीतोऽमिरीश्वर इति । सलिले देहात्मना परिणते। उक्तं च इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष वचसो भवन्तीति । संनिविष्ट सम्यगात्मत्वेन निविष्टः । अथवा सलिले सलिल इव स्वच्छे पज्ञदानादिना विमलीकृतेऽन्तःकरणे सनिविष्टो वेदान्तवाक्पार्थ- सम्परज्ञानफलफारूढोऽविद्यातत्कार्यस्य दाहक इत्यर्थः । तस्मात्तमेव विदि- स्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽपनाप ॥ १५॥ परमपदमाप्तये पुनरपि तमेव विशेषतो दर्शपति । स विश्वदिति । स वि. श्वद्विश्वस्य कर्ता । विश्वं वेतीति विश्ववित् । आत्मा चासौ योनिश्चेत्यात्मयो निः। जानातीति ज्ञः सर्वस्याऽऽत्मा सर्वस्य च योनिः । सर्वज्ञश्चतैन्यज्यो. विरित्यर्थः । कालकारः कालस्य कर्ता गुण्यपहतपाप्मादिमान्विश्वविदित्य- स्प मपञ्चः। प्रधानमव्यक्तम् । क्षेत्रज्ञो विज्ञानात्मा । तयोः पतिः पालपिता। गुणानां सत्त्वरजस्तमसामीशः। संसारमोक्षस्थितिबन्धानां हेतुः कारणम् ॥१६॥ किंच । स तन्मय इति । स तन्मयो विश्वात्मा । अथवा तन्मयो स्पोतिर्म- प इति । तस्प भासा सर्वमिदं विभातीत्येतदपेक्षयोच्यते । अमृतोऽमरणधर्मा- १ग, प. ६ कालो गु॥ २ क. 'तन्यं ज्यो।

·७३ 4 Tv... Cat पष्टोऽध्यायः६] शांकरभाष्योपेता। स्यास्य गोप्ता। य ईशे अस्य जगतो नित्यमे- व नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहि- णोति तस्मै । त५ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मु, मुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ निष्कलं निष्क्रिय ५शान्तं निवरयं निरञ्जनम् ।। अमृतस्य पर सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ॥ १९ ईशे स्वामिनि सम्पस्थितिर्यस्पासावीशसंस्थः । जानातीति ज्ञः । सर्वत्र ग च्छतीति सर्वगः । भुवनस्यास्य गोप्ता पालयिता । य ईश ईष्टेऽस्य जगत नित्यमेव नियमेन नान्यो हेतुः समर्थो विद्यत ईशनाय जगदीशनाय ॥ १७॥ पस्मात्स एव संसारमोक्षास्थितिवन्धहेतुस्तस्मात्तमेव मुमुक्षुः सर्वात्मना श रणं प्रपद्येत गच्छेदिति प्रतिपादयितुमाह । यो ब्रह्माणमिति । यो प्रमाणं हि. रण्यगर्भ विदधाति सृष्टवान्पूर्व सर्गादौ । यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै । तं द ह शब्दोऽवधारणे । तमेव परमात्मानम् । उक्तं च । तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नानुष्यापाबहूउदान्याचो विग्लापनं हि तत् ।। तमेवैकं जानथाऽऽत्मानमितिच । देवं ज्योतिर्मयम् । आत्मनि पा बुद्धि- स्तस्पाः प्रसादकरम् । मसने हि परमेश्वरे बुद्धिपि तद्विपया ममा निमपश्चा- कारब्रह्मात्मनाऽवतिष्ठते वर्तते । आत्मबुद्धिप्रकाशमित्पन्पेऽधीयते । आत्मबु- दि प्रकाशपतीत्यात्मबुद्धिप्रकाशम् । अथवाऽऽत्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः सेव प्रका- शोऽस्येत्यात्मबुद्धिमाशं मुमुक्षु वैशब्दोऽवधारणे मुमुक्षुरेव सन्न फलान्त. रमिच्छशरणमहं प्रपद्ये ॥ १८॥ एवं तावत्यष्टयादिना पल्लैश्यं स्वरूपं दर्शितम् । अथेदानी तत्स्वरूपेण पर्श. पोत । निष्कलामति । कला अपपवा निगता पस्मात्तं निप्पालं निरवपीम. त्यर्थः । निदिनयं स्वमहिमपतिछितं कूटस्थमित्यर्थः । शान्तमुपसंहृतसर्व विका- रम् । निरवद्यमगर्दगीपम् । निरञ्जनं निर्लेपम् । अमृतस्यामृतत्वस्य मोलस्प माप्तये सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधैरुत्तारणोपापत्वात्तम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनानलमिर देदीप्यमान झन्झटापमानम् ॥ १९ ॥ स. प. म. रा.' पार । ४ स. न पचहा।

·७४ कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपत् [पष्ठोऽध्यायः६॥ यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। त- दा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २०॥ तपःप्रभावादेवप्रसादाच्च ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ किमिति तमेव विदित्वा मुच्यते नान्येनेति तत्राऽऽह । यदेति । यदा य- द्वधर्म संकोचयिष्यति तद्वदाकाशममूर्त व्यापिनं यदि वेष्टयिष्यन्ति संवेष्टपिण्य- न्ति मानवास्तदा देवं ज्योतिर्मयमनुदितानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितमशनाया- घसंस्टष्टं परमात्मानमविज्ञाय दुःखस्याऽऽध्यात्मिकस्याऽऽधिभौतिकस्पाss. धिदैविकस्पान्तो विनाशो भविष्यति । आत्माज्ञाननिमित्तत्वात्संसारस्य । पाव- परमात्मानमात्मलेन न जानाति तावत्तापत्रपाभिभूतो मकरादिभिरिव रागादि. दिभिरितस्ततः कृष्यमाणः प्रेततिर्पडमनुष्यादियोनिप्वज एवं जीवभावभाप- नो मोमुह्यमानः संसरति । पदा पुनरपूर्वमनपर नेति नेतीत्यादिलक्षणमशना- याद्यसंस्पृष्टमनुदितानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितं पूर्णानन्दं परमात्मानमात्मत्वे- न साक्षाज्जानाति तदा निरस्ताज्ञानतत्कार्यः पूर्णानन्दो भवतीत्यर्थः । उक्तं च । अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः । ज्ञानेन तु तदनानं येपां नाशितमात्मनः॥ तेपामादित्पवज्ज्ञानं प्रकाशपति तत्परम् । तहद्धपस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः ॥ गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननितकल्मपाः ॥ २० ॥ संमदायपरंपरया ब्रह्मविद्याया मोक्षपदत्वं प्रदर्शयितुं संप्रदायं विद्याधिकारि- णं च दर्शयति । तपः प्रभावादिति । तपसः कच्चान्द्रायणादिलक्षणस्प। तर तपःशब्दस्प रूढित्वात् । नित्यादीनां विधिवदनुष्ठितानां कर्मणामुपलक्षणमि- दम् । मनसाधेन्द्रियाणां च ऐकायं परमं तप इति स्मरणात् । तस्प च सर्व- स्प तपसस्तस्मिश्वेताश्चतरे नियमेन सत्वाचत्मभावात्तत्सामदेिवमसादाच कैवल्पमुदिप ताधिकारसिद्धये बहुजन्मसु सम्पगाराधितपरमेश्वरस्प प्रसादा. घ ब्रह्मापरिनिछन्नं महत्तत्त्वम् । ६ इति प्रसिद्धिद्योतनार्थः । श्वेता चतरो नाम प्रापिविद्वान्पोन प्रम परंपराभाप्तगुरुमुखाच्दुत्वा मनननिदिध्यासनादरनरन्त- पंसत्कारादिभियनादमस्मीत्पपरोक्षीकताखण्डसाक्षात्कारवान् । अथ स्वानुभ- बदायानन्तरमत्याश्रमिम्पः । अतिः पूजापामिति स्मरणात्पन्तं पज्पतमाथ- ग.प. र. 'रामि २ रा. 'सस ३ . FIR माफ. 'Arti ·, ७५ पष्टोऽध्यायः । शांकरभाष्योपेता। विद्वान् । अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच- सम्यगृपिसंघजुष्टम् ॥२१॥ वेदान्ते परमं गुह्य पुराकल्पे प्रचोदितम् । ना- मिभ्यः साधनचतुष्टयसंपत्तिमहिम्ना स्वेषु देहादिष्वपि जीवनभोगादिष्वनास्थाव- इयः । अत एव वैराग्यपुष्कलवद्यः । तदुक्तम् । वैराग्यं पुष्कलं न स्पान्निष्फलं ब्रह्मदर्शनम् । तस्माद्रक्षेत विरतिं बुधो यत्नेन सर्वदेति । स्मृत्यन्तरे च । यदा मनसि वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु । तदेव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ।। इति । परमहंससंन्यासिस्त एवात्याश्रमिणः । तथा च श्रूयते । न्यास इति ब्रह्म । ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा । तानि वा एतान्यवराणि तपारसि । न्या- स एवात्परेचयदिति । चतुर्विधा भिक्षवश्च बहूदककुटीचको हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ॥ इति स्मरणाच । तेभ्योऽत्याश्रमिभ्यः परमं प्रकृतं ब्रह्म तदेव परममुस्कृष्ट- तमं निरस्तसमस्ताविद्यातत्कार्यनिरतिशयमुखैकरसं पवित्र शुद्ध प्रकृतिमाकृता. दिमलविनिर्मुक्तम् । ऋपिसंघजुष्टं वामदेवसनकादीनां संधैः समूहैजुष्टं सेवितमा- त्मत्वेन सम्पपरिभावितं प्रियतमानन्दत्वेनाऽऽश्रितम् । आत्मनस्तु कामाय सर्व मियं भवतीति श्रुतेः । सम्पगात्मतपाऽपरोक्षीकृतं पथा भवति तथा । स- म्पगिति फाकाक्षिन्यापेनोभयत्रानुपङ्गः कर्तव्यः । मोवाचोक्तवान् ॥ २१ ॥ पधोक्तशिष्यपरीक्षणपूर्वकं विद्या वक्तव्या तद्विहाय तदुक्ती दोपं विद्याया वैदिकत्वं गुप्तत्वं संप्रदायपरंपरया मतिपादितत्वं चाऽऽह । वेदान्त इति । वेदान्त इति जात्यैकवचनम् । सकलासूपनिपत्स्विति पावत् । परमं परमपुरुषार्यस्वरूपं गुचं गोप्यानामपि गोप्यतमं पुराकल्पे प्रचोदितं पूर्वकल्पे चोदितमुपदिष्टमिति संपदापप्रदर्शनं कृतमित्येतत् । प्रशान्ताय पुत्राय प्रर्पण शान्तं सकलरागा. दिमलरहितं चित्रं यस्प तस्मै पुत्राप तादृशशिष्याप वो दातव्यं वक्तव्यमिति पावत् । तद्विपरीतायापुत्रापाशिष्पाप वा नेहादिना ब्रह्मविद्या न वक्तव्या। * नारायणदीपिशायर्या स्तन्याश्रमिभ्यति पाठः। ग.प.स. वस्ती २८. प्रा । ३.हि स.जाये।५३.।

·. कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपच्छाइरभाष्योपेता।[पष्ठोऽध्यायः । प्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥२२॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । त- स्यैते कथिता यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनःप्र- काशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥ ॐ पूर्णमदः। भद्रं कर्णेभिः सहनाववत्विति शान्तिः इति श्वेताश्वतरोपनिषदि षष्ठोऽध्यायः ॥६॥ अन्यथा प्रत्यवायात्तिरिति पुनःशब्दार्थः । अत एव ब्रह्मविद्याविवक्षुणा गुरुणा चिरकालं परीक्ष्य शिष्यगुणाज्ञात्वा ब्रह्मविद्या वक्तव्येति भावः । तथा च श्रुतिः । भूयैस्तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धपा संवत्सरं परीक्षेतेति । श्रुत्यन्तरे च । शतवर्ष प्रजापतौ मघवान्ब्रह्मचर्यमुवासेति च । एतच बहुधा मपश्चितमुपदे- शसहस्रिकापामित्पत्र संकोचः कृतः ।। २२ ।। अत्रापि देवतागुरुभक्तिमत्तामेव गुरुणा प्रकाशिता विद्याऽनुभवाप भवतीति प्रदर्शयति । यस्येति । यस्य पुरुपस्याधिकारिणो देव इयता प्रबन्धेन दर्शि- ताखण्डकरसे सच्चिदानन्दपरज्योतिस्वरूपिणि परमेश्वरे परोत्कृष्टा निरुपच- रिता भक्तिः । एतदुपलक्षणम् । अचाञ्चल्यं श्रद्धा चोभे यथा तथा ब्रह्मविद्यो- पदेष्टरि गुरावपि तदुभयं यस्प वर्तते तस्य तपशिरसो जलराश्यन्वेषणं विहाय पथा साधनान्तरं नास्ति । यथा च बुभुक्षितस्य भोजनादन्यत्र साधनान्तरं न । . एवं गुरुकृपां विहाय ब्रह्मविद्या दुर्लभेति त्वरान्वितस्प मुख्याधिकारिणो महा- स्मन उत्तमस्यैते कथिता अस्यां श्वेताश्वतरोपनिपदि श्वेताश्वतरेण महात्मना कविनोपदिष्टाः प्रकाशन्ते स्वानुभवाय भवन्ति । द्विवचनं मुख्यशिष्यतत्साध- नादिदुर्लभमदर्शनार्थमध्यायपरिसमात्यर्थमादरार्थं च ।। २३ ।। इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्पस्प परमहंसपरिव्राजकाचार्गस्य श्री- शंकरभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिपनाप्पे पठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ समाप्तं श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यम् ।। . ग. प्राय माति २ स. गह. वै।३ ग. ह. 'मन इति ॥ २३ ॥ ४ क. पतेरित ५क. य एन तप। ६ स. सवत्स्यति ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका शंकरानन्दकृता । श्वेताश्चतरमन्त्राणां ब्रह्मार्थोपनिपद्रािम् ।। पुण्यकृत्पुण्यतीर्थानामर्थमाविष्करोम्यहम् ॥ १ ॥ घमात्मैक्पार्थस्पातिगहनता दर्शयितुं प्रथमतो ब्रह्मविदां विचारमवतारय- ति । ब्रह्मवादिनी वेदार्थज्ञानवन्तो वदन्ति वक्ष्यमाणं विचारं वाचनिकं कुर्व- न्ति । तद्विचारमाह । किं विचारे कारणं जगदुपादानं यद्यपि यतो वा इ. स्पादिवेदवाक्पेन जगदुपादानं प्रोक्तं तथाऽप्यसङ्गोदासीनस्य ब्रह्मणो बिना मायां तदनुपपन्नमवेत्युपपन्नो विचारः । अतो ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं कारणं किमित्यन्वयः । किं कारणमित्येतद्याकरोति । कुतः स्म कुत एव निमित्ता. त्मसिद्धादस्माभिरनिश्चिताजाता उत्पन्नाः । जापमानं सहेतुकं घटादिवदित्य- र्थः । ननु पेन जीवनं भवतां तदेव कारणमित्यत आह । जीराम केनानिश्चि- तेन हेतुना । जीवनकारपामप्यनिश्चितमिस्पर्थः । ननु यत्र भवन्तः स्थितास्त- देव कारणमित्यत आह । क च कुत्र वा संप्रतिष्ठाः सम्यक्प्रतिष्ठिताः । इदमे- वाऽऽधार इति न निश्चितमित्यर्थः । ननु यदधिष्ठिता भवन्तो ग्रहाविष्टा इवं परतत्राः मुखदुःखयोः प्रवर्तन्ते तदेव कारणमित्यत आह । अधिष्ठिता निय- म्यमानाः केनानिथितेन हेतुना मुखेतरेषु मुखदुःखेषु वामहे संसारपात्रापा प्रवृत्ति कुर्महे । ब्रह्मविदो वेदार्थज्ञानवन्तः । व्यवस्था संसारयात्राम् । नियंते- म्यो निमित्तेभ्यो नियतनैमित्तिकमाप्तिरूपाम् । केनाधिष्ठिता व्यवस्था प्रा- प्प सुखेतरेषु वर्तामह इत्पन्वयः । व्यवस्था प्राप्नुम इति शेपो वा ॥ १ ॥ ननु ब्रह्मशब्दस्य निरतिशयाब्रह्मणो देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यादन्यः को वाऽर्थः संभावित इत्यत आह । कालो निमेषादिपरान्तिमत्पपोत्पादको भूतो वर्तमान आगामीति व्यवहिपमाणो जनः । स्वभावः स्वस्य तत्तत्पदार्थ- स्प भावोऽसाधारणकार्यकारित्वं यथाऽनेहादिकारित्वमपां निम्नदेशगमना- दि । नियतिः सर्वपदार्थेष्वनुगताऽऽकारवनियमनशक्तिः । यथर्तुष्वेव योषितां गर्भधारणमिन्दूदये समुद्रवृद्धिरित्यादि । यहच्छा काकतालीयन्यायेन संवाद- कारिणी काचन शक्तिः। पथर्तुमतीनां योषितां कासांचित्कस्मिंश्चिहतो गर्भ- क.स. 'यमेथ्यो।

·श्वेत्ताश्वतरोपनिपदीपिका [प्रथमोऽध्यायः॥ धारणमित्यादि । भूतानि पञ्च चत्वारि वा मिलितानि तैलवर्पमिसंयोगेनेव मदीपः कमुकनागवल्लीपप्रचूणीनां जीवतो मुखबिलेन संयोगेनेव भृशं रक्ति- मा मदश्च । एवं भूतानां संयोगस्तानि वा संयुक्तानि । योनिः कारणम् । पुरु- पोऽसङ्गोदासीनश्चिदानन्दात्मा। अत्र पट्पक्षाः पूर्वपूर्वस्य दौर्बल्पात्मादुर्भवन्ति । योनिशब्दश्च पट्स्वपि संवध्यते । प्रथमः पक्षोऽण्वादीनां वादिमसिद्धानां का. रणानां निवारणार्थः। तथा झण्वादीनां कारणानां न कालमन्तरेण कारणत्वम् । तत्तः कल्पनागौरवादिभ्योऽण्वादिपक्षान्तराणि परित्यज्य कालस्यैव कारण- ताऽङ्गीकरणीया । कालोऽपि न वस्तुस्वभावमन्तरेण नाकारणमिति पूर्ववत्स्व- भावः कारणमिति द्वितीयः पक्षः । स्वभावोऽपि नियति विना कारणम् । ततोs- न्वयव्यरेकाभ्यां नियतिरेव कारणमिति तृतीयः पक्षः । नियतेरप्यनैकान्ति- फत्वायदृच्छेति चतुर्थः पक्षः । यादृच्छिकत्वेऽपि भूतानि विनोत्पादस्यादर्शना- दूतानीति पञ्चमः पक्षः । भूतैरपि जायमानस्य चेतनमन्तरेणोत्पादस्पादर्शना- चेतनः पुरुप एव कारणमिति षष्ठः पक्षः। प्रश्नगतकारणशब्दस्यानुवर्तनेन पो. ' निपक्षो वा पष्ठः । योनिः पृथिवी न तु भूतान्तरं प्रकृतिर्वा स्वतन्त्रा । भूताना- मपि मूर्तत्वेन कार्यत्वादवश्यं तत्कारणं प्रकृतिरङ्गीकरणीयेत्यभिमायः । मक- तेरपि भूतवदचेतनत्याचेतनः पुरुषः कारणमिति सप्तमः पक्षः । कालायाः स. शापि ब्रह्मशब्दाभिधेय इत्यर्थः । इति पस्मातस्माञ्चिन्त्यं किं ब्रह्मशब्दाभि- धेय उक्तेभ्यः प्रकारेम्पः प्रकारान्तरमन्पद्वेति चिन्तनीयम् | ननु किमत्र चि. न्तनीयं कालादीनां सर्वेपां संबन्धः कारणमस्त्यित आह । संयोग एपो न तु । एप कालादीनां संयोगः संबन्धो नतु नैव । संपोगिनां केषांचिन्नरविपाणस- मानत्वात्संयोगस्याप्यसत्वं सत्त्वेऽप्यचेतनत्वाल्लोष्टादिवदकारणत्वं तस्येत्पर्थः । इतश्च कारणान संयोगः कारणमित्याह । आत्मभावादात्मनश्चेतनस्य सत्वात् । अयं भावः । एषां कालादीनां पुरुषान्तानां सत्त्वे सति संयोगः फल्पनीयः । सति च चेतने पुरुषे कालादिवत्कि संयोगेनेति । ननु तदि कर्ता भोक्ता चेतनः पुरुपशब्दवाच्य आत्माऽस्तु कारणमित्पत आह। आत्माऽपि कर्ता भोक्ता चेत- नोऽपि न वित्यपिसामर्थ्यानुवर्तते । तत्र हेतुमाह । अनीशः। जगत्कारणं हि चेतनमचेतनं वाऽङ्गीक्रिपमाणं सर्वस्य नियन्त्रित्यक्षीकरणीयमात्मा च जीवरूपोऽनीश्वरः । कस्पानीशः सुखदुःखहेतोः मुखदुःसपोरनुफूलमतिया- लवेदनीपयोहे तुर्धर्माधर्मादिरूपस्तस्प । अतश्चेतनः स्वतन्त्रः कारणं ब्रह्मश- स्दवाच्यः ॥२॥ १. स. 'यतः का ·मथमोऽध्यायः१] शंकरानन्दकृता। न.चासङ्गोदासीनस्यास्यापि कारणत्वमित्यवश्यमस्मिन्नेव कारणे केनचि- दतिशयेन भवितव्यमिति वाचनिकं विचारं कुर्वन्तोऽपि यदा न निश्चयवन्त- स्तदा ते प्रभाविदो विचारगता ध्यानयोगानुगता ध्यानं जगत्कारणचिन्तनं तच्च योगस्तत्परत्वं तस्मिन्विचारमनुमाप्ता अनुगता जगत्कारणत्वनिश्चयार्थमन्तर्मुखा घभूवुरित्यर्थः। ततोऽपश्यन्दृष्टवन्तः किं देवात्मशक्तिं देवस्प स्वयंप्रकाशस्पाss- स्मन आनन्दात्मनः शक्तिरविद्या मापादिशब्दाभिधेया ताम् । इदानीमस्या दुर्यो. धत्वमाह | स्वगुणनिगूढां स्वैः सकीयैर्गुणैः शुक्ललोहितकृष्णरूपैः सत्वरजस्ता मोभिरभिव्यक्तैनिगूढां तिरस्कृताम् । अल्पबुद्धिभिरगम्यामित्यर्थः । देवा इति वा पूर्वपदे परिच्छेदः । देवाः प्रकाशवन्तो बुद्धिमन्तः । संधिस्तु च्छान्दसः। पश्चेतनो ब्रह्मविदृष्टशक्तेराश्रयो विपपश्च कारणानि ब्रह्मशब्दाभिधेयत्वेन श- हितानि निखिलानि सर्वाण्यनुक्तानि च तानि प्रसिद्धानि फालात्मयुक्तानि फालादीनि पुरुषान्तानि कालात्मसहितान्यधितिष्ठति । अधिष्ठाप वर्तते । एकः । वस्तुतो भेदशून्यो माययाऽनेकरूपोऽप्येक एवेत्यर्थः ॥ ३ ॥ तं वस्तुत एकरूपं मायया प्राप्तानेकरूपसंसारचक्ररूपमपि निश्चितवन्तोऽप- श्यनितिक्रियानुपङ्गादवगन्तव्यम् । साविद्यसंसारचक्ररूपतां वक्तुं चक्रसमान नधर्मान्कांश्चिदाह । एकनेमिम् । एकाऽविद्या नेमिरराणां नाभौ.मतिष्ठिताना पहिरग्रभागस्प प्रतिष्ठास्थलं वलयाकारं का; नेमिरित्युच्यते. I. एकाऽविद्या मिर्यस्प संसारचक्रस्प तदेकनेमि । एकनेमिमिति च्छादसं संसारचक्रस्पा: ssत्मकार्यत्वात्तद्रूपत्वेन वा पुंलिङ्गनिर्देशः । त्रिवृतम् । त्रिभिः शुक्ललोहितकृत रुपर्वतमावृतं लोहपटिकाभिरिव तिमभिः मसिद्धं चक्रम् । पोडशान्तम् ।। एकादशेन्द्रियसहितं भूतपञ्चकं पोडशाख्यं तदन्ते नाभिच्छिद्रापेक्षया बहिर्य- स्प तत्पीडशान्तं पोडशविकारो नामिच्छिद्रवेष्टनमित्यर्थः । शतारिम् । श. ताध पञ्चाशत्संख्याकम् । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशरूपाः पञ्च लेशास्त- मोमोहमहामोहतामिसान्धतामिस्रशब्दिताः। अष्टाविंशतिसंख्याश्वाशक्तपः। ए. फादशेन्द्रियाणां वैकल्पमेकादशबुद्धयभावैः सहकादश । नवतुष्टीनामभावान. व | अष्टसिद्धीनामभावादष्ट । एवमष्टाविंशतिसंख्या अशक्तयः । नव तुष्टयः । मतिसुष्टिः प्रकृतिर्वभाति प्रकृतिरेव विमुश्चत्पत्तो नास्माभिर्मोक्षार्थ यतः फ- तव्यः । संन्पासादेव मुक्तिर्भविष्यति न श्रवणाचर्थ पनः करणीय इत्युपा- दानतुष्टिः । कृतेऽपि श्रवणादिके कालेनैव मुक्तिर्भवत्यतो विनाऽप्पात्मज्ञानं फालेनैव मुक्तिर्भविष्यतीति फालतुष्टिः । कालोऽपि भाग्यवतामेवमुक्ति मपच्छ- क.पी ·४ श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका मिथमोऽध्यायः॥ ति ततोऽस्ति चैदस्माकं भाग्यमस्मत्कृतमुद्यममन्तरेण भाग्यान्मुक्तिर्भविष्य तीति भाग्पतुष्टिरिति चतस्रः प्रकृत्याद्याः । अर्थार्जनराहित्यमर्थपरिपालनरा. हित्यमर्धसंचपराहित्यमर्थव्यपराहित्पमर्थोपभोगराहित्पं पञ्चार्जिनादिवपरी- त्पेन तुष्टयः । अष्टौ सिद्धपः । हो मननापरनामधेयः । अध्ययनं श्रवणापर- नामधेम् । शब्दो निदिध्यासनामधेयः । दानं ब्रह्मविद्यायाः शिष्येभ्यः संपा. दनं तत्संपादनेन च ज्ञानेसिद्धिः । मुहृत्माप्तिर्गुरुमाप्तिः । ऊहाद्याः पञ्चामु- ख्याः सिद्धयः । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखत्रयविधातरूपास्तिल एवमष्टौ । अविद्याद्या दुःखत्रयविद्यातान्तास्तत्त्वभेदाः शतार्धरूपा भरा पस्य संसारचक्रस्प तदिदं शतार्धारमिति व्याख्येपम् । विशतिमत्यराभिः । विशतिसं- ख्याकैः प्रत्यरैन मिस्थैः क्षुट्टैररैः सहितमिति शेषः । दशेन्द्रियवृत्तयः सविषया विंशतिसंख्याकानि तत्त्वानि प्रत्यरस्थानीयानि संसारचक्रस्य । अष्टकैः पद्भिः । अव्यक्तमहदहंकारास्तन्मात्राणि च प्रश्च फरणाष्टकम् । यमनियमासनमाणा. यामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधप इति योगाङ्गाष्टकम् । ऊहः शब्दोऽध्यपनं दान सहत्माप्तिर्दुःखत्रयविधाताश्चेत्यूहादिसिद्धच्यष्टकम् । अणिमा महिमा लधिमा गरिमा माप्तिः माकाम्पमीशत्वं वशित्वं चेत्पणिमाधष्टकम्।प्राणवाग्रसनचक्षुःश्री- अमनोहस्तत्वच इति ग्रहाष्टकम् । गन्धवक्तव्यरसरूपशब्दकामकर्मस्पर्शा इत्यति- ग्रहाष्टकम् । एवमेतैरष्टकैः पसंख्याकैः सहितमिति शेषः । अथवोक्तमेव ग्रहा- तिमहादकद्वयम् । पृथिवी कामो रूपाण्याकाशस्तमो रूपाण्यापो रेत इत्पायत- नाष्टकम् । अनिर्हदयं चक्षुः श्रोत्रं हृदयं चक्षुहृदयं हृदयमिति लोकाष्टकम् । अ- मृत स्त्रियः सत्यं दिशो मृत्पुरमर्वरुणः प्रजापतिरिति देवाष्टकम् । शारीर: का- ममय आदित्पः भोनश्छायामय आदर्शस्थ उदकस्थः पुत्रमय इति पुरुपाद- कम् । एतैरष्टकैः पद्धिः सहितम् । विश्वरूपैकपाशम् । विश्वं विविध समय वा रूप यस्प तद्विश्वरूपं तदेवैका स्वपंज्योतिरानन्दात्मा पाशो बन्धनहेतुरवस्था- नकारणं यस्य तत्तथा विश्वरूपं च तदेकपाशं चेति विश्वरूपैकपाशम् । निमा- भेदम् । त्रपो देवपान पितृपाणकीदिशातिरूपा मार्गाः संचरणा वीपीरूपा भेदाः मकारा यस्य तत्रिमार्गभेदम् । द्विनिमित्तैकमोहम् । द्वे निमित्त संसारसर- कारणभूते मुखदुःखे पस्य तहिनिमित्तम् । एकस्प चिदानन्दात्मनो मोहोड- भतिपत्तिविप्रतिपत्तिरूपो सस्य तदेकमोहम् । संसारपारगमनप्रतिबन्धकारणमि- त्यर्थः । द्विनिमित्तं च तदेकमोहं चेति द्विनिमित्तैकमोहम् ॥४॥ १ ख, नादिः । २ क. ख. 'मयोद्ध ·C मथमोऽध्यायः।] 'शंकरानन्दकृता। चक्ररूपतां संसारस्योक्त्वेदानी नदीरूपतामाह । पञ्चस्रोतोम्बुम् । पञ्च स्रोतांसि पञ्चाम्बूनि च पस्पां सां पञ्चस्रोतोम्बुस्ताम् । स्रोतांसि पञ्चेन्द्रिय- च्छिद्राणि । यद्यपि देहे नवैकादशानन्तानि च्छिदाणि तथाऽपि च्छिद्रद्वय- मेकैकस्य चक्षःश्रोत्रमाणानां त्रयणामपीति पदं छिद्राणां त्रिपु आस्पच्छि- द्रं रसनायाः । शेष छिद्रजातं त्वच इति पञ्चस्रोतस्त्वमविरुद्धम् । पञ्चाम्बूनि वाह्यानि पञ्चायुक्तस्थानानि ज्ञानेन्द्रियाणि प्रवाहरूपेण विषयाभिमुखगामि- त्वात् । पञ्चयोन्युग्रवक्राम् । पञ्चयोन्युग्रवक्त्रामिति वा पाठः । पञ्च योनपः कारणभूतानि महाभूतानि यस्यां सा पञ्च योनिः पञ्चोग्राणि नरकपातकारणा- न्यसुरवृत्तिप्रधानानीन्द्रियाणि यस्यां सा पञ्चोया पञ्च वक्राणि कुटिलगमना- न्यसुरविषयग्रहणानि वक्त्राणीतिपाठे मुखानि प्रतीकानि प्रधानानीत्यर्थः । सा पञ्चवक्त्रा पञ्च योनपश्चोग्राणि च वक्राणि च यस्यां सा पञ्चयोन्युग्रवका ताम् । पञ्चमाणोमिम् । पञ्च माणाः माणापानव्यानोदानसमाना ऊर्मयो यस्पांसा पञ्चप्राणोर्मिस्ताम् । पञ्चबुद्धयादिमूलाम् । पञ्च बुद्धयः शब्दस्पर्शरूपरसग- न्धविषयज्ञानभेदा आदिशब्देन तदुत्पाद्यास्तद्विषयविषयाः पञ्चेच्छाभेदाः पञ्च बुद्धयादपो मूलानि कारणभूतानि यस्यां सा पञ्चबुद्धयादिमूला ताम् । पञ्चाव- ताम् । पञ्च शब्दाचा अवान्तरसामान्यविशेषसहिता आवर्ता उदकस्य चक्रन- मणवद्गमनावर्ता यस्यां सा पञ्चावर्ता ताम् । पञ्चदुःखौघवेगाम् । पञ्चेन्द्रिय- जन्यानि दुःखानि प्रतिकूलवेदनीयानि प्रसिद्धानि सुखानामप्पाघन्तपोर्दुःख- दर्शनेन दुःखाविनाभूतत्वात्तान्यपि दुःखानि तेपामोघः प्रवादस्तस्य वेगो द्रुत गमनं यस्यां सा पञ्चदुःखौघवेगा ताम् । पञ्चाशनेदाम् । पञ्चस्रोत इत्यारभ्य पञ्चदुःखौघवेगामित्यन्तेनास्माभिगिताः पञ्चाशतेंदा पस्पा सा पश्चाशदेदा । अथवा शतारिवदविद्यादयो दुःखद्वयविधातान्ता यस्यां सा तथा ताम् । प- ञ्चपर्वाम् । पञ्च पर्वाणि तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो बन्धसंज्ञित इत्युक्तानि पुराणे यस्यां सा पञ्चपर्वा पञ्चमहाभूतानि वा पर्वाणि यस्यां सा पञ्चपर्वा ताम् । अधीमः । अधिकं स्मरणं कुर्मः। एतस्या ज्ञानं सम्यग्जातमस्माकमि- त्पर्थः॥५॥ साविद्यस्य ब्रह्मणः संसारचक्ररूपत्वमुक्त सेयमविद्या सकार्या जीवस्य ब- न्धो ब्रह्मज्ञानं च तस्प मुक्तिहेतुरित्याह । सर्वाजीवे । आसमन्ताजीवनमाजीवः सर्वेषामाजीयो यस्मिस्तत्सर्वानी तस्मिन् । सर्वसंस्थे । सर्वेषां संस्था भरणं स्थितिर्वा यस्मिस्तत्सर्वसंस्थं तस्मिन् । बृहन्ते । बृहति । तस्मिन् । उक्तवि- " माध्यभिनव्याख्यानेषु तस्मिनित्येव पाटः ।

·६ श्वेताश्वतरोपनिपीपिका [मधमोऽध्यायः॥ शेषणे । हंसः । इन्ति गच्छति संसारच यः स हंसो जीव इत्यर्थः । नाम्य- ते । धर्माधर्मकुलालेनाविद्याकामवासनादिदण्डेन भ्रमणं कार्यते । ब्रह्मचक्रे । ग्रह्मणश्चिदानन्देकरसस्याज्ञानविलासे संसारचके ब्रह्मैव वावचक्रं तस्मिन्नयं ब- न्धो बन्धकारणं च । इदानी मोक्षोपायं ब्रह्मज्ञानमाह। पृथक् । संसारचक्रात्सो- पाधिकाचान्यरूपमात्मानं सर्वप्रियतमं प्रत्यग्भूतं प्रेरितारं च संसारचक्रस्प स- निमित्तस्य प्रवर्तयितारं चकार एवकारार्थ आत्मानमेव प्रेरितारमीश्वरं मत्वा म- ननाशुपायेन साक्षात्कृत्येत्पर्थः । इदानी मोक्षमाह । जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति । ततः साक्षात्कारात्तेनेश्वरेण जुष्टः स्वात्माभेदेन परमां मीति नीतोऽमृतत्वं स्व- पंप्रकाशपरमानन्दरूपमविद्यालेशशून्यमेति गच्छति ॥ ६ ॥ येन जुष्टोऽमृतत्वमेति तं निरुपचरितं ब्रह्मत्याह । उद्गीतम् । सर्वेषु वेदेषु- दृर्वमधिकत्वेन गीतं कथितम् । एतत् । सोपाधिकरूपस्य मीतिजनकम् । प- रमं तूत्कृष्टमेव । ब्रह्म । निरुपचरितं बृहतेधातोरर्थरूपं देशकालवस्तुपरिच्छेद- शून्यमित्यर्थः । तस्मिन् । परमे ब्रह्मण्पविद्यादशापाम् । त्रयम् । लोहित शुक्छ- कृष्णरूपं जगतो जन्मस्थितिनाशरूपं वा । केवलमेतदेव किंतु स्वमतिष्ठा स्वस्मिन्नात्मन्याश्रयत्वेन विषयत्वेन च मतिष्ठा यस्या अविद्यायाः सा स्वमति- ठा । आत्मा वा केवलो यथाकथंचिजगदा तन्माभूदित्यैतदर्थमाह । अक्षर चप्रमात्मैक्यज्ञानमन्तरेण न भरति न वनश्पतीत्यक्षरं पावडह्मस्वरूप व्याप्तं वाऽक्षरं चकारतयं स्वमतिष्ठाऽक्षरमपि तस्मिन्नित्येतदर्थः । अत्र | अ. स्मिन्नराधारे ब्रह्मणि जगत्कारणे । अन्तरम् । अक्षराधाराधेपभूतस्य चिदान- न्दरसस्प जीवात्मना तादात्म्यं प्राप्तस्य भेदं मुखादिवेपीकापाः । वेदविदः । वेदार्थज्ञानवन्तः श्रवणादिमन्त इत्पर्धः । विदित्वा । अवगत्प ब्रह्मसाक्षात्कारेण । लीनाः। पूर्वमपि तदात्मानः प्रतिवन्धकापगमे तद्रूपं प्रविष्टाः । कुत्रेत्याकाक्षा- यामाह । ब्रह्मणि । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्ये । ब्रह्मलय उपायमाह । तत्प- राः । ब्रह्मैकचित्ता वयमेव ब्रह्म स्म इति निरन्तरज्ञानवन्त इत्यर्थः । लयप्रका- रमाह ! योनिमुक्ताः । ब्रह्मविद्भिदृष्टात्मशक्तिरविद्यायोनिस्तया मुक्तास्तल्लेशेना- प्यपगता इत्यर्थः ॥ ७॥ इदानी तत्त्वंपदार्थयोर्वाच्पार्थमाह । संयुक्तम् । कार्यकारणभावेन संबद्धम् । एतत् । विश्वम् । क्षरं कार्यमक्षरं च कारणमपि । क्षराक्षरशब्दपोरर्थमाह । व्य. काव्यक्तम् । कार्यकारणात्मकम् । अथ वैतच्छब्दार्थमाह । व्यक्ताव्यक्तम् । भ- रते । बिभर्ति धारयति च पुष्णाति । हरत इति पाठ उपसंहरतीति व्याख्ये पम् । विश्वम् । निखिलम्। ईशः 1 नियन्ता तत्पदार्थः अनीशथ । अनीश्वर एव ·मथमोऽध्यायः१] शंकरानन्दकत्ता। स्वपदार्थः । आत्मा । अहंमत्ययवेद्यः । बुध्यतेऽवगच्छति भोक्तुभावानोक्तृत्वा- स्कर्ता भोक्ताऽहमस्मीति ज्ञानेनाऽऽत्माऽनीश्वर एवेत्यर्थः । इदानी तत्त्वमसी- तिवाक्यार्थमाह । ज्ञात्वा देवम् । स्वयंप्रकाशं तत्पदार्थलक्ष्यं त्वंपदार्थलक्ष्ये- णाभिन्नमवगम्य । मुच्यते सर्वपाशैः। सर्वेभ्योऽविद्याफामकर्मादिभ्यो बन्धन- हेतुभ्यो विमुक्तो भवति ॥ ८॥ इदं वाक्यार्थज्ञानस्य फलमुक्तमन्त्रार्थ मनत्रयेण विवृणोति । ज्ञानी । जोड- विद्यालेशेनापरागृष्टश्चैतन्यैकस्वभावस्तत्पदार्थः । अज्ञः कर्ता भोक्ता त्वंपदार्थः । ज्ञवाज्ञश्च ज्ञाज्ञौ । द्वौ । उपाधिभेदेन प्राप्तद्वित्वो । अजी । कारणशून्यौ अजवं वा रूपकार्थमनयोः प्रकृतेश्च वक्ष्यमाणायास्तदिदमजामेकामित्यादिमन्ने प्रकटी- करिष्यति । एतपोरसाधारणं लक्षणमाह । ईशनीशौ। ईशश्च निपन्ताऽनीशश्च नियम्य इशानीशौ । ईशमीशाविति छान्दसम् । बुद्धया तत्त्वंपदार्थचाम्पाभ्यां पृथकृत्याविधामाह । अजा हि । प्रसिद्धा कारणशून्याऽविधा अस्या दण्ठा- यमानाया न भेद इत्याह । एका विविधविक्षेपवती मायाविधादिशब्दवाच्याऽपि भेदशून्या । तस्याः प्रयोजनमाह । भोक्तृभोगार्थयुक्ता । भोक्ता संसारी वस्तुत- चिदानन्दरसो भोगः सुखदुःखे ससाधने तदर्थ भोक्तृभोग्पादिभेदार्थ युक्तीचम- वत्यखण्डैकरसे स्वयंप्रकाशानन्दात्मनि भेदव्पवहारसिद्ध्यर्थ परिकल्पितेत्यर्थः । यद्यपीशनीशाविति परजीवयोर्लक्षणमुक्तं तथाऽपि समानस्वभावयोर्न तदपी- त्पाशङ्कयाऽऽह । अनन्तश्च । देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदशून्पोऽपि । आत्मा । तत्पदार्थः । विश्वरूपः । जगदुपादानकारणम् । न ताशः स्वप्ने जी- वेडपीत्यत आह । यकर्ता । उपादानकारणमपि पस्मारकर्तृत्वरहितोऽहंब्रह्मा- स्मीतिनिसर्गत आत्मज्ञानवांस्ततोऽयमीशो जीवस्तु न तथा स हि कर्ता ततोऽ. नीश इत्यभिपायः । ज्ञात्वा देवमित्येतद्याकर्तुमुपक्रमते । प्रयम् । अजावजा चे. ति त्रित्वसंख्याकान्तम् । यदा । पस्मिन्काले । विन्दते । लभते । ब्रह्ममेतत् । एतत्रयं ब्रह्म अझैकमेवाऽऽत्मत्वरूपं याथात्म्येनाज्ञातं अयं न वस्तुत इत्यधि- गायतीत्यर्थः ॥९॥ एकस्पानेकात्मत्वमुपपादयति । क्षरम् । विनाशवत् । प्रधानम् । मुरुप- मविद्याशब्दवाच्यमक्षरमित्यर्थः । एवं च जगदिदविद्येत्युक्त कार्यकारणयोर- नन्यत्वात् । अस्त्वेवं तथाऽप्यक्षरं प्रधानशब्दवाच्यं भिन्नमित्यत आह । अमृ- ताक्षरम् । अमृतं ब्रह्मज्ञानेनापि मरणशून्पमक्षरं निरूपचरितव्याप्तिमदमृतं चा. क्षरं चामृताक्षरम् । यथा क्षरं प्रधान तथाऽक्षरं प्रधानममृताक्षरम् । पचप्पक्षर- मकार्यममृताक्षरस्य तथाऽप्यमृताक्षरे । परिकल्पितं कल्पितानां चाधिष्ठानाद- ·८ श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका [प्रथमोऽध्यायः॥ नन्पत्वं शुक्तिरजतर्वदित्पभिप्रायः। ननु यथा तदभावोऽमृताक्षरात्टवक्तपाऽक्ष- रमपीत्यत आह । हरः। हरणमविद्याभावो हरः सोऽप्यमृताक्षरमिति योजना। यद्यविद्याभावः कल्पितस्तदाऽविद्यावत्सोऽपि वस्तुतोऽधिष्ठानमात्रमेव स्याद्य- दि त्वकल्पितस्तदा नेह नानेत्यादिश्रुतिविरोध इत्यर्थः । अतः क्षरात्मनौ । क्षरात्मानौ क्षरं कार्यमात्माऽविद्यासहितं चैतन्यं तौ । ईशते । ईष्टे । क्षरात्मना वीशत इति वा पदच्छेदः । विशति । क्षरात्मनेत्युपलक्षणं सर्वात्मना विशति सर्वः भवतीत्यर्थः । देवः स्वयंभकाशः । एकः । ज्ञाज्ञादिभेदशून्यश्चैतन्यानन्द- स्वभावः । आत्मज्ञानान्मुक्तिरिति प्रत्यक्षविरोध इति शहां निवर्तयति । त- स्प : चिदानन्दरसस्यापगतभेदस्य । अभियानात् । सर्वतश्चिन्तनात्सर्वमात्मे- ति ज्ञानादनात्ममायानिवृत्तिरित्पवगन्तव्यम् । योजनात् । अहंब्रह्मास्मीतिज्ञा- नादात्मनो ब्रह्मत्वं मायानिवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् । तत्त्वभावात् । देहपातानन्तर- मबाधितस्वरूपस्य सत्त्वात् । भूपश्च । पुनश्चानात्मा ब्रह्माऽऽत्मा च ब्रह्मेति बु- द्विभ्यां द्विवारं निवृत्ती सत्पामपि । अन्ते । जीवन्मुक्तभारच्धकर्मफलक्षपे । विश्वमायानिवृत्तिः । विश्वस्य माया विपरीतप्रतीतिस्तत्कारणं च विश्वा चासो मापा चेति वा तस्या निवृत्तिः सर्वात्मनाऽनुपलम्भः । अयमर्थः । संस्कारशे- पाऽविद्या देहपाते निवर्तते ततो विदुपोऽप्यविरुद्धो देहयात्राद्यर्थो व्यवहार इति ॥१०॥ तस्याभिध्यानादित्यादि व्याकरोति । ज्ञात्वा । सर्वात्मत्वेनावगत्प । देवं । स्वयंप्रकाशम् । सर्वपाशापहानिः । सर्वेषां पाशानां पुत्रक्षेत्रादीनामहंममादीनां वाऽपहानिः परित्यागः सर्वात्मानमवगत्य सर्वत्र समबुद्धिर्भवतीत्यर्थः । सर्वात्मा देव इत्यवगत्याहमपि स इत्यवगमात् । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशानां शानां क्षयस्वतः । क्षीणैः कैशैः । परिक्षीणैरविद्यादिभिर्हेतुभिः । जन्ममृत्योः महाणिः । जन्म च मृत्युश्च जन्ममृत्यु । आद्यन्तयोविकारयोग्रहणमस्तीत्यादि- विकाराणामुपलक्षणार्थम् । तयोः प्रकर्षण हानिः परित्यागः । जन्ममृत्युमहाणि- रितिपाठ जन्ममृत्पौरिति व्याख्येयम् । तस्याभिध्यानात् । पूर्वोक्तस्य प्रतीको- पादानमिदम् । आत्मनः सर्वतो ध्यानात् । सर्वमिदमात्मेति विज्ञाने शत्रुमित्रा- विद्यापा अपगमः प्रथमम् । अहंब्रह्मास्मीत्यात्मनो ब्रह्मणा तादात्म्ययोग- : ज्ञानाद्विपरीतज्ञानादहंकाररागद्वेषाभिनिवेशरूपविद्यापगमो द्वितीयम् । मार- ब्धकर्मक्षपान्ते संस्काराणामप्यात्मभावेन स्वरूपेण सत्त्वातृतीयम् । विश्व- मायानिवृत्तिरूपम् । देहभेदे । ब्रह्मज्ञानिनोऽनधिकारिणो वर्तमानदेहपाते । वि. .. क.स.इति ति।त।

·प्रथमोऽध्यायः१।] शंकरानन्दकृता। वैश्वपम् । अनावृत स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मरूपम् । केवलः । अविद्यालेशेनाप्य- परामृष्टस्वभावः । तत एव आप्तकामः । आनन्दात्मप्रकाशेनाऽऽप्ता निखिलाः फामा पेन स आप्तकामः । देहभेदे केवल आप्तकामस्तृतीयं विश्वैश्वयं मामोती- ति शेपः॥ ११ ॥ इदानीमुक्तमर्थमुपसंहरति । एतत् । उक्तमभिन्नरूपम् । ज्ञेयम् । साक्षात्कर्त- व्यम् । नित्यमेव । सर्वदेव । आत्मसंस्थम् । स्वात्मनि वर्तमान स्वात्मरूपमिति यावत् । ननु यर्थतज्ज्ञातव्यं सर्वेभ्यः परं तथाऽस्मादपि परं किंचित्स्यादित्य- त आह । नातः.परं वेदितव्यं हि किंचित् । यस्मादस्मादधिकं न किंचिद्वेद- नीयं तस्मादिदमेव परमिति शेपः । उक्तं त्रयमाह । भोक्ता । अनीशोऽजा । भोग्यम् । अजास्वरूपम् । प्रेरितारं च । प्रेरयितारं देशमजमपि मत्वा भोक्तारं भोग्यं मेरपितारं चावगत्य सर्व निखिलं ब्रह्मविद्रिः प्रोक्तं प्रकण कथितम् । निविधम् । तिस्रो विधाः मकारा भौतृभोग्यप्रेरपितृरूपा यस्मिन्तत्रिविधम् । ब्रह्ममेतत् । एतत्रिविधमुक्तं ब्रह्म ब्रह्म ।। १२ ॥ पृथगात्मानं मेरितारं च मत्वेत्यादिना ब्रह्मज्ञानान्मोक्ष उक्तः । ब्रह्मज्ञाने च नोपायस्ततस्तदुपायमाह । वड़ेः । अग्नेः । यथा । येन प्रकारेण । योनिगतस्प अरणिगतस्प । मूर्तिः । दाहप्रकाशक्षम स्वरूपम् । न दृश्यते । उपापप्रकारेण चक्षुपा त्वचा वा नोपलभ्यते । ननु तर्हि योनौ नास्त्येव स इत्यत आह । नैव च लिङ्गनाशः । लिङ्गस्य कायद्वयसंघर्षणजन्यस्पोष्मणो नाशो विनाशः । च- कारोऽप्यर्थः । नैव लिङ्गनाशोऽपि नास्त्येव । सति लिङ्गे लिङ्गिनोऽपि सत्त्व- मित्यर्थः । सः । काष्ठस्थोऽग्निलिङ्गेन गृहीतः । भूप एव । पुनरेव मथनोपायेन इन्धनयोनिग्रहः । इन्धनमरणियोनिः कारणमस्य स इन्धनयोनिः । गृधश्चक्षुपा ग्रहणयोग्यः । इन्धनयोनिश्चासौ गृशश्चेतीन्धनयोनिगृह्यः । तद । तद्वत् । उभयं वै। परमपरं च ब्रह्म प्रसिद्धम् । प्रणवेन | ॐकारेण । देहे । शरीरे हृदपाब्जम- ध्ये । परं ब्रह्माभिधेयत्वेनापरं चेदुपास्यत्वेन पणवेन गृह्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रणवेन देह इत्युक्तं तदेतद्याकरोति । स्वदेहम् । स्वशरीरं शरीरेणोपलक्षि- तं हृदयम् । अरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । उत्तरारणिमप्योंकारं कृत्वे- ति चकारात् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात् । ध्यानं प्रणवाभिधेयत्वेन प्रणवालम्व- नत्वेन वा ब्रह्मणश्चिन्तनं तदेव निर्मथनमुत्तरारण्याक्रान्तस्य मथैव निरन्तरं भ्रमणमधरारणौ तस्याभ्यासो पावत्साक्षात्कारमनुवर्तनं तस्मान् । देवम् । स्वयं प्रकाशेनाऽऽत्मस्वरूपम् । पश्येत् । साक्षात्कुर्यात् । निगूढवत् । कानिगूढा- मिः काष्ठसंघर्षेण पथा तद्वत् ।। १४ ॥

·१० श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [प्रथमोऽध्यायः॥ ., यथाऽग्नेमथनेन माकयामिति दृष्टान्त एक एव चेन्नास्मिन्नादर. इत्पतं आ- इ.। तिलेपु तैलम् । स्पष्टम् । यधोपायलभ्यमिति शेषः । दधिनीव सर्पिः। घृ- तं यथा दनि । उपायलम्यमिति शेपः । आपः. स्रोतामु । स्रोतःशब्दोपल- क्षितासु नाडीयूदकानि । यथोपायलम्पानीति शेषः । अरणीषु च । अरणि- ष्वपि । अग्निः । वह्निः । चकारोऽनेकदृष्टान्तसमुच्चयार्थः । एवम् । यथा पीड- नलोडनखननमथनैस्तैलघृतावनीनामुपलम्भस्तथा प्रणवादिना । आत्मा। स्वयं- प्रकाशचिदानन्दाद्वितीयस्वरूपः । आत्मनि। देहपुण्डरीकेऽन्तःकरणे स्वस्वरू- पे वा । गृह्यते । साक्षात्कियते । असौ । अस्मद्धेः साक्षी। इदानीमुपायान्त- रमाह । सत्येन । सत्यवचनेन ब्रह्मस्वरूपेण वा । एनम् । आत्मानम् । तपसा। कृच्छ्चान्द्रायणादिना स्वधर्मेण ब्रह्मज्ञानेन वा । यः । अधिकारी । अनुपश्य- ति.। श्रवणादिकमन्ववलोकयति । तेनापि गृह्यत इति शेषः ॥१५॥ यः सत्यादिभिरुपलभ्य आत्मा नासावुपचरितस्वरूपः किंतु ब्रह्मेत्याह । स. चव्यापिनम् । आकाशवत्सर्वस्य वस्तुजातस्याऽऽकाशादरधिकव्यापकम् । आ- त्मानम् । अस्महुद्धिसाक्षिणं स्वयंप्रकाशचिदानन्दस्वरूपमित्यर्थः । एवं वर्त- मानोऽपि नोपायमन्तरेण लभ्य इत्याह । क्षीरे सपिरिवार्पितम् | यथा क्षीरे - तं वस्तुस्वभावेन समर्पितं विद्यमानमपि नोपायमन्तरेण लभ्यं तद्वत्सर्वत्र सन्न- प्ययमात्मा नोपायमन्तरेण लभ्यत इत्पर्थः । उपायं संदर्शयन्सर्वकारणतामा मन.आह । आत्मविद्यातपोमूलम् । आत्मनः स्वयंप्रकाशचिदानन्दस्वरूपस्प विद्योपासनं श्रवणमननादि तज्जन्यः साक्षात्कारश्च तप आत्मज्ञानसाधनं स्व. वर्णाश्रमोचिताचाररूपं तयोः प्रवृत्त्पनिवृत्त्यात्मकयोर्विद्यातपोभ्यां निखिलस्य- जगतोऽप्युपलक्षणं मूलमुपादानकारणम् । तत् । सत्पज्ञानादिलक्षणम् | ब्रह्म । सर्वस्मादधिकं त्रिविधपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । उपनिषत्पदम् । सदेरुपनिपूर्व- स्प संसारविनाशार्थस्य गत्यर्थस्पाविद्यादिबन्धशिथिलीकरणास्य च ब्रह्म- ज्ञानमन्तरेणासंभवादुपनिषद्ब्रह्मज्ञानं तस्य पदं विषयो ब्रह्मज्ञानकयोध्यमित्या र्थः। यद्यपि पञ्चाध्यायी योगाल्पाधिकपुरुपनीलपतङ्गादिज्ञानमायामकृतित- संभिन्नजगत्कारणत्वकालादिपक्षव्युदासचिदेकरसात्मावगत्यर्था वक्ष्यते । त- थाऽप्यनेककारणपक्षोपन्यासेनाऽऽत्मशक्तेर्दर्शनस्प तत्संभेदेन । संसारचक्रसं.' सारनदीपतयोश्च तत्र संसारिणः संसरणस्य स्वाभिन्नपुरुपदर्शनान्मुक्त- श्वाविद्यायाश्च भेददर्शनहेतुत्वस्य सर्वत्र सत आत्मनो वह्नयादिवत्मणवाद्युपायै- रुपलब्धेश्च संक्षेपेण तत्स्वरूपस्याप्यभिधानाच्छास्त्रार्थस्यानैव परिसमाप्तेरूपरि पश्चाध्याय्या वृत्तिस्थानीयवादस्य सूत्रस्थानीयस्पाध्यायस्यान्ते शास्रसमात्य- ·. द्वितीयोऽध्यायः२] शंकरानन्दकृता। धः। पादाभ्यासः। तद्ब्रह्मोपनिषत्पदं व्याख्यातम् । इत्पध्यायपरिसमाप्तौ ॥१६॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरानन्दभ- गवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥ आत्मनो ब्रह्मविज्ञानेनावगंमादविद्यानिवृत्तनिरतिशयपुरुषार्थसिद्धिरित्युक्त- म् । ब्रह्मज्ञाने च केचनोपायाः स्वदेहमरणि कृत्वेत्यादिना बहिर्मुखस्य सर्वमिदं कुञ्जरशीचवत्स्यादतो बहिर्मुखतानिवारणार्थमस्मिन्नध्याय उपायः प्रायेण क- ध्यते प्रसङ्गादात्मस्वरूपमपि । युञ्जानः। योगं कुर्वाणः। प्रथमम् । आदौ सर्व- पुमणवाशुपायेपु मथमोपायस्त्वयं योगलक्षणः। तदभावे पण्डक़स्पेव वन्ध्यायां पुत्रार्थनमित्यर्थः । किम् | मनः । मनःशब्देन ज्ञानशक्तिरन्तःकरणमभिधीय- ते । भविममाथिनामिन्द्रियगजानां सप्राणानां न विना-मनोडशेन धारणं ततो मन एव प्रथमं योक्तव्यम् । मनोमूलत्वात्सर्वानर्थस्य । मनसि स्थिते सर्व सुस्थित स्यादित्यर्थः । ततः। तत्वाय आत्मयाथात्म्याय । सविता । उत्पादकः। धियः। बुद्धेः । किं कृत्वा । अग्निम् । अग्रेसरम् । ज्योतिः ।.स्वयंप्रकाशस्वरूपम् । नि- चाय्य । मनसा दृष्ट्वा प्रथमं मनो युनानस्तेन मनसा समाहितेनानि ज्योतिर्नि- चाय्य ततस्तत्वाय धियः सवितेत्यन्वयः स्यादिति शेपः । इदानी तत्त्वार्थधि- य उत्पादे फलमाह । पृथिव्याः । ब्रह्माण्डगोलकरूपायाः स्थूलाया विराट्श- ब्दोक्तायाः सूक्ष्मायाश्च सूत्रात्मशब्दोक्तायाः 1 अध्यानरत् । अध्यधिकमव्याक- समासमन्तादाभरदाबिभो धारितवान्पोपितवान्वा यथाऽऽद्योऽधिकारी तथाss- धुनिकोऽपीत्यर्थः । योगेन सर्वात्मा भक्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ इदानी मनदृष्टात्मनि बहुत्वमारोप्योक्तं योगं वयमप्यनुष्ठास्याम इत्याह । पुक्तेन । योगवता मनसा । अन्तःकरणेन । वयं । मनद्रष्टारः ! देवस्य स्वयं- प्रकाशस्य । सवितुः । सर्वपाण्युत्पादकस्य । सवे । प्रसवार्थम् । स्वर्गेपाय । स्व. गिभिर्गीयते पायत इति स्वर्गेयोऽविद्यानिवृत्तिरूपो मोक्षस्तस्मै स्वर्गेयाय शक्त्यै । शक्त्यर्थ शक्त्यैति यावत् | देवस्य सवितुः शक्त्या युक्तेन मनसा वयं सवे स्वर्गेयाय मभवाम इतिशेषः ॥२॥ युक्त्वाप । युक्त्वा । मनसा । अन्तःकरणेन । देवान् । चोतनात्मकानिन्द्रि- परूपान् । स्वर्यतः । स्वः स्वर्गः मुखं वैषयिकं तदर्थ पन्तीति स्वर्पन्तस्ता- स्वर्पतः । कचित्पाठे स्वरिति यत्पृथक्पदं तत्स्वरा) तस्मिन्पक्षे स्वः सुखं त- दुद्दिश्य पन्त इति व्याख्पेयम् । धिया । बुद्धया । दिवम् । द्योतनात्मकं वि. पयजातम् । बृहत् । अधिकम् । ज्योतिः । प्रकाशरूपम् । करिष्यतः। करि- ध्यमाणान् । सविता । उत्पादकः । प्रमुवाति । प्रसूत इत्यर्थः । तान् । देवान् ।

·१२ घेताश्वतरोपनिपदीपिका [द्वितीयोऽध्यायः२॥ देवस्प सवितुः शक्स्पा मोक्षोत्पादनाप वयं प्रभवामेति यदुक्तम् । तदनेन मन्त्रे- ण प्रकटीकृतं पस्मादेवान्मुखार्थ गच्छतो दिवं ज्योतिर्वृहत्करिष्पतस्तत्तदनुम- वेन विपंपजातमतिमौदं कुर्वतो मनसेश्वर एवेदमिति सवितृबुद्धया संयोज्य ब- तीमहे । ततो न त उत्पत्स्पन्ते देवा विपपाभिमुसा इति शेषः । तत्र हेतुः । सविता प्रसुवाति तान् । सवितैव तेपामुत्पादकः सवितृवद्धया चेदिदं सर्व गु- हीतं कुतस्तेपामुत्पत्तिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ इदं पूर्वेऽपि कृतवन्त इत्याह । युञ्जते । योगं कुर्वन्ति । मनः । अन्त:- करणम् । उत युञ्जते । अपि पोगं कुर्वन्ति । धिपः । बुद्धिवृत्तीः । विपाः । ब्राह्मणाः । विमस्य ब्राह्मणजातिकारणभूतस्य। बृहतः । ब्रह्मणः । विपश्चितः। स्वयंप्रकाशचिदेकरसस्प । वि होत्राः । होतारः । दधे । विदधे विधारितवान्। वयुनावित् । अभिप्रापज्ञः । एकः । भेदशून्यः । इत् । इत्थम् । मही । महीप- सी । देवस्य सवितुः । पारुपातम् । परिष्टुतिः । समन्तात्स्तुतिः । एको व- युनावि द्विदध इदं सममिति शेपः । विमस्य बृहतो विपश्चितो देवस्प सवितुः परिघुतिरेक इत्यादिरूपेत्यं ज्ञानवन्तः माणेऽपानहोमपराः । मनो पुञ्जत उ- त धिपो युञ्जत इत्यन्वयः ॥ ४ ॥ इदानी मन्त्रद्रष्टा जीवपरमात्माना उररीकृत्याऽऽह | युझे । पोगं तादा- म्पलक्षणं कुर्वे । वाम् । युवयोः। ब्रह्म पूर्यम् । युवां पूर्व वर्तमान चिदानन्द- फरसमेकं ब्रह्म त्रिविधपरिच्छेदशन्यं यस्मातस्मै ब्रह्मणे । नमोभिः। नमस्कारः। विश्लोकापन्ति । विविधकीति स्वात्मनः कुर्वाणा वर्तन्ते विविधकीर्तिमन्तो वा यन्ति तहह्म गच्छन्ति । तत्र दृष्टान्तः। पथयेव । पथ्या पथा सन्मार्गेणेत्यर्थः । यथा सूरेः सूराः सूरय इत्यर्थः । यथा पण्डिताः स्ववर्णाश्रमोचितकर्मानुष्ठान- विश्लोकायन्ते तद्वदपण्डिता अपि ब्रह्मणे नमोभिर्विश्लोकायन्ति सूरप इत्युक्त म् । तर्हि कि स्वयमेव फीति कुर्वन्तीत्याशय नेत्याह । शृण्वन्ति । अन्पैः क्रियमाणां स्वात्मनः कीर्ति कर्णपुटाभ्यां पिवन्ति । विश्वे । सर्वे । अमृतस्य । मरणशून्यस्य ब्रह्मणः । पुत्राः । तनपाः । आ ये । मसिद्धाः । धामानि । स्थानानि । दिव्यानि ! दिवि भवानि । तस्थुः । आतस्थः स्वधर्मानुष्यानेन माप्तवन्तः॥५॥ मनसो योगस्त्वसकृदुक्तो न पुनरस्मिन्निति ततस्तत्स्थलमाह '। अमिः । प्रसिद्धो दाहपाककारी ! यत्र । यस्मिन्नाधारे । अभिमथ्यते 'समन्तान्मथनेनो. स्पाद्यते । नन्वरणिः स्यादित्यत आह । वायुः 1 मसिद्धो नभस्वान् । यत्र । पस्मिन्स्यले । अभिरुध्पते । सर्वतो निरुध्यतेऽस्तं गच्छतीत्यर्थः । अधिरुध्यत ·. द्वितीयोऽध्यायः२] शंकरानन्दकृता। .१३ इति वा पाठः। तत्राधिकं सर्वात्मना रुध्यते विनश्यतीत्यर्थः-नन्वाकाशः स्यादित्यत आह । सोमः। चन्द्रमाः । यत्र । यस्मिन्स्थले। अतिरिच्यते। यदीय- तेजसा सोम इत्युपलक्षणं ज्योतिर्जातमभिभूयते । तत्र । तस्मिन्स्थले । संजा- यते । योगावस्थं तत्सम्यगुत्पयते । मनः । अन्तःकरणम् । पुनरितिपाठे योगयुक्तमनाः पूर्व जातोऽपि शरीरेण पुनः सोऽहमस्मीति ब्रह्मरूपेण संजाय. ते तस्मिन्मनि स पुमांस्तन्मनो वा ॥ ६ ॥ सवित्रा । जगत्कारणेन । सवितृशब्दार्थमाह । प्रसवेन । प्रकर्षण सूत इति प्र- सवो जगत्कारणं तेन । जुपेत । जुष्टः स्यात्तेन निरतिशयपीतिमान्क्रियत इ- स्पर्थः । ननु ब्रह्माहमस्मीति जानन्सवित्रा प्रीतिमान्क्रिपत इति व्यधिकरण- मित्यत आह । ब्रह्म। येनायं प्रीतिमान्क्रियते स सविता ब्रह्म त्रिविधपरिच्छेद- शून्यमनेनाऽऽत्मत्वे गृहीतं ततो न वैयधिकरण्पमितिभावः । ब्रह्मशब्दस्य जा- त्याद्यर्थान्तरता वारयति । पूर्वम् । सर्वस्मात्पूर्व वर्तमानं ततो न जात्याद्यर्था- न्तरमित्यर्थः । मनसो योगावस्थस्य स्थानमुक्त्वा योगसंपन्नो मनद्रष्टा स्वकी- पं योगयुक्तं मन उररीकृत्याऽऽह । तत्र । तस्मिन्पूर्व ब्रह्मणि । योनिम् । स्थानम् । कृणवसे। कुरुपे। पोनं मायां वा जगत्कारणभूतां स्वजननी कृणव- से हंसि । न हि ते। यस्मात्तव वृत्तिमितिशेषोऽस्मिन्ब्रह्मणि प्रवृत्ताम् । पूर्तम् । कूपारामादिकरणजन्यमदृष्टं पूर्त मित्पुपलणं शुभाशुभं कर्म निखिलमपि । अक्षि- पत् । क्षेपणं बहिर्मुखत्वेन गमनं तन्नाकरोत् ॥ ७ ॥ 'युञ्जान इत्यारभ्यातिपदित्यन्तैः पद्धिमन्त्रैर्मनसोनिग्रहः परमपुरुषार्थसाधनमि- त्युक्तम् । स एव विनोपायं माणिभिरतिदुष्कर इत्यतः सानुकम्पा मातेव श्रुति- स्तत्रोपायमाह । त्रिः । उदरेंऽसयोः स्तनयोर्मध्ये च । उन्नतम् । वायुपूरणेन माप्तौनत्यम् । स्थाप्य । संस्थाप्य । समम् । ऋजु दण्डवदभुमम् । शरीरम् । शीर्यत इति शरीरम् । शरीरपदादानेन तत्राऽऽस्था निवारिता समत्त्वेन च वा- युप्रकोपपर्यन्तं नाभ्यासः करणीय इति सूचितम् । त्रिरौनत्पेन च तन्धाधमा- वः संस्थापनेन च प्रेतासनाद्यभावः । अनेनैतदुक्तम् । विनाशिनि शरीरेऽत्पन्त- मास्थामकुर्वाणो वायुप्रकोपं वर्जयन्स्वाधीन आसने तन्यादिरहित उपविशेत् । न फेवलमुपवेशनं किंत्विन्द्रियाणां मस्याहारश्च करणीय इत्पाद । हृदि । हृदयसर- सिजे पद्माकारे मांसखण्डे पञ्चच्छिद्रे । इन्द्रियाणि । बायानि ज्ञानकर्मकार- पानि । मनसा । इन्द्रियाश्रमग्रहभूतेन । संनिवेश्य । सम्यनितरां भवेशनं का- रपित्वा । अयं भावः । कर्मेन्द्रियाणि मुस्थितशरीरत्वेन स्वयमेव व्यापारेभ्य उपरतानि । मत आसनस्य तत्रोपयोगः । माणापामाङ्कुशेन माणव्पालस्य स्खे- ·चेताश्वतरोपनिपदीपिका [द्वितीयोऽध्यायः च्छामचारान्निवर्तनं तत्र प्राणापामस्योपयोगः ! यमनियमपोश्चादृष्टविशेषकर- त्वाद्धारणाध्यानसमाधीनां च जितेन्द्रिपत्वे भावितत्वात्मत्याहारोऽवशिष्यते । तथा च यमनियमाभ्यामुत्पन्नसंसारवैराग्यो विशुद्धबुद्धिरासनेन कर्मेन्द्रियाणि जित्वा विषयस्मरणमतोत्रेण प्रणुना न ज्ञानेन्द्रिपाश्वान्विपयेपु दोपदर्शनेन मान- सेन प्रग्रहेण पुनः स्वहृदये नपेत् । इदानी रूपकरूपेणाऽऽह । ग्रमोहुपेन । ब्रह्म देशफालवस्तुपरिच्छेदशन्य विषयस्तेन तज्ज्ञानं लक्षपति। उहुपं नीरपूरतरणका- रणभूतो दृढबन्धवद्धः काष्ठसमुच्चयः । ब्रह्मज्ञानोडुपेन । प्रतरेत । प्रकर्षण तरणं कु- र्यात् । कः। विद्वान् । ब्रह्मज्ञानवान् । कानि।स्रोतांसि । स्रोतोवहिर्मुखानि प्रह- त्तानीन्द्रिपाणि पद्यपि मत्पाहारस्पापीदमेव कृत्यं तथाऽपि प्रत्पाहारो गोपाल: वहुर्दान्तान्पभानिव वलादेवेन्द्रियाश्चान्हृदयवाटे मनोर्गलेन निरुणद्धि । तथा निरुद्धा,अपीन्द्रिपाश्चाः प्रमाधिन इव कृपभा मनोर्गलमप्पादाय वहिर्गच्छन्ति विना धारणाध्यानसमाधीन्कशांस्ततो न विरुद्धस्तेपामपि तत्रोपपोगः । स्रोतः- शब्देन विक्षेपमात्रमुक्तं विक्षेपश्च सर्वोऽप्यनर्थहेतुः मसिद्धस्तदभिमायेणाऽऽह । सर्वाणि । निखिलानि । ननु सर्वाः प्रवृत्तपः सर्वेपामिन्द्रियार्थानामनर्थहेतव इ- ति न मन्यामहे । लोकदयेऽपि भूयसः सुखस्याप्पुपलम्भादित्यत आह । भपा वहानि । यद्यपि कविच्छरीरे कदाचिद्वा बहिर्मुखानीन्द्रिपाणि सुखार्थीनीति भौढ़ीप्रसिद्धिस्तथाऽपि तत्रापि क्षपादिजन्यस्य भपस्प मूढानामपि संप्रतिपत्तेः स्वप्रवृत्त्या स्वप्रवृत्तिफलेन वा भयं संत्रासरूपमावहन्ति समन्तात्सर्वेषु शरीरग्र- हणेषु मापपन्तीति भयावहानि । अयमर्थः । विक्षेपस्याऽऽचरणापगममन्तरेण सर्वात्मनाऽनपगमनादावरणविक्षेपात्मिकाऽविद्या ब्रह्मसाक्षात्कारेण धारणाध्या- नसमाधिजन्येन नश्यतीति ॥ ८॥ त्रिस्नतं स्थाप्येत्यादेविशेपमाह । माणान् । नवभिीरैनिंगच्छतो वायून् । प्रपीड्य । मकण पीडनं निरोधनं कृत्वा योगकुशलेन गुरुणोपदिष्टेन मार्गेण। इह । अस्मिञ्शरीरे । सः । माणनिरोधस्य कर्ता । युक्तचेष्टः । युक्ता जीवनमा- नोपयोगिनी योगार्था चेष्टा यस्य स युक्तचेष्टः प्राणक्षयं प्रामुपादिति शेषः । ततः क्षीणे माणे । सर्वेभ्यो द्वारेभ्य उपरते दण्डवद्यवस्थिते वायौ मन्द मन्दम् । नासिकयोः । नासापुटयोः । श्वसीत । श्वासं कुर्यात् । व्यापारान्तरमाह । दुष्टा- श्वयुक्तमिव । मघलैरशिक्षितैरथैः संबद्धमिव । वाहम् । अध्वनः परपारस्य ने: तारं प्रग्रहभूतमित्यर्थः । एनम् । उक्तं प्रत्यक्षमिव । विद्वान् ! धारणादियुक्तो ब्रह्मज्ञानवान् । मनः । अन्तःकरणं शरीरस्थस्येन्द्रियाश्वानां प्रग्रहभूतम् । धा- क. ख. 'तीत्यभिप्रायः ॥ ८॥ २ क. स. स्थाप्याद विशेषणमाह ।

·द्वितीयोऽध्यायः।] : शंकरानन्दकृता। रयेत । स्वसारथिनाऽन्तःकरणभेदेन धीरूपेण धारणं कारयेत् । अप्रमत्तः । कामक्रोधादयो मदा विद्यादिरूपा वा तद्रहितः। जितानामपीन्द्रियाश्वानां वै. रिणामिव विश्वासं न कुर्यादित्यर्थः ॥ ९॥ आसनाथ देशविशेषमाह । समे ! अनिम्नोगते । शुचौ । केशास्थ्याचंटू पिते । शर्करावहिवालुकाविवर्जिते । शर्कराः क्षुद्राः पापाणाः । वह्निहिपा- ककरं तेजः । वालुकाः सिफता एताभिर्विवर्जिते । शब्दजलाश्रयादिभिः । श. ब्दो ध्वनिविशेपो वर्णात्मको वा । जलाश्रयोऽतिशीतलप्रदेशः । आदिशब्देनं सिंहसायाश्रयस्तैः शब्दादिभिः । विवर्जित इति समस्तपदादनुवर्तते । किंबहु- ना। मनोनुकूले । मनसोऽनुरागजनके । न तु चक्षुपीडने अनेनैतदुक्तं दर्शनी- ये मनसः स्वास्थ्यकरे च । इदं च दृष्टार्थं वैपरीत्येऽष्टाङ्गयोगस्यानुष्ठातुमशक्प- त्वस्योपलम्भान्मनोनुकूलत्वाभिधानाच । गुहानिवाताश्रपेण । गुहा पर्वतादेबि- लमिवावस्थिता निवाते निर्वातमन्यदपि प्रदेशान्तरं सर्वबाधाशून्यमित्यर्थः । तस्मिन्नाश्रयो निवासस्तेन । प्रयोजयेत् । प्रर्पण योगं कुर्यात्सम्यगाश्रयमा- म्पनन्तरमष्टाङ्गयोगं कुर्यादित्पर्थः ॥ १० ॥ इदानी योगमवृत्तस्य प्रत्ययानाह । नीहारधूमार्कानलानिलानाम् । नीहारः शिशिरादिकाले पतञ्जलकणसमुच्चयः प्रभातादो प्रायः श्वेतवर्णः । धूमः कृष्णवर्णः प्रसिद्धः । अर्क आदित्यः पिङ्गलवर्णः । अनलो लोहितवर्णः । अ- निलो नीलवर्णो नीहारादीनाम् | खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनाम् । खद्योतः कृष्णशर्वयां गाढे तमसि प्रतीयमानोऽमिकणाभः खचरो जन्तुः । विद्युदर्क- वर्णाऽचिरप्रभा मेघमण्डलाकान्ते नभस्थले प्रतीयमाना चक्षुर्मुद्दीप्तिधारिणी । स्फटिकः श्वतः स्निग्धश्व पाषाणः । शशी मसिद्धः श्वेततेजोमण्डलरूपः शी- तकिरणः । खद्योतादीनाम् । एतानि । नीहारखद्योतादीनामुक्तानि । रूपाणि । चक्षुर्ग्रहणयोग्यानि ! पुरःसराणि । प्रथमतो गन्तृणि । ब्रह्मणि । स्वमकाश चिदानन्दात्मरूपे विविधपरिच्छेदशून्ये । अभिव्यक्तिकराणि । अभिव्यक्तिर- विद्याजवनिकाच्छन्नस्य ब्रह्मणस्तज्जवनिकापगमस्तस्कराणि । एतद्रूपप्रादुर्भाव ब्रह्ममादुर्भावोऽविदूरे पथा प्रभासक्षेत्रे समुद्रघोपणश्रवणेऽविदूरे दर्शनं सोमे- श्वरस्प यथा वा भुजादिस्फुरणेऽविदूरे दर्शन पिपस्प मात्रादे: । रूपाणीत्युप- लक्षणम् । शब्दस्पर्शरसगन्धा अप्रत्यनुकूला ब्रह्माभिव्यक्तिकराः। क । योगे। पमाघटाले साधनावस्थातः सिद्धयवस्थां प्रविशति । एतदुक्तं भवति । योगप- वृत्तस्य विविधसिद्धयो यद्यपि स्युस्तथाऽपि नासावत्राऽऽसक्तिं कुर्यादिति ॥११॥ एवं समाधिस्थस्य सिद्धीरुक्त्वेदानी व्पुत्थित्तापुत्थित्तदशयोः साधारणा:

·.. १६ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [द्वितीयोऽध्यायः। सिद्धीराह । पृथ्व्याप्यतेजो निलखे । पृथ्वी भूमिः। आप्यमापः । अथवा तद्धितो- ऽयं पञ्चस्वप्युपलक्षणार्थः । तेजः प्रसिद्धम् । अनिलो वायुः । समाकाशम् । त- स्मिस्तन्मये कार्यकारणयोरनन्यत्वात् । समुत्थिते । तेभ्य, एव भूतेभ्यः संजा; ते । पञ्चात्मके। पञ्चभूतात्मके शरीरे । पञ्चात्मक इत्यादानादेकभूतात्मकं त्र- यात्मक वा न किंचिदपि शरीरं किंतु पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यमित्येतदुक्तम् । योगगुणे । योगस्याष्टाङ्गयुक्तस्य सोऽहमस्मीतिज्ञानफलस्य गुणो विषयानास- क्त्यादिस्तत्र । प्रवृत्त । प्रवृत्ति कुर्वति । अवान्तरफलमाह । न तस्य रोगः। यो- गिनो पोगमायभिमुखस्प शिरोक्षिरोगातिसारादिलक्षणो रोगो न । न जरा । शरीस्वैरप्पकारिणी पलितादिलिङ्गा जरा न । न दुःखम् । इष्टवियोगादनिष्टमा. श्ध जन्यं मतिकूलवेदनीयं दुःखं नान मृत्युरिति पाठे नावान्तरमृत्युरिति व्या. ख्यानम् । प्राप्तस्प | स्पष्टम् । किम् । योगामिमयं शरीरम् । विनाशि पाञ्च- भौतिकं योगामौ क्षिप्तममाविव हाटकं तन्मयं भवति योगानिमचुर देहं माप्तस्प तस्य न रोगो न जरा न मृत्युरित्यन्वयः ॥ १२ ॥ पुनर्योगमाप्तौ लिङ्गान्तराणि सिद्धिसूचकान्याह । रघुत्वम् । लघुत्वं शरी- रस्प रलपोरैक्पात् । आरोग्यम् । अरोगस्य भावः सर्वोत्साहवत्त्वमिति याव- त् । अलोलुपत्वम् । लोलुपो विषयलम्पटस्तस्प भावस्तत्वं न लोलपत्वमलोलु- पत्वमभिलापहीनत्वमित्यर्थः । वर्णमसादम् । वर्णस्य कृष्णगौरादेः प्रसादः मसनता तं नयनानन्दरूपत्वमित्यर्थः । स्वरसौष्ठवं च । स्वरस्प कण्ठनिर्गत- स्प वनेः सवर्णस्य वर्णसहितस्य वा सौष्ठवं माधुर्यादिश्रवणीयनादवान्भवती- त्यर्थः । चकार उक्तानामनुक्तानां च तत्संनिधौ वैरत्याग इत्यादीनां समुच्च- पार्थः । गन्धः शुभः । चम्पककेतक्यादिगन्धः सर्वमाण्यानन्दकारी शुभः । मू- अपुरीपम् । पीतस्य पानीपस्प स्थविष्ठो धातुर्वहिनिर्गच्छन्मूत्रमित्युच्यते । ज. ग्धस्पानस्प स एव तादृशः पुरीपमिति । मूत्रं पुरीपं च मूत्रपुरीपम् । अल्पम् । भूपस्पपि पीतेऽशिते चैतवपमपि स्तोकम् । तस्पेति पूर्वमन्त्रादनुपङ्गन्पायेन रघुत्वमित्यादौ द्रष्टव्यम् । योगमवृत्तिम् । योगस्पाष्टाङ्गलक्षणस्प । प्रवृत्तिः साधकं प्रत्यागमनरूपा ताम् । मयमा पूर्वभाविनीम् । वदन्ति । फययन्ति । योगविद इति शेपः ॥ १३ ॥ भवान्तराः सिद्धीरुक्त्वेदानी सिद्धिवधूमुकुटमणिदीपिकानीराजितपादपल्लवा मायामकृतात्मभिर्दुष्पापां त्रिवर्गसिद्धिकदाङ्गना हसन्तीमानन्दात्मेन्दुवदना स्वयंप्रकाशमानां मुक्तिसिद्धिमाद । यथैव | पद्वदेव । विम्यम् । सवितुचन्द्रस्य वा मण्डलम् । मृदपा । मृदा । उपलिप्तम् । समीपे लिप्तमाच्छन्नमित्यर्थः । ते. ."

·द्वितीयोऽध्यायः२।] शंकरानन्दकृता। जोमयम् । तेजोविकारभूतं तेजोरूपमित्यर्थः । तस्या उपलेपनस्य की मृदः फुतश्चिनिमित्तादपाये भ्राजते तत् । बिम्बं दीप्यते । मुधान्तम् । सुधाऽमृतं रोहितादिरूपमन्तेऽन्तिके' यस्प तत्सुधान्तम् । तद्वा । तद्वत् । आत्मतत्त्वम् । धानन्दात्मस्वरूपम् । अत्र रविबिम्बस्य मृदोपलेपो नाऽऽसीनास्ति न भवि- प्यति च यथा तथाऽऽत्मनोऽपि न माययोपलेप इति विवक्षितम् । प्रसमीक्ष्य । प्रकर्षण सम्यक्स्वयंप्रकाशमहमस्मीत्यवलोक्य । देही । देहयोगवानहमज्ञ..इ- त्याधभिमानी । एकः । सर्वभेदशून्योऽहं ब्रह्मास्मीतिविज्ञानेन । कृतार्थः । - तः संपादितोऽर्थः पुरुपार्थलक्षणो येन स कृतार्थः माप्तमापणीय इत्यर्थः । भ- वते । भवति । वीतशोकः । कृतकृत्यत्वे हेतुरयं वीतोऽपगतः शोको दुःखवि- कारो यस्मात्स वीतशोकः । अपगतसमस्ताविद्य इत्यर्थः ॥ १४॥ कदावीतशोकः कथं च ब्रह्मज्ञानमित्यत आह । यदा। पस्मिन्काले । भा- स्मतत्त्वेन तु ! आत्मस्वरूपेणैव । ब्रह्मतत्त्वम् । ब्रह्मस्वरूपम् । दीपोपमेन । सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यत्वे सति प्रकाशकस्वभावेन स्वयंभकाशेनेत्यर्थः । इ. है । आत्मन्येव । युक्तः । अष्टाङ्गयोगयुक्तः । प्रपश्येत् । मकर्षण स्वयंमकाशा. नन्दरूपनिविधपरिच्छेदशून्यो ब्रह्मरूपोऽहमस्मीत्यवगच्छेत् । तदा । अजम् । जन्मादिविकारशून्यम् । ध्रुवम् । निश्चलमपरिणामीति पावत् । सर्वतत्त्वैः। सर्भूतैौतिकैश्च साविद्यैः स्वरूपैः। विशुद्धम् । विद्दीनं ततः शुद्धं सर्वदोपर- हितमविद्यातत्कापिरामृष्टमित्यर्थः । ज्ञात्वा | अजादिरूपं ब्रह्माहमस्मीत्यवग- त्य । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । अस्प पदस्याजादिपदैः संवन्धः । मुच्यते । युक्ती भवति । सर्वपाशैः । सर्वैरहममाघभिमानबन्धनैरविद्यातत्कायः ॥ १५॥ इदानी श्रुतिपनिर्भरमानसा सती सानुकम्पा पुरुपेण ज्ञातव्यं यमरूपपु- रुपाभिन्नानस्मान्मत्याह । एपः । पुरुपबुद्धेर्द्रष्टा ब्रह्मात्मा । ह । प्रसिद्धः। दे- वः। स्वयंप्रकाशः। प्रदिशो नु। प्रेति तिष्ठतिना संवध्यते न्वाश्चर्ये दिशामाख्या- चा आमेय्याधाश्च । सर्वाः । अष्टौ दश वा निखिला दिक्शब्दप्रत्ययालम्बना इत्यर्थः । प्रदिशोऽवान्तरदिशो वा । अस्मिन्पक्षे किंता एच नेत्पाह सर्वा इ. त्याशय व्याख्येयम् । अनेनाव्याकृतरूपतोक्ता । इदानी सूत्रात्मतामाद । पूर्वः । प्रथमः ! ह । प्रसिद्धः । जातः । उत्पन्नः । इदानी विरादूपतामाह । सः । कारणकार्यरूप आत्मा | उ । अपि । गर्ने । भूतपञ्चकस्यामधानस्य गर्ने वर्तमानो ब्रह्माण्डरूपो गर्भरूपोऽपि स एवेत्यर्थः । इदानीमनारोपितपुरुपावय- वं विराटशब्देनाप्यभिधीयमानं प्रजापतिमाह । अन्तः । गर्भ इति तत्रेणावग- १.स.के तेजोथिम्बमाते यावन् । य। ३ ·श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [द्वितीयोऽध्यायः॥ न्तव्यम् । अन्तर्ग) गर्भस्पान्तः प्रजापतिरूपो पस्प मेरुरुरुपं महीधरा जरा- मुरित्पादि पुराणे कथ्यते । इदानी सर्वजीवगतमात्मानमाइ । स एव जातःस जनिष्यमाणः । अतीतानागतपोहणे वर्तमानस्याप्पर्धसिद्धं ग्रहणम् । स्पष्टः पदार्थः । इदानी सर्वात्मत्वेन जनिमरणादिप्राप्तिस्ता निवारयति । प्रत्यक् । बुद्धयादिभ्यः मति भातिकूल्पनान्तरत्वेन गच्छत्तीति मत्पर मत्यगित्यम्पयं प्रत्याडिति वा पाठः । जनाः। हे जनाः । तिष्ठति । प्रर्पणावस्थानं करो- ति । अवस्थानं करोति वा । सर्वतोमुखः । सर्वाम दिक्ष मुखान्पुपलम्पद्वाराणि यस्य स सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥ सर्वात्मानमात्मानमुक्त्वेदानी विभूतिमत्सत्त्वस्थमेनं नमस्करोति । यः । प्रसिद्धः। देवः। स्वयंप्रकाशः। अग्नौ । बहो । यः । प्रसिद्धः । अप्सु । उदकेषु । यः । प्रसिद्धः । विश्वम् । सर्वम् । भुवनम् । पातालादि भूरादि वा लोकजात- म् । आविवेश । भविष्टवान् । इदमग्न्यादावोषध्यादौ च भुवनवद्रष्टव्यम् । यः। प्रसिद्धः । ओपधीषु । ब्रीधादिषु । वनस्पतिपु । अश्वत्थादिषु । तस्मै । अग्न्पा- दिमविष्टाप । देवाप । स्वयंप्रकाशाप। नमः । मनसा वचसा कर्मणा च नमस्का- रोऽस्तु । नमःपदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः ॥ १७ ॥ इति श्रीमत्परमहं सपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्य श्रीमच्छंकरानन्दभगवतः कतौ श्वेता- श्वतरोपनिपदीपिकापां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ पूर्व ग्राहमस्मीति वाक्पज्ञानादविद्यातत्कारपरामृष्टब्रह्मस्वरूपावस्थान योगस्य परमा सिद्धिः फलभूतोक्का । तत्र वाक्यार्थज्ञानं च ब्रह्माहंपदार्थयोर्जा- नमन्तरेण न भवतीतिपदार्थज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तत्र प्रथमं ब्रह्मप- दार्थमाह । यः । प्रसिद्धः । एकः । द्वैतगन्धशून्यः । जालपान् । अविद्यामहे- न्द्रजालवायूँताकीट इव लता तन्तुजालवान्मसार्याविद्यामहेन्द्रजालम् । ईशते । ईष्टे । ईशनीभिः । ईश्वरशक्तिभिर्विक्षेपविशेषरूपाभिरविद्याभिः । ईष्टेः सकर्मक- त्वात्कर्म वक्तुमाह । सल्लिोकान् । निखिलान्भूरादीन् । ईशत ईशनीभिः । पु- नरादानं कर्मनिवेशार्थ व्याख्यानं च पूर्ववत् । य एवैकः। य एक एव । *इह । अस्मिन्संसारे । उद्भवे । उदूर्ध्वमनेकधा भवनमुद्भवस्तत्र । संभवे च । सम्प- स्वात्मरूपेण भवनं सत्तामात्रेण वर्तमानत्वं संभवः संहार इत्यर्थः । तत्र च- फारान्मध्येऽप्येक एव वर्तमान इति शेपः । पे। अधिकारिणः । एतत् । उ- कमीश्वरस्वरूपमात्मत्त्वेन ! विदुः । जानन्ति । अमृताः । आनन्दात्मरूपेण म- रणधर्मरहिताः । ते भवन्ति । स्पष्टम् ॥ १॥ * एतद्दीपिकानुमारी य एक इह उद्भव इति मले.पाठः।

·तृतीयोऽध्यायः॥] शंकरानन्दकता।
उद्भवे संभवे चैक एवेश्वर इत्युक्तं तदेतदुपपादयितुमाह । एको हि । चिदा-
नन्दरसो जगत उत्पत्तेः प्रागेको यस्मात् । रुद्रः । रुडुःखं द्रावयति नाशप-
वीति रुद्रः । दुःखनिवृत्तिश्च सर्वात्मनाऽविधानाशमन्तरेण न संभावितात-
स्माद्रोऽविद्यानाशको यस्मादुद्रस्तस्मात् । न द्वितीयाप । द्वितीयार्थम् । त-
स्थे । तस्थौ स्थिति न कृतवान् । पस्मान्न द्वितीपाप तस्थे तस्मादेक इत्य-
न्वयः । नायं पूर्वोक्तादीश्वरादन्प इत्याह । यः । मसिद्धः । इमान् । प्रत्यक्षक-
देशान् । लोकानीशत ईशनीभिः । प्रत्यग्जनास्तिष्ठति । पारुपातम् । संचु-
फोच । संकोचं कृतवानुपसंहृतवानित्यर्थः । कदा यदाऽस्प जगतो विनाशस्त-
देत्पाह । अन्तकाले । विनाशकाले । किं कृत्वा । संसृज्य । सम्पगुत्पाद्य ।
कानि । विश्वा भुवनानि । विश्वानि भुवनानि चतुर्दशलोकानित्यर्थः । कः ।
गोप्ता । विश्वेषां भुवनानां रक्षिता | गोपा इति क्वचित्पाठे गोप्तेत्येव व्याख्ये-
यम् । गोशब्दवाच्यं सचराचरं विश्वं पातीति वा गोपाः ॥ २॥
जगत उत्पत्तिस्थितिसंहारेष्वस्स स्वातन्पे हेतुमाह । विश्चतश्चक्षुः । सर्वतो
नेत्रः । उत ! अपि । विश्वतो मुखः । सर्वत आननः । विश्वतो वाहुः । सर्वतो
भुजः । उत । अपि । विश्वतस्पात् । सर्वतश्वरणः । अयमर्थः । यानि कानि
चिचक्षुरादीनीन्द्रियापयन्पद्धा प्राणादिकं पत्किविचस्य फस्य चिजन्तोस्तत्स
घमस्यैवैतदात्मकत्वात्सर्वस्य । ततोऽसङ्गोदासीनेऽपि पुंसि मायावशात्सर्वतश्चक्षु-
रादिकमुपपन्नमिति सर्वतश्चक्षुरादिमत्वाच्च सृष्टिस्थितिसंहारेषु स्वातन्पमिति ।
सं बाहुभ्यां धमति । हस्ताभ्यो विश्वमुत्पादयनुत्पत्तिकाले विविधा शब्दानु-
स्पायोत्पादकादिरूपेण करोति । बाहुभ्यामितिद्विवचनसामर्पोत्सर्वकर्महेतु-
त्याच धर्माधर्माभ्यामिति विवक्षितम् । ततः स्थितिसंहारयोश्च तत्तद्रूपैः
शब्दकारित्वमविरुद्धम् । यदाऽपि धमतिरमिसंयोगार्थस्तदाऽपि संतापकारि-
खेन मुखदुःखपोरुत्पत्तौ स्थित्तो संहारे च मुखदुःखकारित्वं व्याख्येयम् । सं.
पतत्रैः । पतनशीलः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैर्न परमाणुभिः तत्सद्भावे प्रमाणामा-
वात् । नवैतदेव प्रमाणं भवदङ्गीकृतानां मूर्तानामपि तेषां पतनशीलत्वाभावात् ।
गुरुत्वात्पतनम् । न च तेषां सर्वेपा गुरुत्वमङ्गीकृतं भवद्भिः । क्षितिजलयोरेव
गुरुत्वाङ्गीकारात् । अपि च । काशं कुशमवलम्व्य परमाणूशकमानस्य तत्म-
तिपक्षाणामपि सथैव शङ्गितुं शक्पत्वात्कृत शास्रारम्भव्यसनेन । धमतीत्पनुष-
जः । पतसमभिव्याहृतः संशब्दोऽनुषज्यमानेन क्रियापदेन संबध्यते । द्यावा.
भूमी । बझाण्डस्य काहद्वयं द्यावाभूमिशब्दवाच्यम् । जनपन् । उत्पादयन्नु.
पलक्षणमिदं स्थापपन्संहरंश्च । देवः । स्वयंप्रकाशः एकः । भेदशून्यः ॥३॥

·..
२०
वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [तृतीयोऽध्यायः३।
भवेतनानामेवोत्पादक ईश्वरो न तु चेतनानामित्याशय नेत्याह । यः।
मसिद्धः । देवानाम् । भम्यादीनामिन्द्रियाणां वा । प्रभवश्च । प्रकर्षेण भवनं
मभव उत्पत्तिः । उद्भवश्व । ऊध्वं भवनमुद्भवः स्थितिरित्यर्थः । आधश्चकारो
देवानामपि तद्रूपत्वार्थो द्वितीय उपसंहारस्यापि समुच्चयार्थः। रुद्रः। अविधाना-
शकः। विश्वाधिकः। सर्वाधिकः सर्वाधिक्यं ज्ञानहीनस्याप्यस्ति तयावृत्त्यर्थमाह ।
महर्षिः । महाश्चासायपिश्च । महत्त्वे सत्यतीन्द्रिपज्ञानवान् । ननु देवानां जन-
फो हिरण्यगर्भ इत्यत आह । हिरण्यगर्भम् । ज्ञानक्रियाशक्त्पात्मकं सूक्ष्मतमं
पैतन्याधिष्ठितं प्रथमं कार्य हिरण्यगर्भशब्दवाच्यम् । जनयामास । उत्पादित-
वान् । पूर्वम् । जगत उत्पत्तेः माक् । सः। हिरण्यगर्भोत्पादकः । नः | अस्मान् ।
युद्धया । धिपणया। शुभया । ब्रह्मविपपिण्या । संयुनक्तु । संयोगं करोतु ॥४॥
हिरण्यगर्भस्य स्रष्टारमीशं मन्नद्रष्टा मार्थयते । या । प्रसिद्धा । ते ! तव ।
रुद्र । हे रुद्र । शिवा । मङ्गला । तनूः । तनुः । अघोरा अरौद्रा। अपापकाशिनी ।
भपापमकाशिका । तया । उत्तया वक्ष्यमाणया । नः । अस्मान् । तनुवा । त-
न्वा । शंतमया । मुखतमया। गिरिशंत । गिरेः शं मुखं तनोतीति गिरिशं.
तस्तस्य संबोधनं हे गिरिशंत । अभिचाकशीहि । सर्वतः प्रकाशय ॥५॥
याम् । मसिद्धाम् । इपुम् । वाणरूपां यं वाणमित्यर्थः । गिरिशंत । हे गि-
रिशंत । हस्ते । करे । बिभाष । धारयसि । अस्तवे । पाप्मसु मक्षेपार्थम् ।
शिवाम् । मङ्गलाम् । गिरित्र । गिरीनस्थिपुञ्जान्देहानित्यर्थः । त्रायत इति
गिरित्रः स्वभक्तरक्षापर इत्यर्थः । तस्य संबोधनं हे गिरित्र | ताम् । इपुं बाण-
मित्यर्थः । कुरु । स्पष्टम् । मा हिंसीः । हिंसां माकृथाः । यतः । पुरुपम् ।
पुरुषरूपम् । जगत् । स्थावरजङ्गमादिरूपमित्यर्थः ॥६॥
इदानी प्रकृतं हिरण्यगर्भमुररीकृत्याऽऽह । ततः परम् । तस्माद्विरण्यगर्भा-
त्परम् । ब्रह्म । ब्रह्मशब्दार्थमाह । परं बृहन्तम् । अतिशपेनाधिकं देशकालव-
स्तुपरिच्छेदशून्पमित्यर्थः । यथानिकायम् । कायो देहो नितरां कायो निका-
यो यथा यादृशो निकायो यथानिकायं यथाशरीरमित्यर्थः । सर्वभूतेषु । चतु-
विधजीवेषु । गूढम् । गुप्तम् । ऋजुवक्रादिकाठेपु पथाऽग्निर्गढ ऋजुवकादिभावेन
तथाऽयमात्मा हस्तिपुत्तिकादिशरीरेष्वित्पर्धः । विश्वस्य । चराचरस्य जग-
तः । एकम् । मेदशून्यं तत्त्वमसीतिज्ञानेन । परिवेष्टितारम् । समन्तादुपस-
हतारम् । तत्र हेतुः । ईशम् । नियन्तारम् । अनेनेवैतदेव भवत्येवेत्यादिमा-
दायाः कर्तारमित्पर्थः । तम् । उक्तं ब्रह्मरूपम् । ज्ञात्वा । अहमस्मीत्यवगत्प ।
अमृताः । आनन्दात्मस्वरूपविज्ञानेन मरणग्न्याः । भवन्ति ! स्पष्टम् ॥ ७॥

·- कृतीयोऽध्यायःश] शंकरानन्दकता। २१ 'ज्ञात्वाऽमृता भवन्तीत्युक्तम् । तस्प ज्ञानं न कस्पापीत्याशङ्य मन्त्रद्रष्टा स्वानुभवमाह । वेद । जानामि । अहम् । मन्त्रद्रष्टा । एतम् । ब्रह्मरूपम् । पुरु- पम् । परिपूर्णम् । महान्तम् । सर्वस्मादधिकम् । आदित्यवर्णम् । आदित्यस्य वर्ण इव वर्णो यस्य स आदित्यवर्णस्तमादित्यवद्भास्वरं स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । तमसः परस्तात् । अविद्यायाः परतः । ननु किमर्थमात्मज्ञानेऽतियनः करणीयः सन्ति सहस्रमुपायाः सुखमाप्पै दुःखपरिहारायेत्यत आह । तमेव | आत्मान- मेव नत्वन्यम् । विदित्वा । साक्षात्कृत्य । अति मृत्युमेति । मृत्युमावरणशक्ति विक्षेपजननीमविद्या दुःखवृक्षबीजभूतां मरणादिप्रबन्धदायिनीमत्येति । भ- तीत्य गच्छति । ननु ज्ञातव्येषु ब्रह्मैव ज्ञेयमस्तु न तावतोपायान्तरनिषेध इ- त्यत आह । नान्यः पन्थाः । ब्रह्मज्ञानादन्यो मार्गो निरतिशपमुखमाप्तिनिःशे- पानर्थनिवृत्त्युपायभूतः । विद्यते । नास्ति । भयनाय । संसाराब्धेः पारगमना- याविद्यानिवृत्तप इत्यर्थः ॥ ८ ॥ आत्मानमेव ज्ञात्वाति मृत्युमेतीत्युक्तं स आत्मा किं रूप इति श्रोसबुभु- सानिवृत्त्यर्थमाह । पस्मात् । आत्मनः । परं नापरमस्ति किंचित् । उत्कृष्ट- मपकष्टं वा किंचिन्नास्ति द्वित्तीपाभावादित्पर्धः । यस्मात् । आत्मनः । नाणी- पो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । अण्वल्पम् । अतिशयेनावणीयः । ज्यायोऽति- शयेन वृद्धम् । कश्चित्किचिदपि । यस्मानाणीयो न ज्यायो विद्यते । अयमा- स्माऽणो रणीयान्महतो महीयान्सर्वात्मत्वादित्यर्थः । वृक्ष इव । शाखीव स्वग. तभेदशून्यः । स्तब्धः । स्वतो निश्चलः । दिवि । चोतनात्मके स्वयंप्रकाशे स्व- रूपे । तिष्ठति । वर्तते । एकः । सर्वभेदशून्यः । वृक्षनिदर्शनेन परिच्छेदं प्राप्त वारयति । तेन । एकेनाऽऽत्मना पुरुषेण । इदम् । विविधप्रत्ययगम्यं विश्वम् । पूर्ण पूरितमित्यर्थः । पुरुपेण । पुरि शरीरे शपानेन परिपूर्णेन वा । सर्वम् । निखिलम् ॥ ९ ॥ कार्यकारणयोरभेदे हिरण्यगर्भस्यापि कस्मात्तत्त्वं न स्पादित्यत आह । ततः । तस्माद्धिरण्यगर्भात् । यत् । मसिद्धं परिपूर्णत्वेन । उत्तरतरम् । अ- तिशयेनोत्तरं पूर्वमित्यर्थः । तत् । उक्तम् । अरूपम् । रूपादिशून्यम् । तर्हि कार- णावस्थेत्पाशङ्कय नेत्याह ! अनामयम् । आमयो रोगो दुःखहेतुरविद्या तद्रहितम- नामयम् । ये। अधिकारिणः। एतत् । अनामयं परिपूर्ण रूपम् । विदुः । नानन्ति । अमृतास्ते भवन्ति । त उक्ताः । व्याख्यातमन्यत् । ननु किमात्मज्ञानेन जान; तामजानतां च व्यवहारस्य समत्वदर्शनादित्यत आह । अथ । पूर्वेभ्योऽर्था- न्तरभूता अविद्वांसः । इतरे । अन्ये दुःखमेवापियन्ति व्यवहारस्प समत्वेऽ- ·२२ श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [तृतीयोऽध्यायः॥ प्पविद्वांसोऽहंममाभिमानेन दुःखमेवापिगच्छन्ति न पुनरितरे तदभिमानशून्य- वादित्यर्थः ॥ १०॥ यदुत्तरतरं तदरूपमित्युक्तं तेन कार्यकारणयोर्मेंदबुद्धिः प्राप्ता तनिवारणा- र्थमाह । सर्वाननशिरोग्रीवः । सर्वेषां सर्वाणि वाऽऽननानि शिरांसि ग्रीवांश्च य- स्य स सर्वाननशिरोनीयः। शरीरात्मत्वनिवारणार्थमाह । सर्वभूतगुहाशयः । सर्वे- पां भूतानां स्थावरजङ्गमानां गुहा बुद्धिस्तत्र शयनं करोतीति गुहाशयः। पुनः सर्वभूतगुहाशयत्वेन परिच्छेदे प्राप्त उत्तरमाह । सर्वव्यापी च । सर्वमिदं चेतना- चेतनात्मकं व्यामोतीति सर्वव्यापी । चकारो व्याप्यव्यापकभेदनिवारणार्थः । भगवान् । समग्रज्ञानवैराग्यैश्वर्यधर्मयशश्रियो भगशब्दवाच्यास्तद्वान्भगवान् । यस्मात्सर्वव्यापी भगवांश्च । तस्मात् । ततः । सर्वगतः । सर्वव्यापित्वेन सर्वत्र माप्तः । शिवः । षड्गुणैश्वर्यवत्त्वेन स्वयंमकाशानन्दात्मरूपत्वेन च मङ्गलः ॥११॥ मङ्गलेषु निरवधिकत्वमाह । महान् । अत्यन्तमधिकः । न ततोऽधिकं मङ्ग- लमित्यर्थः । यथा न्यूनमङ्गलमसमर्थमरूपं तथाऽधिकमङ्गलोप्पयं मङ्गलस्वादि- त्यत आह । प्रभु । समर्थः प्रसिद्धः। तत्र हेतुः । पुरुपः । परिपूर्णः नातोऽन्यः समर्थ इत्पर्थः। मभुत्वमाह । सत्त्वस्य । अन्तःकरणस्प ज्ञानक्रियाशक्तहिर- ण्यगर्भस्पेत्यर्थः । एपः । स्वयंभकाशचिदानन्दात्मरूपः। प्रवर्तकः । महत्तेः का- रपितोत्पादक इत्पर्थः । ननु कस्प सत्त्वस्योत्पादक इत्यत आह । मुनिर्मला- म्। सृष्ट्वविद्यादिमलरहितां मोक्षरूपाम् । इमाम् । विदुषां प्रत्यक्षाम् । शान्ति- म् । स्वयंप्रकाशानन्दात्माविर्भावरूपां पतः प्राप्नोति तस्पेति शेषः । ईशानः । सर्वस्प नियन्ता । नान पुनरुक्तं प्रभुत्वमीश्वरस्यापि दृष्टं तत्मसङ्गेनोच्यमानत्वा- त् । ज्योतिः । स्वयंप्रकाशज्योतिस्वरूपः । उपोतिष्ट्ये व्ययाश तरज्योतिर्वदत भाई । अम्पयः । व्ययरहितः ॥ १२॥ सर्वभूतगुहाशयत्वमुपपादपति । अङ्गुष्ठमात्रः । सर्वेषां द्विपदां स्वाङ्गुष्परि- माणं हृदयं बुद्धरणुत्वेऽपि हृदयव्यापिमफाशत्वात्साऽपि हृदयस्था हृदयप- रिमाणा ततो बुद्धयन्तस्थः पुमानप्यपृष्ठपरिमाणः। पुरुषः। पुरिशपः । अन्त- रात्मा । आत्मनो बुद्धेरन्तोऽन्तरात्मा । अङ्गुष्ठमात्रत्व उपपत्तिमाह । सदा । सर्वदा । जनानाम् । जनिमताम् । हृदये । हृदपसरसिजे । संनिविष्टः । सम्प- द्वितरां प्रविष्टः। ननु सर्वस्मिश्शरीरे प्रविष्टः फवं हृदये संनिविष्ट इत्पत भाह । हदा । हदपेनाभिकृत इत्पन्चपः । ननु पधाकारो मसिखण्टो हत्तेन फषपमित इस्पत आह । मनीरा । मनस इंटे पा सा मनीट् तयार नदि चि- शक्तिरित्यत आह । मनसा । अन्तःकरणेन हृदपस्थेन संकल्पविकल्पनिप- ·4 तृतीयोऽध्यायः१] शंकरानन्दकृता। २३ श्रा निश्चयात्मकेनान्तःकरणव्यापारणेत्यर्थः । अभिकृप्तः । समन्तात्कृप्तः सर्व- शरीरे वर्तमानोऽपि कुतश्चिनिमित्तादङ्गुष्ठमात्रत्वेन मनसा परिकृप्त इत्यर्थः । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । एतदुपाधेः पृथकृतं स्वयंप्रकाशचिदानन्दात्मरूपम- पृष्ठमात्रस्वरूपं मुञ्जादिवेषीकाम् । व्याख्यातमन्यत् ॥ १३ ॥ अङ्गुष्ठमात्रत्वाभिधानेनाल्पत्वं प्राप्तं तत्सर्वात्मकत्वकथनेन वारयति । सह- स्रशीपा । सहस्रशीर्षोऽनन्तमस्तक इत्यर्थः । पुरुषः । परिपूर्णः । सहस्राक्षः । अनन्वचक्षुः। सहस्रपात् । अनन्तचरणः । सः । सहस्रशीर्षः । भूमि विश्वतो . त्वा । ब्रह्माण्डकटाहमेदिनी सर्वत आवृत्य । अत्पतिष्ठदशाङ्गुलम् । दशसंख्या काङ्गुष्ठपरिमित देशमतीत्य स्थितिमकरोत्तत्रोपलभ्यत इत्यर्थः । इदं चाध्या- स्माधिदैवं च समत्वेनावगन्तव्यम् । अथवा अत्यतिष्ठत् । भूमि विश्वतो. वृत्वा स्थितस्तत्रोपपत्तिर्यस्मात्सर्वमतीत्य स्थितिमकरोदयं तत्राप्युपपत्तिः पण्णवत्यङ्गु- ले शरीर ईश्वरस्पदं सचराचरंदशाङ्गुलमल्प एकदेशस्तदीय एकांश इत्यर्थः॥१४॥ ननु यद्ययमिदमतीत्य स्थितो नदीमिव कूलं तथा चायमस्मात्तद्वदेव भिन्नः स्यादित्यत आह । पुरुष एवेदं सर्वम् । भूमिमतीत्य स्थितः परिपूर्ण एवं न. वन्यः । इदं विविधमत्ययगम्यं निखिलमपि न ततो भिन्नमित्यर्थः।। तथाऽपि वर्तमान सर्व पुमान भूतं न च भावीत्यत आह । यदूतम् । मसिद्धमतीतं यत्त- पुरुप एच । पच्च भव्यम् । यदपि भवनस्प कर्तृ तदपि पुरुष एवेति पूर्वेणा: न्वयः । अथवा सर्वशब्दार्थमाह । यदूतं यच्च भव्यम् । अस्मिन्पक्षे चकारो वर्त मानसमुच्चयार्थः । एवं चेनापमीशः संसाररूपत्वादित्यत आह । उत । अपि। अमृतत्वस्य । मोक्षस्य । ईशानः । ईश्वरः । उतशब्दादस्य सर्वस्यापि । ननु कथं वामात्रेणेवरोऽस्पेत्पत आह । यत् । यस्मात् । अनेन । अदनीपेन। अतिरोहति । अधिकां वृद्धि गच्छति । एतदुक्तं भवति । न वाड्मात्रेणेश्वरः किं वनेनैतदित्यमेवेत्यादिनियमकारित्वादिति ॥ १५ ॥ ननु भगवानयमनेन यद्यतिरोहति ताई शरीरवन्नियतपाणिपादादिरूप - त्यत आह । सर्वतः पाणिपादम् । सर्वतः पाणयः पादाश्च यस्य तत्सर्वतःपाणि- पादम् । तत् । ईश्वररूपम् । सर्वतोतिशिरोमुखम् । सर्वत्तोऽक्षीणि शिरांसि मु- सानि च यस्य तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमत् । सर्वतः श्रुतयो यस्य सन्ति तत्सर्वतःश्रुतिमत् । लोके । संसारे कर्मफलेऽस्मिन्ननाद्यविद्यावशात् । सर्वम् । निखिलम् । आवृत्य । स्वेन ब्राह्मेण रूपेणाऽऽवरणं कृत्वा । तिष्ठति। स्पष्टम् । सर्वात्मवादन्नेनानिहो न देहवदित्यर्थः ॥ १६ ॥ - ·२४ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [तृतीयोऽध्यायः॥ इन्द्रियात्मत्वमुक्त्वैन्द्रियज्ञानतद्विषयरूपतामाह | सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । सर्वेन्द्रियाणां गुणास्तवृत्तयो रूपादिज्ञानानीत्यर्थः । तेपामाभासाः फलानि घटादिस्फुरणानि तदाश्रया घटादयो लक्ष्यन्त औचित्पात् । सर्वेन्द्रियाणां गुणाश्चाऽऽभासाच यस्मिस्तादात्म्येन व्यवस्थितास्तत्सर्वेन्द्रियगुणामासम् । किमेवंरूपमेवेत्याशय नेत्याह । सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सबैरिन्द्रियैः । उपलक्ष- णमिदम् । अन्यैरप्यविधादिभिर्भावर्विवर्जितं परित्यक्तं तद्रहितमित्यर्थः । तत्पूर्वोक्तादन्यदितिबुद्धिं वारयति । सर्वस्य प्रभुमीशानम् । सचराचरस्य जग- तः सामथ्र्ये सति निपन्तारम् । एवं चेन्नाऽऽर्तानां रक्षकः परमेश्वरो नियन्त्र- वादित्यत आह । सर्वस्प । स्थावरजङ्गमात्मकस्य । शरणम् । रक्षित्रैश्चरं रू- पम् । अनेन सघृण ईश्वर इत्युक्तम् । इदानी वैपम्यं वारयति । सहृत् । उप- फारनिरपेक्षः मत्युपकारस्य कर्ताऽविपम' इत्यर्थः ॥ १७ ॥ तत्पदार्थमुक्त्वा त्वंपदार्थमाह । नवद्वारे । नवसंख्याकानि द्वाराणि निर्गम- नकारणानि द्वौ कर्णो द्वे चक्षुषी द्वे नासिके आस्यमुपस्थः पायुश्चेति नवच्छि- द्राणि यस्प तस्मिन् । पुरे । धातुभिः पूर्यत इति पुरं तस्मिन् । देही । देहसं- पन्धवान् । हंसः । बुद्धयुपाधिः सन्हन्ति गच्छतीति हंसः। लेलापते । चलति। छ । पहिः । रूपादौ वहिर्मुखत्वेन । इदानी वाक्यार्थमाह । वशी । यो इंसः स एव वशी सर्वस्प लोकस्य स्थावरस्य चरस्प च चकाराज्जडस्यापि । स्पष्टम- न्पत् । सर्वमस्य वशे वर्तत इत्यर्थः ॥ १८ ॥ येनापं हंस ऐक्यं गच्छति यश्च इंसः स एव वस्तुत एतादृशरूप इत्याह । अपाणिपादः । अफरचरणः । जवनः । वेगवान् । अपाणिर्गहीता । आदाता । पश्यति । अवलोकयति । अचक्षुः । अनेत्रः । सः । जीवाभिन्न ईश्वरः स्वयंप- फाशचिदानन्दात्मवपुः । शृणोति । श्रवणं करोति । भकर्णः। फर्णरहितः। सः । उक्तः पुनस्तच्छदादानमपाणिपादादावपि तच्छब्दानुवृत्त्यर्थम् । वैति । जानाति । वेषम् । वेदनीयं निखिलमपि वस्तुजातम् । न च । नैवम् । तस्य । आत्मनः । अस्ति । विद्यते । वेत्ता। वेदिता ज्ञाता । तम् । अपाणिपादादिरूप- म् । आहुः । फषयन्ति ब्रह्मज्ञानिन इति शेपः। अपम् । अग्ने भवम् । पुरुष- म् । परिपूर्णम् । महान्तम् । सर्वस्मादधिकम् ॥ १९ ॥ इदानीमात्मसाक्षात्कारेऽगण्यपुण्योदयादीश्वरकटाक्षः फारणमित्याह । अ. गारणीयान् । अल्पादल्पतरः । महतो महीयान् । प्रौटात्मौढतरः । आत्मा । भस्मत्मत्पयसाक्षी । अस्प जन्तोः। प्रत्यक्षस्प जननधर्मवतः । निहितः। नि- क्षिः 1 गुहापाम् । युदो । तम् । अणोरणीपानित्पादिधर्मद्देशम् । अनुम् ।

·तृतीयोऽध्यायःशा शंकरानन्दकृता। २५ संकल्परहितम् । पश्यति । साक्षात्करोति । वीतशोकः । अपगताविद्यः । तम कारणमाह । धातुः । जगतो विधातुरीश्वरस्य प्रसादात् । करुणाकटाक्षात् । अथवा धातुरीश्वरस्यान्तःकरणस्य प्रसादान्नमल्पात् । महिमानम् । अधिका- गुणरूपम् । ईशम् । नियन्वारम् ॥ २० ॥ धातुः प्रसादे सत्पात्मा ज्ञापत इति मन्त्रद्रष्टा स्वानुभवं दर्शपन्नाह । वेषा- हमेतम् । पारुपातम् । अजरम् । जरारहितम् अन्न हेतुः । पुराणम् । पुराs- पि नवं सर्वदैकरूपमित्यर्थः । पुराणत्वे हेतुः । सर्वात्मानम् । सेपामस्मत्सत्य- यसाक्षिणम् । सर्वात्मत्वे हेतुः । सर्वगतम् । सर्वत्र प्राप्तम् । सर्वगतत्वे हेतुः । विभुत्वात् । व्यापित्वात् । इदानी पूर्वोत्तरपक्षावाह । जन्मनिरोधम् । जन्म ध निरोधश्च जन्मनिरोधमुत्पत्तिविनाशावित्यर्थः । प्रवदन्ति । मकर्षेण कथयन्ति । मूढा इतिशेपः। पस्य | आत्मनः । अयं पूर्वः पक्षः। ब्रह्मवादिनः । उत्पन्नत- च्वसाक्षात्काराः । हि । प्रसिद्धाः । प्रवदन्ति । प्रर्पण कथयन्ति । नित्यम् । धर्ममिभेदनिवारणार्थ च त्वान्तत्वेनानभिधानं जन्ममरणशून्यमविनाश्यात्म- तत्वम् ।।२१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्यश्री- मच्छंकरानन्दभगवतः कतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ धातुः प्रसादादकतुं पश्यतीत्युक्तम् । धातुः प्रसादोपायश्च नोक्तः । इदानी- मस्मिन्नध्याये धातुरीश्वरस्प विविधविभूतिमद्भूपेण वर्तमानस्प प्रार्थनादिरूप उपापो धातुः प्रसादे प्रसङ्गाच तत्त्वंपदार्थयोरपि प्रकारान्तरेण निर्णय ईश्वर- स्प मापाबलाजगत्कारणत्वादि घद्धाबद्धस्वरूपं चेत्पादि कथ्यते । यः। म. सिद्धः। एकः । भेदशून्यः । वर्णः। वर्यत इति वर्णः पदार्थः स्वयंमकाश. चिदानन्दात्मेत्यर्थः। बहुधा । बहुप्रकारान् । शक्तियोगात् । मापासंबन्धात् । वर्णान् । पदार्थाश्चिदचिदात्मकान् । अनेकान् । भेदक्तः। निहितार्थः। निहितो नि- क्षिप्तस्तिरस्कृत इत्यर्थः । अर्थःप्रयोजनं यस्य स निहितार्थः । दधाति ।धारपति फरोतीत्यर्थः। वि चैति । व्येति च विविधं प्राप्नोत्यपि शान्ते । स्वमका- शचिदानन्दात्मनि । किम् । विश्वम् । चराचरात्मकम् । आदौ । जगत उत्प- तेः माक् । सः।एको वर्ण इत्पादिनोक्तः । देवः । स्वयंप्रकाशः । अथ वाप एको वर्ण भोकारो वहुधा बहुशासोपानोपवेदादिभिन्नाशक्तियोगाद्वाननेका- न्वेदारगादिभेदभिन्नान् । स्वव्याप्तिशक्तिसंबन्धाच्छङ्कुरिव पर्णान्यनेकानि निहि- तार्थः स्वात्मनि मक्षिप्ताभिधेयो दधाति विषयवि शान्ते विश्वमादी स देवस ओंकार आदित्यवत्सर्वार्थप्रकाशको देव आदावभिधेपस्पोत्पत्तेः माक् शान्तेऽ- भिधानाभिधेपशून्ये स्वात्मनि विविधमभिधेयत्वेनाभिधानरूपः स्वयं प्रामोत्य- ४ ·श्वेताम्चतरोपनिषदीपिका [घर्षोऽध्यायः पि विश्वम् । अथवा प एको वर्णोऽकारो बहुधा बहुमकारान्हस्वादिभेदेन स्वा- मसामर्थ्यसंबन्धादुकारादीन्वर्णान्विभिन्नान्स्वात्मनि प्रक्षिप्तोकारवर्णनिष्पत्तिम- पोजनो दधाति विविधं मानोत्पपि स स्वार्थप्रकाशक कारस्य सप्तममात्रा- स्वरूपे स्वात्मन्यशेपव्यापारोपरमे विश्व प्रथमतः । अस्मिन्पक्ष भदौ पाएक इत्यन्वपः । अथवा य एको वर्णः शब्दतत्त्वं बहुधा बहुमकारान्कुण्डलिनी- शतिसंवन्धादेकद्विव्यादिवेष्टनैः सस्वरान्कादीन्वर्णान्विभिन्नान्स्वात्मनि निहि- ताभिधेयप्रयोजनो दधाति फरोति शान्ते चिदचिदादिभेदशून्ये स्वात्मन्पापी सर्ववोत्पत्तेः माग्विश्व विविधं प्राप्नोत्पपि स प्रकाशस्वभावोऽर्थानां वर्णेव- न्तर्भूतत्वात्तेषां च शब्दतत्त्वे ततो विश्वस्य स्वात्मनि माप्तिरविरुद्धा । अथवा- अष्टाङ्गयोगनिरतस्य योगिन आदौ मथमापां योगसिद्धौ निर्विकल्पकमतीतिविष- यवंद्य एको वर्णो नीहारादिरूपभेदशून्यो रूपतन्मात्रं हार्दलोहितपिण्डस्थं बहु- प्रकारान्मनःपवनविधारणायासशक्तिसंवन्धानीहारादिवर्णाश्वेतादीन्बहुभेदमि- नान्स्वात्मनि निक्षिप्तयोगसिद्धिप्रयोजनो धारयति । उपरते तस्मिन्पोगसिद्धि- विभे विश्वं भेदात्मकं चावगच्छत्यपि स वर्णो पनिमित्तं विननिर्गमनं च देवो धोतनात्मकः स्वयंप्रकाशानन्दात्मप्रकाशसमासन्नत्वात् । सः । यो वर्णः स देव इत्युक्तः मसिद्धः । नः । अस्मान् । बुद्धया शुभया ।ब्रह्मविषयपा धिषणया मोक्षहे- तुभूतया।संयुन । संयोजयविति वाचा व्यापारः प्रदर्शितःप्रयोजनकथनेन॥१॥ इदानी विभूतिमत्सत्त्वं ब्रह्मेत्यवगन्तव्यमिति फथपन्मानसं चिन्तनमग्न्पा- दयो ब्रह्मैवेति कर्तव्यमिति तावदाह । तदेव । पूर्वोक्तं ब्रह्मैव । अमिः । सेजः। वत् । ब्रह्म । आदित्यः । चण्डकिरणः । तत् । ब्रह्म । वायुः । पवनः । तदु चन्द्रमाः। सोमोऽपि ब्रह्म । तदेव शुक्रम् । ब्रह्मैव दीप्तिमत्स्वप्रकाशस्वरूपम् । तद्रम । जगत्कारणम्। तदापः वीवोदकानि । तत्मजापतिः। ब्रह्म विधाता॥२॥ एवंस्तुत्या चिन्तनेन च स्वात्मनि प्रतिभातग्रह्मस्वरूपं मन्नद्रष्टाऽऽह । त्व- म् । स्वयमानन्दात्मा ! खी। स्त्रीशब्दमत्यपविषयः । त्वम् । आनन्दात्मा। पु. मान् । पुरुपशब्दमत्यपविषयः । असि । भवसि । त्वम् । आनन्दात्मा । कुमा- रः । कुमारशब्दमत्पयविपयः । उत वा अप्येव । कुमारी 1 फुमारीशब्दमत्पप- विषयः । स्वमिति शेपः । त्वम् । आनन्दात्मा । जीर्णः । वयोहीनः । दण्डेन। दण्डनृतीयपादेन । वञ्चसि । अञ्चसि गच्छसि । त्वम् । आनन्दात्मा । जातः । उत्पन्नः । भवसि । सत्तां करोपि । विश्वतोमुखः । सर्वतोमुखो नानावस्था मा- मोपीरपर्यः ॥ ३ ॥ .

·२७ चतुर्थोऽध्याय:४] शंकरामन्दकता। ..पद्यपि त्री पुमानित्युक्ते कुमारादिकमपि सिद्ध भवति तथाऽपि युवतिरेत:- सिचोरेवं स्त्रीपुंसत्वं स्त्रीलिङ्गपल्लिङ्गयोरितिशडानिवारणार्थ कुमार इत्पाभि- धानम् । इदानी रूपकरूपेण कारणात्मानमाह । नीलः । दुदिलाभः । पतङ्गः। पक्षी । हरितः । नीलः कृष्णोऽपि भवति तमिवारणार्थ हरित इत्यभिधानं दू. बौदलश्यामलः । लोहिताक्षः। लोहिते रक्ते अक्षिणी यस्य स लोहिताक्षः । दि. दर्भः। सौदामिनीसंपातयञ्चलं दृष्टनष्टस्वभावं.जगत्तडिच्छब्देनाभिधीयते तंटि- में पस्य स तसिद्गर्भः । इदानी पक्षद्वयमाह । प्रतवः । समुद्राः । वसन्तायाः पद्मसिद्धाः समुद्रा लवणोदादयः । पद्यपि सप्तेमे तथाऽपि मधुराम्बुसमुद्रस्प सर्वत्रानुस्यूतत्वात्पढेवेतेऽपि गणनीयाः । तथा च पक्षयोरुभयोः समत्वम् । अ- धवा फालेन जले ब्रह्माण्डं जायते । तथा च कालजलपोः पक्षत्वकल्पनायां समुद्राणां सप्तत्वेप्पदोषः । कारणे कारणान्तरं वारपति । अनादिमत् । अनादि- मान् । आदिः कारणं पस्पास्ति तदादिमन्नाऽऽदिमत् । त्वम् । कारणात्माऽ- श्वमेधयाजिनां ब्रह्माण्डान्तस्थानां यमाण्डादहिर्नयनाय यापोः समर्पकः । भ- नादिमत्वे हेतुः । विभुत्वेन वर्तसे । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्पत्त्वेन वर्तनं कु. रुपे । पनः । यस्माद्भवतः । जातानि । उत्पन्नानि । भुवनानि । कर्मफलानि चतुर्दशलोकरूपाणि । विश्वा । विश्वानि सर्वाणि ॥ ४ ॥ इदानों जगत्कारणे श्रेया परिच्छेदं मनसा विधाप रूपकरूपेण बन्धमोक्ष- व्यवस्थामाह । अजाम् । छागां मूलमति बुद्धया विनिःसारितचिद्रूपाम् । एकाम् । सजातीयभेद्शून्याम् । लोहित शुक्लकृष्णाम् । रक्तश्वेत कृष्णवर्णा पि- गलधूम्रपामादीनां रक्तादिष्वेवान्तर्भावात्सर्ववर्णामित्यर्थः । अयं भावः । श्रा- स्मा तावदसङ्गोदासीनो निर्गुणो मापाऽपि चेतादृशी कृतं तत्कल्पनया । अ- त्पन्तासत एव चास्प चराचरस्योत्पादः स्यात् । ततः कल्प्यमानेयं पाशं फाप तादृशी तदभिन्ना व कल्पनीया । तथा च कार्याणां तेजोवमानां यानि रूपाणि तानि मायापामपि सन्त्येव । ततो माया लोहितशुक्ल कृष्णरूपान विरु- देति । बह्वीः । अनेका अनन्ताः । मजा / स्वकार्यभूताः । सजमानाम. स. प्टिं कुर्वाणाम् । सरूपाः । समानरूपा लोहित शुक्खकृष्णा इत्यर्थः । भूतभौतिक- प्रपञ्चजातमिति भावः । अजः । छागो जीवः । हि। मसिद्धोऽस्मत्मत्ययाल- म्बनः । एकः । उपाधेरविचाया ऐक्यादेकः। न चान्तःकरणमन्यदुपाधिः।- स्प कार्यत्वेनानित्यत्वात् । तन्नाशे जीवनाशास्कृवहान्यक्ताभ्यागममसङ्गात् ।। न चाविद्यामन्तरेणाकार्यमुपाध्यन्तरं किंचिदास्थातुं शक्यम् । शावविरोधा. न् । म. चाविद्यापामनेकत्वं विनकामविधाम् । न चानेकासा स्वातव्यम् । कर ·घेताश्वतरोपनिपदीपिका [चतुर्थोऽध्यायः४॥ रुपनागौरवादिदोपात् । तस्मादेकैवाऽऽवरणरूपाऽविद्याऽनेकैविक्षेपरूपैराविर्भ- बरपायाज्ञानम् । बदरीवाऽऽबदरीबीजदाहम् । न चान बन्धमोक्षयोरनुपप- । तिः। कल्पितयोस्तयोः सत्त्वात् । वस्तुतस्तु न कस्प चित्पक्षे बन्धो मोक्षश्च संभवतीत्पलमतिविस्तरेण । जुषमाणः । सानुरागं सेवा कुर्वाणः । अहं दुःखी म- मेदमनुफूलं प्रतिकूलं चेत्यादिमत्पयवानित्यर्थः । अनुशेते । निद्राणामनु निद्रों करोति स्वयंप्रकाशोऽपि प्रकृतेर्जाड्येन तामात्मीयत्वेन मन्यमान आनन्दात्मा- नं न मत्येतीत्यर्थः । अयं वन्धः इतःपरं मोक्षः।जहाति परित्यजति.। एना- म् । मायामावरणविक्षेपरूपाम् । भुक्तभोगाम् । भुक्तो भोगो यया सा भुक्तभोगा सां.प्रमज्ञानामिना प्लष्टसर्वाङ्गामित्यर्थः । अजः । छाग ईश्वरो नित्याबद्धो जनि- मरणादिसंहितो नित्पमुक्तः । अन्यः | चित्तेन कल्पितभेदो बद्धाद्यतिरिक्तः स्वयंप्रकाशमानसंविदानन्दात्ममात्र इत्यर्थः ॥५॥ सति प्रकृती संबन्धे बद्धावद्धपोर्व्यवस्था न मायया संबन्धो बद्धाबद्ध- यो संसारदशायामेकत्रादर्शनादित्याशङ्कचाविद्या शरीरद्धयरूपिणीमधिदेवादि- पु वृक्षत्वेन परिकल्प्य तत्वंपदार्थो च पक्षित्वेनास्मान्वोधयितुं मन्त्र आह । द्वा । द्वावुभौ । सुपर्णा । सुपणी मुटु पणी पक्षी पपोस्तौ मुपौँ जीवस्य धर्माधर्मी पक्षावीश्वरस्पाविद्यातत्संवन्धौ । सयुजा । सयुजौ । युक्संबन्धस्तादा.. स्पं तेन सह वर्तमानौ सयुजौ । सखापा । सखापौ जीवनेश्वरः प्रसिद्धिं गत- स्तेन च स तदिदं सखित्वमेतयोनियतोपकार्पोपकारकत्वं वा श्रुत्युक्तं पान- त्वं पालयितृत्वं च । समानम् । उभपोरपि साधारणमविद्यादृष्टार्जितत्वात् । वृक्षम् । छेदनात्मकं विनाशनं शरीरद्वपम् । परिपस्वजाते ! समन्तादालिङ्गन कुर्वाते । इदानी तपोरसाधारण रूपं वक्तुमाह । तपोः । उभयोर्मध्ये । अन्यः । अ- विद्यातत्संबन्धपक्षाद्धर्माधर्मपक्षो जीवोऽन्यः । पिप्पलम् । धर्माधर्मफलं मुखदुः- खरूपम् । स्वादु । उपभुज्यमानमासक्तिपदमुपभोगेन कदाचिदपि वैराग्यस्याज- नमित्यर्थः । अत्ति । भक्षयति । अहं सुखी दुःखीत्यादि मनुत इत्यर्थः । अन- नन् । भोजनमकुर्वन्नईममाभिमानान्य इत्पः । अन्यः । धर्माधर्मपक्षायति- रितोऽविद्यातत्संबन्धपक्ष ईश्वरः । अभिचाकशीति । सर्वतः मकाशते ॥६॥ ननु विरुद्धधर्मयोरेतयोः सखित्वमपि न मन्यामह इत्याशङ्याज्ञाननिमित्त तन्न तु सति ज्ञाने तपोः सयुक्खादित्पभिमायवानाद, । समाने वृक्षे । साधारणे शरीरे । पुरुपः। पुरिशयो जीवः । निमनः । निमज्जन प्राप्तो जल इव पापाण: फर्तृत्वाचध्यासेन तिरस्कृतानन्दात्मरूप इत्यर्थः । अतः । अनीशपा । भनीश्व. भावनाई सुसी दुःसीत्पादिना । शोचति । शोफ फरोनि । अनेन शरीरबह- क्षेत्रफलतादिना पिना कथं भविप्पामीरोदरूपं दुसर करोतीत्यर्थः । मुबमामा!

·. चितुषोऽध्यायः४] शंफरानन्दता। २९ अनाधविद्यावासनाविलासैः समुत्थितचिन्तासन्तानस्तत्पारागमनेन मोहं दिप- रीतदर्शनं दर्शनाभाव का स्तब्धतारूपं व्रजन् । कदाऽयमेवं रूपो ब्रह्मरूपो भव- तीत्यत आह । जुष्टं यदा। आनन्दात्मप्रकाशसेवपा परितुष्टं पस्मिन्काले । प- 'श्यति । अवलोकपति साक्षात्करोतीत्यर्थः । अन्यम् । अविद्यातत्कार्यतत्संबन्ध- व्यतिरिक्तं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मरूपम् । ईशम् । अविद्यातत्कार्यतत्संबन्धाः नां निपन्तारमविद्योपाधिकस्प च स्वात्मनः । तदा । अस्प ईश्वरस्प । महि- मानम् । आधिक्यं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्माविर्भावरूपम् । इति । एति गच्छ- ति । अवबध्यत इत्यर्थः। वीतशोकः । अपगतसमस्तशोककारणाविद्यः॥७॥ नन्दीशश्चेद्यः स ब्रह्मरूपो ब्रह्म च वेद ऋगात्मकस्तयारूपानस्य यजुष्टवा- तद्गीतेश्च सामत्वादाथर्वणस्य च माग्विशेपत्वेनाविपतिपत्तेर्वेदानां चाङ्गादिविद्या- स्थानत्वात्तेपामृगात्मफत्वस्योक्तत्वाच एवेशादिशब्दवाच्यं ब्रह्मेत्यत आह । प्राचः । पादबद्धा वर्णाः । अक्षरे । व्यापिनि कारणे । तदव्याकृतमिति बुदि वारयति । परमे व्योमन् । परमे व्योग्नि । अक्षरादुत्कृष्टे ब्रह्मण्याकाशवत्सर्वंग- ते । फेवलं शब्दाधिष्ठानमिदं न त्वर्थप्रपञ्चस्पेत्यत आह । पस्मिन् । ऋगधि- हाने । देवाः । अम्पादय इन्द्रियाणि वा भूतसाराणि सभूतानि । अधि विधे। सर्वे । निपेदुः । आधिक्येन सर्वतोऽवस्थानं कृतवन्तः । यः । अधिकारी। तत् । शब्दार्थाधिष्ठानभूतम् ! न वेद । न जानाति । किम् । माक्षेपे । सचा। अपरेण शब्देन ब्रह्मणा तेन करिष्यति । स्पष्टम् । पे । प्रसिद्धाधिकारिणः। इत् । इत्थम् । तत् । ब्रह्म शब्दार्थाधिष्ठानभूतम् । विदुः । जानन्ति । ते । उ- का अधिकारिणः । इमे । अस्माकं प्रत्यक्षशरीरा ब्रह्मज्ञानिनः । समासते, । स- म्यगुपवेशनं कुर्वन्ति । आनन्दात्मस्वरूपेण व्यापिनो भवन्तीत्यर्थः ॥ ८॥ . नन शब्दार्थयोरधिष्ठानं जगत्कारणं न च जगत्कारणमयमित्यत आह । छन्दांसि । गायत्यादीनि तैरुपलक्षिता ऋचः । यज्ञाः । ज्योतिष्टोमादयः । मतवः । संकल्पा उपासनानीत्यर्थः । व्रतानि । नियमरूपाणि भोजनकाल ए- वोदकपानादीत्यादीनि कृच्छ्चान्द्रायणादिरूपाणि तपोविशेपात्मकानि वा । भूतं भव्यम् | 1 अतीतं भावि च । किं बहुना । पञ्च । पत्किचिदपि । वेदा वदन्ति | वेदाः कथपन्ति । अस्मात् । शब्दार्थाधिष्ठानात् । मायी । फेवलस्य स्रष्टत्ववारणार्थ मायीत्युच्यते मापावी । सृजते । सष्टिं कुरुते । विश्वम् । सर्व- म् । एतत् । प्रपञ्चजातम् । तस्मिश्च | ईश्वर भात्मन्यपि । अन्पः । धर्मा-. धर्मपक्षो जीव ईश्वरायतिरिक्तः । मायया । अविद्यया । संनिरुद्धः । सम्पइनि- रोध प्राप्तः । भात्मेश्वरयोस्तादात्म्पज्ञानहीन इत्यर्थः ॥९॥:, ·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [चतुर्भोऽध्यायः ननु का च मापा कश्च मायावीत्यत आह । मायां तु प्रकृतिम् । जगदुपादान- कारणभूतां मापामेव । विद्यात् | जानीयात् । मायिनं तु महेश्वरम् । मापावि- नं महतामग्न्यादीनां नियन्तारमेव । अस्य । मायाविनः । अवयवभूतैस्तु । ए- फदेशभूतैरेव । व्याप्तम् । विशेषेणाऽऽप्तं प्राप्तम् । सर्वम् । निखिलम् । इदम् । विविधमत्ययगम्यम् । जगत् । चेतनाचेतनात्मकम् ॥ १० ॥ । ननु सन्ति सहस्रकारणानि जगतस्तेषां किं ब्रह्मत्वेन ज्ञेयत्वमित्यत आह । पः । प्रसिद्धः । पोनि योनिम् । कारणं कारणं वीप्सेयं सर्वकारणग्रहणार्या । अधितिष्ठति । अधिष्ठाय वर्तते । कारणाधिष्ठातृभेदं वारयति । एकः । भेदशू- न्यः सर्वकारणकारण इत्यर्थः । तथाप्ययं नोपादानकारणं निमित्तत्वेनाप्यु- त्पादकत्वोपपत्तेरित्यत आह । यस्मिन् । जगत्कारणाधिष्ठातरि । इदम् । विविध- प्रत्यपगम्यं जगत् । सं च वि चैति । समेति च व्येति च सम्पग्गच्छति स्थि- ति फरोतीत्यर्थः । विविधं गच्छति विनाशमुपैतीत्यर्थः । आद्यश्चकार एतेः स- मा संबन्धार्थः । द्वितीयः स्थितिमलयपोरपि कारणसमुच्चपार्थः । सर्वम् । नि- खिलमुत्पत्तिस्थितिमलयकारणत्वाड्रोपादानकारणमपीत्यर्थः । तम् । उक्तं कारणरूपम् । ईशानम् । नियन्तारम् । वरदम् । वरं भक्ताभिलषितमर्थ ददा- तीति वरदस्तम् । देवम् । स्वपमकाशम् । ईड्यम् । स्तुत्पम् । निचाय्य । सा- क्षात्कृत्य । इमाम् । विद्वत्मत्यक्षाम् । शान्तिम् । आनन्दात्मप्रकाशरूपाम् । भ- त्पन्तम् । अतिशयेन । एति । गच्छति ॥ ११ ॥ पूर्व प्रसङ्गात्पठितोऽपि मन्त्र इदानी धातुः मसादोपापाथ पुनः पश्यते । यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिको रुद्रो महर्पिः । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुद्धया शुभया संयुनक्तु । व्याख्यातो मन्त्रस्तृतीयेऽध्याये ॥ १२ ॥ तहि वृद्धपितामहवदप्रयोजकः स नेत्याह । यः । प्रसिद्धः । देवानाम् । अ- यादीनां सेन्द्रियाणाम् । अधिपः अधिष्ठाय पालयिता । यस्मिन् । देवानामधि- पे लोकाः । भूरादयः कर्मफलभूताः ! अधिश्रिताः । अधिकत्वेनाऽऽश्रिताः। पः । प्रसिद्धः । ईशे । ईष्टे । अस्य । प्रत्यक्षस्य । द्विपदः । मनुष्यादेः । चतु- पदः । गवादेः । कस्मै । एकस्मै भेदशून्याय । देवाय । स्वयंप्रकाशाय । ब- विपा । हविष्मदानेनामिहोत्राद्याहुतिमक्षेपेण । विधेम । परिचरेम ॥ १३ ॥ तर्हि किं स एव पुरुषार्थ इत्याशय नेत्याह । सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् । अणोर- तिशयेनाणुः सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्तम् । कलिलस्य मध्ये । नारीवीर्येण संगतं पौरु- पं वीर्यमल्पकालस्थं कलिलमित्युच्यते । अथवा जगदारम्भकाणामपां बुद्भुद- स्प पूर्वावस्था फलिलमित्पुच्यते फेनिलान्पुदकानीत्यर्थः । तस्यान्तः । विश्व- ·चतुधाऽध्यायः४] शंकरानन्दकता। स्प । सर्वस्य । स्रष्टारम् । उत्पादकम् । अनेकरूपम् । उपादानोपादेयनिमित्त- नैमित्तिकादिभेदवन्तम् । विश्वस्पैक परिवेष्टितारम् । व्याख्यातं सूतीपेऽध्याये । विश्वस्येत्यधिकारे सति पुनर्विश्वस्प ग्रहणमुपवारनिवारणार्थम् । मात्वा । साक्षात्कृत्य । शिवम् । मङ्गलमानन्दात्मस्वरूपम् । शान्तिमत्यन्तमेति । व्या- ख्यातम् ॥ १४॥ ननु लोके स्थितेः कर्ता विष्णुमनुराजादिरन्यः परमेश्वरादित्यत आह । स एव । पूर्वोक्तः परमेश्वर एवं । काले । स्थितिफाले । भुवनस्य । लोकजातस्प फर्मफलभूतस्य । गोप्ता । रक्षिता । तत्र हेतुः । विश्वाधिपः । विश्वमधिष्ठाय पा- लयति यतः स चेदीश्वरो जगतोऽपि सहस्रगुणः स्यादन्यथा पालयितुमशक्य- वादित्यत आह । सर्वभूतेषु । सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु । गूढः । गुप्तः सर्वबुद्धिसा- क्षीत्यर्थः । कथमयं गूढ इत्यत आह । यस्मिन् । पदर्शननिमित्तम् । युक्ताः । योगमाश्रिताः । ब्रह्मर्षयः । ब्राह्मणाः सन्तोऽतीन्द्रिपद्रष्टारः देवताश्च । देवा अपि । तम् । सर्वस्प रक्षितारम् । एवम् । उक्तेन प्रकारेण । ज्ञात्वा । साक्षा स्कृत्य । मृत्युपाशान् । मृत्योः माणवियोगस्य कर्तुः पाशाः कामक्रोधादपस्ता. न्सकारणं संसारमित्यर्थः । छिनत्ति । छेदं करोति ॥ १५॥ तर्हि किं समपञ्ची झेप इत्याशङ्कय नेत्याह । घृतात् । द्रवीभूतादाज्यात् । परम् । उत्कृष्टम् । मण्डमिव दभः सारभूतं मण्डशब्देनाभिधीयते पृतस्यापि सारभूतं घनत्वं प्राप्तं घृतमेव तद्वत् । अतिसूक्ष्मम् । अतिशयेनाणुभूतं सर्वमप- ञ्चसारभूतमित्यर्थः । ज्ञात्वा । साक्षात्कृत्य । शिवम् | मङ्गलम् । क । सर्वभूते- पुं सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु । किं करचरणवन्नेत्याह । गूढम् । संवृतं बुद्धेरन्तस्थि- तमित्यर्थः । गूढत्वेन परिच्छेदे माप्ते तं वारयति । विश्वस्पैकं परिवेष्टितारम् । व्याख्यातं तृतीयेऽध्याये । ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः । व्याख्यातं द्विती. ये । ज्ञात्वेति पुनरभिधानमेवकारार्थम् । तथा च देवमेव ज्ञात्वैवेत्यपमर्थः सं. पचते ॥ १६॥ शिवं देवमेव ज्ञात्वैवेत्युक्ते कैलासादिस्थितमिति भप्तिद्वयनुसारात्स्यात्त- निवृत्त्यर्थमाह । एषः । अस्मद्भुद्धेर्द्रष्टा । देवः स्वयंप्रकाशः । विश्वकर्मा । सर्वो- त्पादकः । महात्मा । महांश्चासावात्मैति महात्मा । अनेन प्रजापत्यादिव्यतिरे- के उक्तः । तथाऽपि देशान्तरस्थस्यात्राऽऽगमनेनापि कदाचिद्बुद्रिकृत्वं स्या. दित्यत आह । सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । हृदा मनीपा मनसाऽभिकृतो पएतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । व्याख्यातं तृतीयेऽध्यापे । सर्वगतस्य कथं है. दयसंनिविष्टस्वमिरपाशय हृदेत्यादि पठनीपम् ।। १७ ॥ .

·श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [चतुर्भाऽध्यायः नंनु कदाऽयं मुच्यत इत्यत आह । यदा । यस्मिन्काले । तमस्तत् । त. वात्मस्वरूपं तम आवरणशक्तिविक्षेपवीजभूताऽविद्या रज्जुरिव सो रज्जुविज्ञाने- नाऽऽत्मविज्ञानेनाविद्याया आत्मस्वरूपावस्थान आत्मतत्त्वं केवलमवशिष्यत इत्पः । अथवा तत्मसिद्धं तमो यदा नेति वक्ष्यमाणो नकारः गृहलान्यायेन संबध्यते । तमसोऽभावे दिवसः स्पादित्यत आह । न दिवा । दिवसो न। ताई रात्रिः स्पादित्यत आह । न रात्रिः । न विभावरी । नन्वहोरात्रयोरभावे फारणं कार्यमुभयं वा सत्स्पादित्यत आह । न सत् । कारणकार्यात्मकमस्तीति मत्ययविषयो न । अस्तु तर्हि सतोऽभाव एवेत्यत आह । न चासत् । नापि सदभावः । शिव एव । मङ्गल एव स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मा न त्वन्पत्किचि- त् । तथाऽपि ज्ञातृज्ञेयादिभेदः स्यादित्यत आह । केवलः । ज्ञातृज्ञेपादिभेदशून्प- स्तदेति शेपः । अयमर्थः । आवरणात्मिकाऽहमज्ञः स्वयंप्रकाशमानमानन्दात्मानं न जानामीति प्रत्यक्षा । तस्या अधिष्ठानविपयस्वयंप्रकाशमानानन्दात्माविर्भाव आनन्दात्मत्वेनावस्थानाद्विक्षेपाणामपि नि:जानामभावादशेषविशेषशून्य आ- मानन्दात्मैवावतिष्ठते । ननु का शिव इत्यत आह । तत् । तत्पदार्थलक्ष्यम् । तदपि किमित्यत आह । अक्षरम् । व्यापि समस्तपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । ननु तदभिधेयं लक्ष्म वा मसिद्धं साक्षरस्प प्रसिद्धिरित्यत आह । तत् । प्रसिद्धम् । सवितुः । माणिनामुत्पादकस्य सर्वजनकस्पेत्यर्थः । वरेण्पम् । वरणीयं मार्थ- नीयं वा स्वरूपम् । अनेन गापत्री मतिपाद्यत्वेन द्विजातिमात्रमसिद्धिरुक्ता । इदानी विशेषतो विदुषां प्रसिद्धिमाह | प्रज्ञा च आत्मविद्याऽपि । तस्मात् । आनन्दात्मनः । प्रसृता । निर्गता । पुराणी । पुराऽपि नवीना सर्वदेकरूपाऽई ब्रह्मास्मीतिवाक्पजन्येत्यर्थः ॥ १८ ॥ ननु वस्तूनां कचिद्देशे कस्यचिदुपलम्भो दृष्टस्तद्वदस्याऽऽत्मनोऽपीत्यत आह । नैनमूर्ध्वम् । स्वयंप्रकाशमानमानन्दात्मानमुपरिष्टात् । न तिर्यश्चम् । एन. मात्मानं तिर्यग्वर्तमानं न तिर्यगपि नेत्यर्थः । न मध्ये । एनमात्मानं दिशाम- न्तो न । परिजनभत् । पर्पग्रहीत् । ऊर्ध्वादिष्विदं संबध्यते । कोऽपि पुरुषः केनापि कारणेन कुत्रापि देश आनन्दात्मानं न गृहीतवानित्यर्थः । ननु ताई कीदृशः स इत्यत आह । म तस्य प्रतिमाऽस्ति । तस्याऽऽनन्दात्मनः प्रतिमोप- माऽनेन सहशोऽयमिति नास्ति । यस्य । प्रसिद्धस्प | नाम । प्रसिद्धम् । महत् । सर्वेभ्योऽधिकम् । पशः । भूतभौतिकमपञ्चजातं कीविस्वरूपम् । अथवा यस्प मह- घशो नाम नामधेयं तस्मिन्पक्षे प्रसङ्गादिदं नामोपासनार्थमिति व्याख्ययेम् ॥१९॥ 1 क. स.' । या ·चतुर्थोऽध्यायः४।] शंकरानन्दकृता! ननु त नियतदेशोऽयं चक्षुरादिजन्यः स्पादित्यत आह । न संशशे। सम्प- ग्दर्शननिमित्तम् । तिष्ठति रूपमस्प । आत्मनः स्वरूपं नावस्थानं करोति । तत्र हेतुः । न चक्षुपा पश्पति कश्च नैनम् । चक्षुपेत्युपलक्षणम् । अन्परपी- न्द्रियैरेनमानन्दात्मानं कोऽपि नेत्रादिभिर्नावलोकयति पतस्ततो न संदृश इ- त्यायन्वयः । अयं भावः । नायं चक्षुरादिगम्यो घटादिवत्ताहशमतीतेरभाषा- दाधकस्य सत्वाचेति । ताई किमयमवेद्य एवेत्यत आह । हृदा मनीपा मनसाऽ- भिवृतो य एत द्विदुरमृतास्ते भवन्ति । व्याख्यातं वृत्तीपे । अपमर्थः । स्वयं प्रकाशोऽप्यात्माऽऽदर्श इव भानुर्जल इव नभोऽतिस्वच्छायामन्तःकरणहत्ता- वात्माकारपरिणतायां तत्र प्रतिबिम्बितो वृत्तिवेद्योऽयं ब्रह्मविद्रुिच्यत इति तदभिमापं च मनसाऽभिप्त इति ॥ २० ॥ इदानी प्रकृतमुपायमाद । अजातः । जनिरहितः । उपलक्षणमिदं सर्वभाव- विकाररहितः । अथवाऽज | अत इति पदच्छेदः । देऽज जन्मादिशून्य प- स्मात्त्वत्मसादमन्तरेण नाऽऽत्मज्ञानं नाऽऽत्मज्ञानमन्तरेण च मुक्तिरतोऽस्मा- स्कारणात् । इति । यस्मादजात इत्यन्वयः। अथवा हेऽजेति यस्मादतोऽ- स्मादित्पन्वयः । एवम् । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । कश्चित् । शानदृष्टया त्वद- मिनो वादिदृष्टयाऽनिर्धारितरूपः पिशाच इव पामर दृष्टयाऽस्य पुत्रः शिष्य- इत्यादिरूपः साधारणदृष्टयाऽइंशब्दमत्ययोल्लेख्यः । भीरुः । करालसंसारशू- लसंदर्शनसंजातसंत्रासः । प्रपद्ये । अहं शरणं मामुयां त्वामिति शेपः । रुद्र। हे रुद्राविधाविनाशक । पत् । प्रसिद्धम् । ते । तव । दक्षिणम् । दक्षिणपि- संवन्धि श्रोत्रमघोराख्यं हृदयस्य दक्षिणे सुपी प्रतिष्ठितम् । मुखम् । आस्यं विषयोपलभ्यद्वारमित्यर्थः । तेन । वेदान्तश्रवणप्रवृत्तेन फरणेन । माम् । सं- सारशूलाद्विमं भवन्तं माप्तम् । पाहि । रक्ष । नित्यम्। सदा वेदान्त श्रवणवि. दीनं श्रोत्रं कदाचिदपि मा भूदित्यर्थः ।। २१ ।। ऋतसैन्पासानामुपायमुक्त्वा गृहस्थानां धातुः प्रसाद उपायमाह । मा नः अस्माकम् | तोके । अपत्ये त्रीपुंसात्मके । मारीरिप इति । वक्ष्यमाणेनान्व- यः । अपत्येष्वपि पुत्रोऽस्प लोकस्य साधनभूतस्ततो विशेपमाह । तनये । पुत्रे । मेति पूर्वोक्तं रीरिप इति वक्ष्पमाणम् ! मा न आयुपि । भायुः पूर्ण श- तसंवत्सरमरोगं जीवन तस्मिन्नस्माकं मारीरिप इति वक्ष्यमाणेनान्वयः। मा- नो गोपु । अस्माकं द्विखुरषु पशुपु । मा रीरिप इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । मा नो अश्वेषु । अस्माकमेकशफेपु मा रीरिषो हिंसा मा काः । वीरान् । चातूनन्पानपि स्निग्धानस्मत्कार्पोत्साहिनो भृत्यादीन् । मा नः । भस्माकम् । ५ ·वेताश्वतरोपनिपदीपिका [पञ्चमोऽध्यायः५/ रुद्र । हे रुद्र । भामितः । भामतो भोमिनो बुद्ध युत्साहादियुक्तानित्यर्थः । कुद्धो वा रुद्रः । वधी: । मा हिंसां फापीः । इविष्मन्तः । हवीपि ग्राम्या भारण्या ओषधयः पयःप्रभृतयश्च तद्वन्तो हविष्मन्तः । सदम् । सन्तं भवन्तं सदा वा । इत् । इत्यम् । त्वा । त्वाम् । हवामहे । त्वामुद्दिश्य होमं कुर्महे ॥ २२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिप्पश्रीमच्छंकरानन्दभ- गवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ तत्त्वंपदार्थो मृतीयेऽध्याये निरूपितौ यद्यपि तथाऽपि त्वंपदार्थों नात्यन्तं निरूपितस्तदर्थमयं पञ्चमोऽध्याय आरम्पते । धातुः प्रसादोपायश्च चतुर्थेड- पाये निरूपितः। स धाताऽप्यसाधारणलक्षणो वर्णनीपस्तदर्थमपि । द्वे म. क्षरे । उभे अप्पक्षरशब्दाभिधेये । बझपरे । ब्रह्मशब्दाभिधेये परे त्वनुपचरिते ग्रमणि । तुशब्दोऽपरवान्पावृत्त्यर्थः । अनन्ते । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्ये परेऽनन्ते ब्रह्मणि द्वे अक्षरे शब्दब्रह्मकारणभूताविद्यारूपे ब्रह्मत्वेनोच्यमाने वर्ते- ते इति शेपः । विद्याविद्ये निहिते पत्र । पयोरक्षरयोविद्याविचे श्रुत्युक्ते निहि- ते मतिप्ते । गूढे । लोकेतुिमशक्ये । विद्याविद्ययोः स्वरूपं श्रुतिराह । क्षरं तु । विनाशिकार्यमेवाविद्यां विजानीयादिति शेपः । अविवेति योक्ता तो का- रणाक्षरे प्रतिष्ठितामित्यर्थः । अमृतं तु । अमृतभूतमात्मज्ञानमेवामृतस्य मोक्ष- स्प स्फुरणदेतुत्वाद्विधां जानीयादिति शेषः । विद्याशब्दाभिधेया या तां शा- ब्दे ब्रह्मणि प्रतिष्ठितामित्यर्थः । विद्याविद्ये । व्याख्याते । ईशते । ईष्टे । यस्तु । प्रसिद्ध एवाक्षरयोः परोऽनन्तोऽधिष्ठाता । सोम्य । हे सोमवत्मियदर्शन । पंच- प्यत्राऽऽख्यायिका न प्रस्तुता तथाऽपि पष्ठाध्यायान्ते श्वेताश्वतरोऽधेत्यादि- लिङ्गेन श्वेताश्वतरस्य वक्तृत्वोपलम्भात्स हि खं शिष्यं संबोध्याऽऽह । सोम्ये- ति । अथवा श्रुतिरेव संसारिणं संवोध्याह । सोम्पेति ॥१॥ इदानीमचेतनत्वमस्य कारणस्य व्यावर्तयति । यो योनि योनिमधितिष्ठत्ये- कः । व्याख्यातं चतुर्थे । इदानी भेदं व्यावर्तयति । विश्वानि रूपाणि । सर्वां- णि वस्तूनि कार्यरूपाणि । योनीश्च । योनयश्च कारणरूपाणि वस्तूनीत्यर्थः । सर्वाः। निखिलाः । तथाऽपि कारणत्वेनवाधिष्ठाता न तु चेतनत्वेनेतियो मनु- ते तं मत्याह । ऋषिम् । अतीन्द्रियद्रष्टारम् । प्रसूतम् । प्रकर्षणोत्पन्नम् । क- पिलम् । वासुदेवस्यावतारभूतं सगरपुत्राणां दग्धारं न तु सांख्यमणेता क- पिलः । नाममात्रसाम्पेन तद्ग्रहणे स्यादतिप्रसङ्गः । अथवर्षिमतीन्द्रियद्रष्टार. प्रसूतमुत्पन्नमव्याकृतस्प प्रथमकार्यभूतं कपिलं विचित्रवर्ण ज्ञानक्रियाशक्पा- क. स्व. भावितो ·पञ्चमोऽध्यायः५।] शंफरानन्दकता। ३५ स्मकं हिरण्यगर्भमित्पर्थः । यः । प्रसिद्धः परमेश्वरः । तम् । कपिलम् । अग्रे । जगत उत्पत्तेःपूर्वम् । ज्ञानेः । अतीतानागतवर्तमानदूरान्तिकमवृत्तिनित्यादि- विषपैश्चित्तव्यापारेर्बुद्धिशब्दाभिधेयैः । बिभर्ति । पुष्णाति । न केवलमेतात्क तु । जापमानं च । उत्पद्यमानमपि फपिलमन्यद्वा विश्वम् । पश्येत् । अवलो. फपेत् ॥ २॥ इदानीमस्य च परमेश्वरस्प लगत्लहत्त्वादिकर्माऽऽह । एकैकम् । प्रत्येक- म् । जालम् । महेन्द्रजालं संसाररूपं प्रतिमाणि व्यवस्थितमित्यर्थः । बहुधा । बहुमकारम् । विकुर्वन् । विविधं कुर्वन् । क । यस्मिन् । प्रसिद्ध क्षेत्रे । सर्व प्राणिजनिस्थाने । संहरति । उपसंहरति । एषः । आत्मरूपः । देवः । स्वयं- प्रकाशः। भूयः । पुनः । मृष्ट्वा । उत्पाद्य । पतयः । प्रजापतपः प्रजापतीनि. स्पर्थः । तपा । पथा संसारनालं तद्वत् । ईशः । ईश्वरो नियन्ता । सर्वाधिप- त्यम् । सर्वेपामधिष्ठाप पालपितृणां पालपितृत्वम् । कुरुते । करोति । महा- स्मा । महाश्चासावात्मा चेति महात्मा ॥३॥ सर्वाः। निखिलाः। दिशः । दिक्शब्दमत्ययविषयाः इदानी ता माह । ऊर्ध्व- म्। उपरिष्टात् । अधश्च । अधस्तादपि । तिर्यक् । समन्तादष्टदिक्षु प्रकाशयन् । भकाशं कुर्वन् । वाजते । स्वयं दीप्तिं कुरुते । यन् । आश्चर्पयन्गच्छन् । अन- हान् । बलीवो गौः सूर्य इत्यर्थः । एवम् । एवंपदादानाद्यथेति लभ्यते तथा । सः । जगत्कारणभूतः देवः । स्वयंप्रकाशः । भगवान् । षड्गुणैश्वर्यसंपन्नः । वरेण्यः । वरणीयः । पोनिस्वभावान् । कारणभूतान् । अधितिष्ठति । अधि- हानं फरोति । एकः । भेदशून्यः ॥ ४॥ पश्चा स्वभावम् । स्वभावः प्रसिद्धः पदार्थस्वभावमपि कार्यकारणरूपं पड्भाववि- काररूपं च । पचति । पाकं करोति । विश्वयोनिः। सर्वकारणभूतः । माच्यांश्च । पूर्वोत्पभानपि पदार्थान् । सर्वान् । निखिलान् । परिणामयेत् । परिणामं नयेत् । पः । प्रसिद्धः । पूर्वः पचतिना योज्यः । अयं परिणामपतिना । सर्वम् । नि- खिलम् । एतत् । विविधमत्यपगम्पम् । विश्वम् । समस्तमविद्यातत्कादि । भधितिष्ठत्येकः । व्याख्यातम् । गुणांश्च । लोहितादीन्गुणानपि । सर्वान् । निखि- लान् । विनियोजयेत् । विनियोग कारयेदनेनैतदित्यादिरूपम् । यः । मसिद्धः । भपं विनियोजयतिना ॥५॥ तत् । कारणस्वरूपम् । वेदगुद्योपनिपस । वेदेष्वृगादिषु गुह्या गोप्पा उ. पनिपदस्तत्त्वमस्पदं प्रक्षास्मीत्याचा विचास्तास । गूढम् । संहतं निक्षिप्तमि- स्पर्षः । तत् । मसिद्धमुक्तम् । मझा । हिरण्यगर्भः । वेदते । वेति जानाति ।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [पञ्चमोऽध्यायः५॥ मम । सर्वस्मादधिक देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । योनिम् । सर्वकार- नमित्यर्थः । इदानीमेतज्ज्ञाने लाभमाह | पे । मसिद्धा अधिकारिणः । पूर्वम् । अस्मदादिभ्यः प्रथमम् । देवाः । अग्न्यादयः । सपपश्च । अतीन्द्रियद्रष्टारो मु- •मपः। घफारो मनुष्यादीनां समुच्चयार्थः । तम् । स्वयंप्रकाशमानन्दात्मानम् । विदुः । जानन्ति ज्ञातवन्त इत्यर्थः । ते । देवादयः । तन्मपाः । ब्रह्मप्रधाना यकस्वभावा इत्पर्थः । अमृता वै । मरणधर्मरहिता अविद्यातत्कार्यनिर्गमनेन मसिद्धाः स्मर्यमाणा वा श्रुत्या | बभूवुः । भवनं चक्रुः ॥ ६ ॥ इंदानी त्वंपदार्थमाह । गुणान्वयः । गुणेषु शुक्लनीलादिपु नाहीरूपेप्वन्वयः सं. धन्धो यस्प स गुणान्वपः । यः । मसिद्धोऽहमितिमत्यये । फलकर्मकर्ता । फ. लस्प मुखदुःखरूपस्य कर्मणश्च धर्माधर्मरूपस्य फर्ता संपादकः फलकर्मकर्ता । नन्वीश्वरोऽपि तथेत्यत आह । कृतस्य । संपादितस्य । तस्पैव । मुखदुःखरूप. स्पैव स्वार्जितस्प न त्वन्यस्पेत्यर्थः । स च । स जीव एव । उपभोक्ता | सा- मीपेनाई मुखी दुःखीति भुजेः फी चेत्पन्वयः । सः 1 जीवः । विश्वरूपः । सर्व विषयोपलम्भेन विश्वरूपः । त्रिगुणः । त्रयो गुणा अज्ञानभेदावस्थात्रये प- स्प स त्रिगुणः । त्रिवमा । त्रयो वर्मानो मार्गा उत्तरो दक्षिणः कीटादिमा. प्तिरूपश्च यस्य स तथा । माणाधिपः।माणानधिष्ठाय पाति रक्षतीति माणाधिपः । संचरति । सम्यगिह लोके परलोके च गच्छति । स्वकर्मभिः । स्वार्जितैः पु- प्पैः पापैश्च ॥७॥ अङ्गुष्ठमात्रः । अङ्गुष्ठपरिमाणः । पं पमो याम्पैः पाशर्बध्वा स्ववलेन सत्यव- तः शरीरानिश्चकर्ष । रवितुल्परूपः । सूक्ष्मशरीरस्प तेजःप्रभूतत्वादतिस्वच्छ. स्वाच तस्मिन्नध्पस्ततादात्म्पस्याऽऽनन्दात्मनोऽपि स्वयंप्रकाशमानत्वादादि- त्यसमानरूपत्वेन रवितुल्यरूपत्वमविरुद्धम् । संकल्पाहकारसमन्वितः । संकल्पो मनसो व्यापार इदं मे स्यादित्यादिरूपोऽहंकारोऽन्तःकरणव्यापारोऽहं मनुष्य इत्यादिरूपस्ताभ्यां समन्वितः संबद्धः । संकल्पेत्यादिविशेषणमीश्वरव्यावृत्यर्थ तस्पापि कचिदङ्गुष्टमात्रत्वाभिधानात् । यः । प्रसिद्धोऽहं फर्ता भोक्तेत्यादिम- त्ययैः । बुद्धेर्गुणेन । बुद्धेर्मनसोऽन्तःकरणशब्दाभिधेयस्य गुणः कामादिस्तेन । आत्मगुणेन चैव । आत्मनश्चिदानन्दवपुषो गुणत्वेन व्यवहिपमाणः प्रकाशम- खस्वच्छत्वसूक्ष्मत्वादिस्तेन चकारो बुद्धयात्मगुणयोः समुच्चयार्थः। एवकारोऽ. वरपदेन संबध्यते । आराममात्रः । प्रतोत्रस्य मुस्खनिहिता हढा लोहसूचीसमा. माऽऽरा तस्या अभं राजसर्पपादपि न्यूनं मुखं तन्मात्रस्तपरिमाणोऽतिसूक्ष्म १ फ.स. :

·पश्चमोऽध्यायः५] शंकरानन्दकता। इत्पः । दि । प्रसिद्धः । भवरोऽपि । न वरः श्रेष्ठस्तत्पदार्थः सोऽपरः । अपे- राराममात्रत्वेनान्वपः । दृष्टः । शावचः स्वानुभवतश्च विद्वनिरवलोकितः । बु. देर्गुणेनाऽऽत्मगुगेन चाङ्गुधमात्र आराममानोऽप्यवर एव दृष्ट इत्पन्वयः । न तु परस्तस्पानुपास्पस्पैवमवगन्तुमशक्पत्वादुपासनापाश्चात्रामस्तुतत्वारित्पर्धामा अङ्गुटमानत्वं सूक्ष्मशरीरोपाधित्वेनाऽऽराप्रमात्रत्वं च बुद्धशुपाधित्वेनौचि- त्पादङ्गीकरणीयमारायमानत्वं चातिसूक्ष्मत्वेन न तु वस्तुतस्तत्परिमाणेनेति दर्शपितुमाह । वालाग्रशतभागस्य । वालः केशस्तस्याग्रमग्रमदेशस्तस्य शता- शस्य । तस्यापि । शतधा कल्पितस्य तु । शतमकारत्वेन कर्तुमशक्यत्वान्मन- सा कल्पितस्य । केशशतांशशतांशः फर्तुमशक्यस्तथाऽपि तं मनसा परिक- एप्प तत्परिमाणो जीव इत्यवगन्तव्यमतिसूक्ष्म इत्यर्थः । तु पुनः । चेतिपाठे फल्पितस्यापीति व्याख्येयम् | भागः । अंशः । जीवः । माणानां धारपिता। सः । फेशशतांशशतांशकल्पितभागसमः । विज्ञेयः । विशेषेणावगन्तव्यः।न- नु किमर्थमयमतिसूक्ष्म एवं यचप्पतिसूक्ष्मस्तथाऽपि परमात्मनो भिभः स्पा- प्रसरेणुरिवाऽऽकाशादित्यत आह । स च । सोऽतिसूक्ष्म एव । अपगतायाम- विचार्या सकार्यापामुपाधेरभावात् । धानन्त्याय । अनन्तत्वाय तत्पदार्थसावा. स्म्यापेत्यर्थः । फल्पते । समर्थो भवति ॥ ९ ॥ नन्वणुमात्रो पो जीवः स फिलिङ्ग इत्पन भाइ । नैव स्त्री । स्त्रीलिङ्गस्य स्वपरदुःखहेतुत्वात्मथमतस्तनिराकरणं नारी नैव । तीस्तु पुमानित्यत आह । न पुमान् । न पुरुषः । एषः । प्रत्यक्षोऽतिसूक्ष्मत्वेनोक्तो जीवः । तस्तु तृती- पम्पक्तिरूप इत्यत आह । नैव चापं नपुंसकः । अयमात्मा जीवो नपुंसकोऽपि नैव । न स्त्री पुमान् । न नपुंसकस्तद्रूपः स्वतो लिङ्गनपरहित इत्यर्थः । ननु ताई कथमेपास्त्री । अयं पुमान् । एतनपुंसकं चेति व्यवहार इत्यत आह । पद्यत् । त्रियः पुरुषस्प नपुंसकस्प वा । वीप्सा यदोत्र तदश्च वक्ष्यमाणा- निपत्पर्था । शरीरम् । विनाशिफलेवरम् । आदत्ते । स्वीकरोति। तेन तेन स्त्री- शरीरेण पुंशरीरेण नपुंसकशरीरेण वा । स च ! प्रसिद्धो लिङ्गत्रयरहित ए- व । अद्यते । भक्ष्यते तिरोभूतः क्रियते । एषा स्त्री एप पुमान् । एतमपुंसकं पोपित्पुरुपनपुंसकलिङ्गः शरीरोमित्पुरुषनपुंसकशब्दमत्ययविषपः क्रियत इ- त्पधः॥१०॥ ननु पथा जनिवृद्धयादिकमस्प तथा लिङ्गनयमस्त्वित्यत आह । संकल्प- नस्पर्शनष्टिहोमैः । संकल्पनं मानसो व्यापार इष्टानिष्टविषयः स्पर्शनं बाह- फ.स. वसथा।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [पञ्चमोऽध्यायः५॥ विषयोपलम्भः सुखदुःसजनकस्ते एव दृष्टी तयोरात्मानौ प्रक्षेपा होमा इदं में स्पादिदं मा भूदहं गमनीयं पश्यामि जिप्रामि शृणोमि रसपामि स्टशामीत्या- दिरूपास्तान केवलमेतेः किं त्वस्मिन्मथले शरीरे । ग्रासाम्बुवृष्टया च । मस्य- त इति ग्रासोऽनमम्बु पानीयं तपोष्टिविस्तृष्णानिर्गमन प्रसनपानरूपा तयाऽपि । आत्मविद्धिजन्म | आत्मनो जीवस्प विवृद्धिर्विविधा वृद्धिर्जन्म घ विद्धिजन्म । एतदुक्तं भवति । इष्टानिष्टमाप्तिपरिहारेच्छापां विविधविषयप्त- जन्पमुखाशुपलम्भस्तृप्तिश्चानपानाम्पा तेरुपलम्भैस्तृप्या च निमिचेन प्रपोज- मभूतेनान्तःकरणसंबन्धेनाविचारितरमणीयेन देहगताअन्मादिषद्धावविकारान- नाद्यविद्यावशादात्मन्यध्यस्पतीति । नन्वविद्यावशाद्विपयोपलम्भः फस्मादयं व्यवस्थितः स्यादित्यत आह । कर्मानुगानि । फर्म धर्माधर्मरूपं तदनुगच्छन्तीति फर्मानुगानि तेन निपम्यमानानीत्पर्थः । अनुक्रमेण । जागरणे स्वप्ने चान्तः- करणधर्मस्य संबन्धस्प तत्संबन्धव्यापारस्प च नियतिमनु पश्चात्तमोऽनुक्रम- स्तेन । देही । देहसंबन्धवानीवः । स्थानेषु । स्वमजागरितपोदेपु । रूपर.. णि | शब्दादिविषयस्वरूपाणि । अभिसंपपद्यते । सर्वतः सम्पज्ममेदामिति भानोति ॥ ११॥ रूपाण्पमिसंप्रपद्यत इत्युक्तं कानि तानीत्यत आह | स्थूलानि । स्थूलश. व्दमत्ययविषयत्वेन वर्तमानानि । सूक्ष्माणि । सूक्ष्मशब्दमत्ययविषयत्वेन वर्त. मानानि । बहूनि चैव । स्थूलानि सूक्ष्माण्पप्पनन्तान्येव । रूपाणि । शब्दा- दिविपयस्वरूपाणि । देही । देहसंबन्धवाञ्जीवः । स्वगुणैः । आत्मीयान्तःकर- णस्य गुणै नेच्छादिभिः । रणोति । स्वीकरोति । ननु निपतप्राप्तिहेतुरीश्वर इत्यत आह । क्रिपागुणैः । क्रिया क्रियाशक्तिः प्राणस्तस्य गुणः शरीरहा: दिस्तैः।आत्मगुणैश्च । आत्मनोऽन्तःकरणस्प स्वात्मन्पध्यस्ततादात्म्पगुणस्प गुणैरदृष्टेच्छाज्ञानादिरूपैः । चकारः क्रियाज्ञानशक्त्योः समुच्चयार्थः । तेषाम् । शब्दादिविषपस्वरूपाणाम् | संपोगहेतुः । प्राप्तिहेतुः । अवरोऽपि । जीवोऽपि । अपिशव्दादीश्वरोऽपि शानतोऽयं वहमिदमनेन प्राप्स्पामीत्यभिसंधाप प्रवृत्तः सर्वमाणिमत्पक्षोजीवो विपयसंयोगहेतु सीन तद्धे तुरिति निराकर्तुं शक्यः॥१२॥ इदानी मन्त्राभ्यां तादात्म्पज्ञानस्य फलं विवक्षुस्तत्त्वंपदार्थयोर्भेदं भर्जपन्ना. ह । अनाद्यनन्तम् । न विद्यत आदिरन्तश्च यस्य सोऽनाचनन्तो जनिमरण- शून्यः परमात्मा तम् । कलिलस्य मध्ये विश्वस्प स्रष्टारमनेकरूपम् । विश्वस्पै. कं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः। व्याख्यातं चतुर्थे । अपां पञ्च- १ क.स.' मरणस्य।

·षष्ठोऽध्यायः६।]
शंकरानन्दकृता ।
म्यामाहुतो योपिदमौ हुतानां फेनिलावस्था फलिलं तस्य मध्येऽनुशयी जीव-
स्तस्यानाद्यनन्तन सामानाधिकरण्ये भेदगन्धो न स्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥
इदानी संक्षेपेणोक्तमुपायमुपेयं चार्थत उपसंहरति । भावग्राह्यम् । भावोऽन्तः-
फरणव्यापारः शब्दजन्यस्तेन गृह्यत इति भावग्राह्यस्तम् । अनिलाख्यम् । अ-
निलस्य वायोराख्याऽभिधानं माणस्य माणमित्यादिरूपं यस्य तम् । भावा-
भावकरम् । भावोऽविद्या सका तस्याऽऽत्मसाक्षात्कारेणाभावो निवृत्त्या-
ख्यस्तं फरोतीति भावाभावकरस्तम् । शिवम् । मङ्गलभूतस्वयंप्रकाशमानान-
न्दात्मरूपम् । स्वाज्ञानेन । कलासर्गकरम् । कलाः पाणश्रद्धाखवायुज्योतिर-
पृथिवीन्द्रियमनोनवीर्यतपोमश्रकर्मलोकनामरूपाः पोडशसंख्याफास्तासां सर्ग
उत्पत्तिस्तं करोतीति कलासर्गकरस्तम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् | ये। अधिका-
रिणः । विदुः । जानन्ति । ते । उक्ताः । जहुः । स्पक्तवन्तस्त्यजन्तीत्यर्थः ।
तनुम् । साविद्यामिति शेपः । पथा पुनरादानं न कुर्वन्ति एवं शरीरं त्यजः
न्तीत्यर्थः ॥ १४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपाद शिष्य-
श्रीमच्छंकरानन्दभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकयां पञ्चमोऽध्यायः॥५॥
धातुः मसादोपायो धातुः मार्थनादिकं धाता च जगत्कर्तृत्वादिगुणो दर्शित-
स्तद्गुणान्पपि तत्त्वानि वादिभिरनन्तान्पङ्गीकृतानि ततः कस्य चिद्धातुः प्रसा.
दो मपा संपादनीय इति व्पाफुलितान्तःकरणमधिकारिणमवलोक्य मातेय
सानुकम्पा श्रुतिः कालादिपक्षापूर्वपक्षीकत्य स्वयंमकाशमानमानन्दात्मानं
फलरूपं मतिपादपितुमन्तिममध्यायमारभते । यद्यप्यपमर्थः प्रथमेऽध्याय उ-
क्तस्तथाऽपि तद्याख्यानत्वादुत्तरस्य सर्वस्य ततः पुनरभिधानं न दोपाय ।
स्वभावम् । तत्तत्पदार्थस्यासाधारणशक्तिरूपम् । एके । केचन | कवयः । का.
न्तदर्शिनः सोपः संवचनमिदं श्रुतेः । वदन्ति । कथयन्ति । कालम् । निमेपा-
दिपरार्धपर्यन्तचिरक्षिमादिमत्ययकारणम् । तथा! यथा यैः प्रमाणेयर्याभिक्ति-
मिर्जगत्कारणं स्वभावं वदन्त्पेके तैरेव प्रमाणेस्ताभिर्युक्तिभिः कालं जगत्कार-
णं वदन्ति । अन्ये । स्वभाववादिभ्यो व्यतिरिक्ताः कालग्रस्तबुद्धपः । परिमु-
हामानाः । समन्तान्मोहं गच्छन्तः । एतौ पूर्वपक्षौ । इदानी सिद्धान्तमाह । दे-
वस्य । स्वयंप्रकाशमानस्य । एपः । प्रत्यक्षोऽहमज्ञ इत्पादिना । महिमा तु।
महत्त्वं तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । लोके । अस्मिन्संसारमण्डले । येन ।
अविद्यारूपेण महिम्ना । इदम् । विविधमत्ययगम्पमविद्यापदर्शितम् । धाम्पते।
भ्रमणं कार्यते व्योम्नीव मेघमण्डलं मातरिश्वना । ग्रहमचकम् । अझैव स्वादि.
घया विवत गच्छचर्म संसारचक्रमेकनेम्पादिगुणकमुक्त ग्रनचक्रम् ॥१॥

·. श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [पष्ठोऽध्यायः६॥ देवस्पैष महिमत्युक्तं स देवः क इत्पत भाह । येन । प्रसिद्धेन । आवृतम् । समन्तावृतमाकाशेनेवेतरत् । नित्यम् । सर्वदा । इदं हि । विविधमत्पपगम्यं प्रसिद्धम् । सर्वम् । विश्वम् । तथाऽप्यचेतनः स स्यादित्यत आह । ज्ञः । बो- धस्वभावः । नित्पत्वमाह । फालकालः । कालः सर्वविनाशकारी तस्यापि वि- नाशकरः कालकालः । गुणी । गुणा अविद्याया अविद्याध्यासेन यस्य सन्ति स.गुणी । अतो स्वभावोऽपि सर्ववित् । सर्व वेत्तीति सर्ववित् ! यः । मसि- द्धः । तेन । सर्वज्ञेन । ईशितम् । अधिष्ठितम् । कर्म । क्रियात्मकं पुरुपेणोप- लभ्यमानम् । विवर्तते । पूर्वरूपापरित्यागेनावयविरूपं प्रतिपद्यते । यतः । । । मसिद्धं विवर्तनम् । पृथ्व्याप्यतेजोनिलखानि । पृथच्यादीनि पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतैर्विवर्तत इत्यर्थः । नन्वस्तु सर्वज्ञः फर्मणोऽधिष्ठासेश्वरः किमस्माभिस्तत्स्वरूपेण करणीयमित्यत आह । विन्त्यम् । चिन्तनीयम् ॥२॥ तत् । ऐश्वरं रूपम् । ननु मनसोऽस्थिरत्वे कथं चिन्तनमित्यत आह । कर्म कृत्वा । फर्मणो ज्योतिष्टोमादेरनुष्ठानं विधाय । ननु बहिर्मुखस्य कथं चिन्त- नमित्यत आह । विनिवृत्य । विशेषेण निवृत्तिं कृत्वा । विनिवत्यति पाठे म- ननादिककर्मव्यापारेभ्यो विच्छिद्य । भूयः। पुनः । तत्त्वस्य. तत्त्वेन । तत्त्वम- विधा सकार्या तस्य तत्त्वमानन्दात्मस्वरूपं तेन । समेत्य । सम्पमाप्प पो- गम् । तदहमस्मीति । ननु कोऽसौ पेन योगं गच्छेदित्यत आह । एकेन । अ- विद्यारूपेण । द्वाभ्याम् । धर्माधर्माभ्याम् । त्रिभिः । लोहितशृक्छकृष्णरूपैः । अ- एभिर्वा । पञ्चमहाभूतैर्मनोबुद्धयहंकारसहितैः । वाशब्दः कार्यविशेषेषु प्रकृती: नां समुच्चयार्थः । न केवलमेतैः किं तु । कालेन चैव । सृष्टिस्थितिसंहारकाले- नैवापि । आत्मगुणैश्च । आत्मनोऽन्तःकरणस्य गुणाः फामादयस्तैः । कालेन चेत्पत्र चकारः कालात्मगुणानामेकादिभिः समुच्चयार्थः । कालेन चैवेत्यत्रैव- फारः सृष्टयादिकाले सृष्टयादिर्न पुनः सृष्टिकाले स्थित्यादिकमित्येतदर्थः । भनत्यश्चकार एकादीनामात्मगुणान्तानां करणानामात्मन्यध्यस्तत्वदर्शनार्थः । नन्वनुत्पने जति कुत आत्मगुणाः कामादय इत्यत आह । सूक्ष्मैः । कारणा- वस्थैः॥३॥ आरम्प । उत्पाद्य । कर्माणि । क्रियमाणानि कापाणि । गुणान्वितानि । लोहितष्ठकृष्णगुणेः संबद्धानि । भाषांश ! अविद्यातत्संबन्धनदुपाधीनप्पका. पानात्मन्यध्यस्तान् । सर्वान् । निखिलान् । विनियोजयेत् । विविधमनेनैतदित्य- मित्यादिभिर्पोगं कारपेत् । यः । प्रसिद्धः । नन्वस्त्वेवरूपोऽयमात्मा तत्पदार्थ- स्तथाऽपि भावः किं प्रयोजनमित्यत आह । तेषाम् | भविद्यादीनाम् ! अमावे।

·पष्ठोऽध्यायः६] 'शंकरानन्दकृता। ४१ असत्त्वे । कृतकर्मनाशः । कृतस्यानुष्ठितस्य कर्मणः सुकृतदुष्कृतस्य नाशो वैप- ओम् । नन्वस्तु वैयर्य को दोष इत्यत आह । कर्मक्षये । कर्मणो विनाशे वै- पर्थे । याति स तत्त्वतः । गच्छति प्रसिद्धोऽदृष्टार्थप्रमाणभूतो वेदस्तत्त्वतो यथार्थकथनाद्वेदस्प मामाण्यं स्यादित्यर्थः । तदपि कुव इत्यत आह । अन्यः। मृपावादी यथार्थकथनाव्यतिरिक्तः । अथवा यदि सर्वेषां भावानां विनियोजक ईश्वरस्तहि न कदाचिदपि संसाराब्धेः परपारगमनमित्यत आद । तेषामविधा- दीनामभावे कतकर्मनाशस्ततः कर्मक्षपे संसाराब्धेः परं पारं याति स जीवस्तन हेतुरविद्यादिभ्यस्तत्त्वतोऽन्यस्ततोऽविधादिनाशे स्वरूपेणावस्थान परपारगम- नमित्यर्थः ॥४॥ नन्वस्वेवं तथाऽपिनेश्वरं भवदुक्तं मन्यामहेऽविधातत्संबन्धानां स्वातच्यादि- त्पत आह । आदिः । प्रथमो हेतुशून्य इत्यर्थः । सः । परमेश्वरः । संयोगनि- मित्तहेतुः । संयोगोऽविद्यासंबन्धस्तस्य निमित्तमविद्यैव कारणं तस्य हेतुराश्र- पत्वेन विपयत्वेन च तनिर्वाहकस्ततो नाविधादिकं स्वतन्त्रमित्यर्थः । ननु ताई काल एव स भूतो वर्तमान आगामी वेत्यत आह । परनिकालात् । उत्कृष्टो भूतवर्तमानानागतकालत्रयात् । अकलोऽपि । माणादिकलारहितोऽपि । दृष्टः । ब्रह्मविद्भिः साक्षात्कृतः । इदानी मनद्रष्टा स्वानुभवं दर्शयति । तम् । अकलम् । वि. श्वरूपम् । नानारूपम् । भवभूतम् । संसाररूपम् । ईड्यम् |स्तुत्यम् । देवम् । स्वयं- प्रकाशम् । स्वचित्तस्थम् । आत्मनोऽन्तःकरणस्थितम् । उपास्य । विजातीयम- त्ययशून्यं सजातीयमत्ययप्रवाहं कृत्वा । पूर्वम् । प्रथमत आचं वा विदामेति तृतीयमन्त्रस्थेन संबध्यते ॥५॥ ननु विश्वरूपत्वे सर्वात्मत्वेनानित्यत्वादिदोषाः स्युरित्पत आह । सः । वि.. श्वरूपः । वृक्षकालाकृतिभिः । वृक्षकालाकृतिम्पो वृक्षः संसारः कार्यरूप: कालो भूतादिप्रत्यपालम्बन आकृतिरविद्या तेभ्यः । परः । उत्कृष्टः । परत्वं तत्त्वेऽप्य- वयव विभागेन दृष्टम् । यथा शरीरत्वेऽपि मूर्भस्तयावृत्त्यर्थमाह । अन्यः । ते भ्पोऽत्यन्तभिन्नः । अत्यन्तासतोऽपि तस्य तेभ्योऽन्यत्वं स्पादित्यत आह । पस्माद । आत्मनो वृक्षादिव्यतिरिक्तात् । प्रपञ्चः । भूतभौतिकसंघातरूपः 14. रिवर्तते । समन्तानिर्गच्छति । अयम् । विविधमत्ययगम्पः स कथमसन्स्पादि- त्यर्थः । यथा वयमुपास्य विदाम तथाऽन्येऽपि ज्ञात्वा विन्दन्तीत्यत आह । धर्मावहम् । धर्म सुखैकहेतुं स्वभक्तानां समन्तात्मापयन्तीति धर्मावहस्तं धर्मावह- म् । पागादिकं कि स इत्पाशङ्कय नेत्याह । पापनुदम् । पापं दुखेकहेतुं स्व- भक्तानां नुदति प्रेरपति विनाशयतीत्यर्थः । स पापनुत्तम् | ननु तश्चर्यरूपः ·श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [पछोऽध्यायः६ कश्चनायमित्यत भाह । भगेशम् । भगः पङ्गुणमैश्वर्य तस्यैशो नियन्ता तम् । ज्ञात्वा । साक्षात्कल्प । आत्मस्थम् । आत्मनि वर्तमानम् । अमृतम् । विनाश- शून्यम् । विश्वधाम | विश्वस्य तेजः स्थानं वा विश्वधाम भस्मद्वद्भातीति शेपः ॥६॥ तम् । मसिद्धं धर्मावहत्वादिनोक्तम् । ईश्वराणाम् । हिरण्यगर्भादीनाम् । परमम् । उत्कृष्टम् । न केवलमुत्कृष्टं किंतु | महेश्वरम् । महाश्चासौ नियन्ता चेति महेश्वरस्तमीश्वराणामीश्वरम् । द्वितीयतच्छदादानमुपचारनिवारणार्थम् । देव- तानाम् । अग्नीन्द्रादीनाम् । परमं च देवतम् । परमं देवतं चोत्कृष्टं देवतमपि । यद्यपीश्वराणामीश्वरत्वेनैव देवतानामपि देवतत्वं सिद्धं तथाऽपि लोक इश्वरेश्व- राणामपि देवदेवत्वं न प्रसिद्ध तत्तो लोकप्रसिद्धयनुसारादविरोधोऽतो लोकमसि- द्धिमनुसृत्यैवाऽऽह । पति पतीनाम् । ईश्वरेश्वरा देवदेवाश्चन्द्रादयो न ते क- श्यपादीनां भजापतीनां पतयोऽयं तु प्रजापतीनामपि पतिः पतिः पतीनां तम् । परमम् । सर्वस्मादुत्कृष्टम् । परस्तात् । अविद्यापाः परतः। विदाम । उपास्य तं साक्षात्करवाम । अन्याशिक्षयितुं मन्नद्रष्टा लोट्मयोगमकरोत् । मन्त्रदर्शनात्पूर्वमेव मन्त्रद्रष्टुरात्मज्ञानस्योत्पन्नत्वात् । ततो मन्नद्रष्टरि लोटो लट्वेन व्याख्यानम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । भुवनेशम् । लोकेशम् । ईड्यम् । इंव्यमित्पधिकारे पुनरी ड्यमित्पभिधानमविस्तुत्पमित्पेतदर्थम् ॥७॥ इदानी श्रुतिराह । न तस्य का फरणं च विद्यते । तस्य प्रसिद्धस्पाss. त्मनः कार्यमविद्याविक्षेपजातं करणं कारणमविद्याऽपि नास्ति । अथवा कार्य शरीरं फरणमिन्द्रियजातम् । न तत्समश्च । तेनाऽऽत्मना तुल्पोऽपि न । ननु 'मा मुत्समोऽस्त्वधिक इत्यत आह । अभ्यधिकश्च । समन्तादधिकोऽपि चका. रेण नेत्यनुवर्तते पूर्वश्चकारोऽसमत्वानधिकत्वयोः समुच्चपार्थः । श्यते । अव- लोक्यते । ननु समाधिकत्वशून्य एक एवायं तथा च नास्य जगत्कर्तृत्वादि- शक्तिः सत्त्वे वाऽस्मदादिशक्तः समा सैवेत्यत आह । परा। सर्वशक्तिमय उत्क- था। अस्प सर्वकारणस्पाऽऽस्मनः शक्तिः । सर्वकात्पिादनादिसामर्थ्य- पाऽविधेत्यर्थः । विविधैव । अनेकरूपैव स्वविक्षेपविलासः । श्रूयते । शावाद- वगम्पते । सा किमागन्तुफेत्याशय नेत्याह । स्वाभाविकी स्वभावतः संयद्रात: नादिसिद्धत्पर्यः । विविधैवेत्युक्तं तस्या वैविध्यमाह । ज्ञानवलकिपा च । ज्ञानमविघाचिरन्तःफरणत्तिश्च वस्तुप्रकाशिफा पलं माण उत्साहः प्रपत्र इ. स्पर्थः । क्रिया व्यापारमानं ज्ञानं चवलं च क्रियाचेति ज्ञानवलकिया। एकवच. नवेऽप्यनपुंसकत्वं भौतम् । पद्यपि वेदान्तिनो ज्ञान क्रियाशक्ती दे एव व्यवह- ·षष्ठोऽध्यायः६] शंकरानन्दकता। रन्ति । तथाऽप्पविरोधो बलशक्तः क्रियाशकावन्तर्भावाचकारात्संस्कारशक्तिः संबन्धशक्तिश्च ॥ ८॥ । ननु शक्तिमतां प्रजापतीनां दक्षादीनां पतिहिरण्यगर्भो यस्तद्वादस्पापि स्पादित्यत आह । न तस्य । सर्वशक्तरात्मनः । फश्चित् । कोऽपि । पतिः। · पालयिता । अस्ति लोके । न विद्यते संसारे । ननु मा भूपालपिता पितृभ्यां हीनस्पेव शिशोर्भवतु च नियन्तेत्यत आह । न चेशिता । नापि नियन्ता च- फारस्तस्यास्तीतिपदानुवृत्त्यर्थः । ननु सशरीरत्वानुमानेनोभयमपि संपादयितुं शक्यमित्यत आह । नैव च तस्य लिङ्गम् । तस्याऽऽनन्दात्मनो लिङ्गयते गम्य- तेऽस्मिन्ननेन वाऽपमिति लिङ्गं शरीरमित्यर्थः । नैव । एवकारः पाक्षिकसत्त्व- निवारणार्थः । चकारोऽस्तीतिपदानुत्ति कुर्वन्पतीशिवभावाभ्यां लिङ्गाभावं समुश्चिन्नोति । सः । मसिद्धः । कारणम् । सर्वस्य हेतुः। फरणाधिपाधिपः । फरणादीनां चक्षुरादीनामधिपा अम्यादयस्तेषामधिष्ठाय पालपिता । नन्वेवंभू- तोऽपि जायमानोऽस्त्वित्पत आह । न चास्य कश्चिजनिता । अस्याऽऽन- न्दात्मनः कोऽपि जनितोत्पादकोऽपि न ! मा भूदुत्पादकोऽविद्यावत्कश्चिदधि- ष्ठाय पालयिताऽस्त्वित्पत आह । न चाधिपः । नाप्पधिष्ठाय पालपिता । घश्चकारो जनकाधिपाभावयोः समुच्चयार्थः । द्वितीयोऽनुक्तसर्वसंसारधर्माभावस- मुख्यार्थः ॥९॥ इदानी ब्रह्मज्ञानोत्पादनार्थ मार्थयते मनदृष्टा । य: । प्रसिद्धः । तन्तुनाभ इव । लूताकीटवत् । तन्तुभिः । काँपैः सूक्ष्मेस्तन्तुवत्सर्वत्रानुस्यूतैः। मधानजैः। प्रधानमव्याक्तमात्मावरणाविद्येत्यर्थः । तस्माज्जाताः प्रधानजाः । ननु तर्हि किंचित्मयोजनमुद्दिश्य करोति चेदनाप्तकामोऽयं स्यादित्यत आह । स्वभावतः। स्वभावात्मपोजनमन्तरेण लीलाकैवल्यन्यायेनेत्यर्थः । देवः । स्वयंमकाशः। एका। भेदगन्धरहितः । समाधणोति । सम्पगाहणोतीव भेदाभावात् । सः । भे- दगन्धशून्यो व्यापी । नः । अस्माकम् । दधातु । धारपतु । ब्रह्म । सर्वस्माद- धिकम् । अव्पपम् । व्यपशून्यमविनाशीत्यर्थः । स. देवोऽस्माकं ब्रह्मसाक्षा- कारं करोत्वित्यर्थः ॥ १० ॥ ननु मार्यशार्थनादिभेदवान्किमयमित्यत आह । एकः।भेदगन्धशून्यः । न- न्वयं चेत्मतीतः कथं भेदगन्धशून्यः । न चेन्नतरामित्पत्त आइ । देवः । स्वयम्- फाशः । ननु नाssकाशे स्वयंमकाशस्तद्वेद्यानां मुखदुःखादीनामभावादिस्पत भाह । सर्वभूतेषु । चतुर्विधेषु जीवजातिभेदेषु । अपमर्थः । मा सन्वाकाशे ससादयः माणिपु सत्त्वेन स्वयंमकाशेन सातिचैतन्येऽनन्ते तेषामुपरम्पमा- ·४४ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [पष्ठोऽध्यायः६॥ नत्वान स्वयंप्रकाशं सालिचैतन्यं नास्तीति । ननु यद्यस्ति कस्मादाबालगोपा- लं न प्रतीयत इत्यत आह । गूढः अनाद्यविद्ययाऽहंममाभिमानेन च संवृतः । ननु वनादिसंवृताना मण्यादीनां यथा परिच्छेदो दृष्टस्तद्वदस्यापि स्पादित्पत आह । सर्वव्यापी । आकाशवत्सर्वत्र व्याप्य वर्तमानः । ननु तद्वदेवानात्मा स्यादित्यत आह । सर्वभूतान्तरात्मा । सर्वभूतानां चतुर्विधमाणिनां बुद्धेरभ्य- न्तरोऽन्तरात्माऽस्मच्छब्दप्रत्ययव्यवहारयोग्यः सर्वभूतान्तरात्मा । अन्तरश- ब्दो बुद्धिव्यावृत्त्यर्थः । ननु तथा चेत्सुखदुःखयोर्भोक्ता संसार्येवायमित्यत आ- इ । कर्माध्यक्षः । कर्मणां शुभाशुभफलानां धर्माधर्मरूपाणामध्यक्षो निपन्ता । तथा चेनैयापिकायभिमतस्तटस्थ एवापमित्यत आह । सर्वभूताधिवासः । स- र्वाणि भूतान्यात्मत्वेनाधिकृत्य वसतीति सर्वभूताधिवासः सर्वात्मस्वरूप इत्यर्थः। ननु सर्वात्मा चेदयमई कर्ता भोक्तेत्यादिमत्पपैरनुभूयमानः कथं स्वपंभकाशः स्पादित्यत आह । साक्षी । अहं सुखी दुःखीत्यादिमत्ययानां द्रष्टा यथा लोके विवदमानानां केषांचित्सुखदुःखभाजामन्यः मुखदुःखरहितस्तेषां द्रष्टा साक्षी । ननु साक्षी चेदयमात्मा करणादिमानपि स्यादित्यत आह । चेता केवलः । बौदैव न तु शरीरादिमान् | ननु बोद्धा चेज्ज्ञानगुणोऽयं स्पादित्यत आह । निर्गुणश्च । गुणगुण्पादिभेदशून्योऽपि चेता फेवल इत्यन्वयः। स्वयंप्रकाशमा नबोधैकस्वभाव आनन्दात्मेत्यर्थः ॥ ११ ॥ नन्वेकोऽयं देवो पैतिस्तेषां को लाभ इतरेषां च का हानिरित्यत आह । ए. फः । भेदरहितः । वशी । सर्ववशीकरणवान् । निष्क्रियाणाम् । क्रियारहिता- नां जडानामित्यर्थः । बहूनाम् । अनेकेषां सर्वजडानां निपन्तेत्यर्थः । कथं नि- यन्तेत्यत आह । एकम् । आवरणरूपेण भेदशन्यमविधास्वरूपम् । बीजम् । अनेकविक्षेपारभूतसंसारवृक्षजनकम् । बहुधा | अनेक प्रकारे तभौतिकैः का- मादृष्टादिभिश्च । यः । मसिद्धः । करोति । स्पष्टम् । तम् । वीजस्प बहुधा फ• तरिम् । आत्मस्थम् । स्वान्तःकरणे वर्तमानम् । पे । अधिकारिणः । अनुप श्पन्ति । वेदान्तवाक्पश्रवणमनु वयं ब्रह्म स्म इति साक्षात्कुर्वन्ति । धीराः । संसारसमुद्रमहोमिभूतैः कामक्रोधादिमिरविकम्पितात्मस्वभावा विजितेन्द्रिपा इस्पर्धः । तेपाम् । वयं ब्रह्मेतिबुद्धिमताम् । सुखम् । अनुफलवेदनीयम् । शा. श्वतम् । शश्वनिरन्तरं वर्तमानमविनाश्यानन्दात्मस्वरूपम् । आविर्भवतीति शे- पः । नेतरेपाम् | वयं ब्रह्म स्म इतियुद्धिरहितानां मुखं न कुतः शाश्वतं सुख- मित्पर्थः ।। १२॥ ननु तदि नित्यचेतनः फथनाहमिति ज्ञातव्यो जीवश्च तथेत्यत आद । नि.

·पष्टोऽध्यायः शंकरानन्दकृता! ४५ स्पः । अविनाशी । नित्यानाम् । अविनाशिनामाकाशादीनां लोकमसिद्धानां मध्ये । तथाऽपि चेतनवगै कथं भाधान्यमित्यत आह । चेतनः। नित्यज्ञान- स्वरूपः । चेतनानाम् । सोपाधिकानां जीवानां ज्ञानवतां मध्ये । एकः । भेद- शून्यः । बहूनाम् । अनेकेषां देवादीनाम् यः । प्रसिद्धः । विदधाति । विशेषेण धारपति प्रपच्छतीत्यर्थः । कामान् । काम्यन्त इति कामा भोगास्तान्मुखदुः- खरूपाणि फलानीत्यर्थः । *तम् । नित्यानां नित्यं चेतनानां चेतनम् ! आ- स्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् । शान्तिरविद्या- निवृत्तिः शाश्वती शाश्चद्वर्तमाना । अविद्यायाः । पुनरुद्गमरहित आत्पन्तिको मोक्ष इत्पर्यः । व्याख्यातमन्पत् । ननु यच्छश्चत्सुखरूपं तदाऽमनसातीतस्व- रूपं वाचा वाऽयमात्माऽभिधीयत इत्यत आह । तदेतत् । एतदात्मस्वरूपं का- मनसातीतं ब्रह्म मसिद्धम् । इति । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । मन्यन्ते । विद्वांसोजा- नन्ति । तन्मननप्रकारमाह । अनिर्देश्यम् । निर्देशो वाग्व्यापारस्तद्योग्य निर्देश्य तद्रहितमनिर्देश्यमुपलक्षणमिदं वाह्यान्तःकरणव्यापाराणामविषयः। ताई किम- सन्नेत्साह । परमम् । उत्कृष्टं निरुपममवधिशून्पमित्यर्थः । किम् । मुखम् । भा- बालगोपालं प्रसिद्ध पदुद्दिश्य सश्चेिष्टाः सर्वस्य । कथं नु । केन प्रकारेण नु वितर्के । तत् । अनिर्देश्यं परमं सुखमहमधिकारी विजानीयां विशेषेण ज्ञा. नं कुर्याम् । ननु को विचार उपाये तज्ज्ञानेन तज्ज्ञेपमित्यत आह । किम् । त- ज्ज्ञानस्योपापत्वेऽपि कि विचारे । उ । अपौ । ब्रह्मज्ञानेनापि ब्रह्म किं भाति प्रतीयते प्रकटीभवति विभाति वा विविध विरुद्धं विपरीतं वेत्यर्थः । भाति व्याख्यातं वाशब्दः पक्षान्तरे । अयमर्थः । ब्रह्मज्ञानेन चेद्ब्रह्म प्रतीयते न वा- हमनसातीतम् । तन्ने प्रतीयते चेब्रह्मज्ञानवैयच्छिात्रामामाण्यमतोऽत्र विचा- रस्तेन ब्रह्मज्ञाने ब्रह्मबोधोपाये सत्यसत्यापतिसूक्ष्मबुद्धेरधिकारिणः कथं नु तद्विजानीयामिति चिन्ता युक्तेति । ननु यतो वाचो निवर्तन्त इति पो वेद निहितं गुहायामिति वचनपोर्विरोधेऽस्तु शास्त्रमममाण न करणीपा च मोला- काङ्क्षत्यत आह । तत् । मसिद्धम् । कारणम् । जगत्सृष्टिस्थितिसंहाराणां फर्तृ । सांख्ययोगाधिगम्यम् । सम्यक्रूयायते प्रकाश्यत आत्मतत्वं येन विज्ञा- नेन तत्सांख्यं योगो जीवपरमात्मनोस्तादात्म्पज्ञानफलोऽष्टाङ्गयोगरूपो वैदिक- कर्मानुष्ठानादिरूपो वा । अधिगम्यं ताभ्यामहं ब्रह्मास्मीत्याधिक्येनातिशयेन साक्षात्कतुं शक्यम् । सांख्ययोगाभिपन मिति वा पाठः । ज्ञात्वा देवं मुच्यते * एतब्याख्यानमुलभता अक नारायणदीपिकायर्या द्रव्या। 12. स. 'न । एत ·. वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [पष्टोऽध्यायः सर्वपाशैः । व्याख्यातम् । अपमर्थः । शाब्दप्रमाणजन्याऽऽस्मान्तःकरणवृत्ति: र्जायते न कदाचिदप्यात्मा न घटमुखादिवच्छब्दस्प वाऽन्यस्य प्रमाणस्य वा विषयस्तेन विरोधाभावान शास्त्रामामाण्यं नापि मोक्षाकाङ्क्षापरित्यागइति।।१३।। ननु वस्तुपु विचित्राः शक्तयो दृश्यन्ते कालनिमित्तादियोगाद्यथा भानो - भिःपूरिते देशे चन्द्रतारकाग्न्यादीनां घटादेरमकाशकत्वं स्वस्यापि तेजोभिभ- वश्च तदभावे वैपरीत्यं तथाऽऽत्मनि स्वयंप्रकाश आत्माकारवृत्ती प्रतीयमाने वामनसातीतेऽप्पस्त्वादित्पादिभाभिः प्रतीयमानत्वमित्यत आह । न तत्र । तस्मिन्नात्मस्वरूपविषये । सूर्यः। भानुः । भाति । न प्रकाशते । न चन्द्रतारक म् । चन्द्रश्च तारकाश्च चन्द्रतारकं सचन्द्रमुदुमण्डलं न भातीत्यनुपङ्गः । नेमाः। प्रत्यक्षा मेघमण्डलस्थाः पीतादिरूपाः । विद्युतः । अविरमभाः । भान्ति । न प्रकाशन्ते । फुतोऽयममिः । अयं प्रत्यक्षो भौमो वैश्वानरः कुतो भातीत्यनुप- ः । ननु तस्मिन्विषये न भान्त्येते चेत्तदत्पन्तं तमस्तोमरूपमित्यत आह । तमेव । सूर्यादेरविषयमेव । भान्तम् । प्रकाशं कुर्वन्तम् । अनु । पश्चात् । भा- ति । प्रकाशते । सर्वम् । चन्द्रसूर्यादिकं ज्योतिर्जातम् । ननु राजानं गच्छन्तम- नुगच्छति चेत्यादिः सोऽपि स्वतन्नो गन्ता स्यात्तथा चाऽऽत्मा । प्रकाश- फो पथा तथा सूर्यादिकमपि प्रकाशक स्वतन्नं तथा च प्रकाशकानामात्मना स. ममात्यन्तिको भेदो यथा तेपां तथा जडानामपि स्यादित्यत आह । तस्य प्र- काशात्मनः । भासा । दीया तदोधव्यायेत्यर्थः । सर्वम् । प्रकाश्यं प्रकाशकं च निखिलम् । इदम् । सूर्यादि घटपटादि च प्रत्यक्षम् । विभाति । विविध- मिदं प्रकाश्पमिदं प्रकाशकं च भाति प्रकाशते न स्वतनं ततो न भेद- शडेत्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु पथा सूर्यादीनां सर्वप्रकाशकानां सजातीयविजातीयभेदो दृष्टस्तद्वद- स्याप्पस्त्वित्यत आह । एकः । स्वगतसजातीयविजातीयभेदशून्यः । हंसः । आत्मज्ञानेन भेदं हन्तीति हंसः । भुवनस्यास्प मध्ये । अस्प प्रत्यक्षस्यैकदे- शस्प भुवनस्य लोकस्य कर्मफलस्य मध्येऽन्तः । इदानी चैतन्यस्य विशेषतो. sमो सलिले च संनिधि दर्शपितुमाह । स एव । प्रसिद्धो हंस एव न त्वन्यः । अभिः । अपां जनकस्तजोरूपः । सलिले 1 नीरे स्वकार्ये । संनिविष्टः । कार- णरूपेण सम्यनिवेशनं कृतवान् । तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्पो हेतु- विद्यत ईशनाय । हेतुः कारणभूत ईशनापेश्वरलाय मोक्षापेत्यर्थः ॥१५॥ ननु यः सर्वात्मा सर्वेशो बन्धमोक्षादिकारणं ते ज्ञात्वा मृत्युमत्पति न चाप स इत्यत आह । सः । प्रसिद्धः। विश्वकृत् । सर्वस्य का । विश्ववित् । सर्वक्षः। प ·पष्टोऽध्यायः६] शंकरानन्दकृता। ४७ आत्मयोनिः । स्वयमेव कारणं स्वस्याजात इत्यर्थः । अथवाऽऽस्माऽन्तःकरणं जानक्रियाशक्तिहिरण्यगर्भ इत्यर्थः । तस्य योनिः कारणम् । तमुव्याकृतमेत- दित्यत भाह । ज्ञः । बोधकस्वभावः । बोधानां कालग्रस्तत्वादयमपि तथेत्पत्त आह । कालकालः । विनाशकस्य विनाशकः । तर्हि कोपकालामिरुद्रः कश्च- नेत्यत आह । गुणी । सर्वेषां गुणानामाश्रयभूतः । तस्तु जीवविशेषः कश्चन तथेत्यत आह | सर्व वित् । सर्वज्ञः । नात्राप्युपचारः शहिन्तुं शक्यः । विश्ववि; च्छब्दस्योपचरितत्वेन शङ्कित्तस्योपचारस्यागमनात् । यः । प्रसिद्धः सर्वेषु वेदा- न्तेषु । तथाऽप्पविद्याजीवयोः स्वातव्ये नायमेवंरूप इत्यत आह । प्रधानक्षे- अज्ञपतिः । प्रधानं मापा क्षेत्रज्ञो जीवस्तयोः पतिः पालयिता । ननु गुणैरेव लोहितादिभिस्ती भोग्पभोक्तृभावेन पाल्पेते इत्पत आह । गुणेशः । गुणानां लोहितशुक्लकृष्णानामीशो नियन्ता गुणेशः नन्वस्तु गुणेशो बन्धमोक्ष- स्थितिकारणं यत्तदेव निरङ्कुशं नियन्तृ न तु गुणानां निपन्तेत्यत आह ! संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः । संसारोऽध्यात्ममधिभूतं चाहंममाभिमानस्तस्मान्मो. क्षः स्वयंप्रकाशमानानन्दात्माभिव्यक्तिस्तत्र स्थितिः संस्काराविधायाः सकार्या- या दाहरूपे पुनरुत्थानाभावरूपा बन्धः संसारबन्धोऽई ममाभिमानस्य दाय स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मज्ञानशून्पत्वेनाहं सुखी दुःखीदमद्य मया लब्धमित्यादि- प्रत्ययसंतान इत्यर्थः । संसारमोक्षस्थितिवन्धस्य हेतुः कारणं संसारमोक्षस्थि- तिबन्धहेतुः ॥ १६ ॥ एवं चेत्मधानक्षेत्रयोभिन्नोऽयमात्मेत्यत आह । सः । मसिद्ध ईश्वरः । त- न्मयः । तत्मधानः प्रधानक्षेत्रज्ञरूप इत्यर्थः। हि । प्रसिद्धः । अमृतः । मरणधर्म- रहितः । ईशसंस्थः । ईश आत्मस्वरूपे भूम्नि स्वे महिन्नि संस्था सम्यगवस्था- नं स्थितिर्यस्य स ईशसंस्थः । अचेतनत्वं वारयति । ज्ञः । बोधेकस्वभावः। ए. रिच्छेदं वारयति । सर्वगः । त्रिविधपरिच्छेदशून्यः । भुवनस्प । लोकस्य क; मफलरूपस्प । अस्प। विविधप्रत्पपगम्पस्प । गोप्ता । रक्षिता । यः । प्रसि- दः । ईशे । ईष्टे गोमूणामपि नियन्तृत्वं केपांचिन्न दृष्टं तथाऽयं मा भूदिति य ईश इत्यभिधानम् । तथाऽप्येकदेशस्येशितृत्वमिति मति वारयति । अस्य । विविधप्रत्ययगम्यस्य । जगतः । सायुज्यस्य कार्यस्य । नित्यमेव । सदैव । ननु नैवकारं सहामहे स्वकार्य प्रत्यन्यस्यापि हेतोरीशितृत्वादित्यत माह । नान्यः । एतस्मादात्मनो व्यतिरिक्तः । हेनुः । कारणभूतः । विद्यते । नास्ति । ईशनाप । नियमनाप सर्वात्मकत्वादीश्वरस्य !॥ १७ ॥ क. स. 'पर्यस्या ·४८ घेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [पठोऽध्यायः६ अस्येश्वरस्प ज्ञाने कारणत्वेन तत्मसादे तृतीयेऽध्याय उक्तेऽप्युपाय: मसङ्गा- त्पुनः संक्षेपेणात्राभिधीयते । यः । मसिद्धः । ब्रह्माणम् । हिरण्यगर्भम् । विद- धाति । विविधसामर्थ्ययुक्तं दधाति । उत्पादयतीत्यर्थः यो वै वेदांश्च । प्रसिद्धः स्मर्यमाण प्रग्वेदादीनपि । पहिणोति । प्रर्पण समर्पयति । तस्मै । ब्रह्मणे । तंह । पूर्वोक्तं प्रसिद्धम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । आत्मबुद्धिप्रकाशम् । स्वधु- द्धिसाक्षिणम् । मुमुक्षुर्वे । मोक्षार्थी प्रसिद्धः । शरणम् । रक्षितारम् अहम् । मु- मुक्षुः । प्रपद्ये । शरणं माप्तोऽस्मि ॥ १८ ॥ शरण्यस्प स्वरूपमाह । निष्कलम् । निर्गताः माणाद्याः फला यस्मात्तं निष्कलम् । ननु कियावत्वात्कलावत्वं स्यादित्यत आह । निष्क्रियम् । कि- पाशून्पम् । ननु परिणामित्वादस्तु क्रियाऽपीत्यत आह । शान्तम् । अपरिणा- मिनम् । नन्वविद्यादोपदूपितत्वेन परिणामी स्यादित्यत आह । निरवयम् । निर्गतमवयं दुष्टत्वमविद्यादिरूपो दोपो यस्मात्तं निरवद्यम् । ननु सकारणानां दुष्टत्वमपि दृष्टमित्यत आह । निरञ्जनम् । निर्गतमञ्जनं फारणं पस्मात्स नि- रञ्जनस्तं निरञ्जनम् । अमृतस्य । अविनाशिनो मोक्षस्प । परम् । उत्कृष्टम् । सेतुम् । विधारणरूपं मोक्षमर्यादाकारणमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । दग्धेन्धन- मिव । भस्मीकृतमहाकाष्ठसंचयं यथा । अनलम् । वैश्वानरम् । शरणं प्रपद्य इ. ति पूर्वेणान्वयः ॥ १९ ॥ ननु ब्रह्मज्ञानार्थमयं श्रमस्तच दुःखविघातार्य स चेदन्यतः सिद्धः किम- नेनाकिंचित्करणेत्यत आह । यदा । यस्मिन्काले । चर्मवत् । पथा चर्म । आ- काशम् । अमूर्त नभः । वेष्टयिष्यन्ति । वेष्टनं करिष्यन्ति । मानवाः । मनो- र्जाताः । तदा । तस्मिन्काले । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । अविज्ञाय । अहं ब्रह्मा- स्मीति विशेपेणाज्ञात्वा । दुःखस्य । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदभि- समतिकूलवेदनीयस्प । अन्तः । विनाशः । भविष्यति । स्पष्टम् ॥२०॥ एतद्विज्ञानं नाल्पभाग्यानां मुलमित्याह । तपःप्रभावात् । पसः इच्ट्र• चान्द्रायणादेः स्वधर्मानुष्ठानस्प वा प्रभावः सामयं तस्मात् । देवमसादात् । देवस्प स्वयंप्रकाशस्पाऽऽनन्दात्मनः प्रसादादनुग्रहादपि । अथवा देवस्य घोतनात्मकस्यान्तःकरणस्प प्रसादानमल्यादपि चकारो वेदानुवचनादीनां समुच्चपार्थः । ब्रह्मवित् । ब्रह्म वेदशब्द साङ्गं सम्पग्येत्तीति ब्रह्मविदीश्वरसम इत्यर्थः । तत्र नामकथनेनैवोपपतिमाह । श्वेताश्वतरः । श्वेता अवदाताः सदाऽ- न्तर्मुखत्वेन विपरीतप्रवृत्तिरहिता अश्वा इन्द्रियाणि यस्य स श्वेताश्चः । अति- क.क्षण त।

·पष्ठोऽध्यायः६।] । शंकरानन्दकृता।
शपेन श्वेताश्चः श्वेताश्वतरः । अष्टाङ्गयोगनिरत इत्यर्थः । ननु समविद्यावि-
त्वमष्टाङ्गपोगनिरतत्वं वाऽस्त्पनेकेषां ब्रह्म ज्ञानशून्पं श्रमकरं तथा चान्येभ्यो
नास्य कश्चिद्विशेष इत्यत आह । अथ साधनचतुष्टपसंपत्त्पनन्तरम् । विद्वान् ।
स्वयंप्रकाश आनन्दात्मसाक्षात्कारवान् । विद्वानित्यनन्तरमथशब्द उक्तार्थोs-
वतारणीयः। पधापाठे स्वेनैवार्थस्याग्रहे शब्दजालाष्टाङ्गपोगनिरतेभ्यो वैलक्षण्या-
योऽप्यों वा उपाख्येयः । अत्पाश्रमिभ्यः । अति तुरीयस्य तुरीयो भेदः पार-
महंस्पलक्षणः सर्वोत्कृष्ट आश्रमः प्रसिद्धो येपामस्ति तेऽत्याश्रमिणस्तेभ्यः सा-
धनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरम् । परमम् । उत्कृष्टमुत्कृष्टपुरुषार्थमाप्युपायत्वात् ।
पवित्रम् । शृद्धिकारणमशेषपापवीजाविद्यादाहकत्वात् । विशेषणसामर्थ्याद्वि-
शेष्यमनुक्तमपि ब्रह्मज्ञानं लभ्यते । प्रोवाच । प्रकर्षण दयाचित्चत्वादिना सं-
सारसागरपरपारपास्युपापमुक्तवान् । सम्पक् । सं समीचीनं स्वयंप्रकाशमाना-
नन्दात्मानमञ्चति गच्छतीति सम्पक् । अपिसंघजुष्टम् । ऋपयो नारायणना-
रदपासादयस्तेपां संघाः समूहास्तैःप्रीतान्तःकरणैः सेवितमृपिसंघजुष्टम् ॥२१॥
इमानि विशेषणानि पथाकथंचिन्मन्नसाध्यादिफलानामपि स्स्ततोऽत्प-
तासाधारणं विशेषणमाह । वेदान्ते । वेदानामृगादीनामनेकशाखाभेदभिन्नाना-
मन्ता अवसानानि प्राप्याणीत्यर्थः । ते वेदान्तास्तजातौ वेदान्ते । तत्रापि स-
न्ति सहस्रमुपासनानि वितानानि चेत्याह । परमम् । उत्कृष्टम् । उत्कृष्टत्वमपि
दहरोपासनादावस्त्पेव तयावृत्त्यर्थमाह । गुह्यम् । गोप्पम् । दहरोपासनादिसाध्यं
कथमदोऽवसीयत इत्यत आह । पुराकल्पमचोदितम् । पुराकल्पोऽर्थवादोगोपादे-
पत्वेन बोधितप्रवेशनिपमनलक्षणः पञ्चविधस्तेन प्रचोदितं प्रर्पणोपादेयत्वेन
बोधित्तम् । अर्थवादः स्तावको पस्तूयते तद्विधीयत इत्पर्थः । इदानीं श्रुतिः सा-
नुक्रोशं माप्तब्रह्मज्ञानानुररीकृत्याऽऽह । नामशान्ताय । प्रकर्षण मनःपूर्वा शान्ति-
यस्य स प्रशान्तस्तयतिरिक्तोऽप्रशान्तस्तस्मै । दातव्यम् । यच्छेताश्वतरोऽ.
त्याश्रमिभ्य उक्तवाश्रुतिसारसर्वस्वं पुरुषार्थनिदानभूतं तच्छुन इव पायसं न
'देयम् । एवं चेत्मशान्तापानुपसन्नायापि देपमित्यर्थतः प्राप्तं तद्वारयति । नापु-
प्रायाशिव्याप वै पुनः । पुत्रो ब्राह्मादिविवाहजायां पन्यां जात औरसो लो.
क्यस्तनयः । दृष्टान्तोऽयं यथाऽस्मिन्नुपसनेऽनुरागस्तथाऽन्पस्मिन्नपि चेजा-
यतेऽधिकारिणि स त्वनुशासनयोग्यो न पुत्रोऽपुत्रो न शिष्यो शिष्यः । अपुत्रोs-
शिष्यस्तस्मा अपुत्रायाशिष्याय वै प्रसिद्धाप गुरुशिष्याध्यापादौ पुनःशब्दोs.
पर्थ एवार्थो वा अप्रशान्ताय न दातव्यमपुत्रायाशिष्याय प्रसिद्धायापि न दा-
तव्यमित्यनुपङ्गः । अधिकारिणे पुत्रवस्पियाय देयं नेतरस्मा इत्यर्थः ॥ २२ ॥

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका । [पष्ठोऽध्यायः६। ननूपसन्नाप देयमित्यथादुक्तं कीदृश्युपसत्तिः किं प्रयोजना'चेत्यत आह । यस्प । मसिद्धस्पाधिकारिणः । देवे । हरौ हरेऽन्यस्मिन्वाऽऽरोपिते चैतन्ये शालग्रामादौ । परा । निरतिशयाऽयमेव मे सर्व पुरुपार्थजातं दास्यत्यस्मिन्सं- तुष्टेऽहं कृतकृत्यः स्यां विपर्यये विपर्यय इत्यादिरूपा । भक्तिः । आस्तिक्य- बुद्धयादियुक्ता भजनक्रिया कायेन्द्रियमनसा तस्मिन्समर्पणमित्यर्थः । सेयम् । यथा । दृष्टान्ते । देवे । उक्त । तथा । दाष्टीन्तिके । गुरौ । ब्रह्मज्ञानोपदेष्टरि गु- रोरर्थस्य साधको गुरुस्तस्मिन्गुरो देवै रुष्टे गुरुखाता गुरौ रुष्टे न देवोऽपि यतस्ततो देवस्यापि वरमवज्ञा करणीया न गुरोरित्पर्थः । तस्प । गुरुभक्त- स्य । एते कथिता हि । उक्ताः प्रसिद्धा उपायोपापभूताः प्रत्यक्षा इव । अर्थाः । विषयमयोजनरूपाः । प्रकाशन्ते । इदमनेनेयमिति प्रतीयन्ते । महात्मनः । महान्गर्वादिरहित आत्माऽन्तःकरणं यस्प स महात्मा तस्य । इति । उपनि- पत्समाप्तौ ॥ २३॥ 'योऽस्ति स्फुरन्नविरतं हृदयाब्जमध्ये हंसो कान्तारमदो विगाछ ।' पिबन्नमुं भेदमनीशमीशः प्रीतः स भूपादमुना कृतेन ।। १ ।।. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्पस्प शंकरानन्दभगवतः कृत्तौ श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ - समामयं श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका ।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविरचिता।
श्वेताश्वतरसंज्ञेयं पडध्यायविराजिता ।
याजुष्युपनिपत्पञ्चाशत्तमी ग्रन्थसंग्रहे ॥१॥
सासाहह्मविद्यादर्शनं श्वेताश्वतरोपनिपयाख्यायते । ॐ । ब्रह्मवादिनो व-
दन्तीति । वेदवादिनो विचारयन्तीत्यर्थः । मन्त्रैरेष प्रश्नपूर्वमुत्तरम् । किं कारणं
ब्रीत्यादि जगत्कारणीभूतं यहह्म तत्किम् । यद्वा ब्रह्म सर्वमहफि कारणम् । प-
स्यान्यत्कारणं नास्ति यच्च सर्वस्य कारणं तत्किमिति प्रश्नः । कुतः स्म जाताः ।
वयं कुतो जाता ब्रह्मणोऽस्पस्माद्वाऽजाता एव वा । जीवाम फेन केन जीवाम
जाताः सन्तः फेर्ने कारणेन जीवामः । क्व च संशतिष्ठाः । वयं क मतिष्ठिताः
किमाधाराः केन चाधिष्ठिता नियमिताः सुखदुःखेषु वर्तामहे स्वतन्त्राणां प्रवृत्ती
दुःखेष्वपत्तिमसङ्गात् । ग्रह्मविदो व्यवस्था चिन्तयाम इति शेपः॥१॥
कालो ज्योतिपसिद्धः । स्वभावो लौकापतिकसमतो परतुधर्मः । नियति-
पंथाऽमिरमेव ज्वलति वायुस्तिपंगेव पवत इति नियमरूपा । यहच्छा
कालभार्या ययाऽफस्माद्धनो वर्षति भूमिः कम्पते लाभालाभी भवतः । प-
दुक्तं पदच्छालामसंतुष्ट इति । भूतानि यथा मातापितृभ्यां पुत्रजन्म । योनिः
रुपवयवस्तेन श्री लक्ष्यते । सा च प्रकृतिर्मायाऽविद्युत्पनर्थान्तरम् । पुरुष आ-
स्मा मन इति यावत् । इत्येषां मध्ये किं कारणादिरूपमिति चिन्त्यम् । सं.
योग एपाम् । एप सप्तानां संयोगोवाऽष्टमः कारेणादीति प्रश्नः । अष्टानामपि
निषेधो न विति । न तु । एते न हेतवः । एषां संयोगः समुदापोऽपि न हे.
तुः । कुत आत्मभावात् । आत्मनश्चेतनस्प विद्यमानत्वात्यालादीनामचेतनत्वा-
चेतनाधिष्ठितानां प्रवृत्त्यसंभवादस्वातत्र्यादात्मनचेतनस्य सविधे फवमनु.
चितमिति भावः । तहात्मन एव जीवस्प फर्तृत्वमस्तु घेतनत्वात्स्वातपाये-
त्यत आह । आत्माऽप्पनीशः कुतः । मुसदुःखहेतोः । इच्छन्नपि मुखं नाऽऽ.
मोति । अनिच्छन्नपि च दुःसमाप्नोति । तेन पारतम्पान जगत्कती ॥२॥
एवं दिमदा इव ते विमूढा ब्रह्मणः पथि देवतानुग्रहेण ध्यानपरा बभूवुः
सदाद । त इति । ते मुनयो ध्यानपोगमनुगताः सन्तोऽपश्पन्दृष्टवन्तः । कां
१(क. स.)ता। यजु। २ (क.) दिन ति । ३() कुन नि ।। ४ (ग.)
। ५ (ग. स.)ो हो। (ग) एत। (ग) (क.
स.) 'योगधाम (म,म लमिति' (1) ॥ २ ॥

·२ श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका प्रथमोऽध्यायः॥ देवात्मशक्ति देवस्याऽऽत्मनः शक्तिं परमात्मसामथ्र्यम् । नन्वियन्तं कालं कि न दृष्टैत्यत आह । स्वगुणैनिगूढां निजगुणैचिनिष्ठाविद्यादिभिष्टरावृतत्या- ज्ज्ञातुमशक्यां जीवेन मीलितचक्षुपेव सूर्यप्रभाम् । स को देव इत्यत आह । प इति । कारणानि पूर्वोक्तानि निखिलानि सकलानि कालादीन्यात्मान्तानि । फालात्मयुक्तानीत्पाद्यन्तग्रहणेन मत्पाहारात्सर्वेषां मध्यस्थानां संप्रहः । अधि- तिष्ठति स्वायत्तीकरोति । एकोऽसहायः सन् ॥ ३ ॥ स्थूलदेहोपाधि पथमं दृष्टमात्मानं चक्ररूपकेण तावनिरूपपितुमाह । तमि- ति । तमावालगोपालमहमिति प्रसिद्धं पुरुपविधम् । एकमिम् । एकैव नेमि- श्वधारणहेतुः कुण्डलीलक्षणा चिच्छक्तिर्यस्प तम् । त्रिवृतम् । वातपित्तक- फात्मकत्वात्रिगुणत्वाद्वेडापिङ्गलासपुम्नालक्षणनाहीत्रयग्रयितत्वाद्वा त्रिवृत्क- रणपक्षे धिम्पप्लेजोरूपत्वाद्वा । पोडशान्तं पोडशविकारस्वरूपम् । ते च चि- कारा एकादशेन्द्रियाणि पञ्चभूतानि च यद्वा पोडशान्ता मर्मस्थानानि पस्य तम् । तानि च धारणास्थानत्वेन प्रपञ्चसारे गणितानि । अङ्गुष्ठगुल्फजानुद्वपपोनिगुदं च सीवनी भेण्टम् । नार्मिहदयं श्रीवा सलम्बिकाग्रं तथैव नासा च | भ्रूमध्पललाटसुपुम्नाय द्वादशान्तमित्वमिति । पठमश्नोक्ता वा पोडश कला अन्तः स्वरूपं यस्य तम् । ताच माणः श्रद्धा भूतानीन्द्रियं मनोऽनं वीर्य तपो मन्त्राः फर्म लोका नाम चेति । अरा इव रचनाभी फला यस्मिन्मतिष्ठिताः। तं.वेधं पुरुपं वेद पथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति मन्त्रवर्णात् । यद्वा । अ. मावास्पया सह पोडशतिथिभिरन्तः परिणामो यस्पेति । अन्तः मान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपेऽतिमनोहर इति विश्वः । शतार्थारम् । शताधं पञ्चाशदरा पस्य तत् । पदचक्रसमुदापस्य पञ्चाशत्पनत्वात् । तानि चाऽऽधारस्वाधिष्ठानमणि- पूरानाहत विदयानारूपानि चतुःपदशद्वादशशोडशद्विपत्राणि पत्राणां चा. रानुल्पतयाऽरात्वम् । तदुक्तम् । आधारे लिङ्गनाभौ प्रकटितहृदय तालुमुले ल. लारे द्वे पो पोडशारे द्विवशदशदले द्वादशार्थे चतुष्क इति । विशतिमत्यरा. मिः मत्यन्तस्थिताभिरराभिरङ्गालीमिरुपलक्षितम् । अन्नकः पतिः । अजानी पूर्वोक्तपनकाणां के शिरोभिः फर्णिकाभिः पहिरुपलक्षितम्। अक्षफेरिति पा. टेऽकारादिक्षकारशीवणरुपलक्षितम् । तदुकम् । वामान्ते घालमध्ये उफाट- सहित फण्टदेशे स्वराणां क्षं तत्वार्थयुक्तं सफलदलगतं वर्णरुपं नमामीति । विपापैरुपाशम् । विश्वरूपं नानारूपं पूर्वाधहुतमतमनौवाक्माणमपोऽभिधा- नं पराप्तानानि मेथपा तपसा जनपत्पितेति श्रुतेः माणसदितमन्नं तदेवेकः पाशी 1(प.प.) गएको सार (म.प.) ।

·पथमोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। चन्धहेतुर्यस्य । अन्नपाशेन मणिना माणसूत्रेण पृश्निना बधामि सत्पग्रन्थि- ना मनश्च हृदयं च त इति मलिङ्गात् । त्रिमार्गभेदम् । अर्चिार्गो धूममार्गोऽ- धोगतिश्चेति त्रयो मार्गभेदा पस्य तम् । मुक्तिमार्गस्य देहातीतविषपत्वात् । 'द्विनिमित्तैकमोहम् । द्वे मुखदुःखे तनिमित्तो हेयोपादेयत्वेनैको मोहो यस्य त- म् । अपश्यनिति पूर्वणान्वयः । शाखावन्द्रन्यापन प्रथम देहात्मदर्शनमेवोचि- सम् ॥ ४॥ यै उक्त एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यतीति तच्छक्ति पात- अलमतसिद्धा प्रवृत्तिमूलामविद्यारूपां बुद्धिं नदीरूपकेण निरूपयति । पञ्च- स्रोतोम्ब्विति । पञ्चस्रोतः पञ्चप्रवाहमम्बु विपयवासनारूपं यस्याः सा । प- ञ्चयोनिः पञ्चेन्द्रियाणि योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्याः सा । अनित्याचचिदुःखा- नात्ममु विपरीतज्ञानमविद्या तस्य चेन्द्रियेभ्य एवोत्पत्तिः । उग्रा दुस्तरत्वा- त् । वका निपिद्धगामित्वात् । यद्रोग्रत्वं विषयेभ्यो निरोदुमशक्यत्वाव- मत्वं चाभिमानेनान्योक्तविपरीतकारित्वात्ततश्चतुणां कर्मधारयस्ताम् । पञ्चमा- णोमि पञ्च माणाः प्राणापानव्यानोदानप्समानास्त एवोर्मयस्तरङ्गा उच्छलनस्व- भावा यस्याः सा ताम् । प्राणद्वारैव बुद्धेः प्रसादात् । प्राणनिरोधेन केवलकु- म्भके वुद्धिनिरोधदर्शनात् । पञ्चबुद्धयादिमूलाम् । बुद्धिर्मनश्चित्तमहंकारो वि- ‘पयवासना चेति पञ्च बुद्धयादयो मूलं परमकारणं यस्यास्ताम् । यद्वा पञ्चश- ब्दादयस्तेषां बुद्धिनिर्विकल्पकज्ञानं तदेवाऽऽदिमूलं प्रथमकारणं यस्याः सविक- ल्पकरूपापास्ताम्। पञ्चावर्ताम्। पञ्चाऽऽवर्ता उदकभ्रमा विपपरूपाआसङ्गहेतवो गतिमतिबन्धका यस्यां सा ताम् । पञ्चदुःखौघवेगाम् । रूपरसगन्धस्पर्शग- व्दाः पञ्च विपयास्तदलाभविपरीतलाभप्रयुक्तानि पञ्च दुःखानि तेपामोघो भरःस एव वेगो यस्याः सा ताम् । पञ्चाशनेदाम् । पञ्चाशद्दलगामिनि चित्ते पञ्चाश- हुद्धयो जायन्ते । तदुक्तमध्यात्मविवेके । गुदलिङ्गान्तरे चक्रमाधारं तु चतुर्द- लम् । परमः सहजस्तद्रदानन्दो वीरपूर्वकः । योगानन्दश्च तस्य स्यादीशाना. दिदले फलम् । स्वाधिष्ठानं लिङ्गमूले पट्पत्रं चक्रमस्य तु । पूर्वादिषु दलेष्वाहुः फलान्येतान्यनुक्रमात् । प्रश्रयः क्रूरता गर्वनाशो मूर्छा ततः परम् । अवज्ञा स्यादविश्वासो जीवस्य चरतो भुवम् । नाभौ दशदलं चकं मणिपूरकसंज्ञकम् । मुपुप्तिरत्र तृष्णा स्यादीp पिशुनता तथा लजा भयं घृणा मोहः कुधियोऽ. थ विपादिता । हृदयेऽनाहतं चक्रं दलैादशभिर्युतम् । लौल्पं प्रणाशः कप- रवितर्कोऽप्यनुतापिता। आशाप्रकाशश्चिन्ता च समीहा समता ततः । क्रमेण १(ग ५) सप्तमा २ (क.) यदुक्तमेत। ३ (घ) एभ्यो। ९ ·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका 'प्रथमोऽध्यायः दंम्भो वैकल्पं विवेको हुँकृतिस्तथा । फलान्येतानि पूर्वादिदलस्थस्याऽऽत्मनो विदुः कण्ठेऽस्ति भारतीस्थान विशुद्धिः पोडशच्छदम् । तत्र प्रणव उद्गीयो हुं फडपडथ स्वधा । स्वाहा नमोऽमृतं सप्त स्वराः पहजादयो मताः इति पूर्वादिपनस्थे फलान्यात्मनि षोडश इति। पोडशच्छंदे त्वन्यत्र विशेष उक्तः। कृपा २क्षमा ३ आर्जवम् ४ धैर्यम् ५ वैराग्यम् ६ धृतिः ७ समता ८ हास्यम् ९ रोमाञ्च- 'निचयः १० ध्यानम् ११ सुस्थिरता १२ गाम्भीर्यम् १३ उद्यमः १४ सत्त्वम् १५ औदार्यम् १६ एकाग्रता एते पूर्वादिपत्रेषु गुणा इति । द्विदले तु तत्त्वंप- दार्थावभासो द्रष्टव्यः । एवं पञ्चाशदाः । यद्रोंकारस्य पञ्चाशत्कलास्ताभ्यः पञ्चाशद्वर्णा वर्णात्मा च वेदो वेदोद्भवं च जगत् । बुद्धिर्जगद्विपया सती त. स्कारणीभूतान्पश्चाशद्वर्णानवगाहत इति पञ्चाशतेंदा भवति । तओं पञ्चपर्वाम्। रूपादिविषयभेदेन पञ्चसोपानाम् । अथवाऽन्नमाणमनोविज्ञानानन्दरूपाः पञ्चको- शा एव पर्वाणि यस्यास्ताम् । अथवाऽविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशलक्षणानि पञ्चपर्वाणि । अनित्याशुचिदुःखानात्मस विपरीतज्ञानमविद्या भिन्नयोबुद्धन्यात्म- नोरेकत्वमतीतिरस्मिता सुवेष्वासक्ती रागो दुःखेष्वपीतिद्वेषोऽननुभूनादपि म- रणादेस्राप्तोऽभिनिवेशः पञ्चापि बुद्धिविशेपत्वाद्बुद्धिपर्वाणि । अधीमः स्मराम इक्स्मरण इडिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः ॥५॥ सर्वाजीव इति । सर्वेपामाजीवे जीवनहेतौ भोगायतनत्वात् । सर्वसंस्थे । स- पां संस्था वागादीनां स्थितिर्यस्मिन्बृहन्ते बृहति स्थूले सस्मिन्ब्रह्मचक्रे श- रीरे हंसो भ्राम्पते कर्मभिर्नानायोनीः प्राप्यते । यद्वा हंसो जीवः पञ्चाशद्दलेषु 'पञ्चाशद्भुद्धिजननार्थ वासनाभिः कर्मसहिताभि म्यत इत्यर्थः । पृथक्संघाता- दिन्नं प्रत्येकतश्च भिन्नमात्मानं परमहेंतं प्रेरितारं च प्रेरितेश्वरः । तदुक्तं गी. तास । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि पत्रारुढा- नि माययेति । ईश्वरं निरूप्प भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मवेत्यग्र उपसंहाराच प्रे- रितेश्वरः पृथग्मिन्नं मत्वा ज्ञात्वा ततोऽनन्तरं तेन परमात्मना जुष्टः भीतः सन्म- मृतत्वं मोक्षमेति । जुपी मीतिसेवनयोः ॥ ६॥ उद्गीतमिति । एतत्परमं ब्रह्मोद्गीतं प्रकटमेव वेदादिभितिं प्रकाशितम् । तस्मिन्नात्मनि विषयभूते त्रयं वेदत्रयं वाचकत्वेन वर्तते । सुप्रतिष्ठाक्षरं मणवा. क्षरं च तत्र वर्तते । वेदो झोंकारे प्रतिष्ठितः। अमिमीळ इत्पकारमुपक्रम्प ऋग्वे- दारम्भात्समुद्रो बन्धुरित्युकारेण यजुर्वेदसमापनादम आपाहीत्यकारेणोपक्र- (ग.! 'देदाम् । य । २ (ग. घ.) द्विव जग । ३ (क. रा.) वन्ति । त । ४ (7. स.) था पप ।५ (ग. प.) हस।

·मथमोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। कम्प-ज्योतिरुत्तममितिमकारेण सामवेदसमापनात्प्रणवस्य .चाकारोकारमकारा- स्मकत्यात्मविष्ठाक्षरत्वम् । यद्वा । निवृत्तिः समतिष्ठा स्याद्विद्या शान्तिरनन्त- रम् । शान्त्यतीतेति पञ्चकलाश्रयत्वात्सुमतिष्ठाक्षरत्वम् । अत्राऽऽत्मन्य- न्तरं भेदं मपञ्चाद्विदित्वा ज्ञात्वा वेदविदो वेदार्थस्य ज्ञातारस्तत्परास्तदेकामा योनिमुक्ता जन्मरहिताः सन्तो ब्रह्मणि लीना इत्पन्चपः ॥७॥ संयुक्तमेतदिति । संयुक्तं परस्परसंबद्धम् । क्षरं स्थूलदेहः । अक्षरं सूक्ष्मदेहः। व्यक्तं स्थूलम् । अव्यक्त लिङ्गम् । एतद्विश्व सर्वमीशः परात्मा भवते मानोति । भूमाप्तावात्मनेपदी वा । अनीशो जीवो बुव्यतेऽनुभवत्यभिमन्यते भोकृभोगा. भोक्तारं चाऽऽत्मानं भोगांश्च स एव देवं परमात्मानं बुद्दा सर्वैः पाशैर्वन्धनैर्मु- च्यते मुक्तो भवति ॥ ८॥ ज्ञस्तत्पदार्थः । अज्ञस्त्वंपदार्थः । अजावनादी। एक ईशः समर्थः । अन्योs- नीशोऽसमर्थः । अजा मापा चैका भोकत्रा जीवन भोगेन विषयानुभवेनावि- पयैश्च युक्ता संबद्धा । परमात्मा स्वसङ्गोऽनन्तस्तत्वंपदार्थशोधनसिद्धः स हि विश्वरूपः सर्वाध्यासाधिष्ठानमकर्ता व गरानवत् । त्रयं जीवमीश्वरं शुद्धं च य- दा विन्दते लभते ब्रह्म झेतत् ।बोधानन्तरं यत्स्वरूपमवशिष्यते वसवैतत् ।।२।। क्षराक्षरयोः स्वरूपमाह । क्षरमिति । प्रधानं माया । अमृताक्षरमुद्देश्यवि- धेययोरपि गमकत्वात्समासः । अक्षरममृतम् । तयोरीश्वरनिपम्पतामाह । हर इति । हरः शिव एको देवः क्षरात्मानौ क्षरं चाऽऽत्मानं चाक्षरमीशत ईष्ट ऐ- श्वर्येण व्यामोति । तद्भक्तर्मुक्तिहेतुतामाह। तस्येति । अभिध्यानमाभिमुख्येन स्म- रणम् । योजनं सबीजयोगविषयत्वम् । तत्त्वभावो यथार्थस्वरूपभावनम् । स एवा- हमिति भावनं वा । भूपः पुनः पुनरभिध्यानादिनाऽन्ते देहान्ते विश्वस्पाः स- वैस्या मायाया निवृत्तिः । तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्षेऽथ संपत्स्प, इति श्रुतेः । कृष्णे रताः कृष्णमनुस्मरन्ति रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये । ते भि- नदेहाः प्रविशन्ति कृष्णं हविर्यथा मबहुतं हुताश इति स्मृतेश्च ॥ १० ॥ उक्तमर्थ स्पष्टपति । ज्ञात्वेति । देवं परमशिवं पाशा बन्धनानि तेषामपहा- निः । अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः केशास्तैः क्षीणैः सद्भिहेतुभूतैः । तृती- यं पत्र तत्त्वंपदार्थावकीभूतौ तं सगुणध्यानपक्षे तृतीपस्वामितो दिवीत्त्युक्तं हि- रण्यगर्भस्थानं देहभेदे शरीरावसाने कीदृशं तृतीय विश्वेश्वयं विश्वमेवैश्वर्य य- स्य तम् । केवलो दग्धपाश आभकामः पूर्णकामः प्रामोतीति शेपः ॥ ११ ॥ . एतदिति । एक्कारोव्यस्तकमः। एतदेव शेपं ज्ञातव्यं श्रवणादिभिनित्पमा- १ (क.) परमात्मा ।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका मयमोऽध्यायः॥ स्मसंस्थं सदा संनिहितम् । क्षेपावधिरयमित्पाह ! नात इति । मोक्ता भोक्तारम- भरं भोग्यं क्षरं प्रेरितारमीश्वरं च मत्त्वाऽतः परं न हि किंचिद्वेदितव्यमस्ती- स्पन्वयः । सर्वं भोक्तं नातः परं प्रवचनीपमस्तीति पृथग्वाक्पम् । सर्वमित्युक्तम- मिनीय दर्शयति । त्रिविधमिति । भोक्त्रादिरूपं त्रिविधं ब्रह्म हतत्मोक्तम् । त- दुक्तं गीतास । द्वाविमौ पुरुपो लोके क्षरश्चातर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्र- पमाविश्य विभयव्यप ईश्वर इति ॥ १२ ॥ सतोऽप्यनुपलम्भे को हेतुरत आह । वढेपथेति । योनिगतस्प काष्ठादिस्थि- तस्य नैव च लिङ्गनाशः । विमतं काष्ठं वह्निमदुपापलभ्यवदित्वात् । पर्वतदि- त्पादिलिङ्गसद्भावात् । उपापलभ्यतामाह । स भूय इति । स वहिर्भूय एवेन्धन मथनकाष्ठं योनिररणिकाष्ठं ताम्यां मधिताभ्यां यो ग्रायः। तद्धोभयं वै देवे शरीरे प्रणवेन भवति । तदुक्तम् ! आत्मानमराणं कृत्वा प्रणवं. चोत्तरारणिमि- त्यादि ।।१३।। तदेवाऽऽह । स्वदेहमिति । अरणिं मणवाधारत्वात् । उत्तरारणिं तस्य पट्च- क्रभेदनेनोवं नीतत्वात् । ध्यानमेव निर्मथने तस्याभ्यासात्पुनः पुनः करणादेव योतनावन्तमात्मानं निगूढवनितरां गढमईति यथा तथा पश्येदित्यन्वयः॥१४॥ अदृश्योऽप्युपायैलभ्य इत्यत्र दृष्टान्तानाह । तिलेण्विति । स्रोतःसु भूम्या- चन्ताहतेषु खननादिना यथाऽऽपो छन्ते तद्वदात्माऽऽत्मनि मनसि । मनसेवा- मुंद्रष्टव्यमिति श्रुतेः । ग्रहणोपायः सत्यतपसी । योऽनुपश्यति पुनः पुनधि- न्तति तेन गृह्यत इत्पन्वयः॥१५॥ तस्य विशेषणानि सर्वव्यापिनमित्यादीनि । अपितं देहेनैक्यमापादितम् । परमुपनिषत्परं रहस्यं ब्रह्म । आत्मविद्या च तपश्च ते मूलं प्राप्युपायो यस्य तादृशं वेदितव्यम् । द्विरुक्तिरध्यायसमाप्त्यर्था ॥ १६ ॥ इति श्रीनारापणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥ अथ योगेनाऽऽत्मदर्शनाप योगं निरूपयितुकामो मन्त्रालढतां योगस्य दर्शपति । युनान इति । आधाऽनुष्टुप् । द्वितीया गायत्री । तृतीयाs- नुष्टुप् । चतुर्थी जगती । पश्चमी त्रिष्टुप् । पष्ठी जगती । सवितर्षिः । सविता देवता । तदुक्तम् । अथ प्रतिकर्मदर्शिनो पुञ्जानोऽष्टौ सावित्राणि सविताऽपश्य- १(क.) इति । २ (ग.) ति पुनः पुनः पश्यति । ।

·७ द्वितीयोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। दाधा नृतीपा चानुष्टुप् चतुर्थीपष्ठयो जगत्यौ द्वितीया गायत्री पञ्चमी त्रिष्टुबिति । तत्र पञ्चेह पठिताः अमियत्रेत्याद्या अन्याः सविताऽपश्यदित्युक्तम् ।दर्शनाचीः। युते मनः कर्मसु युञ्जानःप्रजापतिः समष्टिरूपं लिङ्गं स प्रथमं मन आयं लिङ्गं हि- रण्यगर्भाख्यम् । मनसो यन्मनो विदुरिति श्रुतेः । तत्तत्वाय तस्य भावस्त- त्वं तस्मै संकल्पविकल्पकर्तृत्वेन स्वमनस्त्वसिद्धये सविता मसविता जगत्क- ल्पको मनोरूपः समष्टिभावेन भवति । तथा धियः माणा भवति वागादिवृत्ति- रूपेण भवति । किं कृत्वाऽनेरात्मनो ज्योतिः प्रकाशात्मकं निचाय्य दृष्ट्वा मन- सो मननशक्तिरिन्द्रियशक्तिधाऽऽत्मीयमेव तेज इत्यर्थः । नान्योऽतोऽस्ति द्र- टेति श्रुतेः । चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति च । तन्मनः पृथिव्यै विस्ती: मजाया अध्याभरदध्याहरति लेट् विप इतश्च लोपः परस्मै पदेषु शल्गुणः । हमहोर्भश्छन्दसि । अध्याडावुपसर्गौ । समष्ठिमनो व्यष्ठिमनोरूपेण सर्वमजा- स्वध्याहरति प्रातिस्विकमनस्तपा व्यष्टिरूपेण भवति । व्याख्यातश्चैवं महा- ब्राह्मणे । स जुहोति युञ्जानः प्रथमं मन इति । प्रजापति, युञ्जानः समन एतस्मै कर्मणे युते । तन्मन एतस्मै कर्मणे युते । तस्मात्मजापतिर्युञ्जानः । तत्त्वाय सविता धिय इति । मनो वै सविता माणा धियः । अग्नेयोतिर्निचाये- ति । अमेज्योतिर्दृष्ट्वेत्येतत् । पृथिव्या अध्याभरदिति । पृथिव्यै निदध्याभर- तीति ॥१॥ युक्तेनेति । युक्तेन मनसां कर्मणि नियुक्तेन चेतसा वयं स्तोतारो देवस्य सवितुः सवे मसवे स्थिता देवेन सवित्रा हिरण्यगर्भरूपेण प्रसूताः शरीरं मापिता इत्यर्थः । किमर्थम् । शक्त्या स्वर्या शरीरसामर्थेन स्वर्गनिमिचाय , कर्मणे स्वर्गप्रयोजनकर्मसिद्धयर्थं तद्वारा सत्त्वशृद्धया चापवर्गसिद्धयर्थं माणिभ्यो देई दत्तवानित्यर्थः । व्याख्यातं चे शतपथब्राह्मणे । युक्तेन मनसा वमिति । मन एवैतदेतस्मै कर्मणे युङ्क्ते न झयुक्तेन मनसा किंचन संपति शक्नोति फर्तुम् । दे- वस्प सवितुः सव इति । देवेन सवित्रा प्रसूता इत्येतत् । स्वाय शक्त्येति । पथैतेन फर्मणा स्वर्ग लोकमियादेवमेतदाह शक्त्येति । शक्पा हि स्वर्ग लोक- मेतीति ॥२॥ युक्त्वाप सवितेति । सविता मनो देवान्माणान्वागादीस्वर्यतः स्वर्ग दिवं धुनामानं पतो गच्छतो घिया कर्मभवर्तकबुद्धया युक्त्वाय योजयित्वा । क्लो पगिति पगागमः । कीदृशान् । बृहज्योतिः करिष्यतः कर्मणा सूर्यास्यं ज्यो- १(प.) अन्या आत्मनि बुद्धी २ (क. ख.) 'तेः । स ती ३ (क. स.) प्राणो म' ४ (ग. प.) य शार्ग ५ (ग. घ.) च शात। + ·८ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका द्वितीयोऽध्यायः॥ तिपिष्पतः । वेदरसमयत्वादादित्यमण्डलस्य । तदर्थ वृहज्योतिरग्न्याख्यं संस्करिष्यतः कर्मनिप्पत्तय एवंविधांस्तान्सविता मनोधिष्ठाता प्रसुवाति मेरप- ति । तदीयशक्त्यैव वागादिप्रवृत्तेः। पू मेरणे लेट् आद् व्याख्यातं च । युक्त्वा- प सविता देवानिति ! मनोधै सविता माणा देवाः स्वर्यतो धिया दिवमिति । स्वर्ग हैनालोकं यतो धियैतस्मै कर्मणे गुपुजे । बृहजयोतिः करिष्यत इति । असो वा आदित्यो घृहज्ज्योतिरेप उ एपोऽमिरेतं वै ते संस्करिष्यन्तो भवन्ति । सविता मसुवाति तानिति । सवितृमसूता एतत्कर्माकरवनित्येतदिति ॥ ३ ॥ युनत इति । विमाः श्रोत्रियग्रामणा मनोऽन्तःकरणं पुञ्जते धियः प्राणा- न्वागादीन्युञ्जते वेदोक्तकर्मणि प्रवर्तयन्ति । विमस्य वेदमतिपाद्यपज्ञपुरुपस्य वृहतो महतो विपश्चितः सर्वदर्शिनः संवन्धिनि फर्मणि वेदोक्तकर्मणि मन इन्द्रि- पवृत्तीच यामणाः प्रपुञ्जत इत्यर्षः। एको वयुनावित् । वयुनवित् । छान्दसो दीर्घः । ज्ञानी धनी वा होत्रविजा विदधे कर्माणि विधत्ते । इदनर्थको निपा- तः । तेन कर्मणा किं भवतीत्याह । मही महती देवस्य सवितुर्मनोभिमानिनः परिष्टुतिः कीतिर्भवति । व्याख्यातं तथा । युञ्जते मन उत युञ्जते धिय इति । मनसा च वै वाचा च यज्ञं तन्वते स यदाह युञ्जते मन इति तन्मनो युनत्त्यु- त युञ्जते धिय इति तद्वाचं युनक्ति धियो धिया घेतया मनुष्यायुष्युपन्ति । अनुक्तेनैव प्रकामोऽधेनेव गाथाभिरिव ताभ्यां युक्ताम्यां यज्ञं तन्वते । विप्रा वि. प्रस्प वृहतो विपश्चित इति । ये वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचानास्ते विमास्तानेव- तदभ्पाह । वृहतो विपचित इति । पज्ञो वै बृद्दन्विपश्चिद्यज्ञमेवैतदम्याह । कि होत्रा पधे वयुनाविदेक इदिति । वि हि होत्रा दधते पज्ञं तन्वानाः । मही देव- स्य सवितुः परिष्टुतिरिति । महती देवस्य सवितुः परिष्टुतिरित्येतदिति ॥ ४॥ पुजे वामिति । ब्रह्म माणाः पूर्वमन्नं युवां स्थः । वां पुर्वा हे माणाने नमो मिनमःशब्दोपलक्षिताभिराहुतिभिर्युजे योजयामि । माणैराहुतिरन्नस्य रयत इति कर्तृकर्मभावेन माणान्नयोराहुत्या योगः { भोजने त्वधिकरणकर्मत्वेन हो- मस्प किं फलमत आह । विश्लोक इति । विविधः श्लोकः कीर्तिः । श्लोको य- शसि पये च । एत्वागच्छतु श्लोको व्येतु विविधमेत्विति वा प्रार्थनायां लोद स्तुतिरापात्वेतदर्थ सूरेः कर्मविदः पथ्या हरीतक्यगदराज इव सा यथा हित- कृदेव यशसा स्वर्गः । हे विश्वे सर्वेऽमृतस्य प्रजापतेः पुत्रा देवाः सर्वे यूपं - पवन्तु । ये यूपं प्राणा दिव्यानि धामान्यातस्थुरेषु लोकेश्वित्पर्धात् । तथा च व्याख्यातम् । युजे वां ब्रह्म पूज्यं नमोभिरिति । प्राणा वै ब्रह्म पूर्वमन्नं न- (क. ख.) नी बनी १ २ (ग.). या । २ (क.ख.) चितः । तेभ्यो यह ·द्वितीयोऽध्यायः। नारायणविरचिता। मस्तत्तदेवैपैवाऽऽहुतिरनमेतयैव तदाहुत्त्यैतेनानेन माणानेतस्मै कर्मणे युते । विश्लोक एतु पथ्येव सूरेरिति । यथोभयेषु देवमनुष्येषु कीर्तिः श्लोको यजमानस्य स्यादेवमेतदाह । शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा इति । प्रजापतिर्वा अमृतस्तस्य विश्चे देवाः पुत्राः । आ ये धामानि दिव्यानि तरथरिति । इमे वै लोका दि- व्यानि धामानि तद्य एषु लोकेषु देवास्तानेतदाहेति । इदं कर्मपरं व्याख्यानं 'सत्त्वशुद्धिद्वारा कर्मणो ज्ञान उपयोग इति पूर्वीपरसंगतिः । पदा युञ्जानादयः शब्दा आसनप्राणायामादिपरतया व्याख्यायन्ते तदा योगग्रन्यतया साक्षात्पू. वापरसंगतिः । तद्यथा योगमारुरुक्षोरविभेनाऽऽदित्यमण्डलमात्पर्थमादित्यह- धानादित्यप्रीत्यर्थ जप्तव्यान्पञ्चमबानाह युनान इत्यादि । तत्वाय तत्त्वज्ञा- नार्थ प्रथम सर्वेभ्यः पूर्व मनोऽन्तःकरणं धियो बुद्धीन्द्रियाणि माणानिति या- वत् । माणनिरोधाविनाभूतत्वाद्बुद्धिनिरोधस्य । योगशाने हि द्विविधो योगी युआनो युक्तश्च । भाद्योऽपरिपक्कयोगी मितयोगी भेददृष्टिरारम्भवानुच्यते । .युक्तस्तु परिपक्कयोग्यमितयोगी बाह्यादर्शी स्वात्ममात्रनिष्ठो निष्पन्नयोगीत्यु- च्यते तेन प्रथममवृत्तो युञ्जानो रुन्धन्पवनं सविता सूर्यः फर्ताऽमेराधारचक्र- मध्यवर्तित्रिकोणस्थस्प ज्योतिस्तेजो ज्वालारूपं निचाय्य वायुप्रयोगेन पूरपि- स्वा प्रकटीकरप पृथिव्याः पादादिजानुपर्पन्तस्थापा आरम्पोत्तरोत्तरं भूतपञ्च- कमध्याभरदध्याहरदधिरूलभाव ऊर्ध्वमाहरनीतवान्वायुनाऽनि प्रदीप्य भूतोप- संहारपूर्वकं कुण्डल्या पहाभेदेन तद्वारा सर्वतत्वानि द्वादशान्तेऽनयदित्यर्थः । न लोकेति.मनो घिय इत्यत्र कर्मणि पष्ठी निपिद्धा । अन्पेनाप्येवं योग आ- स्थेप इति भावः॥१॥ युक्तेनेति । युक्तेन पोगं माप्तेन मनसा वयमपि स्वायाचिर्मार्गाय शक्याड- टाङ्गयोगसाधनसामर्थ्येन देवस्प सवितुः कृते सवे योगयज्ञेऽधिकृताः, स्पामे- ति मार्थना ॥ २॥ युक्त्वायेति । एवं कृतमार्थनान्देवान्धिया स्वबुद्धया स्वः स्वर्गमर्चिांग यतो गच्छतो जिगमिपूनिति यावत् । तान्युक्त्वा प्रयोग प्रसाध्य सविता योगमार्गम- सविता सूर्यः प्रसुवाति योगोपदेशेन तन्मार्गे प्रेरयति । पू प्रेरणे । उपसंवादे लेट् । कीदृशान्दिवं स्वर्गमुद्दिश्य वृहज्योतिः स्वात्मज्योतिः करिष्यतः प्रका- शयिष्यतोऽचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं गत्वाऽऽत्मलाभमिच्छत इत्यर्थः ॥३॥ ननु सूर्येणापि प्रथमं योगः कुतो लब्ध इति चेत् । जगद्गुरोः परमात्मन * घसज्ञितपुस्तके तद्यथैन्यादि शरीरसाध्यवादिन्यन्त योगपर व्याख्यानं न विद्यते । १(7 ह ) तद्योग । २ (ग ) 'त्यपरा जप्त'। -- ·१० श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका द्वितीयोऽध्यायः२॥ एवेति बोध्यम् । तदुक्तम् । इमं विवस्वते योगं मोक्तवानहमव्ययम् । विवस्या- न्मनवे भाह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् । एवं परंपरामाप्तमिमं राजर्पयो विदुरिति ।। एवमादित्पेन मवर्तितं योगमद्यापि ब्राह्मणा उपासत इति । योगो वृत्तिनिरोध- स्तद्युक्तं कुर्वन्ति मन उतापि धियोऽपि पुञ्जते विमा ब्राह्मणाः कस्य संबन्धेन वृहतो विमस्य सूर्यस्य विपश्चितः पण्डितस्प संवन्धेन योगं कुर्वन्ति सवितृम- चर्तितं योगमद्यापि पुञ्जत इत्यर्थः। तत्र फधिदेव सिद्धिं गत इत्याह । वीति । एकः कश्चिदेव विज्ञानी यथोक्तयोगज्ञानवान्वयुना वपुनानि ज्ञानानि तलदास- नादिसमाध्यन्ताष्टाङ्गविषयाणि होत्राऽऽचार्येण विदधे । अमिना वाऽऽधारादि- चक्रभेदेन विदधे । अनि होतेति श्रुतेः। इदित्यं मही महती देवस्य योगमार्ग- द्योतकस्प सवितुः सूर्यस्य परिष्टुतिः परितः सर्वजनेषु स्तुतिरासीत् इदानी सूर्यमवर्तितं देवैः साधितं योगं स्तोताऽपि मार्थयते । युज इति । है बुद्धिमनसी वां युवयोः संबन्धि ब्रह्म वेदार्थ योगमार्ग ब्रह्ममाप्तिसाधनत्वाद्वा ब्रह्म तन्नमोभिः मणिपातेः साधनैः । यस्य देवे परा भक्तिरित्यादिश्रुतेः। त- द्विद्धि मणिपातेन परिमनन सेवपतिस्मृतेश्च । युजे योजयामीति मनःमाणदे- वतयोः प्रार्थना.। कीदृशं ब्रह्म पूज्यं पूर्वः सवित्रादिभिः कृतम् । छन्दसीति 'वर्तमाने पूर्वैः कृतमिनयी चेति पूर्वशब्दाधमत्ययः । सूरेोगविदो मम पथ्येवा. 'स्मिन्योगमार्ग भास्थित एव श्लोकः कीर्तिव्येंतु विविधैतु । इमां मत्मार्थना शृण्वन्तु विश्वे सर्वेऽमृतस्य ब्रह्मणः पुत्राः । के ते पे दिव्यानि धामान्यमराव- त्यादीन्यातस्थुर्योगसिद्धिमासाद्य प्राप्ताः । श्रुत्वा च ममाप्पविभेन सिद्धि दिश- न्विति भावः । इदं मन्त्रपञ्चकं जपित्वा योगमास्थितस्प मानलिङ्गिकी सि- द्धिर्भवति । सूर्यस्तुतित्वात्सूर्यप्रसादेन सूर्यमण्डलं च भिनत्ति ॥ ५॥ अस्य योगस्य शरीरसाध्यत्वाच्छरीरोत्पत्तिमकारमाह । अमिरिति । अग्नि- स्तेजः पुरुषांशो यत्र देशे गर्भाशये लक्षणे काले चाभिमथ्यते वातपित्तकफै- मिश्रिवो भवति । वायुर्यत्राधिरुध्यतेऽधिर्ध्वभावेऽडरानुकूलो भवति । सोमः वीभागो पत्रातिरिच्यते गर्भोचिताल्ठोहितादुपचयार्थमधिको भवति । तत्र सं- घाते मनः संजापते ब्रह्मशक्तिः समष्टिरूपा व्यष्टिरूपेणाऽऽविर्भवति गर्भात्मक- संघाते चलनवलनादि जायत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ सवितेति । एपा निवृदनुष्टुप् । सविता मनः प्रसवेन दशमे मासि सूत्या युपे. त जुपेत सेवेत ब्रह्म प्राणान्वागादिवृत्तीः पूर्व्यमन्नं पयःप्रभृति युपेत । जुपी * नवमपृष्ठस्थटिप्पणी द्रष्टव्या । 1(ग. घ.) शक्तः स । २ (ग. घ) पाया न्य। ३ (क. स.) णास्त्वगा।

·द्वितीयोऽध्यायः। नारायणविरचिता। प्रीतिसेवनयोः ।व्यत्पपेन पफार आदेः युप वध इत्यस्य वर्षोऽसंगतः स्यात्म कृते । अनेकार्थत्वेन भक्षार्थतया वा निर्वाहः यत्र योनि कृणवसे पत्रोत्पत्ति करो। ति ग्राह्मणयोनो वा क्षत्रिययोनौ वा वैश्यपोनी वा वयोनौ सूकरयोनी वा च- पहालपोनी वा कृणवस इति लिस्य लेट् फरोतेर्विकरणपुरुषव्यत्ययः शवपि । ननु अझ पूज्य युपेतेत्युक्तं तदनं फुतो लभ्पमदृष्टयशादिति चेत्तददृष्टं फुत इदा- नीमेवोत्पन्नत्वादेहस्य । जन्मान्तरीयमिति चेत्तरकालेन नष्टं भविष्यतीत्पत आह । न हि पूर्तमक्षिपदिति । पूतं वाप्यादिकर्मफलं तच्च शुभाशुभयोरुपलक्ष- गं तच्छुभाशुभ कर्म हि यस्मानाक्षिपन्न त्यकवान्सविता । न हि कालेन भो- गं विना फर्मणः क्षयः संभवति । कृतकर्मक्षयो नास्ति कोटिकल्पशतैरपि । अ- वश्यमेव भोक्तव्पं कृतं फर्म शुभाशुभमिति स्मृतेः ॥ ७ ॥ इदानी लब्धशरीरस्याऽऽत्मज्ञानाथं योगसाधनान्याह । त्रिसन्नतमिति । शि. रसि श्रीवापां हदि चोन्नतं स्थाप्प स्थापयित्वा मुजों न विवक्षितः। यद्वा त्रि. खियारं मातमध्याह्नसायंकालेपून्नतं न मुप्तं समं दण्डाकारं हृदि हृत्कमल इन्द्रि- याणि चक्षुरादीनि वागादीनि च मनसाऽन्तःकरणेन संनिवेश्य निधाय ब्री- वोडपं तेन प्रतरेतोत्तरेद्विद्वान्पण्डितः स्रोतांस्याशानिमितानि वासनारूपाणि भयावहानि पतनहेतुत्वात् । उक्तं च । भाशा नाम नदी मनोरथजला सृष्णातर- लाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यगुमध्वंसिनी । मोहावर्त मुदुस्तराऽतिग- हना मोत्तुङ्गचिन्तीतटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वरा इ. स्पादि ।॥ ८॥ प्राणानिति । प्रपीच्याऽऽपम्पेद कर्मभूमौ सोऽधिकारी युक्तचेष्टः । तदुक्त- म् । युक्ताहारविहारस्प युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्प योगो भवति दुःखहेति । क्षीणे माण आपामैस्तनुकते नासिकया मन्दमारुतयोर्ध्व श्वसीत ध्यानावसरे श्वासं निक्षिपेत् । दुष्टैर पैर्युक्तं वाहं रथमिवैनं पाणं धारयेत स्थि- रीकुर्यादममत्तः सावधानः प्राणधारणानन्तरं मनश्च धारयेत प्राणस्थैर्याधीनत्वा- न्मनास्थैर्यस्य ॥९॥ योगसाधनोचित देशमाह । सम इति । समे विषमे पातसंभवात् । शुचार- सूची मनोनमल्यासंभवात् । शर्कराः सूक्ष्मपापाणास्तजिते तद्वति देशे शरीरे क्षतसंभवात् । वह्निमति वह्नौ पातशहातः । वालुका सूक्ष्मधूलिस्तद्वति वायुव- शेन वालुकाभिः शरीराच्छादनसंभवात्तैरपि विवर्जिते शब्देन जलाश्रयादि- भिश्च विवर्जित इति शेपः । शब्दयति वैयरपापातात् । जलसंनिधौ तत्र पातसं- १ (ख) नार्थ २(कस.) 'चित।

·श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका द्वितीयोऽध्यायः भवात् । मनोनुकूले मनःप्रीतिकारिणि न तु चक्षुपीउने चक्षुप्पीडाकरे तु न भयोजयेत् । चक्षुशब्दोऽपमुकारान्तमछान्दसो वर्णलोपो वा । नियाताश्रपेण वाताभावो निवातं तदाश्रयेण गुहा योगकंदरौं प्रयोजयेत् ।। उक्तं चाss- स्मारामेण । सुराज्ये धार्मिके देशे मुभिक्षे निरुपद्रवे । एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिनेति । गुहालक्षणं च तेनैवोक्तम् । अल्पद्वारमरन्धगर्तपिट- कं नात्युच्चनीचायतं सम्पग्गोमयसान्द्रलिप्तविमलं निःशेषजन्तूझितम् । वाद्ये मण्डपवेदिकूपरुचिरं माकारसंवेष्टितं प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणमिदं सिद्धहंग- भ्यासिभिरिति । वानि च । अत्पाहारः प्रयासश्च मजल्यो नियम प्रहः । जन- सङ्गश्च लौल्यं च पद्भिाँगो विनश्यतीति । साधकानि चोक्तानि | उत्साहा. त्साहसाढैयात्तत्त्वज्ञानाच निश्चपात् । जनसङ्गपरित्यागात्पनियोगः प्रसिध्यती- ति । यमनियमवताऽऽसनजयपूर्वकं प्राणायामैः केवलकुम्भकपर्यन्तं पाणे जि- तेऽधादिद्वादशान्तपर्यन्तं मनःपाणपोधोरणायामभ्यस्पमानायां, सन्द्रिप- त्तीनां मनसि प्रत्याहृतत्वात्तत्राने केऽर्थाः स्फुरन्ति ॥ १० ॥ तत्र येषां ब्रह्ममाप्तिांविनी तेपां चिम्झान्याह । नीहारेति । यदैकाग्रहष्टिनिधा- नेऽने नीहारो हिममिव भाति । अफैः सूर्यकिरणा इवानलोऽनिरनिलो वायुः । यद्यपि स पुरःसरो न दृश्यते तथाऽपि तदाहतपल्लवानीच दृश्यन्ते । खद्योतः खे द्योतते परिभ्रमन्क्षुद्रः कीटविशेषः । शशिनामिति युक्तः पाठः । छान्दसो वा मध्यदीर्घः । पुरःसराणि दृष्टिविषयाणि ब्रह्मणि ब्रह्मविषयेऽभिव्यक्तिः साक्षा- कारस्तस्प सूचकानि । अर्थात्स्त्रीपुत्रादिभाने नाभिव्यक्तिरिति ज्ञेयम् ॥ ११ ॥ पादादिजानुपर्यन्तभूमण्डले लंबीजेन चतुर्मुखं ध्यात्वा धारणायां जितापां जान्वादिपावन्तं जलमण्डले वंबीजेन विष्णुं ध्यात्वा धारणायां जितायां पा- खादिहृदयान्ते वह्निमण्डले रंबीजेन रुद्रं ध्यात्वा तेजोधारणायां जितायां ह- न्मध्यादिभ्रूमध्यान्ते वायुमण्डले यंबीजेनेश्वरं ध्यात्वा वायुधारणायां जिताया भूमध्यादिमूर्यान्तमाकाशमण्डले हंबीजेन सदाशिवं ध्यात्वाऽऽकाशधारणापा जितायां पृथिव्यादीनि जलादावाकाशान्तमुपसंहरेत् । तेन पञ्चानामपि स्वेन सह सदाशिव ऐक्यं भवति ततो न रोगादिभयमित्याह । पृथ्व्यप्तेजोनिलख इति समुत्थितेऽतिकान्ते ध्यानेन जित्वा त्यक्ते सति । स एप संमसादोऽस्मा- च्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति श्रुतेः। पञ्चभूतधारणास्तु स्थानवर्णमण्डलोदयादिसहिता योगयाज्ञवल्क्य उक्तास्तत एवावधाः । पञ्चात्मके पश्चभूतैक्यात्मके योगगुणे सबीजयोगफले प्रवृत्तेऽ. १(ग. घ.) चोभा २ (प.)'ता भुभा । ३ (क. ख.) शिवकप ।

·द्वितीयोऽध्यायः नारायणविरचिता। म्यासेन स्थिरीभूतलक्ष्यावस्थाने पृथ्व्यादिभूतधारणाजये फलमाहान सस्यति । न मृत्युरिच्छां विना योगामिमयं योगतेजोमयं देहं लब्धवतः । तत्तद्भूतविरोधे देहविघातायोपस्थिते तत्तदूतधारणया तचदात्मको भूत्वा तत्तद्भूतविरोधं परि- हरेदिति भावः ॥ १२॥ ‘प्रथमयोगमवृत्तश्चिह्नानि दर्शयति । लघुत्वमित्यादि । सप्तविधामायां योग- सिद्धिं वदन्तीत्पर्थः । पञ्चसु द्वितीयान्तेषु माप्नोतीति शेषः । द्वयोर्भवतीति । इयं चतसृषु योगावस्थास्वारम्भाख्या प्रथमाऽवस्था । यथोक्तम् । आरम्भध घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च । निष्पत्तिः सर्वयोगेषु पोगावस्था भवन्ति ता इति ॥ १३ ॥ 'घटावस्था तु । द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः। दृढासनो भवे- योगी ज्ञानी देवसमस्तदेति लक्षिता तामुत्तरी सिद्धिमाह । यथैवेति । तमा- स्मतत्त्वं सदात्मवस्तु प्रसमीक्ष्य प्रर्पण समीक्ष्य साक्षात्कृत्य देही जीव एकः परमात्मनैक्यमापन्नोऽत एव वीतशोकः । तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः । निःशोकः सन्कृतार्थः कृतकृत्यो भवते भवति । यद्वा । एकः कश्चिदेव न सर्वः। आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमिति स्मृतेः । तत्कि यत्तेजोमयं भ्राजते प्रकाशा- त्मकं भाति । तत्र दृष्टान्तः । अध्मातमत्यन्तानितप्तम् । तेजोमयं मुवर्णादिस्व- रूपम् । मृदपा मृत्तिकया ज्ञानस्थानीययोपलिप्त बिम्बं सुवर्णादिशकलमिव त- द्वत्सतत्वमिति पाठे तद्वदिति पूर्वेण संबध्यते सतत्त्वशब्दस्तत्त्वपर्यायः । तत्त्वं चाऽऽत्मन एव प्रकरणात् । अयमात्मसाक्षात्कारो ध्यानसमाध्योः फलमिति द्रष्टव्यम् ।। १४॥ तृतीयायां ततो भूत्वा सिंहस्पेव महाध्वनिः । महाशून्यं तदा भाँति सर्व- सिद्धिसमाश्रयमिति लक्षितर्ता परिचयावस्थामाह । पदेति । ब्रह्मतत्त्वमात्मत- वेन पश्येच्छिष्यमिव पुत्रेण । एकतया पश्येदित्यर्थः । युक्तो योग माप्तः । अजमनादि ध्रुवमेकरूपं सर्वतत्त्वैविशुद्धमसङ्गत्वात्तैरस्पृष्टमिति यावत् । एवंरूपं देवं ज्ञात्वा सर्वपाशैर्मुच्यतेऽसङ्गो भवतीत्यर्थः ।। १५ ।। निष्पत्तौ 'वैणवः शब्दो वांशिकध्वनिवद्भवेत् । एकीभूतं तदाचित राजयो- घसज्ञितपुस्तक इयमित्यादिर्लक्षिता तामित्यन्तो प्रन्धो न विद्यते। + धर्महितपुस्तके तृतीयारामित्यादि परिषयावस्थामाइन्यन्त शब्दजातं न विद्यते । * घसहितपुस्तके निषतावित्यादि निष्पत्यवस्थामात्यन्त शब्दजात नालि। १(क. ख ) सनर्भरें। २ (प.) सुधान्तम। ३ (क.) 'दिमयं | ४ (ग.) मावि स. (स.) वैष्णवः। N * ·। श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका द्वितीयोऽध्यायः गाभिधानकम् । राष्टिसंहारकर्ताऽसौ योगीश्वरसमो भवेत् । अस्तु वा माऽस्तु वा मुक्तिरत्रैवाखण्डितं महत् । लयामृतमयं सौख्यं राजयोगादवाप्यत इति लं- क्षितां निष्पत्यवस्थामाह । एपोऽहेति । एपोऽह देवः सर्वा दिशोऽनुमवर्तते । अपेक्षितक्रियः प्रशब्दः । अनुलक्षणे कर्मप्रवचनीयस्तद्योगे दिश इति द्विती- या । पूर्वो मातो हिरण्यगर्भः स एव स उ स एव गर्ने गर्भाशयेऽन्तःप्रविष्टः। तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशदिति श्रुतेः । समष्टिव्यष्टिरूपेण स एव स्थित इत्यर्थः। भूतो भव्यश्च स एवेत्याइ । स एवेति । मत्यदः । अहमित्यात्मभावेन प्रतीयमा- नः। हे जना इति ऋपीणां वचः । सर्वतोमुखः सर्वत्रं संमुखः॥१६॥ किंबहुना सर्वत्र स्थावरजङ्गमेषु शक्तिरेतदीयवेत्युपसंहरति । यो देव इति । फली वनस्पतियो वृक्षाः पुष्पफलोपगाः । ओपध्यः फलमाकान्ता लता गु- ल्माश्च वीरुधः । नमो नम इति निपातसमुदायो नम इत्यर्थं वर्तते । ईश्वरसम- स्वान्मुक्तस्यापीयमेवावस्था । ननु ज्ञाननिष्ठपैव कार्य सिद्धे किमष्टाङ्गेन यो- गेन । मैवम् । योगस्य मनआदिजयार्थत्वादजितेन्द्रियाणां ज्ञानानुदयात् । त- दुक्तम् । हठं विना राजपोगो राजयोग विना हठः । न सिध्यति द्वयं तस्मादा- निष्पत्तः समभ्यसेदिति ॥ १७॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिपदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ श्रीजगद्गुरु परमात्मरूपं सदाशिवं तृतीये स्वरूपतो महिमतच ध्यानलक्ष्यसि- दये निरूपयति । य एक इति । जालमानायो जालमिव जालं माया तद्वान् । पद्वाजालं समूहस्तद्वान् । एकथा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा साधा नवधा पु. नरित्यादिश्रुतेः । जालं गवाक्ष आनाये कोरके दम्भवृन्दपो जालो नीपछमें जाली कोशातक्यामुदाहतेति विश्वः । ईशत ईष्टे बहुलं छन्दसीति लुगभावः । ईशनीभिः । ईश्यत आभिरितीशन्यः करणाधिकरणयोश्चेति ल्युट् टित्वान्टी। इंशन्य ईशशक्तयो ज्ञानशक्तयः क्रियाशक्तयश्च यद्यप्येकैव परमा शक्तिः । अ- जामेकामिति श्रुतेः । एकैवाहं जगत्पत्र द्वितीया काममापरैति स्मृतेश्च । तथाऽपि कार्यभेदानानात्वं द्रष्टव्यम् । एकोऽपि स्वशक्तिभिः सर्वजगदूपो भवतीत्यर्थः । सर्वानिति ! स्वशक्तिभिरेव स्वकृतान्सल्लिोकान्स्वात्तीकरोतीत्यर्थः । उद्भवे भवोद्वृत्तौ वस्तुलपे संभवे वस्तूत्पत्तौ च य एवैको निमित्तमुपादानं च यद्वा ज- * घसहितपुस्तक ईश्वरेत्यादि समभ्यसेदित्यन्तं शब्दजातं नास्ति । १ (घ.) 'त्र २ (.) य यस्मा। ३ (क.) "रन्यादिस्म ४ (ग. घ.) यत्ताक ·'मृतीयोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। गत उद्भव उत्पत्तौ संभवे लयदशापामांधारानतिरिक्तरखे चैक एवावशिष्यते । संभवः कथितो हेतावुत्पत्ती मेलकेऽपि च । आधारानतिरिक्तत्व आधेयस्य च संभव इति विश्व: । आदावन्ते च यत्सत्यं मध्येऽपि तदेव सत्यं यथा सेपै.र- ज्जुरिति व्याप्या स एवैकः सत्य इत्यर्थः । य एतद्विदुः । एतद्वृत्तान्तं जानन्ति तेऽमृता मुक्ता भवन्ति ॥ १॥ एको हि यस्माछद्रो वर्तते न द्वितीयाय द्वियीयार्थं न तस्थुर्द्वितीपमुखाव- लोकिनो नाभूवन् । के य इमाल्लोकानीशत ऐश्वर्येण व्याप्नुवन्ति ब्रह्मेन्द्राधा- स्ते रुद्रमेवैकं प्रभुत्वेनामन्यन्त इत्यर्थः । एको रुद्रो न द्वितीपाय तस्थावित्यथ- वैशिसापां पाठः।हे जनाः स प्रत्पङ् प्रतिशरीरमात्मरूपेण तिष्ठति । संकोच संकोचं कृतवानन्तकाले मरणप्रलपादौ । ननु संकोचस्तटस्थेनासंबद्धस्य जगतः कथं स्पादत उक्तं संसृज्येति । संसर्ग संबन्धमध्यासलक्षणं प्राप्य स्वा- ध्यस्त इच्छानिर्मिते संकोचविकाशौ सुकराविति भावः । विश्वा भुवनानि स- र्वाणि भुवनानि संसृज्येत्पन्वयः । कथंभूतः । गोपा गाः पाति गोपालतुल्यो लोकरक्षक इत्यर्थः । सृष्टिस्थितिसंहाराणां कर्तेति पावत् ॥२॥ नन्वेकः कथं बहूनियच्छेदित्याशयाऽऽह । विश्वत इति । विश्वतस्पात् । विश्वतः सर्वतः पादा यस्य । पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । बाहुभ्यां विद्याक- मभ्यां संधमति पतर्वासनारूपैः संधमति दीपति जीवनिष्ठविद्याकर्मवासना- दिभिरीश्वरो जगत्मवर्तयतीत्यर्थः। तमेत विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे- ति श्रुतेः । दिवं सत्कर्मणा जनपन्भूमि मिश्रकर्मणा भूमिप्रदेशविशेपानरका- पापकर्मणा जनयंस्तज्जनने प्रयोजको भवन्देवो चोतनस्वभाव एकोऽद्वि- तीयः । वस्तुतस्तु स्वेच्छातिरिक्तस्यादृष्टस्पाभावात्पूर्वोत्तरतटस्थानीये द्या- वाभूमी रचयित्वा कर्णधार इव ज्ञानक्रियाशक्तिम्या बाहुभ्यां पतत्रैः स्वलीला- विशेषैरेव प्रवर्तयति सर्वम् ॥ ३॥ नन्दन्येष्वपि देवेषु सत्सु कथमेको रुद्र एव श्रूयतेऽत्त आह । यो देवानामि- ति । प्रभव उत्पत्तिस्थानमुद्भव ऐश्वर्यपदः संहर्ता वा विश्वाधिको विश्वेभ्योs- धिको महर्पिमहाद्रष्टा । तत्र प्रथम जन्यं देवमाह । हिरण्यगर्भमिति । यस्य ब्रह्माण्डं शरीरं यद्गर्भो विराट्पुरुपो ब्रह्माण्डं चापश्चीकृतपञ्चभूतारब्धम् । स रुद्रो नोऽस्मान्संयुनक्तु संयोजयतु पितेव पुत्रम् ॥ ४ ॥ पापकाशिनी पापनाशिका तनुवा तन्वा शरीरेण शंतमयाऽतिशपेन मुख- १(क. ख.) 'लेन म २ (क. स.) गोप्ता गाः । ३ (ग. ५) वानीपूर्वो। ४ (घ.) प्रदोऽत्र भवत्यैश्वर्य सं।

·. म्वेताश्वतरोपनिपदीपिका नृतीयोऽध्यायः। पपा हे गिरिशंत गिरिणा शंतो गिरिशंतः शं मुसं तदस्पास्तीति शंतः । क- शंभ्यां वभयुस्तितुतपस इति मत्वर्थे तः प्रत्ययः। अभिचाकशीहि दीप्पस्वा५॥ इपुः स्रियाम् । अस्तवे । अमु क्षेपणे तुमर्थे तवेन् । हे गिरित्र पुरुषमस्मदी- पपरिवार मा हिंसीः किं बहुना जगदपि मा हिंसीः ॥ ६ ॥ ईश्वरस्वरूपं निर्णीपाऽऽशिपः प्रार्य च योगपूर्वकाराधनस्प फलमाह । तत इति । ततः परं योगे सिद्ध उपासनायां च सिद्धायां ब्रह्म परं परं ब्रह्म तमीशं ज्ञात्वाऽमृता भवन्तीत्यन्वयः । ब्रह्मत्वं कुत इत्यत उक्तं वृहन्तमिति । 'बृदि वृद्धौ शता ! यथा पथार्थभूतं निकायं परमात्मानम् । निकायो निलये लक्ष्ये संहतानां समुच्चये । एकाधभाजि निवहे परमात्मनि चेष्यत इति विश्वः । परि- वेष्टितारं रक्षकत्वाद्दुर्गस्थानीयम् ॥ ७ ॥ 'वेदाहमिति । पर्वचोऽहमेतं पुरुपं वेद तमसः परस्तान्मायातीतं तं विदि- स्वा मृत्युमत्पेत्येव । नान्य इति ब्रह्मवेदनव्यतिरिक्तो यः पन्थास्तत्तत्तीर्थना- नमहादानादिलक्षणो नास्ति परंपरपा कारणत्वात्तेपाम् ॥ ८॥ यस्मादिति । परमप्यपरमपि नास्त्पेकत्वाद्रमणः । न ज्यापोऽस्ति किंचि- दिति पाठः । स्तव्धो दृढासनो दिवि स्वर्ग एकः प्रधानीभूतस्तिष्ठति फैलासवा- सित्वात्तेन देवेन ब्रह्मरूपतयेदं सर्व पूर्णम् ॥९॥ ब्रह्मण एवातिशयमाह । तत इति । ततो मूर्ताद्ब्रह्मणो यदुत्तरमतिशयेन तदरूप शुक्लादिरूपरहितमनामयं निर्विकारम् ॥ १० ॥ ब्रह्मोत्कर्षमुक्त्वा शिवस्य ब्रह्मानतिरेकमाह । सर्वेति । सर्वच एवाऽऽननशि- रोग्रीवं यस्य गुहा हृदयपुण्डरीकम् ॥ ११ ॥ सत्त्वस्य माणिजातस्यान्तःकरणस्य वा सत्त्वगुणस्य वा प्रवर्तको नियन्ता सुनिर्मलामिमा शान्तिमाश्रित इति शेपः ॥ १२ ॥ अङ्गुष्टमात्र इति । अङ्गुष्टपरिमाणहृदयपुण्डरीकच्छिद्रवपङ्गुष्ठमात्रो लिङ्गा- भिमानी । अङ्गुष्टमात्रं पुरुपं निश्चकर्ष यमो बलादिति लिङ्गात् । हृदा हृत्स्थया बुद्धया मनस ईष्टे मनी तया संकल्पयर्जितया मनीपा बुद्धया मनसा मननरू- पेण सम्यग्दर्शनेनाभिकृप्तो ज्ञातः । य एतद्विदुर्याथार्येन ते मुक्ता भवन्ति॥१३॥ वृत्वा व्याप्य ततोऽधिकं दशाङ्गुलमवधिमतिक्रम्यातिष्ठत् । व्याप्तिपरमेतत् । च्याप्यान्म्यादरधिकोऽयमित्यर्थः ॥ १४ ॥ (क. स.) नियमे ल। (क.) गतं तेषा। ३ (घ.) दा वित्तेन मनीषा । ४ (प.) ‘सा सकल्पनाऽभिमोऽगुष्टमात्रनया मतो न वस्तुतस्तथा । यो ·नृतीयोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। • , उतापि । अमृतत्वस्य मोक्षस्येशानः प्रभुस्तत्मदत्वात् । यो मोक्षस्यापि म. भुस्तस्पान्यप्रभुत्वे किं वक्तव्यम् । कस्यामृतत्वस्य प्रभुः किं स्वर्गाद्यमृतत्वस्य नेत्याह । यदिति । यदमृतत्वमन्येनेतरेण सह विवक्षायामतिरोहति । अतिशये- नोवं भवति । देवाघमृतत्वमधिकमिदं वेत्यन्पेन सह विवक्षायां तदतिक्रम्प पद्रोहत्यूध्वं भवति ॥ १५ ॥ सर्वेन्द्रियव्यापारानतिरोहितक्रियाशक्तिचिद्रूपतया सर्वदा करोतीत्याह । स- वतःपाणिपादमिति ॥ १६॥ । सेर्वेति । गुणा विषयास्तत्प्रकाशकम् । तर्हि किं सेन्द्रियं नेत्याह सबैरि- न्द्रियैर्विवाज॑तम् । शरणं रक्षितृ । शरणं गृहरक्षित्रोः । मुहृन्मित्रम् ॥ १७ ॥ नवेति । पुरे शरीरे लेलापते बहिर्बाहोऽर्थे लीलां करोति ध्यायतीव लेला. पतीवेति श्रुतेः पराञ्चि खान्यतृणत्स्वयंभूरिति च । वशी सर्वो वशवपस्या- स्ति ॥१८॥ विरोधालंकारेण स्वरूपमाह । अपाणिपाद इति । जवनो जु रहसि जुच- क्रम्येति युत् । पः पादरहितः स कथं वेगवान्विभुत्वेन सर्वत्रोपलम्भादिति परिहारः । अपाणिरपि ग्रहीताऽऽदाता । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तं महान्तं पुरुपमाहुः ॥ १९ ।। 'अणोः श्यामाकादेरणुतरो महतः पृथिव्यादेहत्तरः। यदेस्ति लोके वस्तु तत्तेनैवाऽऽत्मना नित्येनाऽऽत्मवत्संभवति तदात्मना दिनिर्मुक्तमसत्संपद्यते । तस्मादसावेवाऽऽत्माऽणोरणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवद्वस्तूपाधिकत्वात् । जन्तोब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य गुहापां हृदये निहित आत्मभूतः स्थितः । अक्र. तुमसंकल्पम् । अक्रतुरितिपाठेऽधिकारिविशेषणम् । धातुरात्मनो गुरोर्वा मसा- दान्महिमानं महान्तम् । भूमेतिवद्भावार्थो न विवक्षितः । धातुपसादादितिपाठे दधत्पर्धा निति धातव इन्द्रिपाणि तेषां प्रसादानमल्यात्सत्त्वशुद्धरित्पर्थः॥२०॥ वेदाहमित्यूषेक्पिम् । अजरममाकृतं देवमिति यावत् । पुराणं पुराऽपि नवम् । सर्व वस्तु प्राप्तं कुतो विभुत्वाद्देशतः कालतो वस्तुतश्च व्यापकत्वा- परिच्छेदरहितत्वाजन्मत्वात् । निरोधं न प्रवदन्ति यस्येति युक्तः पाठः । यद्रा पस्य जन्मोत्पत्ति निरोधं मरणं च प्रवदन्ति प्रथममज्ञानदशायां वदन्ति मुढा इत्यर्थात् । तर्हि ज्ञानदशायां किमत आह । ब्रह्मवादिन इति । वेदविदो दि (प.) दस्मिगे।

·. १८ श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका ' चतुर्थोऽध्यायः निश्चितमसंदिग्धं नित्यं भवदन्ति प्रसिद्धं वदन्ति वेदे वाक्पशतेन नित्पत्वमति- पादनात् ॥ २१ ॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिप- दीपिकापां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ॐकारांदिसृष्टिक्रमेण तस्य सर्वात्मकतामुपपादयति । य एक इति । प एक एव सन्वर्ण ओंकाररूपतां गतः। वर्णकस्तुतिविस्तारे शुक्लाचत्युक्तिदीपने । पचायच् । वर्णयत्यात्मस्वरूपं वर्ण ॐकारः । वो द्विजादी शुक्लादौ स्तुती रूपयशोक्षरे । विलेपने कुधायां च वर्णः स्याद्गणभेदयोरिति विश्वः । वर्णरूपः सशक्तियोगात्सामादनेकान्वानकारादीनिहितार्थान्समर्पितार्थान्पदवाक्य- रूपेण दधाति धारयति । निहितार्थ इति पाठे शक्यत्वेन समर्पितोऽयों ये- न सः। शब्दशक्तिरपीश्वरेच्छारूपैव । शब्दसृष्टिमुक्त्वाऽर्थसष्ठिमाह । विचैतीति । आदौ च विश्व विश्वरूपः सन्नन्ते चावसाने व्पेति व्ययं विनाशं गच्छति कार्य- रूपं जहातीत्यर्थः । स देवो दीप्तिमाञ्चसनः प्राणोपाधि वनामा बुद्धया ज्ञानेन शुभया स्वर्गापवर्गसाधन्या संयुनक्त संयोजयतु । स देवश्च स न इति पाठे वा- क्पद्वयम् । नन्वन्ते व्ययमेति चेत्समूलं नश्यतेत्यत उक्तं स देवश्चेति । च ए- वार्थे देव एव द्योतनधर्मा व्ययधर्मेणास्पृष्ट इत्यर्थः । स पूर्वोक्तः परमात्मा नोs- स्मान्बुद्धयाऽऽत्मविषयया संयुनक्तु संयोजयतु प्रार्थनायां लोट् ॥ १॥ तस्य विश्वरूपतां दर्शयति । तदेवेति । शुक्र वीर्यम् । ब्रह्म वेदः ॥२॥ स्त्रीपुरुपादिभेदोऽप्यात्मनि कल्पित इत्याह । त्वं नीति । जीर्णः पुराणो दण्डेन वञ्चसि दमेन दुष्टान्छलपसि जातो भवसि कार्यजातं त्वमेवेत्यर्थः ।।३।। पतंगो रक्तवर्गः । लोहिताक्षोऽग्निः। तडिद्गर्भो मेघः। सत्वं सत्त्वाख्यो गुणः । विश्वा सर्वाणि ॥४॥ अजां मायां लोहितेति गुणत्रयमयी सरूपास्त्रिगुणाः । अजो ोकः संसारी जुपमाणः पीयमाणोऽनुसृत्य शेते स्वस्थतां मन्यते । अजोऽन्यो विरक्तो विमु- तः परमात्मा त्वेकरूप एव न भोगान्भुते नापि जहाति ॥ ५॥ द्वा द्वौ सुपर्णा सुपर्णी पक्षितुल्यौ चेतनत्वाजीवपरमात्मानौ । सयुना सदा संयुक्तौ । सखापा सखायौ परस्परमिने सयुजावपि गुरुभार्गवौ न सखायौ । राहुरव्योः परं वैरं गुरुभार्गवयोरपीति स्मरणात् । सखायावपि शिवकेशवौ न सयुजावित्युभयोपादानम् । समानमेकम् । वृक्षम् | ओवश्च छेदने छेदनधर्माणं शरीरं परिपस्वजाते ष्यञ्ज परिप्वले छन्दसि लिहिवि भूतसामान्ये लिट् । सदि- ·चतुर्योऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। स्वयोः परस्य लिटीति परस्प-पत्वनिषेधः । अन्यो जीवः पिप्पलं शरीरवृ. सोत्थं फलं कर्माख्यं स्वादु सरसं यथा भवत्येवमति भुते अनश्नमभुञ्जान. ए- चान्यो अभिचाकशीति परमात्मा भृशं प्रकाशत एव न त्वति । काश दीप्ती य- इलुकि लट् ॥ ६ ॥ समान उभयसाधारणे पुरुपो जीवो निमनस्तादात्म्यमापनोऽनीशयाऽनी- शतया मुह्यमानो विषये रज्यमानो जुष्टं सेवितं सेवयो प्रसन्नं सन्तमस्पेस्पि महिमानं च पश्यति । इत्येवं पश्यन्सर्वत्र वीतशोको भवति ॥ ७ ॥ ऋचो अक्षरे । अक्मतिपाद्येऽक्षरे नित्ये परमे व्योमन्ब्रह्माख्ये विश्वे दे. वा यस्मिन्नधिनिपेदुर्यत्स्वामिकाः स्थिताः । यस्य चेश्वरवचनमिति स्वामिनः सप्तमी । ऋचा वेदोध्यापनमात्रेण । य इदनर्थकस्तद्विदुस्त इमे समासते सम्प. गासते मुक्का भवन्ति ॥८॥ छन्दांसि गायत्यादीनि । यज्ञाः पाकसंस्था असोमकाः । क्रतवः ससोम- फाः । व्रतानि ब्रह्मचर्यादीनि । भूतमतीतशब्दवाच्यम् । भव्यं भाविशब्दवाच्य- म् । पञ्चान्यदपि वेदा वदन्ति वेदप्रतिपाद्यं पश्चादि । अस्मान्वेदाध्येतूपीन् । 'मापी मायावानीश्वर एतद्विश्वं च सृजते तस्मिश्च विश्वस्मिन्नन्यो जीवो माय- या संनिरुद्धः सम्यनिरुद्धः ॥ ९ ॥ अस्य महेश्वरस्यावयवभूतैरवयवत्वं प्राप्तैनीवैस्तु सर्वमिदं जगद्व्याप्तमवयवत्व- मुपचारात् ॥१०॥ योनि कारणं सर्वमेक एवेश्वरोऽधितिष्ठति सर्वस्पेश्वरत एव ज्ञानक्रियाश- स्पोर्लाभात् । सं च वि चैति समेति संगच्छते व्येति व्ययं गच्छति प्रलये । निचाय्य दृष्ट्मां निरूप्यमाणामत्यन्तं शान्ति मोक्षाख्यामेति याति ॥ ११ ॥ प्रभव उत्पत्तिस्थानम् | उद्भवो वैभवपदः । स एव रुद्रः स एव महाप- ग्वादिः प्रथम जायमानं हिरण्यगर्भमपि तमेव पश्यत जानीत संयुनक्तु संयोज- यतु ॥ १२॥ यस्मिन्नधि लोकाः श्रिताः । ईश ईष्टे । कस्मै ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाप तस्मै दे- चाय हविपा हविष्येण विधेमोपचरामेति प्रार्थना ॥ १३ ॥ कलिलस्य तमसो मध्ये गूढमिति शेपः ॥ १४ ॥ काले स्थितिकाले युक्ता योगमाश्रित्य प्रवृत्ताः । ब्रह्मर्पिग्रहणं देवाराज- १(घ.) पर्य। २ (ग.) या सपन । ३ (घ.) प्रपन्न । ४ (प.) शस्यति प्राप्नोति । इतीति पाठे छान्दसौ गुणाभावः।। ७।५ (प.) दाध्ययन'। ६ (7) ज्ञाः सपशव कलशश। ना (क.स)काः स्थिा । .

·२० श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका चतुर्थोऽध्यायः णामप्युपलक्षणम् । ब्रह्मा ऋषय इति वा छेदः । देवताश्च चादैत्यादयोऽपि मृ. त्योः संसारस्य पाशान्वासनारूपान् ॥१५॥ घृतात्परं घृतस्योपरि वलितं गण्डमुपरि पृथुलाकारं सूक्ष्मांशम् ।। १६ ।। हृदा हत्पुण्डरीकेणाऽऽश्रयेण मनीपा मनीट् जितसंकल्पा बुद्धिस्तया। म- नसा मैनःस्वरूपयाऽभिमृप्तो भातः । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः ॥ १७ ॥ यदाऽतमः । यदा यस्मिन्कालेऽतमस्तमोनिवृत्तिर्भवति तत्तदा न दिवा दि- वसो न रात्रिर्यामिनी न सत्कारणं नासत्कार्यम् । किं ताई शिव एव केवलो निर्विकारः सवितुः सूर्यस्य वरेण्यं भर्गोऽपि तदेव । पुराणी प्रज्ञा शाम्रोत्यवि- घा तस्मात्ममृता प्रवृत्ता॥ १८ ॥ नैनमूर्ध्वमूर्ध्वभागे न तिर्यञ्चं दिगायतनमध्ये यतो दश दिशः प्रवृत्तास्तत्र न परिजनभत् । न कश्चित्परिगृहीतवान् । प्रतिमोपमा ॥ १९ ॥ न संदृश इति । व्याख्यातम् ॥ २० ॥ अजात इत्येवमिति । अहं कश्चिन्मयैवाज्ञातस्वरूपो जीवो भीरुर्जन्मभीरुः स- मजात इत्येवमजातः स्यामित्येवं हेतुना यत्ते तव दक्षिण मुपदेशकुशलं मुसंत- त्मपद्ये । हे रुद्र तेन मुखेन मां नित्यं पाहीत्यन्वयः। त्वदुपदेशान्मुन्येऽहमि- ति भावः ॥ २१॥ नोऽस्माकं तोके वालके तनये पुने मा रीरिपः । मा हिंसीः । आयावायुपि । उकारान्तोऽयं यथा वायुना जगदायुनेति गोपु पशुपु मा रीरिपः। रुप रिप हिं- सापां पङ्लगन्ताल्लुङ । ननु त्वद्रक्षणाय दुर्दान्तांस्त्वदपराधकारिणो वीरान्ग- णान्हन्मीत्यत आह । नोऽस्मत्संबन्धिनो भामितः क्रोधवतो वीरान्मा वीर्मा हि- सीः । त्वदनुगृहीतमात्रस्यैव मे दुर्दान्तभूतवेतालादिकृतपीडानवसर इति त्वया न ते हिंस्या इति भावः । ननु भक्ताधीनः प्रभुः सदेतिप्रसिद्धर्भक्त्या भाव्यमत आह । हविष्मन्त इति । सदं सदीमण्डपं प्रति । इदनर्थको निपातः । त्वा वा हवामह आवाहयामो यज्ञभागग्रहपाय ॥ २२ ॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ द्वे अक्षरे जीवब्रह्मणी नित्यं विज्ञानम् । न जीवो नियत इति च श्रुतेः । ब्रह्म- पुरे देहेऽनन्ते ज्ञान विना यस्यान्वो नास्ति । अश्वत्थं प्राहुरव्यमिति स्मृतेः। (क. स.) रिघ । २ (ग. ५) मननरु३ (ग. प.) मिन: प्रो।

·पञ्चमोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। २१ यद्वारा अनन्ते इत्यक्षरयोर्विशेषणम् । यत्र ब्रह्मपुरे विद्याविधे गूढे गुप्ते सत्पा निहिते मुक्त तत्साध्यत्वात्तयोः । क्षरं त्वविद्या। अविद्या कर्म तत्फलत्वात्क्षरस्प कार्यस्य । अमृतं तु विद्याऽमृतरूपमोक्षहेतुत्वात् । विद्याविद्ये ईशत ईष्टे पस्तु सोऽन्यः परमात्मा तयोः स्वामी न तु तद्रूपः । अन्तःकरणष्टत्तिरूपत्वाद्विद्या- विद्ययोः ॥ १॥ संमतीश्वरस्य संसरज्जीवानुग्राहकत्वमाह । य इति.। यो जीव एकः कुटु. म्वरहितः सन्योनि योनि मनुष्यतिर्यगादिचतुरशीतिलक्षजीवयोनिमधितिष्ठवि गर्भवासेनाssरोहति । विश्वानि रूपाणि मनुष्यादिनानासंस्थानभेदभिन्नशरीरा- णि सर्वा योनीश्च तत्तज्जीवशरीरसमवेताः पुंलिङ्गास्त्रीलिङ्गरूपा अधितिष्ठति स्व-- स्वरूपतयाऽभिमन्यते तमूर्षि मसूतेः माग्दर्शनवन्तम् ।आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तना इत्पादिपूर्वापरानुसंधानवन्तम् । ततः प्रसूतं प्रसूविवाय्या-- घातेनापहृतज्ञानमत एव कपिलं विस्मृतपूर्वापरानुसंधानतया हतमभं धवलच्छा- यम् । अथवा विषयेष्वमवृत्ततया जातमात्रं कपिलमुनिमिव स्थितमेवंविधं त. मने प्रथमं पईश्वरो ज्ञानर्जापत एभिरिति ज्ञानानीन्द्रियाणि तैः स्तन्यपानादिप्र- वृत्तिहेतुभूतदर्शनस्पर्शनादिज्ञानदानेन बिभर्ति पुष्णाति । तथा जायमानं चका- रान्त्रिपमाणं च पश्येत्कर्मानुकूलतत्तदपेक्षितपदार्थदानेन संभावयति ॥ २॥ जालं कर्मफललक्षणं बन्धं बहुधा विकुर्वननेकधा विक्रियां नपने कैकस्य - कर्मणो देहादिभोगोपकरणानेकफलत्वात् । पस्मिन्क्षेत्रे ब्राह्मणादियोनौ संभ- पति जायत एप देवो जीवस्तत्र जायमानं पश्येदिति पूर्वेपान्वयः । पतयः प. तीश्चक्षुरायविष्ठातन्सूर्यादीन्विभक्तिव्यत्पपः सृष्ट्वाऽथानन्तरमीश ईश्वरः सर्वा- धिपत्यं देहेन्द्रिपादिस्वाम्पं जीवस्प कुरुते महात्मा व्यापकः ।। ३॥ तदेवाऽऽह । सर्वा इति । प्रकाशयन्स्वाध्यस्ततपा भासपन्भ्राजते स्वमका: शतया स्फुरति । यदु अनवान्यथा गोमण्डलेऽनहानपण्डः स्वतन्त्र एवं देहा- दिसंघाते स देव ईश्वर इत्पर्थः । भगवान्परमेश्वर एवं वरेण्यः सर्वोत्तमो योनि- स्वभावान्स्वभावशून्यानरज्जुसर्पपायानध्यस्तान्भावानथितिष्ठत्पेकः शैलपवदेकोऽ पि नानावेपो भवति । अत्र क्वविज्जीवलिङ्गसद्भावेऽपि प्रकरणात्पुरुषार्थपर्यवसा- नाच्चेश्वरपरा एवैते मन्त्राः॥४॥ यश्च स्वभावं वागादीनां पचति फलानुकलं करोति प्राच्यापूर्वत्पिन्नान्ध.. भांदीपरिणामयेत्फलोन्मुखान्करोति । एकः सन्विश्ववितिष्ठति गुणान्धी: न्सवादीनिन्द्रियाणि च पो विनियोजपेत्स्वस्वकार्येषु मयुद्धे ॥ ५॥ (क. स.) मुगी । .

·१ - *- श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका पश्चमोऽध्याय:५॥ चेदेषु गुह्या या उपनिषदस्तास्वपि गूढं गुप्तं तब्रह्म परमात्मानं विन्दते लभतेऽज्जिीवः । ब्रह्मपोनि ब्रह्म वेदस्तस्प योनिमुत्पत्तिस्थानं पे देवाः पूर्व तद्विदुस्तेऽमृता बभूवुः ॥ ६॥ । इदानी यत्पुरुपार्थसिद्धय ईश्वरस्वरूपं निरूपितं तं जीवं देहायसंकीर्णतया जापयितुं वैराग्यायं तस्य संसारं वर्णयितुमाह । गुणान्वयो य इति । यो गु- णान्वयो गुणैरिन्द्रियैरन्वयोऽस्य स तथा स फलकर्मकर्ता फलयुक्तं कर्म फ- लकर्म तस्य कर्ता जीवः स च स एव तस्यैव स्वस्पैव कृतस्प कर्मण उपभोक्ता सर्वे स्वकृतमुज इत्यर्थः । स जीवो विश्वरूपो जायदवस्थः । त्रिगुणः सत्त्वादि- गुणत्रययुक्माणाधिपः प्राणी स्वकर्मभिः शुभाशुभैत्रिवम त्रिविधं मागं धूमानि- रधोगतिलक्षणं संचरति स्वगतिविपयीकरोति ॥ ७॥ अङ्गुष्ठमात्रो दहरनिवासी रवितुल्यरूपः प्रकाशात्मा संकल्पादियुक्तः । तस्प चिचिद्रूपता कुतोऽत आह । बुद्धेरिति । बुद्धेर्गुणः संकल्पाहंकारादिः । आ- स्मगुणो रवितुल्यरूपता ताभ्यामुपलक्षितो हि दृष्टोऽवरोऽपि सूक्ष्मोऽपि से यालाग्रात्संभावितः॥८॥ तदेवाऽऽहै । बालामेति । बालस्य यदनं तस्य यः शततमो भागस्तस्या- पि शतमकारः कल्पितस्य यो भागः स जीवो विज्ञेयः । तादृशः सूक्ष्म इत्यर्थः। सच सोऽप्पानन्त्पापानन्तसंसारारम्भणाप कल्पते समर्थों भवति । अनन्तश- क्तिपरमेश्वरांशत्वात् । अथ च स सूक्ष्मोऽप्यानन्त्याय ब्रह्मभावाय कल्पते । व्या- पकत्वश्रुतिस्तु तस्य भगवेदभिन्नत्वेन युज्यते ॥९॥ शरीरधर्मा नैनं स्पृशन्तीत्पाह । नैप इति । तहि फयं तैपपदेश इस्पत आह । यद्यदिति । तेन तेनौपाधिकेन स आत्मा ॥ १० ॥ संकल्पनेति । संकल्पनं मनसोद्देशः स्पर्शनमङ्गसङ्गो दृष्टिदर्शनव्यवहारो हो- मः कर्मानुष्ठानं तैनासो भोजनमम्बुवृष्टिर्मेघवृष्टिस्तया च ग्राससहितयाऽऽत्म- नो या विद्धिधर्मज्ञानोपचयो जन्म ब्राह्मणादियोनिः कर्मामिष्टोमादि तदनु- गानि तदनुसारीण्यनुक्रमेण विरुद्धदेहानां योगपद्यासंभवात्क्रमेण देही जीवः स्थानेषु स्थावरजङ्गमेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु रूपाणि शरीराण्यभिसंभपद्यते प्राप्नोति । तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशोह पत्ते रमणीयां योनिमापधेर- माझणयोनि वा क्षत्रिपयोनि वा वैश्ययोनि वा । अध य इह कपूपचरणा अ. १(ग.) स वाला। २ (ग.) ह । वाला। ३ (ग.) "नि वाल' ४ (प.) तिला ५(प.) वत्वेन । ६ (क.) 'द्देश्यं स्प।

·पञ्चमोऽध्यायः५। नारापणविरचिता। भ्पाशो ह पत्ते कपूयां योनिमापोरश्वयोनि वा सूमरयोनि वो चाण्डालयोनि वेति श्रुत्यन्तरात् । अनेन मन्त्रेण पञ्चामिहोत्रविद्या सूचिता ॥ ११॥ तदेव विवृणोति । स्थूलानीति | स्थूलानि देवमनुष्यादीनि सूक्ष्माणि .ति- पक्स्थावरादीनि स्वगुणैः सत्त्वादिभिर्वृणोत्यादत्ते । क्रियागुणैर्धर्माधर्माख्यैरा- स्मगुणैर्मनोगुणैानवासनादिभिः कृत्वा वेषां देहानामपरोऽपि स्वगुणभिन्नोऽपि संयोगहेतुः प्राप्तिनिमित्तं दृष्ट उपलब्धः । तमेत विद्याकर्मणी समन्यारभते पूर्व- मज्ञा चेत्यादिश्रुतेः ॥ १२॥ इतः संसारचक्रान्मोक्षस्योपायमाह । अनाद्यनन्तमिति । कलिलस्य माया- या मध्ये वर्तमानमनेन दुइँपत्वमुक्तमीदृशं देवं ज्ञात्वा सर्वपाशैः सर्वबन्धनेभ्यो मुच्यते ॥ १३ ॥ भावग्राह्यं भक्तिगम्यम् । अनीडाख्यं न नीडो पस्पासावनीडोऽनीड इत्या- ख्या नाम यस्य स तं निरालम्बनं भावाभावकरं सृष्टिमलपकारिणं शिवं क. ल्पाणरूपं कलासर्गकरम् । पोडशकलः पुरुप इति श्रुतेलिङ्गं सकललिङ्गश- रीरनिर्मातारं देवं ये विदुर्ब्रतवन्तस्ते तनुं देहं जहुस्तत्यजुर्मुक्ता इत्यर्थः॥१४॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिपदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ - . पूर्वोक्तान्कालादीञ्जगत्कारणतया संभावितान्वादितिभासमर्पिताननूद्य दे- वमहिम्नाऽन्यथा सिद्धतयाऽपवदति । स्वभावमेक इति | कवयः कु शब्दे व- तारः परिमुहमाना देवमायाविमोहिता न वितर्के देवस्येश्वरस्यैष महिमा सा- मय येन महिम्नेदं ब्रह्मचकं ब्राह्मणानां वादिनां चक्रं समूहो नाम्यते जीवस- मूहो वा नानागतीर्नीयते । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । नामयन्स- वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति स्मृतेः ॥१॥ पेनेश्वरेण नित्पमावृतं व्याप्तमिदं सर्वम् । ज्ञः । जानातीति ज्ञः । इगुपध- ज्ञापीकिरः कः । ज्ञाता । कालकालः कालस्पापि निपन्ता गुणी गुणत्रयमा- श्रितः सर्ववायुः सर्वेषां पाणः सर्वविद्य इति वा पाठः । तेनेशितं तेनाऽऽकान्तं कर्म शुभाशुभं विवर्तते नानारूपं भवति ह मसिद्धौ विवर्तत इत्यनेन सर्वोऽपि प्रपञ्चो विवर्तात्मक इत्युक्तं भवति | अतात्त्विकोऽन्यथाभावो विवर्तः साक्षाद्वा परंपरया वा ब्रह्मण एव सर्वः प्रपञ्चो विवत इत्यर्थः । विवर्तरूपाण्याह । पृ. (ग. घ.) वा शक । २ (ग. घ.) वा चाहा।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका पोऽध्यायः थ्वीति । पृथव्यादिरूपं भवति । एतत्सर्व चिन्त्यं चिन्तामहति यत् । दृश्य- मित्यर्थः ॥ २॥ - इदानीं तृत्तद्वयन मोक्षसाधमान्पाह | तदिति । तन्मनुष्यशरीरसाध्यं कर्म शुभाख्यं कृत्वा निष्पाद्य भूपस्ततो विनिवृत्प निवृत्त्यभिमुखो भूत्वा तत्त्वस्प तत्वेन ब्रह्मणा योगमेक्यं समेत्य माप्य तत्त्वमस्पादिवाक्यैः कर्मक्षये स मोक्ष पातीत्यग्नेतनेनान्वयः । को मोक्षं याति कियता कालेन चेत्यपेक्षायामाहं । ए- केनेति । कश्चिदेकेन जन्मना कश्चिद्व्यादिमिर्जन्मभिरष्टपर्यन्तै शब्दान्यूनरधि- कैर्वा यत्नानुसारतः । पदुक्तम् । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यत इति । कालेन हेतुनाऽऽत्मगुणैश्च धर्मज्ञानादिभिः सूक्ष्मैः सूक्ष्मवस्तुमकाशिभिर्हेतु- भूतैः ॥ ३॥ कर्माण्पारभ्योत्पाद्य कीदृशानि गुणान्वितानि विहितानि न तु दोषोन्वि- तानि निषिद्धानि विहितानां गुणान्वितत्वं संयोगपृथक्त्वन्यायेन । सत्त्वयुद्धरपि मातिस्विकफलवत्साधकत्वात् । सर्वान्भावांश्चक्षुरादिविषयान्पः स्वस्वस्थाने विनियोजयेत् । पथा रूपं चक्षुपि चक्षुः सूर्य सूर्य तेजसि तेजो वायो वायु- माकाश आकाशमात्मनि । एवं यः कार्य सर्व कारणे ब्रह्मणि विलापयेत्तदा तेपी कार्याणां ब्रह्मभावज्ञानेनाभावे सति । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते- ऽर्जुनेति स्मृतेः कृतानां कर्मणां नाशः स्वाभाविकी निवृत्तिर्भवति । कर्मक्षये सति स पुरुपस्तत्त्वतो रूपतन्मात्रादिभ्योऽन्यः सर्वासङ्गः सन्याति । आत्म- स्वरूपं मानोति । अथवा भावा भावना विषयाभिलापास्तान्विनियोजयेदात्मनि जुहुयात्स पाति तेषां कामानामभावे भोगादिना कृतकर्मनाशः । यदुक्तम् । आपूर्वमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति पद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति से स शान्तिमामोति न कामकामीति ।। ४ ।। स आदिः सर्वकारणानां संयोगनिमित्तहेतुः संयोगनिमित्तानि संघातकार- णानि स्वभावकालादीनि तेपामपि हेतुः परः सर्वोत्कृष्टः । इन्द्रियेभ्यः परा हा- र्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा वृद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः । महतः प. रमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गति- रिति श्रुत्पन्तरात् । अत एव त्रिकालात्कालत्रयोपसृष्टात्परः । अकलोऽपि नि- रञ्जनोऽपि दृष्टः स्वप्रकाशत्वादपरोक्षीभूतः । साक्षादपरोक्षाब्रह्मेति श्रुतेः । भव- भूतं भवत्वं रुद्रत्वं माप्तमीड्यं स्तुत्यं वचित्तस्थम् । ईश्वरः सर्वभूतानां हरे- १(ग. घ.) चिसं चितम

·.
षष्ठोऽध्यायः६
नारायणविरचिता।
शेऽर्जुन तिष्यतीति स्मृतः। यद्वा । स्वचित्तस्थं ध्यानारूढं पूर्वमुपास्य ज्ञानो-
त्पत्ते प्रागाराध्य पातीति पूर्वेण संबन्धः॥५॥
स इति । स परः परमेश्वरो वृक्षः शरीरैः कालेन क्रिययाऽऽकृतिभिर्जाति-
भिरुपलक्षितोऽपि सन्नन्यस्ताभ्यो भिन्नोऽसङ्गत्वात् । यस्मादीश्वरादयं प्रपञ्चः
परिवर्तते चक्रवदावर्तते धर्मावहं धर्मजनकं स्मरणादिना पापनुदं दुष्कृतनाशकं
भगेशं भाग्याधिपमात्मस्थमात्मत्वेन स्थितं ध्यानेन बुद्धिस्थं वाऽमृतं यतो
मृत्युभयमपैति । विश्वधाम विश्वाधारं ज्ञात्वा यातीत्यन्वयः ॥ ६ ॥
इदानीमृपिस्तज्ज्ञानं मार्थयते । तमीश्वराणामिति । तं विदाम जानीति
मार्थनापां लोट् छान्दसो गुणाभावः परस्तात्परेभ्योऽपि परमम् ॥ ७॥
न तस्येति । साधननिरपेक्षः फलनिरपेक्षश्चेत्यर्थः । न तत्समस्तत्तुल्यस्तद-
विको वा न दृश्यते युक्त्योपलभ्पते । अनेकेश्वराधिष्ठितत्वे युगपदुत्पादविनाश-
प्रसङ्गात् । शक्तिः श्रूयते वेदेषु स्वाभाविकी सहजसिद्धा ज्ञानवलाभ्यां युक्ता
क्रिया क्रियाशक्तिः ॥८॥
न तस्य कश्चिदिति । पतिरधिपतिः । ईशिता निपन्ता लिङ्गमव्यभिचरि-
तो धर्मोऽनुमितिसाधनं स च तस्य नास्त्यधर्मत्वादौपनिषदत्वाच । सित्यादि-
कार्यलिङ्गं तु न यथाभिमतेश्वरसाधकम् । सकारणं कारणसहितं लिङ्गं नास्ति
कारणमपि नास्तीत्यर्थः । सकारणत्वे तत्कारणमेवेश्वरः स्यान कार्य पारत-
ध्यात्तथा चानवस्था स्यात् । करणाधिपा अन्तःकरणावधिपा देवास्तेषामप्य-
धिपोऽधिष्ठाता जनिता जनयिता । जनिता मन्त्र इति णिलुक् । अधिपोऽ..
ध्यक्षः॥९॥
यस्त्विति । ऊर्णनाभो लूताकीटः स पथा तन्तुभिरात्मदेहसंभवैरात्मानं स.
मावृणोति । एवं प्रधानजैः प्रकृतिसंभृतैर्वासनादिभिः स्वभावत एवाऽऽत्मानं
गुप्तं करोति स देवो नोऽस्मभ्यं ब्रह्म स्वस्वरूपं दधातु ॥१०॥
एक इति । एकः प्रधानं कर्माध्यक्षः कर्माधिष्ठाता कर्मणां तदधीनफलत्वा-
साक्षी साक्षादव्यवधानेन स्वाध्यस्तं विश्वमीक्षते चेतासंहन्ता। चिञ्चयन।।११।।
एको वशीति । वशोऽधीनः सर्वोऽस्यास्तीति वशी निष्क्रियाणां निष्पोपा-
राणी व्योमादीनां वशी स्वेच्छया व्यापारकः । एकमेकरूपमात्मानं बहुधा
नाना पः करोति । स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधेत्यादि श्रुत्यन्तरात् ।
आत्मस्थं युद्धौ चैतन्याकारणाभिव्यक्तं न हि शरीरमात्मन आधारस्तस्यामूर्त-
स्वात् । शाश्वतमात्मानन्दलक्षणं नेतरेषां बाबासक्तबुद्धीनाम् ॥ १२ ॥
५ (प.) 'दीना तमात्मस्य बुद्धिस्य धारा पटुधिय ॥१२॥

·- श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका •पष्ठोऽध्यायः६ *नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमा. स्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् । तदेतदिति म- न्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति न भाति वा । तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥१३॥ नित्यानां नित्यत्वेनाभिमतानां व्योमादीनां मध्ये यो नित्यः परमार्था- विनाशी चेतनानां लिङादीनां मध्ये यः परमार्थचेतनः । चक्षुपश्चक्षुरित्यादि- श्रुतेः । बहूनां जीवानां य एकः सन्कामान्मोगाविदधाति तमात्मस्थं बुद्धिस्थं धीराः पटुधियः । तद्ब्रह्मैतत्मत्यक्षं मन्यन्ते स्वानुभवतो विद्वांसः । अनिर्देश्यम् । “यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहेति मन्त्रवत् । विजानीयां स्वा- नुभवतो भाति न भाति वेति संशयान्तो मन्त्रो दुष्पापतां व्यक्ति । संशयं निराकरोति । तत्कारणमिति । कार्येण कारणमनुमेयमिति भावः । विद्वत्पत्य- क्षमपि प्रमाणयति । सांख्येति । संख्यायत आत्माऽनेनेति सांख्यं ज्ञानं योगो निष्कामकर्मानुष्ठानमासनप्राणायामादिसाध्यश्चित्तनिरोधो वा ताभ्यामधिगम्यं ज्ञाने फलमाह । ज्ञात्वेति ॥ १३ ॥ स्वप्रकाशे तत्र प्रमाणान्तरं नावतरतीत्याह । न तोति । भाति प्रकाशको भवति । अनुभाति तद्भानानन्तरं तदध्यस्ततया भासते यथा जलोल्मुकाउनिसं- योगादमिं दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्वत् । अनेन न भातीति पक्षो निरस्तः । कि स्वातन्येण नेत्याह । तस्यैति । तदुक्तम् । यदादित्यगतं तेजो जगदासप- तेऽखिलम् । पञ्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकमिति ॥ १४ ॥ एक इति । हंसो हन्त्यज्ञानमिति भुवनस्य सरस्थानीयस्य । तत्रैकस्मि- नेव रुद्धाः शक्तयः समाविशन्तीत्याह । स एवानिः । स एव सलिल उदके संनिविष्टोऽतिमृत्युमेति मृत्युमत्पति । ईशनायेशत्वाप ॥ १५ ॥ तस्य विशेषणैर्गुणकर्माप्याह । स विश्वदिति । विश्वं करोतीति विश्वकृत् । विश्वं वेत्तीति विश्ववित् । जानातीति ज्ञः कालकालः कालस्पापि निपन्ता गु- णी सत्त्वादिप्रधानः सर्वविद्य ऋगादिविद्यास्थानम् । प्रधान प्रकृतिः क्षेत्रज्ञो जी. वस्तयोः पतिः । गणेशो गुणनियन्ता संसारादीनां चतुर्णा हेतुः ॥ १६ ॥ * नित्यो नित्यानामित्याद्यर्धानन्तर तत्कारणमित्यायधै भाणकारादिभिर्गृहीतं व्याख्यात च तमात्म- स्थमित्यादि न भाति वैत्यन्तं मूलभूतं शब्दजातमनेनैव दीपिकासारेण गृहीत्वा व्याख्यातम् । भाष्यकारा- दिभिस्तु न गृहीतं न व्याख्यातं च । (स.ग. घ.) सलामी २ (घ.) "नि । अनि । ३ (ग.) यः । अनि । 6 - ·षयोऽध्यायः नारायणविरचिता। २७ स इति । स ईशस्तन्मयः संसारमायः प्राणादिपञ्चकोशमयत्वात् । ईशसंज्ञ ईशनामा ज्ञो ज्ञाता । ईश इष्टे ॥ १७ ॥ य इति । पहिणोति ददाति | आत्मबुद्धिप्रकाशमुपदेशागम्यम् । मनसैवानु- द्रष्टव्यमिति श्रुतेः । स्वावरणयोः शरीरान्तःकरणपोर्भासमिति वा मुमुधुर्मु- क्तिकामोऽहं श्वेताश्चतरो मुनिः ॥ १८ ॥ निष्कलमिति । कलाः पोडश पूर्वोक्तास्तद्रहितं निष्क्रियमविकारत्वात्पूर्ण- त्वाच । अमृतस्य परं सेतुं परमामृतमित्यर्थः । शरणमहं प्रपद्य इति पूर्वणान्व- पः॥ १९ ॥ यदेति । चर्म यथा शरीरं सर्वतो वेष्टयति तद्वद्यदा भूतलसंनिहितमाकाशं मनुष्या वेष्टपिण्यन्ति । असमाविशन्त ऊर्ध्वहस्ता भूतले विचरिष्यन्तीत्यर्थः । तदा देवमीश्वरमविज्ञाय ब्रह्म तरेणैव दुःखस्यान्तो निवृत्तिर्भविष्यति । ईश्वरोऽप्राकृतं प्रलयं जीवविश्रमार्थं करिष्यतीत्पर्थः । अत एव दुःखस्पान्त उ- तो न त्वानन्दावाप्तिरिति । दुःखान्तं मोक्षमेव केचिद्याचक्षते । तत्तु ज्ञानादेव तु कैवल्यं तमेव विदित्वा नान्यः पन्या विद्यत इत्यादिवाक्यैर्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्ष- साधननिरासारसाहसमात्रम् । यद्वा कर्मादिना देवमविज्ञायाज्ञात्वा मुमुक्षवो यदा चर्मवदाकाशं मृगचर्मादिवनभ एव सर्व संन्यस्य वेष्टयिष्यन्ति शरीरे परिधास्य- न्ति त्यागैकपरा भविष्यन्ति तदा दुःखस्पान्तो मोक्षो भविष्यति। न कर्मणा न मजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानधरिति श्रुतेः । यद्वा यथाऽमूर्तस्याऽऽका- शस्य चर्मवत्परिधानासंभवस्तथा देवाज्ञाने मोक्षासंभव इत्यपरमेतत् । पदुक्तम् । तमेव विदित्वेति तेन देवाराधने पत्न आस्थेय इति भावः । अयमर्थ आचार्य- संमतः । चर्मवदाकाशवेष्टनासंभववदविदुपो मोक्षासंभवश्रुतेरिति सर्वधर्माग्परि- त्यज्येतिश्लोके शांकरगीताभाष्य उक्तत्वात् ॥ २० ॥ श्वेताश्चत्तरस्य मुनेर्ज्ञानसाधनानि परानुपदेष्टुमाख्यापिकारूपेणाऽऽह । तपः- मभावादिति । तपसः सामर्थ्यादेवस्प महेश्वरस्य प्रसादाच्च श्वेताश्वतरो मुनिह प्रसिद्धी ब्रह्म विद्वान्विदन्सनथ पश्चादन्त्याश्रमिभ्यः संन्यासिम्पः परमं ज्ञानं सम्पक्मोदावोपदिष्टवान् ।। २१ ।। वेदान्त इति । वेदस्यान्त उपनिपत्तत्र परमं गुधमत्पन्तगोप्यं पुराकल्पे पूर्वसृष्टौ प्रचोदितमुपदिष्टमनादिपरंपरापातमित्यर्थः । विद्याधिगमे पट्टीर्थानि तेषामिहेश्वरभक्तिसाधनक आत्मज्ञाने द्वे एवाभ्यनुज्ञापते । शान्तः पुत्रः शि- प्यो वा तदनधिकारिणे न देषमवीर्यवती तथा स्पामिति श्रुतेः ॥ २२ ॥ (घ.) रो महामा १२ ·श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता । षष्ठोऽध्यायः६) देवभक्तिवद्गुरुभक्तरप्यन्तरङ्गसाधनत्तामाह । पस्य देव इति । द्विरुतिः समा- प्पा । इतिस्वयोतकः ॥ २३ ॥ नारायणेन रचिता श्रुतिमानोपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां श्वेताश्वतरदीपिका ॥ इति श्रीनारायणविरचितापां श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकापा पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ समाता चेयं दीपिका ॥

·श्वेताश्वतरोपनिपहिवरणं विज्ञानंभगवत्कृतम अवच्छेदत्रयातीतनिर्मलज्ञानमूर्तये । मनोगिरां विदूराय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ १ ॥ निगमान्तप्रदीपाप निःसङ्गसुखसविदे । संसारतापनोदाय विद्याश्रीपतये नमः ॥ २॥ प्रत्यस्ताखिलभेदाय जगद्विभ्रमसाक्षिणे । ज्ञानोचममुनीन्द्राय नमः प्रत्यक्मुखात्मने ॥ ३ ॥ नमः परमपिभ्यो नमो ब्रह्मविद्यासंमदायकर्तृभ्यः । ब्रह्मवादिनो बदन्ती ति । इदं ब्राह्मणवाक्यं वादिनो वदनशीला वेदार्थविपरीतपक्षानिर्मूलीकृत्य वे- दार्थत्वेन ब्रह्मवदनशीलाः साक्षाद्वा परंपरया वा सर्ववेदार्थत्वेन ब्रह्म वदन्तीत्ये- तत् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीतिश्रुर्तेः । इममेव ब्राह्मणवाक्यार्थमोपनिषत्समा- प्रुत्तेरे मन्त्राः प्रतिपादयन्ति । किं कारणमिति । किं कारणं ब्रह्म - जगदुपा- दानकारणं ब्रह्म किमन्यद्वा जगदुपादानकारणं ब्रह्म कीदृशं शुद्धमविद्यामिलि. तं वा । अथवा ब्रह्म किं कारणमविशेपेण निमित्तोपादानकारणं वा । आहो- स्विनिमित्तकारणमेव । कुतः स्म जाता आकाशादिवस्थित्यवस्थायां ब्रह्मकार्य- भूताः सन्तः सुषुप्तिमलयादिपूपादानकारणभूतब्रह्ममात्रतया विलयं गताः सन्तः प्रबोधसर्गादिसमय उपादानकारणभूतब्रह्मणः कार्यत्वेन वयं जाताः । आहो- स्विजलचन्द्रस्थानीया घटाकाशस्थानीयाँ वा वयं मुषुप्तिमलयादिपपाधिविलये विम्बचन्द्रमहाकाशस्थानीये ब्रह्मण्यैक्यमुपगताः सन्तः प्रबोधमृष्ट्यादिसमये ब्रह्मविवर्तकार्यकारणादिमन्तो विन्वचन्द्रमहाकाशस्थान झणः सकाशाज्जा. ता जीवाम फेन । लडथै लोट् । जीवामः केन वयं जीवाम । अदृष्टेन किमीश्वरेण वोतोभयेनाऽऽहोस्वित्स्वभावनाक च संमतिष्ठाामाक्षावस्थायामस्माकं विकारीभूते ब्रह्मणि किमेकत्वेनावस्थानमत स्वतोऽविकारिणि मायामिलितत्वेन विकारि- णि ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानमाहोस्विविद्याख्यो मायो विद्यया ब्रह्ममात्रतया प्र- विलाप्प विशुद्ध ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानम् । क च संप्रतिष्ठिताइत्पस्मिन्पाठे मो. १(ख.) 'भ्यः । ६ ब्राह्मणवाक्य २ (ख.) 'ति । वा ३ (प) क्षात्पर"। (स. 'त: ॐ किंगारणमिति । । ५ (ख ) पत्परिममा । ६ ( 7 घ) त्तम ( ग ). भव। ८ ( स ग ) 'मुराग'। ९ (क) म सम्यो। १० ( 4 ) यार। "(4) “वामः । । १२ (7) fert।

·.२ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं प्रथमोऽध्याय.१४ .. क्षावस्थायां कीयूपे ब्रह्मणि वयमेकत्वेनावस्थिता इति योजयितव्यम् । अधि- ष्ठिताः कैन । किंच केवलादित्याद्यधिदैवतेरविष्ठिताः सन्तः मुखेतरपु मुखदुः: खेषु परवशत्वेन वर्तामह आहोस्विदीश्वरेणोतोभाभ्यों ब्रह्मविदो है ब्रह्मविदो वयं व्यवस्था विनिर्णयं सह विचिन्त्य कुर्यामिति ॥ १ ॥ ब्रह्मकारणविपरीतकारणपक्षान्क्रमेणोपन्यस्य दूषयति । कालस्वभाव इति । संसारचक्रस्प काल एव कारणमिति कालविदः प्रतिपेदिरे । स्वभाव इति लो. कायतिकाः । नियतिनियमः पुण्यापुण्यलक्षणः स एव कारणमिति मीमांसकाः । पूर्वपूर्वकल्पेषु जीवैः संचितपुण्यापुण्यानुगुणतया जगत्सर्वज्ञेनेश्वरेणोत्तरकल्पादी न सूज्यते किंतु बुद्धिमत्कर्तृकत्वमन्तरेण यदृच्छया जायत इति निरीश्वराः । भूतानि कारणमिति जगन्नित्यत्ववादिनः। योनिःप्रकृतिः कारणमिति प्रकृतिवा- दिनः शाक्ताः । योनिरिति कालादिभिः प्रत्येकं संवध्यते । पुरुपो हिरंप्यगर्भ एंव कारणमिति योगशास्त्रविदः। इतीत्थं चिन्त्यं चिन्तामात्रमेव न त्वर्थसिद्धिः । अथवा सदा चिन्त्यमेव कदाचिदपि चिन्तितं न भवेत् । विन्त्य विचारणीयमि- ति वा । एतापक्षान्दूपपति । संयोग एपां न विति । एपां पूर्वोक्तानां का- लादीनां प्रत्येकं कारणत्वं न त्वेषां संयोगोऽपि कारणं न भवेत् । तुश्वार्थे मन्त्रो, चारणे विशेपार्थे वर्तते । एषां कारणत्वासंभवेऽभिमेतो विशेपः क इत्यपेक्षा यामाह । आत्मभावादिति । एतान्भोग्यत्वेन स्वीकृत्य स्थितस्य भोक्तरात्मनो भावादत एपां भोग्पत्वेन परतन्त्रत्वात्स्वतन्त्रतया मूलकारणत्वं न संभवेत् । ताई स एव भोक्ता कारणं भवत्वित्याशङ्कयाऽऽह ! आत्माऽप्यनीश इति । मात्माऽपि कारणं न संभवेत् । कुतः । जगन्निर्माणे यस्मादयमनीशोऽसमर्थः । तस्यानीशत्वं कथमित्यपेक्षापामाइ । सुखदुःखहेतोरिति । पुण्यापुण्यवशत्वेन मुखदुःखहेतुतया वर्तमानत्वात् । अथवाऽऽत्माऽपि जगन्निर्माणेऽनीशोऽसमर्थः। कुतः। सुखदुःखहेतोः मुखदुःखयोः कर्तृत्वाद्धेतोः ॥२॥ पूर्वपक्षानिराकल्प ब्रह्मविदः किं जगत्कारणत्वेन दृष्टवन्त इत्यपेक्षायामाह ! ते ध्यानपोगानुगता इति । ध्यानमेष योगोध्यानपोगो ध्यानेनाभिमतोऽयों यु- ज्यते लभ्यत इति से तं ध्यानलक्षणपोगमनुगता जगन्मलकारणमपश्यन् । तत्किमित्यपेक्षापामाई । ते देवात्मशात देवस्य धोतनस्वभावस्पावण्ठविदे- फरसस्पाभेदाध्यासेनाऽऽत्मभूतां स्वरूपभूतां चलचित्तोऽपिकारित्वात्कारण- वासंभवात्तदमेदाध्यासन नियमेन तत्परतत्रतपा तस्य देवस्य सर्वजगदुत्प- तिस्थितिलपकारणत्वनितिया वर्तमानत्वाच्छतिशम्यामियां मापा (म.ग.)frat(1)(nyamini) ·. प्रथमोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम्। जगत्कारणत्वेनापश्यन् । तामेव पुनरपि विशिष्टि । स्वगुनिगढामि- ति । वस्या गुणैः स्वगुणैः सत्त्वरजस्तमौलक्षणैस्तन्मूलैः सदृत्वस्थापकत्व- संहर्तृत्वादिगुणैश्च निगृढां नितरां गृढां गुणविधुरकेवलमकृतिस्वरूपस्प द्रष्टु- मशक्यत्वानिगूढामित्त्युच्यते । मापां जगतः परिणामिकारणत्वेनापश्यनि- त्युक्तं मायायाः स्वरूपमदत्वेन रफुरणमदत्वेन चाधिष्ठानत्वान्मापाविलसितभूत- तन्मात्रप्रमुखानि कारणानि निखिलानि सर्वाणि तानि पूर्वोक्तानि कालमभृती. न्यात्मपर्यन्तानि तत्संयुक्तव्यष्टिभूतानि पानि तानि कालात्मयुक्तानीत्युच्यन्ते । तानि सर्वाणि स्वरूपमदतयाऽऽनन्दप्रदतया स्फुरणपदतया चाधितिष्ठति यः सच्चिदानन्दैकरस एकोऽद्वितीपः परात्मा तमपि सर्वाधिष्ठातृत्वेन निर्वाहकमप- श्यन् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्तमन्त्रपकारेण, मापयैक्पाध्यासमुपगतत्वेन जगदुत्पत्तिस्थितिलयफार- पभूतं सत्यसच्चित्सुखैकरसमान्मानं चक्रत्वेन निरूपपत्युत्तरो मनो वैराग्यहेतुः । तमेकनैमिमिति । तं देवशदनिर्दिष्टमधिष्ठातारमात्मानं पूर्वमन्त्रे शक्तिशब्दनि- दिष्टोत्तरत्र मायाशब्दनिर्दिष्टकाऽखण्डा प्रकृतिः संसाररथचमणनिवाहकत्वेन ने- मिः सा पस्प तमेकनेमि त्रिवृतं त्रिभिः सत्त्वरजस्तमामिरेतत्संपर्कनिमिचसष्टि- स्थितिसंहारशत्पात्मकग्रह्मविष्णुशिवाख्याभिस्तियभिमूर्तिभिश्च वृतमावृतं पो- इशान्तं माण:श्रद्धाभूतपञ्चन्द्रियमनोत्रवीर्यतपोमत्रकर्मलोकनामारपाः प्रश्नो- पनिपपठिताः पोटश कला अन्तोऽवसानं विस्तारसमाप्तिर्यस्य तं पोडशान्त पोडशविकारा अन्तो यस्प तमिति वा शतार्धार निखिलशब्दविशेपविजृम्भण- कारणभूता अकारादिपञ्चाशद्वर्णा अरा इवारास्ते पस्प तं शताधारं श्रीरत्व- क्चक्षुजिह्वाग्राणवास्पाणिपादपायपस्थत द्विपपशब्दस्पर्शरूपरसगन्धवचनादा- नविहरणोत्सर्गानन्दतदधिदेवतदिग्वाय्वादिपर्वणथिव्पनीन्द्रनिविकर्ममृत्यु. मजापतिमनोउद्धव्यहंकारचित्तताद्वपपमन्तव्यबोद्धव्याकर्तव्यचेतपितव्यतद- विदेवतचन्द्रवृहस्पतिरुद्रक्षेत्रज्ञतमस्तद्विकारतदधिदेवेश्वरमाणापानव्यानोदानस- मानाः पञ्चाशद्वाराःविशतिप्रत्यराभिः । अष्टो वमयो द्वादशाऽऽदित्पाश्च दशे-- न्द्रियाणि तद्विपयाच वा मत्पराः पूर्वोत्तानामरागां दात्याय प्रतिनिधीपन्ते ये फीलास्ते प्रत्यरास्तैःप्रत्यौर्युक्तम् । त्रीलिङ्गं छान्दमम् । अष्टकैः पहिस्तैत्तिरीयो- नावश्चमेमांमरुधिरमेदोस्थिमज्जानः शुक्र चेतिधात्वष्टकं धर्मज्ञानवैराग्यश्चपी. +भत्र रुमारगर्मान्दगपेक्षिरम् । समग.) IE | २ (क ) मरा(47) '। (स.) मुक (म.. )पमा म ( मलो (गम ) भामा (र.म..):म' (1) 'म । (7)Ritri ·४ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं प्रथमोऽध्यायः॥ धर्माज्ञानावैराग्यानेश्वर्याणीति भावाष्टकं गौतमोक्तदयाक्षान्त्यनसूपाशीचमङ्गला- नायासाकार्पण्यास्टोत्यात्मगुणाष्टकम् । अणिमा महिमा लघिमा गरिमा प्राप्तिः भाकाम्पमीशत्वं वशित्वं चेत्पश्चर्याष्टकम् । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। इति गीतासूक्तं प्रकृत्यष्टकम् । ब्रह्मा प्रजापतिर्देवा गन्धर्वा यक्षराक्षसाः। पितरश्च पिशाचाश्च देवाष्टकमुदाहृतम् ।। इति देवाष्टकम् । भवशवेशानपंचपत्युग्रभीमरुद्रमहादेवा देवस्प मूर्तय इति . वा मूर्त्यष्टकम् । एतैः पद्भिरष्टकैरुपलक्षितम् । समाहारे कपत्पयः। विश्वरूपैकपाशं विश्वरूपतयां विवर्तत इति विश्वरूपः कामः स एवैकः प्रधानः पाशः पाश्यते बुध्यते सर्व येनेति पाशः स पाशो यस्य तं विश्वरूपैकपाशम् । त्रिमार्गभेदम् । भचिरादिमार्ग एको धूमादिमार्ग एको जायस्व निपस्वेत्यधोमार्ग एकः एते यो मार्गभेदा यस्य तं त्रिमार्गभेदम् । द्विनिमित्तैकमोहं द्वयोः पुण्यपापयोस्त- न्मूलरागद्वेपयोश्च निमित्तकारणं तदेवैकं स एव मोहोडनात्मन्यात्माभिमानल- क्षणो पस्य तं द्विनिमित्तैकमोहम् । अपश्यनितिक्रियापदमनुवर्तते ।अधीम इत्यु- तरमन्नादाकृष्यते वा ॥ ४ ॥ मायाधिष्ठानत्वात्तद्विवर्तसर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वात्मकमात्मानं पूर्वमन्त्रेण चक्ररू- पेण निरूपितमुत्तरो मन्नो नदीरूपेणापि निरूपयति नितरां वैराग्यहेतोः । पं- चस्रोतोग्बुमिति । पञ्चस्रोतोम्बुम् । पञ्चस्रोतोरूपेणाविच्छेदेन विषयेषु वर्तन्त इ- ति चक्षुरादीनि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि स्रोतांसि तान्यम्वुस्थानीयानि यस्पास्तां पञ्चस्रोतोम्बुम् । पञ्चयोन्युवकां पञ्चयोनयः पञ्चतन्मात्रास्ता एवोग्राणेि वक्रा- •णि प्रवाहगतिसंनिवेशविशेपो वक्र तानि यस्यास्तां पञ्चयोन्युग्रंवक्राम् । पञ्च- प्राणोमि प्राणादयः पञ्च वायव ऊर्मिस्थानीयास्ते यस्यास्तां पञ्चबुद्धयादिमूलां बुद्धीनामादिभूतानि कारणरूपाणि चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणि पां मूलं विज्ञान- शक्तिमदहंकारः स एव संसरणे मूलं यस्यास्ताम् । पञ्चावर्ताम् । आकाशादी- नि पञ्चमहाभूतान्युत्तरोत्तरमेकैकाधिकशब्दादिगुणान्यावर्तस्थानीयानि यस्या- स्ताम् । पञ्चदुःखौघवेगां गर्भजन्मव्याधिजरामरणदुःखान्यविद्यास्मितादीनि वा पञ्च दुःखान्योधः परस्तस्य वेग ओघवेगः पञ्चदुःखान्येवौषवेगो यस्यारताम्। पञ्चाप्रदां पञ्चाशदक्षरभेदा यस्यास्तां पूर्वोक्ताः सर्व एवात्रापि गृह्यन्ते । पञ्च- १ (व.) 'मोक्तं । २ (स.) देवता।३ (ग. प.) प्रचना (ग. २) " पका । ५ (ग. प.) 'प्रच।

·. प्रथमोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । पवां । तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो अन्धसंजित इति पुराणसिद्धानि पर्वाणि यस्यास्तामीश्वरान्तर्यामिसूत्र हिरण्यगर्भविरारूपाणि पर्वाणि वा पस्यास्तामेवं- भूतां नदीमधीमः । अधीम इति पूर्वोक्तेषु विशेषणेषु प्रत्येकं संबध्यते ॥ ५॥ कि कारणं ब्रह्मेत्यस्य प्रश्रस्य परिहारमुक्त्वा कुतः स्म जाता इत्यादिमश्न- स्प परिहारं वकुमुत्तरमन्त्राः प्रक्रमन्ते । सर्वाजीव इति । सर्वाजीवे रजतादीनां शुक्पादिवद्यामादीनां मायोविवत्सर्वपां-चेतनाचेतनानां स्वरूपानन्दस्फुरणपद- तयाऽऽजीवनहेतुभूते सर्वसंस्थे सर्वलपस्थाने बृहन्वे वृहति महति तस्मिन्प्रकृते मापाशबले ब्रह्मचके वृहत्वाद्ब्रह्म चक्ररूपेण निरूपितत्वात्तदेव चक्रं च तस्मि- ब्रह्मचके हंस आत्मा जाग्रत्स्थूलकार्यकारणसंघावं इत्वां तद्वासनामपसूक्ष्मका- पैकारणसंघातं गच्छति स्वप्ने तमपि हत्वा सुपुप्तिमलयादौ मायामिलितकारणं ब्रह्म गच्छति मारब्धकर्मान्ते वर्तमानकार्यकारणसंघातं हत्वाऽविद्याकर्मवशा. च्छरीरान्तरं गच्छति विद्यया सर्ववीजभूताविद्यामायालक्षणं तमः सर्वाधिष्ठान- सत्पमुखचिन्मात्रात्ममात्रतया हत्वाऽखण्डसत्यमुखविन्मात्रब्रह्मात्मतयां मोक्षं गच्छतीति इस आत्मा । एवंभूतोऽद्वयसुखसचिन्मात्रवपुरात्मा स्वमायातमसा माणोपाधं गमनागमनोकान्त्यादिनिमित्तभृतं दृष्ट्वा तं शान्त्याऽऽत्मसात्कृत्प क्रियासमर्थः सन्पुण्यपापे कृत्वा तद्वशादनादौ संसारे सुरनरविर्यगादिनानायो- निपु नाम्यते श्रमति परिभ्रमति । संसारभ्रमणहेतुः क इत्यपेक्षायां जीवंपर• भेददर्शनमित्याह । पृथगात्मानमिति । महाकाशस्थानीयपरमात्मनः सकाशाद्ध- टाकाशस्थानीयमात्मानं स्वत एव भिन्न मत्वा प्रतिविम्वस्थानीयात्मनः सकाशा- द्विम्वस्थानीयं परमात्मानं च परमार्थतो भिन्नं मत्वा ततः संसारचके परिभ्र- मति । योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । उदरमन्तरं कुरुत इति श्रुत्पन्तरेभ्यः । अधवाऽन्वय- व्यतिरेकन्यायाभ्यां दृश्यव्यभिचारिभतदेहेन्द्रियादिभ्यः सर्वसाक्षिणमव्यभि- चारिरूपमात्मानं पृथमत्वा प्रेरितारं कारणोपाधिफत्वेन सर्वनिपन्तारं परमा- स्मानं च यतो वा इमानि भूतानीत्युपलक्षणेन सर्वकार्यत निवाहकानन्तशक्तिम्यो विलक्षणं सत्यं ज्ञानमानन्दो ब्रह्मेत्यादिस्वरूपलक्षणेन सर्वप्रकृतिभूतमापापाय विलक्षणं मत्वा वृध्दा तेनेत्यं तत्पदलक्षितेन सचिदानन्दयपुपा ब्रह्मणा शोधित- त्वंपदार्यभृतो जीवो जुष्ट एकत्वेन सेवितो विद्यया संसारतद्धत्व विद्यातिरस्कर- णेन स्वरूपभूनिरतिशयानन्दाविर्भावेन च भीतच तत एवमेकत्तापरोक्षादमृ- (स.ग.) तो मा २(स) याति३ (स.) समचिन्मा' (सम) 'म. ॥५(1)जीमा ६ (स ) अ (1) माए।

·. श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण प्रथमोऽध्यायः॥ तत्त्वमेति मरणनिमित्तं देहसंबन्धं न पुनः प्रतिपद्यते । तत ईश्वरतो जुष्टस्तेने श्वरेणैकत्वापरीक्षणामृतत्वमेतीति वाऽन्वयः ॥ ६॥ हंसशब्दनिर्दिष्ट आत्मनि जाग्रत्ममुखं सर्व कल्पितमित्याह । उद्गीतमिति उदु- परि वेदान्तेषु गीतं प्रतिपादितमेतत्मकृतं ब्रह्मोद्गीथमित्येके पठन्ति तस्मिन्प- क्षेऽप्येप एवार्थः । अथवा । उदुपरि साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मादुपरि गीतं कार्य- कारणात्मकसर्वपपञ्चशून्यत्वेन प्रतिपादितमित्यर्थः । अत एतत्मकृतं वस्तु पर- ममुत्कृष्टं तुश्चार्थे ब्रह्म बृहद्भवति ।सांख्यपक्षाद्यावृत्तिमाह । तस्मिन्निति । तस्मि- निष्कले सङ्गेऽविकारेऽनन्ते सुखसंविन्मात्रैकरस आत्मनि नपं सत्त्वरजस्त- मआरूपं ब्रह्मविष्णुशिवाख्यं जाग्रत्स्वमसुपत्याख्यं विश्वतैजसमाज्ञाख्यं लोक- त्रयाख्यं तत्सर्व रज्ज्वादिषु सर्पादिरिव वर्तते । स्वप्रतिष्ठा स्वस्मिन्कल्पितस्य हिरण्यगर्भजगत्ममुखचेतनावेतनात्मकस्य स्वरूपप्रदत्वात्मतिष्ठाऽऽनन्दस्फुरण- भदत्वाँच प्रतिष्ठा परं ब्रह्म स्वयं स्वापचसिद्धिकत्वात् । अक्षरं च क्षरं सर्वमश्नुत इत्पक्षरं न क्षरतीति वाऽक्षरम् । अत्राऽऽन्तरं ब्रह्मादिपिपीलिकान्ते व्यष्टिसम- ष्ट्यात्मकत्वेनावस्थिते संसारचक्र आन्तरं सर्पव्याघ्रादौ रज्वादिरिवाऽऽन्तरं सचित्सुखापरोसस्वभावमात्मानं वेदविदो यथावद्वेदशक्तितात्पर्यविदो. विदि- खाऽपरोक्षीकृत्य तत्परा देहेन्द्रियादावात्माभिमानं हित्वा निरतिशयपुरुषार्थरूपे. ब्रह्मणि सदात्माभिमानाः सन्तस्तस्मिन्नेव ब्रह्मणि लीना एकीभूताः स्युः । लय- शब्दार्थ श्रुतिः स्वयमेव दर्शयति । योनिमुक्ता इति । मुमुक्षुस्वरूपब्रह्मानन्दस्प व्यवधापकमायानिवृत्तिरेव ब्रह्मणि लयः माप्तिश्चापि सैवेत्यर्थः ॥ ७ ॥ अवस्थात्रयरूपेण सर्वस्याऽऽत्मन्यध्यस्तत्वं मोक्षप्रकारं चोक्त्वेदानी कार्यका- रणरूपेण सर्वस्याऽऽत्मन्यध्यस्तत्वमात्मनः संसारित्वप्रकारं मोक्षमकारं च दर्शय- ति। संयुक्तमेतदिति । संयुक्त कार्य कारणेन संयुक्तं क्षरं क्षरतीति क्षरमाकाशादि । अक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं माया प्रकृतिमहामलयादावपि. स्थितत्वाद्यक्तमभिव्यक्त. नामरूपावस्थापनमाकाशादि । अव्यक्तमनभिव्यक्तनामरूपबीजावस्था प्रकृतिर- व्यक्तम् । एतत्कार्यकारणरूपेण वर्तमानमिदं विश्वं यत्सर्वं सच्चिदानन्दैकरसंवपु- रीश्वरः स्वरूपानन्दस्फुरणपदतया भरते बिभर्ति । अनीशश्वाऽऽस्मा मुखसंवित्स्व- रूप ईश आत्मा मापाधिष्ठानत्वेन मायाछन्नत्वाचद्विलसितद्वैतनमाच्छादित- त्वाचानीशश्च भवति । अनीशोऽज्ञातेश्वरभाव इत्यर्थः । स्वरूपस्यानपापात् । बुध्यते भोक्तृभावात् । विज्ञानक्रियाशक्तिमद्रूपोऽहंकारो भोक्ता, बुद्धीच्छाप्रपन्न १(म.) 'तीत्यन्म। २ (व.) 'हसचिमा'। ३ (ख. ग. घ.) 'भप्रम। ४ (क. ) 'लारस्दन'। ५ (२.) तस्वमा । ६ (र. ग.) भोत्तृत्ताही ·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं प्रथमोऽध्यायः॥ रणसंसारदुःख निवृत्तिलक्षणं निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणे च मोक्षमुपपाच त. दुभयं संक्षिप्य दर्शयति । केवल आप्तकाम इति । केवलो विद्यपा दग्याविद्या- तत्कार्याशेपसंसारदुःखतयाऽऽप्तकामः काम्यन्त इति कामा आनन्दाः सर्वे कामा आत्मतयाऽऽप्ता अस्पत्याप्तकामः एतस्यैवाऽऽनन्दस्पेतिश्रुत्पन्तरात् । ततः स्वरूपभूतब्रह्मानन्दाविभावतिरस्कार्यविद्यां तज्जन्यसंसारदुःखं च विद्यया स्वरूपमात्रतया दग्ध्वा पूर्णानन्दब्रह्मरूपोऽवतिष्ठते विद्वानित्यर्थः ॥ ११ ॥ आत्मतत्त्वस्यैवाक्षातत्वसंभवात्सर्वप्रमागममेयतां निरतिशयपुरुषार्थत्वाचोप- निपत्ममेया चेतरस्यासंभाविताज्ञातत्वात्मत्यक्षाद्यप्रमेपत्वमपुरुषार्थरूपत्वाच्च वेदमतिपाद्यत्वाभावाच्च जीवेश्वरादिमभेदस्य चिन्मात्रतां चाऽऽह । एतदिति । एतत्मकृतं ब्रह्म ज्ञेयं ज्ञानाहं स्वयंमकाशे मुखसंवेदनत्वात्संभाविताज्ञातत्वात्पुरु- पार्थरूपत्वाच्च नित्पमेव सर्वप्रमाणेज्ञेयं तदेवाऽऽत्मसंस्थमात्मत्वेन नित्यमेव सदा सम्पस्थितमथवाऽऽत्मनि कार्यकारणसंघाते बुद्धौ च सम्यस्थितं मत्यक्त्वेन स्थितमित्यर्थः । नातः परमत भात्मतत्त्वात्सरमन्यन्न वेदितव्यं स- म्यग्वेदनाई न भवति । दृश्यागन्पेतिममाणज्ञानेन प्रतियोगित्वेन दृश्यस्पापि जेपत्वमङ्गीकर्तव्यमित्याशय भेदज्ञानस्प प्रमाणज्ञानत्वाभावात्ममाणयेद्यत्वंज- डस्प नाङ्गीकर्तव्यं केनापि प्रकारेणेत्याँह । किंचिदिति । अनात्मवस्तुनो जड- त्वेन हेपत्वादसंभाविताज्ञोतत्वाच्च ज्ञेयत्वासंभवो यस्मात्तस्मादात्मतत्त्वमेव सदा ज्ञेयम् । भोक्ता भोक्तारं द्वितीया मथमा कार्योपाधि घटाकाशस्थानीयं जीवं भोग्यं दृश्यजाते प्रेरितारं कारणोपाधिकमीश्वरं च मत्वेमं प्रभेदमविद्यामपभेवे- ति मत्वा तयित्वा सर्व भोकृत्वादिमभेदरूपं त्रिविधमेतत्मकृतं ब्रह्मेति स्थाण- पुरुपन्पायेन मोक्तं मकगोक्तं तात्पर्येणोक्तं वेदान्तेषु । अथवा भोक्ता भोग्यं प्रे- रितारं प्रथमार्य द्वितीया । एतश्रिविधं सर्वमस्मिञ्छाने प्रोक्तं तात्पर्षणोक्तं - ह्मेति मत्वा भोक्त्राद्यशेपभेदमपञ्चमविलापनेन निर्विशेष ब्रह्म मत्वा बुद्ध्या कृत- कृत्यो भवतीति वाक्यशेपः ॥ १२॥ समष्टिव्यष्टयात्मककार्यकारणादिपु निरतिशयानन्दात्मतत्वस्य गूटतया वि- धमानत्वमोंकारास्यसाधनेन स्वरूपतयाऽभिव्यक्ततां च दृष्टान्तेनोपपादयति । चर्पयति । वढेः सर्वगतस्य योनिगतस्यारण्यादिकाष्ठगतस्य मूर्तिः स्वरूप स्वेन दाहयोग्यारण्यादिकाष्ठतिरस्काराद्यथा न दृश्यते विद्यमानस्येव तिरस्का- रादनुपलभ्पमानत्वं कस्मादविद्यमानत्वादेवानुपलभ्यमानत्वं कस्मान्न भवतीति (स.) 'ममी २ (३.५.) त्या ३ (ग.) प्रमाणेनेगा। ४ (प. घ.) 'न्याश। इयाs | ५ ( क. ग. व ) ज्ञानन्या'। ६ (२. प ) 'शंपनी ·प्रथमोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । चोदित आह । नैव च लिङ्गनाश इति । अरण्यादौ वहिसगावस्प लिङ्गाभार एतदेवं स्याभैव च लिङ्गनाशो लिङ्गस्य विद्यमानत्वात् । किं तच्छुकांश्चस्स- जातीयत्वादि । अत एव तदेव मथ्यते न पत्किचित् । ननु तत्र वढेLढतया वि- धमानत्वान्न तदेव मयते किंतु तस्यैव वहिजननशक्तिमत्त्वात्तदेव मथ्यत इति चेचदाऽपि बहिसदावोऽङ्गीकर्तव्यः शक्तिसंबन्धन द्विसदावस्यैष्टव्यत्वात्मल- यादो कार्य कारणमात्रतयाऽऽसीदिति श्रुतिशतैः प्रतिपादितत्वाच्च । स भूयं एवेन्धनपोनिगृह्यः । स मथनात्माकाष्ठावयस्तिरस्कृतत्वेन विद्यमान एव वहि- भूयो भूयो मथनादिन्धनयोनिरिन्धनमेव पोनिरिन्धनयोनिस्तस्मिन्योनौ माक्स्व- तिरस्कारककाष्ठदाहकत्वेन गृह्यो गृहत उपलभ्यतेऽरन्पभिव्यक्तेधूमादिलिङ्गं च दृश्यते यथा तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे तद्वा तदुभयमिव वाशब्द उपमार्थः । दा- शान्तिकेऽपि स्वदायमापातत्कातिरस्कृतत्वेन विद्यमानसत्यमुचिन्मात्रात्म- स्वरूपं तिष्ठति तत्सदावे साक्षित्वनित्पत्वमेमास्पदत्वादिलिङ्गं च तदुभयं सम्प- रज्ञानात्माग्विद्यते पणवेन प्रणवाख्पसाधनजनितग्रमात्मैकत्वविद्यया पूर्व स्व- तिरस्कारकाविधासत्कार्यदाहादेहे कार्यकारणसंघातेऽरणिस्थानीय आत्मतत्त्वा- भिव्यक्तिस्तदभिव्यक्तरमानित्वादिलिङ्गं चोभयं विद्वत्स गृह्यते ॥ १३ ॥ सम्परज्ञानात्मागात्मतत्त्वतिरस्कारककार्यकारणसंघातस्पाऽऽस्माभिव्यक्ति- स्थानस्पाऽऽत्मतत्त्वाभिव्यक्तरुत्कृष्टसाधनमणवस्पान्तरङ्गसाधननिदिध्यासन- स्प चाधरारण्यार्दिकपत्वं निरूपति । स्वदेह मिति । स्वदेहमरणं कृत्वा रवस्पाऽऽत्मतत्त्वस्य तिरस्कारकाविद्यातत्काकारणसंघातलक्षण देहमधरारणि कृत्वाऽऽत्मतत्त्वाभिव्यक्तिस्थानं कृत्वा प्रणवं च वेदसारमुत्तरारणि कृत्वा सम्प- ग्ज्ञानेकारणत्वेन स्वीकृत्य ध्याननिर्मधनाभ्यासादयानं निदिध्यासनं तदेव नि- मथनं तस्याभ्यासाद्देवं द्योतनस्वभावं सुखसंविद्रूपमात्मतत्त्वं पश्येदपरोक्षीका- जानीयात् । निगढवत्पित्रादिसंचितमहानिधिमज्ञानाचिरकालीमाप्तं ज्ञानेन.पथा पश्यति तद्वन्मुमुक्षुः सम्परज्ञानादात्मतत्वं पश्यति ॥ १४ ॥ कार्यकारणसंघाते प्रत्यक्त्वेनैवाऽऽत्मदर्शनं न तु तटस्थत्वेन परोक्षतपाss. त्मदर्शनं भवेदिति दृष्टान्तेनाऽऽह | तिलेविति । तिलेपु तैलं तिलेपु व्याप्य ति- रस्कृततया वर्तमानं तैलं यत्रनिष्पीडनेनाभिव्यक्तं सर्वत्र तिरस्कृतत्वेन वर्तमा- नात्मतत्त्वाभिव्यक्तरुदाहरणम्दथिनीव सपिदैधिनिर्मथनेनामिव्यक्तं नवनीतं स- (क. घ.) सजा २ (स.) 'यत नि(म.) 'वस्येला ४ (स.ग. घ.) 'ममविन्मा५ (ग.) र (ग) वाविशततार्य (ग.) 'नस्य पहिरामाधनवमात्म' (स ग.) नवं नि(ग ) 'दिनिधन .(ग ) (ग) नसाधनते। १२ (व.) 'रात।

·१२ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं मयमोऽध्यायः॥ गुणब्रह्मस्थानीये नवनीतेऽग्निसंपर्कविलयात्सुगन्धितया पुरुषार्थत्वेनाभिव्यक्तं घृतं निर्गुणब्रह्माभिव्यक्तेरुदाहरणम् |आपःस्रोतस्मु शुष्कासु नदीप खननेनाभि- व्यक्ता आपस्तापोपशमनकारणभूता आत्मतत्त्वाभिव्यक्ती सर्वसंसारतापोपशम- नहेतुत्व' उदाहरणम् । अरणीपु चामिः स्वदाधारणीषु तिरस्कृतत्वेन व्याप्प स्थितो मथनेन स्वतिरस्कारककांछादिदाहकत्वेनाभिव्यक्तोऽनिर्मापातत्काति-. रस्कृताऽऽन्मतत्त्वस्य मधनस्थानीयात्मदर्शनेन तिरस्कारकादाहकत्वेनाभिव्य- तो दृष्टान्तः । दधिनीवेत्यनेवशब्दः प्रत्येकं संबध्यते । एवमात्माऽऽत्मनि गृ. यतेऽसौ । एवं पथाऽयं दृष्टान्तस्तथाऽऽत्मा । यचाऽऽनोति यदादत्ते पच्चात्ति विषयानिह । पच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्माऽऽत्मनि स्थितः ।। आत्मनि देहेन्द्रियसंघाते तत्रापिबुद्धौ च गृह्यतेऽभिव्यज्यते श्रवणादिभिः। स- स्पेन सत्यवदनेन सत्यशब्दोपलक्षितयमकलापेन वा एनमत स्वमात्मानं तपसा घाह्यान्तःकरणनिरोधलक्षणेन । मनसथेन्द्रियाणां च ौकाग्यं परमं तप इतिस्मृ- तेः । अनु तत्त्वंपदार्थशोधनमर्नुस्मृत्य पश्यत्यपरोक्षीकरोति यो मुमुक्षुरसौ सम्य- ग्दर्शी स्वमात्माऽऽत्मनि जनिमद्देहेन्द्रियादिसंघाते सम्यग्ज्ञानेन प्रमेयतया . ह्यत इति प्रमेयज्ञानक्यं दार्शतम् । ब्रह्म वा इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेदिति- श्रुत्यन्तरात् । आत्मा स्वेन स्वयमेव गृहत इत्पर्थः ॥ १५ ॥ मोक्षसाधनात्मविद्यातत्साधनतपसोः परमात्मैव निमित्तं ताभ्यामभिव्यक्तच स एवेति दर्शयित्वा प्रकरणार्थ चोपसंहरति । सर्वव्यापिनमिति । सर्वव्यापि- नमध्यात्मादिभेदभिन्नं जगदन्तर्बहिश्च व्याप्य स्थितमात्मानमत एवाऽऽत्मश- ब्दार्थभूतं क्षीरे सपिरिवापितं क्षीरे सपिरिव सर्वेपु सारत्वेनार्पितमात्मसमर्पकत्वे न स्थितम् । आत्मविद्यातपोमूलमात्मविद्यातपसोर्मूलं निमित्तम् । आत्मविद्या- तपसी यस्य मूले अभिव्यञ्जके तदात्मविद्यातपोमूलमिति वा तद्ब्रह्म तत्तच्छ- व्दार्थभूतं ब्रह्माद्वितीयम् । उपनिपत् । उपाऽऽत्मत्वेन निपनिपण्णमविद्यां तन्मू- लद्वैतभ्रमं च सम्परज्ञानफलकारुढं सरस्वतावन्मात्रतया दग्ध्वा प्रत्यक्त्वेनाव- स्थितमित्यर्थः । परमुत्कृष्टं निरतिशयानन्दतयाऽऽविर्भूतं विद्यादित्यध्याहारः । द्विर्वचनमादरार्थमध्यायसमाप्तिद्योतनाथं च ।। १६ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशि-, पयस्प विज्ञानभगवतः कृती श्वेताश्वतरोपनि- पद्विवरणे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ १(ग.) विलापिने सुग। २ (स.)तमा ३ ( ग.) निथुनेः । ४ (ग.) नुमन्य । ५(क, ग. घ.) "ति देह। ६ (ब) ज्ञानप्र।

·द्वितीयोऽध्याय.२० विज्ञानभगवत्कृतम् ।" परमात्मनस्तपोविद्यामूलत्वमुक्तं तदेवोपपादयनयुत्तरे 'केचन मन्त्राः प्रथम बाह्यान्तःकरणनिरोधलक्षणतपोनिमित्तत्वमीश्वरस्याऽऽह । युञान इति । यु- सानो योजयन् । अन्ततिणिजमिदम् । प्रथम समाध्युपक्रमसमये किं मनः परमात्मनि पोजयन्सविताऽध्यात्मादिभेदभिन्नमपञ्चप्रसवगुणयुक्तः परमेश्वरः किमर्थ तत्वायाऽऽत्मतत्त्वापरोक्षाय धियो मनोविक्षेपहेतुभूतज्ञानेन्द्रियाण्यासुर- वृत्तिभ्यो वियोज्य सात्विकवृत्तिभिः संयोजयन्ननेतिरमेरित्युपलक्षणम् । अग्न्यादिसर्वज्योतिपां ज्योतिः। तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरिति श्रुत्यन्तरेचं प्रसिद्ध निचाय्य निश्चित्य पृथिव्या अध्याभरत् । पृथिव्या इत्युपलक्षणं पृथिव्यादिपञ्च- भूनात्मककार्यकारणसंघातादधि तत्संघाते तत्रापि बुद्धावाभरदाहरत् । तत्पदा- र्धभूतं ब्रह्मज्योतिः कार्यकारणसंघाते प्रत्यक्त्वेनाभिव्यनक्तीति यावत् ॥१॥ सवितृशब्दवाच्यं मण्डलाधिष्ठातारं परमेश्वरं भार्थयित्वा तत्मार्थनाफलमाह । युक्तेनेति । सवितुः प्रसादितस्प देवस्प सवेऽनुज्ञायां सन्यां तत्मसादात्प्रत्य- गात्मन्यैकाम्यगुणयुक्तेन मनसा वयं परमेश्वरप्रसादादेव संपन्नशमदमादिसाध- नकलापाः मुवर्गेयाप सुवर्गशब्दवाच्यनिरतिशयानन्दाभिव्यक्तिहेतुभूतज्ञानसा- धनश्रवणादिकर्मणे शक्त्या परमेश्वरप्रसादाल्लब्धेन चलेन वयं पतामह इति वाक्पशेपः ॥२॥ मुमुक्षूणां विदुषामनुग्राहकत्वं परमेश्वरस्य स्वभाव इत्याह । युक्त्वापेति । युक्त्वाय प्रत्यगात्मानं पोजयित्वा केनकायगुणयुक्तेन मनसा देवान्द्योतन- स्वभावान्ब्रह्मेन्द्रादीन्स्वर्यतः स्वःशब्दवाच्यनिरतिशयानन्दस्वभावं यतो गच्छतो दिवं द्योतनस्वभावं बृहदद्वितीयं ज्योतिश्चित्मकाशं धिया करिष्यतो धिपाss- विष्करिष्यतो मनसः प्रत्यक्मावण्यमापाच प्रत्यक्मवणमनोजनिताहंब्रह्मा- स्मीतिबुद्धयाऽद्वितीय मुखसंवित्स्वभावं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेनाऽऽविष्करिष्यत इत्य- र्थः । सविता सवितृशब्दवाच्यः परमेश्वरः ममुवात्पनुजानाति तान्मुमुक्षुन्देवा- ब्रह्मेन्द्रादयोऽपि परमेश्वरप्रसादलाच तैकाग्यसाध्पब्रह्मात्मैकत्वज्ञानेन कृत- कृत्या बभूवारत्यर्थः ॥ ३॥ तस्यैव विद्यातपसोनिमित्तभूतस्प परमेश्वरस्प मुमुक्षभिर्महती परिष्टुतिः कर्तव्पेत्याह । युञ्जत इति । युञ्जते पोजयन्ति प्रत्यक्पवणं कर्वन्ति किं मन उतापि धियो बुद्धीन्द्रियाण्यपि शब्दादावपयेभ्यः समाहत्य पुञ्जते पोजय- (व.) पेचिन्मश्राः । (च. घ) ज्यौनि। ३ ( स. घ) घमि'| ४ (ग.) गरी ५ (ग.) विनिदिपणाम। ६ (ख ) दीन्मृवर्य । ० (ख घ.) त: मुव.स। ८ (ग.) 'सरप्रवणतामा।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं द्वितीयोऽध्यायः२। न्ति स्ववशं कर्वन्ति । के विमा विवेकज्ञानवन्तो ग्राह्मणाः । किमर्थ विनस्प प्रा पूरणे देशतः पूर्णस्य वृहतः कालतो वस्तुतोऽपि पूर्णस्य विपश्चितो ज्ञानस्व- भावस्य साक्षात्करणायेतिवाक्पशेपः । वि होत्रा दधे वि होता ऋत्विगभिधानमे- तदिह तत्कर्मस वर्तते । ऋत्विग्भिनिर्वयन्तिःकरणवैमल्यहेतुभूताः क्रियाः सर्वा इति यावत् । वयुनावित् । वयुनेति बुद्धचभिधानमेतत्सर्वबुद्धिवृत्तिसाक्ष्येक इदे- वैफ एव सजातीपरहित एवं विजातीपरहितः साक्ष्यद्वितीयो यः पूर्वोक्ताः कि- या दधे विदधे पूर्वस्य वेत्रान्वयः कृतवान्स एव सर्वज्ञोऽद्वितीयः परमेश्वरो जीवरूपेण मोक्षार्थानि कर्माणि करोतीतिभावः । तस्यैवंभूतस्य देवस्प घोतन- स्वभावस्प सवितुः स्थावरजङमात्मकस्य मसवितुर्मही महती परिघुतिर्मुमुक्षुभिः कर्तव्येतिवाक्यशेषः ॥ ४॥ पथा पूर्व ग्रामणा विद्वांसो वाह्यान्तःकरणमणिधानमुखेन ग्रह साक्षात्कृत- बन्तस्तथाऽहमपि बाहान्तःकरणमणिधानमुखेन ब्रह्म मत्यक्त्वेनापरोक्षीकरि- प्यामीति मुमुक्षुराहेत्याह । युजे वामिति । युजे समादधे किं ब्रह्म पूर्वमना- दिसिद्ध प्रत्यगात्मनकीकरोमीत्यर्थः । केन साधनेन वां युवयोजिमनसपोर्नमो. भिवक्मिहतालक्षणस्तुतिभिर्मनःमतालक्षणेकाम्यादिभिश्च मनःमणिधानं पूर्वमे- व पश्चितम् । इदानी वाक्मणिधानमाह । हे मनोबुद्धी वामहं मत्यगात्मनि युने समादधे । ते नमोभिर्नमस्कारैः सह मम श्लोकश्च पूयं ब्रह्मोद्दिश्य व्येत्वि- तिवाक्यार्थः । मुमुक्षोर्मम श्लोकः कीर्तिः स्तुतिरीश्वरमुद्दिश्यतु व्यतु विविधमे- तु । पूर्वव्युपसर्गस्पात्रान्वयः 1 पथ्येव सूरेः प्राज्ञस्य पथ्येव सन्मार्गे वर्तमानं निर्मितीकृत्य कीतिरिव विसर्पतु तं च श्लोकं विसप्तं शृण्वन्त्वाकर्णपन्तु निश्धे. सर्वेऽमृतस्य पुत्रा अमृतस्प यह्मणः पुत्रा हिरण्यगर्भादयः कुत्र स्थिताः आ पे । आर उत्तरत्र संबन्धः । पे धामानि स्थानानि दिव्यानि दिवि भवान्पा- तस्थुरातिष्ठन्ति तत्स्या ग्रमणः पुत्रा हिरण्यगर्भादयो मम स्तुति शृण्वन्वि- त्यर्थः॥५॥ अनेकजन्मानुष्ठितपुण्पनिचपैः क्षीणाशेपपापस्य शुद्धान्तभरणस्य विरत्तरप शमदमादिसाधनकलापवत उत्तमाधिकारिणो मुमुक्षोर्मोक्षसाधनमात्मकत्वज्ञान- मुपदिश्प तस्मिन्नयोग्यस्य मध्यमाधिकारिणोऽन्तःकरणद्धिद्वारेणाऽऽत्म- मानाधिकारसिद्धयर्थ पोगमुपदिशन्त्युत्तरे केचिन्मन्नाः । प्रथमं पोगं संलि- प्याऽऽह । अमिरिति । अग्निपत्राभिमध्यते यत्र मूलाधारेऽप्रिमण्डलेऽमिरमि- (प.) 27 मा२ (ग.) मातहतमयमा11 (प.प.) ri () (R) (1) न । ' (म.) "firi TRA ((.) EिR ·द्वितीयोऽध्यायः। विज्ञानभगवत्कृतम् । मथ्यते मूलबीजेन मथ्यते क्षोभ्यते । वायुयंत्रव मूलाधारात्सुषुम्नायामध्पुपरि चाफांनुध्यतेऽवरुध्यते विसवन्तुनिभामिशिखया सह सोमः कलाकंस्थचन्द्र- मण्डलं पत्र द्वादशान्ते ध्यातमतिरिच्यतेऽतिशयेन रिच्यते पत्र पुन्नापामामू. लाधारादमृतं सवदाव्यते तत्र मूलाधारे द्वादशान्तस्थितचन्द्रमप्ठले सुषुम्नायां च संजायते ध्येयवस्तुमवर्ण जायते मनः ॥ ६ ॥ ध्यानमकारमाह । सवित्रेति । सवित्रा द्वादशान्तस्थितकलार्केण मसवेन सोममण्डलात्सुषुम्नापा मसूतामृतेन जुपेत सेवेताधिकारी किं ब्रह्म ध्येयं वस्तु पूष्यं मूलाधारे स्थितं तत्र मुलाधारे योनिमप्रिमण्डलं ब्रह्मोपासनस्थानत्वेन कृणवसे कुरुष्व न हि त एवं कुर्वतस्ते तव फलार्केण विलापितचन्द्रमण्डला- सुपुन्नापो स्रवदमृतेन पूर्त पूरितं फलितं मूलाधारस्थं ब्रह्म न ह्यतिपत्का- लक्षेप न करोति । एवं ध्यातं ग्रम शीनं फलं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥७॥ पभासनादीनामन्यतममासनं परिग्रह शरीरस्यापनप्रकाराभिधानपूर्वकं म- त्याहारमुक्त्वा ताराश्रयणेन संसारसमुद्रतरणं सिध्यतीत्याह । त्रिरुनतमि- ति । त्रिरुनतं स्थाप्योरो ग्रीवा शिर इति त्रीण्पङ्गान्युनतानि यस्प तच्छरीर बिरुन्नतं यथा भवति तथा शरीरं समं सम्यवस्थाप्प हृदि हृदयकुहर इन्द्रि- पाणि सन्द्रियाणि मनसा सह मनसा साधनेन सैनिवेश्य सम्पासवेशपित्वा सम्पडिपम्पति यावत् । ब्रोडपेन तारप्लवेन प्रतरेत प्रकर्पण तरत प्रणव- स्वरूपं तदर्थ परापरब्रह्म च यथावद्विद्वान्स्रोतांसि सर्वाणि मुरनरतियवस्था- वरादिभेदभिन्नानि संसारस्रोतांसि भयावहानि भयपदाढण्यनेनोपायेन संसारदुः- स्वमहोदधि मतरदिति योग्याधिकारिणं श्रुतिरनुशास्ति ॥ ८॥ प्राणायामभकारमाह । प्राणानिति । प्राणान्माणादिमभेदमिन्नान्वायून्म- पीड्य प्रकर्षण मनोधारणमुखेन निरुध्य कुम्भकमाणनिरोधस्थानत्वेन योग- शाण प्रसिद्धमूलाधारादौ सोऽधिकारी युक्तचेष्टो नात्पश्नत इत्यादिशानेणो. क्ता चेष्टा पस्य युक्तोपयुक्तोपपन्ना वा चेष्टा यस्य स युक्तचेष्टः क्षीणे पाणे तत्त- स्थाननिरोधेन तत्तत्स्थाने क्षीणे तनुत्तं गते वायो नासिकयोचासीत तत्तत्स्था नेपु सम्यनिरुध्पानन्तरं प्राप्तनाहीद्वारेणेडया पिङ्गलपा वा नासिकापुटेन शनैः शनैरुचट्ठसीत वायुमुत्सृजेत् । दुष्टाश्चयुक्तमिव दुर्दान्तर धैर्युक्तं वाहं रथं कुशल. सारथिरिवैन विद्वान्बाह्य करणनिरोधमकार मनोनिरोधमकारद्वारेण वायुनि- (ग) मा १ () प्रमृता । ३ (ख ) योनि योनिमः। ४ (ख.) पर । ५ (प. प ) 'न्याश्चान्त । ६ ( स ध ) कारण म' (1) कार तवांग ।

·1 घेताश्वतरोपनिषद्विवरणं द्वितीयोऽध्यायः। रोधमकारं च विद्वान्मनो धारयेत् । यत्र यत्र वायुनिरोधो दृष्टस्तत्र तत्र मनो धारयेताममत्तोऽवहितो भूत्वा पत्र मनस्तत्र वारिति वचनात् ॥९॥ योगानुष्ठानपोग्यं देशमाह । सम इति । समे निम्नौनतमकाररहिते शुचौ में- ध्ये शर्करावहिवालुकाविव जिते शकंराभिः क्षुद्रपापाणेवगिना वालुकाभिः सि- कताभिश्च विवर्जिते रहिते शब्दजलाश्रयादिभिः शब्दैः माणिवादित्रवाय्यादि- निमित्तघोपेजलेरतिनिकटवर्तिभिरुदकराश्रयैर्मण्डपादिभिर्जलादिभिश्च विवाज- ते जलाश्रपादीति ग्राहादिवाच्यते । प्रधानविशेपमाह । मनोनुकूल इति यत्र म- नस आनुकूल्पलक्षणमपेक्षितं प्रपोजनं सिध्यति तत्र न तु चक्षुपीडने छान्द- सो विसर्जनीयलोपः । अग्न्यादिभिरतप्त एवंभूते देशे गुहानियातायेण गुहा- यां निवातस्थानमाश्रित्य प्रयोजयेत् । योगं प्रपोजपेत् ॥ १० ॥ योगमभ्यस्पतस्तत्सिद्धिचिद्वान्याह । नीहारेति । नीहारस्तुपारस्तदाकारा मयमं चित्तवृत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरं धमचित्तवृत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरमकंवत्मव- तंते तदनन्तरमग्निवदाभाति तदनन्तरं वापुरान्तरो वाधवायुवत्मक्षभितो बलवा. न्मवर्तते तदनन्तरं खद्योतनिभा चित्तवृत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरं विद्युनिभा सदन- न्तरं स्फटिकनिमा तदनन्तरं संपूर्णशशिसंकाशा चित्तवृत्तिः प्रवर्तते । एवं नी- हारचूमाकानलानिन्दाना खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनां च रूपसदृशान्येतानि यो- गिनोऽनुभवसिद्धान्येतानि बुद्धे रूपाणि यांग क्रियमाणे ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि ब्रह्माभिव्यक्तिद्योतकानि पुरःसराणि पूर्वरूपाणि लिङ्गानि क्रमेणाऽऽविर्भवन्ती. त्पर्थः । अथवा ब्रह्मणि ब्रह्मविषये योग वित्तवृत्तिनिरोधलक्षणेऽभिव्यक्तिक- राणि द्योतकानि ब्रह्मविपर्याचत्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगस्याभिव्यक्तिकराणीति यावत् ॥ १२ ॥ भूतजयमकारं भत्तजयफलं चाऽऽह । पृथिव्यप्तेजोनिलख इति । पृथिवीभूतं तन्मण्डलं निवृत्त्याख्यं तच्छक्ति चाऽऽत्मसाक्षात्कारेणोपास्प तेनोपासनेन तद्व- शीकरणे सत्पनन्तरमभुतं तन्मण्डलं प्रतिष्ठाख्यं तच्छक्ति चाहत्वेन भावपि- स्वा तेन तद्वशीकरणे सत्यनन्तरं तेजोभूतं तन्मण्डलं विद्याख्यं तच्छक्ति चाहं- तया चिन्तयित्वा तेन तद्वशीकरणे सत्यनन्तरं वायभूतं तन्मण्डलं शान्त्याख्य तच्छक्ति चाभेदेनोपास्य तेन तद्वशीकरणे सत्यनन्तरं विपद्धतं तन्मण्डलं शा. नत्यतीताख्यं तच्छक्तिं चाऽऽत्मभावेन भावयित्वा तेन तदशीकरणं कृत्वैवं पृथि- व्यामप्मु तेजसि वायौ खे च क्रमेण समुत्थिते ध्यानन तत्तत्मयुक्तकार्ययोग्यतया १ (क.) 'दियो । २ (स.) या ३ (प.) दमियों। ४ (ग.) प्रगगे गुण ५ (स.) क्षारणेनोगा ·द्वितीयोऽध्यायः। विज्ञानभगवत्कृतम् । वशीकृते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते पृथिव्यादितन्मण्डलतच्छतीनामुत्तरो- तरत्रयेण पूर्वपूर्वत्रयं वेष्टितं बुद्धी तत्सर्व स्वाभेदेन चिन्तयित्वा तेनोपासनेन प- ञ्चभूतात्मके योगगुणे भूतपञ्चकस्प यथेष्टविनियोज्यत्वयोग्यतालक्षणे गुणे यस्य योगिनः प्रवृत्ते निष्पादिते तस्य योगिनो योगो ध्यानं तदेवामियोंगानिस्तन ध्यानेन वशीकृत्य पञ्चभूतात्मकं शरीरं माप्तस्य तदहमस्मीत्पभिमन्तुरुक्तफलं सिध्यति ॥ १२॥ योगसिद्धेः सूचकानि पूर्वभाचिलिङ्गानि योगशास्त्रविदोऽपि कथयन्तीत्पाह। लघुत्वमिति । स्पष्टार्थः ॥ १३ ॥ एवं पोगाम्यासेन शुद्धान्तःकरणस्य प्रत्यक्पवणमनसो योग्याधिकारिणो योगिनो योगं तत्फलं चाऽऽह । यथैवेति । यथैव बिम्बमादर्शादि मृदयोपलिप्तं मृदया मृजपा शुद्धिसाधनेन भस्मादिनोपलिप्तम् । जकारस्य दकारः । तेजोमयं पूर्वमेव प्रतुरतेजस्कं सुधान्तं सुधौतं भस्मासुपलेपनेन ापलिप्तेन भस्मादिमलेन सहापाकृतपूर्वमलं तर्पणादि नाजते दीप्यते यथा तद्वा तदिव तद्वदात्मतत्त्व- मात्मनस्त्वंपदार्थभूतस्पाद्वितीय सुखसंवित्स्वरूप तत्पदार्थभूतं निजं रूपं तत्त्वं प्रकृतिमाकृतमलैरनास्कन्दितत्वेन प्रसमीक्ष्याहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत्य देही कार्यकारणसापेकोऽद्वितीयः कृतार्थ एकत्वदर्शनेनाऽऽविर्भूतनिरतिशयानन्द- स्वभावो वीतशोकः प्रध्वस्तसंसारशोकतत्कारणश्च भवते भवति । तद्वत्सतत्त्व- मित्यस्मिन्नपि पाठेऽयमेवार्थः । मुधौतमित्यस्मिन्नर्थे सुधान्तमिति च्छान्द.. सम् ॥१४॥ तत्त्वंपदार्थशोधनद्वारेण जीवपरयोरैक्पमैक्यापरोक्षमकारमैक्यापरोक्षान्मोक्ष च दर्शयति । यदात्मतत्त्वेनेति । यदा गुरुमुपसंगम्य तत्संनिधौ तच्छुभूपादि- पुरःसरश्रवणाधनुष्ठानकाल आत्मतत्त्वेन तु तुशद्धोऽवधारणे शोधितत्वंपदार्थेन नित्यमेमास्पदसाक्ष्यव्यभिचारिसत्यमुखसंविन्मात्रस्वरूपेण दीपोपमेन दीपः स्व- प्रकाश्याद्विलक्षणो दृष्टो यथा तद्वदात्मा स्वदृश्यारेहेन्द्रियादिसंघाताद्विलक्षणो भवितुमर्हतीति दीपोपमेन साक्ष्याद्विलक्षणसाक्षिरूपेणैव । इत्यंभावे तृतीया। आ- त्मनो निजस्वरूपेणैच ब्रह्मतत्वं ब्रह्मशब्दवाच्यं मायाशबलं तस्य तत्त्वं सत्यान- न्तमुखबोधैकरसमिह कार्यकारणसंघाते हृदयकुहरे युक्तः शमदमादिसाधनसंपन्नः .अपश्यत्मकर्पण पश्येत् । तत्वंपदार्थशोधनद्वारेणाहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वमपरोक्षी- फयांदिति पोग्याधिकारिणमनुशास्ति |आत्मतत्वेनाभिन्नमेव ब्रह्मतत्त्वं पश्यदि- १(स.) 'भ्यामशु। २ (क.ग ) । उपरित ते। ३ (4) था तद्वदेवाऽऽम| ४ (ख ग ) पग'। ५ ( क ग घ ) सर । ६ (ख ) नफनाऽऽग ३ ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं द्वितीयोऽध्यायः॥ त्येवं वाक्यार्थः । शिष्यस्यानुभवमंकारमनुभवेन मोक्षं च दर्शयति । अजमिति । अजं जन्मरहितं ध्रुवं कूटस्थनित्यं सर्वतत्त्वैविशुद्ध कार्यकारणात्मकतत्त्वैः सवै- रनास्कन्दितं देवं द्योतनस्वभावं ज्ञात्वाऽपूर्वादिलक्षणं चिन्मानं स्वात्मतत्वेन ज्ञात्वा मुच्यते सर्वपाशैरज्ञानतत्कार्यलक्षणैः सर्वैः पाशैर्मुच्यते विद्यया स्वभाव- तन्मात्रतया भविलीनाविद्यातत्कार्यद्वैतो भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तमुखबोधवपुप आत्मनो ब्रह्मादिस्तम्बान्तमाणिभे- देन महदाद्यणुपर्यन्तेन चावस्थानं सर्वान्तरत्वेन प्रत्यक्त्वं चाऽऽह । एपो हेति । एपो ह देव एप प्रकृतो हशब्द एवार्थे देवो द्योतनस्वभावो दिक्कालाघ- नवच्छिन्नानन्ताद्वितीयसुखसंवित्स्वभावः प्रकृत आत्मैव प्रदिशःप्राच्याद्या दि- शः सर्वाः प्रत्यन्वनुगतो व्याप्य स्थितः पूर्वो ह जातः कल्पादौ शरीरिभ्यः स- वेभ्यः पूर्वः प्रथमशरीरी। ह इत्येवार्थे जात उत्पनो हिरण्यगर्भरूपेणाप्येष एव जा- त इत्यर्थः । स उ गर्ने अन्तः सर्वा दिशो व्याप्य स्थितो यो हिरण्यगर्भरूपेण प्रथमशरीरित्वेन जातो यः स उ स एव गर्ने ब्रह्माण्डोदरेऽन्तर्विरादूपेणापि वर्तते स एव जातः सूक्ष्मसमष्टिस्थूलसमष्टिकार्यकारणोपाधिकौन हिरण्यग- भीदिरूपेण जातो यः स एव परमात्मा व्यष्टिभूतानन्तकार्यकारणोपाधिकत्वेत व्यष्टिभूतानन्तजीवात्मना जातः। ऐण्यत्कापैकारणोपाधिकत्वेन जनिष्यमाणोऽ- पि स एव प्रत्यन्जनास्तिष्ठति । अनन्तसमष्टिव्यष्टयात्मककार्यकारणोपाधिषु प्रत्यगान्तरत्वेन जना इति शब्दाभिलप्यो भूत्वा स एव परमात्मा तिष्ठति स- वतोमुखः । किं बहुना चेतनाचेतनात्मकत्वेन बहुमुखः स एव स्थितः । हे ज- नां इत्यन्योन्यं संबोधनं वा जनान्यति मत्यगिति वा । अस्मिन्पक्षे द्विती- याथै प्रथमा ॥ १६ ॥ परमात्मैव हिरण्यगांदिरूपेण जात इत्युक्तम् । घटाकागजलचन्द्रन्यापेन नजन्म न स्वरूपेणेत्याह । यो देव इति । यो देवो अग्नौ यः प्रकृतो देवः स्व-. यंपकाशचिन्मात्रवपुः परमात्माऽनौ शब्दादितन्मात्रपञ्चककार्यत्वेन तत्पञ्चक- व्यापियुद्धौ जले चन्द्रवद्धट आकाशवद्धिरण्यगर्भरूपेणाऽऽविवेश । यो अप्सु यः. स्वयंप्रकाशचिदेकरसः परमात्माऽस्वाशब्दोपलक्षितपश्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्य- तया पञ्चमहाभूतव्यापिब्रह्माण्डे विराट्शब्दाभिलप्यत्वंनाऽऽविवेशायो विश्व भुवन नमाविवेश योऽनन्तमुसबोधवपुरात्मा व्यष्टिभूतजङ्गमरूपकार्यकारणोपाधिषु भुव- नशब्दवाच्पेनिन्द्रादिशब्दामिलप्यत्वेनाऽऽविवेश । भुवन विश्वं चतुर्दशभुवैनं स- ..(स. ग.) 'टरय नि'। २ (र.) मात्रता ३ (स.) शॉपमुच्य। ४ (ग. घ.) या। ५ (क.) एर कार्य। ६ (ग. घ.) यार। (रु.) भ्यो भा (. स.) अन्य. हिम' (म. प.) भाज'। १० ( फ. घ) 'वनमः।

·द्वितीयोऽध्याय,२। विज्ञानभगवत्कृतम् । तास्फुरणपदत्वेनाऽऽविवेशेति वाऽर्थः । भवतीति भुवनं कार्य विश्य सर्व मह- दादि सर्वकार्य सत्तास्फुरणपदतपाऽऽविवेशेति वाऽर्थः। य ओपधीपु फलपाकाव- सायिपु स्थावररूपकार्यकारणोपाधिषु यः सुखानुभूतिरात्मोपविशब्दामिलप्यत्वे- नाऽऽविवेश । यो वनस्पतिषु यः सत्यमुखापरोक्षस्वभाव आत्मा पुष्पं विना फल- वत्स स्थिररूपकार्यकारणसंघातेपु वनस्पतिपु वनस्पतिशब्दामिलप्यत्वेनाऽऽवि- वेश । आविदेशेत्पस्य पूर्वोत्तरेष्वनुवर्तनं द्रष्टव्यम् । तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशदित्या- दिनुत्पन्तरात् । तस्मै सर्वान्तरात्मने देवापानन्त सुखसच्चिन्मात्रवणुपे नमो नमः। नमस्कारः सर्वोपद्रवशमनार्थः । द्विवचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थमादरा) च॥१७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपाद- शिष्यस्य विज्ञानभगवतःकृती श्वेताश्वतरोपनि- पद्विवरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ प्रत्यस्तमितासिलभेदासङ्गाविकारिमुखसंविन्मात्रवपुप आत्मनो मापाविन इव स्वमापया जगदुत्पत्तिस्थितिलपकारणत्वं सर्वनियन्तृत्वमद्वितीयत्वं प्रत्य- क्त्वं चाऽऽह । य एक इति । य एको यः स्वायत्तसिद्धिक एकोऽद्वितीयो जालवाचालवजालं माया तच्छक्तयो दुर्भेदत्वान्जीवाख्यमत्स्पस्प बन्धकत्या- च तद्वानस्य स्वरूपस्फुरणप्रदत्त्वेनाधिष्ठानत्वात्तद्वानीशत ईष्ट ईशनीभिर्मापात- च्छक्तिभिस्तत्काथरूपसमष्टिभिरेव च न तु स्वतोऽविकारित्वात्सल्लिोकालो- क्यन्त इति लोकास्तान्दृश्यपदार्थान्भूरादिलोकान्पाणिभेदांचेशत ईष्ट ईशनी- भिरीशनसमर्थैरुपाधिभिरेव मायात्मकः सन्मापामात्रकः सन्मायातच्छत्तीरीटे मायातच्छत्पात्मकः संस्ताभ्यां सत्कार्थभूततन्मात्राणीष्टे भूततन्मात्रात्मक संस्तैस्तद्यष्टिरूपपदार्थानीष्टे पञ्चीकतपञ्चमहाभूतात्मकः संस्तैस्तयष्टिभूतान्स- पदार्थानीटे मायावी मायया प्रदर्शितगिरिसमुद्रादीन्हस्त्यश्वव्याघ्रादींश्च स्वमा- यपेप्टे पथा तद्वत्परमेश्वरस्य सर्वनियन्तृत्वमुक्त्वा तस्यैव नियम्योत्पत्तिलपहे- नुत्वमद्वितीयत्वसिद्धयर्थमाह । य एवेति । य एवैकः स एव स्वयंप्रकाशचिन्मा- अवपुरेवेश्वर एकोऽद्वितीय उद्भवे सर्वस्योत्पत्तौ कारणत्वेन स्थितः संभवे सम्य- ग्भवः संभवः कारणमात्रतया भवः कारणैक्यापत्तिस्तल्लयोत्पत्ती निमित्तत्वेन स्थितः ! य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । पे साधनचतुष्टपसंपन्ना एतदेतं प इ- ति पूर्वत्र पंलिङ्गनिर्देशात्सर्वनियन्तारं सर्वोत्पत्तिस्थितिलएकारण संवित्सर- करसमात्मानं स्वतावन्मात्रतया विदुरपरोक्षीकुर्युरमृतास्ते भवन्ति । तेऽपरोनी- (4 घ.) 'ति चार्यः ।२ (. घ) वार्यस३ (क. स. ग.घ.) 'र्यकर। (ख) "दिति ५ (ख ग)खसविन्मा। ६ (ख ) सन्मायो त। . (ग. घ) मारः। ((ख. ग.) "ग सचित्सु।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं तृतीयोऽध्यायः उतैकत्वा अमृता भवन्ति । विद्यपा मरणादिसंसारहेतुभूतामविद्यां स्वतावन्मा- तया दग्ध्वा नित्पसिद्धवीरूपपुरुपार्धा भवन्तीत्यर्थः ॥ १॥ पूर्वमन्त्रोक्तमर्थमेव मपञ्चपति दुरवगायत्वात् । एकोहीति । एकोऽद्वितीयो हि पस्मामुद्रः सर्व रोदपति संहरति प्रलयादाविति रुद्रो रुजं संसारदुःखं द्रावपती- ति वा रुद्रः । तस्मान्न द्वितीयाय द्वितीपभावाय तस्थुः स्थितवन्तः। अद्वितीय सत्यमुखबोधरूपत्वादुद्रस्य तदधीनसत्तास्फुरणत्वान्मापातत्कार्यरूपमपञ्चजात- स्पानन्तस्य सतो रुद्रस्प सद्वितीयत्वापादकत्वेन कार्यकारणरूपाः सर्वे पदा- र्थाः स्थातुं न शक्ता इत्यर्थः। द्वितीयाप प्रमाणानि न्यायाध न तस्थुरिति वा द्वैतस्पाविचारितरमणीपतयाऽविद्यात्मकत्वेन प्रमाणन्यापापोग्पत्वाहितीपाय प्रमाणन्याया न तस्थुरित्युक्तम् । ईश्वरस्य पदे पदेऽद्वितीयत्वेन प्रतिपादनात्प- रमार्थतोऽद्वितीपभावमतिपादनाद्वैतस्प पदे पदे ज्ञानमात्रनिवत्पत्वमतिपादना- च मिथ्यात्वं सिद्धम् । य इमाल्लोकानीशत इंशनीभिः मत्यजनास्तिष्पतीत्ये- तत्पूर्वमेव व्याख्यातार्थम् । संचकोचान्तकाले संचुकोच संकोचयति संहरति । अन्तकाले प्रलयकाले । संसृज्य विश्वा भुवनानि सर्गकाले वियदादिपञ्चमहाभू- तानि सृष्ट्वा तद्विन्यासरूपाणि विश्वा विश्वानि भुवनानि संसृज्य सत्तास्फुरणप्र- दत्वेन सम्यक्सृष्ट्वा गोपाः स्थितिकाल आनन्दमदत्त्वेन गोप्ता च भवति ॥२॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां माणिनां कार्यकरणानीश्वरस्यैव कार्यकरणानीति प्रतिपादयति । कार्यकरणानि स्वमायया सृष्ट्वा तेष्वनुपविश्य जीवशब्दाभिलप्य- त्वेनेश्वरस्पैव स्थितत्वात् । विश्वत इति । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां प्राणिनां चडूं- पपस्येति विश्वतश्चक्षुः । उतापि । उत्तरत्र सर्वत्र समानव योजना । इतरेन्द्रिपाणा- मप्युपलक्षणमेतत् । सर्वमाणिनां करणसंपोजपिताऽप्येप एवेत्याह । संवाहु- भ्यामिति । बाहुभ्यां मनुष्यादीन्संवमति संयोजयति । अनेकार्था हि धातवः। संपतत्रैः पतत्रैः पतनसाधनैः पादैः संघमति । उपलक्षणेनेतरेन्द्रियसंयोजपि- तृत्वमप्युक्तं द्रष्टव्यम् । अथवा पतत्रैः पौः पक्षिणः संधमति । सपा स्रष्टाऽप्ये. प एवेत्याह । द्यावाभूमी इति । द्यावाभूमी उपलक्षणमेतत्सर्वलोकांस्तदन्तवर्तिप- दार्थाश्च । सर्वाक्षनयनुत्पादयन्देवो द्योतनस्वभाव एकोऽद्वितीयः संधमतीति पूर्वणान्वयः ॥ ३॥ व्यष्टिकरणाधिष्ठातृणां समष्टिकरणाभिमानिनामायादित्यादिदेवतानामुत्प- त्यादिहेतुत्वं सर्वकरणव्यापिसमष्टयन्तःकरणाभिमानिहिरण्यगर्योत्पत्तिहेतुत्व. मीश्वरस्य मुमुक्षूणामीश्वरात्सम्यग्ज्ञानमार्थनां चाऽऽह । यो देवानामिति । यः १ (क.) कृततत्वा ! (ग.) 'कृतत्वादमृ । २ (स ) पु। ३ (क.) 'तीयःस (ग) र्यकार'। ५ (ग.) गार। ६ (क ग.) यकार। . ( स. ग. घ.), न चाह ·नृवीयोऽध्यायःश विज्ञानभगवत्कृतम्। २१ स्वयंभकाशो देवानामग्पादित्यादीनां प्रभवश्वोत्पत्तिकमात्मातिलोम्येन भवो य. स्मिन्स प्रभवो लपस्थानमित्यर्थः । उद्भवोद्भवत्यस्मादित्यद्भव उत्पत्तिस्था- नमिति यावत् । अनेकार्था छुपसर्गाः । विश्वाधिको विश्वश्चासावधिकश्चेति विश्वा- धिकः अधिक उत्कृष्टो निरतिशयानन्दस्वभाव इति यावत् । विश्वस्मादधिक इति वा । अथवा पो देवानां द्योतनस्वभावानामखिलभावानां प्रतिबिम्बलक्षणाना- मखण्डभावस्वभावत्वादीश्वरो बिम्बतया मलयोत्पत्तिहेतुरित्पखण्डभावस्वभाव- त्वमुक्तम् । विश्वाधिक इत्पपास्तातिशयानन्दस्वभावत्वमुक्तम् । रुद्रो व्याख्या- तमेत् । देव इति केचित्पठन्ति । महर्षिर्महांश्चासावृपिश्चेति महर्षिः । महानिर- वग्रहमहत्त्वसंपन्न ऋषिः सर्वज्ञो हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व करणाभिमानिनं हि- रण्यगर्भ जनयामासोत्पादितवान् । पूर्व सर्गादौ सोऽपास्तातिशयानन्दैकरसबो- धविग्रहः परमेश्वरो नः शमादिसाधनसंपन्नान्योग्पाधिकारिणोऽस्मान्बुद्धयाऽ- पवर्गहेतुभूतया शुभया शुभवस्तुविषययाऽपास्तातिशयानन्दैकरसैक्पविषपया संपुनक्तु संयोजयतु ॥ ४ ॥ ' प्रत्यक्त्वेन निःसङ्गसुर्खसचिन्मात्रैकरसस्वारस्पाविर्भावानुशासनं मुमुक्षोराह । पा त इति । या श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु प्रसिद्धा ते सकलनिष्कलतनोस्तव हे रुद्र सर्वसंसारतापोपशमनहेतुभूताया निष्कलतनोरस्तित्वे रुद्रशब्द एव प्रमा- णमित्याह । रुद्रेति | शिवा शुद्धा जडतद्विशेषमलरहितापास्तातिशयानन्द- स्वभावा च तनूस्तनुनिष्कलस्वरूपाऽघोरा प्रसन्ना संसारतापोपशमनरूपाऽपाप- काशिनी पापकाशिनी न भवतीत्यपापकाशिनी स्वाभिव्यक्त्या सर्वपापदग्धी- स्येतत्पुण्यमकाशिनीति वा स्वाभिव्यक्तः सर्वपुण्यफलवादपहतपाप्मादिस्व- रूपा वा तया नः साधनचतुष्टयसंपन्नानस्मांस्तनुवा तन्वा निष्कलस्वरूपया शं- तमया मुखत्तमपाऽद्वितीयानन्दस्वरूपया गिरिशंत हे गिरिशंत गिरी पर्वते कैलासाख्ये स्थितः शं मुखं तनोतीति गिरिशंत गिरि शब्द वेदान्त एतस्यै- वाऽऽनन्दस्पेत्यादौ ब्रह्मेन्द्रादीनां सर्वेषां मुखदातृत्वेन प्रसिद्ध इति वा गिरि- शंताभिचाकशीहि । अभ्यामिमुख्येन प्रत्यक्त्वेनाभिचाकशीहि प्रकाशस्व । मु- मुस्न्यति तव यनिष्कलं रूपं तेन निष्फलरूपेण त्वं प्रकाशस्वेति पावत् ॥५॥ घोरा सगुणतनुं प्रति सम्यग्ज्ञानसिद्धयर्थ मुमुक्षोः प्रार्थनामाह । यामिमि- ति । यामिघु शास्त्रेषु सर्वसंहारसमर्थत्वेन प्रसिद्धामिघु गिरिशंत व्याख्यातमेत- त् । हस्ते बिपि धारयसि । अस्तव उपसंहर्तव्यान्प्रति क्षेतुं शिवां शुभां १ (ख. घ.) 'हस्त्र । २ (ख) 'इव'। ३ (ख.) रणसमष्टान्तःकरणा ४ (स.ग.) "खमविन्मा ५ (क. घ.) 'ति प्रतिक्षे।

·२२ चेताश्वतरोपनिपद्विवरणं वृवीयोऽध्यायः गिरित्र गिरौ स्थितः सन्सर्व त्रायति रक्षतीति गिरित्री है गिरिन तां सर्वसं. हारसमर्थत्वेन मसिद्धां कुरु शिवां कुर्विति पूर्वणान्वयः । मा हिंसीः पुरुपं जग- त्मा हिंसी । हिंसां मा कापीः किं पुरुषं सम्यग्ज्ञानसाधनभूतकाकरणप्त- घातं जगत्सम्यग्ज्ञानेकरणेतिकर्तव्यभूतवेदान्ताचार्यादिकं यावत्सम्यग्ज्ञानेन भवति निष्फलस्वरूपाविर्भावस्तावत्सम्यग्ज्ञानायोग्यत्वेन मा हिंसीरित्यर्थः॥६॥ देवस्य निर्गुणं तत्वं तज्ज्ञानं तज्ज्ञानान्मोक्षं चाऽऽह । ततः परमिति । देवं प्रसाद्यानन्तरं ततो देवप्रसादादेव यथावज्ज्ञात्वाऽमृता भवन्तीत्यन्वयः।कीहरभूतं देवं ज्ञात्वाऽमृता भवन्तीत्यपेक्षायामाह । परं ब्रह्मेत्यादिना ! परं ब्रह्म निर्गुणं ब. हम परमुस्कृष्टं सुखरूपं वृहन्तं कूटस्थं नित्यमद्वितीयमीरामितिविशेष्यत्वात्पुं- लिङ्गनिर्देशः । यथानिकायं यथा यथा कार्यकरणसंघातस्तल्लक्षण निकायं स्वतो निर्विशेषः संस्तथा तथाऽवगम्यत इति यथानिकायम् । त्रिकोणत्वाधवस्था- विशिष्टायोगतवह्निवत्सर्वभूतेषु गूढं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु मूढं वियदादिमहा: भूतेषु गूढं सर्वविकारिषु च गूढं विश्वस्पैकं परिवेष्टितार मापाचीव उपायह- स्त्यादीन्परिवेष्टय स्थितः । मृगतृष्णिकोदकरजतादीन्यूपरशुक्तिकादिः परिवे- टच स्थिती पथा तथा विश्वस्प परिवेष्टितारं परि परितोऽन्तर्बहिश्च वेष्टितारमत एकद्वितीयमीशं तच्छब्दार्थभूतमेवंरूपमीश्वरं प्रत्यक्त्वेन ज्ञात्वाऽपरोक्षीकृत्या- मृता भवन्ति नित्यसिद्धब्रह्मभूता भवन्ति । एकत्वदर्शनेन व्यवधायकाविधाना-. शागवन्तीत्युपचारः ॥७॥ उक्तार्थमरोचनाप मनशां चानुभवं दर्शयित्वा ब्रह्मात्मैकत्त्वज्ञानादेव कैव- ल्पासिद्धिर्न साधनान्तराज्ज्ञानसमुचितात्केवलाद्वेश्याह । वेदाहमिति वेद जाना- म्यहं कृतकृत्योऽहमेत प्रकृतं पुरुपं पुरि शपनात्पुरुपं महान्तमद्वितीयमादि- त्यवणं स्वयंमकाशचिन्मात्ररूपं तमसः परस्तात्स्वयंप्रकाशबोधवपुष्ट्वादज्ञा- नाख्यतमसा वास्तवमुख्पैक्यतादात्म्यसंबन्धासहत्वेन तमसः परस्तादवस्थितं तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति तमेव प्रकृतिमाकृतैरनास्कन्दितमेव विदित्वा ना- न्यद्विदित्वा वा सम्यग्ज्ञानाईतत्वान्तराभावात विदित्वैव नाविदित्वा वाऽति- मृत्युमेत्यज्ञानलक्षणं मृत्युमेंत्येति । अतीत्य परमपुरुपार्यरूपं तमेवाऽऽत्मानमेति सर्वलपस्थानत्वादज्ञानतमो मृत्युस्तं सम्यग्ज्ञानफलकाहदः स्वतावन्मात्रतपा दैन्दहीत्पात्माऽतिमृत्युस्तमतिमृत्युमेतीति वा । नान्यः पन्या विद्यतेऽयनापेति १(.) र्यकार | ३ (स.ग.) नमार ३ (प.) 'देवं यो । ( स. ग.) तर ५(प.ग.प.) योग ।। (ग.) 10 (ग.). दामनु। (स.) नामि ९ (ग.) 'संतति । 1. (म.) मी (प.) 'मय 11 (1) पहनाया। १९ (ग.) पासवाना ·तृतीयोऽध्यायः३। विज्ञानभगवत्कृतम् । २३ ज्ञानमार्गादन्यो मार्गों न विद्यते श्रुतिस्मृतिपुराणन्यापेष्वयनायापवर्गगमनाय मोक्षमाप्तय इत्यर्थः ॥ ८॥ 'ब्रह्मात्मैकत्वाविद्याविलसितत्वास्क्रिपाकारकादिरूपद्वैतमपञ्चस्पैकत्व विषयस- म्यग्ज्ञानवाध्यत्वादेकत्वज्ञानमेव मोक्षसाधनं नान्यदित्याह । यस्मादिति। यस्मा- त्पुरुपात्परमुत्कृष्टमपरमन्पत्किचिन्नास्ति । अपास्तसमस्तातिशयपूर्णानन्दैकरस- त्वात्तस्मात्परमुत्कृष्टं नास्ति तदन्यस्य सर्वस्यैतदविद्याविलसितत्वात्तस्मादपरम- न्यच्च नास्तीति । यस्मानाणीयो यस्मादणीयोऽणुतरं सूक्ष्मतरं नास्तीति स्व- यंप्रकाशचिदेकरसत्वादात्मनस्तदन्यस्य जडत्वेन स्थूलत्वान ज्यायोऽस्ति क- चिन्न ज्यायो महत्तरमपि कश्चित्किचिन्नास्ति । प्रत्यगात्माधीनसत्तास्फुरण:- त्वात्तदन्यस्य सर्वस्य । वृक्ष इव स्तब्धो निवातदेशस्थो वृक्ष इव स्तब्धोऽविका- री सर्वविकारानास्कन्दित इति यावत् । दिवि तिष्ठत्यर्खण्डानन्दाभिव्यलकत्वेन द्योतनस्वभावायां पूर्णानन्दाभिव्यञ्जकत्वेन क्रीडारूपायामहं ब्रह्मास्मीतिबद्धौ प्रमेपत्वेन तिष्ठति । दिवि स्वयंप्रकाशचिदेकरसे स्वे महिनि तिष्ठतीति वा । दि- वि द्योतनस्वभावे प्रकाशस्वभाव आदित्यमण्डले तिष्ठतीति वा । एकोऽद्वितीप- स्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व स्वर्णादिभी रुचकादिवद्रज्वादिभिः सर्पादिवत्तेन प्रकृ- तेन पुरुषेण देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नेनेदं दृश्यजातं सर्व पूर्ण सर्वतो, व्याप्तमत ईश्वरव्यतिरिक्तं किंचिदपि नास्ति । अत ईश्चरैकत्वज्ञानादेवापवर्गसि- द्विरिति सम्यगवोक्तम् ॥ ९॥ ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानवतामेव पुरुषार्थलाभ एकत्वज्ञानहीनानामितरसाधनावल- म्विना पुरुषार्थलवोऽपि न सेत्स्यति प्रत्युत दुःखमेवैत्याह । तत इति । यस्मा: दीश्वरैकत्वज्ञानादेव कैवल्पसिद्धिस्ततस्तस्मादुत्तरतरम् । अथवा सर्पादिव्यापक- रज्वादेः सर्पादिबावेऽपि स्थितत्वादुत्तरत्ववट्ठचकादिव्यापकस्वर्णादे रुचकादि- लपेऽपि स्थितत्वादुत्तरत्ववद्भौतिकलयेऽपि भूतानां स्थितत्त्वादुत्तरत्ववच्च व्या- प्यव्यापकभावेन वर्तमानानां प्रकृतिमाकृताना हेयभूतानां सर्वेषां सत्तास्फरण- प्रदतया व्यापकः पुरुप उक्तो यतस्तत्तस्मात्पकृतिमाकृतसर्वबाधेऽपि स्थितत्वा.. दुत्तरतरम् । अथवा प्रकृतिमाकृतानां हेयभूतानां सर्वेपामधिष्ठानत्वेन व्यापको यत- स्ततरतदुत्तरतरमुत्कृष्टतरं यत्तदरूपं करचरणादिरूपहीनं कायादिरूपहीन वा । उपलक्षणभूतेन रूपरसादिना हीनं वा । अनामयं दुःखरहितं संसाररोगशू- न्यमुक्तविशेषणं तत्पदार्थभूतमीश्वरतत्त्वमेतत्त्वंपदार्थभूतप्रत्यगात्मत्वेन ये साध- १(ख. घ.) 'न्यविचिन्नास्ली। २ (ए घ) खचिदभिः। ३ (ख. ग.) नास्ती. रात । ४ (ग.) सापधिरयेऽपि । ५(क. ग घ ) 'दिही ।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं तृतीयोऽध्यायः॥ नचतुष्टयसंपन्ना योग्याधिकारिणो विदुरपरोक्षीकुर्युस्तेऽपरोक्षज्ञानवन्त एकत्व- विषयापरोक्षज्ञानात्स्वरूपव्यवधापकाविद्यातत्कार्यद्वैतभ्रमं स्वरूपमात्रतया प्र- विलाप्पामृता भवन्ति नित्पसिद्धब्रह्मभूता भवन्ति । अथेति पक्षान्तरे । एकत्व- ज्ञानमनाश्रित्य साधनान्तराण्यवलम्व्य ये स्थितास्त इतरे दुःखमेवापियन्ति । उपर्युपरि दुःखमेव माप्नुवन्ति न मुखलवमपि ॥ १०॥ ईश्चरस्पाद्वितीयत्वसिद्धये प्रत्यगात्मत्वमेष्टव्यमित्याह । सर्वाननशिरोग्रीव इति । सर्वकार्यकरणानि स्वमायया दृष्ट्वा जलवन्द्रवत्तेष्वनुप्रविश्य जीव इति- नामान्तराभिलप्यत्वेनेश्वरस्यैव स्थितत्वात्सर्वाण्याननानि सर्वाणि शिरांसि सर्वा ग्रीवाश्चास्येति सर्वाननशिरोग्रीवः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेपामाननादिरस्ये- ति वा विग्रहः । इतराक्यवानामप्युपलक्षणमेतत् । सर्वभूतगुहाशय आब्रह्मस्तम्ब- पर्यन्तानां सर्वेपां भूतानां हृदयकुहरे प्रत्यक्त्वेन स्थित इति सर्वभूतगृहाशयः । सर्वव्यापी समष्टिरूपेण स्थितान्सर्वोपाधीन्सर्वतो व्याप्तुं शीलमस्पेति सर्व- व्यापी स भगवान्समग्रेश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्याख्या भगा अस्पेति भग- वान् । तस्मात्सर्वाननशिरोग्रीवत्वात्सर्वभूतगुहाशयत्वात्सर्वव्यापित्वाद्भगवच्छ- व्दार्थत्वाच सर्वगतः सर्वतो गतः सर्वत्वेन गतो वा । अद्वितीय इति यावत् । शिवः । अविधातत्कार्यमलरहितत्वात्परिपूर्णानन्दस्वभावत्वाच शिवः ॥ ११ ॥ अन्तःकरणशुद्धिपूर्वकजॉनस्प तत्फलमोक्षस्य चेश्वर एव प्रदातेत्याह । म- हानिति । महान्देशकालाधनवच्छिन्नः प्रभुर्जगदुत्पत्तिमवेशस्थितिनियमनसं- हारसमर्थः । वै मसिद्धौ । पुरुपः पुरि शयनात्पुरुषः स्वभक्तान्स्वाराधनरूपपा- गादीन्युपासनादीनि च कारपित्वा तैस्तेषां सत्त्वस्यान्तःकरणस्य वैमल्यापाद- नद्वारेण प्रत्यक्मावण्यमापाद्य स्वक्पज्ञानं मति प्रवर्तक एप ईश्वरः सनिर्मला- मविद्यादिमलरहितामिमां श्रुतिन्यापविद्वदनुभवसिद्धां शान्ति सर्वसंसारतत्कार- णोपशमरूपां निरतिशयानन्दाविभविलक्षणामपवर्गाख्यां प्रतीशानो मुमुक्षोः रव- रुपलेन स्वाविर्भावस्यैव मोक्षत्वात्सम्यग्ज्ञानप्रमेयः सन्स्वैक्पतिरस्कारकसर्वसं. सारतत्कारणदाहं कृत्वा मोक्षस्येशान इत्युच्यते । ज्योतिरव्ययो ज्योतिः स्वयंम- काश्चिन्मात्रयपुरव्ययः कूटस्थो नित्यः ॥ १२ ॥ परमेश्वरस्पैव सर्वान्तःकरणोपाधिष्वनुमवेशनिबन्धनेन जीवत्वं सम्यग्ज्ञा- नेन जीवभावव्युदासेन निजरूपेणाऽऽविर्भावं चाऽऽह । अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठ- १(ग.) यलेन सिद्धस्य प्रा २ (क.स.) 'र्यकार'। ३ (ग.) जले च। ४ ( क. ग.) झानाधिकारस्य । ५ (स.) "च्छिन्नलात्प्रभु। ६ (ग.) 'स्य नैमल्या'। (ग.) वैकत्वज्ञानाव। (स.) सन्नमामक्या ·*- । तृतीयोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । मात्रः स्वस्वाङ्गुष्ठमात्रपरिमितेन हृदये मीयत इत्यङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः पूर्णत्वात्पुरि शयनाच पुरुपः । अन्तरात्मा सर्पादिपु रज्वादिवत्सवापाधिष्वान्तरत्वेन स्थि- तः सन्सर्वोपाधीनां स्वरूपत्वादन्तरात्मा । सदा जनानामित्पस्प काकाभिवत्सं- बन्धः । जनानां जननादिधर्मवतामुपाधीनां सदाऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्ट इति च । अङ्गुष्ठमात्रत्वं न स्वतः फित्वङ्गुष्ठपरिमाणहृदयावन्नित्या- दात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमित्याह । हृदये संनिविष्ट इति । सम्पनिविष्टः संनिविष्टो हृदयाख्यसूक्ष्मशरीरस्य स्वरूपानन्दस्फुरणपदत्वेन निविष्टः । हृदा हृदयस्थ- बुद्धया मनीपा मन ईष्ट इत्यसावेव मनीट् तया मनीपा हुदा मनसा संकल्पात्म- केनाभिकृप्तोऽभिप्रकाशिवः । मनसा संकल्पितो बुद्धया निश्चित इति मनसा बुद्धयाऽभिप्रकाशित इत्युक्तम् । अथवा हृदा मनीपा हृञ् हरणे हदा नेति नेती- त्यादिसर्वप्रतिषेधोपदेशेन मनीपा विचारणाऽऽस्मानात्मविवेकविपयेण मनसा तदुभपजनितसम्यग्ज्ञानाभिकृप्तोऽभिप्रकाशितः । ये शमादिसाधनसंपन्ना एत- स्मत्यतत्त्वं सम्यग्ज्ञानेन नान्तरीयकतयाऽविद्यातत्कार्योपाधि पविलाप्य विदु- रपरोक्षीकुर्युस्ते सम्यग्दशिनोऽमृता भवन्ति जन्ममरणादिसंसारनमहेत्ववि- धाबाधादमृता भवन्तीत्युच्यते ॥ १३ ॥ परमेश्वर एव स्वमायया सर्वकाकरणानि सृष्ट्वा तेष्वनुमविश्य जीवाख्या लभत इति सर्वेपी कार्यकरणानामीश्वरस्यैव कार्यकरणत्वमीश्वरस्यैव स्वतो वि- शुद्धतां चाह | सहस्रशीति । सहस्रशीप सहस्राण्यनन्तानि शीण्यस्येति सहस्रशीर्षा पुरुपः पुरि शयनात्पूर्णत्वाच पुरुषः । सहस्राक्ष इत्यादावप्येष एव योजनाप्रकारः। स भूमि विश्वतो वृत्वा स प्रकृतः परमेश्वरः पुरुषो भूमि भूम्युप- लक्षितं भूतभौतिकं सर्व विश्वतः सर्वतोऽन्तर्बहिश्च वृत्वा व्याप्यात्पतिष्ठदशाङ्ग- लं तन्मात्रपञ्चकसमष्टिरूपं हिरण्यगर्भ पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतसमष्टिरूपं विराडूपं चोभयात्मकं दशाङ्गुलम् । अत्यतीत्यासङ्गेऽविकारेऽनन्ते सत्यमुखसंविन्मात्रै फरसत्वेनं महिम्न्पतिष्ठस्थितवान् । अथवा मापाप्रकृति भूतपञ्चकमहंकारच- तुष्टयं चैतद्दशाङ्गुलं. दशपर्वात्मकमतीत्य व्यवस्थितवान् । अथवा दशैन्द्रियाणि दश दिशो वेत्येवमादीनि दशात्मकानि पानि तानि सर्वाप्पङ्गलैंपरिमाणोपल- क्षितानि परिच्छिन्नानि स्थानान्यतीत्य स्थितवानिति वा । अथवा भूतभौतिक (ख ग.) 'विटत्यादृदये सनिविष्ट । २ (स ) 'नमेष्ट । (घ.) 'नस ई. ३ (ख) 'न्यात म४ ( क स ) र्यकार। ५ ( क स ) र्यगर ६ (स ) र्यकार। (ख. ग.) स्मे सेम) ८ (घ) 'न ते मा ९ ( स ग ) गाश प्री १० ( ग.) 'रमा'! ४ ·२६ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण तृतीयोऽध्यायः सर्वमन्तर्वहिर्याप्प तदपेक्ष दशाङ्गुलमत्यतिरिच्यातिष्ठभूतभौतिकं सर्वमपेक्ष्य दशाङ्गुलं दशगुणमतिरिच्य स्थितवान् । निरवग्रहमहत्वसंपन्न इति यावत् ॥१४॥ स माम विश्वत्तो वृत्त्वैति पुरुषव्याप्यत्वेनोक्तम् । अत्यतिष्ठशालमित्पति- क्रमेण विषयत्वेन चोक्तं यत्तदिदं सर्व पुरुषाविद्याविलसितत्वानिरूप्यमाणे स- वंकल्पनाधिष्ठानपुरुपमात्रमेवेत्पाह ! पुरुप इति । पुरुप एवेदं सर्वमिति विभक्त- स्वात्परिच्छिन्नत्वात्संदतत्वाच पुरुषव्यतिरिक्तं रज्जुसादिवविद्यात्मकमेवेत्यु- क्तम् । इदमिति दृश्यत्वाद्रज्जुसपीदिवविद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । यदूतं यच्च भ- व्यमिति भूतभाविवर्तमानात्मकत्वात्स्वाममपञ्चवविद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । यतोऽ- विद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । ततोऽविद्यात्मकप्रपञ्चे निरूप्यमाणे सर्वकल्पनाधिष्ठानपुरु- पमात्रमेवेत्पाह । पुरुष एवेदं सर्व पदूतं पञ्च भव्यमिति । उतामृतत्वस्पेशानः । उताप्यमृतत्वस्य प्रतिभासमात्रसंसारतत्कारणनिवृत्तिलक्षणस्य मोक्षस्येशानः । महावाक्यनिताहंग्रह्मारमीतिसम्यग्ज्ञानफलकारूढः सत्यमुखसंविन्मात्रवपुरी- श्वरोऽविद्यातत्कार्यसंसारभ्र मनिवतेकत्वादमृतत्वस्येशान इत्युच्यते । यदन्नेना- तिरोहति । यदृश्यजातमन्नमद्यते बाध्यते सम्यग्ज्ञानेनेत्यानं माया तेन माया- ख्येनानेनात्यतीत्य वस्तुस्वभावमैतिद्ध्याद्वितीयवर विपरीतरूपेण रोहति जापते तस्यापि कार्यजातस्य सत्तास्फुरणमदत्त्वेनाधिष्ठानत्वादीशानो नि- यन्ता परमेश्वर एव । अथवा यत्पुरुपतत्त्वं तन्मायाख्यानेनाति स्वविपरीतवि. यदादिकार्यरूपेण रोहति जायते स एवामृतत्वस्येशान इत्पन्वयः ॥ १५ ॥ ईश्वरस्य सर्वकार्यकरणेषु प्रत्यरूपेणावस्थानं सर्वात्मकतां चाऽऽह । सर्वत इति । आंब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषां तस्यैव पाणिपादा इति सर्वतः पाणि- पादं तत्प्रकृतं ब्रह्म सर्वतोलिशिरोमुखमित्यस्याप्येवमेव विग्रहः । सर्वतःश्रुति- मच्छ्यणवल्लोके माणिनिकाये सर्वमावृत्य तिष्ठतीति किंबहुना प्रकृतिमाकृतं सर्वमन्तर्बहिश्च स्वरूपस्फुरणप्रदतयाऽऽवृत्य समन्ताद्व्याप्य तिष्ठति मायावीव स्वमायानिमितव्याघहस्त्यश्वादिवत् ॥ १६ ॥ स्वयंप्रकाशचिन्मात्रैकरसस्पेश्वरस्य निखिलकार्यकरणेषु प्रत्यग्रूपेणाव- स्थानं सन्द्रियविषयेषु राक्षित्वं निःसङ्गतां सर्वनियन्तृत्वादीनि चाऽऽह । स- देति । सन्द्रियगुणाभासं सर्वाणीन्द्रिपाणि श्रोत्रादीनि वागादीनि च सद्गुणाः श्रवणादिवचनादितवृत्तयः शब्दादिवेदनानि तद्विषपाश्च तद्गुणास्तेषामिन्द्रि- (ग) पेक्षा यशा'। २ (क. स. ग.) 'मनति। ३ (उ.स)'तीय 1४ (ख. ग.) स्टाभादि।

·4 दृवीयोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम्। याणां तद्गुणानां च . सर्वेपामाभासत्वेन भानत्वेनावस्थितं सर्वेन्द्रियविवर्जितं निःसङ्गफूटस्थसंविन्मात्ररसत्वात्परमार्थत इन्द्रियतवृत्तिद्विपयैः सवरैक्यता- दात्म्पादिसंबन्धशून्यम् । इन्द्रियमिति पूर्वोक्तानामुपलक्षणम् । सर्वस्य मभुमध्या- स्माधिदेवादिभेदभिन्नस्य सर्वस्य प्रभुं स्वामिनमीशानं नियन्तारं स्वामित्वनिप- तृत्वे अन्योन्येन विनाऽपि भवत इत्युभयोरुपादानं सर्वस्य शरणं सर्वस्योप- दिमाप्पं रक्षकं वा राहन्मित्रवन्मित्रं सर्वावस्थायां हितकारकम् । सर्वाणि पदा- नि मधमान्तानि नपुंसकानि प्रभुमित्यत्र लिङ्गव्यत्ययो द्रष्टव्यः ।। १७ ।। ग्रन्थलाघवाझुद्धिलाघवं प्रपोजनमाश्रयणीपमिति न्यापादस्पार्थस्य दुरवगा. ह्यत्वादभ्यासस्य तात्पर्यलिङ्गत्वाच जीवेश्वरयोरेकत्वं बहुकत्व उपदिश्यते स्वमा- यानिर्मितकार्यकरणेष्वनुविश्य जीवभावमुपगतो यः सचित्सुखैकरसः परमे- श्वरः स एवानेकमभेदभिन्नस्य जगतो नियन्तेत्याह । नवद्वार इति । देहस्प हे- पत्वेनोपेक्ष्यत्वसिद्धयर्थमाह । नवद्वारेति । शिरसि सम द्वाराणि द्वाववाचावेता- नि नव द्वाराणि पस्मिन्नवद्वारे पुर उपभोगस्थाने शरीरेऽनुपविश्य देही पुरा- भिमानी सन्हंसो जाग्रदभिमानं हत्वा स्वप्नोपाध्यभिमानं गच्छति तमपि ह- त्वा सुपुप्तिं गच्छति तामपि सम्यग्ज्ञानेन हत्वा तुपंगच्छतीति हंसः परमात्मा लेलापते स्वमाययैव ज्ञानक्रियाशक्तिमत्यूक्ष्मशरीरं दृष्ट्वा तदभिमानी सन्पुण्प- पापे कृत्वा तत्परवशो भूत्वाऽवस्थाप्रपेम्बिहलोकपरलोकेषु ब्रह्मादिस्थावरान्ते- धु पोनिभेदेषु च लेलायते चलति संसरति बहिरसङ्गत्वात्तेभ्यः सदा वहिरेव व- श्यखण्डमायोपाधिकत्वेन महाफाशस्थानीपः परमेश्वरो वश्यस्य वशे वर्तत इति वशी नियन्ता सर्वस्प महदादिभेदभिन्नस्य लोकस्य जनस्प सर्वस्प भरादिलो- फस्य वा स्थावरस्प चरस्प च स्थिरजङ्गमात्मकमाणिभेदस्य च वशी ॥१८॥ रवतः सर्वकरणशून्पस्यैवेश्वरस्य स्वाविद्यया पाण्पादिकरणवत्वं तयापार- वत्त्वं सर्वज्ञवामनन्यवेद्यतामद्वितीयतां चाऽऽह । अपाणिपाद इति । निर्विशेप- त्वादीश्वरः स्वयमपाणिपादः पाणिपादा अस्य न विचन्त इत्यपाणिपादः । तथाऽपि जवनो ग्रहीता च ज्ञातानातसाक्षित्वेन तत्र तत्र गच्छतीव भातीति जवनः । ईश्वरसत्ताव्यतिरेकेण सर्वस्य संताभापारवाविद्याकल्पितस्प सत्ताम- दत्वेन स्वाभेदेन ग्राहकत्वाग्रहीता च । इतरफर्मेन्द्रियाणामप्युपलक्षणभेतत् । पश्यत्पचक्षुः स्वयं चक्षुःशन्पोऽपि चक्षुस्तवृत्ति तद्विषयं च स्वरूपानुभवेन १(मग.) 'न्योन्य वि.२ (स.) याssi (ग.)'तारम् । (प.प.), लिहाण।५()'नोपरेक(ग) ने दिला । (ग) हिया । (ग) धाति । (ग) पाय घस11. ( स ग ) सरसभा'।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरण तृतीयोऽध्यायः॥ पश्यति स शृणोत्यकर्णः स्वतः श्रोत्रहीनोऽपि श्रोत्रतवृत्तितद्विषयान्स्वरूपानु- भवेन शृणोतीत्युच्यते । इत्तरेन्द्रियाणामप्युपलक्षणमेतत् । स वेत्ति वेद्यं कि बहुना सोऽखण्डस्वयंप्रकाशचिदेकरसः परमात्मा वेत्ति जानाति वेद्यं वेदनाह जहं तद्विशेषरूपं सर्व स्वसंनिधिमात्रेण जानाति ग्राहकत्वेन प्रसिद्धचक्षुरादी- नामप्यन्यो ग्राहक इष्टश्चेत्तस्याप्यन्यो ग्राहक एष्टव्यस्तस्याप्यन्यस्तस्याप्यन्य इत्पनवस्था स्यादतो न किंचित्तिध्येदित्याशय मनश्चक्षुरादीनां ग्राहकत्वान ग्राहकान्तरापेक्षा किंतु दृश्यत्वादीश्वरस्य तु स्वयंप्रकाशचिदेकरसत्वात्सर्वसा- क्षित्वाच न तस्य ग्राहकान्तरापेक्षेत्याह । न च तस्यास्ति वेत्तेति । तं प्रकृतं सर्वज्ञमयमग्रे भवं सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वकारणत्वेन च सर्वजगत्पूर्वसिद्धं कालतो देशतोऽनवच्छिन्नमिति यावत् । सर्वेषां प्रधानत्वाद्वाऽयं पुरुपं पुरि शयनाद्दे- शतः पूर्णत्वात्पुरुपं महान्तं स्वव्यतिरिक्तवस्त्वभावाद्वस्तुतोऽनवच्छिन्नमित्यमा- हुर्वेदान्ता ग्रह्मविश्च ॥ १९ ॥ परमात्मनोऽद्वितीयत्वं प्रत्यक्त्वेनावस्थानमेकत्वज्ञानान्मोक्ष ज्ञानाधिकारिणं घाऽऽह अोरिति । अणोरणीयान्सूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरः । महतो महीपान्महत आकाशादेरपि महत्तरोऽद्वितीयोऽणिमेत्यर्थः । आत्मा पञ्चाऽऽनोति यदादत्ते यच्चात्ति विपयानिह । पञ्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते । गुहापां सूक्ष्मशरीराख्पगुहायां निहितो निविष्टः प्रत्यक्त्वेन स्थित इत्यर्थः। अस्य चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वेन सैनिहितस्य जन्तोर्जननधर्मयुक्तस्पै स्थूलशरीर- स्प गुहायामित्यन्वयः। तं प्रत्यगात्मानमकतुं विषयभोगसंकल्परहितं स्वतोऽसं- सारिणमित्यर्थः । पश्यत्यपरोक्षीकरोति । केन रूपेण महिमानं निरवग्रहमहत्त्वं ब. माशब्दार्थमिति यावत् । ईशं सर्वतो निरपेक्षं त्वंपदार्थभूतं प्रत्यगात्मानं तत्पदार्थ- भूताद्वितीयेश्वरत्वेन यदा पश्यति तदा वीतशोकः शोकादिसंसारशून्पो भवती- स्पर्थः । कुतः साधनेन पश्यति धातुः प्रसादाज्जातावेकवचनम् । इन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात्तेषां प्रसादाद्विपयरूपदुरन्तसूनास्थानस्तेषामनाक- पपमाणत्वलक्षणान्मनसः प्रत्यक्मावण्यलक्षणाच्च प्रसादात्पश्यति ॥ २० ॥ उक्तम) द्रढयितुं मन्त्रगनुभवमाह । वेदाहमिति । वेद जानेऽहं मन्नद्र- टाऽऽचार्यपदारुढ एतं पूर्वोक्ताध्यायाभ्यामनेन च प्रतिपादितमजरमपक्षपरहितं पुराणं पुराऽपि नवमिति पुराणं जन्मवृद्धयादिरहितमजरं पुराणं कूटस्थानि- (र.घ.) धोनादिही । २ ( ग.) 'याणां स्वर'। ३ (क.घ.) दीनामप्यन्या । ४ (ग) 'ननादिध। ५ (ग.) ६ (ग.) धनापद। । १ ·, . तृतीयोऽध्यायंश विज्ञानभगवत्कृतम्। २९ त्यमिति यावत् । सर्वात्मानं सर्वश्वासावात्मा च सर्वेपामात्मा स्वरूपमिति वा सर्वात्मा वस्तुतोऽनवच्छिन्न इति पावत् । तं सर्वात्मानं सर्वगतं सर्वव्यापिनं व्यापिना व्याप्पं स्वतत्रं न भवति कित्येतत्कार्यमित्याह । विभुत्वादिति । आकाशादिविविधकार्यरूपेण भवतीति विभुस्तस्मात्सर्वगतमित्यन्वपः । जन्म निरोधं भवदन्ति यस्य जगज्जन्म जगनिरोधं संहति च यस्य परमेश्वरस्प क- मति ब्रह्मवादिनस्तत्त्वदर्शिनः । हि प्रसिद्धौ । प्रवदन्ति नित्यं.महाप्रलयमहास- गैऽवान्तरमलयावान्तरसर्गे सुषुप्तिबोधमध्ये च । अथवा जन्मनिरोधं जन्मनो निरोधं जन्माभावं पस्य पदन्तीति तमहं वेदेत्पन्धयः । स एव मया प्रतिपा- दित इत्यभिमापः ॥ २१ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यस्प विज्ञानभगवतः कृती श्वेताश्वतरोपनिद्विवरणे तृतीयोऽध्यायः॥शा अन्धलाघवादद्धिलाघवं प्रयोजनमाश्रपितव्यमिति-पापादभ्यासस्प तात्प- पलिङ्गत्वादस्पास्य दुरवगायत्वाच पुनः पुनः प्रतिपादनं क्रियते चतुर्थाध्याय ईश्वरात्सम्यग्ज्ञानमार्थनं तत्त्वंपदार्थशोधनमुखेनैकत्वमतिपादनं द्वैतस्प मायाम कृतिकत्वमदर्शनेन मिथ्यात्वं व्यावयेश्वरस्याद्वितीयत्त्वमतिपादनं सम्यग्ज्ञाना. न्तरजसाधनं प्रदर्शनं च प्रवर्तते तत्र प्रथमं तावदीश्वरस्वरूपमतिपादनेन मुमु- क्षोः परमेश्वरात्सम्यग्ज्ञानप्रार्थनमाह । प एक इति । यः स्वयंप्रकाशचिदेकरस एकोऽद्वितीयः । अवों वपतेऽनेनेति वर्गों नाम सेन शून्पः । वर्ण्यत इति वर्ण रूपं तेन शून्यो नामरूपशून्य इत्यर्थः । बहुधाशक्तियोगादहुप्रकारकार्य- विपपमापाशक्तिपोगाद्वर्यन्तेऽनेनेति वर्णाशब्दान्वर्यन्त इति वर्णारूपा- ण्यनेकाननेकमकाराग्छदार्यानिति यावत् । निहितार्थो यस्य स्रष्टव्यविषयेक्षणे निहितो निक्षिप्तोऽर्थः। अर्यत इत्पर्योऽभिधेयं रूपम् । अयतेऽनेनेत्यर्थोऽभि- धानं स निहितार्थो दधाति करोति व्याकरोति पूर्व स्वेक्षणेन नामरूपव्याकरणं कृत्या पश्चादाहिाकरोतीत्यर्थः । विचैति चान्ते विश्वमन्ते संहारकाले व्येति च। भन्तर्भावितण्पर्षोऽपं शब्दः । विगमपति विश्लेषपति सर्व स्वात्मन्युपसं- दरति च । आदावित्पस्य दधातीत्यनेन पूर्वेण संबन्धः । चकारस्पापि तत्र सं. घन्धो द्रष्टव्यः । आरी सर्गप्रमुखे दधाति चेत्यन्वयः । जगदुत्पत्तिस्थितिमल. यकारणत्वधर्मेणोपलक्षितो यः स देवो चोवनस्वभावः स्वयंप्रकाशोऽसण्डचि- देकरस इति पावत् । स नो बुद्धया शुभपा संयुनक्तु । स एव देवो नोऽस्मा- नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रार्धभोगविरागशमदमादिसाधनकलापमुमुक्षुत्वारूप- १(म प्रग्यो। (स.) (ग.) नैनापि ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण चतुभाऽध्यायः साधनचतुष्टयसंपन्नान्बुद्धयाऽहं प्रभास्मीत्यध्यवसायात्मिकया शुभपा नान्तरीय- कतया संसारतत्कारणनिवर्तकत्वेन ततिरोहितानन्दाभिव्यक्षिकया संयुनक्तु संयोजयतु ॥१॥ स्वमायपाऽऽधिदैविकोपाधी-समष्टिरूपान्दृष्ट्वा तेष्वनुमविश्याग्न्यादित्याचा- रूपां लब्ध्वा स्थितोऽपीश्वर एवेत्याह । तदेवेति । तदेवेश्वरतत्त्वमनिसूर्यवायुच- न्द्रादिरूपणापि स्थितम् । उ अपि । अस्य सर्वत्रान्वयो द्रष्टव्यः । तदेव शुक्र रो- विष्मन्नक्षत्रमण्डलं तेन रूपेणापि तदेव स्थितं शुक्लमितिपाठे विराडूपेणापि त- देव स्थितमिति द्रष्टव्यम् । तवम हिरण्यगर्भरूपेणापि तदेव स्थितम् । तदापोs. बभिमानिदेवतारूपेणापि तदेव स्थितम् । तत्मजापतिाहरण्यगर्भरूपेणापि च- तुर्मुखविग्रहेण तदेव स्थितम् । एप ब्रह्मैप इन्द्र एए प्रजापतिरेते सर्वे देवा इ- स्पादिश्रुत्पन्तरात् । अमिक्सिमष्टिरादित्पश्चा: समष्टि युः माणसमष्टिश्चन्द्र- मा मनःसमष्टिः शैलं विराट् स्थूलसमष्टिब्रह्म हिरण्यगर्भोऽन्तःकरणसमष्टिः। आपो जिह्वेन्द्रियसमष्टिः । पजापतिरुपस्थेन्द्रियसमष्टिः । एतदरन्यादिसमष्टि- ग्रहणमितरसमष्टीमामप्युपलक्षणं द्रष्टव्यम् ॥ २॥ स्वापाशप्पा व्यष्टिभूतानिखिलकार्पकरणोपाधीष्टा तेषु घट आकाश- वजले चन्द्रवेच्च प्रविश्य तत्तदाख्यां लब्ध्वा स्थितोऽपीश्वर एवेत्याह । त्वं स्वीति । त्वमेव स्त्रीनपुंसकरूपेणावस्थितः संस्तत्तदाख्यां लब्धोऽसि । उत वा कुमारकुमारीरूपेणापि स्थितोऽसि जीर्णः परिणतवया वलीपलिताद्युपलक्षितः सन्करकलितेन दण्हेनावलम्बनभूतेनेतस्ततो वञ्चसि परिन्नमसि त्वमेव । किं प- रिमितगणनेन त्वमेव विश्वतोमुखः सर्वतोमुखो जातोऽसि । हे परमेश्वर त्यमेव खेच्छया नानाविधाकारेण मायया जात इव लक्ष्यस इत्यर्थः ।। ३ तिर्यगांदिरूपेणापीश्वरस्यैवावस्थानमाह । नील इति । एवं स्वमायया तिर्य: कार्पफरणानि दृष्ट्वा तेष्वनुपविश्यापःपिण्डानुगतवह्निवत्तद्रूपं भजित्वाऽवस्थित- स्त्वमेवेत्याह । नीलः पतङ्गो नीलः कृष्णः पतङ्गा पक्षी भ्रमरादिः सोऽपि त्वमेव हरितः शुकादिः सोऽपि त्वमेव लोहिताक्षो रक्काक्षः पक्षी सोऽपि त्वमेव तदिद्गी मेघः सोऽपि त्वमेव ऋतवो वसन्तादयः पट तेऽपित्वमेव समुद्रालवणाचा सप्त तेऽ- पित्वमेव । अनादिमदादिमन्न भवतीत्पनादिमत्कालतोऽनवच्छिन्नमित्यर्थः। तद- पि त्वमेव त्वमिति सर्वत्र संबध्यते । विभुत्वेन । इत्थंभावे तृतीया । देशतोऽनपच्छि- नत्वेनापि त्वमेव वर्तसे विभुत्वेन वर्तमानं यत्तदपि त्वमेवेति वा यतो जातानि भुवनानि यतो पस्माजातान्युत्पन्नानि भुवनानि भूरादीनि विश्वा विश्वानि सम- 1(क.) वावाख्य ची २ (व. ख.) शुक्रनि । ३ (म. ग.) 'मायया । ४ (ग.) 'पञ्चानुनी ५ (व.) 'नता परित्रमन्वयसि ला (क. २) लिच या ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः४ निमित्तामनरूपां सम्परज्ञानेन नाशयत्यजः परमात्मरूपत्वान्न जायत इत्य- जोऽन्यः प्रकृतिद्विकारसाक्षित्वानेभ्योऽन्यः । अहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत- त्वात्मकृतितद्विकाराभेदाभिमानिनश्चाज्ञानिनोऽन्यः । अहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वापरो- क्षेण विद्वान्मूलमकृति स्वतावन्मात्रतया दहतीत्यर्थः ॥ ५॥ प्रत्पस्ताखिलभेदो निर्विशेषसुखसंविद्रूपात्माऽखण्हाविद्योपाधी जले मार्त- ण्डवदनुपविश्य तदुपाधिपरिकल्पितविम्बपतिबिम्बभेदं गत्वा विम्बरूपेण सं- सौरदोपानास्कन्दितस्वयंप्रकाशानवच्छिन्नस्वरूपसंविदा सर्वज्ञतया वर्तते घुस्थ- विम्वभूतभास्करश्चलनादिधर्मशून्यनिर्मलपकाशरूपेण सर्वप्रकाशकत्वेन वर्तते यथा तद्वदुपाधिभूताविद्यापक्षपातिपतिबिम्बस्वरूपेणोपाधिधर्मान्स्वधर्मत्वेन स्वी- कृत्य पापादिमलकलुपिततत्फलभोक्तृत्वेन संसारीव वर्तते दिवाकर उदकपात्र- स्थोपाधिपक्षपातितत्मतिबिम्बरूपेण तद्धमांश्चलनादीननुभूय कलुपितत्वेन वर्तते यथा तद्वदित्याह । द्वेति । द्वा द्वौ घगकाशमहाकाशस्थानीयौ जीवपरमात्मानौ सुपर्णा सुपर्णी शोभनपतनौशोभनगमनौ सयुजासयुजौ बिम्बमतिबिम्वभावेन स. दा संयुक्तौ सखाया सखायौ नित्योपकार्पोपकारकत्वेन वर्तते इति सखायौ समा- नाख्यानौ समानाभिव्यक्तिकारणौ वा समानाख्यौ चेतनत्वादिना समानाख्यो वा समानमनन्तसुखानुभतेरात्मनो बिम्बमतिबिम्बभेदोपाधिकत्वेन किचिज्ज्ञत्व. सर्वज्ञत्वोपाधिकत्वेन नियम्यनियन्तृत्वोपाधिकत्वेन शुद्धयशृद्धन्युपाधिकत्वेन च समानं प्रकृतिमाकृतं वृक्षमुच्छेदधर्मत्वाद्वक्षमध्यात्मादिभेदभिन्नत्वादहुशासत्वा- स्पुण्यपापादिबहुवीजत्वात्सरखदुःस्वादिबहुफलेपदत्वाच्च वृक्षं परिपस्वजाते परि- प्वक्तवन्तौ परिगृह्य वर्तेते नियम्यत्वाद्यपाधिकत्वेन नियामकत्वायुपाधिकत्वेन चेमं वृक्षं परिगृह्य वर्तेते तयोः कार्यकारणोपाधिकयोजीवेश्वरयोर्मध्येऽन्यो मा- याकार्याहंकाराख्पलिङ्गशरीराभिमानी जीवः पिप्पलं कर्मनिष्पन्नं सुखदुःखलक्ष- गं फलं स्वादु विविविचित्र विषयास्वादनं विषयसेवावाप्सनानिमित्तमित्यर्थः । अत्युपभुङ्क्तेऽनननन्यः प्रकृत्याख्यमायोपाधिको बिम्बस्थानीय ईश्वरः कार्यो- पाधिकात्स्वप्रतिविम्बजीवादन्योऽनश्नन्कर्मफलमनुपभुक्षानोऽभिचाकशीति स्व- यमविकृतः सन्नभितः पश्यन्सर्वसंसारधर्मशून्यः स्वयंप्रकाशाखण्डज्ञप्तिमात्ररूपे- गाऽस्त इति यावत् । खस्यविम्बभूतादित्यो जलधर्मशून्यः स्वप्रकाशरूपेण सर्व प्रकाशपन्नास्ते यथा तद्वत्स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः । रूपं रूपं मति- रूपो बभूवेत्पादिश्रुत्यन्तरात् ॥ ६ ॥ (ग.) 'मार्थमा २ (ग.) कृत्वा । ३ (स.) कारमा ४ (क. ग.) माना। ५(२.५.) मागा'। ६ (स.)रना। (ख. प.) । (.)षि वि। ९(म.) १.( ग.) Hiम') ·चतुर्थोऽध्यायः४। विज्ञानभगवत्कृतम् । : जीवस्वरूपं परमात्मस्वरूपं चानूद्य जीवस्य परमात्मैकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि- माह । समान इति । समाने वृक्षे पुण्यपापफलभोगायतनत्वेन समाने वृक्ष ओवश्यू घेदन इतिनिर्वचनादुच्छेदात्मकेऽविद्यातत्कार्यान्नमयादिपञ्चकोशात्मके पुरुषः पूर्णत्वात्पुरुषः परमेश्वरो निमनश्चलनाद्यनेकधर्मयुक्त जले चन्द्रवन्मग्नः प्रतिविम्धि तोनिमनोनितरां मनोऽविद्यातत्कार्यान्नमयादिपञ्चकोशेपुतद्धर्मपुचाहंममाभिमा- नपाशितत्वेन नितरां मग्नोऽनीशया शोचति मुद्यमानो मोहाख्याविद्यया तिररिक- यमाणसचिदानन्दाद्वितीयेश्वराल्पनिजरूपोऽनीशया।परमार्थतः स्वयं सर्वसंसा- रधर्मानास्पन्दितेश्वर एव सनविद्याउन्नेश्वरभावत्वादहं कर्ता भोक्ता मुखी दुःखी संसारी चेत्यनीश्वरतया शोचति संसारशोकमनुभवति । जुष्टं यदा पश्यति जु- टं हिरण्यगर्भादिभिः सेवितं सनकादियोगिभिश्च सेवितमखण्डमुसरूपत्वात्मिप- रूपं चान्यं जीवादन्य इतित्रमगृहीतमद्वितीयं निःसङ्गसुखबोधवपुष्टदेन परमार्थ- तः प्रकृतिप्राकृतेभ्योऽन्पमिति वा । ईशमीश्वरं महाकाशविग्वादिपस्थानीयम् । अस्य घटाकाशप्रतिविम्बादित्यस्थानीयस्य प्रत्यगात्मनो मम महिमानमनव- च्छिन्नमुखबोधवपुरीश्वर एव निजमहिमैति यदा पश्यति यदा साधनचतुष्टयसंप- नो।गुरुसंनिधो यथावच्छ्वणमनननिदिध्यासनान्यभ्यस्य पश्यत्यपरोक्षीकरोति यदेतिवचनात्तदेत्यध्याहतव्यम् । तदा वीतशोक ईश्वरैकत्वापरोक्षेण ध्वस्तसं. सारतत्कारणो भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ जीवेश्वरैकत्वज्ञानस्य पुनः प्रनाड्या साधनभूतकर्मोपासनानो साक्षात्साधन- श्रवणादीनां तत्मतिपादकवेदान्तानामुपास्यत्वेन यष्टव्यत्वेन ब्रह्मविद्योपकारक- देवानांचेश्वराधीनरूपतपेश्वरे स्थितत्वमेतेरेकत्वज्ञानारूपमुपेयमसाध्यं चेदेपा वै- पथ्यमेकात्वज्ञानान्मोक्षं चाऽऽह । ऋच इति । ऋच इति सर्ववेदोपलक्षणम् । ऋगादिसर्वे वेदा अक्षरे न क्षरतीत्यक्षरं सर्वमश्नुत इति वाऽक्षरं तस्मिन्नारे पर- म उत्कृष्टे वस्तुतोऽनवच्छिन्ने व्योमन्योन्याकाश आकाशशब्दवाच्ये । आ- काशो वे नाम नामरूपपोनि हितेत्पादावाकाशशब्दस्य परमात्मनि प्रयोगदर्श- नात् । अथाऽसङ्गत्वाचविरोधेन सन्तिरत्वेन वर्तमानत्वादाकाशकल्पे निपदुरि- ति संबन्धः । यस्मिन्पूर्वोक्तऽक्षरे देवा हिरण्यगर्भादयः समष्टिभूता विश्वे त- यष्टिभूताध्यादित्पादपथ सर्वे देवा अध्युपरि निपेदुनिंपण्णा आश्रितास्तिष्ठन्ति। य ऋगादिप्रतिपादितफर्मोपासनाचनुष्ठाप सैः शुद्धान्तःकरणो भूत्वा पुनरूंगा. शुपदिष्टशमदमाधुपबृंहितश्रवणमनननिदिध्यासनान्यनुष्ठाप तदक्षरशब्दवाच्यं परं ब्रह्माऽऽत्मत्वेन न वेद यच्छन्दश्रवणातच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । स रिमृचा 7 (1) नरम २(स ) ती नि . ३ (१)मा म (R) TRA (ग ) 'देगा। ५ ·क ३४ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः स्वाधीनस्तत्रंगादिभिः के प्रयोजनं करिष्यति न किमपि प्रयोजनं करिष्यती- त्यर्थः । पाठमात्रसारत्वात् । य इत्तद्विदुः । य ऋगाद्युपदिष्टकोपासनान्यनु: छाप तैः शुद्धान्तःकरणाः साधनचतुष्टयसंपन्ना ऋगाद्युपदिष्ट श्रवणायनुष्ठांयेदि- त्थं शास्रोपदिष्टमकारं तत्तच्छन्दवाच्यं परं ब्रह्माऽऽत्मत्वेन विदुरपरोक्षीकुर्युस्त इमे समासते ते पूर्वोक्तसाधनानुष्ठापिन इमेऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृतैकत्वाः सन्तः समासत उक्तसाधनपरंपरासाध्याहंब्रह्मास्मीत्येकत्वदर्शनेन ध्वस्तसंसारतत्का- रणाः स्वरूपत्वेनाऽऽविर्भूतनिरतिशयानन्दाश्चाऽऽसते । एवंभता स्थितिः स. भ्यगासनं नाम ॥ ८॥ देवः परमेश्वरः स्वमापाशस्या पुरुषार्थसाधनप्रतिपादकान्वेदस्तित्मतिपाद्य- यागादीस्तत्साध्यभूतभविष्यद्वर्तमानमपञ्चजातं च सृष्टवा स्वमायाशक्तिविवर्तस- मष्टिव्यष्टव्यात्मककार्यकरणात्मकोपाधौ जले चन्द्रवदनुपविश्याविद्याकामकर्मा- दिभिर्निरुद्धः सञ्जीवाख्यां लभत इत्याह । छन्दांसीति । छन्दांसि ऋग्यजुः- सामाथीडिरसाख्या वेदाः । यज्ञा देवपूजादयो दानपर्यन्ताः । कतवो ज्योति- प्टोमादयः । अथवा यूपसंबन्धरहिता विहितक्रिया यज्ञास्तत्संबन्धाः क्रियाः क्र. तवः । ब्रतानि चान्द्रायणानशनादीनि यमनियमादीनि । भूतमतीतं भव्यं भवि- ज्यद्यच्चान्यदपि वर्तमानं वेदा वदन्ति । यज्ञादिसाध्यत्वेन भूतभविष्यद्वर्तमान- रूपेणावस्थितः मपञ्च इत्पस्मिन्नर्थे वेदा एव प्रमाणमिति यावत् । यच्छब्दस्य 'पूर्वेषु प्रत्येकं संबन्धो द्रष्टव्यः । अस्मात्मकृतादक्षराख्याह्मण एतत्पूर्वोक्तं सर्वं समुत्पद्यत इत्यध्याहृत्प योजपितष्पम् । कथं कूटस्थस्य ब्रह्मणो जगदुपा- दानवमित्याशङ्कायामाह । मायी सृजते विश्वमिति 1 कूटस्थस्यापि मापो- पाधिकत्वात्स्वमापाशक्तिवशात्सर्वसदृत्वमुपपन्नमिति यावत् । एतदित्यस्या- स्मादित्यनेनान्वयो दार्शतः। तस्मिन्समष्टिव्यष्टिकापकारणात्मके विश्वप्रपञ्चे स एव मायया संनिरुद्धो मायया निर्मिते तस्मिन्मापया संनिरुद्धो बद्धो मापयाऽ• न्यः सन्परिवर्तते मापी मायोपाधिकः सनेतत्पूर्वोक्तं विश्व सजत इति वेदा वदन्ति । अस्माद्ब्रह्मणो माययाऽन्यः संस्तस्मिन्सनिरुद्धो बद्ध इति व्यवहिते- नान्वयो वा ॥ ९ ॥ पदे पद उक्ताया जगत्मकृतेर्मापात्वं तदधिष्ठानानन्तसुखचिन्मात्रस्य परमे- श्वरस्य निजरूपत्वं प्रकृतिभूतमायया तदेकदेशैश्च कार्यत्वेन सर्वस्प व्याप्यत्त्वं (स.) कार'। २ (ग.) मन मा ३ (स. ग.) 'नम्ग वर्तमान। ४ (२.५ ) कार: ५(२.) म च जीता। ६ (ग.) रमः माँ । ( क..) विप गया। ८ (स.) 'यार' ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण चतुर्थोऽध्यायः स्येमा शान्ति सुपुप्तिप्रलयादौ सर्वसंहारोपलक्षणा यो शान्तिः प्रसिद्धा तामि- मां सर्वसंहारोपलक्षणां शान्ति सम्यग्ज्ञानेन मूलाविद्यादाहादत्यन्तं पुनराव- तिरहितामेत्येकत्वज्ञानेन ध्वस्तसंसारकारणो भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ हिरण्यगर्भ मति प्रसादाभिमुखं परमेश्वरं मति सम्परज्ञानमार्धनमाहं । 'यो देवानामिति । यो देवानामित्युक्तार्थो मन्त्रः पश्यतापश्यत् । व्यत्ययेनाऽऽत्म- नेपदं बहुलं ,छन्दस्पमायोगेऽपीत्यडभावः । अवान्तरसस्थितिप्रलपकर्तृ- त्वेन वेदप्रवर्तकत्वेन च निरीक्षणं कृतवानित्यर्थः। विश्वाधिपो देव इत्येके पठ- न्तिः॥ १२॥ हिरण्यगर्भादिदेवान्प्रति स्वामित्वं भूरादिलोकान्मत्पाश्रपत्वं . व्पष्टिजीवा- न्मति नियन्तृत्वमन्तःकरणशुद्धिंद्वारेण सम्यग्ज्ञानाधिकारसिद्धयर्थं मुमुक्षुभिरा- राध्यत्वं चेश्वरस्याऽऽह । यो देवानामिति । यो देवानां यः प्रकृतः परमेश्वरी देवानां समष्टिरूपाणां देवानामधिपः स्वामी समष्टिकार्योपाधिकान्हिरण्यग- भांदीमकृतिमूलकारणोपाधिक ईश्वरः स्वामी पस्मिन्परमेश्चरे सर्वकारणे लो- का भूरादिलोका लोक्यन्त इति लोका दृश्यभूताः सर्वे पदार्था वाऽधिश्रिता ओतमोतत्वेनाध्युपरि श्रिता यः कारणोपाधिकः परमेश्वर ईश ईष्टे तकारलो- परछान्दसः। अस्य द्विपदो व्यष्टयुपाध्यभिमानिनो मनुष्यादेश्चतुप्पदो व्यष्टयु- पाध्यमिमानिनः पश्चादेच कस्मै काप मुस्वरूपाप । छन्दसः स्मभावः । दे- वाय द्योतनस्वभावाय यच्छब्दसंपोगात्तच्छब्दोऽध्याहतव्यस्तस्मै सुखसंवित्स्य रूपापेत्यर्थः । तस्मा इति फेचित्पठन्ति तस्मिन्पाठे तस्मै फल्याणस्वभावाये- त्यर्थः । हविषा तदाराधनभूतद्रव्पैश्वरुपुरोडाशादिभिर्विधेम परिचरेम विधेः परिचरणकर्मण एतद्पम् ॥ १३ ॥ ईश्वरस्प परमसूक्ष्मत्त्वं संसारचक्रमध्ये साक्षित्वेनावस्थितत्वं सर्वजगत्महत्वं सर्वात्मकत्वमीश्वरैकत्वज्ञानान्मोतसिद्धिश्चत्पेतदर्थजातमसकदुक्तमपि । अन्धला- घवाझुद्धिलाघवं प्रपोजनमपेक्षितव्यमिति न्यायमाश्रित्याऽऽह । सूक्ष्मातिर- क्ष्ममिति । सूक्ष्मातिसूक्ष्म भूतानि सूक्ष्मागि तेप्वप्युत्तरोत्तरात्पूर्व पूर्व सूक्ष्म तेभ्पस्तन्मात्राणि सूक्ष्माणि तेष्वप्युत्तरोत्तरात्पूर्व पूर्व सूक्ष्म तेम्पो महन्छन्द- पापमीक्षणं सक्ष्म तस्मादपि प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेरपि स्वमकासचिदेफारस- वपुरीश्वरः सूक्ष्म इति सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् । कलिलस्य प्रतिभात्तारुपस्प सं- सारदुर्गस्प गहनस्प मध्येऽन्तःसाक्षित्वेनावस्थितं विश्वस्य स्रष्टार विश्वस्य भू- भौतिफमपयजातस्य स्रष्टारं तत्तच्छब्दवाच्यभूतमनेफरूपं नानाविध जलपा- (ग.) परमभा।

·चतुर्थोऽध्याय:४] विज्ञानभगवत्कृतम् । वेषु · चन्द्रवद्रह्मादिपिपीलिकान्तेषु समष्टिव्पष्टिरूपकाकरणापाधिष्वनेक रूपे- णावभासमानं विश्वस्प मापातद्विवर्तात्मकस्यैकमद्वितीयं परिवेष्टितारं स्वरूप- स्फुरणमंदत्वेन परितोऽन्तर्बहिश्च वेष्टितारं शिवं निःसङ्गत्वात्प्रकृतिमाकृतैश्च मलै- रनास्कन्दितानन्तसुखसंविन्मात्ररूपं ज्ञात्वाऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोलीकृत्य शान्ति- मत्पन्तमेति [ व्याख्यातमेतत् ॥ १४ ॥ , ईश्वरस्य सर्वपोषकत्वं सर्वस्वामित्वं समष्टिव्यष्टिरूपकार्यकरणोपाधिषु प्रत्य- ग्रूपेणावस्थितत्वं सनकसनन्दनवामदेवादिभिहिरण्यगर्भाधधिकारिपुरुपैश्थाss. स्मतया प्राप्तत्वमितरस्यापि साधनचतुष्टपसंपन्नस्य योग्याधिकारिण ईश्चरैक- त्वज्ञानान्मोक्षसिद्धिं चाऽऽह । स एवेति । स एव स प्रकृतः परमेश्वर एव का- ले,पूर्वकल्पेषु जीवैः संचितकर्मपाककाले भुवनस्य गोप्ता समस्तभुवनस्य कर्मा- नुगुणतयाऽऽनन्दप्रदातृत्वेन रक्षिता विश्वाधिपोऽध्यात्मादिभेदभिन्नस्य विश्व- स्य स्वामी सर्वभूतेषु गूढो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु समष्टिव्यष्टयात्मकेषु सर्वभूते- वन्तःमविष्टोऽद्वितीयानन्दानुभवरूपेण गूढः सन्केवलसाक्षिमात्ररूपेण वर्तते । यस्मिन्नपास्तारोपविशेषानन्तसुखविन्मात्ररस ईश्वरे युक्ता एकतामापन्नाः । के यमर्पयः सनकादयो देवताश्च हिरण्यगर्भादयस्तमेवं ज्ञात्वा तमीश्वरमेवमुक्तेन प्रकारेणाहमस्मीति ज्ञात्वाऽपरोसीकृत्य मृत्युपाशांश्छिनत्ति मृत्यु तम इति- श्रुतेर्मूलमकृतिभूतं तमआख्यं मृत्युं तद्विवर्तरूपाविद्याकामकर्माख्यान्पाशा- छिनत्ति नाशयत्येकत्वज्ञानामिना दहतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ ईश्वरस्य परमसूक्ष्मनिरतिशयानन्दस्वभावत्वं सर्वदोपैरश्लिष्टत्वं समष्टिव्य- ध्यात्मककांपैकारणसंघातेषु जींवरूपेण गूढतया स्थितत्वं सर्वस्य स्वरूप- स्फुरणप्रदत्वेन व्याप्तत्वमीश्वरैकत्वज्ञानात्सर्वपाशापहानि चाऽऽह । घृतात्पर- मिति । पुरुषार्थरूपेण परमसूक्ष्मत्वमाह । घृतात्परमिति | घृतात्परमपरि वर्तमान मण्डं सारं सूक्ष्म प्रीतिविपयं च यथा तद्वन्मुमुक्षुः प्रीतिविषयमतिसूक्ष्मं च 'व्यष्टिभूतेभ्यो विश्वाँख्यं विराडूपं सूक्ष्मं तस्मात्तैजसाख्यं हिरण्यगर्भरूपं सूक्ष्म तस्मात्माकृतारूपात्मकृतिरूपं सूक्ष्म तस्मादन्तर्यामिरूपं सूक्ष्मं तस्मादपास्तस- मस्तविशेषानन्तसत्पमुखेचिन्मानं सूक्ष्मम् । एवमतिसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवमविद्या- कामकर्मादिमलैरसंस्पृष्टं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु समष्टिव्यष्टचात्मकसर्वभूतेष्वनुम- विश्य तै तिरस्कृतेश्वरभाव विश्वस्थ प्रकृतिमाकतात्मकस्पैकमद्वितीयं सपा- १(क. घ.) यगर'। २ (ख. ग.) 'क्ख () ४ (ग.) मपरिपा। ५(ग.) *शेषेऽन । ६ (स.) । ७ (ख. ग.) श्वास्यवि। ८ (क. घ.) "विषयान १(ख..सविन्मा। . - ·. श्वेताश्चत्तरोपनिषद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः दे.रज्ज्वादिरिव परिवेष्टितारं स्वरूपमदतया परितो वेष्टितारं देवं द्योतनस्वभावं चिन्मात्ररूपं ज्ञात्वाऽहमस्मीति ज्ञात्वा साक्षात्कृत्य मुच्यते सर्वपाशैः प्रकृतिमा. कृताख्यैः संसारपाशैर्मुच्यते । अहं ब्रह्मास्मीत्पेकत्वदर्शनेन घाधिताविद्यात- कार्यसंसारपाशो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ अद्वितीयसुखचिन्मात्रवपुरात्मनो महदादिमपञ्चरूपेणावस्थानं महाकाश- स्थानीयपरमात्मरूपेणावस्थानं संस्कृतमतिगम्यत्वं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि चाऽऽह । एप इति । एप प्रकृतो देवोऽनन्तसुखेचिन्मात्रैकरसो विश्वकर्मा वि. श्वं महदादिजगत्कर्म क्रियत इति कर्म कार्य मापावष्टम्भाद्विवं कार्यमस्येति विश्वकर्मा महात्मा महाश्चासावात्मा चेति महात्मा महाकाशस्थानीयपरमात्मरू- पेणापि स एव वर्तत इति यावत् । सदा सर्वदा जनानां माणिनां हृदयेऽन्तः- फरणगुहायांजलपाने चन्द्रवत्संनिविष्टः सम्पनिविष्टो हृदयाख्यलिङ्गशरीरस्प स्वरूपतया साक्षितया च तस्मिन्सम्यनिविष्टो जीवात्मरूपेणापि स एव वर्तत इति यावत् । हृदा हृम् हरण इतिस्मरणाद्धरतीति हत्तेन हृदा नेति नेतीतिनि- पेधोपदेशेन मनीपेदं परमार्थमिदमपरमार्थमयमात्माऽयमनात्मेत्यादिविचारबु- या मनसा तदुभयसाध्याब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानेनाभिक्लप्तो ह्यभिप्रकाशितोs- द्वितीयतयाऽऽत्मतयाऽऽत्मत्वेनाभिव्यक्तो भवतीत्यर्थः। ये शमादिसंपन्नाथ- नन्तसत्पमुखचिन्मात्रैकरसं तत्पदार्थभूतं पूर्वोक्तमीश्वरमतत्त्वंपदार्थभूतमत्पगा- त्मत्वेन विदुरपरोक्षीकुर्युः । तेऽपरोक्षज्ञानयन्तोऽमृता भवन्ति नित्पसिद्धेश्वरा एव भवन्तीति ॥ १७॥ 'प्रलपादौ मोक्षे चेश्वरस्याद्वितीयत्वावधारणादितरस्मिन्कालेऽपि भ्रात्या सद्वितीयत्वप्रतिभासः परमार्थतः सदा द्वैतशून्यत्वमेवेत्याह । यदेति । यदा यस्पा विद्यावस्थायामतमो न तमोऽस्येत्यतमः शिवतत्त्वं सम्यग्दर्शनेन बाधितमूलम- कृत्पाख्पाविद्यातमत्त्वात्तत्तदान दिवा दिनकल्पनाऽपि नास्ति न रात्री रात्रि- कल्पनाऽपि नास्ति । न सत् । भावकल्पनाऽपि नास्ति । न चासत् । अभा- वकल्पनाऽपि नास्ति । ताई सर्वशून्यमेव तत्त्वेन प्राप्तमिति नेत्याह । शिव एव फेवल इति । शिव एव तत्त्वेनावस्थितो न शून्पमित्येवकारार्थः । शिवोऽवि- धादिमलास्पृष्टः सुखसंविद्रूपः केवलो विद्यया ध्वस्तमूलकारणतमस्त्वात्तन्मूल दिवादिमभेदशून्यत्वाचाद्वितीयः । तदक्षरं तदीश्वरतत्त्वमक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं नित्यं तत्तच्छब्दार्थभृतं सवितुः सवितृमण्डलमध्यवर्तिसवितुरपि वरेण्यं वरणी- पमध वा सवितुः स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगत उत्पादपितुर्मुमुक्षुभिः प्रार्थनीयं . (क.घ.) खमविन्मा । २ (क. घ.) म्यरमा ३ (क.) 'राम' ·चतुर्थोऽध्यायः४। विज्ञानभगवत्कृतम् । निर्गुणं वरेण्यं गुरुरूपमिति वा वरेण्यं वरणीयं संभजनीयरूपमिति वा प्रज्ञा चा- विद्यातत्कार्यद्वैतदाहनिमित्ताहंब्रह्मास्मीत्येकत्वविद्यालक्षणा प्रज्ञा च तस्माच्छि- वाद्धेतोः प्रसूता साधनचतुष्टयसंपन्नयोग्याधिकारिपु प्रसूता पुराण्याविरिश्चात्संग- दायपरंपरयाऽऽगता । अथवा पदा प्रलयाद्यवस्थायां तमः । नासदासीनो स- दासीत्तम आसीदितिश्रुत्यन्तरोक्तम् । आसीदिदं तमोभूतमितिस्मृत्युक्तं च य- तमस्तदेवावशिष्टं तत्तदानी महदादिसर्वकार्यजातस्य मूलमकृतितमोमात्रतया विलयावस्थायां दिवादिप्रभेदो नास्ति । इदं सदिदमसदयं भावोऽयमभाव इत्य- पिप्रभेदो नास्ति तावन्मानतया ग्रस्तसमस्त विशेष तमोऽपि शिव एव शिवान्न भेदेनावस्थितम् । अतः शिवः केवलस्तस्यामवस्थायामद्वितीयत्वेनावस्थितः । तच्छिवतत्त्वमक्षरं नक्षरतीत्यक्षरं महामलयादावपि स्थितत्वानित्यं तत्तच्छब्दा- धभूतम् । सवितुः सर्वस्य प्रसवितुर्वरेण्यमुपासकैर्वरणीयं रूपं च प्रज्ञा च त्रपी- लक्षणा विद्या तस्माच्छिवतत्त्वात्प्रमृता पुरुपनिश्वासवनिर्मिता पुराण्यनादिसि- द्धा निपतक्रमस्वरादिविशिष्टा सर्वदेति यावत् ॥ १८ ॥ परमेश्वरस्य सर्वतोऽनवग्रहाद्वितीपवपुष्ट्वमद्वितीयमुखैकरसत्वात्केनाप्यनुपमे- पत्वं दिकालाद्यनवच्छिन्नयशोनामत्वं चाऽऽह । नैनमूर्ध्वमिति । एनं प्रकृतं शि- वमूवं नित्यत्वान कश्चिदपि परिजनभन्न पर्पग्रहीन परिग्रहीतुं शक्नुयात् । न ति- पंञ्चं दिग्देशानवच्छिन्नत्वात्तिर्पञ्चमपि परिग्रहीतुं न शकुयात् । न मध्ये निरं- 'शत्वादद्वितीयत्वाच्च मध्यस्थानाभावान मध्ये कश्चिदपि पर्यग्रहीत् । न तस्य मतिमाऽस्ति तस्येश्वरस्यानन्तमुखानुभूतित्वात्तादृशद्वितीयाभावान- प्रतिमाऽ- स्त्युपमा नास्ति पस्य नाम महद्यशो यस्य परमेश्वरस्प नामाभिधानं महद्यशी दिगाधनवच्छिन्नं परिपूर्ण यश इति न तस्य प्रतिमाऽस्तीत्पन्वयः ॥ १९ ॥ परमेश्वरस्येन्द्रिपैहत्वायोग्यतां मत्यक्त्वेनारस्थानं तदेकत्वज्ञाना-मोक्ष- सिद्धि चाह | न संहश इति । अस्य परमेश्वरस्य रूपं स्वरूपं रूपादिहीन निर्विशेपस्वयंप्रकाशचिदेकरसत्वात्संदृशे चक्षुरादीन्द्रियैः संदर्शनयोग्ये देशे न 'तिष्ठति न वर्तते चक्षुरादिभिः संदर्शनाय न तिष्ठतीति वा । इन्द्रियै ग्रहीतुमयोग्य- स्वरूपत्वादेनमीश्चरं चक्षपा चक्षुपेत्युपलक्षणभेतचक्षुरादीन्द्रिपैः कश्चन कोऽपि न पश्यति ग्रहीतुं न शकुयात् । यचक्षुपा न पश्यति पेन चक्षुपि पश्यतीत्या- दिश्रुत्यन्तरात् । हृदाऽपमात्मेदं नेति नेतीतिशोधनरूपोपदेशेन हदिस्थ हृदयेऽ- हंकारगुहायां प्रत्यक्त्वेनावस्थिते मनसा संस्कृताहंकारजन्यबुद्धया य एनमेवं विदुयें साधनचतुष्टयसंपन्ना योग्याधिकारिण एनमात्मानमेवामित्थं विदुरहं ग्र- 1(स.) यांग' । २(प) 'नीय 114)1४(क)पा।

·. श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण पाऽध्यायः४॥ मास्मीत्यपरोक्षीकुर्युस्तेऽहं ब्रह्मास्मीत्पपरोक्षीकृतेफरवो अमृता भवन्त्पमरणध- माणो भवन्ति मरणहेतुभूतदेहसंबन्धं पुनर्न भतिपद्यन्त इति यावत् ॥ २० ॥ ईश्वराधीनत्यान्मोक्षसिद्धरतत्सिद्धय ईश्वरमार्थनमाह । अजात इत्येवमिति । भजात इतीतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मात्त्वमेवमुक्तमकारणाजातो जन्ममरणाशनों- पिपासाशोकमोहलक्षणपदमिवर्जितो जन्मादिपनावविकारवर्जितो वाऽजात इ. ति सपामुपलक्षणं. तदितरत्सर्व जन्मादिमत्तस्माज्जन्मजरामरणाशोंपिपासा- शोकमोहाच विद्धात्संसारागीरुभीतः सन्कश्चिदतिविशुद्धान्तःकरणो योग्याधि- कार्यहं प्रपद्ये त्वयैकतां प्रपद्ये माप्नुयाम् । रुद्र रुजं संसारदुःसं द्रावयतीति रुद्रः संहारकाले सर्व रोदयतीति वा रुद्रो हे रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं ते तव दक्षिणं दक्षं मुमुक्षूणां त्वदेकावलम्बनानां सवीजसंसारदुःखदाहसमर्थं मुखं निर्गणं रूपं तब सफलनिष्कलमुखयोर्मध्ये मोक्षमदानसमर्थ निष्कलं मुखं पत्तेन मोक्षपदानसम- निष्कलमसेन मामतिविशुद्धान्तःकरणं साधनचतुष्टपसंपन्नं योग्पाधिकारिणं मां पाहि तद्रूपेणाई ब्रह्मास्मीतिबुद्धिफलकारुढो भूत्वा संसारदुःखतगीजदा; हकत्वेन पाहि रक्ष नित्यं सर्वदाऽऽत्मतपा निरतिशयानन्दस्वभावाभिव्यक्तिःसं- सारतद्धीजोपशमनं च नित्यं यथा भवति तथा पाहीत्यर्थः । प्रपद्यत इति के- चित् । अस्मिन्पोऽन्योऽपि मुमुक्षः कश्चिन्मोक्षसिद्धयर्थं त्वामेव प्रपद्यतेऽतोऽह- मपि मोक्षसिद्धयर्थ त्वामेव प्रपद्य इत्पध्याहारेणान्वयः ॥ २१ ॥ अस्माशिप्यपशिष्यान्कॉर्पकरणानि च सम्यग्ज्ञानायोग्यत्वेन मा होसीर्यो- ग्योन्येव कुर्वितीश्वरं प्रति प्रार्थनामाह । मा नस्तोक इति । नोऽस्माकं विदुपां संबन्धिनि तोके शिष्ये पुरे तनये पौत्रे प्रशिध्ये विपये वा मा न आपावायुपि मा नो गोपु सम्यग्ज्ञानैकारणभूतेषु सम्यग्ज्ञानसाधनपरंपरामतिपादकेषु च वेदेषु मा नो अश्वेष्विन्द्रियेप। इन्द्रियाणि हयानाहुरितिश्रुत्यन्तरात् ।रीरिपः। मारी- रिप इति सर्वत्र संबध्यते सर्वत्र सप्तमी विपपत्वेन द्रष्टव्या तत्तद्विपयां हिंसा मा कापीः । रिपतिहिंसाधः । वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधीः । वीरान्विक- सवतः परिचारकांस्तानस्माकं संवन्धिनो हे रुद्र भामितो भाम क्रोध इत्यतस्तै- रपचारेण क्रोधितः सन्वधीः । मावधीरिति पूर्ववत्मतिषेधेन संवन्धः। हविष्मन्तः सदामित्वा हवामहे । एतेषां सम्यग्ज्ञानयोग्यत्वसिद्धयर्थं वयं हविष्मन्तस्त्वदारा- धनसाधनवन्तो भूत्वा सदं सदा । इदेव सदैव त्वा त्वां हवामहे यजामहे रक्षणा- र्थमापामह इति वा । अथवा न केवलं निःश्रेयसार्थिभिरेवासौ प्रायः किं तहह- १(ग.) वादमृ। २ (क. ग. घ.) नायापि । ३ (क. घ.) तोऽस्तित्वादि ।।४, (ग.) मायापि । ५ (ख. ग.) नुकद्धा । ६ (ग.) काल। ७ (क घ.) यकार' । ८ (ख. ग.) 'ग्याने। । ९ (ख. ग.) निमा । १० (क. ग.) थे वा । 1 (क घ.) 'नकर।

·चतुर्थोऽध्यायः४ विज्ञानमगवत्कृतम् । भ्युदयार्थिभिरपीत्याह । मा नस्तोफ इति । हे रुद्र नोऽस्माकं संबन्धिान तोके पुत्रे तनये पोत्रे च मा रीरिपस्तद्विपयां हिंसां मा कापीः । मा न आयौ मान आयुपि मा नो गोपु मा नो गगदिपु तथा नोऽस्माकं वीरानपि भामितः क्रोधि- तस्तैरपचारेण क्रोधितो मा वधीः। वयं हविष्मन्तो भूत्वा सदमित्सदैव वा हवामहे रक्षणार्थमाह्वयामः ॥ २२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिण्यस्प विज्ञा. नभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ विद्याविद्ययोः परमेश्वरतनत्वमविद्यास्वरूपं विद्यारवरूपं परमेश्वरस्प विद्या- विधेशितृत्वं तदस्पृष्टत्वं चेत्याद्यपूर्वार्थ वक्तुं पञ्चमोऽध्याय आरभ्यते । प्रथम विद्याविद्ये अधिकृत्याऽऽह । द्वे अक्षरे इति । द्वे विद्याविद्ये अक्षरे न क्षरती. त्यक्षरं सर्वमश्नुत इति वाऽक्षरमक्षरात्मके अक्षरे ब्रह्मपरे ब्रह्मणो हिरण्यगर्भा- स्परे । अथवा ब्रह्म च तत्परं चेति ब्रह्मपरं तस्मिन्ब्रह्मपरे परब्रह्मणीति पाव. त् । छान्दसः परनिपातः । तुशब्दोऽवधारणार्थः । तस्मिन्परब्रह्मण्पेवानन्तेऽ- द्वितीय विद्याविद्ये अक्षरे इति विशेष्यत्वेनान्वयो दर्शितः । निहिते निक्षिप्त स्थिते परमेश्वराधीनस्वरूपमतिभासत्वानितरां स्थिते यत्र यस्मिन्गूढे स्वयं- प्रकाशाखण्ड मुखानुभूतित्वेनानभिव्यक्ते । विद्याविद्ययोर्लक्षणमाह । क्षरं विति क्षरं त्वविद्या यवत्सरं क्षरणहेतुस्तत्तदविद्यैव । तु शब्दोऽवधारणार्थः । हि पस्मादमृतं तु विद्या पद्यदमृतत्वसाधनं तत्तद्विद्येव । तुशब्दोऽवधारणार्थः । नित्यमोक्षपुरुषार्थमापकं यद्विद्येव सा स्वर्गाधनित्पफलहेतुः कांविद्या नित्य- मोक्षपुरुषार्थहेतुःशमाधुपबृंहितश्रवणादिविद्या यस्मात्तस्मानित्यपुरुपाप्मुभिः कर्माणि संन्यस्य शमाद्युपहित श्रवणादिरेवाऽऽपितव्य इत्यभिप्रापः । गि- धाविघे ईशते यस्तु । एवंभूते विद्याविचे ईशत ईष्टे नियमयति यः परमेश्वरः। तुशब्दश्चार्थे । यत्र विद्याविद्ये निहिते यश्च विद्याविधे ईष्टे सोऽन्यः स ताम्पा- मन्यो विद्याविद्ययोः स्वरूपमदतयाऽविष्ठानत्वात्साक्षितपा निपन्नृत्वाच ता. भ्यामन्यः ॥ १॥ परमेश्वरस्य मूलरहत्यविष्ठातृत्वं सर्वशरीराविछातृत्वमशनरपस्तीनामधि- शानृत्वं हिरण्यगर्भसहवं तस्प विचामदातृत्वं चाऽऽह । पोऽपोनिमिति । यः सत्पमुसानुभूतिः परमेश्वरोऽयोनि योनिमनादिसिद्धां मापारपां मुलपति वरूपस्फुरणमदत्त्वेनाधितिष्ठति । एकोऽद्वितीयो विश्वानि सणि पागि शरीराणि पोनीच सर्वा वियदाधाः समष्टिरूपास्तष्टिरूपाअवान्तरयोनीच सर्ग: म.) 'स्मिन्नन। (.)'ने' ६ ·. ४२ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पञ्चमोऽध्याय. सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधितिष्ठति । ऋषिममतिहत्तज्ञानं प्रसूतं वनोत्पादित कः- पिलं कनकवणं हिरण्यगर्भमिति यावत् । यः परमेश्वरोऽग्रे सृष्टिकाले ज्ञानधर्म- ज्ञानवैराग्यैश्वर्वेदतदर्थपरिज्ञान युक्तं बिभर्ति बभार तं.च जायमानं पश्ये- दवान्तरसर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वेन वेदसंप्रदायकत्वेन च पश्येद्ददर्श स एव मुमुक्षु- भिरात्मत्वेन ज्ञातव्य इति वाक्पशेषः ॥ २॥.. अन्तःकरणसमष्टि माणसमष्टिं चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियसमष्टिं वागादिकर्मेन्द्रि- यसमष्टिं च स्वमायया सृष्ट्वा तदवस्थापनस्य परमेश्वरस्प तत्तयष्टीनां सत्वं तत्तदुपाध्युपहितानां घटाकाशजलचन्द्रस्थानीयानां हिरण्यगर्भममुखानां जीवा- नां महाकाशबिम्बस्थानीपस्प.तस्पैवेश्वरस्य कारणत्वं सर्वाधिपतित्वं चाह | एकैकमिति । एकैकं जालं समष्टिरूपकार्यकारणानि जालानि पुरुपमत्स्यानां बन्धनत्वाजालवजालम् । एकैकमन्तःकरणसमष्टिरूपं माणसंगटिरूपं ज्ञानेन्द्रि- यसमष्टीनामेकैकं कर्मेन्द्रियसमष्टीनां च मध्य एकैकं जालं स्थूलसमष्टिसापंच जालं तत्तज्जालावस्थापनःसन्वहुधा विकुस्तत्तत्कर्मोपासनानुगुणतया बहुधाs- नन्तव्यष्टिरूपकार्यकरणमकारेण विकुर्वंस्तत्तद्विपरीतत्वेन सृष्टिकाले , फुर्वन्य- स्मिन्क्षेत्रे मूलमकृतिलक्षणे क्षेत्र संहरति सर्व महामलयादावेप प्रकृतो देवो द्योतनस्वभाव ईश्वरो पस्मिन्मायाख्ये क्षेत्रे सर्व संहृतवांस्तस्मान्मूलकारणादेकं जालं बहुधा विकुर्वन्नास्त. इत्यर्थः । भूयो व्यष्टिसमष्टिरूपकार्यकारणोपाधीन्मू- वाऽनन्तरं पतयः पतींश्च तुधार्थे समष्टिरूपकार्यकारणपतीन्स्वामिनो हिरण्यग- भैप्रमुखान्मशकपर्यन्तान्सृष्ट्वाऽथानन्तरमीश्वरः सर्वाधिपत्यमुपाधीनामुपहितानां च सर्वेपामाधिपत्यमधिपतित्वममपिद्धनियन्तृत्वं कुरुते महात्मा महश्चिातायात्मा चेति महात्मेश्वरः ॥ ३॥ परमेश्वरस्प सर्वज्ञाखण्डस्वयंमकाशबोधवपुष्टुं सर्वनिपन्तृत्वं चाऽऽह ।. सर्वा दिश इति । सर्वा दिशःमाच्याद्याश्चतस्रो दिशस्तद्वर्तिनः सर्वपदार्थांचोर्ध्वमूर्ध्व- दिशं तद्वर्तिनः सर्वपदार्थाचायश्चाधोदिशं तद्वर्तिनः सर्वपदायोश्च तिर्यमदिश- श्वतस्त्रस्तरस्थान्सर्वपदाथि प्रकाशपरवात्मचैतन्यज्योतिपा भासयन्भ्राजतेऽ- खण्डस्वयंप्रकाशवोधवपुष्टेन दीप्यते । पदु इत्यनको निपातः । पद्यति पावत् । अनडानादित्यो जगचक्रवाहने युक्तत्वावधाऽऽदित्या भाच्याचा दश दिशः स्वमभपा प्रकाशपन्भ्राजते । एवं स प्रकृतो देवोऽसण्डचिदेकरसः सबै १ (स. घ.) 'रूपं का । २ (स.) यार! ३ ( स. ग.) नागनाए। (.) " मशकपर्यन्ताम्जाल । ५ (प.)। ६ (स )यकर1 0 (स.) (4) 'निस्व निरी ·पञ्चमोऽध्यायः५] विज्ञानभगवत्कृतम् । प्रकाशयन्भ्राजते भगवान्समग्रेश्वर्यवीर्यपशःश्रीज्ञानवैराग्यसंपन्नो वरेग्यो' वर- णीयोऽभ्युदयमोक्षकातिभिः संभजनीयो योनिः सर्वस्य जगतो मूलकारणं च स्वभावान्वियत्ममुखानणुपर्यन्तान्हिरण्यगर्भप्रभृतीस्तम्बपर्यन्तांश्च सर्वान्पदार्थ- स्वभावानधितिष्ठत्यन्तर्यामिरूपेण नियमयति च । एकोऽत एवाद्वितीयो योनि- स्वभावान्कारणस्वभावान्करणभूतान्मूलमकृत्यवान्तरमकृतीः स्वरूपस्फुरणपद. त्वेनाधितिष्ठतीति वा ॥४॥ परमेश्वरस्य मूलपकृत्यवान्तरमकृतीः प्रति तत्तत्कार्पोन्मुखत्वेन पावकत्वं तचत्कार्यरूपेण परिणामपितृत्व सर्व नियन्तृत्वं जीवः संचितपुण्यपापानुगुणतया सत्वरजस्तमसा विनियोजयितृत्वं चाऽऽह । यच्चेति । पच्चं यश्चेति लिङ्गव्यत्ययः। पश्चैश्वरः सर्व प्रकाशपनन्तर्बहियाप्पावस्थितः स्वभावं भूतानां स्वभावं स्व- रूपं स्वसत्तासंनिधिमात्रेण पचति तत्तत्कार्यानुगुणं पकं करोति । विश्वयोनिर्वि- श्वस्प जगतो योनिरधिष्ठानत्वेन स्थानं कारणमथवा विश्वयोनिर्विश्वा योनयो पस्य नियम्यास विश्वयोनिःपाच्यांश्च सर्वान्पाकयोग्यान्सर्वान्कर्मकलादीस्ते. जःपाकवशेन तत्तदवस्थारूपेण स्वसत्तासंनिधिमात्रेण परिणामयेद्य ईश्वरः स- यमेतद्विश्वं सर्व विभक्तमेतदृश्यं विश्वं निःशेषमधितिष्ठत्यन्तर्यामिरूपेण नियम- यति चैकोऽत एवाद्वितीयों गुणांथ सर्यान्सत्त्वादिकान्गुंणान्पुण्यपापानुगुणत- पाऽध्यात्मादिभेदभिन्नभूतेषु विनियोजपेद्य ईश्वरः स एवं सकारणसंसारवि. निवृत्तये स्वात्मत्वेन वेदितव्यो नान्प इति वाक्यशेषः । अथवा पच्छदस्यो. तरमन्नगतेन तच्छदेन संवन्धो द्रष्टव्यः ॥५॥ परमेश्वरस्य वेदान्तेषु गृढत्वं वेदान्तानो कारणत्वं हिरण्यगर्भवामदेवममुखे- वैपिभिश्चाऽऽत्मतयाऽपरोक्षीकृतत्वमात्मतयाऽपरोक्षीकृतेश्वरतत्त्वानां स्वरू- पतया निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणं निःशेपसंसारनिवृत्तिलक्षणं मोक्षं चाऽह । तद्वेदेति । तत्मकृतमीश्वरतत्वं वेदगुह्योपनिपत्सु वेदे कर्मभांगे यष्टव्यत्वेन फ- लपदामृत्वेन चावस्थितं गुह्य आरण्यके सगुणभाग उपास्यत्वेनावस्थितमुपनि- पदि निर्गुणभागे ज्ञेयत्वेन चावस्थितं गूढं गुह्यरूपेणावस्थितम् । अथवा वेद- श्वासौ गुह्यश्चेति वेदगुहस्तस्मादपि रहस्पभूतोपनिपत्सु वेदान्तेषु गृढं तन्ध- क्तिन्तात्पपापा प्रोपत्त्वेन संवृत्तं तद्ब्रह्मा वेदते तद्गदमीश्वरतत्वं ब्रह्मा हिरण्य- गर्भो वेदते जानात्यात्मनपा साक्षात्करोति प्रमयोनि वेदकारणं हिरण्यगर्भ- फारणं वा ये पूर्व पे शमदमादिसाधनसंपन्नाः पूर्वकाले देवा अग्न्पादित्यादय ऋषयो वामदेवरादयश्च तत्तत्पदार्थभूतं परमात्मतत्वं स्वात्मत्वेन विदुरपरोक्षीका १(1) वागार २ ( प ५ ) व कारण म । ३ ( क ) मंतिमा ४ (स.) यते।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पञ्चमोऽध्यायः५) सवन्तस्तेऽपरोसीकृतपरमात्मतत्त्वास्तन्मया अनुदिताविद्या अनस्तमितानन्द- स्वभावेश्वरमया ईश्वरस्वरूपभूताः सम्यग्ज्ञानेनेचरभावव्यवधायकाविचातत्का. पैदाहात्तन्मया अमृता अमरणधर्माणो जननमरणादिसंसाररहिताश्च बभूवुः । प्रझैव सन्ब्रह्माप्येति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुत्पन्तरात् । वा इति शास्त्र- प्रसिद्धिं न्यायसिद्धिमनुभवसिद्धिं च दर्शयति ॥ ६ ॥ तत्पदार्थभूतस्येश्वरस्य सत्यमुखसंविन्मात्ररसत्त्वमद्वितीयत्वमखण्डत्वं वेदान्त- गम्यत्वमविकारित्व प्रत्यक्त्वं चोपदिश्येदानी त्वंपदार्थभूतस्य जीवस्य कार्यक- रणादिभ्पो लक्षप्यं सत्पमुखानुभूतित्वमसङ्गत्वं नित्पत्वं परमात्मस्वरूपत्वं च मतिपादयितुमुत्तरे केचिन्मन्त्राः प्रस्तूयन्ते । तत्र प्रथमं जीवस्य कर्तृत्वभोक्त- . त्वादिसंसारः स्वाभाविको न भवति किंतु देहेन्द्रियाद्युपाध्यविवेककृत इत्याह । गुणान्वय इति । गुणान्वयः सवरजस्तमआख्यैर्गुणैरन्वयो यस्य स गुणान्व- यः फलकर्मकर्तेपद्रजोन्वितसत्त्वगुणपरवशः सज्ञानद्वारेण मोक्षार्थ कर्म करोति । ईपत्सत्त्वान्वितरजोगुणपरवशः सन्स्वर्गादिफलसाधनं कर्म करोति-। ईपद्रजो- न्विततमोगुणपरवशः सन्नरकादिसाधनं कर्म करोति । एवं गुणपरवशः सन्फ- लार्थस्प कर्मणः कर्ता कृतस्य स्वकृतस्प तस्यैव कर्मणः फलस्य यः फलार्थ फोक्तमकारेण करोति स एवोपभोक्ता च यो गुणपरवशो भूत्वा फलानि फ- . मण्युिपचिनोति स स्वकृतकर्मभिः सुरनरतिर्यगादिनानारूपतया वर्तमानत्वाद्रि- : श्वरूपत्रिगुणः कामक्रोधलोभाख्यानयो गुणा यस्य स त्रिगुणः । त्रिवर्मा.देव- पानपितृपौनतिर्यभाल्पिासपो मार्गभेदा अस्पेति त्रिका प्राणाधिपः मा- , पादिपञ्चरत्तेर्मुख्यप्राणस्प करणाख्येतरमाणानां चाधिपः स्वामी कार्यकरण- स्वामीति पावत् । संचरति स्वकर्मभिरेकादशेन्द्रियभूतसूक्ष्मपञ्चकमाणाख्पसातद- शकात्मकं लिङ्गशरीरमात्मसाक्षात्कृत्य तदुपाधिकः सन्सत्त्वादिकामादिगुणपर- वशो भूत्वा शुभाशुभानि कर्माणि कृत्वा तैः स्वकर्मभिः परवशो भूत्वोदधिमध्य- वर्तिशुष्कालावुवत्सप्तारदुःखमहोदधौ संचरति संचरते परिभ्रमति । छान्दस परस्मैपदम् ॥७॥ अद्वितीयेश्वर एव जीवो नान्य इति जीवस्य जीवस्वभेदपरिच्छेदकर्तृत्वादेरी, पाधिकत्वेनाऽऽभासत्वं ज्ञाताज्ञाततया सर्वसासित्वात्स्वयंप्रकाशाखण्डबोधेकर- सत्वं चाऽऽह ! अङ्गष्टमात्र इति । अङ्गष्टमात्रोऽङ्गष्टमात्रपरिमिते हृदयपुण्डरीक- कुहरे वर्तमानत्वादङ्गष्टमात्रो न तु स्वतोऽधमात्रपरिमाणपरिमितः। रवितुल्पा रूप इदं जानामीतिज्ञाततया तदतिरिक्तं सर्व न जानामीत्यज्ञाततपा च ज्ञान (..) । २ (स.) यापनि। ३ (7.) ४ (प.) सार। , ·४५ पञ्चमोऽध्यायः५॥ विज्ञानभगवत्कृतम् ।। जाननेयादिसर्वस्प साक्षित्वादनवच्छिन्नचित्मकाशरूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो मनउपाधित्वात्तद्धर्मसंकल्पसमन्वितोऽहंकारोपाधिकरवात्तद्धर्माभिमानसमन्वितो यः संकल्पाहंकारसमन्वितो रवितुल्परूपश्च यः स बुद्धलिङ्गशरीरस्प गुणेन प- रिच्छेदभेदादिनाऽऽरमगुणेन स्वस्वरूपभूतचिद्गणेन चैव बुद्धिधर्मपरिच्छेदेने- वाऽऽराममात्रो न स्वतः । आरा मतोदस्तदनपरिमाणः रवस्वरूपभूतचिद्गुणेनैव दृष्टो नान्येनैव दृष्टः प्रकाशितो दीप्तोऽवरो महाकाशस्थानीयपरमेश्वरापेक्षयाs. वरोऽपि च भवति ॥८॥ 'अविद्याधुपाधिकरवाजीवरप तस्पोक्तपरिच्छेदस्पोपाधिकत्वेनाऽभासत्वं स्वतोऽद्वितीयत्वं चाह । वालाग्रेति । वालाग्रस्प यः शततमो भागस्तस्य पुनरपि शतधा विभक्तस्य पो भागः स पथा सूक्ष्मस्तद्वत्स जीवोऽतिसूक्ष्म उ- पाध्यवच्छिन्नरूपेण सूक्ष्मो विज्ञेयः स चाऽऽनन्याय कल्पते चकारोऽवधारणे। सजीव आनन्त्यायैव कल्पते स्वरूपेणाद्वितीय एव भवति ॥९॥ स्वत ईश्वरभूतस्प जीवस्य लिङ्गशरीरोपाधिकत्वं तद्धर्मभेदादिभाक्त्वं चौ. क्त्वेदानी स्वतः स्थूलदेहतद्धर्मशन्यत्वं स्वाविद्यया स्थूलदेहोपाधिकत्वं तत्तद्ध- मभाक्त्वं चाऽऽह । नैव वीति । अनास्फन्दिताशेपविशेपानन्तमुखसंविन्मा. अफरसेश्वरस्वरूपत्वात्स्वत एप जीवो नैव त्रीत्वादियुक्तः किंत्वविद्याकामकर्मा- दिवशायद्यच्छरीरं मिथ्याभिमानादादत्ते स्वीकुरुते तेन तेन स्यादिरूपेण तत्त- धर्मकृशत्वादिरूपेण च स विज्ञानात्मा युज्यते संबध्यते । अहं वयह पुमान- हं नपुंसकोऽहं जातोऽहं कृशोऽहं मृत इत्यादिमिथ्याभिमानपाशिततया संब- ध्यते च शब्देन स्वतो निर्धताशेपविशेषत्वं स्वाविद्यया विशेपभाक्त्वं च मद- दर्यते ॥१०॥ आत्मनः कार्यकरणोपाधिपरिग्रहे कर्तृत्वादिसंसारधर्मभाक्त्वे च किं निमि- समित्याकाडापामाह । संकल्पनेति । संकल्पनं मनसो व्यापारस्तीर्थेभ्योऽन्य- न भूतहिंसां न कुर्यामित्येवमादिरूपः पुण्यहेतुर्भवति । स एव तीर्थेभ्योऽन्यत्र हिंसां कुर्यामित्यादिरूपश्च पापहेतेश्च भवति तेन संकल्पनेन स्पर्शनं त्वगिन्द्रि- यव्यापारो गणोदकादिस्पर्शनं पुण्यहेतुति चाण्डालादिस्पर्शनं पापहेतुर्भवति तेन स्पर्शनेन दृष्टिश्चक्षुापारः सतां दर्शनं पुण्यहेतुर्भवति । पतितादिदर्शनं पापहेतुस्तेन दर्शनेन होमो हस्तव्यापारोऽग्निहोत्रादिहोमः पुण्यहेतुर्भवति । अ- भिचारादिहोमः पापहेतुस्तेन होमेन । इतरेन्द्रियव्यापाराणामप्युपलक्षणमेतत् । १(ख. ग.) "धिकता। २ (क..) 'सामह । ३ (क.) त्यादिका'। ४ (ख.) ने मान'। ५ (ग ) तुर्भ। ६ (क. घ.) 'तुस्तेन ।

·4 श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण पञ्चमोऽध्यायः॥ एतैः संकल्पनस्पर्शनदृष्टिहोमनीसाम्बुवृष्टया च प्रासपृष्टयाऽम्पृष्टया च प्रोस- दृष्टया मासोऽनं दृष्टिरिति । अम्बुष्टिरुदकदानमुत्कृष्टदेशकालपात्रेवन्नाम्बुनो- रत्यादरेण · दानमतिदानं पुण्यहेतुर्भवति विपरीतेष्वतिदानं पापहेतुः । अथवा पोग्यायोग्येषु प्रासमदानं पुण्यपापहेतुर्भवति । अम्बुदानं च तथा दृष्टिः । ओ- वधू छेदने । अनर्थवतामनर्थोच्छेदनं पुण्यहेतुर्भवति ! अर्थवतामर्थोच्छेदनं पाप- हेतु सेनाम्बुना पृष्टया च ग्रासाम्बुदृष्ट्या चाऽऽत्मविद्धिजन्माऽऽत्मन एतेषां फर्विद्धिजन्म विवृद्धिश्च जन्म व विद्धिजन्म हिरण्यगर्भादिस्तम्बपर्यन्तामु योनिपु जन्म च विवृद्धयादीतरभावविकारश्च भवति । विद्धिरित्युपलक्षण- म् । इसमेवार्थ स्पष्टतपा व्यावर्णपति । फर्मानुगानीति । तत्तत्कर्मानुसारीणि पुण्यानुसारीणि हिरण्यगर्मादिदेवशरीरास्पानि रूपाणि । पापानुसारीणि तिर्प- भूपाणि सममधानतया वर्तमानपुण्यपापानुसारीणि मनुण्यशरीराण्यनुक्रमेणानु- कर्मपाकमनुसृत्य क्रमेण देही लिङ्गशरीरोपाधिक आत्मा स्थानेष्वध्यात्मादिभे- देभिन्नस्थानेषु ब्रह्मादिपिपीलिकान्तेषु रूपाण्युक्तलक्षणानि रूपाण्पभिसंमपचते। अभ्यभितः समष्टिव्यष्टिरूपः समस्तकापकरणान्यहंममाभिमानी भ्रान्स्पा संमप- चते संमामोति ॥ ११ ॥ पूर्वमन्त्रे पाप्यत्वेनोक्तरूपाणां स्वरूपप्रकार संसारभननमकारं , चाऽऽह । स्थूलानीति । स्थूलानि पार्थिवानि शरीराणि भूलकवर्तोनि ततः सूक्ष्माण्यम्म- पानि भुवलेकवानि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि तेजसानि स्वकिवानि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि वायवीयानि महर्लोकजेनोलोकवतानि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि शरीराणि विपन्मपानि तपःसत्यलोकवानि सर्वशरीरार- म्भे सर्वभूतान्यारम्भकतया वर्तन्त एव । अतस्तत्तल्लोकवर्तितत्तच्छरीरारम्भे स- सदूतमाधान्यमेवोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अथवा स्थूलानि इस्पादिशरीराणि सू. क्ष्माणि मशफादिशरीराणि बहून्पनेकान्पनेकरूपाणि शरीराणि देही विज्ञा- मात्मा स्वरुपः स्वस्मिन्नध्पस्तत्वारपीपाऽविधा तस्मा गुणे: सबरजस्त- मोभिरथवा स्वस्पाऽऽत्मनो गुणस्तत्तदुपाध्यच्छिन्नतपा वर्तमानः सत्तारफर- णादिभिणोति संभजते क्रियागुणैः श्रौतस्मात विहितमतिपिद्धक्रियाजन्यधर्मा- धर्मलक्षणापूर्वथाऽऽरमगुणरात्मा लिङ्गशरीरं तस्प गुणविहित्तमतिपिद्धोपास- नादिभिश्च पृणोतीति पूर्वत्रान्वयः । तं विधाकर्मणी समन्वारभेते इति श्रुत्य. (प.) प्रामा'। २ (प.) (म.) 'मानना ४ (म. प.). (प... भोर६ (प.प.) 'उनी। ५ (प.प.) 'मानः । (ग) मानम ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण पष्ठोऽध्यायः६॥ परमेश्वरस्यानादौ संसारे पूर्वपुण्यानुसारेण सर्वेषां माणिना पुण्यहेतुत्वं स्व- मंणतानामधर्मनाशकत्वमीश्वराणामीश्वरत्वं देवानामपि देवत्वं खाधिकसमशू- म्पत्वमनन्पपतित्वमनन्पेश्वरत्वं सर्वभूतेषु समत्वेनावस्थानं निर्गुणत्वमीश्वराभेद- दार्शनामेव नित्पसिद्धपुरुपार्थसिद्धिमित्तरेषां तदसिदि लोके नित्पत्वेन प्रसिद्धा. नां नित्पहेतुत्वं चेतनत्वेन प्रसिद्धानां चेतनहेतुत्वं परमेश्वरस्य सम्परज्ञानेकल- भ्पत्वमादित्यादिमकाशेरमकाश्यत्वं सर्वप्रकाशकत्वं मोक्षस्य जीवेश्वरैकत्वज्ञा- नेकलभ्पत्वं तद्यतिरित्तसाधनस्लभ्यत्वमीश्वररप निरहुशासङ्गपटस्पयोधैकव- पृष्ट्वमी-चरैकत्वज्ञानमन्तरेण मोक्षरयात्पन्तमसंभाव्यमानत्वमित्वमावर्धकलापं वक्तं पष्ठोऽध्यायः प्रवर्तते । प्रथमेऽध्यापे फालादीनां संसारचक्र हेतुत्वमनूद्य प. रमेश्वरस्प हेतुत्वमुक्तमिदानी तेपामपि परमेश्वरमापाविजृम्भितत्वमाह । स्वभाव- मेक इति । स्वभावमेके कवयः स्वभावं पदार्थानां स्वभावं स्वं वं भावमेके क- वयः स्वमज्ञाध्यान्तचेतसः संसारचक्रस्य कारणं वदन्ति । कालं कारणमित्प- न्ये वदन्ति । स्वभावमिति वेदवाह्यजगत्कारणवादानामुपलक्षणम् । कालमिति वैदिकपक्षमवलम्व्यैव तस्माद्रपानामुपलक्षणम् । परिमुह्यमानाः स्वपक्षरथापना- भिनिवेशे कर्कशवादवशीकृतचेतस्तपा सम्यक्पक्षमजानन्तोऽन्योन्यबाधितप- क्षाभासानवलंम्प परिमुधमाना एवमाहुः । तुशब्द एतान्पक्षाव्यावर्तयति । देवस्येप महिमा येनेदं नाम्यते ब्रह्मचक्रं येन कालादिनेदं दृश्यं भ्राम्यते परिवर्पते । वृहत्वाद्ब्रह्म चक्रत्वेन घटीयन्नपद्वर्तमानत्वात्तदेवं चक्रं ब्रह्मचक्र येन कालादिना भ्राम्यत इति वादिभिः कल्पितमेव जगच्चक्रनिर्वादृत्वेन लोके वादिभिः परिगृहीतः कालादिदेवस्य स्वयंप्रकाशचिदेकरसस्य परमेश्वरस्य महि- मा वादिभ्रमगृहीतकारणान्यपि परमेश्वरमायया विजृम्भितान्पेवेत्यर्थः ॥ १॥ परमेश्वरस्यैव सर्वव्यापकत्वेन ज्ञातृत्वं सर्वत्रत्वं नान्यस्येत्याह । पेनाss- वृतमिति । येन मायपैक्पाध्यासमुपगतेन परमेश्वरेण सचिद्रूपेणेदं दृश्यं विप- दादि सर्वमस्ति स्फुरतीति चाऽऽवृतं व्याप्तमीश्वरेणैक्पाध्यासमुपगतेन मापा- वशेन तद्विवर्ततपेदं सर्व जहमचेतनमिति च व्याप्तम् । एवं मायामिलिततया कारणभूतेन परमेश्वरेणेदं सर्वमावृतं नियमेन महामलयादाक्येन स्थित्यवस्था- यां तादात्म्येन चाऽऽवृतं ज्ञः सर्वसामान्येषु सर्वव्यक्तीरन्तर्भाव्य सामान्यपधा- नतया सर्व सर्वदा जानातीति ज्ञः । कालः सृजति भूतानि कालः संहरति म- जाः । सर्वे कालस्प वशगा न कालः कस्यचिदश इत्युक्तः कालस्प 'महिमा १(ख. ग.) 'प्रवणाना। २ (ख. घ.) 'त्यत्वे है। ३ (स.) रस्येव है। ४ (क. घ.) 'वेशक । ५ (स.) व चेद च) ६ (क. घ.) तमित । ७ (क. घ.) "नि वाऽऽ'।

·पठोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम्। यः स परमेश्वराधीन,एव न स्वत · इत्याह । कालकाल इति । कालस्यापि -कालो नियन्तोपहर्ता च गुण्यपहतपाप्मत्वादिगुणको मायाशक्तिगुणको वा स- वैवित्सर्वाणि सामान्यानि व्यक्तिप्वन्तर्भाव्य व्यक्तिमाधान्येन सर्वदा सर्वमपरो. क्षतया जानातीति सर्वविद्यः। यः सर्वज्ञः सर्वविदितिश्रुत्यन्तरात् । योऽनन्तमु- खानुभूतिः सर्वा विद्या अस्येति सर्व विद्य इति वा । अनेनैवंभूतेन परमेश्वरेणेशि- तं नियमितं कर्म क्रियत इति कर्म कार्यजातं विवर्तते । तत्त्वविपरीतमिथ्या- मानपरिणामो विवर्तस्तद्रूपमापद्यते ।ह प्रसिद्धौ । विवर्तकममाह । पृथिव्यप्तेजो- निलखानि चिन्त्यमितिपाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वात्स एवेहाऽऽश्रपणीयः । आत्मन आकाश इत्यादिश्रुत्यन्तरात्मधममीश्वैरण नियमितमीश्वरमाययाss- काशाख्यं कर्म विवर्तते । एवं ततो वायुस्ततस्तेजस्तत मापस्ततः पृथिवी त- तो भौतिकं सर्वमिति चिन्त्यम् । लोके कारणत्वेन प्रसिद्धानां वादिसिद्धानां च कारणानां सर्वेषां मायोपाधिकपरमेश्वरविवर्तत्वमेव न तु स्वातत्यमिति चि- नत्यं परीक्षकैरिति वाक्पशेषः ॥ २ ॥ सम्परज्ञानसाधनपरंपरा सम्परज्ञानप्रकारं चाऽऽह । तत्कर्म कृत्येति । तत्कर्म कृत्वा तदर्थ कर्म तत्कर्मकर्मी स्वेन पद्यत्कर्म क्रियते तत्तत्सर्व कर्मेश्वरसमाराधनबु- दया कृत्वाऽनुष्ठितकर्मवृन्देन निर्मलान्तःकरणो यो भूयः पुनर्विनिवृत्य सर्वकर्म- भ्यो विनिवृत्य सर्व कर्मसंन्यासं कृत्वा तत्त्वस्य कार्यकरणसंघातसाक्षित्वादवस्था- प्रयेऽप्यनपायिस्वरूपत्वादवस्थात्रयसाक्षित्वाच तेभ्यो व्यतिरिक्तस्य त्वंपदार्थभू- तस्याऽऽत्मतत्त्वस्य तत्त्वेन तत्पदार्थभूतपरमेश्वरतत्त्वेन समेत्य योगमैक्यलक्षणं योग समेत्य सम्पमाप्यापरोक्षीकृत्येति यावत् । कैः पुनः साधनैराश्वरैकत्वज्ञा- नं समुत्पद्यत इत्यपेक्षायामाह । एफेनेति । एकेन गुरूपसदनेन द्वाभ्यां गुरु- भक्तीश्वरभक्तिभ्यां त्रिभिः श्रवणमनननिदिध्यासनैरष्टभिर्यमनियमासनमाणाया- मप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिभिः। चाशब्दश्चार्थे । कालेनेह जन्मनि जन्मान्तरे वा ज्ञानार्थमनुष्ठित्तसाधनकलापपाककालेनाधिकारसंपत्तियंदा तत्तत्कालेनेति वा । आत्मगुणैश्च दयाक्षान्तिशौचमाङ्गल्यास्पृहाकार्पण्यानायासानसूयाख्यैरा- स्मगुणैः सूक्ष्मैरनेकजन्ममु ज्ञानार्थमनुष्ठितपुण्यसंस्कारैश्चत्वारिंशदिरेतैः साधन- कलापैरात्मतत्त्वस्पेश्वरतच्वेनैक्पलक्षणं योग समेत्यापरोक्षीकृत्य मुक्ती भवतीति वाक्पशेषः ॥ ३॥ पूर्वोक्तमेवार्थ स्पष्टीकरोति । आरभ्येति । आरभ्य कर्माणि नित्यनैमिचिका- (खग) मदा । २(क) र्यका(क. घ.) कारिम' " ·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पोऽध्यायः६॥ नि गुणान्वितानीघरसमाराधनगुणान्वितान्यारम्प कृत्वा तैर्गुणान्वितत्वेनं स्व- कृतैः कर्मभिः परिपककपायः सन्सर्वपदार्यान्विनियोनपेदिति पतेः समा. धिमकारकपनमिदं यदमे रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं पच्छं तदपा. पत्कृष्णं तद- मस्याऽऽयागादमेरमित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं नीणि रूपाणीत्व सत्यमितिश्रुत्यन्तरोक्तमकारेण स्थूलं स्पष्टिजातं स्थलसमष्टिपु विनिपोज्प तावन्मानतया वितर्य स्थूलसमष्टीरपि पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेषु विनियोज्य ता- वन्मात्रतया चिन्तयित्वा तेप्वप्युत्तरोत्तरभूतं पूर्वपूर्वभूतमात्रतया मविलाप्य त. दपि तन्मात्रतपा प्रविलाप्य तन्मात्रमप्युत्तरोत्तरतन्मानं पूर्वपूर्वतन्मात्रतमा मविलाप्प तदपि मूलमकृतिमात्रतया पविलाप्य तामपि मायां सन्मात्रतया भविलाप्य तदपि चिन्मात्रतया बुद्ध्वा तामपि चितिमानन्दमात्रतया बुद्ध्वात- मायानन्दमद्वितीयमानतया बुद्ध्वाऽद्वितीयसचिदानन्देकरसं वस्तु प्रत्यक्त्वेन विनियोजयेत् । इत्थं विनियोजयेद्यो पतिः स मोक्षं पातीति संबन्धः । तेषा- मभाव उत्तरोत्तरं कार्य सर्व पूर्वपूर्वकारणमात्रतया भविलाप्प मूलमतिभूतां माया सञ्चित्सुखैकरसेश्वरमात्रतया प्रविलाप्य तमीश्वरं स्वात्मतयाऽपरोक्षीक- त्यैवमीश्वरैकत्वापरोक्ष्यात्तेपां सर्वेषां प्रकृतिमाकतानामभावे पाहे सति कृतफर्म- नाशोऽनादी संसारे कृतस्य पुण्यपापाख्यस्य कर्मणोऽनारब्धफलस्य नाश एकत्वज्ञानाद्दाहः । सम्परज्ञानादूर्ध्वकालभाविनां कर्मणां दग्धफर्तृत्वमूलत्वाद- श्लेपलक्षणो नाशः कर्मक्षय उपभोगेन मारब्धफलस्प फ़र्मणः क्षये याति विदे- हमोक्षं याति देहेन्द्रियादिप्रतिभासनिवर्तकविद्याशक्तिमतिवन्धकमारब्धफर्मना-' शेऽमतिवद्धशक्तिविद्यया देहेन्द्रियादिप्रतिभासमपि चिन्मात्रतपा चिलाप्प देहे- न्द्रियादिमतिभासेनापि शून्यं विदेहमोक्षं पातीति यावत् । तत्त्वतोऽन्योऽन्योऽ- वस्थात्रयसाक्षित्वादवस्थात्रयातीतोऽन्यः स प्रकृतः सर्वभावोपसंहर्ता तत्वत्तोऽ. है ब्रह्मास्मीतिबुद्धिफलकारदस्तबलात्मकृतस्प कर्मणो नाशो भवति । भार- ब्धकर्मक्षये देहेन्द्रियादिप्रतिभासस्यापि दाहाद्विदेहमोक्षं पातीति यावत् । त- स्वतोऽन्यदिति पाठे तत्त्वतः प्रकृतिप्राकृतेभ्यस्तत्त्वेभ्योऽपदीश्वरतत्वं पाती- त्यर्थः । अथवाऽन्यत्सर्वदोपानास्कन्दितनिःसङ्गेश्वरतत्त्वं तत्त्वतः परमार्थतः स्त्रात्मरूपं यथा भवति तथा यातीति स्वस्पेश्वरभावव्यवधायकमकृतिमाकृतं सर्वमेकत्वज्ञानेनैकत्वमानतया विलयं यातीति यत्तद्यातीत्युच्यते ॥ ४॥ - सम्यग्ज्ञानसिद्धवर्धमधिकारसिद्धयर्थ परमेश्वरोपासनमाह । आदिरिति । १(ख.) न च । (ग.) न च स्व। २ ( क. घ.) 'बधश। ३ (के.प्र.) पिस नि(ख. ग.) 'लाकृती(म्व. ग ) तत्तात्मा ६ (स.) ति तरये।

·पष्टोऽध्यायः६॥ “विज्ञानभगवत्कृतम् । मादि सर्वेपामादिः स्वरूपस्फुरणपदवेनाधिष्ठानभूतः स प्रकृतः परमेश्वरः सं- योगनिमित्तहेतुः सम्यग्पोगः संपोगो जीवस्य परेणैक्यापत्तिलक्षणस्तस्य नि- मित्तानां साक्षात्मनाड्या च मापकानामैकेन द्वाभ्यामित्यादिनोंकाना हेतुःका- रणभूतः । अथवा शरीरसंयोगनिमित्तानां पुण्यपापानां हेतुः । परनिकालादती तानागतवर्तमानलक्षणात्रिकालात्परोऽन्यः कालानवच्छिन्न इत्पर्थः । अकल: फला अपवा अस्य न सन्तीत्पकलो निरंश इति यावत् । अथवा मागादि- नामान्ताः परमार्थतोऽस्प न विद्यन्त इत्यकलः । अपिशब्दः पूर्वसमुचपार्थः । घटः श्रुत्यन्तरेषु विद्वत्स च दृष्टः प्रकाशितः । तमेवभूतं विश्वरूपमुपासकैर्य- बूपमुपास्यते तत्तद्रूपधारिणम् । अथवा प्रमादिपिपीलिकान्तानि वियत्ममुखा- हुपर्यन्तानि च विश्वानि रूपाण्यस्पेति विश्वरूपं भवभूतं भवश्वासौ भूतश्चेति भवभूतो भवत्यस्मात्सर्वमिति भवभूतोऽवितथस्वरूपस्तं भवभूतमीड्यं सर्वेपी स्तुत्य दे चित्मकाशरूपं स्वचित्तस्थं चित्ताल्पलिङ्गशरीरस्य पूर्व पूर्वमेव त- स्मिन्मत्यतया स्थितमुपास्याहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत्यान्तःकरणगुहापां पूर्व जीवरूपेण स्थितं परमेश्वरमेहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृल्प मुक्तो भवतीति वाक्पशें- प: पातीति पूर्वत्र का संबन्धः । अपं मन्त्र एव निर्गुणवस्तुपरतया फैश्विद्या. ख्यातः । कैश्विञ्च सगुणवस्तुपरतया व्याख्यातः । अस्मिन्पले स्ववित्तस्य स्वचित्ते शास्त्रेण निवेशितमुपास्प विजातीपमत्पपानन्तरितसजातीयप्रत्ययम- वाहरूपं तद्विपयोपासनं कृत्वा सम्यग्ज्ञानोदयात्पूर्व सम्परज्ञानाधिकारसिद्धयर्थ पश्चाध तेन लब्धसम्यग्ज्ञानाविकारो भवतीत्येवं योजयितव्यम् ॥ ५ ॥ परमेश्वरस्य संसारदोपास्पृष्टत्वं सर्वद्वैतकल्पनाधिष्ठानत्वं तद्धर्ममापपितृत्वं निरड्डी पर्पत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षसिद्धिं चाऽऽद । स इति । स प्रकृतः परमे घरो वृक्षफालामतिभिः पञ्चम्पर्थे तृतीया । वृक्षः संसारवृक्षस्तस्माल्लवादिसमस्त- फालविशेषेवनुस्यूतं फालतचं कालशब्देनोच्यते । तस्मादाकृतिरासमन्तात्क- तिः क्रियत इति तिर्महदादिसमस्तकार्यरूपेण मायाख्या महतिः क्रिपते निर्वपते प्रेर्यतेऽविष्ठात्रा परमेश्वरेणेत्याकतिरिति मुलपतिरुच्यते । सर्वव्या- पकत्वाद्वा सेवाऽऽतिरित्युच्यते तस्पाथ परो ज्यापोस्तेम्पो विलक्षणस्वभाव- श्व तेभ्योऽन्यः परः स्वपमुत्कृष्टश्चेति पदव्यत्पयनैवार्थः । पस्मादनन्तसुखचि- न्मानवपुप ईश्वरादयं प्रपञ्चः परिवर्तते स्वप्नद्रष्टारमवष्टम्प तदुपदर्शितव्पामा. दिमपश्चः परिवर्तते यथा तद्वत् । पत्तदोनित्यसंबन्धात् ! धर्मावहं पनदानत. (प.) या संमार । २ (स.)यमा ३ (प.ग.) 'मानता भस्य । ४ (7.) 'ममी'। ५(प. ग } 'महमरमी ।। ( य ) ईस'। (ह, म.प.) श्रर्वत।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पष्टोऽध्यायः पोभिः समाराध्यरूपेण धर्मपदं पापनुदं तेनैव रूपेण पापक्षपपितारम् । भगेशमै- श्वर्यस्येतिश्लोकोक्तांनामीशमधिपतिम् । आत्मस्थमात्मनि करणसंघाते तत्रापि चुंदी तत्मत्यग्रूपेण स्थितमात्मत्वेन स्थितमात्मस्थमिति वा । अमृतममरणधर्मा- गं विश्वधाम सादीनां रज्ज्वादिवद्विश्वस्याऽऽधारभूतं ज्ञात्वोऽहं ब्रह्मास्मीत्य- परोक्षीकृत्य दग्धसंसारतदीजो भवतीति वाक्पशेपः ॥ ६॥ ''परमेश्वरस्यैकत्वं तदेकत्वदर्शिनां कृतकृत्यतानुभवं चाऽऽह । तमीश्वराणा- मिति । तं प्रकृतं परमात्मानमीश्वराणां जगदुत्पत्तिस्थितिलपहेतुभूतानां ब्रह्म- विष्णुरुद्राणां परममुत्कृष्टं तेषां महेश्वरं चेश्वराणामपीशितृत्वस्य तदधीनत्वा- न्महांश्चासावीश्वरश्चेति महेश्वरस्तं महान्तं गरीयांसमीश्वरं नियन्तारं महेश्वरं देवंतानामिन्द्रादीनां देवत्वहेतुभूतत्वात्परममुत्कृष्टं दैवतं तेषां देवतं चैश्वर्यमो- क्षसिद्धयर्थं भजनीयं तं पति स्वामिनं पतीनां समष्टिकार्यकरणोपाधित्वायष्टि- कार्यकरणोपाधेरस्य सर्वस्य पतीनां हिरण्यगर्भादीनां परमं नियन्तारं परममु- स्कृष्टं चापास्तापविशेपानन्तानन्दस्वभावत्वात्परस्तात्मकृतेभ्यः परस्तात्तद्रूपं देवमनुदितानरतमितानन्तचित्मकाशरूपं भुवनेशं - भुवनानामीशं. नियन्तार निखिलकार्यजातस्पेशानमिति वा । ईड्यं वेदेतिहासपुराणैः स्तुत्यं विदाम वि- मः । लहर्षे लोट् । एवंभूतं परमेश्वरमात्मतयाऽपरोक्षीकृत्य वर्तामहे । अतः सर्वपुरुपार्थसमाप्तिरूपमोक्षपुरुषार्थस्य स्वरूपतयाऽऽविर्भूतत्वाद्वयं कृतकृत्यतया वर्तामह इति विद्वदनुभवो दर्शितः ॥ ७॥ विम्बमंतिविम्बभेदशून्यमुखमात्रसंबन्धिदर्पणाशुपाधिस्तस्मिन्मुखे विम्वप्र- तिविम्बभेदमापाद्य ' बिम्बमुखं परिहृत्य प्रतिबिम्बपक्षपाती पथा तद्वज्जीवप- रभेदशून्यानन्तसुखचिन्मात्रसंवन्ध्यविद्यातत्कार्यकरणोपाधिस्तस्मिन्ननन्तचि- न्मात्रे जीवपरभेदमापाद्य प्रतिविम्बस्थानीयजीवपक्षपाती भवति न विम्बस्था- नीपपरमेश्वरपक्षपातीत्यतोऽनन्तचितः परमार्थतः कार्यकरणशून्यत्वं चाऽऽह । न तस्पेति । तस्य परमात्मनः कार्य समष्टिव्यष्टयात्मकं शरीरं करणं च सम- ष्टिव्यष्टयात्मकं बाधकरणमन्तःकरणं च न विद्यतेऽद्वितीयमुखानुभूतित्वाद- स्पेश्वरस्य न तत्समश्च तेन समस्तत्समैश्च तदधिकस्तस्मादधिश्च न दृश्यते वेदेषु तदनुपापिषु स्मरणेषु स्मरणानुयायिषु न्यायेषु च ! ननु परस्पैव कार्यक- रणानि बहुकृत्वः पुराणेषु श्रूपन्त इत्याशयाऽऽह । पराऽस्प शक्तिर्विविधैव . भूपत इति । अस्य देवस्प परा मूलप्रकृतित्वेन सर्वव्यापकत्वात्परा शक्तिर्देवा. : (क. ग.) 'राधनस्'। २ (म. घ.) 'द्धी प्रन्य। ३ (क.प.) 'मतपेन । ४(क.प.) als हमरमी'1५ (ख. ग. घ.) 'तिमल। ६ (ग.) प्रकृतिमा (क.घ.) गीशिदारं । ८ (रु. प.) रमात्म। ९ (ख) मनल्समध । १० (स.) वरतदपिकय ।

·पठोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । स्मशक्तिमित्येवोक्ता विविधाऽनन्तकार्यकरणप्रकृतित्वात्तत्तद्रूपेण विविधा भूय- ते श्रुतिस्मृत्यादिषु । ननु नेति नेतीतिमतिपिताशेषविशेषस्प परमेश्वरस्य प्रक- तिमाकृतरूपं स्वाभाविकं न भवति किं तर्धेतद्रूपं स्वाभाविकमित्याह । स्वाभा- विफी ज्ञानवलक्रिया चेति । ज्ञानवलक्रिया सर्वज्ञेपविषपसर्वज्ञलक्षणानुभूति- निक्रिया सा सर्वज्ञेयाकारसर्वसत्त्वगुणपरिणामरूपक्रिययाऽभिव्यक्तत्वात्क्रिपाः पदवभासत इति क्रियेत्युच्यते । सेश्वरस्य स्वरूपत्वात्स्वाभाविकी नान्यायत्तेति यावत् । बलकिया नाम स्वसंनिधिमात्रेण प्रकृतिमाकृतं सर्व वशीकृत्य निप: मपति । सा च सर्वकल्पनाधिष्ठानभूतस्येश्वरस्य स्वाभाविकी नान्यायचा । भ; थवा बलक्रिया बलं, नामानन्तसत्ता तया सर्वस्य लब्धात्मकत्वात्सैव धातुवा- ध्यत्वारिक्रयेत्युच्यते । क्रियाशब्दवाच्यत्वेऽपि नैरपेक्ष्यं सिध्यति । मातिपदि- कार्थः सत्तेतिवचनात् । अतस्त्यक्तसर्वपरिच्छेदानन्तसत्तेश्वरस्य, स्वाभाविकी नान्पायत्ता ॥८॥ परमेश्वरस्पानन्यपतित्वमीशिवन्तरशून्यत्वं तर्कागम्यत्वं सर्वकारणत्वं कार्यो- पाधिकाञ्जीवान्मति कारणोपाधितया नियन्तृत्वं चाऽऽह । न तस्य कश्चिदि- ति । तस्य प्रकृतस्प परमेश्वरस्प कश्चित्कोऽपि पतिः स्वामी नास्ति लोके ज- गति । न चेशिता नियन्ताऽपि नास्ति नैव च तस्य लिङ्गमस्ति येनासावनुमीये- त। प्रपञ्चाख्यकार्यदर्शनात्कारणमात्रमेवानुमीयते न कारणविशेषः । अतः स- वज्ञ ब्रह्म जगत्कारणमित्पस्पार्थस्य वेदैकसमधिगम्यत्वं नानुमानगम्यत्वमिति यावत् । अथवा कार्यस्यास्मिल्लीनत्वाल्लिङ्गं कारणं तस्येश्वरस्प कारणमपि ना. स्ति । स एवंभूतः परमेश्वर एव स्वमायया सर्वस्य जगतः कारणं करणाधिपाधिपः फरणानां सर्वन्द्रियाणामधिपः सर्वेन्द्रिपसमष्टिविज्ञानक्रियाशक्तिमन्पलिङ्गशरी- रोपाधिकरवाज्जीवः करणाधिपस्तस्पापि मूलपकृत्युपाधिक ईश्वरोऽधिपः स्वा. मी। अथवा करणाधिपश्चासावधिपश्चेति करणाधिपाधिपः । अनन्तमुखानुभूति- वपुः परमेश्वर एव जीवरूपेण स्थितत्वात्तद्रूपेण करणाधिपः । अनेन जीवेनाss- स्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणीतिश्रुत्यन्तरात् । मूलमकृत्पाख्यमा. पोपाधिकत्वेन सर्वेषामधिपश्च लोके कारणत्वेन प्रसिद्धानों महदादीनामधिपत्वे- न हिरण्यगर्भादीनां च कारणत्वेनाधिपतित्वेनान्यो विद्यते । तेनैव दृष्टान्तेन त- स्पापीश्वरस्य कारणान्तरमधिपत्यन्तरं चानुमीयतेत्याशैडायामाह । न चास्प फश्चिजनिता न चाधिप इति । मूलकारणत्वात्स्वायत्तसिद्धिकत्वादद्वितीयत्वा- १(क.) मीयते । प्रा २ (क.) त्यर्थः। ३ (ख.) 'नानु। ४ (ख. ग.) 'नो मृदा ५ (रु. घ.) 'मीशन इत्या । ६ (रु. घ.) शयाऽऽह।

·५४ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पठोऽध्यायः वास्प परमेश्वरस्य कश्चिदपि जनिता जनयिता नास्ति । णिचोलोपो द्रष्टव्यः । न चाधिपोऽस्य परमेश्वरस्याधिपः स्वाम्यपि नास्ति । एवंभूतः परमेश्वरः संसा- रदुःखमहोदधि तितीभिः स्वात्मत्वेन ज्ञातव्य इत्यभिप्रायः ॥९॥ इदानी मब्रहगभिमेतार्थमार्थनमाह । यस्तन्तुनाम इति । यो देवः प्रध्वस्ता- खिलभेदः स्वयंप्रकाशवपुरीश्वरस्तन्तुनाम इव यथोर्णनाभिस्तन्तुभिः स्वशरीर- मभवरात्मानं समावृणोति संछादयति तद्वत्मधानजैः सर्व प्रकर्पणास्मिन्धीपत इति प्रधानं मापाशक्तिस्तज्जैर्नामरूपकर्मभिस्तन्तुस्थानीयैः स्वभावतोऽपराधीन: स्वतन्त्र स्वेच्छया द्वैतकल्पनाधिष्ठानभूतं स्वात्मानं स्वयमेव समावणोति संघर- दति । स य एवंभूतः परमेश्वरो नोऽस्मार्शमदमादिसाधनसंपन्नान्दधातु ददा- तु धारयतु वा । किं ब्रह्माव्ययं ब्रह्म च तदव्ययं च प्रमाव्यपं वृहत्वाइम कू- टस्थनित्यत्वादव्ययम् । एवंभूतं स्वात्मत्वेनेति वाक्पशेषः । ब्रह्माप्पयमित्यस्मि- पाठे ब्रह्मण्पप्यय लयं विद्यया व्यवधापकाविद्यातत्कार्यविलयनैकीमावं दधा- त्वित्यर्थः ॥ १०॥ परमेश्वरस्प सर्वभूतेषु गूढत्वमन्तर्बहिश्च व्यापकत्वं सर्वेपामन्तरात्मनाव- स्थितत्वं धर्माधर्मनियन्तृत्वमनन्तानुभूतित्वमद्वितीयत्वं निर्गुणत्वं चाऽऽह । एक इति । आत्मा जडस्वभाव इति पे वदन्ति तानिराकरोति । देव इति । देवो घोतनस्वभावश्चिदेफरस इति यावत् आत्मनश्चिद्रूपत्वमित्पभ्युपगम्याss-- त्मभेदं ये वदन्ति तानिराकरोति । एक इति । एकस्मिञ्शरीर एक एवाss- त्मेत्यभ्युपगमादेक इति पदेनाऽऽत्मभेदपक्षो न निरस्त इत्याशङ्कयाऽऽह ।' सर्वभूतेष्विति । स्वयंप्रकाशचिदेकरसः सर्वभूतेष्वेकत्वेन वर्तते तथा किमिति न भाँतीत्यत आह । गूढ इति । सर्वभूतेष्वेकत्वेन स्थितोऽपि तैश्छन्नत्वेन वर्तमा- नत्वात्तथा न भासत इति यावत् । मणिपु सूत्रवत्सर्वभूतोदरैकदेशवर्तित्वेनाss- त्मनस्तैगूढत्वाभ्युपगमे परिच्छिन्नत्वादिदोपाः प्रामुयुरित्याशड्याऽऽद । सर्व- व्यापीति । आकाशवत्सर्वमन्तर्वहिश व्याप्तुं शीलमस्यैति सर्वव्यापी । तर्दि व्याप्यव्यापफमेदवच्चादात्मनः सद्वित्तीपत्वं प्राप्नोत्तीत्पाशङ्कयाऽऽह । सर्वभूत्ता- न्तरात्मेति । विषधरकलधौतादिषु रज्जुक्तिकाशकलादिवत्स्वाविद्याकल्पित- त्वेनाध्यात्मादिभेदभिन्नानां सर्वभूतानामन्तस्थितः सन्नात्मत्वेन स्वरूपत्वेन व.. र्तमान इति सर्वभूतान्तरात्मेत्युच्यते । व्याप्यव्यष्टीनां व्यापकात्मस्वरूपम्पति- रेकैण स्वरूपाभावादात्मनः सद्वितीयत्वं न मानोतीति पावत् । चेतनाचेतनरूप- (स.ग.)स यः १२ (स.ग.) मा ३ (स.ग.) सन स्यि ४ (म.ग.) गादित्यी ५ (. प.) 'नस्तम्।

·पोऽध्यायः -विज्ञानभगवतम्। जगद्वैचित्यबीजभूतविचित्रपुण्यापुण्यानां स एवाऽऽत्माऽधिष्ठातत्याह । कर्मा- ध्यक्ष इति । कर्मणामात्मैव प्रवर्तक इति यावत् । यत्मसादात्सर्वस्पासपुप्ततास्यात्स आत्मा द्वैतकल्पनाधिष्ठानत्वेन सन्नश्चेज्जगदान्ध्यप्रसङ्ग इत्याशङ्कोतरेतरा. ध्यासाभ्युपगमानैप दोप इत्याह । सर्वभूताधिवास इति । सर्वेषु भूतेषु वसतीति सर्वभूताधिवासः स्वाविद्यया स्वस्मिन्नारोपितसर्वभूतेषु स्वयमप्पध्यस्ततपाव. मानवाजगदान्ध्यदोपप्रसङ्गो नास्तीति पावत् । अवभासकर्तृत्वेनामिसंपोगेन. कर्पूरगन्धादिवदवभासकश्चेद्विकारित्त्वजडत्त्वविनाशित्त्वादिदोपाः मामुपुरित्याश- इल्याऽऽह । साक्षीति | साक्षी साक्षादीक्षत इति साक्षी परिणामव्यवधानमन्त- रेण स्वसंनिधिसत्तामात्रेण सर्वममुप्तत्वेन व्यवहारयोग्यं कुर्वनीक्षत इति साक्षी । आदित्यप्रभा सर्वान्प्रकाशयतीति यथा तद्वदतो विकारित्वदोपो नमामोतीति याव- त् आत्मनःस्वप्रकाशस्वभावत्वं सिद्धं चेदादित्यादिवत्मकाशान्तरकर्तृत्वमन्तरेण 'स्वसंनिधिसत्तामात्रेण सर्व व्यवहारयोग्यं करोतीति सर्वावभासक इति व्यपदेशः स्पाम त्वेतदस्तीत्पाशझ्याऽऽह । चैतेति । चेताऽऽन्तरचित्प्रकाशस्वभाव इति पावत् । तात्मा स्वप्रकाशस्वरूपश्चेन्नित्यं ज्ञेयादिसापेक्षत्वान्मोक्षो न भवेदित्या- शायाऽऽह । केवलं इति । आत्मचैतन्याभिव्यञ्जिका बुद्धिरेव विषयादि. साधनजन्यत्वाद्विपयादिसापेक्षा । आत्मचैतन्यस्योदयास्तमयादिवर्जितत्वात्सा-- पेक्षता नास्तीत्यतः केवलो विपपादिनिरपेक्षोऽनन्तचित्मकाशस्वरूप इति या- वत् । स्वंयोग्पसर्वविषपशून्ये दिवि यथाऽऽदित्यः प्रफाशते तद्वदित्यर्थः । स्त्र, तृत्वव्यापकत्वाध्यक्षत्वपालपितृत्वादिशक्तीनामनेर्दहनादिशक्तिवदात्मनः, स्वा- भाविकत्वान्मोक्षेऽप्यवस्थानात्पुनरपि तत्कार्यस्यापरिहार्यत्वादनिक्षिपसकोदुः वरि इत्याशयाऽऽह । निर्गुणश्चेति । चशब्दः पूर्वविशेषणैः समुच्चयार्थः । आ- स्मनो नेति नेतीतिमतिपिद्धाशेपविशेपानन्तसत्पमुखचिन्मात्रवपुष्ट्वात्स्वतः क्वापि शक्तिर्नास्ति खट्टत्वाद्यनन्तशक्तयाधारमायपैक्पाध्यासाच्छक्तिमत्वमतिभासोs- तो निर्गुण इति यावत् ॥ ११ ॥ माकृतापूर्वकल्पनयाँ हि तत्संस्कारानुगुणतया पुण्यपापबीजानुगुणतया च चेतनाचेतनात्मकमपञ्चाकारेण मायाख्यप्रकृतिपरिणामपितृत्वमीश्वरस्पेश्वराभे- ददर्शिनां नित्यपुरुपार्थलाभमितरेषां तदलाभं चाऽऽह । एको वशीति । एकोऽ- द्वितीयो,वशी सर्वमस्प वशे वर्तत इति वशी स्वाधीनसर्व इति यावत् । नि. क्रिपाणामचेतनवादेव चित्संनिधिव्यतिरेकेण स्वतः सर्वप्रवृत्तिलक्षणक्रिया- 4 Add १(ख. ग.) तयितेति। ३(क.ग.) 'नावभा'। ३(क. घ.) सर्व व्य'।४ (ख.ग.) बन्यादि न्य। ५ (ख. ग)'न्मोक्षे न भायादि । ६ (क..)तः काऽपि । (ग.) या विहितसका।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पष्ठोऽध्यायः६॥ शून्यानामचेतनानां परमार्थतः कूटस्थानन्तचिदेकरसत्वात्स्वतः सर्वप्रवृत्तिलक्ष- णक्रियाशून्पानां चेतनानां च बहूनां सर्वेषां च वीजं प्रकृतित्वेन बीजं माया.. बिम्वत्वेन बीज सत्पमुखचिन्मात्रमेकमचेतनानां प्रकृतित्वेन बीजं मायोजाड्य- मेकमखण्डं चेतनानां परमार्थतः कूटस्थानन्तचिदेकरसबिम्बत्वेन वीज सत्य- संखचिन्मात्रमप्येकमखण्डं बहुधा बहुमकारं यः करोति । योऽनादौ संसारेड- नेकजन्मस संचित विहितमतिपिद्धविद्याभिर्विहितमतिपिद्धकर्मभिश्च मेरितोमायो- पाधिकः परमेश्वरः स्वैक्पाध्यासमुपागतं मापाबीजं महदाचनेकाकारं करोति मापैक्पाध्यासमुपगत स्वनिजरूपं चिडिम्बवीजं समष्टिव्पष्टिकाकरणोपाधि- फहिरण्यगर्भाधनेकचेतनपकारं करोति । तदात्मानं स्वयमकुरुते विश्रुत्पन्तरा. त् । अथवैकः परमेश्वरः मलपकाले स्वस्मिन्नेव लीनानां निष्क्रियाणां भोगार्थ- मोक्षार्थक्रियावजितानां स्वभूतानां माणिनां भोगार्थमोक्षार्थकिपासिद्धयर्थ चैक- मद्वितीय वीजं कारणं ब्रह्मविष्णुरुद्रपितृमनुष्यादिरूपेण बहुधा करोति तमेवं. भूतं परमेश्वरमात्मस्थमात्मनि कार्यकरणसंघाते जीवरूपैणावस्थितं येऽमोधा- लोभामोहादम्भारागादिसाधना अनुपश्यन्त्यन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्त्वंपदार्थ.' शोधनमनुसृत्य पश्यन्त्यहमस्मीत्यपरोक्षीकुर्युस्ते धीरा विवेकज्ञानवन्तस्तेपामी. श्वरैक्पज्ञानवतां मुखं शाश्वतं नित्यसिद्ध सिध्यति न तथेतरेपामीश्वरैकत्वज्ञा- नाख्पसाधनहीनानां शाश्वतं मुखं न सिध्यतीत्यहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानादेव नित्यपुरुपार्थसिद्धिः । उपासनेभ्यः कर्मभ्यो वाऽन्येभ्योऽपि नित्यपुरुषार्थो न सेत्स्यतीत्यर्थः ।। १२॥ परमेश्वरस्प लोके नित्यत्वेन मसिद्धानां नित्यत्वहेतुत्वं चेतनत्वेन प्रसिद्धानां चेतनत्त्वहेतुत्त्वं कर्मफलपदात्तृत्वं सम्पग्ज्ञानकल पत्वं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि चाऽऽह । नित्य इति । नित्यानां लोके नित्यत्वेन प्रसिद्धानामाकाशादीनां नित्यो नित्यत्वे हेतुस्तनित्यत्वेन तेषां नित्यत्वप्रतीतिरिति यावत् । नित्यत्वेन प्रतिप- नानां मध्ये साक्षानित्य इति वा । चेतनश्चेतनानां लोके चेतनत्वेन प्रतिपन्नानां ममात्रादीनां चेतनः। तमृते न तेषां चेतनत्वमतीतिरिति यावत् । चेतनत्वेन भति- पन्नानां मध्येऽयं साक्षाचेतन इति वा । नित्यत्वेन चेतनत्वेन च प्रतिपन्नानाम- पं नित्पश्चेतनश्चेत्यैकोऽन्वयो वा । अतोऽन्यदातं नान्योऽस्ति द्रष्टा नौन्योऽस्ति (क.) यान्जयमे । २ (स.) द्विमं थी। ३ (स.) 'कार'। ४ (क.) र्यकार। ५(क.) गार्थ मो'। ६ (क. स.) क्षार्थ कि। ७ ( क.ल. घ.) गाथै मो1 (क. स. प.) 'क्षा कि। ९(क. ग.) 'कार'। १० (ख. ग.) 'पेण स्थिरी १ (ख. ग.) 'मनुशो। १२ (ख. ग.) त्यसुखाएँ। १३ (स.) 'येकाल: १४ (ख. ग.) 'न्योइतोऽस्ति । १५ (ख. ग. प.) नान्यदतोऽस्लि दमिति ।

·पोऽध्यायः६॥ विज्ञानभगवत्कृतम्। श्रोतेतिश्रुत्पन्तरात् । एकोऽद्वितीपो यहूना वह्मादिपिपीलिकान्तानां चौs- सण्डसससंविदूपः परमेश्वरो विदधाति मपच्छति फरोति वा । कामान्काम्य- न्त इति फामा सुसमतिविम्यानि तानि पुण्यानुगुणतया विदधाति तहम कारणं जगतः फारणं सांस्पपोगाधिगम्यं सांख्यं च योगश्च सांख्ययोगी सांस्पं वेदान्तमहावाक्यतात्पर्पजन्पमहं ब्रह्मास्मीतिसम्यग्ज्ञानं पोगस्तत्साध- नंश्रवणमनननिदिध्यासनादिस्ताभ्यां सांस्यपोगाभ्यामधिगम्यं पाप्पं ज्ञातव्यं देवं चोधेकरसं ज्ञात्वाऽहमेवास्मीत्यपरोक्षीकृत्य मुच्यते सर्वपाशेरविचाकामक- मरियैः सर्वेः पाशैर्मुच्यत ईश्वरापरोक्षादाधिवसंसारतदीजो भवतीत्यर्थः ॥१३॥ परमेश्वरस्याऽऽदित्यादिमकाशैरप्रकाश्पत्यमादित्यादिभकाशानां समस्त- जगा चावमासकत्वं चाऽऽह | न तोति । न तत्र प्रकृते परमात्मनि सर्वाव- भासकोऽपि सूर्यो भाति तवम न प्रकाशपति सर्वागोचरत्वात्सर्वेपामात्मत्वादू- पादिहीनत्वाच स हि तदधीनप्रकाशः स्वयोग्यं सर्व प्रकाशयति न तु स्वमहि- मत इतोऽपि च न तंत्र भासते तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो मान्ति फुतोऽ. पमस्मद्गोचरोऽमिः। यत्र सूर्यादिर्न भाति तत्र का वार्ताऽस्मद्रोचरस्पामेरित्पर्धः। तमेव भान्तं स्वतो भारूपत्वात्मत्पलादिममाणानपेक्षतया स्वयमेव भान्तं सर्व- जगदयभासात्पूर्वमेव दीप्यमानमनुभाति । सर्वमनु तेनैक्याध्यासमनुसत्य भा. नाभासं लब्ध्या भाति सर्वमादित्यादिकं पूर्वोक्तं किं परिमितोतया तस्य पर- मेश्वरस्य भासा स्वरूपभूतचैतन्यमकाशेन सर्वमिदं जगद्विभाति प्रकाशते ॥१४॥ परमेश्वरस्य द्वैतभ्रमवाधकत्वं प्रत्यक्त्वेनावस्थितत्वं तदैक्पज्ञानमेव मोक्ष- प्राप्तिमार्गों नान्यो मार्गोऽस्तीत्येतदाह । एक इति । एकोऽद्वितीयो हंसः स्थि- स्यवस्था याति तामपि हत्वा स्वप्नावस्था याति पुनस्तामपि इत्सा सुपुत्यव. स्थां याति तामपि हत्वा पुनरहं ब्रह्मास्मीतिसम्परतानफलफास्टः, स्व- उपवधापकद्वैतन्त्रमहेत्वविद्यां हत्या प्रत्यक्त्वं यातीति हंसो भुवनस्यास्य म- ध्येऽपमेव हंसो नान्यः कथिदस्तीति वाऽर्थः । स एवाग्निः स एव पर- -मेश्वरोऽमिरमिरिवामिः काठावयस्तिरस्कृततया काठानुगतोऽनिर्मधनेनाभि- व्यक्तः सन्स्वतिरस्कारककाष्ठावयवान्दग्ध्वा स्वनिजयपुपाऽवस्थितो यथा तद्वदविद्यातत्कास्तिरस्कृततयाऽविद्यातत्कार्येष्वनुगतः परमेश्वर उत्तराध- राणिस्थानीयगुरुशिष्ययोः संघर्पणरूपमथनस्थानीय श्रवणमननादिजन्यस- म्यग्ज्ञानफलकारूढः सन्स्वतिरस्कारकाविद्यातत्कार्याणि स्वतावन्मात्रतया दग्ध्वाऽद्वितीयवपुपा मोक्षेऽवतिष्ठत इत्यमिरित्युच्यते । सलिले संनिविष्ठः १(ग ) "विम्भितानि । २ (सग ) तत्राऽऽमा । ३ ( रा ) मयों न मा। ८ ·. श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पद्योऽध्यायः६। सम्पनिविष्टस्तेषां स्वरूपस्फुरणमदत्वेन संनिविष्टस्तमेव प्रतिमाकृतरसं- स्पृष्टं प्रकृतं परमेश्वरं विदित्वा स्वात्मतयाऽपरोक्षीकृत्य तं विदित्वैवातिमृत्युमे- . ति मृत्यु जननमरणसंसारहेतुभूतमविद्यातमाख्यं मृत्युमत्येति तरति सम्यग्ज्ञा- नेन चिन्मात्रतपा नाशयतीत्यर्थः। पापमत्येतीतियावत् । अथवा संसारतद्धेतुलक्षणं मृत्युमत्यतीत्य सम्यग्ज्ञानेन दग्ध्वा तदधिष्टानभूतमपारतातिशयं परमानन्दमे- ति नान्पः पन्धा अस्माज्ज्ञानादन्यः पन्धा मार्गो न विद्यतेऽपनाप मोक्षमा- भये ॥ १५॥ परमसूक्ष्मपरमार्थोपदेशे ग्रन्थलाधवाहुद्धिलाघवमेवाऽऽश्रपितव्यमिति मत्वा पुनरपि तमेवार्थविशेपं विशेषतो दर्शयति कथं नु नामे ममर्थ प्रतिपद्येरनिति । स विश्वदिति । स भकृतः परमात्मा विश्वकृद्विश्वं स्वमायया करोतीति विश्व- कृत् । विश्वविद्विश्वमपरोक्षतया येत्तीति विश्ववित् । आत्मयोनिरात्मैव स्वयमे- व सर्वस्य योनिन स ह कार्यान्तरमपेक्षते । अथवाऽऽत्मनां योनिरात्मपोनिः सु- रनरतिर्यशरीराणामात्मनां योनिः कारणं पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चफे चतुष्पद इति श्रुत्पन्तरात् । अथवाऽऽत्मा च स एव योनिश्चेत्यात्मयोनिस्त्वंपदार्थभूतम- त्यगात्मत्वेन तत्पदार्थभूतजगत्कारणत्वेन स एव स्थित इति यावत् । शधि- तस्वरूपःकालकालः कालस्य सर्वोपसंहतुरपि काल उपसंहर्ता गुणी मायाश- तपाख्यगुणकोऽपहतपाप्मत्वादिगुणको वा । सर्वविद्यः सर्वा विद्या अस्यैति सर्व विद्यस्तस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति सर्वविद्यः प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः प्रधानचासो क्षेत्रज्ञश्चेति प्रधानक्षेत्रज्ञः स एव पतिश्चेति मधानक्षेत्रज्ञपतिः सर्व- स्माच्छ्रेष्ठः प्रधानक्षेत्रज्ञः प्रकृतिमाकृतलक्षणं क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञः पतिः सर्वस्य स्वामी । अथवा प्रधानक्षेत्रज्ञयोः पतिः प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः प्रधानस्य स्व- रूपप्रदत्तयाऽधिष्ठानत्वेन पतिः क्षेत्रज्ञस्य विम्वतया पतिः स एप इह भविष्ट इतिश्रुत्यन्तरात् । गुणेशः सत्त्वरजस्तमसां नियामकः संसारमोक्षस्थितिब- न्धहेतुः सम्यग्ज्ञाततया संसारान्मोक्षस्यहेतुः संसारहेतुनाऽज्ञानेनाज्ञाततया त- स्मिन्संसारे स्थितिलक्षणबन्धस्य हेतुः कारणम् ॥ २६ ॥ परमेश्वरस्य स्वमहिममतिष्ठां कर्मादिसाधननिरपेक्षितत्वं चाह । स त- न्मय इति । स प्रकृतः परमेश्वरस्तन्मयोऽज्ञाततपा ज्ञाततया च बन्धमोसहेतु- मयो हेतुरूपैः। स्वार्थे मपट् । हि प्रसिद्धौ । अमृतोऽमरणधर्मा । ईशसंस्थ ईश्वर- स्वेन सम्यगवस्थितः । अथवेशे स्वमहिम्नि संस्था सम्यस्थितिर्यस्य स ईश. संस्थः । ज्ञश्चित्प्रकाशकः । सर्वगः सर्वसाक्षित्वेन सर्व गच्छतीति सर्वगः । भुव- १(क. घ) 'देशमी २ (ख. ग.) 'पः । नापार्थे । ३ (क. ग. प.) काशः । स!

·पोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम् । नस्य भवनधर्मयुक्तस्य दृश्यप्रपञ्चस्यास्य गोप्ताऽऽनन्दमदत्वेन पालयिता यः स्वयंप्रकाशानन्दानुभव ईश ईप्टेऽस्य जगतो नित्यमेव नियमेनैवोत्पत्तिस्थिति- मलपावस्थास । न हिरण्यगर्भादिवत्कर्मोपासनजन्यमस्यैश्वर्यमपि तु सहजसि- द्धमस्यैश्चर्यमित्याह । नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनापेति ! अथवा जगदीशनाय स एव परमेश्वरो हेतुर्नान्यो हेतुर्विद्यते । सर्वत्रेशनक्रियापाः स एव कर्ता नान्यः कर्ता विद्यत इति पावत् ॥ १७॥ यस्मात्परमेश्वर एव मुमुक्षोः सम्यग्ज्ञान आत्मतयाऽभिव्यक्तः सन्मोक्षहे.. नुस्तस्मान्मोतसिद्धयर्थ मुमुक्षोरीश्वरं पति शरणतया प्राप्तिमाह । यो ब्रह्माण- मिति । निःसङ्गमुखबोधवपुर्यः परमेश्वरो ब्रह्माणं सर्वजीवसमष्टिरूपं हिरण्य- गर्भ विदधात्पवान्तरसर्गस्थित्पन्तकर्तृत्वेन स्वमायया विदधाति ससर्ज सृष्ट- वान्पूर्व सगादौ पः परमेश्वरो वै प्रसिद्धौ वेदांश्च प्रहिणोति-भददौ तस्मै तस्मा- त्पथमं हिरण्यगर्भाप महाप्रलये विच्छिन्नसंप्रदायानां वेदानां तस्मादितराधि- कारिपु संप्रदायसिद्धयर्थ परमेश्वरस्तस्मै वेदान्प्रददौ । तमेवंभूतम् । ह एवार्थे । तमेव देवं ज्ञानस्वभावमात्मबुद्धिमसादं स्वविषयबुद्धिप्रसादकर प्रत्यगात्मानं नि- मलान्तःकरणोपहिते तत्कर्तृकत्वेन स्थिता या बुद्धिस्तस्याः स्वाभाविक्याः म- सादपितारं वा । आत्मबुद्धिभकाशमित्यस्मिन्पाठ आत्मबुद्धिमहं ब्रह्मास्मीति- स्वविषयां बुद्धि प्रकाशयतीत्यात्मबुद्धिप्रकाशम् ।अथवाऽऽत्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः । बुद्धिर्नाम ज्ञानं स्वरूपानुभवः स एव प्रकाशोऽस्पेत्यात्मधुद्धिप्रकाशस्तमा- त्मबुद्रिमकाशमित्येवं योजयितव्यम् । मुमुक्षु वै प्रसिद्धं मुमुक्षुत्वाधिकारसंप- त्तिर्मेऽनुभवसिद्धेति यावत् । शरणमहं प्रपद्ये मुमुक्षुरहं मोक्षसिद्धयर्थं शरणं प्रपचे ॥१८॥ परमेश्वरस्य देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नत्वमविकारित्वं निःसङ्गत्वं सत्पमुखचिन्मात्रकरसत्वं प्रत्यक्त्वनावस्थानं स्वेनैक्याध्यासमुपगतस्वमायया सर्वज्ञत्वं समस्तजगदुदयस्थितिमलयहेतुत्वं सर्वान्तर्यामिरूपेणावस्थितत्वं मुमु- क्षोरीश्वरैकत्वापरोक्ष्यातिश्नमस्य स्वरूपमात्रतया मलीनत्वमीश्वरैकत्वज्ञाना- देव मोक्षसिद्धिमन्येभ्यस्तदसिद्धिं च पदे पदे महता परिकरबन्धेन तात्पर्येण प्रतिपाद्यममेवाथ संक्षिप्पोपसंहरति मन्त्रद्वयन । निष्कलमिति । किं केवलाव- यविनः परिणामित्वमवयव विशिष्टस्यावयविनो वा परिणामित्वमवयविद्रव्पस्य चनिरंशस्यापि परिणामित्वापातः अवयवविशिष्टस्य चेत्तदाऽपि निरंशस्य परि- १(क) 'ज्ञानेनाऽऽत्म। २ (व.) ज्ञानव ३ (स्व.ग ) पमनु। ४ (ख. ग. घ.) 'समरिन्मा'। ५ (क.) 'रोक्षत्व द्वैत'। ६ ( ख ग ) चेत्तदा निर10 (ख.) शस्यैव प ।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं पठोऽध्यायः गामित्वापातः । अवपवैरारभ्यावयविनि वर्तमानस्य परिणामस्य तत्तदवयववि- शिष्टेऽवयविनि वर्तमानत्वमङ्गीकृतं चेत्तदवपवरूपेऽवयविनि वर्तमानस्य परिणा- मस्य तत्तदवयवविशिष्टावयवलक्षणेऽवयविनि-वर्तमानत्वं स्यात्ततोऽन्त्यावयव- रूपपरमाणुपु वर्तमानत्वस्यैष्टव्यत्वादुमयथा निरंशस्यैव परिणामित्वस्थानीकर्त- व्यत्वाद्ब्रह्मणो निरंशत्वेऽपि महदादिरूपेण परिणामित्वं स्पादित्याशयावपवि- नःपरिणामित्वेऽवयवस्य विशेपणत्वेनोपकारकत्वाभावादुक्त दीपमामिः । उपाधि- स्वेनोपकारकत्व उपाधिभूतावयवसंवन्धाभावाद्ब्रह्मणः परिणामित्त्वं ने संभवती- त्पाह । निष्कलं निष्क्रियमिति । कला अवयवा अस्य न विद्यन्त इति निष्कलें- मिति परिणामोपाध्यभाव उक्तः । निष्क्रियमिति । तदुपाधिकपरिणामक्रियामा- व उक्तः। ब्रह्मणः परिणामक्रियाभावाचफलभूतकार्यात्मकत्वं नास्तीत्याह । शा- न्तमिति । देहादिपरिणामिवस्तु पूर्वावस्था परित्यज्योत्तरावस्थां याति तामपि परित्यज्य तत उत्तरावस्थां याति । एवं सर्वदा व्याप्ततया वर्तते तद्वद्रमणः -सर्वदा व्याप्तत्वं नास्तीति भावः । परिणामित्वे जडत्वं प्रयोजक चेचित्त्वं न स्याचित्वं प्रयोजक चेजतत्वं न स्पादेवमन्योन्पव्यभिचारादुभयस्य प्रयो- जकत्वासंभवादेकस्यैव प्रपोजकत्वमङ्गीकर्तव्यं तत्रोभयवादिसंमतिपन्नजडस्यै- व परिणामित्वस्याङ्गीकर्तव्यत्वात्तद्रूपत्वाभावाद्रह्मणः परिणामित्वं न संभव- तीत्याह । निरवद्यमिति । निर्दोपरूपत्वादेव जडरूपत्वं ब्रह्मणि नास्तीति या- वत् । शक्तस्य सहकारिसाधनसंयुक्तस्यैव परिणामित्वं दृष्टम् । इह तु शक्तिस- हकारिसंबन्धोऽपि नास्तीत्याह । निरञ्जनमिति । अमृतस्प परं सेतुममृतस्य संसारतद्धेनिवृत्तिलक्षणमोक्षस्य परं परमं सेतुं सेतुरिव सेतुस्तमहं ब्रह्मास्मी- तिबुद्धी प्रतिबिम्बितत्वेन बुद्धिसंस्ष्टष्टं तत्त्वमविद्यातत्कार्यनिवृत्तिशब्दवाच्यत- या नित्तिस्वरूपं सत्सेतुर्भवति । बुद्धिसंबन्धोपलक्षितं जीवपरैक्यं तत्त्वं स्व- तिरस्कारकाविद्यातन्मूलं द्वैतमपञ्चं स्वतावन्मात्रतया दग्ध्वाऽनन्तै मुखविन्मा- तया मोक्षेऽवस्थितमिति दग्धेन्धनानलमिवेत्युच्यते ॥ १९ ॥ यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । यदा यथा चर्म वेष्टपिप्पन्ति मानवास्तद्वदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवास्तदा देवं पूर्वश्लोकोक्तं निष्फलत्वादि- विशेषणविशिष्टं देवमविज्ञापाऽऽत्मत्वेनाज्ञात्वा दुःखस्य सकारणसंसारदुःख- स्पान्तो नाशो भविष्पति । तस्माद्देवमविज्ञाय संसारदुःसनिवृत्तिः सर्वथा न .(ग.) 251 २ (7. स. प.) नस्य । ३ (क.ग.प.) 'दोषामा ४ (रा. ग.) TA५ (क. प.) रता (स.) न भी ० (स.) समय निफलमि । ८ (स. ग.) "पिण(ग.) भयसा 10 (म. प.) संमृष्टं । 11(4)'न्तमगम।

·पष्ठोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम्। संभाव्यत इत्यर्थः । शिवमविज्ञायेत्यस्मिन्याठे ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेती- त्युक्तत्वात्प्रकृतिमाकृतमलैरनास्कन्दितस्वरूपं शिवमविज्ञायेत्यर्थः ॥ २० ॥ संप्रदायपरंपरयाऽऽगतापा एव विद्याया मोक्षफलपर्यन्तत्वं दर्शयितुं संम- दायं विद्याधिकारिणं चाऽऽह । तपामभावादिति । तपःमभावात्तपसः कृच्छ- चान्द्रायणादिलक्षणस्य तत्र तपःशब्दस्य रूढत्वादनेकजन्मार्जितस्याऽऽश्रम- प्रयुक्ततया विहितस्य कर्माख्यस्प तपसो नियमेषु तपःशब्द इति तत्र तपःश- छदस्मरणादिन्द्रिपमनसोरैकाग्यलक्षणस्य तपसो मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकायं परमं तप इतिस्मरणात्तपःशब्दभूतानामेतेपो प्रभावात्सामर्थ्यादेवप्रसादाच मो- क्षाधिकारसिद्ध्यर्थमनेकजन्मसूपार्जितपरमेश्वरस्प प्रसादाच ब्रह्म ह ब्रह्माद्वि- तीयं तत्त्वं हशब्द ऐतिचं धोतयति । श्वेताश्वतरो नाम ऋपिर्विद्वान्पूर्वोक्तं ब- ह्य विद्वान्स्वात्मत्वेनापरोक्षीकृतब्रह्मतत्त्वमथ शिष्येषु साधनचतुष्टपसंपत्तिमाल- क्ष्यानन्तरमत्याश्रमिभ्य इति । अतिः पूजापामिति स्मरणादत्पाश्रमः संन्या- साश्रमस्तत्रापि परमहंसाश्रमः । तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवा- त्परेचयन्यास इति ब्रह्मेतिश्रुतेः । चतुर्विधा भिक्षवश्व कुटीचकबहूदको । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तम इति स्मरणाच य एतेषां मध्येऽत्याश्रमिण- स्तेभ्योऽत्पाश्रमिभ्यः परमं यत्पूर्वोक्तं ब्रह्म तदेव परममुत्कृष्टमपास्तातिशयान- न्दं पवित्रं शुद्धं प्रकृतिमाकृताख्यैर्मलैरनास्कन्दितमृपिसंघजुष्टमृपीणां सनकस- नन्दनवामदेवप्रभृतीनां संधैर्जुष्टं सेवितं तेषां प्रीतं च सम्यक्सेवितमात्मत्वेन भीतं चेति पावत् । प्रोवाच सम्यगित्यस्प काकामिन्पापेन संबन्धः । तेभ्य एवंभूतं ब्रह्म सम्पमोवाचाऽऽत्मत्वेनापरोक्षीकृतं यथा भवति तथा मोवावे- त्यर्थः । मोवाचेतिमशब्देन गुरोरुपदेशकौशलं दर्शयति ॥ २१ ॥ वेदान्त इति । वेदान्ते सर्वासूपनिषत्सु जातावेकवचनम् । परमं परमपुरुषा- र्थरूपं गुह्यं गोपनीयं गुह्यरूपेण स्थितं पुराकल्पप्रचोदितं पुरा कल्परूपेण प्र- चोदितं पूर्वस्मिन्कल्पे प्रचोदितमुपदिष्टमिति वा संपदायपरंपरया सम्परज्ञा- तमिति यावत् । कल्पादौ हिरण्यगर्भाय प्रचोदितमुपदिष्टमिति वा । नामशा- न्ताय शमदमाघधिकारसंपत्तिरहिताय न दातव्यं तत्रापि नापुत्राय वाऽशि- व्याय वा न दातव्यं प्रशान्तचित्ताप पुत्रार्य प्रशान्तचिरमोपितशिष्या च दा- तव्यमित्यर्थः ॥ २२॥ देवतागुरुविषयनिरुपाधिकभक्तर्विद्यामाप्तावन्तरङ्गसाधनत्वमाह । पस्प देव १(२. स. घ.) कृत्यं यः। २ (क रु.) ज्ञानमि । ३ (ख. ग.) 'तपु। ४ (क.प.) 'पशि१५ (स. ग.)'य वा दो। ६ (क. स. घ.) भयोनि ।

·.
श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतम् । पोऽध्यायः६।
इति । यस्य पुरुषस्य देवे परमेश्वरे परोत्कृष्टा निरुपाधिको भक्तिपंथा तथा नि-
रुपाधिका भक्तिरेव गुरावपि विद्यते गुरुदेवतपोरेकत्वबुद्धया तस्य देवतागुरुवि.
पयनिरुपाधिकभक्तिमतो योग्याधिकारिण एते कथिता अस्यामुपनिषदि भगव-
ता श्वेताश्वतरेण कपिता उपदिष्टा हि पस्मादर्थाः प्रकाशन्ते यथावत्प्रकाशन्ते
महात्मनो महानुभावस्प नान्यस्पेति पस्मात्तस्माद्विद्यार्थिभिदेवतागुरुविषया
निरुपाधिका भक्तिः कर्तव्येत्यभिमायः द्विवचनमध्यायपरिसमाप्तिद्योतनार्थमा-
दराय च ॥ २३ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यस्प
विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे
पष्ठोऽध्यायः ॥६॥

·BL-17
BHAVAN'S LIBRARY
BOMBAY-400 007.
NB ---This book is issued only for one weck till
This book should be returned within 3 fortaight
from the date last marked below:
Date
Date
Date
1/1280
--
1

·Bharatiya ELSArnthagar Not to be Issued 20715 ('RI X.Saa Vus Isarts. Tilen Tong Toittaat uiau da Sankarachanga.. 1&ty by the promilitary Anandannawa tortohet's Date of hapje Bormwer's Xa. lue 1117111 82% 8.3 gaimana BHAVAN'S LIBRARY Kulipat K. M. Munshi Mare BOMBAY-450 007 Not to be Issued BL-