·No text on this page.

·सूरीश्वर
अने
सम्राट.

·No text on this page.

·-
न
वियत
जगद्गुरु श्रीहीरविजयसूरि.
निर्वाण स. १६५२.
जन्म स. १५८३

·No text on this page.

·છે અને
सूरीश्वर अने
अने सम्राट
સુનિરાજ વિદ્યાવિજય,
પ્રકાશક
શ્રીયશવિજય જૈનગ્રંથમાળાના વ્યવસ્થાપક મંડળ તરફથી
KEEPoorna
મળવાનું ઠેકાણુ
શ્રી વિજયધર્મલમી-જ્ઞાનમંદિર,
બેલનગંજ, આગરા.
CCહર
કિ. ૩૮૯

·ene
વડોદરા-લુહાણમિત્ર ટીમ પ્રિન્ટીંગ પ્રેસમાં વિઠ્ઠલભાઈ
આશારામ ઠક્કરે પ્રકાશક માટે છાપી પ્રસિદ્ધ કર્યું.
તા. ૧-૯-ર૩,

·रा
शास्त्रविशारद-जैनाचार्य श्री विजयधर्मसूरि,
ए. एम ए. एम वी

·T ·વિષયાનુક્રમ. પૃષ્ઠ, ૧૧. ૧૭ ૧ ૨૧ 93 ૧૪૨ વિષય. ૧ પ્રસ્તાવના ૨ ચવ્યસચી ૩ ઉપોદઘાત. શ્રીયુત કન્ડેયાલાલ મા. મુનશી લિખિત. ૪ પ્રકg પહેલું. પરિસ્થિતિ. ૫ પ્રકર, બીજું. મૂરિ–પરિચય. ૬ પ્રકg ત્રિીજું. સચા-પરિચય. ૭ પ્રકરણ શુ. આમ ત્રણ ૮િ પ્રકg પાચમુ. પ્રતિબોધ. ૯ પ્રકરણ છે વિશેષ કાર્યસિદ્ધિ. ૧૦ પ્રકા સાતમુ. સૂબાઓ પર પ્રભાવ. ૧૧ પ્રકરણ આઠમુ. દીક્ષદાન ૧૨ પ્રકરj નવમુ. શિ–પરિવાર ૧૩ પ્રકરણ દસમું. શેષ પર્યટન. ૧૪ પ્રકર અગિયારમું. જીવનની સાર્થકતા ૧૫ પ્રકરણ બામુ. નિર્વાણ. ૧૬ પ્રકરણ તેરમું. સમ્રાદ્ધ શેષ જીવન ૧૭ પરિશિક કમાન નં ૧ ને અનુવાદ. ૧૮ પરિશિષ્ટ કમાન ન ૨ ને અનુવાદ. ૧૯ પશિન ફરમાન ન ૩ નો અનુવાદ ૧૦ પરિચિઇન કમાન ન.૪ ને અનુવાદ, રા પરિશિષ્ટ ૪ ફરમાન ન પ ને અનુવાદ, ૨ પરિવિ મન ન ૩ પશિs sીનના બે મો. ૨૪ પરિશિe Rાકબર તખનનું નાડુ, ૧૭૯ ૨૦૪ ૨૨૬ ૨૬૪ ર૭૭ ૨૮૯ ૩૦૩ 2પ ૩૭૯ ૩૮૨ ૨૧ દ ને અનુવાદ ૩૯૮ 3-9

·No text on this page.

·પ્રસ્તાવના ન સાધુઓએ ગૂર્જર સાહિત્યની સેવા અને રક્ષા કરવામાં સૌથી વધારે ભાગ ભજવ્યો છે, એ વાત વાર્તમાનિક સાક્ષ- ને હવે એકી અવાજે કબૂલ કરવી પડી છે, પરંતુ તેની સાથે જ સાથે જેનસાધુઓએ દેશની સેવા કરવામાં પણ કઈ ઓછો ભાગ નથી લીધે, એ વાતથી હજૂ મોટો ભાગ અજાણ્યો છે. કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચદા- ચાર્ય અને એવા બીજા અનેક જૈનાચાર્યો થઈ ગયા છે કે જેમની કાર્યા- વલીનુ સૂક્ષ્મદષ્ટિથી અવલોકન કરીએ તે એ સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે કે- તેમની સમસ્ત જીવનયાત્રા દેશના કલ્યાણના કાર્યોમા જ વ્યતીત થઈ હતી પ્રાચીન જૈનાચાર્યોનું એ દઢતા પૂર્વક માનવું હતું કે–“દેશના કલ્યા- ણને આધાર અધિકારિતી-સત્તાધારિયાની અનુકૂળતા ઉપર રહેલ છે. ” અને તેઓને વિશ્વાસ હતો કે–“લાખો મનુષ્યોને ઉપદેશ આપવામાં જે લાભ સમાયેલ છે, તે લાભ એકજ રાજાને પ્રતિબોધવામાં રહેલું છે. ” આ મન્તવ્ય અને વિશ્વાસથીજ તેઓ માન-અપમાનની દરકાર કર્યા સિવાય પણ રાજ્ય-દરબારમાં પ્રવેશ કરતા અને રાજા-મહારાજાઓને પ્રતિબદ્ધતા. કયા તે પ્રાચીન સદિયમા પણ જૈનાચાર્યોની આવી ઉદારતા, અને કયા આ જાગતી–જીવતી વીસમી સદીમાં પણ કેટલાક જૈન સાધુઓની સંકુચિતતા ' ! પ્રાચીન સમયમાં દેવકલ્યાણના કાર્યમા ભાગ લેનારા જે જે જૈના- ચા થઈ ગયા છે, તેમાં હીરવિજયસૂરિ પણ એક છે. મળમી શતાબ્દીમાં થઈ ગયેલ હીરવિજયસૂરિએ, જૈન સમાજને જ નહિ; પરન્તુ ભારતવર્ષની સમસ્ત પ્રજાને–તેમાં ખાસ કરીને ગુજરાતની પ્રજાને તે મહાન કમાવી બચાવવાને જે ભગીરથ પ્રયત્ન કર્યો હતો, અને તેમાં પિતાના શુદ્ધચરિત્ર અને પુરૂષાર્થથી જે સફળતા મેળવી હતી, એ વાતથી જનતાને મહેટ ભાગ અજ્ઞાત જ છે જે થોડા ઘણું જેને, હીરવિજ- થયુનિા જીવનથી જાણીતા છે, તેમણે માત્ર એકપક્ષીય-ધાર્મિક દૃષ્ટિએ જ સરિજીનું જીવન જાતુ હેવાથી, વસ્તુત તે પણ હીરવિજયસૂરિને સંપૂર્ણ રીતે ઓળખી શક્યા નથી, એમ કહીએ, તે તેમા લગારે બેઠું ·(૨) નથી. હીરવિજયસરિ, ભલે અકબરના દરબારમાં એક જૈનાચાર્ય તરીકે દાખલ થયા હોય અને ભલે તેમણે પ્રસંગોપાત્ત જૈનતીર્થોની સ્વતંત્રતા માટે અકબરને ઉપદેશ આપી પટા કરાવ્યા હોય, પરંતુ ખરી રીતે હીરવિ- જયસૂરિને ઉપદેશ અકબરના રાજ્યની તમામ પ્રજાને સુખ ઉપજાવવા સંબધીજ હત; એ વાત હીરવિજયસૂરિના જીવનને સંપૂર્ણ રીતે અવલો- કુન કરનારથી કહ્યા સિવાય રહી શકાય તેમ નથી. જીજીયા વેરો દર કરાવે, લડાઈની અંદર પકડાતા મનુષ્યને મુક્ત કરાવવા (બંદીમોચન), અને મરેલ મનુષ્યનું ધન નહિ ગ્રહણ કરવાને બદબસ્ત કરાવે–એ વિગેરે કાર્યો કેવલ જૈનોના જ હિતનાં નહિ હતાં, કિન્તુ સમસ્ત પ્રજાના હિતનાં હતાં. શા માટે ભૂલાય છે ? ભારતવર્ષની સમસ્ત પ્રજાને આધા- રભૂત ગાય-ભેંસ-બળદ અને પાડાને વધુ સર્વથા બંધ કરાવવો, પક્ષિયને પાંજરામાંથી મુકત કરાવવાં, જંગલની શોભા સમાન હરિણાદિ પશુ- એનો શિકાર બંધ કરાવો અને તેના આખા રાજ્યમાં એક વર્ષની અંદર જુદા જુદા દિવસો મળીને છ મહીના સુધી જીવહિંસા બંધ કરા- વવી, એ પણ સમસ્ત પ્રજાના કલ્યાણનાં જ કાર્યો હતાં એમ કહેવામાં શું બેટું છે ? જે પશુધને માટે આજે સમસ્ત ભારતવાસિયો પોકાર કરી રહ્યા છે, છતાં બંધ થતા નથી, તે પશુવધ એક માત્ર હીરવિજય- સૂરિના ઉપદેશથી જ બંધ થયો હતો, એ શું ઓછું જનકલ્યાણનું કાર્ય કહી શકાય ? આવા મહાન પવિત્ર જગશુરૂ શ્રીહીરવિજયસૂરિ છના વાસ્તવિક જીવનચરિત્રથી જનતાને વાકેફ કરવી, એજ આ પુસ્તકને મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે, અને આ ઉદેશ્યને ધ્યાનમાં રાખીને નેજ આ પુસ્તક લખવામાં આવ્યું છે. ઈ. સ. ૧૮૧૭ ના ચાતુર્માસમાં, જ્યારે સુપ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર વિન્સેટ, એ. સ્મીથનું અંગરેજી અકબર મારા જેવામાં આવ્યું અને તેમાં અકબરની કાર્યાલીમાં હીરવિજયસૂરિને પણ કેટલેક અંશે ન્યાય મળે મેં જોયો, ત્યારે મને એ વિચાર ઉદભવ્યા કે—માત્ર ધાર્મિક દષ્ટિએ જ નહિ, પરંતુ ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક બને દષ્ટિએ હર- વિજયસૂરિ અને અકબરના સંબંધને લગતું એક સ્વતંત્ર પુસ્તક લખવું જોઈએ. આ વિચારથી મેં તેજ ચાતુમાંસમાં આ વિષયને લગતાં સાધ- તેને સંગ્રહ અને કાર્ય આરંભ શરૂ કર્યો. જે કે કાર્યની શરૂઆ- તમાં મને સ્વપ્નમાં પણ એ ખ્યાલ નહેતો આવ્યો કે હું આ વિષયમાં ·(૩) આટલું લખી શકીશ પુરતુ ધીરે ધીરે જેમ જેમ હું આ વિશ્વમાં ઊંડો ઉતરતે ગયો અને મને બહાળા સાધને મળતા ગયાં, તેમ તેમ ભાર આ કાર્યક્ષેત્ર વિશાળ થતુ ગયુ, અને તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે જનતાની સમક્ષ મારા આ શુદ્રપ્રયાસનું ફળ ઉપસ્થિત કરતા મને લાબા સમયને ભોગ આપવો પડશે અને તેમાં પણ ખાસ કરીને અમારા સાધુધર્મના નિયમ પ્રમાણે એક વર્ષમા આઠ માસ પરિભ્રમણ કરવાના કારણે આ પુસ્તકને પૂરું કરવામાં આશાતીત સમય લાગી ગયે આ પુસ્તક લખવામાં જ્યા સુધી બન્યુ ત્યા સુધી કોઈપણ વિષ યની સત્યતા ઇતિહાસથી જ પુરવાર કરવા પ્રયત્ન કરેલ છે અને તેટલા માટેજ હીરવિજયસૂરિના સબંધમા, કેટલાક લેખકેએ લખેલી એવી બાબતે, કે જે માત્ર સાભળવા ઉપરથીજ વગર આધારે લખી દેવામાં આવેલી, તે બાબતને આ પુસ્તકમાં સ્થાન આપ્યું નથી. માત્ર હીરવિ- જયરિએ અને તેમના ચેકસ શિષ્યએ તેમના ચારિત્રના બળથી-ઉપદેશથી અકબર ઉપર જે પ્રભાવ પાડે, અને જે બાબતેને જેનલેખકોની સાથે બીજા લેખો પણ કોઈ ને કઈ રીતે મળતા થયેલા છે, તે જ બાબતને પ્રધાનતયા મે આ પુસ્તકમાં સ્થાન આપ્યું છેપુસ્તકના વાચનારાઓને તે જણાઈ આવશે કે માત્ર ચત્રિના બળથી–પિતાના ઉપદેશના પ્રભાવથી હીરવિજયસૂરિ અને એમના રિળ્યાએ અકબર જેવા મુસલમાન સમ્રા ઉપર કઈ ઓછો પ્રભાવ નથી પાડો? અને તેનું જ એ કારણ હતું કે અકબરને અને જેને સબધ માત્ર અકબરની હયાતી સુધી જ હેત રહેવા પામે, પરંતુ તે પછી ૪-૫ પેઢી સુધી-અર્થાત જહાંગીર, શાહજ- હાન, મુરાદાબક્ષ એ ગજેબ અને આઝમરાહ સુધી ઘનિષ્ઠ સંબંધ ચાલુ રહ્યાના પ્રમાણે મળે છે. એટલુ જ નહિ, પરંતુ અકબરની માફક તેમણે પણ કેટલાક ફરમાને નવા કરી આપ્યા હતા તેમ અકબરે આપેલા કેટલાક ફરમાનેને તાજા પણ કરી આપ્યા હતા. આવા કેટલાક ફરમાનના હિન્દી અને અગરેજી અનુવાદો બહાર પણ પડી ગયા છે. તે ઉપરાત અમારા વિહાર દરમીયાન ખંભાતના પ્રાચીન જેનભારે તપાસતા સાગરગચ્છના ઉપાશ્રયમાથી અકબર અને જાગીરના છ ફર- માને (જહાંગીરના એક પત્ર સાથે) અકસ્માત અમને પ્રાપ્ત થયા. દિલગીર, છું કે તે ફરમાને પકીનું એક ફરમાન, કે જે જાગીરનું આપેલું છે, અને જેમા વિજયમેનસૂરિના રતૃપને માટે ખભાતની અકબ- 2.

·રપુરર્મા ચંદુ સંઘવીના કહેવાથી દશ વીઘા જમીન આપ્યાની હકીકત છે, તે ફરમાન ઘણું જીર્ણ થઈ ગયેલું હોવાથી અને તેને ગુજરાતી અનુવાદ નહિં થઈ શકવાથી આ પુસ્તકમાં આપી શક્યો નથી. તે સિવાયનાં પચે ફરસાને, કે જે આ પુસ્તકમાં લખેલી કેટલીક હકીકતને પુષ્ટ કરે છે, અનુવાદ સાથે આપવા ભાગ્યશાળી વિડયો છું. આ પ્રસંગે એ કહેવું જરૂરનું સમજું છું કે-યદ્યપિ અકબર પછી ઠેઠ આઝમશાહ સુધી જેને–જૈન સાધુઓનો સંબંધ મુસલમાન બાદ- શાહે સાથે તે ચાલુ રહ્યો હતો, પરંતુ તેમાં પણ ખાસ કરીને જહાંગીરની સાથે તો અકબરના જેટલો જ સંબંધ રહ્યો હતો, અને તે વાત આ પુસ્તકના પૃ. ૨૩૮ માં વર્ણવેલ ભાનુચંદ્રજી અને જહાંગીરના સમાગ- મના પ્રસંગ ઉપરથી તેમજ પરિશિષ્ટ દુર માં વિજયદેવસૂરિ ઉપર લખેલ જહાંગીરના પત્ર ઉપરથી સારી રીતે જોઈ શકાય છે. આવી રીતે જહાં- ગીર તપાગચ્છના સાધુ ભાનુચંદ્રજી અને વિજયદેવસૂરિ વગેરેનેજ ચાહતો હ, એમ નહિ, પરંતુ ખરતરગચ્છના સાધુ માનસિંહ, જેમનું પ્રસિદ્ધ નામ જિનસિંહરિ હતું અને જેમને પરિચય આ પુસ્તકના પૃ. ૧૫૪ માં કરાવવામાં આવ્યો છે, તેમની સાથે પણ જહાંગીરને સારે સંબંધ હતું. જો કે પાછળથી ગમે તે કારણે પણ જહાંગીરને તેમને પ્રત્યે અભાવ થયો હોય, એમ જહાંગીરે પોતે લખેલા પિતાના આત્મ વૃત્તાન્ત સાજકે જહાંગીરી” ને પહેલા ભાગ ઉપરથી જોવાય છે. આ પુસ્તક લખવાને મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હીરવિજયસૂરિ અને અકબર- નજ સંબંધ બતાવવાનું હોવાથી અકબર પછીના બાદશાહ સાથેના જૈન સાધુઓના સંબંધને બતાવવાની મેં ચેષ્ટા કરી નથી, જે કે-એમ તે મારે કહેવું જ પડશે કે–આ વિષયમાં મને જેમ જેમ વધારે વાંચવાનું અને જાણવાનું મળતું ગયું, તેમ તેમ પાછળથી એવી કેટલીએ આવશ્યક બાબતે મને જણાઈ કે-જે આ પુસ્તકમાં આપવી જરૂરની હતી, તેમાંની બની તેટલી બાબતોને તે હું ઉમેરો કરી શક્યો છું, જ્યારે બીજી કેટ- લીએક બાબતે ન છૂટકે જેમની તેમ રાખી મૂકવાને બાધ્ય થવું પડયું છે. અને એ વાત ઈતિહાસના અભ્યાસિયોથી અજાણ નહિં જ હોય કે ઈતિહાસ એક એવી વસ્તુ છે કે–તેમાં જેટલા વધારે ને વધારે ઊંડા ઉતરવામાં આવે, તેટલું વધારે ને વધારે નવું જાણવાનું મળે છે, ·(૫) આ પુસ્તક એક ઐતિહાસિક પુસ્તક છે, એ વાત હું પહેલાં કહી ચૂક્યો છું. તેમ છતા પણ ઇતિહાસના વિષયની નિરસતાને અનુભવ આ પુસ્તકના વાચનારાઓને કર ન પડે, એ માટે પણ મારાથી બનતા પ્રયત્ન કર્યો છે. મારૂ એ નમ્ર મન્તવ્ય છે કે-એક રાજાની પ્રજા પ્રત્યે શ્રી ભાવનાઓ હેવી જોઈએ અને રાજામ કયા યા દુર્ગાને અભાવ અને સગુણને ભાવ હવે જોઈએ, એને ખ્યાલ ઉત્પન્ન કરવાને આ પુસ્તકમાં આલેખેનુ અકબરનું ચરિત્ર-ચિત્ર જેમ જનતાને અતિ ઉપયોગી થઈ પડશે, તેવી જ રીતે એક સાધુ-ધર્મગુરૂને અરે, એક આચાર્યને સમાજના અને દેવાના કવાણ સાથે કેટલે ઘનિષ્ઠ સંબધ રહેલો છે, અને એક સ સારી મનુષ્ય કરતા એક ધર્મગુરને માથે કેટલી વિવારે જવાબદારી રહેલી છેએ વાત સમજવાને, આ પુસ્તકમાં વર્ણન વેલ આચાર્ય હીરવિજયસૂરિજીના પ્રત્યેક બનાવે ખરેખર આરીર્વાદરૂપ થઈ પડશે હું દિલગીર છુ કે–જે મહાન પ્રભાવક આચાર્યવય પ્રત્યેના ભક્તિ- ભાવને લઈને હું આ પુસ્તક લખવા પ્રેરાયો, તે મહાન પુરૂષનું (હીર- વિજયસૂરિ) અસલી ચિત્ર મને ક્યાયથી પણ મળી રહ્યું નહિ અને તેથી તેવુ ખાસ ચિત્ર આપવાને હુ નિષ્ફળ નિવડયો છુ, તે પણ સહર્ષ જણાવીશ કે–આચાર્ય હીરવિજયસૂરિના નિર્વાણ થયા બાદ થોડા જ સમયમાં બનાવેલી પાષાણુની મૂર્તિના દર્શન મેં લગભગ ચારેક વર્ષ ઉપર કાઠિયાવાડમાં આવેલ મહુવા ગામમાં કરેલા, તેજ મૂર્તિને ફોટો લેવરાવી મે આ પુસ્તકમાં આપવા પ્રયત્ન છે જો કે, મૂર્તિના ઉપર કેટલેક સ્થળે ગૃહસ્થાએ ચાલતી આવતી અજ્ઞાનજન્ય રૂટીના લીધે ચાદીના ટીલા ચોટાડીને મૂર્તિની વાસ્તવિક સુંદરતામાં કૃત્રિમતા કરી નાખી છે, તે પણ હીરવિજયસૂરિના ચિત્રને અભાવ, આ ચિત્રથી દૂર થશે, એમ હુ અવશ્ય માનુ છુ હીરવિજયસૂરિની મૂર્તિને ટામાં ખામ એડ વિરોધતા છે તે એ કે–તેની નીચે ખાસ એક શિલાલેખ છે, કે જે મૂર્તિ સબંધી કેટલીક માહિતી આપે છે તે સંપૂર્ણ લેખ આ પ્રમાણે છે १६५३ पातसाहि श्रीभकबरप्रवर्तित स०४१ वर्षे फा० मुदि ८ दिने श्रीमती वास्तव्य था० पउमा (भा०) पाची ·(૬) भामन्यनो श्रीहीरविजयसूरीश्वराणां मृतिः का० ५० तपाग (૩) વિનાપૂર આ લેખ ઉપરથી એમ માલૂમ પડે કે–હીરવિજયસૂરિના નિર્વાણ પછી બીજા વર્ષે ખંભાતનિવાસી પૂઉમા અને તેની સ્ત્રી પાંચી નામની શ્રાવિકાએ આ મૂર્તિ કરાવેલી અને તેની પ્રતિષ્ઠા વિજ- યુસેનસૂરિએ કરી હતી. આ સિવાય આ પુસ્તકના બીજા નાયક અકબર અને તેના પ્રધાન ભત્રી અબુલફજલનાં ચિત્રો ઈંડિયા ઓફિસ લાયબ્રેરીમાંથી ડૉ. એફ. ડબલ્યુ, થેમસે, પૂજ્યપાદ પરમગુરૂ શાસ્ત્રવિશારદ-જૈનાચાર્ય શ્રીવિજય ધર્મ સુરીશ્વરજી મહારાજશ્રી ઉપર મોકલી આપી, તેઓ આ પુસ્તકની શોભામાં વધારે કરવાના કારણભૂત થયા છે; અતએ તેમને ધન્યવાદ આપ્યા વગર રહી શકતો નથી. વર્તમાન જમાનામાં પ્રસ્તાવનાને પુસ્તકનું ભૂષણ સમજવામાં આવે છે. અએવ આ પુસ્તક માટે પ્રસ્તાવના કે ઉપઘાત લખવાનું કામ મારા કરતાં કંઈ ગૂર્જર સાહિત્યના સાક્ષર પાસે કરાવવામાં આવે, તો તે પુસ્તકને ચગ્ય ન્યાય આપી શકે, એ વિચારથી ભારી દૃષ્ટિ ગુર્જર સાહિત્યના સમર્થ લેખક ખ્યાતનામા શ્રીચુત કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી બી. એ. એલએલ, બી. એડવોકેટ તરફ ગઈ. જો કે તેઓ એટલી બધી વિશાલ પ્રવૃત્તિમાં ગુંથાએલા રહે છે કે જેના લીધે તેમને આ કામ સોંપવામાં મને ઘણું જ સંકેચ થતો હતો, પરંતુ તેમના જેવા તટસ્થ લેખક જ મારા પુસ્તકના ગુણદોષને બતાવી શકશે, એ મન્ત- વ્યથી જ્યારે મેં તેઓને આ કામ માથે લેવા માટે સાગ્રહ કહ્યું, ત્યારે તેઓ પિતાની સજજનતા બતાવ્યા સિવાય રહી શક્યા નહિં, અને પોતાને અસાધારણ કાર્ય રહેતું હોવા છતાં, ઉપધાત મનું કામ માથે લીધું અને કરી પણ આપ્યું. મુનશીજીની આ સજનતા માટે હું કયા શબ્દોથી તેમને ધન્યવાદ આપું, તે કંઈ સમજી શકાતું નથી. આ પ્રસંગે ખંભાતની હાઈસ્કૂલના હેડમાસ્તર શાહ ભેગીલાલ નગીનદાસ એમ. એ. ને ધન્યવાદ આપવો ભૂલીશ નહિં કે જેમણે પિતાની હાઇસ્કૂલના પરશીયન શિક્ષક પાસે આ પુસ્તકમાં આપેલાં ફરમા- નેને ગુજરાતી અનુવાદ કરાવી આપે છે. અને મુંબઈની એલ્ફીન્સ્ટન ·(૭) કાજના સુપ્રસિદ્ધ છેફેસર શેખ અબ્દુલકાદર સરફરાજ એમ. એને પણ તેટલેજ ધન્યવાદ ઘટે છે, કે જેમણે પરિશ્રમ લઈને ફરમાનેને તે અનુવાદે બરાબર તપાસી આપ્યા છે. આ ઉપરાન્ત જાનાગઢની બહાઉદ્દીન કેલેજના . એસ.એચ, હડીવાલા એમ એ નું નામ પણ મારે ભૂલવું જોઈતું નથી, કે જેઓએ આ પુસ્તકના પાતા ફાર્ગે તપામી મને કેટલીક ઐતિહાસિક સૂચનાઓ કરી વધારે વાકેફ કર્યો છે. છેવટહુ એક વાતની સ્પષ્ટતા કરવી જરૂરની સમજુ છું તે એ કે જે આ પુસ્તક લખવામા ઈતિહાસતત્તવ મહેદધિ ઉપાધ્યાયજી શ્રી વિજયજી મહારાજની મને સંપૂર્ણ સહાયતા ન મળી હત, તો મારા જે અગરેજી, ફારસી અને ઉર્દુને બિલકુલ અનભિજ્ઞ માણસ આ પુસ્તક લખવામાં કોઈ પણ રીતે ફળીભૂત થઈ શકતે નહિં અને તેટલા માટે તેઓશ્રીને શુદ્ધ અત કરણથી ઉપકાર માનવા સાથે એ સ્પષ્ટ જણાવીશ કે–આ પુસ્તકના યશના ભાગી પ્રધાનતયા તેઓશ્રી જ છે. તે સિવાય શાન્તમતિ આત્મબધુ શ્રીમાન જયન્તવિજયજીને પણ ઉપકાર માનવો ભૂલીશ નહિં, કે જેઓ મૂકો રોધવામાં મને મદદગાર થયેલ છે. પુસ્તકના ભૂષણરવરૂપ ઉપધાત લખવાનું કામ જયારે શ્રીયુત મુનશીજીએ કરી આપ્યું છે, ત્યારે પ્રસ્તાવનામાં ઉપર્યુકત વક્તવ્ય સિવાય મારે કહેવાનું બીજું શું હોઈ શકે ? ગેડીને ઉપાશ્રય, પાયધૂની, મુ બધુ વિદ્યાવિજય અક્ષયતૃતીયા, વીર સ. ૨૪૪૬

·No text on this page.

·બીજી આવૃતિ, ( Kઆધુનિક જૈન લેખકેના હાથે લખાએલા પુસ્તકે જનતામાં જોઈએ તે આદર નથી તે” આવો જનરવ જૈન સમાજમાં તે લગભગ પ્રસિદ્ધ જ છે પરંતુ તેમ હેવાનું શું કારણ છે, એ શેાધવાની ઘણી કમ લેખકોએ દરકાર કરી છે ખરી રીતે જૈનેતર પ્રજાને પક્ષપાત, એ કારણ હોય તે પણ જૈન લેખની લેખનપદ્ધતિ-એકાન્ત ધાર્મિક વિષયની જ પુષ્ટતા દિવા જૂનું તેટલુ સાચુ જ બતાવવાની પદ્ધતિ પણ કઈ કમ કારણભૂત છે એમ નથી જ. કાઈપણ વિષયને પ્રમાણુ પુર સર પુષ્ટ કરવાને બદલે “સે-અમો વર્ષ ઉપર આમ થયુ હતુ ” “ફલાણાએ આમ કર્યું હતુ” માટે માનવુ જ જોઈએ તે ગ્રાહ્ય હોવું જ જોઈએ,” આવો આગ્રહ જનતાની અભિરૂચિને ન પ્રાપ્ત કરી શકે, તે તેમાં કઈ આશ્ચર્ય જેવું નથી આ પુસ્તક લખતી વખતે આ વાત અવશ્ય ધ્યાનમાં રાખવામાં આવી હતી, અને તે વાતનો ઉલ્લેખ પ્રથમ આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામા પણ આ શબ્દોમાં કર્યો છે આ પુસ્તક લખવામા જમા સુધી બન્યુ ત્યા સુધી કોઈપણ વિષયની સત્યતા ઇતિહાસથી જ પુરવાર કરવા પ્રયત્ન કરેલ છે. અને તેટલા માટે હીરવિજયસૂરિના સબ ધમા, કેટલાક લેખકોએ લખેલી એવી બાબતે કે જે માત્ર સાભળવા ઉપરથી જ વગર આધારે લખી દેવામા આવેલી, તે બાબતને આ પુસ્તકમાં સ્થાન આપ્યું નથી. માત્ર હીર- વિજયસૂરિએ અને તેમના ચેકસ શિષ્યોએ તેમના ચરિત્રના બળથી–ઉપ- દેશથી અકબર ઉપર જે પ્રભાવ પાડે, અને જે જે બાબતને જૈન લેખકની સાથે બીજા લેખ પણ કેઈ ન કઈ રીતે મળતા થયેલા છે તે જ બાબતને પ્રધાનતયા મે આ પુસ્તકમાં સ્થાન આપ્યું છે.” મને એ જણાવતા હવ થાય છે કે-મારી આ મનવૃત્તિ અને ધાર- શાને પરિણામે ભારે આ લુક પ્રયત્ન જનતાને સારો આદર પામી શકે છે અને તેના અપ્રત્યક્ષ પ્રમાણે છે કે ભારતવર્ષના હિન્દી તથા ગુજરાતી ઘણાખરા પ્રસિદ્ધ પાએ અને વિદ્યાનેએ આ પુસ્તકને મીઠી નજ- થી નિહાળી ઉચ્ચ અભિપ્રાય આપવા ઉપરાંત ઘણા ખરા પોએ તે આ પુસ્તકના કેટલાક અનોના ઉતારા પિતાના પત્રોમાં પણ પ્રકટ કર્યા છે. ત્યા સુધી કે “પ્રવાસી” જેવા બંગાળી માસિમા પણ આ પુસ્તક ·ઉપરથી લખાએલા વિદ્યુત લેખ પ્રકટ થયા છે. જનતાને આ આદર મારા શુદ્ર પ્રયત્નની યત્કિંચિત પણ સફલતા સૂચવે છે એ જાણી મને આનંદ થાય, એ સ્વાભાવિક છે. બીજી તરફથી જૈનસમાજ, કે જે પિતાના આ મહાન પરમ પ્રભાવક આચાર્યને તેમના વાસ્તવિક-સત્ય સ્વરૂપમાં ઓળખી શકી નહોતી, તે પણ ઓળખતી થઈ, અને જેને એક સામાન્ય આચાર્ય અથવા સાધુ તરીકે ગણી રહી હતી, તેને તેના સત્ય સ્વરૂપમાં મહાન પુરૂષ તરીકે ઓળખી જયંતી પણ ઉજવતી થઈ છે, એ પણ એક ખુશાલીનું જ ચિહ્ન છે. એ પ્રમાણે આ પુસ્તક એક ઐતિહાસિક-મુખ્યત્વે જૈન ઇતિહાસ- યુકત પુસ્તક હોવા છતાં જેન અને જૈનેતરામાં સારે આદર પામ્યું, એનું જ એ કારણ છે કે – પ્રકાશકને તેની બહુ જલદી બીજી આવૃત્તિ બહાર પાડવાની જરૂર પડી. જો કે આમાં આવેલા એક નવીન ફરમા- નને અનુવાદ કરાવવામાં અને બીજા કેટલાંક અનિવાર્ય કારણે ઉપસ્થિત થવાથી પુસ્તક તૈયાર થઈ ગયેલું હોવા છતાં તેને પ્રકટ કરવામાં ઘણો વિલંબ લાગી ગયા છે, વિશેષતા–પ્રથમવૃત્તિ કરતાં આ બીજી આવૃત્તિમાં ખાસ એક વિશેષતા વાંચકે જોઈ શકશે. અને તે વિષેશતા પરિશિષ્યામાં વધારેલા એક ફરમાન સંબંધી છે, ખંભાતથી મળેલાં અકબર અને જહાંગીરનાં છ ફરમાનો પૈકી એક ફરમાન, કે જે જહાંગીરે આપેલું છે, તે અતિ જીર્ણ હોવાથી અને અનુવાદ સંતોષકારક નહીં થઈ શકવાથી પ્રથમવૃત્તિમાં આપી શકાયું નહેતું. જો કે આ ફરમાનને ઉલ્લેખ પ્રથમવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં જરૂર કર્યો હતો. આ છ ફરમાન પણ આ બીજી આવૃત્તિમાં પરિશિષ્ટ ૨ તરીકે આપ્યું છે. બીજાં પાંચ ફરમાનોની માફક આ ફરમાન પણ જૈન ઇતિહાસમાં અતિ મહત્વનું છે. હીરવિજયસૂરિના પ્રધાન શિષ્ય વિજય સેનસૂરિને ખંભાતની પાસેના અકબરપુરમાં સ્વર્ગવાસ થશે. તેમનું મારક કાયમ રાખવાને તૃપાદિ કરાવવા દસ વિધા જમીનના એક ટૂક- ડાની માગણું ચંદૂ સંધવી બાદશાહ જહાંગીર પાસે કરે છે. બાદશાહ મદદ-ઇ-ન્યુઆશ નામની જાગીર તરીકે અકબરપુરમાંજ તેટલી જમી- નને ટૂકડે ભેટ કરે છે. આ પુસ્તકના ૨૩૬ માં પેજમાં વર્ણવેલી આજ હકીકતને આપણું આ ફરમાન અક્ષરશઃ પુષ્ટ કરે છે. વધુમાં વાંચનારાઓ જોઈ શકશે કે ·૧૧ આ ફરમાનમાં માત્ર જમીનને ટૂકડો આપ્યાની જ હકીકત નથી, પરંતુ ચ સ ઘવીને પૂરો પરિચય, તેના શરીરની આકૃતિયુદત અને તેણે કયા પ્રસગે કેવી રીતે બાદશાહ પામે આ જમીનની માગણી કરી, એને પણ ખુલ્લેખુલ્લો દલ્લેખ કરેલો છે એટલે આ ફરમાન વિજયસેનસૂરિના માની સાથે અતીવ ઘનિષ્ઠ સંબધ ધરાવતુ હોઈ ઐતિહાસિક સત્યતાને વધારે દઢ બનાવનાર છે આ ફરમાન અતિ જીર્ણ હેવાથી તેને અનુવાદ કરવામાં ઘણી મુશ્કેલી નડતી હતી, છતા ૫જાબના વયોવૃદ્ધ મેલવી મહમ્મદમૂનો ઘણે પરિશ્રમ લઈ તેને અનુવાદ કરી આપ્યો, તેમ શિવપુરીના તહસી- લદાર સાહેબ નવાબ અબ્દુલમુનીમે તેને તપામી આપ્યુ, તે બદલ તે બને મહાશયોને આ સ્થળે ધન્યવાદ આપવા ભૂલીશ નહિ. પ્રાન્ત–જગુરૂ હીરવિજયસૂરિ જૈનેનાજ નહિ, પરંતુ ભારત વર્ષના ઉદ્ધારક એક મહાન પુરૂષ હતા અકબર જેવા મુસલમાન સમ્રાને પિતાના પરિચયમાં લાવી દેશના અભ્યદયમાં તેમણે મહેટ શો આપે હત અને વસ્તુત જોવા જઈએ તે સમાજના અને દેશના કલ્યાણ સાથે, સાધુઓને આચાર્યોને-ધર્મગુરૂઓને, એક સ સારી મનુષ્ય કરતા કઈ કમ સબધ નથી રહેલો જગદ્ગુરૂ હીરવિજયસૂરિની માફક ધર્મ- ગુઓ સમજે, તે તેમને માથે ગૃહસ્થ કરતા કઈ ગુણ વધારે જવાબ- દારી રહેલી છે, અને એવી જવાબદારી સમજનારા ધર્મગુરૂઓ કદાપિ એમ કહેવાનું તો સામ નજ કરે કે “અમારે અને દેને શું “અમારે અને સ્વદેશીને શુ?” વધારે નહિ તે કમમા કમ આપણા આ જગતપૂજ્ય-જગદ્દગુરૂના જીવનની પ્રત્યેક વટનાઓ ઉપજ જરા ધ્યાન આપવામાં આવે તે ધર્મગુરૂઓને ઘણું જાણવા મળે તેમ છે માટે ધર્મગુરૂઓ હીરવિજયસરિના જીવન ઉપર ધ્યાન આપે, તેમના જીવ- નનું અનુકરણ કરવાવાળા થાય, જૈન સમાજ હીરવિજયસૂરિના મહાગ્યને ઓળખે, તેમની મહિમા સર્વત્ર પ્રસારે અને ગામેગામ જ નહિ, પલ્લુ ઘરે પર તેમની વાસ્તવિક જયન્તીઓ ઉજવાય, એજ અન્ત કરણથી ઇઝી વિરમું છું શ્રીવિધર્મ લક્ષ્મી જ્ઞાનમંદિર બેસણુગ જ-આગરા દિ સે સુ ૫, વીર સ ૨૪૪૪ વિદ્યાવિયે, ધર્મ સ ૧ 8

·No text on this page.

·ગ્રન્થસૂચી.
આ પુસ્તકમાં નિમ્ન લિખિત ગ્રન્થની સહાયતા
લેવામાં આવી છે,
જૈન ગ્રન્થો.
(ગુજરાતી )
૧ હીરવિજયસૂરિરાસ-કર્તા શ્રાવક કવિ ઋષભદાસ વિ સ. ૧૯૮૫
૨ લાભદયરાસ-કર્તા ૫ દયાકુશલ વિ સ. ૧૬૪૮
૩ કર્મચંદ્ર ચોપાઈ-કર્તા ૫. ગુણવિનય. વિ. સ. ૧૬૫૫
૪ જેનરાસમાળા ભા. ૧ લો–મેહનતાલ દલીચદ દેશમાં સપાદિત
૫ તીર્થમાળા સગ્રહ-શા. જે. શ્રીવિજયધર્મસૂરિ પાદિત
૬ એતિહાસિક રાસ - ગ્રહ ભા. ૩ જે
શ્રીવિજયતિલકરિ રાસ, બે અધિકાર-કર્તા ૫ દનવિજય
સ ૧૬૭૮ તથા ૧૬૦૭.
૮ અમરમેન-વયરસેન આખ્યાન-કર્તા શ્રી વિજય વિ સ.
૧૬૭૮
૪ એતિહાસિક સઝાયમાળા. ભા. ૧ લે. મારી સંપાદિત
૧૦ મદલીનાથ રામ-કર્તા ઋષભદાસ કવિ વિ. સં. ૧૯૮૫
૧૧ ખભાતની તીર્થમાળા-કર્તા ભદાસ
૧૨ ખ ભાતની તીર્થમાળા-ક્ત મહિસાગર ૧૭૦૧
૧૩ પદમહોત્સવરાસ-કર્તા પ. દયાકુશલ વિ સ. ૧૯૮૫
૧૪ હીરવિજય રિલેકે-કર્તા પ. અરવિજય
૧૫ દુર્જનશાલ બાવની-કર્તા કૃષ્ણદાસ, વિ. સ. ૧૬૫૧
૧૬ હીરવિજયરિ કથાપ્રધ.
૧૭ પદાવલી મઝાયકનાં ૫. વિનયવિજય

·૧૪
૧૮ નિ છે. ગુરાવા–શ્રીયુત જિનવિજયજી સમ્પાદિત
( છપાય છે. )
૧ શિલાલેખ સંગ્રહ--શ્રીયુત જિનવિજયજી સપાદિત
૨૦ પ્રાચીન લેખ સંગ્રહ-શા. જે. શ્રી વિજયધર્મસૂરિ મહારાજ
સંપાદિત (છપાય છે. )
૨૧ પ્રશ્નોત્તર પુષ્પમાલા--મહારાજ શ્રીહંસવિજયલિખિત.
૨૨ હીરવિજયસૂરિ સઝાયે--કત્તાં વિવેક, કવિરાજ હર્ષાનંદના
શિષ્ય.
૨૩ પરબ્રહ્મપ્રકાશ-કર્તા વિવેકહર્ષ.
૨૪ હીરવિજયસૂરિ રાસ-ન્હાને. કર્તા વિવેક સં. ૧૬૪૨.
૨૫ વિજયચિંતામણિ સ્તોત્ર-દત્ત પંડિત પરમાનંદ. વિજયસેનસૂરિ-
ના શિષ્ય.
૨૬ મહાજન વંશ મુક્તાવલી– શ્રીયુત રામલાલજીગણુિ કૃત.
( સંસ્કૃત )
२७ हीरसौभाग्य काव्य सटीक-कर्ता पं. देव विमल.
२८ विजय प्रशस्ति काव्य सटीक-कर्ता पं. हेमविजय, टिकाकार
पं. गुणविजयगणि. टिका सं १६८८
२८ जगद्गुरु काव्य-कतो पं. पद्मसागर.
३० कर्मचंद्रचरित्र-कर्ता पं. जयसोम सं. १६५०.
३१ गुर्वावली-कर्ता मुनिसुंदरसूरि.
૩ર કૃપારા-વત્ત રાતિન્દ્ર સપાશ્ચા.
૩૩ સોમમરા –વત્ત . પ્રતિકાજ, સં. ૧૨૪.
३४ तपागच्छपट्टावली-कर्ता रविवर्धन.
३५ तपागच्छपट्टावली-कर्ता पं. धर्मलागरजी.
१६ तपागच्छपट्टावली-कर्ता उपाध्याय मेघविजयजी.
३७ सूर्यसहस्र नाम-कर्ता उपाध्याय भानुचंद्रजी.
(પચૂરણું )
૩૮ જૈનશાસનને દીવાળીને અંક,
૩. પ્રશસ્તિસંગ્રહ–પરમગુરૂ આચાર્ય મહારાજ સંગૃહીત.

·૮૦ તપાગચ્છના આચાર્યોની નેટ–પૂજ્યપાદ આચાર્ય મહારાજશ્રી-
સ ગૃહીન
૪ કોન્ફરન્સ હેરને ઐતિહાસિક અંક
જૈનેતર ગ્રન્થો.
(ગુજરાતી, )
૪ર મીરાતે એહમદી–પઠાણ નીઝામખાન નૂરખાનને અનુવાદ.
૪૩ મીરાતે સિકન્દરી આત્મારામ મોતીરામ દીવાનજીને અનુવાદ
૪૪ મુસલમાની રીયાસત–સર્યરામ સેમેશ્વર દેવાશ્રયીને અનુવાદ
જપ કાઠિયાવાડ સર્વ સંગ્રહ
૪૬ મીરાતે આલમગીરી-કર્તા શેખ ગુલામમહમદ આખીદમિયા
સાહેબ
૪૭ અકબર-ગુજરાત વર્નાકયુલર સોસાઈટીવાળુ
૧૮ ફાર્બસ રાસમાળા-રણછોડભાઈ ઉદયરામને અનુવાદ
(હિન્દી)
४५ सीरोही राज्यका इतिहास-श्रीयुत रायवहादुर गौरीशंकर
दीराचंद ओझा कृत
५० अकर (इन्डीयन प्रेस-अलाहावादयाला)
41 अकरर ( ग्यालीयरवाला )
५२ सम्राट अकबर-प गुलजारीलाल चतुयेंदी-अनुवादित
५३ भारतभ्रमण-श्रीयङ्कटेश्वर प्रेसमें मुद्रित.
રો.
५४ सम्राट अकयर-थोपकिमचन्द्र लादिडी पि एल प्रणीत.
५५ सममामयिक मारतेर उनपिंश खण्ड. योगेन्द्रनाथ समादार•
सपादित.
૫૬ ભારત” ફિજિક
उर्दू
५७ दरयार अफररी-प्रो आनाद पृत.

·ENGLISH 58 Akabar by Vincent A. Smith. 59 The Emperor Akabar translated by A. S. Bercridge Vols, I & II. 60 Akabar by a Graduate of the Bombay Unirersity. 61 Akabar translated by 31. 01. with notes by C. R. Markham, 62 The History of Aryan Rule in Tadia by E. B. Llavoll. 63 Al-Badāoni Vol. I translated by George S. A. Ranking. & Vol. II translated by W. H. Love. 64 Akabarnama translated by Beveridge 'Vols. I, II E III. 65 Ain-i-Akabari Vol. I translated by H. Blochmann & Vols. II & III by H. S. Jarrett. 66 The History of Kathiawad by H. TV. Bell. 67 Dabistan translated by Shea and Troyer. 68 Travels of Bernier translated by V. A. Smith, 69 The History of India as told by its owo Historians by Elliot & Dowson Vols. I-VIII. 70 Local Muhammadan Dynasties by Bayley. 71 Mirati Sikandari translated by F. L. Faridi. 72 The Early History of India by V. A. Smith, 73 The History of fine art in India in Series by V. A.Smith. 74 Storia do Mogor translated by William Irvine s Vols, 75 Ancient India by Ptolemy. 76 History of Oxford by Smilh, 77 » Gujarat by Edulji Dosabhai. 78 The Mogol Emperors of Hindustan by Holden. 79 The Jain Teachers of Akabar by V. A. Smith. ( Printed in R. G. Bhandarkar commemoration Volume. ). 80 Catalogue of the Coins in the Punjab Museum, Lahore. by R. B. Whitehead Vol. II. 81 Catalogue of the Coins in the Indian Museum, Calcutta Vol. III by E. N. Wright. 82 Architecture of Ahmedabad by T. C, Hope and J. Fergusson.

·૧૭
83 The Cities of Gajarashtra hy Brggr
84 Journals of the Punjab Historical Society
85 The Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic
Society Vol XXI
86 English factories in India by William Foster (1618-
1621, 1646-1650 & 1651-1654 )
$7 Description of Asia by Ogilby
88 Manual of the Musalmin Numismatics by Codrington
89 The Coins of the Mogul Emperors of Hindustan in the
British Museum by Stanley Lane-Poole
90 Collection of voyages & travels Vol IV
91 Tavernier's Travels in India Vol II edited by V Ball
92 The History of the Great Moguls by Pringle Kennedy
2 Vols
93 The History of Gujarat translated by James Bird
94 Mediæval India by Stanley Lane-Poole
95 The History of India by J T Wheeler Vol IV part I
96 Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland (189ues
of Jaly and October, 1918 )

·No text on this page.

·ઉપઘાત. હને સુનિ વિદ્યાવિજયજીએ પિતાના પુસ્તકને ઉપઘાત લખવાનુ કઠણ કામ સોંપ્યું, ત્યારે હવે સ્વાભાવિક રીતે ભ થયો. થોડા વર્ષ પર જ્યારે હારી “પાટણની પ્રભુતા” વ્હાર પડી ત્યારે જૈનધર્મને હું પી છુતેવી છાપ પાડવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યું હતું, અને તે છાપ જે કાયમ રહી હોય, તે મુનિજીનું પુસ્તક કાઈક કપ્રિયતા ખુવે, એ ડર હુને લાગ્યું, અને તેથી આ કામ કઈ બીજાને સેપવાની તેપ્ટને અરજ કરી પણ તેપ્ટન આગ્રહ નિશ્ચલ હતું, અને આખરે મહને આ કામ માથે લેવુ પડયું તે છાપ કાયમ રહી છે કે નથી રહી, મે પુરાણ જૈન ઇતિહાસ- સાહિત્ય વિષે બાધેલા મહારા અભિપ્રાયો વાસ્તવિક છે કે નથી, એ વિશે કાઈ પણ વિચાર ઠર્યા વિના મહને સોપેલું કામ પૂરું કરવાની હું રજા લઈશ. આ પુસ્તક એક અત્યંત સ્તુત્ય પ્રયત્ન છે. જૈન સાહિત્યમાં છુપાયેલા ઈતિહાસને મહા મહેનતે છતો કરે, તે ભગીરથ કાર્ય ગુજરાતના ઇતિહાસકારે આગળ પડયુ છે અને જેટલે અંશે તે કાર્ય થશે, તેટલેજ અશે ગુજરાતને મધ્યકાલીન ઇતિહાસ લખાશે, કારણ કે એ સમયનાં ઈતિહાસનાં સાધનોમાં મુખ્ય જેન- સાહિત્ય છે. આ પુસ્તકમા મુનિ વિદ્યાવિજયજીએ અથાગ શ્રમ લઈ, જે મહાન જૈન સાધુએ શહેનશાહ અકબને પિતાને શિષ્ય બનાવ્યું હતે હેના જીવન અને સમયને ઈતિહાસ આપવાનો પ્રયાસ આદર્યો છે. એતિહાસિક સાહિત્યની ભાવના નજર આગળ ગખી કર્તાએ બીજા એતિહાસિક સાધનની મદદ લીધી છે, બન્યુ ત્યા સુધી નિષ્પક્ષપાત ઈતિહાસકારના દષ્ટિબિન્દુથી સત્યનું સંશોધન કર્યું છે. અને પરિણામે આ પુસ્તકને ધર્માતાના દોષમાથી બચાવી ઈતિ- ·હાસની પંકિણમાં ઘણે અંશે લાવી મૂકયું છે. લેખક પિતે જૈન સાધુ છે. પુસ્તકના નાયક મહાન જેનગુરૂ હતા. સાધને ઘણે ભાગે પ્રા- ચીન જૈનસાહિત્યમાં દટાયેલાં હતાં આ બધું ધ્યાનમાં લેતાં લેખ- કને જેટલું અભિનન્દન આપીએ તેટલું ઓછું છે. આ વિષય મી. વેસેંટ સ્મીથના લેખો, અને ખાસ કરી હેણે રચેલા “અકબર” નામના પુસ્તકે સરલ કરી દીધો છે. તે ઇતિહાસકાર લખે છે કે–(પાનું ૧૬૬) અકબરના વિચારને રાજ્યનીતિ પર જે પ્રભાવ ન આચા- એ પાડે હતો, હેના પ્રાબલ્યની ઈતિહાસકારોએ નેંધ લીધી નથી. તે જૈન મહાત્માનાં વચનો એવા ધ્યાનથી સાંભળતો કે-તે જેનામતાવલંબી થયે છે, એમ જૈન લેખકે ગણતા; અને ૧૫૮ર પછીનાં તેનાં ઘણાં કામ કેટલેક અંશે સ્વીકારેલા જૈન મતને લીધે જ થયાં છે. આ બીનાઓને વહેમ પણ એલીન્ટન, વૅન નેઅર અને લીસનના પુસ્તકના વાચકને ભાગ્યેજ પડે. અબુફજલની લાંબી ટીપમાં લખેલા તે સમયના ત્રણે મહાસમર્થ વિદ્વાનો-હીરવિ- જયસૂરિ વિજ્યસેનસૂરિ અને ભાનચંદ્ર ઉપાધ્યાય નામક જૈન ગુરૂએ અથવા ધર્માચાર્યો હતો. આ વાત બ્લેકમેન પણ જોઈ શક્યા નથી. આ ત્રણમાં જ હેનું નામ પ્રથમ આવ્યું છે, તે ત્રણેમાં અગ્ર- ગણ્યા હતા, અને અકબરને જૈનસાવલંબી કરવાનું માન તેડુંને છે, એમ જેનલેખકે માને છે, અને અબુલફઝલ હેને વિદ્વાનોના પાંચ વર્ગમાંના પ્રથમ વર્ગમાં, શેખ મુબારક વિગેરે બીજા ચુનંદા વીશ વિદ્વાનો કે જેઓ “અને દુનિયાનાં રહસ્ય હુમજે છે તેવાની પંક્તિમાં મૂકે છે.” પણું મુખ્યત્વે કરીને આ પુસ્તકને આધાર હેમવિજયના “વિજય પ્રશસ્તિ કાવ્ય” પર, પંડિત દેવવિમલકૃત “હીરસૌભાગ્ય કાવ્ય” પર અને કવિ ઋષભદાસકૃત “હીરવિજયસૂરિ રાસ” પર રાખવામાં આવ્યો છે. સાથે ત્યાં માત્ર માર્ગ દેખાડે છે, ત્યાં વિદ્યાવિજયજીએ સંપૂર્ણ માહિતી આપવાનું કામ હાથ ધર્યું છે.

·૨૧
જૂના જૈનપ્રદ અને નાના આધાર પર ઈતિહાસ રચા,
એ લગભગ અશકય કામ છે, કારણ કે-એ સાહિત્ય સાધારણ રીતે
માત્ર એક પક્ષી, અવિશ્વસનીય સાધને પૂરા પાડે છે. આ પ્રબ છે
ને સો માત્ર જિનશાસનની કીર્તિ વધારવાના અને મહાન
જેનોના આદર્શજીવન શ્રદ્ધાળુ શ્રાવક આગળ રજુ કરવાના હેતુથી
ચૂસ્ત જૈનલેખકોએ લખ્યા છે અને હેમા ઈતિહાસને ઉપગી
સામગ્રી કેટલી છે, તે પારખવા હેમા નીચે આપેલા લક્ષણે કેટલે
અશે છે, તે જેવુ જરૂરનું થઈ પડે છે
(૧) ઇતિહાસની વસ્તુ જે સમયમા ને સ્થલે બની હોય,
હેનાથી લેખકના સમય અને સ્થલ જેટલે અતરે હોય,
તેટલે લેખ વિશ્વાસપાત્ર ઓછો ગણવો જોઈએ.
ઘણા ખરા લેખે પ્રચલિત દંતકથાઓ ઉપથી લખા-
એલા છે, અને આ દતકથાઓમાં રહેલો સત્યને અશ
સ્થળ ને સમયનો અ તર થતા એછે ને ઓછો થતો
જાય, એ સ્વભાવિક છે
(૨) આ લેખમા જિનશાસન કે શ્રાવકની કીર્તિ વિષે
જે હકીકતો હોય તે, અતિશક્તિ ભરી અને શ્રદ્ધાળુ
શ્રાવકવૃદના લાભ માટેજ લખાયેલી હોવાથી ત્યાં
સુધી સ્વતંત્ર પુરાવાની મદદ ન મળે, ત્યા સુધી સર્વાશે
માન્ય રાખવા લાયક હોતી નથી.
(૩) આ લેખમા જૈનેતરે વિષે કે જેનામતની કીર્તિ ઝાખી
કરે એવુ કાઈ હેય, તે તેમાં ખરી હકીકત સમાઈ
રહેવાને વધારે સ ભવ હોય છે.
(૪) આ લેખમાં ત્યા પટ્ટાવલી હોય કે ત્યાં વર્ષ સ્પષ્ટ
રીતે લખ્યા હેય, તે ઘણા ખગહોવાને સભવ છે,
કારણ કે સાધુઓ એ બાબતમાં ઘણા ચોકસ હતા એમ
લ

·જે પુસ્તકેને આધારે આ પુદતક લખવામાં આવ્યું છે, તે ઘણુંજ વિશ્વાસપાત્ર લાગે છે. એમહાનાં “વિજયપ્રશસ્તિ કાવ્ય” ના કર્તા હેમવિજય અને “કૃપારસકેશના” ના કર્તા શાંતિચંદ્ર બને નાયક હીરવિજયસૂરિની જોડે અકબરના દરબારમાં હતા, હીરસૌભાગ્ય’ ના કર્તા દેવવિમલગણિ તે, હીરવિજયસૂરિના શિષ્ય સિંહવિમલના શિષ્ય હતા. આ રિહવિમલ પણ ગુરૂની સાથે અકબરના દરબારમાં હતા. અને ગુજરાતી કવિ– હીરવિજય- સૂરિરાસ” ના કર્તા રૂષભદાસ કવિ પણ હીરવિજયજીના શિષ્ય વિજયસેનસૂરિ, જે ગુરૂના મૃત્યુ પછી સંવત્ ૧૬પર માં પટ્ટધર થયા, અને જહેને ગુરૂએ પોતાને બદલે અકબરના દરબારમાં મૂકયા હતા, અને જહેને “આઈનઈ-અકબરી” “વિજયસેનસૂરના નામથી આલેખે છે, હેના શિષ્ય હતા. જોકે રાસ દેવવિમલના હીરસૌભાગ્યે” ઉપર રચેલે છે, છતાં કવિને હકીકત જાણવાની તક એવી હતી કે હેણે આપેલી વિગત વિશ્વાસને પાત્ર થયા વિના રહે નહિ, આ ઉપરાંત જે પુસ્તકની મદદ લેવામાં આવી છે, તે પણ લગભગ તેજ સૈકાનાં છે. (૧) પાસાગરનું “જગદ્ગુરૂ કાવ્ય. સંવત્ ૧૬૪૬. (૨) પંડિત દયાકુશળને લાભદયરાસ.” સંવત્ ૧૬૪૯. (૩) લાહોરના પંડિત જયસોમનું ‘કર્મચંદ્રચરિત્ર સંવત ૧૬૫૦. (૪) લાહેરના કૃષ્ણદાસ કવિની ‘દુર્જનશાલબાવની’. સંવત્ ૧૬પ૧. (૫) ગુણવિનયજીની “કર્મચંદ્ર ચેપાઈ”. સંવત્ ૧૬૫૫ (૬) દર્શનવિજયજીને વિજ્યાલકસૂરિરાસ, ૧ અધિકાર સંવત્ ૧૯૭૯ (૭) બાપભદાસ કવિને “મલ્લીનાથરાસ સંવત્ ૧૬૮૫ (૮) ગુણવિજચ૭ની “વિજયપ્રશસ્તિપર ટીકા?. સર્વત્ ૧૬૮૮ ·ઈ દર્શનવિજયજીને “વિજયતિલકસૂરિરાસર, ૨ અધિકાર સંવત્ ૧૬૯૭, ઉપર જણાવેલા ચારમાનું બીજું લક્ષણ પણ આ લેખમાં જડે છે. આ લેખમાં આપેલી બીનાને કસોટીએ ચ્છડાવવાના સ્વતંત્ર સાધન પણ પુષ્કળ છે જેવા કે “આઈનઈ-અકબરી અકબરનાં ફરમાને વિગેરે. આ સાધનને પણ ઉપયોગ વિદ્યાવિજયજીએ બહાળે હાથે કર્યો છે. આ બે લક્ષણે આવી સારી રીતે આ મૂલ લેખમાં છે અને તેથી હેમાં સમાયેલે ઇતિહાસ સત્ય અને નિપક્ષપાત છે, એમ સકારણ કહી શકાય એમ છે. આ સાધન પરથી આ પુસ્તકની મૂલ હકીકત સિદ્ધ થાય છે. હીરવિજયસૂરિનું જીવનવૃત્તાત, અકબરનું નિમત્રણ, સૂરિની મુસા- ફરી અને આગ્રાના દરબારમાં આવાગમન, શહેનશાહની ગુરૂભક્તિ ને જેન તરફ વલણ, અને સૂરિના તરફ પક્ષપાત થવાથી શહેનશાહે બહાર પાડેલા ફરમાને–આ બધી વાત હવે ઇતિહાસની ભૂમિકા પામી ગઈ છે. લેખકના શબ્દોમાં કહીયે – આચાર્ય શ્રીહીરવિજયસૂરિ, શ્રીશાન્તિચદ્ર ઉપાધ્યાય, શ્રીભાગુચક ઉપાધ્યાય અને શ્રીવિજયસેનસૂરિએ અકબર બાદશાહ ઉપર પ્રભાવ પાડીને અનેક જનહિતના, ધર્મની રક્ષાનાં, જીવદયાને કાર્યો કરાવ્યા, ગુજરાતમાથી “જીજયારે દૂરકરાવ્યું, સિદ્ધાચલ, ગિરિનાર, તાગા, આબુ, કેશરિયાજી, રાજગૃહીના પહાડો અને સમેતશિખર વિગેરે તીર્થો તાંબરના છે, એ સબધી પરવાને લીધે, સિદ્ધાચલજીમાં લેવાતું મૂશ્ક બધ કરાવ્યું, અરે મનુષ્યનું ધન ગ્રહણ કરવાને અને યુદ્ધમાં બંદી ગ્રહ, કવ્વાને નિષેધ કરાવ્યો, વળી પક્ષિાને પાજરામાંથી છોડાવ- વાનુ અને ડાબર તળાવમા થતી હિંસા બંધ કરાવવાનુ-વિગેરે અનેક કાર્યો કરાવ્યા હતાં. આ ઉપરાંત તેઓના ઉપદેશથી સૌથી હેટામાં ·२४ વ્હોટું અને સૌથી વધારે મહત્ત્વનું કાર્ય થયું હતું, તે એ છે કે- બાદશાહે પિતાના સમસ્ત રાજ્યમાં આખા વર્ષમાં છ મહીના અને છ દિવસ સુધી કેઈપણ માણસ કેઈપણ જીવની હિંસા ન કરે, એવા હુકમ બહાર પાડયા હતા , લેખકે માત્ર આ પ્રસંગને ઇતિહાસ લખ્યું છે, એટલું જ નહિ પણ અકબરનું જીવન અને કારકીર્દી વિષે કાંઈ ખાસ લખ્યું છે. અકબર વિષે વધુ માહિતી આપવી એ શ્રી રશ્મીથના ઇતિહાસ પછી કઠણ કામ છે, છતાં જૈન ગુરૂના સમાગમને અને “અમારી- ઘષાણ” સંબંધી કેટલાક પ્રસંગે ચીતાર એતિહાસિક સાહિ- ત્યની સમૃદ્ધિમાં વધારો કરે છે. ઘણે ઠેકાણે અકબરના સ્વભાવ વિષે લેખકે વિવેચન કર્યું છે. જહેણે સમસ્ત હિન્દપર આણ વરતાવી હિન્દુ અને મુસલમાનનું ઐક્ય સાધવા અતુલ પ્રયત્ન કર્યો, જહેણે વિધર્મીઓને છતી પોતે તેમનેજ છે એમ બનાવ્યું, જહેણે પરધર્મી વિદ્વાનની સાથે વિવાહ કરતાં તેમને એવી માન્યતામાં રાખ્યા કે પોતે તે ધર્મસિદ્ધાન્તોને અનુયાયી થઈ બેઠે છે–તે સુત્સદી, પ્રતાપી નરેશના ચારિત્ર્યના અભૂત, અવર્ણનીય રંગે શબ્દવડે સ્પષ્ટ કરતાં ભલભલા ઈતિહાસકારેની કલમો કાંપી છે, અને નિષ્ફળ નીવડી છે. અને આવા મહા પુરૂષના અનેક રંગી ચિત્રોમાંથી–અનેક સ્તબ્ધ બની રહેલા લેખકેના પ્રશંસા કરવાના કાવત્રામાંથી-તહેના ખરા ચારિત્ર્યની રૂપરેખા શેાધી કહાડવી, એ લગભગ અશકય વાત છે અને આ અશકય વાત શક્ય કરવા જતાં લેખકે અસંતોષકારક કે એક પક્ષી ચિત્ર આપ્યું હોય, તો તે દેષ ક્ષન્તવ્યજ મનાશે, એમ હું ધારું છું. લેખક વિદ્વાન જૈન સાધુ છે, એટલે સ્વાભાવિક રીતે નૈતિક સિદ્ધાતોનું પ્રતિપાદન કરવાની અને અવારનવાર જૂની ભાવના અને આધુનિક જમાના વચ્ચેનો વિરોધ સ્પષ્ટ કરી બે બોધ વચન કહેવાની તક આવતાં પોતાની કલમ અટકાવી શકયા નથી. આ કારણથી કેટલાક ફકરાઓ પુસ્તકના ઐતિહાસિક સાહિત્ય તરીકેના ·૨૫ ગૌરવને આઝાદે છે અને આ પુસ્તક લખવામાં સમાયેલ લેખકને બીજે હેતુ છતો કરે છે. અને તે હેતુ, એક જૈન મહાગુરૂની નૈતિક પ્રશસા કરતા જૈનધર્મસિદ્ધાન્તની મહત્તા સિદ્ધ કરવાનો છે, એમ લાગે છે મ્હારા માનવા પ્રમાણે લેખકનો વિચાર માત્ર ઇતિહાસ લખવાને નથી, સાથે સાથે જૈનસાહિત્યમાં ઉમેરો કરવાનો પણ છે, અને આ દષ્ટિબિન્દુથી જોતા પુસ્તકના આ ભાગે કેટલીક પ્રકારના વાચકને આકર્ષક પણ નીવડે, એ આ ભવિત નથી આ પુસ્તક પાછળના પરિશિષ્ટ ઘણાજ કિમતી છે, અને તે બધાને આપવામાં લેખકે ઈતિહાસની ઘણીજ સેવા બજાવી છે. બધુ જોતા આ પુસ્તક ગુજરાતી ઈતિહાસના ન્હાનકડા સાહિત્યમાં ઉપયોગી ઉમેરો કર્યા વિના રહેશે નહિ, એમ હું ધારું છું. આપણા સાહિત્યનુ આ જાતનું દારિદ્ર દયાજનક છે, અને હેના ત સાહિત્યકારોની બેપગ્યા શોચનીય છે આવી સ્થિતિમાં આવુ પુસ્તક લખવા માટે લેખને ખરેખર અભિનદન ઘટે છે. અને તેમાં જૈન સાધુઓએ લા સાહિત્યમાં દટાયેલો ઇતિહાસ જનસાધુજ વ્હાર કહાડે, અને તે પણ વળી તેડ્ડના આચાર્ય શ્રી વિજયધર્મસૂરિ જેવા મહાત્માની પ્રેરણાથી, એના જેવું સમયનુ શુભચિહન સાહિ- માં બીજુ ભાગ્યે જ મળશે. અને જ્યારે આવા બીજા પ્રયત્ન થશે, અને આધુનિક એતિહાસિક દૃષ્ટિએ જુના પુસ્તકને ઉપગ થશે, ત્યારે ગુજરાતનું ઐતિહાસિકમાહિત્ય પ્રબલ સાહિત્યને શોભારૂપ એક અગ બની રહેશે મહને આશા છે કે મુનિ વિદ્યાવિ- જયજી આ પુસ્તક પ્રગટ થયે બીને કઈ એતિહાસિક વિષય હાથ ધશે, અને એમની વિદ્વત્તા, અને એમના સોધનના પરિણામ રૂપ બીજે કઈ ઈતિહાસ બહાર પાડી ગુજરાતને ઉપકૃત કશે બાબુલનાથ રોડ, મુ ઈ. કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી. તા. ૨૦-૪-૧ર૦

·No text on this page.

·ચ |
परमगुरुश्रीविजयधर्मसूरिभ्यो नम ।
રસૂરીશ્વર
अने
ત્રા,
પ્રકરણ પહેલું
પરિસ્થિતિ,
w
સાર પરિવર્તનશીલ છે. એવી એક પણ વસ્તુ
જોવામાં નથી આવતી, કે જે હંમેશા એક જ
સ્થિતિમાં રહેતી હોય સંસારની વાસનાઓથી
સર્વથા અજ્ઞાત-ઘડિયાની અંદર ગલતા બાળકને
એક વખતે યુવાનીના મદમાં સસારના મેહક
પદાર્થોથી વિ ટાયેલે જોઈએ છીએ, એ શું? પિતાના શારીરિક
બળના અભિમાનથી પૃથ્વી પર પગ દઈને ચાલતાં પણ લજજા ઘરા-
વનાર મનુષ્યને વૃદ્ધાવસ્થા પ્રાપ્ત થતા લાકડીનું શરણું લઈને ચાલવું
પડે છે, એ શુ? સંસારની પરિવર્તાનશીલતાજ, બીજું કંઈજ નહિં.
જે સૂર્યને, આપણે પિતાના પ્રખર પ્રતાપી કિરણેને ફેલાવતા ઉદયા-
ચલના સિંહાસન ઉપર આરૂઢ થતે જોઈએ છીએ, તેજ સૂર્યને

·સૂરીશ્વર અને સમા, કેધથી લાલ થ–પરંતુ નિતેજ અવસ્થામાં–અસ્તાચલની ગંભીર ગુફામાં છિપાઈ જતાં પણ ક્યાં નથી જોતા ? એક વખત જગતને પ્રકાશમય કરી મૂકનાર ગગનમંડલ એવી તે સ્વચ્છ અને નિર્મળ અવસ્થામાં જોવાય છે કે-જેને દેખતાં મનુષ્યની માનસિક શક્તિ- એમાં એકાએક આરજ પ્રકારને વિનાશ અને ઉત્ક્રાંતિ થઈ જાય છે, જ્યારે તેજ ગગનમંડલ મેઘાછિન્નાવસ્થામાં મનુષ્યનાં મન અને શરીરને પણ શું શિથિલ-પ્રમાદી નથી કરી નાખતું? જે નગરમાં, જ્હોટી મોટી અટ્ટાલિકાઓથી સુશોભિત ઘરે અને આકાશને સ્પર્શ કરવાવાળા મંદિરે વિદ્યમાન હતાં, જ્યાં ચારે તરફ ઉત્સાહિત મનુષ્ય રહેતા હતા, જ્યાંનાં મકાને ઉપર સુવર્ણ અને રત્નના કળશે તેમ ચિત્ર-વિચિત્ર ધ્વજાઓ દૂર દૂર સુધી જનેતાની સુખ-સમૃદ્ધિની સાક્ષી આપી રહ્યાં હતાં, ત્યાં બંગલે અને ખડેરે દષ્ટિગોચર થાય છે. જયાં સામ્રાજ્યની સુંદુભિનો નાદ થઇ, ત્યાં ગલે રૂદન કરતાં સંભળાય છે, જેને ત્યાં જતો અને ઋદ્ધિ- સમૃદ્ધિને પાર હેતે, તેને પેટલાદ ના ટુકડા માટે ઘેર ઘેર બ્રમણ કરતે જોઈએ છીએ. એક વખત જે મનુષ્યના રૂપ અને લાવ એ ઉપર મનુષ્ય મુગ્ધ થઈ જાય છે, તે જ મનુષ્યમાં કઈ વખત એવી પણ કુરૂપતા નિવાસ કરે છે કે તેની હામે જોતાં એસીમ ધૃણા ઉત્પન્ન થાય છે. અરે, લાખા અને કરેડા મનુષ્યનું આધિપત્ય ભેગવનાર ચક્રવતિ રાજાઓને પણ નિજનવમાં નિવાસ કર્યો હેતે કરે ? આ બધું શું સૂચવે છે? સંસારની પરિવર્તન શીલતા! ઉદયની પાછળ અસ્ત અને અસ્તની પાછળ ઉદય. સુખની પછી દુઃખ અને દુખની અન્ત મુખ, એમ સંસારને અરઘટ્ટઘટીન્યાય અનાદિકાળથી ચાલ્યો આવે છે. સુખ અને દુખને અથવા બીજા શબ્દોમાં કહીએ તે ઉન્નતિ અને અવનતિને પ્રવાહ, દરેક ઉપર પિતાને પ્રભવ પાડતે ચાલ્યા આવ્યા છે. સંસારમાં એ કે દેશ એવી ફેઈ જાતિ કે એ કઈ મન નથી કે જેના ઉપર સંસારની આ પરિવર્તનશીલતાએ પોતાનો પ્રભાવ ન પાડ હાય' પણ મનુષ્યને - 1

·Bરિથતિ.
ભારતવર્ષને પણ સંસારસાગરની આ પરિવર્તનશીલતારૂપી ભરતી-
એટમાં ચકડોળે ચઢવું પડ્યું હોય અથવા ચવું પડે છે તેમાં કંઈ
આશ્ચર્ય જેવું નથી.
દુનિયાને મહેકે ભાગ જીતનાર બાદશાહ સિકંદરે આજ
ભારતવર્ષમાં એવા એવા ખગોળશાસ્ત્રિય, વ, ભવિષ્યવેત્તાઓ,
શિલ્પશાયેિ, ત્યાગ, તત્વજ્ઞાનિ, ખનિજાઝિ, રસાયન
શાસ્ત્રિ, નાટકકાર, કવિ, સ્પષ્ટવકતાઓ, કૃષિશાસ્ત્રિ, નીતિ
પાળનારાઓ, રાજનીતિ, શુરવીર-અને વેપારીઓ જોયા હતા, કે
જેની બરાબરી કરનાર બીજા કેઈ દેશમાં જોયા હતા કહેવાની
મતલબ કે આ બધી બાબતેમાં ભારતવર્ષ એકે તે ભારતવર્ષની
બરાબરી કરનાર બીજે કઈ દેશ હેતે. શ્રીયુત બંકિમચંદ્ર
લાહિડી પિતાના અવર નામના બગાળી પુસ્તકના પે.
૮ મા ઠીકજ કહે છે -
" भारतेर मृत्तिकाय रत्न, स्वर्ण, रौप्य, तान प्रभृति
जन्मित | जगते? सुप्रसिद्ध कहिनूर भारतेइ उत्पन्न हइयाछिल ।
पखानकार वृक्ष लौहेर न्याय दृढ । एखाने पाहाड श्वेतमर्मर,
समुद्र मुक्ताफल, वृक्ष चन्दनवास ओ बनफूल सौगन्ध प्रदान
करे । स्वर्णप्रसू भारते केसेर अभाव छिल?"
ભારતની માટીમાં રત્ન, સેનું, રૂપુ અને તાંબૂ વિગેરે ઉત્પન્ન
ઘતા જગતને સુપ્રસિદ્ધ કેહિનૂર (હરે) આજ ભારતમાં ઉત્પન્ન
થયે હતે. અહિંનાં વૃક્ષે લોઢાની માફક દઢ-મજબૂત હોય છે,
અહિં પહાડે વેત આરસપહાણુ, સમુદ્ર મુક્તાફલ, વૃક્ષે ચદનવાસ
અને વનફૂલે સુગન્ધિ પ્રદાન કરે છે. સ્વર્ણપ્રસૂ ભારતમાં કઈ વસ્તુને
અભાવ હતું?
સુપ્રસિદ્ધ આલબરૂની પણ ગુજરાતના વૃત્તાન્તમ કથે છે –
વરસની ચારે સામા ત્યા ૭૦ જાતના ગુલાબે થાય છે,
દાક્ષને પાક વર્ષમાં બે વખત ઉતરે છે. જમીન એટલી તે રસાળ

·સૂરીશ્વર અને સમ્રા, છે કે ત્યાં કપાસના છોડવાઓ પશ્ચિમના “ વીઝ અને બહેન ના ઝાડની માફક ઉગે છે. દશ વર્ષ સુધી એક છોડ લાગટ પાક આપે છે ગુજરાતની–નહિં નહિ ભારતવર્ષની રસાળતાનું આ વર્ણન શું બંકિમચંદ્રના ઉપયુંકત કથનને ટેકે નથી આપતું ? ઈતિહાસનાં પૃષ્ઠો મથુરા,શ્રાવરિત, રાજગૃહી, પારક, સાર- નાથ, તક્ષશિલા, માધ્યમિકા, અમરાવતીર્થંભતીર્થ, ભિન્નમાલ, કશામ્બી, વૈશાલી, અણહિલવાડ, પ્રતિષ્ઠાનપુર, કાશી, અધ્યા, ગિરિનગર, ભૂગુકચ્છ (ભરૂચ),ચંદ્રાવતી અને નેપાલના કીર્તિ શિલાલો અને તામ્રપત્ર વિગેરે અત્યારે આ વાતની સપ્રમાણ દક્ષતાપૂર્વક સાક્ષી આપી રહ્યાં કે–ભારતવર્ષના ભૂષણે સમાન ચંદ્રગુપ્ત, અશોક, સંપ્રતિ, વિક્રમાદિત્ય, તેરમાન, શ્રીહર્ષ, શ્રેણિક, કેણિક, ચંદ્રકાત, અલ્લટ, આમ, (નાગાવલેક) શિલાદિત્ય, કક્ક પ્રતિહાર, વનરાજ, સિદ્ધ- રાજ અને કુમારપાલ જેવા હિન્દુ અને જૈનરાજાઓએ ભારત- વર્ષની દ્વિ-સમૃદ્ધિને ભારતવર્ષમાં જ જાળવી રાખવા ઉપરાન્ત ભારતની કાન્તિલતાને દુનિયાની દશે દિશાઓમાં ફેલાવી હતી; એટ- લું જ નહીં પરંતુ ભારતની સમસ્તપ્રજાને પિતાપિતાના ધર્મની રક્ષા અને પ્રચાર કરવામાં સંપૂર્ણ રીતે મદદ કરી હતી અને તેથી ભારત- વર્ષના મનુષ્યો સરસ્વભાવી હાઈ પ્રેમની એક દેરીથી બંધાએલ હતા. પ્રજાને પિતાની માલ-મિલકતની રક્ષા કરવા માટે કંઈ પણ ચિંતા કે પ્રબંધ કર પડતે હેતે. મદિરા અને એવાં બીજા વ્યસનથી મનુષ્ય સર્વથા દૂર રહેતા. ભારતવર્ષની લેણદેણુને વ્યવહાર લગભગ વિશ્વાસ ઉપર ચાલતું હતું. ન તે કઈ કઈના જામિન લેતું કે ન કેઈ પ્રકારના કેલકરારે કરવામાં આવતા. આ ભારતવર્ષના મનુષ્યની પ્રામાણિકતા અને ન્યાયશીલતાનું જ પરિ- ગ્રામ હતું. વિદેશી મુસાફરેએ ભારતવર્ષીય મનુષ્યના આ અપ્રતિમ ગુણે માટે પિતાના ભ્રમણવૃત્તાન્તમાં ઘણું ઘણું લખ્યું છે, અને એકજ દાખવે અહિં આપીશું, ·પરિસ્થિતિ, “અલઈકસી–અબદુલ્લાહ મુહમ્મદ કે જે અગિયારમી શતાબ્દિ (ઈ. સ.)ની આતમા થયે છે, તેણે કુદકુમુતાવો- તરીક્ષામાં લખ્યું છે.– ભારતવર્ષીય લેકે કુદરતી રીતે ન્યાય તરફ વળેલા હોય છે, તેમના કાર્યોમા એથી જ એ લેકે પાછા પડતા નથી,એમને સારે “વિશ્વાસ, પ્રામાણિકપણુ અને કથન પ્રમાણે વર્તવુ-આ ગુણે સારી રીતે જાણીતા છે અને આ ગુણને માટે તે લેકે એટલા તે પ્રસિદ્ધ છે કે દરેક તરફથી લેકે એમના દેશ તરફ ખેચાઇ આવે છે. માટે “આ દેશ સમૃદ્ધિશાલી છે અને એમની સ્થિતિ બહુ સારી છે. ” આવી રીતે રાજાઓ પણ પ્રજાને પ્રેમ સંપાદન કરવાને મચે રહેતા. રાજાઓ પિતે જીવહિ સાથી દૂર રહી પ્રજાને તેમ કવ્વાને ફરજ પાડતા. ઘણાખરા ગજાઓએ પિતાના સમસ્ત રાજ્યમાં શિકાર ખેલ- વાનુ યજ્ઞમાં પશુઓને વધ કરવાનું અને બીજી બીજી રીતે પણ જીવ- હિસા કરવાનું સર્વથા બધ કરાવ્યું હતું. રાજા અશકે પિતાના રાજ્યમાં એવી આશા ફેલાવી હતી કે “એક ધર્મવાળે બીજા ધર્મની કદાપિ નિ દા ન કરે.” આવી ઉદારવૃત્તિવાળી આજ્ઞાથી પ્રત્યેક મનુષ્ય નિડર થઈને પિતાના ધર્મનું પાલન કરવાને સમર્થ થાય એમા નવાઈ જેવું શું છે? સુપ્રસિદ્ધ ગજા વિક્રમાદિત્યના વખતની ભારતવર્ષની જાહેરજલાલી શુ કેઈથી અજાણી છે ? વિદ્યા, વિજ્ઞાન અને વિવિધ પ્રકારની કળાઓને પ્રચાર આ પ્રતાપી ગજાના વખ- તમાજ થ હ અત્યારે દુનિયાના ઘણાખરા સરકૃત સિદ્ધ- સેનદિવાકર અને લિદાસ જેવા મહાન કવિના પવિત્ર નામે પિતાની જિ ઉપર ટી રહ્યા છે, તેઓ આજ રાજાની સભાને શોભાવનાર ભારતના ચળકતા હીરા હતા. ચિત્રશુકલા અને ભુવનનિર્માતુકલાની પૂશથી ઉન્નતિ પણ આજ રાજાના વખ- ૧ . એચ એમ. ઇલિયરત “હસ્ટરી ઍક ઇડિયા વો, ૧ ૬. પે ૮૮.

·સૂરીશ્વરે અને સમ્રાટે, તમાં થઈ હતી. સંગીત વિદ્યા, ગણિત અને તિષને વધારે પ્રચાર પણ આનાજ વખતમાં થયે હતે. રાજા શ્રીહર્ષના વખતમાં પણ ભારતીય જને અખંડ શાન્તિ- સાગરમાં સ્નાન કરી રહ્યા હતા. આ રાજાની પ્રજા પ્રત્યેની લાગણ, ઉદારવૃત્તિ અને દાનેશ્વરીપણાનું માત્ર એકજ દષ્ટાન્ત લઈશું. રાજા, પ્રત્યેક પાંચમા વર્ષે પ્રયાગના સંગમ પર પિતાના ખજાનાની સમસ્ત ધન-સંપત્તિ ભિન્ન ભિન્ન ધમાંવલમ્બિને દાન કરવામાં ખરચી નાખો. જે વખતે ચીની યાત્રી હ્યેનસાંગ (Huen Tiang) ભારતની મુસાફરીએ આવ્યું હતું, તે વખતે રાજા હર્ષની યાત્રાને છઠ્ઠ ઉત્સવ હતો. હુયેનસેંગ પણ તેની સાથેજ પ્રયાગ ગયે હતું. આ વખતે યાત્રામાં પાંચ લાખ મનુષ્ય એકત્રિત થયા હતા, તેમાં ૨૦ રાજાએ પણ હતા. ૭૫ દિવસ સુધી રાજ્યના બધા કર્મચારિયે પાછલાં પાંચ વર્ષોમાં એકઠી કરેલા ધનનું દાન દેવામાં લાગી રહ્યા હતા. રાજાની આ ધનસંપત્તિ કેટલાએ કઠામાં ભરેલી હતી. રાજાએ દાનમાં પિતાનાં આભૂષણે, રત્નજડિત હાર, કુંડલે, માળાઓ, મુકુટ અને નૈતિક વિગેરે સમસ્ત વસ્તુઓ આપી દીધી હતી. ભારતવર્ષના આર્ય રાજાઓની આ ઉદારતા શું જગતને ચકિત કરનારી નથી? આ રાજાના વખતમાં પણ સંસ્કૃતની બહુ ઉન્નતિ થઈ હતી. આ રાજા પણ જીવહિંસાને કટ્ટર વિરોધી હતું. તેણે આખા રાજ્યમાં એવી ઉદ્યષણે કરી હતી કે “જે કઈ મનુષ્ય જીવહિંસા કરશે, તેને અપરાધ અક્ષમ્ય ગણવામાં આવશે અને તેને મૃત્યુદંડ દેવામાં આવશે. ” જે રાજાઓનાં નામે અમે ઉપર આપી ગયા છીએ, તેમાં કેટલાક જેની રાજાઓ પણ છે, જ્યારે કેટલાક જૈનધર્મ પ્રત્યે અનુ- રાગ ધરાવનારા પણ છે. રાજા સંપ્રતિ એક દઢ જૈનધમી હોઈ, તેણે અનાર્ય દેશમાં પણ જૈનધર્મને પ્રચાર કરવામાં સારી ·પરિસ્થિતિ, સફલતા મેળવી હતી પરમાત્મા મહાવીરસ્વામીના પરમભકત... પણનું મોટું માન મેળવનાર રાજા શ્રેણિક, કેણિક અને ચંદ્રપ્રતે જૈનધર્મની પ્રભાવના કરવામાં કઈ કમી રાખી હતી. રાજા આમ અને શિલાદિત્યે જૈનધર્મના વાસ્તવિક ગૌરવને સંપૂર્ણ રીતે જાળવી રાખ્યું હતું. છેવટ વનરાજ, સિદ્ધરાજ અને કુમારપાલ જેવા રાજાઓએ જીવદયાને અમારી પહ વગડાવી જે અહિંસા ધર્મને પ્રચાર કર્યો હતો, તે કેઈથી અજાણ્યું નથી, આવી જ રીતે હિન્દુ અને જૈનધર્મને પાળનારા રાજાઓજ શા માટે? કડલ, વિમલ, ઉદયન,વાભદ, વસ્તુપાલ અને કર્મચંદ્ર, જેવા મહાનું પ્રતાપી રાજમંત્રિો કયા ઓછા થયા છે કે જેઓને પ્રતાપ આખા ભારતવર્ષમાં ગાજી રહ્યો હતે. એક તરફ વીરપ્રસૂ ભારતમાતા, આવા વીર આયં ધર્મરક્ષક- રાજાઓને ઉત્પન્ન કરવા ભાગ્યશાળી નિવડી હતી, તેમ તેણીએ પિતાની કુક્ષિથી એવા એવા ધર્મપ્રચારક સચ્ચરિત્ર પ્રતાપી જૈન આચાર્યોને પણ જન્મ આપે હતું, કે જેમણે પિતાના અગાધ પાહિત્યને પરિચય આપી આજ પણ આખા જગતને ચમત્કૃત કરી મૂકયું છે એટલુ જ શા માટે? તે આચાર્યોએ એવા એવાં સામર્થ્યના કાર્યો કરેલા છે કે જે કાર્યોની આશા સાધારણ વ્યકિત તરફથી કદાપિ રાખી જ ન શકાય? મર્યવંશીય સમ્રા ચંદ્રગુપ્તને પ્રતિબંધ કરનાર ચિદપૂર્વધર શ્રીભદ્રબાહુસ્વામી, ૫૦૦ ગ્રથની રચના કરનાર ઉમાસ્વાતિ વાચકે, ૧૪૪૪ ની રચના કરનાર હરિભદ્રસૂરિ, હજારે ક્ષત્રિયને એશવાલ બનાવનાર રત્નપ્ર- ભસૂરિ, અન્યાયમાં લિપ્ત થયેલ ગભિલને પ્રજાના હિતને , માટે ગાદીપરથી ઉઠાડી મૂકી શકેને સ્થાપન કરવાનું સામર્થ્ય ધરાવનાર કાલિકાચાર્ય, આમરાજાના ગુરૂ તરીકેનું મોટું માન ભેગવનાર બપ્પભદિ, “કુવલય માલા કથા ”(પ્રાકૃત) ના કર્તા ઊતનસૂરિ, ઉપમિતિભવ પ્રપન્ચાકથા જેવુ સંસ્કૃત ભાષામાં અદ્વિતીય ઉપન્યાસ લખનાર મહાત્મા સિદ્ધ, માટી મહેદી ·ફીશ્વર અને સમ્રા, ચમત્કારિક વિદ્યાઓના ખજાના સવરૂપ ભકસૂરિ, તાર્કિકશિ રેમણિ મહૂવાદી, ગ્રંથની વિશેષ વ્યાખ્યાઓ કરવામાં અસાધારણ બુદ્ધિ વાપરનાર અલારી ફેસર, સિદ્ધરાજ જયસિંહની સભાના એક રતન તરીકેનું મહટું માન મેળવનાર અને વાદ કર- વામાં અતુલનીય શકિત ધરાવનાર વાદિદેવસૂરિ અને કુમારપાલ જેવા રાજાને પ્રતિબધી અઢાર દેશમાં જીવદયાનું એક છત્રસામ્રાજ્ય રથાપન કરાવનાર તેમ સાડીત્રણ કરોડ કલેકેની રચના કરનાર કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીહેમચંદ્રાચાર્ય જેવા મહા પ્રતાપી જૈનાચાર્ય રૂપી રન્નેને પણ આજ ભારતમાતાએ ઉત્પન્ન કર્યા હતાં. વળી તેની સાથે પેથડશા, ઝાંઝણ, ઝઘડુશા, જગસિંહ, લીમ- શાહ, જાવડ, લ્હાવડ, સારંગ, સાશા, કમીશા અને એમાહડાલિયા જેવા જૈન લક્ષ્મીપુત્રે પણ ગાજ ભારતભૂમિમાં થયા છે, કે જેમણે પિતાની લાખે નહિં, કરડે નહિં, પરંતુ અબજોની લક્ષ્મીને વ્યય, ભારતભૂમિનાં ભૂષણ રૂપ હેટાં મોટાં જિનાલ બંધાવી ભાવની શિલ્પકળાની રક્ષા કરવામાં, આર્ય- બંધુઓનું પાલન કરવામાં, પિતાના માન-મર્તબાને જાળવી રાખવામાં તથા હેટ હેટ સં–વરઘોડાઓ અને જ્ઞાનનાં સાધને પૂરાં પાડવામાં કરે છે. વળી ધર્મની-આર્યધર્મની રક્ષા કરવાને માટે તેઓ પિતાની કમી તે શું, પરંતુ પ્યારા પ્રાણની પણ દરકાર કરતા હતા. આવા આરિતક, અખૂટ ધન-લક્ષ્મીના ભેગવનારા પણ આજ આર્યભૂમિએ ઉત્પન્ન કર્યા હતા. આવી જ રીતે આજ વીરપ્રસૂ ભારતમાતાએ ધનપાલ, આસડ, વરતુપાલ, યશપાલ, યશશ્ચંદ્ર, વિજયપાલ, શ્રીપાલ, પધાનંદ અને ગષભદાસ જેવા ગૃહસ્થ કવિએ પણ ઉત્પન્ન કર્યા છે. આ બધું શું બતાવે છે ? ભારતનું ગૌરવ! આર્યાવર્તની ઉત્તમતા ! બીજું કંઈ જ નહિં. જે ભારતમાં આવું શાન્તિનું સામ્રાજ્ય, આવી અદ્વિતીય વિદ્યાઓ, આવા દાનેશ્વરિયે, આવા જીવદયાપ્રતિપાલકે, આવી ધનસંપત્તિ, આ આનંદ, આવી ·પરિસ્થિતિ, ઉદારતા, આવી વિશાળતા, આ પ્રેમ, આવી ધર્મશીલતા, આવી વીરતા અને આવા અપ્રાપ્ય વિદ્વાને વિદ્યમાનતા ધરાવતા હતા, તે સ્વર્ગસમાન ભારતની અત્યારે આવી સ્થિતિ ? ભારતનું ગૌરવ જૂઓ-આવી અધપતન અવસ્થામાં પણ અત્યારે દુનિયાની સમસ્ત પ્રજાને એકી અવાજે સ્વીકારવું પડે છે કે, ભારતવર્ષના પ્રબળ પ્રતાપ એક વખત અનિર્વચનીય હતે ભારતની પ્રજામાં કુદરતી રીતે જ વીત્વ ઝળહળી રહ્યુ હતુ અને તેને જ એ પ્રતાપ હતું કે–ભારતીય પ્રજા “ક” અને “ધર્મ' બનેમાં વીત્વ દાખવી શકતી હતી. 2 આવી અપૂર્વ શાનિત અને ગંભીર આનંદ-સાગરમાં કલેલ કરનારી ભારતીય પ્રજાને સસારની પરિવર્તનશીલતાએ પિતાને વિજળીની જેમ ચમત્કાર બતાવી આપે એટલે જેણે દુખના દિવસે દેખ્યા હતા અને જેને પિતાના આર્યવની રક્ષા કરવાને માટે કઈ પણ પ્રકારના પ્રયત્નો સેવવા પડતા હેતા, તે પરમશ્રદ્ધાળુ આર્ય પ્રજા૫ર એકાએક પઠાણેના હુમલાઓ શરૂ થયા અમે જે સમયની સ્થિતિ બતાવવા માગીયે છીએ, તે સમયને આવવાને હજૂ વાર છે તેટલામાં તે પઠાણોએ ભાગ્નની લહમીન મેહથી,પિતાની ક્રૂરતાને ત્રાસ ભાગ્નની સમસ્તપ્રજા ઉપર વરતાવ શરૂ કર્યો છે પહેઓ એવા સિદ્ધાન્તપૂર્વક કમર કસી હતી કે કાં તે આર્ય ઇસલામી ધર્મને સ્વીકાર કરે, નહિં તે શરીરના ટુકડા કરાવવાને માટે તૈયાર રહે,” તે પઠાણેએ ભારતીય પ્રજા૫ર કેટલે ત્રાસ વરતાલે હે જોઈએ, તેનુ સહજ અનુમાન થઈ શકે તેમ છે નિરપરાધી લાખો મનુષ્યને મારી નાખવા, આર્ય રાજ- એની જીવતા ને જીવતા ચામડી ઉતરાવવી, શિકારની ઈરછા થતા આર્ય પ્રજાને ઘેરી લઈ તે ઘેગમાં આવેલા સ્ત્રી, પુરૂષ અને બાળકોને જુદી જુદી રીતે રીબાવીને મારવા, દેવમૂર્તિને તે ટુકડા કરી તેની સાથે માસના ટુક્કા લગાડી આર્યપ્રજાને ગળે લટકાવવા ઈત્યાદિ જુદા જુદા પઠાણ રાજાઓ તરફથી થતા ત્રાસે ·૧૭ સૂરીશ્વર અને સાધા ભારતવર્ષમાં મહાન કેર વરતાવી મૂક હતું. બંકિમચંદ્ર લા- હિડી પઠાણના ત્રાસનું વર્ણન આપ્યા પછી પૃ. ૨૪ માં કહે છે – पाठानदिगेर अत्याचारे भारत स्मशानावस्था प्राप्त हइल । ये साहित्यकानन नित्य नव नव कुसुमेर सौन्दर्य ओ सौगन्धे अमो. दित थाकित, ताहाओ विशुष्क हइल । स्वदेश हितैषिता, नि:- स्वार्थपरता, ज्ञान ओ धर्म सकलइ भारत हइते अन्तर्हित हइल । समग्र देश विषाद ओ अनुत्साहेर कृष्णछायाय आवृत्त हइल।" પઠાણના અત્યાચારથી ભારતવર્ષ મશાનાવસ્થાને પ્રાપ્ત છે. જે સાહિત્ય-બગીચે હમેશાં નવાં નવાં પુના સંદર્ય અને સુગંધથી પ્રકૃતિલત રહે, તે પણ સુકાઈ ગયે, સ્વદેશહિતૈિષિતા, નિસ્વાર્થ પરતા, જ્ઞાન અને ધર્મ, બધુએ ભારતથી અન્તહિત થઈ ગયું. આખે દેશ વિષાદ અને અનુત્સાહની કાળી છાયામાં આવૃત્ત થઈ ગયે. » એક તરફ ભારતવર્ષ, પઠાણના ત્રાસથી ત્રસ્ત તે થઈજ રહ્યો હતો, તેવામાં વળી ઈ. સ. ચાદમા સૈકાની લગભગ પૂર્ણાહુતિના સમયે ભારતવર્ષની અસાધારણ કીર્તિથી મધ્ય એશિયાના સમર- કંદમાં રહેતા તેમૂરલિંગને ઈર્ષ્યા ઉત્પન્ન થઈ અને તેથી તેણે, પિતાના રાજ્યથી સંતોષ ન માનતાં ભારતવર્ષની લકમીને પણ સ્વાધીન કરવાની ભવૃત્તિને હદયમાં સ્થાન આપ્યું. નિદાન, તેણે ભારતવર્ષમાં આવતાં જ અનેક લૂટફાટ, સતિના સતીત્વનું ખંડન, અગ્નિદાહ અને કતલ વિગેરેથી ભારતવષય પ્રજાનાં કષ્ટમાં મોટે વધારે ક. ઠીક છે-માવિષ્ટી નો ઇતિ માત પિતર તથા જે લેભવૃત્તિ માતા-પિતાને પણ મારવાનું દુષ્કૃત્ય કરાવે, તે લેભ- વૃત્તિના પ્રતાપે તેલિંગ આવે કેર વરતાવે, એમાં કંઈ નવાઈ નથી. કહેવાય છે કે તૈમૂરલિંગે માત્ર દિલહીમાંજ એક લાખ હિંદુઓની હત્યા કરી હતી. જો કે આ તૈમૂરના ઉપદ્રવથી પઠાણેની શકિતને કંઈક ધક્કો અવશ્ય પહોંચ્યું હતું, પણ તેઓએ પિતાના જાતીય ભાવને તે સર્વથા છે હેતેજ અને તે અનુસાર ·પરિસ્થિતિ, સિકંદર લેદીએ દેવમદિરો અને દેવમૂર્તિને નષ્ટ કરવાનું કામ ચાલુ જ રાખ્યું હતું આવી રીતે અનેકાનેક વિપત્તિમાં જ ભારતવર્ષે ઈ. સ.ને ૫દર સિકે પસાર કર્યો હવે આપણે સોળમી શતાબ્દીમાં પ્રવેશ કરીએ, કે જે સમયની રૂપરેખા આ પુસ્તકમાં અમે બતાવવા માગીએ છીએ સેળમી શતાબ્દીને પ્રારભ થવા છતા પણ ભારતવર્ષના દુખના દહાડા તે દૂર રહેતાજ થયા કારણ કે મુસલમાન બાદશા- હેને ત્રાસ તેના ઉપર જેને તેજ કાયમ રહ્યો હતે. આટલું છતા, પણ એમ કહેવું જ પડશે કે ભારતવર્ષમાં આધ્યાત્મિક ભાવના અને આર્યવનું અભિમાન” એ બને જેવા ને તેવા કાયમ જ રહ્યા હતાં. ભારતીય પ્રજાએ પોતાના તિત્વની રક્ષાને માટે લવીિને તૃણસમાન ગણી હતી. એટલું જ નહિ પરંતુ પ્રાણની પણ દરકાર કર્યા સિવાય “ધર્મ રક્ષા એજ મુખ્ય લક્ષ્યબિદુ રાખ્યું હતુ આની સાથે વળી ભારતવર્ષ, અદ્ધિ સમૃદ્ધિએ પણ કઈ સર્વથા હીન હેતે થયે. જે કે અત્યાર સુધીમાં નવા નવા લેભાવિષ્ટ મુસલમાન બાદશાહએ ભારતવર્ષને લૂટી લૂટીને પિતાના દેશો અને ઘરોને ભરવામાં કઈ કમી રાખી હતી દષ્ટાન્તમામહમૂદગિઝની વિગેરેની લૂટફાટે ઇતિહાસના પૃથ્થમાં ચેપ્પી રીતે આલેખાએલી છે કહેવાય છે કે- મહમૂદગિઝનીએ ઈ સ ૧૦૧૪ માં જ્યારે કાંગડા (કે જેને પહેલા નગરકેટ અથવા લીમનગર કહેતા) ને કિલે કબજે કર્યો, ત્યારે તેને અપાર સંપત્તિ મળી હતી. જેમાં એક ચાંદીનો બંગલો પણ હતિ. આ બગલાની લબાઈ ૯૦ ફીટ અને પહેલાઈ ૪૫ ફિટ હતી. તેને વાળીને ફાવે ત્યાં ઉભું કરી શકાય તે તે હતા. આ તે એક દષ્ટાન્ત માત્ર છેઆવા અનેક બાદશાહાએ ભારતવર્ષને લૂટી લૂટી પાયમાલ કરવાની-ખાલી કરવાની ચેષ્ટાઓ કરી હતી, છતા ભારતવાને માટે તે, કાનખજરાના ઘણા પગોમાથી S ·સુરીશ્વર અને સમ્રા, ૧૨ વર્ષની વાતને તે બાજુ ઉપર મૂકીએ, પરંતુ એકલા ગુજરાતમાં અને સૂરત '? એક પગ ટૂંડ્યા જેવુંજ, બલકે, સમુદ્રમાંથી એક બિંદુ ઓછું થયા જેવું જ હતું. અતઃ ભારતવર્ષની દ્વિ-સમૃદ્ધિના ગેરવમાં કાંઈ વિશેષ ઘટાડે તો થશે, એમ કહિએ તો ચાલે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તે વર્તમાન સમયની અપેક્ષાએ તે વખતની (સેળમાં સિકાની) જાહોજલાલી કોઈ જ પ્રકારની હતી. આખા ભારત- ખંભાત, પાટણ, પાલણપુર વિગેરે શહેરો એવી તે અસાધારણ ઉન્નતાવસ્થા ભેગવતાં હતાં, કે જેનું વર્ણન આ કલમથી થવું અસંભવિત નહિ, તે કઠિન અવશ્ય કહી શકાય, જે ખંભાતને અત્યારે નિસ્તેજ અને નિરૂઘમી દેખીએ છીએ, તે ખંભાત, તે વખતનું સમૃદ્ધિશાલી શહેર હતું. તેના બારામાં ઈરાન અને એવા દૂરદેશાન્તરેથી આવેલા વિશાળ વહાણની ગગનપશ દવાઓ જ્યારે ને ત્યારે જોવામાં આવતી હતી. જે પાટણનિવા- સિને અત્યારે દુર દેશાન્તામાં જઈ નેકરી વિગેરેથી પિતાને નિર્વાહ ચલાવવાની ફરજ પડી છે, તેજ પાટણના વાસિ લાખની નહિ, બલકે કરડેની ઉથલ પાથલે પિતાને ઘેર બેઠા કરતા હતા. પેલું સાધારણ શહેર ગણાતું પાલણપુર, તે વખતે વિશાળ અને જાહોજલાલી ધરાવતું શહેર હતું. આવાં આવાં કેટલાંએ નગરે હતાં, કે જેના લીધે સાળમા સૈકામાં પણ ગુજરાત જ નહિ, પરંતુ ભારતવર્ષગારવશાલી ગણાતું હતું. આટલું છતાં પણ, અમે પુનઃ પણ કહીશું કે-ગુજરાતને તે શું ? આખા ભારતવર્ષને સુખે રેટ ખાવાને તે વખત હજુ સુધી તેજ આવ્યું. દેશની અશાન્તિહજી દૂર ન્હોતીજ થઈ. ભારતની મનમોહક લહમીદેવી, વિદેશી મુસલ- માનેને એક પછી એક લલચાવતીજ રહી હતી. એક તરફ ભારત વર્ષમાં ઠેકાણે ઠેકાણે આધિપત્ય ભેગવનારા પઠાણેને જુલ્મ હજૂ શાન્ત પડયે એ હેતે, તેટલામાં વળી હમણાંજ ત્રાસ વર્તાવી ગયેલા પિલા તૈિમૂરના એક વંશધર બાબરનું ચિત્ત આ તરફ આકર્ષાયું. તેણે એકાએક ફાબુલને માર્ગ હાથ ધરીને ભારતવર્ષમાં ·પરિસ્થિતિ, પ્રવેશ કર્યો એટલું જ નહિ પરતુ તેણે અને તેના પુત્ર હુમાયુને વારંવાર હુમલાઓ કરીને ભારતીય પ્રજાને ખૂબ તૂટી જાય અને પાયમાલ કરી છેવટે તેણે શ્રાપભૂત પેલા પઠાણેને પણ પરાજય કરી પિતાને યથાગ્ય અધિકાર ભારત પર જમાવી દીધે બાબરના રાજ્યકાળમાં પણ ભારત તે હતભાગ્યનુ હત- ભાગ્યજ રહ્યુ હતુ દેશમાં જરાએ શાન્તિ હતી નહિ એક તે તે- પુરસીકરી તરફ મોગલે અને રજપૂતે ઘેર યુદ્ધ ચાલતુ, બીજું સર્વત્ર લગભગ અરાજક્તાના પરિણામે પ્રબ લૂટફાટે થતી, ત્રીજું જુદા જુદા પ્રાન્તના અધિકારી સૂબાઓ પોતપોતાના પ્રાન્તોની પ્રજાને ખબ જાડતા, શું તીર્થયાત્રા માટે નીકળનારા યાત્રાળુઓ પાસેથી લેવાતે “કર” અને “જીજીયાવેરા” જેવા શહેટા હેટા જુલમી કરે પ્રજાને પાયમાલ કરી નાખનારા તે ઉભા હતા અને પાચમું સામાન્ય ગુન્હેગારના પણ હાથ-પગ વિગેરે અવયવે કાપી લેવાની અને ડગલેને પગલે દેહાન્તદંડની તેમજ એવી બીજી બીજી ક્રૂર સજા- એને ત્રાસ તે વળી કઈ એજ પ્રકારને હતે આવી રીતે ચારે તરફથી ભયકર ત્રાસમા દિવસે ગુજારતી પ્રજા સુખે નિદ્રા લે, અથવા સુખે ટલે ખાય, એ કલ્પનામાએ કેમ આવી શકે? હજારો કેશો ઉપર ચાલતા ચુદ્ધને અસાધારણ પ્રભાવ અહિં બેઠા પડે છે, અર્થાત્ ન્હાના કે હેટા, ગરીબ કે તવગર, રાજા કે પ્રજા-દરેકના ઉપર તેની અસર પહોંચે છે, તે પછી જેની આખો આગળ ભયંકર યુદ્ધો ચાલી રહ્યા હોય અને મહાત્ ત્રાસે વરતાઈ હ્યા હોય, એવી પ્રજા કષ્ટમા દિવસે ગુજારે, સુખે નિદ્રા ન લે, રાત દિવસ તેમના હૃદયે કપાયમાન રહે, તે તેમાં નવાઈ જેવું જ શું છે? કહેવું જોઈએ કે- લગભગ ઈ સ ના સોળમા શતકના પ્રાર ભના ચાલીસ વર્ષો સુધી, બલકે તે પછી પણ કેટલાક સમય સુધી ભારતવર્ષના જુદા જુદા વિભાગોમાં હેટી હેટી લડાઈઓ અને લુટફાટ ચાલતીજ રહી હતી અને તેથી તેને પિતાના જાન-માલની રક્ષા કરવાનું કાર્ય ઘણું કઠિન થઈ પડયું હતું, ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા અમે જે “જીજીયાવેરા” નું નામ ઉપર લઈ ગયા છીએ. તે જીજયારે સાધારણ કરે છે. કેટલાક વિદ્વાનોને મત છે, કે-આ કર ભારતીય પ્રજા ઉપર ઈ. સ. ના આઠમા સૈકામાં મુસલમાન કાસિમે દાખલ કર્યો હતો. તેણે પ્રથમ તે આર્યપ્રજાને ઈસલામ ધર્મ સ્વીકારવા માટે ફર્જ પાડી હતી. આર્ય પ્રજાએ તે વખતે અખૂટ ધનસંપત્તિ આપીને પણ પિતાના ધર્મની રક્ષા કરી હતી. આ ધર્મના બચાવ માટે અર્પણ કરાતી રકમને “જીજીયા” કહે- વામાં આવતે, તે પછી ધીરે ધીરે ત્યાં સુધી ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે- આર્ય લેકે ખાતાં પીતાં જે કંઈ મિલકત બ- ચાવે તે બધી મિલકત “ જીજીયારા રૂપે ખજાનામાં આપી દેવી.” ફિરતાના શબ્દોમાં કહીએ તો “મૃત્યુતુલ્ય દંડ આપ એજ જીજીઆરને સુખ્ય ઉદ્દેશ હતે.” આ દંડ આપીને પણ આર્ય પ્રજાએ પોતાના ધર્મની રક્ષા કરી હતી, આ તદ્દન અસહ્ય જીજીયાવેરે છેડે વખત ચાલીને બંધ થઈ જવા પામ્યું હતું, એમ પણ હતું. ખલીફ ઉમરે આ જીયારાને ત્રણ વિભાગમાં મુકરર કર્યો હતે. મનુષ્ય દીઠ વાર્ષિક ૪૮-ર૪ અને ૧૨ દરહામ. (દરહામ એ તે વખતના નાણા વિશેષનું નામ છે) અને ઈ. સ. ના ચોદમાં અને પંદરમા સૈકામાં પણ ફોજશાહ તુગલકે ધનવાન ગણાતા ગૃહસ્થના ઘરમાં જેટલાં ઉમર લાયક મનુષ્યો હોય, તે દરેક મનુષ્ય દીઠ વાર્ષિક ૪૦, સામાન્ય સંપત્તિવાળા ગૃહસ્થ પાસેથી મનુષ્ય દીઠ ૨૦, અને દરિદ્રી પાસેથી મનુષ્ય દીઠ ૧૦ ટાંક “જીજી- ચાવેરા” રૂપે લેવાનું ઠરાવ્યું હતું. ત્યાંથી આગળ વધીને તપાસીએ તે આપણા પ્રસ્તુતકાળમાં એટલે સોળમા સૈકામાં પણ આ જીજી- ત્યારે હયાત હતે. સંક્ષેપમાં કહીએ તે ભારતવર્ષની રાષ્ટ્રીય સ્થિતિ ભયંકર હતી. તેમાં ખાસ કરીને અમે જે પ્રાન્તને માટે આ પુસ્તકમાં વિશેષે કરીને કહેવા માગીએ છીએ, તે–ગુજરાત પ્રાંતની સ્થિતિ તે ઘણું જ ભયંકર હતી. ગુજરાતના સૂબાઓની નાદરશાહી ગુજરાતની ·પરિસ્થિતિ, પ્રજાને વધારે દુખદાયક થતી હતી. મરજી મૂજબ દંડ, મરજી મૂજબ સજા, મરજી મૂજબ કર અને નહિ જેવી બાબતમાં પણ પ્રજાની ધડપકડથી ગુજરાતની પ્રજા ઘણીજ ત્રસ્ત થઈ રહી હતી આ સમયમાં એકી અવાજે એકી નજરે રાષ્ટ્રીય સ્થિતિને સુધારનાર કિઈ મહાનું પ્રતાપી પુરૂષની-સમ્રાટની ગુજરાતની જ નહિ, પરંતુ ભારતવર્ષની સમસ્ત પ્રજા તરફથી પ્રતીક્ષા થઈ રહી હતી તમામ આર્ય પ્રજા એકી અવાજે પિત પિતાના ઈષ્ટ દેવેને દિવસ અને રાત-ઊંઘતા અને જાગતા એજ પ્રાર્થના કરી રહી હતી કે–પ્રો? અમારા દુખના, અરે કાળા કેરના દિવસે દૂર કરે! અમારા આર્યત્વની રક્ષાને માટે ભારતભૂમિમાં શાન્તિનું સામ્રાજ્ય સ્થાપન કરો!! અમે હૃદયથી ઈચ્છીએ છીએ કે આ વીરપ્રસૂ ભારતમાતાની કુક્ષિથી એક એ વીરપુરુષ ઉત્પન્ન થાઓ કે ભારતમાં શાતિનું સામ્રાજ્ય સ્થાપન કરે, અને અમારા ઉપરનો આ જુલભ સર્વથા નાબૂદ કરે !!! એ ભારતમાતા ! તું અમારાં આ દુખનાં આંસૂડાં દૂર કરવાને વખત નજીક નહિં લાવી આપે છે?” આ પ્રસંગે એક બીજી વાત કહેવી પણ જરૂરી છે દેશના હિતને આધાર જેમ દેશના અધિપતિ–રાજા ઉપર રહેલો છે, તેમ સચ્ચરિત્રવાળા વિદ્વાન મહાત્માઓ ઉપર પણ રહે છે વિદ્વાન સાધુમહાત્માઓ જેમ પ્રજાના હિતને માટે પ્રજાને અનીતિથી દર રાખવા અને સદુમાર્ગ પર લાવવા પ્રયત્ન કરે છે, તેમ નિડરપણે રાજા- એને તેમના ધર્મો સમજાવવામાં પણ તેઓજ સિદ્ધહસ્ત નિવડી શકે છે ગમે તેવા ઘનિષ્ઠ સ બ ધીની ઘણી ખુશામતેથી પશુ જે અમર નથી થતી, તે અસર, શુદ્ધ ચારિવાળા મુનિના એક વચન માત્રથી થાય છે ઈતિહાસના પૃષ્ઠો ઉથલાવી જુએ. જ્યારે ને ત્યારે રાજાઓને પ્રતિબંધ કરવામાં કે પ્રજા પ્રત્યેને ધર્મ સમજાવવામાં જે કોઈ પણ સફલ પરિશ્રમ નિવડયા હોય, તો તે ધર્મગુરુઓજ છે. તેમા જે નિષ્પક્ષપાતપણે કહેવામાં આવે, તે કહેવું જોઈએ કે-આ ·ના સુરીશ્વર અને સમ્રા ફરજ અદા કરવામાં ખાસ કરીને જૈનાચાએ વધારે ભાગ ભજવે છે અને તેમાં તેમણે જે સંપૂર્ણ રીતે સફલતા પ્રાપ્ત કરેલી છે, તેનું જે કઈ પણ કારણ હોય, તે તે તેમનું શુદ્ધ ચારિત્ર અને વિદત્તાજ છે. કથા ઇતિહાસવેત્તાથી અજાણ્યું છે કે- સંપ્રતિરાજાને પ્રતિબંધ કરવામાં આર્ય સુહસ્તિઓ, આસરા- જને પ્રતિબંધવામાં બપ્પભટ્ટીએ, હસ્તિકંડોના રાજાઓને પ્રતિબંધ કરવામાં વાસુદેવાચાર્ય, વનરાજને પ્રતિબોધવામાં શી- લગુણસૂરિએ તથા સિદ્ધરાજ અને કુમારપાલને પ્રતિબંધ- વામાં હેમચંદ્રાચાર્ય મહોટું માન મેળવ્યું હતું ? આ અને એવા બીજા કેટલાએ જૈનાચાર્યો થઈ ગયા છે કે, જેમણે રાજા-મહા- રાજાઓને પ્રતિબધ કરી દેશમાં શક્તિ અને આર્યધર્મના પ્રધાન સિદ્ધાન્ત-અહિંસા–ને પ્રચાર કરાવવામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. એટલું જ શા માટે? સુહમ્મદ તુગલક, ફીજ- શાહ, અલ્લાઉદ્દીન અને એરંગજેબ જેવા ક્રૂર અને નિષ્ફર હૃદયના મુસલમાન બાદશાહો ઉપર પણ જિનદેવસૂરિ અને રત્નશેખરસૂરિ (નાગપુરીય) જેવા જૈન ચાર્યોએ કેટલેક અં., &ભાવ પાડી ધર્મની અને સાહિત્યની સેવા બજાવી હતી. જિનસિંહસૂરિ, કહેવાની મૂત્રણ કેજે જૈન ધર્મમાં સમય સમય ઉપર આવા પ્રભાવક આચાર્યો થતા આવ્યા હતા, તે જૈનધર્મ ઉપર પણ તે વખતની (પંદરયા અને સોળમા સિકાની) અરાજકતાએ વીજ- ળીની માફક ચમત્કાર બતાવ્યું હતું. ઠીક છે, જ્યાં આખા દેશની અંદર સમસ્ત પ્રકારની અરાજક્તા–નિન થતાઅઘટિત સ્વતંત્ર તાને પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હોય, ત્યાં કેઈપણ પ્રકારની મર્યાદા ન રહેવા પામે એ બનવા જગજ છે. શાન્તિપ્રિય” નું માનવંતુ પદે ભેગવનાર અને એકતાને વિષયમાં સૌથી અગ્રસ્થાન ભેગવનાર જૈનજાતિમાં પણ તે વખતની અશાન્તિદેવીએ પિતાને પગપેસારે કરી દીધું હતું. નિદાન, તે સમયે ન તે સંઘનું મજબૂત બધારણ ·પરિસ્થિતિ, રહેવા પામ્યું કે ન કઈ કઈને કઈ કહી શકે તેવું રહ્યું.આને પરીણામે સઘમાં એક પ્રકારની છિન્નભિન્નતા થવા લાગી હતી. પરિણામે એક પછી એક નવા નવા મતે પણ નીકળવા લાગ્યા જેવા કે-ઈસ ૧૪૫ર માં લંકા નામના ગૃહસ્થ લંકામત કાર્યો. તેણે મૂર્તિપૂજાની ઉત્થાપના કરી છે સ ૧૫૦૬ માં કટુક નામના ગૃહસ્થ કુટુકમત કાર્યો ઈ સ. ૧૫૧૪ મા વિજયે વિજામત કહે ઈ સ. ૧૫૧૬ માં પાચંદ્ર પાર્થચંદ્રમત કાઢો અને ઈ સ ૧૫૪૬ મા ‘સુધર્મમત નીકળ્યો વિગેરે. આ બધા મતના કાઢવાવાળાઓ એ જૈન ધર્મના મૂલ સિદ્ધાન્તમાં કઈને કઈ ફેરફાર અવશ્ય કર્યો અને જનધર્મના એક છત્ર સામ્રાજ્યમાં છિન્નભિન્નતા કરી નાખી. જે ધર્મના અનુયાચિમાં એક બીજાની તાણતા અને વિરૂદ્ધતા હોય, તે ધર્મમાં શાન્તિનું સામ્રાજ્ય કાયમ રહે, એ કલ્પનામાં પણ લાવવા જેવી બાબત નથી. આ સમયમાં જેમ જેમ નવા નવા ફાટા- એ અને મતે નીકળતા ગયા હતા, તેમ તેમ દરેક પિતાપિતાના મત અને કાટાની પ્રબળતાને માટે એક બીજાના ઉપર વિરૂદ્ધતાઓ અને આક્ષેપે પ્રકટ કરવા લાગ્યા હતા “પિતાનું સાચું અને બીજાનું ખોટુ ” આ નિયમતે દરેકના ઉપર સવાર થયું હતું, અને તેના લીધે તેઓ મૂલ પર પગને છેદ કરવામા કુઠા સમાન કાર્ય કરવા લાગ્યા હતા, આટલેથીજ તેઓ હેતા અટકતા જેના પ્રાચીન તીર્થો, મદિરે અને ઉપાશ્રયમાં પણ પિતા પોતાની સત્તા જમાવવાને માટે પ્રયત્ન- શીલ રહેતા હતા અને તેટલા માટે તે સિદ્ધાચલજી તીર્થ ઉપર એક વખત જુદા જુદા ગ૭ના આચાર્યો વિગેરેએ મળીને એ ઠરાવ કર્યો હતે કે– શત્રુંજયતીર્થ ઉપરને મૂલગઢ અને મુખ્ય શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું મંદિર સમસ્ત તાબર જૈને છે અને બાકીની દેવકુલિકાઓ જુદા જુદા ગવાળાઓની છે.” વિગેરે. એક તરફ આવી રીતે જુદા જુદા ફાંટાઓ અને મતે પુર- સમા નિકળવાથી જૈનધર્મના અનુયાયિએમ હેટે ખળભળાટ 8 ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા અને અશાંતિ ફેલાઈ રહી હતી, જ્યારે બીજી તરફ સાધુઓમાં શિથિલતાએ પણ પિતાને પગપેસારો કર્યો હતે, નિદાન, સાધુ- એમાં સ્વતંત્રતાનાં વાતાવરણ ફેલાતાં ન્હાના હટાઓની મર્યાદાઓ પ્રાયઃ છૂટવા લાગી હતી. ગૃહસ્થની સાથે સાધુઓ વધારે પરિચયમાં આવતા જતા હતા. અને તેથી કરીને “અતિપરિવારવા ? એ નિયમને તેમને સંપૂર્ણ અનુભવ કરે પડતું હતું. વળી આનું પરિણામ એ પણ આવવા લાગ્યું હતું કે–સાધુઓમાં, એક પ્રકારના મમત્વે પુરત કે અને વસ્ત્રોના સંગ્રહથી પણ આગળ વધીને કયાંય ક્યાંય દ્રવ્ય રાખવા સુધીની પણ પ્રવૃત્તિ કરાવી દીધી હતી. જિન્દ્રિયની લાલચથી કેટલાકે આહારની શુદ્ધતા-અશુદ્ધ- તાનું પણ ભાન ભૂલી જવા લાગ્યા હતા. તેઓની, હંમેશની ધાર્મિક ક્રિયાઓ અને એવી બીજી જયણામાં પણ ઉપેક્ષા થઈ ગઈ હતી. તેમજ વનવણાઓમાં પણ કંઈક કઠેરતાએ પ્રવેશ કર્યો હતો.આથી પરિણામ એ આવવા લાગ્યું હતું કે-ગૃહસ્થની શ્રદ્ધા સાધુઓ ઉપરથી ઓછી થવા લાગી હતી. સાધુઓ પિતાના માન મર્તબાને લગભગ ગુમાવી બેઠા હતા. સાધુઓ, શ્રાવકેને પોતપોતાના રાગી બનાવવા માટે વધુ પ્રયત્નો કરતા. વળી રાજ્ય ખટપટે અને તેની મારા- મારીમાં કેટલાક પ્રાતમાં તે સાધુઓને વિહાર પણ બંધ થઈ ગયે હતે. સાધુઓની આ શિથિલતાથી નવા નવા નિકળતા મતાનુ- યાયિ ઘણા ફાવી જતા હતા. તેઓ સાધુઓની શિથિલતાઓ અને કલેશને આગળ કરીને પિતાના મતની પુષ્ટિ કરી લેકેને પિતાના રાગી બનાવતા હતા. આ વિષયમાં આપણે એક જ ફેંકાનું દષ્ટાન્ત લઈશુ. લેકે આવી સ્થિતિના પરિણામથી એ ફાવી ગયું હતું કે--તેણે પૂર જોશથી પિતાના મતને આગળ વધાર્યો હતે. જે દેશમાં શુદ્ધ સાધુઓ નહિં જઈ શકતા હતા, તેવા દેશમાં વિચરીને તેણે હજારે મનુષ્યોને મૂર્તિપૂજાથી વિમુખ કરી પોતાના અનુયાયી બનાવ્યા હતા. બલકે, જ્યાં જ્યાં મૂર્તિપૂજક સાધુએ વિહાર હેતા કરતા, ત્યાં જઈને ક જિનમંદિરમાં કાંટા ·પરિસ્થિતિ. દેવરાવ્યા હતા. આ બધુ સાધુઓની શિથિલતા અને આપસના કલેશનું જ પરિણામ હતું. બીજી તરફ શ્રાવકેની સ્થિતિ પણ એવી જ ગધડા વિનાની થઈ પડી હતી તે પણ પિતાના કર્તવ્યથી વિમુખ થઈ મનમા વરતાવ કરવા લાગી ગયા હતા સામાયિક, પ્રતિક્રમણ અને પિષધાદિ ક્રિયાઓથી ઘણાખરા હાથ ધોઈ બેઠા હતા કેટલાક ધર્મદ્રષિ સાધુધર્મ ઉપર આક્ષેપ કરવા લાગ્યા હતા, જ્યારે કેટલાકે તે દેરાસર અને ઉપાશ્રયમાં જતા પણ અટકી ગયા હતા. તેઓ પિતાના ઉપકારી ગુરૂઓની હામે થતા પણ અચકાતા હતા અને કેટલાક તે “અમેજ ઉત્કૃષ્ટ છીએ એમ માની અલગ અલગ ખીચડી પકાવવા લાગ્યા હતા વળી સારા સારા શ્રદ્ધાળુ ગણાતા શ્રાવકેમાં પણ બેટી માન્યતાને પ્રવેશ થઈ ગયો હતે. ખેટી ખોટી માનતાઓ માનવી, બીજાઓના પર્વે ઉજવવા, શુદ્ધદેવ, ગુરૂ અને ધર્મથી વિ- મુખ થઈ તેથી ભિન્ન દેવાદિની પૂજા-માનતા કરવી, મંત્ર- જ ત્રાદિના ખેટા આડબર લાભાઈ સ્વધર્મને ભૂલી જ, પોતાના માનેલા સાધુમાં ગમે તેવા સાક્ષાત્ દુર્ગણે છે, પરંતુ તેની તરફ દષ્ટિ ન કરતા, તેને જ સાચા સાધુ તરીકે માનવા, અને બીજા પવિત્ર સાધુઓની નિ દા કરવી, જ્યારે કેટલાક તે એવા પણ હતા કે જેઓ સાધુના વેષમાજ મહત્ત્વ સમજીને ભ્રષ્ટ સાધુઓને પણ માનતા હતા. આવા પ્રકારની સ્થિતિ થઇ ગઈ હતી, સાધુઓની અને શ્રાવકેની આવી ભયકર સ્થિતિ થઈ પડી હતી, છતા પણ અમારે કહેવું જોઈએ કે તે સમયમાં પણ એવા ત્યાગી અને આત્મયમાં લીન રહેનારા સાધુ મહાત્માઓ વિદ્યમાન હતા કે-જેઓ, એવા ઝેરી વાતાવરણમાં પણ સાધુધર્મની સારી રીતે રક્ષા કરી શકયા હતા. એટલુ જ નહિ, પરંતુ કેટલાક એવા પણ શાસનપ્રેમી મહાત્માઓ હતા કેજેઓને આવી ભયકર સ્થિતિ જોઈ ઘણુ લાગી પણ આવતુ હતુંજ્યાં જોશભેર પ્રવાહ એક તરફ ·K સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ, : ---- વિમૂતાઃ ” સજજનેની-મહાત્માઓની સમસ્ત વિભૂતિ પપકારને માટેજ હોય છે. આ પ્રકરણમાં અમે જેને પરિચય કરાવવા માગીએ છીએ, તે પણ સંસારના તેવા પરોપકારી મહાત્માઓ પૈકીના એક છે. જેમનું નામ છે હીરવિજયસૂરિ આ મહાત્માને જન્મ તે પાલણપુરમાં થો હતા, કે જે પાલણપુર સોમસુંદરસૂરિ જેવા મહાનું પ્રભાવક પુરુષની જન્મભૂમિ તરીકે પવિત્ર ગણાતું હતું, અને જેની જાહોજલાલી એક વખતે ગુજરાતનાં પ્રસિદ્ધ નગરોને પણ ટક્કર મારે તેવી હતી. આ નગર ચંદ્રાવતીના પરમાર દ્વારા વર્ષના યુવરાજ પ્રહલાદનદેવે વસાવ્યું હતું અને તેણેજ અહિ પ્રહલાદનપાર્શ્વનાથની સ્થાપના કરાવી હતી. જગચંદ્રસૂરિના સમયમાં આ દેરાસરમાં જ ૧૬ મણ સેયારી અને ૧ મૂડે ચેખા ભેટમાં આવતા હતા. એજ તે વખતના જિતેની જાહેરજલાલીનું પ્રબળ પ્રમાણ છે. આ નગ- ૨ના રહીશ ખીમસરા ગેત્રીય અને ઓશવાલવંશીય કુરાશાહને ત્યાં, તેનાં ધર્મપત્ની નાથીએ વિ. સં. ૧૮૫૩ (ઈ. સ. ૧૫૨૭) ના માર્ગશીર્ષ સુદ ૯ને સોમવારના દિવસે એક પુત્રને જન્મ આપે હતું, જેનું નામ હીરજી રાખવામાં આવ્યું હતું. આ હીરજી તેજ આપણા નાયક હીરાવજયસૂરિ છે. હીરજીના જન્મ પહેલાં નાથીને ત્રણ પુત્ર અને ત્રણ પુત્ર થઈ ચૂક્યાં હતાં. પુત્રનાં નામે-સંઘજી, સૂરજી અને શ્રીપાલ હતાં, જ્યારે પુત્રિ- ચેનાં નામે-રંભા, રાણું અને વિમલા હતાં. “પુત્રનાં લક્ષણ પારણામાંથી જણાય' એ નિયમાનુસાર કહીએ તે, હીરજી બોલ્યા- વસ્થાથી જ તેજસ્વી, સુલક્ષણયુક્ત અને પ્રેમાળ સ્વભાવવાળે જાતે હતે. અને તેથી તેના કુટુંબિનાજ નહિ, પરંતુ જે કઈ તેને દેખતું, તેમના હૃદયમાં કુદરતી રીતે જ તેના પ્રત્યે પ્રેમ જાગૃત થતે. પહેલાંના વખતમાં એ નિયમ હતો કે-ગૃહસ્થ પિતાના પુત્રને વ્યાવહારિક શિક્ષણ આપવા માટે જેમ શાળાઓમાં દાખલ ·સૂરિ-પરિચય કરતા, તેમ તેમના ધાર્મિક સંસ્કારની દઢતા અને ધાર્મિક આવ- શ્યકીય ક્રિયાઓના અભ્યાસને માટે તેમને ધર્મગુરૂઓ પાસે પણ કાયમ એકલતા, આજકાલના ગૃહસ્થની માફક તે વખતના ગૃહસ્થ એ ભય કે શાકા ન્હાતા રાખતા કે- સાધુની પાસે જવાથી રખેને મારે છોકો સાધુ થઈ જશે તે ? ” સાધુ થવુ અથવા પિતાના છેકરાને સાધુ બનાવે, એમા ગૃહસ્થ પિતાનું અને પિતાના કુલનું ગરવજ સમજતા હતા. બેશક, સાધુ થવાની ઈચ્છા રાખનારને તેઓ સાધુધર્મની કઠિનતા અવશ્ય સમજાવતા, પરંતુ સાધુ નહિં થવા દેવા માટે લડાઈ–ટ ટા કરવાના કે કેર્ટોના બારણુ જેવાના પ્રસ ગે બહુ ઘેડા જ ઉપસ્થિત થતા. બલ્ક, ઘણા ખરા ભવભીરૂ અને નિકટભવી પુરૂષે તે પિતાના પુત્રને બાલ્યાવસ્થાથી સાધુને સમર્પણ કરવાનું પણ સાભાગ્ય પ્રાપ્ત કરતા જે તેમ ન હત, તો હેમચંદ્રા ચાર્ય ૫ વર્ષની ઉમરે, આનદવિમલસૂરિ ૫, વિજયસેનસૂરિ વિજયદેવસૂરિ ૯ વિજ્યાન દસૂરિ ૯, વિજયપ્રભસૂરિ ૯ વિજય- દાનસૂરિ , સુનિસુ દસૂરિ ૭ અને સેમસુદસૂરિ ૭ વર્ષની ઉમરે -એમ ન્હાના ન્હાની ઉમરમાં તેઓ દીક્ષા લઈ શકતેજ કેમ? ગુરૂઓ પણ એવી ન્હાની ઉમમાં દીક્ષા આપવા પહેલા તેની ખાન- દાની, કુલ અને દીક્ષા લેવા આવનાર બાળકના લક્ષણે પણ જેતાજ. એવી રીતે તેની દીક્ષાઓ ઉપરથી કેઈએ એમ પણ નથી સમજવાનું કે–તેઓ પિતાનું ગુજરાન ચલાવવાને અશક્ત હોવાથી સાધુ થઈ જતા હશે, અથવા તેમના વાહિયે સાધુ કરી દેતા હશે નહિ, તેમ પણ નહોતુ આપણે તેઓના ચરિત્ર અને તેમની પ્રભાવક્તાઓ ઉપરથી સહેજ જોઈ શકીએ છીએ કે, તે વખતે મારા સારા ખાનદાન કુટુંબના–ધનાઢય ગૃહસ્થોના પુત્રોજ ઘણે ભાગે દીક્ષા લેતા હતા. અને તેથી તેઓ “ અત્ સાધુ ” એ આક્ષેપથી સર્વથા જ રહેતા ખરૂ છે કે-જેઓ “દીક્ષા'ને ઐહિક અને પારલૌકિક સુખનું પરમ સાધન સમજતા હોય અને જેઓ “ ચારિત્ર” નેજ જગતના ઉપર પ્રભાવ પાડવાનો એક ચમત્કારિક જાદૂ સમજતા ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા, » હોય, તેઓ ક્ષણવારમાં નષ્ટ થવાવાળી લમી કે પરિણામે ભયંકર કષ્ટને પહોંચાડનાર વિષયવાસનાઓમાં મુગ્ધ થતાજ નથી. તેઓ તે પ્રતિક્ષણ એજ વિચાર કરે છે કે-“અમે સાધુ થઈ, અમારું અને જગતનું કલ્યાણ કેમ કરીએ.* આવી શુભ ભાવનાઓપૂર્વક સારા સારા ખાનદાન કુટુંબના મનુષ્ય તે જમાનામાં દીક્ષા લેતા હતા અને તેનું જ એ પરિણામ હતું, કે-તેઓ “વાક્યોતિ પરવળતિ સાધુ ”એ પરમ સિદ્ધાન્તને ચરિતાર્થ કરવાની શક્તિમાન થતા હતા અને આટલી ઉચ્ચ સ્થિતિએ પહોંચવામાં અગર ખરૂં કારણ તપાસવા જઈએ તે, તેમને બાલ્યાવસ્થામાંથી જ સાધુની પાસે મોકલીને જે ધર્મના સંરકાર દઢ કરાવવામાં આવતા હતા, તેજ કહી શકાય, અત્યારે, દીક્ષાની વાત તે બાજૂ ઉપર મૂકીએ, પરન્તુ, ગમે તેટલા વ્યાવહારિક જ્ઞાનમાં આગળ વધેલા યુવકોમાં પણ ધાર્મિક સંસ્કારેને પ્રાયઃ અભાવ જોવામાં આવે છે, તેનું કારણ એટલું જ છે કે તેઓને બાલ્યાવસ્થાથી ગુરૂસમાગમ કરવા દેવામાં આવેલે નથી હેતે. જે પ્રાચીન પદ્ધતિ અનુસાર બાલ્યાવસ્થાથી જ વ્યાવહા- રિક શિક્ષણ આપવાની સાથે અમુક અમુક સમય ધર્મગુરૂઓની પાસે જવા આવવાની છૂટ દેવામાં આવી હત, તે તેઓની ધર્મભા- વનાએ દઢ રહેત; એટલું જ નહિ, પરંતુ અત્યારે તેના ઉપર નાસ્તિકતા” ને જે આરોપ મૂકવામાં આવે છે, તે પણ પ્રસંગ આવતજ નહિ. અસ્તુ. ઉપર્યુકત રીતિ અનુસાર હીરજીને, પાંચ વર્ષની ઉમરે તેના પિતા દૂરશાહે જેમ વ્યાવહારિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરાવવા માટે શાળા- માં મૂક્યું, તેમ ધાર્મિક અભ્યાસને માટે સાધુ પાસે જવાની પણ છૂટ આપી. પરિણામે માત્ર બારજ વર્ષની ઉમરમાં તે એ તે હોશિયાર અને ધાર્મિક જીવન વાળે છે કે જેને જોઈ લેકેને બહુ આશ્ચર્ય થવા લાગ્યું.

·સૂરિ-પરિચય. તેની બાલ્યાવસ્થાની પણ સંસાર ઉપરની વિરતતા અને ભવભરૂતાને સૂચન કરનારી વાણીએ, તેના આખા કુટુંબને એમ ખાતરી કરી આપી હતી કે- આ કેઈ ન કેઈ દિવસે અવશ્ય સાધુ થશે ? તેમાં વળી એક વખત પ્રસંગોપાત્ત તેના પિતા આગળ તેણે કાઢેલા-“ આપણા કુળમાથી જે કેઈએક જણ સાધુ થાય તે આપણું કુળ કેવું દીપે?” આ વચને તે ઉપરની વાતને બહુજ દઢ કરી બનવા કાળે હાજ વખતમા હીરજીના પિતા ક્રૂર શાહ અને નથી દેવી અને સ્વર્ગવાસી થયાં સંસાથ્થી વિરક્તભાવ- વાળા હીરજીને સંસારની અનિત્યતાનું આથી વિશેષ ભાન થયું, માતા-પિતાના સ્વર્ગવાસના સમાચાર સાંભળી હીરજીની બે બહેને વિમલા અને રાણું કે જે પાટણ રહેતી હતી, તે પાલણપુર આવી હતી અને પિતાની સાથે પાટણ લઈ ગઈ. આ વખતે પાટણમાં શ્રીવિજયદાનસૂરિ, કે જેમાં પ્રથમ પ્રકરણમાં વર્ણવેલ ક્રિયેારક શ્રીઆનંદવિમલસૂરિના શિષ્ય થતા હતા, તે બિરાજતા હતા હરજી હમેશાં તેઓને વદન કરવા જવા લાગ્યા. ધીરે ધીરે વિજયદાનસૂરિની ધર્મદેશનાએ હીરજીના કેમલ હૃદયપટ પર સારી અસર કરી, અને તેથી તેને દીક્ષા લેવાને ચેકસ વિચાર થયે આ વિચાર તે મનમાજ ન રાખતાં પિતાની બહેનને એવું જણાવ્યું બહેન સમજુ અને શાણી હતી. “ દીક્ષા એ મનુષ્યના કલ્યામાગની ઉચી હદ છે એમ તે સારી પેઠે સમજતી હતી, તેથી તેણીએ જેમ ભાઈને દીક્ષા લેવાને નિષેધ ન કર્યો, તેમ ભાઈ ઉપરના મેહથી દીક્ષા લેવા માટે ખુલા શબ્દમાં અનુમતિ પત્રુ ન આપી આ વખતે તેણીને “ગપ્રતિ ” ન્યાય જેવું થયું હતું. આથી તે મનનું અવલબન કર્યું. આઅવલંબનથી હજીને જેટે પહેલા તે કંઈ ન સૂછ્યું, પરંતુ પાછળથી તેને જણાવ્યું કે- ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા, ॥ अनिषिद्धमनुमतम् » એ ન્યાયનું અવલંબન કરી મને રજા મળી ચુકી, એમજ મારે સમજવું જોઈએ.” છેવટ. તેણે, સં. ૧૫૬ (ઈ. સ. ૧૫૪૦) ના કાર્તિક વદિ ૨ ને સોમવારના દિવસે પાટ- શુમાંજ શ્રીવિજયદાનસૂરિ પાસે દીક્ષા લીધી. આ વખતે તેનું નામ હીરહર્ષ રાખવામાં આવ્યું હતું. હીરજીની સાથે બીજા અમીપાલ, અમરસિંહ (અમીપાલના પિતા, પૂરાં (અને પાલની બહેન), અમીપાલની માતા, ધર્મશત્રષિ, રૂડેષિ, વિજયહર્ષ અને કનકશ્રી એ આઠ જણે પણ દીક્ષા લીધી હતી. હવેથી આપણે હીરજીને મુનિ શ્રીહરિહર્ષના નામથી ઓળખીશું. વર્તમાન સમયમાં ન્યાયશાસ’ને માટે કેન્દ્રસ્થાન જેમ નવ- દ્વીપ (બંગાલ) અને “વ્યાકરણને માટે કાશીને ગણવામાં આવે છે, તેમ તે વખતે તૈયાયિકેની પ્રધાનતા દક્ષિણદેશમાં વધારે હતી, અર્થાત્ દક્ષિણમાં ન્યાયશાસ્ત્રના અદ્વિતીય વિદ્વાને રહેતા હતા. હરિહર્ષ મુનિની બુદ્ધિ જેમ તીવ્ર હતી, તેમ તેમની વિદ્યાપ્રાપ્તિ તરફ અભિરૂચિ પણ ઘણી હતી. આથી વિજયદાનસૂરિએ તેમને દક્ષિણ દેશમાં ન્યાયશાસ્ત્રને અભ્યાસ કરવા માટે જવાની રજા આપી. તેઓ શ્રીધર્મસાગરજી અને શ્રીરાજવિમલ એ બન્નેને સાથે લઈ દક્ષિણ દેશના સુપ્રસિદ્ધ દેવગિરિનગરમાં ૧દેવગિરિને વતમાનમાં દલિતાબાદ કહે છે. અત્યારે અહિં લગભગ દેઢ હારજ માણસની વસ્તી છે. સન્ ૧૧૮૭ માં તેની સ્થાપના થઈ હતી. એક વખત યાદોની રાજધાનીનું આ શહેર હતું. ઈ. સ. ૧૩૩૮ માં આનું નામ દૌલતાબાદ પડ્યું હતું. આ નગર દક્ષિણ હૈિદરાબાદના રાજ્યમાં ઓરંગાબાદથી ૧૦ માઈલ પશ્ચિમોત્તરમાં છેઈ. સ. ૧૨૯૪ માં આ નગ- રન અભેદ્ય કિલ્લે અલાઉદ્દીન ખીલજીએ તોડયો હતે. અહિંના અધિપતિનું નામ નિજામશાહ આપવામાં આવ્યું છે. તેનું પૂરું નામ બુરાનનિજામશાહ છે. આ શહે ઇ. સ. ૧૫૦૩ થી ૧૫૫૩ સુધી આધિપત્ય ભગવ્યું હતું. હીરવિજયસૂરિ આના જ વખતમાં દેવગિરિ ગયા હતા. વધુ માટે જૂઓ, ઈમ્પીરીયલ ગેજીટીયર એફ ઈંડિયા. વૅ ૧૧, પે. ૨૦૦, ·સૂરિ-પરિચય ગયા અને ત્યાં કેટલેક વખત રહી, ચિંતામણિ વિગેરે ન્યાય- શાસ્ત્રના કઠિનમાં કઠિન ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરી આવ્યા આ વખતે દેવગિરિને હાકેમ નિજામશાહ હતા. ઉપર્યુક્ત ત્રણે મુનિને અભ્યાસમાં જે કંઈ ખર્ચ થતું, તે બધુ ત્યાંના રહીશ દેવશીશાહ અને તેની સ્ત્રી જસમાઈએ પૂરું પાડયું હતું. અભ્યાસ કરીને આવ્યા પછી હીરહર્ષમા જ્યારે સૂરિજીએ સારી યોગ્યતા દેખી, ત્યારે તેમને નાડેલાઈ (મારવાડ) ગામમાં સં. ૧૯૦૭ (ઈ.સ. ૧૫૫૧) માં પતિપદ અને ૧૬૦૮ (ઇ.સ ૧૫૫૨) ના માઘ શુદિ પના દિવસે હેટા ઉત્સવપૂર્વક નાડલાઈના શ્રીનેમનાથના મંદિરમાં ઉપાધ્યાયપદ આપ્યુ હતું. તેમની સાથે ધર્મસાગરજી અને રાજવિમલને પણ ઉપાધ્યાયપદ મળ્યા હતા તે પછી સ. ૧૬૧૦ (ઈસ ૧૫૫૪) ના પિષ શુદિ પ ના દિવસે શીહી (મારવાડ) મા તેમને આચાર્ય શ્રી વિજયદાન સૂરિએ સૂરિપદ (આચાર્યપદ) આપ્યું હતુંઆ પ્રસંગે રાણક- પુરના મદિરના કરાવનાર ધન્નાશા પરવાળના વંશજ ચાંગા હે- તાએ ઉત્સવ કર્યો હતો, કહેવું આવશ્યક થઈ પડશે કે-પ્રથમ પ્રકરણમાં આપણે જે એક મહાપુરૂષની-સૂરીશ્વરની પ્રતીક્ષા કરી ગયા છીએ, તે આજ છે, અને તેઓને હવેથી આપણે શ્રીહીરવિજયસૂરિના નામથી ઓળખીશુ. આ પુસ્તકના બે નાયકો પૈકી પહેલા (સૂરીશ્વર) નાયક આજ છે. આચાર્ય પદ થયા પછી જ્યારે તેઓ પાટણ આવ્યા, ત્યારે ત્યાં તેમને પાટમહોત્સવ થયે હતું. આ પાટમeત્સવમાં સૂબા શેરખાનના મત્રી ભણશાળી સમરથે અતુલિત ૧ આ શેરખાન, અહમદશાહ બીજાના વખતમાં પાટનો મુબેર ને આના સબંધમા વિશે માહિતી મેળવવા ઇચ્છનારે મિરા- તે સિકંદરી' ને ગુજરાતી અનુવાદનું પદ અને પંદરમુ પ્રકર જેવું, ·સુરીશ્વાર અને સમ્રા, રામજીને અજા નામની એક બહેન હતી. તેણીના સસ- રાનું નામ હરદાસ હતું. હરદાસે પિતાના છોકરાની સ્ત્રીની પ્રેર- ણાથી આ વખતે ખંભાતનું આધિપત્ય ભેગવનાર નવાબ શિતાબ- ખાન ની પાસે જઈ કહ્યું- આઠ વર્ષના બાળકને હીરવિજ- સૂરિ સાધુ બનાવી દેવા ચાહે છે, માટે તેમને અટકાવવા જોઈએ.” કાનના કાચા સૂબાએ ઝટ હીરવિજયસૂરિ અને તેમની સાથેના બીજા સાધુઓને પકડવા માટે વારંટ કાઢયું. આથી હીરવિજયસૂરિને એકાન્ત સ્થાનમાં સંતાઈ જવું પડયું. નિદાન, હીરવિજયસૂરિ નહિ મળવાથી રત્નપાલ અને રામજીને શિતાબખાન પાસે લઈ જવામાં આવ્યા. છોકરાનું રૂપ-લાવણ્ય જોઈ શિતાબખાને રત્ન- પાલને કહ્યું – કેમ રે, આને તું કેમ સાધુ બનાવી દે છે? આ બાળકગને શું સમજે ? યાદ રાખજે, જે આને તું સાધુ બનાવી દઈશ, તે તને માર્યા વિના છોડીશ નહિ.' શિતાબખાનનાં કેપયુક્ત વચનેથી ગભરાઈને રત્નપાલે કહ્યું- હું અને સાધુ બનાવતું નથી અને બનાવીશ પણ નહિ. હું તે એનું લગ્ન કરવાને છું. આપની હામે કેઈએ જૂઠી હકીકત કહેલી છે. ? રત્નપાલને આ બચાવથી છેડી દીધું અને તે પછી બધી શાન્તિ થઈ ગઈ. આ ઝઘડામાં હીરવિજયસૂરિને ત્રેવીસ દિવસ સુધી ગુપ્ત પણે રહેવું પડયું હતું. બીજે ઉપદ્રવ—વિ. સં. ૧૬૩૦ (ઈ. સ. ૧૫૭૪) ની સા- લમાં હીરવિજયસૂરિ જ્યારે બોરસદમાં હતા, ત્યારે શ્રીકર્ણ - ષિના ચેલા જગમાલષિએ તેમની પાસે આવી ફરીયાદ કરી કે- ૧ શિતાબખાનનું ખરૂં નામ છે--સૈયદ ઈસહાક. શિતાબખાન એ એનું ઉપનામ છે. આના સંબંધમાં વિશેષ માહિતી મેળવવા ઇચ્છ- નારે “ અકસ્મરનામા પ્રથમ ભાગના બેવરિજના અંગરેજી અનુવાદના છે, મઢ માં જોવું.

·સૂરિ પરિચય ૩૧ મારા ગુરૂ મને પિથી આપતા નથી, તે મને અપાવે ” સૂરિ જીએ કહ્યું – “તારા ગુરૂ તારામાં લાયકાત નહિ જોતા હોય, એથી નહિ આપતા હોય, પરંતુ તેથી તકરાર કરવાની શી જરૂર?” એમ આચાર્યશ્રીએ સમજાવવા છતા પણ જ્યારે તે ન સમજે, ત્યારે તેને ગરછબહાર કરવામાં આવ્યું જગમાલ પિતાના શિષ્ય લહુઆકષિને સાથમા લઈ પેટલાદ ગયે, અને ત્યાના હાકેમને મળી હીરવિજયસૂરિ સ બ ધી કેટલીક બનાવટી વાત કહી આથી તે હાકેમ ચીડાયો, અને હીરવિજયસૂરિને પકડવાને માટે ઝટ કેટ- લાકપિલીસના સીપાઈયે તેની સાથે મોકલ્યા સીપાઈને લઈને તે બોરસદ આવ્યું, પરંતુ અહિં તેની કાર્યસિદ્ધિ થઈ નહિ. એટલે કે—હીરવિજયસૂરિ કે કઈ મળ્યું નહિ. આથી તે પેટલાદ પાડે ગ અને કેટલાક ઘડેસવારો લઈને પાછે બોરસદ આવ્યે આ વખતે પણ હીરવિજયસૂરિ તેઓને મળ્યા નહિ છેવટ શ્રાવકોએ વિચાર્યું કે–આવી રીતે વાર વાર ઉપદ્ર થાય, અને સૂરિજીને હેરાન થવું પડે, તે ઠીક નહિ. એમ વિચારી સામ, દામ, દંડ અને ભેદ-આ પૈકી “દામનીતિ”થી શ્રાવકેએ ઘોડેસ્વારેને સમજાવી દીધા તેથી તે બધા જગમાલની વિરુદ્ધમાં થઈ ગયા અને જગમા- લને કહેવા લાગ્યા— તું ચેલે છે, અને એ તાગ ગુરૂ છે તેમના સાથે તકરાર કરવી એ વ્યાજબી નથી. ગુરૂને અધિકાર છે કે-ચાહે તે તે તારે હાથ પકડીને તેને વેચી પણ દે, અથવા ચાહે તે તારા નાકમાં નાથ નાખે. તારે તે બધું સહન કરવું જ જોઈએ.” જેઓની તેને સહાય હતી, તેઓ જ તેનાથી વિરૂદ્ધ થઈ પડ્યા એટલે તેનું કંઈ ચાલ્યું નહિ. છેવટે બધાઓએ ત્યાથી તેને કાઢી મૂક્યા. આ પ્રમાણે આ ઉપદ્રવનો અંત આવતાં હીરવિજયસૂરિ પ્રકટપણે વિહાર કરવા લાગ્યા અને અનુક્રમે ખંભાત આવ્યા આ પછી તે જગમાલ અકબર સુધી પહોંચે છે, ત્યા અકબરને જેમ તેમ સમજાવી પિતાને અનુકૂલ સાહિબખાન ઉપર ·સૂરીશ્વર અને સા, સૂરિએ વરસાદને રોકી રાખ્યો છે. શિહાબખાને ઝટ હીરવિજય સૂરિને બોલાવ્યા, અને કહ્યું-“મહારાજ ! આજકાલ વરસાદ કેમ નથી વરસતે ? શું આપે બાંધી લીધે છે?” સૂરિજીએ કહ્યું –અમે વરસાદને શા માટે બાંધી લઈએ? વરસાદ નહિં વરરાવાથી લેકને શાન્તિ મળે નહિં અને ત્યારે લોકોને શાંતિ ન હોય, તે અમને શાન્તિ ક્યાંથી મળે?” આવી રીતે બનેને આપસમાં વાતચીત થઈ રહી હતી, તેવામાં અમદાવાદના પ્રસિદ્ધ જૈનગૃહસ્થ કુંવરજી ત્યાં જઈ પહોંચ્યા, અને તેણે શિહાબખાનને જૈન સાધુઓના આચાર અને ઉદાર વિચારે સંબંધી બધી હકીકત કહી સંભળાવી. આથી શિહાબખાન ખુશી થયે અને તેણે જીિને ઉપાશ્રયે જવાની છૂટ આપી. સૂરિજી ઉપાશ્રયે આવ્યા. લેકીને ખૂબ દાન આપવામાં આવ્યું. દાન આપતી વખતે એક તરકી સીપાઈ ઈનામ લેવાને આવ્યો. આની સાથે કુંવરજી ઝવેરીને તકરાર થઈ. સૂરિજીને કે છેડાવ્યા?” આ વિષયમાં બન્નેને હુંસાતુંસી ઘણી થઈ. તકરાર વધી પડી, છેવટ સીપાઈ, એમ કહીને ચાલતો થસે કે-“હવેથી તું તારા ગુરૂને છોડાવી લાવજે.” તેને સૂરિજીને પુનઃ ફસાવવાના ઇરાદાથી આઠ દિવસ ગયા પછી કેટવાલની પાસે જઈ ખકાન ભરાવ્યા. કોટવાલે ખાનને કહ્યું. પરિણામે ખાને સૂરિજીને પકડી લાવવા માટે સિપા- ઈને હુકમ કર્યો. સિપાઈએ ઝવેરીવાડામાં આવી સૂરિજીને પકડયા. અને જ્યારે તેઓ સૂરિજીને લઈ જવા લાગ્યા, ત્યારે રાઘવ નામને ગર્વ અને શ્રીસેક્સસ્ટાર વરસ પડયા. છેવટે હીર- વિજયસૂરિને છેડાવ્યા. આ રકઝકમાં રાદડવ ના હાથને ચેટ પણ લાગી ગઈ. સૂરિજી ત્યાંથી ઉઘાડા શરીરે નાઠે. ડરના લીધે તેમનું શરીર કંપવા લાગ્યું. સૂરિજીને આ આફતમાંથી નાસતી વખતે દેવજી નામના ફેંકાએ આશય આ હતો અને તેઓ ત્યાં જ રહ્યા હતા, બીજી તરફ પેલા પકડવા આવેલા નેકર બૂમ મારતા ·રિ-પરિચય કચેરીમાં ગયા, અને કહેવા લાગ્યા કે-“અમને મુકીએ મુકીએ માર્યા, હીરજી નાશી ગયે, અને તે કેટને પણ માનતા નથી.” આ સાભળતા ખાન વધારે ગુસ્સે થયે. મહાન શોર મચી ગયો પિળે દેવાઈ ગઈ. ગજનેક સૂરિજીને જવા લાગ્યા જતા જતા તેઓ તે ન મળ્યા, પરતુ ધર્મસાગર અને શ્રુતસાગર એ બે સાધુ હાથમાં આવી ગયા. આ બન્નેને ખૂબ માર્યો, અને પછી આ તે તે (હીરવિજય) નળી,” એમ વિચારી તેમને છોડી મૂક્યા અને કેટવાલ તથા બીજા બધા માણસે પાછા વળ્યા આ ધમાલ. ઘણું દિવસ સુધી ચાલી હતી અને આ ધમાલને અંત આવ્યા પછીજ હીરવિજયસૂરિ શાન્તિપૂર્વક વિહાર કરવા લાગ્યા હતા, ઉપર્યુંકત તમામ ઉપદ્ર ઉપરથી આપણે સહજ જોઈ શકીએ છીએ કે, તે જમાનાના અધિકારિયે કાયદાની બારીકાઈમાં કયાં સુધી આગળ વધેલા હતા? એક સામાન્ય બુદ્ધિને માણસ પણ ન સ્વીકાર કરી શકે, એવી બાબતેને પણ સાચી માની એક મહાન ધર્મગુરૂને પકડવા માટે પોલીસ દોડાવવી, ઘોડેસવારે દેડાવવા અને ચારે તરફ ધમાધમ કરી મૂકવી, એ તે જમાનાની અરાજકતાને અથવા બીજા શબ્દોમાં કહીએ તે અધિકાોિની નાદરશાહીને નમૂને નહિ, તે બીજુ શુ કહી શકાય? યેનકેન પ્રકારેણ પ્રજાને પાયમાલ કરવાવાળી બાબત નહિ તે બીજુ શુ ? અતુ ઉપર બતાવેલા ઉપ પૈકી છેલ્લો ઉપદ્રવ સ. ૧૬૩૬ ની સાલમાં થશે હિતે, એ વાત આપણે ઉપર જોઈ ગયા છીએ. તે પછી તેઓ શાન્તિપૂર્વક વિહાર કરવા લાગ્યા હતા. સં. ૧૬૩૭ ની સાલમાં સૂરિજી એમદ પધાર્યા અહિ તેમના પધારવાથી ઘણુ ઉત્સા થયા આ સાલનું મામુ અહિ જ પૂરું કરી સૂરિજી ખંભાત પધાર્યા અહિના સંઘવી ઉદયકરણે સ ૧૩૮ (ઇ સ, ૧૫૮૨) ના મહા શુદિ ૧૩ ના દિવસે સૂરિજીના હાથે ચંદ્ર- પ્રભુની પ્રતિષ્ઠા પણ કરાવી, તેમ તેણે આબૂ-ચિત્તોડ વિગેરેની ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા યાત્રા માટે સંઘ પણ કાઢ્યો. તે પછી સૂરિજી વિહાર કરીને ગધાર પધાર્યા, ગ્રંથના પ્રથમ નાયક હીરવિજયસૂરિજીના હવે પછીના વૃત્તાન્તને આપણે આગળ ઉપર સુલતવી રાખી, હવે બીજી નાયક- સમ્રાર્તી ખેજ કરીએ, પ્રકરણ ત્રીજું. સમ્રા-પરિચય - થમ પ્રકરણમાં ભારતીય પ્રજાના ઉપર જુલમ ગુજાર- નારા કેટલાક વિદેશી રાજાઓનાં નામે લેવામાં આવ્યાં છે. તેમાં બાબર અને તેના પુત્ર હુમાયુ- નનાં નામે પણ પાઠકે વાંચી ગયા છે. આ બાબ- રને હિંદુસ્થાન સાથે સંબંધ ઈ. સ. ૧૫૦૪ માં તેની બાવીસ વર્ષની ઉમરે થયે હતું, અને તેના સંબંધ વખતે તે કાબુલને અમર થયે હતે. અહિં એ વાતનું પુનઃ સ્મરણ કરાવવું જરૂરનું થઈ પડશે કે આ બાબર, તેજ તૈસૂરનો વંશજ હતું, કે જેણે ભારતવર્ષમાં આવીને લાખે હિંદવાસિની કતલ કરી હતી, અને જેણે સતિના સતીત્વને નાશ કરવાને માટે લગારે ન્યૂનતા રાખી હતી. બાબરના આવવા પછી ભારતીય પ્રજાને શાન્તિ હૈતી મળી, એ વાત આપણે પ્રથમ પ્રકરણમાં જોઈ ગયા છીએ. આ બાબરે ઈ. સ. ૧૫૨૬ ના એપ્રીલની ૨૧ મી તારીખે ઇબ્રાહીમ લેદીને પાણીપતના મેદાનમાં માર્યો હતો. તે

·બત્રા
પરિચય
પછી ઈ. સ. ૧૫૭ ના માર્ચની ૧૬ મી તારીખે ચિત્તોડના
રાષ્ટ્ર સંગ્રામસિંહના લશ્કરને ખાનવા (ભરતપુર) આગળ
હરાવ્યું હતું આ માગરના સબંધમાં આપણે વિશેષ વિવેચનમાં
નહિ ઉતરતા માત્ર એટલું જ કહીશું કે સસારની સપાટી ઉપર
હજાર રાજાઓ જેમ અપયશના જેટલા બાધીને સંસારથી વિદાય
થઈ ગયા છે, તેમ બાબર પણ તેજ માગે ઈ.સ ૧૫૩૦ મા ૪૮
વર્ષની ઉમરે પિતાની તેફાની જિ દગીને પૂરી કરી વિદાય થઈ ગયે.
તે પછી તેને પુત્ર હુમાયુન બાવીસ વર્ષની ઉમરે દિલ્લીની
ગાદીએ બેઠા. દુર્ભાગ્ય બિચારી ભારતીય પ્રજાને હજુ સુધી શાતિ-
નું સામ્રાજ્ય સ્થાપના કરનાર એક પણ રાજા ન મળે. ખરું
છે કે-જે રાજાઓ રાજ્યના મદમાં મસ્ત બનીને પ્રજા પ્રત્યેના ધર્મો
ભૂલી જાય છે, અથવા તે તે ધર્મોને સમજતાજ નથી, તેઓ પ્રજાને
સુખ કયાથી જ આપી શકે? હુમાયુને પણ બાબરથી બે માત્રા વધે
તે નિકળે. ખરી વાત તો એ હતી કે–તેનામાં રાજાના ગુણોજ
નહોતા તેના અઝીણુના વ્યસને તેને પાયમાલ કરી નાખ્યું હતું
અને તેની તે અગ્યતાને લાભ લઇનેજ શેરશાહે ઈ. સ. ૧૫૩૯
માં ચાસા અને કૉજની પાસે તેને હરાવ્યું, અને તે ગાદીએ
બેઠો હતો.
આ પ્રમાણે હુમાયુન પદભ્રષ્ટ થવાથી તે પશ્ચિમમાં નાસી
ગયે હતું અને છેવટે “મારો ભાઈ મને આશ્રય આપશે,” એ
ઈચ્છાથી તે કાબુલમાં પિતાના ભાઈ કામરાન પાસે ગયો પરંતુ
ત્યાં પણ તેને ધડે ન થયે, કામરાને તે તેને લગાર પણ
આશ્રય ન આપ્યો આથી તે પિતાના વડાક મનુની સાથે
સિંધના રણમાં ત્યાં ત્યાં ભટક્ત જ હ્યો. સ સારમાં એક સરખા
દિવસો હમેશાને માટે તેના કાયમ રહ્યા છે ? સુખની પાછળ દુઃખ
અને દુખની પાછળ ગુખ-એ “અઘદૃઘટી” ન્યાયથી સસારને
કે મનુષ્ય બચવા પામ્યો છે જે આ નિયમનુ મનુષ્ય બારી-
કાઈથી સવલોકન કરે, તે સંસારમાં આટલી અનીતિ, અન્યાય

·ઉટ સૂરીશ્વર અને રસમ્રા, અધર્મ થવા પામે ખરાં? આવી કઢંગી સ્થિતિમાં પણ હુમાયુન એક ૧૩–૧૪ વર્ષની બાળકાના મેહમાં ફસાયે હતું. આ બાલિકા બીજી કઈ નહિ પરંતુ હુમાયુનના ન્હાના ભાઈ હિંડલના એક શિક્ષક શેખ શીઅર જામીની પુત્રી હતી, અને જેણીનું નામ હીદાબેગમ અથવા મરિયમમકાની હતું. આ બાળા, જો કે રાજકીયવંશની હોતી, છતાં હુમાયુનની સાથે પરણવાને તે ખુશી કહેતી, કારણ કે, હુમાયુન રાજા હતા. આ બનાવ કેને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ નહિ કરે? હુમાયુન રાજ્યથી પદભ્રષ્ટ થયે છે, કેઈ સ્થળે આશ્રય મળતું નથી, નિસ્તેજ અવસ્થાને ભેગવે છે અને જ્યાં ત્યાં માર્યો માર્યો ફરે છે, છતાં એક તેર ચાર વર્ષની બાળિકાના રૂપ–લાવણ્ય ઉપર તેની આટલી બધી મુગ્ધતા !! મેહરાજાની માયામયી જાળથી કેણ બચે છે? પરિણામે કેટલાંક અઠવાડિયા પછી તેની માગણી સ્વીકારવામાં આવી, અને ઈ. સ. ૧૫૪૧ ની અંત અને ૧૫૪ર ની શરૂઆતમાં પશ્ચિમસિંધના પાટનગરમાં હુમાયુનનું તેણીની સાથે લગ્ન થયું. આ વખતે તેણીની ઉમર માત્ર ૧૪ વર્ષની હતી. હુમાયુને કરેલા આ લગ્નથી તેને ન્હાને ભાઈ હિંડાલ પણ તેનાથી જુદો પડી ગયે. હુમાયુનની પાસે આ વખતે કંઈજ રહ્યું ન્હતું. રાજ્ય હતું, લશ્કર હેતું, તેમ બીજું પણ કઈ તેને સહાયક હેતું. અરે ! પિતાના ન્હાના ભાઇ હિંડલિની સાથે બએ બચાવ્ય જે કંઈ નેહ રહ્યો હતો, તે પણ આ હમીદા બેગસ્ટના કારણે નષ્ટ . હવે નિરાશ્રય-નિ- પાલનપણે તે જ્યાં ત્યાં ભટકવા લાગ્યું. આમ ભટકતા ભટકતાં તે પિતાની સ્ત્રી અને થોડાંક માણસે સાથે, હિંદુસ્થાન અને સિંધની વચ્ચેના મુખ્ય રસ્તા ઉપર સિંધના રણની પૂર્વ બાજુએ આવેલા અમરકેટ (ઉમરકેટ) માં દાખલ થયે. “સુખીયાના સહાયક ઘણા હોય છે, પરંતુ દુઃખીયાને બેલી કઈ થતું નથી.” આ એક સામાન્ય કહેવત છે, છતાં પણ જો આ એકાન્ત નિયમ હોય, તે. સંસારના દુઃખી મનુષ્યના દુઃખને કે દિવસ આજ ન આવે, ·મમ્રાપરિચય, se હુમાયુનને પોતાનાં મહાન કષ્ટોને મત આપવાની કઈક ઝાખી અહિં થવા લાગી નિદાન, અમરકેટમાં પ્રવેશ કરતાજ ત્યાના હિંદુ રાજા રાણપ્રસાદના અત કરણમા, એક રાજ- વશીય અતિથિની દુર્દશા દેખી દયાને સચાર થયો તેનું હૃદય હુમાયુનને દુખી દેખી ગદગદ થઈ ગયું અને તેથી હુમાયુનને તેણે પોતાને ત્યાં આશ્રય આપે, એટલું જ નહિ, પરંતુ હુમાયુનનું દુખ કેમ દૂર થાય, એને માટે તે પિતાથી બનતા યત્ન કા લાગ્યો આર્ય મનુષ્યના આર્યત્વને શુ સમૂળગો નાશ કઈ દિવસ થયે છે? “એક વિદેશી મુસલમાન રાજવશીય પુરૂષને આપણે શા માટે આશ્રય આપે ?” એ કઈ પણ વિચાર કર્યા સિવાય અમરકોટના હિદુ રાજાએ ખરેખર હુમાયુનને જીવિતદાન આપ્યું, એમ કહીએ, તે પણ અત્યુકિત તે નહિ જ ગણાય હુમાયુનને પિતાના ભાગ્યના તેજસ્વી કિરણોના દર્શન આ પ્રમાણે ઈ. સ ૧૫૪૨ ના ઓગસ્ટ મહીનાથી થવા લાગ્યા, અમરકેટના રાજાએ હુમાયુનને સારે સત્કાર કર્યો, આશ્વાસન આપ્યું, એટલુ જ નહિ પરંતુ તેણે એ સલાહું પણ આપી કે મારા બે હજાર ઘોડેસ્વારે અને મારા મિત્ર સદારોના હાથ નીચેના ૫૦૦૦ માણસે લઈને તમે ઠ અને બખર પ… ગણાઓ ઉપર ચઢાઈ કરે ” હુમાયુને આ સલાહ માન્ય રાખી અને ૨૦ મી નવેમ્બરે બે ત્રણ હજાર માણસે સાથે તેણે પ્રસ્થાન કર્યું આ વખતે તેની સ્ત્રી હમીદાબેગમ સગર્ભા હેવાથીતેણીને અમરકેટ- માજ રાખવામાં આવી. હુમાયુનના વિદાય થયા પછી થોડા જ વખતમા હમીદા- બેગમે હિદુ ગજાના ઘરમાં ઈ.સ ૧૫૪ર ના નવેમ્બરની ૨૩ મી તારીખને ગુરૂવારે પુત્રને જન્મ આપે આ વખતે હમીદાબેગમની ઉમર માત્ર ૧૫ વર્ષની જ હતી પુત્રનું નામ બદરૂદીન મુહમ્મદ અકબર એવું રાખવામાં આવ્યું આ પ્રમાણેનું નામ પાડવામાં ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા વિદ્વાને કારણે એ બતાવે છે કે-તે સ્ત્રીના પિતાનું નામ અલીઅક- બર હતું. ભારતવર્ષની પ્રજા જે સમ્રાક્ની પ્રતીક્ષા કરી રહી હતી અને જેને પરિચય અને આ પ્રકરણમાં કરાવવા માગીએ છીએ, તે સમ્રા આજ બદરૂદ્દીન મુહમ્મદ અકબર છે, કે જેની પ્રસિદ્ધિ “સમ્રાટ અકબરના નામથી જગમાં થયેલી છે. આપણે પણું આ સમ્રા સમ્રાટુ અકબરના નામથી જ ઓળખીશું. જે વખતે અકબરને જન્મ થયો હતો તે વખતે તેને પિતા હુમાયુન અમરકેટથી ૨૦ માઈલ દૂર એક તળાવને કિનારે મુકામ કરી રહ્યો હતો. પુત્રને જન્મ થતાંજ તદીબેગમખાન નામના એક માણસે પુત્રજન્મની વધામણી તેને આપી. જે વધામણ સાંભળી હુમાયુનને પારાવાર આનંદ થશે. વ્યવહારને નિયમ રાજા કે રંક-દરેકને શક્તિ અનુસાર સાચવવું પડે છે. આ વખતે પુત્રપ્રાપ્તિની ખુશાલીમાં કેઈપણ રીતે ઉત્સવ મનાવ, એ હુમાયુન પિતાનું કર્તવ્ય સમજતા હતા, પણ “વસુ વિના નર પશુ,” તેમાં વળી જંગલમાં નિવાસ ! આ વખતે હુમાયુન શું કરી શકે ? હુમાયુન પાસે અત્યારે શું હતું કે તે દ્વારા પોતાના મનોરથ પૂર્ણ કરી શકે ? પુત્રપ્રાપ્તિ જેવા હર્ષના પ્રસંગમાં પણ ઉપર્યુકત કારણે તેના સુખ કમલ ઉપર કંઈક ઉદાસીનતાની રેખા ઉપસી આવી. આ જોઈને તેના એક અંગરક્ષક માણુસ-જોહરે તેનું કારણુ સમજી લીધું. તેણે ઝટ પિતાની પાસે રાખી મૂકેલે કસ્તૂરીને એક ટે લાવી હુમાયુન આગળ ધર્યો. આથી હુમાયુ- મને ઘણી હિમત આવી. તેણે એક માટીના પાત્રમાં તે કસ્તૂરીને બૂઢે કરી પિતાની સાથેના મનુષ્યમાં વહેંચી અને કહ્યું કે-“હું દિલગીર છું કે--મારી પાસે બીજું કંઈજ ન હોવાથી પુત્રજન્મના ઉપવમાં આપ સર્વે બધુઓને આ કસ્તુરીની સુગંધી જ પહોંચાડને મને માનું છું. હું આ રાખું છું કે-આ કસ્તૂરીની સુગ પીથી જેમ આ મંડળ સુવાસિત થયું છે, તેવી જ રીતે

·કઝા પરિચય.
સ
મારા પુત્રના શરપી સુગંધથી આ પૃથ્વી સુવાસિત-સુ-
ગધીવાળી થાઓ.??
અકબરની જન્મતિથિના સબ ધમાં વિટામાં બે મતે છે,
કેટલાકનું કથન છે – અકબરને જન્મ તા. ૧૫ મી અકટેમ્બર
ઈ સ ૧૫૪૨-રવિવારને દિવસે થયો હતો પરંતુ વિન્સેન્ટ એ.
રમીથ સપ્રમ જાહેર કરે છે કે “યવપિ, અકબરને જન્મ તે
તા ૨૩ નગર ૧૫૪૨ ને ગુરૂવારે 9 હતા, પરંતુ પાછળથી
તે તારીખના બદલામાં તા ૧૫ મી અકાર રવિવારને દિવસ
જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા આવી રીતે જેમ તેની જન્મતિથિને
ફેરવવામા રાવી હતી, તેવી રીતે તેનું નામ “બદરૂદ્દીન મુહમ્મદ
અકબર ના બદલે “જલાલુદીન સુહમ્મદ અકબર જાહેર
કરવામાં આવ્યું હતુ ગમ કહેવામાં તેઓ પ્રમાએ આપે છે
કે–અકબનું નામ પાડતી વખતે જ હાજર રહેનાર હુમાયુનના વિ-
શ્વાસુ હર નામ મનુએ પોતાની બુકમાં પૂવકત તિથિ અને
નામ જ લખ્યું છે. ગમે તે હે, પરંતુ પ્રસિદ્ધિમા તે અકબરનું
પૂરું નામ “ જલાલુદ્દીન અહમદ અકબર અને તેની જન્મ
તિથિ તા. ૧૫ જાટો ઈ સ ૧૪૨ રવિવાર આપેલા છે.
અતુ, હેટાની ટઇમાં કઈ તેવગિગ્ય હોવુ જોઈએ
આપણે પહેલા જોઈ ગયા તેમ, અકબર બાબરને પત્ર
થાય છે અને બાબર, તિર કે જે તુ હવે, તેનાથી પાચમી
પિઢીએ થયે હતું, ચુતગ, અકબર પિતૃપક્ષ તર્ક હો, અને તે
તૈમૂરલિગથી રાનગી પેટી થયે હુને
અકબર પાચ વર્ષને ઘે, ત્યાથ્થી તેની શિક્ષાને માટે
હુમાયુને પ્રબ ઘ . કાર માં તેને લાવવાને માટે જે શિક્ષક
રાખવામાં આવ્યું, તે એક રને સન ન કરાવતાં
કબૂતરને પકડવાનું અને કેવવનું જ્ઞાન ગાણુ એક પછી એક
ર શિઠે તેને લાવવાને માટે રી ચૂક્યા, પરંતુ અકબર
6

·૪૨ સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ કંઈજ ભયે નહિ. કહેવાય છે. આખી જિંદગી સુધી, અકબર પિતાનું નામ લખવા વાંચવા જેટલું પણ શીખી શક્ય હેતે. આ સંબંધમાં પણ વિદ્વાનમાં બે મત છે. કેટલાકે તે લખી- વાંચી શકતે હત” એમ કહે છે, જ્યારે કેટલાકે તેને “અક્ષરજ્ઞા- નથી બિલકુલ શૂન્ય” બતાવે છે. ગમે તેમ હશે, પરંતુ અકબર મહાવિચક્ષણ, બુદ્ધિશાલી અને પંડિતેની સાથે વાર્તા–વિનોદ કર- વામાં ઘણોજ કુશળ હતા, એમ તે દરેક કબૂલ જ કરે છે. ભારતમાં એવા પુરૂષે કયાં નથી થયા કે-જેઓમાં અક્ષરજ્ઞાન બિલકુલ નહિ હેવા છતાં મહાપુરૂષ તરીકે કે હેટાં હેટાં રાજ્યતંત્ર ચલાવનારા લેખાયા છે. એટલું જ નહિ પરંતુ મહેટી વિરતાવાળાં મહાભારત કાર્યો પણ કરી ગયા છે. અકબરે પણ તેવી જ રીતે અક્ષરજ્ઞાન નહિ લેવા છતાં આવાં મહત્ત્વનાં કાર્યો કરી બતાવ્યાં હોય તે તેમાં નવાઈ જેવું શું છે ? વિદ્વાને મત છે કે-યદ્યપિ અકબર પિતે લખી વાંચી તે જાણત, પરંતુ બીજાની પાસે વંચાવીને સાંભળ- વાને તે ઘણો શેખી હતે. ઘણી ખરી કવિતાઓ વિગેરે તે કંઠ- જ રખતે. ખાસ કરીને હાફિઝ અને જલાલુદીન રૂમની કવિતાઓ તેને વધારે પસંદ હતી. કહેવાય છે કે-આનું જ એ પરિણામ છે કે ભવિષ્યની જિંદગીમાં તે ધર્માન્ય ન થશે. હટાઓને હેટાં કષ્ટ” અથવા “ હેટાઓને મહેરી ચિંતા એ સામાન્ય નિયમો છે. અકબરે જેમ પિતાની પાછલી જિંદગીમાં નિશ્ચિતતા પૂર્વક એશ-આરામ કર્યો હતો, તેવી રીતે પ્રારંભિક જિંદગીમાં તેને કષ્ટોની હામે પણ કંઈ કમ થવું પડયું હતું. પણ તેનું ખરું કારણ તે તેના પિતા હુમાયુનના ભાગ્યની વિષમતાજ છે. હુમાયુનને મહાન કષ્ટના સમયમાં જેણે આશ્રય આપે હતે તે-અમરકેટના અધિપતિ–ની સાથે પણ તેની પ્રીતિ લાંબે વખત ટકી શકી નહિં. કારણ એમ બન્યું કે-હુમાયુનના એક મુસસમાન અનુચરે અમરકેટના રાજાનું અપમાન કર્યું, અને ૮ ·મમ્રા-પરિચય, હુમાયુને કઈ પણ પ્રતીકાર ન કર્યો આથી અમરકેટને રજા કુદ્ધ થયે અને તેણે પોતાનું સત્ય હુમાયુન પાસેથી લઈ લીધુ, હવે હુમાયુન પહેલાની માફક પાછો અસહાય થયે તેણે પિતાના પુત્ર (અકબર) અને સ્ત્રીને લઈને કધાર તરફ પ્રયાણ કર્યું. તે વખતે ત્યાનો ગજા હુમાયુનને ભાઈ કામરાન હતું. તેણે અને તેના બીજા ભાઈ અસ્કરીએ હુમાયુનને કેદ કરવાને યત્ન કર્યો, પરન્તુ હુમાયુન તેજ વખતે અકબને ત્યાં પડતું મૂકી સ્ત્રીને સાથે લઈ પલાયન થઈ ગયે. અકબર બાલ્યાવસ્થામાં જ માતા-પિતાથી વિયેગી બની, પિતાના શત્રુના ૫ જામાં સપડાઈ ગયે. આ બાળકને ઉઠાવી જઈ અસ્કરીએ તેનું સ રક્ષણ કરવાનું કામ પિતાની સ્ત્રીને સેપ્યું હુમાયુન ત્યાથી ટી ઈરાનમાં ગયા. ત્યાંના રાજાની સખ્તા- ઇથી તેને શીઆધર્મ સ્વીકા પડશે એ પ્રમાણે શીઆલમને સ્વીકાર કરીને પણ તેણે ઈરાનના રાજાની મહેરબાની મેળવી, અને એ મહેરબાનીના પરિણામે કેટલુંક મિન્ય અને દ્રવ્યની સહાયતા મે. ળવીને તેણે કંધાર અને કાબુલ ઉપર ચઢાઈ કરી આ લડાઈમાં એક વખત તે તેણે કંધાર અને કાબુલને અધિકાર મેળવી પિતાના પ્યારા પુત્રને પણ પ્રાપ્ત કર્યો, પરતુ બીજી વખત કામરાન છે, અને તેણે કબુલ તથા અકબરને પાછો લઈ લીધે એક વખત એ પ્રસંગ બન્યો કે-હુમાયુન તોપના ગોળા કાબુલ ઉપર છોડવાની તૈયારી કરવા લાગશે અને કામગનને જ્યારે બીજે ઠેઠ ઉપાય ન ચાલે, ત્યારે તેણે અકબરને તેમના મેઢાની સન્મુખ કિલા ઉપર લાવીને ઉભે કર્યો આથી હુમાયુને તે છોડવાનું કામ ન ધ રાખ્યું. એમ ધારીને કે-બીજાને શ્ય કરવા જતા હાલે અક- બર ખપી જશે આ ભાઈની લડાઇમા પરિણામે તે કામરાન હાર્યો અને તે ભારતવર્ષમાં નાશી ગયે. આથી હુમાયુને કાબુ અને અકબરને પ્રાપ્ત કર્યા હુમાયુને પણ કામરાથી કઈ કમ નિધુર-નિર્દય હે, ·સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ પિતાના ભાઈએ આપેલ કચ્છને બદલે વાળવામાં તેણે પણ કંઈ કમ દયા (!) નહોતી કરી. જયારે હુમાયુને દિલ્હીની ગાદી પ્રાપ્ત કરી અને કામરાન તેના કબજામાં આવ્યું, ત્યારે કામરાનને તેણે કેદ કર્યો; એટલું જ નહિં પરંતુ તેની આંખે ફેડી નાખી અને તેમાં લીંબુ અને મીઠાને રસ નાખીને કેમરાનને અસાધારણ કષ્ટ આપ્યું. તે ઉપરાન્ત આવીજ અવસ્થામાં તેને કલી દીધે. આવી રીતે બીજા ભાઈ અકરીને પણ ત્રણ વર્ષ કેદમાં રાખી મા તરફ રવાના કર્યો. હાય ! લેભાવિષ્ટ મનુષ્ય શું નથી કરી શકતા? લાખે મનુષ્યના ઉપર આધિપત્ય ભેગવવાનું કાર્ય કરનાર, ડાહ્યા ગણાતા મનુષ્ય પણ આવી ભૂલે કરે છે, આવી નિર્દયતાઓ વાપરે છે, એ કેને પ્રતાપ ! એક માત્ર લેભનેજ, બીજા કેઈને નહિં, ઈ. સ. ૧૫૫૧ માં જ્યારે હિંડાલ (હુમાયુનને ભાઈ) મરણ પામ્ય, ત્યારે ગિજની અને તેની ગાસપાસને મુલાક, કે જેના ઉપર હિંડલ રાજ્ય કરતે હોતે, એકબરને સંપવામાં આવ્યું. વળી આજ હિંડાલની દીકરી રૂકૈયાબેગમ અકબર સાથે લગ્ન પણ થયું હતું. તે પ્રદેશની દેખરેખ અકબર પિતે રાખતે અને તેના ઉપરની દેખરેખ માટે બીજા હોશીયાર માણસે રોકવામાં આવ્યા. કહેવાય છે કે-અહિં તે માત્ર તે છ મહીના સુધી જ રહ્યો હતે. અકબર બાલ્યાવસ્થાથી જ મહાન તેજસ્વી અને બહાદુર હતું, ગમે તેવા તપના લડાકા, તેને દીવાળી ઉપર ફેડતાં ફટાકીયાં જેવા જ લાગતા. તેના કુદરતથી બક્ષીશ મળેલા વીરતાના અને શાર્થના ગુણે છુપા રહ્યા હતા. કંઈ પણ સમજવા લાગે ત્યાર થીજ તે યુદ્ધાદિ કાર્યોમાં તેના પિતાને સહાય કરવા લાગ્યું હતું. આનું એકજ દષ્ટાન્ત જોઈએ. એક વખત હુમાયુને શાને સાથે લઈ પાંચહજાર ઘેડેસવાર સાથે કાબુલથી પ્રયાણ કર્યું. ત્યાંથી પંજાબમાં રસહિં દનાં જંગલમાં આવતાં જ સિકંદરસૂની સેના સાથે તેને અથડા- ·મચાર-પરિચય. મણ થઈ હુમાયુનને સેનાપતિ તે સિકંદરની સેનાને જોઈને જ હતાશ થઈ ગયે. તેને વિગર થયે કે- આવી જબરજસ્ત સેના સાથે યુદ્ધ કેમ થઈ શકશે? આ વખતે હુમાયુન અને તેને સેના- પતિને ઉજત કરવામાં એક માત્ર બાળક અકબરનીજ વીરતા કામમાં આવી અકબરે તેઓને વચનના પૂસપાટાથી ઉત્તેજિત કર્યો, એટલું જ નહિં પરન્તુ તેજ સર્વથી જાગળ પડતે સેનાપતિ તરીટેનો ભાગ ભજવ્યું. પરિણામે આ ભષણ યુદ્ધમાં અકબરની સહાયતાથીજ હુમાયુને સર્વ પ્રકારે ય મેળવ્યું. પાઠકેને એ જાણીને નવાઈ થશે કે-અકબરની ઉમર માત્ર બાર વર્ષની હતી તે પછી હુમાયુને અનુક્રમે દિલ્હી અને આગ્રા પ, અધિકાર ઈ. સ. ૧૫૩૫ માં મેળવે હતું હજારે, લાખો કે કરોડો મનુબેનાં લેહીની નદિયે વહેવરા- વીને અને સ સારમા હલવામાં હલકા-નીચ કામે કરીને પણ જે મનુષ્ય રાજાઓ બને છે, તે કાયમના-હમેશાને માટે રાજા બની રહેલા કેઈએ જોયા છે? વિનાશી અને વિધિ કરાવવાવાળી જે રાજ્ય સંપત્તિ-લદ્દમીને માટે મનુષ્યો અન્યાય-અનીતિ અને અધર્મ કરીને લાખે મનુષ્યના અન્તકરણેને દુખી કરે છે, તે લક્ષ્મી કોઈની પણ પાસે કાયમને માટે રહી છે? જેઓ ભવિષ્યની લાબી લાંબી આશાઓના હવાઈ કિલ્લાઓ બાધીને મહાનુ અનર્થે કરી રાજ્ય પ્રાપ્તિ કરે છે, તેઓ પોતાના આયુષ્યની વિકતાને વિશ્વ- તાને વિચાર કરતા હોય, તે આધ્યાત્મિક સ સકારોને દર હઠાવી, સસારમાં એટલી નીતિ કે અન્યાય કરે ખગ? જે પૃથ્વીને માટે મનુષે પિતાનું સર્વસ્વ ઇ નાખે છે, તે પૃથ્વી કેઈની સાથે ગઈ છે? ગોડલના મહારાણી સાહેબા શ્રીમતી નંદરબા, પિતાના ગામડલ પરિકમ” નામના પુસ્તકમાં દેવુ સરસ લખે છે- પૃથ્વીપતિ થવાને કેટલા લેકે ફેફાં મારે છે કે- ટલી જાતની ખુવારી કરે છે? કેટલું લોહીનું પાણી કરે છે? “કેટલે અન્યાય કરે છે? પણ એ તે પૃથ્વી ફેઇની ઘઈને ·સૂરીશ્વર અને સમ્રાટે, “રહી છે? એને વિચાર છે પૃથ્વીના ભૂખ્યા નૃપતિ કરતા હોય, તે દુનિયાથી ઘણો અનર્થ એ થાય.” હુમાયુનને રાજ્યગાદી લેવા માટે કેટલાં કષ્ટોની હામે થવું પડયું ? ભૂખતરસ વેઠવી પડી, બીજાઓને આશ્રય લેવો પડ્યો, પાછળથી તેને પણ તિરસ્કાર સહ પડ્યો, પિતાના પ્યારા પુત્રને નિરાધારપણે મૂકીને નાશી છુટવું પડયું, સગા ભાઈ અને રનેહિ- એની સાથે વૈર-વિધિ કરવાં પડયાં, અરે, પિતાના હાથે સગા ભાઈની આંખે ફેડવાનું અને અંદર લીંબુને રસ અને મીઠું નાખવા જેવું ક્રૂરતા ભરેલું કાર્ય પણ કરવું પડ્યું. આટલું બધું કરવા છતાં હુમાયુને દિલીની ગાદીને કાયમને માટે ભેગવી શક કે ? ના. ગાદીએ બેઠા પછી માત્ર છ મહીના જેટલી ટકી મુદતમાંજ એક પુસ્તકાલયની નિસરણીથી ઉતરતાં, નીચે પડે - જવાના કારણે તેને પોતાની બધી આશાઓને આ સંસારની સપાટી ઉપર મૂકીને વિદાય થઈ જ જવું પડ્યું. (૨૪ જાન્યુઆરી ઈ. સ. ૧૫૫૬), આ વખતે અકબર પંજાબમાં હતો. કારણ કે, તેને ઈ. સ. ૧૫૫૫ ના નવેમ્બર મહીનામાં પંજાબને સૂબે બનાવવામાં આવ્યું હતે. અકબર તે વખતે ભેરામખાનના આધિપત્ય નીચે સિક- દરસૂરને પરાજિત કરવામાં રોકાયેલ હતો. તે હુમાયુનના મૃત્યુ સમ દિલીને શાસનકર્તા તરાદી બેગખાન હતું. કહેવાય છે ટે-તેણે સત્તર દિવસ સુધી તે આ શેકસ વાદ સાધારણ લકેમાં જાહેર પણ જોતો કર્યો. એમ ધારીને કે મકબરને રાજ્યપ્રાપ્તિમાં રખેને કંઈ વિદત ઉપસ્થિત થાય. આ દરમીયાન તે સમાચાર એક વિશ્વાસુ મનુષ્ય દ્વારા તેણે પંજાબમાં અકબર પાસે મેકલ્યા હતા. પિતૃવત્સલ અકબરને આ દુખદ સમાચાર માલૂમ પડ્યા, ત્યારે, તેને અસીમ દુઃખ થયું. તે પછી તેણે પિતાની સમાધિ ઉપર એવા પ્રકારનું મદિર બનાવ્યું કે-જે આજ પણ દરેક દશકનાં ચિત્તોને આકષણ કરી લે છે. દિલ્લીમાં જેટલી જોવા લાયક વસ્તુઓ છે, માં આ સમાધિમંદિરની મુખ્યતયા ગણતરી કરવામાં આવે છે ·મા-પરિગ, પિતાના મૃત્યુ પછી અકબર ઝટ તેની ગાદી ઉપર બેસી ગયે હતે, એમ નહોતુ; દિલીની ગાદી ઉપર બેસવામાં તેને મહેટુ યુદ્ધ ખેડવું પડયું હતું. જો કે, તેને પ્રથમ પ્રસ ગે ગુરૂદાસપુર જીલ્લાના કલાનર ગામમાં ઈ. રા ૧૫૫૬ ના ફેબ્રુઆરીની ૧૪ મી તારીખે ગાદીએ બેસાડવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ દિલ્લીને રાજ્યાભિષેક થતાં કંઈક વાર લાગી હતી એમ વિન એ નડયુ હતુ કે-જે વખતે હુમાયુન સ્વર્ગવાસી થયો, તે વખતે મુસલમાનમાં ઘર આત્મકલહ ઉભું થયે હતે આ લાભ લેવાને એક હિંદુ, કે જે આદિલશાને મત્રી હતો, અને જેનું નામ હેમૂ હતુ, તેનું મન લલચાયુ તેની ઇચ્છા હતી કે-હું દિલ્લીને અધીશ્વર થઈ વિકઆદિત્ય હેમૂના નામથી પ્રસિદ્ધ થાઉ તે સુનાર અને બંને ગાલના વિદ્રોહને શાન્ત કરતે આગળ વધ્યું. આગ્રા તેણે અનાયાસથી સર કર્યું અને હવે દીલીને લેવા માટે પિતાની દષ્ટિ ફેરવી. તે વખતે દિલ્હીને શાસન કર્તા તરાદીબેગખાન હતે તે તે હેમૂથી પગજિત થઈ બચ્યું બચાવ્યું સૈન્ય લઈને ૫જાબમાં અકબરની પાસે જવા માટે પલાયન થઈ ગયે ખરેખર, હે, દિલ્હીની ગાદી મેળવી લઈ અસીમ શાન દમાં ગરકાવ થઈ ગયે, પણ તેની ભવૃત્તિ તેટલેથી જ વિરામ ન પામી તેની ઈચ્છા પંજાબ તરફ વધવાની થઈ અને તેથી તેણે પંજાબ તરફ કર્યું બીજી તરફ અકબરને એ સમાચાર મળી ચૂક્યા કે-દિલી અને આગરા હેમૂળે લઈ લીધા છે આથી તેને ઘણી ચિતા થઈ, તેણે પિતાની સમરસભા એકઠી કરીને બધાઓની સલાહ લીધી કે- આપણે શું કરવું ?” ઘણુઓને મત તો એજ પડશે કે- જ્યારે ચારે તરફથી વાદળ ગયુ છે, તે પછી આપણે કાબુલને અધિકાર મેળવી હમણા ચૂપ રહેવું જોઈએ,” પરંતુ બેરામખાને એમત આ કે-“નહિ આપણે દિલ્લી અને આગરાને અધિકાર મેળ- વજ જોઈએ? છેવટે મેરામખાનને વિચાર નિશ્ચય થયો અને પ્રથાન પણ ·- - સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ હેમૂને હરાવવા દિલ્લી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. માર્ગમાં તાદિબેગ- ખાન જેડાક સિન્યા સાથે ન્હાને મળે. તેને રામખાને છેતરીને મારી નાખે. તે પછી આગળ વધતાં કુરુક્ષેત્ર નામના પ્રસિદ્ધ સ્થાનમાં અકબર અને હેમૂના સૈન્યને ભયંકર યુદ્ધ થયું. યુદ્ધમાં પરિણામ એ આવ્યું કે-મેરામખાનના એક બાણુથી હે હાથી પરથી નીચે પડે. તેનું સૈન્ય નાશી ગયું અને અકબરે જય મેળવ્યું. તે પછી અકબરે આગળ વધીને દિકરી અને ગરાને સ્વાધીને કર્યો અને પિતાના સિંહાસને નિશંકપણે આરૂઢ થયે. અકબર ગાદીએ બેઠે, તે વખતે સ્ટારતવની સ્થિતિ બહુ ખરાબ હતી. લગભગ દરેક સ્થળે અવ્યવસ્થા અને અરાજકતા જેવાં જ ચિહ્ન દેખાતાં હતાં. તેમાં પણ આર્થિક સ્થિતિ લેકેની કંઈક વધારે ખરાબ હતી. તેમાં કારણે અનેક હતાં. જે દેશની રાજકીય સ્થિતિ ઠીક ન હોય, પ્રબંધવાળી ન હોય, તે દેશની આર્થિક સ્થિતિને જરૂર ધકકે પહોંચે છે. એક તે એ, અને બીજું ઈ. સ. ૧૧૫ અને ૧૫૫૬ એમ બે વર્ષ લાગેટ દુષ્કાળ પડી ૧ તાદિબેગખાન ( તાર્દિબેગ ) ને કે માર્યો ? એ વિષયમાં ઈતિહાસકારના જુદા જુદા મતો છે. બંકિમચંદ્ર લાહેડીએ આ મતે પિતાના “સમ્રાટ અકાર” નામના બંગાળી પુસ્તકમાં આખે છે. તે ઉપરથી જણાય છે કે- દાઉનીના સત પ્રમાણે- “ અકબરની સમ્મતિથી બેરાસખાને તેને માર્યો હતો. ” રિસાએ લખ્યું છે કે-- રામખાને અકબરને કહ્યું કે- આપનામાં દયા બહુ છે, આપ તાદિ બે- ગને જરૂર ક્ષમા કરત, એટલા માટે આપને જણાવ્યા સિવાય મેં તેને માય છે. આ સાંભળી અકબર કંપી ઉઠે એ વિગેરે. ૨ હેમૂના મૃત્યુ સંબંધી પ ભિન્ન મત છે અહમદ યાદ- ગારે લખ્યું છે કે અકબરે ખેરામખાનના આદેશથી સ્ત્રાઘાત કરીને હેમનું મસ્તક અવિત્ર શરીરથી અલગ કર્યું હતું, અમુફજલ, ફિજી, સહિન્દી અને પદાઉનીએ લખ્યું છે કે “અકબર તેમના શરીરમાં અસ્ત્રાવાત કરવાને અસ્વીકૃત થયેલ અને બેરામખાને તેને શિરચ્છેદ કર્યો.

·મઝા પરિચય - ચૂક્યા હતા તેમ લડાઈઓ ચાલવાથી દિલી, આગરા અને તેની આસપાસના બીજા પ્રદેશે લગભગ ઉજડ અને વેરાન જેવા બની ગયા હતા અકબરે ગાદી ઉપર આવ્યા પછી દેશની સ્થિતિ સુધારવાને અને પિતાના પિતાના વખતમાં ગયેલા પરગણાઓને પાછા મેળવ- વાને ધ્યાન પર લીધુ હતુ કરણ કે–આ વખતે ભારતવર્ષના જુદા જુદા પ્રાન્ત આ પ્રમાણે વતત્રતા ભેગવતા હતા કાબુલ, કે ત્યાનું રાજ્ય અકબરના ન્હાના ભાઈને નામથી ચાલતું હતું તે ખરી રીતે સ્વતંત્ર હતુ. બંગાલ, કે જે દેશ અફઘાન સરદારના હાથ નીચે હતા, તે પણ છાસથી વધારે વર્ષોથી રવતત્ર બની ગયે હતો રાજપૂતાનાના રાજ્ય, હુમાયુના હાર્યા પછી તે બધા સારી સ્થિતિમાં આવી ગયા હતા, અને પિતાના કિલાઓથી પિતાને કબજે લેગવતા હતામાળવા અને ગુજ રાતે તે ઘણું લાબા વખતથી દિલ્લીનું આધિપત્ય દર કર્યું હતુ. ગેડવાણ અને શાસ્ત્રાન્તના ગળે પિતાના દેશના તેજ સદાને માન આપતા હતા કે જે સારે પિતાથી ઉપરી કેઈને સમજતાજ હોતા ઓરીસા રાજે તે કોઈને ધણી તરીકે જ સ્વી- કાર્યો તે દક્ષિણમા ખાનદેશ, વડ, બેદર, અહમદનગર, ગેળડા અને વીજાપુર વિગેરેમાં ત્યાના સુલતાન જ રાજ્ય કરતા હતા કે જેઓ દિલ્લીના બાદશાહોના નામની પણ દરકાર કરતા હતા ત્યાથી દક્ષિણમાં ધારે આગળ વધીને જોઈએ તે છૂણ અને તુંગભદ્રાથી લઈને કેપકુમારી સુધી પ્રદેશ વિજયનગરના રાજના કબજામાં હતે આ વખતે વિજ્યનગરનું ગલ્ય ઘણી નજલાલીમા હતુ મેવા અને એવા બીજા કેટલાક બદરો પોર્ટુગીઝોએ રોકી રાખ્યા હતા અને તેમના વહાણને વ્યવહાર અબીસમુદ્રમાં ચાલતું હતું. છેવટે ઉત્તરમાં કામી- રનું ગન્સ, સિંધ, બલુચિસ્તાન અને બીજા કેટલાક રાજે ઉપગની સત્તાથી તદ્દન વતત્ર હતા, T ·પ૦ સૂરીશ્વર અને સમ્રા આ ઉપરથી આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે-હિંદુસ્તાનના મહટા ભાગના લોકે પિતાની સ્વતંત્ર હકૂમતે ભેગવતા હોવાથી અકબરની સત્તા નીચે પ્રારંભમાં માત્ર પેજ ભાગ હતો અને તેથી તેની ઈચ્છા બીજા દેશોને સ્વાધીન કરવાની થાય, એ સ્વાભાવિક જ હતું. અકબરે પિતાની કચેરીના રિવાજે ત્રણ પ્રકારે રાખ્યા હતા. ૧ તુક ૨ માંગલ અને ૩ ઈરાની. આમ કરવાનું કારણ હતું. અકબર પિતૃપક્ષે તૈમૂરલિંગથી ઉતરી આવ્યું હતું અને તે તૈમૂરલિંગ તુર્ક રાતે, એટલા માટે તુક રિવાજ રાખ્યા હતા. અકબર માતૃપક્ષે ચંગેજખાન વશમાં એ હતું અને તે ચંગેજખાન મેગલ હેવાથી માંગલ રિવાજ પણ રાખે; વળી અકબરની મા ઈરાની હોવાથી ઈરાની રિવાજ પણ રાખે હતો. અકબરના રાજત્વની શરૂઆતમાં તેના રાજ્ય માં હિંદુરિવા- જેની અસર બહુ થઈ હતી. એટલે તેના રિવાજે જે મ ત્રણ પ્રકારમાં વહેંચાએલા હતા, તેમ તેના નેકરે અને હજૂ ઓ પણ બે વિભાગમાં વિભકત હતા. એક વિભાગમાં તુર્ક અને માંગલ અથવા ચગતાઈ અને ઉઝબેગ, અને બીજા વિભાગમાં ઈરાની હતા. કહેવાય છે કે-અકબરે પિતાના વખતમાં શેરશાહ ના કાયદાઓની નકલ વધુ પ્રમાણમાં કરી હતી અને ખાસ કરીને વસૂ લાત ખાતામાં કઈક સુધારે અવશ્ય કર્યો હતે. આ શેરશાહ તે , છે કે-જેણે હુમાયુનને ઈ. સ૧૫૩૯ માં ચીસા અને કન્વેજ પાસે હરાવ્યું હતું અને જેનું નામ શેરખાન હોવા છતાં, શેરશ એવું નામ ધારણ કરીને ગાદીએ બેઠે હતે. આ શેરશાહે ઈ. સ. ૫૪ષ સુધી દિલ્લીમાં રહી, કેટલાક સુધારા કર્યા હતા. કેટલાકે મત છે કે-અકબરે દીવાની અને જદ રી સંબધી ખાસ કેઈ કાયદા હેત રાખ્યા, તેમ તે સંબંધી પ ડ કે રજી. સ્ટર પણ હેતાં રાખ્યાં લગભગ તે બધું હેડેથી જીવતે અને ·સત્ર પરિચય ' જે કઈ તે શિક્ષાઓ કરતે, તે કુરાને શરીફના નિયમ પ્રમાણે કરતે અકબર અઢાર વર્ષની ઉમરને , ત્યા સુધી તેના સંર ક્ષકપણાનું કામ બેરામખાન કરતે હતે. એટલુ જ નહિ, પરંતુ રાજ્યની સંપૂર્ણ સત્તા-રાજ્યની લગામ બેરામખાનના હાથમાં હતી, એમ કહીએ તો પણ ચાલી શકે. અકબરને પણ બૈરામખાન ઉપર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ હતું, પરંતુ એ વિશ્વાસને રામખાને ખરે. ખર દુરૂપયોગ કર્યો હતો. જો કે, પાછળથી તે અકબર એમ જાણી શકયે હતું કે-બેરામખાન મહા ક્રૂર અને અન્યાયી છે. તેના કર્તા- થી અકબર સારી પેઠે જાણીતે થયેલ હોવા છતા કેટલાક કાર- છેને લઈને તે દરેક બાબતે પ્રત્યે આખ આડા કાનજ કરી લેત; તેમ છતા પણ બેરામખાનના અન્યાયની માત્રા તો દિવસે દિવસે વધતી જ રહી. બેરામખાન જે અન્યાયી હતું, તેજ તે ઉદ્ધત, વાણને કહેર, હૃદયને નિષ્ફર અને ચરિત્રથી પાપી હતે. ગમે તેવા સામાન્ય મનુષ્ય માટે પણ આ દુર્ગ નિદનીય ગણાય છે, તો પછી એક રાજ્યશાસકને માટે તે કહેવું જ શું? અતુ, કોઈ પણ રીતે બૈરામખાનની સાથે વૈમનસ્ય ન થાય, એને માટે અકબર બહુ સંભાળ રાખતા પરન્તુ કહેવત છે કે- “ધણ, તે ચેડાને માટે હોય છે?” અથવા “અતિ વેદ વચેત? છેવટે અકબરની પણ ઈચ્છા રાજ્યની સંપૂર્ણ સત્તા પિતાના હાથમાં લેવાની થઈ, પણ યુક્તિપૂર્વકજ કામ કરવાથી લાભ છે, એમ ધારી અકબરે ઉતાવળ ન કરી. એક વખત સ ગ એ આજે કે-અકબર આગરાથી કેટ- લાંક માણસને સાથે લઈ નીકળે ત્યાં તેને દિલીથી સમાચાર મળ્યા કે તેની મા બીમાર છે.” આ સમાચાર સાભળી તે દિલ્લી આ દિલ્હી આવ્યા પછી તરતજ તણે પિતાને રાજ ને આજ્ઞા દેરવી વધી કે-“રાટ્યશાસનને સમસ્ત ભાર મ - હાથમાં લેવામાં આવે છે. માટે હવથી મારી આજ્ઞા ·૧૨ સૂરીશ્વર અને સમ્રા સિવાય બીજી કોઈની પણ ! નવી નહિ.” (. સ. ૧૫૬૦) આ ઢંઢેરે બહાર પાડવા સાથે શમન ઉપર પણ એક વિનયથી ભરેલો પત્ર લખ્યો. તેમાં તેણે જણાવ્યું કે “ આપની સજજનતા અને વિશ્વાસ ઉપર નિર્ભય રહીને રાજ્યને સમસ્ત ભાર આપના પર સેંપીને, મેં અત્યાર સુધી આનંદ કર્યો છે. હવે હું રાજ્યભાર મારા હાથમાં લઉં છું. આપ મા જવાની અભિ- લાષા પ્રકટ કરતા હતા, તે તે પ્રમાણે હવે પે મા ખુશીથી પધારવું. આપને ભારતવર્ષનું એક ખાસ પરગણું આપવામાં આવશે, આપ તેના જાગીરદાર થશે, અને તેની જે આવક થશે, તે આપના નેકરે આપના પર મોકલી આપશે.” પરિણામે બેરામ- ખાન આગરાથી અકા માટે વિદાય થયે, પરંતુ અકબર પ્રત્યે તેને વિધભાવ જાગ્રત થવાથી તે કકે ન જતાં પંજાબ તરફ વન્ય. એવા ઈશદાથી કે–અકબરની સાથે યુદ્ધ કરવું.” આ સમા- ચાર અકબરને પહેલાં જ મળી ગયા અને તેથી તેનું લશ્કર પંજાબ તરફ પહોંચી ગયું. આ યુદ્ધમાં સમ્રાના સેનાપતિ સુનીમખાને બરામખાનને કેદ કરી લીધે (ઈ. સ. ૧૫૬૦) અકબરે આ પ્રમાણે રાજ્યસત્તા પિતાના હાથમાં લીધી, તે પણ એટલું તે ખરૂં જ કે તે ખરાબ સહવાસમાંથી એકદમ છૂટી શ નહિં. કહેવાય છે કે–તે ત્રણ વર્ષ પછી જ સર્વથા સ્વતંત્ર અથવા તે ખરાબ સહવાસથી બચવા પા હતે. જ્યાં જુઓ ત્યાં રાજાઓમાં આ દુર્ગુણ પહેટ હેય છે. પિતાની બુદ્ધિમત્તાથી કાર્ય કરનારા અને ન્યાયને તપાસનારા રાજાએ બહુજ ઘેડ હેય છે. પાવત્તિ મનુષ્યના કથન ઉપર ચાલનારા રાજાઓ વધારે જોવામાં આવે છે. અત્યારે ઘણું એક દેશી- રાજ્યમાં પ્રજાને પિતાના રાજા પ્રત્યે અભાવ કે છૂણ જેવામાં આવે છે. એનું કારણ એજ છે કે રાજાની પાસે બેસનારા ખુશામ- તિયાએ રાજાને ભલે મનાવવાની ખાતર અથવા તે પિતાનું ઈષ્ટ સાધવાની ખાતર રાજાના કાનમાં કંઈનું કંઈ ભરાવે છે અને તેને

·મિસ્રા પરિચય
૫૬
પરિણામે જ રાજા વગર તપાસે, વગર એ હુકમ બહાર પાડે છે.
આના પરિણામે રાજા –પ્રજા વચ્ચે અણબનાવ ઉભું થવા પામે છે.
ખરી વાત તે એજ છે કે, રાજાએ સ્વય નિરીક્ષક બનવું જોઈએ,
અને તેની સાથે સાથે પ્રજા પ્રત્યે કેઈપણ પ્રકારને અન્યાય ન
થાય, એવી રીતે વર્તાવ કર જોઇએ અકબરને પણ પ્રાર ભિ-
કકાલ લગભગ તેજ-એટલે ખુશામતિયાઓના જેરવાળે હતું,
પરંતુ પાછળથી તે પિતાની બુદ્ધિથી કામ કરવાનું વધારે પસંદ
કરવા લાગ્યો હતે.
ઈસ. ૧૫૬૨ મા–એટલે પિતાની વીસ વર્ષની ઉમરે
સમ્રાટે પિતાની પ્રજાની કેવી સ્થિતિ છે, તે જાણવાને સારા પ્રયત્ન
આદર્યા હતા અને તેને માટે તે ફકીર–સાધુઓને સહવાસ વધુ
કરવા લાગ્યો હતે વાત પણ સાચી જ છે કે નિષ્પક્ષપાતી સાધુ-
દ્વારા પ્રજાની સ્થિતિ વધારે સારી રીતે જાણી શકાય છે. વર્તમાન
સમયના ઘણાખરા ગજાઓ તે સાધુ-ફકીરને મળવામાં મોટું
પાપજ સમજી બેઠા છે અતુ, અકબરને, સાધુ-ફકીરને મળવામાં
એટલે આનંદ મળતે કે કઈ કઈ વખતે તે પિતાને વેષ બદલી
બદલીને પણ સાધુ-સતેને મળવાની પિતાની ઈચ્છાને પૂરી કરતે.
આમ કરીને જેમ તે સાધુઓ દ્વારા પ્રજાની સ્થિતિ સંબધી માહિતી
મેળવતે, તેમ આત્માની ઉન્નતિના સાધનનું પણ અન્વેષણ કરતે,
અકબર કહી ગયેલ છે કે-
On the completion of my twentieth year,
he said, 'I experienced an internal bitterness, and
from the lack of spuitual provision for my last
journey my soul was seized with exceeding sorrow
“વીસ વર્ષની ઉમર પૂરી થતા અને મારા એ તકરણમાં
Ain-1-Akbari, Vol. III, p 386 by H S
Jarrett
૨

·સુરીશ્વર અને સમ્રા ઉગ્ર શેકને અનુભવ થયે હતું અને દુનિયાની છેવટની મુસાફરીને માટે ધાર્મિક જીવનની ખામી રહેવાને લીધે મારો આત્મા અત્યન્ત દુઃખી થતો હતે. અકબરને અત્યાર સુધીના અનુભવ ઉપરથી એ પણ જણાયું હતું કે-જેની જેની સાથે તેણે વિશ્વાસ રાખ્યું હતું, તે બધાએ વિશ્વાસ રાખવાને લાયક હતા. તેમ તેમાંના કેટલાક અકબરને મારવા સુધીને પ્રયત્ન કરી ચૂક્યા હતા. અત્યાર સુધી અકબરના રાજ્યની ઉપજની પણ અવ્યવસ્થા જ હતી. આ હકીકત જ્યારે અકબરના સમજવામાં આવી ત્યારે તેણે સૂરવંશીયરાજ્યના એક વફાદાર માણસને નેકર રાખ્યું હતું, કે જેને ઈતમદખાનને ઈલકાબ આપવામાં આવ્યે હતે. આ માણસે કેટલાક કાયદા કાનૂને એવા બનાવ્યા કે જેથી ઉપજ સંબંધી બધી અવ્યવસ્થા દૂર થઈ હતી અને રીતસર કામ ચાલવા લાગ્યું હતું અકબર આજ વર્ષમાં એટલે ઈ. સ. ૧૫૬૨ ના જાન્યુઆરી મહીનામાં ખ્વાજા સુઈનુદ્દીનની યાત્રા કરવા માટે અજમેર ગયે, માર્ગમાં આવતા દેસા ગામમાં આબેર (જયપુરની જૂની રાજ્યધાની) ના રાજા બિહારીમલે પિતાની મોટી દીકરી પરણાવવાનું કબૂલ કર્યું. અકબર અજમેરથી એકદમ આગરે આવ્યું. અને સાંભર આગળ તે હિંદુકન્યાની સાથે અકબરે પિતાનું લગ્ન કર્યું. હિંદુ સ્ત્રીની સાથે આ તેનું પ્રથમ લન હતું. (અકબરનો પુત્ર “જહાં- ગીર” (સલીમ) એ આજ સ્ત્રીથી ઉત્પન્ન થયેલ પુત્ર હતે.) ઈ. સ. ૧૫૬૯ અકબરની આંતરિક ઈચ્છા એ હતી કે-ભારતવર્ષમાં એક છત્ર સામ્રાજ્ય સ્થાપન કરવું અને રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિથી જોવા જઈએ તે ભારતવર્ષની પ્રજાને સુખસાગરમાં ઝીલવાનું પણ ત્યારે જ મળી શકે તેમ હતું કે-જ્યારે કઈ પણ એક પ્રતાપી રાજાના એક છત્ર સામ્રાજ્ય હેઠળ સમસ્ત પ્રજા રહેવાને ભાગ્યશાળી બને, જુદા જુદા ·મચા પરિચય ગજાઓની હઠ્ઠમતથી જ્યારે ને ત્યારે ચકમક ઝરવાનેજ પ્રસંગ રહે છે અને તેના પરિણામે પ્રજની પાયમાલી થાય છે અત અડ- બરે પિતાનું પ્રધાન લક્ષ એજ રાખ્યું હતું કે- એકજ રાજાના આધિપત્ય નીચે સમસ્ત પ્રજાને લાવી મૂકવી આ ઉદ્દેશને ધ્યાનમાં રાખીને જ તેણે ધીરે ધીરે હાને મહેટા પરગણાઓને સવાધીન કર્યા હતા અને એ પ્રમાણે ભારતવર્ષના મહેટા ભાગનું આધિપત્ય, મેળવવા માટે અકબરે બાર વર્ષ સુધી લડાઈએ શરૂ રાખી હતી. અકબરની આ સમસ્ત ચુદ્ધયાત્રાઓનું વૃત્તાન્ત ન આપતાં માત્ર ટૂંકમાં એટલું જ કહીશુ કે-તેણે પિતાના ઉદ્દેશ્યમા ઘણે ભાગે સફ- લતા પણ મેળવી હતી અકબરને વિશેષ પરિચય કરવા માટે હવે આપણે તેના બીજા ગુણ-અવગુણોનું નિરીક્ષણ કરીએ. યપિ અકબર મુસલમાન કુત્પન્ન હતું, છતાં તેનામાં દયાની લાગણી સારી હતી દીન અને રંક જનેની સેવા કરવી, અથવા તેઓના દુઃખે દૂર કરવા પ્રયત્ન કરો એ અકબર પોતાનું કર્તવ્ય સમજતો હતો. પિતાની હિદ કે મુસલમાન કેઈપણ પ્રજાને રંજા- ડવામા કે દુખી કરવામા તે પાપ સમજતે હતે. એક રાજાના પ્રજા પ્રત્યે કેવા ધર્મો હેવા જોઈએ, એ અકબર સારી પેઠે સમજાતે હતા. મોર પી છાથી જ શોભે છે તેમ “રાજા, પ્રજાથીજ શેલે છે” અર્થાત્ “પ્રજાની શોભામાજ રાજાની શોભા છે. એ વાત અકબરના ખ્યાલ બહાર નહોતી અને તેથી કરીને તે, પ્રજાની લાગણી દુખાય, એવા કામથી દૂર રહે છે, ત્યારે ને ત્યારે પ્રજાની અનુકૂલ- તાના કાર્યો કરીને પ્રજાને બહુ પ્રસન્ન ખિત અર્થાત જ્યા જેવી જત જણાતી, ત્યા તેવા કાર્યો કરાવી દેતે. અકબરે કરાવેલા આવા અનેક કાર્યોમાં તેપુર સીકરીમા પાણીની અછત દૂર કરવાને માટે ૬ માઈલ લાબુ અને ૨ માઈલ પહેલ્થ બ ધાવેલું તળાવ પણ એક છે. આ તળાવના કઈક ચિને હજુ પણ તેની દયાળુ લાગણીની ·પક સૂરીશ્વર અને સમ્રા, સાક્ષી આપી રહ્યાં છે. શ્રીદેવિસલગણુએ પિતાના “દીરāામાન નામક કાવ્યમાં આ તળાવને ઉલ્લેખ કર્યો છે અને તેને “ડાઇ” તળાવના નામથી ઓળખાવ્યું છે. જે તેની આ દયાળુવૃત્તિને પરિણામે જ તેણે રાજાની લગામ હાથમાં લીધા પછી આઠમે વર્ષે ૮ ટકાનવેરા” ના નામે લેવા કર પિતાના રાજ્યમાંથી દૂર કર્યો હતો અને નવમે વર્ષે “જીજી- યા” પણ કાઢી નાખ્યો હતે. (ઈ. સ. ૧૫૬૨) આ બન્ને કરેથી પ્રજાને ઘણું જ કષ્ટ ઉઠાવવું પડતું હતું. આ જીયારાની ઉત્પત્તિ ભારતવર્ષમાં કયારથી થઈ હતી, તેને ચોકકસ સમય જે કે નિર્ધારિત નથી કરી શકતા, તો પણ તેની ટૂંકી માહિતી આપણે પ્રથમ પ્રકરણમાં જોઈ ગયા છીએ. પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર વિન્સેન્ટ રમીથના અંત પ્રમાણે ફીજશાહે નાખેલે કર અકબરના વખત સુધી ચાલુ રહ્યા હતા. આ વેરે, કે જેની ઉપજ અકબરને લાખ બ૯ કરડે રૂપિયાની થતી હતી, તે પણ એક માત્ર પિતાની દયાળુ લાગણીથી જ કાઢી નાખ્યું હતું. આ ઉપરથી આપણે સહજ જોઈ શકીએ છીએ કે- અકબર જે મુસલમાન બાદશાહ પિતાની પ્રજા પ્રત્યે કેટલી લાગણી ધરાવતે હવે જોઈએ. જે આર્ય પ્રજાને મુસલમાની રાજત્વ કાલમાં પણ આવા જુલ્મી કરેથી દૂર રહેવાનું સિભાગ્ય પ્રાપ્ત થતુ હતું, તેજ આર્યપ્રજાને આર્યરાજાએ ના આધિપત્ય નીચે રહીને જુદી જુદી જાતના કરે દ્વારા અને બીજી રંજાડેથી કે ઇ કેઈ સ્થળે જે દુઃખે ઉઠવવાં પડે છે, એ કેનાથી અજાણ્યાં છે? આ પ્રસંગે તે અમને કેપ્ટિન એલેકઝાન્ડર હેમિટન, કે જે ર્કેટલાંડને * " स श्रीकरीपुरसवालयदात्मशिल्पि- सार्थेन डावरसरःसविधे धरेशः । इन्द्रानुजात इव पुण्यजनेश्वरेण श्रीद्वारकां जलधिमाधवसंनिधाने ॥३३॥ (૨૦ ર ) ·મિશ્રા-પશ્ચિય, પણ રહેવાસી હતું અને જે ઈ. સ. ૧૬૮૮ થી ૧૭૨૩ સુધી હિંદુથા- નમાં વ્યાપાર કરતા હતા, તેનું જ વચન યાદ આવે છે તે કહે છે કે- જ કરતા મોગલોના અમલમાં રહેવું હિંદુ લેકને “સારું લાગતુ, કાવુ કે મગલેએ લેટ ઉપર કરને બે વિશેષ નાખે છે. જે કર આપ પડતો, તે અધિકારીઓની મરજી ઉપર આરૂ રાખતન ઈ મુકરર કરેલ હતું અને પ્રત્યેક માણૂસ તે અગાઉથી જાતે હતે હિદુ રાજ મરજી પ્રમાણે લેકે ઉપર “કર બેસાડતા. મનને દિવ્યભ, એજ લોકે પાસેથી પૈસા વસૂલ કરવાનું પ્રમાણ મનાતુ. તેઓ શુક્લક કા ઉપરથી પાડોસીએ સાથે લડાઈ ઉભી કત; આથી તેમની મહત્વાકાંક્ષા અને મૂર્ખતાનું પરિણામ ગર્વ પ્રજાને જોગવવુ પડતુ ને દેહસ ન ધી તથા દ્રવ્ય સંબંધી તેમને અત્યને નુકસાન વેઠવું પડતુ. (મુસલમાની રીયાસત, ભા. ૧ લે. પૃ ૨૬) ખરેખર અત્યારે પણ કેઈ દઈ દેશી રાજ્યોની પ્રજા ઉપર પ્રમાને અનુભવ કરી રહી છે. અમુક ગણયા ગાઠયાં રાજે, કે જયાના શાઓ પ્રજની ઉન્નતિ માટે નિરંતર સચણ રહે છે અને પ્રજાની લાગણીને કેઈ પણ રીતે દુખી કરવાની હાર y (ાવના શાખતા નથી, તેઓને બાદ કરીએ તે, ભારત- વર્ષમા હજ પહ-અના વિજ્ઞાનના જમાનામા પશુ-એવાં દશી - દષ્ટિગોચર થાય છે કે--ત્યાના હિંદુ રાજાઓ-આર્ય રાજાના કૃત્યો ખરેખર એક જુમી મુસલમાન રાજાનાં કોને પn ભૂલાવી દે, તેવા લેવાય છે. અમ! જે ગાઓ Pદુ હોઈ કરીને પિતાની ઉપર જુમી કરો નાખીને હરિક રીતે પ્રજને રડે છે, અરે-પ્રજાની નજરે આગળ હિમ કરવા કે કાવવામાં પ્રજની લાલનો લગાર માત્ર પs વિચાર કરતા નથી, તે એકતિ-ને પ્રજાના અલિક નહિ, પરત પ્રજ મને જે રાજા, હરેક રીતે પ્રજાને રંજાડીને, દુ:ખી ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા, કરીને અને ત્રાસ પમાડીને પિતાને ભંડારજ પૂરવા ચાહે છે તે રાજાજ કેમ કહી શકાય? ભંડાર ભરવાની આશાથી આ પૃથ્વીની સપાટી ઉપર કેટલા રાજાઓ અનીતિ અને અન્યાય કરી ચૂક્યા, પણ કેઈને ભડાર કાયમને ભરેલે ર? અરે! એક માત્ર તુચ્છ લક્ષમીની ખાતર જેમણે હજારે, લાખે કે કરે મનુષ્યના ખનની નદિઓ વહેતી કરી હતી, તેઓ પણ શું તે લક્ષ્મીને પોતાની સાથે લઈ ગયા? આવી રીતે પ્રજાના ઉપર અન્યાય કરનારા અને ત્રાસ વરતાવનારા રાજાઓ માત્ર એટલો જ વિચાર કરતા હોય કે-એક મનુષ્ય એક નાનકડો ગુન્હ કરે છે, તે તેને મેટી શિક્ષા આપી અમે આ ભવમાં જ તેના પાપનું ફળ બતાવી આપીએ છીએ; જ્યારે હજાર કે લાખે મનુષ્ય ઉપર ગુજારાતા ત્રાસનું ફળ અમને કેવું મળવું જોઈએ? ખેદને વિષય છે કે ડાહ્યા અને વિચક્ષણ મનુષ્યો પણ સ્વાર્થવૃત્તિમાં અંધ બનીને પિતાના પહાડ જેવડા ગુન્હાને પણ ગુન્હા તરીકે જોઈ શકતા નથી અથવા તે પિતાના અધિકારના મદમાં “ભવાન્તરમાં પાપનું પ્રાય- શ્ચિત્ત કેવું ભેગવવું પડશે,”એને પણ ખ્યાલ રાખી શકતા નથી. અકબરે પિતાની દયાળુવૃત્તિના પરિણામથી પ્રજા ઉપરથી આવા કરે દૂર કર્યા હતા, એટલું જ નહિ, પરંતુ બળદ, ભેંસ તથા પાડા, ઘોડા અને ઉંટ એ જાનવરેને કોઈએ મારવા નહિં, એ કાયદે પિતાના રાજ્યમાં પ્રચારિત કર્યો હતે. આ સિવાય કોઈપણ સ્ત્રીને પિતાની મરજી વિરૂદ્ધ સતી થવાને પણ કેઈએ ફર્જ ન પાડવી, એવી આજ્ઞા પ્રચલિત કરી હતી. તેમ અમુક અમુક દિવ- સેએ કોઈ પણ પ્રાણને વધ ન કરે, એ પણ હુકમ બહાર પાડ હતું, જો કે પાછલી જિંદગીમાં તે આથી પણ વધારે દયાળુ કાર્યો કર્યાં હતાં જે વાત આગળ ઉપર આપણે જોઈશું. અકબરના આ દયાળુવૃત્તિના ગુણને પ્રકાશમાં લાવનાર તેને ઉદારતાને ગુરુ હતા. પિતાના આશ્રિત મનુષ્યના કાર્યની કદર કરવામાં તે કાચે તે. ખરી વાત છે કે મહેટાએનું મહત્વ ·સન્ના-પરિચય પદ કાર્યની કદર કરવામાં જ રહેલું છે અકબરની ઉદારવૃત્તિ એટલે સુધી આગળ વધેલી હતી કે–પિતાના દુશમનમાં રહેલા ગુણોની પણ તે ખુલ્લી રીતે પ્રશંસા કરતે. એટલું જ શા માટે? દુશ્મન હોવા છતા તેના ગુણથી મુગ્ધ બનીને તેનું નામ અમર રાખ- વાને પણ તે પિતાથી બનતું કરતે આનુ એકજ દષ્ટાન્ત જોઈએ, અકબરે જ્યારે ચિડપર ચઢાઈ કરી અને રાણાની સાથે અક- બરનું દારૂણ યુદ્ધ થયું, તે વખતે રાણના બે પ્રધાન–જયમલ અને પતાએ અકબરની સાથે યુદ્ધ કરવામાં અસાધારણ વીરતા બતાવી હતી. તેઓની આ વીરતાથી અકબરને એક વખત ત્યા સુધી ભય પિસી ગયા હતા કે-જયમલ અને પિતાની વીરતા મને સફળતા પ્રાપ્ત થવા દેશે નહિ,” પણ પાછળથી આ યુદ્ધમાં અકબરની ક્રૂરતાને પરિણામે જયમલ અને પતા મરણને શરણ થયા હતા. પરન્તુ અકબરના હૃદયપટ પરથી તે બન્નેની વીરતાના પ્રભાવની છાપ દૂર થવા પામી હેતી અને તેથી અકબરે આવા વીરપુરૂદુનિયામાં વિદ્યમાન નહિ હેવા છતાં પણ, ખરેખર પિતાના યશને જીવતેજ મૂકી જાય છે” એ છાપ બેસાડવાની ખાતર-તે બન્નેની વીરતાના ગુણ ઉપર ફિદા થઈ આગરે આવી તે બન્નેના પૂતળા આગ- રાના કિલ્લામાં ઉભા કર્યા હતાં. અકબરના સમયને જ શ્રાવક કવિ રાષભદાસ અકબરના મૃત્યુ પછી ચાવીસ વર્ષે બનાવેલા શ્રીહીરવિજયસૂરિરાસ ના પૃ ૮૦ માં લખે છે કે– જયમલ પતાના ગુણ મન ધરે બે હાથી પત્થરના કરે, જયમલ પતા બેસાય ત્યાહિ ઐસા શૂર નહિ જગ માહિ જે કે, જયમલ અને પિતાના આ બાવલા અકબરે તે આગ. રાના કિલ્લાના સિંહદ્વારની બંને બાજુએ સ્થાપન કર્યા હતા, પરંતુ પાછળથી ત્યારે શાહજહાને દિલ્લી વસાવ્યું અને તેનું નામશાહ- જહાનાબાદ રાખ્યું, ત્યારે ઉપરનાં બને બાવલાને આગરેથી ઉઠાવીને દિલ્લીના કિલ્લાના સિંહદ્વારની બન્ને બાજુએ સ્થાપન કર- વામાં આવ્યા હતાં. અહિંના આ બન્ને બાવલાને જોઈને, કાન્સિસ ·સૂરીશ્વર અને સમ્રા શિક્ષા. એક વખત એક માણસે કેઈન જેડા ચેર્યા, એવી ફરિયાદ અકબર પાસે આવી કે અકબરે તેના બે પગ કાપી નાખવાને હુકમ કર્યો. અકબરના સ્વભાવમાં કેલની માત્રા વધુ હોવાને લીધે જ, તે કઈ કઈ વખત ન્યાય કે અન્યાય જોયા સિવાય હામે આવેલા ગુન્હેગારને હાથીના પગ નીચે કચડવાની, ખીલા જડીને મારવાની, ગળું કાપવાની અને ફાંસીની પણ શિક્ષા દઈ દેતે. અંગછેદન અને સખ્તાઈથી ફટકા મારવાના હુકમે તે અકબરના મુખથી વાતની વાતમાં નીકળતા. અકબર તેિજ શા માટે? અકબરે જુદા જુદા પ્રાન્તમાં રાખેલા સૂબાઓ પણ સૂળીએ ચઢાવવાની, હાથીના પગ નીચે કચડવાની, ફાંસીની, જમણે હાથ કાપી નાખવાની અને ચાબુકે મારવાની-ઈત્યાદિ સજાઓ કરતા હતા. અકબર જે જે દેશે ઉપર ચઢાઈ કરતે અથવા જેની જેની સાથે તે લડતે તેમાં તેને જ્યાં સુધી પિતાની છતનું પરિણામ દૃષ્ટિમાં ન આવતું, ત્યાં સુધી તે નિર્દયતા પૂર્વકજ કતલ ચલાવતે. આવી નિર્દયતાનાં અકબરના જીવનમાંથી અનેક પ્રમાણે મળી આવે છે. ઈ. સ. ૧૫૬૪ માં ગેડેવાણની ન્યાયશાલિની રાણી દુર્ગાવતીની સાથે એવીજ નિર્દયતાપૂર્વક લડાઈ કરી હતી. વળી રાણુ ઉદયસિંહના વખતમાં ઈ. સ. ૧૫૬૭ને અકબર માસમાં અકબરે ચિત્તોડ ઉપર ચઢાઈ કરી, જે દસ માઈલને ઘેરો ઘાલ્ય હત, તે પણ તેવી જ લઢાઈ હતી. કહેવાય છે કે આ ચિત્તોડને કિલે ૪૦૦ ફીટ ઉચે લતે. અકબરે તે લડાઈમાં એટલી બધી નિર્દયતા-ક્રૂરતા વાપરી હતી કે, જેનું સ્મરણ કરતાં આજ પણ કંપારી છૂટ્યા વિના રહેતી નથી. “હાર્યો જુગારી બમણું રમે તેની માફક અકબરને આ લડાઈમાં જ્યારે અસફલતાનાં ચિ જણાયાં, ત્યારે પિતાની સમરત ફેજને એજ હુકમ કર્યો હતે કે ચિત્તોડના એક કૂતરાને પણ દેખે, તે કતલ કર્યા વિના ન મૂકે ચિત્તોડની ચાલીસ હજાર મનુષ્યની ખેડુત વર્ગની-ગરીબ નિર્દોષ વરતી ઉપર તેણે એવી તો અસાધારણ ક્રૂરતાવાળી કતલ ચલાવી હતી ·સમ્રા-પરિચય ઉહ કે ત્રીસ હજાર માણને તે સપાટાબંધ કાપી નાખ્યા હતા. પાછળથી તેનો ક્રોધાગ્નિ એટલે બધે ભપકી ઉઠયો હતો કે- તેની શરણે આવનાર મોટા મોટા ધનિકોને પણ સમગજના અતિથિ બનાવી દીધા હતા. અરે, ત્યાં સુધી કે નિર્દોષ બાળાઓ અને ચિને પણ અગ્નિમાં હસી હસીને તેણીઓના પ્રાણ લીધા હતા આવા ઉગ્ર પાપને લીધેજ અત્યારે પણ “તુ આમ કરે, તે તારા ઉપર ચિત્તોડની લડાઈનું પાપ એવી કહેવત બોલવામાં આવે છે કહેવાય છે કે-ચિત્તોડના રાજપૂતે આ લડાઈમાં ખપી ગયા હતા, તેને અદાજ કાઢવાને તેઓની જઈ તળવામાં આવી હતી જેનું વજન ૭૪ મણ થયુ હતુ. અત્યારે વણિકે પત્ર લખવાની શરૂઆતમાં ૭૪ ને જે એક લખે છે, તેનું કારણ પણ કેટલાકે તેજ કહે છે પણ આ વાત ઐતિહાસિક દષ્ટિએ માન્ય થઈ શકે તેમ નથી, કારણ કે-ચિરાડની લડાઈ પહેલા પણ ૭૪ અક લખ- વાને રિવાજ પ્રચલિત હતું, એવુ અનેક પ્રમાણેથી સિદ્ધ થાય છે અકબરને અજમે ખ્વાજા મુંઈનુદ્દીન ચિરતી ઉપર બહુ શ્રદ્ધા હતી અને તેથીજ તેણે ચિત્તોડની ચઢાઈ વખતે એવી પ્રતિજ્ઞા કરી હતી કે–જે આ લડાઈમાં હુ ફરેડ મેળવીશ, તે વાજા સુઈનુદ્દીનની યાત્રા પગે ચાલીને કીશ.” લડાઈમા ફતેહ મેળવ્યા પછી કરેલી પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે યાત્રા માટે તે ૨૮ મી ફેબ્રુઆ- રીએ પગે ચાલી રવાના થયો હતે. ઉન્ડાળાની ઋતુ હતી, કેટલીક સ્ત્રીઓ અને બીજા માણસે પણ તેની સાથે પગેજ ચાલતા હતા. આ વખતે માંડલ, કે જે ચિત્તડથી ૪૦ માઈલ દૂર થાય છે, ત્યા આવતા અજમેરથી રવાના થયેલા કેટલાક ફકીરે તેમને સ્વામી મળ્યા. તે ફકીએ કહ્યું - ખાજાએ રૂમમાં આવીને અમને કહ્યુ છે કે-બાદશાહે સવારી પૂર્વક આવવુ. આથી બાદશાહ અહિ થી સવાર થયે અને છેવટના ભાગમાં તે બધાએ પગે ચાલી અમેર ગયા.

·સુરીશ્વર અને ક્ષમા આ પછી થોડા જ વખતમાં એટલે સં. ૧૫૬૯ માં રાજપૂત રાજાઓના હાથમાંથી રણભેર અને કલિંજર પણ તેણે કબજે કર્યા. તદનન્તર સં. ૧૫૭૨-૭૩ માં તેણે ગુજરાત દેશને લગભગ હેટે ભાગ કબજે કર્યો. આ વખતે ગુજરાતને સુલતાન મુજફફરશાહ હતા. તેણે વગર પ્રયાસે શરણે આવીને પિતાનું રાજ્ય અકબરને સ્વાધીન કર્યું હતું. જ્યારે સૂરત, ભરૂચ, વડોદરા અને ચાંપાનેર વિગેરે લેવામાં જો કે તેને કંઈકે મુસીબત ઉઠાવવી પડી હતી, પરંતુ અન્તતોગત્વા તે તેને લેવામાં તે સફળ જ નીવડ હતે. કહેવાય છે કે-ગુજરાતની લડાઈમાં એક વખત સરનાલ (ઠાસરાથી પૂર્વમાં પાંચ માઈલ છે, તે) પાસે અકબરને જીવ જોખ- મમાં આવી પડ્યો હતો, પરંતુ જયપુરના રાજા ભગવાનદાસ અને માનસિંહે જબરદસ્ત પરાક્રમ કરીને અકબરને બચાવ્યા હતા. ઈ. સ. ૧૫૭૫ માં બંગાળા, બિહાર અને ઓરીસા એ ત્રણે પ્રાંત તેણે તેવીજ વીરતા અને ક્રૂરતા પૂર્વક કબજે કર્યા હતા. આ પછી ત્રણ ચાર વર્ષ કંઈક શાતિમાં ગયા, અકબરમાં કંઈક લોભવૃતિ વિશેષ હતી અને તેના લીધે તે ખર્ચ પણ કમ રાખ. તે પોતે એક એ જબરદસ્ત સમ્રાટુ હેવા છતાં કાયમને માટે લશ્કર માત્ર ૨૫૦૦૦ મનુષ્યનું જ રાખતો. પણ તેનીહાથ નીચેના જેરાજાઓ હતા, તેમની સાથે એ ઠરાવ કરવામાં આવ્યું હતું, કે-તેમણે અમુક અમુક ખાંડણી આપવી અને જરૂર પડે લશ્કર પૂરૂ પાડવું. જ્યારે સમ્રાટે ઈ. સ. ૧૫૮૧ માં કાબુલ ઉપર ચડાઈ કરી હતી, ત્યારે તેની પાસે ૪૫૦૦૦ ઘેડેસ્વારેનું લશ્કર હતું અને ૫૦૦૦ હાથી હતા. જૈન કવિ ઋષદાસે, હરવિજયસૂરિરાસ”માં અકબરની અદ્ધિ આ પ્રમાણે બતાવી છે- સેલ હજાર હાથી, નવલાખ ઘેડા, વીસ હજાર રથ, અઢાર લાખ પાયદલ (જેમના હાથમાં ભાલા અને ગુજ હશીયાર ·સાક્ષત્રિય રહેતા), આ પ્રમાણેની એના ઉપરાંત ચાર હજાર હરિણ, બાર હજાર ચિત્તા, પાચસે વાઘ, સત્તર હજાર શકરા અને બાવીસ હજાર બાજ વિગેરે જાનવરો હતાં. સાત હજાર ગાનાર અને અગીયાર હજાર ગાનારી હતી તે સિવાય અકબરના દરબારમાં પાંચ પડિતે, પાચસે મહેટા પ્રધાને, વીસહજાર કારકુને અને દસ હજાર ઉમરા હતા ઉમરમા–આજમખાન, ખાનખાના, ટોડરમલ, શેખ અબુલફજલ, બીરબલ ઇતમાદખાન,કુતુબુદ્દીન,શિહાબખાન ખાનસાહેબ, તલાખન, ખાનેકિલાન, હાસિમખાન, કાસિમખાન નારગખાન, ગુજરખાન, પરવેજખાન, દિલતખાન, નિજામુદીન અહમદ અને શાહ શમસુદીન વિગેરે મુખ્ય હતા. અતગબેગ અને કલ્યાણરાય એ બે ખાસ અકબરની પાસે જ રહેનારા હજૂરીયાહતા. વળી અકબરને ત્યાં સેલ હજાર સુખાસન, પદર હજાર પાલખિયે, આઠ હજાર નગારાં, પાચ હજાર મદનભેર, સાત હજાર દવાઓ, પાંચસે બિરૂદ બેલવાવાળા, ત્રણ વૈદ્યો, ત્રણસે મધને બનાવનારા અને સેલસે સુતાર હતા તે સિવાય છયાસી મનુષ્ય સમાને આભૂષણ પહેરાવવાવાળા, યાસી મરદન કરાવવાવાળા, ત્રણસો પંડિતે શાસ્ત્ર વાચનારા અને ત્રણ વાજી હતા ” આ ઉપરાન્ત તે કવિ એમ પણ લખે છે કે- અકબરની તહેનાતમા ક્ષત્રિ, રજપૂત, મુગલ, હળશીયે, રેમી, રેહેલા, અંગરેજ અને ફિરગિ પણ રહેતા હતા ભેઈ વિગેરે પણ તેના દરબારમાં ઘણા હતા પાચ હજાર પાડા, વીસહજાર કતરા અને વીસ- હજાર વાઘરી પણ રહેતા હતા. અકબરે એક એક કેસને અંતરે એક એક હજીરે બનાવ્યું હતું એવા એક ચાદ હજીરા તેણે કરાવ્યા હતા અને તે દરેક હજીરા ઉપર પાસે પાચ સી ગડા ગોઠવ્યાં હતાં વળી અકબરે દસ દસ ગાઉને આતરે એક એક ધર્મ શાળા અને એક એક કરાવ્યું હતું, એટલું જ નહિ પરંતુ તે તે ઠેકાણે લેકેના આરામને માટે સુંદર વૃક્ષે પણ રેપાવ્યા હતા અકબરે એક વખત એક એક હરિનું ચામડું, બબે સીગડા અને

·સૂરીશ્વર અને સાહુ,
એક એક સોના મહોર-એટલી વસ્તુઓનું શેખેનાં છત્રીસ હજાર
ઘરમાં લહાણું કર્યું હતું.”
આ સિવાય એક બીજ જૈન કવિ પં. દયાકુશલે અકબરની
વિદ્યમાનતામાંજ-એટલે અકબરના દેહોત્સર્ગ પહેલાં બાર વર્ષે
“મેરા ' બનાવ્યું છે, તેમાં અકબરના વર્ણનમાં લખ્યું
અકબર બહુ હઠી હતે. અકબરનું નામ સાંભળતાંજ લેકે
મૂજી જતા. તેણે ચિત્તોડ, કુંભલમેર, અજમેર, સમાણું, જોધપુર,
જેસલમેર, જૂનાગઢ, સૂરત, ભરૂચ, માંડવગઢ, રણભેર, ચાલ
કેટ અને રેહિતાસ વિગેરેના કિલા લીધા હતા. વળી ગાડ વિગેરે
ઘણા દેશે પણ સ્વાધીન કર્યા હતા. મોટા મોટા રાજા-રાણાઓ
તેની સેવા કરતા. સેમી, ફિરંગી, હિંદુ, મુલા, કાછ, પઠાણ અને
એવું બીજું કે તું કે–જે તેની આજ્ઞા લેપી શકે ?”
અકબરની સેનાના સંબંધમાં અબુલકજલ કહે છે કે-
સમ્રાટુ પાસે ૪૪ લાખ સૈનિકે હતા. તેમને હોટે ભાગ
જાગીરદારે તરફથીજ સમ્રાને મળ્યું હતું.”
ફિચ કહે છે કે “એમ કહેવામાં આવે છે કે-અકબરની
પાસે ૧૦૦૦ હાથી, ૩૦૦૦૦ ઘેડા, ૧૪૦૦ પાળેલાં હરિણ, ૮૦૦
રાખેલી સ્ત્રિ અને તે સિવાય ચિત્તા, વાઘ, પાડા અને મુરઘાં
વિગેરે ઘણાં હતાં.”
અકબરના સૈન્ય વિગેરેના સંબંધમાં ઉપર પ્રમાણે જુદા જુદા
મતે જોવાય છે, તેથી અકબર પાસે ચેકસ કેટલું સભ્ય હતું, એને
નિર્ણય કર અસંભવિત નહિ, તે કઠિન અવશ્ય છે. તે પણ
એટલું અનુમાન જરૂર થઈ શકે છે કે-જુદા જુદા લેખકોએ જુદી
જુદી દષ્ટિઓથી તે વર્ણન કરેલું હોવું જોઈએ. અતુ, આ વાતને
બાજૂ ઉપર મૂકીએ તે પણ, પ્રરતુતમાં એમ તે અવશ્ય કહેવું
પડશે કે- અકબર પ્રકૃતિને અવશ્ય લેથી હતું અને તેનું જ એ

·મમ્રા-પરિચય પરિણામ હતું કે- અકબર મર્યો ત્યારે તેના એક આગગનાજ ખજાનામાથી બે કરોડ પાડની કિમતના તે એકલા સિક્કાજ નીકળ્યા હતા, અને બીજી છ તીજોરીમાં પણ તેટલાજ ભરી રાખ્યા હતા. અત્યારની સ્થિતિએ જોતા તે તે મિલકત વીસ કરોડ પિડની કહી શકાય, એમ વિન્સેન્ટ સ્મીથનુ કહેવુ થાય છે. અકબરનું અ ત પુર ( જનાનખાન ) એક મોટા શહેર જેવુ જ હતું તેના અંત પુમાં ૫૦૦૦ પ્રિય હતી દરેકને રહેવાને માટે જુદા જુદા મકાને હતા તે સિમાં અમુક અમુક સિના ભાગ પાઉં તે દરેક ભાગ ઉપર એક એક સ્ત્રી દરોગા તરીકે રાખી હતી અને ખર્ચને હિસાબ લખવા માટે કલાર્કો રાખવામાં આવ્યા હતા અકબરે ફતેપુરસીકરીમા એક એ મહેલ બનાવ્યું હતા કે–જેની આખી ઈમારત માત્ર એકજ થાભલા ઉપર ઉભી કરવામા આવી હતી આ મહેલને એક શ્રેલિયા મહેલ' ના નામથી ઓળખવામાં આવે છેકવિ દેવવિમલગણિએ પણ પિતાના ઘરમા નામક કાવ્યના ૧૦ મા સર્ગના ૭૫ મા કલેકમાં આ એક થભિયા મહેલને ઉલલેખ કર્યો છે ૧ હવે માત્ર અકબર સબ ધી એકજ બાબતને ઉલ્લેખ કરી અકબરના આ પરિચયને ભાવીશુ. આજ પ્રકરણમાં એક સ્થળે કહેવામાં આવ્યું છે તેમ, અકબરના હૃદયમાં કઈક ધર્મના સંસ્કારની માત્રા અવશ્ય હતી તેની ઈરછા એમ રહ્યા કરતી હતી, કે- જેને માટે કેમ આટલું બધુ આજેલન ચાલે છે, તે ધર્મ શી વસ્તુ છે? અને તેનું વાસ્તવિક તત્ત્વ શું છે? તે જાણવુ,” આવી ઈચ્છા થયા १“उन्नालनीरजमिव श्रियमापदेक- स्तमं निकेतनमकव्वरभूमिभानो ।" અર્થાત-જેમ એક નાળની ઉપર ટુલું કમળ શેભે છે, તેવી રીતે એકજ થાભ ઉપર રહેલુ અકબરનું ઘર ગમે છે ·સૂરીશ્વર અને સત્રા, પૂર્વે પણ બીજા શબ્દોમાં કહીએ તે આની તપાસ માટે યત્ન કરવા પૂર્વે પણ તેને મુસલમાન ધર્મ પ્રત્યે તે ખરેખર અરૂચિજ થઈ ગઈ હતી. એની સાથેજ સાથે તેની એ પણ ઈચ્છા થઈ હતી કે, ભારતવર્ષમાં હિંદુ અને મુસલમાનોની એકતા કરવી. આ ઈચ્છાથી તેણે ઈ. સ. ૧૫૭૯ માં “ઈશ્વરને ધર્મ” (દિન-ઈ-ઇલાહી) નામના એક નવા ધર્મની સ્થાપના કરી હતી. એટલું જ નહિં પરંતુ, આ નવા ધમ માં ઘણું હિંદુ સુસલમાનેને મેળવવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો હતો અને તેમાં તે કેટલેક અંશે સફળ પણ નિવડ્યા હતા. કેટલાકે મત છે કે–અકબર માનાભિલાપી બહુ હતા. ત્યાં સુધી કે, પિતાને “ઇશ્વરના અંશ તરીકે તે ઓળખાવતે, અને તેજ ઈચ્છાથી તેણે આ નવા ધર્મની સ્થાપના કરી હતી. કેને કંઈને કંઈ ચમત્કાર બતાવવાનું તેને વધારે પ્રિય હતું. રેગીને રોગ મટા- ડવા માટે પોતાના પગનું છે એવું પાણી તે આપત. ધીરે ધીરે તેના ચમત્કાર માટે તેની દુકાન ખૂબ જામી ગઈ હતી. અને તેને ઘણી સિયે કરાં થવા માટે તેની બાધા પણ રાખતી. તેમાં જેણની ઈચ્છા પૂર્ણ થતી, તે બાધા પૂરી કરવા આવતી. જ્યારે બાદ- શાહ પણ, તેણિઓ જે વસ્તુ લાવતી, તે તે વસ્તુઓને આનંદથી સ્વીકાર કરતે. બાદશાહના ઉપર્યુકત વર્તનથી અને નવા ધર્મની સ્થાપનાથી ઘણું મુસલમાને તેને વિરોધ કરવા લાગ્યા હતા. પરિણામે અકબર પણ ઈ. સ. ૧૫૮૨ માં ખુલ્લી રીતે મુસલમાન ધર્મથી બિલકુલ વિરૂદ્ધ પડ હતા. આ પ્રમાણે વિરૂદ્ધ પડવા પહેલાં પણ તેણે મુસ- લમાન અને હિંદુ બન્ને તરફ સમદષ્ટિથી વર્તાય, એવાજ રાજકીય સિદ્ધાન્ત ચલાવવાના પ્રયત્ન શરૂ કર્યા હતા. આ શરૂઆત તેણે તે વખતે કરી હતી કે-જ્યારે તે પકકો અંધશ્રદ્ધાળુ મુસલમાન જણાતે હતા અને પાછળથી જે કે તેના વિચારમાં ઘણા ફેરફાર થયા હતા, અને લગભગ તે હિંદુ જેજ જણાતું હતું. પણ તે કયા ધર્મ " કે ·1 અન્ના અકબર

·No text on this page.

·મમ્રા પરિચય G8 ઉપર પક્કો આસ્થાવાળે છે, એ નિર્ણય કેઈથી થઈ શક્ત નહેાતે અને તેના વિચારે જાણવાને પણ કઈ સમર્થ થઈ શકતું નહિ આને માટે અકબરના વખતને જ એક ક્રિશ્ચીયન પાદરી, જેનું નામ બાટલી (Dantali) છે, તે લખે છે – He never gave any body the chance to understand rightly his inmost sentiments, or to know what farth or eligion he held by . And in all business, this was the characteristic manar of king Akbar-a man apparently free from mystery or guile, as honest and candid as could be imagined, but in reality, so close and self-contained, with twists of words and deeds so divergent one from the other, and most times so contradictory, that even by much seeking one could not find the clue to his thoughts અર્થા–તેના આતરિક વિચારે બાગબર સમજવાની, અથવા કયા ધર્મ કે કયા પંથ પ્રમાણે તે વર્તતે હતો, તે જાણવાની તક કેઈ દિવસ કોઈને આપને નહિ, અને તેના દરેક કામમાં ખાસ રીત એ હતી કે તે દેખીતી રીતે તે ભેદ અને પ્રપ ચથી દુર રહે. તેમ જેટલે ધારી શકાય તેટલે પ્રામાણિક અને નિખાલસ રહે, પણ વસ્તુત તે એક ઊંડે અને રવતત્ર હતો હરેક વાત તથા કાર્યમાં પરસ્પર વિરોધી શબ્દ એવા તે મરડી મચશ્યને બેલ અને ઘણી વખત એવુ વિરૂદ્ધ વર્તન કરતો કે-ઘણી તપાસ કરવા છતાં પણ કેઈને તેના વિચારો જાણી લેવાની ચાવી મળતી હતી. આ ઉપરથી સમજાય છે-કે અકબરની સ્થિતિ ધર્મના વિષ- યમાં તે ખરેખર ડામાડેલ જ હોવી જોઈએ, અથવા તે તેની સ્થિતિ કઈ જાણી શકયુ નહોતુ અતુ અકબરની હવે પછીની જિદગીને પગમર્શ આગળ ઉપર કરવાનું મુલતવી રાખી, અત્યારે તે અકબ- ના અટલાજ પરિચયથી આપણે સ તેષ માનીશુ Akbar The Great Mogul, page 73. 10

·૬
સૂરીશ્વર અને સમ્રા,
પ્રકરણ શું.
આમંત્રણ
ત પ્રકરણમાં આપણે જોઈ ગયા છીએ કે, અકબરે
ઈ. સ. ૧૫૭૯ માં “દીન–ઈ–ઈલાહી નામના
એક સ્વતંત્ર ધર્મની સ્થાપના કરી હતી. આ પ્રમાણે
સ્વતંત્ર ધર્મની સ્થાપના કરવા પહેલાં તેણે ઈ. સ.
૧૫૭૫ માં એક ઈબાદતખાનાની સ્થાપના કરી
હતી કે જેને આપણે ધર્મસભા તરીકે ઓળખીશું.આ સભામાં તેણે
સૌથી પહેલાં તે કેવળ મુસલમાની ધર્મના જુદા જુદા ફિરકાઓના
વિદ્વાન એલવિયેનેજ દાખલ કર્યા હતા. તેઓ હંમેશાં આપસમાં
વાદાનુવાદ કરતા અને અકબર તે બધું બરાબર સાંભળતે. ખાસ કરીને
શુક્રવારના દિવસે તે અકબર આ સભામાં ઘણે વખત વ્યતીત
કરતે. લગભગ ત્રણ વર્ષ સુધી તે આ પ્રમાણે એલા મુસલમાને જ
ધર્મચર્ચા કરતા રહ્યા, પરંતુ તેનું પરિણામ સારૂ આવ્યું
નહિ. જે મુસલમાને અકબરની સમક્ષ વાદવિવાદ કરતા હતા,
તેઓમાં ધીરે ધીરે પક્ષે બંધાઈ ગયા, અને તે બન્ને પક્ષવાળાઓ
એક બીજાને ખોટા ઠરાવવાનાજ પ્રયત્ન કરતા. આ બંને પક્ષો
પૈકી એકને આગેવાન “સુખદૂસુત્સુક હતા, અને બીજા
પક્ષને આગેવાન અલ્લાબી હતો, કે જેને “સદસદૂર”
ની પદવી હતી. આ બન્ને પક્ષમાં ધીરે ધીરે એવી ચકમક ઝરવા
લાગી કે–જેને લીધે અકબરને “વારે વારે ગાયત્તે તરવાર ના
બદલે તેથી વિરૂદ્ધજ ફળ જણાવા લાગ્યું. છેવટે ઝગડે વધી પડતાં
અબરની તે બન્ને પક્ષે ઉપર સર્વથા અરૂચિ થઈ ગઈ, અકબરના