·.... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ५५ .... .... .... .... .... .... ५० .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... मुहूर्तमार्तंडानुक्रमणिका । विषय. पत्र. विषय. पत्र. वर्णगुणविचारः ३८ विवाहलग्ने इष्टानिष्टग्रहा..... ५ तारागुणविचारः .... ४० कतिचिद्दोपाणामपवाद:.... ५ खेचरगुणविचार:.... ४० सामान्यदोषापवादः ५ गणगुणपिचारः ४० संधिसहितभावसाधनम् कूटगुणविचारः ४१ सापवादं कर्तरीलक्षणम् .... नाडीगुणविचार:... कर्तरीभंगः.... स्त्रीणां विवाहकाल: पंचकदोपः सापवादः पुंसां विवाहकाल: ४१ भवनांशयोःशुद्धिः सापवादा दोपांतरम्.... ४१ विशेषांतरम् त्याज्यप्रकरणोक्तस्य विशेषनि- उदयास्तशुद्धिः र्णयः इष्टकाले होरासाधनम् विवाहनक्षत्राणि लगेंदोः परमजामित्रग्रहज्ञानार्थ- तन्नक्षत्रवेधः.... ४३ मुपायः.. ५९ कर्मविशेषेणवेधनिर्णयः दृष्टिलक्षणम् वेधभंगः ६१ लत्ता.... विवाह दोषांतराणि ४५ / त्रिंशदंशः.... सूर्यादीनाराशिसंक्रमेत्याज्यघटिका ४५ सूर्यसाधनम् संधिदोपः .... ४५ इष्टकालसाधने विशेष:.... भद्राविचार:... प्रतिष्ठितायां घटिकायां तद्गमन- ४५ गंडांतलक्षणम् .... फलम्.... चंडायुध विचारः ४७ गोधूललगविचारः एकार्गलपिचारः ४७ / गोधूल लग्ने त्याज्यम् वारदोपः ४८/ विप्रादीनामपिकचित्कार्यविशेषण कुलिकादयः गरजप्रवृत्तिः.... दुर्मुहर्ताः ... १९ उद्वाहवेदिकालक्षणम् मृत्युयोगः ४९ वधूप्रवेशमुहूर्तः विपपटीपिचारः ४९ प्रथमापादादीमादिगृहे यासनिपघः ६७ प्रयांकानास्पष्टीकरण ५. पुनर्भवेनहा विपपटीपरिहारः ५०/ नानाविधशास्त्रार्याः .... .... .... .... .... .... .... ४४ । होरासाधनम् ४४ दृकाणः ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... -- ·३ पत्र. .... ८२ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ८५ ८५ .... .... .... ७२ | शल्यज्ञानम् ८७ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... मुहूर्तमार्तंडानुक्रमणिका । विषय. पत्र. विषय. मंडपोत्थापनात्पूर्वमककुलर्जानां गृहप्रकरणम् ६ त्याज्यानि तत्रग्रामविचारः वयातराणि वर्गघटिते काकिणिकाः स्वीरहितानांविधिः ७१ विपकन्यालक्षणम् वर्णपरत्वेन भूमेर्वर्णरसगंधाः वर्णपरत्वेनभूप्लवत्वम् योगांतरम् ७२ मूलजादीनां फलम् ब्राह्मणस्यविशेषः.... ७२ तदपवादः ऋतुत्रयमध्ये वय॑म् स्थलस्य शुभाशुभज्ञानस्योपायः संकटे प्रवृत्तिः दिक्साधनम् यमलयाविशेषः दिङ्मूढत्वेदीपः .... प्रत्युद्वाहनिषेधः गृहकरणेमासाः प्रतिकूलनिर्णयः उक्तप्यपि नक्षत्रेपु विशेषः संकटे प्रवृत्तिः ७५ वृषभवास्तुः मन्येपिशास्त्रार्थाः.... चतुर्धा द्वारनिर्णयः महासंकटे वृद्धिसूतके कर्माहता.... ७७ । संक्रातिपरत्वेन मुखनिर्णयः सिंहे गुरौ सति मंगलनिषेधः आयसाधनम् संकटे प्रवृत्तिः ७७ | आपानांशुभत्वम्.... नामराशिजन्मराश्योनिर्णयः ७९ राशिपरत्वेन मुखनिर्णयः वधूवरयोर्मध्ये एकस्य जन्मज्ञातं कोणादिविद्धमुखस्य दोपस्तद- एकस्याज्ञातं तदा पवादश्च मेलनार्थ नाम्नो नक्षत्रज्ञानम् ७९ ग्रहनक्षत्रानयनंव्ययानयनंच अवकहढाचक नामाद्यसराभावे राशिनिर्णयः विचारः.... ४२ अंशसाधनार्य गृहाणि तन्नामाक्षरसं- ख्याच जन्मायेपुर्यपुशस्तंतानि. नामाक्षरसंख्या अंशकसाधनम् अश्याधानमकरणम् ५ गुणविचारणायाधिः सम्पाधानम् ८१ उपायांतरसूचना .... ८८ .... .... .... .... .... ८९ .... .... .... ७७ ८९ .... .... ९० ९१ .... .... .... .... ९२ .... .... .... .... नामबहुत्वे निर्णयः ९२ .... .... .... .... .... .... ....

·.... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ९८ .... .... ... १८ . .... .... .... मुहूर्तमार्तडानुक्रमणिका । विषय. पत्र. विषय. पत्र. स्थलसानाय सूत्रभोटनलक्षणम् २५ मभिजिल्लक्षणं तत्फलंच १०६ स्थलसाधनम् अडलविडलयोगी १०७ सूत्रन्यासः.... ९६ वारशूलादिदोहदः १०० शंकुन्यास:.... ९७ लमशुद्धिः १०८ रेसाकरणम् ९७ दिक्पतयः १०९ शिलान्यासः ९७ दिक्पती लालाटगत्वेतदिग्गमन- . द्वारम् निषेधौलालाटलक्षणच स्तंभप्रतिष्ठा ९८ मर्यादीनांजन्मनक्षत्रम् .... गृहोच्चता. पेशियोगस्तत्फलंच ११० मुख्पगृहात्कस्य गृहंकस्यादिशि 'कर्तव्यम् यात्रालगनेइष्टानिष्टानि १११ प्रतियुधशुक्रापवादः शत्तिभुषोः संकोचे सति कर्तव्यम् १०. १२२ अन्यश्चापवादः ११२ आयादीनांव्यवस्था १०१ आवश्यके प्रवृत्तिः ११२ तृणगृहेविशेषः ११३ गृहप्रवेश:... २०१ यात्रिकस्य नियमाः ११४ अपूर्वादिप्रवेशा..... २०२ यात्रायागमनलक्षणम् ११४ गृहकृत्यविपये दिनरात्रिविशेपनि शकुनाः ११५ र्णयः १०२ | अशुभानि ११६ कलशवास्तुनक्षत्रशुद्धिः १०२ शकुनांतरम् प्रवेशेलग्रशुद्धिः १०३ कृत्यविशेषेण शुभाशुभशकुना..... ११८ यामसूर्यलक्षणम् १०३, प्रथमेऽपशकुने सति किं कर्तव्यम् ११९ .... .... .... .... .... .... .... .... .... २०११ प्रयाणविधिः .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... यात्राप्रकरणम्. ७... मिश्रप्रकरणम्. . ८. यात्राकालनिर्णयः .... १०५ राजाभिषेकमुहूर्तः शूलाः १०४ देवस्थापनमुहूर्तः योगिनी. १४ वखपरिधानं तस्य क्षालनमुंदुरादि अन्यनियम् १०५ भक्षितफलंच १२० अन्यत्प्रयोजनम्.... ..... १०५ | स्त्रीविषये विशेषः ..... विश्पक कृत्येपवादः.... ..... १०५ पुरुषाणाभूषणधारणे मुहूर्तः .... १२१ .... .... .... .... ... ..... १२ ·विषय. तत्र विशेषः .... ... .... .... १३० १३० .... .... .... .... .... .... f .... .... - .... .... १२४ वृक्षारोपणमुहूर्तः .... १३४ .... .... .... १२६ दिव्यमुहूर्तः .... मुहूर्तमार्तडानुक्रमणिका। ५ पत्र. विषय. १२१ औषधदाने मुहूर्तः.... पण्यानक्रियविक्रययोर्मुहूर्तः १२१ रक्तस्रावव्रणयोर्विशेषः धनिष्ठापंचकेवचम् १२२ | रोगमुक्तिदिवसाः सेवामुहूर्तः १२२ रोगमुक्तिस्नाने मुहूर्तः संन्यासमुहूर्तः १२२ कुसीदव्यवहारे मुहूर्तः कृषिकर्मणि मुहूर्तः १२३ पुनद्रव्यग्रहणे मुहूर्तः १३२ कृपिविषयेलांगलचक्रम् १२४ नष्टद्रव्यप्राप्तिविचारः द्रव्यनिक्षेपश्च १३३ वीजवापे मुहूर्तः..... १२४ नसिंहमंत्रविद्यासाधने मुहूर्तः बीजवापेफाणचक्रम् धान्यच्छेदने मुहूर्तः १२४ वापीकूपादीनां मुहूर्तः मेथिरोपणमुहूर्त: १२६ राजदर्शनशांतिकपौष्टिकमुहूर्तः १३४ नवानकर्म... नृत्यसंगीतयोरारंभः १२६ गुरुशुक्रयोर्मोळ्यदोषापवादः १३५ नानापशूनां कर्म १२७ तीर्थयात्रानिषेधः.... १३६ तत्रवर्ण्यम्.... १२७ प्रतकर्मनिषेधः तदपवादः अश्रकर्म १२७ शांतिप्रकरणम्. ९. अश्वचक्रम्.... १२७ | अनध्यायाः अश्वकर्माणविशेषः १२७ | अनध्यायानां निर्णयः.... अभ्यंगनिपिद्धकाल: १२८ नैमित्तिकानध्यायाः अभ्यंगहेतवः १२८ | अन्येऽनध्यायाः १४१ अभ्यंगनिपिद्धापवादः १२८ | प्रदोषाऽनध्यायाः २४१ नित्याभ्यंगविशेषः.. १२८ | तात्कालिकाः तिलामलकसाननिषिद्धतिथयः १२९ अनध्यायापवादः स्त्रीणांबुधादिषु अभ्यंगनिषेधः ... १२९ पुत्रवतः सोमवारेभ्यंगनिषेधः पल्लीसरठप्रकरणम्. १०. प्रसूतिकानाने निषिद् काल: .... १२९ पल्लीसरठयोः फलम् मोषधनिष्पादने मुहूर्तः .... १३. पल्लीसरठयोः शांतिः .... .... .... .... .... .... .... .... १२७ .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... ... .... .... ... .... ....

·... .... .... .... १४७ ६ मुहूर्तमार्तंडानुक्रमणिका । विषय. पत्र. विषय. गोचरप्रकरणम्. ११. | क्षयमासे जन्ममरणादौमासज्ञा. ग्रहाणां शुभाशुभस्थानविचार:.... १४६ नम् .. ग्रहाणां षेधः १४७ मलमासः कुत्रकुत्र गण्यते वेधमयोजनम् ग्रंयकर्तुर्वर्णनम् १५३ ग्रंथपठने फलं तया ग्रंथे वृत्तसंख्या १५३ संक्रांतिप्रकरणम्. १२० ग्रंथनिर्माणकाला.... १५४ राशिपरत्वेन पुण्यकालः संक्रांतेः सदसत्फलम् .. १४८ ग्रंथांगीकारे बुधमार्थना..... १५४ अधिमासक्षयमासयोर्लक्षणम् १४९ भापाटीकाकृदुपसंहारः .... अधिमासक्षयमासयोः कार्याका. भाषाटीकाकृतयज्ञेशाष्टकम् १५६ योणि १५० । भाषाटीकाकृतमापंचकम् १५७ .... .... .... १४८ .... .... १५४ .... .... इति मुहूर्त्तमार्तण्डानुक्रमाणका । पुस्तकमिलनेका ठिकाना,- खेमराज श्रीकृष्णदास. "श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-मुंबई.

·॥ श्रीः॥
अथ मुहूर्तमार्तडः।
संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
प्रारभ्यते।
x
TRURLAHI
श्रीगणेशाय नमः।
आसीद्योधपुरेस्वकर्मनिरतः श्रीमूलचंद्राभिध-
स्तत्सूतुःपरयज्ञकर्मनिपुणः श्रीनातुरामाभिधः ।।
तज्जोहंखलुमोडुरामइति श्रीकृष्णभ्रातातथा
तेषांपादयुगं प्रणम्य परमंकुर्वेऽर्कसंदर्शिनीम् ॥ १॥
भा०-व्याकरणानभिज्ञपुरुषोंको सहजसे मुहूर्तको निश्चयके लिये और विद्यार्थियोंकी
प्रार्थनासे योधपुरखासी स्वकर्मरत मूलचंद्रशमाके पुत्र उत्तम श्रीतकर्म निपुण नानुराम-
जीका पुत्र मैं मोडुरामशर्मा श्रीकृष्णका भ्राता पितृपितामहादिगुरुलोगोंके पादयुगलको
प्रणाम करिके मुहूर्तमार्तण्डकी मार्तण्डप्रदर्शिनी नाम भाषाटीकाको करताहूं ॥ १ ॥
मार्तडोऽवतुवाचंन पादैर्जाड्यतमोहरः॥
वृत्तबद्धततुःसेव्योभीष्टदोविश्वलोचनः ॥ १॥
अर्थद्वयवाची । तत्रप्रयमंसूर्यपक्षे मार्तडः श्रीसूर्यःनोऽस्माकंवाचमवतुरक्षतु किंलक्ष
गोमार्तडः वृत्तवद्धतनुः वृत्तमंडलेबरातनुर्यस्यसतथा । तथाचस्मृतौ सशंखचक्रति
मंडलेस्थितं कुशेशयंकांतमनंतमच्युतम् " इत्यादि । श्रुतिरपि "यएपएतस्मिन्मंड
लेपुरुषःसोग्निःइत्यादिः । पुनःकिंलक्षणः पादाकिरणैःजाध्यतमोहरः जाड्यंपातकं
शीतंवा तमोधकारस्तद्धरतीतितथा। पुनःकि० सेव्यः सेवितुंयोग्यासेव्यः अभीष्टफलदा
तृत्वात् । पुनःअभीष्टदः सेवितः सन्नभीष्टार्थदायीत्यर्थः । पुनः कथंभूतः विश्वलोचनः विश्वं
लोच्यतेजनेनेतिविश्वलोचन:"लोकचक्षुहेश्वर इत्यादित्यहृदयेउकत्वात् प्रकाशकत्वा
त् । अथग्रंथपक्षे मार्तडः मुहूर्तमार्तंडानः वाचम् अवतु किंलक्षणः वृत्तवद्धतनुः वृत्तानिप्र
हर्षिणीशार्दूलविक्रीडितानि तर्निवद्धातनुर्यस्यतथापुनः० पादैर्जाध्यतमोहर पादैर्वृत्तचर-
गोज्यम्मूर्सत्वंतदेवतमातद्धरतीतितथा पुनः सन्यः निरंतरंपठनीयइत्यर्थः पुनः
अभीष्टदः यथोक्तमुहूर्तव्युत्पत्तिकरणादभीष्टार्थसिद्धिकारीत्यर्थः । पुनः विश्वलोरनास
मयप्रकाशकत्वात् ॥ १॥
कुमुहूर्तमार्तडटीकामार्तडवल्लभाम् ।।
इयमाकल्पमेतेनदीव्याद्विप्रास्यवेश्मसु ॥२॥

·.
( २ )
मुहूर्तमार्तहः
सिंदूरोल्लसितमि द्रवक्रमवांश्रीविष्णुवियतिचरान्गुरून्प्रणम्य ।।
वह्वर्थविबुधमुदेलधुमुहूर्तमातेंडंसुगममहंतनोमिसिद्धये ॥ १ ॥
इदृशालेतावत्संबन्धाभिधेययोजनान्युच्यते । ब्रह्मादिविनिःसृतमिदं वेदांगमि
तिसंबंधः । उक्तंचनारदमुनिनास्वसंहितायाम् “ वेदस्यनिर्मलंचक्षुज्योतिःशास्त्रमनुत्त
मम् । अस्यशास्त्रस्यसंबंधो वेदांगमितिधातृतः" इति । अत्राप्युक्तम् " पूर्ववाक्यार्य
मादायग्रंथोयरचितोलघुः" इति । त्याज्यनक्षत्राय लग्नगोचरंगर्भाधानादिसंस्कार
विवाहाम्न्याधानवास्तुयानामिश्रानध्यायपल्लीग्रहगोचरसंक्रांतिकथनमभिधेयम्।तयाचना
रदः " अभिधेयंचजगतः शुभाशुभनिरूपणम्" इति । अस्यप्रयोजनमुहूर्नानाका
यसाधनं अस्यसम्यग्ज्ञानान्मोक्षावाप्तिरितिवाकिमेभिरुक्तरित्यत्रोच्यते नृणांसंबंधाभि
धेयप्रयोजनकथनात् शास्त्रेप्रवृत्तिर्जायते उक्तंच “ सिंदिः श्रीलप्रवृत्तीनांसंबंधकथना
यतः । तस्मात्सर्वेपुशास्त्रेपुसंबंधः पूर्वमुच्यते । किमेवात्राभिधेयस्यादितिपृष्टस्तुकेन
चित् । यदिनोच्यतेतस्मैफलंशून्यतुतद्भवेत् । सर्वस्यैवहिशास्त्रस्यकर्मणोवापिकस्य
चित् । यावत्प्रयोजनंनोक्तं तावत्केननगृह्यते।” इति । इहशास्त्रेकस्याधिकारइतिप्रोच्यते
द्विजस्यैव वेदांगत्वात् । यतःपडंगोविदोहिद्विजैरेवाध्ययनीयोज्ञातव्यश्च । तथाचोकं
भास्करीयसिद्धांतशिरोमणी ॥ तस्माविरध्ययनीयमेतत्पुण्यरहस्यपरमपवित्रम् ॥
योज्योतिषवेत्तिनरःससम्यक् धर्मार्थमोक्षाल्लभतेयशश्च ॥ इति शिष्टास्तावच्छात्रारंभे
"सर्वारम्भाहिदोपण धूमेनाग्निरिवावृताः" इति शास्त्रेणतर्वारभवंतरायप्राप्तीसत्पाम
"धर्मेणपापमपनुदति" इति श्रुतिसिद्धप्रयोजनमास्थाय "स्वस्तिनइंद्रोवृद्धश्रवाः इति
लिंगाच ग्रंयस्पनि प्रत्यूहपरिसमाप्तयेमंगलमाचरंति तस्मान्माध्यंदिनीयोब्राह्मणोनारा
यणोनारायणाचावाप्तमतिज्योतिःशास्त्रसंहितास्कंधंचिकीपुरशेपप्रत्यूहोपातये अभिम
तदेवतानमस्कारलक्षणमंगलपूर्वकंग्रंयकरणप्रतिज्ञांप्रदपिण्याह । सिंदूरोसितमिति ।
सिंदूरेणउल्लसितं शोभायमानं इभेद्रवकंगजाननं अंबांसरस्वतीम् श्रीविष्णुप्रसिद्धम् ।
वियतिचरान ग्रहान् गुरून निजगुरून शास्त्रोपदेष्टन् प्रणम्य नमस्कृत्वा अईनारायणो
मुहूर्तमार्तडंनामग्रंयंतनोमि विस्तारयामि किमर्थम् सिद्धकार्यसाधनायपुनः किमर्थम्।
विबुधमुदपडितहपाय । हर्षकारणविशेषणद्वारेणाहाकिलक्षपमुहुर्तमार्तडम् लघुम् मति
शयेनाल्पम् अल्पेववर्याभावशंकांविशेषणद्वारापरिहरति पुनः किंलक्षणम् अर्थबहु
लम् अल्पग्रंथेवदर्थेदुर्बोधशंकांपरिहरति । पुनः किं० सुगमम् प्रकटार्थमिति ॥ १ ॥
भा-सिंदूरकी शोभायुक्त गणपतिको तथा सरस्वतीको और विष्णुको और ग्रहोको
और गुरुलोगोंको प्रणाम करिके नारायण नाम मे मुहूर्तमार्तण्ड नाम ग्रंथको करताहूं किस
लियेकि कार्यसिद्धिके लिये और पंडितोंके आनंदके लिये मुहूर्तमार्तण्ड ग्रंथ कैसा है
के अल्प है और अर्थ जिसमें बहुतहे और सुगम है ॥ १ ॥

·। संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। यामा कुलिकंदिनमिवमंपूर्वदलंपारिघंविप्टिवेधृतिपातसंक्रमग" गंगंडांतमेकागलम् ॥ कृष्णानंगचतुर्दिनरविशशिकांत्यो समत्वं खलाहोरांरात्रिदिनार्द्धकेक्षयदिनपित्रोर्जनन्यार्तवम् ॥२॥ अयनानामुहूर्तान्विवास्तावच्छुभेकणित्याज्यं त्रिभिः शार्दूलविक्रीडितैराह । या माईमिति।पामादिकंशुभेशुभकर्मणिसंत्यजेदित्यंतिमश्लोकेनान्वयः। यामाईकुलिको । वक्ष्यमाणलक्षणी दिनदिनाम यतिथिः सूर्योदयात् पाष्टघटिकाभवति सैवान्यस्मि न्दिनेदृश्यतेसादिनद्धिः अवमः प्रसिद्धः पारिघंपाग्दलंपरिषयोगस्यपूर्वार्द्धम् विष्टिर्भ द्रावक्ष्यमाणा वैधृतियोगः पातीव्यतीपातः संक्रमणंसूर्यादीनांराशिसंक्रमणं सर्वपांग्रहा णांसंक्रमणेत्याज्यपाटिकाअग्रवक्ष्यमाणाः गंडांतत्रिविधवक्ष्यमाणम् एकार्गलोवक्ष्यमाणः कृष्णानंगचतुर्दिनंकृष्णत्रयोदश्यादिप्रतिपदंतम् चंद्रस्यक्षीणत्वात् । कैश्विद्वादश्यादि साईदिनपंचकंत्यज्यते कृष्णेचांत्यत्रिकंकैश्चित् तेपुमध्यमोऽयंपक्षोऽत्रांगीकृतः कृष्णानं गचतुर्दिनमिति । रविशशिकांत्योः समत्वंसूर्यचंद्रमसोः क्रांतिसाम्यंगणितगम्यम् । तथापितस्यावलोकनकस्मिदिनकर्तव्यमित्यग्रेयक्ष्यति । खलाहोरां पापग्रहहोराम् रात्रिदिनार्द्धकैदिनाद्धराज्यर्द्धच उक्तग्रंथांतरे"मुहूर्तःकालोनिवसतिमहानिशायांचदिनद लेयस्मात् । दशपूर्वदशपरास्तस्माद्वानिचपलानि" इति क्षयदिनपित्रोः मातापिता चपितरौतपोः पित्रोः क्षयदिन श्राइदिनमित्यर्थः । जनन्यार्तवमातुः रजस्वलात्वम्॥२॥ अब संपूर्ण शुभकर्ममें त्याज्यपदार्थांको कहते हैं। भा०-यामार्द्ध और कुलिक आगेकहेंगे-साठघडीकितिथि ॥ क्षयतिथि- परिघयोगका पूर्वार्द्ध भद्रा आगेकहेंगे-वैधृतियोग-व्यतीपातयोग-संक्रांति । तीन प्रकारका गण्डां- तकहेंगे । एकालियोग कहेंगे ॥ कृष्णपक्ष कीये १३ । १४ । ३० । १ तिथों । सूर्य चं- द्रका क्रांतिसाम्य । इन क्रांतीको कब देखणासो आगे कहेंगे-पाप ग्रहोंकि होग ॥ मध्या हके पूर्व परकी दशदशपलों ॥ और आधी रातके पूर्वपरकी दशदशपलौ ॥ माता पिताका श्राद्धदिन ॥ और माता रजस्वला होयतो ॥२॥ मासायंजनिसंभवंग्रहणभंचंडायुधंदुःक्षणंज्येष्टंपूर्वभवस्यपापयुगि तैष्यणिविद्धंचभम् ॥ ऊनाख्याधिकमासकौयुतिषुविव्याशूर्व गेंडातिपुत्र्यंकाकिरसर्तुपूर्वपटिकाभानांविपाख्यापटीः ॥३॥ - मासाद्यमिति । मासाद्यंजानेसंभवम् जानरुत्पत्तिस्तत्रसंभवोयस्य एवंविधमासा मासप्रभृति जन्ममासजन्मतिथिजन्मनक्षत्राद ग्रहणभं ग्रहणनक्षत्रम् चंडायुधं पक्ष्य माणं दुःक्षणोदुर्मुहूर्तो वक्ष्यमाणः तम् ज्येष्ठं पूर्वभवस्यप्रयमजातापत्यस्यज्येष्ठमासम् पापयुगित्तेप्याणि पापा:पापग्रहाः वक्ष्यमाणास्तेषामन्यतमेनयुक्युक्तम् इतंगतएप्पंपुरः स्थितम् एतानिऋक्षाणिनक्षत्राणिनिमंचावद्धनक्षत्रं वक्ष्यमाणलक्षणम् ऊनाख्याधिक ·मुहूर्तमार्तड:- मासकोक्षयमासाधिमासौवक्ष्यमाणलक्षणो युतिषु विव्याशूवगंडातिपुत्र्यं ३ का १ यो ५ क ९ रस ६ तु पूर्वघटिकाः विविष्कंभः व्याव्याघातः शूशूल: वज्रः गंडः प्रसिद्धः अतिअतिगंडः एपुयोगेपुक्रमेणव्यंकाांकरसर्तुसंख्याकाः पूर्व- घटिकाःप्रयमघटिकाः तद्यथाविप्कंभतिस्त्रः व्याघातेंकाः नव शूलेअर्थाः पंच वज्रेकाः नव गंडेरसाम्पट् अतिगंडेऋतवः पडिति भानांविपाख्यापटी: भानांअश्विन्यादीनांन-- क्षत्राणांविपाख्यापटीश्यमाणलक्षणाः ॥ ३ ॥ भा०-और जन्ममास जन्मातथि जन्मनक्षत्रादिक ग्रहणनक्षत्र चण्डायुध आगे' कहेंगे-दुष्ट मुहूर्त आगे कईंगे और प्रथम संतानका ज्येष्ठमास पापग्रहोंको भुक्तओ भोग्यो युक्त नक्षत्र विद्धनक्षत्रको आगे कहेंगे-क्षयमाप्त और अधिमास और विष्कंभ व्याघात शूल वज्र गण्ड अतिगण्ड इन योगोंके पूर्वकी क्रमस ३ १९१ ५।९।६।६ ये घडियो और आश्विन्यादि नक्षत्रोंको विषघटी आगे कहेंगे ॥ ३ ॥ लत्तापंचकपापवर्गमशुभंचंद्रदशारिष्टकंजन्मेशेज्यसितास्तमंगश शिनोः क्रूरोद्भवांकर्तरीम् ॥रिएंगोचरसंभवंग्रहजनिप्रांतोद्भवंसूत कंदुश्चिह्नानिमनोविभंगमपिचव्याधिशुभेसंत्यजेत् ॥ ४॥ लत्तेति । लत्तापंचकपापवर्गएतत्सर्ववक्ष्यमाणं अशुभंचंद्रवक्ष्यमाणगोचरप्रकरणेवेद्य दशारिष्टकंजातकशास्त्रगम्यम् जन्मेशेज्यसितास्तं जन्मेशो राशिस्वामी ईज्योगुरुः सितः शुक्रः एषामअस्तगमनं रविलुप्तकिरणत्वम् अंगशशिनो कुरोद्भवांकर्तरीम् अंगल- अम्शशीचंद्रः तयोः क्रूरोद्भवांक्रूरग्रहजनितांकर्तरीवक्ष्यमाणलक्षणाम् रिष्टगोचरसंभवं गोचरेदुष्टमहाधिक्यं गोचरंवक्ष्यमाणम् ग्रहजनिप्रांतोद्भवंसूतकम् ग्रहोत्रहणम् जानेज- न्म प्रांतो मरणम् एभ्यउद्तंसूतकम् ग्रहणसूतकं जन्मसूतकं मृतस्तकमिति तेपुग्रह- णसूतकं वक्ष्यमाणम् दुश्चिह्नानिकार्यारंभसमयेक्षुतदुर्वचनश्रवणादीनि मनोविभंगमं-.. तःकरणस्य अप्रवर्तनव्याधिवरः तमपि " रोगः पाप्माज्वरोव्याधिर्विकारोदुः खमामयः” इतिवाग्भटः । ज्यरितस्यमंगलंनकुर्यादित्यर्थः । तथाचोक्तज्योतिःप्रकाशे "जन्माधिपविलग्नेशचंद्रभार्गवमंत्रिणाम् । विरश्मित्वंजन्ममासोजन्मभंजन्मवासरः।। दुनिमित्तमनोभंगः क्षयमासाधिमासको । मृतजातकयोश्चैवसूतकंयहणस्यच । ज्वरो त्पत्तिरजोमातुः पित्रोःक्षयदिनंतथा । गंडांतत्रितयंकालः संधिर्भस्यतिथेस्तनोः क्रांतिपातीव्यतीपातविधतिः परिघार्धकम्।भानोः संक्रांतिभोगश्चकुलिकचालयामका रैर्मुक्तंयुतंभोग्यंसराहुशिखिथूमितं । पिण्यंग्रहणगंपापविद्धंसीम्यैश्चपादतः । विष्टिः ऋयुतंलग्रंलग्रंशोरिपुमृत्युगः । जन्मतोदुःस्थितश्चंद्रोलग्रस्थोनिधनोपगः । जन्मभाज- न्मलमाञ्चलालग्नांशकाष्टमी । पापयोर्मध्यगंलग्रंक्षीणदुःकुनवांशकः । क्रूरवारेपापहो- रादुष्टयोगाग्रहोद्भवाः । तिथिवृद्धिः क्षयोभानांनाडिकाविषसंज्ञिताः । एतेदोपाः समा- -

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।
ख्याताःशुभकर्मणिगर्हिताः । दशारिष्टोद्भवाश्चान्येगोचरीत्यास्तथापरे । लत्तकार्गलचं.
डास्त्रकालवेलाश्चपंचकम् । मृत्युयोगोपग्रहाद्याः स्वेस्वेदेशेतुनिंदिताः" इति ॥ ४ ॥
भा०-पाप वर्गको आगे कहेंगे ॥ अशुभ चट्टै वक्ष्यमाण ॥ लग्न चंद्रमाकी कर्तरी क्रूर
ग्रहोंसे होई भई वक्ष्यमाणगोचरमें दुष्टग्रहोंकी आधिक्यता ॥ ग्रहण सूतक जन्मसूतक
मृतसूतक ॥ कार्यके प्रारंभमें दुष्टचिन्द जैसे छिक्का आदिक ॥ जिसको अंतःकरण
नहीचाहै सो और ज्वर ।। यह पूर्वोक्त सकल शुभकामें नहीं लेना ॥ ४ ॥
नोकुर्याद्रविभादगेंद्रधृतितोयुग्मेपुपंचाशयोःस्वर्गात्पंचसुशोभना
नितनुयादेपूप्रशस्त्रादिकम् ॥मासायनवारयोगतिथिभादीनांच
सिद्धाभिधाज्ञातव्याःपुनरुक्तिरस्तिकुहचित्सातत्स्मृतिप्राप्तये॥६॥
इति श्रीमदनंताख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रनारायणविरचितेमुहूर्तमा
तैडेत्याज्यप्रकरणम् ॥१॥
अथोपग्रहांतर्वतिदोषांतरवृत्तानाह । नोकुर्यादिति । रविभात् सूर्याधिष्ठितनक्ष-
चात् अगेंद्रधृतिमितानियानिनक्षत्राणितेभ्योयुग्मेपु । एतदुक्तंभवति । सप्तमाष्टमयोः
चतुर्दशपंचदशयोः अष्टादशैकोनविंशयोरिति तथापंचाशयोः रविनक्षत्रात् पंचमद
शमयोः तथास्वर्गारपंचसुएकविंशात्पंचसुनक्षत्रेषु २१।२२१२३।२४०२५ शोभनानिक
माणिनोकुर्यात् एपुउग्रशस्त्रघातादिकंतनुयात् विस्तारयेत् कुर्यादित्यर्थः । उक्तंच
it विद्युत्पंचमभेक्षितेश्चचलनस्यात्सप्तमेसूर्यभाच्छूलश्चाष्टमभेशनिश्चदशमेकेतुस्तयाटा
दशे । दंडः पंचदशेचतुर्दशाहप्रोक्तोनिपातोबुधैरुल्काकालविदांगणैनिगदितांचकोनर्वि
होकभात् ॥ इति । देवज्ञवल्लभेपि “क्रमशोमोहनिर्घातभूकंपावज्रएवच । परिवेषश्च
विज्ञेयानक्षत्रदिकविंशतः । एतेविदुसमेतेपुकुर्यात्कर्मनशोभनम् । दहनास्त्रविषैः सा
ध्ययत्तसिद्धिमुपैतिच" इति अन्यानपिदोपानग्रेप्रसंगतोवक्ष्यामि । अथास्मिन्ग्रंथेमासा
दीनांसंज्ञालोकसिद्धाज्ञेयाइति । तथापुनरुक्तिनिर्दूषणवृत्ता?नाह । मासायनेति।
मासाश्चैत्रादयः ऋतवोवसंतादयः अयनेदक्षिणोत्तरे वाराः सूर्यादयः योगाः विप्कंभा
दयः तिथयः प्रतिपदादयः भान्यश्विन्यादीनि इत्यादीनांकरणराशिभावादीनांसिद्धा
भिधाः शास्त्रांतरसिद्धाः संज्ञा ज्ञातव्याः । तथाइहास्मिन्ग्रंथेकुहचित् कुत्रचित् पुनरु
क्तिर्वर्ततेसातस्यदूरांतारतस्य स्मृतिप्राप्तये स्मरणायेतिनदोषः ॥ इतिस्वोक्तमुहूर्तमात
डटीकाटे मार्तडवल्लभायांत्याज्यप्रकरणम् ॥ १ ॥
। भा०-सूर्यके नक्षत्रते ७ । ८ । १४ । १५ । १८ ॥ १९ । ५ । १० । २१ । २२ ॥ २३॥
२४ । २५ इतने नक्षत्रोंमे शुभ कर्म नही करणा ॥ और शस्त्रघातादिक करणा ॥ ओर
मास ऋतु अयन योगतिथि नक्षत्रादिकोंकि संज्ञा दूसरे ग्रंथोंसे समझना चाहिये ।। ओर
इन शास्त्रमें कहके फेरकहै तो पुनरुक्ति दोष नहि समझणा क्योंकि प्रथम दूरकहा जिस-
की स्मृतिके लिये पीछा कहते है ॥५॥
इति श्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोड्डुरामविरचितायांमुहूर्त-
गर्तण्डदर्शिन्यां त्याज्यप्रकरणम् ॥ १ ॥

·मुहूर्तमार्तड:- भेशादत्रयमाग्निकेंदुगिरिशाः प्रोक्ताअदित्यंगिराःसाकव्यभुजो भगोर्यमरवीत्वष्टासमीरःक्रमात् ॥ इंद्रामीत्वमित्रइंद्रनिति? रंचविश्वविधिर्वैकुंठोवसुपाश्यजैकचरणाहिर्बुध्न्यपूपाभिधाः॥१॥ अथसाधारणनक्षत्रप्रकरणविवक्षुरादौनक्षत्रदेवताः वृत्तेनैकेनाह । अस्मिन्प्रकरणे सर्वाणिशार्दूलविक्रीडितानि । भेशाइति । अश्विन्याः सकाशात्क्रमणभेशायुधैः प्रोक्ता इत्यन्वयः । भानांनक्षत्राणामीशाः स्वामिनः दसौ अग्विन्याः यमोभरण्याः अनि कृत्तिकायाः कोब्रह्मारोहिण्याः इंदुर्मुगस्य गिरिशोमहादेवः आद्रायाः अदितिः पुनर्व सोः अंगिराः गुरुः पुप्यस्य पन्नगाः सर्पाः आश्लेपायाः कव्यभुजः पितरः मघायाः भगः पूर्वाफाल्गुन्याः अर्थमाउत्तराफाल्गुन्याः रविहस्तस्य त्वष्टाचित्रायाः समीरणो वायुः स्वात्याः इंद्राग्निदेवताद्वयं विशाखायाः मित्रोअनुराधायाः इंद्रोज्यष्ठायाः निय तिः राक्षसोमूलस्य नीरंजलंपूर्वापाठायाः विश्वेउत्तरापाढायाः विधिर्ब्रह्माभिजितः वैकुंटो विष्णुः श्रवणस्य वसवोधनिष्ठायाः पाशीवरुणः शततारकायाः अजैकचरणः पूर्वाभाद्र पदायाः अहिर्बुध्यउत्तराभाद्रपदायाः पूषारेवत्याः । देवताप्रयोजननक्षत्रज्ञानार्थशांति कादौयजनार्थच ॥ १॥ अब नक्षत्रोंके देवताओंको कहते हैं- भा०-दस्त्र अश्विनीका स्वामी है-भरणीकायमस्वामी है कृत्तिकाका स्वामी अग्नि ऐसही जे ब्रह्मा रोहिणीका । चंद्रमा मृगशीर्षका महादेव आर्द्राका पुनर्वसुका आदिति पुष्यका गुरु-आश्लेषाका सर्प । मघाका पिठ् । पूर्वाफाल्गुनीका भग । उत्तराफाल्गुनीक अर्थमा ॥ हस्तका सूर्य । चित्राका त्वष्टा ॥ स्वातिका वायु । विशाखाका इंद्र और आहे दोदेवता है। अनुराधाका मित्र ज्येष्ठाका इंद्र ॥ मूलका राक्षस । पूर्वीपादाका जल ॥ उत्तरा पाढाका. विश्वेदेवता.॥ अभिजितका ब्रह्म । श्रवणका विष्णु ॥ धनिष्ठाका वुस । वरूण शतभिषाका । पूर्वाभाद्रपदाका अर्जकचरण । उत्तराभाद्रपदाका अहिर्बुभ्य ॥ रेवती. का पूपादेवता है ॥ १॥ ब्राह्मव्युत्तरयुग्ध्रुवंस्थिरमथोपूर्वामघायाम्यभंकरोग्रंश्रवणत्रयादि तियुतास्वातीचंराख्याचला ॥ दस्राभिजिदीज्यभलघुतथाक्षि. पंचमैत्रांतिमेंदुत्वा,मृदुमैत्रमनिभविशेमिश्रेचसाधारणे ॥२॥ अयनक्षत्राणांस्थिरचरादिसंझामाह । ब्राझरोहिणी, किंलक्षणम् ब्राह्मव्युत्तरयुक् तिस णामुत्तराणांसमाहारस्युत्तरम् तेनयुक्युक्ताम् ध्रुवस्थिरमिति द्वयभिधानंमुनींद्रः स्मृत मित्यन्वयः । अथोपूर्वामघायाम्य पूर्वात्रयंमघाभरणीतिपंचकम् ऋरोयंकरमग्रंचोक्तम् । श्रवणत्रयादितियुतास्वाती श्रवणनिष्ठाशततारकाः अदितिः पुनर्वसुः एभिः सहिता स्वाती चराख्याचलाचोक्ता । श्रवणत्रयादिपंचकंचराख्यंचलंमोक्तमित्ययः । दस्ताव ·1 संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। 'भिजिदीज्यभं दसौ. अश्विनी अर्कोहस्तः अभिजिवक्ष्यमाणलक्षणः ईज्योगुरुस्तस्य भंषुष्यइतिचतुष्टयं लघुतथाक्षिप्रयोक्तं । मैत्रांतिमेंदुताष्ट्रम् मैत्रमनुराधा अंतिमरेवती इंदुर्मुगः खाष्ट्रं चित्रा एतच्चतुष्टयं मृदुतथा मैत्रप्रोक्तम् अग्रिभविशे अग्निभंकृत्तिका विशाविशाखा एते मिश्रे साधारणेप्रोक्ते ॥ २॥ अब डेढ श्लोकसै नक्षत्रोकि स्थिरचरादिक संज्ञा कहते हैं- भा-रोहिणी-उत्तरातीन ३ इन नक्षत्रों की ध्रुव और स्थिर संज्ञा है ॥ और तीनो पूर्वा ३ मघा-भरणी-इन्दोंकी उप-क्रूर संज्ञा है ॥ श्रवण-धनिष्ठा-शतभिषा-पुनर्वसु-- स्वाती इन्होंकी चर और चल संज्ञा है ॥ अश्विनी-हस्त-अभिजित्-पुष्य-इन्होंकी लघु और क्षिप्र संज्ञा है ॥ अनुराधारेवती-मृगशिर-चित्रा-इन्होंकी मृदु औरमैत्र संज्ञा है । कृत्तिका-विशाखा-इन्होंकी मिश्र और साधारण संज्ञा है ॥२॥ मूलाहींद्रशिवंचदारुणमदस्तीक्ष्णंमुनींद्रेः स्मृतसंज्ञातुल्यमिहाच रंतिसुधियःकार्यहिसंसिद्धये ॥ सूर्याद्याःस्थिरचंचलोग्रमिलिताः क्षिप्रोमृदुर्दारुण क्षीणेंद्रियमारराहुशिखिनःपापावुधस्तैर्युतः॥३॥ मुलंप्रसिद्धम् अहिराहीपा इंद्रोज्येष्ठा शिवः आर्द्रा एतच्चतुष्टयं दारुणम् अदः इदं तीक्ष्णप्रोक्तम् । इहए'ध्रुवादिसंज्ञेषु नक्षत्रेषु संज्ञातुल्यं कार्य सुधियः पंडिताः आच रति । किमर्थसंसिद्धये । एतदुक्तंभवति । स्थिरनक्षत्रेपुस्थिरस्तंभप्रतिष्ठादिकम् चरे चरंभित्यादिकुवैतीतिस्पष्टम् । अत्रसमानार्यज्ञादयकरणकवित्वधनार्थम् । भनमसंगे नसूर्यादीनामपिस्थिरादिसंज्ञासौम्यपापत्वंच वृत्ताईनाह । सूर्यायाइत्यादि । सूर्यः स्थिरः चंद्रश्चंचलः भीमः उग्रायुधः भिलितोमिश्रः गुरुः क्षिमः शुक्रोमृदुःशनिर्दा रुणः । अयपापसौम्पान ग्रहानाह ! क्षीणेति । क्षीणेंदुःकृष्णाष्टम्पूर्वपत्तिपत्पर्यंतंक्षी णः अर्कः सूर्यः यमः शनिः आरोभौमः राहुः प्रसिद्धः शिसीकेतुः एतेक्षीणेद्वादयः पापाः कुराः तैः पापैर्युतोबुधः पापास्यात् । उक्तंचनातकोत्तमे "क्षीणेंद्रांकिभी माः स्युः पापाः सौम्योपितयुतः । राहुकेतूपापतरौपापः पापयुतस्तथा ।" इति । अर्यादन्येसौम्याः एषांप्रयोजनम् कूरसौम्पकर्मसाधने ॥ ३ ॥ भा०-मूल आश्लेषा-ज्येष्ठा आा-इन्होंकी दारुण और तीक्ष्ण संज्ञाह-इसमें संज्ञा तुल्य कार्य करणा ।। जस स्थिर नक्षत्रामस्तंभ प्रतिष्ठादिस्थिर करणा ॥ सूर्यस्थिर ग्रह है। और चंद्रमाचल हैं । भामटम है । बुधमिहे ॥ गुरुक्षिप्र है ॥ शुक्र है ॥ शतिदारुण है ॥ कृष्णपक्षको आठमसे शुल्कपक्षकी एकमतकका चद्रमा क्षीणचंद्रमा होता है सोयह क्षीणचंद्रमा- मर्य-शनि-मंगल-राहु-केतु-यपा ग्रह है । और बुधपाप ग्रहोंके संयुक्त होयतो बुधवी पानहोय ॥ शुक्र-गुरु-बध-चंद्रमा से साम्य ग्रह है ॥ इनका प्रयोजन यह है की क्रूरकर्ममे कर पहलेगा ॥ और सौम्यप्रतिदिन सौम्यकर्म करणा ॥ ३ ॥ - ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । आद्यौपोपशुक्रोर्जमधुशुचिनभस्याः कुयुक्पापवारा रिक्तामाकाप्टपष्टया परगृहकुपदेरात्रिसंध्यापराणाः ॥ मिश्रोग्रामूलतीक्ष्णविवरमनरुणाल्पाधिकासंगराष्टो- त्पात पापस्यलग्ननसदरुणजरनीलचित्रांचरंच ॥१॥ अयगर्भाधानादिसंस्कारप्रकरणविवक्षुस्तावद्गर्भाधानस्यऋतुसंबंधात् प्रथमतुफलंस्रग्ध रावृत्तेनाह । आद्यापिति । तत्रादौमासफलमाह । आयताप्रथमतीपीपशुकोजमधुशुचिन भस्याः संतोनस्युरित्यन्वयः । विभक्तिविपरिणामः । पोपः प्रसिद्धः शुक्रोज्येष्ठः ऊनः कार्तिकः मधुश्चैत्रः शुचिरापाटः नभस्योभाद्रपदः एतेषण्मासाः नशुभाइत्यर्थः । अर्यादन्ये शुभाः तदुक्तंज्योतिर्निबंधे प्रयमामधौनारीविधवाभवतिध्रुवम्। वैशाखेधनपुत्राब्याज्येष्ठ रोगान्विताभवेत् ।। आपाढेचमृतापत्याश्रावणेचधनान्विता । भाद्रपदेदुभंगाचआश्विनेच तपस्विनी ॥ ऊर्जेल्पायुप्मतीनारीमार्गशीबहुप्रजा । पोपेतुपुंश्चलीनारीमापुत्रसुखा विता/फाल्गुने श्रीमतीसाध्वीक्रमान्मासफलंस्मृतम् इतिायोगफलमाहाकुयुगिति। कुयो गोविप्कंभादिकः योगेपुनवयोगाः दुष्टाः संति विष्कंभातिगंडव्याघातवज्रव्यतीपातप रिपर्वधृतयः एतेयोगानशुभाइत्यर्थः । अर्यादन्येशुभाः । तदुक्तं"आयतीदुर्भगानारी विप्कंभेचेद्रजस्वला | वंध्याचैवातिगंडेचशूलेशूलवतीभवेत् ॥ गंडेचपुंश्चलीनारीव्या पातेचारमयातिनी । वजेचस्वैरिणीप्रोक्तापातेचपतिघातिनी ॥ परिघेमृतवंध्याचवैधृती तिमारिणी । शेपाःशुभावहायोगायथानामफलप्रदा"इति । पारफलमाह । पापवारा ति । क्षीणेद्वयमाराः पापाः तेषांवारानशुभाः अर्यादन्येशुभाः । उक्तंचका. रिकायाम् "आदित्येविधवानारीसोमेचैवमृतप्रजा । अंगारेस्वमहंत्रीचबुधेकन्याप्रसूर्भ वेत् ॥ पुत्रिणीगुरुवारेचकन्यापुत्रवतीभृगी । शनौतुपुंश्चलीनारीप्रथमतीविदुर्वाधार इति ॥ तयाचनारदः "रोगीपतिव्रतादुःखीपुत्रिणीभोगभागिनी । पतिमियाकेशमा मीसूर्यवारादिपुकमात्" इति । कारिकावचनेसोमवारफलंमृतप्रजेति । नारदवचनेपत्ति व्रतति । एवंद्वयोर्विरोधेमृतप्रतिकृष्णपक्षेसोमवारविषयम् । पतिव्रतेति शुक्लपक्षीय सोमविषयमितिव्यवस्थापनीयम् । अतोमार्तडवचनंपापवाराइत्येतदतिप्रशस्तम् । ति थिफलमाइ । रिक्तामाष्टिपष्ठयइति । रिक्ताचतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः ममा अमावास्या अर्कोद्वादशी द्वादश्यास्वामीअर्कः । अथवा अर्कसंख्यापिद्वादशवाचकासंख्ययापिता लीभवति । तिथिदेवतापिरत्नमालायाम तिपिपाश्चतुर्मुखविधाविष्णव इत्यादयः । • शापटमी षष्ठी प्रसिद्धा एताः सप्ततिथयः नशुभाः अर्यादन्याः शुभाः । उक्तंच अगानारीप्रतिपत्सुरजस्वला । द्वितीयायांभाग्यवतीतृतीयायांसुतान्विता !! इनका प्रयोगारीपंचम्पांधनदायिनी ! पष्ठयांचलेशभाङ्नारीसप्तम्यांधनवर्धिनी ॥ सम्यकर्म करणारीनवम्यांपापवर्धिनी । दशम्यांमतिकनारीएकादश्यांसुतान्विता ॥ होता है महक से ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। गुणेनालपर्युतान्यक्लेशमोचनी । स्वकर्मनिरतानित्यंमूलसंप्र० ॥१९॥ प्रच्छन्नपापादुप्पु त्रामाणिहिंसनतत्परा । अजस्रव्यसनासक्तातोयभेप्र०॥२०॥कार्याकार्येपुकुशलासदाध मानुवर्तिनी । गुणाश्रयाभाग्यवतीविश्वभेप्र० ॥२१॥ पुत्रपौत्रान्विताभोगधनधान्यवतीस ती ! कालानुमोदिनीमान्याविष्णुभेप्र०॥२२॥ धनधान्यवतीभोगपुत्रपौत्रसमन्धिता । स्वकर्मनिरतासाध्वीवसुभेप्रथमा०॥२३॥बहुपुत्राधनवतीस्वकर्मनिरतासती । कुलानुमो दिनीमान्यावारुणेप्र० ॥२४॥ बंधकीबंधुविद्वेप्यानित्यंदुष्टरताखला । शिल्पकार्येपुकुश लाऽजांघ्रिभेप्रथमा ॥२५॥आन्यापुत्रवतीमान्यासुप्रसन्नापतिप्रिया । बंधुपूज्याधर्मवत्या हिर्बुध्न्येप्रथ० ॥ २६ ॥ दृढव्रताधर्मवतीपुत्रसौख्यार्थसंयुता । विख्यातागुणसंपन्नापीप्ण भेप्रथमार्तदा ॥२७॥ अथ संधिफलमाह । विवरमिति । तिथिभादीनांविवरंसंधिः नशु भम् । उक्तंच "दुर्भगासर्वसंधिपु"इति । रक्तफलमाह । अनरुणाल्पाधिकास्त्रमिति । अरुणादन्यत् अनरुणं अनरुणच अल्पंच अधिकंच अनरुणाल्पाधिकंतच्चतत् मलंच अनरुणाल्पाधिकास्त्रंनसत्स्यात् अनरुणं नामयरसुरंग आरक्तंनभवति अम्ररक्त अन्यत्सुगमम् अर्थादन्यच्छुभम् । उक्तंच "प्रथमफलंबीणामुच्यतेरजसोऽधु जा। सुभगापुत्रसंयुक्ता शुकवणेतयातवे ॥ शशशोणितसंकाशे यहाऽलक्तकसंनिभे । 'पुत्रकन्याप्रसूतिःस्यान्नीलेतुस्यान्मृतप्रजा ॥ कबुरेनियतेसाच पिंगटेचमृतप्रजा । क प्णेतुविधवानारी रजस्येवंविनिर्दिशेत् ॥ शोणितेविंदुमात्रेतुस्वैरिणीचाल्पशोणिता । व रामध्यस्त्रवास्यात्तुदुर्भगाबहुशोणिता " इति । ग्रंयांतरेप्युक्तं " रक्तरक्तेभवेत्पुत्र कृ टणचमृतपुत्रका । पिच्छलाभेभवेद्वन्ध्याकाकवन्ध्याचपांडुरे ॥ पीतेचस्वैरिणीप्रोक्ता शुभगागुंजवर्णके । सिंदूराभेभवेत्कन्यारजःशोणितलक्षणम् ” इति । करणफलमाह । गराष्टेति । गरा अष्टगराष्टगरायष्टकरणानिनवपर्यतानिनसंति नशुभानिस्युः अर्याद न्यानिशुभानि ! उक्तंच " बवेपुप्पवतीनारीवन्ध्यावाविधवाभवेत् । बालवेपुत्रिणीनारी कोलवेत्रमदाभवेत् ॥ तैतिलेसन्मतवत्तीगरेनारीविनश्यति । नष्टमजावणिसंज्ञषिष्टयां ध्याधनोज्झिता ॥ शकुनौचचतुप्पादे नारीवैधव्यमाप्नुयात् । नागेनरमतेरामाकिस्तु विधवाभवेत् " इति । अथोत्पातफलम् । उत्पातत्रिविधः सत्नस्यात् । तथाचनार दा. संध्यासूपप्लवेविष्टयामशुभंप्रथमातवे " इति । अथलग्नफलमाह । पापस्यलग्नमि ति पापग्रहस्यल नसत्स्यात् क्षीणेयमारापापास्तेषामन्यतमस्यलयमित्यर्थः । पा पग्रहस्यमेषसिंहवृश्चिकमकरकुंभाः एतानि मानिनशुभानीत्यर्यः अर्यादन्यानिशुभानि कर्कलग्नेशुक्लपक्षेशुभम् कृष्णपक्षेअशुभम् स्वामिवशात् लग्नस्वामिनीवक्ष्यमाणाः । उ व आत्मत्रीभ्रूणहामेपेवृषेपुत्रवतीभवेत् । टेकन्याप्रसूर्नारीमृतापत्याचकर्किणि सिंहवैधव्यमानौतिकन्यायास्त्रीप्रभवेत् । तुलायांवहुपुत्राब्वा दुष्टकर्मरतालिनि ॥ चा पपुत्रधनान्यास्यान्मकरेदुःखिनीभवेत् । सकृत्प्रजावतीकुभ माने - ·" (१२) मुहूर्तमार्तडः- रदोपि "कुलीरवृपचापांत्यनृयुकन्यातुलाधनाःराशयःशुभदाज्ञेया नारीणांप्रथमावे इति । अत्रापिकर्कलग्रस्यधेिचंद्रस्यसौम्यत्त्वपापत्तवशाव्यवस्थाज्ञेया । अथवत्रफल माह । अरुणजरनीलचित्रांबरमिति नसत्पात् अरुणमारक्तं जरज्जीर्ण नीलंप्रसिद्धम् चित्रनानायणैरंजितम् एवंविधर्मवरंनसत्स्यात् नशुभंस्यादित्यर्थः अर्थात् दृढ़शुभ्रंपीत वस्त्रंशुभम् । उक्तंच " सुभगाश्वेतवस्त्राचरोगिणीरक्तवाससा । नीलांबरधरानारी विध वाप्रयमातवा ॥ भोगिनीपीतवस्खाच इटवस्त्रापतिव्रता । दुर्भगानार्णवनाच सुभगाचार वस्त्रिणी " अत्रानुक्तपित्याज्यं प्रकरणोक्तमन्यदुष्टंविचारणीयम् । अत्रास्मिन्नुक्ते निपिद्धकालेरजोदर्शनेसति अक्षततिलघृतदेव्याईज्ययायजनस्यात् । केनदेव्यागायत्री मंत्रेणसंख्यानुपादानादक्षततिलघृतानामष्टोत्तरशतंहोमः यथाशक्तिस्वर्णगोभूतिलदानंच कार्यम् ॥ १ ॥ ॥ इतिस्त्रोक्तमु० प्रथमार्तवप्रकरणम् ॥ ३ ॥ अब प्रथम ऋतुका फल कहते हैं- भा०-पोप ज्येष्ठ-कार्तिक-चैत्र-असाट-भाद्रपद-येमाप्स-और विकुंभ-अतिगण्ड-ला -गण्ड-व्याघात-वज्र-व्यतीपात-परिघ-वैधृति ये योग ।। और पापग्रहोंकावार-ओर ४ । १४ । ३० । १२ । ८ । ६ येतियों ॥ और दुसरेकाघरमें अर्थात् पतिकेपरसेबार-भरेस्था नमें भार रात्रि में । और संध्या और दिनके तिजाभागम-कृ. वि. पूर्वा ३ भ० म मूलरहिततीक्ष्ण-और तिथिनक्षत्रादिकोंकी संधीमें और रुधिरकारंग लाल कम वा ज्यादान होना चाहिये पहिलीवरमें और गरसे आठकरणमें और उत्पातमें और पापग्रहोंके लग्नमें और लाल पुराण कृष्णविचित्ररंगके वस्त्रमें आद्यऋतुमें उक्तमासादिकसम अनिष्ट है । इन्होंसे और मासादिक शुभ है ।। प्रायश्चंद्रंत्यनांत्याष्टमरिपुतनुगंभांशकौमूढनाथोकूद्राप्तोखलांश मृतिगतसचरंमृत्युतत्पौतनुस्यो । सौम्या केंद्रनिकोणेवरिभव सहजेप्वन्यखेटा प्रशस्ताःसर्वत्रैतत्प्रयोज्यंप्रकरणपठितांस्तविशे पान्विदित्वा ॥२॥ इति साधारणलनवलप्रकरणम् ॥ ३॥ अपमापारणलप्रयलंम्रग्धरावृत्तेनाह। प्रायइति ।इवक्ष्यमाणगर्भाधानादिकृत्येप्रायो बाहुल्यनचंद्रमत्याधमरिपुतनुगम् त्यनजहीति । अत्यंदादर्श अष्टमंप्रमिद्धरिपुः पठंत नुलनं पताप्रतिगतंचंद्रत्यति । तगाभांशकोत्पन लिसणीभांगको मढनायोमटः नायोपयोस्ती तयामस्तंगतस्यलमनयांशावित्ययः । पुनःकिलाणी करदातोपरग्रह चंद्राणामन्यतमेन मुक्ती । तपामांशरपनपत्रप्रापिळनेपापग्रदनपशिस्पन | तयामृ तिगतगगरंत्यज । टपादष्टमंप्रहस्पनेत्यर्पः । तयामृत्युतत्पीतनुस्यौत्यन । मृत्यु नगरागिनन्मापामष्टमस्पन । तापरास्तापतिस्पन प्रतीतनुस्पीयनत्य पटगोचरमाहरूमौम्पाइति । मोम्पा:गौम्पग्रदा केंद्राणिलगनुर्गमममदशमा ० - ·( १४ ) मुहर्तमार्तड:- सुतार्थीस्वसतीमुपेयात् । दिनप्वयुग्मेपुचकन्यका- हित्वाचगंडांस्तियिलमभागान्। ज्योतिषाके “ ऋत्तौयुग्मनिशिस्पस्त्रींगच्छेत्पुत्रायसद्विधा । मघामूलांत्यपक्षांतभूतदशा एमीस्त्यजेत्" इति । कैईज्याकेंदुलः विषमभलवगः ईज्योगुरुः अर्कामसिद्धा इंदुश्चंद्रालग्रंमसिद्धम् एतविषमभलवगैः भराशिः लवोनयांश: विषमराशिविष मनवांशस्थितरित्यर्थः । नकेवलं विषमभलवगः अपितुउद्लैः उत्कृष्टंबलं येपांतानितयातेः । अथ कन्याकामिनोविशेषमाह । भोःकन्यकेच्छो इहैव अनंतरो क्तलक्षणेकाले भयुगहनिविपमेदिनेमुदितः सन्त्रीप्रतियाहि । कैः एतव्यस्तैः एतैः ईज्यादुलनैः व्यस्तैरितिसमभलवगैः समराशिसमाशस्यैः । तथानबृह ज्जातके " ओजापुरुषांशकेपुवलिभिलमार्कगुर्विदुभिः पुंजन्मप्रवदेसमांशकगतै युग्मेपुतैयोपितः” इति । कस्मिन्सति सुचंद्रेशोभने चंद्रसति गोचरेणचंद्रपले सतीत्यर्थः। सुचंद्रेइति । अनन्यगतिकविनासर्वत्रयोज्यम् पूर्ववल्लग्नवलम् ॥ १ ॥ अब गर्भाधानका मुहूर्त कहते हैं- भा०-भीधानमें ऋतुके पेलिसे ४ चारदिनत्यागके १६ सोलेदिन्होंमे आप प्रसन्नहोय औ स्त्री प्रसन्न होय जब गमनकरे तो पुत्र होय-पदि छटा आठमादशमावारमाचवदर सोलमा ६ । ८।१०। १२ । १४ । १६ दिनोंमेगमन करेतो पुत्रहोय ॥ और विषमादिनी मे गमन नहीकरणा ॥ और दिनरात्रि नक्षत्रोंकी संधिमत्याज्यहे ॥ और मातापिताके श्राद्ध कादिन और पूर्वदिन त्याज्य है ॥ और मूल मघा रेवती त्याज्य है और ८ । १२ । तिथं त्याज्य है और जन्म नक्षत्र त्याज्य है । और दिन और ३० । १५ । तिथों-व्यतीपातवे धृत-महापात-संक्रांति ये सब त्याज्य है-और गुरु सूर्य चंद्र लग्न ये विपमराशि और विष म नवांशके और बलवान होयतो पुत्रहोय ॥ और कन्याकी इच्छा करें तो विपमदिन ५। ७१९ । ११ । १३ । १५ । और गुरुसूर्यलग्न समराशिक और सम नवांशमें होयतै कन्यादीय और चंद्रमा बलवान होय ॥ ३ ॥ पुंभेऽज्यारवारेविमिथुनविपमांगांशयोःपुंसवस्या सीमंताख्यंचसत्सुव्ययसुतगृहयोःपरिक्तोनतिथ्याम् । मासेद्वित्रिप्रसंख्येप्रथमकमपरंतुर्यपष्ठाप्टमेषु प्रोक्तंपुंगर्भलग्नंग्रहवलमनयोर्योज्यमाधवपक्षः॥२॥ 'अयपुंसवनसीमंतोन्नयनेस्रग्धरयाइ ! पुंभेति । पुंभे "पुन्नक्षत्राणिचैतानि पुप्योहस्ता पुनर्वसुः । अभिजित्योष्टपाच्चैवअनुराधाश्वियुक्तथा" इति । प्रोष्ठपात्पूर्वाभाद्रपदा एंपा मन्यतमेपुंनक्षत्रे अर्केज्यारवारे रविगुरुभौमवारे विमिथुनविषमांगांशयो:अंगचअंशश्व अंगांशीविगतमिथुनयाभ्यांतीविमिथुनौतीचती अंगांशीचतयातयोः मिथुनरहितविषम- लने विषमनवांशेइत्यर्थः पुंसपुंसवनसीमंताख्यंचसीमंतोनयनमिति सत्स्यात् । नाम- कदे शग्रहणेनाप्रग्रहणं । कयोः मनोः सुव्ययसुतग्रहयोः सतोः पापग्रहरहितयोः व्ययसुत, दी ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। ( १५.) भवनयोः सतोरित्यर्थः । पर्वरितोनतिथ्याम् पूर्णिमामारिक्तातिथिरहिततिथ्यां । मासे द्वित्रिप्रसंख्ये प्रयमकं । पाठोत्याप्रयमकपुंसवनं गर्भाधानाद्वित्रिप्रसंख्येमासिद्वितीय तृतीयेवामासिसत्स्यात् । अपरंसीमंतोन्नयनम् । तुर्यषष्ठाष्टमेषु गर्भाच्चतुर्थषष्ठाष्टमेपु मासेपुसत्स्यात् यत्पुंगर्भायलग्नबलमुक्तम् ईज्यादुलप्रेरित्यादिकंतदनयोः पुंसवनसीम तोनयनयोज्यिम् । आयः पक्षः शुक्लपक्षश्चयोज्यः नकृष्णः । अत्रगर्भायनाशनांते पुगुरुशुक्रमौढ्यादिकंचित्यमित्यग्रेवल्पत्तिालग्रवलंपूर्ववत् जातकर्ण्य:"द्वितीयेवा कृतीये वामामिपुंसवनभवेत् । व्यक्तगर्भभवेत्कार्यसीमतनसहाथवा ॥ नृसिंहः "रिक्तांचपर्वन वर्मात्यकापुंसवनेशुभा: । वृत्तशते" सीमंतोन्नयनचुधैस्तुहिनगौपुनामधिष्ण्यस्थितेकु यात्पुंसवनंच सूर्यदिवसेभौमस्यजीवस्यवा" इत्यादि । बृहस्पतिः “ कुलीरंमिथुनंक न्याहित्वाशेपाःशुभावहाः" इति । नारदः ॥ चतुर्थेमासिषष्ठेवाप्यष्टमेवातदीश्वरे । बलोपपन्नेदंपत्योश्चंद्रतारावलान्विते ॥ अरिक्तापर्वदिवसेकुजजीवार्कवासरे । तीक्ष्णमि ओमवयंपुपुलपुंनवांशके ॥ शुद्धेऽष्टमेजन्मलग्रात्तयोलग्नेननैधने। शुभग्रहयुतेदृष्टेपापखे टायुतेक्षितापंचेष्टिकेचतुभिर्वाइष्टेकेंद्वीज्यपूर्वकैः। स्त्रीणांतुप्रथमेगर्भेसीमंतोन्नयनंशुभम् ।। शुभग्रहेषुधीधर्मकेंद्रप्वरिभवत्रिपु | पापेपुससुचंद्रेत्यनिधनाद्यरिवर्जिते ॥ङ्करग्रहाणामेके पिलग्नादत्यात्मजाष्टगः । सीमंतिनीवातद्गर्भवलीहंतिनसंशयः" इति ॥ २ ॥ अब पुंसवन और सीमंतके मुहूर्त कहते हैं- भा०-दस्त-पुनर्वसु-पुष्प-अभिजित्-पूर्वाभाद्रपदा-अनुराधा-अश्विनी यह नक्षत्र होय- और सूर्य गुरु भीम वार होय-और मिथुन रहित विषम लग्न और विषम नवांश होय तब पुंसवन और सीमंतकरण श्रेष्ठ है-और बारमे १२ पांचमे ५ पाप ग्रह न होयतव ॥ और --१५१.३० । ४ । ९ । १४ । येतिथीनहीलेणा " और गर्भसे दुजेतोजमासमें करणा शुभ है-और सीमंतोन्नयनको गर्भसे ४ । ९ । ८ मेमासोमे श्रेष्ठ है-और पुंगर्भके अर्थ लग्न वल पेला कया सो पुंसवन सीमंतमे लेणा शुभ है-और शुक्लपक्ष शुभ है ।। सूतौजातविदध्यादपिननिमरणाशौचकेवातदंते क्षिप्रेाह्मोत्तराभिश्वरमृदुभिरथोनामवर्णाविदध्युः॥ सूते-सूर्याष्टिविंशाकृतिमितदिवसेजातभैर्वाचरांगं रिक्ताप्टम्यारमंदान्व्ययगतखचरंप्रोज्झ्यरात्रिंपराणम् ॥३॥ अथजातकर्मविधिस्रग्धरावृत्वेनाइ । सूतीप्रसूतीजातायांजातजातकर्मविध्याद कुर्यात्।अयकदाचित् सूतकमध्येप्रस्तौजातायांसत्यास्मातकर्मपरित्यागो राहोरन्यास तक" इति शास्त्रेणजातकर्मणोवरोधेप्राप्तेतदपवादमाह । जनिमरणाशीचकेपि । अय मर्थः । कदाचिजातकमृतसूतकयोः प्रसूतिर्भवति । तदाजातकर्मविषयसूतकांतरदो पोनास्तीतिभावः । मृतकांतरेसत्यपिजातेपुत्रपितासचैलेंस्नानं कुर्यात् इतिस्वस्वगृह्योक्तं ·" संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (१७) वर्जयेन्नामकमणि इति । नृसिंहः "सायाह्नदुष्टयोगेचशनिभूभिजवारयोः रिकतापर्वाष्टमी विष्टिः किंस्तुघ्नंचविशेषतः॥ एतैर्दोषयुतेकालेराबावपिनकारयेत्" इति । बृहस्पतिः शुभवा रेचषडुर्गेशुभानांनामसंपदे।राशयश्चस्थिराः श्रेष्ठा द्विस्वभावाः शुभैर्युताःगनृसिंहाल ग्राद्वयायष्टमेसर्वनशुभानामकर्मणि" इति केषांनामकार्यमिति । संग्रहेउक्तम् "देवालयग जावानांवृक्षाणांवापिकूपयोः । सर्वोपकारणानांचचिदानांयोषितांनृणाम् || काव्यादीनां कवीनांचपश्वादीनांविशेषतः । राजप्रासादसंज्ञानांनामकर्मविशिष्यत" इति ॥ ३॥ अब जातकर्ममूहूर्त कहते हैं। भा-यालकके जन्मसमयमें जातकर्म करणो । ओर जाताशौच मृताशोच हो तो वी करणो अथवा सूतकके अंतमें करणो-जो सूतकके अंतमें करे तो ओ मुहूर्त देखने करणो क्षिप्र-रो ०-उत्त०३ चर-मृदुए नक्षत्र लेणा ॥ अथ नामकर्म ब्राह्मण १२ में दिन पुत्रके वा कन्याके नाम करै-अत्रिय १६सोलमें-वैश्य वीस २० में- शूद्र २२ में करै-और काजपरो जायतो जात-कर्मोक्त क्षिप्रादिनक्षत्रमें करणी ॥ ओर.१ । ४७॥१० इन्हों लग्न में अशुभ है-और।९।१४।८ मंगल शनि एतियोंने वारनेष्ट हो और वारमें१२कोई ग्रह नहीं लेणो। और रात्रिमें और दिनका तृतीय भागमें नहीं करणो॥३॥, जन्माहाबादशेह्निध्रुवमृदुलघुभैर्वान्यसेत्पालकेऽभैसौम्याश्वीज्य ध्रुवेंद्र विशुभदिवसेपंचममासिदध्यात् ॥ एकत्रिंशदिनेवाशननि गदितभैः कवुनायोज्यम व्यग्वाशास्येपयोथास्यगमवदुदितोनि पक्रमोमासितुयें ॥४॥ अथपालकारोहणंभूम्युपवेशनंदुग्धपाननिष्क्रमणंचेतिचतुष्टयवृत्तैकेनाह । प्रसूतैः सकाशाद्वादशेदिवसेपालकैखट्वायांवा अभंवालकंन्यसेत् निध्यात् । उक्त कालातिक्रमेध्रुवमृदुलघुभैनिक्षत्रैनिंदध्यात् । लमयलंपूर्ववत् सूर्यभाचंद्र भंयावत् पंचपंचचतुर्दिशम् । मध्येचसप्तदेयानिवालकस्पाहतायवै ॥ पूर्वभागेतुरोग खंदाक्षिणेमरणध्रुवम् || पश्चिमेविकृतीबालउत्तरेव्याधिसंभवः || शेपेतुमध्यनक्षत्रेवा लकस्यहितायवै । तथाचोक्तंबृहस्पतिनास्वसंहितायाम् " खट्वारोहस्तुकर्तव्योदश मेद्वादशेपिवा । पोडशेदिवसेवापिद्वाविंशे दिवसेपिवा | " तथोक्तंभविप्योत्तरे " अभीष्ट दिवसे पुण्येचंद्रताराबलान्विते । मृदुधुवक्षिप्रभेतुमातावाकुलयोपितः॥शेषशापापिनमाचिं त्यप्राशीविन्यसेच्छिशुम्” इति । भूभ्युपवेशनमाह । सौम्येति । सौम्पोमृगः अधिनी प्रसिद्धा ईज्यः पुप्यः ध्रुवाणिपूर्वोक्तानि न्युत्तरारोहिण्यः इंद्रोज्येष्ठा एभिर्नःशुभदि यसे रिक्तादिवर्जिते जन्मतः पंचमेमासि भुविभूम्यां अनिदध्यात उपवेशयेदित्यर्थः । वयाचोक्तंब्रह्मपुराणे "पंचमेचतथामासिभूमौतमुपवेशयेत्। तत्रमग्रहाः शत्ताभौमोप्य २ ·मुहूर्तमार्तड:- विशेषतातिथिविवर्जयेद्रिक्तांशस्तान्या:अणुभानिमे उत्तरात्रितयंसौम्यपुप्यक्षशुक्रदेव तम् ॥ प्राजापत्यंचहस्तश्चशस्तमाश्विनमित्रभम् । पराहपूजयेद्देवंपृथिवींचतयाद्विजान्॥ भूभागमुपलिप्यायतन्त्रकृत्वातुमंडलम् | वाद्यपुण्याहशब्देनभूमौतमुपवेशयेत्" इति। व पवेशनमंत्रस्तत्रवोक्तः "रक्षेनंवसुधेदेविसदासर्वगतंशिशुम्। आयुःप्रमाणंसकलंनिक्षिपस्त हरिप्रिये " इति । दुग्धपानमाह । एकत्रिंशदिनइति । एकत्रिंशमितेदिवसेअर्मेवालके कंयुमाशंखमपयः दुग्धंयोज्यंपाययेदित्ययः । अत्रनसिंहः " एकविंशद्दिनेचैवपयाशंस नयोजयेत् ॥ इति । अयमातुः स्वल्पपयस्त्वेपक्षांतरमाह । वाशननिगदितभरिति । अन्नप्राशननक्षत्रयोंज्यम् भरित्युपलक्षणम् । अन्नप्राशनोक्तं अन्यदपिविचार्यम् । किल क्षणे अर्मे व्यग्वाशास्ये विगतः अगुः राहुर्यस्याः साव्यगुः साचासौ आशाचतस्यां आ . स्यमुखंयस्यसतथा तस्मिन् राहुवर्जितदिङ्मुखइत्यर्थः । लग्नवलंपूर्ववत् । व्यग्या शास्पइत्ति उपलक्षणं तेनरुद्रयोगिन्यादिकमपिवज्यं । तयाचोकंज्योतिनिबंधे “योगि नीराहुरुद्रादिमुखचैवविवर्जयेत्" राहुलक्षणं "गुरुभान्वीर्वसेत्माच्यामिंदौशुक्रेचदक्षिणे। कालराहुःकुजेप्रत्यगुत्तरेवुधमंदयो लक्षणांतरम् " इंट्रेवायोयमेरोद्रेतोयानिशशिराक्ष, से । यामार्धमुदयाद्रार्धमत्येवं दिगष्टके" इति । उदयात्स्योदयात् । रुद्रलक्षणं "हरिसो मयाराक्षसयमवरुणानिलहरालयेप्वेवम् । उदयादिभ्रमतिसदापटिकारुद्रोमहालये त्यादि" हरिरिंद्रः । अथ निष्क्रमणमाह । अथास्यगमवदुदितोनिष्क्रमोमासितुर्ये । तुर्ये चतुर्थेमामि अस्याकस्यनिष्क्रमनिष्क्रमणंगमवत् गमनवादति यावत् । उदितम्यक्तः पूर्वःमत्रयात्राप्रकरणोक्तं सर्वयोज्यामित्यर्थः। निष्क्रमणंवृहस्पतिनोक्तम् "अयनिष्क्रमणं नाम गृहात्प्रथमनिर्गमः । अकृतायां क्रियायांस्यादायुःश्रीनाशनंशिशोः " इति । यमः" उपनिष्क्रमणकुर्याच्चतुर्थेमासिसावने" इति । कारिकायां " चतुर्यमासिपुण्य शुक्लनिष्क्रमणंभवेत् । नातं स्वलंकृतस्वाभिः कृतस्वस्त्ययनंशिशुम्" इति । "आ दायगेहानिर्गम्यगच्छेयुर्देवतालयम् | अभ्यर्यदेवतांसम्यगाशिपोवाचयेदय ॥ कृत्वा प्रदक्षिणंगेइमानयंतिततः स्वकम् । मातृस्वसृगृइंगत्वामातुलादेईनयेत् ॥ तदाशी वचनायैश्वदीर्घायुरभिनांदतः । जयंतस्यमतेनायलिखितः शिशुनिष्क्रमः " स्वगृह्यानु सारं योजयेत् ॥ ४ ॥ अब बालकको पालणामें सोरावणे रोने पृथ्वीटपर बेटाणे रोने दुग्धपानका और घरके बाहर निकालणेका मुहूर्त कहते हैं। भा-जन्मसे यारवें दिन शिशुने पालणेम वा मंचकमें सोरावणो शुभ है। यदिर में दिन न करता यह मुहूर्तसे सोगवणा-ध्रुव-मृदु-लयु-इनाम शुभ होय ॥ १॥ भार भाभिनी-पु- प-व-पष्ट नक्षत्र और शुभादिन में और पांच महिनामै शिशुको पृथ्वीपर बेटाणा ॥२॥ और अनप्राशनए नक्षन इगातसमें दिनमें शिशुको शंखसे दूध पागो शुभा ॥३॥ मार गाको दिशाम पालकको मुख नहीं रखगो॥

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (१९) अथ राहुलक्षणं गुरुसूर्यके दिनमें राहु पूर्वमें रेवेहै ।। और चंद्रशुक्रके दिन दक्षिणमें । और भौमवारके दिन पश्चिममें ॥ और बुधशनिके दिनमें उत्तरमें राहु रहे है । और यात्राके मुहूर्तमें चौथे महीनेमें बालकको घरबारे फेरणी शुभ है ॥ ४॥ मैत्रैःक्षिप्रैःस्थिरभचरभैयानिलांभापकश्चैकाफापौष्विनशनि कुजीशवारानपास्य ॥ रिक्तापर्वेश्वरवसुतिथीनरात्रिसंध्येसमा ब्दंपुंस्त्रीक सविधिपटुनादक्षवामादिवेध्यौ ॥५॥ अथकर्णवेधमंदाक्रांतयाह । मैत्रेरित। मैत्रः अनुराधारेवतीमृगचित्राभिः क्षिप्रेदसार्का भिजिदीज्यभः स्थिरभचरभैः स्थिराणिउत्तरायरोहिण्यः चराणि श्रवणत्रयपुनर्वसुस्वा त्यःतैः कथंभूतैः स्थिरभचरभैः व्यानिलांभापकःः विगतानिअनिलांभापकर्माणियेभ्य स्तानितथातैः अनिलंस्वाती अंभापः शततारका कक्षरोहिणी तद्रहितैरित्यर्थः । चकाफा पोपुचैत्रकार्तिकफाल्गुनपौषेप्वित्यर्थः । पुंस्त्रीकर्णीपुरुषस्त्रियोः कर्णीपटुनाकुशलेन सवि -धिययास्यात्तथादक्षवामादिवेध्यौ पुरुपस्यदक्षिणकर्णादिः स्त्रियाः वामकर्णादिरित्ययः। कर्णवेधनेसूचीमाह बृहस्पतिः "सौवर्णीराजपुत्रस्यराजतीविप्रवैश्ययोः । शूद्रस्यत्वापसी सूचीमध्यमाष्टांगुलात्मिका ॥ " कर्णवेधविधिस्तुगृह्यपरिशिष्टेउक्तः। “अथकर्णवेधीवर्षे तृतीयेपंचमेवा पुष्पेंदुहरिचित्रारेवतीपुपूर्वाद प्राङ्मुखउपविश्य दक्षिणकर्णमभिमंत्रये त् । भद्रंकर्णेभिरिति । सव्यंवक्ष्यंतीवेदिति । कुमारायमधुरंदत्त्वायाभिवंद्यात्ततोब्राह्मण भोजनम् " इति । किंकृत्वाइनशनिकुजशिवारानपास्य रविशनिकुजानांऋशामिल ग्रानि अंशानवांशाः वाराः प्रसिद्धास्तांस्त्यक्त्वेत्यर्थः । पुनः किंकृत्या रिक्तापवेश्वरव सुतिथीनपास्य रिक्ताश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः पर्वपूर्णिमामावास्ये संक्रांतिश्च ईश्वरतिथि रेकादशी घसुरष्टमी एतानपास्य पुनः किंकृत्वारात्रिसंध्येअपास्य स्पष्टम् । पुनः किं कृत्वा समाब्दमपास्य समवपैत्यक्त्वाविषमेवईंकर्तव्यमित्यर्थः। लमवलं प्राग्वत् । व नृसिंहः ॥ वेध्योकर्णावदंतस्यविपमेन्दपिवाशिशोः । शुक्लपोशुभेवारेचैत्रपुप्योर्ज फाल्गुने ॥ एकादश्यष्टमीपर्वरिक्तावाः शुभावहाः ! शिष्टाश्चतिथयः सर्मा कृष्णेचा त्यत्रिकंपिना ॥ कर्णद्रयादितिक्षिप्रमृटुभैख्यायगः शुभैः । गुरोलग्रेचकेप्याहरुत्तरामु श्रुतिव्यधैत्" इति । अगस्त्यः "ट्योश्चसंध्ययोर्डनेनकुर्यात्कर्णवेधनम् । रात्रावपितया टमेनक्षत्रतिथिसंधिषु ॥ कर्णवेधनकुर्यातकुर्याचेच्छेदनं भवेत्” इति । बृहस्पतिः म दाकाराशयाराः स्युवाः कर्णस्यवेधने । गुरुशुदुजेंदूनांपूज्यवारांशकोदयात् इति । संग्रहे "शातकुंभमयीसूचीवेधने शुभप्रदा । राजतीवायसीवापिययाविभवतः शुभा ॥ मुभूमौनांगणेरम्पेशुचौंदेशेऽचरेरवौ। संस्थितेवेधयेकांचीपुंसोमिदक्षिणी ॥ शुद्धसूत्र समायुक्तताम्रसूच्यावधेयत् । वेधानृवीयनसशालयेटुप्णवारिणा" इति । देव भरवश्छापानविशेदग्रन्मनः । नदृष्टाविटयंयांत्रिपुयायाश्च रातना इति

·(२.)
मुहूर्तमार्तड:-
अव कानविंदावणरो मुहूर्त कहते हैं।
भा०-अनुराधा-रेवती-मृग-चित्रा-अश्विनी-हस्त-अभिजित्-पुष्य-उत्तरा ३-श्रवण-
घनिष्ठा-पुनर्वसु-ए नक्षत्र और कार्तिक-चैत्र-फाल्गुन-पोष-ए मास शुभ है ॥ सूर्यनेभौम
इन्होंका लग्न और नवांश और वार अशुभ है-और संक्रांति ४।९।१४। ३० ११५.११
८। ए तिथियों अशुभ है-और रात्रिदिनकी संधि और समवर्ष द्वितीयादिक नेष्ट है-
और पुरुषके प्रथमदक्षिणकर्णने कन्याके प्रथमवामको वेध शुभ है ॥५॥
मासेषप्टेटमेनुनिगदितमशनपंचमेसप्तमेवाभी-
रोरुज्झंतिनंदाहरिवसुरजनीरिक्तकाःस्वक्षमेके ॥
संक्रांशाच्चांद्रेध्रुवमृदुचरभक्षिप्रभेजालिमीनो-
नांगकेंद्रत्रिकोणात्यमृतिषुविमलास्विदुरिष्टोखिलोंगे ॥६॥
अयअन्नप्राशनंवृत्तैकेनाह । जन्मतःपष्टमासे अष्टमेवामासे नुः नरस्यअशनम् अन्नप्रा
शनंनिगदितंप्रोक्तं । भीरो:कन्यायाः पंचमेसप्तमेवामासे अर्शनंग्रोक्तम् । अत्रनंदाहरिव'
सुरजनीरिक्तकाः उज्झतिमुनयः नंदाः प्रतिपत्यष्ठ्येकादश्यः हरिदशी वसुरष्टमी
रजनीरात्रिः रिक्ताश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः ताः स्वःजन्मनक्षत्रंच एके आचार्य अत्र
उज्झति । तथाचोक्तं "जन्मसें श्रीक्षयंविंद्यात् इति । जन्म:तुविवाहानप्राशनादि
पुबहुभिह्यते तदग्रवक्ष्यते पुनः कस्मिन् सहकांशाझि हक हकाण: अंशोनवांशः म
होदिन एपांसमाहारः सहकांशाहः सतोगृहस्यदृक्कांशाहः सहकांशाहः तस्मिन्कयंभ
तेसहकांशाति अचांद्रे नविद्यते चांद्रकांशोयस्मिंस्तदचांद्रं तस्मिन् चंद्रस्यकांशाहा
निनिंद्यानिक्षीणश्चेत् पूर्णेतुनदोपः । अन्यशुभग्रहाणांशुभानीत्यर्थः । पुनाकस्मिन् ध्रुव
मृदुचरभाक्षिमभे ध्रुवादीनिप्रसिद्धानि पूर्वमेवोक्तानि तत्रेत्यर्थः । पुनः बजालिमीनोनां
में अजीमेपः अलिवृश्चिकः मीनः प्रसिद्धः एभ्योन्यलग्ने मेपवृश्चिकमीनलग्नान्पन्नमाश
ने नशुभानीत्यर्थः । कासुमतीपु केंद्रधिकोणांत्यमृतिपु विमलासुसतीपु केंद्राणिप्रथमच
तुर्यसप्तमदनमानि त्रिकोणेनवपंचमे अपंद्वादशं मृतिरष्टमं । "परवाल्लगं बंदतत्पुरुप
योः एतासुविमलासु पापग्रहरहितामु सतीपु पापग्रहोत्र अनिष्टकारीत्यर्थः । इंदुश्चं
द्रः अपिलः पूर्णः अंगेउमेइष्टः अत्रमाशनपूर्णचन्द्रोलमेशुभइत्यर्थः । अन्यल्लमपलंपूर्व
वत् । अत्रनारदः " पष्टेमास्यष्टमेवापिपुंसांखीगांतपंचमे | सप्तमेमासियाकार्यनयान
प्राशनशिशोः ॥ रिमांदिनसयनंदाद्वादशीमष्टमीसमाम् । त्यक्त्वान्यतिययः श्रेष्ठामाश
नेशुभवासराः" इति । ज्योतिर्षिवरणे " जन्मात्रीशविद्याको चातिसौख्यकृत् ।
आधानचियालानांप्राशनरोगनाशनम् । द्धनारदः "जीवसौम्यसितानांतदृकाणाद
सांशका: । यालानप्राशनेशस्तानचंद्रार्किजामृजाम् " इति । वर्णो " गोधाम
स्नुलाकन्या सिंहाकरिमृगोयमः । एताश्चराशपशस्तानमैपपश्चिका " इति नारदः
घरस्थिरमृदुषिमनपात्रषुननेधन" इति । रबाउकुष्ठीयार ॥ ६ ॥

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः। (२१) अव अनप्राशनका मुहूर्त कहते हैं। भा-पुरुषने छटवा आटमें मासमें ९८ अन्नपाशन कराणा ॥ और कन्याके पांचमें चा सातमें मासमें कराणा । जिसमें एनक्षत्र लेना-ध्रुव-मृदु-चर-क्षिप्र शुभ है ॥ और। २ । १४ । १।६। ११ । १२ । ८ ए तिथियों और रात्रि और जन्मनक्षत्र अशुभ है और शुभको द्रेष्काण नवांश दिन शुभ है।और क्षीणचंद्रका द्रेष्काण नवांश और दिन अशुभ है. और १ । ८ । १२ ए लग्न अशुभ है । और १०९।५। १२ । ८ । लग्नसे इण स्थानों में कोई ग्रह न चाहिये-और पूर्णचंद्रमा लग्नमें होयतो श्रेष्ठ है ॥ ६ ॥ गर्भाधनाशनांतेपुनगुरुसितयोर्वाल्यवाध्येचमौव्यं जह्यात्कालस्यरोधादरिगुरुमयनंयाम्यमूनाधिमासौ ॥ एतच्चौलादिपूज्झेदथगुरुसितयोर्खाल्यवायेनगाहे चाथोशाखेशमौन्येवतमपिनिगमारंभमार्योनकुर्यात् ॥७॥ अथयेपुसंस्कारेपुगुरुशुक्रास्तादिदोपाभावः येपुदोषः बालत्ववृद्धत्वप्रमाणं शाखेश स्यमौव्यकिनकार्यमिति चतुष्टयं वृत्तकेनाह । गर्भाधनाशनांतेपुगभाधानायनप्राश नातेपु कर्मसु गुरुसितयोर्वाल्यवार्येच परंमौव्यंगुरुशुक्रमूढत्वंजह्यात् । कस्मादेतोः कालस्वरोधात् यतःशास्त्रेगर्भाधानाद्यन्नप्राशनांतानांकमणांकालनिरोधः कृतास्ति त स्माद्धतोः । तथाचमांडव्यः " नित्ययानेगृहेजीर्ण प्राशनांतेपुसप्तसु । वप्रवेशमांग ल्ये नमौव्यंगुरुशुक्रयोः" इति । हरिगुरुं सिंहस्थितम् वृहस्पतिम् याम्यमयनंदक्षि णायनम् । ऊनाधिमासौक्षयमासाधिमासीनत्यजेत् । कालस्वरोधादित्यैतत्सदबुद्ध्या वगंतव्यम् । तद्यया प्रसूतिसमयएवजातकर्मविहितम् तत्रकाउनिरोधात किमप्यस्वादि कनचित्यम् । अत्रप्राशनंतु मासेपष्ठेऽष्टमेवेतिविकल्पेनमासदयविदितम् तत्रयस्मिन्माने मौव्यादिकंनस्यात्तत्रकर्तव्यं कालस्यसावकाशत्वात् । तयोरपिमामयोयदि सिंहस्यगु दिनिरोधास्यात् सोप्पत्रानुचिंतनीयः । एवंगर्भावनागनातेपुर्विचारणीयमा अनन्य गतिककुर्यानित्यनैमित्तिकंतया " इतिस्मरणात् । संस्कारक्रमस्तुकत्यायनकारि कायामुक्तः " गर्भाधानपुंसपनसीमंतोन्नयनंततः । जातक मियेयंच निक्रमानेक मात् ।। चूडोपनयनवेदवतानांचचतुष्टयम गोदाननत्रामीको विवादलोमालिया इति । अनेनक्रमेणगर्भायनाशनांतेपुमौन्यादिकंवाददापदित्ययः । दयाउद्द स्पतिः " मासप्रयुक्त कार्येषुपूढत्वंगुरुगुस्याः निदानदामामुलानीववानिति " यमोपि " गर्भवाधुपिकेभृत्ये श्राद्धकर्मनिमामि । मपिटीकर प्रेनियनाधिमामंदिवर्ग येत् ॥ भृगुः " सीमंतजातकादीनिप्राशनादानियक्रमाद । कर्वव्यानिनदीपस्टिांचा मगगले गुरौ ” इति । कात्यायनस्मृती" गर्मायानादिकानप्राशनांतामलिम्ची आ कर्णवेधारकर्तव्यानान्याहत्याइभास्कर ॥ इति । अस्तादिकंचढादिपुवर्जनीयमित्याह ।

·“ (२२) मुहूर्तमार्तडः- एतच्चीलादिपून्झदिति एतद्गुरुसितास्तादिकंचूडादिपुकर्मसुउज्झत्त्यजेत्। अथवालत्व दत्वप्रमाणमाह | अथगुरुसितयोरिति । गुरुसितयोर्गुरुशुक्रयावाल्यवाईवालल दुखेनगाहे सप्ताह सप्ताईवाल्मंसप्ताहवार्चमिति । वालत्वंवृद्धवं बहुविधमस्तितत्रम ध्यमःपक्षोत्रांगीकृतः । अथशाखेशस्यमस्तेवय॑माह । अयोशाखेशमाव्यइति । शाखे शोवेदपतिर्वक्ष्यमाणः तस्यमौव्येअस्तैव्रतं मौजीबंधनंनिगमारंभमपिर्यः श्रेष्ठोनकुर्या त् । तस्यास्तेवतादिकृतेसति वटोमूर्खत्वस्यात् । ननुवेदारंभेमूखत्वंघटतवेदपतित्वात् व्र तेमूर्खत्वंकिमुक्तम् । उच्यतेवितवंधस्तुवेदाध्ययनायक्रियते ।तस्मात्तत्रापिपूर्खत्वंघटते । तथाचयाज्ञवल्क्यः " उपनीयगुरु शिष्यं महान्याहतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेदेनं शो चाचारांश्चशिक्षयेत् ॥ प्रतिवेदंब्रह्मचर्य द्वादशाब्दानिपंचवा । ग्रहणांतिकमित्येके केशां तश्चैवषोडश " इति । " यज्ञानांतपसांचैव शुभानांवैवकर्मणाम् | वेदएवद्विजातीनां निःश्रेयसकर पर तयाकात्यानगृह्यसूत्रे वेदंसमाप्यमायाद्ब्रह्मचर्यवाष्टाचत्वारिंश के द्वादशकेप्येकेगुरुणानुज्ञातः" इत्यादि ॥ ७ ॥ अब जिन संस्कारों में गुरुशुक्र अस्तादिकदोप नहींहै और जिनों में है सो और वालत्ववृद्धत्वका प्रमाण और शाखेशका मौढचमें क्या नहींकरणा सो कहते हैं। भा०-गर्भाधानसे अन्नप्राशनतक गुरुशुक्रके वाल्य वृद्धत्व अस्तका त्याग नही करणा काल निरोधसे । और सिंहका गुरुको दशिगायनको अधिमास क्षयमासकोवी त्याग नहीं करणो | और ए गुरुशुक्रास्तादिकोंको चोलादिकमें त्याग करणा ॥ गुरुशुक्रका यात्यत्व वृद्धत्व सात ७ दिनतक होता है ॥ और शाखापति मस्त होय तो यज्ञोपवीत नहीं करणा ॥ और पेदारंभवी नही करणो ॥ ७ ॥ चोलंमावादिपंचस्वमधुपुगदितंद्वित्रिपंचोन्मितेऽन्देस्वाचारावास गर्भायदिभवतिजनन्यत्रनोकार्यमेतत् ॥ साकंयत्रोपनीत्याक्रियत इहतदायनिरोधोनहिस्याजह्यादबातवेदोव्रतमुपयमनंचाविशुद्धेः शुभायीं ॥८॥ अपचीलंसनियंवृत्तैकेनाद । चोलमिति कार्पवरित्यप्रिमरोफेनान्यपः । बढा करणं मापादिपंचमुमासेपु जमघुपुत्रादितपुदितमुक्तम् । तयाचौनादेन "मा पादिपंचवेचीलं हित्वाशीणपि मधुम् " इति । दिषिपंचौन्मितन्दै दितीयवृत्तीयपंचगे परसाचारादा स्कुटाचारतोस । टसंचकात्यानरो " मायासरिकस्यपटासरपंर सीयेवातितेपोटशवपस्योगांतीययामंगवासपाम् ॥ इति । सांवत्सरिकस्य मति मांगन्दरतिरिवारमिनारमा टम् । तपापण्डरशिष्यः " आमेन्दकुर्वद्धिक लिपमेन्यदिनीपः । एपनी पासवति पिरस्पनुपर्मत " इति । सग पदिम ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (२३) पतिजनन्पचनोकार्यमेतत् । अत्रउक्तवर्षपुद्वित्रिपंचान्दकेपुजननीकुमारस्यमाताय दिसग भवतिस्यात्तदा एतच्चौलंनोकार्यम् पंचमान्दादूगर्भिण्यांसत्यामपिकार्य मित्यर्थसिद्धम् ॥ अत्रनारदः " सूनोर्मातरिगर्भिण्यांचूडाकर्मनकारयेत् । पंचान्दामागयोतुमिण्यामपिकारयेत् ॥m उपनयनेनसहक्रियमाणेनदोपइत्या ह। “ साकंयत्रोपनीत्याक्रियतइहतदायनिरोधोनहिस्यात्" इति । यत्रउपनीत्यासा कमुपनयनेनसहक्रियते तदाइहास्मिन्चौले अयमुक्तोनिरोधश्चैत्रमासमावगर्भलक्ष णोनोवस्यात् । तदुक्तं तेनैव " सहोपनीत्याकुर्याचेत्तदादोषोनविद्यते " इति । अंबातवेनिषेधमाह । जह्यादंबार्तवेदीव्रतमुपयमनंचाविशुद्धःशुभार्थीति । अंबातवे मावरजसि अदः अनंतरोक्तं चौलमित्यर्थः । व्रतमोजी उपयमनविवाहः आविशुद्धः शुद्धिपर्यंत शुभार्थीनर एतत्रयंजह्यात् नकुर्यादित्यर्थः । तथाचमनुस्मृतौ "उद्वाहव्रतचू डासुमातादिरजस्वला | तदानमंगलकार्यशुद्धौकार्यशुभेच्छुभिः ॥ अन्यमुहूर्ताला भेकारिकानिबंधेशांतिकमुक्तम् । “अलाभेसुमुहूर्तस्यरजोदोपेतुसंस्थिते । श्रियंसंपूज्य तत्कुर्यात्रहत्याभयंकरी ॥ हैमीमापमितांपद्मांश्रीसूक्तविधिनार्चयेत्।प्रत्यूचंपायसंहुत्वाऽ भिषिच्यशुभमाचरेत् ॥ सूतिकोदक्ययोःशुद्धौगांदद्याद्धेमपूर्वकम् । प्राप्तकर्मणिशुद्धिः त्यादितरस्मिन्नशुद्धयति" इति । उदक्यारजस्वला ॥८॥ अब चौलका मुहूर्त कहते हैं। भा०-माघ-फाल्गुन-वैशाख-ज्येष्ठ इन्हों मासोंमें चोल करणा शुभ है ॥ और २ । ३। ५ इन्हो वर्षों में करणा शुभ है ॥ अथवा कुलाचारसे करणा ॥ और माता गर्भिणी होयतो नही करणा ॥ और पांचवर्ष ५ उपरसे माता गर्भिणी होयतोबी करणा ॥ और व्रतबंधके साथ करे तो चैत्रमासने माता गर्भिणी होयतो बी करणा-और माता रजस्वला होयतो चौल व्रतबंध विवाह नही करणा शुद्धिके बाद करणो ॥ ८॥ कार्यवर्णैरिनारार्किशनिपुनिखिलैत्रियेशुक्लसोमेद्वयंत्यद्वयादित्य शाकेंदुभिरिनहरितस्त्रित्रिभैश्चौलकर्म ॥ द्यूनेकाराकिशुकागतक विनिखिलामृत्युगामृत्युदाःस्युर्व्यन्जाः संतोत्यइष्टास्त्यजगुहश शिनौरात्रिसंध्येचरिक्ताः॥९॥ अथवर्णविशेषेणवारविशेषतयानक्षत्राणिलावलंचवृत्तैकेनाहो कार्यमिति । वर्णाह्मणा दिभिः यथाक्रमेण इनाराकिशनिपुचौलकर्मकार्यमित्यन्वयः । इनः सूर्यः आरोभौमः आर्किःशनिः शनिःप्रसिद्धः तेप्वित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । विप्रेणरविवारे क्षत्रियेण भौमवारे वैश्येनशनिवारे शूद्रेणापिशनिवारे चौलंकर्तव्यमित्यर्थः । शूद्रस्यद्वादशसंस्का राउताः । " वेदोपत्तोपनयनमहानानीमहावतम् । विनाद्वादशशूद्राणांसंस्कारानाममं तः" इति । निखिलेश्चतुभिर्वणैरविशेषेण शत्रयेबुधवये शुक्लपक्षगतसोमवारेकार्यम् । कृष्णपक्षेसोमवारोतिनंदितः क्षीणत्वात् । अत्रनारदः "अपर्वरिक्तातिथिपुशुक्रेज्यज्ञ ·(२४) मुहूर्तमात्तैड:- टुवासरे " इति । वृहस्पतिः " सोमवारसितेपक्षे वृप्णपोतिर्हितः । बुधबाराशुभ: मोक्त: पापग्रहयुतेषुधे ॥ पापग्रहाणांवारादीविनाणांशुभदोरविः । क्षत्रियाणांक्षमासूनु विशुद्राणांशनिःशुभः" इति । कैः यंत्यद्यादित्यशाकेंदुभिः अंत्या इतिव्यं परेवत्प श्चिन्यो धादित्यपुनर्वसुपुप्यो शाकंज्येष्ठा इंदुर्मुगातेः पुनाकः इनहरितस्वित्रिभैः इनो हस्तः हरिःश्रवण ताभ्यांत्रिविमः हस्ताविभिः श्रवणानिभिरित्यर्थः । तथाचनारदः "दसा दितीज्यचंद्रेद्रपूपभानिशुभान्यतः। चौलकर्मणिहस्तक्षीवीणिनीणिचविष्णुभात" इति। धुनाराकिशुकाः अत्रचौलेमृत्युदाः स्युः युनेसप्तमेमाराकिशुकाः अर्कःसूर्य: मारीभौमः अर्कस्यापत्यमाकि शनिः शुक्र प्रसिद्धः एतेचत्वारोमृत्युदाइति । चतुसिमा नंफलमुक्तम् । वसिष्ठेनाबविशेषफलमुक्तम् " जामित्रेभास्करेक्षौरेमृत्युः स्यामिजेत था। शुक्रसौख्यविनाशःस्यान्मदभाग्यशनैश्चरे" इति । अत्रचतुर्णामपिसामान्यनमृत्यु फलमुक्तम् । तदारियान्मरणवरमितिन्यायेननदोषः। गतकविनिखिलामृत्युगामृत्युदाः स्युः गताकविःशुक्रव्येभ्यस्तगतकवयःतेचतेनिखिलाश्चशुक्ररहिताः समृत्युगाअष्टमगा मृत्युदाः । अत्रबृहस्पत्तिः " अष्टमस्थानगाःसर्वनेष्टाः शुक्रविवर्जिताः । शुक्रस्तुनिधने क्षारसर्वसंपत्यदःशिशोः” इति । व्यन्जाःसंतोत्यइष्टाः विगतःअन्जः चंद्रोयेभ्यस्तै व्यन्जा एवंविधाः संतोसदहाः चंद्ररहिताःसदहाः अंत्येद्वादशे इष्टा शोभनास्युः। तयाचनारदः "चौलानप्राशनशस्ता सौम्यारंध्रव्ययोपगा:" इति । अन्यच्च "मनेधनेभे शीतांशीपष्टाष्टांत्यविषर्जिते इति । तस्यैववचनम् । अन्यल्लमबलंपूर्ववत् । त्यजगुहशशिनी राविसंध्येचरिताः । गुहः पष्ठी शशी पौर्णिमा । स्पष्टमन्यत् । "कूरवारंनिशांरित्तां पष्ठींसंध्यांचजन्मभम् । सद्भिर्विवर्जयेदेतन्नारदस्यवचोयथा" इति ॥ ९ ॥ भा-ब्राह्मण सूर्य वारको और क्षत्रिय भीमको और वैश्य शुद्ध शनिवारको चौल करें तो शुभ होय ॥ और ब्राह्मणादि संपूर्णवर्ण युधगुरु भृगुवारोंमें तथा शुक्लपक्षमें सोमवा- रके दिनमें चोल कर तो शुभ होय । और रेवती-अश्विनी-पुनर्वसु-पुष्य-ज्येष्ठा-मृग-हस्त- चित्रा-स्वाती-श्रवण-धनिष्ठ-शतभिषा-ये नक्षत्र शुभ है-अथ लग्नशुद्धिः । और सातमें शुक्र शनि सूर्य भौम होयतो मृत्यु करे और शुक्र विना सारा ग्रह ८ आठमें मृत्यदायक है । और चंद्र विना शुभग्रह बारमें १२ श्रेष्ठ है । और ६ । १५ । ४-९ । १४ एति- थोंने रात्रिसंध्या अशुभ है ॥९॥ भुक्ताभ्यक्तोपवासीश्वरजनयुक्तीप्राग्वयस्काश्चयोगीयात्रायुद्धो न्मुखायेकृतदिनविधयोस्त्यंवकास्तेनमुंड्याः । सीमंतोनप त्युनखकचलवनंदूरदेशप्रयाणवृक्षच्छेदःसमुद्रापुतिमृतहरणेस्या हतेवश्यकार्यात् ।। १०॥ क्षौरंचौलोक्तभादोगदितमथरविक्षेत्रगंगाध्वरा- न्याधानपिनोविमाशेद्विजनृपकथनेसर्वदासौरमिटम् ॥

·(२५) - संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । मित्रत्र्यकांदितींद्रांतिमहरितुरंगपंचमेऽब्देवतात्मा ग्विद्यारंभोक्तकालेऽक्षरविधिरघटेसौम्यसंज्ञेऽयनेऽकै ॥ . अथप्रसंगात् क्षौरनिर्णयसाईवृत्तेनाहाभुक्तइति भुक्ताकृतभोजन:अभ्यताकृताभ्यंगः 'उपवासीप्रसिद्धः ईश्वरजनोराजसेवकः समर्थोवा युवतिःस्त्रीसौभाग्यवती प्राग्वय स्काः प्रथमवयस्काः पंचाशद्वर्षपर्यतपूर्ववयः योगीराजयोगीगीतादीप्रसिद्धः यात्रायद्धी न्मुखाः यात्राप्रयाणं युद्धप्रसिद्धतीप्रतियेउन्मुखाःप्रचलिताः यात्रोन्मुखायुद्धोन्मुखा श्वेत्यर्थः । कृत:दिनविधिःआह्निकयस्तेकृतदिनविधयः अस्त्यंकोजीवपितृक ते न मुंड्याः मुंडनाहानभवति । अवश्यकार्याहते इत्युत्तराद्धोक्तमत्रानुमंधेयम् यत्रावश्य मुंडनकारणंभवति तत्रावश्यमुंड्याः । अथक्षौरनिषेधप्रसंगाद्गुर्विणपितेनिषिद्धं साप वादमाह । सीमंतामिति । सीमंतोय सीमंतोन्नयनादूर्ध्व पत्युःकृतसीमंतसंस्का राया:पत्युः भर्तुरवश्यकार्याहतेनखकचलवनादिकंनस्यात् । नखकचलवननसकेशच्छे दनम् । अन्यत्सुगमम् । आवश्यकार्याहतेनस्यादित्यनेनआवश्यके नदोषइत्यत्सि द्धम् । यथापितमरणेक्षौरादिदेशविप्लवेदेशांतरगमनमित्यादिविचारणया आवश्यके न दोपड़त्पर्यः । कृतारन्याधानस्पमुंडनपक्षांगीकारेमुंडनमावश्यकं “मासिमास्युपासनी कस्यपक्षेपक्षेऽग्निहोत्रिण” इति ॥ १० ॥ अथोक्तिभ्योन्येषांक्षौरार्थनक्षत्रादिकमाह । क्षारीमति । चौलोक्तभादौौरंगदितप्रोक्तम् । चौलार्थमुक्तश्चोलोक्तःसचासौभादिश्चत स्मिनक्षत्रतिथ्यादिकाले क्षौरंगदितप्रोक्तम् । अथक्षारनिमित्तान्याह । रविक्षत्रगंगाध्यरा ग्न्याधानेपित्रोविनाशइत्यादि रविक्षेत्रंभास्करक्षेत्रं गंगाप्रसिद्धा अवरोयागः अग्न्याधान मग्निहोत्रंतस्मिपित्रोविनाशोमरणंतस्मिन् द्विननृपकथनेब्राह्मणाज्ञायांराजाज्ञायांचस त्यासर्वदाक्षौरमिष्टस्यात् । क्षौरनक्षत्रादिनियमोनास्तीत्यर्थः । तदुक्तंवृत्तशत "भुक्ताभ्य क्तनिरासनः" इत्यादि । रत्न नालायाम् "आज्ञायानरपतौईजन्मनाम्" इत्यादि । बृह पतिः "राजकार्यनियुक्तानांनराणांभूपसेविनाम् । श्मश्रुलोमनखच्छेदेनास्तिकालविशो धनम् । ज्योतिर्निबंधे “राजायोगीपुरंधीचमातापित्रोचजीविनोः । मुंडनसर्वतीर्थपुन कुर्याद्गुविणीपतिः ॥ स्मृत्यंतरे "सिंधुम्नानंदुमच्छेदं वपनंप्रेतवाहनम् । विदेशगमनचैव नकुर्यादृर्विणीपतिः ॥ क्षौरनैमित्तिककुर्यानिषेधसत्यपिध्रुवम् ॥ पित्रोप्रेतविधानंच न दोपस्तत्रविद्यते ॥ गंगायांभास्करक्षेत्रे मातापित्रोम॒तेहनि । आधानेसोमपानेच पट्सु क्षौरविधीयते ॥ अंतर्वल्यातुजायायां तीर्थक्षौरंनकारयेत् । प्रेतवाहादिकनैव सीमतो नयनादनु ॥ पंचाशद्वायनात्पूर्व क्षौरनैमित्तिकंविना । नकुर्यात्ततऊर्धेतुस्वेच्छयापवनं चरेत् " इति । अयाक्षरारंभवृत्तानाह । मित्रत्र्यति । मित्रादिभिर्नक्षत्रैजन्मत:पं चमेवर्षे व्रतात्वतबंधात् प्राक्प्रथमविद्यारंभोक्तकालेवश्यमाणलक्षपेअक्षरविधिः शुभः स्यादित्यध्याहारः । कस्मिन्सति सौम्पस अयनेसति कयंभूतेसौम्यस अयने ·(२६) मुहर्तमाड:- बघटे नविद्यतेपटोयस्मिन्तयातस्मिन् कुंभरहितउत्तरायणे इत्ययः । ब्रह्मतुल्ये अय नलक्षणं "कर्किमृगादिपटकेतेचायनेदक्षिणसौम्यायनेस्त ॥ इति । मित्रमभुराधा प कैहस्तत्रयं अदितिःपुनर्वसुः इंद्रज्येष्ठा अंतिमरेवती हरिःश्रवणः तुरगोऽश्विनी । शेष प्रथमभेवव्याख्यातम् । व्रतात्मागित्यनेनव्रतबन्धादुपरिनिघोर्थसिद्धः । पंचमेवपट नरुच्यावतवंधोग्रवक्ष्यति । तथाचोक्तंबृहस्पतिना "द्वितीयजन्मतः पूर्वमारभेताक्षरान्सु धीः" इति । नृसिंहः ॥ अक्षरस्वीकृतिःमोक्ता माप्तिपंचमहायने । उत्तरायणगसूर्यकुं भमासंविवर्जयेत् ॥ इति ।। ११ ।। अब क्षौरका मुहूर्त कहते हैं। भा०-भोजन करके तैल लगाके-उपवासकरके भोर राजसेवक-सौभाग्यवती स्त्री पचा सवर्षोंके भीतरकी-राजयोगी-यात्राजाणेवाला-युद्ध में जाणेवाला-और नित्यकर्म करके जिसका पिता विद्यमान होय वह-इतनाजिणा अवश्य कार्यविना मुण्डन नहिहोवे और गर्भिणीपति सीमंत होणेरवाद नखकेश कटावे नही-और वृक्षको नहीं काटे और दूर देशमें जावे नहीं और समुद्र में स्नान नही करै-और प्रेतानुगम नही करे ॥ १० ॥ भा०-चौलमें कयेभये नक्षत्रोंमे और करावणो ॥ और भार-करक्षेत्रमें गंगापर यज्ञमें अग्निहोत्रमें मातापिताकी मृत्यु होनेपर ब्राह्मणकी वा राजाकी आज्ञासे सदैव क्षौर कराणो॥ अब बालकको अक्षर मांडावणेका मूहूर्त कहते हैं। भा०-अनुराधा-हस्त-चित्रा-स्वाती पुनर्वसु-ज्येष्ठा-रेवती-श्रवण-अश्विनी ए नक्षन लेना-व्रतबंधसे पूर्व पांचमें वर्षमें विद्यारंभके मुहूर्तमें अक्षरारंभ कराणा श्रेष्ठ है-और कुंभसंक्रांति विना उत्तरायणमें कराणा ॥ ११ ॥ विप्रादेर्गतोऽब्देऽएशिवरविमितेजन्मतोवाव्रतस्थाद जानिऐपिजीवेऽनिमिपरविमधौकार्यमन्दस्यदाढात् ॥ स्वान्दादूर्ध्वक्रमादाद्विगुणितशरदोनिंद्यमन्दक्रमेण पंचाप्टांकाब्दतोवाप्रपठनरुचित शस्तमेपांतदाहुः ॥ १२ ॥ 'अयब्रह्मक्षत्रविशांमुख्यंगचिव्रतबंधकालंवृत्तेनाह । विप्रादेरिति । गर्भतागर्भाधा नाजन्मतोवा अष्टशिवरविमितेअब्देवियादेव॒तस्यात् । विमस्याप्टमे क्षत्रियस्यशिवीमते एकादशेवर्षस्यात् वैश्यस्परविमितेदादशेषस्यात् । अत्रस्वस्ववर्षे जीवेगुरौअनिष्टेअशु भेसत्यपिवतकार्यम् । अनिमिपरविमधौ अनिमिपेरविः अनिमिपरविः अनिमिपरविणा विशिष्टोमधुःअनिमिपरविमधुःतस्मिन्मीनस्येरवासति पत्रेवतकर्तव्यमित्यर्थः । अन्द स्पदाव्त्वपपलात् । तदुक्तंसंग्रहे “शुद्धि विद्यत्तेमस्य यमाप्तेऽष्टमैयदि । चैत्रेमीनगते भानौतस्योपनयनंशुभम् ॥ जन्मभादष्टगेसिंहे नीचेवाशत्रुभेगुरौ । मौजीबंधःशुभ मोक्त चैत्रेमीनगतेरवी अशुभेऽन्देग्रहाःसर्वे शुभगोचरगामपिशांतिभावाच्छुभनव यात्यन्द:

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (२७) कालमृत्युक्त्" इति । अथगौणकालफलमाह।स्वान्दादूर्ध्वक्रमादिति । स्वान्दात्स्ववर्षा दूर्ध्वक्रमात् आद्विगुणितशरदः द्विगुणिताचासोशरचद्विगुणितशरद्वपैतांमर्यादीकृत्येति तथातस्याःअब्दक्रमेणनिंद्यम् । तद्यथाब्राह्मणस्याष्टमवर्षमुख्यं तद्विगुणितंपोडशंअष्टवर्षा स्पोडशवर्षपर्यंतंब्राह्मणस्य एकादशवावाविंशवर्षपर्यंतक्षत्रियस्य द्वादशवर्षाचतुर्विशति वर्षपर्यतवैश्यस्य। मन्दनमणोत्तरोत्तरनिंद्यम्।अर्यादतऊर्ध्वमनधिकारिणोभवति।तदुक्तं संग्रहे " नृपा १६ कृति २२ जिना २४ ब्दांतं नातिकालस्ततःपरम् । पातित्यस्याद अजादे त्यस्तोमोविशोधनम् ।" इति । तथाचकात्यायनगृह्ये आपोडशाद्वाह्मणस्पान तीतःकालआद्वाविंशात्क्षत्रियस्याचतुर्विंशावश्यस्यातऊर्ध्वपतितसावित्रीकाभवति । ने नानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुर्नयाजयेयुनचभिर्व्यवहरेयुः कालातिक्रमेनियतवत् त्रिपुरुपंप तितसावित्रीकाणामपत्यसंस्कारोनाध्यापनंतेषां संस्कारप्सु त्यस्तोमैनष्ठाकाममधीयी रन्व्यवहाभिवति" इति । वचनादिति मयस्वान्दातमागपिअध्ययनोत्सुक्यादुपनयन कालमाह । पंचाष्टांकान्दतोवति । पंचमाष्टमनवमवर्षेभ्यःसकाशादेपांब्रह्मक्षत्रविशांक मणप्रपउनाचितः वेदादिपठनरुच्यातद्वतंशस्तमाहुर्मुनयः । उक्तंचसंग्रहे "ब्रह्मवर्चसमू जश्वविद्यायुःश्रीयशःसुखम् । विप्रादेरुपनीतस्यपंचाष्टांकान्दतःफलम् ॥ ॥ १२ ॥ अव व्रतबंधका मुहूर्त कहते हैं। भा०-ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्योंके जन्मसे वा गर्भसे क्रमसु ८ । ११ । १२ वर्षमें उपवीत होय-और उक्त समयमें गुरु अनिष्ट होयतोबो शुभ है-और मीनका सूर्य चैत्रमें होयतो व्रतबंध शुभ है-इण वर्षों जो दुणा काल निकले तो गौण है-मोर वाकके पठनकी रुची होयतो ब्राह्मणादि क्रमसे पांचमें आठमें नवम वर्षमें उपवीत शुभ है ॥ १२ ॥ राशेपट्याद्यखस्थोगुरुरिहशुभदः पूजयास्यात्तयापिप्रांत्योंऽबु स्थोऽटमोनोयदिनिजगृहगस्तुंगगोवापिशस्तः ॥ एवंकन्यक्षतः स्यादतितरगुणिनोलब्धयेवातिकालेऽनिष्टोपीहंदिरच्योप्टमभवन गत शोभनास्यात्रिरर्यः ॥१३॥ अयात्रगुरुवलावलंवृत्तैकेनाह । राशेरिति । राशेःजन्मराशेः सकाशात् पत्र्यायख स्यौगुरुः इहास्मिन्व्रतधेपूजयाशुभदास्यात् । पट्पष्ठं त्रितृतीयं आद्यजन्मराशिः संदशम एपुतिष्ठत्तीतितया तयापिपूजयापि प्रांत्योद्वादशः अंयुचतुर्यः मष्टमानशुभदा स्यात् पूजयापिअशुभदास्यादित्यर्थः । सपदिनिजगृहंगः स्वगृहगः धनुर्मीनगइत्ययः। मुंगगोवायदिभवति । तदाइहदुष्टस्यानेपुवर्तमानःशस्तःस्यात् अस्पतुंगकर्कटः । तदु तंयुहानातके "मजपभमृगांगनाकुलीराझपागजीचदिवाकरादितुंगाः । दश १० शिति ३ मनुयुरु २८ तिषी १५ द्रियांश ५ त्रिनवक २७विशतिमि २० श्चतेस्त नीचा इति मर्यादुक्तस्यानेभ्योन्यस्यानगाशुभदास्यात् एवंकन्यक्षतास्यात् कन्यक्ष ·. मुहूर्तमार्तड:- ताकन्पाराशेःसकाशात् एवमुक्तवत् शुभाशुभ:स्यात् । अतितरगुणिनोवरस्यलब्धयेम तिकालेवाअनिष्टोपिगुरुद्वादशचतुर्थाटम:द्विरर्यः पट्याद्यवस्थस्यशास्त्रेयापूजीक्तात प्रमाण तोद्विरर्यः तेनद्विगुणार्चनेनशोभनास्यात् एवंसामान्येनोक्त्वाअष्टमस्यविशेषमा ह । अष्टमभवनगत:त्रिरचः तेनशोभनःस्यात् । अत्रवृहस्पतिः “ झपचापकुलीरस्यो जीपोप्यशुभगोचरः । अतिशोभनांदद्याविवाहोपनयादिपु ॥ व्रतेजन्मत्रिखारिस्थो जी. वोपीप्टोर्चनात्सकृत् । शुभौतिकालेतुर्याष्टव्ययस्थोद्विगुणाचनात्" ॥ उद्वाहतले "कन्य क्षाद्विसुतानायनवमेश्रेष्ठोगुरुश्चान्यथापूज्योष्टांत्यमुखेतिकालइहतुप्राद्विरर्य-शुभः । सिफांवनिधनाभ्रगैर्यदिग्रहैः श्रेष्ठोपिविद्धाह्यसन्वामाद्विद्धइहैप्टदोननिधनेवेघनिराशु भः" इति ॥ १३ ॥ अव गुरुका बल कहते हैं। भा०-जन्मराशिसे ३ । ६ । १ । १० । इन्हों स्थानों में गुरु होयतो पूजाप्ते शुभ है- और १२ । ४ । ८ । इन्हों स्थानों में होयतो पूजासेवी शुभ नही होय ॥ और ४ । ८११२ इन्हों स्थानों में गुरु जो धनका वा मीनकावा कर्कका होके होयतो शुभ होता है-ऐसे कन्याकी राशिसेवी देखणा-और वरप्राप्तिके लिये वा अवस्था निकलजानेके वाद ४।८ । १२ इन्हों स्थानों में वा द्विगुणपूजास अच्छा होता है और आठमें ८ होयतो त्रिगुणितपूजासे शुभ होता है ॥ १३ ॥ द्वीप्वायागोकसंस्थोव्ययजलनिधनत्र्यभ्रगश्चेत्रविद्धः शस्तोनिष्टो पिवामंशुभइहखचरैवेंधितोनोऽटमस्थः ॥ शुक्छेमाघादिपंचस्विन शुभदिवसेप्राग्दलेहोतंसत्त्यक्वानध्यायरिक्तातिथिमुनिमदनांश्च दभागंप्रदोपम् ।। १४॥ अथगुरोमिवेधमाह । दीप्विति । द्वीप्वायागांकसंस्थोगुरुस्तदाशुभास्यात् तदाक दायदिव्ययजलनिधनव्यभ्रगैःखचरैनोंविद्धास्यात् दिद्वितीयं इपुपंचमम् आयएकादर्श अगासप्तमं अंकानवम एतत्संस्थोगुरुः व्ययंद्वादशं जलंचतुर्थं निधनमष्टमं तृतीयं अभ्रंदशम. एतत्संस्थैः खचरैः यदिनीविद्धोभवति । तदाशुभास्यात् । २ । ५।११।७ ९ । १२ । ४ ।। ३ । १० । वेधितश्चैदशुभइत्यर्थः । अनिष्टे पिव्ययजलनिधनव्यभ्रगोपिवार्मविद्धः सन्द्वीप्वायांगांकसंस्यैः खचरैवेधितः सन्नित्यर्थः। इह अस्मिन्त्रतबंधेविवाहेवाशुभः नोष्टमस्थः अष्टमस्थो वेधितोनशुभदास्यादित्यर्थः । सोतिकालादौत्रिगुणाननवशुभः स्यात् । तथाचबृहस्पतिः ॥ "रजस्वलायदाकन्या गुरुशुद्धिनचिंतयेत् ।अष्टपेपिप्रकर्तव्योषिवाहस्त्रिगुणाचनात्" || मथोपनयनेमासाद कमाह । शुक्लइति । शुशशुक्लपक्षेमाघादिपंचमासेपु ज्येष्टांत्येषु इनशुभदिवसे इनः सूर्यःशुभा:वर्धमानेंदुगुरुवुधशुक्राःएपांदिवसे. तस्मिन् अह्नामाग्दले दिवसस्यपूवाड़े ..

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (२९) व्रतमुपनयनसत्शुभंस्यात् । किंकृत्वा अनध्यायरिक्तातिथिमुनिमदनान् चंद्रभागंप्रदो पंत्यक्त्वा अनध्यायाःवक्ष्यमाणाःरिक्तांतिथयश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यामुनिःसप्तमीमदन स्त्रयोदशी एतान् चंद्रभागाकौशःपापांशादिकंपुरैवनिषेधितम् प्रदोषोऽनध्यायप्रकरणो क्तातंत्यक्त्वा ॥ १४ ॥ अव गुरुका वामवेधको कहते हैं । भा०-यदि जो गुरु २ । ५। ११ । ७१ ९ इन्ही स्थानोंमें होयतो शुभ होता है परंतु १२।४।८।३ । १० इन्हों स्थानोंमें रहनेवाले ग्रहसे विद्ध नही होयतो शुभ होय- अर्थात् द्वादशादि स्थानों में कोई ग्रह नही होयतो द्वितीयादि स्थानोंमें शुभ होय-और१२१. ४।८।३ । १० इन्ही स्थानों में गुरु अनिष्ट होके २ । ५। ११ ।,७१९ इन्ही स्थानोंमें बेठनेवालेसे विद्ध होयतो वामवेध होता है यह वामवेध शुभ है ॥ और जो गुरु आठमें होयतो वामवेधसे शुभ नही होता है यह वामवेध व्रतबंध और विवाहमें देखणा चाहिये और उपनयनका शुक्ल पक्षमें करणा-और मापसे पांच महीनों में व्रतबंध करणे-आर सूर्य गुरु बुध शुक्र पूर्णचंद्रका वार लणा-और पूर्वाह्न लेणा-और वक्ष्यमाण अनध्याय-और रिक्तातिथि ४ । ९ । १४ और कर्कका नवांश और प्रदोष इन्दोंका व्रतबंध त्याम करणा ॥ १४ ॥ शस्तोद्वीशानिशाक्रांतकपितरहितः सर्वभाजिवंधोवेदेशेज्ञेवला व्येगुरुसितकुजविसंज्ञकावेदपाःस्युः॥ स्वर्वोच्चांशेषुसौम्या श्रु तिपतिरपिचेत्केंद्रकोणस्थिताःस्युर्वर्णीवेदार्थवेत्तापशुगृहधनवान त्रमंदेंत्यसेवी ॥ १५॥ अथव्रतबंधनक्षत्राण्याह । स्पष्टम् । उक्तंच "मपाचभरणीज्येष्टाविशाखाचैवकृत्तिका। नक्षत्रपंचप्रा ग्राह्यत्रतबंधने । ॥ वेदेशेवेदपतौ बुधैवलाव्यसति स्थानादिनावल समृद्धेसति तेकवेदेशाइत्यपेझायामाह । गुरुसितकुजविसंज्ञकाः क्रमावेदपावेदाधि पतयास्युः । गुरुः ऋग्वेदस्यशुक्रोयजुर्वेदस्यकुजः सामवेदस्पषितयुधोऽथर्वणवेदस्य पतिरित्यर्थः । लनगोचरवलमाइ । स्वविांशेपुमीम्याइति । सौम्याः स्वोच्चस्सभा गांशेवर्तमानाः श्रुतिपतिरपिवेदपतिरपि स्वोचस्वभांशेवर्तमानश्चेद्यदिकेंद्रकोणस्थिताः स्युस्तदावर्णीब्रह्मचारीवेदार्यवेत्तास्यात् । नकेवलंवेदार्यवचास्यात् । अपितु पशुधन वानस्यात् । अत्रकेंद्रकोणेशनामदेसात अंत्यसेवीपजसेवकः स्यात् । तस्मास्केद्रको दाभ्यासीयज्याक्रतुकर्ताहीनसेवकोभवति इति ॥ १५ ॥ शामिनभवितव्यः । उक्तंचसंग्रहे "केंद्रस्यितैरिनाद्यनृपेसवीदिदक्रियाश्ववृतिश्च । वे- -- ·मुहूर्तमात्तैः- है-और यजुर्वेदका शुक्र-और सामवेदका भौम-और अथर्ववेदका बुध है और सौम्यग्रह और वेदपतिस्वराशिके वा उच्चके वास्वनवांशके होके १।४।७।१०।९। ५ इन्होंस्था- नॉमें हो तो ब्रह्मचारी वेदार्थवक्ता होय और पशुधनवाला होय-और जो केंद्रात्रकोणमें शनि होयतो ब्रह्मचारी नीचसेवक होय ॥ १५ ॥ चंद्रराविलग्नेशशिसिततनुपाःपष्टगेहेसितोंत्येसरंध्रुवटुनावच ततुगइनःश्रेष्टउच्चेदुरेके ॥ विद्यांमौंज्युक्तकालेस्थिरचरहरिजन्यु तस्त्राह्महीनेमौंज्याऊर्ध्वगणेशगिरमापिविधिवत्पूजयित्वारभेत॥१६ अथलगभगानाह । चंद्रइति । चंद्रः क्रूराः क्रूरग्रहाः विलग्नेतनौ शशिसिततनुपाः पष्टगेहे शशीचंद्रः सितः शुक्रः तनुपोलग्रपः पष्ठगेहे सितः शुक्रः अंत्येद्वादशस्थाने शेषसुगमम् सर्वेरंधे अष्टमस्थानेएकेप्रत्येकं वटुनाःबटुमारकाभवंति । किंच कचित अन्यलग्नाभावेतनुगः इनः रविः श्रेष्ठः । उक्तंचमीजीपटले ॥ "शुभदोबलवादभानुर्ल अगोदशमस्तथा । सर्वशाखाधिपोयस्मात्सर्वेपांवतंबंधने ॥ सर्वशाखाधिपोभानुः केचिदू चुर्महर्षयः । तस्माद्गत्यंतराभावेलग्रस्योर्कः प्रशस्यते ॥ ॥ उच्चेंदुरेकइति । एकमुनयः उच्दुः उच्चस्यश्चंद्रः तनुगश्चश्रेष्ठइतिवदंति तद्वाक्यं “चंद्रोदयेभिशस्तः स्यात्सायरी गीसितेतरे ॥ सितेपक्षेभवेद्यज्वास्वभेगेविशेषतः" इति । अस्यार्थः सितेवरेकृष्णपक्ष चंद्रोदयेचंद्रयुक्तलग्नेशति व्रतीअभिशस्तः स्यात् क्षयरोगीचस्यात् अभिशस्तोनामाम 'थ्याभिशस्तः मिथ्याभिशंसी मनेनेदंपातकंकृतमिति यल्लोकामिथ्यावदंतिसोऽभिशस्तः क्षयरोगीस्यादिति कृष्णपक्षेलग्रस्थचंद्रफलमुक्तं सितपक्षेभवेद्यज्वेतिवाक्यंस्पष्टम् । 'अयंश्लोकः पुनःसंस्कारविषयइवभाति । यतः कृष्णपक्षेत्रतबंधेचंद्रस्यफलमुक्तम् तस्यदिवाअसंभवात् । पुनः संस्काराईस्यतुकर्मलोपभयाद्रात्रावपिसंस्कारोविहितोना न्यस्य । प्रथमव्रतबंधस्तुसवैयकारैर्दिवैवपूर्वाह्नविहितोनरात्रौ । अतः कारणादि देवचनंपुनःसंस्कारविषयप्रतिभाति । पुनःसंस्कारनिमित्तानिरासभारोहणादीनिधर्म शास्त्रप्रसिद्धानि । तादृशंवाक्यरलमालायाम् ॥ “ त्रिपखगोर्कविधनास्तकर्मगश्चंद्र स्त्रिषष्ठाः शनिराहुभौमाः ॥ सर्वेचलाभेद्वित्रिकोणकेंद्रगाः शुभाशुभाः स्युव्रतबंधकाले " इति । अत्रवृतीयस्यपष्टस्यसूर्यस्यराशिगतलग्नेसंभवः । नारदेनतु लमस्यनंद्रोनिदि तएव तद्वाक्यमेवं "स्वोच्चसंस्थोपिशीतांशुवतिनीयदिलग्रगः । तंकरोतिशिनिःस्वप्त तत्तक्षयरोगिणम्। इति । कन्यालग्नबलंपूर्ववत् । अयविद्यारंभवृत्तादेंनाह । विद्यामज्युिक्त कालेइति । मोज्याऊवमौज्युक्तकालेविद्याप्रारभ्यते मोज्यर्थमुक्तामोंज्युक्तः सचासो कालश्चतस्मिन्विद्यांवेदमारभेत् । मौन्याऊर्ध्वमित्यनेनौंज्या मागनधिकारः सूचितः। किंवा गणेशगिरमपिसरस्वतीमपिविधिवाद्विध्युक्तमार्गेणपूजयित्वा । कथंभूतेमाज्यु क्तकाले स्थिरचरहरिजव्युत्तरब्राह्महीने स्थिरचरहरिजस्थिरलनं चरलग्नं तिहणामुत्त ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । राणासमाहारख्युत्तरंब्राह्मरोहिणी एभिहींनेरहिते मोज्यर्थमेतानिगृहीतानि विद्यारंभ अग्राह्याणीत्यर्थः । “ जायंस्थिरेद्ववंगलग्ने सुविद्याप्तिश्चरेभ्रमः" इति श्रवणात्॥१६॥ अथलग्नभंगाः॥ भा०-चंद्र और क्रूर ग्रह लग्नमें होय-और चंद्र शुक्र लग्नपति६ छठे होय-और शुक्र१२ में होय-और आठमें कोई बी ग्रह ब्रह्मचारीको मारक होय-और दूसरा लग्न नही होय तो लग्नमें सूर्य कोईके मतमें श्रेष्ठ है-और कोईके मतमें वृपका चंद्र लग्नमें होयतो श्रेष्ठ होय अथ विद्यारंभमुहूर्तम् ॥ गणेश सरस्वतीको पूजन करके व्रतबंधके मुहूर्तमें व्रतबंधके पश्चात् विद्यारंभश्रेष्ठ है-और विद्यारंभमें स्थिरचर लग्न और उत्तरा ३ नेष्ट हैं ।। १६॥ केशांतंचौलवत्स्यानृपमितशरदीत्याहुरार्याव्रतोतेकालेमौंजीवि मोक्षगुरुवलमनयो वलोक्यसुधीभिः ॥ शूद्राणांमौंज्यभावात्तदु दिततिथिभेऽनस्तभौमेज्यशुक्रव्यारेवारेलवेमास्युपयमविहितेच्छू रिकाबंधमाहुः॥१७॥इतिमुहूर्तमार्तडेउपनयनसंस्कारप्रकरणम्॥ अथकेशांतमोजीविमोक्षचवृत्ता नाह । केशांतमिति । तदुक्तंमनुना "केशांत: पौडशेवर्षेब्राह्मणस्यविधीयते । राजन्यबंधोविंशवेश्यस्यद्वयधिकेततः" इति । केशां तंकर्म नृपमितशरदि पोडशेवर्षेचौलवत्स्यादित्यार्याआहुः । सर्वचौलोक्तमत्रग्राह्याम त्ययः । व्रतोक्तेकालेमौंजीविमोक्षमाहुः । स्पष्टम् । अनयोः केशांतमौजीविमोक्षयोः गुरुवलंसुधीभिर्नावलोक्यम् । अथशूद्राणांमोज्यभावाच्छुरिकावधवृत्तार्दुनाह । शू द्राणांमोज्यभावात्तदुदिततिथिभेमोज्युक्तनक्षत्रे अनस्तभोमेज्यशुक्रः उदितःभी मगुरुशुकः व्यारेवारे आरोभौमः तद्रहितवारे लवेनवांशे यत्र कुत्रापिलने भौमनवांशवर्जितइत्यर्थः । उपयमविहितेमासि विवाहोतमासे " विवाहोपय मौसमी " इत्यमरः । आरोभौमइत्यर्थः । रिकाबंधकटिप्रदेशेच्टरिका धनमाहुः। तयाचसंग्रहे "शूद्राणांराजपुत्राणामोज्यभावेऽवबंधनम्।मौजीबंधोक्ततिथ्यादी कार्यभौमदिनविना ॥ ॥ नारदः " छूरिकाबंधनंवक्ष्येनृपाणांपाकरग्रहात् ॥ विवाहोक्ते पुमासेपुशुक्लपोप्यनस्तगे ॥ जीवशुक्रेचभूपुत्रेचंद्रतारावलान्विते ॥ मौजीबंध:तिथिपु कुजवर्जितवासरे ॥ तेपानवांशकेकर्तुरष्टमोदयवर्जिते । शुद्धष्टमैविधौलपपडष्टांत्यविवर्जि ते॥ धनत्रिकोणकेंद्रस्यैः शुभैख्यायारिगैः परैः ॥ रिकार्यधनकार्यमर्चयित्वासुरा पितॄन् । मर्चपेच्छूरिकांसम्पग्देवतानांचसन्निधौ।ततः मुलग्नेयनीयात्कट्यालझणस युताम् ॥ तस्यास्तुलाणवक्ष्येयदुक्तंब्रह्मणापुरा ॥ संमितंरिकायामविस्तारेगवताह येत् ॥ भाजितंगजसंरुपैश्चमंगुलान्परिकल्पयेत् । शेषचैवफलंबध्येध्वजायेधनवान्भवेत् । घुमायेमरणसिंदेजयंश्वायेतिरोगिता ॥ धनलाभोवृपेत्यंतदुःसीभवतिगर्दमे॥ गजायेत्यंत .

·(३२) मुहूर्तमातड:- संप्रीतिध्वीक्षेवित्तविनाशनम्" इति । सर्वत्रत्याज्यप्रकरणोक्तविलोक्यम् । अस्मिन्त्रक रणेकर्षवेधवृत्तीवनासर्वाणिस्रग्धरावृत्तानि । इतिस्वोक्तमुहर्तमार्तडटीकायांमाडवः भायांगर्भाधानादिसंस्कारप्रकरणम् ॥ १७ ॥ अब केशांतका और मौंजीत्यागका मुहूर्त कहते हैं- भा०-केशांत कर्म सोलमें वर्ष में चौलके मुहूर्त में करणा-और व्रतबंधका मुहूर्त में माँ जीका त्याग करणा-और इन्हों दोनों में गुरुका बल नही देखणा-और भामगुरु शुक्र इतने ग्रह उदय होय तो श्रेष्ठ है-और मंगलवार नेष्ट है-और मंगलके नवांशका लग्न नेष्ट है-और शूद्रोंके नही होती है जिससे विवाहके मासमें छूरिका बंधन श्रेष्ठ है ॥ १७ ॥ इति मुहूर्तमार्तण्डटीकायां गर्भाधानादिसंस्काराः ॥ अथ विवाहप्रकरणम् ॥ शुद्धांगोचकुलादिभिर्गुणयुतांकांतांवरश्चोरहेद!वश्यभयोनिखे चरगणाःकूटंचनाडीक्रमात् ॥ वर्णाद्यावलिनोयथोत्तरमहींदूर्ध्वगुणे क्यंशुभंवर्णाविप्रमुखाझपादिहवरोवर्णोत्तमःस्याच्छुभः॥१॥ अथविवाहप्रकरणविवक्षुस्तावत्पटितगुणविचारद्वादशभित्तैराह । अतःपरं पत्र येसर्वाणिशार्दूलविक्रीडितानि । वरः गोत्रकुलादिभिः शुद्धांकांतांकमनीयाकन्यांमुद्र हेत् चकाराद्वरोपिएवंविधोभाव्यः गोत्रशुद्धियांतराज्ज्ञातव्या । कुलमपिपंचसप्तनिर्ण यमपि एतइयग्रंथांतराज्ज्ञात्वाअन्यदत्रावलोकयेत् । अथययोत्तरंदोलष्ठंघटितक्रम माह । वर्णइति । वर्णः १ वश्यं २ भं ३ योनि ४ खेचर पं गणः ६ कूटं ७ नाडी ८ क्रमाद्योत्तरंयलिनः स्युः अहींदूर्ध्वमष्टादशाधिकगुणैक्यंयथोत्तरस्याच्छु भम् । तत्रादौवर्णलक्षणमाह । झपात्मीनात्सकाशात् विप्रमुखाः ब्राह्मणादयोवर्णाः पुनर्गणनयाज्ञेयाः तद्यथा मीनोब्राह्मणः मेपः क्षत्रियः वृपोवैश्यः मिथुनः शूद्रः पुनः कोब्राह्मणः सिंहः क्षत्रियइत्यादि इहास्मिनाशिमेलनेवर्णोत्तमोवरः शुभः स्याद नान्यथेत्यत्सिद्धम् ॥ १॥ अब गुणविचार करते हैं- भा-प्रथम तो कन्याका शुद्ध गोत्रकुलादिक देखके गुणयुक्त सुंदरकन्यासे विवाह करणा ऐसेही गोत्रादिक वरकाची देखणा-ओर वर्ण १ वश्यं २ में ३ योनि ४ खेचर ५ गण ६ कूट नाडी ऐ क्रमते एकसे दूना बलवान है-जैसे वर्णसे वश्य बलवान है और वश्यसे में बलवान है इत्यादिकसमझणा ॥ और गुणोंकी ऐक्य १८ अगरहरी उपर शुभ होय और मीनसे ब्राह्मणादिक वर्ण गिणना-जैसे मीन१२ ब्राह्मण है-मेष १ क्षत्रि-वृष २ वैश्य-म- थुन ३ शूद ऐसे त्रिरावृत्ति करणी-ऐसे पुरुषका उत्तम वर्ग चाहिये हीनवर्णकी कन्या चाहिये ॥१॥ - --

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।
(३३)
'नुर्भक्ष्याजलजावशाविहरयोवश्याविकौहिरेरस्यालिर्नशुभोनुर
ब्जहरयोनेष्टा स्युरन्यज्जनात् ॥ भेगण्येऽकहतेमिथख्यगशराः
शेषनसच्चाश्विभादश्वेभाव्यहिभोगिनःश्ववृपभुङ्गेपासुभुग्धंदुराः२
अथवृत्तानवश्यमाह । नुः नृराशेः मनुप्यराशेः जलजाजलचराभक्ष्याः । तस्यैव
विहरयः सर्वेवशाः विगतः हरिः सिंहोयेभ्यस्तविहरयः सिंहरहिताः सर्वेवश्याइत्यर्थः ।
हरेः सिंहस्पविकीर्यावश्याः कौप्योवृश्चिकः विगतः कीर्यो येभ्यस्तविकीWः सिंह
स्यवृधिकरहिताः सर्वेराशयोवश्याः अथानंतरोक्तस्यहरेः अलिर्वृश्चिकोनशुभः वरी
त्यर्थः । नुः मनुष्यराशेः अब्जहरयः नेष्टाः स्युः।अब्जाः जलजाः हरिः सिंहः एतेने
टाः मेलननकर्तव्यमित्यर्थः । अन्यज्जनात् अन्यतअस्यभक्ष्यादिकं जनाज्ज्ञेयम् ।
तद्यथा नुः पुरुपस्यगौर्वश्याभवति । अत्रपरस्परंमित्रत्वंदृश्यते तस्मादनयोर्मेलनंशुभं
स्यात् । इदमेवम्लेच्छजातीयवधूवरयो शुभम् म्लेच्छानांगौभक्ष्यम् । इत्येवंलोकप्रचारतो
विचारणीयमित्यर्थः । राशिस्वरूपंवृहज्जातकवशादवगंतव्यम्। वृहज्जातके "मरस्यौपटीनृ
मिथुनंसगदसवीणंचापीनरोश्वजपनौमकरोमृगास्पः॥तौलीससस्पदहनाप्लवगाचकन्याशे
पाः स्वनामसदृशाः खचराश्चसर्वे ॥ ॥ अथभयोनीद्वायपिवृत्तैकेनाह । भेगण्येइति ।
मिथः परस्परंवधूवरयो:नक्षत्रे धधूनक्षत्राद्वरनक्षत्रंगण्यं वरनक्षत्रात्कन्यानक्षत्रं गण्यम्
उभे अपिनवभि जितेकायें। शेषंत्र्यगशराः त्रिसप्तपंच भवति तदानसत्स्यात् । अथयोनि
माइ । अश्विभादिति । अश्विभारसकाशाद्वानांनक्षत्राणाम्वादयोयोनयोभवति ।
अन्धोअश्विन्याः इभोभरण्याः अविर्भपःकृत्तिकायाः अहिःसर्पोरोहिण्याः भोगीसोम
गस्य श्वाश्वानआर्द्रायाः वृपमुंदुरुंभुनक्तीतिवृषभुगमार्जारःपुनर्वसोः मेपःप्रसिद्धः पुप्य
स्य आखुभुगमारिआक्षेपायाः दधुंदुरीदोउंदुरीमघापूर्वाफाल्गुन्योः ॥ २ ॥
अब वश्य कहते हैं।
भा०-मनुष्यराशिके जलचरराशितो भक्ष्य है । और मनुष्य के सिंह विना सब वश्य है।
और सिंहके वृश्चिक विना सब वश्य है. मनुष्य के जलगसे और सिंहसे मिलाना नेष्ट है ॥
अर्थात् वरकन्याके परस्सर वैरगशि नहीं लेणी-और विचार लौकिकस देखणा ॥
अव भयोनि कहते हैं।
वरके नक्षत्रस कन्याका नक्षत्रतक गणक-कन्याके नक्षत्रसे वरके नक्षत्रतक गणना, फेर
दोनोंको नवका भाग देणा सो ३।५।७। शेष रहे तो अशुभ है ॥२॥.
गोःकालीपशुभुमहिप्यथपशुद्रिद्रोमृगोधाकपिषभूकपिसिंहवा
जिहरिगोनागाक्रमायोनयः॥ सिंहे महिपाश्चमोतुसनकंश्वेणंच
कोशाविगोव्यायभुफणीतिभीरुवरयो प्रेप्येशयोश्चत्यजेत् ॥३॥

·न. अ. अक्ष गज मीठा भ. बंदर मृ. आ. स्वान (३४) मुहूर्तमार्तंडः- गोरुत्तराफाल्गुन्याः कालीमहिषीहस्तस्प पशुभुग्व्याघ्रश्चित्रायाः महिषी स्वात्या पशुद्धिच्यानी:विशाखायाः द्वौमृगौअनुराधाज्येष्ठयोः श्वामूलस्य कपिर्यानपूर्वापाटा याः द्वौषभूउत्तराषाढाभिजितोः बभूनकुलो कपिर्वानरःश्रवणस्य सिंहोपनिष्ठायाः वाजी अश्व शततारकायाः हरिसिंहःपूर्वाभाद्रपदायाः गोरुत्तराभाद्रपदायाः नागोहस्ती रेवत्याः । इतियोनिमभिधाययोनिवरमाह ! सिंहश्चइभश्चसिंहेभीसंहगज महिषाश्वं ओतु खनकमाजीरोदुरुं श्वैश्वानमृगी कीशाविवानरमेषं गोव्याघ्र बभ्रुफणिनकुलसर्प इतिवरं भीरुवरयोः वधूवरयोः प्रेप्पेशयोः प्रेष्यः सेवकः ईशःस्वामी एतयोश्चत्यजेद्र र्जयेत् ॥ ३॥ वै. यो. भेशामंशुबुचंशुमगुशा शोगु-क्रि :- भसा यात्स्यूरवमित्राणीज्यकुजेंदव-शनिसि सिंह तोशऋविधोनॉरिपुः ॥ मिनेसूर्यबुधौ नालिया। सर्प नालिया। सर्प कुजस्यविदरिःसूर्यदुजीवाहिताज्ञस्या हिरण कास्फुजितौहितौविधुररि सूरेःसित मार्जार मोटो ज्ञावरी ॥ ४॥ मित्राण्यर्ककुजेंदवो मार्जार थभृगुजस्यारीरवींदूहितोमंदशौचश पू.- न कुजेंदुरवयोनेष्टाःसितज्ञौहिती ॥ भेसा पूर्वाःतककोत्तरंनरिसुरेकीत्यादिती ज्यानिलेंदुश्रुत्यश्विनिमित्रमन्यदसुरंदै वि. त्यैर्नृणांस्यान्मृतिः ॥ ६ ॥ हिरण अथग्रहवैरावैरविवक्षुस्तावद्राशिनाथानाह । क्रियान्मेषादानांराशीनामीशा भेशाः एतेक्रमे णस्युः । ममंगलोभेपस्य शुशुक्रोवृपभस्येत्या दिस्पष्टम् । रवेःसूर्यस्य ईज्यकुजेंदवामित्राणि ईज्योगुरुःकुजोभौमः इंदुश्चंद्रः एतेरवेमित्राणि सुत्दः स्युः । शनिसितीशत्रू शनि प्रसिद्धः भसा लिमय सित'शुक्रः एतौशवारणी अर्यादन्येउदा सीनाः विधोनोंरिपुः विधोश्चंद्रस्यारिपुर्नास्ति सूर्यबुधौमित्र मन्येसर्वेउदासीनाः ! कुजस्यभी उंदर आ. भा०-और योनि वैरयोनाचक्रमें देखणी ॥ पर कन्याके और स्वामीसेवकके-वैरयोनी नही लेणा. योनिचक्रम् ।। यानर रंदर माजीर उंदरा मार्जार उंदरा व्याघ्र अथ गौ व्याघ्र अश्व भैसा चि. स्वा. : अ. ज्य. स्वान वान हिरण मीही सर्प सर्प स्थान माटो मृग स्वान वानर नकुल नकुल कपि वानर उ. म. घ गज सिह च्यान उ. र.

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
(३५)
मस्यवित् बुधः अरिः । सूर्यदुजीवाः । हिताः मित्राणि अन्यौसमौ । शस्यबुधस्य
'मोस्फुजितौरविशुक्रौहितीमित्रे विधुश्चंद्रः अरिः वैरी अन्ये समाः । सूरेः गुरोः
सितज्ञौशुक्रबुधौअरीवैरिणी ॥ ४ ॥ अर्ककुजेंदवारविभौमचंद्राःमित्राणिअन्येसमाः ।
भृगोःजातःभृगुजःतस्यभृगुजस्यशुक्रस्यरवींदूसूर्यचंद्रौशवमंदसौशनिबुधौहितीमित्रे अ
नोमाः । शनेःकुजेंदुरषयः अरयः सितज्ञौमित्रे अन्येसमाः । अयगणमाह । पूर्याद्री
तर. पूर्वास्तिस्रः आर्द्राप्रसिद्धा अंतकोभरणी कारोहिणी उत्तरास्तिस्रः एतन्न
क्षत्रनवकंनरिभवति । नृगणमित्यर्थः । अर्कोहस्तः अंत्यरेवती अदितिःपुनर्वसुः ईज्यः
'पुष्यः अनिल स्वाती इंदुर्मुगः श्रुतिः श्रवणः अश्विनीप्रसिद्धा मैत्रमनुराधा एतन्नक्ष
नवकंसुरेदेवेभवति । देवगणमित्यर्थः । अन्यकृत्तिका आश्लेषा मघा चित्रा
विशाखा ज्घष्ठा मूलं धनिष्ठा शततारका एतन्नक्षत्रनवकमसुरेभवति । रक्षोगणमित्य
थः । दैत्यैर्नृणांमृतिर्भवति ॥ ५॥
भा०-मेषका १ स्वामी भोम है। ऐसे वृषका २ शुक्र है-मिथुनका ३ बुध-४ चंद्र
मा । ५ सूर्य-बुध ६.का-शुक्र ७ का-मंगल ८ का-गुरु ९ का-शनि १० । ११ का-
गुरु १२ स्वामी हे-और ग्रहोंके मित्रप्तमशत्रुका विचार चक्रमें देखणा-कन्यावरके
राशि पर्तिक शत्रुता न चाहिये-पू. ३ आ० भ० रो० उत्तरा ३ यह ९ नक्षत्र मनुष्य-
गणके हैं. ह. रे० पु० पुष्य-स्वा० मृ० अ० आश्वि० अनु० यह९ देवगणके है-ओर कु०
आश्ले०
० म० चि० वि० ज्ये० मू० ध० श० राक्षसगण है-कन्यापुरुषके दैत्यमनुष्य होय तो
मृत्यु होय ॥४॥५॥
मैत्रीचक्रम् ॥
सू.
चं.
म.
बु.
वृ.
शु.
श.
ग्रहाः
सू.चं नं. सू. यु. सू.चं.गु. सू. शु. सू. चं.मं. यु. श. यु.शु. मित्राणि.
मं. शु..
श. गु.
बु.
शु. श. मं. गु.श.
श.
म.गु.
गु.
समाः
चं.
श.शु.
.
चु. शु. ' चं. सू. सू. चं.मं. शत्रवः
स्याद्देवासुरयोःकलिनुसुरयोर्मध्यस्वयोःसोहदैनःस्व्यंद्रिव्ययकेप
डप्टसुविपद्वैपुन्यमीकके ॥ शेपेथांविविधाविभकचरणेभिन्नसरा
श्येककंभिन्नांध्येकभमेतयोर्गणखगोनाडीन्द्रंनच ॥ ६॥

·(१६) मुहूर्तमार्तडः- देवासुरयोदेवदैत्ययोःकलि स्यात् । नृसुरयोदेवयोमध्यस्यात् । स्वयोमलनसाह दस्यात् । अथकूटमाह । न ख्यमिति । द्विव्ययकेद्विादशेनैःव्यंनिःस्वस्यभावानः स्व्यंनिर्धनत्वंस्यात् । पडष्टसुविपत्मरणस्यात् । वैपुन्यमयीकके अर्याककेपंचमेनवमे वपुज्यमनपत्यत्त्वस्यात् । शेषेउर्वरितेतृतीयैकादशेचतुर्थदशमउभयसप्तमे एकोविविधा धिनपुत्रपश्चादयःस्युः। कथंभूतेशेष विभकचरणे विगतमकचरणं नक्षत्रेकचरण यमालाइ तयातस्मिन्नक्षत्रैकचरणेकूटे अनिष्टंफलं श्रूयते "एकराशौशुभोद्वाह एकभांशेलिस इति । एकऋक्षस्यचत्वारोमेदा! एकराशिभिन्नामेकभिन्नराशिः एकराशिनक्षत्रभिन्न चरणम् एकराशिनक्षत्रचरणंचतिचत्वारोभेदाः तत्रएकराशिनक्षत्रचरणनिंदितम् । वि भकचरणइति । अथशुभकुटेयदिन्नक्षराश्यककंराश्यकत्वंयच्चभिन्नांपैकभमेतयोगणव गौनाडीनृदूरंचन अत्रकिमपिनावलोक्यम् शुभमित्यर्थः । नृदूरवक्ष्यमाणम् । भिन्नांच्येक भमित्यत्रभेदद्वयमागतभवति । एकक्षभिन्नराशिकम् अपरमेकराशिनक्षत्रभिन्नपरणत स्मात् एकराशिनक्षत्रचरणत्यक्त्वात्रिपुभेदेपुगणादिकंनचिंतयेत् तत्रगणादिदोपैसत्य पिशुभंस्यादित्यर्थः । उक्तंचवृहस्पतिना "एकराशौपृथधिष्ण्ये पृथग्नाशौतथैक । गण नाडीनदूरंच ग्रहवैरेनचिंतयेत् || " कालनिर्णये " दंपत्योरेकनक्षत्रे भिन्नपादे शुभार हम् । दंपत्योरेकपादतुवर्षातमरणंध्रुवम् ॥” इति ॥ ६ ॥ भा०-और देवदैत्योंके कलह होय-और देवमनुप्योंके मध्य है-वरकन्याका एक गण होयतो प्रीति होय ।। अव फूट कहते हैं-वरकन्याकी दुजीबारभी राशि होवे तो २॥ १२ ॥ निधन होय ॥ और ६।८ छटी आठमी होवे तो मरण होय-और नवी पांचमी९।५।होय तो संतान नहीं होय ॥ और ३ । ११ । ४ । १० । और दोनोंकी सातमी वा एकभी शुभ हैं. और दोनोंका एकनक्षत्रका एक चरण नहीं होयतो ३ । १० । ११ ॥ १।१७ यह शुभ है-और जो शुभकूटमें भिन्न नक्षत्र होय ने राशि एक होय तो-और जो न- क्षत्र एक होय ने चरण पृथक् होय तो.गणखगनाडीनृदूरोंको नहीं देखणा । नृदूरको आगे कहेंगे ॥ ६॥ पहाटेसमभचपष्टसहितंचेच्छोभनस्यात्समभंद्विादशकेद्वितीय सहितंश्रेष्टंस्त्रियायुग्वरिः ॥ मूलेंद्रार्कभपायजेकचरणादित्यार्यमे शाश्विभैर्याम्येंद्रीज्यभमित्रभाग्यवसुभत्वाष्ट्रांवहिर्बुध्न्यभैः ॥७॥ अथग्राह्यपटुकाष्टकैद्विादशंचाह । पटकाप्टेइति । समभकर्ककन्यादिचेद्यदिपष्टसदि तस्यात्तदाशोभनस्यात् ग्राह्यस्यादित्यर्थः । तद्यया। वृपःसमभंतस्मात्सकाशात् पष्ठेनतु लाधारणसहितयदिभवतितदाबाह्यस्यादित्यर्थः । तत्स्वामिनोमव्यभावात सम अहम नसमनग्राह्यम् । एवमेवग्राह्यानाद्यपिलोकयेत् । अथग्राह्यद्विादशंचाह । द्विादशकस मीद्वतीयसहितंयदाभवतितदाश्रेष्ठंशोभनस्यात् विपरीतमसत् । अत्रसिंहविशपमाह । त्रिपायुपरिरिति । विषमोपिसिंहानियाकन्ययायुगयुक्त श्रेष्टः अयनाडीमाहा मूलति ।

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । -अश्लोकतृतीयांतत्रिभिःपदैःतिस्रोनाड्यासूचिताः । मूलंप्रसिद्धम् इंद्रोज्येष्ठा अर्भह स्तः पाशीशततारका अजैकचरणंपूर्वाभाद्रपदा आदित्यपुनर्वसुः अर्थमाउत्तराफाल्गु नी ईशआद्री अश्विभमश्विनी एभिनवनक्षत्रैरेकनाडीभवति । याम्यंभरणी इंदुर्मुगः इ ज्यभंपुष्यः मित्रमनुराधा भाग्यभंपूर्वाफाल्गुनी वसुभधनिष्ठा वाष्ट्रचित्रा अंबुपूर्वापाटा आहिर्बुध्न्यमुत्तराभाद्रपदा एभिनवनक्षत्रैरेकनाडीभवति ॥ ७ ॥ भा०-समपदकाष्टकका दोष नहीं है-जैसे वृषसम है इससे छठा तुल है इससे जो पट्काष्टक होयतो दोष नहीं है | और द्विादशमें २ । १२ । सम जो दूनासहित होयतो दोष नहीं है । सिंहमें विशेष कहते हैं-विषम जो सिंह कन्या जो स्त्री उससे युक्त श्रेष्ठ है। अब नाडीको कहते हैं। भा०-मू० ज्ये० ह० श० पूर्वाभाद्रपदा-पुनः उत्तराफाल्गुनी-आर्द्रा-अश्विनी९यह एक- नाडीके ९ नक्षत्र है। भ० मृ० पुप्य-अनु० पूर्वा फा० ५० चि० पूर्वाषाढा-उत्तराभाद्रपदा यह ९ दूजीनाडीके ९ नक्षत्र है ॥ ७ ॥ अन्यैर्नाड्यइहैकनाडिनवकेस्यातांद्विभेचेन्मृतिर्गोदादक्षिणतः क चिन्नृपमुखेपार्चेकनाडीहिता ॥ मैत्र्याद्विव्ययमर्थनंदमपिसत्पदा टकंवश्यतःपभिःस्त्रीनृगणावरोत्रपगण-सत्कूटमैत्र्योस्तदा ॥ ८॥ अन्यरुचरितनक्षत्ररेकनाडी एतिरोनाड्योभवंति । इहविवाहविपयेपदाएकनाडीनवके 'विभेवधूयरयोर्भनक्षत्रेचस्पातांतदामृतिमरणस्यात् । अथगौतम्यादिदक्षिणेदेशेक्षत्रिया 'दीनांचअन्यवधामलाभेगतिमाह । गोदादक्षिणतः गोदागौतमीतस्यादक्षिणतः द -क्षिणेदेशेसर्ववर्णनृपमुखैक्षत्रियादौसर्वदेशस्थेकचित् अन्यकन्याया अलाभेसतिपाकना डीहिताशुभास्पानमध्यनाडी । उक्तंचरत्नकोशे " अग्रनाडीव्यधेभर्ता मध्यनाडीव्यधे द्वयम् । पृष्ठनाडीव्पधैकन्या म्रिपतैनात्रसंशयः ॥ समासनेव्यधेशी, दूरवधेचिरेणतु । व्यधांतरभमानेन वर्षदृष्टंरजायते " इति ॥ ब्राह्मणविषयम् ॥ " जठरेनिर्धनत्वंच गर्भ मरणमेवच ! पृष्ठेदौर्भाग्यमानोति तस्मात्तापरिवर्जयेत् " इति ॥ ज्योति प्रकाशन धनंमध्यनाट्यांचदंपत्यो वपार्श्वयोः " ॥ अयव्यवस्थातत्रैवोक्ता " करनइपृष्ठनाइयो मनियेइतियद्वचः । तत्क्षत्रियादिपियंगौतमीपाम्पतस्तथा ॥ इति ॥ अथपूर्वोकानां द्विादशानांशुभत्वमाह | मैत्र्येति । मैन्याग्रहमेच्या दिव्पयंदिदिश अर्यनंदपंचमनद में सदगुभंस्पात वश्यादिपभिःपटूकाष्टकंशुभंस्यात् । वक्ष्यभयोनिखेचरगणनाडीभिप उष्टकंशुभंस्पादित्यर्थः । अययदास्त्रीनगणावरोऽवपगगोरशोगणःस्पारदातन्मेलनस स्कृतमंन्योःसत्योःशुभंस्यात् ॥८॥ --और शेषरह कृः रो० आश्रमः स्वापि उत्तगपाढा श्र. रे. इन्होंनक्षत्रोंकी 'जोनी नाटो है ॥ विवाहमें स्त्रीपुरुषका नक्षत्र एकनाही होतो मृत्यु होय ॥ और दूसरी भा:- ·मुहूर्तमातटः- कन्या नहीं मिले तो गातमीनदीके दक्षिणवासी क्षत्रियादिकांक मध्यनाहीविना दोनोंके एक- नाटी शुभ होती है और कन्यापुरुपके राशिस्वामियोंक परस्पर मित्रता होयतो २। १२ ५।९। यह अशुभफूटची शुभ होय-और वश्यादि उसे ६षडाष्टक ६८ शुभ होता है ।। मार स्त्री मनुष्यगणकी हाय नंबर राक्षसंगणका होयता सत्कृट मित्रतासे शुभ होता हो।८॥ रसस्त्रीनृपुमान्यदापशमुखेपड्डियुतंशोभनस्त्रीभानानिकटेनृदूरम शुभंखेटोडमेन्योःशुभम् ॥ ब्यकेंताम्रसुवर्णमटरिपुकेगोयुग्ममथी ककेरोप्यंकांस्यमर्थकनाडियुजिगोस्वर्णादिदत्त्वोदहेत् ॥ ९ ॥ अथयदारदास्त्रीरयोगणास्त्री नूपुमान्नृगणापुरुषास्यात् तदावशमुखै पड्भिावश्य भयोनिखेचरकूटना त्यतःपभिर्युतंतन्मलनंशुभंस्यात् । अयनृदूरंसापवादमाह । स्त्री भास्त्रीनक्षत्रात्नाइसिन्नक्षत्रं यदिनिकटेसमीपभवति । तदानुदूरस्यात् । कथंभूतंदूर म् अशुभम् अशुभफलदम् । इदंन्दुरखेटोडमंत्र्योःसत्योःशुभस्यात् उडमंत्रीनक्षत्रमैत्रीयो निमैत्रीतियावत् । अयसंकटेदुष्टकूटादोदानमाह । यइति । द्यकीद्वादशेताम्रसुवर्णादि दत्त्याउद्वहेद । अष्टरिपुकंपडष्टकेगोयुग्मंमिथुनंदत्त्याउददेव अर्याकपंचमनवमरीयंका स्पंचदत्त्योदहेत् । अथएकनाध्यांदानमाह । एकनाडीयुजिगोस्वर्णादिदत्त्वोदइन् एक नाटीपोगेगोस्वर्णान्नवस्त्राणिवह निदत्त्वोद्देत् । राजमातडे ॥ "पडप्टकेगोमिथुनंप्रदया रकांस्यंवरीप्यनवपंचमेच । नाट्यांतुधेन्वन्नसुवर्णवस्त्रं द्विद्वादशेत्राह्मणतपणंच" ॥ उद्वा हतत्वे " तानंदमधनव्ययेरजतयुश्कास्पंशरांकेवृपं गांदद्याचपडष्टकेंद्विज जिस्वर्णच नाहीयुती" इति ॥ ९ ॥ भा०-और रक्षोगणकी.स्त्री और मनुष्यगणका पुरुष होयतोवी 'वश्यभयोनिखेचरकूट- नाटीयसि युत मेलन शुभ है । और स्त्रीक नक्षत्रसे पुरुषका नक्षत्र नजीक होयती उनको मृदूर कहत है-नृदूर अशुभ ई-और खेटमंत्रीसे और योनीकी मंत्री से नृदूर शुभ होता है। अब संकटमें दुष्टयूटादिकाका दान कहते हैं-दूजा वारमा फूट होयतो तांया सोनाकी देके विवाह करणा-और ६ । ८ होयतो गामिथुनका दान देक विवाह करणा | और ९ । ५ हायता रूप्यकांती देके विवाह करणा | और एकनाढीम होयतों गी सुवर्ण वस्त्र अन्नादिक बहुत दान करके विवाह करणा ॥९॥ भूवर्णक्यवरोत्तमेथवशभक्ष्येऽदद्वयंमित्रयोःखवैराशनकेधरारिव शकेथोसद्भयोरग्नयः।। मिश्रेतच्छकलंत्वथातिसुहृदोर्वेदात्रयोमि चयोरेकस्याद्विपतःस्वभावगुणयोदाखंमहरिणोः ॥१०॥ अथगुणपिचारंत्रिभित्तराद । तत्रादीपर्णगुणविचारमाह । वर्णेक्यवरोत्तमभूरैकोरा णोशेयः वर्णयारक्यंयस्मिन्घटिते तदर्णक्यंवरउत्तमोयस्मिस्तरोत्तमंच उभयत्रापिएक कीगणोज्ञेयः मर्यादीनवरेगुणाभाषः । उत्तंचज्योतिनिबंधे "एकोगुणः समयणतयाक ·. संस्कृत टीका-भापाटीकासमेतः । (३९) ोत्तमेवरे ॥ हीनवणे गुणः शून्यंकेप्याहुः सदृशेदलम्" इति । अथवश्यगुणविचारमाह। वशभक्ष्येभर्द्धमेकस्या गुणः वशभक्ष्यंयथामनुष्याणांजलजावशा भक्ष्याश्च तत्रअर्द्धगुणो ग्राह्यः । एतत्तुद्विजादोज्ञेयं द्विजातयस्तुकदाचिच्छा पाठीनजातीयमस्पभक्षकाभवति। नसवेंपाम् । तस्माद्वधूवरजाति विचार्ययोजनीयम् हीनजातोशून्यंयतः संवैराशनकेइत्य स्मिन्नेवलोकउक्तत्वात् एवमेवसिंहस्यसघश्याः भक्ष्याश्चभवति । तत्रमनुप्याः पैर भक्ष्यं वृश्चिकस्तुबैरी अन्येवशभक्ष्यम् अथमित्रयोः परस्परंसुहृदोः द्वयंगुणद्वयज्ञेयं तत्र विचारः। स्वजातीमित्रत्वप्रकटं मनुष्याणांमपवृषाश्चमृगैः सहमित्रत्वं तत्रहीनजातीयानां पशवीवशभक्ष्यं तत्र गुणः अन्यत्रद्वयम्।अथअरिवशकेधरा एकोगुणः अस्विशकंयथा मनुप्याणांवृश्चिकः सिंहवृश्चिकयोनित्यधरम् वृश्चिकदष्टः सिंदोमरणमामोतीतिलोकन सिद्धम् तस्मादत्रगुणाभावः । प्रथमवशभक्षणे अन्यज्जनादित्युक्तम् तस्मात्सुबुद्धिभिवं चार्यवक्तव्यम् । ममात्रवश्यविचारणेबुद्धिरेवंस्फुरिता अत्रयद्विरुक्तंतद्बुधैः शोधनीयम् । ननुवश्यभक्षणेकौॉनवश्योहरेरित्येवोक्तम् । त्वयाकयमुक्तसिंहस्यमनुप्यावरिभक्ष्यामि तिसत्यातच्योकोक्तलक्षणंसर्वसामान्यमस्ति । अतएवोक्तंग्रंयका अन्यजनादिति सिंह स्तुनरगजादिप्रतापिमारणेऽत्युत्सुकः अन्येषांमारणउदासीनः असदृशत्वात् । उक्तंच "वरवश्यगुणाभावो द्वयोः सख्येगुणद्वयम् । वशवैरेगुणश्चैकोवशभक्ष्यगुणाईकम् ॥ इति । अथतारागुणविचारमाह । सद्भयोः उभयतः सत्तारयोः सतोः अग्रयः वयोगुणाः। एतदुक्तंभवति । भेगण्येकहतेइत्यनेन प्रकारेणउभयतोपियदिसत्तारेभवत स्तदात्रयोगुणाइत्यर्थः । मिश्रेतच्छकलमिति । मिश्रेएकतः शुभातारा एकतः अशुभा एवंविधमिश्रेसात तच्छकलंतेपांत्रयाणांशकलं साईकोगुणइत्पर्यः । अन्यथागुणाभावइत्यात्सिद्धम् । उक्तंच "एकतोलभ्यतेताराशुभाचेवाशुभान्यतः ॥ त दासाद गुणश्चैकस्ताराशुद्धौमिथस्वयः ॥ उभयो शुभातारातदाशून्पसमादिशेत् ॥ ॥ अथयोनिगुणविचारमाह | अतिसुहृदावेदाश्चत्वारोगुणाः मित्रयोस्त्रयः द्वितीय रिणोरकः स्वभावगुणयोर्दी महरिणोः संशून्यंगुणः स्यात् । पूर्वपंचप्रकारे णयनिगुणाः । अस्यविवेकः अष्टाविंशतिनक्षत्राणांअश्वादयःसर्वाश्चतुर्दशपोनयः तत्र सिंदभमहिपाश्चमित्यादियदुक्तं तन्महबैरं तत्रापिमइंदरेमहिपाच वानरमेषकम् एतदय मुदासीन सभावगुणं परस्परघाताभावात् । अयेकानिपुतिमित्रतीयम् एकयोनिण पिगनयोः श्वानयोः मार्जारयोःव्याप्रयोः मिहयो: एक्यानिवेपिनामित्रत्वं परस्परकटद कारणात् एतद्युग्मपंचकस्वभावगुणम् एउद्युग्मपंचकंनुमदरस्थ महिपाश्चयानरमपम ए तयमित्येतद्युग्मसप्तकस्वभावगुणं व्यावस्तुमघोंदुरकुडेपुटदामीनःनिहोप्ययमवउदा 'सीनः तयारताव्याप्रनिही बन्यपारिनो सर्पमात्रायविरे धर्मपयाः मैत्रं गीमहि प्योमैत्रमुंदुरुसर्पयोरम एवंमऋमित्रादकन हानीनगदिचार्यउक्तवद्गाहाव्याः । औदासिन्ये स्वभावगुणवनगृपमहसमुहालीतानाशाययापनाकास्यापितमार्ग ·(४०) मुहूर्तमार्तड:- महिपाश्वमेपवानरचऔदासीन्यदृश्यते तस्मादेतद्वयम् उदासीनगुणग्रहणकर्तव्यमित्यर्थी ज्ज्ञायते । उक्तंच "महावरेचवरे च स्वभावचयथाक्रमम् ॥ मैत्रेचैवातिमैत्रेचखेदुदिति चतुर्गुणाः ॥ इति ॥ १० ॥ भा-जो वर उत्तमवर्णका होय अथवा दोनोंका एक वर्ण होवे तो गुण एक १ होय ॥ और वर हीनवर्णका होयतो गुण नहीं होय॥ अथवश्यगुणविचारः॥ जो एकका वश्य और दूसराका भक्ष्य होयतो अर्द्ध गुण होय ॥ और दोनु मित्र होवे तो गुण २ होय ॥ ओर शत्रुवश्य होयतो एक गुण होय ॥ अथ तारागुणविचारः॥ जो दोनोंकी शुभतारा होय तो तीन ३ गुण होय ॥ और एककी शुभ और एककी अशुभ होयतो डेढ १॥ गुण होय ॥ अथ योनिगुणविचारः ॥ दोनोंके अत्यंतमित्रतासे ४ चार गुण होय और मित्रतासे तीन गुण होय ॥ और दोनोंके वेर होयतो १ गुण होय ।। और स्वभाव गुणसे २ गुण होय ॥ और दोनुमहद्वैरी होयतो० गुण होय ॥ १० ॥ एकेशोभयमित्रयोःशरमिता अर्द्धसमारातिकेचत्वारः सममित्रके रिपुहितेभूमिद्वर्युदासेत्रयः ॥ नादेवोमनुजावधूरिहरसास्तद्वैपरी त्येशरा पट्साम्येस्रपपूरुपःसुरवधूरत्रैककोन्यत्रखम् ॥ ११ ॥ अयखेचरगुणविचारमाह । एकः ईशोपरिमन्तदेकेशम् उभयप्रमित्रेयस्मिन्तदुभ यमित्रम् एकेशंच उभयमित्रंचएकेशोभयभित्रे तयोः शरमिताः पंचगुणाग्राह्याः उभप त्रापिपंचपंचग्राह्याइत्यर्थः । अर्द्धसमारातिकेसमः उदासीनः अरातिः शत्रुः एवंयस्मि नमेलनेतत्समारातिकं तत्रअ मेकस्याईगुणाः स्युः । रिपुहिवेअरिसुहृदिभूमिः एकः द्वयुदासेत्रयः द्वौउदासीनीयस्मिन् तत्रत्रयोगुणाः अनुक्तेगुणाभावः । उक्तंच " यत्रैका धिपतित्वेचमित्रत्वेगुणपंचकं ॥ चत्वारः सममित्रेचद्वयोःसाम्येत्रयोगुणाः ॥ मित्रवरे गुणश्चैकः समवरेगुणाईकम् ॥ परस्परंखेवरेगुणः शुन्यसमादिशेत्" इति । अथगुण विचारमाह । नादेवइति । यत्रनरोदेवगणः वधूर्मनुजामनुप्यगणाभवति । इहरसा: पटगुणाग्राह्याः तद्वैपरीत्येतयोवपरीत्यंतद्वैपरीत्यंतस्मिन् शरमिताः पंचगुणाग्राह्याः एतदु भवतियननरोमनुष्यगणः वधूदेवगणाअत्रपंचगुणाग्राह्याइत्यर्थः । षटसाम्येगणसाम्ये षद्गुणाग्राह्याः यत्रअलपः पूरुपः दैत्यगणः पुरुषः सुरवर्देवगणास्त्रीभवतितत्रैका एकगुणोय.ह्यः अन्यत्रउक्तादन्यत्रखंशून्यस्यात् ॥ ११ ॥ अथ खेचरगुणविचारः॥ भा०-दोनोंका स्वामी एक होय अथवा परस्पर मित्रता होवे तो पांच ५ गुण होय ॥और समशत्रू होतो अद्धगुण होय ॥ और शत्रुमित्रसे १ गुण होय ॥ और परस्पर समतासे तीन ३ गुण होय ॥ अनुक्तमें गुण नहीं होता है ।

·चरोहिणी । दशवर्षाभवेत्कन्याद्वादशेवृपलीमता ॥ गौरीदानान्नाकलोकेवैकुंठरोदिणींद संस्कृतटीका-भापाकासमेतः। अथ गणगुणविचारः॥ भा-जो पुरुष देवगणका और कन्या मनुष्यगणकी होयतो छ दगुण होय ॥ विपरीतसे 'पांचगुण ५ होय ॥ समगणसे ६ गुण होय ॥ और राक्षसगणका पुरुष होय ने कन्या देव- गणकी होयतो एक गुण होय ॥ अन्यथा शून्य गुण होय ॥११॥ दुप्कूटेयदियोनिमैत्रमवलादूरंतदाभोधयोनोचेत्खत्वनयोर्यदैकमि हभूर्भाध्यैक्यकेखंगुणः ॥ सत्कूटेवरदूरताभरिपुतापदिनराश्यक भेपंचान्यत्रसुकूटकेचगिरयोथोनाडिभेदेगजाः ॥ १२ ॥ ॥ इति श्रीमुहूर्तमार्तडेविवाहप्रकरणेघटितंसमाप्तम् ।। अयकूटेगुणविचारमाह । दुप्कूटोद्वादशादौसतियदियोनिमैत्रमवलादूरस्त्रीदूरस्यात् तदांभोधयश्चत्वारोगुणाग्राह्याःनोचेदियोनिमैत्रमवलादूरंनस्यात्तदाखंशून्यंगुण स्यात्। अनयोर्योनिमैत्रत्रीदरयोर्मध्ये यत्रएकस्यात् इहभरकोगुणः भाध्यक्यकेनक्षत्रैक्यच रणखंशून्यं गुणाग्राह्यः । अथसत्कूटेसति यदिवरदूरताभरिपुताउभयविरं योनिवरंचस्यात् तदारसाः पड्गुणा ग्राह्याः भिन्नराश्यकभेपंचभिन्नराशिश्चएकभताच अत्रपंचगुणाग्राह्याः उर्वरितसुकूटेगिरयः सप्तगुणाग्राह्याः। अथनाडीविचारमाह । अथोनाडीति । नाडि भेदेगजाः अष्टौगुणाग्राह्याः । अनुक्तंगुणाभावः ॥ इतिमुहुर्तमाघटितम् ॥ १२ ॥ अथ कूटगुणविचारः ॥ भा०-और जो कूट २ । १२ होय ने योनीकी मित्रता होय और स्त्रीदूर होयतो ४ चार गुण होय ॥ और योनिकी मित्रता ने स्त्रीदूर नहीं होयतो० शून्यगुण होय ।। और जो योनि- मित्र और स्त्रीदूरमेंसे एक होयतो एकगुण होय ॥ और दोनोंके एकनक्षत्रका एक पाद होयतो शून्य० गुण होय ॥ ओर जोसत्कूट होवे ने वर दूर होय और नक्षत्रकी शत्रुता होय ने दोनोंकी योनिमें वेर होयतो ६ गुण होय ।। और दोनोंकी भिन्नगाश होवे ने नक्षत्र एक होयतो ५ पांच गुण होय ॥ और शेष सरकूट होयतो सात ७ गुण होय ॥ अथ नाडीविचारः॥ भा०--भिन्ननाडीसे अष्ट ८ गुण होय ॥ और अनुक्त होवेतो गुणबी नहीं ॥ १२ ॥ स्त्रीणामष्टमवर्पतत्रिपुनृणांचीर्णवतानामयुक्ष्वन्देष्वत्रचराधमाव युभयोर्मार्गविवाह शुभः ॥ ज्येष्टंपूर्वजयोस्त्यजेद्धिमरुचिञज्यो नखेटान्वितंयन्मासादिजनुर्भवप्रथमकेगर्भेत्यजेन्नानुजे ॥ १३ ॥ अथस्त्रीणांविदाहकालमाह । वीणामष्टमवर्पतःसकाशातत्रिपुवर्षपुषिवाइःशुभः स्यात् । अष्टमनवमदशमेपुशुभास्यादित्यर्थः । तथाचसंवतः " अष्टवाभवेद्गशिनववर्षा ·" (१२) मुहूर्तमार्तड:- दत। कन्यादानाद्ब्रह्मलोकौरवंतुरजस्वलाम्" इति ॥ रजस्वलेतिवृपलीपर्यायः। तथाच कारिकायामुक्तम् “ पडब्दमध्येनोद्वाह्याकन्यावर्षद्वयंयतः।।सोमो क्तिततस्तद्वद्धर्वश्चत थानला" इति । अस्यवाक्यस्यसहायिनी श्रुतिरपि "सोमःप्रथमोविविद इत्युपक्रम्य सोमोददद्धर्वायगंधर्वोदददनयेइत्यंता । नन्वस्यविरोधोब्रह्मपुराणेगौतमीमाहात्म्येभानु तीर्थवर्णनेविष्टिभानुसंवाददृश्यते विष्टिभानुरुवाच"चतुर्थाद्वत्सरादूर्ध्वयावन्नदशमात्ययः। तावद्विवाहःकन्यायाःपित्राकार्य:प्रयत्नतः ॥इति। सत्यम् अत्रपुराणवाक्यंशूद्रादिविषय औतस्मतिब्राह्मणादिविषयमित्यविरोधः। सप्तमवपविषमत्वाचारदादिभिःस्त्रीविवाहेनांगी कृतम् तस्माच्छास्त्रतत्ववेदिनाआचार्येणसर्ववर्णानामविरुद्धमेवोक्तम् । स्त्रीणामष्टमवर्षत त्रिविति । कथितकालादूकदाचिद्वरालाभनिमित्तादौसमवपुद्वादशचतुर्दशपोडशे. पुविवाहोग्रंथांतरेउक्तः । कालनिर्णयदीपिकाविवरणेस्वयंवरार्थकालद्वपमुक्तम् । जी. परिपकायाऋतौवर्षत्रयानंतरस्वयंवरकालः अदातृकायाआपिऋतावपत्रयानंतरस्वयं वरकालः। अदातृकायाइत्येतत्सर्ववर्णसाधारणं । कन्याप्रदातारःकालनिर्णयदीपिकायामु ताः"पितापितामहीम्रातामाताबंधुर्यदानदि ऋतौवर्षत्रयादूकन्याकुर्यात्स्वयंवरम्। इति । बौधायनोप्याह "वर्षाणित्रीण्यतुमतीकांतपितृशासनं ।। ततश्चतुर्थेवतुविदेतसह शंपतिम्।। इति । अयपुंसांविवाहकालमाह । नृणांचीर्णव्रतानां कृतविसर्गाणां अयुग्मे पुविपमेपु अन्देपुर्वपैपु विवाहःशुभास्यात् । विशेषतउक्तवर्षे पुकर्तव्यइत्याह । अराध. माययुगयोः अनविषमवपु राघोपैशाखः मायाप्रसिद्धःअनयोयुगेयुगुले राधयुगवैशा. खज्येष्ठौ माघयुगं माधफाल्गुनावित्यर्थः । मार्गमार्गशीविवाहःशुभःस्यात् । एतेपंचमा साबहुसंमताःएपुज्येष्टंन्येष्टमासंपूर्वजयोःप्रथमजातयोद्धयोस्त्यजेत् । अर्यादेकवरेज्ये ठेसतिनत्यजेत् । दोपांतरमाह । हिमरुचिचंद्रं ज्ञेज्योनखेटान्वितंबुधगुरुहितान्यग्रह के पापग्रहयुक्तं शूद्राणां मन्यतमयुक्तंत्यजेत् अनिष्टफलश्रवणात्"मासायंजनिभवम्।। इति रमाच्याकरणोयनस्यनिशेणनिर्णयमाह । यमामादिनिम्पयार्थम् । नारदः "नजन्ममासनक्षत्रेनजन्मदिवसेपिया। आद्यगर्भसुतस्यापिदुहितुर्वाकरमहा इति॥१३॥ अव कन्याका विवाहकाल कहते हैं। भा०-कन्याके विवाह आठमें वर्ष वा नवमें वर्षमें वा दश वर्षमें करणा । पुरुषके प्रत समाप्त होने से विषमवर्षमें विवाह करणा ॥ और वैशाख-माघ-ज्येष्ठ-फाल्गुन-मार्गशीर्ष एमास विवाहमें श्रेष्ठ है । जो वर कन्या दोनों प्रथमसंतानका होय तो ज्येष्ठमासमें विवाद नहीं करणा । और एक ज्येष्ठ होयतो ज्येष्ठमास अशुभ नहीं है और जो चंद्रमा बुधधिना दुजे ग्रहोंसे संयक्त होपतो अशुभ है । और प्रथमसंतानके विवाहमें जन्ममासादिकोंको नहा लेणा ॥ दुजे संतानके दोष नहीं है ॥ १३ ॥ मूलांत्यार्कमयास्थिरेंद्वनिलयुक्षेत्रांववाहेशुभंपा पत्यक्तनिदुभुक्सलयुक्तंभोग्यंचविखंचभम् ॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । विश्वेद्वोर्यममित्रयोदिकभयोः पैत्र्यक्षहोमिथों त्यार्यम्णोःपुनरस्रपोवरुणभस्वात्योरुभाहस्तयोः॥१४॥ अथ विवाहनक्षत्राणिसवेधान्याह । मूलांत्यार्केति ॥ मूलंप्रसिद्धम् अंत्यरेवती अर्को इस्तः मघाप्रसिद्धा स्थिराणिरोहिण्युत्तरात्रयम्इंदुमृगःअनिलंस्वाती एभिःसहितंमैत्रमनु राधा विवाहेशुभंशुभफलदम् । अथएतेपूक्तेपुनिंद्यमाह । पापत्यक्तमसत् अनिंदुभुक् चं द्रभृक्तनशुभम् एतदुक्तंभवति । पापग्रहत्यक्तंनक्षत्रचंद्रभुक्तिरहितनशुभंस्यात् । खलयु तपापग्रहयुक्तंभोग्यविद्धनशुभंस्यात् । अयवेधमाहविश्वेद्वोः उत्तरामृगयोः यममित्रयोः भरण्यनुराधयोः द्विकभयोः कस्यभेकभेद्वेचतेकभेचद्विकभेरोहिण्याभिजितौतयोः पैत्र्य क्षहयोः मघाश्रवणयोःमिथःपरस्परम् अंत्यार्यण्मो रेवत्युत्तराफाल्गुन्योः पुनरस्रपोः पुन वैसुमूलयोः वरुणभस्वात्योः शततारकास्वात्योःउभाहस्तयोः उत्तराभाद्रपदाहस्तयोः मि यः परस्परंवेधः स्यादित्युत्तरलोकेनान्वयः ॥ १४॥ अब विवाहनक्षत्रोंको कहते हैं । भा०-०६०म०स्थिर--मृ०स्वा०अनुराधा-ये नक्षत्र शुभ हैं । और जो नक्षत्र पाप- ग्रहसे मुक्त होय अर्थात् पापग्रहने छोडा होय वह अशुभ है । और चंद्रमाने नही भोगा होयतो अशुभ है और पापयुक्त होय और पापभाग्य होय वा विद्ध होयतो अशुभ है । अथ वेधविचारः॥ भा०-उत्तरा और मृगके परस्पर वेध होय ॥ ऐसेही भरणीके और अनुराधाके रोहिणी अभिजितके-मघाश्रवणके-रेवती उत्तराफाल्गुनीके-पुनर्वसुमूलके-शतभिपास्वातीके उत्तरा- भाद्रपदा हस्तके वेध है ॥ १४ ॥ वेधोयंकरपीडनेनिगदितोनान्येपुतेपुस्मृतोवेधः सप्तशलाककेशि वदिशाकानवाद्यैर्युते ॥ वेधोंऽत्यादिमयोदिकत्रिमितयोरंध्यो मिथ सहविभेचरणंत्यजेत्खलखगैःसर्वेत्विहांत्रिकचित् १५ अथकर्मविशेषेणवेधनिर्णयमाह। धोयमिति।अर्यवेधःकरपीडनेषियादेपूर्वमुनिभिनिग दितः । नान्येपुअन्ये'शुभकर्मसुअयंवधोनोक्तइत्यर्थः । तेपुवियाहान्यकर्ममुसप्तशलाक केस्मृतः किंभूतेसप्तशलाककेचक्रे शिवदिशःईशान्याःसकाशात कानियाचैर्युत कृशा नुर्देवतायस्येतिकार्शानवकृत्तिकासाआद्यायेपांतानितैर्युते ईशान्यादिप्रदक्षिणकृत्तिकादि नत्रयुक्तइत्यर्थः । विवाहादृतेसर्वकर्मसुसप्तशलाकाचवेधोऽवलोकनीयइति । अथपाद वेधमाह विधात्यादिमयोरिति । अत्यादिमयोः चतुर्थप्रथमयोः ठिकत्रिमितयोः दितीय तीययोध्योश्चरणयोः मियः परस्परंवेधः स्यात् । अयास्पनिर्णयमाहासलगाशुभमही भेनक्षत्रविदेशतिधरणत्यजेत् खलखगः पापग्रहः विदेसतिसर्वनक्षत्यजोदित्यर्थः ।

·.. (४६) मुहूर्तमातहः- अथसंघिदोपमाह । पडिति । ऋतुसंधितः वसंतादिऋतुप्रवृत्तेः पद्पष्टिः पद्दभिरधि कापष्टिः ६६ घटीनांपरष्टिस्त्याज्येत्पर्यः । ऋतुप्रवृत्तिलाणरत्नमालायाम् “ मृगा दिराशिदयभानुभोगात्पडर्तवः स्युः शिशिरोवसंतः । ग्रीष्मश्चवर्षाचशरञ्चतदेमंतना माकथितोत्रपष्ठःइति । तियिभयुक्संधीतिधिनक्षत्रपोगानांसंधौदिनाढ्यौपृयक् देष टिकेत्याज्ये अथपूर्वमुक्तंग्रहनिप्रांतोद्भवंसूतकमिति । तत्रग्रहणसूतकलसणमाह । · ग्रहादिति । ग्रहात्यहणतः सकाशाउपरितत्पादैस्तचरणः ग्रहपादः त्रिवेदपडिभान् ३11६1८ दिवसान्त्यजेत् । एतदुक्तंभवति "पादकमायग्रहणेत्रीन्दिवसाहत्य जेत् अर्धग्रहणेचतुरोदिवसान्त्यजेत् त्रिपादग्रहणपदिवसान्त्यजेत्सर्वग्रहणे अष्टदिवसा नत्यजेत्" प्राग्ग्रहणात् प्राक्प्रयमः हितान्त्रिवेदादीनदिवसान्त्यजेत् एतदुक्तंभवति। पादग्रहणेत्रयाणामद्धे तद्ययापादग्रहणग्रहणात्पूर्वसाईकदिवसं ९० नवतिघटिकास्त्या ज्याः अर्द्र ग्रहणेचतुर्णामद्धम् द्वौदिवसी पादत्रयग्रहणेपण्णामदैवी दिवसान्सर्यग्रहणे टानामर्द्धचतुरोदिवसान्ग्रहणात्पूर्वत्यजेत्"टपरागोग्रहोराहुप्रस्तत्विदीचपूणिच " इत्य मरः ।। शायविवाहपटले " सर्वग्रासदिनान्यष्टौशुभकार्येपुवर्जयेत् ॥ त्रिभागनिपट दिवसानग्रासेचतुर्दिनम् ॥ चतुर्याशेत्रिरात्रंतुग्रहणेचंद्रसूर्ययोः ॥ इति । अत्राप्यंत रालेतुपातोज्ञेयः । तथापेिणः "ग्रहणानिदिनपूर्वपरतोदिनसप्तकमितिसर्वग्रहणवि पयम् । ज्योति प्रकाशपि " स्वग्रासेसर्वपादोनखंडाध्यल्पेतुवासराः । गजाधेप्व धिरामाब्जेनेष्टाः स्युः प्राग्दलेगृहाः।" इति । अथोत्पातेवयंकालमाह | उत्पतिव्यह मिति । उत्पातेभूकंपनिीतमहोल्कानिपातादिके अयंहमट्रिमितानामद्धांसमाहार अद्यहंसप्ताहमित्यर्थः । उत्पातेजातेसतिसप्ताहंशुभकर्मणित्यजेदित्यर्थः । दीपांतरमाह। उद्गमंचशिखिनः शिखिनः केतोः उद्गममुदयंत्यजेत् यावत्केतूदयस्तावन्मंगलंनकुर्या दित्ययः । तयाचाष्टिषेणः " परंसप्ताहमुत्पातत्यजेत्केतृदयेशुभम्।। इति भद्राकालमा इ । राकाष्टमीप्राग्दलेविट्स्यात् । राकापौर्णिमा अष्टमीप्रसिद्धा अनयोस्तिथ्योः प्राग्द लेपूर्वाद्धं विविष्टिः स्यात् । कृतरुद्रयोः प्रांत्येकृतंचतुर्थीरुद्रएकादशीअनयोः प्रांत्ये विट्स्यात् । एतद्भद्राचतुष्टयमबहुलेशुक्लपक्षेस्यात् । कृष्णेनिरेकेप्विह उक्तेपुतिथिपुनि रेक एकरहितेपुकृष्णेकृष्णपक्षेविट्स्यात् । भद्रापवादः शायिविवाहपटलेदूषितोतः कारणानोक्तः ॥ १८ ॥ अब संधिदोपको कहते हैं- भा०-ऋतुसंधिको ६६ घडियों अशुभहै ॥ तिथिनक्षत्रयोगोंके संधीको देय दोय घाति. अशुभंहे ॥ पादग्रहण होयतो पीछेके तीनदिन अशुभहै । और सर्द्धग्रास दिन पीछेके अशुभ ॥ और त्रिपादहोयतो छदिन ६ पीछेसे अशुभहे । और । संपूर्ण प्रास होयतो आठदिन पीछेका त्याज्य है ॥ आर पादनासादिकांके पूर्वका आधादिन, याज्यहै । जैसे पायासमे दिन १ ॥ पूर्वका अशुभहै ऐसे सर्वत्र समझलेणा ॥ और न तो ऊपरके सातदिन अशुभहै । औरकेतुदीखेजहांतक अशुभहोय ॥ १८ ॥ होय तोचार पातसे होय ·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (१७) अब भद्राको कहते हैं। भा०-शुक्लपक्षमें अष्टमी पूर्णिमाको ८।१५ पूर्वार्ध भद्रा होताहै ॥ शुक्लपक्षमें चतुर्थी एका- दशीको परार्द्ध भद्रा होताहै । और कृष्णपक्षका ७ । १४ पूर्वार्द्ध और ३१ १० को परार्द्ध होताहे ॥१८॥ सापेद्रांतिमभात्ततोऽधिपटिकपूर्णाततोब्ध्यदकंकीटांत्यालिवि रामतः कुषटिकंगंडांतमूर्ध्वाधरम् ॥ सावैशूव्यहगाख्ययोगविर तौभंतत्रचंडायुधंदुर्योगेदिनभाचसाभिजिदयुग्भेर्कस्तदैकार्गलः१९ अयगंडांतलक्षणमाह । सापेंद्रांतिमभेति । सार्पमाश्लेषा इंद्रोज्येष्ठा अंतिम रेवती एपामंतः तस्मात्कालाप्रापरंपूर्वापरतः अधिघटिकंगंडांतकंस्यात् । अन्धयश्चतस्रोध टिकायस्मिन्नित्यधिघाटकं चतुर्घटिकमित्ययः । एतदुक्तंभवति । उक्तनक्षत्रात्पूर्वतो घटिकाद्वयं परतोघटिकाद्वयं एवंघटिकाचतुष्टयनक्षत्रगंडांतम् । अथतिथिगंडांतमाह । 'पूर्णांततोब्ध्यर्द्धकम् पूर्णापंचमीदशमीपूर्णिमातासामंततः अध्यईके द्विघाटकंगंडांत पूर्वापरतः स्यात् । मयलनगंडांतमाह। कोटांत्यालिविरामतः कुघाटकं कीटकर्का टक: अंत्योमीनः अलिवृश्चिक: एपांविरामोवसानंतस्मात्कुघटिक मागध टिकापरतोर्द्धघटिका एवमेकपटिकंलग्नगंडांतस्यात् । अथचंडायुधमाह । साँवइति । सासाध्ययोगः वैवैधृतिः शूशूलः व्यव्यतीपातः हहर्पणः गगंडः एतदाख्ययोगानां 'विरतिरवसानंतत्रयन्नक्षत्रतस्माचंडायुधस्यात् । चंडंप्रचंडमहत् एवंविधमा युधंस्यात् । आयुधंघातकस्यात् । तस्मात्तन्नक्षत्रवज्यामित्पर्थः । अथैकागलमाह । दुर्योगेदिनभादिति । विष्कंभातिगंडशूलगंडव्याघातवज्रव्यतीपातपरिघवैधृतयोनवदु योगाः एषामन्यतमेसतिदिनभादिननक्षत्रात्माभिजिदयुग्मेअभिजितासहअयुग्मेविषम • नक्षत्रेयदार्क सूर्योभवतितदाएकार्गलास्यात् । एकाअर्गलाशुभावरोधिनीयस्मिनित्येका गलः शुभफलावरोधकइत्यर्थः ॥ १९ ॥ अब गण्डांतको कहते हैं। भा०-आश्ले० ज्ये० रे०इन्हीं नक्षत्रोंके पूर्वापरकी दोयदोय घडियों मिलके ४ घडी अंत- की नक्षत्रं गंडांत होय ॥ और ५।१०।१५। इन्हों तिथियोंके अंतकी २ घडी पूर्वापरकी तिथिगण्डांत है । और ४ । १२ । ८ । इन्होलग्नोंके अंतकी पूर्वापरकी १ घडी लग्नगण्डांत होय ॥ अवचंडायुध कहते हैं। भा०-साध्य-वैधृति-शूल-व्यतीपात-हर्षण-गण्डइन्हों योगोंके अंतका नक्षत्र चण्डायुध है सा वह चंडायुधाख्य नक्षत्र त्याज्य है।

·(१८) महर चिड:- अब एकागल कहते हैं। भा-विष्कंभ, आतगण्ड-शूल-गण्ड-व्याधात-वज्र-व्यतीपात-परिध-वेधृत योगामस कोई योग होय और दिननक्षत्र अभिजितसहित विषमनक्षत्रपर सूर्य होतो एकागल- योग होय ॥ यह एकागल त्याज्य है ॥ १९ ॥ सूर्याद्यामदलंदिवैवनिगमन्यश्वीघुनागत्रिपसंख्याकंकुलिकंदिवेंद्र रविदिङ्नागर्तुवेददिकम् ॥ व्येकंतन्निशिपोडशांशमपरेतिथ्यंश मुझंतितैःकालंकंटकमैनिघंटममरेज्यज्ञास्फुजिङ्ग्यःक्रमात् २०॥ अथवारदोपमाह । सूर्यादिति । सूर्यात्सकाशाद्वारेपुक्रमेणनिगमादिकंयामदलंया मार्द्धमुझंतित्यजतिः मुनयइतिशेषः । निगममितरवौ सप्तमितंसोमे अश्विनौद्रौतन्मितं भौमे इपुमितबुधे नागाप्टौतन्मितंगुरौ त्रिमितंशुक्र पण्मितंशनी एतद्यामदलदिवैवउज्झं तिनरात्रौ । अथकुलिकादीनाह । इनादौसूर्यादीवारेदिवाइंद्रादिकंपोडशांशदिनमान स्पपोडशांशोग्राह्यः तेनगण्यास्तेपोडशांशाग्राह्याइत्यर्थः । तंकुलिकमुज्झति अपरेतिथ्य शंपंचदशांशंकुलिकमुज्झति तनिशितद्वात्रोचव्येकमेकरहितचंद्रादिकंपोडशांशंपंचदशा शमुझंति । तद्यथा " रबौदिवाइंद्रमितंचतुर्दशं तद्रात्रौत्रयोदशं सोमेदिवाद्वादशं त द्रात्रीएकादशम् " इत्यादि । अयतैरेवइंद्रादिभिर्मुहूर्तेः अमरेज्यज्ञास्फुजियसकाशात क्रमात्कालंकंटकम्ऐनिघंटम् इनस्यापत्यंपुमाननिःयमातस्यघंटोयमघंटइत्यर्थः। तमुझं ति । एतदुक्तंभवति । अमरेज्योगुरुः तस्मात्सकाशात्तरेवइंद्रादिभिर्मुहूर्तःकालमुज्ज्ञ त्ति ज्ञादुधातूतरेवेंद्रादिभिःकंटकम्आस्फुजिच्छुक्रातस्मात्सकाशाततैरेवेद्रादिभिर्मुहतर निघंटंयमघंटमुझंति ॥ २० ॥ अब वारदोषको कहते हैं। भा०- सूर्यवारके दिन चोथाप्रहरका आधा प्रहर-और चंद्रके दिन ७ मेका-और भोमके दिन २ का-चुधके दिन ५ का-गुरुके दिन ८ मेका-शुक्रके दिन ३ का, शानके दिन छटका आधामहर दिनमें त्याग करणा ॥ अब कुलिकको कहते हैं। दिनमानके पोइशांशको वा पंचदशांशको मुहूर्त कहते हैं। भाः-सूर्यके दिनमें १४ चवदमा मुहूर्त और रात्रि में १३ तेरमा मुहूर्त कुलिकका है। सोमके दिनमें १२ रात्रि में ११ कुलिकका मुहूर्त है । भीमके दिन में १० रात्रि में ९ मुहूर्त कुलिकका है । बुधके दिनमें ८ रात्रिम ७ और गुरुके दिन में ६ रात्रि ५॥ और शु- ऋके दिनमें ४ रात्रि में ३ शनीके दिनमें २ रात्रिमें १ कुलिक है ।। सो कुलिक त्याच्य है ॥ और गुरुसे उक्त इंद्रादि मुहूर्त करिके काल होता है । और बुधसे उक्त इंद्रादि मुहूतंकरिके कंटक, होता है, और शुक्र यमघंट होता है यह त्याज्य है ॥२०॥ समायोशः

·"
संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (४९)
शुकेंद्रीज्ययमेषुगोंकरविभूतुल्यामुहूर्तादिवादुष्टाः स्युःकुजनिश्य
गोयइतरेसंत्यर्दयामादिषु ॥ प्रेक्ष्य संप्रतिवृद्धितुर्यचरणेब्रह्मद्विती
येऽपमःसूर्याद्याअनुविश्वपाशियमलेंद्रार्कभैर्मृत्युदाः॥ २१ ॥
अथदुर्मुहूर्तानाह । शुक्रेद्वाज्येति । शुक्र प्रसिद्धः इंदुश्चंद्रः ईज्योगुरुः यमःशनिः ए
पुक्रमेणगोंकरविभूतुल्यामुहूर्तादिवादुष्टाःस्युः दुर्मुहूर्ताइत्यर्थः । कुजनिशिअगःसप्तमीमु
हूतोंदुर्मुहूर्तः। ग्रंयांतरे "अर्यम्णोतुहिनकिरणेराक्षसबायसंज्ञौ” इत्यादिबहवोदुर्मुहूती
उक्ताः । अत्रस्वल्पाउक्तास्तेषांपरिहारमाह । यइतरेदुर्मुहूर्ताग्रंथांतरेपठितास्तेसर्वेअर्द्ध
यामादिपुसंति अतोत्रमयानोक्ताः यतअर्द्धयामादीनांत्यागेतेपित्यक्तास्युः । किंग्रंथ
विस्तरेणेतिभावः । एतत्तुसुज्ञाज्ञास्यति यथारवाचतुर्दशोमुहूतादुर्मुहूर्तः कुलिकोपिचतुर्द
शोमुहूर्तः तयोरेकत्रसद्भावइत्यन्यपिविचारगम्याः। नन्वेवंचेत्तर्हिपूर्वय॑थपठितमेवंतैस्त्व
नधिकाधिकदोषविवक्षयोक्तमितिनदोषः । अथपातसंभवकालमाह । प्रेगदति । मंत्र
तिसांप्रतं वृद्धितुर्यचरणेवृद्धियोगस्यचतुर्थचरणे तथाब्रह्मद्वितीयेत्यवंटारिंगः२४
णे अपमानांतिपातोविलोक्यः ब्रह्मसिद्धांतायुक्तप्रकारेयन्द्रश्चखलाश्चतेचन्द्रखला:
सर्वत्रवर्जयेदित्युक्तत्वान्मृत्युयोगमाह । सूर्याद्याइविधुसितीचन्द्रशुक्रौ तथासा
दिभिर्नक्षत्रैःसहमृत्युदाःस्युः।अनुअनुराधा. तथाअन्नश्चंद्रोंऽत्ये अगुःराहुःसुखगश्चतु
श्विनी इंटरमीकिरणो यस्यत्यगुःराहुः"तमोगुरसुरश्च"इतिबृहज्जातकेराहुनामानि।
तथाअष्टमा:युजशुभाःकुजश्चशुभाश्चततथा शुक्रस्कृतीयइतिस्पष्टार्थः । एतेप्रत्येकमुक्त
स्थानगाःशुचेशोकायभवंति । अथइष्टानाह । लाभइति । लाभेएकादशेसर्वखगाः तथा
सौम्या शुभग्रहाः अखिलगानिंद्यविनासर्वस्थानगाः तथाखलाःक्रूराख्यष्टारिगास्तृती
याप्टपष्ठगाः तत्रअष्टमेभीमोनिंदितः तंविनापापाअष्टमायाह्याः चंद्रख्यंबुधने तृतीय
चतुर्थीद्वतीयेचंद्रः एतेप्रत्येकश्रियैलक्ष्म्यैभवति । श्रीकारकाइत्यर्थः । एवं शुभाशुभग्रहा
नुक्त्वातत्रविशेषमाह । अंशभगेट्अष्टारिगः सन्मृत्यवेस्यात् अंशोनवांशः भंलग्नं
कोरकाणः एषामिदस्वामी नवांशस्वामी लनस्वामी दृकाणस्वामी एतेप्रत्येकमष्ट
यष्ठगाः मृत्युहेतवो भवतीत्यर्थः ॥ २४ ॥

·(५२)
मुहूर्तमा“ड:-
कन्यातौक्षिकशगेहगभृगुःपष्ठोपिनोभंगकृद्भौमोमृत्युगतोपिशड
शशिनोगेंहस्थितोवार्कगः ॥ शुक्रेत्यारिविधुःसुवर्गदृगितःस्वोजो
युजीज्येतनौशुक्रवाशुभदोथकंटकनिजांशेज्येक्षितःसग्रहः॥२५॥
अथकतिचिदोषाणामपवादमाह । तत्रमथमभृगुषष्ठापवादमाह । कन्यातीक्षिकति ।'
कन्यामसिद्धाशुक्रस्पनीचं ताक्षिकोधनुर्धरः शत्रुगेहपूर्वोक्तं "भृगुभुवःशशूरवींदू॥इति तत्र
रवगृहसिंहा इंदाहकर्कः एषांकन्यादीनामन्यतमगेहगतोभृगुःपष्ठोपिनाभंगकृत्स्यात्।
लगभंगकरोनभवतीत्यर्थः । तथाचकश्यपः ॥ " नीचगेतुतुरीयेवाशत्रुक्षेत्रगतेपिवा ।
भृगुषष्ठोद्भवोदोषोनास्तीत्यत्रनसंशयः ||" अथकुजाप्टमदोपापवादमाह । भौमोमृत्युग
तोपिशवशशिनोगहस्थितोयदिभवति । वाइत्यथवा अर्कगःअस्तंगतोपियादिभवाति
तदानाभंगकृत्स्यात् ।अस्यशत्रुर्बुधः। कुजस्यविदरिरितिप्रागुक्तस्तस्यगृहकन्यामिथुनंच।
शशिगृहकर्कटस्तस्यनीचं एपामन्यतमस्थोस्तंगतोवा अष्टमगतोपिवालग्नभंगकरोनभय
तीत्यर्थः । अस्तगेनोच्चगेभीमेशत्रुक्षेत्रगतेपिवा || कुजाष्टमोद्भवोदोपोनकिंचिदवशिष्य
तइति ॥ अथद्वादशषष्ठचंद्रापवादमाह । शुक्लेति । शुक्लेशुक्लपक्षेअंत्यारिविधुःद्वादशः
पष्ठश्चंद्रासुवर्गदृगितः वर्गाश्चदृशश्चवर्गदृशःशोभनानांवर्गदृशःसुवर्गदृशः ताइतः प्राप्तः
सुवर्गगितः शुभवर्गशुभाष्टियुक्तइत्यर्थः । एवंविधोविथुः शुभदास्यात् । कस्मिन्सति
इज्यगुरौशुक्रवातनौलनेसति । कथंभूतेमुरौ स्वोजोयुजि सुतरांओजःस्वाजः उत्कृष्टचलते
नयुनक्तीतिस्वोजोयुक्तस्मिन्स्वोजोयुजि अतिवलिनुसतीत्यर्थः।शुक्रस्याप्येतद्विशेषणं ।
एतदुक्तं भवति। वलि ठेगुरौशुक्रवालमस्थेसतिशुक्लपक्षचंद्रमाः सुपर्गाष्टिसहितः यदिभवति
तदादादशषष्ठगोपिशुभदइतिभंगकरीनस्यात् अन्ययान । मुहूर्तदर्पणे "कवीगुरोवायकि
मिस्थितेतनौशुभेनदृष्टःशुभवर्गगःशशी ॥ विवर्धमानःशुभकृञ्चनाशुभंकरोतितिष्टन्नपिरिसक
षष्ठयोः इति। अथसग्रहचंद्रदोषापवादमाह। सग्रहाग्रहेणग्रहाभ्यांग्रहसिहवर्तमानःसग्रहः
बुधगुरुवर्यअन्यग्रहयुक्तइत्यर्थः । यतःपूर्वमुक्तम्" हिमचिझंज्योनखेटान्वितम् इति।
एवंविधासग्रहोविधु:केंद्रनिजवगेज्येशितःसन्शुभदास्पात् । केंद्रमसिद्धम् निजयगोनि
जांशस्तववर्तमानोइज्यातिनईक्षित अवलोकित सग्रहाचंद्रमाःशुभदः भंगकरोनस्पात् ।
उक्तंच " गुरुःस्यकीयवर्गस्योपलवान्कंटकाश्रितः । पश्यन् सनदशीतांशुंतद्दापंपिलगन
येत् इति ॥ २५ ॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । गौर छटेस्थानका दोष नहीं करे । और चंद्रमाको स्ववर्गगत गुरु देखता होय तो प्रयुक्त चंद्रका दोष नहीं होय ॥२५॥ दोपाणांशतमिदुजःशतयुगंशुक्रोगुरुर्षातयेल्लाकंटककोणगोंगाम नचंद्रौजस्विपातादिकान् ॥ भंगायेविवलानतेत्रसफलाःसंध्यंशतु ल्योफल स्याद्भावांशसमोग्रहोखिलफल संध्यूर्ध्वगःस्यात्परः॥२६॥ अथसामान्यदोपापवादमाह। दोषाणामिति। कंटककोणग:केंद्रकोणगः इंदुजोबुधोदोषा णांशतंघातयेत् तत्स्थः १,४,५,७, ९, १०, शुक्रःदोषाणांशतयुगंद्विशतंघातयेत् तत्स्थः २, ४, ५, ७, ९, १०,बृहस्पतिःदोषाणांलसंघातयेत् । अपवादांतरमाह । अंगंलग्रमिनचं द्रौजस्विपातादिकान्घातयेत् इनचंद्रयोःसूर्यचंद्रयोः ओजोबलमस्यास्तीतिइनचंद्रौज -स्वि एवंविधंलग्रंपातादिकान घातयेतोउक्तंचवसिष्टेन "एकार्गलोपग्रहपातलत्ताजामित्रक तर्युदयादिदोपाः। नश्यतिचंद्रार्कवलोपपन्नलग्नेयथार्काभ्युदयेंधकारः"इति। अथदोषापवा दभंगमाह। भंगाइति । येभंगादोपभंगाविवलागतबलानिर्बलास्तेत्रदोषभंगविषयेसफलान भवति ।दोपभंगसमर्थानभवंतीत्यर्थः । तस्मादोषभंगकृतांबलंविचार्यदोपभंगमादिशेदि तिभावः ।उक्तंच "सामान्येनोदितादोषाभंगास्तेषांतुतद्विदैः। यदितेवलहानाःस्युःमध्वंसा भावताययुः अथभावशुद्धिमाह ।संध्यंशतुल्योफलइति।संध्यंशतुल्यःसंधिभागसमानाय होऽफल स्यात् सदसत्फलदोनभवति । भावांशतुल्योग्रहोखिलफलदास्यात् संपूर्णफ लदोभवति । अर्थान्मध्ये अनुपातात्फलंवेद्यम् । विशेषफलमाह । संध्यूर्ध्वगःस्यात्परइतिास 'ध्यगासंध्यंशाधिकोंग्रहःपरः स्यात् । परभावफलदास्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ अब सामान्यदोषोंका अपवाद कहते हैं । भा• केंद्र में और त्रिकोणमें १।४।७।१०।९।५ । बुध होयतो एकशत १०० दोषोंका नाश करे ॥ और उक्तस्थानों में शुक्र होयतो द्विशत २०० दोषोंका नाश करते हैं। और उक्तस्थानों में गुरु होवेतो लक्ष दोष नष्ट होते हैं । अब दूसरा अपवाद कहते ॥ यदि लग्न सूर्यचंद्रसे बलवान् होय तो पातादिकदोष नष्ट होते हैं । और दोषभंगक- रणेवाला ग्रह निर्वल होयतो दोषभंग नही करता है ॥ अथभावशुद्धिः ॥ जो ग्रहसंधिके अंशतुल्य होयतो निष्फल होता है | और भावके अंशतुल्य होयतो संपूर्ण फल देता है ॥ और सांधके उपर होयतो द्वितीयभावका फल देवै हे॥ २६ भागाःस्युनंतनाडिकारसहतास्तद्धीनयुक्प्राक्परे सूर्यःसंसरसंसु कथितवाल सपङ्मदः ।। व्यस्ताभ्रत्रिलवोऽथक्च्युतउभीयो गोकुदृग्नौपृथगलग्नेचांबुनितेसपट्तनुमुखा संधिर्दियोगोर्धितः।।

·(५४) मुहूर्तमाड:- पाठांतरं-व्यस्ताभारिलवोथभूच्युतइमोभूयोंगपातालयो क्षेप्यौपद तनुतःससंधयइमेपान्विताःस्युःपरे ॥ २७॥ संध्यंशतुल्यइत्यायुक्तंतत्रकेतसंधयाकेतभावाइत्यपेक्षायांतत्साधनंकिंचित्स्थूलमकेन वृत्तेनाह । भागास्युरितिनितनाडिकारसहताभागास्युः । नतसाधनंजातकपद्धतायुक्तं "राशेपमितंयुतं दिनदलेनाहोगतशेषविलेप्यंखलुपूर्वपश्चिमनतं त्रिंशन्च्युतंचोत्र' तम् ॥ इति एतदुक्तंभवति सूर्येष्टकालाभ्यामिष्टकालंसाधयित्वानतंचसाधयित्वात दिष्टकालभवनतंपड्गुणंनतभागास्युरित्ययः । प्राकूपश्चिमेनतेनक्रमेणतद्धीनयुसूर्यः तैमागन्यूँनयुक्पूर्वनतेसतिन्यूनःपश्चिमनतेसतियुक्युक्तः तत्कालिकःसूर्यःखस्यात् । दश मभावः स्यादित्यर्थः । तत्संदशमभावं सरसंपडाशियुक्तंसत्सुखंचतुर्थभावास्यात् के यितवल्लग्नंमोक्तवल्ल प्रज्ञेयम् । तत्सपड़े पड्राशियुक्तं सत्मदःसप्तमभावः स्यात् । एवं भावचतुष्टयंसाधयित्वाअंतर्भावसाधनमाह व्यस्ताभ्रनिलवइति । विगतः अस्तः सप्तमभा दोयस्मात्तव्यस्ततच्चतदभ्रंच व्यस्ताभ्रंसप्तमभावरहितदशमभावइत्यर्थः । तस्यत्रिलवी राश्यादिकोग्राह्यः अथकूच्युतःद्विपतितःकार्यः एतौउभौकेवलत्रिवल हक्च्युतत्रिलवौट थक्पृथकूकुदृग्नासंतापृथक्पृयक्लग्ने अंधुनिचयोज्यौ । अयमयः। कुन:त्रिलवोलग्नेयोज्य: सद्वितीयभावोभवति । ग्नोलगेयोजितःहतीयभावोभवति । अयच्युतः बिलवाकुन्ना बुनि:वसाधितेचतुर्थभावेयोजितः पंचमभावोभवति । तत्रैव दृग्नोऽवनियोजितःपप्रभावो भवति । तेपडनंतरसाधिताभावाः पड्राशिसहिताःकार्यान्तेतुसप्तमाज्ञेयाः । ल षड्भ मदइतियावत् | तेतुलप्रमुखालग्रादयोभावाःस्युः । अयसंधिसाधनमाह | संधिदि योगौर्द्धितइति । द्वयोर्भावयोगिःधितःसंधिःस्यादितिस्पष्टम् । अथपाठांतर व्याख्या । व्यस्तेति । सप्तमभावरहितस्यदशमभावस्यभरिलवः पड्भावोरा श्यादिका सपृथक्पृथक् भूच्युतःएकस्मात्पतितः इमौउभी भूपावारचार अंगपाताल योःप्रथमचतुर्थभावयोःक्षेप्यो तनुतालग्रात् ससंधयःसंधिसहिताःपड्भावास्युः । इमे भावाः पडूभावान्विताःपरेससंधयोभावास्युः। एवंभाषसंधिसाधनंयत्वासंध्यशनुल्यो फलइतिप्रायुक्तंग्रहफलंविचार्यम् । अंतरेअनुपात: "भावसंध्यंतरेणाप्तखेटसंध्यंतरात् फ लम् इतिजातकपद्धतेः इति।एतत्स्थूलभावानयनं सूक्ष्मंतुजातकपद्धताववगंतव्यम्:२७ अब संधिसहित भावसाधन कहते हैं। :-सूर्य इष्टकालसे इष्टकालको बनाके नतको वना लेनी-फेर इष्टकालते हुईभई नतको ६छगुणी करणी-तब नतभाग होता है-फेर पूर्वनत होयतो उनसे सूर्यको न्यून करणा- और पश्चिमनत होयतो युक्त करणा । जिससे दशमभाव होय-और दशम६राशि जोडे तो चतुर्थभाव होय । और उक्तरीतीसेही लग्न करणा-लग्नमें ६ राशि जोडेतो सप्तम होय । और दशममेंसे सप्तमको निकालना और उनका राश्यादित्रिलय लेना फिर एक जागा निलवको दोयसे निकालना-फेर एकगुणा त्रिलयको लग्नमें जोडनेसे भार- ·संस्कृतटीका-भाषार्टीकासमेतः । द्वितीय भाव होय-और छगुणा निलवको लग्नमें जोडनेसै तृतीय भाव होय ॥ और हक्च्यु- त त्रिलवको कुनकरके चोथाभावमें जोडनेसै पंचमभाव होय ॥ और दृग्नको चौथे भावमें जोडनेसे पष्ठ भाव होय ॥ और लग्नादि छ भावोंमें छराशि जोडनेसे सप्तमादि छ- भाव होय॥ अथ संधिः। भा०-दोय भावोंको भेला करिके आदा करणेसे संधि होय; यहस्थूल साधन है-सूक्ष्म साधन जातक पद्धतीमें देखणा ॥ २७ ॥ इंदोर्वाहरिजाव्ययस्वगतयोःस्यात्क्रूरयोः कर्तरीस्वेवक्यंत्यऋजु महत्यथगुरौरिःफेशुभेवातनौ ॥स्वेजेसौम्यखगेपिवागुरुभृगु के द्रकोणेपुवाचेत्स्त कतरिकारकौदिविचरौनांचस्थितौसानहि।२८ ।। अथकर्तरीदोपलक्षणंसापवादवृत्तैकेनाह ! इंदोर्वेति । इंदोश्चंद्रात्सकाशात् वाइत्य यया हरिजाल्लनात्सकाशात् व्ययस्वगतयोः व्ययोद्वादशस्वंद्वितीयंतदुभयत्रगतयोः रयोः पापग्रहयोःसतोःकतरीस्यात् । अथमहाकर्तरीलक्षणमाह । स्वेद्वितीयेस्थितः क्रूरत्यदिवक्रीस्यात् अंत्येद्वादशेस्थितःकरोऋजुर्मार्गगामीस्यात् । तदामहतीकर्तरी स्यात् । एवंकर्तरीलक्षणमुक्कातद्भगमाह । गुरौरिःफेप्रांत्येसतिसाकर्तरीनस्यादेवेत्येको भंगः । वाइत्यथवा शुभेगृहेवुधगुरुशुक्राणामन्यतमेतनौलग्नेसतिसानेतिद्वितीयोभंगास्ते द्वितीयेअब्जेचंद्रेसतिसामेतितृतीयोभंगः । वाइत्यथवा सौम्यखगेद्वितीयेसतिसानेतिच तुर्कभंगः । वाइत्यथवा केंद्र १, ४, ७, १० त्रिकोणेपु. ५, ९ भृगुविदीज्यैः शुक्रवु घगुरवातैःसद्भिः। कालान्चेतिसप्तम्यर्थेतृतीया साकर्तरीनस्यादेवेतिपंचगोभंगः । वाइत्य यवा कतरिकारकौरोदिविचरौनीचस्थितीयदास्यातांतदासानस्यादितिषष्ठोभंगः । हिअवधारणे ।। २८॥ अब सापवादकर्तरीदोषका लक्षणको कहते हैं। भा०-लग्नसै वा चंद्रसै २ । १२ दुजे वारमें पापग्रह होयतो कर्तरीयोग होय ॥ और द्वितीयस्थानमें क्रूरग्रह वक्र होके होय-द्वादशमें पापग्रह मार्गी होके होवैतो महाकर्तरी होय ॥

·(५६)
मुहूर्तमार्तड:-
लग्नसेततिथिग्रहैदिभग्वेदतुभूशेपकैरोगामीनहरात्ययास्त्यजरू
जराव्यर्कमौजीपुच ॥ अग्निभौमगृहयुपुयुशनिसेवेंदुविनंहारमी
ज्यारोतिष्वपरविवाहसितवित्संध्यासुहीनेतनौ ॥२९॥
अयपंचकदोपंसापवादमाह | लग्रमिति । लनमिष्टलग्नं सेततिथि इताचासौतिथिश्च
इततिथिःगततिथिः तयासहवर्तमानसेततिथि ग्रहैहतनवभक्तकार्य इभदृग्वेदतुभूशेपकः
इभाअष्टौ शौद्ध वेदाश्चत्वारः ऋतवःपटु भरेकः एतन्मितःशेषकै कृत्याक्रमेणरोगामी
नहरात्यया स्युः । रोग प्रसिद्धः अग्निःप्रसिद्धः इनोराजा "राजाधिपःपतिःस्वामीनाथा
परिवृटाप्रभुः ।। ईश्वरोविभुरीशानोभतेंद्रइनईशितागइतिधनंजयः । हरश्चौरः अत्ययो
मृत्युः एतेपंचकास्युरित्यर्थः । एतदुक्तंभवति । लग्नंशुक्लप्रतिपदादिगततिथियुकंक
त्वानवभिर्हत्वा अष्टशेपेरोगः द्विशेपेअग्निः चतुःशेपेराजा पटशेपेचौरः एकशेपेमृत्युः।
अर्थतेकुत्रवज्याइत्याह । राज्यमोंजीपुरुजत्यज रात्री अर्केआदित्यवारे मोज्यां रुज
त्यज । भौमादयःमसिद्धास्तेपु शनिसेवेंदुपुइनंत्यज शुर्दिवा शनिःशनिवारः सेवास्ता
मिसेवनं इंदुःसोमवारः एपुनराजानराजपंचकंत्यज । ईज्यारेतिपुहरंत्यच चौरंत्यज
ईज्यागुरुवारः आरोभौमवारः इतिर्गतिर्यात्रेतियावत् आसुचौरंत्यजेत्यर्थः। विवाहसि
तविसंध्या अपरमुर्वरितं मृत्युमित्यर्थः । विवाहः प्रसिद्धः सितःशुक्रवारः विबुध
वारः संध्यासंध्याकालः आसुमृत्युंत्यजेति । अस्यापवादमाह । कस्मिन्सति तनौलग्ने
हीनेहीनबलेसति बलिष्ठेलग्रेसतिएपांकिमपिनवाघाइत्यर्थः । तथाचज्योति प्रकाशे "री
गंचौरंत्यजेद्रात्रौदिवारानानिपंचकम् । उभयोःसंध्ययोर्मृत्युमन्यकालेननिदितम्" इति।
"तत्रापियत्रलचेदलाव्यतच्चनिष्फलम् इतिालिंजातकाज्ञेयोलघुजातके "अधिफ्युती
दृष्टोवावुधगुरुनिरीक्षितश्चयोराशिासभवतिबलवानयदायुक्तोदृष्टोपिकाशेषैः इत्यादि२९
अब सापवादपंचकदोषको कहते हैं।
भा०-शुक्लपक्षको एकमप्तै गततिथोंको लग्नमें जोडके नवका भाग देनेसे शेष जोस।
२।४।६।१ रहै तो रोग, अग्नि, राज और मृत्यु-संज्ञक बाण क्रमसे होते हैं । रात्रिमें-
आदित्यवारमें-मौजीमें रोगवाण नहीं लेणा-और भोमवारमें-दिनमें-गृहमें अग्निवाण त्याज्य
है-शनिवारमें-दिनमें-नोकरीमें चंद्रके दिन में राजवाण त्याज्य है । गुरुवारमें-भोमवारमें-
याना चौरबाण त्याज्य हैं । विवाहमें-शुक्रवारमें बुधवारमें-संध्याकालमें मृत्युचाणको
त्याग करणा-जो लग्न वलवान होय तो दोष नहीं होय-जो लग्न निर्वल होयतो उक्तकालमें
त्याग करणा ।। २९ ।।
जन्मोदयतोमृतीतदधिपौतद्वाश्चयेतलवस्त चांगगमंतकृत्खलु
नचेत्तत्स्वामिमिकता ॥ शस्तोंशोधटभीरुयुग्मधनुपाविज्ञास्त
भांशौतथाचंद्रापुण्ययुत्तौमृतिवितनुतोदैन्यंचहीनौजसः॥३०॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।
(५७)
अथभवनांशयोः शुद्धिसापवादमाह । जन्मक्षेति । जन्मोंदयतः जन्मराशिजन्म
'लग्राभ्यांसकाशात् सृतीयेअष्टमभवनेयौतदधिपौतयोर्मृत्युभवनयोः स्वामिनायेचतद्गाः
मृत्युभवनगताः स्युः तेपांअंशोनवांश:अंगगोलग्नगतः चपरंतेषांभराशिः अंगगंलग्न
गतंमत्तदाखलुनिश्चयेनत कत्मरणकृत्स्यात् । तदाकदा चेद्यदितत्स्वामिमित्रैक
तानस्यात् । तयोर्जन्ममृत्युभवनयोःस्वामिनौतत्स्वामिनौतयोः । अथवायमर्थः ।
तयोर्जन्मनिंद्यभयोःस्वामिनीतत्स्वामिनौतयोर्यदिमित्रकतानस्यात् । मित्रंचएकश्च
मित्र कौमित्रैकयो वोमिकतासाचेन्नस्यात् । अनेनसर्वस्योक्तस्यसार्यकताभवति ।
यदितयोमित्रतास्यात् । अथवा एकतास्यात्तदानायंदोषइत्यर्थसिद्धम् । वसिष्ठः “य
स्पाष्टलग्नेतदधीश्वरेवाराशीतदीशेथविलग्रगेवा । समृत्युमाप्नोतितदामनोजत्रिनेत्रभालांव
कवगिनेव" इति। अन्यच्च"जन्मःजन्मलग्राभ्यारंभ्रेशावष्टमीचयो । विलासंस्थितानेतां
स्तद्राश्यंशानपित्यजेत्" इति । चूडामणौ "लग्नंव्यलिवृषत्याज्यमष्टमसर्वकर्मसु । तत्रा
प्येकेशवास्त्येवततस्तन्नैवदोपकृत् ॥ नदीपोष्टमलनस्पयदिजन्मेशरंध्रपौ।सुहृदौचेत्तदा
कार्यमंगलमुनयोविदुः” इति । चतुर्थद्वादशभवनयो दोपोनात्रोक्तः। यत् "चतुर्थद्वादशं
उमेशस्तंयदिगुणान्वितम्" इति । पूर्वाचार्यमतंहृदिधृत्वासगुणमेवांगीकृतम् तत्पुरस्ताद
क्ष्यति । नचतर्नुपंचेष्टखेटोनितांतनुलग्रमिष्टाश्चतेखेटाश्चइष्टखेटा पंचचतेइष्टखेटाश्चपंचे
टखेटा इष्टयदः पंचभिःशुभदैः इष्टैरूनितंहीनंलग्नचेदेदवर्गोनितमिति सगुणस्यैवांगी
कारांत किंव्यर्थविस्तरेणेतिभावः । अंशशुद्धिमाह । शस्तोंशइति । धटयुग्मभीरुधनु
पांअंशःशस्तःस्यात् घटस्तुला युग्मंमिथुन भीरुकन्या धनुःप्रसिद्धम् एषामंशोना
शःप्रशस्तास्यात् । तत्रापिविशेषमाह । विज्ञास्तभाशाविति । विगतःज्ञोबुधोयेभ्यस्ते
विज्ञातेचतेअस्ताश्चतेषांभांशौराशिनवांशीमृतिवितनुतः । अर्थादस्तमितस्यापिबुधस्यमां
शौदोपकरौनभवतः। तथाचंद्रापुण्ययुतौ चंद्रेणपापग्रहेणवायुक्तौभांशौमृतिमरणंवितनुतः
कुरुतः वधूवरयोरितिशेपः । हीनौजसोनिर्बलस्यभांशीदैन्यंदीनतांवितनुतः ॥ ३० ॥
अव भवनांशकी शुद्धिको सापवाद कहते हैं ।
भा०-जन्मसे वा जन्मराशिसे आठमा ८ स्थान वा उन्होंके स्वामी वा आठमे रहणे-
वाले ग्रह-इन्होंके नवांशका लग्न होय वा इन्होंकी राशि लग्नमें होयतो मृत्यु करै-और
जो जन्मलग्न और मृत्युभवनके स्वामीयोंके मित्रता और एकता नहीं होय तो मृत्यु करे।
अर्थात् मित्रता वा एकता होयतो दोष नहीं होय । और ७ । ६ । ३ । ९ इन्होंका नवांश
श्रेष्ठ होय-और बुधविना अस्तग्रहोंकी राशि और नवांश लग्नमें होयतोवी मृत्यु करे ॥
अर्थात् अस्तवुधकी राशि नवांश लग्नमें होयतो दोष नहीं होय ॥ और चंद्रपापग्रहोस
युक्त लग्न और नवांश होवे तो मृत्यु देवै-और निर्बलग्रहके लग्न और नवांश होयतो
-
दीनता करै ॥ ३० ॥

·(५८) मुहूर्तमार्तंड:- नोवर्गोत्तमतोविनांतिमलवंदद्याचरर्वोचरंचंद्रेतौलिमृगास्यगेनच तर्नुपंचेष्टखेटोनिताम् ॥ मेपादिध्वजनक्रतौलिककुलीराधानवांशा क्रमादिशात्पूर्वनवांशकादशहताख्याप्तालवाद्यातनुः॥३३॥ अथविशेषांतरमाह | नोवोत्तमतइति । वोंतमतावर्गोत्तमेनविनाअंतिमलवंचरम नवांशंनीदद्यात् यल्लग्नंसएवनवांशोवोत्तमः तथाचरक्षेचरल नेचरंनवांशंनोदद्यात् क स्मिन्सति चंद्रेतीलिमृगास्यगेतुलामकरगेसति एतच्चरत्रययोगंनोदद्यादित्यर्थः । अत्र चरचतुष्टयमध्येचंद्रेतौलिमृगास्यगेइत्येवोक्तं तन्मेपकर्कटयोर्विवाहनक्षत्राभावात् तयात नुलग्नपंचेष्टखेटोनिवांनोदद्यात् यत्रलग्नेपंचइष्टग्रहानभवंतितल्लनंनदेयमित्यर्थः । अथेष्ट नवांशाल्लनसाधनमाह । तत्रतायन्मेपादिपुआयांशानाह । मेपादिप्षिति । मेपादिपुअ जनक्रतालिककुलीराद्यानवांशाःकमेणोक्ताः । तद्यथा मेपेअजाद्यामेपाद्याः वृपेनक्राद्या मकराद्याः मिथुनेतौलिकाद्याःतुलाद्याः कर्कटेकुलीराधाकटाद्याः एवंपुनः सिंहमेषा याः कन्यायांमकराद्याः तुलायांतुलाद्याः वृश्चिकेकर्काद्याः पुनर्धनुपिमेपायामकोम कराद्याः कुंभेतुलाद्याः मीनेकांद्याः नवांशाउक्ताइत्यर्थः । इष्टादशात्पूर्वनवांशका ग तांशा दशहता.दशगुणिताः ध्यातात्रिभिहताः लवाद्याभागाद्याः तनुःल स्यात् । चोदाहरणम्। इष्टलग्नमेषः तत्रमेपादिकाअंशाप्रवर्तते इष्टांशकन्यांशः आद्यात्पष्टःपूर्वन वांशकापंच ५ एतेदशहताः ५० व्याप्तालवादिफलंलब्ध १६, १० इप्टलमसहितराश्या दि १६, ४० ॥ ३१ ॥ और विशेष कहते हैं। भा०-वर्गोत्तम विना अंत्य नवांश नहीं देणा | और चरराशिका लग्नमें चानवांश नहीं देणा-और चंद्रमा तुल और मकरका होय और जिस लग्नमें पांच ग्रह अच्छे न होपतो वह लम नहीं लेणा-अब मेपादिमें आद्यनवांशको कहते ई-मेपमें मेषादिक । वृषमें मकरादिक। मिथुनमें तुलादिक ॥ कर्कर्म कर्कादिक ॥ असे फेर सिंहमें मेषादिक सर्वत्र जाणो.इष्ट- अंशसे पूर्वनवांशको १० दशसे गुणके तीन ३ का भाग देणा तय अंशादिक लग्न होय ॥ जसे इष्टलग्न मेष है-तहां मेपादिक अंश होते ई-इष्टाश कन्यांश वहां पूर्वनवांश ५ च भया, पांचकी दशगुण किया तो ५० पंचाश भया फेर तीनका भाग दिया तो लन्ध शवादिक १६ । १४ भया-यह इष्टलग्नसहित राश्यादिक होते हैं ॥ ३१ ॥ लग्नांशीस्वपढग्युतोनृसुखदोवान्योन्यपान्येशितोताभ्यांसप्तमको तथेवयुवतेनोंचेत्तयोर्मृत्युदो ॥ द्विमेकॉनविलगकरविसितझेंडार्कि जीवामृजोहोरेशाद्युपतेःखलेदिसलजानेयाशुभेमध्यमा ॥ ३२ ।। अयोदयास्तशुदिमाद । टमाशाविति । उमांगोलमनवांशी स्परग्युतीस्त्र ·अथलगेंदो परमजामित्रग्रहज्ञानार्थमुपायमाह । तावत्तस्यफलमाह । लगबोरिति । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (५९) स्वपतिनादृष्टीयुतीवासंती नृसुखदी वरस्यसुसदौस्याताम् । वाइत्यथवा अन्योन्यपाढचे. क्षिती अन्योन्यपतिनाआयोईक्षितौवासतौनृसुखदौस्याताम् । इत्युदयशुद्धिमुक्कामस्त शुद्धिमाह । ताभ्यांसप्तमकौतथैवेति । ताभ्यांलग्रांशाभ्यांसकाशारसप्तमकौसप्तमलातद शौ तथैवेतिपूर्ववत्स्वपदृग्युतौ युवतःकन्यायाःसुखदौस्यातां वाइत्यथवा तौसप्तमल' ग्रसांशको अन्योन्यपाढवेक्षितौयुवतेःसुखदौस्याताम् नोचेत् एवंचेत्तन्नस्यात्तदातयो मृत्युदौस्यातांक्रमेण । अथेष्टकालेहोरासाधनमाह । द्विघ्नेइति । अर्कोनविलग्नकेद्विघ्ने कृतेसतिापतेःसकाशातहोरेशाभवति । तेपांगणनाक्रममा । तेकहोरेशाः रविसित्तनें. द्वार्किजीवासृजःरविःप्रसिद्धः सिताशुक्रः ज्ञोबुधाइंदुश्चंद्रामार्किःशनिाजीवोगुरुः असृङ् मंगलः खलद्विपापवरिखलजाहोरानेष्टा शुभेमध्यमास्यात् । अर्थाच्छुभहोराशुभवारेशु भतरा पापबारेमध्यमास्यात् । अत्रोदाहरणं गुरुवारेइष्टार्कः१, २५, ८ इष्टंलग्रंथ, १०, . * इदंअर्कोनं २, १४, ५२ इदंऔिर से २९, ४४ ऊ/कसमानागताहोराश्चतस्त्रः वर्तमानापंचमीहोरा सागणनाक्रमणापतेर्गुरोः सकाशाद्गणनीया जीवासृजादिगणन याबुधहोरावर्तना ॥ ३२ ॥ अव उदयास्तशुद्धिको कहते हैं। भाः-लग्न और लग्ननवांश अपने स्वामीसे दृष्ट होय वा युक्त होयतो वरको सुख दुवै ॥ अथवा अन्योन्यपतिसे युक्त वा दृष्ट होयतो वरको सुख देवै ॥ अस्तशुद्धि कहते है-लग्न और नवांशसे सप्तम ७ लग्न और नवांश पूर्ववत् स्वपतिसै दृष्ट वा युक्त होयतो कन्याके सुख होय-और सप्तम लग्न और नवांश अन्योन्यपतिसे दृष्टवा युक्त होयतोवी कन्याके सुख होय ॥ अब इष्टकालमें होरासाधनको कहते हैं। भा०-लग्नसे सूर्यको निकालके द्विगुण करनेसे इन्हों ग्रहोंकी क्रमस होरा होय-यह क्रम है मू० बु० चं० श० गु० मं० पापवारमें पापहोग अशुभ है, शुभमें मध्यम होय ॥ शुभ- वारमें शुभ होरा अत्यंत शुभ होय ॥ जैसे गुरुवारमें इष्टार्कको १ । २५।८ इष्टलग्नसे १०। निकाला तौ २ । १४ । ५२ भया फेर दूणा किया तो ४ । २९ । ४४ भया फेरे गुरुसे गणनेसै बुधहोरा भई ॥ ३२ ॥ लग्मेंद्रोःस्मरगेशुभाशुभखगेस्तश्चाधिमृत्यूततोजांगोनाकृतमौ विकात्खखयमैलब्धयदाब्धीपवः ॥ सस्विष्टोचनिजांशभेस्तम खिलंपश्येदरित्र्यायगेसूर्येवाख जला ४ घकोणग ९,५शुभो वाजंप्रपश्येन्नतत् ॥३३॥ .

·मुहूर्तमाचेंड:- लगेंदोःस्मरगेसप्तमगेशुभाशुभखगेसतितदाआधिमृत्यूस्तः शुभेसतिआधिर्मनस्तापोस्ति अशुभेसतिमृत्युरस्ति तदाकदा यदाततःस्मरगाग्रहात् अब्जांगोनातूचंद्रलयोनात्चंद्रा त् सप्तमस्थश्चंद्रोनः लग्नात्सप्तमस्थोलग्नौनइत्यर्थः। तस्मात्कृतमौर्विकात कृत्तकलिका त् खखयमशित्यालब्ध अब्धीषवः चतुःपंचाशत्स्यात् तदैव आधिमृत्यूस्तः बन्पयाने त्यर्थः। तत्रोदाहरणम् पूर्वकल्पितमिदंलग्नं ४,१०,७तत्सप्तमगोयंकश्चिद्ग्रहः १०, ११, अयंलग्नोनः २६१७अयंकृतमौर्विकः१०,८,१७अस्मात्खखयमैः २००लब्ध५४|अथा स्थभंगमाह । सन्निति । सन्सद्महाविष्टोच्चनिजांशभेवर्तमानः अस्तंसप्तमभवनखिलं पूर्णयदिपश्येत्तदातजामिनस्यात् । शोभनश्चासौइष्टश्चस्विटःशुभमित्रं स्विष्टश्चच्च चनिजश्चस्विष्टोच्चनिजाः अंशश्चमंचशभं स्विष्टोचनिजानामशर्मतस्मिनास्वष्टोच्च • निजांशभे स्विष्टस्यशुभमित्रस्यअंशेनवांशभेराशीवावर्तमानः अथवा उच्चस्यांशभेवावर्त मानः अथवा निजस्यस्वस्यअंशभेवावर्तमानातधत्तमखिलंपश्येत्तदातन्नेतिषड्भंगाः । वाइत्यथवा अरवौभरिन्यायगेसतिपष्टतृतीयकदिशगततितन्नेतित्रयोभंगावा इत्यथा सजलाद्यकोणगःशुभःअब्जचंद्रमसंपूर्णयथास्यात्तथाईक्षेत् तदातन्त्र खंदशमं जलं चतुर्थ आयलग्नकोणेनवपंचमे एपामन्यतमंगतोन्यतमः शुभग्रहश्चंद्रमसनिखिलदृष्टयायदिपश्ये त्तदाजामिनस्यादित्यर्थः । एतेपंचभंगाः सर्वेमिलिताश्चतुर्दशभंगाःसंपद्यते ॥ ३३ ॥ अब नामिजको कहते हैं । भा-लग्न और चंद्रमासे सातमें ७ शुभग्रह होयतो मनस्ताप होय; और अशुभग्रह होयतो मृत्यु होय । चंद्रसे सातमें होय उनको चंद्रसे निकालना और लग्नसे सातमें होय उनको लग्नसे निकालना फेर उभयकी कला करणी फेर दोसों २०० का भाग देनेसै ५४ चोपन 'मिलेती मृत्यु होय; अन्यलग्नसे मृत्यु नहीं होय स्पष्ट है । जिससै उदाहरण नहीं लिखा और शुभमित्रके नवांशमें और शुभमित्रके राशिमें रहनेवाला अथवा उच्चस्थांशम वा रा- शिमें रहनेवाला अथवा स्वांशमें वा स्वराशिमें रहनेवाला सातमा भवनको यदि संपूर्णदृष्टिसे देखता होवेतो यामिनभंग होय ॥अथवा सूर्य । ६ । ३ । ११ । इन्हों स्थानाम होयतोबी या- मित्रभंग होय । अथवा शुभग्रह १०।४।१।९।५! इन्हों स्थानोमस कोइसे स्थानमें बैठाभया चंद्रमाको पूर्ण देखता होयतो जामित्रभंग होय । असे सब मिलके चतुर्दश प्रकारसे जामित्रका भंग होता ॥ ३३ ॥ व्य_कोणमवायुरेनिगुरुभूपुत्राक्रमात्पूर्णयादृष्टयान्येचरणोत्तरंच सकलाःपश्यंतिपूर्णधुनम् ॥ अहोरात्रिलवोनवांशकइनांशस्त्रिंशदं शःक्रमादर्गाःसन् शुभजःपरैस्तुसुहृदोनाध्यूनवर्गातनुः ॥ ३४ ॥ मयदृष्टिलक्षणमाइ । उपभ्रमिति । उपभ्रंतृतीयदशमं कोणनवपंचमं अयायुश्चतुर्या हम पताग्मत्रर्यक्रमेणऐनिगुरुभपुत्रा शनिगुरुभीमाःपूर्णयादृष्टयापश्यति । शनि: .

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । त्र्यनं ३, १. गुरुः कोणं ९, ५ भूपुत्रःअवायुः ४, ८. एतेपूर्णयादृष्टयापश्यति । तयाचैताग्मत्रयमन्यग्रहाश्चरणोत्तरंयथास्यात्तयापश्यति । तद्यथा ज्यभ्रम् ३,१० एकपा ददृष्टयापश्यति कोणं ९, ५ द्विपाददृष्टया अबायु:-४, ८ त्रिपाददृष्टयापश्यंति सक लाग्रहाः गुनंसप्तमंपूर्णपश्यति । अथषड्वर्गसाधनं विवक्षुस्तावन्नामान्याह । अहोरेति । भंगृह होराराश्यई त्रिलवोडकाणः नवांशकः प्रसिद्धः इनांशोद्वादशांशः त्रिंशदंशाम सिद्धाक्रमादेतेवर्गाःप्रोक्ताः । शुभजः शुभग्रहजोवर्गः सन्शुभः प्रोक्तः । परैः आचार्यः सुहृदोमित्रस्यवर्गः सन्प्रोक्तः । अब्धिवर्गोनकमंगचतुर्वनिंलग्ननसत्प्रोक्तम् ॥ ३४ ॥ अब दृष्टीका लक्षण कहते हैं । भा०-शनि तीन दशको ३ । १० । और गुरु ९ । ५ को और भौम ८ । ४ को पूर्ण देखेहैं । और अन्यग्रह ३ । १० । इनको एकपाद देखे और ९ । ५ को द्विपाद देखै- और ४ । ८ । इनको त्रिपाद देखे-और सातमी ७ को संपूर्ण देखेहैं। गृह १ होरा २ दृक्काण ३ नवांश ४ द्वादशांश ५ त्रिंशांश ६ यह छ वर्ग हैं । शुभग्रहका वर्ग शुभ होताह और कोइके मतमें मित्रका वर्गवी शुभ होताहै। और चतुर्वर्गोनलग्न शुभ नहीं होय ॥ ३४ ॥ प्रोक्तंप्राग्गृहमोजभेर्कशशिनोहोरेसमेजार्कयोर्डकेटप्राक्सुतधर्म पोनवलव-प्रोक्त स्वतोकौशकः ॥ शुक्रज्ञज्ययमासृजांशरमुनीभा थेपवोयुग्मभेत्रिंशांशाविषमेतएवगदिताव्यस्ताश्चपवर्गकाः॥३८॥ अथैपांसाधनमाह । प्रोक्तमिति। यस्यग्रहस्ययत्गृहंतत्माक्प्रोक्तम् । भशामंशुबुच मित्यादि । अथहोरासाधनमाह । ओजभेविषमराशौअर्कशशिनोहोरेक्रमेणभवतः । प्रयमपंचदशभागेपुअर्कस्यहोरा अपरपंचदशभागेपुशशिनश्चंद्रस्यहोरास्यात् । अयसम राशीअन्जार्कयोहोरेक्रमेणभवतः । प्रथमपंचदशभागेपुचंद्रस्यहोरा अपरपंचदशभागेषु मर्कस्यहोरास्यात् । अथदृक्काणसाधनमाह । दृक्केडिति । दृक्कोहकाणः त्रिविधोदशदश भागात्मकः तस्यईईशः प्राक्सुतधर्मपोज्ञेयः । प्राग्लग्नं मुतः पंचमं धर्मोनवमं तान् पातीतिप्राक्सुतधर्मपः । एतदुक्तंभवति । " प्रथमहकाणस्वामीलनपतिः द्वितीयकाण स्वामीपंचमपतिः तृतीयहक्काणस्वामीनवमपतिः स्यात् " इति । नवलवः प्रोक्तः । मागेवशस्तोंशइत्यादि । अथद्वादशांशसाधनम् । स्वतोकोशकः स्वस्मात् इतिः स्वतः लग्नतइत्यर्थः । अर्काशकोदादशांशोज्ञेयः । तद्यथा राशिभागात्रिंशत् ३० एतेद्वादशभि भांजिताः लब्धंसार्द्धभागद्वयं २३ इदंद्वादशांशमानं तदेवगणनीयं साईभागद्वयंलग्न स्यद्वादशांशः तावदेवत्तत्पुरस्थस्येति लग्नस्योत्पन्नभागावसानपर्यंतंगणयेत् यस्मिना शौविश्रामःतत्स्वामीदशांशनायः स्यात् । अत्रिंशांशसाधनं । शुक्रेति । शुक्रः प्रसिद्धः ज्ञोबुधः ईज्योगुरुः यमः शनिः असृक्मंगलः एपापंचानांक्रमेण शरमुनीभायेंषवः स्युः । शराः पंच मुनयः सप्त इभाः अष्टौ बर्याः पंच इषवः पंच एतेभागाः शुक्रादी ·मुहूर्तमात्तैड:- नांस्युः । एतद्युग्मभेसमराशौज्ञेयम् । एतदपिलनोत्पत्रभागावसानपर्यतंगणयेत् यत्र विश्रांतिः सत्रिंशांशनाथः विपमेराशीतएवगदितामहाभागाश्चव्यस्ताविकीमाज्ञेयाः इतिषडगोंनिरूपितः ॥ ३५ ॥ अब इन्होंका साधनको कहते हैं। भा०-जिन ग्रहका जो ग्रह होय सो पूर्व कहदिया है। अब होरा कहते हैं। भाः-विषमराशिके पंद्रह अंशमें तो सूर्यको होरा होय और पंद्रह उपर तीसतक चं. द्रकी होरा होय-और समराशिके पंचदश अंशमें चंद्रकी होरा होती है और ऊपर तीस ३० तक सूर्यकी होती है ॥ अथ हक्काणः॥ भा०-दश अंशका एक दृक्काण होताहै । अर्थात् राशिका तीन भाग करणेसे प्रथम- भागका स्वामी तो लग्नपति होता है और द्वितीयहक्काणका स्वामी पंचमराशिका पति होता है और तृतीयहक्काणका स्वामी नवमराशिका पति होता है । और नवांशको प्रथम कहआये हैं-एकराशिका बारा १२ भाग करके क्रमसे द्वादशांशपति होय ॥ अथत्रिंशदंशः। ५ ५ ८ सुबोधार्थ त्रिंशांशचक्र है । भा०-उमराशिमें पांचअंशतक शुक्र त्रिंशांश शु.यु.गु. श.मं. समराशी होय । ऐसे फेर क्रम बुध ७ तक-गुरु ८ तक- </ त्रिंशांशेशाः शनि ५ तक-भौम ५ तक है-विषमराशिम विपरीत मं. श. गु. चु. शु. विपमराशी- देखगा ॥ ३५॥ विशांशशा संक्रांत्यंतरहोहृतादिनगणादाप्तंभपूर्वोरविर्भपायातभयुग्युतीयन लवेरात्रीसपइभःसच ॥ तद्भोग्यांशनिजोदयाहतिखरामाप्तंतथैवा गतोमुक्तांशाकलितेनयुग्विवरगेः कालःस्फुटोभोदयः ॥ ३६॥ भयेष्टकालमापनविषसुस्तायरसूर्यसाधनमाह | संप्रांत्यंतरिति । अंतः अंतरालं नमहानिदिनानिसंक्रांतेरंतरहानसंक्रांत्यंतरहानि तेहतोभागितः एवंविधोदिनगणा में कांतः सकाशातादिनम्मदः तस्माद्यदारांटब्धं समपूरािशिभागकडादिको रविः स्यात् । किंभूतोरपिः मंपासकाशात्यातभयुक् गतराशिगुरु सूर्यभुत्ताराशियुगिस्ययः । सतारमाटिकोरपिः स्यादित्पर्यः । भत्रोदाहरणम् तुलाभिकर्मकांयारतरदिनानि ·शक्यते अतीयंत्राणांमध्येमुरूपस्यघटीयंत्रस्यस्यापनमाह । कुंडेइति । संभःपरिपूरि रिति ! इनात्सूर्यात्तनुर्लग्नंयादितनुः लघुः स्यात्तदासौइष्टकालःसूर्योदयात्मापूर्वस्थात् । सोपिषष्टयाभक्तोषटिकात्मकः स्यादित्यवगंतव्यम् । अथज्ञातकालंयत्रैर्विनासाधितुन संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अयनलवयुक्ताकार्यः । अयनांशा ग्रंथांतरेप्रसिद्धाः " कृताध्यम्यूनितेशाकेषष्टया साअयनांशका " इति । सःमयनलवयुतौरविः रात्रौरात्रीष्टकालसाधनविषयेसषड् भःकार्यः । षड्राशियुक्ताकार्यः । तद्रोग्यांशनिजोदयाहतिःखरामाप्तकालास्यात् । तस्यसायनांशस्यरवे भोग्यांशाः तद्भोग्यांशाश्चनिजोदयाश्चतेषामाहतिः गुणनंतस्याः सकाशावखरामाप्तंत्रिंशताभक्तंलब्धं सूर्यस्पभोग्यकालः स्यात् । निजोदया:स्वदेशी यराश्युदयाः तेब्रह्मतुल्यादिभ्योवगंतव्याः । कथंभूतःकालः तथैवांगतोभुक्तांशाक लितेनयुक् तथैवसूर्यस्यभोग्यकालसाधनरीत्या अंगतालग्नात् भुक्तांशाकलितेनभुक्तां शैर्भुक्तभाग:आकलितेनकालेनयुक्युक्तः । एतदुक्तंभवति इष्टलगम्भयनलपयुक्तं कृत्वातद्भक्तांशैः निजोदयागुणनीयाःत्रिंशताभाज्याःलब्धंलग्नं भुक्तकालःतेनकालेनस रविभुक्तः कालोयुक्तःकार्यइत्यर्थः । पुनःकथंभूतः। विवरगः भोदयैः युक् विवरं सूर्यलग्नांतरालंतत्रगतैभोदय राश्युदयैःयुक्युक्तः सपलमयःकालः स्फुटः स्पष्टः इष्ट कालः स्यात् । षष्टिभक्तोघटिकात्मकः स्यादित्यवगंतव्यम् ॥ ३६ ॥ भा०-अब इष्टकाल साधनकी इच्छा करताभया प्रथम सूर्यका साधनकरते हैं-प्रथमतो दिनगणको संक्रांतियोंके अंतरसै भागितकरके उससे लब्ध है सो राश्यादिक रवि होता है उन सूर्यमें मेषादिगत राशियोंको जोडदेणी वह तात्कालिक रवि होता है-उदाहरण-जैसे तुल वृश्चिक संक्रांतिके अंतरके दिन है २९ । ५४ । ० इनकी तुल संक्रांतिके इटादि गणनसे ५। ९ । ० भाग देनेसे लब्धराश्यादिक० ।५ । ५१ । ४१ भया-इनको सूर्य भुक्त राशिसे युक्त किया तो यह ६।५। ५१ । ४५ तात्कालिक रवि भया-इसमें अयनांश जोडना ॥ और रात्रिमें इष्टकाल साधन करै तो राशिमें ६ जोडना-फर सूर्यके भुक्तांशसे निजोदयको गुणाके ३० भागदेणा लब्ध भुक्तकाल होय इसमें रविकालको युक्त करणे- फेर सूर्य लग्नांतरालमें राश्युदयसे युक्त करणेसै पलमय काल स्पष्टं होता है- फेर ६० भाग देनेसै घटिकात्मक होता है॥ ३६ ॥ लग्नाौयदिचैक शविवरात्स्वीयोदयन्नाद्वियध्याप्तिःकालइनात्त नुदितनुःसूर्योदयात्प्रागसौ ॥ कुंडेंभ-परिपूरितेसुघटिकामों दयास्तेन्यसेत्स्तुत्वाग्नित्रयवायुगानशुभदापूर्णामिपंचस्वथ ॥३७॥ अथेष्टकालसाधनेविशेषमाह । लग्नाकाविति । उग्राकौलग्रसूर्योयदिएकभेस्तः तदा अंशविवरात्लपार्कयोर्भागांतरात् स्वीयोदयन्नानिजराश्युदयगुणितात या वियत्या ·(६४) मुहूर्तमात्तैड:- तेउदकपूणे कुंडेपात्रेपटिकामननक्षमे | कुंडग्रहणमुत्तानपात्रव्युदासाय । तस्मारकुंडरूप पानेउदकपूरितेसुघटिकापष्टिपलशुद्धांन्यसेतनिक्षिपेत् । कस्मिन्सति अझैदये अद्धी स्तेच जातेप्सति । किंकृत्वास्तुत्वा। प्रार्थनाग्रंयांतरेउता "यंत्राणांमुख्यरूपासिब्रह्मगानि मितेघटि ॥ दंपत्योः शुभकालाप्तिहेतवेभवशोभने " इति ॥ प्रतिष्ठितायोपटिकायांत गमनफलमाह । साप्रतिष्ठिताघटीअग्नित्रयवायुगानशुभदास्यात् । अग्नित्रयं आग्रेयादि प्रदक्षिणक्रमेणदिशात्रयं वायुर्वायव्यदिशा इतिदिक्चतुष्टयप्रतिगतानशुभदा अर्यादन्यदि. गतातत्रैवस्थितावाशुभदास्यात् । तथाचोक्तं ग्रंथांतरे " संस्तुतवंघटीतोयेयांदिशंप्रतिग च्छति।पूर्वाशागदेफलंकुर्यातस्थितामध्येधनप्रदा ॥ सौभाग्यनिर्धननार्याअपमृत्युरुजान्धि ताममियाचवेश्याचमान्याचित्तसुतान्वितइतिाएवं गमनफलमुक्कापूर्णताफलमाह पूर्णाग्रिपंचसुआग्रेयादिपंचसुदिक्षुपूर्णापटीनशुभदा । अर्थादन्यादिक्षपूर्णाशुभदास्यात् उक्तंच उत्तरेशानपूर्वासुपटीपूर्णाशुभप्रदा । दिक्षुशेषासुकन्यायामदैधव्पदा यिनी ॥ ३७॥ अब इष्टकालका साधनविशेषको कहते हैं- भा०-यदि लग्न और सूर्य एक राशिका होवे तोलग्न सूर्यके अंशविवरको निजराश्यदयसे गुणाके ३० तीसका भाग देनसे इष्ट काल होता है-ओर सूर्यसे लग्न लघु होय तो यह इष्ट काल सूर्योदयस पूर्व होय-और इनको वी ६० साठका भाग देने से घटिकात्मक होता हे-इति अव ज्ञात कालका यंत्र विना साधन नही होसकता है इससे यंत्रों में मुख्य घटी यंत्रका स्थापनकालको कहते हैं- भा--जलपूरितकुण्डमें पष्टि पल शुद्ध घटिको सूर्यके अदिपके समयमें और मूर्यके अस्तिको समयमें रखणी-घटिकी स्तुति करण-असे रखी हुई घटी यदि आग्ने- यादि तीन दिशामें और वायव्यमें चलीजायतो अशुभ होवे-अर्थात और दिशा में वा उसीही. जगह रही हुई श्रेष्ठ होय-अव पूर्णताका फल कहते हैं । और जो घटी आग्नेयादि पाच ५ दिशामें पूर्ण होयतो भनही करै-अर्थात् और दिशा में पूर्ण होयतो शुभकर ।। ३७ ॥ गोधूलंपदजादिकेशुभकरपंचांगशुद्धोवेरास्तात्परपूर्वतोपाटि कंत-दुमष्टारिंगम्॥सोग्रांगंकुजमष्टमंगुरुयमाहःपातमर्कक्रमंजरा द्विप्रमुखेऽतिसंकटइदंसबोवनायेकचित् ॥ ३८ ॥ अपगोललग्नमाद । गोधुलामिति । गोधलंलग्नं सापकालर पदजादिनीही मजातीशुभकामोक्तं । नपूर्ववर्णानां फ पंचांगगुद्दी विवाहातपंचांगेमपंचा गशुदिर्मरूपा । तत्रकाटममाणविशंपणदारगाह । कस्तंगोल रवैःमपास्ता

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
सकाशात्माकूपरतोईघटिक अघटिकायस्मिन्नित्यईघटिक प्रापंचदशपलानि परतः
पंचदशपलानि एवमर्द्धनाडिकमित्यर्थः । अत्रत्याज्यमाह । इहास्मिन्गोधूललषष्टा
टगमिदुचंद्रजह्यात्त्यजेत् । पुनः किंकिंजह्यादित्याह । सोयांगमुग्रग्रहसहितलग्रंकुजंभौम
मष्टमं गुरुयमाहः गुरुशनिदिनम् पातंमहापातसिद्धांतगम्यम् अर्कक्रमंसूर्यसंक्रांतिज
. ह्यात् अन्येदोपानत्याज्याइत्यर्थः । अत्रगुरुयमाहस्त्यक्तंतदोपोपलंभाद्गुरुदिनेसूर्य
स्वात्मागूपामा परतोयमघंटः । शनिदिनेअस्तमयात्प्रापरतश्चकुलिकौ ॥" मार्तडी
दयतः स्मृतादिनपते मार्द्धनाथाग्रहामातडात्मजभोगउत्तरलवस्तज्ज्ञैःशुभेकर्मणि ।
त्याज्योसौकुलिकोथसूर्यदिवसोदानश्चशकार्कदिग्वस्वांगाब्धियमैः स्मृतः कुरहित
रात्रौतुतिथ्पशकः इति ।' त्याज्योसौकुलिकइत्यनेनशनौअस्तात्याक्कुलिकोभवति ।
इनादौकीलकदिवेत्यादिव्येकंतनिशिन्यायेनअस्तात्परतोपिकुलिकोभवति । इतिहेतो
गुरुशमिवारीनिंदितौ । अथविप्रादीनामपिक्वचित्कार्यविशेषेणगोरजप्रवृत्तिमाह । विम
मुखेतिसंकटइदंसद्यौवनायेकचिदिति । यौवनाद्यअतिसंकटेप्राप्तेसतिक्कचिल्लायशुद्धय
इदंगोधूलं विप्रमुखेविप्रप्रभृतिवर्णत्रयेसत्शुभंस्यात् । अन्यथानेत्यर्थसिद्धम् । तदुक्तंज्य
तिर्निवधे "घटीलग्यदानास्तितदागोधूलिकंस्मृतम् ॥ शूद्रादीनांबुधाः प्राहुनद्विजानां
कदाचन ॥ लगशुद्विर्यदानस्याद्यौवनेसमुपस्थिते ॥ तदातैः सर्ववर्णानांलगंगोधूलिक
स्मृतम् ॥ इति ॥ ३८ ॥
अब गोधूललग्नको कहते हैं ।
भा०-सायंकालीन गोधूललग्न शूद्रादिकोंके शुभ करता है-ब्राह्मणादिकोंके अशुभ
होता है-गोधूलमें पंचांगशद्धिको देखणी चाहिये-सूर्यास्तसमयके १५ पलों पूर्वकी और
१५ पलों पीछेकी असे अर्द्धघटीमें गोधूलकाल होता है-
अब गोधूललग्नमें त्याज्योंको कहते हैं।
भा०-गोधूलमें चंद्रमा लग्नसे ६।८ छटे वा आठमें त्याज्य है-और लग्नमें पापग्रह
त्याज्य है-और आठमें भौम त्याज्य है-और गुरुवार और शनिवार त्याज्य हैं और पात
और सूर्यसंक्रांति त्याज्य हैं ॥ और दोष गोधूलमें त्याज्य नहीं है । और गुरुवारके दिन.
सूर्यास्तके पहले यामार्द्ध होता है और पीछे यमघट होता है-और शनिके दिन सूर्यास्तसे
पूर्व कुलिक होता है और पाछेबी कुलिक होता है जिससे गुरुवार और शनिवार त्याज्य
हूँ और कन्याके योवनादिकके कष्टमें लग्नशद्धि नहीं होयतो ब्राह्मणादिक वर्णत्रयोंके
गोधूल शुभ होता है ॥ ३८॥
वेदीप्राक्प्रवणाचतुर्वरकराहस्तोच्छ्रिताग्न्यस्यदोर्जादोत्रियुगांगु
लेरपचितासोक्तावहिमितः ॥ यस्यांगयददोंऽगिनोगदितभेकुर्या
दिउँदोलनालोक्यंतुविवाहतस्यरिनवातिप्राङ्गकुर्यादिदम् ॥३९॥

·. मुहूर्तमाड:- अथौराहवेदिकालक्षणमाह । वेदीति । प्राक्प्रवणापूर्वनिम्ना चतुर्वरकराचतुर्भि रकरैःप्रमिता वरोवैवाह्यः हस्तीच्छ्तिाहस्तप्रमाणेनोवता इयमग्न्यस्यब्राह्मणस्यमोक्ता सावेदीदोर्जादेः क्षत्रियादेः क्रमेणद्वित्रियुगांगुलैः. अपचिताहीना क्षत्रियस्यद्वयंगुल न्यूना वैश्यस्यव्यंगुलोना शूद्रस्यचतुरंगुलोनाच | सावकार्येत्याह ! बहिर्वामतइति । गृहाबहिर्वामभागे । अंगुलप्रमाणंमार्कंडेयपुराणेउक्तं " परमाणुः परंसूक्ष्मंत्रसरेणुर्म हीरजः॥वालाग्रंचैवलिक्षाचयूकाचाथयबोदरम्॥क्रमादष्टगुणानाहुर्यवानामटतोंगुलम् ।। पडंगुलंपदंतचवितस्तिपिदंस्मृता । द्विवितस्तीतयाहस्तोमार्कंडेयमुनीरितः " || आगमांतरपि " कर्तुर्दक्षिणहस्तस्यमध्यगांगुलिपर्वणः । मध्यमादैर्घ्यमानेनमात्रां गुलमितीरितम्" इति । अन्यत्रोक्तं " यत्किंचित्पौरुपायामविभज्यदशधापुनः । एकंद्वादशभागंतुकृत्वातेप्वेकमंगुलम् ॥ देहलधांगुलंनामजानीयात्तस्यतत्पुनः ।। महा मानांगुलिरितिमात्रांगुलिरिहोदिता ॥ प्रासादादीनितेनैवकुर्यान्मानांतरेणवा ।। वैदिको दीनिशिविकारथादीनांविधिपुनः" इत्यादि । अत्रवरकरग्रहणं तस्यहोमकर्तृत्वातामनुक न्यायापिलाजाहुतौकर्तृत्वमस्तितत्करप्रमाणंकित्रोक्तं । सत्यं । अल्पावकाशस्थलेकन्या करप्रमाणमप्यंगीक्रियते तथाचोक्तं देवयजनदीपिकायाम् + स्वल्पावकाशनिलयहीन मानसमाश्रयेत्" इति। अयनानाविधकर्मणामगंकस्मिन्नक्षत्रेकर्तव्यमित्याह । यस्यांग मिति । यस्यकर्मणः यतुर्मगमदइदमंगमंगिनोमुख्यस्यगदितभेउक्तनक्षत्रे कुर्यात् । इहास्मिन्नंगभूतेकर्मणि इंदोलनालोक्यनविचारणीयम् । तत्रविशेषमाह । विवाहतः। विवाहदिनात्माक्यरिनवादितृतीयपठनवमेदिइदमंगंविवाहांगनकुर्यात् । विवाहां शानियथा । दलनंकंडनचैवव्यंजनंमोदकादिच | यवारमंडपोवेदीकुंकुमवर्णक तथा "। इति ॥ ३९ ॥ अब विवाहके वेदीका लक्षणको कहते हैं। भा-घरके बाहरवामभागमें घरके चार हातकी चतुरस्रा और एक हात उंचा और पू- में ढालवाली वेदी करणी ब्राह्मणके ॥ और क्षत्रियके पूर्वोक्त वेदोदो अंगुलहीन करणी ॥ और वैश्यक तीन अंगुल न्यून करणी ।। और शूद्रके चार अंगुल न्यून करणी-और निस कर्मका जो अंग करणा सो अंगीके नक्षत्र में करणा-और अंगमें चंद्रवल नहीं देखणा और विवाइके अंग विवादिनसे पूर्व ३ १६.९ इन दिनों में नहीं करणा-जैसे विवाह के अंग मण्डपकरणादिक है-और विवाह अंगी है ऐसे अंगांगिभाव सर्वत्र समझणा चाहिये ॥३१॥ लग्नादष्टि दिनांततःसममुनी ७प्वंके९धुपूर्ववयुग्वनेमास्य पिहायनेशरमितादात्परंस्वेच्छया ॥वैफामार्गसितेजगुःश्रुतियु गोदाहर्कचित्राश्विनीयश्चिानवमंदिरेनिशिवधूसंवेशमंगेस्थिरेट अयक्रममावधूप्रवेशमाह । लग्नादिति । लनाद्विवाहतः सकाशात् अष्टिदिनांततः .

·संस्कृवटीका-भाषाटीकासमेतः ।
षोडशदिनमध्ये सममुनीप्वंकेपुछुपुघस्रेषु समाः समसंख्याकाः मुनिःसप्तमः इपुः
पंचमः अंकोनवमः एपुयुपुदिवसेषु अतऊर्वषोडशदिनादूर्ध्वं अयुग्धविपमदिने
मास्यपि विपमेहायनेव वधूसंप्रवेशंजगुरूचुः । एतदुक्तंभवति । षोडशदिनमध्येसमा
दिपुदिनेपुकर्तव्यः पौडशदिनातिक्रमेमासपर्यंतीवपमदिनेवधूप्रवेशः कार्यः । प्रथम
मासातिकमेवर्षपर्यतविपमेमासिकर्तव्यः तदाविषमदिननियमोनास्ति । एवंप्रथमेवर्षे
अतिक्रांतपंचमवर्षपर्यंतविपमेवरेकर्तव्यः तदाविपममासनियमोनास्ति । अथविलं
चितवधूप्रवेशनकस्मिन्मासपक्षेकर्तव्यमित्याह । वैफामार्गसिते वैवैशाखः फाफाल्गुनः
मार्गामार्गशीपः एषांसितः शुक्लपक्षः तस्मिन् । कैः श्रुतियुगोवाहर्कचित्राश्विनीच्या
श्रुतियुगंश्रवणधनिष्ठे उद्वाहाणिविवाहनक्षत्राणिपूर्वोक्तानि चित्राश्विनीप्रसिद्ध ईन्यः
पुप्यः तः। अनवमंदिरेजीर्णगृहे"नवीनमंदिरेकन्यांनवोटांनप्रवेशयेत् इतिनिषेधादनवम
दिरइत्युक्तम् । उक्तंच 'वधूप्रवेशनकार्यपंचमेसप्तमेदिने ॥ नवमेचशुभेवारेसुलग्नेशशिनी
वले" इति । नारदः " आरभ्योद्वाहदिवसात्षष्ठेवाप्यष्टमेदिने । वधूप्रवेशः संपत्त्य
दशमेयसमेदिने" इति । संग्रहे “ विवाहमारभ्यवधूप्रदेशायुग्मेतथाषोडशवासरांतात् ।
तदूर्वमन्देयुजिपंचमांतादतःपरस्तानियमोनचास्ति " ॥ वृद्धनारदः “समेवर्षेसमे
मासियदिनारीगृहविशेत् ॥ आयुष्यंहरतेभर्तुःसामारीमरणंव्रजेत् " | भास्करव्यवहारे
"रात्रौविवाहभेशस्तः सन्मुहूस्थिरोदये ॥ वधूप्रवेशोनैवात्रप्रतिशुद्धादयविदुः ॥ ऋ
वैवाहिकः शुद्धैर्दपत्योश्चशुभप्रदम्।। वधूप्रवेशनकार्यपंचमेह्यकृतंयदि ॥ मार्गफाल्गुन
शाखेशुकृपक्षेशुभेदिने ॥ मूलपुप्यमृदुस्वातीस्थिराश्विश्रुतियासरे ॥ पितृभेचकरेनारीप्रवि
टापुत्रिणीभवेत् " इति ॥ ४० ॥
अब वधूप्रवेशका मुहूर्तको कहते हैं ।
भा०-यदि विवाहसे १६ सोले दिनों में जो वधूप्रवेश करै तो समदिनोंमें वा इन्हों दि-
नोंमे ७ १५।९ करणा-और जो १६ दिनोंके उपर करे तो विषमदिनमें और विषममासमें
और विषमवपमें करणा ॥ और पांच ५ वर्षके याद करे तो अपनी इच्छा होय जयही
करणा ॥ अव विलंबित वधूप्रवेशके कालको कहते हैं ॥ वैशाख-फाल्गुन-मार्गशीर्ष-इ-
न्हीं माके शुक्लपक्षमें और श्रवण-धनिष्ठा-विवाहनक्षत्र-चि० अश्विनी-पुष्य इन्हों नक्ष-
त्रोंमें-और रात्रिमें-आर स्थिरलग्नमें काल निकलनेके बाद इन मुहूर्तमें वधूप्रवेश श्रेष्ठ
होताहै ॥ ४० ॥
उदाहात्प्रथमेशुचीयदिवसेद्भर्तृहेकन्यकाहन्यात्तजननींक्षयेनि
जतनुंज्येष्ठेपतिज्येष्टकम् ॥पोपेचश्वशुरंपतिंचमलिनेचस्वपित्रा
लयेतिष्टतीपितरंनिहंतिनभयंतेपामभावेभवेत् ॥११॥

·(६८)
मुहूर्तमार्तड
इदानींप्रथमापाढादोभादिगृहेवासनिपेधमाह । उद्वाहादिति । उद्वाहाद्विवा
हादुपरिप्रयमेशुचौआपाटेकन्यायदिभत्गृहेवसेत्तदातज्जननींतस्यभर्वजननीहन्यात् ।
स्यादिसुगमम् ॥ ११ ॥
अब मासफलको कहते हैं।
भा०-विवाहसे प्रथम आसाढमें जो कन्या पतिके घरमें रहै तो पतिकी माताका नाश हो-
य ॥ ऐसेही क्षयमासमें रहेतो कन्या आपहीज मरे-और ज्येष्ठमासमें रहे तो पतिका बडा
भाई मरे-और पोपमें कन्याका श्वशुर मेरे और मलमासमें पतिके घरमें रहे तो कन्याका
पति मेरे ॥ ओर चैत्रमासमें कन्या पिताके घरमें है तो कन्याका पिताकी मृत्यु होय ॥
और पूर्वोक्तमासाँके विना अन्यमासोंमें भय नहीं होय ॥ ११ ॥
शूद्रांत्येपुपुनर्भवापरिणय प्रोक्तोविवाहोक्तभैर्नालोक्यतिथिमासवे
धभृगुजेज्यास्तादितत्रार्कभात् ॥त्रियःपुमृतिर्धनमृतिमृतीपुत्रा
मृतिर्दुर्भगंधीरौनत्यमथोधृती १८१२कृतष्टतत्व२५क्षेत्ययःसा
भिजित् ॥ ४२॥
अयपुन विवाहमाह । शूद्रांत्येप्विति । शूद्रा प्रसिद्धाः अन्त्याःरजकादयः तेपुपुन
भवापरिणयःमोक्तः कैर्विवाहोक्तभः स्पष्टीतत्रपुनर्भवापरिणयेतिथिमासवेधगुरुशुक्रास्ता
दिमआलोक्यं स्पष्टम् । तथाचोक्तज्योतिनिबन्धे "नशुक्रास्तादिकंचित्यंशुद्धिवेधादिक
तया । पुनर्भवासंवरणेनमासतिथिशोधनम् " इति । अथब्रह्मपट्टनक्षत्रशुद्धिमाह । अ
कभातसूर्यनक्षत्राज्ञियःपुत्रिपुनक्षत्रेपुक्रमेणमृतिमरणप्रयमोत्रके द्वितीयेत्रिकेयनं तृती
येमृतिः चतुर्थेमृतिः पंचमपुत्राः पष्टेत्रिकेमृतिः सप्तमेदुर्भगं अष्टमैलक्ष्मीः नवमैत्रिकी
नत्यंप्रोक्तम् । अथरुद्रपदृशुद्धिमाह । अर्कभादित्यनुवर्तते धृतीशकृततत्वः धृतिरष्टादशं
ईशएकादशं कृतश्चतुर्यम् तत्त्वपंचविंशं एतन्मितेनक्षत्रेअर्कभात् एतन्मितेइत्यर्थः । तत्रच
तुष्टयेसाभिजिगणितेमत्ययोमृत्युःस्यात् । अर्यादन्येपुशुभंप्रोक्तमिति ॥ ४२ ॥
अब पुनर्भू विवाहको कहते हैं।
भाः-वियाइके नक्षत्रोम शूद्रोंके और रनकादिकोंके पुनभूविवाह करणा ॥ और पुन-
भूम तिथि-मास-वेध-शुक्रास्तगुरु-अस्तादिकोका विचार नहीं करणा || भव ब्रह्मपट्टन-
क्षत्रशद्धि कहते हैं ॥ सूर्यनक्षत्रते वर्तमानतक गिणके ३ तीनाम मरण फल होय, से
दूगा त्रिको ३ धन होय-फेर ३ विकमें मृति होप-चौथा विकमें मात-पांचमेनिकम पुत्र
होय-फेर छठे विकमें मृति-सातमें निकम दुभंग-आउमें त्रिकमें लक्ष्मी होय-नवमे निकम
उन्नति होष भव रुद्रपदृशाद कहते हैं । सूर्यनक्षत्रसे अटारमे और ११ नक्षत्रों और
नाय नक्षत्रमें- भार २५ नसममें मृत्यु होप-इसमें अभिगिदकोची गगना चाहिये मां-
दभारमें शुभ होय ॥ ४२ ॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । . (६९) भुक्तायैवसुतामुपोपितनरोदयाचसावित्रिकामारब्धोत्सवकेयदा जनिमृतीस्यातांस्वगोत्रक्वचित् ॥ सांगतंविदधीतवाजमपरेस्मा दारभेत्पूर्वतोयज्ञोराहनचौलमौंजिकमहःसुस्वर्गदिकत्रित्रिपु ४३ अयनानाविधशास्त्रार्थानाह । भुक्तायेत्यादिना उपोपितनरःभुक्तायकृतभोजनायव सुतांदद्यात् । परमुपोषितनरःभुक्तायैववटसावित्रिकांगायत्रींदद्यात् । तदुक्तंज्योतिर्नि बंधे "भुक्त्वासमुद्धहेत्त्कन्यां सावित्रीग्रहणंतथा ॥ उपोपितःसुतांदद्यादागतायवरायचा इति ॥ आरब्धोत्सबकेयदाजानमृती स्वातास्वगोत्रेकचित् सांगतं विदधीतवाजमपरे इति । वाजमन्नं अपरेअसगोत्रिणोविदधीरन् “ वाजमत्रंगरुद्दाजो वाजपीयूषमुच्यते " इत्यनेकार्थध्वनिमंजर्याम् । शेपंसुगमम् । उक्तंच "विवाहोत्सवयज्ञादावारब्धसूतकंयदि। सांगतत्कर्मकुर्वीतअन्नदानादिकंपरैः" इति । अस्मादारभेत्पूर्वतोयज्ञाद्वाहनचौलमौजिक महासुस्वर्गदित्रित्रिपु अस्मानिश्चितदिनात्पूर्वतःप्रथमतः यज्ञोद्वाहनचौलमाजिकमित्ये तत्कर्मचतुष्टयंक्रमात्स्वर्ग २१ दिक् १० त्रि ३ त्रिपु ३ अहःसु आरभेत् यज्ञएकविंश विदिनेषु उद्वाहनविवाहादिक्षुदशदिनेषु चौलंत्रिपुदिनेषु मांजिकंत्रिपुदिनेप्विति । उ कतंच "एकविंशत्यहर्यज्ञे विवाहेदशवासराः । यहेचूडोपनयने नांदीश्राद्धविधीयते॥ आरंभलक्षणम् । आरंभोवरणयज्ञे संकल्पोत्रतसत्रयोः। नांदीश्राद्धविवाहादौ श्राद्धपाक परिक्रिया" इति ॥ ४३ ॥ अब नानाविधशास्त्रार्थको कहते हैं। भा०-कन्यादाता उपवास करके भोजन कियाभया वरको कन्या देव-और गुरु आप उपवास करके भोजन कियाभया बालकको गायत्रीमंत्रको देवे-उत्सवके प्रारंभ होणेके चाद अपने गोत्रमें यदि जन्म होय वा मृत्यु होयतो उन सांगकर्मको समाप्त करणा और पाकको भिन्नगोत्रवालोंसे कराणा ॥ और इकवीश २१ दिनोंसे पूर्व यज्ञका प्रारंभ करणा॥ और विवाहप्रारंभ दशदिन १० पेला करणा-और चौलका प्रारंभ तीनदिनसे पूर्व करणा ॥ और मौजीका तीन ३ दिन पूर्व करणा ॥ ४३ ॥ नोश्राद्धंक्षयदर्शनैत्यकमधीतिशीतलाप्स्वाप्लुर्तिसीमासिंध्वतिपात मेककुलजा सव्यातिपातकचित् ॥उत्थापावधिमंडपस्यसशरागा ह्रोविषष्ठेसमेतयुत्थाप्योनगृहोद्वहौसहजयोस्तुल्यक्रियाब्दांततः४४ क्षयदर्शनैत्यकश्राद्धं अधीतिपठनं शीतलाप्मुशीतलोदकेषु आपुतिस्नान सीमासिध्ध तिपातं सीमाप्रसिद्धा सिंधुर्महानदी "सिंधुर्नदीसमुद्रयोरित्यभिधानात् ॥ तयोरपिपाता उल्लंघन । सव्यातिपातं अपसव्यमित्येतत् एककुल जाःसगोत्रिणःकचित्रोकुर्युः। किमान मंडपस्यउत्थापनावधि यावन्मंडपोत्यापनस्यात्तायन्नकुर्यादित्यर्थः । उक्तंच "दर्शश्रा ·(७०). मुहूर्तमार्तड:- द्वंशयश्राद्धं शीताद्भिःस्रानमेवच । प्राचीनावीतिकरणं नदीसीमातिपातनम् ।" ! अ- न्यच “नित्यश्राद्धमधीतिंचनानंचशिशिरैजलैः । सपिंडानैवकुपरिन् मंडपोत्यापनाव पि॥ अथसमंडपोत्यापःकदाकार्यइत्याह । सशरागाहोरिति । शरा:पंच अगःसप्त तन्मिताहोदिनयोः पंचमेसप्तमे विषष्ठसमेषष्ठरहितेसमेतिसमदिनेउत्थाप्यः । उक्तंच " मंडपोत्यापन कार्य समेतु दिवसेधुधैः ॥ पष्ठंचविषमनष्ट मुक्त्वापंचमसप्तमौ । इति । अन्दांतर्वपमध्येगृहोद्वाहीनकर्तव्यो । सहजयोः एकमातृजयोः पुरुषयोः पुरु पस्त्रियोः समानक्रियासमानकर्मनकुर्यादित्यर्थः । भिन्नमावजयोनदोषइत्यसिद्धम्। अभिन्नमातृजयोस्तथासहोद्वाहादिकरणमागतं तद्विन्नकतेभिन्नगृहसतिवेदितव्यं । कर्तृत्वमवश्राद्धाधिकारिणःपितुरेवनतुविवाहहोमकर्तुर्वरस्य। तयाचोक्तम् "एकमाज योरेकवत्सरेपुरुषस्त्रियोः । नसमानक्रियांकुर्यान्मातभेदेविधीयते ॥ इति । पुरुपौपुरु पस्त्रियौपृथद्वित्वविवक्षयावहुत्वासंभवान्नबहुत्त्वम् यद्वापुरुषश्चनीचतयातयोयोः पुरु पयोः स्त्रियोर्वा पुरुपस्त्रियो । कन्यापुरुपयोर्विवाहविशषश्वोक्तः "सोदर्ययोःकन्यक योः सुतयोरेकवत्सरे ॥ विवाहोनस्मृतस्तज्ज्ञैःकन्यकासुतयोःस्मृतः ॥” इति । अत्रसं वत्सरमा मनुजमानेनचैत्रादिफाल्गुनांतवेयं । समानक्रियेति द्वयोश्चौलेद्वयोर्धतबंधौद्धयो विवादोवासहजयोरित्यनेनैवएकमातृत्त्वंसंभवति । उक्तंच ॥"कस्मिन्वत्सरेकाार होद्वाहीकदाचन ॥ ४॥ मण्डपका उत्थापनके पूर्व एकगोत्रवाला परुपको इतना काम नहीं करणा सोई लिखते हैं। भा०-सयश्राद्ध-और दर्शश्राद्ध-और नित्य श्राद्ध-और पटन-और शीतलजलसे नान. और सीमाका उल्लंघन-और महानदीका उल्लंघन-और अपसव्य नहीं करणा। और मण्ड- पका सत्यापन ५ पांचमे वा ७ सातमे वा छटे६ दिन विना समदिन में करणा-और एक- वर्षमें सहोदर भाइयोंके समानकर्म एकघरमें नहीं करणा ॥४४॥ उदाहव्रतचूडकेन्ददलतत्संडतिलेस्तर्पणश्रापिंडयुतमहालयग यापित्र्यविनानाचरेत् ॥ पूर्वसप्तपदीविधेरधिगतेदोपेवरेवामृतेदे यान्यत्रविवाहितापिचवलाद्याविद्धयोनिनचेत् ॥ ४५ ॥ धर्जातराण्याह । उदाहयतचूटके क्रमेण अन्ददलतत्संडं दद्वादेविवादकृतसति म न्दवर्ष पर्यंत व्रतेव्रतधकृतसतिदल मन्दिंपण्मासपर्यतमित्यर्थः । चुटकेचाटकमकृते सतितरांडतस्पदलस्यापिरटं त्रिमासपर्यतमित्यर्थः। तिलस्तर्पपिंयुतं श्राद्धंचनाप रेत् । किविनामहालयगयापित्र्यंपिना महालयःभाद्रपदापरपदाः गयाप्रसिद्धा पित्र्यंमाता पियदिनं तम्रयत्नाईक्रिमवेतन्महाटयगयापियंतदिना । रक्तच"वियाइवतयूटामु ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (७१) वर्षमतदकम् । अविलंतर्पणकुर्याच्छ्राद्धकुर्यादपिंडकम् ॥ महालयेगयाश्राद्धे मातापि त्रोक्षयेहनि । कृतोद्वाहोपिकुर्वीतपिंडदानंयथाविधि" इति ॥ पूर्वमिति । सप्तपदीवि धेःपूर्वप्रथमतीदोपेअन्धमूकादिकेअवगतेज्ञातेसात वाइत्ययवा वरेमृतेसति कन्याअन्य घदेया । अपिच याकन्याबलाद्विवाहितासापि अन्यत्रदेया । तईिकथंचेद्यदिविद्धयो निर्नस्यात् विद्धायोनिर्यस्याःसातथा पुरुषभुक्तेत्यर्थः । उक्तंचयाज्ञवल्क्येन "महादीपे मुविज्ञाते पूर्वसप्तपदीविधेः । मरणादौसमुत्पन्ने देयान्यस्मैनदोपभाक् ॥ बलादुद्वाहिता कन्यादातव्यान्यवरायच " इति । अन्यच्च "वलादुद्वाहिताकन्यामंत्रैयदिनसंस्कृता, अन्यस्मैविधिवद्देयायथाकन्यातथैवसाग इति ॥ महादोषाःकारिकानिबंधेठक्ताः "अंधो मूक क्रियाहीनश्चापस्मारीनपुंसकः ॥ दूरस्थापतितःकुष्ठीदीर्घरोगीवरोनसन्" । अन्ये पिदोपाउक्ताः "मूर्खनिर्धनदूरस्थशूरमोक्षाभिलापिणाम् ॥ त्रिगुणाधिकवर्षाणांनदेयाजा तुकन्यका" इति । पुरुषनपुंसकलक्षणं "यस्याप्सुप्लवतेवीजंहादिमूत्रंचफेनिलम् । पुमान स्पाल्लक्षणैरेतविपरीतैस्तुषंडकः ॥ अपरीक्ष्यदानेदोपः "अपरीक्ष्यवरकन्यांनिगुर्णा यप्रयच्छति ।। कुलंतस्यैवतच्छोकसंतप्तोविनितति" इति ॥ ४५॥ भा-विवाहके बाद एकवर्षतक-और व्रतबंधसे छमहीनोंतक-और चौलसे तीन महीनोंतक तिलतर्पण और पिण्डयुत श्राद्ध नहीं करणा-परंतु महालय और गया और मातापिताका क्षयाहश्राद्ध में दोष नहीं है । और सप्तपदीसै पूर्व वरका अंधमूकादिकदोष मालुम होजायतो वा वरका मृत्यु होजाय तो कन्याका विवाह दूसरा वरसे कराणा-और पलसे विवाह करतो पण दूसरेसे विवाह कराणा, यदि कन्याके पुरुषका संयोग नहीं भया होयतो कराणा ॥ ४५॥ अस्त्रीकैःकुशहेमरौप्यरचिताताम्रीचवित्रादिभिर्भार्यावानिखिलैः सुवर्णरचिताधर्मायधार्याबुधैः ॥ मंदाराकदिनेवुपौग्निफणिभंभद्रा तिथिश्चेदिहोद्धतासाविपकन्यकापितनुगौसौम्यौरिपुक्षेत्रगौ ४६॥ अथस्त्रीरहितानांविधिमाह । अस्वीकःखीरहितैः विप्रादिभिःविप्रक्षत्रियविशुदैन मेणकुशहेमरौप्यरचिताताम्रीचभार्याधर्मायधार्या । अयमर्थः। विप्रेणकुशरचिताभार्याधर्मा यधाय क्षत्रियेणहेमरचिता वैश्येनरौप्यरचिता शूद्रेणताम्रीताम्ररचिताभार्यापाया। भूतैर्विमादिभिः बुधैःस्वस्वधर्मनिरतैः वाइत्यथवा निखिलैसर्विप्रादिभिःसुवर्णरचिता भार्याधार्या यतस्तयाविनागृहस्थधर्मसाधननस्यातू । तयाचोक्तं "अपत्नीकस्तुधर्मार्थ कौशाहमाचराजती ॥ ताम्रीविप्रादिभिर्भार्याधादिमीतयाखिलैः " इति । अथविषक न्यालक्षणमाह । मंदति ! मंदाराकदिने शन्यकभीमानामन्यतमस्पवासरे मैयुपाप्रिफ पिभं शततारकाकृत्तिकाश्लेषाणामन्यतमनक्षत्रम् भद्रातिथिदितीयासप्तमी द्वादशी यसामान्यतमा चेत्स्यात् तदायोगःस्यात् । इहोताअत्रयोगेयाकन्याजातासाविक न्यका | अययोगांतरमाह । रिपुक्षेत्रगौसौम्यौतनुगौलग्रगतीचेत्स्याताम् ॥ ..

·(७२) मुहूर्तमार्तड:- अब स्त्रीरहितके विधि कहते हैं। भा०-जिस ब्राह्मणको स्त्री नहीं होयतो कुशपली करके कर्म करें और क्षत्रिय सुवर्णकी पत्नीको बनावे-और वैश्य रुप्यकी स्त्री बनाके कर्म करें-और शूद्र तांबाकी स्त्री करके कर्म कर-अथवा ब्राह्मणादिक सब वर्ण सुवर्णकी स्त्री बनाके कर्मको करे- अब विपकन्याका लक्षण कहते हैं। भा०-शनि, सूर्य,माम इन्हों वारोसे कोई चार होय-और शतभिषा-कृत्तिका-आश्लेषा इन्हों नक्षत्रों से कोई नक्षत्र होय-और २ । १२ । ७ इनों तिथों से कोई तिथि होय तब योग होता है-सो इन योगमें कन्याका जन्म होयतो वा विषकन्या होती है और सोम्य दोय ग्रह लग्नमें शवक्षेत्रिया होके होवेतोची योग होता है-इसमेंबी विषकन्या होती है ॥४६॥ एककूरइहोद्भवाप्यथतनौसौरीरविःपुत्रगोधर्मस्थोधरणीसुतोयम परोयोगोपितज्जाविपम् ॥ मूलाद्यत्रिपदोद्भवाश्वशुरमह्यंत्यत्रये तस्त्रियंज्येष्ठांत्येपतिपूर्वजद्विपचतुर्थेदेवरंहतिच ॥ १७ ॥ अथयोगांतरमाह । एकाक्रूरइति । एकः क्रूरः रिपुक्षेत्रगःतनुगश्वेत्स्यात् इमौद्री योगी इहोद्भवापिविषकन्यकास्यात् । तनीलनेसौरिःशनिःस्यात् । रविःसूर्यःपुत्रगःपंच मगःस्यात् धरणीसुतोभौमोधर्मस्योनवमस्थोयदास्यात् तदाअयमपरोयोगःस्यात् । तज्जापिकन्याविषस्पात् । विपमितिययाविपस्वीकारात्मृत्युर्भवतीतिफलंसूचितं तस्मा परित्याज्येतिभावः । अथमूलजादीनांफलमाइ । मलेति । मूलस्यायत्रिपदोद्या प्रथमचरणत्रयेजाताकन्याश्वशुरइतिमारयति । मद्यत्यत्रये अहिराश्लेपातस्पत्यत्रये अत्यचरणत्रयेजातातत्त्रियंतस्पन्धशुरस्यखियंश्चश्रृंहंतीत्यर्थः । ज्येष्ठांत्ये ज्येष्ठाया:च तुर्यचरणे जातापतिपूर्वजंज्येष्ठंहति । द्विषचतुर्प द्वीपोपत्तीयस्पतत् द्विपं विशाखा तस्पच तुर्थचरणेजातादेवरंहति अर्थादन्यचरणजाशुभा ॥ १७ ॥ भा-और एक क्रूर ग्रह रिपुक्षेत्रका लग्नमें होय तोवो योग होताहै ? और लग्नमें श- नि होय और सूर्य पांचमें होय तो और मंगल नवमें २ होय तोया योग होता है-इन्हीमें- घी विषकन्या होय ॥ और भूलनक्षत्रके माधके ३ तीन पादोंमें कन्या होय तो कन्याका शुरको मृत्यु होप-और भाषाके अंत्यफे ३ चरणमि कन्या होय तो कन्यांक पतिकी माताको मृत्य होय ॥ भोर ज्येष्ठाके चोया पादमें जन्मे तो कन्याके पतिका ज्येष्ठ भाईकी मृत्यु होय-और विशाखाकेटचाये पादमें जन्मे तो कन्याका देवरको मृत्यु होप- भोर स्तनक्षत्रोंके अन्यचरणाम दोष नहीं है- ॥१७॥ एवंनायुवतेरभावइहनोदोपोनुरेतत्फलंमांज्यूचनवदंतिकेचिदपि

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
पैत्र्यायेफलंमूलवत् ॥ नोद्वाहौसहजातयोस्तुपुनोद्वाहादतनो
पुमुद्राहात्स्युद्हर्ननमंगलविधेर्मुडंत्रिशुभ्येपुन ॥४८॥
एवंमुक्तनक्षत्रचरणजातोनानर युवतःस्त्रियः श्वशुरादीन्हति । तयाचगर्गः "मूल
जाश्वशुरंहतिसार्पजाचतदंगनांत्येष्ठजातुपतिज्येष्टदेवरंतुद्विदैवते” इतिातथाचकश्यप
पटले "मूलांत्यपादजौश्रेष्टौतथाश्लेषाद्यपादजौ ॥ दीशांत्यपादजीदुष्टौतथाज्येष्ठांत्यपाद
जौ" इति।मस्यापवादाअभावइहनोदोषइति । अभावतेषांश्वशुरादीनामभावसति इह
मूलादिजोरहनेनोदोपः । केचिदाचार्याः नुःनरस्य मौज्यूवमौंजीबंधनानंतरमेतत्फलं
नवदति। उक्तंचनारदन "मूलव्यालभवोदोषोविवाहेयउदाहृतः।।समौजीबंधनादूयपुंसां
नैवेतिकेचन इति । यद्यपिमघायाआधचरणेपिमूलवत्फलंस्यादितिकेचिद्वदति । तथा
चोक्तंनारदेन "पव्यगंडोद्भवाकन्याश्वशुरनीचकेचन" इति।अथऋनुत्रयमध्यतिकिनकर्त
व्यमित्याह । नोद्वाहाविति । सहजातयोःएकोदरसमुत्पन्नयोः पुत्रयोःकन्ययोः कन्यापुत्र
योर्दा उदाहौविवाहौ युतुपुत्रयश्चतेऋतषश्चत्तवातेपुनकार्यों पण्मासाभ्यंतरेनकार्या
वित्यर्थः । उक्तंचनारदेन "विवाहश्चैकजन्यानांपण्मासाभ्यांतरेयादि । असंशयंत्रिभिर्व
पैस्तत्रैकाविधवाभवेत्” इति ॥ नोद्वाहाद्रतमिति । उद्वाहाव्यतुपुत्रतमोजीनकार्या ।
तथाचोक्तंनारदेन"पुत्रोद्वाहात्परंपुत्रीविवाहोनऋतुत्रये॥नतयोव्रतमुद्दाहान्मंगलेनान्यमंग
लम्" इति नोपुमुवाहात्स्युदहनामिति । पुमुद्वाहात्पुरुषविवाहाव्यतुपुख्युद्वहनंक
न्याविवाहः नोकार्यः । तथाचकात्यायनः "पुत्रोद्वाहात्परंपुत्रीविवाहोनऋतुत्रये" इति ।
नमंगलविधेर्मुडामति । मंगलविधेः विवाहायुतुपुमुंडनंचौलंवतवानकार्यम् । अत्र
कात्यायनः "कुलेऋत्रयादर्वाङ्मंडनाचतुमुंडनम्" इति । त्रिशुभ्येपुनेति । एपुड्यू
तुपुत्रिशुभीनकार्या त्रयाणांशुभानांसमाहारस्त्रिशुभी मंगलत्रयमितियावत् "नकुर्यान्म
गलत्रयमितिवचनात् ॥ ४० ॥
भा०-ऐसे उक्त नक्षत्रोंके चरणों में नरका जन्म होय तो नरके श्वशुरादिकोंका मृत्यु
होय ॥ और जो श्वशुरादिक नही होय तो दोष नही होय और पुरुषके मौंजी बंधनके वाद
फल होता नही और मघाके आद्य चरणमें मूलवत् फल होवेहे-और सहोदर भायों के
और सहोदर कन्याओंके भोर सहोदर कन्या पुत्रके छ ६ महीनों में विवाह नहीं करणा ॥
और विवाहहोणे पिछे छमहीनों में उपवीत नही करणा-और पुत्रविवाहके बाद ६ महीनो-
में कन्याको विवाह नही करणा-और विवाहके वाद ६ महीनोंतक चौल वा व्रत नहीं करणा-
और छमहीनों में तीन मंगल नही करणा-॥ ४८ !
नोज्येष्ठालघुकालरुद्धतऋतेकात्यायनोमुंडनचौलग्राहनमेखलेत्यु
भयतःकार्याविवाहादियम् ॥ भेदेऽब्दस्यचसंकटेक्तिनुयात्पूर्वो
दितमंगलवेदाहांतरितेदिनव्यवहितेनद्यानगेनापिवा ॥१९॥

·(७) मुहूर्तमार्तड:- नोज्येष्टाध्विति । ज्येष्ठानमंगलात्विवाहादेख्यतुपुलयुमंगलंनोकार्यम्। पहिः शालायामुक्तंतज्ज्येष्ठमंगलं अन्यळधुमंगलं । ज्येष्ठलघुलक्षणं सारसमुच्चये "चूडा कैशांतसीमंतविवाहोपनयान्बुधाःगुरुमंगलमित्याहुस्तदन्यल्लयुमंगलम्" इति। तत्रका यमित्ययः । कस्मातेकालरुद्धतःऋते कालेनरुद्धगर्भाधानपुंसवनादितस्मादृते तेनविनेत्यर्थः । तथाचकात्यायनः "मायज्ञक्रियापूर्वज्येष्टंकृत्वातुमंगलम् ॥ ऋतुत्रयं पुनर्यावनकुर्याल्लघुमंगलम् ॥ लघुवागुरुवाकार्यकार्यनमित्तिकंयदि” इति ।। लघुगुरुमं गलयोभिन्नकतत्वेनदोषः । कात्यायनोमुनि इतिप्राह इतीतिकिं व्रतमुंडनन चौलमे वमुंडनं मॉजीविवाहात्उभयतःकार्योति । तथाचतद्वाक्यं "मुंडनचौलमित्युक्तंयती द्वाहीतुमंगलम् ॥ चौलं मुंडनमेवोक्तंवर्जयेद्वरणात्परम् ॥ मौजीचोभयतः कार्यायतो मोजीनमुंडनम् इति । अयसंकटेप्रवृत्तिमाह । भेदेन्दस्यति | संकटेदेशकालभयादा अब्दस्यसंवत्सरस्यभेदेपूर्वोदितमंगलंवितनुयात् विस्तारयेत्कुर्यादित्यर्थः । तथाची तसंहितासारावल्यां "फाल्गुनेचैत्रमासेतुपुत्रोद्वाहोपनापने| भेदादन्दस्यकुर्वातनऋतु त्रयलंघनम् इति अथवा वेदाहांतरितेचतुर्दिनांतरितेकालेमंगलवितनुयात्। तयाचस्मृति सारावल्या "पुत्रीपरिणयादृयावदिनचतुष्टयम्॥पुध्यंतरस्यकुर्वोतनोद्वाहमितिसूरयः" इति अथवा दिनव्यवहिते एकदिनांतरितेकालेमंगलंकुति । तयाचौक "एकोदरम तानामेकस्मिन्वासरेनराविवाहवकुर्वतिमंडनोपरिमुंडनम्। इति । अथवा एकाहेपिन यानर्गनपर्वतेनअंतरितेदेशेमंगलंयितनुयात् । ज्योतिर्विवरणे"एकोदरयोर्वस्योरेकदिनी दाइतोभवेन्नाशः॥नयंतरएकदिनकप्याहुः संकटेचशुभम्" इति शाईगधरोपि।। "नयंत रोपिशुभदंपृयक्लस्परोधतः ॥ इति ॥ १९ ॥ भा:-और चूडाके शांत सीमंत विवाद यह गुरु मंगल है-और इनसे अन्य मंगल लघु मंगल है ।। सो गुरु मंगलके वाद छमहीनोंतक लघु मंगल नही करणा-और गर्भाधाना- दिकोंको करणेका दीप नहीं-और कात्यायनमुनि कतई कि मुण्डन नाम चौलका है विवाहक वाद एमहीनोंतक चौल नही करणा-और विवादसे पूर्व और पक्षात् व्रतको फरणमें दोष नई-और संकटमें और पर्षक भेदमें मंगल करणेम दोष नहींह-और चार- दिन याद या एक दिनक वाद वा नदीका और पहाटका व्यवधान होय तो मंगल करणा-॥१२॥ एकाहेपिजनाश्रयांतरइहेदंतारतम्यादुधेर्योज्यंनोयमयोनिपिदम नयोरेकवकार्यजगुः ॥ नेकस्मदुहितद्वयंसहनयोनकोद्भवेकन्यके दद्यादुदहनमियोनतनुयात्कुादसंपद्यदः ॥५०॥ परदपीति । भपा एमपिजनाअपांतरमंटपांतरमंगलंपितनुनाव "मंडपाग्रीन मात्र यमरः । रसंपन्यातिनिधरण “ नातिपिदंशप्रागटेमात | फोद ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । रसंभवयोरेकाहेभिन्नमंडपेकार्यम्" इति । अथैपांपक्षाणांनिर्णयमाह । इहेदमिति । इद्दा स्मिन्विवाहादिविषये इदंभेदेऽब्दस्येत्यायुक्तंबुधैस्तारतम्यायोज्यम् संकटानुरूपंयोज्य मित्यर्थः । अथयमलयोविशेषमाह । नोयमयोगिते । यमयोर्यमलयोः इदंनोनिपि दम् अनयोर्यमलयोमंगलमेकत्रएकवत्सरेएकवारेएकमंडपेकार्यमितिमुनयोजगुः । उ तंच "एकस्मिन्यत्सरेचैववासरेमंडपेतथा । कर्तव्यंमंगलस्वस्रोद्घार्यमलजातयोः।" इति । स्यादीनांस्त्रीणांपुरुषाणांवायमलजातानामप्येवं तुल्यन्यायत्वात् । यमलयोर्म ध्येएकस्यास्त्रियामकस्मिन्पुरुषेसतिस्त्रीविवाहसमाप्यपुरुषविवाहंकुर्यात् । स्त्रीपुरुषयोः सहविवाहकरणस्याघटमानत्वात् । अयप्रत्युद्वाहनिषेधमाह । नैकस्मैइति । एकस्मैवरा यदुहितद्वयमेकोद्भवकन्याद्वयंनदद्यात् । सहजयोः एकोदरसंभवयोर्धात्रोः एकोद्भवेक न्यकेनदद्यात्। तथामिथः परस्परमुदहनंनतनुयात्।अत्रापिसंकटेप्रवृत्तिमाह।कुर्यादिति। अदः नैकस्मैइत्याद्युक्तमकर्तव्यंमसंपदिअन्यवधूवरालाभेसतिकुर्यात् । तथाचनारदः "प्रत्युद्वाहोनैवकार्योनकस्मिन्दुहिवृदयम् ॥ नचैकजन्ययोः पुंसोरकजन्येतुकन्यके। इत्यादि ॥ ५० ॥ भा०-अथवा पृथक् मण्डप करके दोय मंगल करणा-इन विवाहादि विषयों में अष्टभे- दकी तारतम्यसे देखना-और यमलके याने साथ जन्मणेवालोंके एक वर्षमें एकवार- में एक मण्डपमें मंगल करणा ऐसे मुनीलोक कहतेहे-और एक पुरुषको सहोदर दो क- न्याओंको नही देना-और सहोदर दो भायोंको सहोदर दो कन्याओंको नहीं देणा-परस्पर विवाह नहीं करणा-और दुसरी कन्या और दूसरा वर नही मिलें तो संकटमें यह उक्त विचार नहीं करणा- ॥ ५० ॥ नोद्वाहंसतिनिश्चयेपिजगदुःपित्रो सपित्रोः स्त्रिया-सूनार्धातुरनूढित स्वसुरसूत्क्रांतौपितृव्यस्यच ॥अन्येस्वान्वयजात्ययेपिजनकावा स्त्रीसुतान्यात्ययेन्दा दलांतरेविदधतेहेरंवशांत्याक्कचित्९१ अयप्रतिकूलनिर्णयमाह । मोराहमिति । निश्चयेपिसतिवुधाः उदाहनजगदुः। कस्यांसत्यां पित्रोः असूत्क्रांतीसत्यां मातापिताचपितरौतयोः असूनांप्राणानां उत्कांतिः उत्क्रमणंतस्यांसत्यामित्यर्थः कथंभूतयोः पितरौचपितरौचापितरः मातुः पितरौपितुः पितरौइत्यर्थः । तैः सहवर्तमानास पितरौ तयोः सपित्रोः पुनः कस्यांसत्यां खियाः अस्त्क्रांतीसत्याम् इददि तीयविवाहादोज्ञेयम् । एवंसूनोःपुत्रस्य भ्रातुःसहजस्य अन्ढितस्वसुः अपरिणीतभाग न्यापिम्पस्यपितृभ्रातः असूत्क्रांतीसत्याम् । एतदुक्तंभवति पित्रादीनामुक्तानाम अन्यतमेमतेमतिबिवाहनकुर्यादित्यर्थः । तयावृद्धशौनकः “वरवध्वोःपितामातापिलव्य वसहोदरः॥ एतेषांप्रतिकूलंचेन्महाविघ्नप्रदंभवेत् ॥ अन्यच्च "पितापितामहश्वमाता पित्रोः सपित्रोः .

·मुहूर्तमार्तड:- चैवपितामही ॥ पिन्यास्त्रीसुतीभ्राताभगिनीचाविवाहिता ॥ एभिरेवविपन्नश्चप्रति कूलंबुधैःस्मृतम् ॥ अन्यैरपिविपन्नवकेचिदूचुनतद्भवेत्" इति ॥ अथान्येषांमतमाह । अन्यइति । अन्येबुधाःस्वान्वयजात्ययेपि स्वकुलजातमर्त्यनाशेपिउद्घाईनविदधुः । तथाचभृगुः "वाग्दानानंतरंयत्रकुलयोःकस्यचिन्मृतिः। तदोद्वाहानवकार्य:स्वपक्षक्षयदो पतः" इति । अंथसंकटेप्रवृत्तिमाह। जनकांबास्त्रीति | जनकश्चअंबाचस्त्रीचसुतश्चअन्य श्च अन्याकुल जाप्रतिकूलाधिकारी एषामत्ययोनाशःमरणमितियावत् तस्मिन्सति अ ब्दार्धादिलांतरेहेरंवशांत्यागणेशात्याकचित्संकटेविदधतेवुधाइत्यध्याहारः । एत दुक्तंभवति वरस्यवध्वावापिढनाशेअब्दांतरेवर्षांतरे मावनाशेअौतरेषण्मासांतरे स्वी नाशेअद्धितरे त्रिमासांत। एतद्वितीयादिविवाहेज्ञेयम्।तयापुत्रनाशेअद्धोतरेसाईमासा तरेअन्यनाशे पितृमात्रीत्यादिभ्योन्यस्यकुलजस्यनाशे दलांतरेसाईमासस्याद्धांतरे त्रयोपिंशतिदिनांतरेविदधतेइत्यर्थः ॥ ५१ ॥ अब प्रतिकूलका निर्णय करते हैं- और जोपिता-पितामह-पितामही-माता-मातामह-मातामही-स्त्री-पुत्र- भ्राता-अविवा- हिता भगिनी-पितृव्य-इन्हों उक्त मनुष्योमेसें कोईकी मृत्यु हो जाणेके वाद छ मही- नौ विवाह नही करणा निश्चय हो जावेतो-और केहीक आचार्य कहते हैं कि स्वकुलमें बी कोईका मृत्यु होयतो विवाह नही करणा॥ अब अत्यंत संकष्ट में प्रवृत्ती कहते है- और माताकी मृत्यूसे ६ छ-महीनोंमें-स्त्रीको मृत्युसे तीन महीनों में और पुनकी मृत्यसैडेट १॥ महीनामें-और स्वकुलमें कोईको मृत्यु होनेसे २३ तेवीस दिनों में गणेशशांति करके विवाह करणा ॥ ११ ॥ धातुश्चात्मजवद्येतिसमयेपित्रोद्धृतेः संशयेनान्येपांप्रतिकूलमाम यिविरक्ताराद्तानामपि ॥ आतुर्यान्मृतनृक्रियानभिभवेनांदीमु खनाचरेनोकुर्याज्ज्वरितस्यमंगलमतिव्या युद्भवेनिश्चयम् ॥१२॥ अन्यमध्येभ्रातुर्विशेषमाह। भ्रातुश्चात्मजयदितिाधातु शेपुत्रवत्पुत्रनाशोक्तवज्ज्ञेयं साईमासांतरेकर्तव्यमित्यर्थः । तयाचस्मृतिसारावल्यां "पितुरन्दमिहाशीचंतवमा तुरेवच।।मासनयंतुभार्यायास्तदभ्रावपुत्रयोः ॥ अन्येपांतुसपिंडानामाशीचंमाससंमि सम्॥तदातुशांतिककृत्वाततोलग्नविधीयते” इति । स्मृत्यंतरेप्युक्तम् "संकटसमनुप्रासे याज्ञवल्क्येनयोगिना॥शांतिकाक्तगणेशस्पकृत्वातांशुभमाचरेत् ।। अकृत्याशांतिकंयस्तु निघेपतिदारुणमकरातिशुभंगदिन्नस्तस्यपदेपदे" इति । ज्योति प्रकाश प्रतिशत लेपिकर्तव्योपियाहोमासमंतरावाशांतिविधायगांदवावाग्दानादिघरेपनः इत्येतत्मी ·इनचौमाजिकमित्पत्रीकपूर्वकाले अनारब्धकार्थसतिकमणिअनारधेसति संकटेचमा प्मांडीतहोमः तेनजननाशोचेदशाहतःजन्मदशाहमध्येकर्माचरेत् कूष्मांडीतहोम सेसति कूष्मांडीघृतदोमतः कूष्मांडीभिर्यदेवादेवहेडनमित्यादिविसृभिकम्भिधृतहोमाकू शास्त्रोक्तंसदक्षिणंकृत्वाकर्मकर्तव्यमित्यर्यातदुक्तंस्मृत्यंतरे " संकटेसमनुमाते सूतकेस संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (७७) 'टायांकन्यकायोपित्रोमरणेपिज्ञेयम् । प्रतिकूलेपिप्रतिकूलाभावमाह । भयइत्यादि । भयेदुर्भिक्षराजभयेअतिसमयेातिकालपित्रोर्मातापित्रोतेःसंशयेसति अन्येपामावपि तृभ्यामन्येपांमृतानांप्रतिकूलंनास्ति । तथाचोक्तंज्योतिःसागरे "दुर्भिक्षेराष्ट्रभंगेचपित्री प्राणसंशये॥प्रौढायामपिकन्यायांनान्यकूलंप्रतीक्षते॥इति। विशेषांतरमाह"आमयिावे रक्तारादतानामपिप्रतिकूलंनास्ति आमयीरोगीदीर्घरोगीतियावत् । विरक्तीगृहादिषूदा सीनः आराद्तोदूरगतः देशांतरगतइतियावत् । "आराहरसमीपयोरिणत्यमरः। एपा मपिमृतानांप्रतिकूलंनास्ति । तथाचोक्तस्मृत्यंतरे “दीर्घरोगाभिभूतस्यदूरदेशस्थित स्यच ॥ उदासवर्तिनश्चैवप्रतिकूलंनविद्यते” इति । अथान्यानपिशास्त्रार्यानाह । आतुर्यादिति । तुर्यश्चतुर्थःपुरुषः मूलपुरुषाचतुर्थ इत्यर्थः । तमर्यादीकृत्यमृतस्प नरस्यक्रियायाअनभिभवेअभावसतिकचित्कारणांतराकियायामकृतायांनांदीमुखंनाच रेट् एतत्स्वगोत्रविपयम् । तयाचमेधातिथिः प्रेतकर्मापनिवृत्त्यचरेनाभ्युदयक्रियो। आचतुर्थततः पुंसिपंचमेतुशुभंभवेत् इति । नोकुर्यादिति । ज्वरितस्यमंगलंनोकुर्यात् । त याचगर्गः । तात्योत्पादनंयस्यशुभंतस्पनकारयेत् । दोषनिर्गमनात्पश्चात्स्वस्थाधर्मस माचरेत्।। " इति । अतीति । अतिव्याध्युद्भवेकस्यचित्कुलजस्यशरीरेअतिदारुणज्द रोत्पत्तौ निश्चयनोकुर्यात्प्रतिकूलभीत्या" रोगापाप्माज्वरोव्याधिविकारोदुःखमामयी इत्यादिवाग्भटेवरपर्यायनामानि । तथाचगर्गः “ केचिदूचुर्गृहस्थस्पकस्यचिदारुणी ज्वरः । तावन्मंगलकार्यचनकार्यनिश्चितंबुधैः" इति ॥ ५२ ॥ भा०-ओर भाईकी मृत्यु होवे तो पुत्रवत् करणा अर्थात् डेढ १॥ महीनामें विवाह करणा-और दुर्भिक्षमें काल व्यतिक्रममें माता पिताके मरणेका संशयमें दूसरोंके मरणका प्रतिबंधक नहीं होय और रोगी विरक्त दूरदेशगत इन्होंके मरणेकोबी प्रतिकूल नहीं होय-और मूलपुरुषसै चार पुरुषतक कोई मरजाय और कारणांतरसै उनकी क्रियान होयतो नांदीमुखको नही करणा-और ज्वरवालेके मंगल नही करणा-और स्वकुलमें कोई असाध्य व्याधिवाला होय तो बी मंगल नही करणा ॥ ५२ ।। चेत्स्यात्सूतकमुक्तपूर्वसमयेनारब्धकार्येवुधःकूष्मांडीघृतहोमतो हिजननाशोचेकचित्कारयेत् ॥ सिंहेज्येनशुभंहितंहरिलबोवंगो तमीदक्षिणेजाह्नव्युत्तरतःक्वचिद्धितमजेतोस्रभीत्यादिषु ॥६॥ अयमहत्संकटेसतिवृद्धिस्तकेकर्माईतामाह । चेत्स्यादिति । उक्तपूर्वसमये यज्ञोटा ·(७६) मुहूर्तमार्तड:- चैयपितामही ॥ पितृव्यास्त्रीसुतोभ्राताभगिनीचाविवाहिता ॥ एमिरेवविपन्नश्चप्रति कूलंबुधैःस्मृतम् ॥ अन्यैरपिविपन्नश्चकेचिदूचुनतद्भवेत्" इति ॥ अथान्येषांमतमाह | अन्यइति । अन्येबुधाःस्वान्वयजात्ययपि स्वकुलजातमर्त्यनाशेपिउद्घाईनविदधुः । तथाचभृगुः “वाग्दानानंतरंयत्रकुलयोःकस्याचिन्मृतिः। तदोद्वादोनवकार्यःस्वपक्षक्षयदो 'पत इति। भयसंकटेप्रवृत्तिमाह। जनकांचास्त्रीति । जनकश्चभवाचस्त्रीचसुतश्चअन्य श्व अन्याकुलजःप्रतिकूलाधिकारी एषामत्ययोनाशःमरणमितियावत् तस्मिन्सति म ब्दार्धादलांतरदरंवशांत्यागणेशशांत्याक्कचित्संकटेविदधत्तेबुधाइत्यध्याहारः। एत दुक्तंभवति परस्यवध्यावापिटनाशेअन्दांतरेवर्षांतरे मातनाशेगद्धोतरेषण्मासांतरे स्त्री नाशेमाद्धोतरे त्रिमासांत एतद्वितीयादिविवाहेज्ञेयमातयापुत्रनाशेमद्धोतरेसाईमासां तरेअन्यनाशे पितृमातृतीत्यादिभ्योन्यस्यकुलजस्यनाशे दलांतरेसाईमासस्यादातरे त्रयोति इति । तथाचगंगार्यः ॥ ५९॥ दिकर्माणि सिंहसंस्थेनदुप्यति " इतिर्णय करते हैं- द्वयोाँदाजाह्नव्योमध्येसंकेटीपशुभंनाचरौदातासन रितीरे भागीरथ्याश्चदक्षिणे । विवाहादिनकुर्वीत सिंहसंस्थेचवाक्पता-झाता-अविवा- तिसंकटेप्रवृत्तिमाह । अजेति । अत्रभीत्यादिपुरजोभयादिपुतत्सुअन्तःगोदाजान्हव्या मध्ये हरिलवादूसिंहज्येसति अजेमेपइनेसूर्यसतिशुभमाचरेत् अजेइनेइत्येतद्विवाह विपयमस्रभीत्यादिवित्यनेनपदेनलक्ष्यते । तथाचशौनकः " मेपस्थदिवसकरेसिंहस्थे वज्रपाणिसचिवेच । यस्या:परिणयनमसौसाध्वीसुखसंपदोपेता ॥ इति । व्रतबंधस्तु मीनगेसूर्यसति चैत्रकर्तव्यइतिग्रंथकृतामागेवोक्तम् अनिमिपरविमौकार्यमिति । तथा चमीजीपटले "जन्मभादष्टगेसिंहेनीचेवाशत्रुगेगुरौ । मौजीबंधःशुभःमोकश्चैत्रेमीनगतेर वौ ॥ ॥ अथवा इनेईज्यतत्पदंसर्वशुभसाधारणविषयम् । तथाचशौनकः सिंहस्थेदेव गुरोमेपस्थीयदिभवेत्सहस्रांशुः । मंगलकार्यकुर्यादितिनारदपराशरोवदतः ॥ इति । असभीत्यादिवित्यत्रादिशब्देन वृद्धपिमरणशंकायां कतराभावाद्यतिसंकटेश यम् ॥ ५३॥ अब महत संकट होणेसै वृद्धि सूतकमें कर्मयोग्यताको कहते हैं- भाः-उक्त पूर्व समयमें कार्यका प्रारंभ तो होवे नही और संकट प्राप्त हो जावे तो कूष्मांडी ऋचाओंसे घृतका होम करके जन्मका आशोच होवे तो बो कर्मकरणा-अव सिं- हके गुरुमें मंगल करणेका निषेध करते हैं । सिंह राशिका गुरु होयतो शुभ कर्म नहीं -और अतिसंकट होयतो सिंहका नवांशको छोडके गौतमी नदीके दक्षिणमें और गंगाके उत्तरमें शुभ कर्म करणा -और रजोमयादिकमें सिंहके नवांश विना मेषका सूर्य होय तो सिंहका गुरुमें वा गोदा जान्हवीके बीचमें शुभकर्म होवह ॥ ५३॥ करणा- ·" संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (७७.) ढायांकन्यकायांपित्रोमरणेपिज्ञेयम् । प्रतिकूलेपिप्रतिकूलाभावमाह । भयइत्यादि । भरोदुर्भिक्षराजभयेअतिसमयेातकालोपत्रोमातापित्रोमतेःसंशयेसति अन्येपामापि तृभ्यामन्येषांमृतानांप्रतिकूलंनास्ति । तथाचोक्तज्योतिःसागरे "दुर्भिक्षेराष्ट्रभंगेचपित्री प्राणसंशये॥प्रौढायामपिकन्यायांनान्यकूलंप्रतीक्षते"इति। विशेषांतरमाह"आमयिवि रक्तारादूतानामपिप्रतिकूलंनास्ति आमयीरोगीदीर्घरोगीतियावत् । विरक्तीगृहादिषूदा सीनः भाराद्गतोदूरगतः देशांतरगतइतियावत् । "आरादूरसमीपयोरिणत्यमरः । एपा मपिमृतानांप्रतिकूलंनास्ति । तथाचोक्तस्मृत्यंतरे "दीर्घरोगाभिभूतस्यदूरदेशेस्थित स्यच ॥ उदासवर्तिनश्चैवप्रतिकूलंन विद्यते इति । अथान्यानपिशास्त्रार्थानाह । आतुर्यादिति । तुर्यश्चतुर्थःपुरुषः मूलपुरुषाचतुर्थ इत्यर्थः । तमर्यादीकृत्यमृतस्य नरस्यक्रियायाअनभिभवेअभावसतिक्कचित्कारणांतराक्रियायामम्तायांनांदीमुखंनाच रेत् एतत्स्वगोत्रविषयम् । तथाचमेधातिथिः प्रेतकर्माग | नामराशेःप्रधानत्व | आचतुर्यंततः पुंसिपंचमेतुशुभंभवेत् इति । नोवाछूतेज्वरोदये । मन्त्रेपुन वरणेनामर। थाचगर्गः “जहाल्योत्पादनयस्तगल्ययात्रादौग्रहगोचरे । जन्मराशेःप्रधानत्वनामराशि माचरेता इति ॥ अथवधूवरयोर्मध्येएकस्यजन्मज्ञिातमेकस्य नज्ञातंतदाशुद्धिमेला दिककयमवलोकनीयमित्याह । वधूपुरुपयोरिति । वधूपुरुषयोर्मध्येचेद्यदिएकस्यजन्म क्षेज्ञातमेकस्पनज्ञातंतदाइतःज्ञातात् जन्मदिकस्यशुद्धिविलोक्यतयोधूवरयो मक्ष योमलकोवर्णवश्यादिकःपूर्वोक्तीविलोक्यः । अर्थाहयोराश्यज्ञानेनामदेिवसविलो क्यम् । तथाचशाविरः “ विवाहघटनेचैव लमजंग्रहजंबलम् । नामभाचिंतयेत्सर्व जन्मनज्ञायतेयदा" ॥ १४ ॥ अब नामराशि जन्मराशिका निर्णय करते हैं- भा०-देशप्रवेशमें-ग्रामप्रवेशमें-गृहप्रवेशमें-ज्वरमें-व्यवहारम-द्यूतमें-दानोंमें-मंत्रमें मे- लनम-नोकरीमें-राजसेवामें-काकिणीके देखणेमें-वर्गशुद्धिमें-संग्राममें पुनर्भूमेलनमें-उक्त- कामोंमें नाम राशि देखणी ॥ और अन्य विवाहादिकों में जन्मराशि देखणी-के बीचमें एकका जन्मर्शज्ञात होय और दूसरेका ज्ञात नही होय तो ज्ञातवालेके जन्मक्षसे गुर्वादि शुद्धिको देखके फेर वधूवरके नाम राशिसै वर्णादिकको देखणा ॥ ५४ ॥ भनामादिमवर्णतोवकहडायुज्यादिवर्णावौतुल्यावरशसौखपीय दभिधाबह्वयोस्यनामांतिमम् ॥ आर्यात्रुहनेजनुर्भममलंपट्टत्य बंधेजगुर्गेहग्रामनृपाभिषेककृपिमौंज्यन्नाशनेभूपणे ॥ २५॥ इति विवाहप्रकरणम्॥

·जीवोगुरुः इंदुश्चंद्रः अर्कःसूर्यः कुजोभौमः तैः । मुतःपंचमं ऋद्धयउपचयभवनानि 1 . तयाचवृतशते “कर्किनकपटमीनविलग्नेवांशकेननुगतेयतदीये | लग्नगेकुमुदिनीदयि सेवानाशमतिजनितीपिद्धताशः ॥ इति । कै; जीवेदककुजः मुहिकेंद्रगुरुस्थैः संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (८) अब मेलनेकै लिये नामके नक्षत्रका ज्ञानको कहते हैं । भा-अवकहडशतपदचक्रमें नामके आदिवर्णसे नक्षत्रको देखणा-और नामादि र्ण संयोगी होयतोबी आद्यवर्णसे देखणा-जैसे प्रद्युम्नके पकारस देखा जाता है और जिसके बहुत नाम होयतो अत्यं नामसै देखणा ॥ और पुरुषके विवाहमें जन्मनक्षत्रसे श्रेष्ठ होय-और पबंधनमें और गृह करणेमें ओर प्रवेशमें और ग्रामप्रवेशमें-और रा- ज्याभिषेकमें-और खेति करणेमें-और मौजीमें-और अन्नप्राशनमें और भूषणधारणमें- इन्हों उक्तकार्योंमें जन्मनक्षत्रको देखणा शुभ होताहै ॥ ५५ ।। इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामारुपचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायांमा तण्डदर्शिन्यां विवाहप्रकरणं समाप्तम् ॥ अथाग्न्याधानम् ॥अग्न्याधानमवादिदारसमयेदायाधकालेपरैर्दी शानिध्रुवशाक्रपुष्यमृगपौष्णैर्व्यन्जलग्नाशयोः ॥ जीवेंद्रर्ककुजैः सुतदिगुरुकेंद्रस्थैरनस्तंगतैः स्वोच्चेष्टसंगतैःपरैरुपचयैर्वित्ताद्यशु छौबुधैः ॥ १॥ इत्यग्न्याधानम् ॥ अथाग्न्याधानंवृत्तेनैकेनाह ॥ ॥ अग्न्याधानमिति । अनेराधानंबहुभिर्बुधैर्दारकाले अवादिकथितं । चतुर्थीकर्मानंतरंदारकालः परैराचार्ययायकालेधनविभागकालेअवा दि। तथाचवृत्तशते "अग्न्याधानंदायकालेविधेयकश्चित्प्रोक्तंतच्चदायाधकाले " इति तयाचकात्यायनगृह्ये "आवसथ्याधानंदारकालेदायाद्यकाले एकेपाम् " इति। एतद्भाप्य काररेवंव्यवस्थापितम् अभ्रातृमतोदारकाले भ्रातृमतीदायाधकालेप्रोक्तमिति । स्मृतिपु कृतदारस्याग्रिनाविनावहुदोषोदृश्यते । तथाहि "कृतदारोनेवतिष्ठत्क्षणमप्यमिनाविना।। तिग्रन्सचेद्विजीवात्यस्तयाचपतितोभवेत् ॥ पितृपाकोपजीवीस्थानभ्रातृपाकोपजीवकः।। ज्ञानाध्ययननिष्ठोवानदुप्येताग्निनाविना ॥ योनानिमुपसेवेतदारान्कामादृतावपि ॥ पा रदारीसविज्ञेयःस्वस्तीस्वीकरणादपि ॥ यथासानंययासंध्यावेदस्याध्ययनंयया ॥ तयैवोपासनंदृष्टनयस्थितिस्तद्वियोगतः ॥ इत्यादि । तस्मात्सूत्रकारः कात्यायना दिभिः दारकालएवबाहुल्येनोक्तम् । अग्याधाननक्षत्राण्याह । कैः द्वीशानिध्रुवशा कपुप्यमृगपाणैः दीशंषिशाखा आनि कृत्तिका ध्रुवाणिज्युत्तरारोहिण्यः शा ज्येष्ठा पुष्यमृगौप्रसिद्धौ पोष्णरेवतीतैः । कयोः व्यन्जलमांशयोः विगताः अन्नाः याभ्यांतीव्यजातीचतौलग्नांशीचतयोः । अब्जाः जलपरराशयः मकरस्पपश्चिमाई कुंभोमीनः कर्कटश्चैतेजलचरराशयः चंद्रोपिजलजः एतैरहितयोलमनवांशयोरित्यर्थः ।

·.4 (८२) मुहूर्तमार्तड:- गुरुर्नवमं केंद्राणि प्रथमचतुर्थसप्तमदशमानि ५, ३, ६, ११, १०, ९, १, ४, ५, १० एतत्स्थानगतैः । कथंभूतः अनस्तंगतैः सूर्याकरणैरलुप्तैः पुनः कथंभूतः स्वाञ्चेष्टर्स गतैः स्यश्चउच्चानिचइष्टाश्चएषामृक्षाणिराशयस्तद्गतः स्वराज्युचराशिमित्रराशिंगटेरि त्यर्थः । पररुफेभ्योन्ग्रहः उपचयः त्रिपडेकादशदशमगैः। कस्यांसत्यां वित्ताद्यशुद्धी सत्यां वित्तंद्वितीयम् आयंलग्रं तयोः शुद्धिः करराहित्यंतस्यांसत्यां शेषपूर्व चत् प्रायश्चंद्रमित्युक्तमवलोक्यम् । तथाचवृत्तशते "केंद्रोपचयत्रिकोणभगताः सूर्या रजीवेदवःशेपाश्चोपचयस्थितायदितदाम्पाधानमुक्तंशुभम् । चंद्रनधनगेम्रियेतयुब तिमिपुमानष्टमेशेपैर्मृत्युगतैरुजाचसहितोग्याधानकभिवेत् । नोकुर्याद्भुतभुकूपरिग्रह मिहक्ष्मापुत्रजीवेंदुभिर्नीचस्थैर्विजितैरिपोर्भवनगैरस्तंगतैर्वाद्विजः" इति । तथाच हितासारे । “ अग्न्याधाननकुर्वीतकर्किनत्रयेविधौ । लग्नगेधनगेपपितयारंध्रग्रहा विते " इति ॥ १ ॥ इतिस्वकृतमुहूर्तमार्तडवल्लभायामन्याधानप्रकरणम् । अब अग्न्याधानका मुहूर्तको कहते हैं- भा०-कईक आचार्य कहते हैं की चतुर्थीकर्मके पश्चात् आन्याधान करणा | और के- इक आचार्य कहते हैं की दो वा बहुत भाइयोंके धनविभागकालमें करणा-विशाखा-कृ० ध्रुव ज्येष्ठा-पुष्य-मृग-रेवती-इन्हों नक्षत्रों में अग्न्याधान करणा-और इन राशियोंका १० १२॥ ४ लग्न होय तो नहीं करणा-और मकरका उत्तरार्द्धमेंदी नहीं करणा- गा-और चंद्रमा लग्नमें होय तोवो नहीं करणा-और गुरु चंद्र सूर्य भीम एह ग्रह उदय होके वा स्वराशिके हो- के वा उच्च होके वा मित्रराशिके होके ५।३।६।११।९।१।४।७।१० इन्ही स्थानों में होय तो श्रेष्ठ होय ॥ और अन्यग्नद ३१६१ ११ इन्दो स्थानोंमें होप तो श्रेष्ठ होप-और पेले दुजेमें पाप ग्रह नहीं होय तो अग्न्याधान श्रेष्ठ होवे है- इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामकृतायां मा- तण्डदर्शिन्यामग्न्याधानप्रकरणं समाप्तम् ।। नामांद्विसुतांकदिग्भवगतोयामःशुभोन्योन्यथातत्कोणत्यभुवां शुभंनिवसतांदोपा परेपामलम्।। कन्याकधिनुस्तुलाक्रियघटाः कोयंडनीयाम्यतोमध्येन्येन्यवसंत्यथेंद्रककुभोवर्गा:स्युरोजस्विनः भयगृहप्रकरणविवक्षुस्तापहामविचारमाहानामादितिनामनामराशेः सकाशाद द्विरमुतां पारदिक भव११गतांग्रामाशुभः स्यातामन्यटक्तविपरीतोग्रामः भन्यया स्वादशुभः स्यादिपर्यातदुक्तंन्योतिःसागर । एक सप्तमेप्रामवरहानिखिपष्टगे। तुर्माद्वादशेरोगाशेपस्थानमुसंभवेत् ॥” इति। एवंग्रामशुभाशुभममिधादानीयागाद दुनियममाद । तत्कीणइति । तत्कोतस्पग्रामस्यकोगे अंत्यभुवारजकचर्मकारादीनांनि ·.. प्रसिद्धम् । किंलक्षणावर्गाः स्वपंचमपराः स्वेभ्य:पंचमा परावरिणोयेपांतेतया यया संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (८३) वसतांवसतिंकुर्वतांशुभंस्यात् । " रजकश्चर्मकश्चैवनटोबुरुडएवच ॥ कैवर्तमेद भिल्लाश्चसप्तैतेअंत्यजाः स्मृताः " इत्यादीनांग्रामकोणेशुभंस्थादित्यर्थः । त कोणेनिवसतांपरेपविर्णानामलमत्यर्थदोपाः स्युः । अशुभानिस्युरित्ययः । तथाचस्यो 'तिनिबंधे " भवनपुरग्रामाणांयकोणास्तेपुनिवसतांदोपः ॥ श्वपचादयोत्पजाद्यास्तेप्वे- वविवृद्धिमायांति” एवंजातीनांशुभाशुभदिग्विभागमुक्त्वाराशिपरत्वेनदिक्षुवसतिमाह । कन्येति ! यमाशादित दक्षिणस्या:सकाशात्क्रमेणाटासुदिक्षुकन्याकधिनुस्तुलादयो राशयोनिवसति । अन्येउर्वरितामध्येनिवसति । एतदुक्तंभवति अभीष्टंग्रामनवभाग परिकल्प्यमध्यभागादक्षिणभागेकन्यावसति कन्याराशिनादक्षिणाभागेगृईनकार्यामित्य- थः । तथैवनैतिकर्कटः पश्चिमेधनुः वायव्येतुला उत्तरेअजोमेपः ईशान्यांघट कुंभः पूर्वकोपींवृश्चिकः आग्नेयभंडजोमीनः निवसति । अन्येवृपमिथुनसिंहमकरामध्यभागे निवसति । एवंराशिपरत्वेनदिनियममुक्त्वाइदानींवर्गपरत्वेनदिनियममाह । अति । इंद्रककुभःसकाशात् अष्टामुदिक्षु अप्रमुखाःअष्टौवर्गाः अकवटतपयश- वर्गाः इत्येतेप्रसिद्धाः ओजस्विनीवलवंतःस्युरित्युत्तरश्लोकेनान्वयः॥ १ ॥ अब गृहप्रकरणको कहनेकी इच्छा करके प्रथम प्रामविचार करते हैं भा०-अपनी राशिसैराणा९।१०।११इतना ग्रामहोय तो शुभ होय-और इनसेअन्य अशुभ है-ओर गामके कोणेमे धाबी मोची नट बुरुड-भील इत्यादिक नीच लोकरहै तो अच्छा हो य॥और गामके कोणेमें ब्राह्मणादिक रहै तो अच्छा नही होय-और गामका नव९भाग करके ई. पू.अ. यथाक्रमसे दक्षिण दिशासै इन्हों राशियोंके पुरुष ६।४।९। १ । ११ । ८११२। न रहै-जैसे कन्या राशिवाला पुरुषको दक्षिणमें नहीं रहणा और उ.म. द. कर्कवाला नैर्ऋतमें न रहे ऐसे समझलो-और २।३१५ । १० इन्हो रा- वा. प. ने. शियोकें पुरुषोंको गामके मध्यमे नही रहणा-और पूर्व दिशासे लेके अव गादि वर्गवाला रहे तो बलवान् होय-जैसे अवर्गको पूर्वमे रहणा और क० च० ट० त० प० य० श० अग्नि द० नै० प० वा० उ० ई० ऐसे क्रमसे समझो ॥ १ ॥ अष्टावप्रमुखाःस्वपंचमपराविनः स्ववर्गोन्ययुक्तप्टःकाकिणिका गमिथइमायस्याधिका-सोर्थदः ॥ श्वेतारक्तकपीतकृष्णवसुधा स्वादुःकटुस्तिक्तकाकापायाघृतशोणितान्नमदिरागंधा शुभाविप्रतार अष्टाविति । एतदुक्तंभवति । अआइईटऊइत्यादिकः पोडशाक्षरोवर्ग:पूर्वस्यांवली कादिकापंचाक्षरआग्नेय्यां चादिकोदक्षिणस्यां टादिकोनैर्ऋत्यां तादिकपश्चिमस्या . पादिकोवायव्यां यादिकउत्तरस्यां शादिकईशान्यांवली । अयमर्थः । स्वनामादिमा- रात्वर्गज्ञात्वास्वस्थानेगृह कार्यमितिभावः । यतःस्वस्वस्यानेपाणिनोबलवंतइतिलोक ·मुहूर्तमार्तड:- अवर्गस्यपंचमस्तवर्ग:सोस्योरी कवर्गस्यपंचमःपवर्ग:सोस्यवैरी एवंसर्वेषांवर्गाणविरि-- णोज्ञातव्याः । वैरित्वंहिस्वामिवशेन । एतदुक्तंभूपालघल्लभे " वर्गशास्ताक्ष्यमारि- सिंहावासर्पम्पकाः॥इभैणीपूर्वतस्तेषांस्ववर्गात्पंचमोरिपुः इति तस्मात्स्ववैरिवर्गस्यदि- शिगृहंनकायमितिभावः । अर्थादन्यत्रमध्यम तत्रापिस्वदिग्वर्गासनंशुभम् वैरिदिगास. नमशुभमितिबुद्धयाज्ञेयम् एवंस्ववर्गग्रामवर्गयोमित्रारित्वमवलोक्यवासाकर्तव्यइतिसिद्ध म्। तत्रराशिघटितवर्गघटितयोर्मध्येराशिघटितंबलवत् । एतदुक्तंज्योतिःसागरे " कप्या. दुस्थवर्गाणांस्वस्थानेशुभदंगृहम् इति। अयवर्गघटितेकाकिणिकाआहा विनइति। स्ववी ग्रामवर्ग:वसतिक गश्चदिन्नःद्विगुणित:कार्यः मियाअन्ययुक्अन्यवर्गयुक्कार्यः गरभिः स्तष्टाशेपितःसन् काकिणिकाःस्युः ! इमाकाकिणिकाःयस्यअधिकारसोर्थदोधनदाता स्यात् । एवंग्रामदिनियममुक्त्वाइदानी " निर्माणेपत्तनग्रामक्षेत्रादीनांसमंततः ॥ क्षेत्रमादौपरीक्षेतगंधवर्णरसप्लवैः" इत्युक्तत्त्वात् तावद्वर्णपरत्वेनभूमेवर्णरसगंधात्वृत्ता देंनाइ । श्वेतेति। श्वेतारक्तकपीतकृष्णवसुधाः विप्रतः ब्राह्मणात्सकाशात्वर्णानांशुभा शोभनास्युः श्वेतवसुधापृथ्वीब्राह्मणस्य आरक्तवसुधाक्षत्रियस्य पीतवसुधावैश्यस्य कृष्ण वसुधाशूद्रस्य शोभनेति अर्थातमिश्रजातीनांमिश्राशोभना। तथाचवसिष्ठः"वेताशस्तादि. जेंद्राणांरक्ताभूमिर्महीभुजाम्।। विशांपीताचशद्राणांकृष्णान्येपांचमिश्रिता॥इति एवंषर्णमु काइदानीरसमाहास्वादुरिति स्वादुमधुरावसुधाब्राह्मणस्यशोभना कटुमरीचरसाक्षत्रिय स्यतिक्तकानिंबरसावैश्यस्य कापायाहरीतकीरसाशूद्रस्यशोभनति अर्थान्मिश्राणांमिश्रा शोभनातथाचनारदः॥"मधुरंकटुकंतिक्तंकपायश्चरसा:क्रमात्" एवंरसानुक्कागंधानाही घृतेति । घृतगंधाब्राह्मणस्य शोणितगंधारक्तगंधाक्षत्रियस्य अन्तगंधावेश्यस्य मदिरागं धामद्यगंधाशूद्रस्य मिश्राणांमिश्रगंधाशुभेत्यर्थः। तथाचोक्तंकारिकायाम्॥ "घृतासृगत्रम दिरागंधाचक्रमशोभवेत् इतिानानाग्रंथपुरसगंधानांनानात्वंतद्विकल्पतोग्राह्यम्तयाचना रदः मधुपेरानपिशितगंधवणीनुपूर्वकम्।।मधुरकटुकाँतक्तेकपायश्वरसाक्रमात पेरगं. धाकपायगंधा अन्यत्सुगमम् । तथाचकारिकायाम्।। “घृतासृगन्नमद्यानांगंधाचक्रमशी भवेत्॥मधुरास्यात्कषायाम्लकटुकाचानुपूर्वशःइति ॥२॥ भा०-आपके वर्गसे ५ पांचमा वर्ग शब होताहै । और आपके वर्गकी द्विगुणित करके ग्रामके वर्गको युक्त करणा ॥ ऐसेही ग्रामको दूणा करिके आपका जोडना फेर आउका भागदेणा शेषरहे सो काकिणी होताहे-जिसकी अधिक होय वह दूसरेको धन देवे ॥ यथा उदाहरणम् ॥ जैसे मोडुराम शर्माकाट्छटा वर्ग भया द्विगुण किया तो १२ भया और यो- धपुरका वर्ग ७ सात भया बारेमें युक्त किया तो १९ भया ।। और योधपुरके वर्गको द्विगुण किया तो १४ भया फेर मोडुराम शर्माका वर्ग६ युक्त किया तो भया२० वीस-और रणलो, ८ भाग दीया तो रहा ३ तीन ॥ और ३० को भागदिया तो रक्षा ४ चार ऐसे योधहीनानि श ·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । 'काकिणी अधिक होणेप्से मोडुरामशर्माकों योधपुर धनदाता है-और ब्राह्मणादिवों के र- हनेके लिये क्रमसे ऐसा पृथ्वी चाहिये- वा० श्वेता० क्ष० रक्ता वै० पीता शुकृष्णा और ब्राह्मगके स्वाद्वी भूमि-क्षः कट्टी-ब० तिक्ता-शुल्कषाया और ब्राह्मणके घृतगंधा- क्ष० रुधिरगंधा-वे. अन्नगंधा-शूद्रके मद्यगंधा पृथ्वी श्रेष्ठा होय ॥२॥ सोम्यादिप्लवभूतलेविरचयेद्विप्रादिकोग्योखिलेनान्येपांनियमोथ यत्रनिखिला कुर्युहहत्स्थिरम् ॥ सद्मप्रश्नकृतोमुखात्प्रथमतोव गोंदिवर्णोद्गमश्चेत्तदिग्गतमादिशेत्तुहपयैःशल्यंसुधीर्मध्यतः॥३॥ एवंपृथ्वीवर्णादिकमभिधायइदानींवर्णपरत्वेनभूप्लवत्वमाहासौम्यादिपुउत्तरादिपुदिक्षुप्लयो निम्नत्वंपस्यतञ्चतद्रूतलंचतस्मिन्विप्रादिकोब्राह्मणादिकः गृहंविरचयेत्।एवंवर्णपरत्वेनभू प्पत्वमुक्काबाह्मणस्यविशेपमाहाअग्योखिलइति।अग्पोत्राह्मणः अखिलेसर्वप्लवेगृहविरच येत्।तयाचभृगुः"उदगादिप्लवमिटविप्रादीनांप्रदक्षिणेवा विप्रःसर्वत्रवसे दनुवर्णमथेष्टम न्येपामाइतिथपक्षांतरमाहौयत्रेति । निखिलाःसर्ववर्णास्तत्रगृहंकुर्युः । तत्रकुत्र यत्रभु विहत्अंत:करणंस्थिरस्यात् । अयमर्यः। यस्यांभूमीअन्तःकरणप्राशस्त्यस्यात्तत्रैवगृह कर्तव्यमित्यर्थः। तयाचवास्तुशास्त्रे"मनसश्चक्षुपोर्यत्रसंतोपोजायतेभुवि । तस्यांकायगृह सवैरितिगर्गादिप्मतम्॥"इति।अयशल्यज्ञानंवृत्ताउँनाहासप्रति । सद्मप्रश्नकृतःअत्र गृहंकर्तव्यमित्यादिगृहप्रश्नकर्तुर्मुखाच्चेद्यदिप्रथमतःवर्गादिवर्णोद्गम स्यात् । वर्गाणांप्रय माक्षरोदयःस्यात्।अकचटतपपशानामन्यतमाक्षरोद्गमः स्यात्तदाशल्यंतदिग्गतंतस्यवर्ण स्यदिग्गतंमुधीरादिशेत् । शल्यमत्रास्तीतिकथयेदित्यर्थः । एतदुक्तंभवति।गृहसमितांभू मिंदक्षिणोत्तररेखाभिः समतयानवधाकृत्वावर्गाद्यक्षरैः अकचटतपयशैरष्टभिःक्रमेणाप्ता सुपूर्वादिदिक्षुशल्यमादिशेत् । अकारप्रश्नाधक्षरेसतिपूर्वस्यादिशिशल्यमादिशेत् ककारे आग्रेय्यां चकारदक्षिणस्यां इत्यायष्टसुदिक्षु अष्टभिरक्षरैरादिशेदित्यर्थः । तुपुनाइपये खिभिरक्षरमध्यतीमध्यकोष्ठेशल्यमादिशेत् हपयानांत्रयाणामक्षराणामन्यतमेप्रश्नाद्य क्षरेसतिमध्येशल्यमादिशेदित्यर्थः। तथाचोक्तंज्योतिनिबंधे"स्मृत्वेष्टदेवतांचवचनस्या धमक्षरम् । गृहीत्वातुततःशल्याशल्यं सम्यग्विचार्यते अकचटतपयशा इपयावर्णाःपूर्वादिमध्यांताः शल्यकराइहनान्येशल्यगृहनिवसतांनाशः ॥" इति । एतदेवस्पष्टतत्रयोक्तम् । "पृच्छयायदिःप्राच्यांनरशल्यंतदाभवेत् । सा ईहस्तप्रमाणेनतञ्चमानुषमृत्युकृत्॥आग्नेय्यादिशिकः प्रश्नेखरशल्पकरद्वये । राजदंडोभ वेत्तभयनवनिवर्तते ॥ याम्यायांदिशिचः प्रश्नेकुर्यादाकटिसस्थितम् । नरशल्यंगृहेशस्य मरणचिररोगतः । नैर्ऋत्यां दिशिटः प्रश्नेसाईहस्तादधःस्थले । शुनोस्थिजायतेतत्रया लानांजनयेन्मृतिम्॥तः प्रश्नेपश्चिमायांतुशिशोः शल्यंप्रजायते । सार्द्धहस्तेगृहस्वामीन तिष्ठतिसदागृहे॥वायव्यादिशिपःप्रश्तुपांगाराश्चतुष्करे ! कुवैतिमित्रनाशचंदुःस्वप्नदर्शने ॥

·अ० श.अ.क. उ. प.त.ट. प. मुहूर्तमार्तड:- तदाउदीच्यांदिशिया प्रश्नेविप्रशल्यंकटेरधः तच्छीघ्रनिर्धनत्वायकुवेरसदृशस्यहि ॥ईशा भ्यांदिशिशः मनमोशल्यंसाहस्ततः । तद्गोधनस्यनाशायजायतेगृहमेधिनः ॥ हपयाम ध्यमेकोष्ठेवक्षोगात्रेभवेदधः । नृकपालमयोभस्मलोईतत्कुलनाशकृत् ॥इति ॥ ३ ॥ भा०-और उत्तरप्रवाहकी पृथ्वीपर ब्राह्मणका मकान श्रेष्ठ होता है-क्ष पूर्वप्रवाहकी- वै दक्षिणप्रवाहकी-शू० पश्चिमप्रवाहकी-और ब्राह्मण सर्वप्रवाहमेंबी करे ।। अथ ब्राह्मणादि सर्ववर्ण जिस पृथ्वीको हृदय चाई यहां करे । अब शल्यज्ञानका वर्णन करते हैं- पू. भा०-गृहकतीक प्रश्रके आद्याक्षरमें-अकचटतपयश-यह अक्षर होयतो वाँकी दिशामें शल्य कहना । वर्गदिशाका ज्ञान य. हपय च.द. यंत्रको देखने से होगा और प्रश्नके आद्याक्षर । हपय होयतो मध्यमें शल्य होता है ॥३॥ वा. नै० श्वभ्रंहस्तमितंखनेदिहजलंपूर्णनिशास्येन्यसेत्प्रातई एजलंस्थलंस मा दजलंमध्यंत्वसत्काटितम् ॥ ज्ञात्वैवंनिखनेगृहाधिकभुवनत्वा जलांतःस्तरोयावद्वापुरुपस्ततःकपिशिरस्तुल्याश्मभिःपूरयेत् । एवंशल्यमभिधायेदानीस्थलस्यशुभाशुभज्ञानस्योपायमाह श्वभ्रमिति । श्वभ्रंगतह स्तमितखनेत्ाइहास्मिन्चभ्रनिशास्येरात्रिमुखद्धसूर्यास्तेजलंपूर्णन्यसेत् तच्चैद्यदिप्रातः सजलंस्यात्तदातत्स्थलंसच्छुभंस्यात् वृद्धिकरंस्यात् । यदिअजलंगतजलंस्यात् तदा मध्यमम् । यदास्फाटितस्फुटितस्यात्तदाअसत् नानाविधहानिकरस्यादित्यर्थः। तथाचना रदा" तयानिशादौतस्कृत्त्वापानीयेनप्रपूरयेत् । प्रातदृष्टजलेवृद्धिः समपंकेत्रणेक्षयः र इति । एवंशुभाशुभस्थललक्षणममिधायेदानीभूमिशोधनमाह । ज्ञात्वेति । एवमुक्तम कार स्थानज्ञात्वागृहाधिकभुवनत्त्वाजलांतंयथाभवतितथाखनेत् गृहादधिकागृहाधि कासाचासौभूश्चतथातां कल्पितगृहाकिंचिदधिकांभूमिजलपर्यंतखनेदित्यः । अधिक खननंशुद्धभूभागोभत्तिरचनार्थम् । वाइत्यथवा स्तरोयावत्तावत्खनेत् पृथ्वीगर्भमृद्धदामां स्तराःसंतितवान्यस्तरपर्यंतखनेदित्यर्थः । अथवा यावत्पुरुपस्तन्मितवापुरुषमाखनेत् इदंशत्यपेक्षयाज्ञातव्यं । पुरुषप्रमाणपंचारलयः । तथाचशुल्बम् "पंचारनिदेशवित स्तिविंशतिशत्तांगलापुरुषः" इति । पंचारन्यादयः पुरुषपर्यायाः । किंकृत्वा नखानम स्कृत्यखनेदित्यर्थः । ततस्तदनंतरं तरसातकपिशिरस्तुल्याश्मभिः वानरशिरमाणेः आवभिः पूरयेस्पूर्णकुर्यात् । तथाचमांडव्यः "जलांतंप्रस्तरांतवापुरुषांतमथापिया । क्षेत्रसंशोध्यचौद्धृत्यशल्यंसदनमारभेत् ॥” इति । तथाचमत्स्पपुराणे कपिशीर्षप्रमाणे ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (८७) श्वग्रावभिःपूरयेदृढम् । खातंतत्रसमंकृत्वाततः प्राचीप्रसाधयेत्।। इति । खन्यमाने क्षेत्रेयदाप्यतेतस्यफलंकारिकायामुक्तम् ॥ "खन्यमानेयदाक्षेत्रपापाणः प्राप्यतेतदा। धनायुश्चिरत्तास्यस्यादिष्टकासुधनागमः ॥ कपालांगारकेशादीव्याधिनापीडितीभवे त्" इति ॥ ४ ॥ अब स्थलका शुभाशुभ ज्ञान कहते हैं । भाः-जिस भूमीमें मकान करै तहां एकहातका चतुरस्रगर्त करकै सूर्यके अस्त- समयमें जलते पूर्ण करणा। यदि जल प्रभाततक रहै तो शुभ होय-और न रहै तो मध्यमहोय- फाट जाय तो अशुभ होय-ऐसे भूमीकी परीक्षा करकै मकानसे अधिक खोदै वा जल दखि तहां तक खोदे वा मा के दूसरे थर तक खोदै वा एकपुरुषके बराबर खोदें और उसमें बंदरके मस्तक जैसे पत्थरसे भरै ॥ ४ ॥ प्राक्साध्योज्जयिनीस्थलाद्यमदिशित्वाट्रानिलाभ्यंतरात्सौम्यसो तो ग्न्युदयादुदग्ध्रुवमुखादिङ्मूढकेस्यान्मृतिः ॥ गेहंमाधवपौपफा ल्गुननभोमार्गेपुमृद्वानिलै पाश्यर्केज्यवसुध्रुवैः स्थिरतनौकुर्यात्सु केंद्राष्टमे ॥५॥ एवंस्थलशुद्धिमभिधायाधुनादिक्साधनमाह उज्जयिनीस्थलात् · यम दिशिदक्षिणस्यादिशित्वाष्ट्रानिलाभ्यंतरात् प्राक्साध्या । नरैरित्यध्याहारः । स्वाष्ट्रचित्रा अनिलंस्वाती अनयोरंतरंमध्यंतस्मात्प्राचीसाध्येत्यर्थः । तदेवदु तंभवति संभवेसतिरात्रौपाङ्मुखउपविश्ययुगमात्रोदितांचित्रांनलिकयाविलो कयन्नलिकामाल्लंबभूमिपर्यंत मुक्त्वाभूमौचिकृत्वा तथैवाचलस्तेनैवनेत्रेणस्वाती मवलोकयंतथैवनीलकायास्त्सकाशाल्लंयभूमिपर्यंतमुक्त्वालंबपातोचिह्नकृत्वानेत्रालंय मुक्कातयैवचिकुर्यात् एवंचिह्नदयचित्रास्वातीचिह्नयोर तन्मितांधृत्वारज्जुप्रांताएकी कृत्यमध्येचिरंकुर्यात् । पुनस्तत्रतथैवप्रसार्यमध्यचिरेशकुंनिधायतस्मात्पश्चिमचितपर्य तरन्जुंमसारयेत् तत्प्राचीसूत्रम् । एवमुज्जयिन्यादक्षिणतःप्राचीसाधनमुक्त्वाऽयानं तरमुत्तरतः प्राचीसाधनमाह । सौम्येइति । अतःउज्जयिन्याः सौम्येउत्तरभागे. अग्न्युदयास्कृत्तिकोदयात् प्राचीसाध्या । एतदुक्तंभवति । पूर्ववन्नीलकयायुगमात्रो दितांतिकामालोक्यनलिकामूलाग्राभ्यांलंबौमुक्ताभूमौचिह्नदयंकृत्वातयोरुपरिणा- चीसूत्रम् । अयोत्तरसाधनमाह । उदगिति । ध्रुवमुखाटदग्उत्तरादिक्साध्या इदंसर्वे पांसाधारणम् । अयदिङ्मूटत्येदोपमाह । दिङ्मूढकेस्यान्मृतिरितिस्पष्टम् । तयाची देवयजनदीपिकायाम् "चित्रास्वात्यंतरेश्रोणाक्षिणापथवासिनाम्। माचीतुकृत्तिका या उत्तरापयवासिनाम् ॥ " इति । श्रोणावजयिन्याः । तयाचशुल्यं " कृतिका ·(८८) मुहूर्तमाड:- पुप्पंचित्रास्वात्योर्यदतरम् । एतत्माच्यादिशोरूपंयुगमात्रोदितेपुरः ॥” इति । युग प्रमाणपडशीत्यंगुलानि । तयाचशुल्बसूत्रम् "अंगुलैरथसंमिताया:प्रमाणम् || तत्रा घाशीतिशतमीपाः चतुःशतमक्षःपक्षापडशीतियुगम् चत्वारोष्टकाःशम्या" इति । तया, चस्फुटकरणे ॥ध्रुवलंबकरेसायारेखांतःसौम्पयाम्यहरितौस्तः । तन्मत्स्यपुच्छमुखतः पश्चिमपूर्वाभिधेविद्यात् ॥ इति । वृद्धनारदः "प्रासादेसदनेलिंगेद्वारकुंडेविशेषतः दिङ् मूढेकुलनाशास्यात्तस्मात्संसाधयेद्दिशम् ॥” इति । अथकेपुमासेपुगृहंकर्तव्यमित्याह । गेहमिति । माधवादिपुमासेपुमृद्वादिभिर्नक्षत्रैर्गेहंगृहंकुर्याद माधवोवैशाख पौषफाल्गु नौप्रसिद्धी नभा:श्रावणः मार्गोमार्गशीपस्तेवित्यर्थः । मृदुनिचित्रानुराधारेवतीमृगामा निलंस्वाती पाशीवरुणस्तदंशततारा अर्कोहस्तः ईज्यापुप्यः वसुधनिष्ठा ध्रुवाणिरोहि जीउतरात्रयंचतैः स्थिरतनौस्थिरलग्रेकिंलक्षणे सुकेंद्राष्टमेशोभनानिपापग्रहरहितानि द्राष्टमानियस्यतत्तथातस्मिन् । स्थिरतनावित्तिवापाठः । शेपंपूर्ववत् ॥ ५॥ अब दिशाका साधन कहते हैं । भाः यदि उज्जेनसे स्वदेश दक्षिणमें होयतो चित्रा स्वातीके मध्यसे पूर्वदिशाका सा- धन करणा-और उज्जैनसे पश्चिममें होयतो कृत्तिकासे और ध्रुवसै उत्तरदिशाका साधन करणा-और दिङ्मूढ होनेसे मृत्यु होय और वैशाख-पोष-फाल्गुन-श्रावण-मार्गशीर्ष यह मास गृहबनाने में लेना ॥ और मृदु-स्वा० शत० हस्त-पुप्य-धनिष्ठा-ध्रुव यह नक्षत्र लेना ॥ और स्थिरलग्न लेना-और इन्हों स्थानों में १।४।७। १० । ८ पापग्रह नहीं होयतो शुभ होय ॥ ५॥ नोपृष्ठाग्रविधौनरिक्तकतिथौनाकरितारांशयोरुक्तःप्वपिकुंभमी नगविधौस्तंभोच्छ्रितिनाचरेत् ॥ तुर्यात्पंचदशात्रिदृक्परिमिताटे दाधिपंचक्रमानिंद्यान्यर्कयुतादिगेहकरणेभानिप्रवेशेपिच ॥६॥ अयोक्तप्वपिनक्षत्रपुविशेपमाह । नोपृष्ठाग्रइति ! पृष्ठानविघौसतिनोविरचयेत् । एतदु कंभवति । कृत्तिकादीनिसप्तनक्षत्राणिपूर्वस्यांमघादिसप्तदक्षिणेइत्यादिसप्तशलाकाचक्र स्थितनक्षत्राणांमध्येमृवानिलादीष्टचंद्रनक्षत्रयस्मिन्दिग्भागेभवतितद्दिमुखगृहसंमुख चंद्रोज्ञेयः तत्पृष्ठस्यपृष्ठतोज्ञेयः एवमग्रगेपृष्ठगेवाचंद्रेसतिगृहनकर्तव्यमित्यर्थः । तथा बभृगुः "चक्रेसप्तशलाकाख्येकृत्तिकादीनिविन्यसेत् ॥ अक्षचंद्रस्यवास्तोत्रपुर-पृष्ठेचनी शुभम् इति तथा ब्रह्मशंभुः"धनलाभ प्रयासःस्यादायुश्चौरभयंक्रमात् । दक्षाग्रवामपृष्ठस्ये गृहकर्तुनिशाकरे । इति नरिक्तकतियास्पष्टम् । नारिवारांशयोः मकभीमयोरिनवांश योनकुर्यात् । उक्तःप्वपिकुंभमीनगविधीसतिस्तंभोच्छितिनाचरेत् । मर्यादन्यास नाचरेत् । तथाचाडन्यः "पंचकेपुचधिष्ण्येपुनकुर्यास्तंभमुच्छ्रयम् । क्षेत्रसुत्रशिलान्य संमाकारादिसमाचरेता इति । अथवृषभवास्तुमाह । तुर्यादितिामकयुतादिसूर्यनक्षत्रादि ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। तुर्यानचतुर्यात् पंचदशात त्रिस्परिमितात् त्रयोविंशात्सकाशात् क्रमेणवेदाधिपंच भानिनक्षत्राणिगृहस्पकरणेरचनायांप्रवेोपिनिंद्यानिस्युः । तथाचव्यवहारसारे "त्रिवेदा 'ब्धित्रिवेदाब्धिद्वित्रिभेष्वकतः शशी ॥ कुर्यालक्ष्मीसमुदासंस्थैर्यलक्ष्मींदरिद्रताम् ॥ ‘धनव्याधिक्रमान्मृत्युंप्रवेशारंभयो" इति ॥ ६ ॥ भा०-प्रथम तो कृत्तिकादिक सात सात नक्षत्रोंको पूर्वदिदिशाओंमें देके सप्तश- 'लाका चक्रको बनाना-फेर तहां जिस दिशामें इष्ट नक्षत्र होय उस दिशाके घरमें संमुख चंद्र होय ॥ ऐसे पृष्ठमें और आगे चंद्रमा होयतो अशुभ होय-और ४ । ९ । १४ एति थियों और सूर्य भौमवार और सूर्य भौमका नवांश अशुभ होय-और उक्त नक्षत्रीमें बी ११ । १२ कुंभ मानका चंद्रमा होयतो स्तंभको नहीं लगाना-और सूर्य नक्षत्रके चौथा नक्षत्रतक-और पनहरमास चारतक-और २३ तेवीसमासे पांचतक घर नही बनाना और प्रवेश वी नहीं होना ॥ ६॥ शेतेभादपदात्रिपुत्रिषुसुर प्रागादिशीपर्पोत्रहिप्रोक्तंसद्ममुखंतुगोल्य जघटेवयमोदङ्मुख।। हृद्रोगेणकुलीरलेयगरवोपूर्वापरास्यंगृह नान्यस्थेभुजकोविघातइभहच्छेपस्युरायाक्रमात् ॥ ७॥ अथचतुर्धाद्वारनिर्णयमाह । शैतेइति । भाद्रपदाधिपुत्रिपुमासेषु सुरोवास्तुपुरुषः मागादिशीर्षः शेतेइति । एतदुक्तंभवति भाद्रपदादिमासत्रयेपूर्वशीर्षः मार्गशीपदिमा सत्रपेदक्षिणशीर्षः फाल्गुनादिमासत्रयेपश्चिमशीर्षः ज्येष्ठादिमासत्रयेउत्तरशी|वास्तु पुरुषः शेतेइति । अत्रयस्यांशीर्पतस्यादिशायांसद्ममुखंगृहमुखंदक्षिणाभिमुखंभोक्तम् । अघसंक्रांतिपरत्वेनमुखनिर्णयमाह । गोल्पजेति । गोल्पजघटेप्वकसतियमोदङ्मुखंगू हकार्यम् गौवृषः अलिश्चिकः अजोमेषः घटस्तुला एपुराशिपुअर्केसूर्यसतियमोदङ्मुख मुत्तराभिमुख वागृहकार्यमित्यर्थः । द्रोगीणकुलीरलेपगरवासतिपूर्वापरास्य पूर्वा भिमुसंपश्चिमाभिमुखवागृहकार्यमित्यर्थः । हृद्रोगः कुंभः एणोमकरः कुलीरः कर्कटः लेयः सिंहः एतानगच्छतिसतथासचासौरविश्चतस्मिन्सतिपूर्वापास्य पूर्व पश्चिममुखंवागृहकार्यम् । अन्यस्येअन्यराशिस्थेरवौसतिगृहनकार्यम् । अथायपर वेनगृहमुखनिर्णयविवक्षुस्तावदायसाधनमाह । भुजेति । भुजकोटिघातइभहच्छेष माया: स्युः । भुनोगृहदैयविस्तारयोरन्यतमस्पनाम तदन्याकोटिः । तथाच लीलावत्याम् ॥ इष्टोपाहुयस्यां तत्स्पर्दिन्यादिवशी तरोबाहुः ॥ यत्रचतुरवा साकोटिः कीर्तितातज्ज्ञः" इति । तयोर्घातोगुणनम् इभहच्छेपंपूर्वादिययास्या तथाध्वजादयः आयाः क्रमास्युः ॥७॥ अव चार प्रकारसैं द्वारनिर्णय करते हैं- भा०-भाद्रपद-आश्विन-कार्तिक मासमें पूर्वशीर्ष वास्तु होता है-और मार्गशीर्ष पोप--

·मुहूर्तमार्तड:-
माघमें दक्षिणशिर वास्तु होता है-॥ औ फाल्गुन चैत्र वैशाखमें पश्चिमशिर वास्तु होता
है-॥ और ज्येष्ठ आषाढ श्रावणमें उत्तर शिर होता है ॥ सो जिस दिशामें वास्तुका शिर
होय उस दिशामें घरका मुख करणा-और २।८।११७ इन्होंके सूर्य में दक्षिण मुखवा
उत्तर मुखका घर करणा-और ११ । १० । ४ । ५ इन्होंके सूर्यमें पश्चिम मुख वा पूर्वमुख
घर बनाना ॥ और गृहके भुनकोटिको गुणके आठका भागदेगेसे शेष रहै सो ध्वनादि:
आय पूर्वादिक होय ॥ ७॥
पूर्वादिध्वजधूमसिंहशुनकोक्षाण खरेभोष्ट्रकाधार्याःस्वस्वपदेध्वजो
खिलमुखःप्राग्याम्यवनोगजः ॥ प्रागास्योपभोविवारुणमुखासि
ह-प्रशस्ताइमेधूमोनेःशुनकोत्यजस्यखगपस्योष्ट्रोडपत्न्याःखरः८
पूर्वादिपुध्वजादयोबलिष्ठाइतिभावः । एतेध्वजादयः खस्वपदेस्वस्वस्थाने ध्वजः
पूर्वे घूमानेय्यामित्यादिधार्याः । अयमर्यः । मुख्यगृहापेक्षयादिक्षुयक्ष्यमाणगृहे
पुधार्याइत्यर्थः । अथवास्वसदृशवस्तुपुधार्याः । अथवास्वसदृशसत्त्वगृहेपुधार्याः
. अथवाकरकर्मसाधनवस्तुपुपराक्रमिणोधार्याः अयवास्वसदृशवस्तुसत्त्वोपजीविनांगृहे
पुधार्याः अथवास्वानुरूपवस्तुप्साध्यहितवस्तुगृहेषुयथायोग्यधार्याइत्यर्थः । एतरस्प
एमुक्तवास्तुप्रदीपे ॥ खेटसर्वटकोटेपुनृपः सिंहोगजःशुभः ॥ वापीकूपतडागादी
गजोदेयोविचक्षणः ॥ आसनेयोजयेसिहंशयनेचैवकुंजरंम् ॥ वृषभोजन
पात्रेचदद्याच्छालादिपु ध्वजम् । महानसेऽग्निशालायांगृहेचान्युपजीविनम् ॥
धूमंदद्यात्तथाश्वानंयवनांत्यजयोहे ॥ खरोवेश्यागृहयोज्योध्यांक्षः पक्षिपतेहे ॥
वृपसिंहंगजंदद्यात्मासादेपुरमंदिरे" ॥ तयाचशिल्पशाने "वखजेधर्मशालायांकुंभे
स्वंभध्वजेध्वजः ॥ गोगजीभूगृहेचैवसाधारणगृहेशुभौ ॥ यंत्रेशस्त्रे रयसिंदोभांडागारे
शुभोगजः ॥ धान्यांबुस्यानेगोश्वेभाः शालायांवृषभः शुभः ॥ नाट्यभागीदाहवद्या
गजसिंहवृपाः शुभाः" इत्यादि । एवमायसाधनमुक्त्वेदानीतेषांमुसान्याह । ध्वजोऽखिल
मुखः सर्वदिग्द्वारः प्राग्याम्यवतोगजः सुगमम् प्रागास्योवृपभः आस्यमुखं प्राङ्मुखो
नृपभः स्पष्टम् विवारुणमुखः सिंहः वरुणस्यायंवारुणोदिग्विभागः पश्चिमदिकविगतः
यारणोयेभ्यस्तत्रमुसंयस्यसतया पश्चिमदिर्शविनासर्वदिग्द्वारइत्यर्थः । योयोयविस्म
खमायस्तत्संभूतगृहस्यतत्तदिशिमुखंकर्तव्यमित्यर्थः । एवमायपरत्वेनगृहमुसमुक्त्वा
प्रसंगनआयानांशुभत्वमाइ प्रशस्ताइमेइति । इमेचत्यारयाः प्रशस्ताः सर्वेषांशुमाः
मर्यादन्येचत्वारः समामायामप्रशस्ताः । तयाचगर्गः “कीर्तिः शोकोजयविरंधनंनिध.
नतासुखम् ॥ रोगश्चेतिगृहारंभध्वजादीनांफलंक्रमात्" इति ॥ मयदुष्टेपिसमये
विशेपमाह । धूमोप्रेरिति । अहेमोघमायः प्रशस्तः अत्यनस्यशुनकः प्रशस्तः
संगपस्यपक्षिपाठकस्परष्ट्रः प्रशस्त: अट्टपल्याश्यायाः गृद्देसरः सरायः प्रशस्तः॥८॥

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (९१) भा०-ध्वज-धूम-सिंह-शुनक-वृष-खर-गज-ध्वांक्ष ये ध्वजादिक अपनी अपनी दिशामें बलवान होय-ध्वज सर्वदिशाओंमे बलवान होय-पूर्वमुख वृषभ-सिंह पश्चिम विना-यह चार आयों शुभहोय-और अग्यागारमें धूमाय शुभहोय-और अंत्यजके शुनक शुभ है-और पक्षिपालकके उष्ट्र शुभ है-और वेश्याके घरमें खराय शुभ है ॥ ८ ॥ पाहुःप्रामुखमंत्यवृश्चिकंकुलीराणांप्रचेतोमुखंजूकोपांत्यगवांयमा स्यमबलायुग्मेणकानांहितम् ॥ सौम्यास्यगृहमाद्यसिंहधनुपामत्रे एकाष्ठाननंकृत्वातान्यककुब्गवाक्षवदनंतत्कार्यमास्यंनसत् ॥९॥ एवमायपरत्वेनगृहमुखमुक्त्वाधुनाराशिपरत्वेनाह । अंत्यवृश्चिककुलीराणांपाङ्मुखं गृहंहितंपाहुः । अंत्योमीनः वृश्चिकः प्रसिद्धः कुलीरः कर्कः एषामित्यर्थः । जूको पांत्यगवांप्रचेतोमुखपश्चिमाभिमुखम् जूकः तुलाउपांत्यः कुंभः गौवृषः एषामित्यर्थः । अवलायुग्मणकानांयमास्यदक्षिणामुखम् अबलाकन्या युग्ममिथुनमेणोमकरः एपामि त्यर्थः । आद्यसिंहधनुषांसौम्पास्यम् आयोमेपः सिंहधनुषीप्रसिद्ध एषांसौम्यास्यमुत्तरा मुखंगृहंहितं माहुराचार्याः । एवंचतुर्धागृहमुखमभिधायेदानींतनिर्णयमाह । अनेष्टकाष्ठान , नमितिगृहमुखपक्षेपुशोभावकाशानुरूपमिष्टकाष्ठाननमिष्टदिङ्मुखंकृत्वातदृहमातान्यक कुवगवाक्षवदनंकार्यम् । आप्ताश्चताअन्यककुभश्चतासुगवाक्षएववदनानियस्यतत्तथा उ चरितपक्षत्रयमाप्तदिक्षुगवाक्षाः कार्याइत्यर्थः । तथाचवास्तुशास्त्रे "दारंचतुर्विधप्रोक्तंवा स्तुसंक्रांतिभावजम् । कृत्वाचान्यतममुख्यंगवाक्षायैः पराणिच" इति।आस्यमित्ति । आ स्यंगृहस्यमुखकोणस्तंभादिभिर्विद्धनसत्स्यात् ॥ ९ ॥ भा०-॥ १२ ॥ ८॥ ४ इन्दो राशियोंके पूर्वमुख गृह शुभ होय-और ७ ॥ ११॥ २ इन्हों राशियोंके पश्चिममुख गृहहोय-६ । ३ । १० । इन्हों राशियोंके दक्षिणमुख गृह होय- और १।५।९ इन्हों राशियोंके उत्तर मुखका घर शुभहोय-एक दिशामें गृहका द्वार करके शेष ३ तीनदिशाओंमें झिरीका कराणा-और घरके द्वारमें धारी नही देणी ॥ ९ ॥ कोणावभ्रमकूपकर्दमतरुद्वाःस्तंभदेवेक्षितंसद्मौच्च्यद्विगुणाधिका तरभवेवेधेनदोषकिल ॥ अष्टप्नेगृहभूफलेभविहतेशेपंगृहसंभवेह क्षेसर्पहृतेव्ययोगृहमसत्स्वल्पायभूरिव्ययम् ॥१०॥ एवं गृहमुखनिर्णयमुक्त्ताधुनाकोणादिविद्धमुखस्यदोपतदपवादंचाइ । कोणाध्वेति । कोणोभित्तिकोणः अध्वामार्गः भ्रमोभ्रमयंत्र परकुलालचक्रादि कूपः प्रसिद्धः कर्दमः मानादिजानतोनिरंतरस्यायी तरुक्षः द्वाः द्वारांतरं स्तंभाप्रसिद्धः देवः स्थावरः एभिर्विद्धेमुखनसत्स्यादित्ययः । अयास्यापवादमाह । सोच्च्यति । सौच्च्पद्विगुणाधिकांतरभवेवेघेनदोषः सद्मनोगृइस्याच्यंतस्यापेक्षयाद्विगुणापिका ·(९४) मुहूर्तमार्तड:- अयगुणविचारणावधिमाह । यावत्पर्यंतकरैःहस्तैःकृत्याभूरिगुणवहुगुणंगृहहदिनंतः करणेस्फुरति तत्तावद्विचार्यम् । चेद्यदितैः केवलैःकरैःहस्तैः कृत्वावहुगुणंनस्फुरतितदा अंगुलमुखमंगुलादिकंकरपुक्षित्वायवाविहायतनुयात् कुर्यात् । अथोपायांतरसूचनामा इ। श्रीगोपीपतीति । गोपीपति!पीराजः मेंगामेंगनाथदेवज्ञः मालुगिहालुगिदेवज्ञः एत न्मुखैज्योतिर्विद्भिःआयासविच्छित्तयेस्वेष्टायफिलंनिवदं । तदिहास्मिन्गृहाणांविषयेक्षा स्वास्थलस्वाभीष्टस्थलंसाधयेत् । तथाचगोपीराजः "विष्णुव्येकायगोभू १९ हतिभयु जिफलंगोपिराजोभ २७ शेषात्सायंवाहाष्टिदृग्ने २१६ टयुतमहि ८ इतादृक् २ प्रकृत्या ख्य २१ विश्वे १३ ॥ वाणः ५ सिद्धा २४ ष्टि १६ नागो ८ डु २७ विधृति १९ गिरिश ११ च्या ३ कृती २२ द्र १४ तु ६ तत्त्वा २५ त्यष्टयं १७ क ९ मा १ नखे २० ना १२ णव विकृति२३ दिनार५ ग्रुप स्कृती २६ धृत्य १८ थाशाः१ इति ॥ अस्पार्थःगोपीराजः विष्णुविष्णुनामानंशियंप्रत्याहेत्यन्वयः । किमाइ । हेदि प्णोव्यैकायगोभू २९ हतिभयुजिभ २७ शेपात् अहि ८ हताहक २ प्रकृत्यादयाफलं स्यात् । विगतःएकोयस्मात्सव्येकः सचासौआयश्चव्येकायः व्येकायश्चगोभूश्चअनयो हतिर्गुणनं व्येकायगोभूहतिश्चभंचव्येकायगोभूहतिभे तयोर्युक्योगःतस्यां भशेषात् स प्तविंशतिहच्छेपात् एकादिपुप्तप्तविंशतिपर्यंतेषु अहिहताअष्टहतादृक्प्रकृत्यादयः फलं क्षेत्रफलस्यादित्यर्थः। कयंभूतफलं सायमायनसहवर्तमानसायामिष्टायसाहितमित्ययः । एतत्स्वेष्टायनक्षत्रजंफलंभवति | न्यासः वाइत्यथवातत्सायंफलमिष्टाप्टिट १२१६ ग्न्या युतंसत्फलंस्यात् । इष्टश्च अष्टिक्चइष्टाष्टिदृक् तयोईितिः तयायुतमित्यर्थः । इदमपि स्वष्टायनक्षत्रफलं भवतीति । अत्रांकन्यासएवव्याख्यानं । तथाचमेंगनाथदैवज्ञस्यसूत्रम् "इष्टभात्यष्टिपातयआयस्तेनोनितेष्टकः ॥ बिल्लब्धहतागाश्चि २७ युतेचेष्टायभंभ येत् ॥ इति ॥ अस्यार्थः इष्टभात्यष्टिपातेइष्टभचअत्याष्टिश्चतयोर्षातोगुणनंतस्मिन्पृथकू स्थापितेयनायस्तनऊनितेष्टकायदिऊनोनभवति । तदामष्टीप्रक्षिप्पस्फोटनीयः निते धापत्रिहल्लब्धतागाश्वियुते लब्धेनआहताश्चतेअगाश्चिनश्चतैः पृथकस्थापितेइष्टभैर त्यष्टिपातयुतेसतिइष्टाय क्षेत्रफलंभवेत् । आयश्चभंचायभेइष्टेआयभेयस्मिंस्तत्तथा अत्रयदित्रिभिनिःशेपोभागोनगच्छति तदातत्रतावत् अष्टीक्षेप्याः यात्रिभिर्भागो गच्छति । तयाचमालुगिदैवज्ञस्यसूत्रम् “व्येकेष्टहितादिवाणशशिनी १५२ त्यष्ट्या युता १७ स्तेपिचन्येकेष्टायहतैकनाग ८१ सहिताः षण्मूर्च्छनाभि २१६ हताः ॥ शेष क्षेत्रफलंभवेदभिमतस्वेष्टायनक्षत्रजस्यायतदष्टिविस्तृतिहतंदयोतिर्षिस्तृतिः इति स्पष्टायपिंटोकः । इत्यादिविचारणयाइष्टक्षेत्रफलमवकाशानुरूपंहादिधृत्वास्थलंसाधये दित्ययः ॥ १३॥ भाल-जितने हातका बहु गुण घर अपने हृदयमें स्फुरै जितनाही करणा ॥ भोर जो हातोंसे गुण स्फुरण नही होय तो भंगुलादिकोंको जोडणा वा फादणा ॥

·और दूसरा क्षेत्रका विस्तारके भड़भागमें चिन्ह करणा । यहां भनीनयका चिन्ह क- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अब दूसरा उपाय बतानेके लिये कहते हैं ॥ भा०-और गोपीनाथ वा मेंगवाह्यालुगी इन ज्योतिषियोंने श्रम मिटाणेके लिये टायक्षफल कहा है सो जांणकै इष्टभूमी साधन करणा ॥ १३ ॥ द्विघ्नायाममितंद्विपाशमजरत्सूत्रंविधायांकयेव्यायामांप्रिमितेचवि स्तृतिदलेतौकर्पकोणाभिधौ॥ पाशौक्षेत्रविरामशंकुनिहितौकृत्वा धमाकर्पयेत्कोणेशंकुरितीतरोविनिमयद्रज्ज्वंतयोश्चापरौ ॥१४॥ अथस्थलसाधनायसूत्रमोटनलक्षणमाह। अजरत्सूत्रंनूतनसूत्रं विनायाममितंद्विपार्श चविधाय अंतात् एकस्मात्सूत्रांतात्अंकयेदित्यन्वयः द्विघ्नश्चासौआयामश्चद्विघ्नायामः आयामोदैर्घ्यम् तेनमितंद्विगुणितर्दयसमानमित्यर्थः। द्विपाशंदौपाशौयस्मिन्तविपाशं एवंविधंसूत्रविधायकृत्वामंतात्सकाशात् अंकयेचिन्हयेत् एतदुक्तंभवति । पूर्वकाल्पत क्षेत्रस्यदैर्घ्यमितंसूत्रंद्विगुणंविधायतदंतयोःपाशंकृत्वाअंकयेत् । कुत्रकुत्रांकयेदित्याह । आयामांघ्रिमिते चपरंविस्तृतिदले अंकयेत् त्रयश्चते आयामांघ्रयश्चतेतथातमिततस्मि न पतदुक्तंभवति । क्षेत्रदैयचतुभिर्भक्तालन्धर्मध्रिप्रमाणमेकस्मादंतात् अघित्रयहित्या चिन्हयेत विस्तृतिदलेक्षेत्रस्यविस्तारार्धमिते अंकयेत् तोकौकपकोणाभिधौस्तः अंधि बयेकृतः काख्यः विस्तृतिदलेकृतोंकः कोणाख्यः । एवंसूत्रमोटनमुक्का । स्थलसाध नमाह । पाशाविति । पाशौक्षेत्रविरामशंकुनिहितोकृत्वामाद्यमंकमाकर्षयेदित्यन्वयः । क्षेत्रस्पविरामौ तौतयोः शंकूनिहितीनिक्षिप्तीकृत्वाआद्यमकंकर्षापंआकर्षयेत् । एतदु तंभवति। क्षेत्रस्यमध्यभागेसाधितदिक्सूत्रोपरिइष्टदैयमितंसूत्रप्रसार्यतदंतयोः शंकुनि खातयोः शंकोः मोटितसूत्रांतपाशौनिधायकर्षाख्यचिन्हंधृत्वाएकस्यादिशिआकर्षयेत् ययोभयशंकुगतारज्जुः समानाआकृष्टास्यात्तयाआकर्षयेदित्यर्थः । कोणेशंकुरिति । कोणकोणचिद्वेयत्रकोणचिन्हमागतं तत्रभुविशंकुनिखायेत्यध्याहारः । इत्यमुनाप्रकारे पइतरः शंकुनिखेयः । एतदुक्तंभवति । तदेवकर्षचिन्हअन्यस्यादिशिआकृप्यकोणेशंकु निखेयः। एवं कोणयसाधनमभिधापमन्यकोणद्वयसाधनमाहाविनिमयादिति र तयोविनिमयाविपरीतधारणात्अपरौकोणशंकूनिस्त्रेयौ । एतदुक्तंभवति । रज्ज्यतीति परीतीधृत्वापूर्वयत्कर्षाकर्षणंकृत्याकोणयोः शंकूनिसेयौ ॥ १४ ॥ अव स्थलसाधनके लिये सूत्रमोटनका लक्षणको कहते हैं। भा०-पूर्वकल्पित क्षेत्रका नूतन देर्प्य सूत्रको द्विगुण करणा ॥ और दोनु तरफ * तमें पाशश करिके चिन्द करणा ॥ चिन्हका स्थानको बताते हैं ।। देर्य क्षेत्रको चारका भाग देक एक अंतमें तीन पादको त्याग करके फेर एक पादपाद पर चिन्द करणा पाख्य है । भौर विस्तारके भर्द्धभागके चिन्हको कोणा संज्ञा है।

·(९६)
मुहूर्तमाःड:-
अब स्थलका साधनको कहते हैं ।।
भा०-क्षेत्रके मध्यभागमें साधित दिक्सूत्रके अपर इष्ट दैर्घ्य मित सूत्रको फेलायके
उन्होंके अंतमें शंकुओंको गाडकै शंकुओंमें पाशोंको रखके कांख्य चिन्हको लेके एक
दिशामें खेचणा जैसे कि उभय शंकु गतरजुतुल्य खेचिजै जैसे खैचणी और जहां कोण
चिन्ह आवै तहां शंकु देणा-ऐसे दोय कोणोंको साधके फेर रज्जुको उलट देणेसे दूसरे
दोष कोण फेर होतेहैं ऐसे चतुष्कोण होजाते हैं ॥ १४ ॥
आग्नेयादिदृढंप्रदक्षिणगतंसूत्रंसमासादयेन्मध्येवामकपार्श्वसुप्तपुरुपं
ध्यात्वातमुत्तानकम् ॥ अप्पाश्व्यं२८ शमगेंदु१७ समितलवान्
पुच्छादिहायाग्रगोभागोनाभिरितःखनेल्लवमितवामेऽश्मभिःपूर
येत् ॥ १५॥
एनेक्षेत्रसाधनमुक्तासूत्रन्यासमाह । आनेयादिति । आग्रेयादिदंप्रदक्षिणगतंसूत्रं
आसादयेत् मध्येक्षेत्रमध्येवामकपार्थसुसंपुरुपंप्रागुदाशरस्कंध्यात्वातंध्यातंपुरुषमुत्तर
नकंध्यायेत्।कथंभूतम् पार्थस्थलघुमध्यगुरोः परंस्याद्ययोपरितयैवपूरयेत् पश्चिमंचगुरु
भिः पुनःपुनः सर्यमेवलपुरित्येवं विधिरिति । कथंभूतम् अष्टाश्व्यंशमष्टाश्विनाशाभागा
यस्मिन्सतपातम्।अयमर्थः । क्षेत्रप्रमाणककलासरूपंवास्तुपुरुपंप्रकल्प्यततोष्टाविंशति .
धाकुर्यात् एवमष्टाश्व्यंशंप्रकल्प्यपुच्छात्सकाशात् अगेंदुसंमितलवान्समदशभागानवि
हायत्यकाअग्रगस्तदग्रगोभागोनाभिः इतोनाभः सकाशात्वामेवामभागेलयसमितखनेत्
अनंतरं अश्मभिः पूरयेत् । तथाच ब्रह्मशंभुः “सूत्रभित्तिशिलान्यासस्तंभस्यारोपणं
तथा । पूर्वदक्षिणयोर्मध्येकुर्यादित्याह काश्यपः॥” इति नारदः " नभस्यादिपुमा
पुत्रिपुत्रिपुययाक्रमम् । पूर्वादिदिक् शिरावामपाशायीप्रदक्षिणम्॥" इतिातथाचशिल्प
शाने " वास्तोः शिरसिपुच्छेचयाम्यकुशौचपृष्ठतः ॥ आयुःकामाखनेनैवधामकुक्षौस्त्र
निःशुभाः ॥ वास्तुक्षेत्रप्रमाणंचकल्पयित्वास्यवामके ॥ कुक्षी खातंविधायादौमावभि
पूरयेतत्तः" इति ॥ तयाचलल्लः "त्यजेद्दशशिरोभागोह्यग्रेसप्तदशांशकान् । मध्येना
मिविजानीयात्तत्रशंकुंमतिष्ठयेत् ॥ अस्पिरस्पशिरोयत्रवास्तोस्तद्गुणयेत्करः । देय
वाविस्तृतिधकृत्वाष्टाश्चिमितांशकान् ॥ इति ॥ १५ ॥
'अब सूत्रन्यासको कहते हैं।
भा०-प्रथम तो घटसूनको अनिरुपसे देणा || और क्षेत्रके मध्यमें धामपा से और
मागुदशिरसे सोता भया पुरुपका ध्यान करणा फेर उसी पुरुषके रत्तानका ध्यान करणा!!
ऐसे वास्तुपुरुषको कलना करिक रसका भटावीश २८ विभाग करणा ॥ फेर सके
सतदर १७ भागको छोटक आगे नाभिस्थान समझना । फिर नाभीक वामभागमें अंश-
ममाग खोदक पापर भरणा ॥१५॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१७) 'नाकालेवनिधेयउक्ततरुजोग्यात्सिद२४ विशा२० प्रय१६ हाक त् १२ संख्यांगुलकस्त्रिभागचतुरस्राष्टास्रकानस्रकः ।। कंवक्षस्थ लमूरुपादयुगुलंसंस्पृश्यविप्रादिकोरेखांसूत्रबदग्निजेनरचयेत्तच्च भितःशिलाः॥१६॥ जयशंकुन्यासमाह । नाकालेइति । अत्रकुक्षिस्थलेनानरः शंकुः कालेमुहूर्तसमये निधेयः । सकियत्प्रमाणइत्यपेक्षायांनृमानमाह । अग्र्याविप्रात्सकाशात्वर्णपरत्वेन सिद्धा २४ विंशा २० ष्टय १६ हःकृत् १२ संख्यांगुलकःनिधैयः प्रतिष्ठापनीयः । एतदुक्तंभवति । विप्रेणसिद्धसंख्यांगुलकश्चतुर्विशांगुलोनिधेयः क्षत्रियेणविंशांगुलः वैश्येनअष्टचंगुलः पोडशांगुलः शूद्रणाहःकृत्संख्यांगुलोद्वादशांगुलोनिधेयइत्पर्यः । किं लक्षणोना उक्ततरुजः शास्त्रोक्तवृक्षोद्भवः पुनःकिंलक्षणः त्रिभागचतुरस्राष्टाखकानस्रका त्रिभागेपुचतुरस्राष्टास्रकानस्रकाणियस्मिन्स तथा । एतदुक्तंभवति । यथाप्रमाणशंकुत्रि धाविभज्य माद्यांशचतुरस्रं द्वितीयांशमष्टावं तृतीयांशमनववर्तुलं कुर्यादितिभाषः। तथा चोक्तग्रंयांतरे "स्याचतुर्विशविंशाष्टवादशांगुलकै क्रमात् । विप्रादीनांशंकुमानस्वर्णवस्त्रा चलंकृतम् । खदिरार्जुनशालोत्यंयुगपत्रतरूद्भवम् । रक्तचंदनपालाशरक्तशालकिलाल जम् ॥ निंबकारंजकुटजवैणवंविल्ववृक्षजम् । शंकुंत्रिधाविभज्यायंचतुरखंततःपरम्॥ म टाखंचतृतीयांशमनस्रमृजमग्रणम् । एवंलक्षणसंयुक्तंपरिकल्प्यशुभदिने ॥" इति ॥ अपरेखाकरणमाह।कमिति।अग्निजेनसुवर्णेनब्राह्मणादिकः कादिसंस्पृश्यसूत्रबद्रेसांरचये त् ।सुत्रवदिति आग्नेय्पादिगृहप्रदक्षिणंकुर्यादित्यर्यः। एतदुक्तंभवति । ब्राह्मण कंशिरः स्पृष्ठातर्जन्यावाकृत्वाआग्रेयादिप्रदक्षिणंसूत्रानुगतारेखांकुर्यात्।तयेवहात्रियोवक्षःस्थलस्पृ धारेखांकुर्यात् । वैश्यः ऊरुयुगुलंस्पृष्ट्वारेखांकुर्यात् । शूद्रःपादयुगुलंस्पृष्ट्वारेखांकुर्यात् । तयाचलल्लः "कृत्वासूत्रनिपातमध्यांगुल्यायवाप्रदेशिन्या । अंगुष्ठेनह्ययवाकनका सातरजतमुक्ताभिः ॥ रेखांकुर्यात् इत्यादि । तथाचभृगुः "विमाशीपोवोवैश्यश्ची रूपरःपदे । स्पृष्टारेखागृहारंभेकुर्यादनेःप्रदक्षिणम्॥” इति ॥ अमेरित्याभेप्याः । तथा चकारिकायाम् "भंगुष्ठकेनदेशिन्यारेखांकुर्वीतसूत्रतः । स्वर्णेनमणिनाकप्यमुक्तादधि । फलाशतः ॥ कुसुमैर्वानशस्त्रैणनठोदननभस्मना | काष्ठादिभिर्नापप्तम्यां नको पदर्शनात् ।। शस्त्रेणशस्त्रमृत्युःस्यादित्यादिस्पष्टमीरितम् ॥” इति । तयाचबृहदास्तु पद्धती शरणशमृत्युषधोलोहेनभस्मनामिभयम् । तस्करभयंत्रणेनलिशिताकाप्ठे नरामभयम् ॥ पाचपादलिखितारिपुभयदाशदाविरूपाच । पौगारास्यिमवाद तेनचकर्तुरशुभाय ॥ वैरमपसम्पलिखितामदक्षिणासंपदोपिनिर्देश्या" इति अपशि ठान्यासमाह । भित्तःशिलाअपिसूत्रबदायरेयुः आमेपादिप्रदक्षिणस्पापयरित्ययः । तयाचवराहः "दक्षिणपूर्वकोगेकृत्वापूजांशिलान्यसेत्सयमम् । शेषामदक्षिणेनस्तंभाव प्रतिष्ठाप्पामा" इति ॥ १६ ॥ - ·(१८) मुहूर्तमार्तडः- अब शंकुन्यासको कहते हैं। भा०-मुहूर्तसमयमें वास्तुको कुक्षिमें शंकु देणा ॥ ब्राह्मणके शंकु २४ चोवीस अंगुल- का करणा ।। और क्षत्रियके २० वीस अंगुलका शंकु होता है । और वैश्यके सोलह १६ अंगुलका शंकु होताहै ॥ शुद्रके १२ अंगुलका होता है ॥ और शास्त्रोक्तवृक्षका शंकु होता है । और शंकुका तीन भाग करके आद्यभागमें चतुरस्त्र करणा ॥ और द्वितीय- भागमें अष्टास्त्र करणा ॥ और तृतीयांशमें वर्तुल करण||अव रेखाकरण कहते ॥ वा- ह्मण अपने मस्तकको स्पर्श करिकै सुवर्णसे आग्नेयादि प्रदक्षिणक्रमसे सूत्रानुगत रेखा करणी ॥ ऐसेही क्षत्रिय वक्षःस्थलको स्पर्श करिकै रेखा करे । और वैश्य दोनु जरुको स्पर्श करके रेखा करै ।। ऐसही शूद्र पादको स्पर्श करिक रेखा करे । अब शिलान्यासको बताते हैं । ऐसेही आग्नेयादि प्रदक्षिणक्रमसै भित्तिको शिलाको स्थापन करणी ॥ १६ ॥ पूर्वादौत्रिपडर्थपंचमलवेदाःसव्यतोऽकोद्धृतदैव्ये यंशसमुच्छ्रिता ब्धिलवकेसर्वासुदिक्षुदिता।स्तंभोगेदिशिपूजितःसुसमयेस्थाप्यः शिरश्छवभाविस्ताराष्टिलवान्वितैःकृतकरैस्तुल्यंगृहोच्चविदुः१७ अथभित्तिप्रसंगेनद्वारमाह । देध्यगृहदैये अंकाप्नवभिभाजितसति पूर्यादौदिशिक मेणसभ्यतोवामभागाविपडर्थपंचमलवेद्वादारमुक्तमुनिभिरितिशेषत्रयश्चपट्चअर्याश्च पंचचत्रिषडयंपंच एतेषांसंख्यापूरकात्रिपडर्थपंचमास्तेचतेलयाश्चतेपांसमाहारस्तस्मिन्। एतदुक्तंभवति । गृहदैयनवभागंकृत्वा पूर्वाभिमुखेगृहेक्रियमाणेवामभागातअंशद्वयंत्य कातृतीयांशेदारकर्तव्यम् । दक्षिणाभिमुखेतथैवांशपंचकत्यकाषष्ठेशकार्यम् पश्चिमाभि मुखेतथैवांशचतुप्फत्यक्तापंचमांशेकार्यम्।वदङ्मुखेपश्चिमांशेएवद्वारकर्तव्यम्।सर्वासुदि शुअन्धिलवकेचतुर्भागद्वारुदिता किंलक्षणादाः यंशसमुच्छ्रिता द्विभागोचा। तयाचवरा हः "देपेनवांशाःपदमत्रसन्याद् द्वारंशुभंप्राविचतुर्यभाने । चतुर्थपठेदिशिदक्षिण स्पांपश्चाच्चतुःपंचमकेतयोदक्॥ इति । तयाचच्यवनः “ मानाधिकोनदिग्भाग द्वारे नींचसुखक्षयः" इतिमानपत्रामुभित्तिपुस्तंभप्रतिष्टामाह। स्तंभोगदिशीति । अग्नेदि शि मानेयांसुसमयेोदित्तेस्तंभः स्थाप्यमत्राप्युक्ततरुजइत्यनुवर्तताकिलक्षणस्तंभा पूजितःस्रक्चंदनाचितः पुन:किंलक्षणः शिरश्छत्रभाशिरसिछत्रमजते इतितया छचंतु काकादिपश्युपवेशनभयावस्तंभापरिक्रियते । तयाचवराहः " छत्रसग्बंधयुतकृतधूपति ऐपनः समुत्याप्यः । स्तंभस्तयेवकार्योद्वारोच्छायामयतेन ॥ ॥ इति । तथाचोत्पलः स्तभोपरिषदोलककाकगृभादिपक्षिणः ष्यालादपश्यनिष्ठतितदाकर्तु शोभनम् ॥ सस्मा स्तंभापरिच्छ शाखाफलवतीतुवा | धारयेदपवावसं युधेरवादिनिक्षिपत्" इति ॥ गुर्जरदेशेकनिकालसर्पमयलोक्यतरटन्पदिशियमस्तंभप्रतिष्ठांकुर्वति । तदसन 1यत ·कल्पयंतु क्षमतुतान्ययनमोऽस्तुतेभ्यः ॥” इति । अयस्तंभप्रसंगेनगृहोचतामाह । " यानीहभूतानिवसंतितानि वलिंगृहीत्वाविधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्रवासंपरि संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । स्तवलोकनविवाहवेद्यांकोणेपुशूगारार्थस्तंभानोपयंतितद्विपयम् । तदप्येकदेशीयम् न बहुसंमतम् । कालसर्पस्तुयथा"ईशानतःसर्पतिकालसर्पोविहायसृष्टिंगणयेद्विदिक्षु । प थादतिस्तन्मुखमध्यपुच्छं त्रिकंत्रिकंवैवृषसंक्रमादेः ॥ अहे.फणायांमरणंवरस्य मध्ये कुमार्या:स्वजनस्यपुच्छे। विधेयमेकंकिलशून्यदेशे विवाहवेद्यांनिखनेच्चकीलम।।" इति । वृषादित्रिपुराशिपुरवौआग्नेय्यांस्तंभारोपणकार्यम्।सिंहादिपुईशान्यां वृश्चिकादित्रिपुवाय व्यां घटादित्रिपुडत्यां कर्तव्यमिति । एतद्विवाह एव गृहेसिंहादवलोकनीयं वृषद्विद्याम् । तथाच “ वृपविद्यागृहसिंहान्मीनात्रीणिसुरालये । मुखमध्यंतयापुच्छं हित्वास्तंभनियो जयेत्।। " इति। अन्यच्चगृहस्तंभप्रतिष्ठापनंबहुभिर्ग्रन्थकारैरानेयांवाभिहितम् । तथाच ब्रह्मशंभुः" सूत्रभित्तिशिलान्यासं स्तंभस्यारोपणंतथा। पूर्वदक्षिणयोमध्ये कुर्यादित्या इकश्यपः॥ इति। तथाचशाधरः"प्रासादेपुचहम्]पुगृहेप्नन्येपुसर्वदा। आनेय्यांप्रथम स्तंभस्थापयेत्तीद्वधानतः।। इति॥तयाचवराहमिहिराचार्याः "दक्षिणपूर्वकोणेकृत्वापूजा शिलान्यसेत्प्रयमाम् । शेषाःप्रदक्षिणेनस्तंभाश्चैवप्रतिष्ठाप्याः ॥” इति। कात्यायनगृह्य कारिकायामप्युक्तम् “एकैकमुच्छ्रयेस्तंभमंत्रैरेतैः शिलातले । श्रियोवसानइत्यतैरि मामित्यादिभिही । आग्नेय्यादिपुकोणेपुमंत्ररेतैःशिलान्यसेत् ।।" इति । गृह्येहरिहर भाप्येशालापद्धतिप्वप्येवमेवोक्तम् । इत्यलमतिप्रसंगेन । उक्ततरुजइत्युक्तत्वातशास्त्रां तरात्काष्ठान्यवगंतव्यानि । तथाचवास्तुशास्त्रे " श्रीपरोहिणीशाकप्तर्जाश्चसरलाशु भाा पतंगलोधशालाख्यास्तालार्जुनकशिशपाः॥ चन्दनाशीकबदरीमधूकाश्चकदंबकाः । प्रशस्ताश्चशमीनिंबविल्वगृहांतिके | गृहेकाष्ठंसमंश्रेष्ठमलिंदेविषमंशुभम् ।। " इति । नारदः " प्लक्षोदुंबरचूताख्या निवस्नुहिविभीतकाः । दग्धाःकंटकिनोवृक्षा वटाश्वत्यक पित्यकाः ॥ अगस्तिशितालाख्यास्तित्तिडीकाश्चनिंदिताः । अन्येचगृहनिर्माण योज नीया:सदाद्रमाः” इति। तथाचवराहः "पितृवनमार्गसुरालयवल्मीकोद्यानतापसाश्रम जाः । चैत्यसरित्संगमभवाश्चघटतोयसिक्ताश्च ॥ कुंजानुजातवल्लीनिपीडितावत्रमारु तोपहताः । स्वपतितहस्तिनिपीडितशुष्कानिइष्टदुष्टमधुनिलयाः। तरवौवीयतव्याः शुभदास्युःस्निग्धपत्रकुसुमफलाः ।सुरदारुचंदनसमामधुकरतरवःशुभादिजातीनाम् ॥ पत्रस्यारिष्टाश्वत्यखदिरविल्यावृद्धिकराः । वैश्यानांजीवखादिरकसिंदूरकस्यंदनाश्वशुभ 'फलदाः॥ तिदुककेतकसरलार्जुनोत्यसालाश्चशूद्राणां सर्वेषावाशस्ता सवृक्षाश्चनिंदिता नोचेत्।।” इति । व्यासोपि "अन्यवेश्मस्यितदारुनैवान्यस्मिन्प्रयोजयेत् । नतत्रवसते. कर्ता वसेत्तत्रनजीवति॥” इति । समरंगणे “इष्टकालोटपाषाणमृत्तिकाजीर्णमायसम् ॥ तृणपणे ःप्रोक्तं दारुनूनगृहायवै॥” इति ॥ शायरेपि " नूतनेनूवनंकाष्ठं जाना प्रशस्यते । जीर्णेचनूतनश्रेष्ठं नोजीर्णनूतनेशुभम् ॥” इति । वृक्षच्छेदनप्रार्थना ग्रयांतो ५ उक्ता 4

·८
(१००)
मुहूर्तमार्तड:-
निस्तारोत । विस्तारस्यगृहविस्तारस्यअष्टिलवः षोडशांशस्तेनअन्वितैर्युक्तैः कृत
करैश्चतुईस्तैस्तुल्यंसमानगृहोचविदुर्मुनयइत्यध्याहारः । तथाचरत्नकोशे " वि
स्तारषोडशांशश्चतुर्हस्तोभवेद्गहोच्छ्रायः" इति । तयारलल्लः " नात्युच्छ्रितंनातिनी
चंकुख्योत्सधंययारुचि " इति ॥ १७ ॥
अब द्वारको कहते हैं।
भा०-गृहके दैर्घ्यका नव ९ भाग करिकै पूर्वाभिमुख गृह करणा होयतो वामभागस
अंशद्वयको त्याग करकै तृतीयांश द्वार करणा ॥ और दक्षिणाभिमुख करणा होयतो पांच
अंशको छोडके छटे अंशमें करणा । और पश्चिमाभिमुख करणा होयतोचार अंशको छोडके
पांचमा अंशमें करणा ॥ उत्तरमुखकरणा होयतो पश्चिमांशमें करणा ॥ और सव दिशा-
ओंमें चोथे भागमें द्वार करणा ॥ द्वारोंको दोय भाग उंचा करणा ॥ और पूर्वोदित समयमें
अग्निकोणमें स्तंभस्थापन करणा । उक्तकाष्टका स्तंभ करणा ॥ और चंदनपुप्पादि-
कॉस स्तंभकी पूजन करणी ॥और स्तंभके मस्तकपर छत्र करणा ॥ अब स्तंभके प्रसंगर्स
गृहकी उच्चताको कहते हैं । गृहके विस्तारका पोडशांशयुक्त चार हात घरको ऊंचा
करणा ॥ १७ ॥
स्नानामिस्वपिवस्त्रभोजनपशुद्रव्यामरौक स्थितिपूर्वादौजलमीशि
तुर्दिशिपरंवायोरपात्रकम् ॥ अल्पेशक्तिभुवोर्यथारुचिपरेगेहस्य
दक्षेघरट्टांबूलूखलचुल्लिकापितृपदप्रक्षालनान्यूचिरे ॥ १८॥
अयमुख्यगृहातकस्यगृहंकस्यादिशिकर्तव्यं तदाह | सानेति | सानं प्रसिद्धम् अनिः
मसिद्धः स्वपिशयनं वस्त्राणिमसिद्धानि भोजनंप्रसिद्धं पशवोगवादयः द्रव्याणिमुवर्णा
• दीनि अमरादेवाः एषामोकांसिगृहाणि तेपांस्थितिःस्थापनं पूर्वादीदिशिक्रमणकार्य
मित्यध्याहारः । तयाचनारदः "सानागारंदिशिमाच्यामागेय्यामनिमंदिरम्। याम्यायां
शयनागारनेत्यांववमंदिरम् ।। प्रतीच्यांभोजनागारंवायन्यांपशुमंदिरम् । भांडकोश
वत्तरस्पामीशान्यांदेवमंदिरम्॥"इति। अथजलस्थानमाह। ईशितुरीशानस्पदिशिनलं
कार्यनान्यत्र । तयाचलल्लः "प्राच्यादिदिक्स्येसलिलेसुतहानिः शिखिभरिपुमयंच।
स्त्रीकलखीदीष्टयनेष्ठयंचितात्मजपिद्धिःस्यात् ।। इति ॥ मयान्यदप्याह । परमिति।
परमनूक्तंपदार्यजातपायोर्दिशिकायें । अन्यानिमारुत्यामितिलल्लोक्तत्वात् । अपारदक्षिण
स्यांदिशिमत्रकंकापै ।म्यटकोचेसतिएतद्यत्प्रोक्तं तहमध्येबाह्यतश्चस्तस्थानेतारतम्ये
नयोज्यम् । मयशक्तिभुवोःसंकोचेसतिकर्तव्यमाह । अल्पेइति । शक्तिभुवारल्पेसतिय
यासांचकार्यम् । गहस्पदसेपरेमाचा:परट्टादिकाचरे । परापिष्टपंत्रम् भयुटदकम्
सन्मालादिकंमसिद्धम् । तथाचोलंग्रंयांतरे “ उलूसठपिष्टयंत्रमप्रिस्याननलाअपम् ।
पेश्मनोदक्षिणेपापितृणांपादशौचनम् ॥" इति ॥ १८॥

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः। (१०१) अब कहते हैं कि किसका गृह किसदिशामें करणा॥ भा०--पूर्व में स्रानागार बनाना ॥ अग्निकोणमें आग्निस्थान ॥ दक्षिणमें शयनस्थान ॥ नैर्ऋतमें वस्त्रस्थान ॥ पश्चिममें भोजनशाला ॥ वायुमें पशुशाला ॥ उत्तरमें द्रव्यशाला ॥ ईशानमें देवमंदिर करणा ॥ और ईशान दिशामें जलस्थान ॥ और अन्य संपूर्ण पदार्थों को रखणेके लिये वायुकोणमें शाला करणी ॥ और दक्षिण दिशामें मूत्रस्थान करणा ॥ और स्थल थोडा होय तो उन दिशाके घरमें करणा वा बाहर करणा ॥ और शक्ति भूमि अल्प होयतो यथारूचि करणा ॥ और घरके दक्षिणमें चक्कि जलस्थान ऊखल चुल्लिका पिठ्योंके पादशौचादिकका करणा यह कोई आचार्यका मत है ॥ १८ ॥ द्वात्रिंशाधिकहस्तमब्धिवदनंतार्णत्वलिंदादिकंनैष्वायादिकमीरि . तंतृणगृहंसर्वेषुमास्सूदितम् ॥ छन्नंवश्यकपाटमर्चिततमवेश्मोक्त रीत्याविशेदारंभोदितमास्सुनारदमतान्माघोर्जशुक्रेषुतु ॥ १९ ॥ अथकेपुकेपुगृहेपु आयादिकंभाव्यंकेपुनभाव्यमित्याह । द्वात्रिंशेभ्यःअधिकाःहस्ताः यस्मिन्गृहेप्रमाणतत्वात्रिंशाधिकहस्तमब्धिवदनंचतुर्मुखं ताणतृणगृहम् अलिंदादिकम् अलिदंपदिशालेतिलोकेप्रसिद्धम् । आदिशब्देननियूहादिगृहभूपणंगृह्यते एषुआयादि कनईरितनोक्तम् । तथाचदैवज्ञवल्लभे "अलिंदनिहविनिर्गमाद्याश्चतुर्दिशयगृहभूष णाय । आयादिकंतेपुनचिंतनीयंयतोनतेवास्तुपरिग्रहेस्युः” इति । तथाचचिंतामणी"य बदैयग्रहादीनांद्वात्रिंशद्धस्ततोधिकम्।।नतीचंतयेद्धीमानगणनायव्ययादिकम् इति । तयाचराजमार्तडे "आयव्ययामासशुद्धिचिंतयेनतृणालये।" इतितयाचवसिष्ठः "एका दशेयवादूयावद्वात्रिंशहस्तकं ॥ तावदायादिकंचित्यंतदूर्ध्वनैवचिंतयेत्" इति। अथवण गृहविशेषमाह ! तृणगृहंसर्वेषुमास्सुउदितम् सर्वमासेपुकर्तव्यमित्यर्थः । अघनिष्पन्ने गृहप्रवेशमाह । छन्नमिति । आरंभोदितमासेपुशास्त्ररीत्यावश्मगृहविशेत् आरंभापड दिताःमोक्तास्तेचतमासाश्चतेषुशास्त्ररीत्यासूत्रायुक्तविधिनागृहप्रविशत्स्वामीत्यर्थः । कथंभूतवेश्म छन्वंकुब्वैराच्छादितं । पुनःकिलक्षणं वश्यकपाटवश्यमधीनंकपाटयस्यत तथातत्वश्यमिति लापितउद्घाटितेषातथैवास्यरंभवति । पुनःकिलक्षणम् अर्चिततम तोरणमालायलंकृतम् । तथाचनारदः “अकपाटमनाच्छन्नमदत्तबलिभोजनम् । गृहनम विशेदेव विषदामाकदितत्” इतिातथाचच्यवनः"स्वयमुदाटतेरोगोऽपिहितेचकुलक्षयः। नानाधिकोनदिग्भागेद्वारेनीचेसुखक्षयः" इति । अयप्रवेशेमासविशेपमादनारदमतात्। मापो शुक्रे मासेपुगृहप्रविशेत् मापःप्रसिद्धाःकार्तिकःशुक्रोज्पेष्ठःएपुगृहंमविशेदि त्यर्थः । आरंभोदितमास्वित्यनेनवणगृहस्यसर्वमासेपुविहितत्वात् प्रवेशोपिसर्वमा विहितः । तयाचनारदः "प्रवेशोमध्यमोज्ञेयासौम्यकार्तिकमासयोः ॥ माषफाल्गुन शाखज्येष्ठमासेपुशोभनः" इतिातयाचज्योतिःप्रकाशे "गृहारंभोदितासधिष्ण्येवारीव

·(१०२)
मुहूर्तमाडः-
शेगृहम्" इति । तथाचग्रंथांतरे "विशेत्सौम्यायनेहम्यंत्रणागारंतुसर्वदा" इति । तथाच
व्यवहारसारतत्त्वे " सौम्यायनेश्रावणमार्गपोपेजन्मक्षलग्रोपचयंदशंशे ॥ वामंगतेकेंगृह
वास्तुपूजांकृत्याविशेदेश्मभकूटशुदम्" इति ॥ १९ ॥
अव कोन कोन घरमें आयादिक देखणी और कोन २ में नहीं
देखणी सो कहते हैं-
भा०-और ३२ यत्तीस हातके उपर घरमें और चतुर्मुखमें और तृणके घरमें और
आलंद याने जिसको पट्टिशाल कहते हैं आदि शब्दस गृहभूषणादिकमें आयादिक नहीं
देखणी ॥ और घासके मकानको संपूर्ण मासोंमें करणा ॥
अब सिद्ध गृहमें प्रवेशको मुहूर्त कहते हैं-
और जो घरभीतोंसे आछादित होय ।। और खोलणे डांकणे योग्य जिसमें कि
मांड होय । और तोरण मालादिकोस अलंकृत होय जिस घरमें सूत्रोक्त वास्तुशांतिः
करके गृह बनानेमें कहे मासोंमें प्रवेश होना शुभ है । और नारदके मतमें माघ कार्तिक
ज्येष्ठ मासोंमें वो प्रवेश करणा लिखा है ॥ १९॥
'प्रारंभोदितभैःप्रवेशउदितोपूर्वः सपूर्वःस्थिरैमत्रैश्वाच्युतमूलदस्रस
हितैरारंभभैद्वात्मकः ॥ कृत्यंवेश्मभवंदिवैवविहितंरात्रौप्रवेशः
क्वचित्सूर्यादिभपंचकंमनुमितादृष्टप्रवेशेनसत् ॥२०॥
इदानीमपूर्वादिधवेशानाह । प्रारंभेति । प्रारंभोदितभैःगृहप्रारंभोदित्तनक्षत्रैरपूर्वः द्र
वेशारदितःमुनीट्रेरित्यध्याहारः । अप्रारंभोदित्तभरित्युपलक्षणम् तेनप्रारंभौदिततियिभा
दिकंसर्वग्राह्यम्।अपूर्वानामनूतनगृहे प्रथमःप्रवेशउच्यतेोस्थिरभित्रैश्चनाः सपूर्व प्रवेश
उदितः सपूर्वोनामयात्रावसानेयःक्रियते । अयअच्युतमूलदखसहितैरारंभभद्वर्यात्मक
प्रवेशः उदितः द्वयात्मकोनाम अश्यादिनानष्टगृहेपुनर्य:क्रियते । तयाचज्योतिःप्रकाशे
"अपूर्व:प्रवेशागृहारंभधिष्ण्यविधेयःकरोमध्यमोत्रेतिकैचित्॥सपूर्वस्थिमित्रभरेवशुद्धर
तोन्याश्चिमूलाच्युतारंभधिपण्यैः वसिष्ठः "अपूर्वसंशंप्रथमंप्रवेशयात्रायसानेचसपूर्वसंज्ञम्।।
बंदाद्वयंचामिभपादिजातंगृहप्रवेशत्रिविधंवदांत" ॥ अयगृहकृत्यविपयेदिनरात्रियिशेपनि
र्णयमाह ! कृत्यंवेश्मभवमितिविश्भभगृहभपंपत्किंचित्कृत्यंतायैवविहितनराची फचि
दिवामुहूर्ताभावसतिरात्रीप्रवेशीविहितः नान्यत् । तयाचवसिष्ठः दिवामशःशुभदासपु.
प्रपौत्रादिवृद्धयनिशिभास्करेंदोः ॥ रटेनमत्स्यध्य जवासरस्यरात्रिविनासूर्यतियिश्चरात्रि
मग तिमिपकलशयास्तुनाशुद्धिमाद । सूर्यदिति । सूर्पनक्षत्रादिभपंचनक्षम
चम्तयासूादिमनुमिताचतुर्दशमितानसत्राइटनक्षत्राष्टकं प्रयोनमत् नशुभंस्यात् । न
न्यानिशुमानीत्पत्तिद्धम् । भत्रपूर्वोक्तानांनसत्राणांशुभाशुभशातव्यम् ॥ २० ॥

·होय ॥ ओर दोयसै पांचतक पश्चिममुखघरमें प्रवेश होणेवालकि वाममूर्य होय ॥ और इग्यारेसे पांचतक उत्तरमुखगृहमें प्रवेश होणेवालोके वामसूर्य होय ॥ २१ ॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायां संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । अव अपूर्वादिप्रवेशोंका मुहूर्त कहते हैं । भा०-प्रारंभके नक्षत्रोंमें नूतनगृहमें प्रवेश करणा ॥ इस जगह उपलक्षणसे प्रारंभो. दित तिथिनक्षत्रादिकोंकोबी लेणा ॥ और स्थिर नक्षत्रोंमें और मैत्रनक्षत्रोंमें यात्रासे आयके प्रवेश शुभ होता है । और पुष्य-मूल-अश्विनीसहित आरंभके नक्षत्रोंमें अग्या- दिकोंके भयसे फेर प्रवेश करना शुभ है ॥ गृहकमदिनमें मुहूर्त न होयतो रात्रि में प्रवेश होवेतो शुभ होय ॥ अव कलशवास्तुनक्षत्रकी शुद्धीको कहते हैं ॥ सूर्यनक्षत्रसे पांच नक्षत्रोंमें और सूर्यनक्षत्रसे चवदमा १४ नक्षत्रसेटआठ नक्षत्रों में प्रवेश नहीं करणा ॥२०॥ लग्नेचोपचयस्थितैरविमुखैप्रारंभवत्संस्थितैःसूर्येवामगतस्वदिग्व दनभैइमप्रवेशःशुभारंधेपुद्विभवेभ्यआसुतगत सूर्योयदास्या तदापूर्वाद्याननमालयप्रविशतांस्याद्वामगोऽसौक्रमात् ॥ २१ ॥ इतिश्रीनारायणदेवज्ञविरचितेमुहूर्तमार्तडेवास्तुप्रकरणंसमाप्तम्॥ अयप्रवेशेलग्नशुद्धिमाह । लग्नेशः शुभःस्यात् । रविमुखैःसूर्यायैःप्रारंभवत्संस्थितैः गृहारंभार्थमुक्तद्वत्संस्थितरित्यर्थः । कस्मिन्सति सूर्येवामगतेसति । पुनाकैः स्वाद ग्वदनभैः यदिङ्मुखंगृहतहिङ्मुखैः प्रवेशोदितैनक्षत्ररित्यर्थः । अथवामसूर्यलक्षणमा है । रंध्रइति । रभ्रेपु ५ द्वि २ भवे ११ भ्यः लनादि अष्टमपंचमद्वितीयैकादशेभ्यः स काशात् ८ आसुतगतः आपंचमगतः सूर्योयदास्यात्तदापूर्वाद्याननमालयंपूर्वादिमुख गृहप्रविशतामनुष्याणामसौसूर्यः क्रमाद्वामगतः स्यात् । एतदुक्तंभवति । अष्टमारपंच सुवर्तमानोर्क:पूर्वामुखगृहेप्रविशतांवामोभवति । पंचमात्पंचसुगतोदक्षिणामुखगृहेप्रति शतांवामोभवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ इतिस्वोक्तमुहूर्त्तमातडटीकायांमार्तडवल्लभायांवास्तुप्रकरणंसमाप्तम् ।। भा०-जन्मलग्नसै और जन्म राशिसै उपचयवाले स्थिरलग्नमें गृहप्रवेश शुभ होय ॥ और सूर्यादिकग्रह प्रारंभमें जैसे होय ॥ और वामसूर्य होय तब करणा ॥ और जिस दिशामें घरका मुख होय उस दिशाके उक्तनक्षत्रों में प्रवेश करणा ॥ यह वार्ता एक २ दि- शामें सात २ नक्षत्र रखके प्रवेश द्वारदिशामें उक्तनक्षत्र देखणा सो सप्तशलाका बना- अब वामसूर्य कहते हैं । लग्नसै अष्टमसे पांचतक सूर्य होय तो पूर्वमुखघरमें प्रवेश होणेवालों के वामसूर्य होय ॥ और पांचमैसे पांचतक दक्षिणमुखगृहमें प्रवेश होणेवालोंके घामसूर्य के देखणा ॥ + मार्तण्डदर्शिन्यां वास्तुप्रकरणं समाप्तम् ॥

·(१०४) मुहर्तमार्तड:- अथमुहूर्तमातडेयात्राप्रकरणंप्रारभ्यते ॥ ॥ वारेचोपचयाव हस्यसुदशास्विष्टप्रयागंजगुःकर्णीत्यादितिभद्रिकेषुमृगमैत्रार्केषु नोजन्मभे ॥ सााग्नियमाजपादपितृषुत्वाष्ट्रत्रयेचाशुभरिक्तार ९, १४ पर्व १५,३० गुहा ६ एमी ८ हरि१२ सितास्येपुज्ञशु कोन्मुखम् ॥ ३ ॥ अथयात्राप्रकरणंव्याख्यायते तत्रादौयस्मिन्कालेयात्राकर्तव्येत्याहासुदशासुंशोभना दशांतर्दशाविंदशोपदशासु उपचयावहस्यग्रहस्यवारेगोचराष्टकवर्गादीशुभफलरहस्यवा रेमयाणमिष्टंशुभंजगुराचार्या केषु कर्णीत्यादितिभद्विकेषु कर्णःश्रवणः अत्परेवती अदि तिभंपुनर्वसुः एपाद्विकाः श्रवणघनिष्ठे रेवत्यश्चिन्य पुनर्वसुपुष्यौ एप्वित्यर्थः।पुनःकेपु मृग मैत्रापु मृगःप्रसिद्ध मैत्रमनुराधा अर्कोहस्तः एपुनवनक्षत्रेपुप्रयाणशुभमित्यर्थः। तत्र विशेपमाई । नोजन्मभइति । जन्मभेजन्मनक्षत्रेश्रवणाद्यन्यतमेपियानंशुभंनोजगुः। अथयेपुअशुभंतान्याह । सापैति । सार्पमाटेपा आ प्रसिद्धा अनिकृत्तिका यमोभर गी अजैकपादः पूर्वाभाद्रपदा पितरोमधा खाष्ट्रत्रयचित्रात्रयेच एपुनवनक्षत्रेपुयानम शुभंजगुः । अन्यानिनवनक्षत्राणिमध्यमानीत्यर्थतःसिद्धम् । अथयातिथिपुमशुभंतदा हारिक्तति । चतु-नवमीचतुर्दश्यः पर्वणीपूर्णिमामावास्ये गुहःपष्ठी अष्टमीप्रसिद्धा हरिद्वादशी सिताम्यंशुक्लप्रतिपत् तेषुप्रपाणयानमशुभंजगुः अर्यादन्यासुतिथिपुशुभम्। अन्यदुष्टमाह । शति । ज्ञोबुधः शुक्रामसिद्धः तयोरुन्मुखं मुखयानमुक्तप्यपितिपिन क्षत्रादिपुपानमशुभं नगुः । बुधशुक्रसंमुखंगमनंनकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १॥ अथयात्राप्रकरणम् ॥ भा०-शुभग्रहको दशा होवै ॥ और उपचयावग्रहका वार होय तब यात्रा करणी ॥ श्र० रे० पुन० अश्वि० पुप्य० मृ० अनु० इस्त० इतने नक्षत्र यात्रामें शुभ है । और ज- न्मनक्षत्रमें यात्रा नहीं करणी ॥ और आश्लेषा-आर्द्रा-कृतिका-भरणी-पूर्वाभाद्रपदा- चित्रा-स्वाती-विशाखा इतने नक्षत्र यात्रामें अशुभ है-और शुभाशुभस अन्यनक्षत्रमें याना मध्यम है । और ४।९।१४ । ३०।६।८1 १२ शुक्लपक्षको १ इन ति. थियों में यात्रा अशुभ है । और बुध शुक्रके संमुखमें यात्रा नहीं जाना ॥ १ ॥ / प्राक्चंद्रासितशकभंवसुपरात्पिंचभेज्यानपाक्पश्चात्कासिता नुदकुजबुधार्यम्णस्त्यजेच्छूलकान् ॥ विशाष्टीनवभूमयोमिगिरि शाविश्वेपवोऽन्धियः पट्शकास्तिथिपर्वतादशहशोप्येतांस्ति थीनीशतः ॥२॥ . -मघा- ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१०५) अयशूलानाह । प्रागिति । प्रापूर्वस्यादिशिचंद्रासितशकभंत्यजेत् चंद्रः सोमवारः असितःशनिधार शक्रभज्येष्ठा एतत्रयंपूर्वदिशित्यजेदित्यर्यः। अपाक्दक्षिणस्यां व- सुपरार्धात् धनिष्ठोत्तरार्धात्पंचनक्षत्राणि ईज्योबृहस्पतिवारः एतान्दक्षिणस्पांत्यजेत! पश्चात्पश्चिमायांदिशिकार्कसितान्त्यजेत् कारोहिणी अर्कोरविः सितःशुक्रः एतान्पश्चि मायांत्यजेदित्यर्थः उदक् उत्तरस्यादिशि कुजबुधार्यम्णस्त्यजेत् कुजोमंगलवारः बुधः प्रसिद्धः अर्यमानामोत्तराफाल्गुनी एतान्शूलकानउत्तरस्यांत्यजेत्।शूलपदस्यप्रत्येकंसंवं धः अथयोगिनीमाह। त्रिंशाष्टाविति । एतान्प्रत्येकपदगतान् तिथीन् ईशतः ईशान्याः सकाशात्प्रदक्षिणक्रमेणजाः एतास्तिथीनत्यजेत् । एतेके त्रिंशा ३० टौ८ ईशान्यांनवर भूमपः१ प्राच्यां अग्निः३ गिरिशाः११ माग्नेय्यां विश्वे१३ पवः५ दक्षिणस्यांमर्का१२ ब्ध यः १४ नेत्यांप्ट ६ शकाः १४ पश्चिमायां तिथि १५ पर्वताः ७ वायव्यांदश १० दृशः २ उत्तरस्यां अत्रांकन्यासएक्व्याख्यानम् ॥ २॥ अब शूलको कहते हैं। भा०-चंद्र शनिवार और ज्येष्ठा नक्षत्र इनोंके दिन पूर्वदिशामें यात्रा अशुभ है। और धनिष्ठाके अर्द्धभागसे पांच नक्षत्रमें और गुरुवारके दिन दक्षिणयात्रा नहीं करणी ॥ और रोहिणीनक्षत्रमें और सूर्य शुक्रके दिनमें पश्चिममें यात्रा अशुभ होय ॥ और भीम बुधवा- रमें और उत्तराफाल्गुनानक्षत्र में उत्तरदिशा में यात्रा नहीं करणी ॥ अब योगिनीको कहते हैं । भा०-अमावास्यामें और अष्टमीमें ३०१८ ईशानमें योगिनी त्याज्य है । और ९ । १ पूर्वमें नहीं जाणा ॥ और अग्निकोणमें ३।११ त्याज्य है । और दक्षिणमें १३ । ५ त्याज्य है । और १२ । ४ नैर्ऋत्यमें त्याज्य है ।। और६ । १४ पश्चिममें त्याज्य है ॥ और वायुमें १५। ७ त्याज्य है । और १० । २ उत्तरमें त्याज्य है ॥२॥ ऐंद्याद्यग्निभसप्तसप्तभगणोवाय्वग्निकाप्टास्थितोनोल्लंघ्यः परिष स्त्वपावरुणभै प्राच्यैरुदङ्गोम्जेत् ॥ सर्वाशासुरवीन्यमित्रतुरगे यादथावश्यकेहित्वाशूलमनिष्टभैयदिनिजाशेष्टांगलब्धिर्बजेत् ३ अथान्यनियमाह ! ऐंयेते । ऐंद्यादिपुदिक्षुअग्रिभावकृत्तिकाया:सकाशात्सप्त सप्तभगणोभवेत् । एतदुक्तंभवति सप्तशलाकाचक्रनिप्पायपूर्वगतामुसप्तसुरेखा ईशा नताकृत्तिकादीनिसप्तनक्षत्राणिन्यसेत्। तत्पुरःस्थानिसप्तदक्षिणगतरेसामुन्यसैता पर श्चिमोत्तररेखासुक्रमेणन्यसेत् । ततोवायव्यानेदिग्गतारेखांकुर्यात् अस्यारेसायाः पार थाहतिसंज्ञा । एनिष्पादितेचक्रेप्रयोजनमाह । वाय्वनिकाष्ठास्थित्तइति । वायुःप्रसिद्ध अमिप्रसिद्धः अनयो काठेदिशौवायव्याग्नेथ्यौ तत्रस्थितःपरिधानोल्लंघ्यः । अयान्य ·ध. श. पृ.उ. रे.अ. भ. (१०६) मुहूर्तमाड:- प्रयोजनमाइ ! अपागिति । अपारदक्षिणस्यांवरुणभैः प्रतीच्यनक्षत्रैर्नव्रजेत् । प्राच्यै नक्षत्रैः उदउत्तरस्यादिशिनव्रजेत् नगच्छेत् । तत्ताकस्थापितनक्षत्रैस्तत्तदिग्गमनं सिद्धमेव । सर्वासुसदिक्षुरवीज्यमित्रतुरगैर्यायात रविईस्तः ईज्यापुष्यः मित्रमनुराधा तुरगोश्विनो एभिनक्षत्रः सर्वासुदिक्षुगमनंशुभमित्यर्थः। अथावश्यकेकृत्येनस्यापयाद माह अथावश्यकेति । आवश्यकेकृत्येसतिनिधै अनिष्टभैः यदिक्षुयानिनिंद्यानितैः पूर्वो तैनक्षत्रैस्तस्यादिशितदावजेत् । तदाकदा यदानिजाशेष्टांगलन्धिर्भवेत् निजाशायानि जगमनदिशायामिष्टांगलब्धिः इष्टलग्रलाभास्यात् । इष्टल वक्ष्यमाणलक्षणम् तद्यपी तगुणसंपन्नंयदास्यात्तदागच्छेदित्यर्थः । नोचेन्नेत्यात्सिद्धम् । किंकृत्वा शूलभं हित्वा पूर्वोक्तशूलनक्षत्रंत्यत्का शूलनक्षत्रेसति निजाशेष्टांगलब्धावपिनगच्छेदित्ययः ३ कृ. रो. मृ. आ.पु. पु.आ. भा०-कृत्तिकादि सात नक्षत्रोंको पूर्वादि चार दिशाओं में देके वायुकोण अग्निकोणमें एक रेखा देणी। इस रेखाको परिघसंज्ञा है इनका उल्लंघन नहीं करणा । पश्चिमदिशाके नक्षत्रोंमें दक्षिणकी यात्रा नहीं करणी ॥ और पूर्वदिशाके नक्षत्रोंमे उत्तरकी यात्रा नहीं करणी ।। जिस दिशाका नक्षत्र होय उसी दिशामें जाणा ॥ और हस्त-पुष्य-- ka iti ke अनुराधा-अश्विनी इन नक्षत्रों में सारी दिशाओमें यात्रा करणी अच्छीहोय ॥ और नक्षत्र अशुभ होय ने वक्ष्यमाण इटलग्नका लाभ होयतो यात्रामें जाणा परंतु शूलका त्याग करणा ॥३॥ मिश्राख्यैर्बुवभैदिनादिमलवेतीक्ष्णैद्वितीयतिमेक्षिप्रैनक्रमशोमृदू ग्रचरभैरात्रित्रिभागप्वियात्॥श्रुत्यर्केज्यमृगेप्वयंननियमोवैश्वांत्य पादश्रवस्तिथ्यंशस्त्वभिजिद्मेसफलदोयामीविनापिक्षणः॥४॥ अथान्यदाह । मिश्रारुपैरिति । दिनादिमलवेत्रिधाभक्तस्यदिनस्याद्येशं मिश्रा ख्यैःसाधारण क्षत्रैः ध्रुवभैश्चनइयात्नगच्छेत् । द्वितीयभागेतीक्ष्णे: अंतिमेतृतीयभागे शिक्षनयाद । अयरात्रित्रिभागेपुक्रमशोमृदूपचरभेनेंयात् रात्रेमयमभागेमृदुभिः द्वितीयभागेउौः तृतीयेभागेचरमैनेयात् । अयविशेपमाह । श्रुतीति। श्रुत्यज्यमृगेषु । अयंनियमोन। श्रुतिःश्रवणः अर्कोदस्तः ईन्यःपुष्यः मृगामसिद्धः एभिर्नक्षत्रः सर्वभागे पुगंतव्यमितिभावः । अयाभिजिल्लक्षणंतत्फलंचाह । वैश्वति । वैश्वमुत्तरापाटातस्यां त्यपादश्चतुर्यचरणः श्रवणस्पायस्तिथ्पंशः प्रयम पंचदशांशः एतत्ममाणोऽभि निरस्पात् सोभिजिद्यामींदक्षिणादिर्शविनासर्वदिक्षुफलदः दाणीमहतोपि अभिजिद्यामी पिनाफलदः यातणामभीष्टफलदोभवतीत्यर्थः ॥ ४॥ पू.उ.ह.चि.स्वा.नि.

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१०७)
भा०-दिनका तीन भाग करणा सो प्रथम भागमें मिश्र ध्रुव नक्षत्र होय तो प्रथम भाग,
याना अशुभ होय ॥ और द्वितीय भागमें तीक्ष्ण नक्षत्र होय तो नही जाणा ॥ और तृतीय
भागमें क्षिप्र नक्षत्र होय तो नही जाणा ॥ और गत्रिके प्रथम भागमें मृदुमें यात्रा नहै
करणी और रात्रिके द्वितीय भागमें उग्र नक्षत्र होय तो यात्रामें नही जाणा। और रात्रिके
तृतीय भागमें चर नक्षत्र होय तो यात्रा जाना अशुभ होय ॥ और श्रवण-हस्त-पुष्य-मृग
इन नक्षत्रोंमें सारी दिशामें यात्रा शुभ है ॥ और उत्तराषाढाका चौथा ४ भाग और श्रव-
णका १५ पनरहमा भागका नाम आभिजित् है ॥ यह अभिजित दक्षिण विना और दिशामें
शुभ है । और अभिजित मुहूर्तका विचार वी ऐसा होय है ॥ अर्थात् अभिजित्नक्षत्र में
और अभिजित् मुहूर्तमें दक्षिण यात्राका निषेध है ॥ ४ ॥
एकाद्वयनानुकूलमनिशंभेदेदिवारावयोभीमप्राक्छनिचंद्रयोर्ग
तमपाक्पश्चाज्ज्ञगुवोंहितम् ॥ भृग्वाह्नयुदगर्कभाशुभमगैस्तष्टं
द्विसप्ताडलस्यंगाभ्यांविडलोनयोर्नगमनंश्रीदेवलोक्त्याहितम् ॥५॥
अथान्यदाह । एकाद्वयनानुकूलमिति।अर्कश्चइंदुश्चतयोरयनमकेंद्वयनम्एकंचतद
केंदयनचतत्तथा तस्यानुकूलंगतंगमनमनिशमहनिशंहितस्यात् । भेदेसतिदिवारावयोःक
मेणशस्तस्यात् अयमर्थः। सूर्योदिनस्वामी चंद्रोरात्रिस्वामी द्वौचेदुत्तरायणेस्पातांतदाहनि
शमुदग्गमनंशस्तं द्वौचेद्दक्षिणायनेभवतस्तदाअहर्निशंदक्षिणगमनशस्तरात्रीचंद्रायनदिश
प्रतिगमनंशस्तस्यात्।अर्थात्अन्यथानशस्तस्यात् । अत्रप्राचीउत्तरसंबंधिनीज्ञेया तस्माद्य
दाउदग्गम शस्तंतदाप्राग्गमनमपिशस्तंभवति । प्रतीचीदक्षिणसंबंधिनज्ञेिया तेनयदाद
क्षिणीदग्गमनशस्तंतदाप्रतीचीगमनमापशस्तस्यात् । तथाचरत्नकोशे "दिनकरकरप्रत
सामकरादावुत्तरांचपूर्वांच । यायाचकर्कटादौयाम्याशास्यप्रतीचीच " ॥ मयान्य
दाह । भौमेइति । भीमेप्राक्पूर्वदिशिगतंगमनंहितस्यात् शनिचंद्रयोरपाक्दक्षिणस्यां
गुर्वोः बुधगुर्वोः पश्चात्पश्चिमायां भृग्यकान्दिशुक्ररविदिनेउदगुत्तरस्पांगतंहितस्यात् ।
बयाडलंबिडलंचाह । अर्कभादिति । सूर्यनक्षत्राभं दिननक्षत्रं अगैः सप्तभिस्तष्ट
शेषितंसत् द्विसप्त दोषासमवायदाभवतितदाडलास्पात् । व्यंगाभ्यांत्रिपदसंख्यकाभ्यां
विडलः स्यात् । अनयोराडलविडलयोर्गमनं श्रीदेवलोक्त्यादेवलर्पिवचनेनहितं
स्यात् ॥५॥
भा०-दिनस्वामी सूर्य और रात्रिस्वामी चंद्र यह उभय उत्तरायन होय तो अहर्निश
उत्तरमें और पूर्व में यात्रा अच्छी होय ॥ और उभय दक्षिणायनमें होय तो अहर्निश द-
क्षिणमें और पश्चिममें याना जाणो अच्छा होय ॥ रात्रिमें चंद्रायनमें जाणों शुभ होय ।
अर्यात अन्यया नेष्ट होय ॥ और भौमवार के दिन पूर्वयात्रा उत्तुमा होय ॥ और शाम
चंद्रके दिन दक्षिणमें श्रेष्ठ है । और बुधके दिन पश्चिममें श्रेष्ठ है । और शुक्रके दिन
उचरमें श्रेष्ठ है ॥५॥

·(१०८) मुहूर्तमात्तैड:- अब बडल विडलकों कहते हैं- भा०-सूर्य नक्षत्रसे दिननक्षत्रतक गिणके सात ७ का भाग देणसे शेष २ । ७ दोय वा हात रहै तो अडल योग होय ॥ और ३ । ६ तीन वा छ रहे तो विडलयोग होय ।। इन्हो दोनु योगोंमें यात्रामें नही जाणो ॥५॥ आज्यंदुग्धगुडौतिलान्दधिंयवान्माषानिनात्प्राश्यनोशूलेयानम नियमिंद्रककुभोथाज्यंतिला–तिमीन् ॥ दुग्धंप्राश्यचहस्त्यनोह यनरैर्यानंसुयानंतयोानाद्वाभवति त्रुवेथहरिजतिथ्यादिलक्षाधि कम् ॥६॥ अथवारशूलदोहदमाह । सुगमम् । इनात्सूर्यवारासंकाशात् आज्यादीनिप्राश्य माशयित्वाशूलेवारशूलेयानप्रयाणमनर्यकृन्नोभवति । अथदिग्दोहदमाह । बाज्यमिति घृतादेकंपाश्यऐंद्रयादिषुपूर्वादिपुहस्त्यादिभिर्यानंसुयानंभवति । हस्तीप्रसिद्धः मनः शकटः हयोअश्वानरः शिविकावाहकः एतदुक्तंभवति घृतप्राश्यहास्तनामाग्गमनासिद्धिः तिलानीतलौदनंपाइयरयेनदक्षिणगमनासिद्धिः मत्स्यान्प्राइयअन्धेनपश्चिमगमनारिस द्विः दुग्धपाइयनरैरुदग्गमनासिादः स्यादित्यर्थः। असतिसंभवेअभक्ष्येच निर्णयमाह। तयोर्भावाहनयोर्ध्यानाद्वायानंसुयानभवति । अथलनशुद्धिंसहेतुकामाह । ब्रुवेऽयहरिज मिति । अथहरिजंलग्नं वेवामाकयंभूतं तिथ्यादिलक्षाधिकंतिथ्यादिभ्योलक्षाधिकंघलि ष्टमित्यर्थः ॥ ६॥ सूर्यादि वारोंमें क्रमसे उन्होंको भोजन करके जाय तो वार- शूलका दोप नही होय ॥ भा०-जैसे सूर्यके दिन धृतको ॥ १ ॥ भा०-चंद्रके दिन दुग्धको ॥ २॥ भा०-भीमकै दिन गुडको ॥ ३ ॥ भाः-पुधके दिन तिलको ॥४॥ भा०-गुरुके दिन दहीको ॥५॥ भा०-शुक्रके दिन यवको ॥ ६ ॥ भाओर शनिके दिन उहदको खाके यात्रामें जाय तो दोष नही होर अव दिग्दोहदको कहते हैं- भा०-मृत भक्षण करके हातिकी सवारीसे पूर्वदिशामें जाणा शुम है | और तिलोदन- को खाके याने तिल चावलों के पासको भोजन करके रथस दक्षिणमें जागी शुभ है । और मत्स्यको भक्षण करके अनसे पानिममें नागा शुभ है | भार दुग्धपानकरके नरवाइनस उतर गाणो शुभ है । यह वाहन और खानेकी वस्तु नही होय तो ध्यान करतेगो-

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१०९)
अब लग्नको कहते हैं।
भा०-तिथ्यादिसे लक्ष गुण लग्न बलवान है ॥ ६ ॥
स्वनिर्दिघटास्तभानृजुगृहान्पष्टंरिपो दनुस्वीगेशरिपुंखलं
जनिबलत्यक्तथासांप्रतम् ॥ यात्रालग्नगतंत्यजेथदिशामीशो
कंशुक्रौकुजोराहुमैदशशांकसौम्यगुरव केंद्रेदिगीशेवजेत् ॥ ७॥
स्वास्वनिर्दिघटादिकंयात्रालग्नगतंत्यजेत् स्वःस्वराशिः अनद्धिःस्वराशेरनुपचय
भवनं घटःकुभः अस्तभमस्तगतग्रहस्यराशिः अनृजुगृहंवक्रग्रहस्यराशिः एतान् रिपो
भत्विरिराशेःषष्ठं अनुपृष्ठोदयं । तथाचबृहज्जातके "गोजाश्विककिमिथुनाःसमृगानिशा
ख्याः पृष्ठोदयाविमिथुनाःकथितास्तएव इति।वृषमेपधनकर्कमकरा:पृष्ठोदया: स्वर्भागे
शरिपुमृक्षंच अंगमृक्षांगेतयोरीशःस्वामीतस्यरिपुःतं.खल प्रसिद्धः निजबलत्यक्तजन्म
निवलहीनंग्रहं तथासांप्रतंप्रस्तुतंबलत्यक्तमित्युक्तंसवैयात्रालग्नगतंत्यजेत् । अदि
पतीनाह । दिशामिति । दिशांपूर्वादीनामीशाः स्वामिनामर्कशुक्रादयः पाठक्रमात्स्युः।
केंद्रदिगीशे १, ४, ७, १० सतिबजेद्गच्छेत् । यस्मिन्केंद्रेलालाटगत्वभवति । तत्केंद्र
वर्जयित्वा अन्यकेंद्रदिगीशेसतिव्रजेत् । इदमग्रिमश्लोकेवक्ष्यति ॥ ७॥
भा०-स्वराशि-अनुपचयस्थान- कुंभ-अस्तग्रहकी राशि-वक्रकी गशि-वैरीराशीसे
छटी राशि ६ ॥ पृष्ठोदय २ । १।९। १० । ४ स्वराशि लग्न स्वामीका शत्रु-पापग्रह-
और जन्मपत्रीमें बलहीन होयसो ग्रह-और यात्रा समयमें बलहीन ग्रह औ पूक्ति सारा
यात्रालग्नमें त्याज्य है | सूर्य शुक्र भीम राहु शनि चंद्र बुध गुरु ए ग्रह कमसै पूर्वादि दिशा-
ओंके स्वामी है।और दिशाका स्वामी लालाटग केंद्रविनाकें में होय तो यात्रामें शुभ है ७
दिक्पेनप्रवसेल्ललाटगइनःप्राच्यतनौभालग स्यात्पश्चान्मदनेकजों
युगबुधः सौम्यांखगोपाकुजः॥ ऐश्यांद्वित्रिगतोगुरुचलनदिश्या
यव्ययस्थोभृगुर्वायौपट्सुतगोविधुनिज्रतिदिश्यष्टांकसंस्थतमः
अथदिक्पतौलालादगत्वंतदिग्गमननिषेधंलालाटवाणंचाह । दिक्पेलालाटगेसतिन
प्रवसेत् प्रवासनकुर्यात् । तनौलनेवर्तमानइनःसूर्यः प्रामाच्यांदिशिभालगाललाटस्थितः
स्यात् । मदनेसप्तमेवर्तमानोर्कजःशनिः पश्चिमायाललाटस्थितःस्यात् । अयुगबुधः
चतुर्थगतीवुधः सौम्यामुत्तरस्याललाटस्थितःस्यात् । खंदशमंतद्गतःकुजीभौमः अपा
दक्षिणस्याललाटस्थितःस्यात् । द्वित्रिगतोगुरु:ऐश्यामीशान्याललाटस्थितः, स्या
त् । आयव्ययस्याभृगुःकावःज्वलनदिशिआग्रेय्यांललाटगःस्यात् । पसुतगोविधुश्चं
' दवायौवायव्याललाटस्थितःस्यात् । अष्टांकसंस्थतमः अष्टमनवमस्यानस्थोराहानि
विदिशिललाटसंस्थास्यादिति ॥ ८ ॥

·(११)
मुहूर्तमात्तैड:-
भा०-जो दिशा पति ललाटमें होयतो यात्रामें नहीं जाणा ॥
अब ललाटको कहते हैं।
भा०-सूर्य लग्नमें होय तो पूर्वमें ललाटस्थित होय ॥ और शनि सातमहोय तो पश्चिम
दिशामें ललाट स्थित होय ॥ और बुध चौथे होयतो उत्तर दिशामें ललाटस्थित होय।।
और मंगल दशमें होय तो दक्षिणदिशामें ललाटस्थित होय ॥ गुरु दुजे वा तीजे होयतो
ईशानमें ललाटस्थित होय ॥ और शुक्र ११ ११२ इग्यारमें वा बारमें होवे तो अग्नि दिशामें
ललाटस्थित होय ॥ और चंद्र ६ । ५ छटे वा पांचमें होय तो वायुमें ललाटस्थित
होय ॥ और राहु ८।९ आठमें वा नमे होय तो नतमें ललाट स्थित होय ॥ ८ ॥
वक्रीकेंद्रगतस्तदीयदिवसोलग्नेऽस्यवर्गोभवेद्यातुर्नाशकरः शुभो
पितनुगोजन्मसंलग्नेड्रिपुंगाद्वीशान्यंब्वजभाग्यभानिगुरुभंपोष्णां
तकेसार्पभंजन्माणिरवेरुंपप्लवहतखेटस्तनौहानिकृत् ॥ ९॥
वक्रीति । वक्रीग्रहाकेंद्रगतःसन् यातुर्गमनकर्तु शकरः स्यात् । तदीयदिवसोपिव
ऋग्रहस्यदिवसोपियातु शकरः स्यात् । लग्नस्यवर्गोपिनाशकरःस्यात् । जन्मक्षलग्नेड्रिपुः
शुभोपितनुगोयातुर्माशकरःस्यात् । जन्मराशिजन्मलनेतयोःईशौतयोःरिपुः । मथसूर्या
दीनांजन्मनक्षत्रमाह । द्वीशेति । रवेअर्कत ग्रहाणांद्वीशादीनिजन्माणिजन्म
नक्षत्राणिस्युः । द्वीशंविशाखासूर्यस्य अग्निकृत्तिकाचंद्रस्य अनुपूर्वापाढाभी
मस्य अजःश्रवणोबुधस्य भाग्यभंपूर्वाफाल्गुनीगुरोः गुरुःपुप्याशुक्रस्य पोष्णं
रेवतीशने याम्यंभरणीराहोः सार्पमाश्लेषाकेतोः । उपप्लपइति । उपप्लवगतोनाम यदी
यभंयस्यग्रहस्यभंजन्मनक्षत्रहतंत्रिविधीत्पातहतस्यात् । असीग्रहोलनेस्यितोहानि
कृत्स्यात् ॥ ९॥
भा०-वक्री ग्रह जो केंद्र १ । ४।७। १० होय तो यात्रा करणेवालेका मृत्यु होय।।
और यात्रामें वक्र ग्रहका दिन वी अशुभ है । और जन्मराशिका और जन्मलग्नका
स्वामीका शत्रु शुभ ग्रह होयतो वो लग्नमें अशुभ है ॥ और यह क्रमस सूर्यादिकोंके
जन्म नक्षत्र है सो दिखाते हैं ॥ सूर्यका जन्मनक्षत्र विशाखा है। चंद्रका कृ० भीमका
'पू० पा० । बुधका श्र.1 गुरुका पूर्वाभा०। शुक्रका पुप्य । शनिका रे। राहुका भ. केतुका
अश्लेषा हाजिन ग्रहका जन्म नक्षत्र उत्पातहत होय वह ग्रह लममें होय तो अशुभ है।।९।।
वेशिः सौम्ययुतस्तनौजनुपियंसद्भिर्युताराशयोजन्माजोपचय
स्थिताअपितनो स्वतॊचमित्रसंगाः ॥ पापाअप्यतिशोभनास्त
नुगताजन्मेश्वरोकेंद्रगोस्वारात्यह्नितनोशुभोनफलदोमित्राह्रिपा
पोर्थदः ॥ १०॥

·अंद्रमाः एतेप्रत्येकंयातुर्महाविनदास्युः । नानाप्रकारेणमरणभंगादीन्ददतीत्यर्थः ।
मन्पस्थानगता उक्तभ्योऽन्यस्यानगताःसंतस्तदाजपार्यमुसदाः । तदाकदा पेद्यदिपु
संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१११)
वेशिरिति । सूर्याद्वितीयोराशिशिःमसौम्ययुतःसन् अंगगोलग्नगोऽतिशोभनास्यात्।
जनुषिजन्मकालेसद्भिग्रहैर्युतायेराशयातनुगताः अतिशोभनाःस्युः । जन्मान्जोपचय
स्थिताः जनमाजोजन्मचंद्रः तस्मादुपचयानित्रिपडेकादशतमानितेपुस्थिताग्रहास्तेतनु
गताअतियोभनाः तनोरपिजन्मलग्नादप्युपचयस्थलमगताअतिशोभनाःस्युः। स्वर्बोच
मित्रसंगाः/ जन्मनियेस्वसंगाः उच्चगाः मित्रसंगास्तेअपिशोभनाः स्युः । जन्मे
श्वरौजन्मशिजन्मलग्रस्वामिनौकेंद्रगौअतिशोभनौस्याताम् । स्वारात्यद्विस्ववरिवारे
शुभाशुभग्रहः तनौलग्रेवर्तमानोनफलदोभवति । मित्राद्विपापःतनौवर्तमानोऽर्यदःस्या
२ । तयाचयवनः "रक्षकावर्द्धकाश्चैवयेस्युर्जन्मनिनायकाः।तान्पापानपिनिःशंकोयात्रा
लग्नेनियोजयेत् ॥" इत्यादि ॥ १० ॥
जन्मपत्रिकामें जहां सूर्य होय उससै द्वितीय-
राशिकी वेशिसंज्ञा है।
भा०-वह राशि सौम्यग्रह युक्त यात्रालग्नमें होयतो शुभ होय ॥ जन्मसमयमें सौम्य
युक्त राशियों यात्रालग्नमें होयतो शुभ होय ॥ जन्म चंद्रसे ३।६। ११ । १० इन्हों
स्थानों में स्थित ग्रह यात्रालग्नमें होवेतो शुभ होय ॥ और जन्मसमयमें स्वरंग उचग
मित्रांग जो पापग्रह होयके यात्रालग्नमें होयतो शुभ होय ॥ जन्मराशि और जन्मलग्न-
स्वामी इन्हों स्थानों में १ । ४।७।१० । होवे तो शुभ होय ॥ और जो शुभ ग्रह लग्नमें
होवे और अपने रिपुग्रहका वार होयतो अनिष्ट होय ।। और पापग्रह लग्नमें होवे ने मित्र-
ग्रहका दिन होयतो अर्थद होय ॥ १० ॥
व्यायार्यन्यगताःखलाः खइनजोजोत्याद्यपष्ठाटगोभूयःसोपचितो
स्तखांबुसुतगःशुक्रोस्तईज्योमृतौ ॥ नटज्ञोव्ययगोग्रहान्वितश
शीयातुर्महाविघ्नदाअन्यस्थानगताजयार्थसुखदास्त्याज्यंपुरोक्तंन
चेत् ॥ ११ ॥
अथपात्रालग्नेइष्टाननिष्टांश्चलोकेनैकेनाह । व्यायार्यन्पगताःसलाः ध्या३ या ११
रिभ्यः ६ भन्यानि १, २, ४, ५, ७, ८, ९.११ १२ तत्रगताखला पापग्रहाखेद
शमै इनजःशनिः व्यायार्यन्यगताः खलाइत्यनेनैवसिद्धपिविशेपटुष्टफलज्ञापनापैसइन
चंद्राः कृष्णपक्षचंद्र अस्त ७ खां १० पुर मुत ५ गःमस्त ७ शुक्राईज्यागुरुमृती
जइत्युक्तम् । अंत्या १२ व १ पृष्ठा ६ ८ गोन्जश्चंद्रः भयापुनःसचंद्रामपचितमीण
नक्षोस्तमितघुघोप्यप १२ गतः ग्रहान्वितःशशीयेनकेनापिग्रहेणग्रहाभ्यामपिनायुक्त
सक्तित्याज्यंनस्यात् ॥ ११ ॥

·(११२)
मुहूर्तमार्तडः-
भा०-और इन्हों स्थानोंमें १।२।४।५।७।८। ९ । १० । १२ पापग्रह
होवे ॥ और दशम १० स्थानमें शनि होवे । और १२।१।६। ८ चंद्रमा होय ॥ और
क्षीणचंद्रमा ७ । १०।४।५ इन्हों स्थानोंमें होवे ॥ और शुक्र ७ सातमें होय ॥ और
८ आठमें होय ॥ और अस्त वुध १२ वारमें होय ॥ और चंद्रमा कोई ग्रहसे युक्त
होयतो यात्रा कर्ताके यह प्रत्येक महाविघ्न करे ॥ और प्रथम कये त्याज्य नहीं होतो
यह ग्रह उक्तसै अन्य स्थानों में शुभ होते हैं ॥ ११ ॥
स्वग्रामैकपुरात्मस सुचतुर्ववेचतुःशालकेतूद्वाहेपुवधूप्रवेशनृप
भोदुर्भिक्षपीडासुच ॥ तीर्थस्वामिनि देशयोमँगवसिष्टाव्यगिरः
काश्यपेभारद्वाजजवात्स्ययोहितकरंयानंसितज्ञोन्मुखं ॥ १२ ॥
अथप्रतिबुधशुक्रापवादमाह । स्वग्रामेति । स्वग्रामः प्रसिद्धः एकपुरंप्रसिद्धम् आ
स्मस आत्मगृहं चतुर्मुखेचतुर्वक्रे चतुःशालकंप्रसिद्धं उद्वाहाः विवाहाः ब्राह्मादयाति
वाहाः तेपुवघूप्रवेशः नृपभीराजभयं दुर्भिक्षपीडाः प्रसिद्धाः तासु तीर्थस्वामिनिदेशयोः
तीर्यतीर्थगमनं स्वामिनिदेशः स्वाम्याज्ञा तयोः भृगुवसिष्ठाव्यंगिरकाश्यपेभृग्वादिगो
असमूहे भारद्वाजजवात्स्पयोगोत्रयोः एपूक्तपुसितज्ञोन्मुखं शुक्रबुधसंमुख्यानंगमनंहि
तस्यात् । अत्रवधूप्रवेशेप्रतिशुक्रदोपोनोक्तः तनुभासहगमनविषयम् भाविनागमने
दोपोदृश्यते नवोढायास्तुबंध्यात्वमिति । तथाचभीपराक्रमे "स्वामिनानीयमानायांश
तिशुक्रोन विद्यते” इति ॥ तयाचमतांतरे "नवोटायास्तुवंध्यात्वंयदुक्तंसंमुखेभृगौ । तद
त्रविबुधैज्ञेयकेवलंतुद्विरागमे।" इति । तथाचलछः "स्वभवनपुरमवेशेदेशानांविग्रहतयो
द्वानववध्यागृहगमनेप्रतिशुक्रविचारणानास्ति इति तथाचमत्स्यपुराण"चतुःशालच
तुरिमलिंदैः सर्वतोयुतम्।नाम्नातत्सर्वतोभद्नतत्रप्रतिशुक्रत||"इनि।तथाचवसिष्ठका
श्यपपुवसिष्ठेपुभृग्वव्यांगिरसेषुघाभारद्वाजेपुवात्स्येपुप्रतिशुक्रोनविद्यते ॥ इति ॥ १२॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (११३)
परपूर्वयोःपश्चिमपूर्वयोः सितविपर्यासात्शुक्रविपर्यासात् आवश्यकेकृत्येसति यानंस
स्यात् । एतदुक्तंभवति । शुक्रे पूर्वकपालेंगतेसतिपश्चिमांगच्छेत् पश्चिमकपालंगतेसति .
पूर्वीगच्छेत् । तथाचज्योति प्रकाशे "अत्युत्सुकेपुयायत्माकपालस्योभृगुर्भवेत्ताव
पाशिदिशंगच्छेत्याचीप्रत्यस्थितस्तथा॥” इति । अथप्रयाणविधिमाह । राजति ।
राजात्रिदिवसरेकान्धिपदकोशकान्व्रजेत् । एतदुक्तंभवति।प्रथमदिनेक्रोशंगच्छेत् द्विती
यदिनेचतुःक्रोशान् तृतीयेपदकोशान् अर्थात्परतोयथेच्छंगच्छेत् । कथंभूतोराजा
तर्पितवदिभ्सुरसुहृत् वह्निरनिः भूसुराब्राह्मणाः सुहृदोबांधवाः तेतर्पिताः वविभूसुर
सुहृदोयेनसतथा । अत्रायंभावः समिञ्चरुतिलादिनावद्धितर्पयित्वा दक्षिणानादिभिर्भूसु
रांस्तर्पयित्वा वस्त्रालंकरणादिभिःसुहृदः कलत्रादीस्वर्पयित्वावजेदिति।किंकुर्वन् स्नेहानु
वृतित्यजन्सन् स्नेहेनअनुवृत्तिः पुनर्गृहागमनम्।अयंभावः यात्रार्थबहिर्गत्वापुत्रादिनेहव
शासवलोकनार्यगृईनागच्छेदिति।कथंभूतोराजा तृप्तः बुभुक्षितीनगच्छेदितिभावः।पुनः
किंलक्षणः कार्यमनाः कार्यायउत्कंठितांतःकरणः । तथाचरत्नावल्या "स्वनिकेतासुर
भवनात्मधानादाश्रमाद्गुरुगृहाद्वापिायायात्कृताग्निकार्य प्राश्यहविप्यंद्विजानुमतम्"इति ।
तथाचबृहस्पतिः "देवपूजयित्वातुविदुपःपूज्यशक्तित्तः।प्रदक्षिणमिमान्कृत्वातिष्ठन्ध्या
येदुमापत्तिम्॥इति । तथाचज्योतिःप्रकाशे "संतोप्यस्वांगनांविप्रान्जह्यात्प्रतिरथादि
कम् । शुचिःशुक्लांबरोष्णीपोनत्वेष्टंसुमनावजेत्॥ इति । तथाचकश्यपः “यात्रासमये
दानुपरागेग्रहस्पवैपम्ये । गोभूहिरण्यवस्त्रैःसंपूज्यश्रदयाचदैवज्ञम्गाइतिवृहयात्रायां
"मातोभुक्तोनुलिप्तश्चसर्वालंकारभूपितः।शुक्लांबरधर श्रीमानध्वगःसुखमेधते"इति।भूपा
लवल्लभे "ब्राह्मणानावमन्येतकोपयननिजांगनाम् । यात्रांकृत्वागृहनैवसिद्धिकामौविशे
दृहम् ।" इति । लल्लः "यात्रायांप्रस्थितीयश्चब्राह्मणानवमन्यते॥तदत्तजीवितंतस्पना
सौमतिनिवर्तते ॥ इति । बृहयात्रायाम्
" यस्तुसंप्रस्थितोयात्रांस्वभार्यानाभिनंदति।
भार्यावानाभिनंदेतनास्यप्रतिनिवर्तनम् इति । तथाचरत्नावल्याम्"क्रोशवायदिवाप्यर्धे
मधमेहनिशस्यते । द्वितीयेयोजनंगत्वानिवसेतमहीपतिः ॥ तृतीयेयौजमसाईवसेदाक
म्पदूरतः । ततः परंयथेष्ठंतुयायान्मार्गमहीश्वरः" इति ॥ १३ ॥

·(११२)
मुहूर्तमासेड:-
भा०-और इन्हों स्थानों में १ ।२।४।५।७ ।। ९ । १०
१२ पापग्रह
होवै ॥ और दशम १० स्थानमें शनि होवे ॥ और १२ । १।६ । ८ चंद्रमा होय ॥ और
क्षीणचंद्रमा ७ । १०।४14 इन्हों स्थानों में होवै ॥ और शुक्र ७ सातमें होय ॥ और
गुरु ८ आठमें होय ॥ और अस्त वुध १२ वारमें होय ॥ और चंद्रमा कोई ग्रहसे युक्त
होयतो यात्रा कर्ताके यह प्रत्येक महाविघ्न करै ॥ और प्रथम कये त्याज्य नहीं होतो
यह ग्रह उक्तसै अन्य स्थानों में शुभ होते हैं ॥ ११ ॥
स्वग्रामैकपुरात्मस सुचतुर्ववेचतुःशालकेतूद्वाहेषुवधूप्रवेशनृप
भीदुर्भिक्षपीडासुच ॥ तीर्थस्वामिनि देशयो गवसिष्टाव्यंगिरः
काश्यपेभारद्वाजनवात्स्ययोहितकरयानसितज्ञोन्मुखं ॥ १२ ॥
अथप्रतिबुधशुक्रापवादमाह । स्वग्रामेति । स्वग्रामः प्रसिद्धः एकपुरंमसिद्धम् मा
स्मस आत्मगृहं चतुर्मुखेचतुर्वक्र चतुःशालकंमसिद्ध उद्वाहाः विवाहाः ब्राह्मादयादि
वाहाः तेपुवधूप्रवेशः नृपभीराजभयं दुर्भिक्षपीडाः प्रसिद्धाः तासु तीर्थस्वामिनिदेशयोः
तीर्थतीर्थगमनं स्वामिनिदेशः स्वाम्याज्ञा तयोः भृगुवसिष्ठाव्यंगिरस्काश्यपेभृग्वादिगो
असमूहे भारद्वाजजवात्स्ययोर्गोत्रयोः एपूक्तेपुसितज्ञोन्मुखं शुक्रबुधसंमुखंयानंगमनहि
तस्यात् । अत्रवधूप्रवेशेप्रतिशुक्रदोषोनोक्तः तत्तुभ सहगमनविषयम् भविनागमने
दोपोदृश्यते नवोढायास्तुबंध्यात्वमिति । तथाचभीपराक्रमे "स्वामिनानीयमानायांप
तिशुकोनविद्यते इति । तथाचमतांतरे "नवोढायास्तुवंध्यात्वंयदुक्तंसंमुखेभृगौ। तद
त्रविबुधैर्यकेवलंतुद्विरागमे।" इति । तयाचलः "स्वभवनपुरमवेशेदेशानांविग्रहेतयो
दाहे।नववध्वागृहगमनेप्रतिशुक्रविचारणानास्ति। इतिातथाचमत्स्यपुराणे"चतुःशालच
तुरमलिंदः सर्वतोयुतमानानातत्सर्वतोभद्रनतत्रप्रतिशुक्रता"इतितयाचवसिष्ठः का
श्यपेपुवसिष्टेषुभृग्वव्यांगिरसेपुचाभारद्वाजेपुवात्स्येपुप्रतिशुक्रोनविद्यते ॥ इति ॥ १२॥

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः।
(११३)
परपूर्वयोःपश्चिमपूर्वयोः सितविपर्यासात्शुक्रषिपर्यासात् आवश्यकेकृत्येसति यानंस
. स्पात् । एतदुक्तंभवति । शुक्रपूर्वकपालेंगतेसतिपश्चिमांगच्छेत् पश्चिमकपालंगसति
पूर्वागच्छेत् । तथाचज्योति प्रकाशे "अत्युत्सुकेपुयावत्माकपालस्थोभृगुर्भवेत्ाताव
पाशिदिशंगच्छेत्याची प्रत्यस्थितस्तथा॥ इति । अथप्रयाणविधिमाह । राजेति ।
राजात्रिदिवसरेकाब्धिपटकोशकान्व्रजेत् । एतदुक्तंभवति।प्रथमदिनेक्रोशंगच्छेत् द्विती
यदिनेचत्तुकोशान् तृतीयेपदकोशान् अर्थात्परतोयथेच्छंगच्छेत् । कथंभूतोराजा
चर्पितवद्विभूसुरसुहृत् वद्भिरग्निः भसुराब्राह्मणाः सुहृदोबांधवाः तेतपिताः परिभसुर
मुहृदोयेनसतथा । अत्रायंभावः समिञ्चरुतिलादिनावह्नितर्पयित्वा दक्षिणानादिभिर्भूसु
संस्तर्पयित्वा वस्त्रालंकरणादिभिःसुहृदः कलवादीस्तर्पयित्वाब्रजेदिति।किंकुर्वन् स्रदानु
वृतित्यजन्सन् नेहेनअनुवृत्तिः पुनर्गृहागमनम्।अयंभावः यात्रार्थवहिर्गत्वापुत्रादिनेहद
शात्तदवलोकनार्यगृईनागच्छेदिति।कथंभूतोराजा तृप्तः बुभुक्षितोनगच्छेदितिभावः।पुनः
किलक्षणः कार्यमनाः कार्यायउत्कंठितांतःकरणः । तथाचरत्नावल्यां "स्वनिकेतासुर
भवनाप्रधानादाश्रमागुरुगृहादापि।यायात्कृताग्निकार्यःप्राश्यहविप्यंद्विजानुमतम् इति ।
तयाचबृहस्पतिः "दैवज्ञपूजयित्वातुविदुपःपूज्यशक्तितः।प्रदक्षिणमिमान्कृत्वातिष्ठन्ध्या
येदुमापतिम्॥ इति । तथाचज्योतिःप्रकाशे "संतोप्यस्यांगनांविप्रान्जह्यात्प्रतिरयादि
कम् । शुचिःशुलांबरोप्णीपोनत्वेष्टंसुमनावजेत्॥इति । तथाचकश्यपः "यात्रासमये
दानुपरागेग्रहस्यवैषम्ये । गोभूहिरण्यवस्त्रैःसंपूज्यश्रद्धयाचदैवज्ञम्"।।इतिबृहयात्रायां
"मातोभुक्तानुलिप्तश्चसर्वालंकारभूषितः।शुक्लांबरधरःश्रीमानध्वगःसुखमेधते" इति।भूपा
लबल्लभे "ब्राह्मणानावमन्येतकोपयेन्ननिजांगनाम् । यात्रांकृत्वागृहनैवसिद्धिकामोविशे
तुम्" इति । लल्लः "यात्रायांप्रस्थितोयश्चब्राह्मणानवमन्यते॥ तदंतंजीवितंतस्यना
सौप्रतिनिवर्तते ॥ इति । वृहद्यातायाम " यस्तुसंप्रस्थितोयात्रांस्वभार्यानाभिनंदति!
भार्यावानाभिनंदेतनास्यप्रतिनिवर्तनमइति । तथाचरत्नावल्याम्"क्रोशवायदिवाप्यध
प्रथमेहनिशस्यते । द्वितीययोजनंगवानिवसतमहीपतिः ॥ तृतीयेयोजनंसा वसेदान
म्यदूरतः । ततः परंयथेष्टंतुयायान्मार्गमहीश्वरः" इति ॥ १३ ॥

·। (११४) मुहूर्तमात्तैड:- क्रोधक्षौररतिश्रमामिपगुडद्यूताश्रुदुग्धासवक्षाराभ्यंगभयासितांच रखमीस्तैलंकटून्झद्गमे ॥ क्षीरक्षौररतीः क्रमाविशरसताहंपरंतदि नेरोगख्यातवकसितान्यतिलकप्रस्थानकेपीतिच ॥ १४ ॥ अययातृकस्यनियमानाह । क्रोधःप्रसिद्धः क्षौरंप्रसिद्ध रतिमथुनं श्रमलेश मामि पमांसं गुडाप्रतिद्धः द्यूतंातवरणं अश्रु अश्रुमोचनं दुग्धप्रसिद्धम् आसनोमयं क्षार क्षारधान्यमापादि अभ्यंगस्तैलाभ्यंगः भयंशंका रिपुभयमित्यर्थः । असितांवराणि मशुभ्रवस्त्राणि रक्तकृष्णादीनि वमिर्वमनं तैलं प्रसिद्धं कटुमरीचादि इत्येतद्गमे गमनेउज्झेन् त्यजेत् । अयउक्तेपुर्कितिकतिदिनत्यजेदित्याद । क्षीरेति । भीरक्षार रतीक्रमात त्रि ३ शर ५ सप्ताह ७ त्यजेत् क्षीरंदुग्धव्यहं ३ क्षौरंशाराहपंचाहं ५ रति सप्ताईत्यजेदित्ययः । परमुर्वरितंतदिनप्रयाणदिनेत्यजेत् रोगव्याधियाबद्भापत्यजेत् रुयातववीजदानपर्यंतंत्यजेत् सितान्यतिलकं श्वेतव्यतिरिक्तंतिलकं पीतकोंकुमादिकंत दिनेत्यजेत् प्रस्थानकेपिइत्येतत् त्यजेत् मस्थानकंनाममुहूर्तसमयेकिंचिदभीष्टवस्तुचा लनम् । तदुक्तंरत्नमालायां "छत्रायुधार्थमनसस्त्वभीष्टंपचालयेदैजयिकंजया इति एतत्तुकार्यवशाक्रियते प्रस्थानेसंपूर्णफलंनास्ति । तथाचरनकोशे "कार्यवशात्स्वयम गमेभूभर्तुः केचिदाचार्या छत्रायुधायभीष्टपैजयिकंनिर्गमेकुर्युः इति । तथाचगर्न: "स्वशरीरेणयःकश्चिनिर्गच्छेच्छूद्धयान्वितातस्ययात्राफलंसर्वसंपूर्णपथिसिद्धयति इति तच्चाटनावधियांतरात् "गृहाद्गतिरंगर्गआहसीमांतरंभृगुः । शरक्षेपाद्भरद्वाजोवास छोनगरादाहिः” इति । एवंप्रत्यानकृतेपिस्वयमन्यस्मिन्सुदिनेगच्छेत् । तथाचज्योतिः प्रकाशे "प्रस्थानेपिकृतनेयान्महादीपान्वितेदिने ॥ गर्भयोगविनाकालवृष्टयादीचाछुते तथा" इति।रत्नमालायाम् "वसेनचकत्रदशक्षितीशोदिनानिनोसप्तचमांडलीकः ॥ यः प्राकृतःसोपिचपंचरात्रभद्रेणयात्रापरतः प्रयोज्या" इति । एवं विधेप्रस्थापिकाधक्षी सरत्यादीन्वर्जयेदित्यर्थः । गर्गः "क्रोघंक्षीरंतयायांतितलाभ्यंगाचमोक्षणम् ॥ वृतमा संगुडतेलंयानंमद्यपरित्यजेत् " इति । रत्रकोशे “ कालीयकहिंगुलकः कुंकुमरक्तचं दनम् || पतिरक्तंचवसनंयातुर्नेष्टानितत्क्षणात् " इति वृहयात्रायाम् “ कटुतेलगुडशी रपक्षमांसाशनंतथा|भुक्त्वायोयातिमोहनव्याधितःसनिवर्तते " इति।ललः “प्रमत्तो पितोभीतःशांतः क्रुद्धोबुभुक्षितः ॥ अध्वाननप्रपद्येतसीयवेपस्तयैवच " ॥ रत्ना "सकीयांप कीयांवास्त्रियंपरुपमेवया ॥ तायित्त्वातुयोगच्छेत्तदंततस्यजीषि त्यजर भृगुः ॥ त्रिरात्रंपर्जयेत्तीरपंचाक्षरकर्मच ॥ तदहश्रावशेषाणिमसाईम मयान्यंचापति ! मानायागमनुलहापंगगतिज्ञेयम् " मुहूर्तसमयेमाईसचारामि स्विजनतः ॥ पूर्वदक्षिणमुद्धृत्यपादयात्रांनरा लायानमामासंग्रजेत् ॥ ततीनिरीक्षयेरसम्परंशकुमांश्वशुभाशु दंघोभवेच्छुक्रामवेशेनिगमलनमितानियसंयनत् " इति ॥ १४ ॥ संमुख्यानंसत् शुभात्यविनायपुरोग

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः । (११५)
भा०-और यात्रा जावे तब क्रोध नहीं करणाऔर क्षौर-मैथुन-क्लेश-मांस-गुल-जूआ-
अनुपात-दुग्ध-मद्य-धान्य-उडद आदिक-तैलाभ्यंग-भय-शंका-कृष्णवस्त्र, वमन न-तैल-
मरीच आदिक इन्होंका यात्रामें त्याग करणा ॥ और यात्रा जाणेके पूर्व तीन दिनमें दुग्ध-
पान नहीं करणा ॥ और सात दिन पूर्व स्त्रीसंग नहीं करणा ॥ और अन्यकामोंको उसी
प्रयाणदिनमें नहीं करणा ॥ और रोग जहांतक होय तहातक प्रयाण नहीं करणा ॥
और बोग दान पर्यंत स्त्रोके आर्तवमें प्रयाण नहीं करणा ॥ और श्वेतविना रक्त पीतादि
तिलक उसी दिन नहीं करणा ॥ और मुहूर्तसमयमें अपनी प्रिय वस्तुकी भेजे वह
अस्थान होताहै। उस प्रस्थानमेंभी पूर्वोक्तका त्याग करणा ॥ १४ ॥
वस्त्रालंकरणातिपूर्णकलशस्तौर्यध्वनिः पुत्रवान्शंखादर्शनृपाश्चदं
तिसुरभिस्त्रीपुष्पधान्यादिच ॥ दोलादीपविधूमवह्निसुरभिद्रव्या
णिशुभ्रोवृपोवेश्याछत्रवितानचामरकुमार्योमीनगोरोचने ॥१५॥
इदानींशकुनानाह । वस्नेति । वस्त्राणिश्वेतवस्त्राणि अन्यान्यपशकुनमध्येपठितानि अ
लंकरणानि सुवर्णादिनिर्मितानि भूषणानीत्यर्थः । पूर्णकलशः प्रसिद्धः तौर्यध्वनिः याय
ध्वनिः पुत्रवान्वर्द्धमानःपुरुषः शंखः प्रसिद्ध आदर्शामुकुरःनृपोराजा अश्वप्रसिद्धः दैती
इस्ती सुरभिौः स्त्रीसौभाग्यवती पुष्पाणिश्वेतानिधान्यानिअकृष्णानि कृष्णानित्वपशकु
नमध्येपठितानि आदिशब्देनसुवर्णादिधातवः दोलाप्र. दीपःप्र० विधूमवतिः धूमर
हितोनिः सुरभिद्रव्याणि सुगंधद्रव्याणि कर्पूरचंदनादीनिःशुभ्रोवृपाश्वेतवृषभः वेश्याम
वंम वितानवस्त्रनिर्मितंप्र. चामरंम कुमारीप्र० मीनोमत्स्यः जलादुद्भुतः गोरोच
.
नंप्रसिद्धम् ॥ १५ ॥
अब शकुनका वर्णन करते हैं ।
भा-सपेत वस्त्र । सुवर्णादिआभूषण । पूर्ण कलश । बाजेको ध्वनी । पुत्रवान् पुरुष।
शंख । काच । राजा । घोडा। हाथी । गौ । सौभाग्यवती स्त्री । श्वेतपुष्प । कालाधान वि-
ना कोई धान । पालणा । दीप । विना धुंएकी अग्नि । सुगंध वस्तु । सपेत वृष । वेश्या ।
छन । वितान । चामर । कुंआरी कन्या । मत्स्य । गोरोचन ॥ १५ ॥

·मुहूर्तमार्तड:- उद्धृतंगोमयम् मृञ्चपृथिव्याः उद्धृतामृत्तिको अंभीर्थघटान्वितःसहचरः उदकाकुंभयु क्तोजनःसन्सहचरः सहचरतीतिसहचरः "जला रिक्तकुंभस्तुपथिकेनसहव्रजेत् ।। निव तैतेयथापूर्णः कृतार्थ पथिकस्तथा? इत्युक्तत्वात्। धौतांवरोमौत्रका धूतवस्त्र रजका दूर्वान सिद्धा दर्भ प्रसिद्धः दूर्वाद तृणेअपिशुभै अपशकुनमध्येयत्तृणंपठितंतदेतद्व्यतिरिक्त स्थान पलंमांसम् अत्रेरक्त मदिरामयम् वर्णीब्रह्मचारी गुरुप्रसिद्धः दैवविज्योतिषी विप्रौद्वीबाह्मणौ मित्रमिष्टः मृगाम.अरोदनशर्वरोदनरहितंप्रेतम् सिद्धार्थागौरसर्षपाःदुग्धा दिदुग्धध्याज्यम् ननुयद्यत्स्वांतनितांततोपकरणमित्यनेनदुग्धग्रहणवासिद्धम् पुन: किमुक्तंदुग्धमिति।सत्यम्। दुग्धंभक्षणनिषेधितंतत्संदेहनिवृत्त्यथैदुग्धपठनमित्यदोपः एव मैवात्रविचारणीयम्। तथाचवसंतः दध्याज्यदूर्वाक्षतपूर्णकुंभसिद्धान्नासिद्धार्थकचंदनानि आदर्शशंखामिषमीनमधगोरोचनागोमयमुद्धृतंगोः इति । भारद्वाजः "राजाविमौसुहृदै श्यासपुत्रास्त्रीकुमारिका अभिरूपोनरोत्रीवागजोवाजीवृपासितः ॥ रज्ज्वाधृतान्यवर्ण गौःसवत्साचविशेषतः।। उद्धृतंगोमयंनीतंमृत्तिकाचौद्धृतातथा ॥रजकोधीतवस्त्रश्चवेश्या तौर्यत्रिकध्वनिः ॥ जयमंगलशब्दश्चशांतिपाठासदीपकः ॥ दीपोवामज्वलद्वह्निःपूर्णकुं भोपासनम् ।। मद्यमांसंचरुधिरंभक्ष्याणिविविधानिच ॥ इक्षवोमधुतांबूलंवस्त्रालंकरणा निच ॥ रौप्यताम्रमणिस्वर्णद्रव्यदर्पणमक्षताः ॥ वितानंचामरंछचंदूर्वादर्भणध्वजाः ।। दोलाचारुरथोवृद्धापुत्रपौत्रार्थयुक्शुचिः।। चंदनानिसुगंधीनितथापुप्पाणिरोचना । घृतं दधिपयापेयासिद्धमन्नंवचः शुभम् ॥ देवतःसगुरुर्देवश्चित्तीत्साहकराणिच ॥ दृष्ट्वैतानिनरी यायात्सर्वार्थलभतेतुसः" इति ॥ १६. ॥ भा०-और अपनी प्रियवस्तु ॥ पृथ्वी ऊपरकागोमय ॥ पृथ्वीसे निकाली भई मट्टी। प- थिकके साथ घड़ा लेके पाणिको जाता होय वो ॥धोये वस्त्रका धोधी । दूर्वा । दर्भ । रथ । मांस । लोही । मदिरा । ब्रह्मचारी । गुरु । ज्योतिषी । दोय ब्राह्मण । मित्र । मृग । रुदन- विनाका प्रेतं | गोरसर्षप । दुग्ध । दही । घृत | यह श्वेतवस्त्रादिकोंको प्रयाणकालमें देखणा शुभ होताहै ॥ १६॥ कुर्वन्दक्षिणतःसदेतदितरद्वामेप्रकुर्वन्व्रजेनस्मास्थींधनविट्तुपाश्म लवणोपानत्तणायस्कराः ॥ पिण्याकौपधकृष्णधान्यरुदनंतक्रस 'पानलः कार्पासारुणपुष्पचर्मचगुडस्तैलायसीकर्दमः ॥१७॥ त्यमा न्याह । कुर्वन्निति । एतत् अनंतरोक्तंसत्शुभं दक्षिणत:दक्षिणभागेकुर्वन् अपाम्पंचाक्ष्यमाणयामकुर्वन्सन्सजेगच्छेत् । भस्मेति । भस्मा अस्थिमा संमुख्यानंसत् शुभंस्पान्यादीनांत्वक्फल्गु अश्मापापाणः लपणंसामुद्रिकं उपानहीप दंघीभवेच्छुक प्रवेशेनिर्गमोहकारः । पिण्यामर्दिततिलाः औषधंप्र० कृणधान्यं

·वलद्वेश्मेतिप्रतिबंधकाकुशकुनाश्छिकादिकामृत्युदाः॥ १९॥
संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
माषादि रुदनरोदनादि तक्रम. सधूमानलः धूमसहितोऽग्निः कार्पासाप्रा अरुणपुष्प
जपादि चर्मप्र० गुडाम तैलंप्र. अयोलोहं कदम:पंकः ॥ १७ ॥
अब अशुभशकुनोंको कहते हैं।
भा०-शुभशकुनोंको दक्षिणमें लेणा ॥ और अशुभीको वाममें लेणा । भस्म । हड्डी ।
लकडी छाणा । विष्ठाभूसापत्थर । लुण जूता।घास । लोहार । खल । औषध! कृष्णधान्या
रोदन । छाछ । धूएंकी अग्नि । लाल पुष्प । चर्म । गुल । तेल । लोह । कर्दम ॥ १७ ॥
मत्तोवांतबुभुक्षितांतकखलामुंडीजटीव्याधितः खंजव्यंगदिगंबरा
यतिररिकापायिमुक्तालकौ ॥ चौराभ्यक्तमलाविलाश्चपतितःपा
श्यर्गलीगुर्विणीवंध्याकृष्णवृपाहिभेकसरठागोधावराह शशः१८॥
मत्तइति । मत्तःउन्मत्तः वांतःवमितः बुभुक्षितःप्र० अंतकाप्राणिहिंसकः खलोद
जनः मुंडीमुंडितः जटीजटिलः व्याधितोरोगों खंजःपादेनखंजः व्यंगोंऽगहीनः दिगं
बरोनग्नः यतिसंन्यासी अरिवरी कापायोगैरिकरंजितवस्त्रः मुक्तालकोमुक्तकेशः चौरः
म० अभ्यक्तातैलाभ्यक्तः मलाविलोमीलनः पतितोजातिभ्रष्टः पाशीमाणिबंधनार्थपा
शवान् अर्गलीअर्गलावान् गुर्विणीसगर्भा वंध्यानिरपत्या कृष्णवृषःकृष्णोनडान् अहिः
सर्पः भेकोमंडूका सराम गोपाल वराह शशःप्रसिद्धः ॥ १८ ॥
भार-उन्मत्त । उलटी । भूखाप्राणी । प्राणियोंको मारणेवाला । दुर्जन । मुण्डी । ज-
दावाला। रोगी । खंज याने जिसके पेरमें रोग होय वह। अंगहीन । नग्न । संन्यासी । शत्रु ।
गेरुस रंगे भये वस्त्र । खुलेकेशवाला । चौर । मालिस किया भया । मलिन जैनी आदिक
पतित । पाशवाला । अर्गलवाला । गर्भिणी । वष्या स्त्री । काला बलद । सर्प । झेझका ।
जाहौतूमहिपःखरोष्ट्रमहिपारूढाश्चरिक्तोषटश्छिक्काप्राणिशिरोंगकं
पपदवीबंधाःकुवागाहवौ ॥ पातोयानपलायनश्वकलह पंढक्षुतंगो
‘कृकांटिया । गोह । वराह । शशिया ॥ १८ ॥

·(११८) मुहूर्तमाड:- स्युः । तथोक्तमागमांतरे "तृणतैलादिकासभस्मचर्मतुपौषधम् ॥ सामुद्रगुडपंकाहि मत्वांतंबुभुक्षितम्" इत्यादि ॥ १९ ॥ भा०-सेला। बिल्ली । भैसा । गधेकी सवारीवाला । ऊंठकी सवारीवाला । भैप्सेकी स- वारीवाला । खाली घडा । छीक । शिर धुजाता पशु वा शरीरघुजाता पशु 1 मार्ग बांधती म- कडी वगरे । दुष्ट शब्द । झगडा । बिल्लीमहिषादिकोंका पात याने पलायन । कुत्तोंका युद्ध । नपुंसक । गायकी छीक ! लायलगति । यह अपशकुन हैं और छिक्कादिक अपशकुन मृत्युको देते हैं ॥ १९॥ गाल्युष्ट्रपठच्छुकाश्चनखिनः स्त्रीसंज्ञकावामतः कालीकुक्कुटपुंप्र थाश्चसुरभिर्दक्षेमनोभीष्टदाः ॥ भारद्वाजशिखंडिचापनकुलाहंसो जएतेदृशयाताइष्टफलाःस्युरासभरखोवामेपिपृष्ठेर्थदः ॥२०॥ अथशकुनांतरमाह । भुंगोभ्रमरः अलिर्वृश्चिकः उष्ट्राप्रसिद्धः पठच्छुकाःशब्दंकु वोणाराजशुकाः नविनाश्वानादयः स्त्रीसंज्ञकाः चटकादयः एतेवामतःमनोभीष्टदाः स्युः । कालीमहिपी कुकुटाप. पुंप्रथाः पुरुषसंज्ञकाकाकादयः सुरभिगीः एतेदक्षे मनोभीष्टदाःस्युः । भारद्वाजः शिखंडीमयूरः चापःम नकुलोवचः इंसम्म अजो बस्तः एतेभारद्वाजादयः दृशयाताःसंतः इष्टफलाःस्युः । अयमर्थः । भारद्वाजादयो वामेवादक्षिणेवाओवादृष्टमात्राइष्टफलाः अभीष्टफलदाभवंतीत्यर्थः । रासभरयोगर्दभध्व निर्वामपृष्ठेपिअर्थदःअभीष्टार्यदोभवति ॥ २० ॥ भा:-और भ्रमर विद्यु- ऊंठ-- शब्द करताभया राजशुक- नरखवाले फुत्त आदि- क-चिडियों इन्होंका वामशकुन अच्छा होय ॥ और भैस-कुछट-पुरुषसंज्ञक काक आदिक । गा इन्होंका दक्षिणशकुन अच्छा होय ॥ और भारद्वाज-शिखंडी यान मार- चाप- नीलिया-हंस-चकरा इन्होंके यात्रासमयमें देखणा शुभ है ॥ और गधा पूठमें वह वाममें बोले तो शुभ होय ॥ २० ॥ नद्युत्तारभयप्रवेशसमरङ्तेपुनप्रेक्षणेव्याधीस्युः शुभदाविलोमश कुनानाड्याइडायाभरे आधेदुःशकुनेनिवृत्यचशुचिर्भूत्वाप्रथा लायमंकृत्वेयादपरेटिवारमपरेदत्त्वासुवर्णवजेत् ॥२१॥ इति त्यापरणम् ॥ नपान्यंचल संमुसंपानसत् शुभलिपीतशकुनाःशुभाश्चतानाह । नत्तारइति । नात्तारोनगुत्त दधीभवेच्छकामदेशनिगमादिभवेशः समरःसंग्रामः यूतम नटेशणनष्टयस्तुनाऽपलो ·संस्थतटीका-भापाटीकासमेतः । (११९) कनम्व्याधौरोगोपचार एपुविलोमशकुनाविपरीतशकुनाःशुभदाःस्युः।अयमर्थः।गमनेय पशकुनास्तेनद्युत्तरिदिपुशुभदास्युरित्यर्थः। तथाइडायानाध्याभरे पूर्णतायांविलोमशकु नाःशुभदास्युः। तयाचेवसंतः भवेदिडायांपरिपूरितायांसापिधामः शकुनः प्रशस्तः। स्थापिंगलायांपरिपूरितायांसपिसव्याः शकुनाः प्रशस्ताः ॥ संगेरणेकर्मणिचप्रवेशेशुक्छे अनिष्टावलोकनेच । व्याधौसरिदुर्गवनादिकेपुशस्तः प्रयाणाविपरीतभावः ॥” इति !! अन्यच्च "नात्तारेभयेयुद्धप्रवेशेनष्टवीक्षणे । शकुनाव्यस्तगाःशस्तानृपालोकेप्रयाणवत्" इति । अथप्रथमेअपशकुनेजातेसतिकिंकर्तव्यमाह | आइति । आद्यप्रथमेदुःशकुनेजाते सतिनिवृत्त्यनिवर्तनकृत्वातत्रशुचौदेशेउपविश्य शुचिःप्रक्षालितपाणिपादः आचांत: कृ ताचमनः असवःप्राणास्तेपांआयमः प्राणायामः अष्टधा अष्टवारंकृत्वा इयातगच्छेद। चैद्यदिपुनः दुःशकुनः स्यातदानिवृत्त्यशुचिरावांतोऽष्टिवारंषोडशवारमसान्नेयम्येयात्। अपरेतृतीयेदुःशकुनेजातेसतिसुवर्णदत्त्वाइयात्।एतदावश्यकगमनविषयमाप्राणायामान धिकारीतावत्कालंस्थित्वाव्रजेत् । तथाचज्योतिर्निबंधे "विरुद्धेशकुन पूर्वप्राणायामाष्टकं चरेत् । द्वितीयेद्विगुणान् कृत्वातृतीयेचनजेक्वचित् " इति ॥ तथाचवसंतराजः “जाते विरुद्धेशकुनेऽध्वनीनोव्यावृत्यकृत्वाकरपादशौचम् । आचम्यचक्षीरतरोरधस्तात्तिष्ठन्मप श्येच्छकुनांतराणि" इति । तथाचआर्टिषणिः "यदापशकुनपश्येद्विपरीतमुपस्थितम्॥ संघृतकांचनंदत्त्वानिर्विशंकासुखबजेत" इति ॥ २१ ॥ इति स्वोक्तमुहूर्तमार्तडटीकायांयात्राप्रकरणंसमाप्तम् ॥ भा०-नदीके उतरणेमें-राजभयमें-प्रामादिकोंके प्रेवशमे-संग्राममें- हातमें-गई वस्तुके देखणेमें-रोगोपचारमें अशुभ शकुन होय तो शुभ होय । और इडानाडीके भरणेमवी विपरीत शकुन होय तो शुभ होय ॥ और यात्रामें अपशकुन होवे तो पीछा आके पवित्र होकर आचमन करके आठ प्राणायाम करके फेर जाणा । और द्वितीयवार में अपशकुन होवे तो सोलह १६ प्राणायाम करके जाणा । और तृतीयवारमें अपशकुन होय तो सुवर्णका दान करके जो अवश्य जाणा होय तो जाणा और अवश्य विना कदापि इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिमुतमोडुरामकृतायां मार्त- ण्डदर्शिन्यां यात्राप्रकरणं समाप्तम् ।। जन्मांगदिशेशसगृहकुनै सार्केलिप्टै दुविध्रुवर्भःस्थिरदिनु तनोव्यारादिभूपस्थितिः ॥ स्वस्वःसमृदुधुवर्शचरभक्षिप्रेम स्थापनेपोचुर्माययुगेचराधयुगलेव्याराहिपूर्वाह्नके ॥ ३ ॥ नहीं चलना ॥ २१ ॥ - ·(१२०) मुहूर्तमातेड:- हारः । अंगचऋक्षेचअंगरूँजन्मनिअंगःजन्मांगः जन्मलग्नजन्मराशी तेचदशाचज न्मांगलंदशाः दशावर्तमानातस्याशास्तेच सद्ग्रहाश्चकुजश्चसूर्यश्चतेचतैः सामर्को विस्तेन हबलिष्ठैः स्थानादिवलसमृद्धैः सद्भिः तथा मृदुक्षिपेंद्रभुवभैः स्पष्टम् । स्थिर िनृतनी ऋद्धिंगतनृतनुः स्थिराचासौऋद्धिनृतनुश्चसातयातस्यांजन्म राशिजन्मलग्राभ्यांस्थिरोपचयनुलग्ने व्यारादिभौमरहितदिने भूपस्थितिः राजन तिष्ठाशुभास्यादित्ययः । लमबलंप्राग्वत् । प्रायश्चंद्रंत्यजेत्यायवलोकनीयम् । अथदे वस्थापनमुत्तरादैनाह । स्वस्वरिति । स्वस्वः यस्यदेवस्यप्रतिष्ठा क्रियतेतस्पनक्षत्रै समृदुध्रुवक्षचरभक्षिप्रैः शेषस्पष्टम् माघयुगे माघफाल्गुनयोः तथाराधयुगलराधावैशाप्तः तस्माद्युगलंतस्मिन् वैशाखज्येष्ठयोरित्यर्थः । तथान्याराहि विगत अरोयस्मातूएवंवि धमहस्तस्मिन भौमरहितदिनइत्यर्थः । पूर्वाह्नके अत्रदिनस्यद्वौभागीपूर्वभागापूर्वाह्नः तस्मिन् माचार्याः सुरस्यापनप्रोचुः । शेषस्पष्टम् । समिरस्थापनमितिशेपा लग्रपलं माग्वत् ॥ १॥ अब राज्याभिषेकका मुहूर्तको कहते हैं । भाग-जन्मलग्नपति और जन्मराशिपति और वर्तमानदशापति श्रेष्ठ ग्रह भीम और सूर्य ये स्थानादिसे बलवान् होय और मृदु-क्षिप्र-ज्येष्ठा-ध्रुव-ये नक्षत्र होय-और जन्मराशि-जन्मलग्नसे स्थिर-उपचय-नृलग्न होय-और भीमवार न होय तब राजाकी प्रतिष्ठा करणी ॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । ( १२१) पविध्यात्क्षालनादिकम् ॥ इति । यद्यपि यस्यांगेयददागिनोगदितभेकुर्यादितिपूर्व मेवभंगभूतकोक्तम् तथापि क्षालनेवुधवर्जनार्थ ज्ञानेइहाल्पमित्युक्तं बुधनिषेधश्रषणा छ । उक्तंच "शनोसोमसुतेश्राद्धपष्टयामावास्ययोस्तथा । वत्राणांक्षालनचैवदहत्यासप्त मंकुलम्" इति अथोंदुरादिभक्षितफलमाह । आनुभक्षितमिति । आनुःउंदुरस्तेनबंध रंमध्यत्रिभागेभक्षितमसत् दुष्टफलस्यात् । एतदुक्तंभवति वस्त्रंत्रिगुणंकृत्वायदिभक्षित भागोमध्यत्रिभागेपततितदातइष्टमित्यर्थः। आखुरित्युपलक्षणम् तेनानिदग्धंगवादिभ क्षिमिप्यादिलिप्तज्ञेयम् । तथाचोक्तंवृत्तशते " दग्धंवास्फुटितंचगोमयमपीपंकैर्विलित तदादष्टंम्पकपूर्वकैरशुभदंमध्यत्रिभागेऽशुकम्" इति । अस्त्रियारक्तवस्त्रधारणभूषणधा रणमनुक्तग्रहाणांकुरकुत्रप्राशस्त्यंतदुत्तरार्धेनाह । स्त्रीति । स्त्रीअत्रउक्तवस्त्रधारणभा दायरंभूपणंसुवर्णादिभूपणं विभृयात् धारयेत् कथंभूतेव्यादित्यपुप्यध्रुवे विगतानि आदित्यपुष्यवाणियस्मात्तत्तथातस्मिन्।यतोत्रस्त्रियारक्तववभूषणधारणेदोषोदृश्यते । तयाचोक्तम् "पुप्यादित्यधुवैधिप्पैःस्वर्णरक्तांवरादिकम् ॥ नवीनभूपर्णधार्यनार्यादयितु रायुपेइति । लमवलंगाग्वत । अथचंद्रादीनांप्राशस्त्यमाह। श्वेतवस्तुनिरौप्यमुक्ताफ लादिके अब्जश्चंद्रोहितः सोमवारेश्वेतवस्तुधार्यमित्यर्थः । कुजरवीअरुणरुक्मयोश स्येते शनिःकृष्णेवस्तुनि नीलवस्त्रादिकेशस्यते शनौतद्धार्यमितिभावः। शत्रयेतुसर्वधार्य " मितिपुरैवोक्तम् ॥ २॥ अब वस्त्र पेरनेका और धोणेका और मूषकभक्षित. वस्त्रका फलको कहते हैं। भा०-ध० पुन. ह. चि० स्वा० वि० अ० पुप्य अश्वि० ख० ध्रुव इन्हों नक्षत्रोंमें- और बुध गुरु भृगु वारों में वस्त्र पेरणो शुभ होय ॥ और बुधरहित पूर्वोक्त नक्षत्र वारों में वस्त्रका घोणा शुभ है ॥ मूषकभक्षितवस्त्रका तीन भाग करणा सो वस्त्रके मध्यत्रिभागमें मूषकने काटा होय वा दग्ध भया होय वा कर्दमलिप्त होय वा गवादिकोंने खाया होयतो वह वस्त्र अशुभ होता है । और रक्त वस्त्र और भूषणोंको पूर्वोक्त नक्षत्रोंमें स्त्री धारण करे तो शुभ होय ॥ परंतु हस्त पुष्प ध्रुव नक्षत्रों में रक्तवस्त्र भूषणोंको धारण नहीं करणा ॥ और श्वेतवस्त्रको सोमके दिन पेरणी ॥ और लाल पीतको भौम सूर्यके दिनमें पेरणी ॥ और कृष्णवस्त्रको शनिवारमें पेरणी ॥२॥ [स्रोक्तैर्व्यनिलद्धयाश्विभिरगेंगेनुर्विभूपाहिताविप्राज्ञोत्सवलब्धिपू दितमनुक्तेपीष्टकृद्धारणम् ॥ मैत्राकानिलमूलस्रहरिभेंद्रीयाज पादोत्तरेपण्यानक्रियविक्रयौघटपरदयंगेस्वशुद्धौतनु ॥३॥ समुष्काः अयनराणांभूषणधारणवृत्तचरणेनाह । वस्त्रोक्तरिति । वस्त्रोक्तभादिभिवातैः कृत्वा त्रोक्तः अगेंगे स्थिरलनेनुानरस्य अलंकृतिरलंकरणं हितस्यात् । किंगदिशप्रतित्रिवार

·..
(१२८)
मुहूर्तमातड:-
रके स्थिराणिप्रसिद्धानि अश्विनीप्रसिद्धा मृदूनिमसिद्धानि स्वातीप्रसिद्धा मोहस्तः
तैः ज्ञत्रयााराविज्ञत्रयंबुधगुरुशुक्राः अक्रीसूर्यः आरोभौमः एषामहः दिनं तस्मिन्
ईज्यभृगृदये उदयेलग्रेईज्यभृगौइतिईज्यभृगूदयम् तस्मिन् गुरुशुक्रगुंतेलनेइत्ययः ।
द्विकमदेपुईदो द्विद्वितीयं कंचतुर्थम् मदःसप्तमम् एपुचंद्रसतीत्यर्थः अधीक्रिया कप
विक्रयादिकीहिताशुभकत्रीस्यात् । अथाश्वचक्रमाह । तत्रापति । तत्रापि द्वयादित्या
दिपुनक्षत्रेपुसत्स्वपि अर्कभतःसूर्यनक्षत्रात्सकाशात् क्रमात्तिथिमितैनक्षत्रैः पश्चादुत्त
मतस्त्रिभिनक्षत्रैः साभिजित्ययातया अश्विनीक्रियाशस्ताशोभनास्यात् । एवंसामान्य
तोश्चकक्त्वेिदानीविशेपमाह। यति । यामश्वीक्रियानृसमामनुष्यसदृशासाक्रियातदुक्त
भमुसैकार्या तस्मैमनुप्यायउक्तानिभमुखानिनक्षत्रादीनितःकार्यत्यर्थः। परायानुसमाना
भवतिताएभिःसामान्यद्वयर्यादित्यादिभिर्बुधः कार्येत्यर्थः । लग्नबलंगाग्वतातयाचनारदः
"विविष्णुचरभेक्षिप्रेस्थिरभेमृदुभेपुच॥वाजिकौखिलंसूर्यवारेकार्यविशेषता" इत्यादि ।
तथाचोक्तम् "घृतानचणकक्षीरतणमुद्गादिभक्षणे।अन्नप्राशनयसंसानसौम्यग्रहोदये।
चोटेक्तपुरकर्मादाभेपजेभेपजोदितम् ॥ गर्भाधानोक्तमश्वानोंमेथुनेतुषिलोकयेतागृहारं
भोदितेकालेहयशालाविधीयते॥शिक्षाविद्योतकालेचभूपणंभूषणोदिते ॥ चर्मकर्मादिकं
कार्यजययोगेशुभोदये।। एवंसरोष्ट्रादिकंकार्य पूर्वाह्ववाहनादिकम्। इति ॥ ९ ॥
अब अश्वक लेने देनेका मुहूर्तको कहते हैं।
भा०-४० पुष्य ध० श० स्थिर अश्वि मृदु स्वा० ६० इन्हों नक्षत्रों में और बुध गुरु
शुक्र भीम सूर्य वारोंमें-और लग्नमें १ गुरु शुक्र होय तो और २।४ । ७ चंद्रमा होयतो
घोटाका लेणा देणा शुभ है ।।
अय अश्वचक्रको कहते हैं।
भा:-और रक्तनक्षत्रों के होते भये सूर्यनक्षत्रसे पनर १५ नक्षत्रों और पूर्वक
पृष्ठके ३ तीन नक्षत्रों में भभोंकी क्रिया श्रेष्ठ होय इसमें अभिगितकोची लेणी | और जो
अभिक्रिया मनुष्यसमा होय तो मनुष्य के लिये कयेक नक्षत्रोंमें करणी ॥ मार नृसमा
नहीं होयतो सामान्यनक्षों में करणी ॥ ९ ॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
(१२९)
परिहरेत् कारणेसतिअवश्यंचरेदित्यासिद्धम् । तयाचोक्तम् "सप्तम्यांनस्पृशेत्तैलंनव
म्यांप्रतिपत्तियौ।चतुर्दश्यामयाटम्यांपष्टयांचैवविशेषतः” इति । ग्रंथांतरे "चतुर्दश्य
हमीचवपौर्णमास्पर्कसंक्रमःतैलसानन कुर्वीतसुतबंधुधनक्षयात्" इति। तथाचवृद्धमनुः
"दर्शनानंनकुर्वीतमातापित्रोस्तुजीविनोदानवम्यांचनचेत्तत्रनिमित्तांतरसंभवः॥प्रतिपय
नपत्यःस्थाहितीयायामपत्निकादशम्यामधनःनानेसर्वहतित्रयोदशी"इति। रत्नमाला
याम् "रविस्तापंकांतिवितरतिशशिभूमितनयोमृतिलक्ष्मींचांद्रिःसुरपतिगुरुपिचहरणम्॥
विपत्तिदैत्यानांगुरुरखिलभोगानुभवनंनृणांतैलाभ्यंगात्सपदिकुरुतेसूर्यतनये।” इति ॥
अथाभ्यंगहेतुनाह । मांगल्यंविवाहादि विजयोत्सवआश्विन शुक्ल दशम्यांक्रियते अब्द
वदनंसंवत्सरप्रतिपत् दीपावलिःप्रसिद्धा एतेभ्यंगस्यहेतवःकारणानि एपुनिषिद्धतिथ्या
दावपिअभ्यंगःकर्तव्यः तथाचोक्तंव्यवहारसारे"वत्सरादौवसंतादौसूतकांतेमहोत्सवे दी
पोत्सवचतुर्दश्यामभ्यंगनियमोनच इति।तथाचोक्तंस्कांदेविजयादशमीविषयम्"निषिद्ध
मपिकर्तव्यतैलाभ्यंजनमादरात् ॥ इति ॥ अथाभ्यंगनिषिद्धापवादमाह । कथितादिति।
नियेदिकथितादितैलमनसच्छुभंस्यात् । आदिग्रहणात्सार्पपसुगंधपुप्पवासिप्तादिदै
लंगृह्यते । एवंकथितादितैलंनिंद्यदिनपिशुभमित्यर्थः । उक्तंच “ सार्षपंगंधतैलंचयतैलं
पुष्पवासितम्॥द्रव्यांतरयुतवापिनदुप्यतिकदाचन ॥ सूर्यशुक्रारवारेपुनिषिद्धासुतिथि
प्पपिपकर्तव्येयदिवासानेपक्वतैलंनदुप्यति ॥ रवौपुष्पंगुरौदूर्वाभौमवारचमृत्तिका|भार्ग
वेगोमयंक्षित्वातैलनानंसुखावहम् इति ॥ अथनित्याभ्यंगविशेषमाह । नित्येखिल
मितिानित्येऽभ्यंगेअखिलंतैलंपक्कादिकमनसत्शुभंस्यात्।उक्तंच “नित्यनानेचकर्तव्येति
थिदोषीनविद्यते” इति ॥ १० ॥
अब अभ्यंगका निषिद्धकालको कहते हैं ।
भाः-भदा संक्रांति व्यतिपात वैधृति शुक्र गुरु सूर्य भौम वारों में और १ । २ । ६ ।
७१८।९।१० । ११ । १२ । १३ । १४ । १५ । ३० इन्हों तिथोंमें श्राद्धदिनमें का-
रण विना भद्रादिकमें मर्दन नहीं करणा ॥
अब कारणोंको कहते हैं।
भा०-विवाहादिक-और दशहरा-और संवत्सरकी प्रतिपदादीपावली इतने अभ्यंगके
कारण है, इन्होंमें निषिद्ध तिथियोंमेबी अभ्यंग करणो शुभ है । और अग्निसे तपाया तेलसे
निन्द्यदिनमेंबी अभ्यंग करणो शुभ है ॥ और नित्य अभ्यंगमें दोष नहीं है ॥ १० ॥
दिग्विश्वादिगंकदर्शतिथिषुस्नानधात्रीफलैः श्रीकामोथवुधांबु
पक्षपितृभाभ्यंगात्पतिघ्न्यंगना ॥ पुत्रीसोमदिनप्रसूर्यमपित वाहें
दुमिश्रायुपक्रव्यादेश्वरभेकुपुत्रहरिजेस्नायान्निशास्यपिन ॥११॥

·(१२८) मुहूर्तमार्तड:- रके स्थिराणिप्रसिद्धानि अश्विनीप्रसिद्धा मृदूनिप्रसिद्धानि स्वातीप्रसिद्धा अर्कोहस्तः तैः ज्ञत्रयााराविज्ञत्रयंबुधगुरुशुक्राः अर्कःसूर्यः आरोभौमः एपामहः दिनं तस्मिन् ईज्यभृगूदये उदयेलंग्रेईज्यभृगौइतिईज्यभृगूदयम् तस्मिन् गुरुशुकयुतेलनेइत्यर्थः । दिकमदेपुइंदौ द्विद्वितीयं कंचतुर्थम् मदःसप्तमम् एपुचंद्रेसतीत्यर्थः अधीक्रिया क्रय विक्रयादिकीहिताशुभकत्रीस्यात् । अथाश्वचक्रमाह । तत्रापीति । तत्रापि ड्यादित्या दिपुनक्षत्रेपुसत्स्वपि अर्कभतःसूर्यनक्षत्रात्सकाशात् क्रमातिथिमितैर्नक्षत्रैः पश्चादुत्क मतविभिनक्षत्रैः साभिजित्यथातथा अश्विनीक्रियाशस्ताशोभनास्यात् । एवंसामान्य तोन्धकवित्वेदानींविशेपमाह। येति । याअश्वीक्रियानृसमामनुप्यसदृशासाक्रियातदुक्त भमुखैःकार्या तस्मैमनुप्यायउक्तानिभमुखानिनक्षत्रादीनितःकायेंत्यर्थः । परापासमाना भवतिखाएभिःसामान्यद्वयर्यादित्यादिभिर्बुधैः कार्यत्यर्थः । लग्नवलंप्राग्वतातथाचनारदः "विविष्णुचरभेक्षिप्रेस्थिरभेमृदुभेपुच॥वाजिकर्माखिलंसूर्यवारेकार्यविशेषता" इत्यादि। तथाचोक्तम् “घृतानचणकक्षीरतृणमुद्गादिभक्षणे||अन्नप्राशनवसंसानसौम्पग्रहोदये ।। चौलेतारकर्मादीभेषजेभेषजोदितम् || गर्भाधानोक्तमश्वानोंमैथुनेतुविलोकयेतागृहारं भौदितेकालेहयशालाविधीयते॥शिक्षाविद्योतकालेचभूषणंभूपणोदिते ॥ चर्मकर्मादिकं कार्यजययोगेशुभोदये।। एवंखरोष्ट्रादिकंकार्यपूर्वाह्नवाहनादिकम् इति ॥ ९ ॥ अब अश्वक लेने देनेका मुहूर्तको कहते हैं । भा०-पुः पुष्य ध० श. स्थिर अश्वि०मृदु स्वा० ह. इन्हों नक्षत्रों में और बुध गुरु शुक्र भीम सूर्य वारोंमें-और लग्नमें १ गुरु शुक्र होय तो और २।४।७ चंद्रमा होयतो घोडोंका लेणा देणा शुभ है। अव अश्वचक्रको कहते हैं । भा०-और उक्तनक्षत्रोंके होते भये मूर्यनक्षत्रसे पनरे १५ नक्षत्रों में और सूर्यक पृष्ठके ३ तीन नक्षत्रों में अनीकी क्रिया श्रेष्ठ होय इसमें अभिजितकोची लेणा ॥ और जो अश्विक्रिया मनुष्यसमा होय तो मनुष्यके लिये कयेक नक्षत्रों में करणी ॥ और नृसमा नहीं होयतो सामान्यनक्षत्रों में करणी ॥९॥ भद्रासंक्रमपातवैधृतिसितेज्याकरिपाठयादिपुश्राद्धाहेप्रतिपदयेप रिहरेद्धेनुविनाभ्यंजनम् ॥ मांगल्यविजयोत्सवोन्दवदनंदीपावलि हत्तपोभ्यंगस्यकथितादितलमनसनियह्निनित्येऽखिलम् ॥१०॥ मयाभ्यंगनिषिद्धकालमाइ । भट्रति | भद्रामसिद्धा संक्रमःसंक्रांति: पातोव्यती पातः वैधृतिः प्रसिद्धा सिताशुक्रवारः ईज्योगुरुवारः मार विधारः भारोभीमवासरः पश्चादयःस्तिथयः दु ६, ७, ८, ९, १०, ११, १२, १३, १४, १५, ३० है शादादाश्राद्धदिनं प्रतिपयंमतिपद्वितीयेतस्मिन् हुँकारणविनामजनमभ्यं ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । परिइरेत् कारणेसतिअवश्यचरेदित्यर्थात्सिद्धम् । तथाचोक्तम् "सप्तम्यांनस्पृशेतैलंनव म्यांप्रतिपत्तियौ।चतुर्दश्यामयाप्टम्यांषष्ठयांचैवविशेषतः" इति । ग्रंथांतरे "चतुर्दश्य ष्टमीचवपौर्णमास्यर्कसंक्रमः॥तैलस्नाननकुर्वीतसुतबंधुधनक्षयात्" इति। तथाचवृद्धमनुः "दर्शनानंनकुर्वीतमातापित्रीस्तुजीविनोः नवम्यांचनचेत्तत्रनिमित्तांतरसंभवमतिपद्य नपत्यास्याहितीयायामपत्निकादशम्यामधनःस्रानेसहतित्रयोदशी इति। रत्नमाला याम् "रविस्तापंकांतिवितरतिशशि मितनयोमृतिलक्ष्मींचांद्रिःसुरपतिगुरुर्वितहरणम्॥ विपत्तिदैत्यानागुरुरखिलभोगानुभव नृणांतैलाभ्यंगात्सपदिकुरुतेसूर्यतनये।" इति ॥ अथाभ्यंगहेतूनाह । मांगल्यविवाहादि विजयोत्सवआश्विन शुक्ल दशम्यांक्रियते अन्द वदनंसंवत्सरप्रतिपत् दीपावलिःप्रसिद्धा एतेभ्यंगस्यहेतवःकारणानि एपुनिषिद्धतिथ्या दावपिअभ्यंगःकर्तव्यातथाचोक्तंव्यवहारसारे "वत्सरादौवसंतादौसूतकांतेमहोत्सदे दी पोत्सवचतुर्दश्यामभ्यंगनियमोनच इतितयाचोक्तंस्कांदेविजयादशमीविषयम्"निषिद्ध मषिकर्तव्यंतैलाभ्यंजनमादरात् " इति ॥ अथाभ्यंगनिषिद्धापवादमाह । कथितादिति। निधेहिकयितादितैलमनसच्छुभंस्यात् । आदिग्रहणात्सार्पपसुगंधपुष्पवासिप्तादित लंगृह्यते । एवंकथितादितैलंनिद्यदिनेपिशुभमित्यर्थः । उक्तंच “ सार्षपंगंधतैलंचयतैलं पुप्पवासितम्॥द्रव्यांतरयुत्तवापिनदुप्यतिकदाचन ॥ सूर्यशुक्रारवारेपुनिषिद्धासुतिथि पिकर्तव्येयदिवानानेपकतैलंनदुप्यति ॥ रवीपुप्पंगुरौदूर्वाभौमवारचमृत्तिका|भार्ग वेगोमयंक्षिप्त्वातैलनानंसुखावहम् इति ॥ अथनित्याभ्यंगविशेषमाह । नित्येखिल मिति नित्येऽभ्यंगेअखिलतैलंपवादिकमनसत्शुभंस्यात्।उक्तंच "नित्यनानेचकर्तव्येति थिदोषोनवियते" इति ॥ १०॥ अब अभ्यंगका निषिद्धकालको कहते हैं । भाः-भद्रा संक्रांति व्यतिपात वैधृति शुक्र गुरु सूर्य भौम वारों में और १ ।२।६। ७१८।९। १० । ११ । १२ । १३ । १४ । १५ । ३० इन्हों तिोंमें श्राद्धदिनमें का- रण विना भद्रादिकमें मर्दन नहीं करणा ॥ अब कारणोंको कहते हैं। भा-विवाहादिक-और दशहरा-और संवत्सरको प्रतिपदादीपावली इतने अभ्यंगके कारण है, इन्होंमें निषिद्ध तिथियोंमेवी अभ्यंग करणो शुभ है । और अग्निसे तपाया तेलसे निन्द्यदिनमेंबी अभ्यंग करणो शुभ है ॥ और नित्य अभ्यंगमें दोष नहीं है ॥ १० ॥ दिग्विश्वादिगंकदर्शतिथिषुस्नाननधात्रीफलैः श्रीकामोथबुधाबु पक्षेपितृभाभ्यंगात्पतिन्यंगना ॥ पुत्रीसोमदिनप्रसूर्यमपितवाष्ट्र दुमिश्रांबुपक्रव्यादेश्वरभेकुपुत्रहरिजेस्नायानिशास्यपिगी॥

·(१३०)
मुहूर्तमार्तडा-
अथप्रसंगेनतिलामलकसानेनिपिद्धतियीनाह । दिगिति दिक्दशमी विश्वेत्रयोदशी
अद्रिःसप्तमी हद्वितीया अंकोनवमी दीअमावास्या एतासुतिथिपु श्रीकामः धात्री
फलैः आमलकीफलैः साननाचरेत् । तयाचोक्तम् "यः करोतिदशम्यांचनानमामल
कैः सह।पुत्रहानिर्भवेत्तस्यत्रयोदश्यांधनक्षयः॥अर्यपुत्रक्षयस्तस्यद्वितीयायांनसंशयः॥
अमायांचनवम्यांचसप्तम्यांचकुलक्षयः इति ॥ अथस्त्रीणांबुधादिपुअभ्यंगनिषेधमाह।
बुधोबुधवारः अंबुपर्कशततारका पितृभमघा तेपुअभ्यंगस्तस्मात्मंगनास्त्रीपतिनीस्या
त् । उक्तंच " मानकुवैतियानार्यश्चंद्रेशतभिषग्गते ॥ सप्तजन्मभवेयुस्ताविधवादुर्भगाधु
वम्" इति। त्रिविक्रमशते " साननाराकंशुक्रेज्यविष्टिसंक्रांतिपर्वसु ॥ द्वयष्टपड्दित्रयो
दश्यांस्त्रियस्तुनमघाघुधैः ॥ इति ।। अथपुत्रवतः सोमवारेभ्यंगनिषेधमाह । पुत्रीति ।
पुत्रवान्सोमवारेनस्नायात् । उक्तंच "पुत्रवान्स्वगृहेनित्यननायादुत्तरामुखः।सोमवारे
तथाभ्यंगवर्जयेत्सर्वथाबुधः" इति ॥ अयाप्रसंगेनप्रसूतिकानानेनिषेधकालमाह ।
प्रसरिति । यमो भरणी पितरोमया त्वाष्ट्रचित्रा इंद्रोज्येष्ठा मिश्रकृत्तिकाविशाखे में
बुपाशततारा क्रव्यादोमूलम् ईश्वरभमा एपांसमाहारस्तस्मिन् । कुपुत्रहरिजे कुत्सि
तापुत्रःपुत्रभावोयस्यतत्कुपुत्रंतच्चतद्धरिजंचतस्मिन् यस्माल्लनात्पंचमस्थः पापग्रहो
भवतितस्मिन्नित्यर्थः । निशास्यरात्रिमुखंसायंकालस्तस्मिन् प्रसूतानन्नायात् । शेपंलग्न
वलंमाग्वत् । उक्तंच “ मघामूलविशाखाचित्रादितियमद्वये।ज्येष्ठासार्पजलेशनव
सायात्मसूतिका ॥ शुभग्रहयुतेलग्रेपंचमेपापवर्जिते ॥ परित्यज्यमहादोषान्सतिकाना
नमाचरेत् ॥ ११ ॥
अब तिलोंसे और आमलोंसे स्नान करणेमें निपिद्ध-
तिथियोंको कहते हैं।
भा०-१० । १३ । ७ ।२।९। ३० । इन तिथियोंमें लक्ष्मीकामवाला पुरुष आम-
लासे स्नान नहीं करे॥
अव स्त्रियोंके अभ्यंगका निषेधको कहते हैं ।
भा०-बुधवारमें और शतभिषा मघा नक्षत्रोम अभ्यंग करें तो स्त्री पतिघ्नी होय ॥
आर पुत्रवानको सोमवारमें अभ्यंग नहीं करणा ॥
अब प्रसूतिके मानमें निषेध कहते हैं ।
भा-म० भ० चि० ज्ये० कृ. विश० मू० आद्री इन्दों नक्षत्रॉमें और लग्नसे पांच
पाप ग्रह होय तो और रात्रिमें प्रसूतिस्रान नहीं कर ॥ ११ ॥
मंदारान्यदिनेमृदुध्रुवचरक्षिप्रेर्वलक्षेसुगयोगेभेपजमाचरेत्सुमृतिकें
द्रोहिययांगेभिषक् ॥ तद्दद्यादिहविधुदुतनयप्रयोतनेरोगिणेस
पसावत्रणकर्मसूर्यकुजयोरङ्गीहकेंद्रस्थयोः ॥ १२ ॥

·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१३१) अयोषधनिप्पादनमाह । मंदेति । मंदाशनिः आरोभौमः ताभ्यामन्यैरविचंद्रबुधगु रुशुक्रास्तेपांदिनंतस्मिन् मृदुधुवचरक्षिप्रैर्नक्षत्रैः वलक्षेशुक्लपक्षे सुधायोगेअमृतयोगे ग्रंर्था तरप्रसिद्धासुमृतिकेंद्रारिव्ययांगेशोभनानिपापग्रहरहितानिमृतिकेंद्रारिव्ययानियस्यतत्सु मृतिकेंद्रारिव्ययंतच्चतत्अंगचतस्मिन् भिपक्वैद्यः भेषजमाचरेत्कुर्यात् । शेषलग्नवलं प्राग्वत् । अयौपधदानमाह | तदिति तदोपधमिहानंतरोकेभादौदद्यात् । कथंभूतेइह विध वेंदुतनयप्रयोतनेधुवनक्षत्रवुधरविरहिते । अथरक्तस्रावत्रणयोर्विशेपमाहाअमृतावोर क्तस्रावः प्रणाक्षतम् अनयोःकर्मसूर्यकुजयोरह्निदिवसेआचरेत् कयोःसतोः इहानयोः सूर्यकुजयोः केंद्रस्थयोःसतोः।तयाचोक्तम् "मंदारवर्जितेवारेचरक्षिप्रमृदुधुवैः ॥ सूर्यमी म्य केंद्रगतै पजोत्पादनंहितम् ॥ रक्तस्रावकुजेकुर्यात्तद्धीरायामयापिका ॥ कुजे देज्यवामदेरवावाविखलेष्टमे ॥ व्रणक्रियाकुजेसूर्यकेंद्रगेतद्दिनेऽष्टमे ॥ शुद्धपष्ठेचसरे चरलग्नेयुवस्वरे"इति ॥ १२॥ अब औषध बनानेका मुहूर्तको कहते हैं। भा-और शनि भौम विना और वारों में । और मृदु ध्रुव क्षिप्र नक्षत्रोंमें और शुक्ल- 'पक्षमें और अमृतयोगमें-और इन्हों स्थानों में ८ । १।४।७।१०। ६ । १२ पाप- ग्रह नहीं होय तव औषध करणा श्रेष्ठ है ॥ अब औषध देणेका मुहूर्तको कहते हैं । भा०-ध्रुव नक्षत्र और बुधवार विना पूर्वोक्त मुहूर्त में औषध देणो शुभ है । अब रक्तस्रावका और व्रणका मुहूर्तको कहते हैं। भा०-सूर्य मंगलके दिनमें और सूर्य मंगल केंद्रमें होय तय रक्तस्राव याने पुस्त खोलणेका और व्रणका कर्म शुभ है ॥ याम्याहित्रयवायुमूलजलपोपांत्येंद्रहस्तांबुभेशांत्याजद्विपयोपै नवदिनैरन्यवरुग्णोविरुक् ॥ आदित्याह्यनिलध्रुवांत्यपित्भेश दुवारेगदत्यक्तस्नानमनिष्टमिष्टमशुभेभादोखलास्तस्थिरे॥१३॥ अपप्रसंगेनरोगमुक्तिदिवसानाहवृत्तार्दैन । याम्यमिति ॥ याम्यंभरणी अहित्रयम् आलेपात्रयं वायुःस्वाती मूलप्रसिद्धम् जलपाशततारका उपांत्यमुत्तराभाद्रपदा इंद्रो ज्येष्ठा हस्तःप्रसिद्धः अयभंपूर्वापाटा अस्मिन्नमत्रगणेरुग्णारोगीशांत्याययोक्तशां तिकेनपिरुज्वरमुक्तोभवति । अजद्विपयोः श्रवणविशाखयोः रुग्णः नृपया डशभिदिनैःविरुक्स्पात् । अन्यत्रमन्येपुनसत्रपुरुग्णोनवदिनविरुदभवति । एतज्ज्योतिपाकाभिमायकिंचिद्रनकोशाभिप्रायमुक्तम् .। तत्रयेपुनमात्रेपुनरितस्य मृत्युरुनः पुचकृच्छ्रेणबहुभिदिनचरमतिरुत्ता तत्फलमप्रशांत्यादिगियुक्त ·" (१३२) मुहूर्तमार्तड:- म् । केचिंदन्यथाफलदर्शनात् । तयायेपुयेपुनक्षत्रेपुसप्तभिरेकादशभिदिनैव रनिर्मोचनमुक्तम् तत्फलमत्रमध्यमत्वेननवदिनैर्विरुगित्युक्तम् । ग्रंथलाघवाय. स्वल्पांतरत्वात् । तथाचज्योतिषाके "सप्ताहमृतिनंदाद्रिरुद्रमृत्युनगाद्रिभिः ॥ कृ. च्छेमृत्यूमृतीशैश्चकृच्छ्रेशव्यसुतानृपैः" इत्यादि ॥ अयोत्तरार्द्धनरोगमुक्तिमानमाह | आदित्यति । आदित्यं पुनर्वसुः अहिराश्लेषा अनिलःस्वाती वाणिपूर्वोक्तानि त्यं रेवती पितृभमपा अस्मिन्नक्षत्रगणे शु–दुधारेशुक्रप्तोमवारेगदत्यक्तनानरोगमुक्तमान मनिष्टस्यात् । तर्हिकुत्रकर्तव्यमित्यतआह । अशुभेभादौइष्टंशुभंस्यात् । कस्मिन्सक्ति खलास्तस्थिरसति खलःपापग्रहः आस्तेयस्यतत्तथातच्चतस्थिरंचतस्मिन् स्थिर लग्नेपासे सप्तमेसतीत्यर्थः । तथाचोक्तम् ॥ " वैधृतीचव्यतीपातेभद्रायांधिष्ण्यसंक्रमे ॥ रोग मुक्तोनरमायाकुवारक्षतिथिप्पपि ॥ यूनंपापयुतंशस्तंदशमंचशुभान्वितम् ॥ सौम्य क्रूरयुतरंधरोगनानेरिभंतथा” इति ॥ चंद्रयलंसर्वत्रयोज्यम् । कुतिथिभादौसदित्यने नचंद्रादिवलविषयमोहोमाभूदित्यताश्चंद्रबलंसूचितम् । यतः ग्रंथादौगर्भाधानेसदाइत्युक्तं तत्सर्वकर्मसुज्ञेयमितिसर्वग्रंथकारसंमतम् । तथाचोक्तंसंहितायांस्पष्टम् “ नायाद्रोगवि. मुक्तस्तुशुभयोश्चंद्रतारयो।" इति ॥ १३ ॥ भा०-भ० अ० म० पू०फा० स्वा. मू० शत० ए०भा०. ज्येह० पू०मा० इन्हों नक्षत्रोंमें ज्वर होयतो शांति करनेसे ज्वर छूटै ॥ श्र० वि० इन्होंमें ज्वर होय तो सोलेदिनोंसे ज्वर छूटे ॥ और अन्यनक्षत्रों में ज्वर होय तो नवदिनतक ज्वर रह ॥ अब रोग छुटेके पीछे स्नानका मुहूर्तको कहते हैं ॥ भा०-पुन० आश्लेषा स्वातीध्रुव रेवती मघा इन्हों नक्षत्रों में और शुक्रवार सोमवारमें रोग- मुक्तके स्रानका निषेध है । और अशुभनक्षमें नान करणी श्रेष्ठ है ॥ और स्थिर लग्न होवे ने पापग्रह सातमें होय तो रोगस्नान शुभ है ॥ १३ ॥ द्रव्यंसंव्यवहारतोलघुचरैोज्यंचरांगेवुधैर्धर्माष्टात्मजगेथतस्यहर णेहस्तोरविज्ञः कुजः ॥ संक्रांतिर्भरणीत्रिपुष्करयमोकुंभांत्ययो चंद्रमावृद्धिश्चेतिशुभाविदूनइहयत्कुर्यादणंतत्स्थिरम् ॥ १४॥ अयव्ययहास्ट्रव्यवृत्तनैकेनाहाद्रव्यमिति द्रव्यसुवर्णादि संव्यवहारतःकुमीदन्यवहा रेण लपुचरेर्नपात्रेयोज्यं देयमित्यर्यः । क चरांगेचरलमे । कस्मिन्नति बुद्घधर्माष्टा रमजगेसति धर्मानवमम् अष्टमंप्र० मात्मजः पंचमम् एप्वन्यतमस्थानगतेसतीत्यर्थः । अन्यापूर्वक्किंज्ञेयम् अयानंतरंतस्पप्रयुक्तस्पहरणपुनर्ग्रहणतस्मिन्विषये । हस्तानपान रविरविवारः झोयुधवारः कुजोभीमवारः संक्रांतिसूर्यसंक्रमणदिनं भरणीमसिदा त्रिपुष्कोपीनः यमोपमलयोगः त्रिपुष्करयमठयोगौग्रंयांतरेप्रसिद्धी । रलमालायाम् ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१३३) "विपमचरणंधिष्ण्यमद्रातिथिर्यदिसंस्पृशेत्सुरगुरुशनिक्ष्मापुत्राणांकथंचनवासरे ॥ मुनि भिरुदितः सोययोगस्त्रिपुष्करसंक्षकः इत्यादि ॥ कुंभांत्ययोश्चंद्रमाः धनिष्ठापंचकम् वृद्धिादयोगोपिशुभः हस्तादयोवस्वकीयद्रव्यग्रहणेशुभाः विदूनेघुघदिनविना इहद स्तादोयटर्णकुर्यात्तस्थिरस्यात् । तथाचोक्तम् ॥ "चरैः क्षिप्रैश्चरेलग्रेवुधेधर्मसुताष्टमे।। व्यवहारविनाद्रव्यप्रयोगोमुनिभिः स्मृतः ॥ भरण्यांसंग्रहंकुर्यात्पंचकेजेत्रिपुष्करे । ऋणकर्मचरैः क्षिप्रैणच्छेदः कुहितः ॥ पंचकेपंचगुणितंत्रिगुणंचत्रिपुष्करे ॥ य मलेद्विगुणप्रतिहानिवृद्धयादिकंबुधैः । ऋगंभौमेनकुर्वीतनदेयं बुधवासरे ॥ ऋणच्छेद कुजेकुर्यात्संचयंसोमनंदने ॥ हस्तार्कवारेसंक्रातीयणस्यात्कुलेपुततावृद्धियोगेतयाते यमृणच्छेदंतुकारयेत् ॥ इति ॥ १४ ॥ भा०-लघुचरनक्षत्रों में व्याज लेके द्रव्यको देणा शुभ है ॥ और चर लग्नमें-और बुध ९।८१५ इन्हों स्थानों में होय तो द्रव्य देणो शुभ है । अब पीछा लेणेका मुहूर्तको कहते हैं। भा०-हस्त सुर्य बुध मोम संक्रांति भरणी त्रिपुष्कर योग और यमयोग यह दोय योग और ग्रंथों में प्रसिद्ध है-और पंचक-वृद्धियोग ये हस्तादिक पाछो द्रव्य लेणेमें शुभ है । और बुधवार विना इन्हों हस्तादिकोंम ऋण करे तो यह ऋण स्थिर होय ॥ १४ ॥ तीक्ष्णोगध्रुवमिश्रवायुपुधनंनष्पादिकंनैतिकाभेव्ध्याप्तेत्रिखशेप योर्ननतमेत्यंत्यांवुशुद्धौक्षिपेत् ॥ विद्यांप्रोक्तवदिष्टदेवतिथिभेथ दीशमूलधुर्वेद्वश्वीज्यकरांचुपैःसुजलखाजांगेतरूनोपयत् १६॥ अयतीक्ष्णादिपुनष्टादिद्रव्यस्यमातितयाद्रव्यनिक्षेपत्ताद्वैनाह । तीक्ष्णेति । तीक्ष्णो यभूवमित्राणिपूर्वोक्तानि वायुःस्वाती एपुनष्टादिकंधननष्टप्रयुक्ततिनिक्षिप्लादिकमुवर्मा बंदकंद्रव्यनैति । तथातिरोहिणी नक्षत्रात् भेइष्टनक्षत्रेऽध्यातेचतुर्भक्ते सतित्रिसको पयोः गतंनएति । अथद्रव्यनिक्षेपमाह । अत्यावशुद्धौक्षिपेत् धनमित्यनुपंगः अत्यं द्वादशम् अंबुचतुर्यम् अनयोः शुद्धिः पापराहित्यम् तस्यांसत्पांसिपेत् निक्षिपेदित्ययः । तपाचोक्तम् || "साधारणोग्रतीक्ष्णेपुस्वात्यांद्रव्यनलभ्यते ॥ दत्तंप्रयुक्तनिक्षिप्तनष्ट मित्याइनारदः ॥ ॥ अयनृसिंहादिमंत्रविद्यासाधनमुहूर्ततथावृक्षारोपणमुहर्तमुत्तरा, नाह । विद्यामिति । विद्यामंत्रविद्या प्रोक्तवत्वेदविद्योक्तभादो विद्यांमोंज्युक्तभादो इत्माद्यक्तीतयास्वदेवविधिमेस्रष्टदेवतिथिनक्षसाधयेत् गुरुमुसावगृहीपादित्यर्थः ।

·( १३२) मुहूर्तमार्तंड:- म् । कचिदन्यथाफलदर्शनात् । तथायेपुर्यपुनक्षत्रेषुसप्तभिरेकादशभिदिनई रनिर्मोचनमुक्तम् तत्फलमत्रमध्यमत्वेननदिनैर्विगित्युक्तम् 1 अंथलाघवाय. स्वल्पांतरत्वात् । तथाचज्योतिषार्के "सप्ताहमृतिनंदाद्रिरुद्रमृत्युनगाद्रिभिः ॥ कृ. च्छेमृत्यूसृतीशैश्चकृच्छ्रेशव्यसुतानृपः" इत्यादि ॥ अथोत्तरार्द्धनरोगमुक्तिनानमाह ।। आदित्योति । आदित्यं पुनर्वसुः अहिराश्लेषा अनिल स्वाती 'वैवाणिपूर्वोक्तानि अत्यं रेवती पितृभमघा अस्मिनक्षत्रगणे शुक्रंदुवारेशुक्रसोमवारेगदत्यक्तनानरोगमुक्तस्रान मनिष्टस्यात् । तर्हिकुत्रकर्तव्यमित्यतआह । अशुभेभादौइष्टशुभंस्यात् । कस्मिन्सक्तिः खलास्तस्थिरेसति खलःपापग्रहः आस्तेयस्यतत्तथातच्चतस्थिरंचतस्मिन् स्थिर लग्नपाये सप्तमेसतीत्यर्थः । तथाचोक्तम् ।। “वैधृतीचव्यतीपातेभद्रायांधिष्ण्यसंक्रमे ॥ रोग मुक्तोनरस्नायाकुवारक्षतिथिष्वपि ।। द्यूनंपापयुतंशस्तंदशमंचशुभान्वितम् ॥ सौम्यः क्रूरयुतररोगनानेरिभंतथा" इति ॥ चंद्रबलंसर्वत्रयोज्यम् । कुतिथिभादीसदित्यने नचंद्रादिवलविषयमोहोमाभूदित्यतःश्चंद्रबलं सूचितम् । यतः ग्रंथादौगर्भाधानेसदाइत्युक्तं तत्सर्वकर्मसुज्ञेयमितिसर्वग्रंथकारसंमतम् । तथाचोक्तंसंहितायांस्पष्टम् " सायाद्रोगकि मुक्तस्तुशुभयोश्चंद्रतारयो" इति ॥ १३ ॥ भा०म० अ० म० पू०फा० स्वा० मू० शत० उ०भा०. ज्ये. ६० पू०मा० इन्दों नक्षत्रोंमें ज्वर होयतो शांति करनेसे ज्वर छूटे ॥ अ० वि० इन्होंमें ज्वर होय तो सोलेदिनोंसे ज्वर छूटे ॥ और अन्यनक्षत्रोंमें ज्वर होय तो नवदिनतक ज्वर रहै ॥ अब रोग छुटेके पीछे स्नानका मुहूर्तको कहते हैं । भा०-पुनः आश्लेषा स्वातीध्रुव रेवती मघा इन्हों नक्षत्रोंमें और शुक्रवार सोमवारमें रोग- मुक्तके स्रानका निषेध है ।। और अशुभनक्षमें नान करणी श्रेष्ठ है | और स्थिर लग्न. होवे ने पापग्रह सातमें होय तो रोगस्नान शुभ है।॥ १३ ॥ द्रव्यंसंव्यवहारतोलघुचरैर्योज्यंचरांगेवुधैर्धर्माप्टात्मजगेथतस्यहर हस्तोरविज्ञः कुजः ॥ संक्रांतिर्भरणीत्रिपुष्करयमौकुंभांत्ययो श्चंद्रमावृद्धिश्चेतिशुभाविदूनइहयत्कुर्यादणंतत्स्थिरम् ॥ १॥ अथव्यवहारद्रव्यंवृत्तनैकेनाहाद्रव्यमिति द्रव्यंसुवर्णादि संव्यवहारतः कुसीदव्यवहा रेण लपुचरनक्षत्रयोज्यं देयमित्यर्थः । व चरांगेचरलये । कस्मिन्सति घुधेधर्माटा रमजगेसति धर्मोनवमम् अष्टमंप्र० आत्मजः पंचमम् एप्वन्यतमस्थानगतेसतीत्यर्थः । मन्यापूक्तिज्ञेयम् अयानंतरतस्यमयुक्तस्यहरणपुनर्ग्रहणंतस्मिन्विपये । इस्तीनदात्र रविरविचारः शोयुधयारः कुजोभीमवारः संक्रांतिसूर्यसंक्रमणदिनं भरणीमसिदा विपुष्करोपोगः यमोयमलयोगः त्रिपुष्करयमलयोगौग्रंयांतरेप्रसिद्धी । रत्नमालायाम् .

·संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः ।
(१३५)
अब इंप वापीका मुहूर्तको कहते हैं ।
भाल-विवाहके नक्षत्रोंमें और श्रध० श० पुन. अश्वि० पुप्य० इन्हों नक्षत्रोंमें-
और बुध वा गुरु वा चंद्र वा जलराशिलग्नमें होय और शुक्र १० दशमें होय-और शुभ-
ग्रहका वार होय तब जलाशय शुभ होय ॥
अब राजासे मिलनेका और शांतिकपौष्टिकका मुहूर्तको कहते हैं।
भा०-१० कृ० ध० श० ध्रुव मृदु क्षिप्र इन्हों नक्षत्रोंमें राजदर्शन श्रेष्ठ है ॥ परंतु
लग्नसे ११४ १७१ १०१ ११ । २ शुभ ग्रह होय तो शुभ होय और श्र० ०
श० मृदु ध्रुव क्षिप्र चर इन्हों नक्षत्रों में और नवमें ९ पापग्रह नहीं होय तो शांतिक पौष्टि-
क शुभ होय ॥१६॥
दिव्यनैवमलिम्लुचेविधुसितेज्यास्तेखावष्टमेमंदाराह्निखलोदेय
स्थिरतनौकुर्यात्कृतेदोन्यथा ॥ श्रीशैलग्रहणायने विषुवेसंकीर्ण
जाताबुपात्कृत्युत्सर्गवधूप्रवेशनगयागोदासुनित्यान्दिके ।। १७॥
अथवृत्तानदिव्यमाह । दिव्यमिति । मलिम्लुचेमासे विधुसिते ज्यास्ते विधुश्चंद्रासि
ताशुक्रः ईज्योगुरुस्तेषामस्ते विधोरस्त कृष्णपक्षेभवति ! स्वावष्टमेगोचरेणसूर्येष्टमे मंदा
राद्विशनिभौमदिने खलोदयेपापराश्युदये यद्वा उदयेखलासलोदयस्तस्मिनस्थिरलने
दिव्पनैवकुर्यात् । अत्रदिव्येकृतेसति अदोदिव्यमन्यथाविपरीतस्यात् । असत्यवा
दिनोजयकरीभवतीत्यर्थः । अर्यादन्यत्रकर्तव्यमितिसिद्धम् । लमबलंपावत् । अय
गुरुशुक्रयोमीन्यदोषःकुत्रकुत्रनास्तीतिवृत्तानाह । श्रीशैल प्रसिद्धः यत्रमल्लिकार्जुना
मिधानलिंगमस्तिाग्रहणंसूर्यचंद्रयोः अयनेदक्षिणोत्तरे विषुवंमेपतुलासंक्रमः संकीर्णजा
तिहीनजातिः उपाकृतिरुपाकर्म उत्सर्गश्छंदसामुत्सर्गः वधूप्रवेशन प्रसिद्धम् गयाप्रीसिद्धा
गोदागोदावरी नित्यान्दिकं प्रतिवपक्रियते ययानवरात्रम् ॥ १७ ॥
अब दिव्यका मुहूर्तको,कहते हैं ।
भा०-मलमासमें-चंद्रमा गुरु शुक्रके अस्तमें और गोचरस सूर्य ८ आठमे होय-और
शनि भामके दिनमे-और पाप राशिके उदयमें स्थिर लग्नमें-इन्दोंमें गुभा नहीं रमणा ।।
भोर करतो विपरीत होय जिसमें झूट बोलनेवाला जित ॥ और श्रीशैलमें-ग्रहणमें-द.
क्षिणायन उत्तरायण और १ 1७ मेप तुल संक्रांतिमें-हीनजातिम-उपाकर्ममें उत्सर्ग-
में-मुकलावामें-गया-गोदावरी में और नित्यादिककर्ममें जैसे नवरात्रि मंगरेमें ॥१७॥
ईशानाहिलोहरेःशयनपर्यावर्तनेनैत्यकेयानेजीर्णगृहेवरोहमदना
रोपेपवित्रार्पणे ॥ चातुर्मास्यविधानजीवसितयोर्मूढत्वदोपोष्टका
सूत्साहावरधारणेपुगदितोगादिसप्तस्वपि ॥१८॥

·(१३४)
मुहूर्तमार्तड:-
नपादपानोपयेत् कस्मिन् सुजलखान्जांगे अंगेऽन्जाअन्जांगम् अंगंलग्नतस्मिन्नन्ना जल
चरराशिचंद्रोवातदन्जांगमुच्यते । जलंचखंचजलखे शोभनेज़लखेयस्यतत्सुजलखं
तचतत्अब्जांगंचमुजलसाजांगतस्मिन् शोभनेपापनहरहिते जलखेचतुर्यदशमेयस्या
जांगस्यतस्मिन्नित्ययः । शेषपूर्ववत् ॥ १५ ॥
अब नष्टद्रव्यकी प्राप्तिको और द्रव्यनिक्षेपको मुहूर्त कहते हैं।
भा०-तीक्ष्ण-उग्र-ध्रुव-मिश्र-स्वा० इन्हों नक्षत्रों में गया द्रव्य मिले नहीं ॥ और ये-
हिणीनक्षत्रसै दिननक्षत्रतक गणके ४ चारका भाग देणेसे शेष.३ । १० रहे तो गया
द्रव्य मिले नही ।। ओर ४ । १२ चौथे वारमें कोई ग्रह नहीं होयतो द्रव्य सुपणो शुभ
होय । मौनीक मुहूर्तमें इष्टदेवकी तिथिनक्षत्रादिकोंमें गुरुसे विद्या ग्रहण करणी ॥
अर वृक्ष लगानेका मुहूर्तको कहते हैं।
भा०-वि० मू. मृदु ध्रुव अश्वि० पुप्य. ह. श. इन्हों नक्षत्रोंमें और ४ । १० यहां
शुभ ग्रह होय और लग्नमें जलचर राशि होय वा चंद्रमा होप तव वृक्ष लगाना शुभ
होय ॥ १५॥
उदाहहिरिचयादितिहयेज्यस्तिडागादयो ज्या स्तनुगैः सि
तेदशमगेसिद्धंतिसरासरे॥राजेक्षाश्रवणत्रयध्रुवमृदुक्षिःस्वकेंद्राय
गैःसौम्ये शांतिकपोप्टिकेसचरभैरतैःसुधर्मोदये ॥ १६॥
अयवापीकृपादीनवृत्तान्द्रुनाह । उद्वाहेति । उदाहाण्येकादशसंख्पानिपूर्वोक्तानि
हरिवयंश्रवणत्रयं अदितिःपुनर्यमुः इयोऽश्विनी ईज्यापुप्यः एभिस्तहागादयोजला
शयाःसिदयंति । कैनेज्याजस्तनुगःज्ञोयुधः ईज्योगुरुः अजश्चंद्राजलचरराशिश्च
एतस्तनुगःटनगतः कस्मिन्सति सितदशमगेसतिशुक्रेयशमगेसति । छ सदासरे सट्ट)
त्याप्ठरेइत्यर्थः । तपाचोकम् ॥ "चित्रास्वातिपुनर्वस्मृगशिरामूलाश्विनीरोहिणीहस्तः
पुप्यनिष्टकंशतभिपमित्रोत्तरारेवती ॥ एतेपुषपणान्यितेपुष्परेटचकुंभपयापी
कृपजलाशयादिशननंशस्तंप्रशस्तैदिन ॥ अन्यच्चोक्तम् ॥ "सर्वराशयारंभाकटच्यो
पिले सगः ॥ प्रत्येकाजीपेटमभन्दस्थितेलग" इति ॥ अयोत्तरादनराजदर
नशांतिकपीष्टिरंपाद । रामेति । अयपत्रपटपमृदुझिमनाराजेशराजदर्शनका।
मुगमापुन: गौम्पग्रहदियद्रायरीः २, १, ४, ५, १०, ११ स्मात् दिचंद्रा,
१, ७, १० य ११ मैःशुभग्रीहरित्यर्पः । दोसायद । शांतिकपीष्टिमाद । शांति
मौष्टिकरदनशक्षाप्रपादिभिर्विधये । क्षमतरेमिः मगरमः परनामा:
राति मुधमादयं शोभनासापरातापानरमपस्यमुधर्मः मुपासादयभान
रिपुपरीपस्मिरित्यर्पः पूषत् ॥ १६ ॥

·संस्कृत टीका-भापाटीकासमेतः ।
(१३५)
अब खूप वापीका मुहूर्तको कहते हैं।
भा०-विवाहके नक्षत्रों में और अध. श. पुनः अश्वि० पुप्य० इन्हों नक्षत्रोंमें-
और बुध वा गुरु वा चंद्र वा जलराशिलग्नमें होय-और शुक्र १० दशमें होय-और शुभ-
ग्रहका वार होय तब जलाशय शुभ होय ॥
अब राजासे मिलनेका और शांतिकपौष्टिकका मुहूर्तको कहते हैं।
भा०-१० कृ० ध० श० ध्रुव मृदु क्षिप्र इन्हों नक्षत्रोंमें राजदर्शन श्रेष्ठ है ।। परंतु
लग्नस ११ ।। ७।१०। ११ । २ शुभ ग्रह होय तो शुभ होय और अं० ०
श० मृदु ध्रुव क्षिप्र चर इन्हों नक्षत्रोंमें और नवमें ९ पापग्रह नहीं होय तो शांतिक पौष्टि-
के शुभ होय ॥१६॥
दिव्यनैवमलिम्लुविधुसितेज्यास्तेरवावष्टमेमंदाराह्निखलोदेय
स्थिरतनौकुर्यात्कृतेदोन्यथा ॥ श्रीशैलग्रहणायन विषुवेसंकीर्ण
जातावुपात्कृत्युत्सर्गवधूप्रवेशनगयागोदासुनित्यान्दिके ।। १७॥
अथवृत्तानदिव्यमाह। दिव्यमिति । मलिम्लुचेमासे विधुसिते ज्यास्ते विधुश्चंद्रः सि
ताशुक्रः ईज्योगुरुस्तेषामस्ते विधोरस्त:कृष्णपक्षेभवति । खावष्टमेगोचरेणसूर्येष्टमे मंदा
रादिशनिभौमदिने सलोदयेपापराश्युदये यद्वा उदयेसलासलोदयस्तस्मिनस्थिरलमे
दिव्यनवकुर्यात् । अत्रदिव्येकृतेसति अदोदिव्यमन्यथाविपरीतस्यात् । असत्यवा
दिनोजयकरीभवतीत्यर्थः । अर्यादन्यत्रकर्तव्यमितिसिद्धम् । लपवलंपारवत् । अय
गुरुशुक्रायोमीव्यदीपाकुत्रकुत्रनास्तीतिवृत्तानाह । श्रीशैल प्रसिद्धः यत्रमल्लिकार्जुना
भिधानलिंगमस्तिापदणसूर्यचंद्रयोः अयनेदाक्षिणोत्तरे विषुवमेपतुलासंक्रमः संकीर्णजा
तिहीनजातिः उपाकृतिरुपाकर्म उत्सर्गश्छंदशामुत्सर्गः वधूमवेशन प्रसिद्धम् गयामसिद्धा
गोदागोदावरी नित्यान्दिकं प्रतिवयक्रियते यथानवरात्रम् ॥ १७ ॥
अब दिव्यका मुहर्तको कहते हैं।
भा०-मलमासमें चंद्रमा गुरु शुक्रके अस्तमें-और गोचरसे सूर्य ८ माटमे होय-और
शनि भौमके दिनमे-और पाप राशिके उदयमें स्थिर लग्नमें-इन्दौमें जुआ नहीं रमणा ॥
और करतो विपरीत होय जिसमें झूठ बोलनेवाला निते। और श्रीशैलमें-ग्रहणमें-द.
क्षिणायन उत्तरायणमें और ११७ मेप तुल संक्रांति में होनजाति में-उपाकर्म सत्सर्ग-
में-मुकलावामें-गया-गोदावरी में और नित्यादिककर्ममें से नवरात्रि वगैरमें ॥ १७ ॥
ईशानाहिबलोहरेःशयनपर्यावर्तनेनेत्यकेयानेजीर्णगृहेवरोहमदना
रोपेपवित्रापणे ॥ चातुर्मास्यविधानजीवसितयोर्मूढत्वदोपोटका
सूत्साहांवरधारणेपुगदितोगभांदिसप्तस्वपि ॥ १८ ॥

·(१३६) मुहूर्तमार्तड:- ईशानेति । ईशानाहिवलिः ईशानवलि प्रसिद्धः अहिवलिःसर्पवलिः हरेःशयनपर्यावर्त नैविष्णोःशयनमाषाढशुक्लद्वादश्यांभवतिापर्यावर्तन भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां भवतिनित्यक यानित्यगमनं जीर्णगृहप्रसिद्धम् अवरोहा देवानांदोलारोहःपूजाविशेषादमनारोपश्चयां पवित्रार्पणश्रावण्यांचातुर्मास्यविधीचातुर्मास्यव्रते अष्टकाःपर्वणियाऋक्षनाम्नांमासानांक प्णाष्टम्योष्टकाःमार्गपोपमाघफाल्गुनानांकृष्णाष्टम्यइत्यर्थः । उत्साहा:पुत्रोत्पत्त्यादयः अंशुकधारणवस्त्रधारणम् एपुजीवसितयोर्गुरुशुक्रयोर्मूढत्वदोपोनास्तीत्यर्थः । न केवलमेषु गर्भादिसप्तस्वपिगर्भाधानाद्यनप्राशनातेपुसप्तसुसंस्कारेपुमूढत्वदोषोनगदितः गर्भाद्यन्नाश नांतप्वित्यत्रश्लोकेयद्यप्युक्तं तयाप्यत्रप्रसंगादुक्तम् । तयाचगर्गःनित्ययानेगृहजीर्ण प्राश नेपरिजीर्णके ॥वधूप्रवेशमांगल्पेनमौव्यंगुरुशुक्रयोः ॥भृगुः "उपाकर्मोपसर्जनपवित्रद मनार्पणम् || अवरोहः सहेमंतःसणांचलिरएकाः॥ ईशानस्यबलिविष्णोःशप परिवर्त नम् ॥ कुर्याच्छुक्रगुरोमौव्येपीतीतिसुविनिश्चयात्॥ ॥ धर्मप्रदीपे ॥ "गोदावोगया यांचश्रीशैलेग्रहणद्वये ॥ अयनेविपुवेचैवचातुर्मास्यव्रतेपुच ॥ उत्सवेपुचसर्वपुसीमंत ऋतुकर्मणि || सुरामुरेज्ययोश्चैवमौव्यदोपोनविद्यते" || कालनिर्णये नटेशुक्रेत थाजीवसिंहस्येचबृहस्पती ॥ कार्याचवस्वदेव्यर्चाप्रत्यन्दकुलधर्मतः ॥ मत्स्यपु राणे "मौन्येपिचप्रकर्तव्यामिश्रजातिक्रियाःशुभाः ॥ सुरेज्यशुक्रयोर्वीक्रियाश्चौला दिकानच॥ इति ॥ १८ ॥ भा०-और ईशानचलिमें-सर्पवलिमें-हरिशयनमें-हरिशयनसंज्ञकआषादशुक्ल १२ द्वादशीमें ॥ और पर्यावर्तनसंज्ञकभाद्रपदशुक्ल ११ एकादशीमें ॥ और नित्ययात्रामें- जीर्णधरमें और देवताओंके दोलारोहमें-और दमनारोपणमें और पवित्रार्पणमें चातुर्मास्य व्रतमें-और मार्गशीर्ष पौष माघ फाल्गुन महीनोंकी कृष्णपक्षकी अष्टमीमें-उत्सवमें-वस्त्र- धारणमें-इन्होंमें श्रीशेलादिकोंमें गुरु शुक्रके मस्तका दोष नहीं होय ॥ और गर्भाधा- नादि सप्त ७ संस्कारमेंबी गुरु शुक्रके अस्तका दोष नहीं होय ॥ १८ ॥ शुक्रेज्यास्तमयेऽधिकक्षयजनुर्मासेपुजन्मक्षकेनापूर्वामरतीर्थदर्श नमियागोदागयाभ्यामृते ॥ एप्वापाढसहस्यविष्णुशयनेप्वप्यंत कर्मत्यजेद्यदाधिकलंपितंभवतितद्द्वोदागयातोन्यतः ॥ 4 ॥ मपतीर्थयात्रानिषेधंप्रेतकर्मनिषेधं च सापवादंवृत्तैकेनाह | शुक्रेति । शुक्रज्ययोः अस्तसमये अधिकः अधिमासः क्षयाक्षयमासः जनुर्मासोजन्ममासः तेषु जन्मसके जन्मनक्षत्रे अपूर्वप्रयम तीर्यामरदर्शनं तन्निमित्तं नइयानगच्छेत् । काभ्यामृतं गोदागपा भ्यामृते गोदागययोर्दर्शनंसदेयकुर्यादित्यर्यः । प्रेतकर्मनिपेधमाह । एप्पितिाएपुगुरुशु फ्रास्तादिपु मापादाम सहस्यःपापः विष्णुशयनेप्पपिपदाधिकटंवितंप्रेतकर्मभपतित त्यजेदा गोदागपातोन्यतः गोदागपयोःसंदेवकार्यम् आपाटशुलदादल्यादिवार्तिक ·कर्कतुलामकरसंक्रांतयइत्यर्थः । मधुश्चैत्रस्तस्मिन्वद्रिः वद्रिसंख्याकस्तिथिस्तृतीये त्यपः शुक्रमासेज्येष्ठेमासे यमादितीया। पत्रकरणेशुमकृष्णपक्षनिशानदृश्यतंतत्रशु रुपक्षजस्तिपिपः। रायशारोऽनिस्तृतीपागुरु नुपुनः नसिताकृष्णो यमः द्वितीय .. संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१७) द्वादशीपर्यंत विष्णुशयनम् । तथाचोक्तम् "बाल्यैवायदिवावृद्धेशुक्रेचास्तमुपागते ॥ . मलमास वैतानिवर्जयदेवदर्शनम्" ॥ व्यासः "अधिमासेचजन्मःनष्टयोर्गुरुशुक्रयोः॥ तीर्थयात्रानकर्तव्यागयांगोदावरीविना ॥' मलमासेप्यनावृत्तंतीर्थस्नानविवर्जयेत् ॥ अनादिदेवतांद्रष्टुंशुचिस्यानष्टभार्गवे" || तीर्थखंडे "गुरुशुक्रास्तादिदोपाप्रोक्तोय स्तीर्पयामिनम् ।। अपूर्वयायिनामेपनत्वसौपूर्वगामिनाम्" ॥ पितृखंडे "शुक्रस्या स्तमनेचैवदेवेज्यस्यतथैवच ॥ प्रेतकार्यपदुप्येतप्रथमंवत्सरंविना ॥ मांडव्यः "मलिनेजन्ममासेवामौव्येवागुरुशुक्रयोः ॥ तीर्थयात्रानकर्तव्यागयांगोदावरीविना" ॥ गरुडपुराणे "नकुर्याद्गुरुशुक्रास्तेपुप्येस्वापेमलिम्लुचे ॥ विलंषितप्रेतकार्यगयांगो दावरीविना" । मेधातिथिः "अस्तंगतेगुरौशुक्रेपुप्याषाढाधिमासके ॥ प्रेतकार्य नकुर्वीतगयांगोदावरी विना" ॥ प्रेतमजयो " प्रेतकार्याणिसर्वाणिग्रतनानजपादिकम्।। वज्यैशुक्रेज्ययोरस्तेगयांगोदावरीविना"इति ॥ १९ ॥ अब तीर्थयात्राका और प्रेतकर्मका सापवादनिषेधको-कहते हैं । भा०-गुरुशुक्रके अस्तमें- अधिकमासमें-क्षयमासमें- जन्ममासमें- जन्मनक्षत्रमें । प्रथम यात्राको और प्रथम देवदर्शनको नहीं करणा ॥ परंतु गोदावरी में और गयामें दोष नहीं है और प्रथम कयेभयेमें आ आषाढ पोप विष्णुशयन में वर्ष निकलनेके बाद प्रेतकर्म नहीं करणा ॥ परंतु गोदा गयामें करे तो दोष नहीं है ॥ १ ॥ इति मार्तण्डदशिन्यां मिश्रप्रकरणम् ॥ पर्वाग्रादियुगष्टमीतितिथयोमध्वादिपक्षद्वयेऽनध्यायाश्चरसंक्रमाअ थमोवह्निश्चशुक्रेयमः ॥ राधेऽग्निस्त्वसितोयमःशुचिहगाशार्का स्त्रयोदश्यथोमार्गेकृष्णनगग्रहाविपदृगंकाशामय कीर्तिताः॥१॥ अयानंतरंशांतिप्रकरणमारभ्यते । छिद्राण्येतानिविप्राणांयेऽनध्यायाः प्रकीर्तिताः ।। छिद्रेभ्यः सबतिब्रह्मबाह्मणेनतदर्जितम् ॥ तत्कालेतस्परांसिथियब्रह्मयगोयटम । सर्वमादायगच्छतिवर्जयंतीप्सितंफलमित्पनध्यायेपठनादौप्रसंगात्मौज्यादिनिपथावर तदयेनानध्यायानाह । पर्वति । पर्वममापूर्णिमा । किंठमाणपर्व अग्रादियुर अञप्रतिप आदिश्चतुर्दशीवाभ्यांयुक्युक्तम् अष्टमीमसिद्धा इतितिययश्चतघस्तिययः माहित पादये मधुश्चैत्रः तदादिषुमासेषुपसदयंशुरुकृष्णायतस्मिन् अनध्यायाः स्या ताः कथिताः युधैरित्यध्याहारः । अयान्यानाहः । घरसंगमाः परराशिसंक्रांतयः मेष ·(१४०) मुहूर्तमाड:- आदिशन्दागोधादि एभिरंतरितेसज्योतिषमनध्यायः । अयमर्थः दिवाअंतरितसतिसू यस्तिमानपर्यंतमनध्यायः । रात्रावतरितरात्रिशेषपर्यंतमनध्यापइत्यर्थः । स्त्रीगोऽस्थ्य तरितेव्हा स्त्रीप्र. गौःप्र० अस्थिप्राण्यंग एभिरंतरितेमहर्दिनमहोरात्रमनध्यायः । उत्सबोमहोत्सवीविवाहादिकः निशीथंमध्यरात्रम् आशौचंसूतकम् मागोवा एपुनपठेत्। चपरं कपित्यशाल्मलिमधुप्मातकादेश्छायायांनपठेत् । सुगमम् । आदिशब्दाको विदारबिभीतकरंडादीनांग्रहणम् ॥ ४॥ अब नैमित्तिक अनध्यायोंको कहते हैं। भा०-नकुल-बिल्ली-हरिण-गधा-आग्नि-मेष-जल-सर्प-हाती-घोडा-ऊंट-धोबी चमार आदिक-गुंगा-उन्मत-गाडी-पालकी-इतनी वस्तुओं गुरुके ओटमें आवेतो तीन दिन- तक नहीं पढणा-और झेउका-पक्षी बीचमें आवेतो नक्षत्रतक नहीं पढणा-और स्त्री गौ हड्डी बीचमें आवेतो एक दिन नहीं पढणा-और महोत्सवमें अर्थात् विवाहादिकमें-अर्द्ध- रात्रि-सूतकमें-मार्गमें-इन्होंमेबी नहीं पढणा-और केथ-शाल्मली-महुआ-बहेडादि वृक्षोंकी छाया नहीं पढणा !! ४ ॥ ग्रामांतःकुणपेश्वशूद्रनिकटेश्राद्धाशनेवऋगेतांबूलेग्रहणाद्गुरुक्षिति पतिप्रांतादुपोत्सर्गतः।।भूकंपाशनिपाततःपुरदरियावलोकान्यह गर्जेनाविकेच्यहंसमयजेसज्योतिरंतेसतः॥५॥ ग्रामांतरिति ! ग्रामांताकुणग्राममध्यकुणपेप्रेतेसतिनपठेत् ॥ श्वशुद्रनिकटेश्वानशूद्र सन्निधौनपठेत् । श्राद्धाशनेश्राद्धभोजनेकृतेसतिजीर्णावधिनपठेत् । वक्रगेमुखगते तांबूलेसतिनपठेत् । ग्रहणात्सकाशाव्यहनपठेत् । तथागुरुक्षितिपतिप्रांतान्मरणाव्यह उपोत्सर्गतरूपहं उपउपाकर्म उत्सर्गश्छंदसामुत्सर्गः तयाउपोत्सर्गतःसकाशाच्यइम्भक पानिपाततख्यहं भूकंपः प्रसिद्धः अशनिपातोविद्युत्पातः ताभ्यांव्यहं पुरदहेपुरदाहात् स्वरसतियामदादादित्यर्यः। परिष्टावलोकात् गंधर्वनगरभूतादिदर्शनात्यहनपठेत् । गनातवकपक्ष्ऋतीभवःआर्तवः नआर्तवःअनातवः अनातवएवमनातवकस्तस्मिन् मकालगर्जनेजातेसतित्र्यहनपठेत् । समयऋतुजेगर्जेसतिसज्योतिर्ययास्पातयानपे उन् । दिषागजेंसतिसूर्यास्तपर्यंत रात्रीगर्जेसतिसूर्योदयपर्यंतनपठेदित्ययः । सतः अंतस्वशाखिसत्पुरुषस्यमृतीजातेसतिसज्योतिर्नपठेत् ॥ ५ ॥ ०-और गाममें शव होयतो नहीं पटणा और शुदके पास-कुत्तेके पास-आद्धमें भोजन करक-अन्न नहीं पचे तहतक नहीं पटना और मुखमें ताम्बलरखके नहीं पदना।और ग्रहणसे तीन दिन नहीं पटना-और राजाके वा गुरुके मरणेसे तीन दिन नहीं पटना ॥ और उपाकर्मस-उत्सर्गस-भूकंपस-विजलीके पटनेपर तीन दिन नहीं पढना । और अपने रेनेका पुरका वा गामका दहन होगसे-और गंधर्वनगर भूतादिकोंक भा०- ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१४१) दीखणेसे तीन दिन नही पढना ॥ और विना ऋतुमें मेघ गाजे तो तीन दिन नहीं पटना ॥ और ऋतुमें गाजे तो नक्षत्र वा सूर्यको देखके पढना और स्वशाखाका स- पुरुषको मृत्यु हो तो सज्योति नही पढणा ॥५॥ वाघोलूकखरातजंबुकरवेसाम्नांचवातेजलेनीहारेपतिताभिशस्त निकटेधावजनालोकनयामांतेपितृकाननेप्यथसतानूनत्रिणीते दिवंतद्वत्सद्वतिनित्र्यहनचपठेद्भुक्त्वार्द्रपाणिर्नच ॥६॥ अनध्यायांतरमाह । वायेति । वाद्यादीनांरवेशव्देश्रूयमाणेसाम्नांचरवेश्रूयमाणे वाते वातस्यसर्वदाविद्यमानत्वादतिवाते जलेजलमध्येनीहारधूमरूपोत्पाते पतितोजातिभ्रष्टः अभिशस्तोमिथ्याभिशापीतत्समीपे धावज्जनालोकने धावन्मनुप्यालोकने ग्रामांतेग्राम सीमासमीपे पितृकाननेश्मशाने नपठेत् । सतानूनपत्रिणीतेदिवंस्वर्गप्रतिइतेगतेमृतेसति त्र्यहनपठेत् । तानूनप्त्रनामघृतम् यागेयेनयेनऋत्विजासहस्पृष्टंससतानूनपुत्रीतस्मिन्मू तेसति व्यहनपठेत् । तद्वत्सद्वतिनिमृते सदतवेदव्रतंचरितयेनससद्धतीतस्मिन्मृतेऽपई नपठेत् । भुक्त्वायावदार्द्रपाणिस्तावन्नपठेत् । अन्येऽनध्यायामूलमंथतोऽवगंतव्याः ॥६॥ भा०-वाद्यादिकोंका शब्दको सुणते ॥ और सामवेदको सुणते ॥ तुळूककै थोलते । श्यालके बोलते ॥ बहुवायु होते। जलमें नीहार हो ते ॥ और पतितके और अभिशस्तके सामने ॥ और घोडते मनुष्यको देखते ॥ गामको सीमाके समीपमें-श्मशानमें और यज्ञमें जिस २ के साथ घृतको स्पर्श करै उसका नाम सतानुनप्त्री है उसके मरणे पर तीनदिन अनध्याय है । और सद्रतीके मरणे पर ३ दिन नही पटणा भोजन करके जहां- तक हात आई होय तहांतक नही पटना ॥ ६ ॥ रान्य मदनोमुनिर्दलयुतेयामेचतुर्थ्याद्यप्रायात्रौपठनं पाकर णतोमासंनिशापाग्दले ॥ श्वोनध्यायइतीहरात्रिपठनंवज्यसदास ध्ययोश्चोरोपद्रवयामकेत्रिदिवसंदुर्भुक्प्रतिग्राहयोः॥७॥ अयप्रदोषानध्यायानाद । राज्य मदनखयोदशी यस्मिन्दिनेस्यात् मुनिःसप्तमी रात्रेर्दलयुतेयामेसाईमहरेयाइनेस्यात् अत्रदिनेप्राररात्रौपठनवज्यं । हिनिश्चयेन । उपा कर्मतःसकाशात् मासमा रात्रे माग्दलेपठनंवर्धम् श्वोऽनध्यायइतीहात्यत्रराधिपटनं यज्यम् । सदासंध्ययोरुभयोः पटनंवर्यम् । चौरीपद्रवेणटपलाशतीयामःमहरः तस्मिन्पढनवयम् । त्रिदिवसंदुर्भुमतिपाइयोः दुष्टभुक्प्रतिग्राही प्रतियादीतयोः दुष्टभोजनदुष्टप्रतिपाइयोः त्रिदिवसंपठनपर्यम् । तयारीपास्मृतिवचनानि ॥ "अष्टम्योश्चचतुर्दश्योःपंचदश्योधसूतके ॥ शाषेप्रतिपदोर्यप्रभचैतमहोत्सवे ॥ रोगे युद्धविवादेचतेपपिनिशीपके || नापीपीताशुचिश्चापिनासावश्चनतंद्रिवः ॥ उपाकर्म ·(१४२) मुहूर्तमात्रैड:- णिचौरसग्रहणेचंद्रसूर्ययोः ॥ त्रिरावस्यादनध्यायोमृतेनृपेगुरावपि ॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यांतुचव्यांतुन्यहमिप्यते ॥ बनध्यापस्तथापाल्यांश्रावण्यांकार्तिकेतथा ॥ तथैवमार्गशीर्षस्यपूर्णमास्यांनसंचरेत् ॥ शन्या पतनकंपेभूमेदहिपुरस्थच ॥ मृग स्यसर्पभाजीरनकुलायश्वदंतिनाम् ॥ अंतरागमनेजोटखराणांचव्यस्मृतम् ॥ प ताकातोरणादर्शरथयानजलानिनाम् ॥ मूकोन्मत्तादिशूद्राणामंतरागमनेत्र्यहम् ॥ नारीणामपिसर्वासांगांचवांतरागमे । अहोरात्रमनध्यायोगर्जनेरात्रिसंभवे ॥ युगर्जने चरात्रौचापररात्रंदिनस्मृतम् ।। दिनभयसंध्यायामथास्थ्नांचातरागमे । पक्षिमंडूकगी धासुनराणांचांतरागम।।दिनेदिवसशेषः स्याद्राव्याराव्याश्चतद्भवेत् ॥ श्वसृगालरवेनृषां श्रोत्रियागमनेध्वनि ॥ तात्कालिकोऽप्यनध्यायस्तांबूलस्यचभक्षणे ॥ श्राद्धेनिमंत्रितो यस्तुभुक्तानाध्ययनंचरेत् ॥ करियंश्वतयाविप्रः प्राग्विप्राणांविसर्जनात् ॥ एतेप्रोक्ता शानध्यायावैदिकास्तांत्रिकास्ततः ॥ प्रवक्ष्यतेऽष्टमीदवेचतुर्दश्यांचकेवलैः ॥ विपुव द्वितयेचैवमयनद्वितयेतथा ॥ नपठेत्पाठयेद्धीमान्पुराणमपिसत्तमः ।। अष्टम्यांचचतुर्द श्यांयावदस्तमितेरवी ॥ दिनशेषमनध्यायवैदिकंपरिकीर्तितम् ॥ तयोदितैदिवारात रकालमुदितेतयोः ।। प्रतिपद्यांचसंक्रांतीतत्कालमखिलासुच ॥ नभोनभस्ययोः कृष्ण मासयोखिदिनद्विजः ॥ नसतम्यामधीयीतत्रयोदश्यांपैययोः ।। सदात्रयोदशीया चत्पाडिशियातिथिर्भवेत् ॥ प्राह्लादथापराणांतादधीयीतनचद्विजः ।। अष्टम्यांचचतुर्द श्यांप्रतिपद्यांचवर्जयेत् ॥ धर्मशास्त्रपुराणानिशावतात्कालिकंबुधः । विमिश्रितामुकत व्यंसप्तम्यादिपुयत्नतः ॥ पुराणाभ्यसनादीनिपंचदश्योश्चवानवा ॥ नांतरागमनेदोषः पुराणादिपुवियते ।। नशस्यतेचतत्कालेघृत्तसंपाश्यवायुधः ।। नीयमानंदावंदृष्ट्वामही स्वाद्विजोत्तमः ॥ अकालगर्जितादीचपर्वस्वाशीचकादिषु । अनध्यायात्रुधैः कार्या स्परागादिकपुच ॥ श्वीनध्यायचर्यानाधीयीतकदाचन इति।स्मृत्यंतरे || "प्रदोपे चत्रयोदश्यांनाध्ययंप्रतिपत्स्वपिग पदोपलक्षणम् ॥ "पष्ठीचद्वादशीचवमर्द्धराचीनना डिका | प्रदीपनत्वधीपीतकृतीयानवनाडिका " अर्द्धरामोननाडिकाअर्द्धरात्रात्प टिकयाएकोनेत्यर्थः । अत्रनैमित्तिकमदोपमा आपस्तवः ॥ " श्रावण्यांपोर्णमा स्थामध्ययनमुपाकृत्यमासंमदोपेनाधीयीत" इति । मदोपः पूर्वरात्रः । तयाचगर्गः । "अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यांत्रणेनवा ॥ यापन्माप्तंपूर्वरात्रेनाधीपीसकदाचन।" इति ।। नारदः॥ " अयनेविपुदेवशयनेयोधनहरेः ॥ मनध्यायंमकुर्यातमन्वादिपुसु मादिषु ॥ मन्वादयोमत्स्यपुराणेऽभिदिवाः " आश्वयुक्तुलनामीकार्तिकीद्वादशीसि ता। हतीयाचैत्रमासस्यतयाभाद्रपदस्पच ॥ फाल्गुनस्यत्वमापास्यापीपस्यैकादशी सिता || बापादस्यापिदशमीमापमासस्पसप्तमी ॥ श्रापणस्याष्टमीकृष्णामापाटस्या पिपीर्णिमा ॥ कार्तिकीफाल्गुनीचैत्रीपैष्टीपंचदशीसिता । मन्वंतरादपश्तेदत्तस्या यकारकाः॥ युगादपीविष्णपुराणेदर्शिताः " पैशासमासस्यतुपातीयानयम्यसीका ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१४३) र्तिकशुक्लपक्षे ।। नभस्यमासस्यचकृष्णपक्षेत्रयोदशीपंचदशीचमाघे ॥ उपाकर्मणिचोरस गेंत्रिरात्रंक्षपणस्मृतम् ॥ अष्टकासुत्वहोरात्रंमृत्यतामुचरात्रिपु ।। मार्गशीर्षतथापोपमाघे मासेतथैवचा तिस्रोऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षेतुसूरिभिः" || स्मृतिरत्नावल्याम् । "चतुर्दश्यांयदापर्वागस्तादृश्यतेरवेः ॥ अनध्यायमकुर्वीतत्रयोदश्यांतुधर्मवित्॥विद्यु स्तनितवतुमहोल्कानांतुसंभवे ॥ अकालिकमनध्यायमेतेपुमनुरब्रवीत् ॥ स्तनितमे घगर्जितम् । अनुराधक्षमारभ्यषोडशर्सेतुभास्करः ॥ यावञ्चरतिवैतावदकालमुनयो विदुः ॥ कालेवृष्टीचतत्कालमकालेचत्रिरात्रकम् , ॥ अतिमात्रायवावृष्टि धीयर्यात दिनत्रयम् ॥ अकालवर्षणे जातेजलौकाश्वप्रवर्तते ॥ एकरात्रमनध्यायमिति कात्यायनोब्रवीत् ॥ मेषेचवृपभेचैववृणायान्त्रवतेजलम् ॥ भूमिट्रावमनध्यायंकु तिवृषकुंभयोः ॥ अतऊर्वद्विपादेपुतणप्रच्यवनंजलम् ॥ तृणाच्यवनंतणप्रवाहः ॥ चौरे रुपद्रुत्तेयावत्संग्रामेचाग्निकारिते ॥ अकालिकमनध्यायविद्यात्सर्वाढतेपुच ॥ मादुप्कृते वनग्री विद्युत्स्तनितनिःस्वने ॥ सज्योतिः स्यादनध्यायःशेपरात्रौतथादिवा" ॥ इति । मनुः । “निर्यातभूमिचलनेज्योतिषांचोपसर्जने ॥ एतानकालिकान्विद्यादनध्यायात्र तादपि ॥ निर्घातआंतरालिकोवनिविशेषः । ज्योतिषांचोपसर्जनचंद्रसूर्ययोःपरि चेपः । आपस्तंवः " प्रतिगृह्यद्विजोवेदानेकोद्दिष्टस्यकेतनम् ॥ यहांतेकीर्तयेद्रह्मरा हारेन्यत्रसूतके " | केतनंनिमंत्रणम् | कूर्मपुराणे " समानविद्येतुमृतेतयाचब्रह्मचा रिणि ॥ आचार्येसंस्थितेचापित्रिरात्रंक्षपणंस्मृतम् ॥ ॥ याज्ञवल्क्यः "यहंप्रेतेप्वन ध्यायः शिष्यत्विग्गुरुवंधुषु ॥ उपाकर्मणिचोत्सर्गेस्वशास्त्राश्रोत्रियेमृते ॥ संध्यागजित निर्घातभूकंपोल्कानिपातने ॥ समाप्यवेदानिशमारण्यकमधीत्यच ॥ पशुमंडूकनकुल चाहिमाजारमूपकैः ॥ कृतेंतरेत्वहोरात्रंशुक्रपातेतयोच्छुये" इति।पराशरः “सर्पस्प नकुलस्पायजमारियोस्तया ॥ मूषकस्यतयोष्ट्रस्यमंडूकस्पचपोपितः ॥ पुरुपस्पैठ कस्यापिशुनाश्वस्पसरस्पच ॥ एपायोविततश्चैषअंतरागमनेकृते ॥ घिरात्रमुपवासश्च विरात्रमभिपेचनम् ॥ अयतात्कालिकाः । "खरोष्ट्रगर्दभोलूकसामयाणानिःस्वने ॥ अमेध्पशवशूद्रात्यश्मशानपतितांतिकै ॥ देशेऽशुचौवमनिविद्युत्स्तनितसंप्लवे ॥ कार्द्रपाणिरंभातरर्द्धरात्रेऽतिमारुते ॥ पांमुवदिशांदाइसंध्यानीहारभीतिपु ॥ धावंतः पूतिगंधेचशिष्टेचगृहमागते ॥ खरोष्ट्रयानदस्त्यश्चनौशेरथरोहणे ॥ सप्तत्रिंशदनध्या यानेतांस्तात्कालिकान्विदुः" इति ॥ अयानध्यायापवादः । मनुः “घेदोपाकरणेचे यस्वाध्यायेचैवनैत्यके ॥ ननिरोधोस्त्यनध्यायेहोममंत्रजपेपुचः" इति ॥ ७॥ इतिमुहर्तमार्तडटीकायांमार्तडवल्लभायामनध्यायप्रकरणंसमाप्तम् ॥ ॥ अब प्रदोषकी अनध्यायोंको कहते हैं- भा०-और जिस दिन भदं रात्रि में त्रयोदशी होय ॥ और सप्तमी जिस दिन हद प्रहर रात्रिमें होय ॥ और जिस दिन चतुर्थी भइर रात्रिमें होप उस दिन पूर्व रात्रमें नहीं ·(१४४) मुहर्तमाड:- पढणा ॥ और उपाकर्मसे एक महीनातक पूर्व रात्रि में नही पढना ॥ और अनध्यायके पूर्वको रात्रीमें नही पढना । और संध्यामें सदा नही पढगा ॥ और चोरका उपद्रवसे एक प्रहरतक अनध्याय है ॥ और दुष्टभी जन करके दान लेके तीन दिन नही पढे ॥ ७ ॥ (इति अनध्यायाः) दक्षांगोदरनाभिहृत्सुपतितापल्लीवरांगेहनुमुक्त्वानुः शुभदास्त्रियाः फलमिदंवामेतरव्यत्ययात् ॥ इत्याहुःसरठप्ररोहणफलंपातेन्यथै केवृथापल्लयारोहणकेपिवस्त्रसहितस्नात्वाचरेच्छांतिकम् ॥३॥ अथ पल्लीसरठयोःप्रकरणम् ॥ ॥ अथपल्लीसरठयोःफलंवृत्तेनैकेनाह । दशांगोदर नामिहत्सुपतितापल्ली तथाइर्नुत्यक्त्वावरांगेउत्तमांगेपतितापल्ली नुःनरस्यशुभदास्पात् । उत्तमांगेहनुविनासर्वत्रशुभेत्यर्थः । अर्यादन्यत्रनशुभा अन्यांगेपुपुर पार्श्वपृऐपुनशुभा स्यात् । अस्त्रिया:विशेषमाह। स्त्रियाः इदंपुरुषोक्तंफलं वामेतरव्यत्ययात्ज्ञेयम् वामंवा मांगम् तयोर्व्यत्ययौवपरीत्यम् तस्मात्पुरुषस्यदक्षांगेयत्फलमुक्तंतत्त्रियावामांगेज्ञेयम्। पुरुपस्यवामांगेयदुक्तंतत्स्त्रियादक्षांगेज्ञेयमित्यर्थः। अद्यत्रांगेवामेतरविभागाभावस्तर पुरुपतुल्यंफलंज्ञेयम् । वरांगेतूभयोःसमानमेवफलं वामदक्षिणफलाविशेपात् । सरठफ लमाह । इत्याहुःसरठपरीहरणफलमिति । एवमेवाहुर्मुनयइत्यध्याहारः। सरठस्यमरो इणेपल्लीवरफलमित्यर्थः । पातेसरठस्यपाते अन्यथाविपरीतंफलमाहुः सरठस्पप्ररोहणे यत्फलंतत्तस्यपातेविपरीतफलमाहुरित्ययः । एकेवृथा एकाचार्याःवृयाफलमाहुः । सरठस्यमरोहणेएवफलपातेवृयाफलंनशुभंनचाप्यशुभमित्याहुः इत्यर्थः । पल्लयारोद णकेपिअन्ययाफलमाहुः । पल्लीपतनेयत्फलंतत्तस्यारोहणेजन्ययाविपरीतफलमाहुः । एकेथाफलमाहुः पल्लया:पतनेएवफलं प्ररोहणेवृयेत्येकेमाहुरित्ययः । अयात्रविधि माह । वस्त्रसहितंसात्वाचरेच्छांतिकमिति । सचैलसानंकृत्वाशांतिकशास्त्रोकमाचरेता तयाचज्योतिनिबंधे “पल्लीस्पर्शफलंवक्ष्येयदुक्तं ब्रह्मणापुरा ॥ ब्रह्मस्थानेभवेद्राज्य स्थान लाभोललाटके || कर्णयोभूषणावाप्तितंत्रयोः प्रियदर्शनम् ॥ नासिकायांसुगंधा निमुखेमिष्टान्न भोजनम् ॥ कपोलयोर्भवेत्सौख्यंहनुदेशेमहद्रयम् ॥ चुकुटयांविग्रहश्चैव कंठेवाव्यसनागमः ॥ कलियशेमुर्खपृष्ठचांदवामेगदादयः ॥ दशांसधिजयोनिस्पंवा मांसे शत्रुगंभयम् ॥ इष्टलाभोभुजेसव्येकूपरमणिबंधके ।। दक्षेकरतलेद्रव्यंतपृष्ठेसद्वय योभवेत् । वामभुभेकूपरेषमणिबंधेधनक्षयः ॥ पामेकरतलेहानिस्तत्पृष्टचार्यनाशनम्।। हृदयेराजसंमानसौभाग्यंदक्षिणेस्तने ॥ दक्षपाचभोगाप्तिःस्तनेवामेयशोधनम् ॥ या मपाभवत्पीहावामकुक्षौशिशोस्तया ॥ दशकुशी मुलायातिरुचविशेषतः ॥ वटा सिदाकटयांचवामकटयांमुसक्षपः ॥ नाम्यांमनोरयावाप्तिर्वस्तीगर्भतिर्भवेत् ॥ गहोमृत्युदरोगीदसौरीमीतिवर्द्धनम् ॥ वामोरीमृत्युचोदुःसंदाजानौमुवादनम् ॥ पशु ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१४५) हानिर्यामजानौदक्षिणेजपनेसुसम् ॥ वैशास्यादामजंघायांस्फिचिदक्षेर्थवृदिकृत् ॥ स्किचितामेलीवियोगोदरेगुल्फेप्रियागमः ॥ उपप्लषोवामगुल्फेपादयोर्गमनं भवेत् ॥" वत्रयद्यपिसामान्येनोभयोगमनफलमुक्तं तथापिदक्षिणपादेगमनाल्लाभोवक्तव्यः । वाम पागमनहानिर्वक्तव्या "पुरोभागेचदुर्वानिष्टवार्ताचपृष्ठतः॥ वामेहानिर्धनंदक्षेपरितो भ्रमणेक्षितः ॥ वामदक्षिणभागेनयत्फलंकापतंनृणाम् ॥ विपर्ययेणतत्वोणांज्ञेयंशेष दपोःसमम् ।। इत्यंपल्लयाःप्रपतनेफलंज्ञेयंविचक्षणः ॥ एतदेवफलविद्यात्सरठस्पनरी हग ॥ पल्लयामरोहणेचैवपतनेसरठस्पच ॥ तयोःफलस्पव्यत्यासातदेवहिजायते ॥ पल्ल्याम्परोहणंरात्रौतरठस्यप्रपातनम् ॥ नातिदुष्टफलविद्यात्व्याधिमुग्रंविपर्यये ॥ पतनानंतरंयस्यरोहणयदिजायते ॥ पतनेफलमुत्कृष्टंरोहणेल्पफलंभवेत् ॥ मृत्युयोगे चजन्माविष्ट्यांपातेचवैधृतौ ॥ चंद्रष्टमेचसरेलग्रेविघ्नप्रजायते ॥ अंगंदक्षिणमारुह्य वामेनोत्तरतेस्फुटम् ॥ तदाहानिकरीज्ञेयाव्यत्ययेनतुहानिदा ॥ चरणादूर्ध्वगोभूयः सद्योरोहतिशीर्पणम् ॥ प्राज्यराज्यंतदादचंपल्लीश्वेताविशेषतः ॥ चिंतिताभ्यधिकलाम स्थिताभोजनभाजने ॥ पादांगुठीपुसंपादादानिश्चमहतीभवेत् ॥ पल्लयोःसरठयोऽपि युग्ममंगेशुभपतेत् ॥ दंपत्योर्जायतेप्रीतिनिधभागेवियोगता ॥ शीर्पस्योपरिपतिताशु भायपल्लीसितानान्या | सितगृहगोधास्पर्शेसर्वप्वंगेपुशोभनाज्ञेया ॥ कृकलासःपतेय स्यमूर्मितद्विग्नशांतये ।। मृतसंजीविनी विद्यांजपेन्मुंडितमस्तकः ॥" अयपल्लीसरठयोः शांतिः ॥ "पल्लीसरठयोःस्पर्शसचैलंसानमाचरेत् ॥ पंचगव्यंप्राशयित्वाकुर्यादाज्याव लोकनम् ॥ शस्तेवाप्ययवाशस्तेयदीच्छेदात्मनामुखम् ॥ पुण्याहवाचनं कृत्वाशांतिकर्म समाचरेत् ॥ प्रतिरूपंसुवर्णेनकुर्याद्वित्तानुसारतः ॥ रक्तवस्त्रेणसंवेष्टयगंधपुप्पैःप्रपूज येत् ॥ तदग्रेमृन्मयरम्यंकलशंजलपूरितम् ॥ वनमाल्पैरलंकृत्यस्थापयेत्तंडुलोपरि ।। पंचामृतपंचगव्यपंचरत्नानिशक्तितः ॥ पंचवृक्षकपायांश्चनिक्षिप्यावाहयेत्ततः ॥ पूजयेद् धपुप्पाघेलोकपालान्क्रमेणच ॥ अप्रिसंस्थापनंकृत्वाहोमकर्मसमाचरेत् ।। मृत्युंजयेनमं प्रेणसमिद्भिःखादिरैःशुभैः ॥ तिलाहतिभिहमिमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ अष्टोत्तरशतंवादि कुर्याद्वित्तानुसारतः ॥ अभिपेकंततः कृत्वापावमान्यस्यचदिनैः ॥ पुण्यवारुणमुक्तश्च दोपशांत्यद्विजोत्तमः ॥ धौतांबराणिधृत्वाथस्वर्णवस्त्रातिलान्ददेत् ॥ ब्राह्मणान्भीजयेदि त्वंशांतिकर्मकरोतियः । तस्यायुर्विजयोलक्ष्मीः कीर्तिर्बुद्धिः शुभंभवेत् ॥ पल्लीस रठयोः शांतिः कथिताभृगुणापुरा ॥ शानकायमुनोंद्रायलोकानुग्रहकारिणे"इति । इतिमार्तडवल्लभायांपल्लीसरठयोः शांतिप्रकरणम् ।। अब पल्लीका और सरठका फलको कहते हैं। भा०-जो आदमीके दक्षिणांगकी तरफ पेट नाभि हृदयमें विषमरी पडेतो शुभ होय ॥ और हिचकी विना माथेपर पड़े तो शुभ होय ॥ और पुरुषके दक्षिणमें फल कयासो स्त्रीके वामभागमें कहणा ॥ और पुरुषके वाममें होय वह स्त्रीके दक्षिणमें होय ॥ असेही

·(१९६)
मुहूर्तमार्तड:-
कृकांटियाके चढणेका फल है। मोर जो कृकांटिया पडेतो विपरीत फल होवे ॥ और
कोईक आचार्य सरठक पडनेका कुछवी फल नहीं कहते हैं। पल्ली चढे तो विपरीत फल
होय फिर वस्त्रसहित स्नान करके शांति करणी ॥१॥
इति मार्तण्डदर्शिन्यां पल्लीसरठविचारः ।।
..
स्वांचंद्रखलास्त्रिखारिपुशुभाःसप्तायगोन्जःपुनश्चापुत्राव्ययधर्म
मृत्युपुकवि स्वास्तत्रिकोणेगुरुः ॥ सौम्योव्यत्यसमेखिलाभवग
ताःशुक्लेनवेषुद्विगश्चंद्रोथोनिजभाइद्युभंनवहृतंत्र्यद्रीपुशेनसत्
अयगोचरप्रकरणंविवक्षुस्तावजन्मराशेः सकाशात्कोग्रहः कस्मिन्स्थानेशुभः क
स्मिन्नशुभइतिचंद्रशुक्लपक्षविशेषतारावलंचवृत्तनैकेनाह। स्वच्चिंद्रखलाइति । स्वाद
स्वजन्मराशेः सकाशात्चंद्रखलात्रिखारिपुशुभाः स्युः। त्रितृतीयं खंदशमं अरिस्पष्ठं
तेषु चंद्रखलाः चंद्रः प्र० सलाः पापग्रहाः रविभौमशनिराहुकेतवः शुभाः शुभफलाः
भवति । पुनःसप्ताद्यगः अब्जश्चंद्रः शुभास्यात् सुगमम् । आपुत्राद्वययधर्ममृत्युपुकावः
शुभास्यात् । आपुत्राजन्मराशितः क्रमेणपंचपर्यंत १, २, ३, ४, ५ व्ययोद्धादर्श
धर्मनवमं मृत्युरष्टमम् एपुकावःशुक्रःशुभः स्यात् । स्वास्तत्रिकोणेगुरुः शुभास्यात् ।
स्वंद्वितीयम् अस्तंसप्तमं त्रिकोणं नवमं पंचमं तत्रगुरुः बृहस्पतिः शुभास्यात् । सौम्यो
व्यत्यसमे शुभः स्यात् । सौम्योबुधः विगतमत्यस्मात्तव्यत्यंतच्चतत्समंच तया तस्मि
नद्वादशस्यानयजैसमस्याद्वितीयचतुर्यादिकेशुभः स्पादित्यर्थः । अखिलाभवगताः
शुभास्युः सर्वग्रहाः एकादशस्थानेशुभाः स्युरिति । शुक्लनदेपुद्विगः चंद्रःशुभः स्या
नकृष्णपक्षइति । अयताराबलमाह । निजमाताभनवहतं मद्रीषु शेष नसत् । निजम
स्वजन्मनक्षत्रम् तस्मात्युभदिननक्षत्रपर्यंतसंगण्य नवहतं साध्यद्रीपुशेपं विसप्तपंचशे
पं नसतनशुभम् | मन्यच्छुभमित्यर्यासिद्धम् । तयाचविशेषसंग्रहः व्यवदारसार ।। " पं
पाहानिः मिपंन्याधिदन्यस्वास्थ्यंगतिगदम्।। पापंसुसंघनंदानिकरीत्यर्कः स्वजन्मभाव।
सखंहानिधनरोगपीडांवित्तं प्रियंवमु । भयंसुसंधनंरोगंकरोतोंदुःस्वजन्मभात् ॥ मयंहा
निर्घनवरंटुःसला भयंक्षयम् ॥ पापंटा मुखंहानिजनेभामफलंकमात् ॥ बंधंटा भयं
वित्तंशोकंलक्ष्मीक्षयंधनम् ॥ रोगंभोगंमुसंहानिकरोतिज्ञः स्वजन्ममात् ।। भयवित्तंरुज
हानिटाभंशोकमुखरुमः ॥ मानंदेपंधनंपीडांकरोतिजन्मभादरः ॥ जपंरितं धनंसी
रूपंपुत्रान्वैरंशुभंमुसम् । धर्मदुःसंघनंलामंजनेः शुक्रोददाति ॥ भयंशोकंपनंदुःसंदा
निमुहमायंमृतिम् ॥ पाश्रमंधनंदानिजनेः पंगुफटप्रमात् ॥ राहुकेतोफर्टशनि
कुजवत् ॥१॥

·यस्तेष्टादिमयोःखकेनवसुतेत्रीशेप्टपुत्रविकल्पेऽर्यत्येकभवेभृगोई शशिनो शन्यर्कयो।व्यधः॥ विद्धोव्यस्तफलोभवेदिविचरोहेमा द्विविध्यांतरेखेटायधखेचरंविगणयान्यत्रोभयंजन्मभात् ॥३॥ यस्तेति । द्रव २ स्वेच्छा ८ दिमयोः १ख १० के ४ नव ९ मुते ५त्री ३शे भा संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।। (१४७) अब गोचरफलको कहते हैं । o-जन्मराशिसे ३ । १०।६ चंद्रमा ने पापग्रह होय तो शुभ होय ॥ ओर चंद्रमा ७।१ होय तो शुभ होय ॥ और शुक्र १।२।३।४।५। १२ । १।८ इन्हों स्था- नॉमें शुभ होय ॥ और २।७।६। ५ इन्होंमें गुरु शुभ होय ॥ ओर बारमें विना सम- स्थानों में बुध शुभ होय ॥ और सारा ग्रह ११ शुभ होते है | और शुक्लपक्षमें चंद्रमा९ । ५।२ होयतो शुभ होय ॥ और अपने जन्मनक्षत्रसै दिननक्षत्रतक गिणकै १ नवकार भाग देणेसे शेष ३ । ७।५ रहे तो अशुभ होय ॥ और अन्य शेष रहै तो शुभ होय॥१॥ पष्टांत्येखजलेसुतायभवनेत्र्यंकेरवे स्यान्मिथस्यकेजन्मसुतेखकेमृ तिभवेद्यस्तेपडत्येविधोः॥ त्र्यलाभसुतेसपत्नतपसोळकांशु भानांव्यघोष्टायेपुत्रधनेष्टखेकसहजेयकेभवांत्येविदः ॥२॥ अयसर्वेषांग्रहाणांवैधंवृत्तद्रयेनाह । पष्ठांत्येइति । षष्ठंप्रसिद्धम् अत्यद्वादर्शत स्मिन्मथः परस्परंवेधः तद्वत्खजलेसुतायभवने यंके अयरवेधःस्यात् । अत्र कन्यासएवव्याख्यानम् । सप्तम्युपलक्षितैःपदैःवेधाज्ञेयाः । तद्यथा पष्ठां ६ त्ये १२ ख १० जले ४ सुता ५ य ११ भवनेत्रि ३ अंक ९ रवेः सूर्यस्यायवेधः । व्यं ३ के ९ जन्म १ सुते ५ ख १० के ४ मृति ८ भवे ११ व २ स्ते ७ पडं ६ त्ये १२ विधोरयंवेधः । व्य ३ के १२ लाभ ११ सुते ५ सपन ६ तपसो ९ व्याशुभानां व्यधोयं । विगतोऊयेभ्यस्तेव्याः तेवतेअशुभाश्चव्पाशुभाः रविरहितपापग्रहाः तेषामयंवेधइत्यर्थः । अष्टा ८ ये १ पुत्र ५ धने २ ८ ८ खे १० क ४ सहजे ३ ये ६ के ९ भषां ११ त्ये १२ विदः बुधस्यायवेधः ॥ २ अब सारे ग्रहोंका वेधको कहते हैं। भा०-और छटे वारमेंमें परस्पर सूर्यका वेध है असेही सर्वत्र जाणो ॥ ओर १० । । वेध है । और ५-११ और ३-९ वेध है-और असेही । ३-८ ॥ १-५॥१०॥ ८-११ ॥२-७ । ६-१२ इन्दो स्थानों में परस्पर ग्रहोसे चंद्रका वेध होय ॥और३-१२ ॥ ११-५ । ६-९ सूर्य विना पापग्रहोंका परस्पर वेध होय ॥ और ८-१।५-२॥ ८-१० । ४-३ । ६-९ । ११-१२ । इन्होंमें परस्पर बुधका वेध होय ॥२०॥ १९४८ पुत्रे ५ त्रि ३ कल्पे १ मे ६ त्ये १२ क ९ भवे ११ भृगोऽशुक्रस्यायवेधः । ३ ·(१४८) मुहूर्तमातड:- गुरोर्वेधासंस्कारप्रकरणेकथितः । सोरसिद्धोज्ञेयः । अत्रवेधविधानेज्ञशशिनोबुधचंद्र योः शन्यर्कयोश्चपरस्परंभोव्यधास्यात् । परस्परंवेधोनास्ति.। एतदुक्तं भवति । विष्य हिमालययोर्मध्येजन्मराशेःसकाशात् अन्यतमग्रहाधिष्ठितराशिपर्यंतंगणयित्वातद्राशेः सकाशात् यथोक्तवेघस्थानपर्यंतंगणयेत् । तत्रयदिकश्चिद्ग्रहोभवतितदागरणतोग्रहोवि दोभवति । अन्यदेशेपुजन्मराशेःसकाशाउभयग्रहंतधनस्थानंचगणयेत् । यदावेध स्थानेकश्चिद्गहोभवति तदानयोग्रहोविद्धोभवति । तत्रसूर्यस्यशनिवेधोनास्ति शनेःसूर्यस्य धोनास्ति । एवंचन्द्रबुधयोःपरस्परंज्ञयम् । अथवेधनप्रयोजनमाह । विद्धोव्यस्तफली भवेदिविचरइति । विद्धोग्रस्ताव्यस्तफल स्यात् प्रथमश्लोकोदितफलंन्यस्तविपरीतंभव तीत्यर्थः । रनमालायामपि “वामवेधविधिनात्वशोभनामप्यमीशुभफलंदिशत्पलम् ।। तेमृपावचनभापिणोजनायांतिहास्यमपिकीर्तिलाञ्छनम्" इति । अथदेशविशेषेणवेधग पनाविशेपमाह । हेमाद्रिविंध्यांतरइति । अस्पार्थःपूर्वमेवव्याख्यातः ॥३॥ इति मुहूर्त्तमार्तडेमार्तडवल्लभायां गोचरप्रकरणं समाप्तम् । भा०-और २-७ १८-१ । १०-४।९-५ । २-११ । ८-५। ३-१ । ६-१२ । ९-११ इन्होंमें शुक्रका ग्रहों के साथ परस्पर वेध होय ॥ और गुरुको वेध संस्कारप्रकर- णमें कया सोही समजलेना ॥ और बध चंद्रको ने शनि मूर्यको परस्पर वेध नहीं होय ॥ तात्पर्य यह है कि विध्याचल हिमाचलके मध्यमें जन्मराशिसु जहां ग्रह होय तहांतक गिणके उस राशिसे यथोक्तवेधस्थानपर्यंत गणना चाहिये वहां वेधस्थानमें कोई ग्रह होयतो वह यह विद्ध होय-और अन्यदेशोंमें जन्मराशिस उभय ग्रहोंको और वेधस्थान- को गणके जो वेधस्थानमें कोई ग्रह होयतो दुसरा ग्रह विद्ध होय ॥ जो ग्रह विद्ध होय वह व्यस्त याने विपरीत फलको देवे ॥३॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्पयाजिपुत्रमोडरामविरचितायां मार्तण्डदर्शिन्यां गोचरप्रकरणम् ॥ उर्वन्यात्ममृगेसंक्रमणतः पूर्वस्थिरेकर्कटेजूकाजोभयतःखरा मघटिकाःपुण्यामृगेदिग्युताः ॥ कर्काजांत्यवृपैणसूर्यचलननिश्य नभंसदिवासूर्यारार्किदिनेतृतीयकरणेप्रांत्येष्टमेदुःखदम् ॥३॥ अथसंक्रांतिप्रकरणम् ॥ अथसंक्रांतिफटविपास्तावद्राशिपरखेनपुण्यकालंवृत्तानाह । यात्मनो द्वितस्व भावाराशयः मिथुनकन्याधनुर्मानाः मृगोमकरः एषांसमाहारस्तस्मिन्नकसंक्रमणतः सूर्य संक्रमणकालासकाशात उर्ध्वमुपारेखरामपटिका पुग्यास्युः । स्थिरवृपसिंहपृश्चिककुं भानामन्यतमेराशी कर्कटाप्रसिद्धार्कसंक्रमणतःपूर्वप्रयमंसराम ३० घटिका पुण्या:स्युः । जूकाजोभयतः जूकस्तुला अजोमेपः अनयोरकसंक्रमणतासकाशादुभय .

·. संस्कृतीका-भाषाटीकासमेतः । तखराम ३० पटिकाःपुण्या:स्युः । पूर्वपंचदशऊर्ध्वपंचदशेतित्रिंशत्पटिकाइत्यर्थः । एदसर्वराशिसंक्रमणपुण्यकालमुक्केदानीमकरेपुण्यकालविशेषमाह । मृगदिग्युताइति । मृगेमकरेताःखराम ३० घटिकादिग्युता'दशयुताः चत्वारिंशत्पटिकाःपुण्याइत्पर्यः । तयाचोक्तज्योतिनिबंधे ॥ "संक्रांतिसमयासूक्ष्मोदुर्लभःपिशितेक्षणैः। तस्ययोगादधश्चो विशन्नाव्याप्रकीर्तिताः । अषिोडशनाब्यस्तुपरतश्चैवपोडश ॥ पुण्यकालोस क्रांतः सानदानादिकर्मसु ॥ त्रिंशत्कर्कटसंक्रांती पूर्वतःपुण्यनाडिकाः ॥ मकरवृत्तराः. पुण्याश्चत्वारिंशतिनाडिका: । स्थिरविष्णुपदेकर्कदक्षिणायनमादितः ॥ मृगेसौम्याय- नंदयंगे पडशीतिमुर्खपुरः ॥ घटजेविपुवेमध्ये पुण्यंदानाद्यनंतकम् ॥ प्रागर्द्धरात्रात्पूर्वे युःपुण्यपश्चात्परंदिनम् ॥ प्रागर्द्धरात्रादित्येतद्विषुवविषयम्।"कार्मुकंतुपरित्यज्यमृगंस क्रमतेरविः ॥ प्रदोषवार्द्धरात्रेवातदाभोगःपरेऽहनि । रविसंक्रमणेपुण्ययोनत्रातीहमान वः ॥ सप्तजन्मांतरेरोगी दुःखभागनिर्धनोभवेत् ॥ ॥ आदित्यपुराणे । “ शतमिंदुक्ष., येदानमुपरागेत्वनंतकम् । पडशीत्यांसहस्रंतु विष्णुपद्यांतथैवच ॥ विषुवेशतसाहस कोटिनंदक्षिणायने । शतकोटिगुणंपुण्यं जायतेउत्तरायण" इति ॥ अयोत्तरार्दैनसंक्रां-, तेः सदसत्फलमाह । कर्केतिकर्कः प्रसिद्धः अजीमेपः अंत्योमीनः वृषःप्रसिद्धः एणो.. मकरः एतान् सूर्यचलनंनिशिरात्रीसत्स्यात् । अन्यभंप्रतिसूर्यचलनसूर्यसंक्रमणदिवा सत्स्यात् । अर्थाविपरीतनशोभनम् । सूर्यारार्किदिनेविभौमशनिदिनेतृतीयकरणेकौलवे मास्येकिंस्तुम्नेअष्टमेशकुनौसर्वराशिसंक्रमणदुःखदस्यात् । तथाचोक्तम् ॥ "मृगकर्काज गोमीनसंक्रांतिनिशिौख्यदा । शेषेषुसप्तसुदिवाव्यत्ययादशुभंभवेत् ॥ संक्रांतिर्जा यत्तेयत्रभास्करेभूसुतेशनौ । तत्रमासिभवेदोरंदुर्भिसंवृष्टिचोरजम् ॥ स्यादुत्थितस्य किंस्तुघ्नेशकुनेकौलवेरवेः । संक्रांतिस्तैतिलेनागे प्रसुप्तस्यचतुष्पदे ॥ निविष्टस्यगरेवि प्टो वणिजेवालवेबवे । दुभिक्षरोगबाहुल्यमसंक्रमतेरविः ।। सुप्तःकरोतिकल्याणमुप , " इति ।। १॥ अब संक्रांतिप्रकरणको कहते हैं। भा०-और ३ । ६ । ९ । १२ । १० इन्हों संक्रांतियोंके उपरकी ३० घडियों पुण्य- काल है | और २ । ५। ८ । ११ । ४ इन्हों संक्रांतियोंके पूर्वकी ३० तीस घड़ियों पुण्यकाल है । और ७। १ इन्दोंकी दोनु तरफ ३० घाटियों पुण्यकाल है ॥ पनरे पूर्वकी ओर पनरे उत्तरकी ॥ और मकर १० संक्रांतीकी ४० घड़ियों उपरकी पुण्यकाल, है । और ४ । १ । १२ । २ इन्होंकी संक्रांति रात्रिमें होयतो शुभ होय ॥ और अन्य संक्रांतियों दिनमें शुभ होय ॥ अर्थात् विपरीत अशुभ होय ॥ और मूर्य मंगल शनिके दिनमें कोलवमें किंस्तुम्नमें शकुनमें कोई संक्रांति होयतो दुःखदायक होय ॥१॥ ब्रह्माद्यौरनमंडलांतउदितश्चांद्रस्त्वमांत परैर्मासोसंक्रमणोद्विसंक विष्टःसमंफलम् ·(१५०) मुहूर्तमार्तड:- मणकोज्ञेयोधिकोथोक्षयः ॥ कर्माण्यन्यगतीनिनानतनुयायज न्ममृत्यूक्षयेतन्मासौतिथिखंडयोश्चयमुखेभृत्येधिकोगण्यते ॥२॥ अयसंक्रातिप्रसंगेनअधिमासक्षयमासयोलक्षणंतत्रकर्तव्याकर्तव्यंक्षयमासेजन्ममरणा दौमासज्ञानवृत्तकेनाइ । ब्रह्माद्यरित | ब्रह्माचा सिद्धांतकभिःइनमंडलांतसूर्यमं- डलांतः चांद्राचांद्रोमासउदितः । परैराचार्यैःअमांतश्चांद्रोमासउदितः । एतदुक्तं भवति अमावास्यांतादपरोअमावास्यांतीयावत्तावदमांतोमासः । अमावास्यांतसूर्य चंद्रमंडलयोर्योगोभवति परतापभिटिकादिभिर्वियोगोभवति । तस्माद्वियोगादपरो वियोगोयावत्तावद्रविमंडलांतोमासः । सब्रह्मायःक्षयमासाधिमासनिर्णयविषयेगी कृतः अपरैरमांतोमासोंगीकृतइत्ययः । अत्रयद्यपिसूर्यग्रहणेमध्यग्रहणकालानंतर मी क्षस्थितिकालः षड्घटिकाभ्योन्यूनोदृश्यते तथापिसूक्ष्मदर्शिभिः पूर्वाचायः रसनायोर्क मंडलमित्युक्तम् । तत्रागमएवप्रमाणम् तत्रउक्तलक्षणोमासः असंक्रमणःसंक्रांतिरहितम धिकोशेयः। द्विसंक्रमणकःसंक्रांतिद्वययुक्ताक्षयोज्ञेयः। अस्यौदाहरणम् ब्रह्ममतानुसार पाश्रीभास्कराचार्येणसिद्धांशिरोमणौदर्शितम्।।"असंक्रांतिमासोधिमांसःस्फुटःस्याद्विसं क्रांतिमासाक्षयाख्याकदाचित् ॥ क्षयाकार्तिकादित्रयेनान्यथास्यात्तदावर्षमध्ये धिमा सदयंच ।। गतोभ्यद्रिनंदै १७४ मितेशाककालेतिथीशैभविष्य १११५ त्यथांगाक्ष सूर्यः १२५६ । गजायनिभूमि १३७८ स्तयामायशोयंकुवेदेंदुवर्षेः १४१ कचिद्गो कुभि १९श्च" ॥ श्रीभास्कराचार्येणाध्यद्रिनंदै ९७४ मितशाककालादुपरितियीश १११५ भितशाककालात्पूर्वसिद्धांतशिरोमणिविरचितः। अतएवोक्तम् । गतीब्ध्य दिनदमितेशाककालेतियांशैभविष्यति इति । तत्रगजायग्निभूमिः तुल्येशाककाले रविमंडलांतमासप्रमाणेनक्षयमासाधिमासौपदृश्येत आश्विनीअमावास्यायुधेचतुश्चत्वा रिशघटिका ४४ तस्मिन्नेवदिनेसप्तत्रिंशत् ३७ घटिकास्वतीतामुतुलासंक्रमण मभूत् । आश्विनस्तुलासंक्रांतियुक्तत्वाच्छुद्धः कार्तिकीअमावास्या शुक्रेसप्तदशध टिका १७ तस्मिन्नेवदिनेत्रिंशत्पटिकास्वतीतासुवृश्चिकसंक्रांतिरभूत् । अयनसंक्रांति त्वादधिकः कार्तिकः अपरोमासोवृश्चिकसंक्रांतियुक्तः तस्माच्छुद्धोयंकार्तिकः तस्यामा वास्याशनोसप्तचत्वारिंशत् ४७ घटिकास्तस्मिन्नेवदिनेएकोनषष्टिपटिका ५९ स्वती तासुधनुःसंक्रमणमभूत् । धनुःसंक्रमणमार्गशीजातं तस्यामावास्यासोमपादोनपंचदश घटिकाः तस्मिन्नेवदिनेएकोनविंशतिपटिकास्वतीतामुमकरसंक्रांतिरभूत् । इयंमक रसंक्रांतियद्यपि समांतमतिकम्यजातातयापिरविमंडलांतमासममानपूर्वमासएवप तिवा तस्मात्संक्रांतिद्वययुतत्वात् मार्गपोषयुगुलंशयावयं जातं । मापीममाभमिएकच वारिंशत् ११ पीटकातस्मिन्नेपदिनेपट्चत्वारिंशत् १६ पोटकास्वतीतामकुंमसंक्रांतिर भव । इयमपिसंक्रांतिर्यद्यपिमासमतिक्रम्यजातातयापिमंडलांतमाममाणेनपूर्णमासस्य ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१५१" व तस्मान्माषः शुद्धः अन्यथामंडलांतमासानंगीकारे " नक्षयोनाधिमासः स्यान्माषो वैपरिकीर्तित" इत्येतच्छास्त्रमनर्यकस्यात् । आर्यपक्षेतुसंदेहोनास्ति यतोब्रह्मपक्षतियितः लार्यपक्षातयिश्चतुर्षटिका ब्रह्मपक्षसंक्रांतित आईपक्षसंक्रांतिनिघटिकोना तस्मादार्यपक्षे संदेहाभावः तथाचफाल्गुनीअमागुरौषड्घटिकातस्मिन्नेवदिनेपंचत्रिंशत्यटिका३५स्वती तासमीनसंक्रांतिर्जातातस्मादयंफाल्गुनः असंक्रांतिवादधिकः । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्ययास्याचदावर्षमध्येऽधिमासद्वयंचा इति। तस्योदाहरणंदर्शितम् । यत्तुब्रह्मपक्षेक्षय मासाधिमासनिर्णयअमांतमासंगणयंति तैर्बह्ममतनविदितम् । पौलस्त्यसिद्धांते "स्फु टगत्यायदाचंद्रोरविमंडलमध्यगः ॥ तदूर्ध्वसंक्रमोभानोर्मासः सस्यान्मलिम्लुनः" कालनिर्णये ॥ “ संक्रमोयदिभवेद्रवेस्ततोमंडलाहिरनिर्गतीविधौ ॥ उच्यतेयसहि संक्रमोबुधैः शुद्धमासइतरोमालम्लुचः" ॥ लल्लः ॥ " यदाशशी यातिगभस्तिमंड लंदिवाकरः संक्रमणकरांत्यनु । विवाहयज्ञोत्सवनाशहेतुकस्तदाधिमासः कथितः स्वयंभुवा" ॥ रत्नमालायाम् ॥ " सविमंडलमेतियदाशशीतदनुसंक्रमणंकुरुतेरविः । मखमहोत्सवनाशकरस्तदामुनिवरैगदितोधिकमासकः " | शार्ङ्गधरफलमेथे ॥ "ई द्रार्कयोस्तुर्विवैक्यप्रतिपदर्शसंधिषु ।तिथ्यंतात्तदुभयतोरसनाट्योकमंडलम् । तन्मंडला च्छशीगच्छेत्ततः सूर्यस्यसंक्रमः । मासोऽसौमलिनः प्रोक्तोनतद्धीनोधिकः स्मृतः। पितामहः ॥ "प्रतिपदर्शसंधौतुर्विवैक्यचंद्रसूर्ययोः । जवांतराप्तपटिननाडिकाअर्कम डलम्" || अत्रकालात्मकविग्रहणं ज्योतःप्रकाशे ॥ "दीतएकैः कथितोत्रमातः परैःप्रदिष्टोरविमंडलातः ॥ मतदयेचेद्रविसंक्रमः स्पारसएवपूर्वस्यनचापरस्य ॥ पिताम हः - अष्टाधिमासाः स्युनित्यंप्रोच्यतेफाल्गुनादयः ॥ सौम्पपीपीक्षयोनित्यंभ घेतामितिनिश्चितं ॥योवाप्यघिमासोवास्यादुर्भइतिनिश्चितम् । नक्षयोनाधिमासःस्या माघोयैपरिकीर्तितः ॥ पंचमामास्तुवैशाखादधिमासाव्यवस्थिताः । भवंतिचाट भिवभव ११ वकिनिशाकोः १९ ॥ तयेवफाल्गुनश्चैत्रमाधिनः कातिको धिकः । एतेकिंद्र १४१ शरांगै ६५ किदाचिद्रगोकुवत्सरः १९ ॥ मार्गपोपीक्षयास्यातांकदाचित्कातिकोभवेत् । अधिमातस्तदाज्येष्ठोभवेनित्यायो पदा || क्षयायामधिमासःस्यान्नित्यंभाद्रपदत्रये || आश्विनोजोसदास्पातामादौमाद्रप दासकृत्" ।। यस्मिन्वकार्तिकक्षयोभवति तस्मिन्वज्येष्ठाधिमासोभवेत् । अत्रज्येष्ठश देनभाद्रपदोज्ञेयः । यतः 'क्षयात्मागधिमासःस्यानित्यंभाद्रपदवये इतिनियमात् । माद्र पदादीनांत्रयाणांमध्यभाद्रपदोज्यैष्ठीजानीयादित्यर्थः । अयाधिमासमयमामपोःकार्या कार्याण्याह । कर्माण्यन्पगतीनिनावतनुयादिति । अन्यागतिपातानिमन्यगतीनि तानिमत्राधिमासक्षयमासयौनतनुयानविस्तारयेत्नकुर्यात् । अयोदनन्पगतीनिकर्मा पत्रापिकर्तव्यानीतिमिदम् । अन्यगतीनामनन्यगतीनाभित्यविचारः पानिकाल निरोपेनमोक्कानितान्यनन्यगतीनि ययावीजापापात् तत्र "ऋतुः साभा- ·(१५०) मुहूर्तमार्तड:- मणकोज्ञेयोधिकोथोक्षयः ॥ कर्माण्यन्यगतीनिनात्रतनुयाद्यज न्ममृत्यूक्षयेतन्मासौतिथिखंडयोश्चयमुखेभृत्यधिकोगण्यते ॥२॥ अयसंक्रातिप्रसंगेनमधिमासक्षयमासयोर्लक्षणंतत्रकर्तव्याकर्तव्यंक्षयमासेजन्ममरणा दौमासज्ञानवृत्तकेनाइ | ब्रह्माद्यरिति । ब्रह्माद्यैःसिद्धांतकभिाइनमंडलांतःसूर्यम- डलांतः चांद्राचांद्रोमासउदितः । परैराचार्यःअमांतश्चांद्रोमासउदितः । एतदुक्त भवति अमावास्यांतादपरोअमावास्यांतोयावत्तावदमांतोमासः । अमावास्यांतसूर्य चंद्रमंडलयोर्योगोभवति परतापड्भिपटिकादिभिर्वियोगोभवति । तस्माद्वियोगादपरी वियोगोयावत्तापद्रविमंडलांतोमासः । सब्रह्मायःक्षयमासाधिमाप्तनिर्णयविपयेगी कृतः अपरैरमांतोमासोंगीकृतइत्यर्थः । अत्रयद्यपिसूर्यग्रहणेमध्यग्रहणकालानंतरं मो क्षस्थितिकालः षड्घटिकाभ्योन्यूनोदृश्यते तथापिसूक्ष्मदर्शिभिः पूर्वाचायः रसनायोर्क मंडलमित्युक्तम् । तत्रागमएवप्रमाणम् तत्रउक्तलक्षणोमासःअसंक्रमणः संक्रांतिरहितम धिकोज्ञेयः। द्विसंक्रमणकासंक्रांतिद्वययुक्तक्षयोज्ञेयः। अस्योदाहरणम् ब्रह्ममतानुसार गाश्रीभास्कराचार्येणसिद्धांशिरोमणौदर्शितम्॥"असंक्रांतिमासोधिमासःस्फुटास्याद्विसं क्रांतिमासःक्षयाख्याकदाचित् ॥ यःकार्तिकादित्रयेनान्ययास्यात्तदावर्षमध्येऽधिमा सद्वयंच || गतोब्ध्यद्रिनंदै ९७४ मितेशाककालेतिथीशैभविष्य १११५ त्यांगाक्ष सूर्यः १२५६ । गजाद्रयनिभूभि १३७८ स्तयामायशोयंकुवेदेंदुवर्षेः १४१ कचिद्गी कुभि. १९ श्च ॥ ॥ श्रीभास्कराचार्येणाध्यद्रिनंदै ९७४ मितशाककालादुपरितियीशै १११५ मितशाककालापूर्वसिद्धांतशिरोमणिविरचितः। अतएवोत्रम् ॥ गतीब्ध्य दिनदमितेशाककालेतिथीशभविष्यति इति ॥ तत्रगजायनिभूमिः तुल्येशाककाले रविमंडलांतमासप्रमाणेनक्षयमासाधिमासौपदृश्येत आश्विनीअमावास्याबुधेचतुश्चत्वा. रिंशत्पटिका ४४ तस्मिन्नेवदिनेसप्तत्रिंशत् ३७ घटिकास्वतीतासुतुलासंक्रमण मभूत् । बाधिनस्तुलासंक्रांतियुक्तत्वाच्छुद्धः कार्तिकीममावास्या शुक्रेसप्तदशप टिका १७ तस्मिन्नेवदिनेत्रिंशत्पटिकास्वतीतामुवृश्चिकसंक्रांतिरभूत् । अयनसंक्रांति स्वादधिका कार्तिकः अपरोमासोवृश्चिकसंक्रांतियुक्त तस्माच्छुदोर्यकार्तिकः तस्यामा वास्याशनासप्तचत्वारिंशत् ४७ घटिकास्तस्मिन्नेवदिनेएकोनपटिघटिका ५९ वती तासुधनुःसंक्रमणमभूत् । धनुःसंक्रमणमार्गशीपंजातं तस्यामावास्यासोमपादोनपंचदश घटिकाः तस्मिन्नेवदिनेएकोनविंशतिघटिकास्वतीतासुमकरसंक्रांतिरभूत् । इयंमक रसंक्रांतिपद्यपि ‘भमांतमतिकम्यजातातथापिरविमंडलांतमासप्रमाणेमपूर्वमासएषप तिता तस्मात्संक्रांतिद्वययुक्तवात् मार्गपीपयुगुलंशयाइपंजात माघीममाभामेएकच वारिंशद ४१ घाटकातस्मिन्नेवदिनेषट्चत्वारिंशत् ४६ घटिकास्वतीतामुकुंमसंक्रांतिर भूत् । इयमपिसंशांतिपोपमासमतिक्रम्यजातात यापिमंडलांतमासप्रमाणेनपूर्वमासस्पे ·संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१५३) तात्पर्य यह है कि अमावास्याके अंतमें सूर्य चंद्रमण्डलको योग होवे हे पीछे ६० घडि- योसे पीछा वियोग होता है वहां वियोगांत मास होता है और कोई आचार्य कहते हैं कि अमांत चांद्र होता है। और जिस मासमें दोय संक्रांति होय वह क्षयमास होता है ।। इसमें अन्यगतिवाला कामको नहीं करणा ॥ और क्षयमासमें जन्ममृत्युतिथिका दोय विभाग करणा सो पूर्वार्द्धमें जन्म वा मृत्य होय तो पेला महीनामें वर्धापन और श्राद्ध करणा ॥ और उत्तरार्द्ध में होय तो द्वितीय मासमें करणा ॥ और गर्भमें ने नोकरीमें अधि- मासको गणना चाहिये ॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिसुतमोडरामकृतायांमार्तण्ड दर्शिन्यां संक्रांतिप्रकरणम् ॥ १ ॥ श्रीमत्कौशिकपावनोहरिपदद्वंद्वार्पितात्माहरिस्तजोऽनंतइलासुरा चितगुणोनारायणस्तत्सुतः ॥ ख्यातदेवगिरेःशिवालयमुदक्त स्मादुदक्टापरग्रामस्तद्वसतिर्मुहूर्तभवनमार्तडमत्राकरोत् ॥१॥ अयालंकारमाह । श्रीमत्कौशिकेति । कुशिकस्यगोत्रापत्यानिकौशिकाः श्रीमंतश्च तेकौशिकाश्चत्तथा तान्पावयतीतितथा हरिपदद्वंद्वार्पितात्मा हरिर्वासुदेवः तस्यपद चरणयुगंतस्मिन्नर्पितः आत्मा अंतःकरणं येनसतया“आत्मादेहेधृतौजीवेइत्यभिधानात् एवंविधीयोहरिस्तज्जस्तस्माजातीयोनंतनामा।किंलक्षणः इलासुरार्चितगुणा इलापृथ्वी तस्यांसुरादेवाब्राह्मणाः तैरचिताःपूजितागुणाःशमदमतपोदानाध्ययनादिगुणायस्यस तथा जितेंद्रियोवेदनिधिःस्मृतिज्ञोदृढवतोयज्ञकृदन्नदातेत्यादिगुणसंपन्नइत्यर्थः। तत्सुतो नारायणःमुहूर्त्तभवनमुहूर्तानांभवनंसद्ममार्तडनामग्रंथमकरोत्। अत्रकुत्र देवगिरेः सकाशा . उदउत्तरस्यांदिशियख्यातंपुराणप्रसिद्धशिवालयंघृष्णेशशिवालयमितिप्रसिद्धम् । ज्योतिर्लिंगस्थानमस्ति तस्माच्छिवालयादुदगुत्तरस्यादिशियः टापरयामोऽस्ति त वटापरनामे अकरोदित्यर्थः । किलक्षणोनारायणः तदसतिः तस्मिन्टापरग्रामेवस तिर्यासोयस्यसतथेति ॥ १ ॥ अब ग्रंथकर्ताका वर्णन करते हैं। भा०-देवगिर्गसे उत्तरमें घृष्णेश नाम ज्योतिलिंगाख्य शिव है वहांस उत्तरमें टापर नाम ग्राम है उस गाममें रहनेवाला और कुशिकगोवन हरिभक्त हरिनाम ब्राह्मणका पुत्र अनंत उनका पुत्र नारायण मुहूर्तमार्तण्डनाम ग्रंथको करता भया ॥१॥ यपष्टयायुतशत१६०वृत्तवद्धमेनमार्तडंपठतिनरःसविश्वपूज्यः॥. बह्वायु-सुखधनपुत्रमित्रभृत्यानसंप्राप्नोत्यविकलधीश्चतीसिद्धिार ·(१५२) मुहूर्तमानैंड:-. दिकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः ॥ इतिमनुनाऋतुप्रमाणमुक्तम् । मथयोडश रात्रीणांमध्येनिंद्यदिनान्यपहायगच्छेत् सऋतुर्यदिमलमासशुद्धमासांशैाप्नोतितदाशु दमासांशेदोपरहितेगर्भाधानंकुर्यात् । असंभवमलमासएक्कुर्यात् । तथाचोक्तम् । मन न्यगत्तिकंकुर्यानित्यनैमित्तिकंतथा" || एवमन्यान्यपिविचार्यकुर्यात् । गर्भाधानायनमा शनांतकर्मसुमलमासादीनांनिधोनास्तीतिसंस्कारेणउक्तमस्ति । गर्भायनाशनांतेपुन गुरुसितमोव्यम् इत्यादि । तथाचगर्गः || "अन्याधेयंप्रतिष्ठांचयज्ञदानव्रतानिच ॥ वेदवतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः ।। गमनंदेवतीर्थानांविवाहमभिपेचनम् ।। यानंचगृहक मणिमलमासेविवर्जयेत इति । तयाचसूर्योदये || "अवश्यकर्ममासाख्यंमलमासमृ तान्दिकम् । तीर्थंभच्छाययोःश्राद्धमघानंगपितक्रियाम् ॥ कुर्यान्मलिम्लुचवमध्ये चेत्सर्वदाधिकम् ।। तत्रस्यान्मासिकंमृत्युमासात्सद्वादशोयदि ॥ प्रेतक्रियांसमा यात्र कुर्वीताभ्युदयंतया ॥ श्यामाकाग्रयणंकृच्छ्रेनस्याद्वय॑मतोन्यया ॥ अन्यच्च ॥ काम्पारंभवृपोत्सर्गपर्वोत्सवमुपाकृतिम् ॥ मेखलाचौलमांगल्यान्याधानोद्यापनक्रिया ॥ वेदवतमहादानाभिषेकान्वईमानकम् ॥ इष्टापूर्वतयायस्यविध्यलोपीन्यदाकृती ॥ त सर्वमष्टकादन्यदघिमासेविवर्जयेत् ॥ सूतकेपिचकर्तव्यंनानायराहुदर्शने" इति ॥ स्मृतिरत्नावल्याम् ॥ "प्रवृत्तंमलमासात्माग्यकार्यमसमापितम् || भागतेमलमासेपि तत्समाप्पमसंशयम्" इति ॥ अथक्षयमासेजन्मादौमासज्ञानमाह । यजन्मेति । जन्म. चमृत्युश्चजन्ममृत्यू यस्यजन्ममृत्यूयज्जन्ममृत्यू क्षयेक्षयमासिभवतस्तस्यमासौतिथिखं टौज्ञातन्यौ तियः प्रयमेधैजन्म वामृत्युभिवति तदामथममासः ॥ द्वितीयेद्वितीयोमा सोज्ञेयः । तपाचवृहत्कालनिर्णये || "तिथ्यप्रयमेपूर्वोद्वितीयेईतयोत्तरः ॥ मासा वितिधैज्ञेयोसयमासस्यमध्यगो"इति ॥ अथमलमासःकुत्रकुत्रगण्यतइत्याह । चयम सइति । चयोगर्भाधानादेव॒दिः गर्भस्यकलिलंघनांकुरास्थिचर्मादिचयापतिमासे भवति घनादीनांदिनकलांतराचयस्तदादिके प्रेप्येभृत्येवेतनदानार्थमधिकोमासोग प्यते । तयाचयमः ॥ “ गर्भवाधुपिकेभृत्येश्राद्धकर्मणिमासिके || सपिंडीकरणे नित्ये माधिमासंविवर्जयेत् " इति । पाठांतरव्याख्यानम् | अधियुगेपूर्वीधिमाः प्राक तइति एकस्मिन्वमधियुगे अधिकद्वयेसतिपूर्वाधिमाः प्रयमधिमासः प्राकृतः मा कृतमासपज्ज्ञयःअधिकपन्नत्याज्यः । अर्यादुत्तरोधिकमासोमलमासः । तदुक्तम् “ मा सदयेन्दमध्येच संक्रमोनभषेद्यदा ॥ प्राकृतस्तत्रपूर्वस्यादुत्तरस्तुमालम्लुचा इति॥२|| इचिमुहूर्तमातहटीकायांमातटवल्लभायांसमातिप्रकरणसमाप्तम् ॥ अव अधिमासक्षयमासका लक्षणको और वहां फर्तव्याकर्तव्यको और क्षयमासमें जन्ममरणका विचारको कढ़ते हैं। भा:-सिद्धांत फरनेपाल मदादिक कहते हैं कि चांदमास सूर्यमण्डलांत होता है।

·अथ मातृपंचकम् ॥
पुत्रोमेखलुजायतांशिवहरे दुर्गतिसबुध्यवै देइंदानतपौत्रतादिनियमः संशोषयित्वा
चिरम् ॥ यापूर्वदशमासिमांधृतवती देवातसहित्वोदरे दुःखंगभभवंधरेवनिविडं तस्य
पुत्रोमेभवितानवेतिसततं याचिंतयित्वाततो सूत्वा गृयक्रमीव मापसवां पीहाँहि
विस्मृत्यच ॥ शीतोष्णार्द्रपटादिभिश्चसततं संरक्षितोइतथा तस्यात्रैवयंभवेयमनृती
भूतमेतपिशाचराक्षसगणाच्छूली सुरिक्षतु कृष्णोदानवदर्पहाऽवतुसदावालप्रद्देश्य
स्तथा ॥ गोपुच्छभ्रमणादिभिश्वसततं रक्षाकृत मेयया हुत्वांगेनमितंमरीचलवत
मात्रुक्तंखलुयःकरोतिहिनरोधन्योजनिस्तस्य रामस्यैवविनिर्गतखलुवची गृहोग
तुश्चये ॥ तेमा-कलुषंविधूयसकलं श्रीरामरूपा दिवं भुक्ता- यति धरा पुनितई
दुर्यथा ॥ मार्कण्डेयइवमजीवनसुखचैवाददन्मांचिरं यक्षस्येवधनं कुठंचदिएन रसट,
यामाताममदुवैचांस्यगणयद्वालोयमित्याशिषो दूर्ववास्यवो शरीरविपुलं मुक
इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययान्धुित्र
मोडुरामविरचितं मातृपंचकंसम्पूर्णम् ॥
जनन्यैनमः ॥१॥
तस्यैजनन्यैनमः ॥ २ ॥
स्यैजनन्यैनमः ॥ ३॥
तस्यैजनन्यैनमः ॥४
.
.
नन्यैनमः ॥५॥

·अथ यज्ञेशाएकम् । ॥ . यजतेयंदेवायजनकुशलायज्ञकरणैर्ययाभूमौभूयोनियमनिपुणाःसंधिपुवुधाः ॥ यमा राध्य ख्याति बलिसदृशदैत्याः सुविपुलाययुस्तं यज्ञेशंसकलसुखदंनौमिसततम् १ ।। ज्ञेशं ज्ञानघनस्वरूपममलज्ञानप्रदं ज्ञानिनां ज्ञेयश्चोपनिषतप्रमापवचनैर्यः सर्वरूपी भवान् ॥ ज्ञेशाः सिद्धिमिताःपुरंदरमुखाः संपूजयंतोहरि ज्ञेशान् राममुखान् सुतान् दशरथोलेभे यमिष्ट्वाइरिम् ॥२॥ शास्त्राण्यंगयुतास्तथासुविपुलावेदाभृशंयमस्व शाखेशप्रतिपादयंतिविपुलैमाध्यदि नाद्येव॒वम् ।। शारीरंपविधूपवेहकलुपंहुत्वातदर्यद्विजाः शारीरंभुविदेवदुर्लभमुखंभुक्ता- गमन्यहरिम् ।। ३॥ यमैस्तुयीभ्यांशरभुजमिसुविपुलैयमंतेयज्ञानांसयजतिजुहोत्यादिभिरपि यजतेविप्राःसकलश्रुतिसूत्रार्यनिपुणाययुस्तेषांपादेवापखलुलुठंतस्तमभयम् ॥ ४ ॥ नमामित्वांयकिटितनुधरंयस्यचनसिनुवः सुक्तुण्डेतेश्रुतियुगलरंधेचचमसाः ॥ नमो भूयोतुभ्यंसकलमसपात्राणिचतनी नहींयंतेनणांतवचरणभाजामखवृपाः ॥ ५ ॥ मोघंजन्मभवेद्यजेन्नखलुयःश्रीयज्ञनारायणमोपंतस्यविशालनेत्रयुगलंपश्पेनचेतंपर म् ॥ मोघंतस्पमुखंपठेन्नखलतनामानिभद्राणिचेन्मोघंपादयुगंबजेन्मखगृहनाभजेतं हरिम् ।। ६॥ नयत्राहकारंनचमदमहधिखलुतमोनशोकंदैन्यवानचयमभयदुर्जनवचः । नदुःखं मोहंवानवशरशरस्यापिसुकृतंनयंतेयज्वानस्तमहमविनाशंसलुभजे ॥७॥ मज्जामांसमलास्थिभेदरुधिरैः शुक्रादिभिः संभृतमादेववशंसुनिंद्यकुणपंयेप्राप्य विद्युञ्चलम् ॥ मध्याह्नार्कमरीचिकेवहादजध्वांतापहंमुक्तिदंमन्येयनभजतिब्रह्मपरमंते वंचितास्तविभुम् ॥ ८॥ इति श्रीश्रीतविज़नानुरामाग्निहोत्रिभुतमोहुरामकृतं यज्ञेशाष्टकं श्रीयज्ञेश्वरार्पणमस्तु ।

·अथ मातृपंचकम् ॥ पुत्रोमेखलुजायतांशिवहरे दुर्गेतिसंबुध्यवै देहंदानतपोव्रतादिनियमैः संशोपयित्वा चिरम् ॥ यापूर्वदशमासिमांधृतवती देवावसहित्वोदरे दुःखंगर्भभवंधरेवनिविडं तस्मै जनन्यैनमः ॥ १॥ पुत्रोमेभवितानवेतिसततं याचिंतयित्वाततो सूत्वा गृथकृमीव माप्रसवजा पीडांहि विस्मृत्यच ॥ शीतोष्णार्द्रपटादिभिश्चसततं संरक्षितोहंतथा तस्याश्चैवकयंभवेयमनृणी तस्यैजनन्यैनमः ॥२॥ भूतप्रेतपिशाचराक्षसगणाच्छूली सुतंरक्षतु कृप्णोदानवदर्पहाऽवतुसदायालाहेभ्य स्तथा ॥ गोपुच्छभ्रमणादिभिश्चततं रक्षाकृत.मेयया हुत्वांगेभ्रमितंमरीचलवणं त स्यैजनन्यैनमः ॥ ३॥ मात्रुक्तंखलुयःकरोतिहिनरोधन्योजनिस्तस्यवै रामस्पेवविनिर्गतखलुवचो गृहतिमा तुश्चये ॥ तेमाःकलुपंविधूयसकलं श्रीरामरूपा दिवं भुक्का यांति धरासुखसुनिरिहं तस्यैजनन्यैनमः ॥४ यामाताममदुर्वचास्यगणयद्वालोयमित्याशिषो दूर्वेवास्पघटोःशरीरविपुलं भूयावर दुर्यथा ॥ मार्कण्डेयइवप्रजीवनसुखंचवाददन्मांचिरं यक्षस्पेवधनंकुलंचविपुलं तस्यैज नन्यनमः ॥५॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्र- मोडुरामविरचितं मातृपंचकंसम्पूर्णम् ॥

·जाहिरात श्रीमहाभारत सटीक मोटे अक्षरका । महर्षि श्रीवेदव्यास प्रणीत और पंचमवेद संज्ञा होनेसे विशेष प्रशंसा करना निरर्थक है ये वही पुस्तक गणपतकृष्णाजीके छापेकी है जो पूर्वकालमें ८० । ६० रुपयेको मिलताथा उसीको हमने सब लेकर ४० रुपयेमें देते हैं. टपाल महसूल ५० अलग ह; परंतु अब थोड़ी पुस्तकें रहगई हैं,महाभारतके प्रेमीलोगोंको शीघ्र लेना चाहिये कुछ कालके पीछे मूल्य अधिक होजायगा. ऐसा ग्रंथ उत्तम छपनेकी आशा कमती है-लीजिये. ट० खर्चा सहित मूल्य पैंतालीस ही ४५ रुपये हैं. मिताक्षरा(धर्मशास्त्र)पदयोजना तात्पर्य्यार्थ भाषाटीका। इस असारसंसारमें मर्यादा स्थितीके हेतु अनेक प्राचीन आ- 'चार्योंका मत लेकर "आचार" ". 'व्यवहार" प्रायश्चित्त" नामक तीनभागोंमें महर्षि याज्ञवल्क्यजीने भारतवर्पके चतुर्वर्णो के नीति- पूर्वक स्वधर्ममें तत्पर रहनेके हेतुरचनाकी.आचाराध्यायमें गर्भाधा- नसे लेकर मरण पर्यन्तके समस्त संस्कार, सवजातियोंकी उत्पत्ति, ब्राह्मणादि चतुर्वणों के धर्माचरण, आठ प्रकारके विवाहोंके लक्षण, भक्ष्याभक्ष्य पदार्थीका विवेक, दानलेनेदेनेकी विधि, श्राइ तथा नवग्रहोंकी शान्ति, राजाओंके धर्माचरण वर्णित हैं। शुकसागर अर्थात् श्रीमद्भागवत भापा। इसमें शंका समाधान और मनेकानेक दृष्टांत इतिहास तथा उत्तमोत्तम दोहा चौपाई भजन कवित्त मिश्रित मुंदर वार्तिक प्राकृत भाषामें पड़े २ अारोंमें छपी है. मानपर्यंत एसी उत्तम पुस्तक अन्यत्र कहीं नहीं छपी. कीमत डाक महसूल सहित १२ रु. १. आ है. प्रतीकके लिये लोकांकभी डालेगये हैं।

·जाहिरात। श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण सटीक । श्रीपं० ज्वालाप्रसादमिश्रकृत भापानुवाद । भक्तगणो! अति उत्तम टीका सरल पदोंमें हरेक देशोंके समझने योग्य कराई गई है और रुचिरं स्थलोंमें मधुर दृष्टान्तों और उदाहरणोंसे अर्थ पुष्ट किया है किन्तु गूढाशयोंका अर्थ तो विशेपही दरशाया है, विशेष प्रलापसे क्या ? शीघ्रता करो पीछे मूल्य बढ़ाया जावेगा. यह पुस्तक कथा वांचनमें परमोपयोगीहै. मूल्य केवल २१ ही रु भेजनेपर यह पुस्तक घरबैठे पहुंच जावेगी। वाल्मीकीय रामायण केवल भापा। इसमें श्लोकांक और प्रत्येक सर्गका आधन्त श्लोक लिखा गयाहै, भाषा परम मधुर और चित्तको मोहनेवालीहै.. सम्पूर्ण पुस्तककी दो जिल्द हैं, जिल्द अत्यंत मनोहर सुनहरी परम पुष्टहैं, कीमत १० रु०. श्रीमगोस्वामितुलसीदासकृत रामायणसटीक पं०ज्वालाप्रसादजीकृतसंजीवनी टीका। लीजिये रामायण सटीकभी लीजिये असलं पुस्तक श्रीगुसाई जीकी लिपिके अनुसार व संपूर्ण क्षेपकों सहित जिसमें शंका समाधान आद्यपर्यंत विस्तारपूर्वक लिखेहैं. तुलसीदासका जीवन- चरित्र, माहात्म्य,राम चतुर्दश वर्ष वनवासका तिथिपत्र और अष्टम रामाश्वमेध, लवकुशकाण्ड तथा कोप और सुंदर फोटोग्राफके चित्रभी संयुक्त हैं. इसके टीकाको रचना बहुत उत्तम और अपूर्व मनभावन सुख उपजावन रामयश पावनहै. देशाटन करने- वाले तथा सर्व सामान्यकी सुगमताके लिये सुंदर नवीन छोटे अक्षरोंमें छपकर बहुत शीघ्र दृष्टिगोचर हुवा चाहती है. की०५०, ·.......... ......... ................. ................ ...........................1 ................ ०-१२ ०-१२ जाहिरात. लीलावती सान्वय भाषाटीकाअत्युत्तम........ ..............................१-८ बृहज्जातकभाषाटीका अत्युत्तम १-८ वर्षदीपकपत्रीमार्ग वर्षजन्मपत्र बनानेका मुहूर्त्तचिंतामणि प्रमिताक्षरा रफ रु. १. ग्लेज् मुहूत्तचिंतामणि पीयूषधाराटीका ताजिकनीलकंठी सटीक तंत्रत्रयात्मक.. ताजिकनीलकण्ठीमहीधरकृत भाल्टीका अत्युत्तम टेपकी छपी ज्योतिषसार भापाटीकासहित मुहूर्त्तचिंतामणि भाषाटीका महीघरकृत मानप्तागरीपद्धति १-० बालबोधज्योतिष ................०-२ चमत्कारचिंतामणि भाषाटीका जातकालंकार भाषाटीका.. जातकालंकार सटीक.. जातकाभरण प्रश्नचंडेश्वर भाषाटीका लघुपाराशरी भाषाटीका अन्वयसहित मुहूर्तमार्तण्ड संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत शीघ्रबोध भाषाटोको संकेतनिधि सटीक पं.रामदत्तजीकृत यह ग्रंथ देखने योग्य है. पट्पंचाशिका भापाटीका भुवनदीपक सटीक जमिनिसूत्र सटीक चार अध्यायका. रमलनवरल रमलनवरत्न भाषाटीका. सवाचिंतामणि लघुजातक सटीक. ०-६ सामुद्रिक भापाटीका सामुद्रिक शास्त्र बडा सान्वय भाषाटीका.. १-४ यवनजातक.. मावकुतूहल भाषाटीका अमरकोश भाषाटीका शब्दानुक्रमसहित रफ् १॥ ग्लेज् . २-० पंचांग १० वर्षका उपके तयार है.. हायनरल पुस्तक मिलनेका ठिकाना-खेमराज श्रीप्णदासा " श्रीवेङ्कटेश्वर " छापखाना बंपई. ........... ०-१२ ......................................... ................. ............ ०-२ .......... ............ .......... T .0.000.000... .m.ma.net