·पृष्ठम् ३३ ३६ १० अष्टाङ्गोऽर्थः सप्तधातवः मण्डलार्थ रङ्गाः नवकौतुकानि दशागधूप: प्रतिमालक्षणम् तुलाधिष्ठितदेवता- प्रतिमालक्षणानि दानकाले प्रतिमानां देवत्वम् कुम्भलक्षणानि सप्तधान्यानि सप्तदशधान्यानि अष्टादशधान्यानि दक्षिणा द्रव्यमानम् धान्पादिमानम् भूमानम् मण्डपभूमेच्छापः प्राचीसाधनम् मण्डपादिलक्षणम् कुण्डानि अप योनिकुण्डम् अर्दचन्द्रामा भय त्रिकोणम् (२) पृष्ठम् अर्थ वृत्तम् १७ । पडसम् पभम् १७ अष्टास्रम् अथ चतुर्विशांशाः १७ | अष्टमांशाः पठांशाः १८ द्वादशांशाः अथ खातम् अथ योनिः अथ पोडशारचक्रम् २० ग्रहपूजामकार: २० । विनायकादिलक्षणानि २० लोकपालरूपाणि २० । तेपां पूजाप्रकार: अथ पुण्याहवाचनम् २१ नीराजनाभिपेको २२ | आचार्यवरणम् २३ | रक्षासूत्रयन्धनम् २३ मालकापूजा २४ वृदिश्राद्धम् २८ मण्डपपूजा द्वारपूजा ३२ मण्डपदेवतास्थापना ४२ अय वास्तुपूजा ५६ ·पपां पूजा १३८ १४४ पृष्ठम् पृष्ठम् अधिदेवतानाम् ५८ | गोसहस्रम् ११९ भयधिदेवतानां ६३ / मयोगः १२१ लोकपालानाम् ६३ / हिरण्यकामधेनुः ११२३ वस्वायेकादशानाम् ६७ || हिरण्याचदानम् १२६ ६८ | हिरण्याश्वरथदानम् १२८ कलशस्थापनपूजने ६८ हेमहस्तिरयदानम् वितानवन्धनम् ६९ | पञ्चलागलदानम् अपसूक्तानि ७५ | घरादानम् १३५ चलिदानम् ८४ | विश्वचक्रदानम् पूर्णाहुतिः महाकल्पलतादान १४२ अभिषेक ८५ सप्तसागरदानम् अथ दानानि ८६ | रत्नधेनुदानम् १४६ तत्रादौ तुलापुरुपदानम् ८७ महाभूतघटदानम् तुलापुरुपदानमयोगः अथ दशमहादानानि रजवादितुलाविधिः ९६ | तत्रादौ काश्चनदानम् १५१ नानारोगघ्नादितुला- शतमानदानम् १५२ पुरुपदानम् रजतदानम् वृतादितुलाविधिः अवदानम् कृप्यादितुलादानम् ९८ | श्वेताश्वदानम् १५३ हिरण्यगर्भदानमू १०१ | तिलदानम् अर्थतत्मयोगः १०७ महातिलपात्रम् । ब्रह्माण्डदानम् तिलकुम्भदानम् ११४ । तिलकरकदानम् १५७ कल्पतरुदानम् ११५ गजदानम् प्रयोगः ११७ दासीदानम् ८८ अप प्रयोगः ·पृष्ठम पृष्ठम् स्थदानम् १५९ / उभपतोमुखीदानम् मदीदानम् १६० । कण्ठपवलकम्बलम् ૧૮૮ गृहदानम् १६१ / वैतरणीदानम् १८८ गृहवास्तुशान्तिमयोगः १६३ | महिपादानम् प्रतिपदानम् १७० मेपीदानम् कन्यादानम् १७० अजादानम् १९२ कपिलादानम् १७१ मेपदानम् दशधेनुदानानि १७२ | पर्वतदानानि १९४ तत्रादौ गुडधेनुः १७२ / नत्रादौ धान्यपर्वतदानम् १९४ तिलधेनुः १७४ , लवणाचलदानम् २०२ वृतधेनुः १७५ | गुडपर्वतदानम् २०३ जलधेनुदानम् १७६ || सुवर्णाचलदानम् २०३ सीरधेनुः। १७७ तिलाचलदानम् २०४ दपिधेनुः १७८ | अर्होदये तिलाचलदानम् २०५ मधुयेनुः १७८ । कार्यासाचलदानम् २०६ रमधेनुः १७२ घृताचलदानम् २०७ शर्कराधेनुः १.८० । रत्नाचलदानम् २०८ कापीमपनुः १.८१ रोप्याचलदानम् २०८ खणधेनुः १८१ मार्कराचलः २०९ सुवर्णधेनुः १.८२ | शिखरदानम् धन्ध्यातारं सुनर्णधेनुः भद्रनिधिदानम् दानम् १८३ / आनन्दनिधिदानम् २१५ स्वापती गोदानम् १८४ अप देववादानानि २१८ | पिशृङ्गीदानम् १८ तबादी दशावतारदानम् २१८ देवार्यधनुदानम् १८६ | प्रमाविष्णुरुद्रदानम् ·पृष्ठम् पृष्ठम् द्वादशादित्यदानम् २२० पुस्तकदानम् चन्द्रादित्पदानम् २२१ | छत्रोपानइदानम् लोकपालाएकदानम् • २२२ / अन्नदानम् २४४ नवग्रहदानम् २२३ | वर्षाशनदानम् पारदानानि २२५ / ताम्बूलदानम् २४४ शूलदानम् २२५ । गन्धद्रव्यदानम् २४४ आत्ममतिकातदानम् २२६ । रत्नदानम् २४५ धनदमूर्तिदानम् २२७ | गलन्तिकादानम् २४५ शालग्रामदानम् २२८ । मपादानम् २४५ कालपुरुपदानम् २२८ उदकदानम् २४६ कालचक्रदानम् २३० धर्मघरदानम् । यमदानम् २३१ / यज्ञोपवीतदानम् २४७ आयुष्करदानम् २३२ | योदानम् २४८ सम्पत्करदानम् २३२ / दण्डदानम् २४८ कृष्णाजिनदानम् २३४ इन्धनदानम् २४८ शय्पादानम् २३७ | अग्नीष्टिकादानम् २४८ वरदानम् २३९ दीपदानम् २४९ आसनदानम् २४० अभयदानम् २५० पात्रदानम् मासेषु दानानि स्थालीदानम् २४१, अश्वत्थसेचनम् २५१ पाकदानम् २४१ पान्योपचाराः विद्यादानानि २४१ / गोपरिचयां २५२ पुराणदानम् २४२ | सहस्रादिविप्रभोजनविधि:२५३ वेददानम् २४३ | नानाद्रव्यदानमन्त्राः २५३ इति दानमयूखस्य सूचीपत्रम् । २५० ·श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ श्रीभगवन्तभास्करस्य दानमयूखः। विदरभश्रीनीलकण्टविरचितः ।। यो लीलया सन्तनुतेऽत्र विश्व तत् पालयत्यात्मनि विश्वरूपे ॥ लयं नयत्याशु च पूर्णरूपः शिवं तनोत्साशु रविर्ममासौ ॥१॥ श्रुतीः स्मृतीक्ष्यि पुराणनातं तत्तन्नियन्धानपि सन्निवधान् ॥ श्रीशङ्करस्यात्मज एप दाने श्रीनीलकण्ठो विरणोति कृत्यम् ॥२॥ परस्त्रत्वोत्पत्यन्तो द्रव्यत्यागो दानम् । व्यसपविनिमयादयः स्वेतन्याप्या एव । दानपदप्रयोगादिति केचित् । परे प्रपोगस्प माक्तत्वातदिन्ननापि विशेषणीयमित्याहुः । दामोदरटक्करस्तु क्रयादि चारयितुमदृष्टार्थत्वेन विशेषणीयम् । प्रीत्पादिदाने दान- पदं गोणमित्यूचे। तन । सोमक्रयातिव्याप्त्यवारणाव । गौप्यो मानाभावाच । दूरस्यविमायुद्दयौन सक्तस्यापहा तु प्रत्यवेत्येव । ताटशापहारे शिष्टविगानेन निषेधकल्पनात् । परस्सं नादीत सेवा माकारका प्रसास्तु निषेधो न प्रवर्तते । अपहारदशायां कस्या- -ऽपि स्वत्वाभावात् । दातुः पुनरुत्पत्तौ तु मानाभावः । रक्षणे तुं परकीयस्यापि प्रीत्यादिनोपपद्यते एव । आन्युद्देशसक्तपुरोडाशादा- - ·२ भगवन्तभास्करस्य विव । अन्यथा तत्राऽपि पुनरुत्पत्तिमयोजकस्विष्टकृदादिविध्य. भावेऽपि पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः । स्विष्टकृदादिनिधिसत्व एव पुन. रुत्पत्तिापया । सतोपादाने विगानादिति निर्णायितं तन्त्र- रबादौ । न त्यागकाले स्वत्तापगमः, किं तु विप्रककस्वीकार- काल इति तु कस्यचिद्ध्याहना प्रलाप उपेक्षणीय एव । पदि फेनचित कविहामणमुद्दिश्य किञ्चिद् द्रव्यं सुवर्णरजतादि, मनसा पात्रमुद्दिश्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् * दाता वफलमामोति प्र. तिग्राही न दोपभागित्यादिवचनप्रतिपादितेन विधिनोत्रज्य देशा- ऽन्तरस्थाय तस्मै तद्रव्यं प्रदितम् । राय यदि मध्येमार्गन चौर- पिहतं तदा दातुर्न कोऽपि प्रत्यवायः । प्रमाणामावाद । दान. फलं तु नैव जायते । ब्राह्मणस्वलापत्यबसानकस्योततर्ग:पामा- तत्वात् । नचानेन वचसा दानानुकल्पेन पात्रोद्देश्यका सङ्कल्प एव विधीयते, न तु पारस्वत्वोत्पत्तिपर्पन्तताऽपि । उद्देशमान श्रवणाद इति वाच्यम् । मजापतित्रतान्तर्गतोद्यदादित्यानीक्षणसङ्कल्पपद अत्रापि फलपर्पन्ततापा आवश्यकत्वात् । अन्यथा तत्रापि सङ्कल्प- पात्रादेव फलं स्यात् । अस्थितिचेन्नैवम् । तस्य व्रतमिति भाव- पोपक्रपेणामावरूपाऽऽदित्यानीक्षणाघुक्तिविरुद्धोपक्रमानुरो- पाद प्रतिपालनीयस्वार्याऽध्यभिचारिणी भावरूपी संकल्पनियां क्षयति । तत्र च परिपालितेऽनीक्षणादौ व्यभिचाराव सङ्कल्प- लक्षणव दुर्घा स्पात । ओ न सङ्कल्पमात्रात् तत्र फलम् । किसान घदेशकालावच्छेदेनं पात्रहस्तमक्षेपासम्भवे तस्याने मानसपागेद्देश्यको जलाधिकरणको जलप्रक्षेपी विधीयते । न त ·दानमयूरः। यत्तु देवलः ! अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमिसभिनिदिएं व्याख्यानं तस्य कथ्यत इति ॥ तद् वक्ष्यमाण- सात्विकदानोत्त्यथै, न दानसामान्यपरम् । इति दानस्वरूपम् । एतत्पशंसा सामवेदोपनिषदि । दानेन सर्वान् कामानानो- ति चिरीवत्वामिति ॥ व्यासः । यददासि विशिष्टेभ्यो यदश्ना- सि दिने दिने। तत्ते वित्तमई मन्ये शेपं कस्यापि रससि । ग्रासा. दर्दमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न दीयते । इच्छानुरूपो विभाः कदा कस्प भविष्यतीसादि । तच दानं घोक्तं भगवद्गीतासु । दातव्यमिति यदानं दी. यतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पाने च तदान सात्त्विक स्मृत- म् ॥ यत्तु मत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परि- क्लिष्टं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ अदेशकाले यदानगपात्रेभ्यश्च दीयते । असंस्कृतमवज्ञातं तचामममुदाहृतम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे । ताममा- नां फलं भुक्ते तिर्यक्के मानवः सदा । वर्णमङ्करभावेन वाईके यदि वा पुनः ॥ वाल्ये वा दाप्समावे वा नात्र का विचारणा । असोऽन्यथा तु मानुष्ये राजसानां फलं भो ॥ साचिकानां फलं भुक्ते देवत्वे नात्र संशयः ॥ मात्स्ये । येषां पूर्वकृत कर्म सायिक मनुजोत्तमापौरुषेण विना तेपां केपाश्चिदृश्यते फलम् ।। कर्मणा माप्यते लोकान् राजमस्य तया फलम् । कृच्छण कर्मणा विद्धि ताममस्य तथा फलम् ॥ हारीतः । मुमूर्षुस्तामसं पञ्चामा कृनो ददातीति।। अपकृतोऽसावधानः । गारुडे, अर्हने पत् सूत्र- दिदानं तद् कायिकं मतम् । आ नामभयं दद्यादेतद्धि वाचिक स्मृतम् ॥ विद्यामादाप यज्ञप्यैस्तदान मानसं द्विजा इति ॥ अथ दानमामान्यतिकर्तव्यता ॥ तत्र दानाऽधिकारस्तु चतुर्णामपि वर्णानां वीणां च । वर्णानामाश्रमाणां च चातुर्वर्षे ·४ भगधन्तभास्करस्य युधिष्ठिर । दानधर्म प्रवक्ष्यामि यथा व्यासेन भापितम् इति ध्यासोक्तेः। स च निपादस्थपत्तिवद् वैदिकमन्त्रवत्स्वपि समन्त्रक एव स्त्रीशूद्रयोरविरुद्धः । मदनरने जातकर्यः । अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्तधर्म न वैदिक पूर्तधर्मास्तवैव स्मृत्यन्तरे । बहिदि च यदान तत्पौर्तिकमुदाहृतम् ॥ तत्रैव व्यासोऽपि । अन्तर्वेधा च यदानमिष्टं सदभिधीयते इति ॥ अथ पात्रम् । याज्ञवल्क्यः । न विद्यया केवलया तपसा चाऽपि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षत इति । व्यासः । प्रथमं तु गुरोद्दीनं दत्वा ज्येष्ठमनुक्रमात् । ततोऽन्येपांतु विमाणों दद्यात् पात्रानुरूपतः ना भविष्यपुराणे । सन्निधानस्थि. तान विमान दौहिनं विट्पति तथाभागिने विशेषेण तथा बन्धून् गृहागतान् ।। नातिकामेन्नरस्त्वेतान् मुमूर्खानपि दीयते । अति- क्रम्य महारौद्रं रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ विट्पति माता । विष्णुः। मातृवसा वसा चैत्र तथैव च पितृवसा । मातामही भागिनेयी भागिनेयस्तथैव च ॥ दौहित्रश्चैव जामाता तेषु दत्तमिहाक्षयम् । श्रीभ्रटेषु तथा दत्तं तदप्यलय्यमुच्यते ॥ मातापित्रोगुरौ मिने विनीते चोपकारिणि । दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूति- मिच्छता ॥ विष्णुः । पितुः शतगुणं दानं सहसं मातुरेव च । अनन्तं दुहितुर्दानं सोदये दत्तमक्षयम् ॥ एतत् प्रशंसामात्रम् । दक्षः । सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणवे । सहस्रगुणमाचार्य स्वनन्तं वेदपारगे ॥ व्यासः । ब्रह्मवीमसमुत्पन्नो मन्त्रसंस्कारव- जितः । जातिमानोपजीवी च भवेदग्राह्मणः स तु ॥ गर्भाधाना- दिभियुक्तस्तथोपनयनेन च । न कर्मविन्नबाधीते स भवेद्राह्मण नुवः ॥ तथा । देवार्चनपरो नित्यं विचार्यों परसरत्रयम् । असो देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्दितः ।। यत्तु वृहस्पतिना, शूद्र सम- ·दानमयूखः । गुणं दानं वैश्ये तु द्विगुणं स्मृतम् । क्षत्रिये विगुणं मोक्तं ब्राह्मणे पड्गुणं स्मृतमिति शूद्रादीनामपि पात्रतोता, साऽन्नाच्छादनपरा। अन्नाच्छादनदानेषु पात्रं नैव विचारयेव । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं विवस्रो वसनस्य चेति विष्णुधर्मोक्तः ।अपानायाऽमन्त्रकं दानम् । मन्त्रपूर्व तु यदानमपानाय प्रदीयते । दातुनिकृत्य हस्तं तु श्रोतु- जिहां निकृन्ततीति शातातपोक्तः ॥ तथा । यस्य वेदश्च वेदी च विच्छियेते त्रिपूरुषम् । स वै दुर्दाह्मणो नाम यश्च वै पली- पतिरिति । अपात्रमित्यर्थः ।। अथ देयम् । यथाविधेन द्रव्येण यत्किञ्चित् कुरुते नरः । तथाविधमरामोति स फलं प्रेत्य चेद च ॥ तथाविधं शुरून शुद्धं मायलेन दुःखसंमिश्रं कृष्णेनामुखोदयम् । शुक्लादिस्वरूपं तु स्मृतौ। श्रुतशौर्यतपाकन्यायाज्यशिष्यान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्ला- मुदयोऽप्यस्य तद्विधः ॥ कुसीदपिवाणिज्यशिष्यशुक्लानुत्तितः। कृतोपकारादाप्तं च शवलं समुदाहृतम् ॥ पार्श्वकद्यूतचौर्यात्तिम- तिरूपकसाहसः । व्याजेनोपार्जितं यत्तत्सर्वेषां कृष्णमुच्यते इति ।। पार्धकं सर्वदा समीपस्थित्या सेवा । प्रतिरूपकं पेशान्तरग्रहणम् । शिवधर्म । तस्मात्रिभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवितं यतः ॥ सर्ववित्तस्य भागपञ्चकं कृत्वा भागत्रयं जीवनाथ, भागद्वयं धर्मार्थमिति हेमादिः । भागवयं सर्व- वित्तस्य । तत्रैको मागो जीवनाय, भागद्रयं धर्मासन्ये । कृपणा. शक्तविपपे तु भारते। एकां गां दागर्दद्यादश दयाच गोशती.। वातं सहसगुर्दद्यात् सर्वे समफलाः स्मृता इति ॥ गोपदं वित्त- मात्रोपलक्षणार्थम् । अन्यथा पञ्चगवादेः सहस्राधिकगवादेश्व गोदानेऽनधिकारः स्पादिति हेमाद्रिः । यमः । सुर्वण रजत ताम्र पतिभ्यो यः प्रयच्छति । न तत्फलमवामोति तन परिवर्तते ॥

·'भगवन्तमास्फरस्य यतपे काश्चनं दत्वा दाताऽपि नरकं ब्रजेत् ।। अपिशब्दात म. तिग्रहीताऽपि ॥ अङ्गिराः । देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथै- घच । पुण्यं देयं मयनेन नापुण्यं चोदित कचित् । तथा । पा. पदः पापमानोति नरो लक्षगुणं सदा । पुण्यदः पुण्यमाप्नोति शतशोऽथ सहस्रशः । स्कान्दे। आपत्स्यपि न देयानि नव वस्तूनि सर्वदा । अन्वये सति सर्वस्वं दाराश्च वारणागताः ॥ न्यासाची कुलवृत्तिं च निक्षेपः स्त्रीधनं सुतः। यो ददाति स मृहात्मा प्राय श्चित्तविशुद्ध्यति ॥ अङ्गिराः । वहुभ्यो न प्रदेयानि गोगई शयनं त्रियः । विभक्तदक्षिणा होता दातारं तारयन्ति हि ॥ विभक्त- दत्तानि पृथग्दत्तानि । गौरेकस्यैव दातव्या न बहुभ्यः कथश्चन। सा हि विक्रयमापन्ना दहसासप्तमं कुलमिति ।। अग्राह्य स्कान्दे ॥ अजिनं मृतशय्यां च पी चोभयतो- मुखीम् । कुरुक्षेत्रे च गृह्णानो न भूयः पुरुषो भवेत् ॥ अग्राह्य मकृस तत्रैव । इस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादयः । अग्राह्या इत्यर्थः । आसनं मृतस्यैव । पद्मपुराणे, ब्रह्माण्डं भूमिदानं च ग्राह्य नैकेन तद्भवेद । अझ च मणिमातङ्गतिललोहानि वर्जयेदिति ॥ वसिष्ठः । शस्त्रं विष सुरा वाऽतिग्राह्याणि ब्राह्मणस्य ।। हेमाद्रौ पाये । अतिदुष्टा प्रेतशय्या न प्राद्या द्विजसत्तमः । गृहीतायां च तस्पां तु पुनः संस्कारमईति । लोहं तिलाश्च महिपी तैलं लवण. मेव च । तिलधेनुमणिश्चैव घोराः ,सप्त प्रतिग्रहा इति ॥ मनुः । हिरण्यं भूमिमश्वं गामन्नं वाप्तस्तिलान् घृतम् । अविद्वान् प्रतिगृहानो भस्मीभवति काष्ठवत् ।। प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् । प्रतिग्रहेण विमाणां ब्राह्म तेजो विनश्यति ॥ इवि देवदव्यम् । अप काला वाराहे, दरों शतगुणं दानं तच्चतुम्न दिनक्षये। पातनं तप संक्रान्ती शतनं विषुवे ततः ॥ पुगादौ तच्छतगुण- ·७ दानमयूसः। मयने तच्छताहतम् । सोमग्रहे तच्छतघ्नं तच्छतघ्नं रवेहे ॥ तच्छनघ्नं व्पतीपाते दानं वेदविदो विदुः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे । वैशाखी कार्तिकी माघी पूर्णिमा तु महाफला॥पौर्णमामीघु सर्वा- सु मासक्षसहितासु च ॥ दनानामिह दानानां फलं शतगुणं भवे. द ॥ यस्यां पूर्णेन्दुना योगं याति जीवो महाचलः । पौर्णमासी तु विज्ञेया महापूर्वा द्विजोत्तम ॥ स्नानं दानं तथा जप्यमक्षय्यं वै तदा स्मृतम् ॥ शङ्खः । अमावास्या तु सोमेन सप्तमी भानुना सह । चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी ॥ चतस्रस्तिथयस्वे- वास्तुल्याः स्युग्रहणादिभिः । सर्वमक्षयमत्रोक्त स्नानदाननपादि- कम् ।। अमावास्या व्यतीपातो ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । मन्वादयो युगादिश्व संक्रान्तितिस्तथेयादि । भारते । रात्रौ दानं न मांप्सन्ति विना त्वमयदक्षिणाम् । विद्यां कन्यां द्विजश्रेष्ठ दीपमन्नं मतिश्रयम् ॥ विनेतिपदं विद्यादिभिरपि सम्बद्धयते । तथा । महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरद्रयम् । स्नानं सत्र न कुर्वीत काम्यं नैमित्तिकाहते । नेच्छन्सेके स्नानदानं रात्रौ मध्यमयाम- योः । नैमित्तिकं तदा कुर्यान्निस तु न मनागपि। उभयतोमुख्या- ऽऽतुरदानाभयदानानदानादिकं तु सर्वदा भवतीति तत्र स्पष्टम् । अर्द्धप्रसूता गां दद्याद कालादि न विचारयेदिति ।। अथ पुण्यदेशाः । मनुः । दृपद्वतीसरस्वसोवनयोर्पदन्तरमा सदेवनिर्मित देशं ब्रह्मावर्चे मचक्षते ॥ कुरुक्षेत्रं च मरस्याश्च पञ्चा- लाः शूरसेनकाः । एप ब्रह्मर्पिदेशो 4 ब्रह्मावर्चादनन्तरः ।। मत्स्यो विरादेशः । पचालाः • कान्यकुजाहिच्छत्रादिदेशः। शुरमैनिको मयुरादिदेशः। हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत् प्राबिनशना. दपि । प्रत्यगत्र प्रयागाच्च मध्यदेशश्व कीर्तितः । विनशनमः न्तनम् । भविष्यपुराणे, वाराणसीकुरुक्षेत्रमयागपुष्करक्षेत्रगगा. ।

·भगवस्तभास्करस्य , समुद्रतीरनैमिपाऽमरकण्टकश्रीपर्वतमहाकालगोकर्णदेवपर्वताऽऽदी- निपुण्यानीति ॥ पाने, लिङ्गं वा प्रतिमा पाऽपि दृश्यते यत्र कुत्र चित् ॥ तत् सर्व पुण्यतां याति दानेषु च महाफलम् ॥ भवि- प्योत्तरे, क्रोशमानं भवेत् क्षेत्रं शिवस्य परमात्मनः । प्राणिनां तत्र पञ्चत्रं शिवसायुज्यकारकम् ॥ फलं दत्तहुतानां च अनन्त परिकीर्तितम् । मनुजैः स्थापित लिड्ने क्षेत्रमावमिदं स्मृतम् ॥ स्वयम्भुवि सहस्रं स्यादा चैत्र तदर्धकम् ॥ तथा, गृहे दशगुणं दानं गोष्ठे चैव शताधिकम् । पुण्यतीर्थेषु साहस्रमनन्तं शिवसन्नि- धौ ॥ मात्स्ये । शालग्रामसमुद्भूतः शैलचक्राङ्कमण्डितः । तिष्ठते पत्र वसुधे तरक्षेत्रं योजनत्रयम् ॥ द्वारवसाः शिला देवि 'मुद्रिता. मम मुद्रया । यत्रापि नीयते तत् स्यात् क्षेत्रं द्वादशायोजनमिसा- दि ॥ काशीखण्डे, अन्यत्र यत् कृतं कर्म व्रतं दानं तपो जपः । गङ्गातटेषु तत् सर्वं कृतं कोटिगुणं भवेत् ॥ मात्स्पे । अग्निहोत्र. गृहे चैव यदल्पमपि दीयते । तदनन्तफलं सर्वे भवतीति विनिश्च- यः। इति देशाः॥ प्रतिग्रहे देशनिषेधः पाने, न तीर्थे प्रतिगृह्णीयात् माण: कण्ठगतैरपि ॥ ब्रह्मपुराणे, भवाहमवधि कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । तत्र न प्रतिगृह्णीयात प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ दानधर्मे । भाद्रशुक्ल- चतुर्दश्यां यावदाक्रमते जलम् । तावद्गर्भ विजानीयात्तय तीर- मुच्यते ॥ मात्स्येऽपि । सार्द्धहस्तशतं यावद्र्भतस्तीरमुच्यते । स्कान्दे । तीराद्गव्यूतिमावं तु परितः क्षेत्रमुच्यते इति ॥ इदं'च गगायाम् । गर्भप्रतिग्रहानपेधः प्रसिद्धनदीपु । प्रसिद्धतरगण्डक्पा. दिपु तु तीरेऽपि । गङ्गायां तु क्षेत्रेऽपीति सर्व शिष्टाचारः ॥ अथ दातृकृत्यम् । मनुः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन पर्तते । न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेविद्यते फलम् ॥ कात्यायनः। - ·दनिमयूखः । कुयोपरि निविऐन तथा यज्ञोपवीतिना । देयं प्रतिग्रहीतव्यमन्यथा विफलं भवेत् ।। स्मुत्यन्तरे दद्यात् पूर्वमुखो दानं गृह्णीयादुत्तरा- मुखः । आयुर्विवद्धते दातुग्रहीतुः क्षीयते न सत् ॥ हेमाद्री । नामगोत्रे समुचार्य सम्प्रदानस्य चात्मनः । सम्प्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने तु पुंस्त्रयम् ॥ शाखामप्युच्चारयन्ति शिष्टाः । वस्त्रा- ऽऽदिना विमवरणं च कुर्वन्ति मध्यदेशे। तया, नामगोत्रे समुच्चार्य सम्यकश्रद्धान्वितो ददेत् । सङ्कीर्त्य देशकालादि तुभ्यं सम्प्रददे इति ॥ न ममेसपि कीर्तयन्ति शिष्टाः । बाराहे । मुस्नातः सम्यगाचान्तः कृतसन्ध्यादिकक्रियः । कामक्रोपविहीनश्च .पाखण्ठस्पर्शवर्जितः । दद्यादितिशेषः । गौतमः । अन्तर्जानुकर कृत्वा सकुशं सतिलोदकम् । फलान्यपि च सन्धाय मदद्या- च्छद्धपाऽन्वितः। तथा, नामगोत्रे समुच्चार्य माड्मुखो देयकीना- व । उदङ्मुखाय विभाय दत्तातं स्वस्ति कीर्तयेत् ॥ सदेवताका देयकीर्तनाऽनन्तरं दवेसर्थः । देवलः, प्रदाय शाकमुष्टिं वा यस्तु श्रद्धासमन्वितः । महते पात्रभूताय सर्वाभ्युदयमाप्नुपा. द ॥ पात्राऽसन्निधाने नारदीये । मनसा पात्रमुद्दिश्य जलं भूपी विनिक्षिपेत् । विद्यते सागरस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते । पात्राऽसन्निधानेऽन्यविप्रकरे दान देयमिति धौम्यस्मृतौ । पात्रा- ऽसनिधाने । अप्सु देयं विनिक्षिपेदिति पत्रिंशन्मते । देयपानास- निधाने तत्रैव विशेष उक्तः । द्रव्यपानविकर्पश्चैव परोक्षं दातु. मुद्यतः । तं ध्यायाद्वैभवं पात्रं द्रव्यमादिसदैवतम् । तथा । परोक्षे काल्पितं दानं पात्राभावे कथं भवेत् । गोत्रनेभ्यस्तदा दद्यात्तद- भावेऽस्य बन्धुषु ।। गोत्रजाः पात्रस्य । स्कान्दे । तस्मात् प्रणव मुचार्य कारयेत मातग्रहम् ॥ याज्ञवल्क्यः । मतिग्रहे सुतिचक्रि- वजिवेश्यानराधिपाः।दुष्टा दशगुणं पूर्वात पूर्वादेते यथाक्रमम्॥

·मगवन्तमास्करस्य - राजा शास्त्रातिक्रमवर्ती । न राज्ञः प्रतिगृहीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रक जिन इति स्मृतेः । तदपवादः, अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्करः कर्मणः । अन्यत्र कुलटापण्डपतितेभ्यस्तथा द्विपः । तथा, चा. ण्डालो जायते यज्ञकरणाच्छद्राभिक्षितात् । यज्ञार्थं लब्धमददद् भासः काकोऽपि या भवेत् ॥ यज्ञोद्देशेन न याचतेत्यर्थः । प्रका. रान्तरेण लब्धेन यज्ञ कृते न दोषः । अत एव ज्ञायते, वैश्पादे. यशोदेशेनाऽपि याचनीयमिति ॥ अथ प्रतिग्रहीयकृत्यम् । ॐकारमुच्चरन् माशो द्रविणं सकुशो- दकम् । गृहीयादक्षिणे हस्ते तदन्ते स्वस्ति कीर्तयेत् ।। पुराणा. न्तरे । प्रतित्रहीता साविनं सर्ववानुकीर्तयेत् । नास्तु कीर्तयेत् सार्दै द्रव्येण द्रव्यदेवनाम् ॥ समापपेत्ततः पश्चात् कामस्तुसा म. तिग्रहम् । तदन्ते कीर्तपेत् स्वस्ति प्रतिग्रहविधिस्त्वयम् ॥ सावित्रो देवस्य स्वेत्यादिः । आदित्यपुराणे, प्रतिग्रहं पठेदुः प्रतिगृय दिनोतमात् । मन्दं पठेत्तु राजन्पादुपांशु च तथा विशि ।। मनसा तु क्या शूटे स्वस्ति वाचनमेन च । सोङ्कारं ग्रामणे कुर्याविरो- सारं महीपती ॥ उपांशु च तथा पेपे मनसा शूद्रने तयेति ॥ म. तिग्रहश्च दक्षिणहस्तमध्ये कर्तव्यः । हस्तमध्ये ग्राहनीय दक्षिणा- ग्रहणे च तदिति स्मरणात् ॥ तया, प्रतिग्रहस्प यो घम्प न जाना- ति दिनो विधिम् । द्रव्यस्तम्पसमायुक्तोगरकं प्रतिपद्यते ॥ विधि तु घम्य विज्ञाप मामगातु प्रतिग्रहे । दाना सह नरस्या महा- दुर्गाण्यपी धुमिति ॥ यामालपः । मतिग्रहसमर्थोऽपि नाद यः मनिग्रहम् । ये लोका दानशीलानां स तानामोति पुष्कलानि. ति अमापारोपमा म एकुशाः शाकं पयो मरम्पा गन्धाः पुणे दघि सितिः । गणि वारयामना पानाः मत्यारमेयं न मारि यता, एपोदकं गुरफ जलमभ्युदतं प यत् । सर्वना ·दानमयुम्नः। मतिगृह्णीयान्मवाऽभयदक्षिणामिति । तथा, आममांस मधु घृतं धानाः सीरमथोदितम् । गुहं तवं च सङ्ग्राह्य निवृत्तेनापि शूद्र- तः ॥ खलक्षेत्रगत धान्यं वापीकूपगतं जलम् । असाघोरपि तद्राह्य यच गोष्टगतं पयः ॥ इक्षुः फलानि पिण्याकं प्रतिग्रावाणि सर्व- त: । वृहस्पतिः, विवाहोत्सवयज्ञेषुत्वन्तरा मृतस्तके । पूर्व संक- ल्पितंग्राह्यं न दोपः परिकीर्तित इति। अत्र विवाहोत्सवयज्ञेविति यजतिषु येयजामहं करोति नानुयाजेबितिवदुद्देश्यविशेपणमापे विवक्षितमाअन्यथा विवाहोत्सवयझेत्रितिपरिगणनं व्यथै स्यात् । अतोऽन्यत्र पूर्वसंकल्पितस्य सूतकादौ दोप एवेति । द्रव्यदेवतास्तै- तिरीपासोपाय वासः।रुद्रापगामावरुणायाऽश्वम्।मजापायेपुरुपम्। मनवे तल्पपात्वष्ट्रेऽजापापृष्णेऽविम्। नित्याअश्वतरगईभौदिगव- ते हस्तिनम् । गन्धर्वाप्सरोभ्यः स्रगलंकरणे । विश्वेभ्यो देवेभ्यो धान्यम् । वाचेन्नम् । ब्रह्मणे ओदनम् । समुद्रायाः। उत्तानार्या- ऽक्षीरसायनः । वैश्वानराय रयमिति ॥ विष्णुधर्मोचरे। अभयं सर्व- देवसं भूमि विष्णुदेवता । कन्पा दासस्तथा दासी भागापत्याः प्रकीर्तिताः ॥ तथा चैकशर्फ सर्व कथितं यमदैवतमामहिपाशा- स्तधा याम्या उष्ट्रो वा नैलो भवेत् ॥रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा छाग- माग्नेयमादिशेत मे तु वारुणं विद्यादराई वैष्णवं तथा॥आरण्याः पशवः सर्वे कविता वायुदेवताः । जलपात्रांस्तु सर्वास्तु वारि- घानी कमण्डलुम् ॥ कुम्भं च करकं चैत्र वारुणानि निर्वाधा। समुद्वजानि सर्वाणि घारुणानि द्विजोत्तमाः । आग्नेयदैवतं गोलं सर्वलोहानि चाप्यथाप्राजापत्यानि सस्यानि पकानमपि वै दिन ।। शेपास्तु सर्वगन्धा वै गान्धर्वाश्च विचक्षणैः । वाईस्पसं स्मृतं वासः सौम्या ज्ञेया रसास्तथा ॥ पक्षिणश्च तथा स वायव्याः परि- कीर्तिताः ॥ विद्या ब्राह्मी विनिर्दिष्टा विद्योपकरणानि च। सार- ·૨૨ भगवन्तभास्करस्य स्वतानि देयानि पुस्तकादीनि पण्डितैः ॥ सर्वेषां शिल्पिभाण्डानां विश्वकर्मा तु दैवतम् ॥ द्रुमाणामथ पुष्पाणां शाकैहरितकैः सह । फलानामपि सर्वेपां तथा शेयो वनस्पतिः ॥ मत्स्यमांसे विनिर्दिष्टे माजापत्ये तथैव च ॥ छत्रं कृष्णाजिनं शय्यां रथमासनमेव च । उपानहौ च यानं च यच्चान्यत् माणिवर्जितम् ॥ तत्तु चाङ्गिरस- त्वेन प्रतिगृहीत मानवः ॥ शूरोपयोगि यत् सर्व शस्त्रवर्मध्वजा. दिकम् । रणोपकरणं सर्व विज्ञेयं सर्वदैवतम् ॥ गृहं तु सर्वदेवसं यदनुक्तं द्विजोत्तम । वितेयं विष्णुदैवसं सर्वे वा द्विजसत्तमाः ॥ हेमाद्रौ यजुःपाठानन्तरं, राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे अमुकस्मै अमुकान्तेनाऽमृतत्वमश्यां मयो दात्रे भयो मह्यमस्तु प्र- तिग्रही ॥ ततः कामस्तुतिः । ॐस्वस्तीति विशेषः । विष्णु- धर्मोत्तरे, भूमेः प्रतिग्रहं कुर्याद् भूमि कुर्वन् प्रदक्षिणम् । करे गृहीत्वा कन्यां च दासदास्पोदिजोत्तमाः॥ करं तु हदि विन्यस्य धयों नेयः प्रतिग्रहः ।। आरुह्य तु गजस्योक्तः कर्णे पाऽश्वस्य कीर्तितः । तथाचैकशफानां तु सर्वेषां च विशेषतः ॥ तया कर्णः, प्रतिगृहीत तान् शृङ्गे पुच्छे कृष्णाजिनं राया ॥ तान् एकशफा.. न् । अत्र शृङ्गिणामेकशफानां शृङ्गे इतरेषां कर्णे इति तु व्यव. स्था । कर्णेजः पशवः सर्ने ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणः * गृहीपा. माहिपं शृङ्गे खरं वै पृष्ठदेशतः॥ पतिग्रहमथोष्ट्रस्य यानानां चा. घिरोहणात् । वीजाना मुष्टिमादाय रत्लान्यादाय सर्वतः ॥ वस्त्रं. दक्षान्तादादद्यात् परिघापाऽयवा पुनः आरह्योपानही मञ्च आ. शैव तु पादुके । वर्मध्वनौ तु संस्पृश्प प्रविश्य च तथा गृहम् । अवतीर्य च सर्वाणि जलस्थानानि वै द्विनाः ॥ ईपायां तु स्थो ग्रापछत्रं दण्डे तथैव च ।[मांश्च प्रतिगृहीपान्मूलन्यस्तकरो द्विजः ॥ आयुधानि समादाय तथाऽऽमुच्य विभूपणम् ॥ परिशिष्टे तु, ·दानमयूप। 4 प्रतिगृहीत गा पुच्छे कर्णे वा हस्तिनं करे । मूनि दासीमज चैव पृष्ठेऽश्वतरगईभौ ॥ अश्वं कर्णे सटे बाऽपि अन्नमुद्दिश्य धारयेत् ।। शाय्यासनं गृहं क्षेत्रं संस्पृश्यादाय काञ्चनम् । उष्ट्रं च ककुदे स्पृष्ट्वा मृगांश्च महिपादिकान् ॥ गोधामश्वविधानेन पुच्छे संस्पृश्य पक्षिणः । दष्ट्रिगो दंशिनश्चैव तया क्षुद्रमृगाश्च ये ॥ भोजस्विना च सर्वेषामेप एवं विधिः स्मृतः ॥ छत्रं च चामरं मूले फलं सं- गृय. गौरसात् । प्रद्योपानही मन्त्र वाचयेत् प्रतिमुच्य चै ॥ वासस्त्वथ समादाय कन्यां शीग्रंथ वै करे । रतिभायाँ परपूजा भतिगृहीत चाक्षताम् ॥ पुत्रमुत्सङ्गमारोप्य मतिगृहीत दत्तकम् । रथ रथमुखे स्पृष्ट्वा प्रतिगृहीत कूवरे ॥ कूवरो युगाधारकाष्ठम् । युग्पकाञ्चनवस्त्राणामङ्गयुक्त प्रतिग्रहः । इति सामान्येतिकव्यता. निरूपणम् ॥ अथ परिभापा । वामनपुराणे, सर्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं वरदं शुभम् । नाराषणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ भविप्पे, सङ्कल्पेन विना विप यत्किञ्चित् कुरुते नरः । फलं वाऽल्पाल्पकं तस्य धर्मस्याईयो भवेत् ॥ वसिष्ठः, जपदोगोपचासेषु चौत- वनपरो भवेद । अलङ्कतः शुचिर्भीनी श्रद्धावान् विजितेन्द्रियः ।। याज्ञवलया, यदि वाग्यमलोप: स्यानप्यादिषु कथश्चन । व्याइरे- वैष्णवं मन्वं स्मरेद् वा विष्णुमव्ययम् ॥ स एव, रौद्रविन्नामुरा. न पत्रांस्तथा चैवापिचारिकान् । व्याहत्यालभ्य चास्मानमः स्पृष्ट्वान्यदाचरेत ॥ कात्यायना, पित्र्यमन्त्रानुद्रवणे आत्मालम्भे- चपोक्षणे । अभोवायुसमुत्सर्गे महासेऽनृतभापणे | मान रमूपक- स्पो आक्रुष्टे क्रोषसम्भने । निमित्तेप्वेषु सर्वेषु कर्म कुर्वन्न- पः स्पृशेत् ॥ आत्मालम्भो हृदयस्पर्शः । स च कर्मणि विहित इति केचित् । स्मृत्यर्थसारे, कङ्गानामनुक्तौ तु दक्षिणा- ·भगवन्तभास्करस्य " ऽङ्गं भवेत् तथा ॥ छन्दोगपरिशिष्टे, पत्र दिनियमो नास्ति जपादिपु कथञ्चन । तिस्रस्तन दिशः गोक्ता ऐन्द्री सौम्याऽपरा. जिता ॥ तत्रैव, आसीन ऊर्चः महो वा नियमो यत्र नेवाः । तदासीनेन कर्तव्यं न प्रहेन न तिष्ठतेति ॥ तथा, पञ्चाशद्भिर्भवे. द् ब्रह्मा तदर्दैन तु विष्टरः । दक्षिणावर्त्तको ब्रह्मा वामावस्तु विटरः ॥ तथा, अनन्तर्गर्भिणं सान कौश द्विदलमेव च । मादेश- मात्र विज्ञेयं पवित्रं यत्रकुत्रचित् ॥ तथा, सदोपवीतिना भान्पं सदा वदशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च यत् करोति न तत् कृतम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, मन्त्रेणोङ्कारपूतेन स्वाहान्तेन विचक्षणः । स्वाहावसाने जुहुयाद्ध्यायन वै मन्त्रदेवताम् ॥ब्राहो, शमीपलाश. न्पग्रोधप्लक्षवैकङ्कोद्भवाः । अश्वत्यौदुम्बरी विल्वश्चन्दनः सरल. स्तथा ॥ नालश्च देवदारुश्च खदिरश्चेति याज्ञिकाः ॥ कर्मपदीपे, नाङ्गुलादधिका कार्या समित् स्यूलतया कचित् । न वियुक्ता लचा चैव न सकीटा न पाटिता ॥ प्रादेशान्नाधिका नोना न तथा स्याद विशाखिका । न सपर्णा समित् कार्या होमकर्मसु जानता । तथा, मागग्राः समिधो ग्राह्या अखर्वा नोष्ठपाटिताः । काम्पेषु वश्यकर्मादौ विपरीता जिघांसतः ॥ विशीर्णा विदला दस्या चक्रा बडुशिराः कृशाः । दीर्घाः स्थूला घुणैर्जुष्टाः कर्म- सिद्धिविनाशकाः ॥ वायुपुराणे, कण्डनं पेपणं चैव तथैवोल्लेखन तथा। सकृदेव पितॄणां स्थाद्देवानां तत् त्रिरुच्यते ॥ भविष्यत्पुराणे, भूपौ स्थिोन पात्रेण विष्टब्धेन च पाणिना । वामेन यदुशार्दूल नान्तरिसे तु हूयते ॥ घनायुरिरेखामु सोमनाथ तु मध्यमम् । लाजादिहवनं तेन कर्तव्यं वपनं तथा ॥ वपनं निर्वापः ! कासायनः, पाण्याहुतिद्वादशपर्वपूरिका रसादिना चेत् त्रुचि पर्व- पृरिका * देवेन तीन तु ह्यो हविः स्वगारिणि स्वचिंषि ·दानमयूखः । सच्च पावके । योऽनर्बिपि जुहोसग्नौ व्यङ्गारिणि च मानवः । मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रश्चैव जायते तस्मात समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कपश्चन । आरोग्यमिच्छताऽऽयुश्च श्रियमासन्तिी तथा ॥जुहुयुश्च हुते चैव पाणिशूर्पस्वादिभिः। न कुर्यादामघमनं कुर्याद तु न्यजनादिना ॥ मुखेनैत्र धमेहान मुखापोऽध्य- जायत । नानि मुखेनेति तु यल्लौकिके योजयन्ति तत् ॥ वहट्टच- परिशिष्टे, अथाबुषः सधूमे तु जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवेदन्धः सपुत्र इति च श्रुतिः ॥ इति परिमापाप्रकरणम् ॥ मात्स्ये, होमो ग्रहादिपूनायां शतमष्टोत्तरं भवेत् । अष्टाविंश- तिरटी वा यथाशक्ति विधीयते ॥ गृह्मपरिशिष्टे, वह्वल्पं वा स्व. गृह्योक्तं यस्प कर्म प्रकीचितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ मत्तमन्यया कुर्याद्यदि होमात कथञ्चन । यतस्त. दन्यथाभूतं तत एव समापयेत् || अन्यथाभूतं विपर्यस्तम् । छन्दोगपरिशिष्टे, पन्नाऽऽम्नात स्वशाखापा पारक्यमविरोधियत् । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत ॥ समासे यदि जानीया- न्मयतदयथाकृतम् । तावदेव पुनः कुर्यान्नाष्टत्तिः सर्वकर्मणः ।। मधानस्याक्रिया यत्र सानं तत्क्रियते पुनः। तदनस्याक्रिपायां तु नातिन च तरिक्रया ॥ तथा, दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा ब्राह्मणा इविरमयः । अपातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ॥ लघु- चितौ दर्भाः पधि दी ये दी यज्ञभूमिपु।स्तरणासन. पिण्डेपु पद कुशान परिवर्जयेदिति ॥ ब्रामे, यथोक्तवस्त्वस- म्पत्ती ग्रायं तदनुकारि यत् । यत्रानामित्र गोधूमा ब्रीहीणामित्र शालयः ॥ आज्यं द्रम्पमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवतापाच मजापतिरिति स्थितिः।। अनादो अविधाने । माजा- पसमन्त्रः समस्तव्याहृतयइसिमदनः । स्मृत्यन्तरेऽपि, च व्याहत्या हारीत, ·भगवन्तमास्करस्य - समं हुत इति ॥ गारुडे, प्रणवादि नमोऽन्तं च चतुर्यन्तं च सत्ता । देवतायाः स्वकं नाम मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ विष्णु- धर्मोत्तरे, दध्यलाभे पपः कार्य मध्खलामे तथा गुडः । धृतमति. निधि कुर्याद पपो वा दधेि वा नृप ॥ सर्वाभारे यवः मातिनिधि- रिति बैठीनासिनोक्तम् । बौधायना, पलाशाश्वत्यखदिररोहितको- दुम्बरीणामिमास्तदलाभे सर्ववनस्पतीनाम् ॥ बौधापना, आज्य- होमेषु सर्वेपु गम्यमेव भवेद् घृतम् । तदलाभे महिप्यास्तु आज. माविकमेव च ।। तदलाभे तु तैलं स्यातदलाभे तु जातिलम् । तदभाव तु कौमुम्भं तदभावे तु सार्पपम् ॥ याज्ञवल्क्या, आर्ष- श्छन्दश्व दैवत्यं विनियोग तथैव च वेदितव्यं प्रपरेनेन ब्राह्मणं च विशेषतः । अपिदिला तु यः कुर्पाचाननाध्ययनं जपमाहोममन्त. जलादीनि तस्य वाऽल्पं फलं भवेत् ॥आदिसपुराणे, मुवर्ण रजत मुकाराजावत्त मवालकमारनपञ्चामारुपातं शेपं वस्तु प्रवीम्यहम्।। स्मान्तरेगु, कनकं कुलियां नीलं पमरागं च मौक्तिकमाएतानिपश्च स्वानि रवशास्त्रविदो विदुरितातित्रैव, अभावे सर्वरजानां हेम सर्वत्र योजयेत् ॥ विष्णुधर्माचरे, गाययाऽऽदाय गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च सीर, दघि काणेति वै दधि ॥ तेजोऽसि शुक्रपिसाज्यं देवस्य वा कुशोदकम् । एभिस्तु पञ्चभिः युक्तं पचगव्यमिति स्मृतम् ॥ मदनाने कासापनः, आज्य सारं मधु तथा मधुरवपमुपत इति ॥ प्राप्त, अश्वत्योदुम्बरप्लस- नन्पोपपवाः । १०मा इति प्रोक्ताः सर्वकर्मा शोमनाः ॥ पक्षमाः पाठवाः । चतुःसपं गारडे, कस्तोकाया दो भागो पत्तारश्चन्दरप च । कुश्मस्य प्रपश्चैव शमिानश्च चतुःममम् ॥ शशी कपूरः । कारं चन्दनं दप कुम र समांशकम् । सगन्धमिति मोक्तं गगस्तमुराममा । दर्पः कानी || तथा, कर्पूरमगुरुक्षेत्र ·दानमयूखः कस्तूरी चन्दनं तथा । कोलं च भवेदेभिः पञ्चभिर्यक्षकईमः ॥ छन्दोगपरिशिष्टे, कुष्ठं मांसी हरिदेव मुरा शैलेयचन्दन । वचा चम्पकमुस्तं च सौंफ्ध्यो दश स्मृताः ॥ पाये, इक्षवस्तृणराज च निष्णावाजानिधान्यकम् । विकारवच गोषीरं कुमुम्भं कुङ्कुम तथा ॥ लवणं चाप्टमं रात्र सौभाग्याष्टकमुच्यते ॥ कृणराजस्ताल- स्तत्पात्रम् । अजाजी जीरकम् । विष्णुधर्मोत्तरे, मुक्ताफलं हारे- तकं चैडूर्य परागकम् । पुष्परागं च गोमेदं नीलं गारुस्मस सथा ॥ मवालमुक्तायुक्तानि महारत्रानि वै नव ॥ स्कान्दे, दपि सारमयाज्यं च माक्षिक लवणं गुडः तथैवेक्षुरसश्चेति रसाः मोक्ता मनीपिभिः ॥ भविष्यत्पुराणे, आपः क्षीरं कुशाग्राणि दध्यक्षा तिलास्तथा । ययाः सिद्धार्थकाश्चेति वर्षोऽष्टाङ्गः प्रकीर्तितः ॥ सत्रैव, सुवर्ण रजत ताम्रमारकूटं तथैव च । लोहं वपु तथा सीस धातवः सप्त कीर्तिताः । पञ्चगने, रजांसि पञ्चवर्णानि मण्डला- ऽध दि कारयेत् । शालितण्डुलचूर्णेन शुक्लं वा यसम्भवम् ।। रक्तं कुसुम्भसिन्दूरगरिकादिसमुद्भवम् । इरितालोद्भवं पीत रजनी- सम्भव तथा|| कृष्णं दग्धयवैः, हरितं पीतकृष्णविमिश्रितम् । रजनी हरिद्रा । भविष्यपुराणे, दुर्वा यवारश्चैव वालकं चूतपटवाः । हरिद्रादयसिद्धार्थशिखिपोरगत्वचः।कङ्कणौपचयश्चैताः कौतुका- ऽऽख्या नव स्मृताः ॥ इति नत्र कौतुकानि ।। दशागधूपो मदनरने, पड्भागकुष्ठं द्विगुणो गुडश्च लाक्षात्रयं पश्च नालस्य भागा: * हरीतको मर्जर समांसीभागेको विला शिलाजम् । घनस्य चत्वारि पुरस्य चैको धूपो दशाङ्गः कथितो मुनीन्द्रः । शिलाज शैलेयम् । घनो मुक्का । पुरो गुग्गुलः ॥ भविष्यपुराणे विशेषः, अनुक्तद्रव्यात्सया देवतामतिमा नृप । सौवर्णी राजवी ताम्री वृक्षना मार्तिकी नपा ॥ चित्रना ३ ·भगवन्तभास्करस्य पिटलेपोत्था निजवित्तानुरूपतः । आमापाव पलपर्यन्ता कर्तव्या शाठ्यवर्जितः ॥ अङ्गुष्ठपर्वप्रमृतिवितस्त्यवधिका स्मृतेति। तत्तदाना- गदेवतामतिमालक्षणानि तव वक्ष्यन्ते । तुलाऽधिष्ठितदेवता- प्रतिमानान्तुलक्षणानि-त्रिनेत्रो पमस्थस्त्रिशूलधृक् । पाशपाणि- श्चन्द्राभूषण ईशः । श्वेताश्वरथगः सोमो गदापापियरपद* धावद्धरिणपृष्ठस्थो वजधारी समीरणरक्तवर्णालिनयना द्विमुना- श्चन्द्रमौलयः । जटिलाश्च प्रकर्तध्या रुदा वाणधनुर्द्धराः । शुभ- श्मश्रुः सिन्दूरारुणसमभः । पमासनः पमकरो भूपिताङ्गो रसना- थरः । श्मश्रुलो रसनाधरः संदर्शपाणिनिभुजस्तेनोमूर्तिधरो महान विश्वकर्मा पीताम्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो देवगुरुः प्रशान्तो दण्डकमण्डत्वक्षसूत्रधृग् गुरुः । कमण्डलु रुवं चैव शक्ति दर्भ- माप क्रमात * कलपसहिरो नाम्नः कराग्राणि समन्ततःपाणय. श्चाग्निनाम्नोऽपि कलपन्ति जपत्रजम् । शक्ति च पुस्तकं चैव क्रमादेवं कमण्डलुम् ।। यज्ञोपवीती हसस्य एकवस्त्रश्चतुर्भुजः । असं सज सु धत्ते कुण्डिकां च प्रजापतिः ॥ विश्वेदेवास्तु सर्वेऽपि दक्षिणे याणपाणयः । कर्तव्या वामपाणी तु सशरासनपाणयः । फतुर्दशो वमुः सत्यः कालकामो धुरिलोचनौ । पुरुरवावश्चति विश्वेदेवा दश स्मृताः ।। जगद्विधातृरूपं प्रजापतितुल्यम् । चतु- मुखत्वमात्रमस्याऽऽधियं ज्ञेयम् । पर्जन्पनामा विज्ञेयो गजवक:- उपान्वितः * यो धत्ते सर्वजीवात्मा यरं जीवं च शोपकम् ॥ कुठारं च पपोज च चिन्तारत्नं महाचिम् । पाशं च किशलयं गुण्डी च दशभिः करैः ॥ शम्भुरीमतुल्यः । कुशविष्टरपमस्था पितरः पिण्डपाणिः | पीताम्बरः पीतापुः किरीटी चतुर्भुजो दण्यपरथ हारी * चर्मासिक सोममुनः सदानः सिंहाऽधिकढी परदो युपश्च ।। चतुर्वक्राश्चतुहिः मितमाग मिनापरः । सर्ग- ·दानमयूषः। 5ऽभरणवान मेतो धर्मः कार्यों महावपुः ॥ चतुर्दन्तगजारूढो वज्रपाणिः पुरन्दरः । शचीपतिः प्रकर्तव्यो नानाभरणभूषितः । विभुजौ देवभिपजौ कर्तव्यावश्ववाहनौ । तयोरोपधयः कार्या दिव्या दक्षिणहस्तयोः ॥ वामयोः पुस्तकौ कार्यों दर्शनीयौ तथा द्विन । वरुणः पाशभृत् सौम्यः प्रतीच्या मकराश्रयः। मित्रः कमलपाणिश्च कमलासनसंस्थितः ॥ द्विभुनः क्षेतमूर्तिश्च सर्वभूतहिते रतः ॥ वरुणस्तु पूर्ववत् ॥ देवा एकोनपञ्चाशद्देवेन्द्रसमतेजसः । भ्रातरः पुरुहूतस्य मरुतः सूर्यवर्चसः ॥ किरीटहारकेयरकटकादिविभूपि- ताः । खड्गचर्मधरा निसं शळस्यानुचराः सदा ।। हस्त्रमापिङ्ग- नेत्रं च गदिनं पीतविग्रहम् । पुष्पकस्थं धनाध्यक्षं ध्यायेच्छिासखं सदा ॥ वरदो भक्तलोकानां किरीटी कुण्डली गदी । कार्पः मु. रूपो गन्धर्वो वीणावाद्यरतस्तथा ॥ जलेशः पूर्ववत् । प्रदक्षिणं दक्षिणायकरादारभ्प निराशः । विष्णुः कौमोदकीपाशङ्खचकै- रलंकृत इति विष्णुलक्षणम् ॥ ब्रह्मवैवर्त, दानकालेपु देवत्वं प्रतिमानां प्रकीर्तितम् ॥ धेनू. नामाप धेनुवं श्रुत्युक्तं दानयोगतः । दातु दानकाले तु धेनवः परिकीर्तिताः ॥विमस्य व्ययकाले तु द्रव्यं तदिति निश्चय इति। विष्णुधर्मांतरे, हैमरामतताम्राश्च मृण्मया लक्षणान्विताः । पात्रोद्वाप्रतिवादी कुम्मायुरभिपेचने ॥ पश्चाशाङ्गुलपैपुल्पा उत्सेधे पोटपायलाः । द्वादशाङ्गुलमूलाः स्युर्मुखमष्टाङ्गुलं भवेद ॥ पञ्च च आशाश्च पश्चाशाः । पञ्चाधिकशतमगुलानि वैपुल्यमियर्थः । तथा, कलशस्य मुखे ब्रह्मा ग्रीवायां च महेश्वरः । मूळे तु संस्थितो विष्णुमध्ये मालगणाः स्मृताः ॥ोपास्तु देवताः सर्वा वेष्टयन्ति चतुर्दिशम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि कलशे निवसन्ति हि ॥ ग्रहाः शान्तिश्च पुष्टिश्व मीतिश्च मतिरेव च । ऋग्वेदश्च यजुर्वेद . - ·२० भगवन्तभास्करस्य सामवेदस्तथैव च ॥ अथर्ववेदसहिताः सर्वे कलशमंस्थिता इति ॥ पत्रिंशन्मते, यवगोधूमधान्यानि तिलाः कङ्गस्तथैव च ॥ श्यामाकं चीनकं चैव सप्तधान्यमुदाहृतम् ॥मार्कण्डेयपुराणे, वीयश्च यवाश्चैव गोधूमाः कमुकास्तिलाः । प्रियद्भवः कोविदाराः कोरपार सतीनका मापा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्यकाः।आढक्या श्चणकाश्चैव सणः सप्तदशः स्मृतः ॥ कोरदूपाः कोद्राः । सती- नकाः सकलापा। स्कान्दे, यवगोधूमधान्यानि सिलाः कङ्गुकुल. त्यकाः। मापा मुद्गा मसूराश्च निप्पावाः श्यागमर्पपाः ॥ गवेधुका. श्च नीवारा आढक्योऽथ सतीनकाः । चणकाचीनकाश्चैव धान्या- न्पष्टादशैव तु ॥ श्यामाः श्यामाकाः । व्यासः, सुवर्ण परम दानं सुवर्ण दक्षिणा परा। सपामे दानानां सुण दक्षिणेप्यते॥ परेत्युक्त पुरुपादारीपयिक तण्डलादिकमपि दक्षिणति हेमादिः । पत्तु, अन्येपामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणा स्मृता । सुवर्णे दीयमाने तु रजतं दक्षिणेप्पत इति ॥ तन्मूलं मृग्पम् । सुवर्ण रजत तानं तण्टुला धान्यमेव वा * नित्पादं देवपूजा सर्वमेत- ददक्षिणमिति व्यामेन केवलमपर्णदाने दक्षिणापर्युदामाच । अपं च पर्युदामः केवलपर्णदान एव, न तु वर्णब्रह्माण्डादिदान इति मदनादयः । देवव्यतीयांशं दक्षिणां परिकल्पयेत् ।। धनुक्तदक्षिणे दाने दशांशं चाऽपि शक्तितः ॥ तुलापुरूपदानादी. न्यऽपित्य सिहपुराणे, दक्षिणां च शमाद नदया गदापये- तू । प्रतिमां चैव मपां दशानिष्काँश्च दापपेत् ॥ मनिप्पोगरे, नेयं नितारा पार्थ दानपु विधिकतमः । मध्यमस्तु गदर्थेन तद- नाऽपपः स्मृतः ॥ मेप्यां च कालपुरुपे तथान्येषु महत्सु च । एवं एमे रपेऽण्टे पधेनोः कष्णानिनाप अशक्तस्यापि पल्टप्तोऽयं परामाणिो पिपिः ॥ यो कल्पपादपे । रये हिरपान ·दानमयूखः । रथे । हेमहास्तरये च । अण्डे ब्रह्माण्डे | धेनोः सुवर्णकामधेनो। अतोऽप्यल्पेन यो दयान्महादानं नराधमः । प्रतिगृह्णाति वा त स्य दुःखशोकावई भवेत् ॥ अन्येषु महत्सु तिलग दिपु जपा- भिपेकमभिधाय लिङ्गपुराणे, अष्टपष्टिपलोन्मानं दद्यादै दक्षिणा गुरोः । होतॄणां चैव सर्वेषां त्रिंशत्पलमुदाहृतम् । अध्येतॄणां तद- न द्वारपानां तदर्द्धतः ॥ अपं च गुत्विराजापकद्रारपालानां अदिक्षिणाविभागोऽनुक्तविभागविशेपेषु दानान्तरेप्पपि द्रष्ट- ध्यायपरिशिष्टे दक्षिणालाभे, मूलानां फलानां भक्ष्याणां दक्षिणां ददातीति ॥ अथ द्रव्यमानम् । याज्ञवलया, जालसूर्यमरीचिस्थं प्रसरेणू रजः स्मृतः। तेऽष्टी लिक्षास्तु तास्तिस्रो राजसर्पप उच्यते ॥ गौर- स्तु ते त्रयः पटू ते पत्रो मध्यश्च ते प्रयः । कृष्णलः पञ्च ते माप- हते सुवर्णस्तु पोडश । पलं मुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वाऽपि प्रकीति- तम्। द्वे कृष्णले रूप्यमापो घरणं पोटशैव ते॥शनमानं तु दशाभि- धरणैः पलमेव तु । निष्कः सुवर्णाश्चत्वार इति ॥ धरणपुराणी पर्यायौ । तथा शतमानपले, पूर्वोक्ताश्चत्वारः सुवर्णा राजतो निष्क इति । काकिस्तानिका पण इति ताम्रस्पोन्मानम् । पल- चताशेन कणोन्मितः कार्पिकस्तानसम्बन्धी पणो भवति । कापणसंशश्च स्मृयन्तरेऽपि, पोडशपणः पुराणः पणो भवेद काकिणी चतुप्केण पञ्चाहतैश्चतुभिर्वराटकैः काकिणी चैकेति ।। त्याच देशादिभेदेन पणादिव्यवहारो सेपः॥ अध धान्यादिमानम् ॥ भविष्यपुराणे, पलद्वगं तु असतं द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुभिः कुडवैः मस्या मस्थाश्चत्वार आद. कः ॥ आढकैनै श्चतुभिश्च द्रोणस्तु कथितो बुधैः । कुम्भो द्रोण. द्वयं शूर्पः सारी द्रोणास्तु पोडश ॥ द्रोणद्वयस्यैव शूर्प इति संज्ञा - ·૨૨ भगवन्तभास्करस्य गोपथे । पश्चकृष्णलको मापस्तैश्चतुःपष्टिभिः पलम् | पलैत्रि- शद्भिः प्रस्थो मागधेयु प्रकीर्तितः ॥ आढकैस्तैश्चतुभिश्च द्रोणः स्याचतुराढकः । विष्णुधर्मोधरे । पलं च कुडः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेषु वोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ।। द्रोणैः पोडशभिः खारी विंशसा कुम्भ उच्यते । कुम्भस्तु दश- भिर्वा हो धान्यसंख्या प्रकीर्तिता ॥ विशवेसन द्रोणैरिति सम्बद्ध्य- ते । तथाच, कुम्भो द्रोणद्वयमिति पक्षादिशतिद्रोणमितः कुम्भ इसि पक्षान्तरम् । पलसहस्रमितः कुम्भ इसपि पक्षान्तरं झेयम् । वाराहे । पलद्वयं तु प्रसृतं मुष्टिरेकपलं स्मृतम् । अष्टमुष्टि भवेद किञ्चित् किश्चिदष्टौ तु पुष्कलम्॥पुष्कलानि च चत्वारि आढका परिकीर्तितः । चतुराढको भवेद द्रोण इसेतन्मानलक्षणम् ॥ एत- पक्षाणां शक्तिदेशकालाद्यपेक्षया व्यवस्था ॥ उक्त्वा श्रीनीलकण्ठाख्यः परिभाषादिकं पुरा । दानाद्यौपायकं कुण्डं मण्डपादिवदत्यथ । तत्र भूमानम् । आदियपुराणे । जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्म दृश्यते रजः। प्रथमं तत् प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ सरेणु. स्तु विज्ञेयो अष्टौ ये परमाणवः । त्रसरेणवस्तु ते ह्यष्टौ रथरेणु स्तु स स्मृतः ॥ रथरेणवस्तु तेऽष्टौ च वालाग्रं तत् स्मृतं बुधैः । पालाग्राष्टकं लिक्षा तु यूका लिक्षाष्टकं तथा ॥ अष्टौ यूका यवं माहुरगुलं तु पवाष्टकम ॥ अन्यत्रापि । यूकाष्टकं यत्र माहुर्यवा- नामुदरैस्तथा । अष्टभिश्चाऽगुलं तिर्यग् यवानामुत्तमं मतम् ॥ सप्तभिर्मध्यमं मोक्तं पइभिः पादधमाङ्गुलमिति। द्वादशाङ्गुल. मात्रो वै वितस्तिः परिकीर्तितः ॥ अङ्गुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासः प्रादेश उच्यते । तालः स्मृतो मध्यमपा गोकर्णश्चाप्यनामया ॥ कनिष्पा वितम्तिस्तु द्वादशाङ्गुलमानिकः । निस्त्वगुलपर्वा- -- ·दानमयूसः। णि विजयस्वेकविंशतिः ॥ चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्याद- गुलानि तु । किप्कुः स्मृतो द्विरलिस्तु द्विचत्वारिंशदगुलः ।। पण्णवसङ्गुलिश्चैव धनुर्दण्डः प्रकीर्तितः । धनुर्दण्डयुगं नालि- ईया होते यवागुलैः ॥ धनुपां त्रिशतं नल्चमाहुः संख्याविदो जनाः । धनुःसहस्रे द्वे चाऽपि गव्यूतिरपदिश्यते ।। अष्टौ धनुःसह- स्राणि योजनं परिकीतिराम् ॥ विष्णुधर्मोतरे, यदुत्पन्नमथाश्नाति नरः संवत्सरं द्विजःएकगोचर्ममानं तु भुवः पोक्तं विचक्षणैः ।। बृहस्पतिः, दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशदण्डानि वर्तनम् । दश तान्येल वानि ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः ॥ इति भूमानम् । मार्जनखनना- धन्यतमप्रकारेण पयोचितं भूमितं भूमिः संशोध्या । तत्र मण्डप- स्थलम् । सिद्धान्तशेखरे, स्थलादानुलोच्छ्रायं मण्डपस्थलमी. रितमिति ॥ मण्डपं प्रकृस कापलपञ्चरात्रे, उच्छायो इस्तमान स्थात् सुसमे च सुशोभनमिति ॥ ततो दण्डात्रयं निर्मितदीपत्रि. कोणाकारयन्त्रे दण्डानाभ्यां भुविन्यस्त यन्त्रमूलात्तिर्यग्दण्डोपरि- लम्बितमयोभारवद भूमिप अमाप्त सूत्रं यथा तिर्यग्दण्डमध्यचिह्न पतेत्तथा निम्ना भूःपूर्वोक्ता वा माननीयसादिशिल्पशास्त्ररीत्यात समीकृत्य च मण्डपाशुपयुक्तां मार्ची साधयेद । एवं समायां भुवि द्वादशाङ्गुलव्यासार्द्धमेकं तन्मध्ये चापरं नवाझुलं च्यासार्द्धमिति वृत्तपं कृत्वा तन्मध्ये द्वादशाङ्गुलं पृथङ्मूलं सूक्ष्माग्रमजु शकुं निधाय नबाङ्गुलस्त्तरेखापां चतस्रो दिशः प्रकल्प्य तानु चतस पः पञ्चदशाङ्गुलाः शलाकाः शङ्कास्पृष्टाऽनाः स्थाप्या: शङ्कुसमतार्यम् । तादृशशङ्कग्रच्छाया च महत्तरेखां पूर्वाह्न यत्र स्पृशति सा प्रत्यक् । यत्रापराढे सा माम् । मूक्ष्ममाचीज्ञानार्थं तु परदिनेऽपि तस्मिन्नेव वृत्ते शङ्कुच्छापानिर्गममवेशपोश्चिह्न करवा पूर्वापरदिनच्छायाप्रदेशनिर्गमनचिह्नयोरन्तरालमिष्टेखिचतुरावैर्भा- ·भंगवाभास्करस्य गैर्विभव्य पूर्वदिनच्छायाप्रवेशनिगमान्तरालपरीः पादच्छायांघटी- पन्नादिना ज्ञात्वा तामिटिकाभिः कल्पितान भागान गुणयेत् । पष्टिभिश्च हरेत् । ततो लब्धांशेन माच्यामेव पूर्वदिनकृतापगम- चिहादुत्तरायण उत्तरस्मिन् दक्षिणायने दक्षिणस्मिनयेत् । त- दुपरि पूर्वच्छायाप्रवेशचिहोपरि च घृते सूक्ष्मा प्राची भवति । दिग्ज्ञानोपायान्तरं च शूले । कृषिका श्रवणः पुप्पश्चिमा- स्वात्पोर्पदन्तरम् । एतत्माच्या दिशो रूपं युगमात्रौदिते सतीति।। अायं गुरूपदेशः । ज्वी सूक्ष्मरन्ध्रां नलिकां काष्टादौ बद्ध्वा तद्न्त्रेण युगमात्रमुपरिगवं कृत्तिकादिनक्षत्रं दृष्ट्वा नलिका नाभ्यां मामसग्देवायोः सुक्ष्म पापाणद्वपमवलम्बद्रयं वा भूमी प्रक्षिप्य तच्चियोः प्राचीसूत्रं देवगिति । एवमेव ध्रुवं दृष्ट्वादीची साध्या । चित्रास्वात्पन्नालज्ञानार्थ तु नलिकादयेनकेन च दण्टान्तरेण घ्पकारयन्त्रं कृत्वा दण्डं च मध्येऽङ्कपैन। नलिका. पान्तौ तु तालक्षणादिना परस्परं योजनीयौ।यथैकनैव मयतेन पुगपदव द्वयमपि दृश्यते । एवं दृष्ट्वा पिलितानालेकान्ताहण्ड- मध्यानाञ्च पापाणावलम्बौ प्रक्षेप्तव्याविति ।। अथ मण्डपादिलक्षणम् । तत्र पञ्चरात्रे, कनीयान् दशहस्ता स्यान्मध्यमो द्वादशोपितः । तथा पोदशभिर्दस्तैमण्डप: स्या- दिहोत्तमः ॥ मतिष्ठासारसन मण्डपः कलाहस्तो वा सर्वलक्षण. संयुतः । दशद्वादश वा द्विविध्या ततः क्रमात् ॥ लिङ्ग- पुराणे तु पुरुपदानमकरणे। विंशद्धस्तममाणेन मण्डपं कूटमेव था। अपाष्टादशहतेन कलाहस्तेन वा पुनरिति, विशातिहस्तोऽप्युक्तः । मध्यसम्भवलिकोपरिगत श्चतुर्भिरष्टभिर्वा मृदगाऽऽकारकलशमोतः काठमध्ये मिसराकारयुतः कूटः । कूटोऽत्री बिखरं मृङ्गमिस- भिपानानुमाराद । मध्यस्तम्भोपरि सयतयाच्छादितो मण्डप होत ·दानमयूखः। २१ हेमाद्रिसम्मति कूट एवादरो लोकानाम् । तत्रैव च मण्डपभ्रमः। दशहस्तमण्डपस्तु एकमेखलकुण्डपक्षे एकाग्निविधानपक्ष चोप- युक्तो भवतीति मदनररने पश्चरात्रे । कुर्याद् वैष्णवयागेषु चतुर्दार- यमण्डपान् । सारदारुमयान स्तम्भान दृवान कुर्याटजून समान ॥ मण्डपाझेच्छ्रितान् वेदसंख्याँरचूडासमन्वितान् । वलिकामुलत- स्तेपां स्तम्भद्वादशकं पुनः ॥ वाापीठप्रमाणेन तत्र मूत्रविधान- तः कल्पयेद् द्विकरं द्वारं चतुरझुलसद्धितः । मध्यमोत्तमयोर्वेदी- पण्डपस्य त्रिमागतः । चतुर्थीशोच्छितिस्तस्याखिसप्तपञ्चतोऽपि वा ।। नवैकादशहीनंघा इष्टिकाभिः मकल्पयेदिति ।। चूडा शिखा । पलिकामिति । तेषां चतुःस्तम्भानां शिखाभिः मोतच्छिद्रा- ण्युभयतश्छिन्द्रयोपैतानि वलिकाख्यानि तिर्यकाष्ठानि विधेयानी. सर्थः । बाह्य इत्यादि । आदौ मध्यस्तम्भचतुष्टयं विन्यस्य सद्वाहपरिधौ मण्डपक्षेत्र विस्तारपर्यायपीठपरिमितसूत्रतृतीयांशेन तुल्याऽन्तरद्वादशचिह्नकरणपूर्वकं पञ्चहस्तप्रमाणा द्वादशास्तम्भा निखया इत्यर्थः । तदेवं पोडमास्तम्भता सम्पद्यते । तेषु चत्वारो मण्डपा यामार्द्धमितोच्छाया अष्टहस्तानवहस्ता वा भ. वन्ति । अधममध्यमोत्तमरुपैवष्टहस्ता एते चत्वारः शारदातिल के उक्तत्वादिति । तवापि मध्यमस्तम्भेषु चूडास्वेव तिर्यकाष्ठनिवेशनम्। बाहोपु तु चूडासु स्तम्भकर्णेषु वेसनियमः । सर्वे च, पञ्चमा न्यसेद्रूमौ सर्वसाधारणो विधिरित्युक्तत्वात् । सूत्रपञ्चमांशेन नि. खेपाः । सर्वेऽपि दशाङ्गुलमूत्रवेष्टनयोग्यस्थौल्या विधेयाः । कल्पयेदित्यादि । कनिष्ठमण्डपे द्वारचतुष्टयं द्विहस्तविस्तारम् । सथा मध्यमे चतुरमुलाधिकद्विहस्तविस्तारम् । एवमुत्तमेऽष्टाङ्गुला- ऽधिकद्विहस्तविस्तारम् । मध्यमोचमपोदीत्यादि । मण्डपमध्य- निभागमाना येदिः । स्वायामतृतीपचतुर्पपश्चमसप्तमनवमैकादमा ·भगमन्तभास्करस्य ऽन्यतमेनोचा। तुलापुरुषे तु मात्स्ये, सप्तहस्ता भवेद्वेदी मध्ये पञ्च- कराऽयवेति ॥ सिद्धान्तशेषरे-~चतुरसा चतुष्कोणा वेदी सर्वफलमदा । तडागादिप्रतिष्ठायां पद्मिनीपासनिमा || राज्ञां स्पाद सर्व- तोभद्रा वेदी राज्याभिपेचने । विधाहे श्रीधरी वेदी विशद्धस्त. समन्वितेति ॥ द्वारदेहल्या बाईस्तमात्रे द्वारशाखा निखेया इति निबन्धान्तरे । व्रतखण्डे तु, हस्तद्वयं पहिस्त्यत्वा तोरणानि निवे- शयेदित्युक्तम् । मात्स्ये, द्वारेषु कार्याणि च तोरणानि चत्वार्यपि सीखनस्पतीनामिति ॥ अयमर्थः । पूर्वद्वारे अश्वत्थशाखे, दक्षिणे उदुम्बरशाखे, पश्चिमे प्लाशाखे, उत्तरतो वटशाखे ।। शाखाश्च अधममध्यमोचममण्डपेषु क्रमात् पञ्चपदसप्तहस्तोचाः । तासामुपरिकृतचूडामु तिर्यफलकमुभयतः सच्छिद्रं चूहान्यस्तच्छिद्र निदध्यान तद्विहस्तमधममण्डपोअगुलपकाधिक विस्तंमध्येोसाई इस्तद्वपमुत्तमे । तिफलकोपरि मध्ये मण्डपेषु क्रमाचतुरङ्गलाः साईचतुरगुलाः पञ्चाङ्गुलाश्च कीला निवेश्याः । तिर्यफलक कीलाश्च तत्तताप्टना एव । पद वास्तुशास्त्रे । मस्तके द्वादशांशेन शहचापदाम्बुजम् । मागादिक्रमपोगेन न्यसेचेपां खदारन- मद्वादशांशोऽत्र फलकस्य चतुरालादिरेवोक्तः । माङ्खचक्रगदा- ऽबुनकरणं वैष्णवपागविषयम् ॥ क्षेत्रपागे तु ते कीलास्त्रिशूलाः स्युः। निशलाकारसं चै-- मध्यकीलोनवागलो वृत्तः सपादयगुलविस्तारः । तमुभयतोऽन्यौ किञ्चिदो दिर्घमध्ये गुलस्य मूलागुलद्रयं विले प्रविशति इस- श्रममन्डपे मध्यमे लेकादवाद्गुल उरछायः । पादौनध्यङ्गुल. रितारः । पद्गुलोविलपवेशः उत्तमे त्रयोदशाङ्गुलमुच्छाया समादयद्गुलो विस्तारचतुरगुलो पिलमवेशः।

·दानमयूखः। इदं च पिङ्गलमते शूलेन चिहिताः कार्या द्वारशाखास्तु मस्तके । शूलैनवाजुलैय तुरीयांशेन विस्कृतिः॥ ऋजुई मध्यशृङ्गः स्याद किञ्चिद्रकं च पक्षयोः। प्रथमं तव समाख्यातं घडलं रोपयेव तथेत्यादिनोक्तम्॥एपामलाभे एकक्षनानि तोरणानि । तस्याप्य. भावे शमीदुमजानि । एतनिवेशनमन्त्राश्वामिमीळे, इथे वा, अन आयादि, शानो देवीरिसनुसन्धेयाः । मध्यस्तम्भचतुष्टयोपरि च मुरजाऽऽकृतिकाष्ठे दिग्विदिग्गतरन्ध्राष्टकमोतारकाष्ठाटके नोन्नतता कार्या। कटैः सद्भिस्तु संछाद्या विजयाद्यास्तु मण्डपा इत्युक्तत्वात । द्वारवज सर्वतोमण्डप आच्छाधः । जयविजयभद्र- विश्वरूपस्वरूपधुवचनदधचकस्तुप्रसन्ना:एतेऽष्टहस्तादयो द्विहस्त- यद्धितो ज्ञातव्याः ॥ यदा मण्डपट्ट्यं क्रियते, तदा तत्र प्रथम- मण्डपपरिमितमन्तरमुत्सृज्य द्वितीयो मण्डपा कर्चव्य इति वास्तु- शास्त्र । एवं यदा धागाने मण्डपः क्रियते तदा तदामपरिमाण- मन्तरमुत्सृज्य परतो मण्डपो विधेय इति । मात्स्ये, मण्डपे पताका उक्ताः । लोकेशवर्णा परितः पताका मध्ये वनः किङ्किणिका- युतः स्याद् * इति । समहे ऽपि, सप्तहस्ताः पताकाः स्युः सप्तमा शेन विस्तृताः । लोकपालानुवर्णेन नवमी तुहिनममा ॥ पीत. रक्तादिवर्णाश्च पञ्चहस्ता ध्वजाः स्मृताः । द्विपश्चइस्तैर्दण्डश्च वंशजैः संयुतास्तधेति ॥ लोकपालवर्णाः। इन्दः पीतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकमभः । कुबेरस्तु मुवर्णाभो शनिश्चापि सुवर्णमः॥ तयैव नितिः श्यामो वायुम्रः प्रशस्यते । ईशानस्तु भवेद रक्त एवं ध्यायेक्रमादिमानिति ॥ गारुडे तु पताकाना प्रकारान्तरमुक्तं, पञ्चहता वजाः कार्या चैपुल्येन द्विहस्तकाः मतदस्ताः पताकाः स्युर्विशत्पङ्गुलविस्ताः ॥ दशहस्ताः पताकानां दण्डाः पञ्चांश-वेशिताः। मिन्दूराः करा धूम्रा धूसरा मेघसनिभाः ।।

·२२ सप्तपष्टयगुलानि, सप्त यवाः, लिक्षाश्चतस्रः। नवमुद्वासप्तत्याला सपादैः पञ्चभिर्भागेमध्यसूत्रं प्राच्यां विवर्य चतुरसमध्ये माग्न उदकसूत्रपावनाल्पचतुरस्रयोःकोणमूत्रद्वयपातहातमध्यादेत कोण. सूत्रार्द्धमानेन इष्टचतुरस्रोदकमूत्रदक्षिणान्ताव प्राक्मूत्रपश्चिमान्त दानमयूखः । तत्र कर्मणि । वेदानमर्द्धचन्द्रं च वृत्तं पद्मनिभं तथा । पीठ. बद् पर्द्धयेत् कुण्डं सुप्रमाणेवगतकम् । कुर्यात् कुण्डानि चलारि, भाच्यादिपु विचक्षणः । कुण्डवेधन्तरं चैव सपादकरसंमतम् । विशाङ्गुलं प्रकर्तव्यमन्तरं कुण्डपीठयोः ।। स्मृसन्तरे, वेदिभित्ति परिसज्य वयोदशभिरङ्गुलैः । इस्तमात्राणि कुण्डानि चतुरस्त्राणि सर्वत इति ॥ सर्वतोऽष्टदिक्षु । काम्ये तु, ऐन्द्रयां स्तम्भे चतुष्कोणमनेर्भागे भगाकृतिम् । चन्द्राई मारणे याम्पे त्रिकोणं द्वेपनैते ॥ वारुण्पां शान्तिकं वृत्तं पडल्यु- चाटनेऽनिलोउदीच्यां पौष्टिक पद्म रौधापटासिमुक्तिदम्॥शारदा- तिलके, विप्राणां चतुरस्रं स्याद्राज्ञां व लमिप्यते । वैश्यानामर्द्ध- चन्द्राभं शूद्राणां ऽयसमीरितम् ।। चतुरखं च सर्वेप केचिदिच्छन्ति तान्त्रिकाः। चतुरस्रसाधनं तु मण्डपसाधनावसर उक्तम्। तत्रैकस्मिन् हस्ते चतुर्विशत्यमुलानि न्यासः । द्वयोस्त्रयस्त्रिंशदगुलानि, सप्त यवाचतस्रो युकाः, देलिखे। विवेकचत्वारियादमुलानि, चत्वारो यवाः, चतस्रो यूकाः, चतस्रो लिक्षाः।चतुर्वष्टाचत्वारिंशदगुलानि पञ्च त्रिपञ्चाशदगुलानि, पञ्च ययाः, द्वे युके, पञ्च लिक्षाः पदर स्वष्टपञ्चाशदङ्गुलानि, पडू यवाः, द्वे यूके, चतस्रो लिक्षाः । सप्ताह त्रिपष्टयगुलानि, पात्रय, सप्त यूकाः, सप्त लिमाः । अष्टस नि, दशाम पञ्चसप्तसङ्गुलानि, पइ यवाः, यूकाश्चतसः, रिक्षा. श्वतस्रः । एवं पोडशहस्ते पण्णवत्यमुलानि ॥ अथ पोनिकुण्डम् । इष्टचतुरस्र व्यासं चतुर्विंशतिया विभज्य ·भगवन्तभास्करस्य यावद् भ्रामये वृत्तार्द्धम् एवमेवोत्तराल्पचतुसेऽपि इष्टचतुरस्रोद. गन्तात् पावसूत्रपश्चिमान्तं परिभ्राम्य वृत्तार्द्धयदक्षिणोदकोटितो चर्दितमामूवान्तं यावत् सूत्रद्वयं पातयेदिति योनिकुण्डम् । अत्रोत्पत्तिः । प्रादिगणतयातलम्बः सप्तदशाङ्गुलानि १७ । एको यवः । एका यूका लिक्षा।पश्चभूस्तु इष्टचतुरस्रमध्योदक चतुर्विंशत्यङ्गुलमुपारतनाल्पव्यस्तेऽपिभुःसैव । आलम्बस्तु द्वादशा- ऽगुलानि । वृचाव्यासाईयोस्त्यालानि अष्टौ ८, यवा- श्ववारः ४ इति । योनिमध्पसूत्रवृद्ध्यड्डलानि । एकहस्ते पञ्चा- ऽगुलानि । एको यवः । एका युका । पञ्च लिक्षाः | द्विहस्ते सप्ताङ्गुलानि । द्वौ यवौ । युके । एका लिक्षा । विहस्ते- ऽष्टामुलानिट, सात पवाः । तिम्रो यूकाः । चतुर्हस्ते दशालान। चतारो यवातिस्रो यूकाः ।वे लिखे। पञ्चहस्ते एकादशाइयला- नि, यवचतुष्टयम्, एका यूका! पहस्ते द्वादशाइलानि । चत्वारो पशः । मप्त यूकाः । तिस्रो लिक्षाः । सप्तहस्ते त्रयोदशाकुलानि । पंच याः । अष्टहस्ते चतुईमाहुलानि । यवचतुष्टयम् । यूकाश्च. तसः । द्वे लिखे । नवहस्ते पञ्चदशामुलानि । यवनयम् । यूका- चतुष्टपम् । सप्तलिशाः । दशहस्ते पोशाजुलानिधी यौ। तिखो पूज्ञानिस्रो लिक्षाः । एवं पोदशहम्ने विंशत्यालानि, यश्चतुष्टयं, पद यूकाः । चतस्रो लिक्षाः॥ रामस्तु- इष्टचतुरसक्षेत्रमध्यरेताया दिनात्यधिक शतम् अंशान्फबाटनिशदशान् मध्यमवपाच्यामेकोनशिदर्श शोभयतः श्रोणि करम सटिश्रोणिचतुधीशककर्कटेन गण वा पश्चिम- भागे गाददयं प्रादगार श्रोणिनगानं शिलरय सत्तार्द्धदप- पासमानयोगदिमागू चि पारद मूनव्यान्त योन्याकार फामियाद | तालवादेऽपि चिम्पादयुक्तम् ।।

·दानमयूस इदं चौदगग्रं कार्यम् । तच्च मध्यरेखापञ्चमांशदाबुदीच्या कृतायां भवति । इदमुदाहृतं मदनरत्ने, योन्याख्यमुच्यते कुण्ड- माग्नेय्यामुत्तरामुखमिति ।। अथार्दचन्द्राभम् । कामिके, चतुरस्र ग्रहेमक्ते पचाऽऽयन्ती तदंशको । मध्ये सप्तांशमानेन कुण्डं खण्डेन्दुवद् भ्रमात् ॥ अय- मर्थः । इष्टप्रमाणचतुरसमध्यरेखां नवधा विभज्याद्यन्तिमौ गागौ परिमृज्य तत्र चिह्नद्रयं कृत्वोपरिचिढ़े तिर्यग्दक्षिणोत्तरं सूत्रं द- वोपरिचिहापश्चिरं यावद सत्तेन सूत्रेण कर्कटेन या भ्रमाद् पत्ताई ज्यासूत्राजातकोटिकमर्द्धचन्दं कुण्डं कुर्यादिति । अर्द्धन्दी व्यासा- खिलानि । एकस्मिन्नेकोनर्षिशस्यङ्गुलानि । एको ययः । एका यूका । पञ्च लिक्षाः । द्वयोः सप्तविंशसङ्गुलानि । पञ्च यूकाः । द्वे. लिले । त्रिपु त्रयस्त्रिंशदगुलानि । एको यवः । द्वे यूके । पटू, लिक्षाः । चतुर्यु अष्टत्रिंशदङ्गुलानि । द्वौ ययौ । शिस्रो यूकाः । द्वे लिले । पञ्चम द्विचत्वारिंशदगुलानि। सप्त यवाः । यूकाश्चतस्रः। तिस्रो लिक्षाः । पसु पट्चत्वारिंशदमुलानि । सप्त यवाः । द्वे यूके । सप्तम पचासदगुलानि । पञ्च यवाः । द्वे यूके। चतस्त्रो लिक्षाः । अष्टम् पञ्चपञ्चाशदगुलानि एको यवः । द्वे यूके तिस्रो लिक्षाः । नवम सप्तपञ्चाशदगुलानि । चत्वारो यवाः । एवं पोह. शामु पदसप्तत्पङ्गुलानि । पञ्च यवाः । अत्र रामेण-चतुरशी. त्यधिकत्रिंशसा विभक्तस्पटक्षेत्रव्यासस्यैकोशोऽधिकस्त्याज्या, क्षेत्रफलसंवादार्थमित्युक्तम् । स चैकांश इष्टक्षेत्रव्यासश्चतुर्विशांशस्य पोडशांशो भवति । एकहस्तचतुरने तु साईयत्रमितः । एवं द्वि- इस्लादिष्वप्यूद्यम् । इदं चोदगग्रं कार्यम् । तदुक्त मदनरत्ने । उ. दगग्रस्त्रं चोदमध्ये रेखापा नवधा विभागेन सम्पादनीयमिति ।। यत्तु शारदातिलके, चतुरस्त्रीकृतं क्षेत्रं दशधा विमोद बुधः।

·भगवन्तभारकास्य एकमेकं बजेदेशमध ऊ च तन्त्रवित ॥ ज्यासूत्रं पातयेदने तन्माना भ्रमयेत्ततः { अर्द्धचन्द्रनिभं कुण्ड रमणीयमिदं भवेदि- ति ॥ तत्र भूयान क्षेत्रफलविसंवादः । कामिकोक्त त्वल्पः ॥ अथ त्रिकोणम् । इष्टचतुरस्त्रमध्यसूत्रस्य चतुर्विशतिरंशाः । तत्र सूत्र माच्यामष्टयांशोनैकांशसहितान् साईसप्तांशान् श्रोणि च पार्श्वयोः । प्रसेकं सपादान पड़शान संवद्रितश्रोण्यन्तयो- द्धितमाकसूत्रान्तं यावत् सूत्रद्रये दत्तं समभुज व्यत्रं भवति । यथोक्तं शारदातिलके । चतुर्दामोदिते क्षेत्रे न्यसेदुभयपार्श्वयोः । एकैकमंशतन्मानादग्रतो लाञ्छयेत्ततः। स्वयं बुधः कुर्याद व्यत्रं कुण्डमुदाहृतमिति ॥ इदं तु किञ्चित् फलव्यभिचारि । अतो. ऽस्माभिरधिका द्विरुक्ता । राममते तु मध्यसूत्रं दशभिरंशैः सं- पद्धय तत्रैकोंडवाः स्वाष्टमांशोनः श्रोणिसूत्रस्योभयतः पञ्चपञ्चा- शाद्धिरिति । तत्तु विषमभुजत्वादुपेक्ष्यम । इदं च निनो मागग्रं पश्चिमपोनि व्यसभुजाः । एकस्मिन् पत्रिंशदगुलानि चत्वारो यवाः । द्वयोरेकपञ्चाशदझुलानि पञ्च यवाः। त्रिपु त्रिपष्टयगुला. नि । एको यः । चतुर्यु विसप्तसगुलानि पञ्च यथाः । पदमु एकोननवसगुलानि । त्रयो ययाः । सप्तम चतुर्नवसनुलानि च- स्वारो पवाः । अष्टा ध्युत्तरातामुलानि । एको यवः । नवसु नाधिकातामुलानि यवत्रपम् । दशम पञ्चदशाधिकशतायुला- नि ! पचपम् ॥ अप वृतम् । इष्टचतुरस्रव्यासपोडशांशाऽपिकव्यासाईमि- तेन कर्कटेंन मूत्रेण वा कृतं मण्डलं वृत्तकुण्डमाग पश्चिमयोनि प्रतीच्यां चप्पासादगुलानि । एकस्मिन् त्रयोदयाइगुलानि। पत्रचतुष्टयम् । इपोरेकोनविंशसगुलानि । एको यः । नि भयोविंशरा गुलानि । यचतुष्टयम् । चतुएं सप्तविंशसइगुलानि।

·दानमयूरोः । एको यत्रः । पञ्च त्रिंशदगुलानि। द्वौ यवौ । प यात्रंश दगुलानि । एको ययः । सप्तमु पञ्चत्रिंशदंडुलानि । सप्त यवाः । अखंष्टत्रिवादगुलानि । ही यवौ । नवष्ट चत्वारिंशदडलानि । पञ्च यवाः । दाम द्विचत्वारिंभादङ्गलानि । सप्त ययाः ।। अथ पडसम । इष्टचतुरसमध्पसूत्रस्य चतुर्विशतिरंशानं कृत्वा तरसूत्रं त्रिभिरशैः प्राच्या वर्द्धयेत् । तत्रैकोऽशः स्वाष्टमांशोनः । तावच प्रतीच्या संवर्य तदर्द्धन हृतं कृत्वा सावतेव कर्कटेन उदीचीमारभ्य पर स्थानेषु अङ्कपेदिति । अत्रैकहस्ते तावदेवें फलम् । मध्ये दीर्घचतुरस्रम् । तदीर्घभुजः । पञ्चविंशासङ्गुलानि । पद यवाश्च । एवमन्योऽपि । अल्पभुजस्तु, चतुईशागुलानि । संत पवाः । सप्त यूकाश्च । तत्र फलं, पञ्चाशीसधिकारने शतत्रया गड्डलानि चतुरस्रदीर्घमुजसंलग्ने व्यसे तु भुज एव भुः । लम्ब- स्तु वृत्तचतुर्थांशः सप्ताऽङ्गुलानि । त्रयो यवाः । पञ्च यूकाश्चे- ति । तत्फलं, पञ्चनवत्यङ्गुलनि । चत्वारो यवाश्च । अपरश्यसे- ऽप्येवम् । फलत्रययोगे पश्चशतपट्मप्ततिश्च ॥ यत्तु विष्णुमूलमभू- तिभिबहुभिः फलसंवायपि व्यस्रद्रययोगेन वहिनिर्गतासिकं पडन. मुक्तम् । तदयुक्तम् । अन्तरवाह्यायोगेन द्वादशासवाद्वादश- सुनतापत्तेः । बस्तिना एवं स्नानान्तर्गता इति चेत् । तथापि चक्रमुजताया पानाभावः । चतुरस्रव्यसादावपि फलसंत्रादेन कदाचित्तथापनेश्च । एतेन रामायुक्तमष्टास्रपपि प्रत्युक्तम् । षडसि- मुजाङ्गुलानि । एकहस्तादिक्रमेण दशहस्तपर्यन्तम् । चतुर्दशा- ऽगुलानि । सप्त यवाः । एकवितासङ्गुलानि पञ्चविंशत्यङ्गुलानि। पइ यवाः। एकोनत्रिवादगुलानि । पद पवाः । पत्रिंशदङ्गुला- निवौ ययौ । पविशदऽङ्गुलानि । पबचतुष्कम् । एकोन. चत्वारिंशदगुलानि । यवत्रयम् । द्विचत्वारिंशदङ्गुलानि । एको ।

·भगवतभास्करस्य ययः । चतुश्चत्वारिंशदङ्गुलानि पञ्च यवाः । सप्तचत्वारिंशदङ्गुली. नि । एको पयः॥ अथ पद्मम् । इष्टचतुरसमध्यसूत्रस्य चतुर्विशतिरंशः । तत्र द्वादशभिरंशेरेक रत्तं कृत्वा साद्धान् त्रीनंशान् सम्बोपरं कृत्वा तत्र दिक्षु तदन्तरालेषु च मूत्राण्यास्फालयेत् । ततोऽन्तत- रेखामामूवमत्स्यात् तदेकान्तरितमत्स्याचं सूत्रद्वयं त्रिकोणा- SSकारेणास्फालयेत् । तदन्तरालमत्स्यसममूत्रवहिर्ट चरेखागतमत्स्पं यावत् । तथैकसूत्रं समशिनया मध्येऽङ्कयित्वा सूत्राईमितककंद- कोटिमकां मध्याङ्के परांच मूत्रारम्भकमत्स्ये संस्थाप्य त्रिकोणमध्ये भ्रमणादेकमत्स्यं, यहित्तरेखागतत्रिकोणान्तात्तस्मादेव च मूत्रा- ऽदाधिकोणावहिरपरंपरस्पं कृत्वान्तर्मत्स्यात्रिकोणावहिरपरंमत्स्य कृत्वान्तमत्स्याधिकोणादहिरुपरि मृवाज्याकमेकं घहिर्मत्स्या- छिकोणान्तः अधः मूत्रार्द्धज्याकमपरमिति संलनकोटिकमुपर्पघो- भावेन धनुईयं कार्यम् । एवमपरसूत्रेऽपि कृता मूत्रद्रपमानने वका- ऽयं पद्मदलवत् पयं भवति । एवमन्यानि पत्राणि अधः कृता इष्टचतुरपक्षेत्रकारिपतचतुर्विशत्पशमध्ये त्रिभिरंदौासान मध्ये ·दानमयूखः "३५ - आणि ६. पञ्चहस्ते पञ्चत्रिशंदङ्गुलानि ३५ तिस्त्रो यूकाः । पलिक्षाः॥पञ्च वालाग्रागि। पड्दस्ते अष्टत्रिंशदगुलानि ३८॥ यवद्रपमराएका यूका देवालारा साहस्ते एकचत्वारिंशदगुला- नि ४११ यात्रपम् सप्त यूकाः अष्टहस्ते चतुश्चत्वारिंशदगुला- नि ४४॥ द्वौ यवौ २। यूकावयम्३ । पटू लिक्षाः ६। नवहस्ते सप्त- चलारिंशदगुलानि४७। द्वे यूकेर नवलिक्षाः। दशहस्ते एकोन- पञ्चाशदगुलानि ४९। चत्वारो यवाः ४॥ चतस्रो यूकाः ४ो सप्त- लिक्षाः ७। एकं वालाग्रम् १॥ पञ्च रयरेणवााएका त्रसरेणुः ।। सप्त परमाणवः ॥ इति पूर्वोक्तभूम्यर्दैनैतल्लम्वगणने फलम् एक- विशतिरङ्गुलानि पञ्च यूकाः । पञ्चलिक्षाः ५। एक वाला- ऽग्रम शपञ्च रयरेणवः५। षट् त्रसरेणवः ६ वयः परमाणवः ३॥ इति । व्यवद्रयफलैकीकरणे द्वासप्ततिरङ्गुलानि ७२॥ पत्रायवक्रता- यां तावसेव भुस्त्यज्यते, तावसेव संगृह्यते इति गणितं क्षेत्रफलम् गविहितम् । अष्टानामपि पत्राणां क्षेत्रफलमेलनेऽङ्गुलानां पदमप्त- त्यधिका पञ्चशती ५७६ ॥ अथाऽष्टासम् ॥ इष्टचतुरस्रव्यासश्चतुर्विंशतिभागः । तत्र द्वाभ्यां भागाभ्यामेकभागचतुर्थाशापिकाभ्यां मध्यमूत्रं संवर्धा मध्यावृद्ध्यन्तशृतकर्कटेन नं कृत्वेशानपूर्वान्तरालमारभ्यैकादश- भिरंशौमितेन सूत्रेणाऽटम स्थानेपङ्कितेपु अष्टोत्रं भवति । अत्र चैकादशांशः साष्टमांशोनः कार्यः ॥' कहतादापतिः । मध्ये साचतुर सद्जमान पिंश- त्यगुलानि । एको यत्रः । यूकात्रयं च चतुरस्रचतुर्भागेषु चत्वारि ध्यत्राणि । तत्र भुवश्चतुरनभुजा । एवं पूर्वोक्तास्त्रमितावेत्र च द्रौ भुजौ । लम्बानां तु चत्वार्यकुलानि । एको यवः । दे युके इति । तत्र चतुरसफलं, चत्वारि शतानि सप्त चामुलानि । + .

·भगवन्तभास्करस्य ४०७ यवाश्च सप्त प्रसेकं व्यस्रफलं द्विचत्वार्यकुलानि ४२व्यस्त्र चतुष्टयफलमष्टपष्ठाधिकं शतम् १६८ ॥रामोक्तं त्वष्टासं विषमवक्र- भुनत्वात् पोडशास्त्रतापत्तेश्चीपेक्ष्यामिति दिक् ॥ अष्टात्रिभुजामुलानि । एकस्मिन् दशाङ्गुलानि सप्त यवाः । द्वयोः पञ्चदशाङ्गुलानि | यो यवाः । विष्वष्टादशाङ्गुलानि । सप्त यवाः । चतुर्वेकविंशयगुलानि । सप्त यवाः । पञ्चसु चतुर्विशत्य- ऽगुलानि यवत्रयम् । पदसु पड्विंशत्यगुलानि पड्यवाः । सप्तस्वष्टा- विशसङ्गुलानि । सप्त पवाः । अष्टसु त्रिंशदगुलानि । सप्त यत्राः। नवम् द्वात्रिंशदगुलानि । पड् यवाः । दशसु चतुस्त्रिंशदगुला नि । यवचतुष्टयम् । पोडशसु त्रिचत्वारिंशदमुलानि । पश्च यवाः॥ अथ चतुर्विशांशाः । एकस्मिन् एकाङ्गुलम् । द्वयोरेकाहुल. म् । यो यवाः । विवेकागुलम् । पडू यवाः । चतुर्वगुलद्रय. म् । पञ्चस्वगुलद्वयम् । पदस्वइगुलद्रपम् । पञ्च यवाः । पट्स चत्वार्यमुलानि । एकहस्तादिपु चतुर्थांशाः। एकस्मिन् पडगुला.. नि । द्वपोरष्टाङ्गुलानि चत्वारो यवाः । त्रिपु दशाङ्गुलानि । यव. प्रयम् । यूकाश्चतन्नः । चतुर्पु द्वादशाङ्गुलानि।पञ्चमु त्रयोविंशां. Sखलानि। त्रयमेको ययः। पोडशम चत्वार्यगुलानि । एकहस्ता- दिपु चतुर्थांशाः । एकस्मिन् पडगुलानि । द्वयोरष्टाङ्गुलानि । चलारो यवाः । त्रिषु दशाइगुलानि । यवनपम् । यूकाश्चतसः । चतुर्यु द्वादशाङ्गुलानि। पञ्चमु वयोविंशाइगुलानि । प्रयो पवाः। यूकाश्चनसः । पदमु चतुर्दशाइगुलानि । पद यवाः । सप्तम पञ्च. दशाङ्गुलानि सप्तयवाः। अष्टमु पोडशाङ्गुलानि । सस ययाः । पतस्रो यूका । नवस्त्रष्टादशाइगुलानिादशस्वष्टादशाङ्गुलानि। सप्त ययाः । पद् यूकाः । पोडशम चतुर्विशसगुलानि ॥ अपाष्टमांशाः। एकस्मिनगुलत्रयमादयोश्चत्वार्यगुलानि ।

·दानमयूखः । द्वी यौ । त्रिपु पश्चागुलानि । द्वौ यौ। चतुर्पु पडङ्गुलानि । पना पडङ्गुलानि पडू याः । पसु समामुलानियबवयम् । सप्तस्वष्टाङ्गुलानि । अष्टस्वष्टाङ्गुलानि। यवचतुष्कम् । नबसुनवा- ऽगुलानि । दशसु नबामुलानि । चत्वारो यथाः । पोडशम द्वादशाङ्गुलानि ॥ अथ पष्ठांशाः । एकस्मिन्मङ्गुलचतुष्टयम् । द्वयोः पञ्चाङ्गुलानि पश्च ययाः । तिम्रो यूकाः । त्रिपु पडङ्गुलानि सप्त यवः । चतमो यूकासचतुर्वष्टाङ्गुलानि पश्चस्वष्टाङ्गुलानि सप्त यत्राः पञ्च यूकाः। पदमु नवाजुलानि । पड् ययाः । चतमो यूकाः । ससस दशा- इगुलानि। चत्वारो ययाः । पञ्च यूकाः । अष्टस्वैकादशाङ्गुलानि । द्वौ ययौ चतमो यूकाः । नव द्वादशाङ्गुलानि । दश द्वादशा- ऽगुलानि । पञ्च यकाः । पोडशसु पोडशाङ्गुलानि । अथ द्वादशांशाः । एकस्मिनगुलद्रयम् । द्वयोझै अङ्गुले । सस यवाः। त्रिप्वगुलत्रयं यवचतुष्टयम् । चतुएं चत्वार्यऽगुला- नि । पञ्चम् चत्वार्यगुलानि । चत्वारो यवाः । पद्म चत्वार्य- ऽङ्गुलानि । सप्त पवाः । सप्तमु पञ्चाङ्गुलानि । द्वौ ययौ। अष्टस्ट पचाइगुलानिापश्च पवागनरसु पडङ्गुलानि। दशम पडङ्गुला- नि यवत्रपम् । पोडशस्त्रष्टाङ्गुलानि ॥ स्थापने सर्वकुण्डाना ध्वनायः सर्वसिद्धिदः * इत्युक्तावाद सर्वेषु चैतेषु प्रोक्तपाना- दर्घागुलयवादिन्यूनमतिरिक्तं वा कृत्वा ध्वजायः सापनीयः । विस्तारदेश्य गुणितैरष्टनिर्षिभक्त पोकः परिशिष्यते तदा ध्वजाय इति । तदुक्तम् । ध्वजो धूम्रोऽथ सिंहश्च सौरमेयः खरो गजःराध्यामश्चेति क्रमेणैतदायाप्टकमुदाहृतमिति ।। भविष्यपुराणे मुनिमानं शतार्दै तु शाते चारविमात्रकम् ! सहस्र स्वथ होतव्ये फर्याद कुण्डं करात्मकम् ।। द्विइस्तमयते तच लाहोमे चतुःकरम् । .

·भगवन्तभास्करस्य " अष्टहस्तात्मकं कुण्डं कोटिहोमेषु नाधिकमिति ॥ यत्तु शारदा तिलके । एकहस्तमितं कुण्डमैकलक्षे विधीयते । लक्षाणां दशकं या पत्तापद्धस्तेन वर्दयेत् ॥ दशहस्तमितं कुण्डं कोटिहोमेऽपि शस्पत इति ॥ यत्तु स्कान्दे, कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुरखं समन्ततः * योनिश्कयोपेतं तदप्पाहुत्रिमेखलमिति च लक्षादिहोमेष्वेकहस्ता. दिकुण्डविधान, कोटिहोमे दशहस्तस्य । तद् यथोचितीह्यादि चिरदाहस्यूलद्रव्यविषयम् । घृतादितिमदाहिद्वन्पविषयं च ज्ञेयम् ॥ अथ खातम् । मोहचूडोत्तरे । चतुर्विंशतिमं भागमगुलं परि. कल्प्य तु चतुर्विशाङ्गुलं हस्तं कुण्डानां परिकल्पयेत् ॥ हस्तमात्र खनेत्तिर्यगमेखलया सह ॥ पिङ्गलमने, सातादेकामुलं त्यत्ता मेखलानां स्थितिर्भवेत् ॥ तया, सर्वेषामेव कुण्डानामेका वा तिस * एव वा ॥ कुण्डलक्ष्मविटत्ती, कण्ठागुलाबहिः कार्या मेसलैका पडइगुलेति । चतुस्रियगुला वाऽपि तिसः सर्वन शोभना शति । मेखलाप्रितयं का कोणरामपमाङ्गुलैः । कोणाश्चत्वारः। रामात्रयः । यमो द्वौ । चतुखिद्यद्गुललं च विस्तारे, उच्चतायो च । अत एव शारदानिलके मैसलामानं मात्प, विस्तारोत्सेपनो पा मेखलाः सर्वतो बुरिति । रामेण तु तिराणामपि पद्गुलो- गते । विस्तारस्तु चतुस्लिम गुल इत्युक्तम् ।। अध पोनितिम स्वायम्भुने, मेपलामध्यनो योनिः कुण्डादी ध्यविस्तृता । अङ्गुष्टमानोष्टकण्ठा कार्याऽश्वत्यदलाकृतिः ॥ मुहादा दीघा यंशविस्तृता मृले मग्रेऽमत्यदलाव कुनिता। महाष्टमानी मोष्टरुप्पी पम्पाः मा अद्गुष्टमानोप्टकण्ठा । भोप्टः गुमाये मावई पोल्पापा कष्टो योनिमेपलेगक । तयाच भरि येष्टिता पोनिः कासर्थः । मेपाल उन्चो भाग इसपरे । प्रसोरमारे, देध्यांन पाइगुना पोनिस्पंशोना विमाण नु ।

·दानमयूखः । एकांगुलोच्छ्रिता सा तु प्रविष्टाभ्यन्तरे तथा ।। कुम्भद्वयसमायुक्ता वाऽश्वत्थदलवन्मता। अगुष्ठमेखलायुक्ता मध्ये वाज्यतिक्षमेति ।। अंशोना योनिदेयात् । अष्टाङ्गुलेति यावत् । कुम्भद्येन वृत्तार्द्धद्रयाकारेणं मूलदेशे समायुक्ता । शारदातिलके, स्थलादा- रभ्य नालं स्यायोन्या मध्ये संरब्धकामिति ॥ मागग्नियाम्यकुण्डा- नां मोक्ता योनिरुदङ्मुखी । पूर्वामुखाः स्मृताः शेषा यथा शोभासमन्विताः ॥ त्रैलोक्यसारे, नत्रमस्पापि कुण्डस्य योनिर्दक्ष. दले स्थितेति ॥ शारदाया योनिकुण्डे योनिमजडतुल्यां नामि च वर्जयेदिति ॥ सिद्धान्तशेखरेऽपि, योनी योनिन कुर्वीतेति ॥ शारदातिलके, कुण्डानां कल्पयेदन्ते नाभिमम्बुजसग्निभाम् । तत्चत्कुण्डानुरूपां च मानमत्या निगद्यते ॥ मुष्टिरकहस्तानां नाभिरुत्सेधतो मता । नेत्रवेदाङ्गुलोपेता कुण्डेप्यन्येपु वर्द्धयेत् ॥ यवद्रपक्रमेणैव नामि पृथगुदारधीरिति ॥ नेत्रवेदाङ्गुलोपेता उच्चतायां यमलविस्तारा वामपोश्चतुरङ्गुलेखः। द्वित्रिहस्ता- दिकुण्डेपु द्विः द्विस्तु विस्तारामयोः पष्ठांशविस्तारपरा। उच्चताया द्वादशांशपरेति रामादयः । शारदातिलके, एकमेव भवेव कुण्ड- मीशान्यां वैष्णवाचर इति ॥ विश्वकर्मा, खाताधिके भवेद्रोगी हीने धेनुयनक्षयः । वक्रकुण्डे तु सन्तापो मरणं छिन्नमेख- ले ॥ मेखलाराहेते गोकोऽभ्यधिके वित्तसङ्ख्या । भार्यावि: नाशनं प्रोक्तं कुण्डे योन्या बिना ॥ अपत्पध्वंसनं प्रोक्त कुण्डं यत् कण्ठवर्जितमिति ॥ सिद्धान्तशेखरे, मानहीने महाव्या: धिरधिके शत्रुवर्द्धनम् । योनिहीने त्वपस्मारो वाक्कुण्ठः कण्ठव- जिते ॥ तत्रैव । स्थण्डिलं घाऽपि कुर्वांत मुसिद्धैः सितकै श्रितः। हस्तमात्र विस्तारं सुसमे उपगुलोन्नतम् ॥ ग्रन्थान्तरेऽपि नित्यं नैमित्तिकं होम स्पण्डिले या समाचरेत् । हरनमात्रेण वद कुर्या:

·मगयन्तभास्करस्य द्वालुकाभिः मुशोभनम् ।। ध्यङ्गुलोत्सेघसंयुक्तं चतुरस्त्रं समन्तत इति ॥ इति श्रीशङ्करभट्टात्मजभट्टनीलकण्ठकृते दानमयूखे कुण्ड- मेखलानिर्णयः॥ अथ षोडशारचक्रम् । तत्र गुरुर्वेद्यां मध्ये विहस्तव्यास चतुरस्र प्रसाध्य मागपरदक्षिणोत्तरनवनवरेखाभिस्तचतुःपष्टिकोष्ठ- कं कुर्यात् । तत्र कोष्टानि प्रत्येक नवाशुलााने संपधन्ते । ततो पहिरन्त्यपतिपु चतुर्दिसु मध्यकोष्टानि चत्वारि चत्वारि मार्ज- यित्वा तदुपर्युपान्सपतिषु पार्धयोस्तवयं 'प्रयं सत्ता प्रतिदिशं मध्यकोष्ठद्वयं मार्जयेत् । तेन चतुर्दिक्षु पट् पट् कोष्टानि चवारि द्वाराणि सिद्ध्यन्ति । ततो मध्यस्थितपोडशकोठानि मार्जयेत् । ततो वाह्ये एकैकं कोणकोष्ठं विहाय कोणकोष्टद्वारपीठान्तराल. पीपशिष्टानि पञ्च पञ्च कोठानि मायेत् । तयाच मध्य- चतुरसपीठस्य पादाः सिद्धयन्ति । ततो मध्पाचवारि तानि कुर्याद । तत्राधे चत्वार्यगुलानि व्यासः । द्वितीयेऽष्टौ । तीये चतुर्विशतिः चतुर्थे पदिशतिरिति । तचतुरङ्गुलं वृत्तं कर्णिकारूपं पीतेन रजसा पूरयित्वा कणिकावधिरेखां सितेन रजसा निर्माय तदरियाट्रगुलात्मके वृत्ते पीतरक्तमितरजोभिः संपादितमूलमध्या- ऽग्राणि पोडश केशाराणि संपाच तत्केमरावधेिरैखां सितेनैव रजसा- ऽगुलोगां संपाय चतुविशा[लात्मको तदहिर्टचे सितरजसा अष्टदियो पत्राणि रक्तामाणि कुर्यादाततो दलान्तरे रेखा सिनेन रजमा विधाय दलान्तराणि कृष्णेन रजमा पूपित्या सदहिरेकाह- ऽगुलान्तरं पाहत्तरेगा सिनेनैव रजसा संपाच तहमान्तरं परितो. गुष्टदलाननराणिकृष्णेन रनमा पूरपिस्वातदारेका गुलान्तरी पहिरेमा मिनीरजमा मंपायनयान्तरं परितोऽङ्गुष्ठदलानः समन्धिचि पोटसमा विमान प्रतिमाग पत्रकारान पोडा- ·दानमयूयः। ४१ कीटान् श्यापपीतारुणश्वेतरजोभिकल्पयित्वा तदन्तरा यथायोग- रजोभिः पूरयित्वा तदहिसितपीतारुणश्यामइरिताः पञ्चरेखा लिखे. व। पहिः पीठक्षेत्रचतुरस्रं यथाशोभं रजोभिरलकृस पीटाऽवधि- रेखा सिन रजसा चतुरसां रचयेव । द्वारक्षेवाणि पूर्वादितः पीतश्यामश्वेतहरितरजोभिः पूरयेत् । आग्नेयादिकोणे को चतुष्टयं लोहितहरितश्यामवलैः पूरयेत् । आग्नेयादिपीठपाद- चतुष्टयं पञ्चकोठात्मकं क्रमात सितरक्तपीतकृष्णरजोभिः पूरयेत् । तता सितेन रजसाङ्गुलोन्नतेन यहिश्चतुरन्त्ररेखां कुर्यादिति पिता- महचरणाः । मदनायाश्च ।। ठक्कुरमते चतुर्हस्तं चतुरन्नम् । तत्र प्रसेकं द्वादशाङ्गुलानि कोष्ठानि । दृचानि तु पञ्च । तत्राद्ये वृत्ते चत्तापगुलानि व्यासः । द्वितीयेऽष्टौ, तृतीये विवातिः, चतुर्थे चतुर्विंशतिः, पञ्चमे पदविंशदिति । पञ्चकोष्ठात्मकं पीठपादचतुष्टयमाग्नेयादिक्रमेणे रक्तहरितश्यामसितैः पूरणीयम् । कोणकोष्ठचतुष्टयं त्वेक त्रिभि- स्त्रिभिर्वरित विशेषः । इति पोडशारचक्रनिर्मितिः ।। इदमेव च वारुणं मण्डलम् । तथा, वजं प्रागुत्तमे भागे आ. ग्नेय्यां शक्तिमुज्ज्वलाम् । आलिखेदक्षिणे दण्डं नसां खड्ग- माटिखेत ।। पाशं तु वारुणे लेख्यं ध्वजं वै वायुगोचरे । कौघे. याँ तु गदा लिरुप ईशान्या शूलमालिखेत् ॥ शूलस्य वामदे। तु चक्रं पनं तु दक्षिणे इति ॥ ततो महावे झुपरि पञ्चवर्णफल- युष्योपशोभित शिवानं पनीयादिति तो महावदीशानभाने आ- मामदैयोच्छ्रायैहस्तमिता ग्रहादिस्थापनार्था परा वेदिर्या विहि- शास्ति, हेमाद्रिम वितस्त्युच्छ्राया था तस्यां सर्वतोभद्रं लिखेन । सल्लेखममकारोऽपीत्यम्- मागुदीच्यां गता रेखा। कुर्यादेकोन- विशीतः । खण्डेन्दुखिपदः कोणे शृङ्खला पञ्चामः पदैः ।। एकदिश- ६ ·४२ भगयन्तभास्करस्य .. पदा वल्ली भद्रं तु नवभिः पदैः । चतुर्विशत्पदा वापि परिधि शिकः पदैः।। मध्ये पोडशभिः कोप्टैः पद्ममष्टदलं स्मृतम्। श्वेतेन्दुः शृङ्खला कृष्णा बली नीलेन पूरयेद ॥ भद्रारुणा सिता वाऽपि परिधिः पीतवर्णकः । वाह्यान्तरदला सेता कर्णिका पीतवर्णि- का । परिष्यावेष्टित पन मध्ये सत्वं रजस्तमः । तन्मध्ये स्थापये- देवान ब्रह्माद्यांश्च मुरासुरानिति ॥ अथ ग्रहपूजामकारः । तत्र ग्रहा मात्स्ये, सूर्पः सोपो मही. पुत्रः सोमपुत्रो बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥ स्कान्दे, जन्मभुगोत्रमेतेषां वर्णस्थानमुखानि च । यो. झाला कुरुते शान्ति ग्रहास्तेनावमानिताः ॥ स्थानमापिष्ठानम् । एतद्विज्ञाय यः कुर्यात्तत्सर्व सफलं भवेद * ॥वर्णजन्मनीआह वृद्ध पराशरः, रक्तः कश्यपजो भानुः गुलो ब्राह्ममुतः शमी । रक्तो म्दसतो भीमः पीतः सोममुतो बुधः ॥ पीतो ग्राम मुराचार्यः शुमा शुक्रो भृगद्रहः । कृष्णः शनी रवः पुनः कृष्णो राहुः प्रजा- पोः ॥ कृष्णः केतुः शान्त्यः कृष्णाः पापात्रपोऽयमी ।। मुषमाह स एन, उत्पन्नोऽकी कालड्नेषु यमुनापां च चन्द्रमाः । अडारकस्तान्तयां तु मगधायां हिमांशुजः ॥ सैन्धवेषु गुरुतिः शुको भोनाटे तया । बानेश्वरस्तु सौराष्ट्र राहुराटिके पुरे ॥

·दानमयूसः । ४३ विदुः ॥ पद्माकारं गुरुं कुर्षाचतुष्कोणं च भार्गवम् । दण्डाकृति शनि राहुं मकराकारमेव च ॥ खड्गाकाराँस्तथा केतून स्थापयेद. उनुपूर्वशः ॥ ग्रहादिरूपाणि गात्स्ये, पद्मासना पद्मकरः पद्मगर्भ- समद्युतिः । सप्ताश्वस्थसंयुक्तो विभुनः स्पाव सदा रविः ।। श्वेत: श्वेताम्बरधरो दशाश्वः श्वेतभूपणः । गदापाणिट्टियाहुश्च कर्तव्यो वरदः शशी ॥ रक्तमाल्पाम्बरधरः शक्तिशूलगदायरः । चतुर्भुजो मेपराहो वरदः स्यादरामुतः ॥ पीतमाल्याम्बरधरः कर्णिकार- समद्युतिः। खगचर्मगदापाणिः सिंहस्थो वरदो बुधः ॥ देवदैसगुरू तद्वत पीतवेतौ चतुर्भुज़ौ. । दण्डिनौ वरदौ यो दि साक्षसूत्र- कमण्डल ॥ इन्द्रनीलघुतिः शूली वरदो गृध्राहनः । वाणवाणा- ऽऽसनधरः कर्तव्योऽर्कसुतः सदा ॥ करालवदनः खड्गचर्मशूली वरमदः । नीलसिंहासनस्थश्च राहुस्तत्र प्रशस्यते ॥ धूम्रा द्वि- वाहवः सर्वे गदिनो विकृताननाः। गृध्रासनगता निसं केतवः स्यु- परपदाः ॥ स किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकहितावहाः ॥ केतूनां बहुत्वे एकमेव देवतास्त्रम् । वृद्धपराशरः, मध्ये तु भास्कर वि. चाच्छशिनं पूर्वदक्षिणे । दक्षिणेन धरासूनुं बुधं पूर्वोत्तरेण तु ॥ उत्तरेण गुरुं विद्या पूर्वेणैत्र तु भार्गवम् । शनैश्चरं पश्चिमस्या राई दक्षिणपश्चिमे ॥ पश्चिमोत्तरतः केतून स्थापदनुपूर्वशः ॥ मुखानि मान्स्ये, देवानां तत्र संस्थाप्पा विंशतिदशाधिका । आदित्याभिमुखाः सर्वे साधिप्रत्यधिदेवताः ॥ शुक्राऊ माङ्मुखी क्षेपाविति स्कान्दार सूर्यः प्राङ्मुखः । पूजायां संमुखतानुरोधात मत्पङ्मुख इसन्ये । अघिदेवनाः मस्पषिदेवताश्च, मास्य- भास्करस्येश्वरं विद्यादुमां च शशिनस्तथा । स्कन्दपङ्गारकस्यापि बुधस्यापि तथा हरिम् ॥ ब्रह्माणं च गुरोविद्याच्छुक्रस्यापि शची. पतिम् । शनैश्चरस्यापि यमं राहोः कालं तथैव च ॥ केतून ·भगवन्तभास्करस्य 1 चित्रगुप्तं च सर्वेषामधिदेवताः । अग्निरापः क्षिनिर्विष्णुरिन्द्रश्चन्द्री च देवता ॥ प्रजापतिश्च साश्च ब्रह्मा प्रयधिदेवताः ॥ एतेषा लक्षणानि विष्णुधर्मोत्तरे, पञ्चवको टपारूढः प्रतिवर्क त्रिलोचनः । कपालशूलखट्वाङ्गी चन्द्रमौलिः सदाशिवः ॥ अक्षमूत्रं च कमलं दर्पणं च कमण्डलुम् । उमा विभर्ति इस्तेषु पूजिना त्रिदशैरपि ।। कुमारः पण्मुखः कार्यः शिखण्डकविभूषणः । रक्ताम्बरधरो देवो मयूरवरवाहनः ॥कुक्कुटश्च तथा घण्टा तस्य दक्षिणहस्तयोः । पताका वैजयन्ती स्पाच्छक्तिः कार्या च वामयोः ।। विष्णुः को- मोदकीपाशङ्खचक्रधरः क्रमात् । प्रदक्षिणं दाक्षिणाधाकरावारभ्य निसशः ॥ पद्मासनस्थो जटिलो ब्रह्मा कार्यश्चतुर्मुखः । अक्षमाला रुवं विभ्रत् पुस्तकं च कमण्डलुम् ॥ चतुर्दन्तगजारूढो वन्नी कुलिशमृत्करः । शचीपतिः प्रकर्तव्यो नानाभरणभूपितः ॥ ईपं- नीलो पमः कार्यो दण्डहस्तो विजानता। रक्तदृक्पाशहस्तश्च महा- महिपवाहनः ॥ कालः करालवदनो नीलागश्च विभीषणः ।। पाशहस्तो दण्डहस्तः कार्यों वृश्चिकरोमवान् ॥ अपीच्यवेपत्वाकार द्विभुजं सौम्यदर्शनम् । दक्षिणे लेखनी चित्रगुप्तं वामे तु पात्र. कम् ॥ पिङ्गलश्मश्रुकेशातः पीनाङ्गोजवरोऽरुणः छागस्था साक्ष- सूत्रोऽग्निः सप्ताचिः शक्तिधारकः ॥ चिह्नितं चपरेणास्य करमन्यं मकल्पयेत् ॥ आपः स्त्रीरूपधारिपः श्वेता मकरवाहनाः । दधानाः पाशकलशौ मुक्ताभरणभूषिताः ॥ शुरुवर्णा मही कार्या दिव्या. ऽऽभरणभूपिता। चतुर्भुजा सौम्यवपुरवण्डांगसदृशाम्बसारखपात्र सस्पपात्रं पात्रमोपधिसंयुतम् । पद्म करे च कर्त्तव्यं भुवो यादव. नन्दन ॥ दिग्गजानां चतुर्णा सा कार्या पृष्ठगता तया ॥ विष्णो- रिन्द्रस्प चोक्तम् । वामे शच्या को कार्या सौम्या सन्तानमारी । परदा मण्डिना कार्या द्विभुजा च तथा सती ॥ यज्ञोपवीती ·दानमयूपः। इंसस्थ एकवऋश्चतुर्भुजः । असं रुचं स्रु विनंत कुण्डिकां च प्रजापतिः ॥ अक्षम् अक्षमालाम् । कुण्डिकां कमण्डलुम् ! अक्षसूत्र- धराः सर्पः कुण्डिकापुच्छभूपणाः । एकभोगास्त्रिभोगावा सर्वे कार्याश्च भीपणाः ॥ ब्रह्मलक्षणमुक्तम् । ग्रहाणां दक्षिणे पार्ने न्यसेत् प्रसाधिदेवताः॥ अथ विनायकादिलक्षणानि । चतुर्भुजत्रिनेत्रश्च कर्त्तव्योऽत्र गजाननः । नागपज्ञोपवीतश्च शशाङ्ककृतशेखरः ॥ दक्षे दन करे दद्याद्वितीये चाक्षसूत्रकम् । तृतीये परशुं दद्याचतुर्थे मोदकं तया॥ शक्ति वाणं तथा शूलं खड्गं चक्रं च दक्षिणे। चन्द्रविम्बमधो वामे खेटमृर्वे कपालकम् ।। सुकङ्कटं च विभ्राणा सिंहारूढा तु दिग्- भुजा । एपा देवी समुद्दिष्टा दुर्गादुर्गातिनाशिनी ॥ धावद्धरिण- पृष्ठस्यो ध्वजधारी समीरणः । वरदानकरो धुम्रवर्णः कार्यो वि. जानता ॥ नीलोत्पलाभं गगनं तवर्णाम्बरधारि च । चन्द्रार्कहस्तं कर्तव्यं द्विभुज सौम्यखण्डवत्॥द्विभुजौ सौम्यवरदी कन्यौ रूप- संयुती । तयोरोपधयः कार्या दिव्या दक्षिणहस्तयोः ॥ वामयोः पुस्तकौ कायौँ दर्शनीयौ तथा द्विजाः ॥ एकस्य दक्षिणे पार्षे वामे चास्य च यादव । नारीयुगं प्रकर्तव्य मुरूपं चारुदर्शनम् ॥ रत्नभाण्डकरे कार्य चन्द्रयुक्लाम्बरे तथा । अथ लोकपालरूपाणि । तन्द्राग्नियमब्रह्मरूपाणि प्रसाधि- देवतास्योक्तानि। खड्गचर्मधरो पालोनितिर्नरवाहनः । अर्था- केशो विरूपाक्षः कराल काळिकामियः ॥ नागपाशधरो रक्त- भूपणः पद्मिनीपतिः । वरुणोऽम्युपतिः स्वर्णवणों मारवाहनः ॥ वायुविनायकादिपञ्चके उक्तः सोमो ग्रहेषु । अनन्ता मत्यधिदेव- तास विनापकादिस्थापनं आहेभ्य उत्तरत इति संप्रदायः दक्षिण पश्चिगापव्योचरपूर्वेषु पयाक्रममिसन्ये । राइमन्दादनशानामुन ·४६ भगवन्तभास्करस्य तरस्पां यथाक्रमः ॐ गणेशदुर्गा वायुश्च राहुकेखोश्च दक्षिणम् ॥ आकाशमश्विनौ चेति पञ्चैनान स्थापयेद्बुध इति वचनानुसारेणेति भट्टाः, रूपनारायणश्च ॥ पूजामकारमाह याज्ञवल्क्यः । यथावर्ण प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च । गन्धाश्च वलपश्चैव धूपो देयो. ऽत्र गुग्गुलुः ॥ मात्स्ये, धूपामोदोऽत्र सुरभिरुपरिटाद्वितानकम् । शोभनं स्थापयेत् प्राजः फलपुप्पप्तमन्वितम् ॥ धूपे विशेषो हेमा- ऽद्रौ स्कान्दे । रवेः कुन्दुरुकं धूपं शशिनस्तु घृतालताः । भौमे सर्जरसं चैव अगरुं च बुधे स्मृतम्॥सिहकं गुरवेदद्याच्छुक्रे विल्वा गुरु स्मृतम् । गुग्गुलं मन्दवारे तु लाक्षाराहोश्व केतवे । कुन्दुरुकं सल्लकीनिासः । सर्ज। शालः । सिडकं सिहा इति मध्य. देशे प्रसिद्धम् । विल्वागुरु विस्वफलनिर्याससहितमगुरु । मन्दवारे शनैश्चराय । लामा राहवे केतुभ्यश्च । गन्ये विशेपमाह, दिवाकर- कुनाभ्यां हि दापयेद्रक्तचन्दनम् । चन्द्रे च भार्गवे चैव सितवणे मदापयेत् ॥ कुड्डमेन च संयुक्तं चन्दनं जीवसौम्पयोः । अगुरूं चापि कस्तूर्या राहवे स्वर्कजेपु च ॥ अगदेवताना तु, पुष्पाणि सितवर्णानि चन्दनं च विलेपनम् । एतेषां गुग्गुलु पो नैवेद्यं घृत- पायसम् ॥ वासांसि शुक्लानीति संप्रदायः । ग्रहवलीनाह । गुडौ- दनं रखेर्दद्याद सोमाय घृतपापप्तम् । अङ्गारकाय सॅच्यावं बुधाप सीरपष्टके ॥ दथ्योदनं तु जीवाय शुक्राय च वृतौदनम् । शनै- श्वराय कृशरमाण मांसं च राहवे ॥ चित्रौदन च केतुभ्यः सर्व- भक्ष्परथायेत् । अत्र सर्वभक्षरपार्चयेदिसन्यदपि मोदकादि देय- मिति दामोदरठक्कुरः । सॅय्यावो गोधूमचूर्णसाधितो घाटाख्य इसपि स एव । तण्डुलममरानमिति रूपनारायणः । कृशरं तिल. तण्डुलं दुग्यसाधितम् । चित्रौदनम्, तिलतण्डुलमित्रं स्यादजाक्षी तु शोणितम् * कर्णनामाही स्पादेतचित्रौदनं स्मृतम् इति, ·४७ दानमयूखा दामोदरः ॥ पावल्क्यः । शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधि- पूर्वकम् । पूजयन्तो ग्रहानेतॉल्लभन्ते सकलं फलम् ।। यत्तु पृथ्वीचन्द्रोदयादी,वर्णरूपगुणैर्युक्तान् व्यासावाहयेत्तु ता- नितिवचनादुॐ भूरादित्यमावाहयामि।भुवःआदित्पमावाहयामि ॐव: आदिसमावाहयामि । ॐ भूर्भुवःस्वरादिसम् इति व्यस्त- समस्तव्याहृतिमिराबाह्य, भगवन्नादित्य नक्षत्राधिपते काश्यपगोत्र कलिङ्गदेशेश्वर जपापुप्पोपमाङ्गद्युते द्विभुज पद्माभयहस्त सिन्दूर- वर्ण माल्याम्बरानुलेपन अलन्माणिक्यखचितसङ्गिाभरण भास्त्र- तेजोनिधे त्रिलोकमकाशक त्रिदेवतामपमूचे नमस्ते सन्नद्धारुण- वनपनाकोपशोभितेन महासरथवाहनेन मेरुंगदक्षिणीकुर्वन्नागच्छा- ऽग्निरुद्राभ्यां सहेसादिविशेषणैरपि युक्तान ग्रहान् आवाहपे. दिति । तद् मूलं विमृश्य कार्यम् । वामनग्रन्थे,आचार्यप्रभृतिभ्पश्च ग्रहार्चनफलं ततः । समिदाज्यचरूणाम् । ब्रह्मवे कुम्भपूजापां चार्चनस्य फलं च यत् * लोकपालगणेशाद्यास्तत्र या अगदेव- ताः ॥ तासां जपफले तद्वद गृह्णीयाजलपूर्वकम् । ततस्तेभ्यो यथाशक्ति दातव्या दक्षिणा तत इति ॥ इति ग्रहपृजाविधिः।। अथ पुण्याहवाचनमात्रिकाण्डमण्डनः, गर्भाधानादिसंस्कारे- पिष्टापूर्ततुष्वपि * द्धिश्राद्धं पुरा कार्य कर्मादौ स्वस्ति- बाचनम् ॥ पासः। सम्पृज्य गन्धपुष्पाद्यैाह्मणान स्वास्ति वाच- येत् । धर्मकर्मणि मागल्ये सङ्ग्रामेऽद्भुनदर्शने इति ॥ गृह्मपरिशिष्टे। सस्तिवाचनमृद्धिपूर्तेषु तत्कर्मणश्चान्तयोः कुर्यात् ॥ आश्वला- यना । दैविके तान्त्रिके चादौ ततः पुण्याइ इष्यत इति ॥ तच्च रूपनारायणीये इस्थम् । श्रीनधिकान् ब्राह्मणान् भोजयित्वो- दङ्मुसानुपश्य वस्त्रादिभिः परितोप्य पुण्याहं भवन्तो वन्विति मामणान् यजमानः माइमुसस्त्रिः पाश्येव ॥ ततो ब्राह्मणाः T ·मगयन्तमास्फरस्य पुण्याहमिति नियु: । ततः स्वस्ति मवन्तो नुवन्विति विश्राव- येत् । ॐ स्वस्तिरिति त्रियुः । ततः, प्रद्धि भवन्तो ग्रुबन्विति त्रिश्रावयेत् । ऋद्ध्यतामिति त्रिः प्रतिवचनमाएतच्च, ग्राह्मणान अन्नेन परिविष्य पुण्याई स्वस्ति ऋद्धिरियोङ्कारपूर्व विखिरेकै- कामाशिपो वाचयिवेन्यादिना वौधायनेनोक्तम् । यमः । पुण्याह- पार्चनं देवे ब्राह्मणस्प विधीयते । एतदेव निरोङ्कारं कुर्यात क्षत्रियवैश्पयोरिति यहचगृअपरिशिष्टे तु, अवनिकृतजानुमण्डल: कमलमुकुलसदृशममलि शिरस्याधाप दक्षिणेन पाणिना सुवर्ण- पूर्णकलशं धारयित्वा, दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि व तेनाऽऽयुःप्रमाणेन पुण्याई दीर्घमायुरस्तु । शिवा आपः सन्तु सौमनस्पमस्तु, अक्षतं चारिष्टं चास्तु,गन्धाः पान्नु मुमगरयं चास्तु, पुष्पाणि पान्तु मुश्रियमस्तु, अक्षताः पान्तु आयुप्पमस्तु । ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु, दक्षिणाः पान्तुआरोग्यमस्तु, दीर्घ- मायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिः श्रीर्पयो विद्या विनपो वित्तं बहुपुर्व चायुप्पं चास्तु । यं कृतासर्ववेदयज्ञक्रियाकरणकौरम्माः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते तमहमोङ्कारमादिं कृत्वा अग्यजुःसमाशीर्वचनं पहर्पिमतं समनुज्ञातं भवद्भिरनुज्ञातः पुण्पं पुण्याहं वाचयिष्ये । पाच्यताम् । द्रविणोदा द्रविणसस्तुरस्प, सविता पश्चात्तात, नवो नमो भवति जायमानः, उच्चा दिवि, दक्षिणावन्तो अस्थुरिसेता ऋचः पुण्याहे पात् ॥ व्रतनियमतपस्वाध्यायक्रतुदमदानवि- शिष्टानां सर्वेषां ब्राह्मणानां मनः समाधीयताम् । समाहितमनसः स्मः । प्रसीदन्तु भवन्तः । प्रसन्नाः स्मः । शान्तिरस्तु । पुष्टिरस्तु। तुप्टिरस्तु । द्धिरस्तु । आविघ्नमस्तु ॥ आयुष्यमस्तु । शिवं कर्मा- ऽस्तु । कर्मसमाद्धिरस्तु । पुत्रसमृद्धिरस्तु । धनधान्यसमृदिरस्तु । इष्टसमृद्धिरस्तु । अरिष्टनिरसनमस्तु । यत् पापं बद प्रतिहतमस्तु ·दानमयूखः।" यंच्छेपस्तदस्तु । उत्तरे कर्मण्यविघ्नमस्तु उत्तरोत्तर अहरहरभिः रद्धिरस्तु । उत्तरोत्तराः क्रियाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ताम् । तिथिकरणमुहर्ननक्षत्रसम्पदस्तु । तिथिकरणमुहर्जनक्षत्रग्रह- लग्नाधिदेवताः पीयन्ताम् । तिथिकरणे मुहूर्तनक्षत्रे सग्रहे सदैवते प्रीयताम् । अग्निपुरोगा विश्वेदेवाः पीयन्ताम् । इन्द्रपुरोगा मरुद्गणाः मीयन्ताम् । वसिष्ठपुरोगा मरुद्गणाः पीयन्ताम् । माहेश्वरीपुरोगाउमामातरम्पीयन्ताम् । अरुन्धतीपुरोगा एकपल्प: भीपन्ताम् । विष्णुपुरोगाः सर्वे देवाः प्रीयन्ताम् । ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः मीयन्ताम् । ब्रह्मा च ब्राह्मणाश्च मीयन्ताम् । श्री. सरस्वसौ पीयेताम् । श्रद्धामधे प्रीयताम् । भगवती कासायनी मीयताम् । भगवती माहेश्वरी प्रीयताम् । भगवती ऋद्धिकरी प्रीयताम । भगवती पुष्टिकरी प्रीपताम् । भगवती तुष्टिकरी मीय- ताम् । भगवन्तौ विघ्नविनायकौ प्रीयेताम् । सर्वाः कुलदेवताः मीयन्ताम् । हता ब्रह्मद्विपः । हताः परिपन्थिनः । हताश्च विघ्न. कर्तारः । शत्रवः पराभवं यान्तु । शाम्पन्तु घोराणि । शाम्य- न्तु पापानि । शाम्यन्वीतयः । शुभानि वर्धन्ताम् । शिका आपः सन्तु । शिवा अग्नयः सन्तु । शिवा आहुतयः सन्तु । शिवा वन. स्पतयः सन्तु । शिवा अतिथयः सन्तु । अहोराचे शिवे स्याता! निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्पतु। फलासो न ओषधयः पच्यन्ताम् पोगक्षेमो नः कल्पताम् । शुक्राङ्गारकबुधबृहस्पतिशनिराहुकेत्तुसोम- सहिना आदित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः मीयन्ताम् । भगवान्नारायणः प्रीयताम् । भगवान् पर्जन्यः प्रीयताम् । भगवान् स्वामी महासेना भीयताम् । पुण्याहकालं वाचपिप्ये । वाच्यताम् । उद्गातेव शकुन साम गायसि । याज्यं याजयति । यत्पुण्यनक्षत्रम् । तदपकुर्वतो. पच्युपम् । यदा वै सूर्य उदेति । अथ नक्षणं नैति । यावती तत्र ·५० भगवन्तभास्करस्य जघन्यं पश्येत् । तावति कुर्वीत यत्कारी स्यात् । पुण्याह एवं कुरुते । तानि वा एतानि यमनक्षत्राणि । यान्येव देवनक्षत्राणि । तेषु कुर्वीत यत्कारी स्यात् । पुण्याह एव कुरुते । पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु । ॐ पुण्याई स्वस्तये वायुमुपद्रवामहै । आदिस उदयनी- या, स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधात्विति । अष्टौ देवा वसवः सोम्यासः । चतस्रो देवीरजरा श्रविष्ठाःते यहं पान्तु रजतः परस्ताव संवत्सरीणममृतं स्वस्ति । स्वस्ति भ- वन्तो ब्रुवन्तु । आयुष्मते स्वस्ति । ऋभ्याम स्तोमम् । समिद्धि- मृद्धिमृध्नुयामिति । ऋभ्यास्म हव्यैनमसोपसद्यः। मित्रं देवं मित्र धेयं नो अस्तु । अन्राधान् हविषा वर्धयन्तः शतं जीवेम शरदः सवीराः । त्रीणि त्रीणि वै देवानामृद्धानि । त्रीणि छन्दांसि श्रीणि सवनानि । त्रय इमे लोकाः । ऋध्यामेव तीर्य एषु लोकेषु भतितिष्ठति । ऋद्धि भवन्तो ब्रुवन्तु । ऋद्ध्यताम् । श्रिये जातः, श्रिय एवैनं, यस्मिन् ब्रह्माभ्पजयत् सर्वमेतदमुं च लोकमिदमुच सर्वम् तमो नक्षत्रमभिजिद्विजिस श्रियं दधानाहरणीयमानम् । अहे बुधिय मन्त्रं मे गोपाय यमुपस्वपीविदा विदुः । ऋचः सा- मानि यजूपि । सा हि श्रीरमृता सताम् । श्रीरस्विति भवन्तो ग्रुकन्तु । अस्तु श्रीः । पुण्याहवाचनममृद्धिरस्तु । भगवान् मना- पतिः प्रीयताम् । इति पुण्याहवाचनम् ।। ततो नीराजनमाभिषेकं च ययाशाखं कारपेदिति । पुण्याह: याचनं चादिमध्यान्तेपु कार्यम् । आदावन्ते च मध्ये च कुर्याद प्रामणवाचन मिति वचनावाततोऽस्मिन् कर्मण्यमुकगोत्रममुकमचा- ममुकशाणं गुरुला तृण इसाचार्य पत्ता ऋग्वेदिनी द्वौ पूर्वी कुण्डे होमं कत्तुंम् प्रतिवेन तामहं रणे । ऋग्वेदः पापत्रासो .

·'दानमयूखः ।.. गापत्रः सोमदेवतः । अत्रिगोत्रस्तु विमेन्द्र ऋत्विक् त्वं मे मखे भवेति सेकं रणुयावासर्वत्र प्रथमं ब्रह्मणस्ततो होतुरिति क्रमः। वृतोऽस्मीसेव प्रतिवचनम् । यजुर्वेदिनौ दक्षिणे । कातराक्षो यजु- दष्टुमो विष्णुदेवतः । काश्यपेपस्तु विमेन्द्र ऋत्विक् त्वं मे मष भत्रेति ॥ सामगौ पश्चिमे । सामवेदस्तु पिङ्गाक्षो जागराः शक्र- दैवतः । भारद्वाजस्तु विमेन्द्र ऋत्विक त्वं मे मखे भवेति ॥ अथर्वणावुत्तरे । बृहन्नेवोऽयर्ववेदोऽनुष्टुमो रुद्रदैवतःविशम्पायन- गोत्रस्तु ऋविक व मे मखे भवेति ॥ ततो जापकानाम् । ते च प्राविति कल्पतरौ । चत्वार इति रूपनारायणादयः । एतन्मते- ऽष्टौ ऋविनः । चत्वारो जापकाः । गुरुश्च इति वयोदश । अष्टौ ऋविजोऽष्टौ जापकाः । गुरुश्चेति सप्तदश वा । अष्टौ ऋविज- अवारो नापकाश्वलारो द्वारपालकाः, गुरुश्चेति वा सप्तदश । एवं वरणानन्तरं, तत्क्रमेणैवाचार्यादीनां तच्छाखया मधुपर्क इति हेमाद्रौ ॥ संपूज्य मधुपर्केण ऋत्विजः कर्म कारयेत् । अपूज्य कारयेत् कर्म किल्विपैरेव युज्पते इति वचनात्। ततो, पदावननिति मन्त्रेण, येन बदो वली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन वाम- भिवध्नामि रक्षे मा चल मा चलेति ॥ अनेन च पीतमूत्रं यज- मानतत्पनी गुस्विरद्वारपालानां · हस्ते रसाथ वनन्ति मध्येदेशे । ततो गौर्यादिपोडश ब्राह्मयादिसप्त च मातृः श्रीश्च लक्ष्मीतिर्मेधा स्वाहा प्रज्ञा सरस्वतीति वसोरा देवताश्च संपूज्य सपिण्डमपिण्ड पाशक्षिप्राई पुग्धाति मा रूपानसपणपिो शिप जमाकरण- माय चाऽऽवाहनं चावनेजनम् । पिण्डश्राद्धे प्रकुर्वीत पिण्डहीने निवर्तते ॥ तया, पिण्डनिर्वापराहतं यत्र श्राद्धं विधीयते । स्त्रधा- वाचनलोपोऽस्ति विकिरस्तु न लिप्यते ।। अक्षय्यं दक्षिणा स्त्रास्ति सौमनस्यं यथास्थितीति ॥ तत्र संक्षिप्य प्रयोगः- .

·भगवन्तभास्करस्य सत्सवसुसंज्ञकाविश्वेदेवाः, ॐभूर्भुवःस्वः इदं वः पाद्यम् । एवं सर्वत्र पाद्यम् । मातृपितामहीप्रपितामह्यः नान्दीमुख्यः, ॐभूर्भुवस्वः इदं वः पाद्यम् । पिपितामहमपितामहाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यम् । मातामहप्रमातामहद्धप्रमातामहाः नान्दी. मुखाः सपनीकाः भूर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यम्।आचमनम् । सस- वमुसंज्ञकानां विश्वेपां देवानां भूर्भुवः स्वः इदमासनम् । मुखा. सनम् । नान्दीश्राद्ध क्षणी क्रीयेताम् । ॐ तथा, प्राप्नु तां भवन्तौ । प्राप्तवावः । मातृपितामहीप्रपितामहीनां भूर्भुवः स्वः इदमासनं सुखासनम् । नान्दीश्राद्धे क्षणौ क्रियेताम् । ॐ तथा प्राप्नुतां भवन्तौ मानवावः । मातामहममातामहद्धममातामहानां सपनीकानामिदमासनम् । नान्दीश्राद्ध क्षणी क्रियेताम् । ॐ तथा, माप्नुतां भवन्तौ प्राप्नवावः । ततो गन्धादिदानम् । ससवमुसंज्ञ- केभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा संपाद्यतां द्धिः। मातृपितामहीमपितामहीभ्यो नान्दीमुखीभ्य इदं गन्धाधर्चनं स्वाहा संपद्यतां सृद्धिः । पितृपितामहमपितामहेभ्यो नान्दीमुखेभ्य इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा । संपद्यतां दृद्धिः । मातामहममातामहद्ध- प्रमातामहेभ्यो नान्दीमुखेभ्यः सपत्नीसहितेभ्य इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा । संपाद्यतां वृद्धिः। ततः परिवेपणं कृत्वा गायत्र्या प्रोक्ष्य, पृथिवी ते पात्रमिति पात्रमालभ्य, सयवमुसंकेभ्यो विश्वेभ्यो. देवेभ्यो युग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तम् अन्नम् अमृतरूपेण स्वाहा संपद्यतां द्धिः । मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यो नान्दीमुखीभ्यो युग्मत्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नममृतरूपेण स्वाहा संपाद्यतां दिः । पितृपितामहममिनामहेभ्यो नान्दीमुखेभ्यो युग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्त • गन्नम् अमृतरूपेण स्वाहा संपाद्यतां द्धिः । मातामहममातामह- इमगानामदेभ्यो नान्दीमुखेभ्यः सपत्रीकेभ्यो युग्मब्राह्मणभोजना ।

·दानमयूस.। ५३ पर्याप्तमन्नममृतरूपेण स्वाहा संपाद्यतां वृद्धिः । सस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा इति पाठः । अनेन नान्दीश्रादेन कर्माद्भदेवताः प्रीय- न्तां वृद्धिः । पुरुपमूकादिजपः । नान्दीश्राद्धं सुसंपन्नं सुमोक्षित- मस्तु । शिवा आपः सन्तु सौमनस्पमस्तु । अक्षतं चारिष्टं चास्तु । नान्दीमुख्यो मातरः पीयन्ताम् । नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुखा मातामहाः ममावामहा दृद्ध- ममातामहाः प्रीपन्ताम् । ततो गोत्रं नो वर्द्धताम् । वर्द्धता- मित्युक्ते । दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च * श्रद्धा च नो मा व्यगमद बहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहिायाचितारश्च नः सन्तु माच याचिम कञ्चनति सम्मार्थ, विप्रः,दातारो वोऽभिवर्द्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च।श्रद्धा चबोमा व्यगमद् बहुदेयं च वोऽस्तु ।। अन्नं च वो बहु भवेदतियाँच लमध्वम् । याचितारश्च यः सन्तु मा च याचिष कञ्चनेति प्रत्युक्ते, द्राक्षापलकॉस्तनिष्कयं वा दक्षिणां दत्वा विश्वेदेवाः पीयन्तामि- ति देवे वाचायला, वाजे वाजे इति पूर्व विसयामा वाजत्येसतु- सजेदिति नान्दीश्राद्धम् ॥ अय वास्तुपूजा । मात्स्ये, यज्ञोत्सबादौ च पलिस्तबाहारो भविष्यति । वास्तुपूजामकुर्वाणस्तबाहारो भविष्यतीति । तथा, वास्तुयज्ञः समुद्दिष्टस्तदामभूति शान्तय इति ज्ञानरवावल्पाम् ।। चतुःपष्टिपदं वास्तु देवानां परमं हितम् । एकाशीति पदं वास्तु ग्रहाणान्तु भकीयते ॥ प्रपञ्चसारे, कृत्वाऽत्राने समतला चतुरस्र- संख्यामष्टादिकोष्ठकपदां च हि कोणसूत्राम् * तस्यां चतुप्पद- समन्वितमध्यकोष्ठे ब्रह्मा तु साधकवरेण समर्चनीय इसादि । अत्र प्रयोगः । मण्डपनितिभागे हस्तमात्रां वेदि कसा तस्यां तस्थापित यो वा सुवर्णादिवालाक्या ना रेखाः मारपश्चिमाय. - ·भगवन्तभास्करस्य ता,ना च दक्षिणोदगायताः कृत्वा मध्यकोष्ठचतुष्टयमेकीकृस प्रति- कोणं त्रिषु त्रिपु पदेषु सूत्रं दद्यात् । तथा चतुर्विशतिरई- पदानि संपद्यन्ते । अथ कालादि सङ्कीर्स पारीप्सितापामुककर्मणा सातासिद्ध्यर्थं वास्तुपूजां करिष्य इति सङ्कल्प्य वास्तुमण्डल. स्पानेयादिकोणेषु शङ्कचतुष्टयम् । विशन्तु भूतले नागा लोक- पालाश्च सर्वतः । मण्डपेऽत्रावतिष्ठन्तु आयुर्वलकराः सदेति मन्त्रेण निधाय । अग्निभ्योऽप्यथ सर्पेभ्यो पे चान्ये तान् समाश्रिताः। तेभ्यो बलिं प्रयच्छामि पुण्यमोदनसंयुतम् ॥ नैर्ऋयाधिपतिश्चैव नयां ये च राक्षसाः। वलिं तेभ्यः प्रयच्छामि सर्वे गृह्णन्तु मन्त्रि. वम् । ॐ नमो वायुरक्षेभ्यो ये चान्ये तान् समाश्रिताः । पलिं तेभ्यः प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमम्॥ रुद्भ्यश्चैव सभ्यो ये चा- ऽन्ये तान् समाश्रिताः। बलि तेभ्यः प्रयच्छामि गृह्णन्तु सततोत्सु. का इति मन्त्रैः शड्डपार्चे यथाक्रम मापथक्तबलीन दत्वा। शान्ति यशोवती कान्तिर्विशाला प्राणवाहिनी सती सुमना नन्दा मुभद्रा इति नव मागायतरेखादेवताः पूजयित्वा, हिरण्या मुप्रभा लक्ष्मी- विभूतिविमला मिया जया काला विशोका इति नव दाक्षिणोत्त- रायतरेखादेवताश्च संपूज्य मध्ये समस्तव्याहृतिभिर्वास्तुपुरुषम् आवाह्य, वास्तोप्यते इति मन्त्रेण संपूज्य पलि च दवा मध्य- पदचतुष्टये वास्तोईदये ब्रह्माणमाषाह्य पूजयित्वा, ॐ ब्रह्मणे नमो वलिं समर्पयामीवि पायसादिलि दद्यात् ॥ ततः पूर्वपदद्वये दक्षिणस्तने अर्यम्णे नमः । दक्षिणपदव्ये जठर- दक्षिणभागे विवस्वते, पश्चिमपदव्ये जठरखाममागे मित्राय, उदक्- पदद्वये वामस्तने पृथ्वीधराय नम इत्युदपदद्वये भाग्नेयकोण- सूत्रद्विषाकृतपदोत्तरार्दै दक्षिणहस्सै साविनाय, दक्षिणार्दै स- विधे चएवं नैपपदपूर्वार्दे पणपोचिबुधाधिपाय, तत्पश्चिमा ·दानमयूखः ।। उदै मेटे जयन्ताय, वायव्यपदद्वयदक्षिणार्दै वामहस्ते राजयक्ष्म- णे । उत्तरार्दै रुद्राय च । ईशानपदाः उरति अभ्यः, दक्षि- गार्दै मुखे आपवरसाप । ततोऽन्त्यपङ्क्तिगते ईशानपददक्षिणाढ़ें शिरसि शिखिने । तदक्षिणसार्दपदे दक्षिणनेत्रे पर्जन्याय । त- दक्षिणपदयोदक्षिणश्रोत्रे जयन्ताय । दक्षिणपदयोदक्षिणांसे कुलिशायुधाय । नदक्षिणयोदक्षिणबाहौ सूर्यायातदक्षिणयोदक्षिण- पाहावेव सत्याप । तदक्षिणे साढ़े दक्षिणकुकूर्पणे भृशाय । तदक्षिणपदार्दै दक्षिणमवाही आकाशाय । तत्पश्चिमाः दक्षिण- मनाहावेच वापचे । तत्पश्चिमे सार्दै दक्षिणमणिबन्धे कृष्णे। तत्प- श्चिमयोदक्षिणपावें वितधाय । पश्चिपयोदक्षिणपार्वे एव गृहसः ताय । तत्सश्चिमयोदक्षिणोरौ पमाप । तत्पश्चिमयोर्दक्षिणजानौ गन्धर्वाय । तत्पश्चिमै सार्दै पदे दक्षिणजवायां भृङ्गराजाय । तस्पश्चिमे नैसपदादें दक्षिणस्फिजि मृगाय । तदुत्तरार्दै पाद- योः पितृभ्यः । तदुत्तरे सार्द्धपदे धामस्फिजि दौवारिकाय । तदु- तरयो मजडापां मुग्रीवाय । तदुत्तरयोर्वामजानौ पुष्पदन्ताय । तदुत्तरयो मोरौ वरुणाय । तदुत्तरपोमिपाचे सुराप । तदुत्तरे सार्द्धपदे वामपार्थ एव शोपाय । तदुत्तरे वायव्याः वाममणि- घन्धे पापाय । तरमागर्दै वामप्रवाही रोगाय । तत्माक्सा वाम- भत्राहावेवाहये । तत्माग्द्ये वामयाही भल्लााप । तत्मारद्वये घामबाहावेव सोमाय । तत्माग्द्वपे वामांस साय । तत्माक्साः धामश्रोत्रे अदिस । तत्मागर्दै वामनेवे दिस। तदुत्तरे, वास्तोपत इति वास्तोप्पतिम् ।। ततो मण्डलाद वहिरीशानादिपु चरक्य, वि. दा, पूतनायै, पापरातस्यै । ततः पूर्वादिपु स्कन्दाय, अर्थम्णे, जम्भकाप, पिलिपिच्छाय । पुनः पूर्वादिपु इन्द्रादीनः । ततो- मण्डलादीशाने कलशं संस्थाप्य, तत्र वरुणं, तया यामीत्पाबाट ·है भगवन्तमास्करस्य .. पूजयेत् । यथा मेरुगिरेः शृङ्गं देवानामालप: सदा * तथा ब्रह्मादिदेवानां मम यज्ञे स्थिरो भवेदिति प्रार्थयेत् । तत उदुम्वरी- दिसमित्तिलाज्यैः स्वतन्त्रस्थाण्डलेऽष्टाविंशतिरौ वा प्रत्येक तत्तनाममन्त्रैर्हसा वास्तोष्पत इति चतुभिश्च हुत्वा, ॐ वास्तो- प्पते ध्रुवास्थूणामियनेन च पञ्च विल्वफलानि हुवा स्विष्टकदा- दिपूर्णाहुत्यन्तं कुर्यात् । ततो मण्डलदेवताभ्यः पायसवलिं दला कृणुप्तपाज इति सूक्तादिना मण्डपं त्रिसूच्या वेष्टयित्या वास्तु. कलशोदकेन यजमानमभिषिच्य पुनः सम्पूज्य यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा ब्राह्मणान् भोजयेदिति ॥ शारदातिलके तु होमो नोक्तः । तिलाज्यादिद्रव्याणां विकल्प इति ग्रन्थान्तरे ॥ इति वास्तुपूजा। मात्स्ये । उपोपितास्ततः सर्वे कृत्वैवमधिवासनमिति । पाने, उपवासो भवेदेवमशक्ती नक्तमिप्यते । सद्योऽधिवासने वाऽथ. कुर्यायो विकलो नर इति ॥ तत्रैवोक्तम् अधिवासनं चैवम् । शुक्ल वेपः सपत्नीकः सात्वक्को यजमानः पूर्णकलशं गृहीत्वा, भद्र कर्णेभिरिसादिमन्त्रघोपेण मण्डपं मदक्षिणीकृस पश्चिमद्वारेण पविश्य देशकालादि स्मृत्वा करिष्यमाणैतत्कर्मागतया मण्डपदेव. तास्थापनादि करिप्प इति सङ्कल्प्य गणपति सम्पृज्य मण्डपा. ऽन्तः सर्वतः सर्पपान विकिरेत् । तत्र मन्त्राः। यदव संस्थित भृतं स्थानमाश्रित्य सर्वदा । स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सबै पत्रस्थं तत्र गच्छतु ॥ अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्ववो दिशम् । सर्वेषा- मविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभ इति ॥ ततः कुशैः पञ्चगव्येन सर्वत्र आपोहिष्ठति तृचेन मोतयेत् । ततः, स्वस्ति न इति मन्त्रं पठेत् ।। अघ द्वारपूजा । पूर्वद्वारे द्वाराश्रियै नमः अध्यै देहल्यै अधः। वामदक्षिणस्तम्भपोगणेशाय स्कन्दाय नमः । द्वारस्थितकलशद्रये गङ्गाय यमुनायो दक्षिणद्वारे द्वारश्रियै ऊ देहल्यै अधास्तम्भपोर +- ·दानमयूखः। पुष्पदन्ताय । कपर्दिने । कलशदये गोदायै कृष्णाय । पश्चिमे द्वारश्रियै इत्यूर्वम् । देहल्यै अधः । स्तम्भयोः नन्दिने चण्डाय। कलशगये रेवापै ताप्ये । उत्तरे द्वारश्रियै ऊर्धम् । देहल्यै अधः । स्तम्भयोर्महाकालाय भृङ्गिणे नमः । कलमाद्वये वाण्यै वेण्यै ॥ इति रिपूजा ॥ ततो यहिईस्तमात्रे पटतोरणमाश्वत्थं वा मुहहनामक मुशो- भननामकं वा शङ्खाङ्कितमग्निमीळ इति मन्त्रेण न्यस्य सम्पूज्य राहुबृहस्पती नन न्यमेत् सम्पूजयेच्च । तत्रैका कलश स्थाप्या। तत्र, मही द्यौरिति भूमिमार्थना! ओषधयः समिति यवप्रक्षेपः । आजिन कलशेविति कलशनिधानम् । इमं मे गङ्ग इति जलपूर- णम् । गन्धद्वारामिति गन्धं प्रक्षिपेत् । या ओपपीरिति सौंपधी। काण्डात् काण्डादिति दूर्वाः। अश्वत्थे व इति पञ्चपल्लवान् । स्योना पृथिवीति सप्त मृदः । या फलिनीरिति फलम् । स हि रनानि इति रनम् । हिरण्यरूप इति हिरण्यम् । युवा सुवासा इति वस्त्रा- दिना वेष्टपेत् । पूर्णा दीति धान्यपूर्णपात्रमुपरि निदध्यात् । तत्र ध्रुवावाहनं पूजनम् । ततो दक्षिणे औदुम्बरं वारं वा सुभद्र विक्रटं वा चक्राङ्कितं तोरणम्, इपे त्वोजें वेति निधायें चन्दना- दिचितं कृत्वा मूर्यम् अङ्गारकं च तत्र न्यसेत् । ततः पूर्ववत कलश स्थापयित्वा तत्र धरामावाहाचयेत् । ततः पश्चिमे लालमो. दुम्बरं वा सुकर्मसु भीमं वा गदाङ्कित तोरणम, अग्न आयाहीति न्यस्य चन्दनादिना चर्चितं शुक्रं बुधं च तत्र न्यसेत् । ततः पूर्व- पर कलश स्थापयित्वा तत्र वाक्पत्यावाइनपूजनादि । तत उत्तरे मैयग्रोधमाश्वस्थ पालाशं वा महोत्रं मुमभवपनाङ्कित तोरणं शन्नो देवीरिति निधाय पूजितं कृत्वा सोपं केतुं पानि च तत्र न्यसेत् । ततः कलश स्थापयित्वा तत्र विनेशाबाहनपूजनादि । ततः पूर्व ८ ·भगवन्तभास्करस्य द्वारे द्वारशाखाद्वये कलमाद्वयं दध्यक्षतादियुक्तं पूर्ववत् स्थापये. व । ऐरावतं कलशद्वये न्यस्यायेत् । तत्र पूर्वस्मिन् ऋग्वेदिना विजी द्वावकं वा शान्तिसूक्तजपार्थत्वेन त्वामहं वृण इति मसेकम् । ऋग्वेदः पद्मपत्राशो गायत्रः सोमदैवतः । अत्रिगोत्रस्तु विप्रेन्द्र शान्तिपाठं मखे कुर्विति तत्वाऽग्निमीळ इसादिना पूजये. च । ततः, एह्यहि सर्वाऽमरसिद्धसाध्यैराभिष्टुतो वज्रधराऽमरेश * संवीज्यमानोऽप्सरसां गणेन रसाऽध्वरं नो भगवन् नमस्ते ।। भो इन्द्र, इहाऽऽगच्छेह तिष्ठेतीन्द्र साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्ति- कं द्वारकलशे आवाह्य, वातारमिन्द्रमिति पूजयित्वा, आयुः शिशान इति मन्त्रेण तां पताकां ध्वजं च समुच्छ्रयेत् । तत ऐरावतस्थं पातवर्ण सहस्राक्षं दक्षिणवामहस्तस्थानोत्पलगिन्द्रं. ध्यात्वा, इन्द्रः मुरपतिः श्रेष्ठो वज्रहस्तो महावल: * शतयक्षा- ऽधिपो देवस्तस्मै नित्यं नमो नमः, इति नत्वा, इन्द्राय साहाय सपरिवाराप सायुधाय सशक्तिकायतं मापभक्तलिं समर्पयामीति चलि दद्यात् । तत आचम्याग्नेयकोणे गत्ता पूर्ववत् कलशं स्था. पपित्वा तत्र पुण्डरीकममृतं च संपूज्य, एहोहि सर्वाऽमरहव्यवाह मुनिभवय्यरभितोऽभिजुष्ट * तेजोवता लोकगणेन सार्द्ध ममाध्वरं पाहि कवे नमस्ते ॥ भो अग्ने इहागच्छेह तिष्ठति साङ्गादिकमग्निं फलशे आवाह, वं नो असे इत्यग्नि संपृज्य, अग्नि इतमिति रक्तां पताकां रक्तं ध्वज चोच्छ्रयेत् । ततः, छागस्थं रक्तं दक्षिणवाम- कराशक्तिकमण्डलुं यज्ञोपवीतिनमग्नि ध्यात्वा । आग्नेयः पुरुषो रक्तः सर्वदेवमयोऽव्ययः । घूमकेतुरजोऽध्यक्षस्तस्मै निसं नगो नम इति नत्वा, अग्नये साङ्गायत्पादि एतं मापभक्तवालि समर्पयामीति यलिं दद्यात् । ततः कृताचमनो दक्षिणे गत्वा प्रति. द्वारा पूर्वमन् कलशद्रयं स्यापपिला वामनं दिगगनं तत्रापे.

·दानमयूखः। ह। ततो यजुर्वेदिनौ द्वावकं वा दक्षिणद्वारे शान्तिमूक्तजपत्वेनवां हण इत्युक्त्वा कतराक्षो यजुर्वेदत्रैष्टुमो विष्णुदैवतः । काश्यपेय. स्तु विभेन्द्रः ऋत्रिक मे मखे भवेति मत्येकं संमार्थ्य, इसे स्वोर्जे तेति पूजयेत् । ततः, एोति वैवस्वत धर्मराज सर्वाऽमरे- रचित धर्ममुर्ने * शुभाशुभानन्दशुचामधीश शिवाय ना पाहि मखं नमस्ते । भो यमेहागच्छेह तिष्ठति सागादि यममावाह्य, यमाय सोममिति संपूज्य कृष्णां पताकां कृष्णं वनं चायं गौरित्यु- च्छयेत् । ततो महिपारूढं धृतदण्डपाशदाक्षिणामकरममनपर्वत- तुल्यरूपमनिसमलोचनं यमं ध्याला, महामहिपमाई दण्डहस्तं महायलम् । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेयं मतिगृह्यतामिति नता, साङ्गाय यमायत मापभक्तवलि समर्पयामीति वलिं दद्यात् । तत आचम्य नैसा पूर्ववद कलां स्थापयित्वा कुमुदगजं दुर्जयं च सम्पूज्य, एोहि रक्षोगणनायकस्त्वं विशालयेतालपिशाचसबैः ** मपाध्वरं पाहि पिशाचनाथ लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नमस्ते ॥ भो नि- मते इहागलेइ. तिष्ठति सागमावाय, अमुन्वन्तमिति सम्पूज्य नीलां पताकां ध्वजं च, मोपुण इत्युच्छ्रिस, नराम्हं खड्गहस्तं नीलवर्ण महाबलम् महाकायं बहुराक्षसयुतं निति ध्याता निति सइगहस्तं च सर्वलोकैकपावनमाआवाहयामि यशेऽस्मिन पूजेयं प्रतिगृह्यतामिति नत्वा, साझाप निये एतं मापभक्त- वलिं समर्पयामीति वॉलं दद्य । तत आचम्य पश्चिमे प्रतिद्वार- शावं कलशद्यं निघायाअनादिग्गज न्यस्यायेत् । ततः सामगा- विजौ ऋत्विज वा रवा, सामवेदस्तु पिङ्गाक्षो जागतः शक्र- देवतः । भारद्धाजस्तुविमेन्द्र शान्तिपाठ मखे कुर्विति मार्थायवा, आयाहीति प्राथ। ततः, एह्योहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्य- सहामरोभिः * विद्याधरेन्द्राऽपरगीयमान पाहि वमस्मान ·६. भगधन्तभास्करस्य भगवन्नमस्ते ॥ इत्युक्त्वा भो वरुण इहागच्छेह तिष्ठति साङ्गं वरुण- पावाह्य, त वा यामीति सम्पूज्य श्वेतां पताका ध्वज च, इमं मे वरुणेत्युच्छ्रिस, मकरस्थं पाशहस्तं किरीटिनं शेतवर्ण वरुणं ध्यात्वा । पाशहस्तं च वरुणं यादसा पतिमीश्वरम् ।आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् वरुणाप नमो नम इति नत्वा, साङ्गाय वरुणायत पापभक्तवलिं समर्पयामीति बलिं दद्यात् । तत उपस्पृश्य वायव्यां पूर्ववत कलश स्थापयित्वा पुष्पदन्तं सिद्धार्थे च तत्र पूजपि- वा, एोहि यज्ञे मम रक्षणाय मृगाधिरूढः सह सिद्धसंधैः * प्राणाधिपः कालकवेः सहाय गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥ भो वायो इहाऽऽगच्छेह तिष्ठेति साङ्गादि वायुमावाय, तब वायरतस्य त इति सम्पूज्य, वायोः शतमिति धूम्रो पताकां ध्वजं चोच्छ्रिस, मृगारूद चित्राम्बरधरं युवानं वरध्वजधरवामहस्तं वायुं ध्यावा, वायुमाप जगतो वायवहं नमामि त इति नत्रा सद्भाय वायवे एतं मापभक्तवलिं समर्पयामीति बलिं दद्यात् । तत आचम्पोत्तरे प्रति- शाख कलशद्वयं स्थापयित्वा सार्वभौमं दिग्गज न्यस्य पूजयित्वा अविदौ ऋतिजौ ऋत्विजं वा उत्तरद्वारे शान्तिसूक्तजपा- ऽर्थवेनाईत्वेनाऽई त्वां वृण इति उक्त्वा,बृहनेत्रोऽथर्ववेदोऽनुष्टुभो रुद्रदेवतः । वैशम्पायन विमेन्द्र शान्तिपाठं मखे कुर्वित्युक्त्वा भार्थ्य, शन्नो देवीरिति पूजयेत् । एद्येहि यज्ञेश्वर यशरतां विधत्स्व नक्षत्रगणेन सार्द्धम् * सौंपधीभिः पितृभिः सहैव गृहाण पूर्जा भगवनमस्ते ॥ भोः सोम इहागच्छेह तिष्ठति सागादि सोममावाब, चयं सोमेति सम्पूज्य हरितां पताकां ध्वजं चाप्यायस्वति न्यस्य नरयुतपुष्पकविमानस्यं कुण्डलकेयूरहारसंमोभित वादगदापर दक्षिणवामहस्तं मुकुटिनं महोदरं स्थुलकायं इस्त्रं पिगलनेत्रं पति- विग्रहं शिवमखं विमानस्थं कुवरं ध्पाला, सर्वनक्षत्रमध्ये तु ·। दानमयूखः सोमो राजा व्यवस्थितः । तस्मै सोमाय देवाय नक्षत्रपतये नम इति नखा, साहाय सोमायैतं मापभक्तवलि समर्पयामीति बलि दद्यात् । तत ईशान्यां गलाऽऽचम्य पूर्ववत कलशं संस्थाप्य मु- प्रतीकनामानं दिग्गजं पगलं च तत्र पूजयित्वा, एोहि विश्वेश्वर नस्त्रिशूलकपालखट्वाऽङ्गधरेण सार्द्धम् लोकेन यज्ञेश्वर यशसिद्ध्यै गृहाण पूजां भगवन् नमस्ते ।। ईशानेहागच्छेह तिष्ठति तमावाड, तमीशानमिति सम्पूज्य, बेतां सर्ववर्णा वा पताका ध्वजं च, अभि त्वा देव सवितरित्युच्छ्रिस, पामह वरदत्रिशूलयुतदक्षिण- वामहस्तद्वयं त्रिनेत्रं शुद्धस्फटिकवर्णमीशानं पावा, पस्कन्ध. समारूढं शूलहस्तं त्रिलोचनम् । आवाहयामि योऽस्मिन् पूजयं प्रतिगृहाताम् । सर्वाधिपो महादेव ईशानः शुक्ल ईश्वरः शूलपाणि- विरूपाक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमो इति नवा सागायत मापभक्त- बलि समर्पयामीति बलिं दद्यात् । तत आचम्येशानपूर्वयोमध्ये गवा, एहोहि पातालधराऽमरेन्द्र नागाङ्गनाकिन्नरगीयमान १५ पक्षोरगेन्द्रामरलोकसंधैरनन्त रक्षाध्वरमस्मदीयम् ॥भो अनन्त इहा- SSगच्छेह तिष्ठति सागमनन्तमावाह्य, गौरिति सम्पूज्य, मेघवणी धेतां पताकां ध्वजं चाऽयं गौरित्युच्छ्रिस, अनन्तं शमनासीनं फणसप्तकमण्डितम् पाशङ्खपरोाघोदक्षिणकरदयं चक्रगदा- धरो घोवामकरद्वयं नीलवर्णमनन्तं ध्यावा योऽसावनन्तरूपेण ब्रह्माण्डं सचराचरम् । घुप्पबद्धारयेन्मूर्ति तस्मै नियं नमो नम इति नत्या, साझायाऽनन्तायैतं मापनकालि समर्पयामीति पलि दद्यात् ॥ तत आचम्य नैऋतपश्चिमयोर्मध्ये गवा, एहोहि सर्वा- ऽधिपते मुरेन्द्रलोकेन साद पितृदेवताभिः । सर्वस्प यातास्यमित- प्रभावो विशाध्वरं नः सततं शिवाय ॥ भो ब्रह्मानिहागच्छेह ति- प्लेति ब्रह्माणमावाहा, बह्माानमिति सम्पूज्य, रक्तां पताकाध्वज ·भगधन्तभास्करस्य च, ब्रह्मज्ञानमित्युच्छ्रिस चतुर्मुखं हंसारूढ अक्षमालाकुश• मुष्टिधरो घोदक्षिणकरद्वयम् युवकमण्डलुधरो घोवामकर- द्वयं श्मश्रुलं जटिलं लम्बोदरं रक्तवर्ण ब्रह्माणं ध्यावा, पद्म योनिश्चतुर्मुचिर्वेदावाप्सः पितामहः । यज्ञाध्यक्षश्चतुर्वकस्तस्मै निसं नमो नम इति नत्वा, साङ्गाय ब्रह्मणे एतं मापभक्तवलिं समर्पयामी: ति बलिं दद्यात् । नैर्ऋसपश्चिमान्तराले अनन्तबलिदानम्, ईशान- पूर्वान्तराले ब्रह्मबलिदानं वेति रूपनारायणः । तत आचम्य पण्डपमध्येऽत्युचदण्डो दशहस्तदीपस्विहस्तविस्तृतः पचहस्तदीपों हस्तविस्तारो वा महाध्वजः किङ्किण्यादियुक्त, इन्द्रस्य कृष्ण इति स्थायः। तत्रैव ब्रह्मपूजनं च । ततो मण्डपपोडशस्तम्भेषु सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः, वंशेपु किन्नरेभ्यो नमः, पृष्ठे पन्नंगेभ्यो नम इस- ऽपेत् । ततः पूर्वभागे उपलिप्तभूमायुपविश्य, त्रैलोक्ये यानि भू. तानि स्थावराणि चराणि च * ब्रह्मविष्णुशिवैः सा रतां कुर्वन्तु तानि मे ।। देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। ऋपपो मनयो गावो देवमातर एव च । सर्वे ममाऽध्वरं सां मकुर्वन्तु मुदान्विताः ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च क्षेमपालो गणैः सह । रसन्तु मण्डपं सर्वे नन्तु रक्षांसि सर्वत इति पठित्वा, त्रैलोक्यस्थेभ्यः स्थावरे-पो भूतेभ्यो नमस्त्रैलोक्यस्थेभ्यश्चरेभ्यो भूतेभ्यो नमः । भ्राणे विष्णवे शिवाय देवेभ्यो दानवेभ्यो गन्धर्वेभ्यो राक्षसभ्यः पनगेभ्य ऋषिभ्यो मनुप्पेभ्यो गोभ्यो देवमातृभ्यो नम इति म. सेक सम्पूज्प भूमौ मापभक्तवलि दद्यात् । ततो यजमानः सर्वै- फायम्भिः सह माद्वारेण मण्डपं भविश्य दक्षिणद्वारपश्चिमभागे उपविश्य गुदियो यथाविहितं कर्म कुरुवामति वदेत्। प्रतिकुण्डं एकैकः कटशः स्याप्यो ऋत्विरिभरिति केचिद । गुरुणा स्थाप्य इत्पन्य ॥

·दानमयूखा। ६३ ।। ततो गुरुर्यगमानान्वितो ग्रहवेद्यां सर्वतोभद्रमण्डलदेवताः स्थापयदिति पितामह चरणाः ॥ यथा, अहेबादि, मण्डलदेवता- स्थापनं करिष्य इति सङ्कल्प्प स्थापयेत् । तत्र मध्ये ब्रह्माणं, ब्रह्मजज्ञानं गौतमो वापदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप् । ब्रह्मस्थापने पूजने विनियोगः । एवमुत्तरत्र । ब्रह्मनज्ञानम् । तत उदीचीमारभ्य पायवीपर्यन्तं कुरादीन चाबन्तान् । अष्टौ लोकपालान् । तत्र, आप्यायस्व गौतमः सोमो गायत्री। म् आप्यायस्व । अभि स्वा: उजीगतः शुनाशेष ईशानो जगती । अभि त्वा देव सवितः । इन्द्रं चो मधुछन्दा इन्द्रो गायत्री । ॐम इन्द्रं वो विश्वतः । अग्नि कायो मेधातिथिरमिर्गायत्री । ॐम् अग्निं दृतं वृणीमहे । यमाय सोमं यमोऽनुष्टुप् । यमाय सोमम् । मोपुणो घोरः काम्यो नि प्रतियत्री । ॐ मोपुणः । त त्वा यामि शुन शेपो वरुणस्त्रि- प्टुप् । त ला यामि । वायोः शतं गौतमो वामदेवो वायुरनुष्टुप् । पायो मातम् । वायुसोममध्येऽष्टौ बसून् । ज्मया अब मैत्रावरुणो पसिष्ठो वसवस्त्रिप्टुप् । ज्मया अत्र । सोमेशानमध्ये एकादया रुद्रान् । आ रुद्रास वावाश्व एकादश रुद्रा जगती । ॐ आरु- द्रासः । ईशानेन्द्रमध्ये द्वादमादिसान् । त्यान्नु सामदो मत्स्यो द्वादशादित्या गायत्री । ॐत्यान्नु क्षत्रियान् । इन्द्राग्निमध्ये अश्विनौ, आदेवना राहुगणो गौतमोऽश्विनावृष्णिक् ।ॐम् अविना- परिः अग्नियममध्ये विश्वेदेवान संपैतृकान् । ॐमासो मधुच्छन्दा विश्वेदेना गायत्री ॐमासः . यमान तिमध्ये सात यशान । अभिसं वामदेवः सप्तयक्षाः प्रकृतिः अभिसं देवं सवितारमोण्यो। कविक्रतुपर्चापि सत्यसकर स्नधामभिषियं मति कविम् । ऊची यस्यागतिर्भा अदिद्युनत् सवीमनि हिरण्यपाणिमिमीत मुक्रतुः कृपाश्नः । निक्रतिवरणमध्ये भूतनागान । आयं गौः सापकी ·६४ भगयन्तभास्करस्य सर्पा गायत्री । आयं गौः । वरुणवायुमध्ये गन्धर्वाप्सरसः । अप्सरसामैतशं ऋष्यशृङ्गो गन्धर्वाप्सरसोऽनुष्टुप् अप्सरसा गन्ध वाणाम् । ब्रह्मसोममध्ये स्कन्दनन्दीश्वरशूलमहाकालान् । कुमार कुमार: स्कन्दस्त्रिष्टुप् । अदितिबजनिष्ट । ब्रह्मेन्द्रमध्ये दुर्गा विष्णुं च । तामनिवां सौभार्दुर्गा त्रिष्टुप् । उदीरताम् । सूनृताः। ब्रह्मपममध्ये मृत्युरोगान् । परं मृत्योः सङ्घमुको मृत्युरोगा त्रिष्टुप् । ॐ परं मृत्यो अनुपरेहि । ब्रह्मनिर्ऋतिमध्ये गणपतिम् । गणानां त्वा गृत्समदो गणपतिर्जगती। ॐ गणानां त्वा । ब्रह्म- वरुणमध्ये अपः शन्नोऽम्वरीपसिन्धुद्वीप आपो गायत्री ॐ शन्नो. देवीः । ब्रह्मवायुमध्ये मरुतः।मरुतो यस्य राहगणो गौतमो मरुतो गायत्री । ॐ मरुतो यस्य । ब्रह्मणः पादमूले कणिकाधः पृथ्वी म् । स्पोना मेधातिथि मिर्गायवी । ॐ स्योना पृथिवि । तत्रैव गङ्गादिनद्यः । इमं मे सिन्धुक्षित प्रयमेधो गङ्गायमुनासरस्वत्यो जगती । इमं मे गङ्गे यमुने । तत्रैव सप्त सागरान् । धान्नो धानो राजनितो वरुण नो मुश्च । यदापो,अग्न्या इति वरुणेति शपा. महे ततो वरुण नो मुश्च । मयि वायो मोषधीहिंसीरतो विश्वधा भूस्त्वेतो वरुण नो मुञ्च । तदुपरि मेरुं नान्ना । बाह्ये सोमादिस- मीपे क्रमेणायुधानि । गदां त्रिशूलं वजं शाक्ति दण्डं खड्गं पा. शम् । अड्डशम् । तयाह्ये उत्तरादितः । गौतम भरद्वाजं विश्वामित्रं फश्यप जमदग्नि वसिष्ठम् । अत्रिम् । अरुन्धतीम् । तद्बाह्य पूर्वा- दि ऐन्द्री कौमारी वाली वाराही चामुण्डां वैष्णवी माहेश्वरी विनायकीम् । इसष्टी शक्तयः । एताः नतिष्ठाप्य प्रत्येकं सह वा पूजपेत् । ततस्तस्यामेव वेद्यां वस्त्रलिखितवक्ष्यमाणमण्डलेपु आदिसादिदेवताः स्थापयेत् पूजपेच । अस्मिन् कर्मणि ग्रहादि- स्थापनं पूजनं च करिष्ये इति सङ्कल्प्प प्रणवस्य ब्रह्मा ऋपि ।

·दानमयूखः । परमात्माऽग्निदेवता । देवी गायत्री छन्दः । व्याहृतीनां क्रमेण जमदग्निभरद्वाजमृगव ऋषयः । अग्निवायुमूर्या देवताः । देवी गायत्री दैवी उणिक् दैवीवृहसंश्छन्दांसि सूर्याधावाहने विनि- योगः । केचित्तत्तन्मन्त्रानप्यावाहने आहुः । तत्र ग्रहपीठमध्ये वर्तुले प्राङ्मुखं सूर्य रक्तपुप्पाक्षतैः माकृष्णेने हिरण्यस्तूपः सं- विता त्रिप्टुप् । सूर्यावाहने विनियोगः। ॐ आकृष्णेन रजसा । ॐ भूर्भुवः स्वः कलिङ्गदेशोद्भव काश्यपगोत्र सूर्य इहागच्छेह तिष्ठेसावाय, इह तिष्ठति स्थापयेत् । एवं सर्वत्र मन्त्रान्ते व्याहृती- रूस्वा, इहागच्छह तिष्ठति स्थापयेत् । तत आग्नेये चतुरस्र मस इमुखं सोमं श्वेतपुष्पाक्षतैः । आप्यायख गौतमः सोमो गायत्री। यमुनातीरोद्भव आत्रेयगोत्र सोम । ततो दक्षिणे त्रिकोणे दक्षि- गामुखं भौम रक्तपुष्पाक्षतैः । अग्निी विरूपोऽङ्गारको गाय- त्री । अग्नि । अनन्तीसमुद्भव भारद्वाजगोत्र भौम । तत ईशाने बाणाकारे बुधमुदङ्मुखं पीतपुष्पाक्षतैः, उदबुद्ध्य बुधः सौम्यो बुनिष्टुप् । मगधदेशोद्भव आत्रेयसगोत्र बुध । तत उत्तरतो दीर्घचतुरस्त्रे उदड्मुखं बृहस्पति पीतपुप्पाक्षतैः बृहस्पते गृत्समदो वृहस्पतिस्त्रिप्टुप् । सिन्धुदेशोद्भव आङ्गिरसगोत्र बृहस्पते । ततः पूर्व पञ्चकोणे प्राङ्मुखं शुक्र शुलपुष्पाक्षतैः । शुक्रः पाराशरो द्विपदा विराट् । भोजकटदेशोद्भव भार्गवसगोत्र शुक्र । ततः पश्चिमे धनुपि प्रसङ्मुखं शनि कृष्णपुष्पाक्षतः शमग्निरिरिविटिः शनि' रुपिणक् । सौराष्ट्रज काश्यपतगोत्र दानेश्वर । ततो नैर्ऋत्ये सूर्पा- कारे दक्षिणामुख राहुं कृष्णपुष्पाक्षतैः । कया नो वामदेवो राहु- पत्री । राहावाहने । राठिनापुरोद्भव पैठीनसिगोन राहो । ततो वायव्ये ध्वनाकारे दक्षिणामुखं केतुं धूम्रपुप्पाक्षतः केतुं मधुऊन्दार केतयो गायत्री । अन्तर्वेदिसमुद्भव जैमिनिसगोत्र २.

·भगवस्तमास्करस्य । केतो । सर्वे वा आदिसाभिमुखाः ॥ अथाऽधिदेवताः । शेत पुष्पाक्षतैः क्रमाद सूर्यादीनां दक्षिणतः स्थापयाम्यम्बकं वसिष्ठो रुद्रोऽनुष्टः । विनियोगः सर्वत्र ज्ञेयः । ॐ त्र्यम्बकम् । ॐ भूर्भुवः खः ईश्वरः गौरीमिमाय दीर्घतमा उमा जगती । सोमदक्षिणे । यदक्रन्दो दीर्घतमा स्कन्दस्त्रिष्टुप् । विष्णोदीर्घतमा विष्णुनिष्ट पू । ब्रह्मजज्ञानं गौतमो वामदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप् । इन्द्रं वा मधु- छन्दा इन्द्रो गायत्री । यमाय सोमं यमो यमोऽनुष्टुप् । मोपुणो घोरः काण्वः कालो गायत्री । उपोवाज स्कण्यश्चित्रगुप्तो बृहती एवमेव शुक्लपुप्पासतैग्रहाणां वामतो मन्त्रान्ते व्यावतीरुचार्य इहा- ऽऽगच्छेह तिष्ठेति चोक्ता प्रयधिदेवताः स्थापयेत् । अग्निं कायो मेधातिपिरनिर्गायत्री । ॐ अग्नि दूतम् । अस्मुमे मेधातिथि एपो. ऽनुष्टुप् । स्योना मेधातिथिभूमिर्गायत्री । इदं विष्णुर्मेधातिथि- विष्णुर्गायत्री। इन्द्र श्रेष्ठानि गृत्समद इन्द्रस्त्रिष्टुप् । इन्द्राणी दृषा- कपिरिन्द्राणी पक्तिः।प्रजापते हिरण्यगर्भः प्रजापतिस्त्रिष्टुप् आयं गौः सार्पराजी सर्पा गायत्री । ब्रह्मजज्ञानं गौतमो वामदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप् । ततः शुक्लपुष्पाक्षतैविनायकादीन् पञ्च । गणानां त्वा गृत्समदो गणपतिर्जगती । राहोरुत्तरतो विनायकम् । जातवेदसे कश्यपो दुर्गा त्रिष्टुप् । शनेरुत्तरतो दुर्गा तव वायव्यश्च आङ्गिरसो वायुर्गायत्री । खेरुत्तरतो वायुम् । एतान् मन्त्रान् पठन्ति सांप्रदा. पिकाः । तत्र के पुचिन्मन्त्रेषु मूलं चिन्त्यम् । आदित्मनस्य वत्स आकाशो गायत्री। राहोदक्षिणे आकाशम् । एपो उपा मस्कण्वो. ऽधिनी गायत्री । अश्विनाविहागच्छतमिह तिष्ठतमिति केतो. दक्षिणधिनी । एतानि विनायकादिस्थानानि चिन्तामणौ । विनायकादीन पञ्च उत्तरत एवेति संप्रदायाइति द्वात्रिंशदेवता इति रुपनारायणादयः । हेमाद्री तु लोकपालादीनामपि सूर्याऽभि.

·. दानमयूखः। मुखानां दिक्षु स्थापनमुक्तम् । तद्यया । इन्द्रं विश्वाजेता माधु- छन्दस इन्द्रोऽनुष्टुप। इन्द्रं इहागच्छेह तिष्ठति पूर्वे इन्द्रमेवमुत्तरत्र। अग्नि काण्वो मेधातिथिग्निर्गायत्री । यमाय सोमं यमो यमो. ऽनुष्टुप् । मोपुणो घोर काग्यो नितिर्गायत्री । वं नो अग्ने वामदेवो वरुणस्त्रिष्टुप् । तव वायो ग्यश्वो वायुर्गायत्री । सोमो धेनुं गौतमः सोमस्त्रिष्टुप् । तमीशानं गौतम ईशानो जगती । सहस्रशी नारायणोऽनन्तोऽनुष्टुप् । ईशानपूर्वयोर्मध्येऽनन्तम् । ॐ ब्रह्मनज्ञानं गौतमो वामदेवो ब्रह्मा विष्टुप् । नत्यपश्चिमयो- मध्ये ब्रह्माणम् । अथ वस्त्रायेकादश देवताः । ज्मया अब मैत्रा- वरूपो वसिष्ठी वसत्रिष्टुप् । इन्द्राग्निमध्ये 'ध्रुवाऽध्वरसोमावनि. लानलमत्यूपमभासाख्यानष्टौ वसून् । स्यान्नु सामदो मत्स्यो द्वादशादिया गायत्री । इन्द्रेशानमध्ये धापर्यममित्रवरुणांशमर्गेन्द्र- विवस्वत्पूपपर्जन्यत्वष्ट्रजघन्याजघन्यपविष्ठाख्यान द्वादशादिलान् । आरुद्रास: श्यावाच एकादश रुद्रा जगती । अग्नियममध्ये। वीर- भद्रशम्भुमहाशयायुतगिरिशाऽजपादहिर्बुध्न्याऽपराजितपिनाकि- भुवनाधीवर विट्पतिकपालिस्थाभगवद्भगाख्यान एकादश रुद्रान्। गौरीमिमाय दीर्घतमागौर्यादयो जगतीगौरीपद्माशचीमेशासावित्री- विजयाजपादेवसेनास्त्रधास्वाहामातृलोकमानधृतिपुष्टितुष्टधात्मकुल- देवताख्याः पोडशमातृ नितिवरुणमध्ये गणपति, गणानां त्वा पृत्समदो गणपतिनंगतीमरुतोयस्यराहूगनोगौतमो मरुतो गायत्री। पायुमोममध्ये, आवहमबहोद्वहर्मवहवित्रहपरावहपरिवहानिलाख्यान सप्त मरुता । वेयामेव यथावकाशं ब्रह्मादीन् पञ्च स्थापयेत्।ब्रह्म- जज्ञानं गौतमो वामदेवो ब्रह्मात्रिष्टुम् । इदं विष्णुर्मेधातियिरच्यु. तो गायत्री । कद्राय घोरः कण्व ईशानो गायत्री । अमिरश्मि- विश्वामित्रोऽस्त्रिष्टुप् । वनस्पते गर्गो वनस्पतिखिष्टुप् । एवं - ·भगवन्तभास्करस्य । प्रतिष्ठाप्य पूजपेत् पोडशोपचारैः । पूजा च तत्तद्वर्गन्धपुष्प- चासोभिस्तत्तन्मन्त्रैः । एवं सूर्यादिद्वात्रिंशत् दश दिक्पालान् वस्त्रादीनेकादश चावास संस्थाप्य पञ्चभिः पोडशभिवोपचारैः सं. पूनयेत् । तत्र वस्राणि ग्रहवर्णानि । रविभौमयो रक्तचन्दनम् । चन्द्रशुक्रयोः शेतचन्दनम्। बुधगुर्वोः कुश्मयुतम् ॥ शनिराहुकेद नां कृष्णागुरुम् । पुष्पाणि तद्वर्णानि । घूपास्तु, सन्छकीनिर्यास घृताक्तयवान रालमगुरुम् । सिहकं विल्वयुतागुरुम् । गुग्गुलुम् । लाक्षाम् । लक्षाः । क्रमादू गायच्या दला, उद्दीप्यस्वेति सर्वेभ्यो दीपान दत्वा गुडौदनंपायस नीवारोदनं क्षारयुतपष्ठिकोदनंदध्यो- दनं घृतोदनं तिळमापपुतमोदनं मांसौदनं चित्रौदनं च क्रमानि- वेदपेन् । अधिदेवतादिभ्यस्तु वासोगन्धपुष्पाणि श्वेतानि गुग्गु. धूपः । नैवेद्यं पायसादि यथालाभम् । सूर्यादिद्वात्रिंशतामन्येपां च सर्व पूजापदार्यानुसमयेनैव । ततो ग्रहवेदीशान्यां कलश संस्थाप्य । तत्र वरुणमावाा संपूज्याभिमन्त्रपेत् । तथया, कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मुले तत्र स्थितो चामा मध्ये मातृगणाः स्मृताः । कुशौ तु सागराः सप्त सप्तदीपा वमुन्धरा ॥ ऋग्वेदोऽय यजुर्वेदः सामवेदो घर्षणः ॥ अच मदिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः।अब गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकारी तथा ॥ आयान्तु यजमानस्य दुरितायकारकाः। देव. दानामंगादे मध्यमाने महोदधी ॥ उत्पनोऽसि तदा कुम्भ वि. तो विष्णुना सपमा त्वचोपे मनीयानि देवाः सर्वे स्वपि स्थि- ताः । स्वपि निम्ति मानि त्वपि मापा प्रतिष्टिताः । शितः सपं बरामि विष्णुग्वं च मनापतिः ॥ आदित्सा घमको स्टा विदेयाः संपवताः । स्वपि तिष्ठन्ति सोऽपि पतः कामफल. मदाः ॥ रसममादादिमं प रूपी जलासर । सानिध्पं ·दानमयूखः। कुरु में देव प्रसन्नो भव सर्वदेति ॥ ततः फलपुष्पमालाशोभित वितानं बृहस्पतिदैवत्यं सूर्यादिभ्य इदं न ममेति उत्स्टज्य ग्रह। वद्युपरि वनीयात् ॥ तत एको होता परो ब्रह्मेति पूर्वकुण्डे द्वौ ऋस्विजौ दक्षिणादिकुण्डेषु यथाशाख होमात प्राक्तनं कर्म कुर्युः । तत्र पोडमागहादानादौ मागादिक्रमेण ऋग्वेदादिविहितं कर्म- जलाशयोत्सर्गादौ पञ्चकुण्डीपक्षेऽप्येवम् । तत्राचार्यकुण्डं त्रीशान- पूर्वगोर्मध्ये वृत्तं चतुरसंवा तत्रैव नवकुण्ड्यामप्येवमेवाचार्यकुण्डम् । तस्मिन् विदिक्कुण्डेषु च चतुःपञ्चकुण्डीवोमारतिरिति केचिद । युक्तं तु चतुःकुण्डीहोम एव विभज्य कार्य इति । तदा चैको होता परो ब्रह्मति विदिक्कुडचतुष्टये अप्ठौ अधिका ऋत्विजः । ते लाग्नेयादिकोणक्रमेण ऋगादिशाखीया इति केचित् । अनिपता इसपरे । आचार्यकुण्डं तु प्रणयनयोग्यानिस्थापनार्थमिति साम्म. दायिकाः । होमात्तिर्षिभज्य होमानुष्ठानं वेति परे । अथ ऋशाखीयानामन्यायाने विशेषः । तत्र चक्षुपी आज्पेनेस- तमुक्तान पानं सर्पसोमभौमबुधगुरुशुक्रशनिराहुकेतून ग्रहान् समिचपिः प्रतिद्रव्यम् । अष्टसहस्राऽएशताऽटाविंशसष्टान्यतमस- ख्यायाः ईश्वरोमास्कन्दविष्णुब्रह्मेन्द्रयमकालचित्रगुप्ताख्या अधि. देवताः । अग्न्पन्मुमिविविन्द्रेन्द्राणीसर्पमजापतिब्रह्माख्याः अत्यधिदेवताः । विनायकदुर्गावाय्वाकाशाख्यान पश्चलोकपालान इन्द्राग्निपानतिरुणवायुसोमेशानानन्तब्रह्माख्यदशादिवपाला- न ध्रुवावरसीमापानिलानलमत्यूपमभासाख्यान अष्टौ वसून धा- अर्थममित्रवरुणांशभगेन्द्रवियस्वत्पूरपर्जन्यत्त्रदृषिपण्याख्यान द्वा- दशादिसान, वीरभद्रशम्भुगिरिशाजेकपादहिर्बुध्न्यपिनाकिभुवना- धीश्वरकपालिविशाम्पतिस्थाणुभगाख्यान एकादशरुद्रान्, आव. हमबहादसंबदविबद्दपरावइपरिवहारपान सप्त मरुतः, ब्रह्माच्युते.

·७० भगवन्तभास्करस्य शार्कवनस्पतीन् पञ्च चामुकसंख्यया समिञ्चज्यैर्यक्ष्य इतिावसू- न् आदिसान रुद्रान मरुत इति समुदितानामेवोल्लेखो युक्त इति वहवः । अत्र ग्रहहोमसंख्यातोऽधिदेवताहोमेन्यूनसंख्येति सम्म दापः । ततो 'यजमानो मण्डपमध्ये दक्षिणत उपविष्ट आधारा- ऽऽज्पभागदेवता अवाघानोक्तमधानदेवताः स्विष्टकृदाद्युत्तराद्ग- देवताश्चतुर्थ्यन्तेनादिश्यैताभ्य एतानि समित्तिलचर्वादिद्रव्याणि होतुमुत्सृज्य इति सजेत् । वहुकर्तृके होमे प्रसाहुतित्यागस्याश- क्यलादिति प्रयोगविदः । ततो होतारः स्वस्त्रशाखीयैः प्रणवाद्यैः स्वाहान्तैस्तत्तन्मन्त्रपिदेवताछन्दःस्मरणपूर्वकं सूर्यादिभ्यः स. मिच ज्यादि जुहुयुः । तत्र वस्वादिसरुद्रमरुतां प्रत्येक मन्त्रा. ऽभावात् प्रणवादिना चतुर्थीस्वाहान्तेन प्रसेकं होम इति केचित । समुदितानामेव विधौ श्वणात मन्त्रानुरोपाचेति सूक्तम् । तत्र सेकदेवतात्वपक्षे पञ्चाशीतिर्देवताः । समुदितपक्ष एकपश्चाशत् । होमकाले ऋग्वेदिनी द्वारपालौ पूर्व द्वार उदङ्मुखौ रात्रिमूक्तं रौद्रं पवमानं मुमङ्गलं शन्न इन्द्राग्नी इति मूक्तानि पठेताम् । यजु. विंदौ दक्षिणे शाकं रौद्रं सौम्यं कौप्माण्डम् ऋचं वाचमित्पध्याय च पठेताम् । पश्चिमे सामविदो मुपण विराजमाग्नेयं रुद्रसंहिता ज्येष्ठ सामर बोधपेति च पठेताम्। उत्तरेऽथर्ववेदिनौ सौर शाकु. नक पौष्टिक मुमहाराज, शन्न इन्द्राग्नी इति ऋत्रयं च पठेताम् । अप तत्तदवसानि मूक्तानि जप्पानि । हपामीसेकादशस्य मुक्तस्य हिरण्पस्तूप ऋपिः सविता देवताऽऽधायाः पादत्रये- ग्निपित्रावरुणौ रात्रिश्य देवता त्रिष्टुप्छन्दः आधनवम्पोजगनी मपंप्रीतये जपे विनियोगाहयाम्पग्नि देवम् । ११ सोमेनि प्रयोदशवाय रक्तस्प गौतम ऋषिः मोमो देवता । पचम्पादि- द्वादश गायध्या मतदश्युणिक नोपानिप्पुमः सोमपीतये जपे रि.

·. दाममयूखः नियोगः । त्वं सोम गविष्टौ । समिधाग्निमिति विशचस्प मुक्तस्य विरूप अङ्गिरसोऽग्निर्गायत्री । भौमप्रीतये । समिधाग्नि सोतिर । उबुध्यनमिति-द्वादशस्य मुक्तस्य बुधो विश्वेदेवा नवमी द्वा- दशी च जगती पश्चमी वृहती चतुर्थी पठी च गायत्री शेपास्त्रि- प्टुभो बुधपीतये उबुध्यध्वम् । यस्तस्तम्भेसेकादशर्चस्य वामदेवो नवानां वृहस्पतिरन्स्पयोरिन्द्रावृहस्पती दश त्रिष्टुभ उपान्या जगती। बृहस्पतिप्रीतपे यस्तस्तम्भ मरातीः । शुक्र त इति चतरणां भरद्वाजः पूपा त्रिष्टुप् द्वितीया जगती । शुक्रमीतये । शुक्रं ते अन्यत्ससम्वम् । आपो हिष्ठति नवर्चस्याम्बरीपसिन्धुद्वीप आपः सप्त गायत्र्यः पञ्चमी वर्द्धमाना सप्तमी प्रतिष्ठान्त्ये द्वे अनुप्नुभौ । शनिप्रीतये । आपो हिष्टा वर्चसा । कया न इति पञ्चदशर्चस्प वामदेव इन्द्रो गायत्री तृतीया पादनिहत् । राहुप्रीतये० । कया नश्चित्र मिवोपरि ।, युग्नन्तीति दशार्चस्य मधुछन्दा आद्यानां तिसणां चतुर्थी पष्ठयष्टमीना मरुतो गायत्री केतुप्रीतयेायुमन्ति असं रजस० ॥ इति नत्रग्रहमूक्तानि, अथ होमपन्त्राः । तत ऋग्वेदि अथाधिदेवतानाम् । इमा रुद्रायेत्येकादवाचस्प कुरसो स्ट्रो जगती अन्से त्रिष्टुभे रुद्रपीतये । इमा रुद्राय तद्यौः । आपो हिष्टेति नवचं पूर्ववत् । उमामीतये । आपोहिष्ठा० वर्चसा । मातयुगे सेकविधात्यूचरक्तस्य मेघातिथि- राधानां चतरगामजिनौ चतमृणां सविता द्वयोरमिरेकादश्या देव्यो द्वादश्या इन्द्राणी वरुणान्पाग्नेय्पोयोर्यावापृथिव्यौ पञ्च. दश्याः पृथिवी पण्णां विष्णुर्गापत्री । स्कन्दमीतये । मातयुजा. पदम् । अतो देवा इति पण्णां मेधातिथिर्विष्णुगायत्री । हरि- 'प्रीतये। शो देवा पदम् । अन्न आपाहाति विशत्यूचस्य मुक्त. स्प भर्गोऽनि मगायः ब्रह्मपीस० । अम आयानिमिः स्विनः। ग ·છર भगवन्तभास्करस्य 'इन्दं विश्वा इत्यष्टर्चस्य जैता. माधुछन्दस इन्द्रोऽनुष्टुप् । इन्द्रप्री- तये ।इन्द्रविना यमीः। आयं गौरित तिमृणां सार्पराज्यात्मा गायत्री यममीतये । आयं गौः पृश्निः शुभिः । परं मृसोरिति चतसृणां संकुशुको मृत्युत्रिष्टुप् । कालमीतये०परं मृसो तेन । सचित्रेयस्य भरद्वाजो मरुतत्रिष्टुप् । चित्रगुप्तमीतपे०। सचित्र चित्रं० युवस्व०॥ अथ प्रसाधिदेवतानाम् । अग्नि दूतमिति द्वादशस्य मेधा- तिविरग्निः पष्ठया आये पादे निर्मथ्याहवनीयौ गायत्री । आदि दूतम् । स्वनः। कस्येति पञ्चदशर्चस्पाजीगतः शुनाशेप । आद्या' याः को द्वितीयाग्निस्तिहणां सविता दशानां वरुणस्तृतीचास्तिस्रो गायत्र्यः शेपास्त्रिप्टुभः । अपीतये । कस्य नूनम् । स्पोना मेघातिथिः पृथिवी गायत्री । भूमिमीतये० । स्पोना पृषिवि० मयः । सहस्रशीति पोडशस्य नारायणः पुरुषोऽनुष्टुयन्सा- विष्टुप् विष्णुपीतये । सहस्रशीप० देवा० । इन्द्राय कश्यपः पत्र- मानसोमो गायत्री । इन्द्रप्रीतपे० । इन्द्रायेन्दो सदं । इमां खना. मीति पण्णाम् इन्द्राणीन्द्राण्यनुष्टुभ वन्सा पश्चपदा पाक्तिः । इन्द्राणीमीतपे० । इमां खनापि० धावतु । मजापते हिरण्यगर्भ: मनापतिलिप्दुपु प्रजापतिमीतपे० । मनापते. रयीणाम् । का. लिको वमिष्ठः सर्या अनुष्टुप् । सर्पपीतये । कालिको नाम सर्पः ६ नः । ब्रह्मा देवानां देवोदासिः मार्दनो ब्रह्म त्रिष्टुप् ब्रह्मपीत- ये । प्रनाक रेभम् ॥ अपपिनापकादिपमानाम् । आतून इति नवानां कुमीदः कायो गणपतिापत्री विनायकमीतये । आवन इन्द्र० रन्तो । जातवेदमे कापपो जातवेदा त्रिष्टुप् । दुर्गामीतये । जातवेदसे.. बग्निः । ऋणी पितो प्रा पुरु उष्णिा वायुमीनपे । ऋणी ·दाममयूखः शिशुद्धिता । आदिवास आकाशो गायत्री । आकाशमीतये । आदिललाप ! एपो उपा प्रबोधिनी गायत्री । अधिनो। भीतये । एपो० हद ॥ अथ दशलोकपालानाम् । इन्द्र विश्वस्पष्टानां जेता मधुच्छन्दस इन्द्रोऽनुष्टुप । इन्द्रप्रीतये । इन्द्रं विश्वा० यसी । आग्निः सप्ति- मिति सप्तानां सौचीकोऽग्निवानरोऽग्निस्त्रिष्टुप् । अग्निमीतपे। अग्निः साप्त जस्व । परेपित्रांसमिति पोटशर्चस्य यमः पञ्चानां यमः पठचा आंङ्गरसस्तिमणां शानौ चरणां यमो द्वादशस्त्रि- प्टुभौ पादनिष्टगो पञ्चदशी वृहती पोडशी अनुष्टुप् । यमीत- ये । परेयिवांसंहिता घेत्या हि विश्वमाना पे पश्ची निति- गीतये । बेत्या हिमिन । मोषित। पञ्चानां पसिष्ठो वरुणो गायत्री । अन्सा जगती । वरुणमीतपे । मोपुवरुणोरीरिपः । वात इति विसा वातायन उली बायुर्गायत्री० । वायुप्रीतये 1 बात आवातु सीबसे । सोमेति ग्रहवत् । इमा रुद्रायेति पूर्ववत् । सहस्रीति मामत् । समिद्गर्भोऽग्निवृहनी ब्रह्मपीतये । व मिसप्रथाघसा ।। अथ वस्त्रादिनवानाम् । उमपा अत्रेति बसूना होमवत् । इमा गिर इति सप्तदशर्चस्य गार्समदः कूर्म आदियात्रिष्टुप् । आदिसमीतये । इमा गिरः वीराः । आत इति पञ्चदशस्य गा. समदः कूर्मरुद्रस्त्रिष्टुप् । ईशानमीतपे० । आतोपित वीराः। महनो यस्येति दशानां गौवमो गायत्री । मरुत्मीतये । मरुतो पस्प० । मसि० । हिरण्पगर्भ इति दशस्य हिरण्यः मजापतिः कत्रिष्टुप् ब्रह्ममीतये । हिरण्यगर्भः रयीणाम् । सहस्रशोत्यच्युः तस्य माग्वद । आतेपितरितांशस्य मान्यत् । चित्रमिति पण्णी कुत्सकखिष्टुप् । अर्कमीतपे। चित्रं देवानाम उन प्रौःवनस्पत, ·भगवन्तमास्करस्य इति तिसणां गर्गो वनस्पतिस्त्रिष्टुप् । वनस्पतिप्रीतये । वनस्पते घीड्वङ्गो भाप । आवाहितयोराप मातृगणपत्योहोमसक्त जपो नम्तः । एवं उमेदी हुत्वा स्विष्टकृदादिमायश्चित्त्यन्तं पूर्णाहुतिभाग- भावि कर्म कुर्यात् । अथ यजुर्वेदिनः कुशकाण्डकानन्तरं प्रधान होममन्त्राः । आकृष्णेन हिरण्यस्तूपः सविता त्रिष्टुप् । सूर्यमीतपे तिलाग्यहोमे विनियोगः । आकृष्णेन पश्यन् स्वाहा । इद सूर्या. य। एवं सर्वत्र । इमं देवा वरुणः । सोमो यजुः । इमं देवानां राजा । अग्निाविरूपोऽङ्गारको गायत्री । उदबुध्यस्त्र परमेष्ठी बुधखिष्टुप् । बृहस्पते गृत्समदो बृहस्पतिस्त्रिष्टुप् । अन्नात्मजा- पतिरश्चिसरस्वतीन्द्राः शुक्रो जगती । शन्नो दध्यड्डाणशनि- गायत्री। । कया नो वामदेवो राहुर्गायत्री । केतु मधुच्छन्दाः केतको गायत्री ।। अथाघिदेवतानाम्यम्बकं वसिष्ठो रुद्रस्त्रिप्टुप् । अन मणी- तोदकं स्पृशेन । श्रीश्वेन्युत्तरनारायण उमा विप्दुः । यदक्रन्दो भास्करजपदमिदीर्घतमाः स्कन्दनिप्प् । विष्णोरराटमुतध्यो विष्णुपजुः । विष्णोरराटम् । वे वा । आ ब्रह्मन् मजापतिर्बमा यजुः । आ ब्रह्मन् ० कल्पताम् । सजोषा दिशामित्र इन्द्रस्त्रिप्टए। सजोपा इन्द्रः । अमियमो भास्करजमदग्निदीर्घतमसो यमन्त्रिप्टुप् । अव प्रणीतोदकं स्पृशेत । कापिसि दध्यइहापर्वणः कालोऽनु. प्दुस् । अत्रापि प्रणीतोदकस्पर्शः । चित्रापि प्रणीतोदकस्पर्शः । चियावसोपयश्चित्रगुप्तो जगती चित्रावासोः बीय० ॥ अथ प्रसधिदेवतानाम् । अनि तेति विरूपोऽग्निगायत्री। अामन्तहस्पतिः आपः पुर उणिक । स्पोना मेधातिथि: पृथिवी गायत्री । इदं विष्णुपातिथिविष्णुगायत्री । घातारं गार्य इन्ट पिएप । भदिपै दम्पदापर्वण इन्द्राणी यतुः। अदित्यै राना ·। . .. दानमयूखः ।। गीपः । प्रमापते वरुणः प्रजापतित्रिष्टुप् । नमोऽस्तु देवाः सर्पा अनुष्टुप् । ब्रह्म प्रजापतिमा बिष्टुप् । अथ विनायका- दिपञ्चानाम् | गणानां प्रजापतिगणपतिर्पजुः । गणानां त्वा । मम । अम्बे गजापतिर्दुर्गाऽनुष्टुप् । बातो वा गन्धर्वा वात उष्णिम् ऊर्धा अस्य समिधो प्रजापतिराकाश उपिणक अश्विनी अभिनी. यजुः । अश्विनोभौवामि ॥ अथ दिक्पालानाम् । नातारं गार्य इन्द्रविष्टुप् । अनि दूत विरूपोऽग्निर्गायत्री । असियगो भार्गवजमदग्निदीर्घतमसो यमस्त्रि- प्टुप् । अत्र मणीतोदकस्पर्शः । एप ते वरुणो निर्गतिर्यजुः । एप. ते निते . पत्र । प्रणीतोदकस्पर्शः । इमं मेशुनाशपो वरुणो गायत्री इमं मे वरुणः । वासो वा गन्धर्वा वात उष्णिक । वयंघन्धुः सोमो गायत्री। तमीशानं गौतम ईशानो जगतीप्रणीतोदकास्पर्शः।. नमोऽस्तु देवा अनन्तोऽनुष्टुप् । ब्रह्ममजापतिमा विष्टुप् ।। • अथ वस्त्रादीनापू । स्वर्गा देवा वसत्रिप्टुप् । यज्ञो देवानां कुत्स आदित्पत्रिष्टुप् । य एतावन्तश्च परमेष्ठी रुद्रोऽनुष्टुप् । महतो पस्य गौतमो.मालो गायत्री । आब्रह्मन् प्रजापतिमा यजुः । इदं विष्णुर्मेधातिपिरच्युतो गायत्री । मानस्तोके कुलस ईशो जगती चित्रं देवानां कुत्तोऽखिष्टुप् । अयं हि प्रजापति- वनस्पतिर्यजुः । अयं हि त्यस रुहेम ॥ इति होममन्त्राः । अथ जपमूतानि । विम्राडितिसप्तदशर्चस्यानुवाकस्य आ- द्याया विभ्राट् । ततस्विसणां स्कायः । पञ्चम्या अवतार: काश्यपः पष्ठया वेनः सप्तम्पाः कुरमोऽएम्या अगस्त्यो नाम्पाः शुतकामुकतौ दशम्पाः प्रस्तषोऽथ द्वयोर्जमदग्निः पञ्चश्मा नृमेधः । पोडश्याः कुस्मः। अन्यायाहिरण्यरूप आङ्गिरसः। पञ्च- म्पा विश्वेदेवाः । पाठयाः .सोमोऽन्यासां सूर्य . आग्रा पञ्चमी.

·भगवन्तभास्वारस्य जगनी, द्वितीयांदितिस्रो नवमी दशमी च गायऽपस्त्रयोदशीपर' दवयी पथ्यावृहयौ। चतुर्दशी सतो बृहती । शेपाः सप्त त्रिष्टुभः । सूर्यप्रीतये जपे विनियोगः । विभ्राड्यहत पश्यनु आपाढं पुस्ति ति चतसृणां गौतमः सोमखिप्टुप् । सोमपीतये । आपाङ यु. रसवियो । आमिर्मू विरूपाक्षोऽग्निर्गायत्री । उद्बुद्ध्यस्व पर- मेट्यनिस्त्रिष्टुप् । बुधमीतये । बृहस्पते अतिगृत्समदो ब्रह्मा वि. प्टुप् । बृहस्पतिमीतये । अन्नाद परिश्रुतः प्रजापत्यविसरस्व- ती र इन्द्रो जा।। शन्नो देवी दध्यछडार्वण आपो गायत्री। केतुं कृष्णन मधुच्छन्दा अगा त्रिी । एते गन्ना एव मुक्तानि ।। आऽधिदेवतानाम् । पट्पष्टिमन्त्रात्मकरुद्राध्यायस्य परमेष्ठी ऋषिः । आद्यानां पोडशानाम् एकरुद्रस्ततो बहुरुद्र आयो गा. यत्री तिस्राऽनु भो द्वे जगसौ। नमो हिरण्यवाहव इत्यन्तस्त्रिंश- पपि द्राप इत्युपरिशद् बृहती. इमा रुद्रायेति जगती, या ते रुद्रेत्यनुष्टुप् । ततो दे त्रिष्टुभौ । विकिरिदेत्याचा द्वादशानुष्टुभः । शेपाणि वीणि यजूपि । रुद्रमीपे । नमस्ते रुद्र० दध्मः।६६ । हवामह इत्पन्ताः पोडशैत्र रुद्रसूक्तमिति रूपनारायणीये । मणी. तोदकस्पर्शः । श्रीश्च ते उतरनारायणो नारायणखिष्टुप् । उमा. भीतये । यदक्रन्दो भार्गवजमदग्निदीर्घतमप्तोऽश्वनिष्टुप् । स्कन्द- मीतये । सहस्रशीपति षोडशाना नारायणः । पुरुषोऽनुष्टुबन्या पिष्टुयन्यात्रिष्टुप् । विष्णुपीतये । आग्रह्मन्निति प्रजापतिमा यजुः । ब्रह्मपीतये । आशुः शिशानमिति द्वादशानामप्रतिस्थ इन्द्रविष्टुप् । इन्द्रप्रीतये । प्रणीतोदकस्पर्शः । चित्रायसो ऋषयो रात्रिर्मगती। चित्रगुप्तमीतये॥ अध मसधिदेवतानाम् । अस्या जरास इति समदशचस्प सायाया परसमी इन्द्रवायू त्रिष्टुप् । द्वितीया विरूप इन्द्रवायू गा. । . .

·दानमयूजः1 यत्री तृतीया गौतमो मित्रावरुणौ गायत्री । चतुर्णा विरूप इन्द्र- वरुणो गायत्री । पञ्चम्याः कुन्सः शुक्रत्रिष्टुप् । पष्ठचा वामदेवो. ऽनिर्जगती । सप्तम्या विश्वामित्र इन्द्राग्नी त्रिष्टुप । अम्या भर- द्वानोऽमिस्त्रिष्टुप् । नाम्पा भरद्वाजो विश्वेदेवा गायत्री । दश- म्पा मेधातिपिरनिर्गायत्री । एकादश्याः स्यः पाराशरो गरुत. बिष्टुप् । द्वादश्या अत्रिदुहिता विश्वेदेवा मरुतस्त्रिष्टुप् । वयो. दपा भरद्वाजोऽमिविप्दप । चतुर्दश्या वसिष्ठ आदिलो वृहती। पोडश्यो वामदेवोऽप्रिस्रिष्टुप् । सप्तदश्याऽनुगेधातकः सविता बिष्टुप् । अप्रिप्रीतये । आपोहिष्ठति तिमणां सिन्धुदीप आपो. गापत्री । अप्पीतये । स्योना पृथिवि दध्यड्डायण ऋषिः । पृथिवि ध्यङ्ङाथर्वणः पृथिवी गायत्री । पृथिवीप्रीत्यर्थे । सहस्रशी नारायणीयः पुरुषस्त्रिष्टुप् । विष्णुपीत्यर्थे । आशुः शिशानो द्वादशानाममतिरयम् । इन्द्रस्त्रिप्टुप् । इन्द्रमीसम्० ।, । अदित्यै रास्ना दध्यङ्लग इन्द्राणी यन्नु इन्द्राणी माहिरण्यगर्भ इति चतुर्णां हिरण्यगर्भः प्रजापतिस्त्रिप्टुप् । मजापतिमीत्यर्थम् । नमोऽस्तु सभ्य इति सूचस्य देवाः सर्पा अनुष्टुप् । सूर्यमीत्यर्थे । प्रलमज्ञानं गजापतिरादित्यत्रिष्टुप् । ब्रह्ममीतये ॥ अथ विनायकादिपश्चानाम् । गणानां या मजापतिगणपति- पंजुः । गणपतिमीतये । अम्बे भम्बिके प्रजापतिरशोऽनुष्टुप् । दुर्गाप्रीतपे० । त्वां वा येति पप्णामाघाया गृत्समदो द्वितीयाया। पुरुपद्वाजमीढी तिमृणां प्रजापतिः पृष्ट्याश्च आरिलो बायु. द्वितीयाऽनुष्टुप् पञ्चमी त्रिष्टुप् शेपा गायव्यः वायुमीतये। की अस्य समिध इति द्वादशानां प्रजापतिरग्निरूपिणक् । आकाश. भीतये । या वा कश मेषातिपिरश्विनी गायत्री ! अविनो। पीतये॥ - ·५८ भगवन्तभास्करस्य " 'अथ दिक्पालानाम् । आशुः शिशान इति द्वादशमैन्द्र माग्वद । अस्या जरास इति सप्तदशर्चमाग्नेयं प्राग्वत् । यमाय 'दध्यङ्डाथर्वणो यमो यजुः । यमपीतये । यमाय स्वाहा । मणी- तोदकस्पर्शः । अमुन्वन्तमिति तृचस्य प्रजापतिरग्निस्त्रिप्टुप् । 'नितिमीसर्थम् । प्रणीतोदकस्पर्शः । इमं मे वरुणेति द्वयोः शुन:- शेपो वरुणो गायत्री त्रिप्टुभौ । वरुणप्रीतये । नियुत्वा त्या य- विति पडर्च वायवीयं माग्वत् । आषाढमिति सौम्यचतुष्टयं प्राग्व- द। रुद्राध्यायः पट्पष्टिमन्त्रावमानं प्राग्वत् ॥ ६६ ॥ प्रणीतोदक- स्पर्शः । नमोऽस्तु सभ्य इति तचमनन्तसूक्तं माग्वत् । ब्रह्मज- ज्ञानं प्रजापतिरादिसत्रिष्टुप् । ब्रह्मपीतये ॥ अथ वस्वादीनां स्त्रमा वो देवा घसवस्त्रिष्टुप् । वमुपीतये । इमा गिरो गृत्समद आदिरास्त्रिष्टुप् । आदिसमीतये । रुद्राध्या- पेणैन्द्र प्राग्वत् । शुक्रज्योतिश्चेति षण्णां सप्तर्पयो मरुत आचतुर्थी वोष्णिक पञ्चमी जगती शेषा गायध्यो मरुत्मीतये । आग्रह्मन मजापतिर्ब्रह्मा यजुः ब्रह्मापीतये। सहस्रशीति वैष्णवं माम्बत् । 'रुद्राध्यायो रौद्रं प्राग्वत् । विभ्राडिति सप्तदशार्चमार्क माग्वत् । वनस्पते पीड्वगः प्रजापतिर्वनस्पतिस्त्रिष्टुप् । वनस्पतिप्रीतये । ततो च्यातिहोमादिवलिदोमान्तपाजुपं पूर्णाहुतिमाम्भावि कर्म कुर्यात् ॥ अथ सामगानां कुशाकण्डिकानन्तरं प्रधानहोमे मन्त्राः । उदुत्यं प्रस्कण्यः सूर्यों गायत्री । तिलाज्यहोमे विनियोगः। उदुत्यं, सूर्याय स्वाहा । सं पयांसि सोमः सोमो गायत्री । अग्निर्मुर्दा वरुणः सोमो गायत्री । अग्ने विवस्त्रमण्डो जमदग्नियुषो बृह- ती । वृहस्पते परिदीया प्रतिरयो बृहस्पतित्रिष्टुप् । शुक्रं ते भरद्वाजः शुक्रस्त्रिष्टुप् । शन्नो देवीः सिन्धुदीपः शानिर्गायत्री ।

·७९ दानमयूखः 1. कया नो वामदेवो राहुर्गायत्री । केतुं कृण्यामधुच्छन्दाः केतु- यत्री॥ 'अयाधिदेवतानाम् । आवो राजानं वामदेवो रुद्रस्त्रिष्टुप् ।' आपो हिष्ठा सिन्धुदीप उमा गायत्री । स्पोना पृथिवी मेधातिथि: स्कन्द उष्णिम् । इदं विष्णुर्मेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री । स्वमित्सप्रथा' गौतमो ब्रह्मा बृहती । इन्द्रपिदेवता उक्तस्तुगिन्द्रस्त्रिष्टुप् । आय गौ सार्पराशी यमो गायत्री । ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मा कालत्रिष्टुप् । चित्र इच्छिशोश्चित्रगुप्तश्चित्रगुप्तो जगती ॥ अथ प्रापिदेवतानाम् । अनि दूतं भरद्वाजोऽनिगायत्री । उदुत्तमं गौतम आपत्रिष्टुप् । पृथिव्यन्तरिक्ष विष्णुपृथिव्युष्णिक । सहस्रशीर्पा नारायणो विष्णुरनुष्टुप् । इन्द्रो वृषो धीय इन्द्रो गायत्री । एकाएकी वसिष्ठ इन्द्राणी त्रिष्टुप् । प्रजापते न के हिरण्यगर्भः प्रजापतिस्त्रिष्टुप् । तवेदिन्द्रावमं वसिष्ठः सत्रिष्टुप् । एप प्रत्या पजापतिर्ब्रह्मा द्विपदा गायत्री । अथ विनायकादिपञ्चानाम् । आतूनो गौरिवीतो गणपति- गायत्री । इमं स्तोम कुत्सो दुर्गा जगती । राणाशिरीन्द्रो चायु: रुष्णिक । आदित्मनस्य निधनकाम आकाशो गायत्री । एपो उषा मस्कप्वोऽसिनी गायत्री ।। अथ लोकपालानाम् । स्वामिदि भरद्वाज इन्द्रो बृहती। अग्नित्राणि श्रोतोऽग्निर्गायत्री । नार्कमुपर्णयमो यमखिष्टुप् । वेत्या होत्यादित्यो निऋतिरुणिक । इमं मे पुष्कमो वरुणो गा. पत्री । वा आवातु माजीने काशीतो वायुर्गायत्री । स्वादिष्टया गम्भीरः सोमो गायत्री । तद्रो गायत्री । तदो गाय रुद्र ईशानों गायत्री । समानो अन्ना उशना अनन्तालिप्टुप् । ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मा बिष्टुप् । - ·मगधन्तभास्करस्य प्रीत्यर्थे एका अथ वस्त्रादीनाम् । तमग्नि नमस्त्रे वामदेवो वसपो विराट् । आदित्यैरिन्द्रभरद्वाज आदेिखो विराट् । आवो सजान वामदेवो रुद्रस्त्रिष्टुप् । पचमाना अक्षा आदा रसनमरुतो बृहती। ब्रह्मजज्ञानं ब्रह्मा त्रिषुप् । इदं विष्णुर्मेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री । आ स्वा सोमस्य सोम ईशानो वृहती । इन्द्राय मदने गौरी वित. को गायत्री । वनस्पते वीवो वाभ्रन्पो वनस्पतिस्त्रिष्टुम् । इति सामगानां होममन्त्राहोममन्त्राश्च सामगानांजप्यानि सूक्तानिाविशे- पस्तु ग्रहेषु सौम्ये प्रकीर्तितव्यमितिद्वादशर्चस्यायानां तिसृणां वाज- खिष्टुप् । शेषाणामादित्यो गायत्री सोमो देवमार दशसामाग्मिकायां रुद्रसंहितायाम्आवोराजानमिति वामदेवस्त्रिष्टुप्। तद्वोगायेति चतुःसानो वर्गस्य रुद्रो गायत्रीत्रयाणामाज्यदोहसीना वैश्वानरस्त्रिष्टुप् । त्रयाणां देवव्रतसाम्नां पूर्वमोरुद्रेयस्य विश्वे- देवा उस्कृतिः । सर्वेषां रुद्रो देवता । रुद्रमीयर्थम् । आ४ वो ५ राजा ५७ एकादश ॥ सामात्मिकायां स्कन्दसंहितायाम् आम- मैरिति त्रयाणां च म अनो विश्वा मुहव्यमिति त्रयाणां त्यो हती । प्रसेनानीमिति त्रयाणां कुत्मविष्टुप् । पवित्रं त इति द्वयोरादियो जगती । सर्वेषां स्कन्दो देवता । स्कन्दप्रीतये । आ ५ मं५०३ ५२, ५: । नवसागात्मिकापां विष्णुसहितायाम् । इदं विष्णुर्गायत्री । प्रसास्य वृष्ण्यो विष्णुर्जगती । प्रकाप- मुशने इति वराहस्य वाजिस्त्रिष्टुप् । महस्रशीर्षा पट्टचगीतयोः पुरुषव्रतयोः पुरुषोऽनुष्टुप् । सर्वेषां विष्णुर्देवता । विष्णुमीत्यर्थम् । र ५६ मे ५ विष्णुः । विनायकस्य अदन्दोरिति दयामामास्मि- कायो विनायकसंहितायाम् । अदर्दरिति द्वयो रुद्रद्वात्रिष्टुम् । सु- प्राणाप्त इति द्वयोः पृथिवी । बिष्टुप् । आतून इति चतुःसाम- वर्गे आयपोगौरिचीन अन्त्ययोरपालौणवश्चतुणी गायत्री । मुज्य.

·दानमयूखः। माणा इति द्वपोरायस्पोक्षणोरायोद्वितीयस्य वर्गस्य पष्ठस्पा ऽनिर्बहती । सर्वेषां विनायको देवता । विनायकभीसर्थम् ४ द ५६५ रूप ६ व ४॥ ॥ सोपस्य प्रकाव्यमुशनमिति माग्वत् । द्वादश । ईशानस्य रुद्राणामावो राजानमिति रुद्रसंहिता माम्बद । अच्युतस्य वैष्णवी- संहिता माग्वत् । अन्येषां तु होममन्त्रा एवेति भट्टचरणाः, मदनो- मापतिरूपनारायणदानसागरायाः । येषां गीतिरति ते गीति- संहिता पत्र जप्या इसर्पितम् । एवञ्च सूक्तजपानन्तरं व्याहृतिहोमा- दियहिंजुडिकाहोमान्तं माम्माविस्वशाखोक्तं सामवेदी कुर्यात् ।। अथापर्यवेदिनः । प्रधानहोमे मन्त्राः । विपासहिमयादियो जगती । होपे विनियोगः । एवं सर्वत्र । शकधूममर्या सोमो- ऽनुष्टुप् । त्वया मन्यो भौमत्रिष्टुप् । यदाजानो विभनन्त विष्णुः घुधः पतिः। बृहस्पति! ब्रह्मा वृहस्पतित्रिष्टुप् । शुक्रोऽस्यथर्वा शुक्रोऽनुष्टुप् । सहस्रबाहुनारायणः शनिलिष्टुप् । दिव्यं वित्त । कौशिको राखिष्टुप् । यस्ते पृयुरपर्वा केतवत्रिष्टुप् ॥ ९॥ अयाधिदेवतानाम् । मा नो विदन ब्रह्मा विरोऽनुष्टुप् । आद्विदिष्ठा सिन्धुदीप उमा गायत्री । अमिस्त्रिमन्यो ब्रह्मा स्कन्द- त्रिष्टुप् । मतद्विष्णुरयर्वा विष्णुगीपत्री । ब्रह्मज्ञानमय ब्रह्मा त्रिष्टुप् । इन्द्रं मे बालेन्द्रोऽनुष्टुप् । यः प्रथमो ब्रह्मा यमस्त्रिष्टु. ५ । रोहितः कालो कालोऽनुष्टुप् । यदाज्ञात कौशिक चित्रगुप्तोऽनुष्टुप् ।। अथ प्रयधिदेवतानाम् । सामत्ताने ब्रह्मा त्रिष्टुम् । शन्नो देवी ब्रह्मा आपो गायत्री । भूमेर्मातर्बमा भूमिरनुष्टुप् । इदं विष्णुरया विष्णुगायत्री । इन्द्रा जुषस्त्र ब्रह्मन्द्रोऽनुष्टुप् ॥ प्रेत. पादावयर्वेन्द्राण्यनुष्टुप् । नक्तं जातास्यपर्वा प्रजापतिरतुष्टुप् । स- ·भगधन्तमारकरस्य पानुसयर्या सर्पाः पतिः। ये दिशामपर्या ब्रह्मा त्रिष्टुप् ॥ अप विनायकादिपश्चानाम् । निर्लक्ष्म द्रविणोदा विनायको. ऽनुष्टुप् । पृतनाजितमधर्वा दुर्गा त्रिप्तुम् । अन्तरिक्ष पापचे प्रमा बायुरनुष्टुप् । शाम्पन्ताथर्वा आकाशस्त्रिष्टुप् । संवत्रपथ्यो. झिरा अश्विनायनुप्लुए॥ अध दिक्पालानाम् । इन्द्रब्रह्मेन्द्र त्रिष्टुप् । अनमन्वति ब्रह्माग्निखिष्टुप् । परो मृत्युक्तब्रह्मा यमस्त्रिप्टुप् । अमितं तिर्चा- तिरथ नितिखिष्टुप् । ये पश्चाज्जुह्वयपर्वा परणनिष्टुप् । पायोः सवितुरथर्वा वायुनिष्टुप् । प उत्तरतो ब्रह्मा सोमत्रिष्टुप् । धाता ददास्वगिरा ईशानो गायत्रीय अनन्तं वितमथर्वा अनन्तः पतिः । ब्रह्मा परं युज्यताम् । अधर्वा ब्रह्मा त्रिष्टुप् ॥ अथ वस्वादीनाम् । यानवहवस्त ब्रह्मा बसवस्त्रिष्टुप् । आदित्यो ब्रह्मा आदित्यस्त्रिप्टुप् । रुद्रं जलाप ब्रह्मा रुद्रबिष्टुप् । मरुतामस्वेर्वा मरुतस्त्रिप्टुप् । इमा ब्रह्म ब्रह्मा ब्रह्मविप् । त. द्विष्णोब्रह्मा गायत्री। रुद्रजाश्वब्रह्मेशस्त्रिष्टुप् । वत्सो विराजो ब्रह्मा- कालिप्टुप् । वनस्पते वीवद्रोऽधर्वा वनस्पतिस्त्रिष्टुप् । इत्यथर्व- विदो होममन्त्राः॥ अथ सूक्तानि । विपासाद साहमा इति पण्णाम् । अपर्या सूर्यो जगती । सूर्यप्रीतये जपे विनियोगः । एवमग्रेऽपि । शाक- धूममिति चतुर्णामथर्वा सोमोऽनुष्टुप् । स्वपा मन्यो इति सप्तानां घमा भौमखिए । सोमस्याको इति चतुर्णीमथर्वा बुधोऽनुष्टुए। भद्रादपिश्रेय इत्यस्प ब्रह्मा बृहस्पतित्रिप्टुप् । १ शुक्रोऽसीसपर्वा शुकोऽनुपए । माणाय नम इति तिसणां ब्रह्मा शनिविष्टुप् । राहुराजानं ब्रह्मा राहुत्रिष्टुपयस्ते पृथुरिति तृपस्या केतकः । आयपोन्साऽनुष्टुप् ॥

·दानमयूखः । अयाधिदेवतानाम् । मा नो विदन्निति चतमृणां ब्रह्मा रुट्र- खिष्टुप् । अग्निरिव मन्यो ब्रह्मास्कन्दस्त्रिष्टुप् । यत इन्द्रा इति पश्चानामथर्वा विष्णुखिष्टुप् । भन्या गायत्री । विष्णुप्रीतये । ब्रह्मज्ञानमिति सतानामपर्वा ब्रह्मा त्रिष्टुप् । इन्दो जपतीति हचस्य ग्रमेन्द्रविष्णुस्त्रिष्टुप् । इन्द्रमीतये । यमो मृत्युरिति तच. स्य ब्रह्मा यमन्त्रिष्टुप् । यमपीतये । ओदितः काल इति दयो- रथर्वा कालोऽनुष्टुप् । अपर्याइपरस्तादिति चतमणाम् । अपर्वा चित्रगुप्तखिप्टुप् ॥ अथ मसधिदेवतानाम् । अग्नेमघ इति तृचस्य ब्रह्मानिस्त्रि. प्टुप् । शन्नो देवतीति चतमणां ब्रह्माऽऽपो गायत्री । सत्यं बृह- हतामिति ब्रह्मा क्षितिस्त्रिष्टुप् । यन्न इन्द्र इति पञ्चचे वैष्णवं प्रा. ग्वव ॥ इन्द्रा जुपस्त्रेसेकस्य ब्रह्मेन्द्रोऽनुष्टुप् । प्रेत पादावित्यस्य अधर्वेन्द्राप्यनुष्टुप् । प्रजापने न त्रदिति द्वपोर्ब्रह्मा मजापतिस्त्रि- ष्टुप् । शेरभकेसष्टानाम् अथर्वा सर्पा पतिः । ब्रह्मनमानापति सप्तर्च ब्रामं मारपत् ॥ अय विनायकादिपञ्चानाम् । निर्लक्ष्ममिति चतरण द्रविणो दा विनायकोऽनुष्टुप् । वायोः सवितुरिति द्वयोरया वायुस्ति- प्टुप् । पुरं पो ब्रह्मण इति चतरूणां ब्रह्माकाशोऽनुष्टुप् । अधिना ब्रह्मणेसस्य ब्रह्माऽश्विनौ त्रिष्टुप् ॥ अथ लोकपालानाम् । तन्द्रामियमानां त्यस्तृचाः मागु- का एव । यस्पासो आसनीति तिगां ग्रहमा निक्रीतस्त्रिप्दुस् । उदुत्तमै ब्रह्मा वरुणखिप्टुप् । बायोः सवितुरिति वापीयो ऋचः भाग्वत् । शकं धूपमिति चतस्रः । सोमस्य मानो विदनिति चत- स ईशस्य शौजम्भकेसवाना, तस्य, ब्रह्मज्ञानमिति ब्रह्मणः स- । एतानि पूर्ववत् । वस्वादिसरुद्रमरुतां होममन्त्रा एव । प्रम- ·भगवन्तभास्करस्य जज्ञानमिति सप्तबह्मणः । यन्न इन्द्र इति पञ्चाच्युतस्प मानो. विदनिति चतस्र ईशस्य विपासाहमिति षडर्चस्य । एतानि पूर्व- वद । वनस्पतेहोममन्त्रा एव । ततः स्वस्वशाखीयं स्विष्टकदभ्पा- तानहोमादि पूर्णाहुतिमाग्भावि शेष कर्म कुर्युः । ततो पजमानो मण्डपमाग्द्वारकलशप्समीपे प्रातारमिन्द्र इन्द्रस्त्रिष्टुप् । इन्द्रप्रीत्पर्य बलिदाने विनियोगः । वातारमिन्द्रम् । इन्द्राय सानाय सपरिवा- राय सायुधाय सशक्तिकापामुं सदीपं माफ्भक्तवलि समर्पयामि, न मम इति मापभक्तवाल दवा, भो इन्द्र दिशं रक्ष, बलिं मक्ष, मम सकुटुम्बस्य आयुःकर्ता क्षेमकी शुभकर्चा शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्चा भवेति मार्ययेद । एवमा मेय्पादिपु होमोक्त- रग्न्पादिमन्त्रैवलिदानं प्रार्थनं च । एवमधिदेवतामसधिदेवता- साहितेभ्यः सूर्यादिग्रद्देभ्योऽपि होमोक्तस्तत्तन्मन्–विनायकदुर्गा- वानाकारावास्तोप्पतिक्षेत्राधिपतिभ्यस्तत्तन्मन्नोमोक्तरेव । तत आचार्यो यजमानान्वारयः शुचिरहवेण दिवारं चतुर वा नालिकरादिफलयुक्तमाश्यं गृहीत्वा पूर्णाहुति जुडूपात् ॥ तत्र मन्त्राः । समुद्रा दुमिरिति सचस्य गौतमो वामदेवोऽनिस्त्रिप्टुप् । पूर्णाहुनौ विनियोगः । एवमग्रेऽपि विनियोगः । मुनि दिवो भरद्वाजो वैश्वानरखिप्टुप् । पुनरमिवामुरुद्रादित्यात्रिष्टुम् । पूर्णा दविविश्वेदेवाः शतक्रतुरनुष्टुप् । सप्त ते अग्ने समवानमिनंगती। पापं ते वामदेव आपो जगती । धामं ते साइति । यजमानस्तु इदमाये वैश्वानराय वमुल्दादित्येभ्यः शतक्रतो सप्तरते अनये- ऽम्पश्च, न ममेति सनद । कातीयानां तु, मूर्दानं दिव इत्येव पूर्णाहुनिमन्तः । अग्नप इदं न ममेति त्यागः सामगानां तु प्रजा. पतिप्रापिपत्रीछन्द इन्द्रो देवता : यशस्कामस्य यजनीयमयोगे विनियोगः । पूर्ण हो यशामा जुहोमि योऽस्मै जुहोति वरमरम ·दानमयूख। ददाते । वरं णो यशसा भामि लोके स्वाइत्यनेन रुवेणव होमः। इन्द्राय इदं न ममेति त्यागः । ततो वसोरिया होप्यामीति सङ्कल्प्य यजमानो वप्तो र जुहुयाव । मन्त्रास्तु, अमिमीळ इति नवानां मधुच्छन्दा अग्निर्गायत्री। वसोर्द्धारापां विनियोगः । विष्णोर्नु कमिति पणां दीर्घतमा विष्णुत्रिष्टुप् । आ ते पितरि. ति पञ्चदशानां गृत्समदो रुद्रखिष्टुप् । स्वादिष्टपति नवानां मधु- च्छन्दः परमानसोमो गायत्री । महीवैश्वानरसानो वैश्वानर ऋपि. बैंज्ञानरो देवता पथ्या वृहतीछन्दः । ज्येष्ठसानो भरद्वाजऋपि- वानरो देवता त्रिष्टुपूछन्दः । वसोरायां विनियोगः । वसो. र्धारा जुहोतीसनुवाकमपि पठन्ति शिष्टा। । यसोराहोमस्तु महा- वानजलाशयोत्सर्गादौ नास्तीति बहवः । ततः पूर्णपात्र चिमोका. दि च यथाशाखं समाप्य आचार्यसहिता ऋखिनः सर्वोषधीभि- रनुलिप्ताडपत्रीपुत्रादिसहितं यजमानं स्वस्वशाखीवन्त्रैर्नवन महपीठसमीपस्यकुशोदकेन सम्पातकलशोदकेन च अभिापञ्चे. युः पौराणश्व । ते च, मुरास्वामभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्व- राः । वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्पणो विभुः ॥ प्रद्युम्नश्चा- ऽनिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलोऽग्निर्भगवान यमो वै नितिस्तथा ॥ वरुणः पवनश्चैव धनाध्यास्तथा शिरः । ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥ कीर्तिलक्ष्मीतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मातेः । बुद्भिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुधिर कान्तिश्च मातरः ॥ एतास्त्वामभिपिश्चन्तु देवपन्न्यः समागताः॥ आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः । ग्रहास्त्वामभिः पिश्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः ॥ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षस पनगाः । ऋषयो मनको गावो देवमातर एव च ॥ देवपल्यो हुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः । अत्राणि सर्वशखाणि राजानी .

·भगधन्तभास्करस्य ' पानानि च ॥ औपधानि समस्तानि कालस्यावयवाश्च ये। सरितः सागरा शैलास्तीनि जलदा नदाः ॥ एते सामभिषि- वन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥ तच्छयोराकृणीमह इति । ततो यजमानः स्नात्वा शुरुमाल्यगन्धाम्बरधर आचार्यादीन सम्पूज्य तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । तत्राचार्याय घेनुः । ब्रह्मणे कृष्णोऽनवान् । एवं सदस्यविगद्वारपालादिभ्यो यथाशक्ति । तया, धेनुः शङ्खस्तथाऽनवान हेम वासो हयः क्रमाव * कृष्णा गौरापस छाग एता वै दक्षिणा क्रमात् ॥ ग्रहानुद्दिश्य देयाः । ततः शरत्या ब्राह्मणान भोजयेत् । सङ्कल्पयेद्वाऽशक्तौ। ततो दीना. ऽनायेभ्यो भूयसी दक्षिणां दद्यात् । मण्डलदेवतानां ग्रहपीत- देवतानां चोचरपूनां कृत्वा, यान्तु देवगणाः, अभ्यारमित इयो, पत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते इति उत्थाप्य विसृज्य मण्डपादीन प्रतिमादी- श्च सर्वान् सम्भारान् आचार्याय प्रतिपाध, यस्य स्मृसा, ममा- दात् कुर्वतां कर्मेति पठित्वा कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा विमाशिपोगृही- स्वा तान्नमस्कस मुहृद्युतो भुञ्जीतेति सर्व शिवम् ॥ इति श्रीभट्ट- शङ्करात्मननीलकण्ठकृते दानमयूखे दानपरिभापामयोगः । अथ दानानि ॥ मात्स्ये अथात: सम्मवक्ष्यामीत्यादिना पोडशमहादानानि उक्तानि । यथा । तु सर्वदानानां तुला. पुरुषसंज्ञितम् । हिरण्यगर्भदानं च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥ कल्प- पादपदानं च गोसहमं च पञ्चमम् । हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याक्ष. तथैव च ॥ हिरण्याचरयस्तद्वद्धमहस्तिस्थस्तथा । पञ्चलागलक सदरादानं तथैवच ॥ द्वादर्श विश्वचनं च ततः कल्पलतात्मकमा सप्तसागरदानं च रत्नधेनुस्तथैव च ।। महामृतघटस्तद्वत् षोडशा परिकीर्तितः ॥ तस्मादाराध्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ । महा. 'दानमखं कुर्यादिमवैवानुमोदित इति ॥ तथा, पोडशारलिमात्रं तु ·. " बातमयूखः । दश द्वादश ना करान् । मण्डपं कारयेद्विद्वान् चतुर्भद्रासनं बुधः।। भद्रासनानि द्वाराणीति केचित् । कुण्डसमीपान्पासनानीति परे। तथा, सप्तहस्ता भवेदी मध्ये पश्वकराऽथवा । तन्मध्ये तोरण कुर्यात् सारदारुमयं दृढम् । पोडशहस्तपक्षे सप्तहस्तदशद्वादशहस्त- योः पञ्चहस्तेति । सा च पूव निर्णीता । तस्यां मध्यगतमासूत्रे पूर्वपश्चिमयो। शाकेगुदीदेवदारुश्रीपीषिल्वकदम्बकाश्चनादी- नामन्यतमनिर्मितसप्तइस्तं चतुरस्रं स्तम्भद्वयम् । हस्तद्वयं भूमी स्तम्भयौरन्तरालं तु इस्तचतुष्टयम् । तयोरुपरि हस्तमिता चूहा । हस्तमित सक्रवाऽच्छिद्रं वा कार्यम् । एवमुत्चरङ्गोऽपि स्तम्भसजा- तीपकाठपठितः पञ्चहस्तः । तयोक्तिस्तिमात्रं त्यक्त्वा कृतबिल- स्तम्भचूडयोर्वितस्तिमात्रा, स्वकराभ्यां वा स्तम्भपिलयोनिवेश्या । तदेतत्तोरणम् । उत्तरङ्गमध्येऽयोमागे लोहकटकमङ्कुशंषा की- लेन निवेश्य तदुत्तरकाष्ठाद पडङ्गुलावलम्बितुलावलम्बनाय । तुला तु पूर्वोक्ता काष्ठमपी दशाङ्गुलसूत्रवेष्टनस्थूला चतुभिः सार्दैवी चतुर्भिईस्तैदीर्घा वतुला मान्तपोर्मध्ये च पडङ्गुलोन्मिता चतुरस्रा कार्या । तस्यां च तुलावदीर्य पदद्वपं चतुष्टयं वा निवेश्प तयोर्मध्ये च पदत्रयं पडगुलं निवेश्य मध्ये चान्ये चतुर्विशति- धन्धा निवेश्याः सौवर्णाट्याःतस्याः पडइगुलपोरन्तरपोरघोभागे बडिशाकृतिकटदयं निवेश्य तन्मध्ये चोर्ध्वमाग एकम् । ततस्तान पलानां दशाष्टपट्शतैः क्रमाव पञ्चचतुःसात्रिपादेशव्यासवर्गीले पश्चचतुस्पगुलोच्छितान्विते ताम्रचतुर्वलयान्विते फलके लोहा- भिस्त्रिास्ताभिश्चतरभिः शृङ्खलाभी रज्जुभिवंतुलान्तयारवलम्बयेता पथा फलकयोभूमेश्च वितस्तिमन्तरं भवति । हेमाद्रिरूपनारायणा- दिमिश्च काष्ठमये फलके उक्ते । तथा, कुर्याद कुण्हानि चत्वारि चतुर्दिच विचक्षणा मुमेखलायोनियुतानि तानि सम्पूर्णकुम्मानि ·ke भगयन्तभास्करस्य सहासनानि * मुताम्रपानद्वपसंयुतानि सयज्ञपात्राणिसविष्टराणि हस्तममाणानि तिलाज्यपुष्पधूपोपहाराणि मुशोमनामि। पूर्वोचरे- हस्तमिताऽथ वेदी ग्रहादिदेवेश्वरपूजनाप । विस्तारायामोच्छ्रायै- ईस्तमिति केचित् । विवस्त्युच्छायेति हेमादिः। तदुक्तं, गर्चस्यो. तरपूर्वण वितस्तिद्वयविस्तृताम् । वमद्वपयुतां वेदी वितस्त्युच्छ्रा- पसंयुताम् ॥ मात्स्ये, द्विरङ्गुलोच्छितो वः प्रथमः समुदाह- तः । अङ्गुलोच्छायसंयुक्तं वपद्वपमयोपरि ॥ यमुलस्तत्र विस्ता- २: सर्वेपां कथितो बुधैरिति । तथा, अनेन विधिना यस्तु तुला. पुरुपमाचरेत् । मातलो पस्थाने प्रतिमम्वन्तरं वसेत विमा- नेनार्कवणेन किङ्किणीजालमालिना । पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ कल्पकोटिशतं यावत्तस्मिल्लोके महीयते ॥ कर्मक्षपादिह पुनर्मुवि राजराजो भूपालमौलिमणिरतिपादपीठः ** श्रदान्वितो भवति यासहस्रपाजी दीसमतापजितसर्वमहीपलोकः ।। यो दीयमानमपि परपति भक्तियुक्तः कालान्तरे स्मरति वाचप- तीह लोके । यो वा शृणोति पतीन्द्रसमानलोकं मामोति धाम स पुरन्दरदेवजुधमिति ॥ अथ तुलापुरुपदानप्रयोगः । अधिवासनाव पूर्व दिने कृतक- भक्कादिरधिवासनदिने यजमानो देशकालो सङ्कीर्त्य ब्रह्मासा- दिसर्वपापनाशापूर्वक समन्वन्तरकालाऽवच्छिन्नसलोकपालस्याना. ऽधिकरणकवासोचरकालाऽप्सरोगणाऽधिष्ठितकालरणकिङ्किणी- गणमाण्डतार्कवर्णविमानकरणवैकुण्ठभुवनगमनानन्तकल्पकोटिश- तावधिपूनायुक्तविष्णुपुरवासोत्तराखिलभूपालमौलिमणिमाणिक्य- मालोपराभेतचरणापीठत्वविशेषितराजराजत्वप्रधानुविद्धयज्ञमहस- पानिलमदीसमतापशेिषमहीपालविभयकामो विष्णुमीतिकामो वा 'तुलापुरुषदानमई प्रतिपादपिप्प इति सङ्कल्प्प, एकस्या ·दानमयूजः प्रतिमायां गोविन्दं, परायामापतिविनापकौ च गोविन्दाय नम उमापतिविनायकाभ्यां नम इति सम्पूज्य, विनयं च सम्पूज्य, 'विमानां गृहीत्रा, पोडशमातृः सप्तवसोर्धाराश्च संपूज्य, नान्दी- श्राद्धपुण्याहवाचनगुत्विगद्वारपालवरणतदीपमधुपर्क पूजनानि पू. बहि कृत्वाऽपराहे गुरुसहितो मण्डपपूनां कुर्यात् । तत ऋत्विजः प्रतिकुण्डमकैकं कलशमाप पूर्वोक्तैर्मन्त्रैः स्थापयेयुः । कलशस्थापन गुरुः कुर्यादिति परे । तत ऋत्विजः स्वस्त्रकुण्डेऽग्नि स्थापयेयुः । • गुरुस्तु महाद्या पोडशारग्रहवेद्यां च सर्वतोभद्रं विलिरुप तदेव- तास्तस्यामेव वेर्धा वा सूर्यादिवनस्पत्यन्तैकपञ्चाशदेव- ताश्च सम्पूज्य नवग्रहवेदिकलशस्थापनादभिमन्त्रणानि मानत कृत्वा सर्वकर्माध्यक्षतया तिप्ठेत् । ऋत्विजन्तु ग्रहादिहोममूक्त- द्वारा सूक्तपाठान माग्नत् कृत्वा स्विष्टकृदादिपूर्णाहुतिमाक्तनं कर्म कुयुः । भूमिभूमिमगान्माता भूमिर्मातरमप्यगात् । मृयाम पुत्रैः पशुभिर्योऽस्मान् द्वेष्टि स भियतामिति भूमि स्पृशेत् । ततस्तोरण- स्पर्शः । तुलायज्ञस्प पूर्वस्या मुममें नाम तोरणम् । महावीर्य महाकायं सुवर्णसदृशमभम् ॥ अत्र द्वारे स्थितः शैलो माल्यवांश्च महाद्युतिः । एहि मुमम तोरण तुलायज्ञ रक्ष, विघ्नं नाशय । अग्निमील इसाहानम् । दक्षिणाशां गतं यस्य भौमाख्यं नाम तोरणम्। महावीर्य महाकायं भिन्नाअनसममभम् । अव द्वारे स्थितः शैलो विन्ध्यो नाम महाचला । एोहि भीमतोरणेसादि पूर्व- खारे पेशाइनर । पश्चिम दिशाश्रित्य मुदं नाम तोरणम् । द्वारि तत्र स्थितः पौलो गन्धमादनसंज्ञकः ॥ पोहि मुदतोरणेत्यादि । अम आपाहीत्पादनम् । उत्तरस्यां दिशि या त्रिकटं नाम तोरणम् । महावीर्य महाकायं शुद्धस्फटिक- सनिभम् ॥ तत्र द्वारि स्थितः शैलो हिमांश्च महाद्युतिः ॥ ए.

·मगवन्तमास्फरस्य होहि विकटतोरणेलादि, शन्नो देवीरित्याहानम् । पूर्वादिद्वार- नामानि- पूर्वद्वारं वितानं स्यादक्षिणं पुष्पकं भवेत् । पश्चिमं तु धनं नाम कामदं चोत्तरं स्मृमिति ॥ तत, एयहि वितानद्वारेति तनामभिश्चतुरावाहनं कार्यम् । अथ कुङ्कुमपुष्पधूपदीपनवेद्य- बलीनादाय पूर्वभागे मुभद्राय ऋग्वेदमूर्तये इन्द्रदैवत्याय मारप- पत्पर्मतसहिताप वितानाख्यपूर्वद्वाराश्रिताय द्वारपालसहिताय मु. प्रभनानेऽश्वत्यतोरणाय नम इति पूजयेदलि च दद्यात् । दक्षिणे शोभनाय यजुर्वेदमूर्तये यमदैवसाय विध्यपर्वतयुताय पुप्पका- ऽऽरुपदाक्षिणद्वारमाश्रिताय द्वारपालसहिताय भीमनाम्ने औदुम्बर- तोरणाय नम इति । पश्चिमे गुधर्माप सामवेदमूर्तये वरुणदेव- स्याप गन्धमादनसहिताय घगनामपश्चिमद्वाराश्रिताय मुदंष्ट्रयक्ष. तोरणाय नम इति पूजयेत् । अर्थावेदमूर्तये सोमदेवसाय हिम- पर्वतसहिताय कामदद्वारमाश्रिनाय द्वारपालसहिताय विकटा. ऽऽरूपपटतोरणाय नम इति उत्तरे पूजयेद । मण्डपस्तम्भेषु सर्वे- भ्यो देवेभ्यो नम इति पूजपेत् । वशेषु किन्नरेभ्यो नमः । पृष्ठे पनगेभ्यो नमः । ततः क्षेत्रपालाप मण्डपाधः पूजपेद वालि दया. त् । कुमुदः कुमुदासश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः । शङ्ककर्णः सर्वनेत्रः मुमुग्वः मुमतिष्ठितः ॥ ब्रह्मा नागश्च पूर्वादिशैले धननायकाः।। गुमुदसदिनाप पूर्वधनाय नम इति गन्धादि दद्यात् । एवं सुमुदायमाहितायेत्पादिदशघजान सदेवान पूजपेवागुरुपंजमान- सहितः पुप्पपी मापभक्तपलि चादाप उपनादं कारपे-मण्डप. शारदेशे। पोदि मगिरमिदमाध्परभिष्टुतो पनपराऽमरेश । सीisanमो गणेन शावर गो भगवनपटने ॥ मीन्द्रमा इन्द्राय नम इति मापूज्य, इन्द्राय माहाप सपरि- पाराय गायुगात गशक्तिराय पप पुणादिगहिलो मापमक ·दानमयूखः । पलिन ममेतियलिं दद्यात् । एवमानेय्यादिप्वम्यादिभ्यः । मन्त्रा स्तु- ॐम् पोहे सर्वाऽमरहन्पवाह मुनिप्रवीरैरभितोऽभि. जुष्ट । तेजोवता लोकगणेन. साई ममाध्वरं रक्ष को नमस्ते ।। पोहि वैवस्वत धर्मराज सागरैरचित दिव्यमर्ने । शुभाशुभा- नन्दसुचामधीश शिवाय नः पाहि मखं नमस्ते । एढेहि रक्षोगण. नायकस्त्वं विशालवतालपिशाचर्मः।ममाध्वरं पाहि शुभाऽपिनाथ लोकेश्वरस्त्वं भगवनमस्ते ॥ एह्येहि यज्ञ मम रक्षणाय मृगाधि- रूटः सह सिद्धसंवैः । माणाधिपः कालको सहाय गृहाण पूजा भगवन् नमस्ते ॥ एोहि यज्ञेश्वर यज्ञरक्षां विधत्स्व नक्षत्रगणेन सार्दम् । सर्वोषधीभिः पितृभिः सहैव गृहाण पूनां भगवन्नम- स्ते ॥ एहोहि पातालपरामरेन्द्र नागागनाकिन्नरगीयमान । यक्षो- रगेन्द्राऽमरलोकसार्द्धमनन्त रक्षाध्वरमस्मदीयम् ॥ एोहि विश्वा- ऽधिपते मुनीन्द्रलोकेन साद्ध पितृदेवताभिः । सर्वस्य धातास्य. ऽमितप्रमावो विशाध्वरं नः सततं शिवाय ॥ ततः पूर्वस्यां दिशि किश्चिद्भूमिमुपलिप्य । त्रैलोक्पे यानि भूतानि स्थावराणि चरा- णि च । ब्रह्मविष्णुशिवैः सार्दै रक्षां कुर्वन्तु तानि मे ॥ देव- दानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपनगाः । ऋपयो मनवो गावो देवमातर एव च ॥ एते ममाध्वरे रसा प्रकुर्वन्तु मुदान्त्रिताः॥ ब्रह्मा विष्णु- श्च रुद्रश्च क्षेत्रपालो गणैः सह । रक्षन्तु मण्डपं सर्वे नन्तु रक्षांसि सर्वतः॥ ॐ त्रैलोक्यस्थेभ्यः स्थावरेभ्यो भुतेभ्यो नमस्त्रैलोक्यस्थेभ्य. श्वरेभ्यो भूतेभ्यो नमः । दानवेभ्यः, गन्धर्वेभ्यः, पक्षेभ्यः, राक्ष- सेभ्यः, पन्नगेभ्यः, ऋषिभ्यः, मनुष्येभ्यः, गोभ्यः, देवताभ्यः, ग्रहणे, विष्णवे, रुद्राय, क्षेत्रपालाय, गणेभ्यो नम इति संपूज्य मापभक्तवलिं दद्यात् । ततः साचार्यत्विको यजमानधरणौ प्रक्षाल्य वेधामुपविश्य पोडशारे तुला संस्थाप्य तस्यां दक्षिणमा ·१२ भगवन्तमारकरस्य . " " न्तादारभ्य सुवर्णादिधातुबन्धेषु सूत्रबन्धेषु वा चतुर्विंशतिदेवता आवाह्य पूजपेव । ताश्च ईशः, शशी, मारुतः, रुद्रः सूर्यः, विश्न- कर्मा,गुहा, अगिरोऽनि,मजापतिः,विश्वेदेवाः,जगावधाता,पर्जन्य- शम्भू, पितृदेवता, सौम्पा, धा, अमरराजः, अश्विनी, तुलेशा, मित्रावरुणी, मरुद्गणः, धनेशः, गन्धर्षः, जलेशा, विष्णुरिति । तत- लिम्पु प्रतिमास गोविन्दमूर्यधर्मराजानाबाह्य सम्यूज्य गोविन्द- प्रतिमा द्वादशाङ्गुलमुक्तादाम्ना सुवर्णशृङ्खलपा वा तुलामध्ये च लम्बपेद । सूर्यधर्मरानो तुलासमीप एव स्थाप्यौ । ततः सर्वे ऋखिनः शान्ति पठेयुः । ततो यजमानकृतस्याधिवासनसाङ्गता- सिद्धये गुत्तिगजापकैम्प इमां दक्षिणां सम्मदद इति शत्त्या दक्षिणां कुण्डलोपवीतकण्ठकाङ्गुलीपत्रासांसि च दद्याद । द्विगुणा गुरखे । तदिने यजमानगुटविगद्वारपालान् ।उपवासाशक्तो नक्तम् । जागरश्च नृसगीतादिना एवं पूर्वेारशक्तौ सयो वाऽपिवासनं कृत्वा परेघुः कृतनिसकर्मा यजमान स्वस्ति वाचव। ऋविजः पूर्वपद स्त्रस्वकुण्डे पूर्णाहुति स्वशाखपा जुहुयुः । कर्मशेपं समापपेयुश्च । अब ब्रह्मदक्षिणा पूर्णपात्ररूपा नास्ति । अधिवासनतुलादप- दानेनान्यसिद्धेरिति पितामह चरणानामाशपः । ततो ऋविना पुनपत्रायुतं पजमानं प्राइमुखमुखमुदङ्मुखं वा कुण्डद्वारग्रहसपी. पस्यकलाकरभिपिश्युः स्वस्त्रशाखीयमन्त्रः पौराणेशा तु प्रदर्शिताः, मुरास्ताभिसादयः । यजमानस्तु सापध्यनुलिप्त स्नाला एम्माल्पाम्पस पुष्पाञ्जलि गृहीत्वा सफडको तोरणा. लम्ति तुला दिः प्रदक्षिणीकस अनुपन्त्रपेद । ॐ नमस्ते मरदेवानां शक्तित्तं सत्पमाश्रिता | साक्षिमूना जगदात्री निर्मि- ता विश्वपोनिना ॥ एकतः सर्वसामान तथाऽनाशनानि च । पाहता मध्ये स्थापिताऽसि नदिने ॥ तं तुझे सर्वमतार ·दानमयूक्षः 1 नां प्रमाणमिद कीर्तिता । मां तोलपती संसारादुद्धरस्त्र नमो- ऽस्तु ते ॥ योऽसौ तत्त्वाधिपो देवः पुरुषः पञ्चशिकः । स एपाऽघिष्ठित्तो देवि त्वयि तस्मानमोनमः॥ ततः,नमो नमस्ते गोविन्द तुलापुरुषर्मज्ञकावं हरे तारयत्वमानस्मात् संसारसागरादिति॥त. मतिमामनुमन्य सतुलं गोविन्दं संपूज्य पुनस्तं प्रदक्षिणीकृस सखड़- चकवचालंकृतो हैमो धर्मरानसूर्यस्तयोमिदक्षिणकराभ्यागादाय तुलामध्यावलम्बित गोविन्दं पश्येत् । तुलोत्तरशिक्य आरुझोप- विशेव तत्र माङ्मुखः । मात्स्ये, ततोऽपरे तुलाभागे न्यसेयुजि- पुद्रवाः । समादभ्यधिक यावर काञ्चनं चातिनिर्मलम् ।। पुधि. कामस्तु कुर्वीत भूमिसंस्यं नराधिप ।। यत्तु, पूर्व द्रव्यन्यामः पश्चा- तदारोहणमिति गोपथे । तन्नानापुराणवचनविरोधादर्वशाखीय- विषयमिति दानसौख्यादौ । गोदोई पावस्थित्वैतदुदीरयेत् । नमस्ते सर्वभूतानां साक्षिभूते सनातनि । पितामहेन देवि त्वं नि- भिता परमेष्ठिना ॥ वया धृतं जगत सर्व सह स्थावरजङ्गमम् । सर्वभूतात्मभूतो नमस्ते सर्वधारेणीति ॥ वहिपुराणे तु मुहूर्च- मात्रावस्थानमुक्का, जपेन्मन्त्रांस्तु पौराणान पुनन्तु नेति च त. चम् ॥ यथा पवित्रमतुलमपस जातवेदसः । तथा स्वेन पवित्रण मुवण तु पुनातु माम् ॥ रुद्रस्य मुमइत्तेजः कात्तिकेयस्प सम्भवः। पयाग्निर्देवताः सर्वाः सुवर्ण च तदात्मकम् ॥ तथा, यत्कृतं मे स्वकायेन मनसा वचसा तथा । दुष्कृतं यत् मुवर्णस्य॑ यातु मुक्ति परी शुभामिति ॥ मारस्ये, ततोऽवतीर्य गुरवे पूर्वमद निवेदयेत् । ऋत्विाभ्योऽपरमदं च दद्यादुदकपूर्वकम् ॥ गुरुवे ग्रामरवानि प्रविग्भ्यथ निवेदयेत् । अत्रेत्यं मयोगः । वेदिपश्चिमत उपविश्य मुवर्णादिकुशोदकेन मोक्ष्य जलाक्षतकुशानादाय मासपक्षतिप्पा- धुलिरुप एकैकमन्वन्तरकालेखादि राजराजत्वकामोऽहमियन्त ·भगवन्तभास्करस्य प्रागुक्तं महाप्रयोगमुक्त्वा पापक्षपकामो वा विष्णुप्रीतिकामो के. साधुलिख्यामुकगोत्रायामुकशर्मणे गुरवेऽमुकशर्मा इदं तुलापुरुष- सुवर्णामग्निदैवतं संमददे, न ममेति गुरुवेऽदै मुवर्ण दद्यात् ।। एवमपरार्द्धमृस्विरम्पः । दानसागरादिमते तु वरणक्रमेणाचार्यकरा. उपास्थितोत्तानकरेभ्यः सर्वेभ्यो युगपदेव गोत्राद्युञ्चारपूर्वकमुत्सृज्य आचार्यादिभ्यो यथाविभागं प्रतिपादयेत् । अदक्षिणं तु यदानं त- सर्व निष्फलं भवेदित्युक्तत्वादत्र दक्षिणापेक्षया गुरवे ग्रामरना- दीति श्रुतं दक्षिणात्वेनान्वेति । ग्रामरत्नदक्षिणाऽपि क्षत्रिय- कर्तृके दाने । अन्यकर्तृके तु सुवर्णदक्षिणेति हेमाद्रिः । ततः पुनः मांसाधुल्लिख्य कृतत्तुलापुरुपमहादानप्रतिष्ठासिद्धयर्थं शतं सुवर्ण- दक्षिणाग्रामरत्नानि गुस्विग्भ्योऽहं सम्प्रदद इति तद्धस्ते जलं क्षिपेत् । पश्चादाचार्यादिभ्यो भागशः प्रतिपादयेत् ॥ रूपनारायणादयस्तु, गुरवेऽर्द्धदानानन्तरं सुवर्णमात्रं दक्षिणां दखा । पुनस्तेभ्योऽएऋत्विम्भ्योऽर्द्धदानानन्तरम् एकैकं सुवर्ण दक्षिणां दद्यादियाहुः ॥ अन्ये तु, अन्येषामपि तुलाद्रव्यदानानुज्ञार्थं ग्रामरत्नानि नि- चेदयेत् । दक्षिणा तु, सर्वेषामेव दानानामिति सामान्यन्यायेन सुवर्णम् । तत्रापि संख्याकाड्सायां, गोपयोक्तसहस्रसंख्यान्वयः । मोऽपि कृष्णलादिभिनिर्वाह्य इसाहुः ॥ अत्र दानसारे प्रया पक्षाः । आयेऽर्दै गुरवेऽमृत्विग्भ्य इति । अत्र अदक्षिणं तु यदानं तत्सर्वं निष्फलं भवेदिति वचना- दक्षिणापेक्षायां गुरवे ग्रामरत्नादीत्युक्तम् । जापकेभ्यः पुनर- न्यट्रव्यं देयम् । तेषु ऋत्विक्त्वाभावात् । द्वितीयस्तु, प्राप्य तेपा. मनुज्ञातं तयाऽन्येभ्योऽपि दापयेदिति । तत्र गुरवे तुलाद्रव्यस्या- दश्चतुर्थों वांशः तुलाविकृतिभूते घरादाने घराद्ध चतर्मागं गुरखे ·' दानमयू. तु निवेदयदिति श्रुतमनापि परिमाणापेक्षयाऽन्वेति । सत्रोक्ते- द्विपादिव्यवस्था ज्योतिष्टोमे, येन वा तुष्यते गुरुरिति सामान्पोक्त वा । दीनानाथविशिशदीन पूजयेद् ब्राह्मणैः सहेसनेन तृतीयः पक्षः । तत्रापि गुरवे दाने द्वितीयपक्षोक्तैव व्यवस्थेति विशिष्टी ब्राह्मणा अपि ।अनयोः पक्षया पकादिभ्योऽप्पेतन्मध्यस्य सुवर्ण- दाने न क्षतिरिति । अत्र पक्षत्रयेऽपि, गुरवे ग्रामरत्नादि । सं- चपामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणेष्यत इसादिनोक्तं सुवर्णमेव प्रसेकं समुदायेन वा देयमिति ॥ मदनरले गुत्विगनुज्ञयाऽन्येभ्योऽपि देयमिति द्वितीयपक्षे तुलाद्न्यं वा विभज्यैकोऽशो गुरवे देयोऽन्य ऋत्विम्भ्यः, परो द्वारपालेभ्यो दीनानाथेभ्यश्च । तृतीयपक्षे तु एतत्तुलितमुवर्णगुरवे ऋविग्भ्यो द्वारजापकेभ्योऽन्येभ्यश्च दीनानाथेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च दातुमहमुत्सृज्य इत्युत्सृज्य दद्यात् । सर्वपक्षे दक्षिणा गुर्दविग्भ्य एव, नान्येभ्य इत्युक्तम् । अत्र प्रतिग्रहे ब्राह्मणे यजमाने सप्रणव स्वस्तीति पान्दमुच्चैः पठेयुः । क्षत्रिये निरोङ्कारं मन्द्रम् । वैश्ये उपाशु । शुद्रे मनसा ॥ ततो द्रव्यं स्पृष्ट्वा स्वशासोक्ता कामम्तुति पठेदिति रूपनारायणीपे । अथरंगाना तु, का इदं कस्मा अ. दाव कामः कामापादाद कामो दाता कामा प्रतिग्रहीता। कामः समुद्रमाविशत् कामेन ता मतिगृहामि कामैतत्ते भूमि- स्वा मनिगृहातन्तरिक्षमिदं महत् । माऽहं प्राणेन मात्मना मजया प्रतिमद्य विराधिपीयेति । ततः सहस्रं विप्रान् भोजयेत. सङ्कल्पयेद् वा । ततः पुण्याहवाचनं कृत्वा स्थापितदेवतापूजन कुर्याद यजमानः । गुरुस्तु, पान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् । इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय चेत्यायुक्ता पीठा- दिदेवता विसर्जयेत् । ततो मण्डपादिसामग्रीम् । आचार्याय ·भगवन्तमास्करस्य प्रतिपादयामीत्युक्त्वा गुरुसाद कुर्यात् । मात्स्ये, न चिरं धारयेद् गेहे सुवर्ण मोक्षितं बुधः । तिछद्भयावई यहमाच्छोकव्याकिर नृणाम् ॥ वीर्घ परस्त्रीकरणाच्छेया मानोति पुष्कलमिति ॥ इति तुलापुरुपदानविधिः॥ अथ रजवादितुलाविधिः । भविष्योतरे, अनेनैव विधानेन केचिदुप्पमयं पुनः । करेण तयेच्छन्ति केचिद् ब्राह्मणपुगताः ॥ मनेनेति मुख्यतुलापुरुषदानकथितेनेसर्थः । रजतादितुलापुरुषफलं च, यत्पापं स्वकुले जातं त्रिसप्तपुरुपैः कृतम् । तत् सर्व नश्या क्षिपमग्नौ तूलं यथा तथेसादिना गोपथब्राह्मणादौ पापविशेषक्षप- सूर्यलोकावासादिरूपमुक्तम् । तथा सिततृतीयायां नार्यः सौ. भाग्यदास्तुलाम् । कुङ्कुमेन मपञ्छन्ति लवणेन गुडेन वा ॥ न तत्र मन्त्रा होमो वा एवमेव मदापयेत् ॥ विश्वामित्रः, आदिसे राहुणा प्रस्ते सुवर्णेस्तोलयेत्तनुम् । सोमग्रहे तु रौप्येण यया दानं तथा शृणु॥प्रवर्यस्य मुखे युक्त उत्पन्नः पक्षिदेहतः। सर्वपापहरा- यद् ददामि भीयतां विधुः ॥ इत्युच्चार्य जलं सामु निक्षितिज सत्तमः । मीयतां पितरः कांस्ये ताने चैक पितामहः ॥ लवणे सिन्धुजे लक्ष्मीः मीयतां पार्वती गुडे । गन्धैर्गुडै चासोभिः सौ. भाग्यं लवणे परम् । प्रीयतां विश्वधात्रीति दानमन्त्रोऽभिधीयता- म। तुलापुरुषतो राजन याति तत्परमं पदम् । सर्वपापविशुद्धात्मा मुक्ति पासपुनर्भवाम् ॥ अव सर्वपापहरायैतदभिमीयतां त्रिधुरिति रूप्पे । पितरः प्रीपन्तामिति कास्ये । गन्धगुडवासस्तुलापा पार्व. ती। लवणे विभधात्री । आत्मतुल्यं सुवर्ण का रजतं रत्नमत्र का * यो ददाति द्विजार पस्तस्याप्पेतत्फलं भवेदित्युक्तत्वात रत्न. जुलापामाप मुवर्णतुलाफलमेव । इतिकर्तव्यताऽपि सैवेति केचि- त् ॥ इति कप्पादितुलापुरुषः ।।

·दानमयूख. अथ नानारोगघ्नादिस्तुलाविषिः । गारुडे, तुलापुरुपदानस्य शृणु मृत्युञ्जयोदकम् । अथ लोहं प्रदातव्यं सर्वरोगोपशान्तये ।। कास्यं च यक्ष्मके देयं त्रपुं चाहॊविकारके । अपस्मारे च सीसं स्पातानं कुष्ठे सुदारुणे ॥ पित्तलं रक्तपित्ते च रूप्यं मदरेंमेह- योः । सौवर्ण सर्वरोगेषु प्रदद्यान्मृत्युनोदनम् ॥ फलोद्भवं तथा देयं ग्रहणीदारुणे रुजि । गौड भस्मकरोगे च पौगं तु गण्डमाल के ॥ जागलं चानिमान्ये च रोमोसाते तु पौप्पकम् । नागलं काष्ठजम् । मधूद्भवं तथा देयं कासश्वासजलोदरेघृतोद्भवं तथा देयं छदिरोगोपशान्तयेोक्षीरम्पिचविनाशाप दाधिकम्भगवारणे।। लावणं घेपनाशाय पैष्टं द्रुविनाशने । अन्नं च सर्वरोगस्य नाशने स्मृतमेव च ॥ अब तत्तत्तुलादाने मासाधिदेवताः पूज्याः। ताश्च गारुडे-- ठोहे महाभैरवः । कांस्येऽश्विनौ पूपा च । मीसके वायुः । ताने सूर्यः । पैचले कुजः । रौप्ये पितरः । मुवणे देव- ताः । फले सोमः । गुडे आपः । ताम्बूले विनायकः । कुमुमे गन्धर्वाः । जागलेऽमिः । मधुनि यतः । घृते मृत्युञ्जयः । क्षीरे तारागणाः । दनि सर्पाः। पिष्टे प्रजापतिः अन्ने सर्वदेवता इति। अथ घृतादितुलाविधिः। विष्णुधर्मोत्तरे, पुण्यं दिनमयासाय तृतीयायां विशेषतः । गोमयेनानुलिप्तायां भूमौ कुर्यादं शुभम् ॥ दारवं शुभक्षस्य चतुर्हस्तप्रमाणतः।मुवर्ण तत्र वनीयाव स्वशत्या घटित घटे ॥ सौवर्ण स्थापयेत्तत्र वासुदेवं चतुर्भुजम्। शियपत्रयं तु चनीयाद स्थापयेत् पिटके ततः ॥ तत्रारुहेव सवस्त्रास्त्रः पुष्पा- लङ्कारभूपिता अभीष्टा देवतां गृय स्नापयित्वा घृत्तादिभिःतुला- दानस्य सर्वस्पविधिरेप प्रकीर्तितः । अर्थमा तु धृतस्योका वेनो- वृद्धिकरी तुला | माक्षिकेण तु सौभाग्यं तैलेन बहुलाः मनाः । वस्त्रस्य दिव्यवखाणां प्राप्नोति तुलया ध्रुवम् ॥ लवणस्य तु ·भगवस्तभास्करस्य लावण्यमरोगित्वं गुडस्य तु । असापल्पं शर्करया सुरूपं चन्दनेन घ ॥ अवियुका भवेद्भर्घा तुलपा कुश्मस्य च । न संतापो हदि भवेव क्षीरस्य तुलया सदा ।। सर्वकाममदाः सर्वाः सर्वपापसपङ्क: राः। यो ददाति तुलाः सर्वाः स गौर्यालयमाप्नुयात् ॥ मन्त्रेण दद्यादभिमन्त्रितां तु सकृत तुलामेकतमां द्विजेभ्यः * स याति गौर्याः सदनं मुपुण्यं न शोकदौर्गसमुपाश्नुते पुमान् ॥ त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणं परिकीर्तिता । मां तोलयन्ती सप्तारादुद्धरत्र नमोऽस्तु ते ॥ इसारुह्य क्षणं स्थित्वा चिन्तयित्वा हरिमियाम् । अवरुह्य ततो दद्यादर्यपाग्रमथापि पा॥ गुरुं सम्पूज्य विधिवत सीलङ्कारभूषणैः । चिमर्जपेन्नमस्कृय भोजयित्वा विधान- तः शेपं द्विजेभ्यो दातव्यं स्त्रीभ्योऽन्येभ्यस्तथैव च । इष्टबन्धु- विशिष्टानामाश्रिताना कुटुम्चिनाम् ॥ कदलीदलसंस्थां तु पञ्च- पिण्ड हिमाद्रिनाम् । कर्पूरस्य तुलां पूज्प कुडकुमेन लभेतु ता. म् ॥ गुडं वा यदि वा खण्ड लवणं वाऽपि तोलितम् । यो दद्या- दात्मना तुल्या नारी वा पुरुषोऽपि वा। पुमान प्रद्युम्नवत् स स्यानारी स्पाद पार्वतीसमेति ॥ तुलादानस्य सर्वस्य विधिरेष उदाहृतः ॥ इति रुप्यादितुलादानविधिः ॥ अथ रूप्यादितुलादानप्रयोगः । तत्र रूप्पकर्पूरतुलयोः मु. पर्णतुलाफलमेव,इतिकर्तव्यताऽपि पक्षे सैव । रत्नतुलायामपि तदेव फलम् । फलेषु रोगेषु च विशेष इति केचित् । तत्र वस्ने गन्धे कुड्कुमे लवणे गुडे मधुनि च सौभाग्यम् । वस्त्रेषु वस्त्रमाप्तिश्च । लवणे लावण्यं च । कुकुपे भऽवियोगश्च । तैले बहुलाः म. नाः ॥ सर्वरोगेपु लोहम् । यक्ष्मणि कांस्यम् । अर्शन वपुः ।। अपस्मारे सीसम् । कुठे ताम्रमा रक्तपित्ते पित्तलम् । प्रदरमेहयोः कप्पम् । सर्वरोगेपु मृत्युनिवारणाय च सुवर्णम् । ग्रहण्या फल.

·पानमयूखः म् । भस्मके सर्वरोगेषु च गुडः । गण्डमालामु पूगफलम् । अमिमा- न्ये काष्ठम् । वायुजे रोमनाशे पुष्पम् । कासवाजलोदरेषु मधु। छौ घृतम् । तेजोद्ध्यर्थम् । पित्त क्षीरं सन्तापनिवृत्त्यर्थं च । भगन्दरे दधि । कम्पे लाणम् । दद्रुणि पिष्टम् । सर्वरोगेषु अन्न शर्करया सापत्यम् । चन्दने सौन्दर्यम् । सर्वाध वा तुलाम स- र्धाणि फलानि । अव तत्तत्फलकामस्य सत्तद्रोगनित्तिकामस्य वा तत्तद्रव्यतुला ज्ञेया ॥ अथ तत्तद्रव्येषु देवताः । लोहे महा- भैरवः । कांस्ये पूपाऽवित्रनी च । सीसे वायुः । तान्ने मूर्यः । पित्तले कुनः । रूप्ये पितरः । सुवर्णे सर्वदेवताः । फले सोमः । गुडे आपः । ताम्बूले विनायकः । पुष्पे गन्धर्वाः । काठेष्वमिः। मधुनि यक्षः । घृते मृत्युञ्जयः । क्षीरे तारागणः । दनि सपः। पिष्टे मजापतिः । अन्ने सर्वदेवताः ।। तुला तु शाकेगुदीदेवदारुश्रीपर्णीविल्लकदम्बकाञ्चनादि- काठमयी सार्द्धचतुरस्रहस्ता दशाङ्गुलसूत्रवेष्टनस्थुला वर्तुला पान्तयोर्मध्ये च पडङ्गुलमिता चतुरस्रा का तस्याः पडाल. पोरन्तरयोरपोभागे बडिशाकृतिकटकद्वयं निवेश्यम् । मध्पे चोर्ध्व- भागे एकं तस्याः समान्तराश्चतुर्विंशतिवन्धा धातुमया निवेश्याः । एकं फलकद्वयमपि पश्चचतुःसाईत्रिपादेशमितं व्यासरत्तं चतुरसं घा पश्चचतुम्ज्यनुलोच्छ्रितप्रान्तबन्धनार्थ विभिश्चतुभिर्वा कटकै- युतं कार्यम् ॥ अथ साम्प्रदापिका प्रयोगः । कर्मा मासपक्षाधुरिलरूपा. ऽमुककामोऽमुकरोगनिवृत्तिकामः सर्वत्र गौरीसदनमपुण्यमाप्ति- शोकदुर्गतिनित्तिकाम ईश्वरप्राप्तिकामो वाऽमुकतुलादानं करिष्य इति सङ्कल्प गणेशपूनाचार्यबरणतत्पूजनानि कुर्यात् । स्वस्ति- पाचनमारकापूननाभ्युदयिकश्राद्धान्यपीति केचित् तत आचार्यों ·भगयन्तभास्करस्य पत्रसंस्थितसर्पपान विकीर्य, शुची वो हव्येति हुंचेन, एतोविन्द्र- मिति तृचेन, आपो हिष्ठेयादिभिः कर्मभुवं सम्मोल्प, स्वस्थपन वार्पिमिति मन्त्रद्वयं जप्त्वा पूर्वोक्तां महाभैरववेदिका तत्तद्रव्य- देवतां गोविन्दं सूर्य धर्मराजं च प्रतिमाचतुष्टयं सम्पूज्य तुला गन्धादिभिरलङ्कृत्य तस्यां धातुमयेषु मूत्रमयेषु वा चतुर्विशाति- बन्धेषु देवतास्तत्तन्नामभिश्चतुर्थ्यन्तनमोऽन्तैरावाह्य पूजयेत् । ताश्च ईशः १. शशी २ मारुतः ३ रुदः ४ सूर्य: ५ विश्वकर्मा ६ गुरु: ७ अगिरोऽनी ८ प्रजापतिः ९ विश्वेदेवाः १० जगद्विधाता ११. पर्जन्यशम्भू १२ पितृदेवताः १३ सौम्यः १४ धर्मः १५ अमर- राजः १६ अश्विनौ १७ तुलेशः १८ मित्रावरुणौ १९ मरुद्- गणाः २० धनेशः २१. गन्धर्षः २२ जलेशः २३ विष्णुः २४ इति। ततस्तुलामुत्तरङ्गादिषु पथ्या फलकद्वयं तथाऽवलम्पपेद्यथा भूमेवितम्तिमात्रमुच्चं भवेद । गोविन्दपतिमा च हेमवलया मुक्तादाम्ना मूत्रान्तरेण वा द्वादशाङ्गुन्देन तुलामध्येऽवलम्पनी- मा । तनो यजमानः पुष्पाञ्जलिं गृहीत्वा तुलां विप्रदक्षिणीक- त्यानुमन्वयेत् । ॐ नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं ससमाश्रिता । माक्षिभूता जगदात्री निर्मिता विश्वयोनिना ॥ एकता समन्यानि तथाऽशतानि च । धर्माधर्मकृतां मध्ये स्थापिमाऽसि जगद्धि- ते ॥ त्वं तुले सर्वभूनानां प्रमाणमिद कीर्तिता । मां तोलपन्ती मंमागदुदरस्त्र नमोऽस्तु ते ॥ योऽमौ तत्त्वाधिपो देवः पुरुषः पविशतिः । स एपोऽधिष्ठितो देवि त्वपि तस्मानमो नम पनि ॥ नमो नमो गोपिन्न तुल्लापुरुपगंधक । त्वं हरे तारपसम्मानमा मसारमागरादिति गोविन्दमनुमन्म्प, पुन: तुल गोपिन्दं न मम्प पुनः प्रदक्षिणीधर मर्प दक्षिणे फरे पगच यागे मादाय तुलावलम्पिन गोविन्दं पश्पन्नु- .

·दानमयूखः । • सरशिक्ये माझ्मुख उपविशेत् । ततोऽपरे शिक्पे । आचार्या- दयो द्रव्यं न्यसेयुः । ततो मुहृत्त गोदोहनमात्रं वा स्थित्वा पढ़े- छ । ॐ नमस्ते सर्वभूतानां सातिभूते सनातनि । पितामहेन देवि वं निगिता परमेष्ठिना ॥ खपा घृतं जगत सर्व सह स्थावर- जगमम् । सर्वभूतात्मभूतो नमस्ते सर्वधारिणीति ॥ ततोऽवतीर्य देशकाली स्मृत्वा अमुकफलकामोऽमुकरोगनितिकामा सर्वत्र गौरीसदनपुण्यमाप्तिशोकदुर्गतिनिटनिकामईपरमीतिकामो या इद- मात्मप्तमतोलितममुकद्रव्यममुकदैवतमाचार्यादिविप्रेभ्यो नानानाम- गोत्रेभ्यो दातुमहमुत्सजे, न ममेति जलं क्षिपेत् । तत्र कांस्ये पितरः प्रीयन्तामिति वदेव । ताने पितामहः प्री० लवणे लक्ष्मी पी० । गन्धगुडबस्त्रेषु विश्वधात्री । गुडे पार्वती भी । तत मा- चार्याय शस्या दक्षिणां दद्याद । आचार्यस्तु तचदेवता गोविन्द मूष धर्मरानमीशादींश्च सम्पूज्य, उत्तिष्ठ माणस्पत इत्यु- स्याप्य, यान्तु देवगणा इति विस्नेव । ततो यजमानः मतिमादि- माचार्यकरे प्रतिपाद्य त्रीन् विमान सम्भोज्य भूपती दक्षिणां दद्यात् ।। इति श्रीमीमांसकाङ्करभट्टामजनीलकण्ठकृते दानमयूखे सप्पादितुलादानयोगः ॥ अथ हिरण्यगर्भदानम् । मारस्पे, अथातः संप्रवक्ष्यामि हेम- दानमनुत्तमम् । नाम्ना हिरण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् ।। पुण्यं दिनमथासाध तुलापुरुपदानवत् । ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणा- च्छादनादिकम् ॥ कुर्यादुपोषितस्तद्वच्छ्लोकेनावाहनं ततः ॥ उपो- पित उपक्रान्तोपवासः । पुण्याहवाचनें कृत्वा तदव फखाऽघि- वामनम् । ग्रामणेरुन्नयेत कुण्डं तपनीयमपं शुभम् ॥ द्वासप्तस- ऽङ्गुलोच्छापं हेमपङ्कजगर्भवत् । त्रिभागहीनविस्तारं प्रशस्त मुरजा- कृषि ॥ ब्राह्मणैर्गुईविग्भिः सह यजमान इति रूपनारायणार ·भगघातभास्करस्य १०२ ठक्कुरश्च । तैरेवानयेदिति मदनरत्नादौ । कुण्डं हिरण्यगर्भदेमपद्ध- जेति । अधोभागमध्यस्थिताऽएदलहेमकमलयुतम् । त्रिभागेति । अष्टाचत्वारिंशदङ्गुलविस्तारम् । मुरजो मृदङ्गः । तदाकृति मध्ये किश्चित्स्थूलमिति ठक्कुरः । मूलम यापु सममिति वाचस्पति- मिश्राः । दानसागरे तु विस्तारमिसस्याने आज्पक्षीराभिपूरित- तमिति पाठः । तत्र तुल्पाभ्यामाज्यक्षीराभ्यामेकदेशे पूरितमिस- ऽय: । अभिरभाग इसभेरेकदेशवाचित्वाद । दशान्त्राणि सरना- नि दात्रं सूची तथैव च । हेमनालं सपिटकं बहिरादिससंयुते ॥ तथैवावरणं नाभेरुपवीतं च काञ्चनम्।पार्श्वतः स्थापयेत्तद्वदैम दण्ड कमण्डलुम् । आन्त्राणि दशाखण्डानि । अभ्राणीति वा पाठः। तत्र अभ्राकाराणि सुवर्णखण्डानीति हेमाद्रिः । अस्त्राणीति दामोदरः । तानि च तत्रैव । खनश्चक्रं दण्डः पाशः ध्वजः । गदा शूलं परशुकुलिशाख्यानि दश । रबानि पञ्च मसिद्धानि । पिटक मञ्जूति हेमाद्रिः स्थलाकार उपेवशनपट्टइति दामोदरः । दानं नालच्छेदनार्थम्। सूची कर्णवेधार्था । नाभेरावरणं वस्त्राकार- म् । उपवातमुपनपनार्थम् । दण्डकमण्डलू समावर्तनायौँ । एतानि दशाखण्डादीनि ईमानीति हेमाद्रिः। नालोपवीतदण्डा एव हैमा। अन्यत्तु प्रकृतमेव ग्राह्यमिति तु युक्तम् ।रनेषु सर्वैरय मत्वाङ्गीका- रात् । अत्रास्त्राणीसनेन रवादिदशकमेयोच्यत इति दानसागरः । दशाशास्त्राणि चेति रूपनारायण! | दशान्तानीति भूपाल: दशा नीति पाठे रनविशेषणं चेदम् । पञ्चरनानीत्यर्थ इति विद्याधरः । आदिससंयुतम् आदिसप्रतिमायुतम् । तथा, पद्माकार पिघाने स्पात ममन्तादट्नुलाधिकम् । मुक्तावलीतगोपेतं पद्मराग- दलानितम् ॥ तिलोणोपरिगतं वेदीमध्ये ततोऽर्चयेत् ॥ पात्र- मुसादेकालेन ममन्तादपिकमष्टदलकमलाकारं पिघानं स्यात् ।

·दाममयूखः। द्रोणः परिभापायां यः । कुण्डहेमपानं तु यावता तदुक्तममाणं पये तावद्राहम् । लैङ्गे तु । कुर्यात सहस्रकर्षेण अधःपात्रं हिरण्यतः। तदनाईपानं तु सहस्रेण द्वयं तु वा ॥ त्रिपादं वार्द्धपादं वा स- पादं सार्द्धमेव वा। द्विगुणं या प्रकर्तव्यं यथालाभं तु वा भवेत् ।। सद्रक्षजं वा तव कृत्वा स्वर्णपादैस्तु वेष्टयेदिति हेममानमुक्तमाततो मङ्गलशब्देन ब्रह्मयोपरवेण च । सर्वोपध्युदकेनैव स्नापितो द. पुङ्गवः ॥ शुरूमाल्याम्बरधरः सर्वाभरणभूषितः। इममुच्चारयेन्मन्वं गृहीतकुसुगामलिः । उच्चार्यामन्त्रणमन्त्राः प्रयोगे क्षेपाः । एव. मामन्त्र्य तन्मध्ये आविश्यास्त उदङ्मुखः । मुष्टिभ्यां संपरिगृह्य धर्मरानचतुर्मुखौ। जानुमध्ये शिरः कृत्वा तिष्ठेदुच्छ्वासपञ्चकमा तथा, गर्भाधानं पुसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा । कुर्युहिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुङ्गवाः ।। गर्भाधानादिग्रहणमनवलोभस्पोपलक्षणम् । मजावजीवपुत्राभ्पा सेवन तत्र आचरेत। दुर्वारसेन कर्त्तव्य व्यावसा च घृताहुतिरिति हेमाद्री वातुलोक्तेः।गीतमङ्गलशब्देन गुरुरुत्थापये- समाजातकर्मादिकाः कुर्याद क्रिया: पोडश चापराः॥नातकर्मादि- का अपराश्च क्रियाः कुर्यादा तेन पोडश सम्पद्यन्ते इत्पर्यः । एव. मेत्र हेमाद्रिरूपनारायणादीनाम् आशयः । तेन गर्भाधानपुंसवन- सीमन्तोनयनानवलोभनानि गुर्वाद्यन्यतमः कुर्यादाततो गुरुर्यजमान- मुत्थापयेत् । ततो जातकर्मनामकरणनिष्क्रमणानप्राशनचूडोपनयन- घेदवतचतुष्टयसमावर्तनोद्वाहाः कार्याः । हेमाद्रौ तु जातकर्मादिषु मानापरीन्द्रायसीम्यवतचतुष्टयगोदानसादिसेनोदाइत्पागेनद्वादश- स्वमुक्तम् । जातकर्मादिपु विवाहपित्यज्ञप्रवेशनं च पोडा चापरा इति यथाश्रुतमेव योज्यामिति मदनदामोदरौ ॥ एते च जातकर्माद्याः संस्कारा यजमानशाखयेति तयोरायो गुरोः कर्तव्यत्वात्तच्छाखयेति परः । युक्तं तु । समावर्तनोदाह- ·१०४ भगवन्तमारकरस्य पञ्चयज्ञा यजमानेनैव स्वशाच्या कार्याः । इतरे तु गुरुणा यज- मानशासपैवेति । फलिंगाखेतिकर्तव्यतयैव तेषां फलजनकलस्प क्लसवाव । कर्मान्तरत्वे तु जातकर्मादीनां मानाभावः । सर्वेभ्यः कर्मभ्यो दर्शपूर्णमासावित्यत्र वाऽऽख्याताभावेन प्रकरणान्तरायो- गावात्रैधातवीयादीक्षणीयेतिवतु तान्येव जातकर्मादीनिदानाङ्गतयां विनियुज्यन्ते । कर्मान्तरत्वेऽपि चैतेषां जावकर्मादिविकृतित्वेन फलिपाखीयैव इतिकर्तव्यता प्रामोति, न गुरुशास्त्रीया । तेन गुरुरेव यजमानशाखीयो भवसस्मिन् दाने । अध्ययनसिद्धज्ञान- वचार । अवैगुण्याय । सत्र इच समानकल्पा यजमानाः। ते च संस्कारास्तत्कर्मानुध्यानपूर्व तत्तमंधानमन्त्रपाठमात्रेण कार्याः । स्त्रीशूद्रकर्तृके मन्त्रवत्तदनुध्यानमात्रम् । तत्र स्त्रिया जातकर्मनाम- करणनिष्क्रमणानप्राशनडूडाकर्मविवाहास्यसंस्कारपट्कम् । तबा- ऽपि विवाहः समन्त्रकः। शूद्राणां तु एते पद पञ्च महायज्ञाश्चेसे- फादशानुपानरूपा एवेति सर्वे निवन्धकृतः। शिष्टास्तु त्रैवर्णिक- कर्तृकेऽप्पमन्त्रकानुध्पानमेवाचरन्ति । युक्तमिव चेदम् । सर्व- पदार्थसागे मन्त्रमात्रपाठे मानाभावात् । आप्पं तु स्वरूपत एवा. ऽनुष्ठानं सर्वेपाम् । यत्तु दामोदरो गर्भाधानादीनां कुण्डे विवाहस्य चातकालेऽसम्भवाव समन्त्रकानुध्यानमेव कार्यमिति । तन्न । दुरिसेन कर्तव्यं सेचनं दक्षिणे पुटे । औदुम्परफलैः सार्द्धमेक- विशत्कुशान सदा ॥ नाकाप तावदेवात्र कुर्यात् सीमन्तकर्मणि । अन्नमादानके विद्वान् भोजपेत् पायसादिभिः । एवं विश्वजिद म्ताश्च गर्भाधानादिकाः क्रिपाः। शक्तिबीजेन कर्तव्पा ब्राह्मणे- वेदपारगरिनि लिङ्गपुराणात । दक्षिणपुटे अचापागतरन्ध्रयो. मध्ये दासगरये 1 यनु हेमादी टोडरानन्द च, उपरिपात्रगत. स्त्रयोनि । ताना अचापाचे स्मरेदिव्यां गुणत्रयसमन्विताम् ।

·दानमयूख.! चतुविशतिकां देवीं ब्रह्मविष्ण्वतिरूपिणीम् ॥ कछपाने गुणातीत पत्रिंशाख्यममापतिम् । आत्मान पुरुपं ध्यायेत् पञ्चविंशकमन्त्र- जमिति ॥ लैङ्गे अधापात्रस्यैव स्वरूपतोक्तः। तावदेवेसेवकारण अनान्तरपरिमंख्या । अन घेवावपन्तीतिवत् । तेन गृह्याग्नेरपि नित्तिः । उदहेद कन्यकां कृत्वा विद्यानिकेण शोभनाम् * अलं- कृत्य तथा हत्या शिवाय विनिवेदयेत् ॥ अत्र चतुःसौवर्णिको निष्क इति केचित् । पट्पञ्चाशदधिकद्विशतपणमित इति भास्क- राचार्याः । दीनारोऽपि च सुवर्णनिष्क इसमरः । सुवर्णपर्याय इत्यन्ये । तेषां शत्या व्यवस्था ॥ दुर्वारसासेको यजमानस्य पितरी तत्स्थानीपं वा मिथुनमानीप तपोरस्पतरेण कारयेदरुः । फार मार्पया युक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् । आनीय कुर्यात्तत्स्थ- स्य गर्भाधानादिकाः क्रियाः ।। भार्यादक्षपुटे रिससेचनमाचरे- द । एकविंशतिसंख्यातानुदुम्बरफलान्वितान् ॥ कुमानानीय शास्याऽथ कुर्यात सीपन्तकर्म चेति कामिकोक्तः ।। मजावज्जीव. पुत्राभ्यां सेचनं तत आचरेत् । दूरसेन कर्त्तव्यं व्याहत्या च घृताहुतिरिति हेमाद्री वातुलोक्तेश्च । मनावद-आ ते गर्भ इसादि। जीवपुत्रम्- आग्नरैतु प्रथम इत्यादि । सत्यपि वा केपाश्चिद- ऽसम्भवेन सर्वेषामनुध्यानमात्र युक्तम् । यनु अन्नप्राशने मुक्तवतः कर्मानुष्ठानविरोध इति । सोऽपि इविशेषमोजनद्रिहितत्वादपा- स्तः। किञ्च सरपि प्रयोगे न सर्वे संस्कारमंत्रा उक्ताःचौलादी होमपन्त्रा उक्ता अर्थ प्रधानकरणीभूता एव मन्त्रा अभिमेतास्ततो गर्भाधानेऽपनः शोशुचदघमिति मूभिमर्शनार्थ मुकाधगमन्त्रस्य समावर्तने होपसाधनस्य ममाग्ने वर्च इति सूक्तस्प तत्रैव, स्मृतं चम इत्यादेलिखनं विवादादौ च भार्यावोत्पादकपधानभूतहोमसप्तपदी. मन्त्राणांमलिखनमिति कथमिदं पूर्वापरविरुद्धं प्रमाणशून्यमेतेषा - १४ ·भगवन्तभास्करस्य लिखनमादर्तव्यम् । अतः स्वरूपतएव कार्या:सर्वे। तत्र पूर्वादिकुण्डे । 'वेव क्रमाद् ऋगादिशाखीययजमानसंस्कारमधानहोमाः कार्याः । उल्लेखनोपलेपनेवाऽऽधानाधाराज्यभागाः स्विष्टकदाधुत्तराङ्गानि चन कार्याणि । तदुपकाराणां सिद्धत्वात् । पशुगन्नाऽन्तःपाति- पुरोडाशे मयाजानुपाजनानुष्ठानवत् । पाशुकरेव तैरूपकार- सिद्धेः । अत्र गर्भाधानादित्रयनिष्क्रमणश्राद्धसहिनपोडासंस्कार- पक्षे निष्क्रमणश्राद्धसागेन पश्चयज्ञसाहिसेनोनविंशतिपक्षे वा गर्भाधानसीमन्ते तावत्कर्मान्तरे यावदुक्ते । कामिलैद्रादिषनेक- गुणश्रुतेः । प्रधानवाघाच्च । पुंसवनं तु ध्यानमात्रेण कार्यम् । स. रूपानुष्ठानवाधान्मन्त्रपाठे मानाभावाच्च । तथा ऋक्शाखीय- श्चौल एवान आयूपीसाचाहुतिचतुष्टयं कार्य, नोपनयनवतचतुष्टय- समावर्तनविवाहेपु । चौलापरवाहीरुपकारसिद्धः । उपनपने वि. शेपमाहाधलायनः। अथोपेतपूर्वस्य कृताकृतं केशवपन मेधाजननं वा निरुक्तम् । परिदानकालश्च तत्सवितुणीमह इति सावित्री 'पूर्वमुपेत उपेतपूर्वस्तस्य पुनरुपनीयमानस्पति यावत् । कृता. ऽकृतं वैकल्पिकम् । अनिरुक्तं वर्जितम् । परिदानकालावप्यनिरु- तौ । परिदानमादित्याय वतपतये बटुं से ददामीति । गापया: स्थाने तत्सवितुईणीमह इति ऋच उपदेशः । मनुश्च । अजिनं मेखला दण्डो भैक्ष्यचर्या व्रतानि च । निवन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि इति ॥ अन्यत् कार्यम् । विवाहे सप्तपदीक्रमण- परिणपनयोनिवृत्ति प्रतिमाया असम्भवाव । अन्येष्वपि संस्का- रेषु बाधितं लुप्यत इति दिक् ॥ पोडशक्रियाभावात स्त्रीशूद्रयो- हिरण्यगर्भदाने अनधिकार इति केचित् । तन्न । नरो वा यदि वा नारी एवं ब्रह्मात्मसम्भवम् । यः करोति गहापुण्यं तस्यापि शृणु 'परफलमिति हेमाद्रौ हिरण्यगर्भप्रकरणे विष्णुधर्मोक्तः स्त्रीणा- ·दानमयूखः। मधिकारावगगाद । आरमसम्भवं हिरण्यगर्भम् । स्त्रीशूद्रास्तु स. धर्माण इति वाक्याच्च शूद्रस्येति । तथा, सूच्यादिकं च गुरवे दरवा मन्त्रमिमं जपेत् । मन्त्रः प्रयोगे शेयः । चतुर्भिः कलशै- भूयस्ततस्ते द्विजपुङ्गवाः । स्नानं कुर्युः प्रसन्नाङ्गा दिव्याभरण. भूपिताः । देवस्य वेति मन्त्रेण स्थितस्य कनकासने ॥ चतुभिः कुण्डसमीपस्थैः कुर्युः कारपेयुः । मन्त्री प्रयोगे । ततो हिरण्यगर्भ च तेभ्यो दद्याविचक्षणः । अवापि सस्विंगाचार्याणां दानद्रव्य- विभागस्तुलापुरुपवंदरगन्तव्यः । ते पूग्याः सर्वभावेन वयो वा तदाज्ञया । तत्रोपकरणं सर्व गुरवे विनिवेदयेत् ॥ पादुकोपानह. पत्रचामरासनभाजनम् । ग्रामं वा विषयं वापि यचान्यदपि सम्भवेत् ॥ विपपो ग्रामसमूहः । अन्यदनादि । ग्रामादिकं च तुलापुरुपवद् अत्रापि दक्षिणास्त्रेनान्वेति । अवाप्यात्माऽलङ्कार गुरवे दद्यात् । इति हिरण्यगर्भदानविधिः ।। अर्थतत्मयोगः।देशकालो सङ्कीर्स सकलकलिकलुपनित्तिस- म्भावितनरकनियमापेत्राऽऽदिपुरुषशतविविधवन्धुपुत्रपौत्राऽऽदि- समुद्धरणपूर्वक-सिद्धमंघसेवितत्वाऽप्सरोगणकरकलितचामरमाला- वीज्यमान कमन्वन्तरसमयावच्छिन्नमर्वलोकपालपुरनियासोत्तर- कल्पकोटिशातावच्छिन्नवहालोकमाहितत्वकामोऽई श्वो हिरण्यगर्भ- दान प्रतिपादयिष्ये इति प्रतिज्ञाय तुलापुरुषवद गोविन्दोमापति- विनायकपूजाविधाज्ञाग्रहणमापूनाभ्युदपिकश्राद्ध-पुण्याहवाचन- गुर्खादिवरणमधुपर्कदानमण्डपपूंजागुर्वादिविनियोगान्तं कुर्यात् । अत्र गुरुर्यजमानशासीय एव। ततो गुरुर्वेयां पोडशोपरि स्थापि- ततिलद्रोणोपरि मागुक्तहिरण्यगर्भपात्रम् ऋत्विग्भिः सहानीय स्था- पयेत् । ततः कुण्डगध्ये है में पद्म निधाय कुण्डैकदेशेनक्षीराभ्यां पू. रयित्वा कुण्डस्य वहिः पार्श्वयोर्दशाखण्डानि छुरिकां मूर्ची हेम ·१०८ भगपन्तभास्करस्य नालम् उपवेशनपट्टादिसप्रतिमांनाभेरावरणवखं हैमोपवीतंदण्ड कमण्डलुमिति स्थापयेत् । ततः, ॐ हिरण्यगर्भायेति सपिधानं हिरण्य- गर्भ पूजयेत् । कुण्डसमीपस्थं कुम्भस्थापनग्रहस्थापनादिपूर्णाहुस- ऽभिपेकान्तं तुलापुरुपवत् । एवमभिषिक्तो यजमानः स्नातः शुक्ल. बखालङ्कारादियुक्तो गृहीतकुसुमाअलिः प्रामुखः पात्रमामन्त्र- येत् । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च । सप्तलोकसुराध्यक्ष जगद्धात्रे नमो नमः ॥ भूलॊकप्रमुखालोकास्तव गर्ने व्यवस्थिताः। ब्राह्मादयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे ॥ नमस्ते भुवनाधार नमस्ते भुवनाश्रयानमो हिरण्यगर्भाय गर्भे यस्य पितामहः। यतस्त्वं भवभूतात्मा भूने भव्ये व्यवस्थितः । तस्मान्मामुद्धराशेषदुःख. संसारसागरात् ॥ ततः पात्रे पुष्पालि प्रक्षिप्य समगलघोप तत्र प्रविशेत । गुलिनस्तु पात्रं पिधानेनाच्छादयेयुः । यजमान. इतु तत्रोदइ मुखो दक्षिणवाममुष्टयोः क्रमादर्मराजचतुर्मुखी गृहीत्वा जान्वोः शिरः कूत्वोच्छ्वासपञ्चकावच्छिन्नसमपमासीत । ततो गुर्वादिर्यजमानस्य पितरौ तत्स्थानीपमन्यता मिथुनमानी- य तद्वाराऽधःपात्रगारन्ध्रयोमध्ये दक्षिणान्धे शक्तिवीजन दुरिग सेचयेदिति गर्भाधानम् । पुंसवनस्य ध्यानमात्रम् । सी- मन्ने गुर्वाधन्यतमः सोदुम्बरफलेरेकविंशतिकुशैरवापात्रे काल्प. निकं मीमन्त शक्तिबीजेनोत्रीय, ॐम् आ ते गर्भो पोनिमिति मनावता मुक्तेन, अग्निरेसिति जीवपुत्रेण च दूरसं पूर्वोक्त ग्ध मित्य शासीयादियजमानक्रमेण मागादिकुण्डे समात- ध्यातिभिरेकामायाति जुहुपादिति । इदमेनानवलोभनम् । समिन्नोत्तर व्ययस्तमुक्तम् । एवमुत्तरसंस्कारेनपि तर कुण्डेषु होमः । तमो गुरुः शुमलाने यजमानमुत्थाप्पापलायनपजमानस्य जातकर्मनामकरणाऽन्नप्राशनपालोपनपनवाचतुष्टपानि गुर्गाद । .

·दानमयूखः । तत्रानाशने पायप्सभोजनम् ।। चौले मातुरुत्सङ्गोपवेशनाभाव इति नारायणः । उपनयने, अग्ने आयूपीसाचाहुतिचतुष्पवपनमेघा- जननाऽऽदिखाप व्रतपतयेवटुंते परिददामीतिपरिदानाजिनमेखला- दण्डमैक्षचव्रिताचरणाभावः। एवं महानाम्न्यादिवसमावर्तन- विवाहेप्वाइतिचतुष्टयाभावः । गायत्र्याः स्थाने तत्सवितुर्वणी- महे वयं देवस्प भोजनम् । श्रेष्ठं सर्ववपातमं तुरं भगस्य धीमहीति ऋच उपदेशः । अन्यत्तुल्यम् । समावर्तनविवाही स्वयं यजमानः कुर्यात् । विवाहस्तु विवानिष्कमूल्पमुवर्णघटितमतिमया सह । तवाग्निपरिणयनसप्तपदीक्रमणध्रुवारुन्धतीदर्शनानि निवर्तन्ते । लाजाहोमस्तु रुचैव । अन्यत्तुल्पम्।श्रादं तु पजमान एवं कुर्याद । मदनदामोदरादयस्तु-मञ्चमहायज्ञाः कार्याः, न आदानवलोभना. मित्पाहुः । यजुःशाखीयानां तु जातकर्मादिषु माजापत्पमैन्द्रमाग्ने सौम्यं चत्वारि वेदवतानि निष्क्रमणं चोक्तम् । नामकरण लोकमिति विशेपा । छन्दोगानां तु नामकरणमस्ति । अन्न- प्राशनं नास्ति । गोदानव केशान्तवतम् । चत्वारि वेदवतानि चति । अथर्ववेदे जातकर्मनिष्कमानमाशनगोदानोपनयनसावित्र- यतमेव सावित्रीवतम् । विसर्गसमावर्चन विवाहपश्चयमा उक्ताः। एतेषामनुष्ठानप्रकारस्तत्च्छाखया बोध्यः । शिष्टास्तु सर्वेषां संस्काराणामनुध्यानमात्रं कुर्वन्ति । ततो यजमानो दशाखण्डादि गुरवेऽप्येव । नमो हिरण्यगर्भायेत्यादिमागुक्तमन्त्रदयेन नपस्कु- दि । ततः कुण्डसमीपस्थकलशजलदेवस्य त्वेत्यादिना अद्यजा- तस्य तेऽङ्गानि अभिपेच्यामहे वयम् । दिव्येनानेन वपुषा चिरञ्जीव सुखी भवेति व मन्त्रेण कनकासनस्थं यजपानमभिषिञ्चेयुः । ततो देशकालो सङ्कीर्ण सकलेत्यादिमाहतत्वकाम इत्यन्तमुक्त्वां तिल- ट्रोणोपरिस्थमिदं हिरण्यगर्भपात्र सवितानकं विष्णुदेवतं युष्माय ·भगवन्तभास्करस्य पयोक्तभागव्यवस्थया संपददे, न ममत्युक्त्वा, पुनस्तथैव देशका- लायुक्त्वैत्तहानप्रतिष्ठासिद्ध्यमिदं सुवर्णादिदक्षिणां गुर्वादिभ्यः संपदद इत्युक्त्वा दीनानाथेभ्योऽपि यथाशक्ति दवा पुण्याह- वाचनग्रहपूजाविमर्जनान्तं तुलापुरुपवत सर्व कृत्वाऽऽस्मालङ्कारा दि गुरवे दद्यात । इति हिरण्यगर्भप्रयोगः ॥ अथ ब्रह्माण्डम् । मात्स्ये, अथातः संपवक्ष्यामि ब्रह्माण्ड विधिपूर्वकम् । यच्छ्रेप्ठं सर्वदानानां महापातकनाशनम् ॥ पुण्यं दिनमधासाद्य तुलापुरुपदानवत् । ऋत्विमण्डपसम्भारभूषणा छादनादिकम् ।। लोकेशाऽऽवाहनं तद्वदधिवासनकं तथा। कुर्या- द्विशत्पलादुर्भमासहस्राच्च शक्तितः ॥ शकलद्वपसंयुक्तं ब्रह्माण्डं काञ्चनं बुधः । शकलः खण्डः । उक्तं च ब्रह्माण्डे, कुम्भच्छायो भवेद्यादृक् प्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः । उदितः शुक्लपक्षादौ वपुरण्ड- स्य तादृशम् ॥ कुम्भच्छायो नाम ग्रीवाहीनकुम्भाभ इत्यर्थः । दिग्गजाटकसंयुक्तं पड्वेदाङ्गसमन्वितम् । लोकपालाष्टकोपेतं मध्य. स्थितचतुर्भुजम् ॥ शिवाच्युतार्कशिखरमुमालक्ष्मीसमन्वितम्।वस्वा. ऽऽदिसमरुद्गर्भ महारनममन्वितम् ॥ वितस्तेरगुलशतं यावदायाम- विस्तरम् । कौशेयवस्त्रमंवीतं तिलद्रोणोपरि न्यसेत् । तथाप्टादश. धान्यानि समन्ताद परिकल्पयेत् ॥ दिग्गजा पेरावनपुण्डरीक- पामनकुमुदाऽअनपुष्पदन्दसार्वभौमसुमतीकाः । तल्लक्षणमादित्य- पुराणे, मुश्रीभश्च चतुर्दन्तः श्रीमानैरावतो मतः । पुष्पदन्तो घृहत्सामा पड्दन्तः पुष्पदन्तवान् । सामान्यगजरूपेण शेपा दिर- करिणः स्मृताः ॥ पहङ्गानि, शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति । तलक्षण, सूक्तानि ब्रह्मणो लोके सातमूत्रा- गि तानि तु । द्विभुनानि शुभास्यानि वामे दधति कुण्डिकाः ॥ काण्डकाः कमण्डलून । अर्थादतमूत्राणि दक्षिणकरे । तानि च ·दानमवृक्ष पश्चिमे । चतुरो चेदा इति वाक्पात् । अङ्गानि च वेदस्थाने, प्रधान नीयमानं हि तत्रागान्पपकर्पतीति न्यायाव स्थाप्यानि । लोकपालरूपाण्याह विश्वकर्मा-चतुर्दन्तगजारूदो पत्रपाणिः पुरन्दरः । शचीपतिः प्रकर्तव्यो नानामरणभूषितः ।। पिङ्गभ्रू- श्मश्रुकेशाक्षः पिङ्गाक्षो जठरोऽरुणः । छागस्थः साक्षसूत्रश्च राप्तार्चिः शक्तिधारकः ।। ईपपीतो यमः कार्यो दण्डहस्तो विजान- ता । रक्तदृक् पाशमृत् क्रुदो नितिर्विकृताननः ॥ पुंस्थितः खड्गहस्तश्च भूतवान् राससैद्धता । वरुणः पाशवृक् सौम्पः मती- च्या मंकराश्रयः ॥ धाबद्धरिणपृष्ठस्थो ध्वजधारी समीरणः । दशाश्वरथगः सोमो गदापाणिरपदः॥ पूर्वोत्तरे त्रिनेत्रश्च रपम- स्थस्त्रिशूलधृक् । कपालपाणिश्चन्द्रार्कभूपणः परमेश्वरः ॥ उमा- रूपं देवीपुराणे, चतुर्भुजा विवाहुळ द्विनेत्रा वा विलोचना । कुण्डलालकृतान्दुशेखराऽऽभरणान्विता॥गोरोचनानिमा गौरी स्वस्तिका नवयौवना ॥ स्वस्तिका बाहुभ्यां कुची पिहितुं फूत. स्वस्तिकाकारेसर्थः । गौरी च शिववामभागे । रूपनारायणीये तु अक्षसूत्रकमण्डलुधराऽभयहस्तेत्युक्तम् ।लक्ष्मीरूपं, पाशाक्षमालिका- ऽम्भोजणिभिर्याम्पसौम्पयोः । पद्मासनस्थां कुर्वीत श्रियं प्रैलोक्पमातरम् ॥ गौरवणी सुरुषां च सर्वालङ्कारभूपिताम् । रौ- क्मपमकरव्पनां वरदां दक्षिणेन तु ।। दक्षिणकरे पाशाक्षमा- ले। अवामे पद्माङ्कुशौ ॥ अधोवामदाक्षणयोमपावरमुद्रा दधतीति चतुई स्तयेति दामोदरः । मुरूपं, प्रसन्नवदनाः सौम्या वरदाः शक्तिपाणयः । पद्मासनस्या द्विभुमाः कर्तव्या वरदाः सदा ॥ दामोदरीये निगमे, आयो ध्रुवश्च तौम्यश्च चरश्चैवानिलो मलः । प्रत्यूपश्च ममासश्च वप्तको नामभिः स्मृता इति॥ पद्मासन- स्था द्विभुजाः पद्मगभिकान्तयः ॥ करादिस्कन्धपर्यन्तं नील- ·मंगवन्तभास्करस्य पकधारिणः ॥ अघासंस्थितमेपादिराशयः पाहताधिकाः ।। मेपादिराशिरूपं दामोदरीये, पपकर्कटसिंहश्चिकमीनाः स्व. नामानुरूपाः। वाणाधरौ दम्पती मियुनम् । करदयधृतसस्यमझरी कुमारी कन्या । तुलाहस्तो नरस्तुलाामृगास्पोऽश्वजघनो मकरः । पटशिर। नरः कुम्भः । माहताधिकामोजायच्छिन्नचरणा इति दामोदरः । इन्द्राया द्वादशादित्यास्तेजोमण्डलमध्यगाः। इन्द्रादिनामानि हरिवंशे । इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंऽशोऽर्यमा रविः ॥ पूपा मित्रो यमश्चैव पर्जन्यो द्वादश स्मृता इति ॥ मरुतस्तु धावत्कृष्णमूगारूदा वरदा घजयारिणः ॥ ऊनपञ्चाशत् शिवा- दिमतिमाः प्रागुक्ताः । अष्टादशधान्यानि मसेकं द्रोणपरि- मितानीति केचित् । पूर्वणानन्तशयनं मधुम्नं पूर्वदक्षिणे * प्रकृति दक्षिणे देशे सङ्कर्षणमतः परम् । पश्चिमे चतुरो वेदाननिरुद्धमतः परम् । अग्निमुत्तरतो हे वासुदेवमतः परम् ।।समन्ताद् गुडपीठ- स्थानयेत काश्चनान् बुधः । स्थापपेस्त्रसंचीतान् पूर्णकुम्भान् दशैव तु ॥ अनन्तशयनस्वरूपं विष्णुधर्मोचरे, देवदेवस्तु कर्चव्या शेपमुप्तचतुर्भुजः । एकः पादोऽस्य कर्तव्यो लक्ष्म्युत्सद्गगतः प्र- भो ॥ तथा करश्च कर्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः । एकः करो- ऽस्य कर्तव्यस्तत्र जानौ मसारितः ॥ कर्तव्यो नाभिदेशस्थम्स्या तस्यापरः करः । नाभिसम्भूतकमले मुखासीनः पितामहः ॥ नाल- लौ तु कर्तव्यो पग्रस्य मधुकैटमी । शङ्खचक्रगदादीनि मानि परितो पसेत् ॥ प्रधुम्नलक्षणं पञ्चरात्रादिपु, दक्षिणोर्खकरे पपं दद्यान्समपाकरे । चक्रमूवें तथा वामे गदां दद्यात्तथा सुधः ॥ पापेपुग्वा प्रद्युम्नो रुपवान विनमोहक इति ॥ प्रकृति. पंचप्पयनपिणी, तपापि तत्स्थाने लक्ष्मीपतिमा निवेश्या । सदकं पाण्टेयपुगणे, सर्वस्पाचा महालक्ष्मीनिगुणा परमेमरी ·दानमयूखः। भातलिङ्गं गदा खेटं पानपात्रं च विभ्रती ॥ नाग लिङ्गं च योनि च विभ्रती नृप मूर्द्धनि ।। सङ्कर्षणरूपं विष्णुधर्मोत्तरे, वासुदेवस्य रूपेण कार्यः सङ्कर्षणः प्रमुः । स तु गुरुवपुः कार्यों नीलवासा यदत्तमः ॥ गदास्थाने च मुशलं चक्रस्थाने च लागलम् ॥ वेद- लक्षणं महाभूतघटे वक्ष्यते । तथा, कृष्णं चतुर्भुज दक्षे शरसगी योचरे ॥ धनुःखेटवरं वीरमनिरुद्धं प्रचक्षत इति नारदीये ॥ अग्निप्रतिमा मायुक्ता । वासुदेवप्रतिमाऽपि नारदीये । वासुदेवः शिवः शान्तः सिताजस्थश्चतुर्भुजः । योगमुर्दिशङ्खश्च हृदेशाः ऽपितहस्तकः ॥ धारयेदुत्तरे च करे वै दक्षिणे गदामिति । एताश्च मतिमा प्रवदानपरिमाणाद पृथक्काः । एतान् गुडपीठस्थानपेत् । पूर्णकुम्मान स्थापयेदिसत्र समन्तादि- स्पनुपञ्जनीयम् । तथा, दशैव धेनवो देयाः सहेमाम्बर दोहनाः । पादुकोपानहच्छत्रचामरासनदर्पणः ॥ भक्ष्यभोज्यान्न दीपे फलमाल्पानुलेपनैः । होमाधिवासनान्ते च सापितों वेदपुगः । इममुचारयन्मन्त्रं त्रिः फुलाऽय प्रदक्षिणम् ॥ सहेमाम्बरेति।हेमशृङ्यः सरस्नाः कांस्पदोहनाः। एताश्च दक्षिणार्थ- मुपकल्प्याः। भविष्ये तु मुवर्णमेव दक्षिणार्थमुपकल्प्पमित्युक्तम्। इममुच्चारयेदिति ब्रह्माण्ड त्रिः प्रदक्षिणीकृत्यमन्त्रं पठेत् । तत्र मन्त्रा प्रयोगे ज्ञेयः । एवं मणम्याऽमरविश्वगर्भ दद्याहिमेभ्यो दर्शधा विभज्य * भागद्वयं तत्र गुरोः प्रकल्प्पं समं भनेच्छेपमनुक्रमेण ।। समं भजेकेपमिति । गुरोर्भागद्वयं प्रकल्प्यावशिष्टभागानामेकै भागं त्रेधा विभज्य चतुर्विंशतिसंख्येभ्य ऋत्विगादिभ्यः सर्म दद्यात् । दानवाक्पं तुलावदेव ज्ञेयम् । तथा स्वल्पे च होम गुरु- रेक एर कुदिथैकाग्निविधानयुक्त्या * स एव संपूज्यतमोऽल्प: नियोक्तखाभरणादिकेन । अत्र सहसपलपक्ष उत्तमस्तदन .

·मगधन्तमास्करस्य मध्यमस्तदनाधमपक्षे स्वल्पत झेपम् । विशतिपलनिर्मिते स्व. पत्वमिसके । एकाग्निविधाने प्रतीच्या वृत्तं कुण्डमिति परिमा. पायामुक्तम् । एक एव ऋत्रिगष्टकं विनेस। । इत्थं य एतदखिलं पुरुषोऽत्र कुर्याद्ब्रह्माण्डदानमधिगम्य महद्विमानम् निधूतकल्पप. विशुद्धतनुर्मुरारेरानन्दकृत्पदमुपैति सहाप्सरोभिः ॥ सन्तास्येव पितृपितामहपुत्रपौत्रबन्धुमियातिथिकलत्रशताष्टकं य: । ब्रह्माण्ड- पानशकलीकृतपातकोऽयमानन्दपेच्च जननीकुलमप्यशेपम् ॥ इति ब्रह्माण्डदानम् ॥ अथ प्रयोगः। यजमानो देशकालौ सवीर्य सकलपातकक्षय. पितृपितामहपुत्रपौत्रचन्युपियातिथिकलत्रपुरुषशताष्टकतारणविलीन. सकलपातकाशेषमातृकुलपातकौघाकलीकरणसन्तारणानन्दपूर्वका- सरासहसहितविमानकरणकमुरारिपदमाप्तिकामोऽई धोब्रह्माण्ड- महादानं प्रतिपादयिष्य इति सङ्कल्प तुलापुरुपदानवद मारब्धो- पवासो गोविन्दादिपूजादिमण्डपपूजाचार्यादिविनियोगान्तं विद. पात् । तत आचार्यों वेदिरचितपोडशारचक्रोपरिस्थतिलद्रोणो- परि ब्रह्माण्ड स्थापपेत् । एतत् प्रागादिदिक्षु दिगगनाटकलोक- पालाष्टकातिमाः स्थापयित्ता पश्चिपायां वेदचतुष्टपतदङ्गपदक मतिमा:स्थापयेत् ब्रह्माण्डोपरिशिवोमाऽच्युालक्ष्मीसूर्यमतिमांमध्ये पतुर्मुखातिमा मध्य एव समन्तादष्टरमुद्वादशादित्यमरुद्गणमतिमा नवरनानि चति स्थापयिता कौशेषवस्त्रेण ब्रह्माण्ड वेष्टयित्वा प्र. स्पेक द्रोणपरिमितान्यष्टादशयान्यानि परितो निधाय मास्यादि। दिसु गुडगीतेप्पननशयनप्रधुम्नप्रकृतिमांगदचतुष्टयानिरुद्धा এমিণি দ ন আধাগ্রামার पेण नाममारावाद्यापिता परितो दशपूर्णकुम्भान सरस्नान स्थापपैदावतः पादुकोपानहरूप्रचामरासनदर्पणभक्ष्यभोपफल- .

·दाममयूखा, माल्यदीपानुलेपनमन्त्रैः सह कास्यदोइनादियुक्ता दशपेनूरुपक- हप्प ब्रह्माण्डोपरि विशान वधीयात् । ततः कुण्डसमीपस्थं कुम्भ- स्थापननवग्रस्थापनादिपूर्णाहुसभिषेकान्तं तुलापुरुषपद । एलम- ऽभिषिक्तो यजमानः शुलवपोऽअलि बवाब्रह्माण्डंत्रिःमदक्षिणी. कृत्प, नमोऽस्तु विश्वेशर विश्वधाम जगत्सवित्रे भगवन्नमस्ते । सप्तपिलोकाऽमरभूतलेश गौण साई वितराभिरक्षाम् ॥ ये दु:खि- तास्ते मुखिनो भवन्तु पपान्तु पापानि चराचराणाम् । यदान. मास्वाइनपातकानां बहाण्डदोपाः मलयं ब्रजन्विति पठेत् । ततो यजमानः पश्चिमत उपविश्य गोदशकेन सह ब्रह्माण्ड दशधा वि- भज्याचार्याप भागद्वयं भागाष्टकम् अस्तिम्भ्यो दद्यात् । अपा- मुककाले तकलपातकक्षयकामइसन्तं सङ्कल्पवाक्यमुक्त्वा ब्रमाण्ड- मेतारालगितसुवर्णरचितं तिलद्रोणोपरि स्थापितमेतत्सत्रौपस्कर- युतं युष्मभ्यं गुर्टलिग्भ्यः संपदद इति गुर्वादिहस्तेषु जलं नि- क्षिपेत् । ब्राह्मणाश्च ब्रह्माण्ड स्पृष्ट्वा प्रतिगृहीयुः । ततः कृतद- ब्रह्माण्डदानप्रतितार्थमिदं हिरण्यमानेयं प्रामादि च गुरवे संमदद इति दद्यात । नस्विमादिभ्योऽपि यथाशक्ति हिरण्यं दद्याद । अल्पदेयद्रव्यले गुरुरेव स्वशाखया पश्चिमायां मृत्तकुण्डे हवनादि कुदि । प्रजापकादयोऽपि प्रयोगान्तरवत् कार्यान् ऋविजः । ततो ग्रहवेद्यां ग्रहादिपूजनादिविसर्जनान्तं गुरु कुर्याद । इसका- ऽध्वर्युगक्षः । इति ब्रह्माण्डदानप्रयोगः ।। अथ कल्पतरुदानम् । मात्स्ये, कल्पपादपदानारख्यम- का परमनुत्तमम् । महादानं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशनम् । पुण्यं दिनपथासाय तुलापुम्पदानात् । पुण्याहवाचन कुर्या. लोकेशाऽऽवाइन तयाविड्मडपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् । काधनान कारयेदृशान् नानाफलसमन्वितान् ॥ नानाविहङ्ग- .

·भगवतिभास्करस्प चत्राणि भूपणानि च कारयेत् ॥ नानाफलानि स्त्रीपुरुषगोगज- वाजिमणिकनकरजतभक्ष्यफलादीनीति कोचत् । फलान्येवेसन्ये । शाक्तितत्रिपलाध्यमासहस्रात् प्रकल्पयेत् । अर्द्ध क्लृप्तसुवर्णस्य कारयेत कल्पपादपम् ॥ कल्पपादपदानार्थमुपक्लप्समवर्णस्पार्दैन प्रमादिमतिमासहितं कल्पपादपं कुर्यात् । द्वितीयाद तु चतुर्दा विभज्यकैकभागेन स्वस्वदेवतामतिमाप्तहितान् सन्तानादीन कु. ति । गुहप्रस्थोपरिष्टाच सितवस्त्रयुगान्तम् । ब्रह्मविष्णुशिवो. पेतं पञ्चशाखं सभास्करम्।।मस्यो द्वात्रिंशत्पल परिभाषायां दर्शि- ता। पोडशपलो वा । १० ब्रह्मादिमतिमाः पारदर्शिताः । काम- देवमधस्ताच सकलचं प्रकल्पयेत् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, कामदेव- स्तु कर्त्तव्यो रूपेणाऽमतिमो भुचि ॥ अष्टबाहुः प्रकर्तव्यः शङ्ख- पविभूपितःचापाणकरश्चैव मदोदश्चितलोचनः॥ रतिः प्रीति- तथा शक्तिर्भेदशक्तिस्तयोज्ज्वला । चतस्रस्तस्य कर्तव्याः पन्यो रूपमनोहरा: ॥ चत्वारश्च करास्तस्य कार्या भार्यास्तनोपगाः । केतौ च मकरः कार्यः पञ्चवाणमुखो महान् इति ॥ दामोदरीये तु- चापेषुक्कामदेवो रूपवान विश्वमोहक इत्युक्तम् । अपस्तादि- ति ब्रह्मादिभिरप्यन्वेति । सन्तानं पूर्वतस्तद्वन्तुरीयांशेन कल्पयेत् । तुरीयोऽशोऽपरार्दस्प वतिना गुडपस्योपरिगतत्वं सितवस्त्रयुग्म- शाखापञ्चकफलान्वितत्र चोक्तम्। मन्दारादिष्वपि वस्त्रयुग्माद्यन्वे. ति । मन्दारं दक्षिणे पार्चे श्रिया साद घृतोपरि । पश्चिमे पारि- जातं तु साविश्या सहजीरके || मुरभीसंयुतं तत्तिलेषु हरि. चन्दनम् । तुरीयांशेन कुर्वीत सौम्पेन फलसंयुतम् ।। तुरीयांशेने. ति मन्दारपारिजाताभ्यामप्पन्वेति । पश्चाप्येते शक्षाः । क्रमा.. दसत्यनिम्यापारिभद्रविल्वतरुतुल्याकाराः शिष्टाचाराद इति दामोदरः । श्रीमतिमोक्का हिरण्यगर्भदाने। सावित्री तु ममाडे ।

·पानमयूखः । पमासना च सावित्री साक्षसूत्रकमण्डलुरिति एता, सवत्सा सुरभी धेनुरागता प्रस्तुतस्तनीति सुरभीलक्षणम् । घृतादिक. मपि नस्यपरिमितं ग्राह्यम् । कोशेपवस्वसंचीतानिशुमाल्यफला- sन्वितान् । तथाप्टौ पूर्णकलशान् पादुकाप्तनभाजनम् ।। दीपिको- पानहच्छत्रचामरासनसंयुतम् । फलमाल्ययुतं तद्वदुपरिष्टादितान• कम् । तथाप्टादशधान्यानि समन्तादुपकल्पयेत् ।। अशनभाजनं भोज्यपूरितमाजनम् । धान्यानि प्रत्येक द्रोणपरिमितानि । होमा- ऽपिवासनान्ते च स्नापितो वेदपुद्वैः । त्रिप्रदक्षिणमारस मन्त्रमेतमुदीरपेव । अधिवासनान्ते माता पूर्णाहुसादिकर्मोत्तरं पुण्याहवाचने कृते कुण्डाभ्यासे कलश स्तापित इयर्थः । मन्त्रा मयोगे नेपः । एवमामध्य तं दद्याद् गुरवे कल्पपादपम। चतुर्य- थापि ऋत्विग्भ्यः सन्तानादीन मकल्पयेत् ।। कुण्डचतुष्टयसम्ब० विभ्योऽयम्प ऋत्विम्भ्यः सन्तानार्दीश्चतुरो दद्यादिति मदनः । चतुर्णापेर ऋतिजा मन्त्रवरणमिति हेमाद्यादयःजापकादिभ्यो- ऽन्यैव दक्षिणा देगा । सल्प लेकामिवद कुर्याद् गुरोरेवाभि. पूजनम् । न वित्तशाव्यं कुत न च विस्मपवान् भवेत् ।। 'अनेन विधिना यस्तु महादानं निवेदपेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सोऽ. मेषफलं लभेत् ॥ अप्सरोभिः परितः सिद्धचारणकिन । भू. तान् भव्यांश्च मनुजान तारपेद्रोमसंमितान् ॥ स्तुपमानो दिवापृष्ठे पुत्रपौत्रप्रपौत्रवान् । विमानेनार्कवर्णेन विष्णुलोक स गच्छति ॥ दिवि कल्पशतं तिछद्राजरानो भवेद ततः ॥ नारायणवलोपेतो नारापणपरायणः । नारायणकथासक्तो नारायणपुरं प्रदिति ॥ इविकल्पंपादपदानविपिः॥ अथप्रयोगः । यजमानो देशकालोचारणान्ते सर्वपापमयपूर्व काममेषफलमाप्तिपितृपुत्रादिश्वरोमसमितभूतभव्पस्वकीय पुरुष ·मगधम्तमास्करस्य सन्तारणासर सिचारणकिमरसेवितत्सर्वस्तूयमानत्वविशिष्टार्क- वर्णविमानकरणकविष्णुपुरगमनपूर्वककल्पशतावच्छिन्नकालवैष्णव- स्वर्गलोकनिवासपूर्वक-नारायणपरायणत-नारायणतुल्पवलत- नारायणकथासक्तत्वविशिष्ट भूलोकराजवाऽनन्तर-नारायणपुर माप्तिकामः वः कल्पपादपमहादानं मतिपादयिष्य इति सङ्क: रुप्प मारग्धोपनासो गोविन्दादिमण्डपपूजाचार्यादिविनियोगान्त कुर्यात् । ततो गुरुः पोदशारयुतबद्धोपरिगुडपस्थं निधाय तदुपरि ब्रह्मविष्णुशिवभास्करमतिमाभिः सह पञ्चशाखं सितवत्रयुगा- इन्वितं कल्पक्ष मध्ये स्थापयित्वा गुडमस्थे, सदारकामप्रतिमया सह निर्मितं सितवस्त्रयुगान्वितं सन्तानं पूर्ववत स्थापयित्वा तथैव घृतपस्थोपरि श्रीमतिमान्वितं मन्दारं दक्षिणतः स्थापयिता पश्चिमे जीरकमस्योपरि सावित्रीपतिमान्वितं पूर्वपत् पारिजात स्थापयित्वोचरेतिलपस्थोपरि सुरभीमतिमान्वित हरिचन्द स्थाप- पिता सर्वेषु माल्पफलादि स्थापेपद । तपा माच्याघर्षदिक्षु कौ- शेयवस्त्रादियुक्तान पूर्णकलशान स्थापयिता पादुकोपानच्छनादिक स्थापयित्वा पसे द्रोणमिनधान्यान्यपि निधाय वेयां बितानं च बना मन्त्रेण पश्च पादपान क्रमेण प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मविष्णुशिवा. ऽर्कसहिताय कल्पपादपाय नमः । सदारकामप्तहिताय संतानाप, श्रीसहिताय मन्दाराय, सावित्रीसहिताय पारिजाताय, सरभी. सहिताय हरिचन्दनापेसेवम्पकारेण यथासम्भवमावाहनाघुपचार। सम्पूज्य वितानं बधीपात् । ततः कुण्डसमीपकुम्भस्थापनग्रहादि- स्थापनप्रभृतिपूर्णाहुत्पभिषेकान्तं तुलापुरुपरत । एवमभिषिक्तो पमानः सकोगो घुसपुष्पाञ्जलिः करावादपं त्रिः प्रदक्षिणीस तसायात उगीय, गमले करपक्षाय चिन्मितार्थपदागिने । विशम्भराप देवाय नमाने विनमर्चये ॥ यस्मात्रमेव रिचारमा ·निमयवः ।। ममा स्थाणुर्दिवाकरः । मृतीमून परं वाजेमतः पाहि सनातन ।। स्वाऽमृतमनना पुरुषोऽव्ययः । सन्तानारुपेत। सन् पाहि संसारसागरादित्युपता पुष्पामलि क्षिप्ता नवा वेदि- पश्चिात प्रामुखोऽये साधुत्ता सर्मपातकक्षयेत्यादिनारायणपुर- माप्तिकाम इत्पन उच्चारले, भमुरुगोत्रायेसादिविशेषणविशिष्ट मुच्चार्य, तुभ्यं गुरव इमं कल्पपादपं मूलदेशस्थापितब्रह्मविष्णु- शिरमास्करमतिमं गुडमस्थोपरिस्थितं सितवस्त्र उगान्वित कोशेप- संवी करशाष्टक नाल्यफलपादुकासनभाजन दीपिकोपानच्छमा- दिसहितं सवितान सम्प्रददे इति गुरुहस्ते जलं क्षिपेत् । गुरुश्च स्वस्तिशब्दपूर्वक, देवस्प खेति मतिगृह कामस्तुति पठेत् । तत एतत्सतिष्ठामिदं हिरण्यं ग्रामरत्नादिकं न दक्षिणां तुभ्यं गुरखे सम्मदद इनि तानि दद्याद । एवं पूर्वतो गुडगस्योपरिस्थित सदारकामप्रतिमान्वितमिागाल्यफलाद्युपकरणान्वितं सन्तानं तुभ्यं षटघापतिजे सम्प्रदद इति । ततो दक्षिणतो घृतमस्योपरिस्थ मन्दारं श्रीयुनं पशुविहीत्व पश्चिमायां जीरकस्थं सावित्रीप्रतिमा- उन्वितं पारिजातं सामशाखिने । उत्तरतस्तिलमस्योपरिस्थित मुले मुरभीपतिमान्वितं हरिचन्दनमविदे दखा चतुभ्योऽपि सुवर्ण ग्रामरत्नादि शस्या दक्षिणां दद्यात् । जापकादिपः पृथग् दयात् । यद्वा गुदीन सन्तोप्प तदनुज्ञयाऽन्येभ्योऽपि दधात् । तत आचार्यः पुण्याहवाचनान्ते पुनर्ग्रहादिपूजाङ्कारयित्वा पाठा- दिदेवताविसगै कुर्यात् ॥ इति कल्पपादपदानविधिः ॥' अथ गोसहसप ॥ मात्स्ये, अयातः सम्मवक्ष्यामि महादान. मनुत्तमम् । गोसहस्रपदानास्यं सर्वपापहरं शुभम् ।। पुण्यां तिथि भयासाघ युगमन्वन्तरादिकम् पयोवतं त्रिरात्र स्यादेकरात्रमधा. अपि वा ॥ लोकेशाइवाइन कुर्याद तुलापुरुपदानवत् । पुण्याह.

·मगवग्यमास्करस्य पाचनं कुर्याद्धोमः कार्पस्तथैव च ॥ ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणा- ऽऽच्छादनादिकम् । वृष लक्षणसंयुक्तं वेदिमध्येऽधिवासयेत् ॥ गोसहस्राद्विनिष्क्रम्य गा दशकमेव वेयादि । पयोवतं दानात पूर्वम् । सपश्च पुष्टः मुरूपो नीरुग् ग्राह्यः । यत्तु कैश्चिद, उन्नत- स्कन्धककुदमुज्ज्वलायतकम्बलमिसादीनि पोत्सर्गप्रकरणे पारस्ये उक्तानि लक्षणानीत्युक्तम् । तत्र मूलं मृम्पम् । गोसहस्राद्विनि- पक्रम्येति दशोत्तरगोसहस्रादिसर्पः । तथाच दशाधिकं गोसह- सादित्यर्थः । तथाच दशाधिकं गोसहस्र ज्ञेयम् । तत्राप्पधिवा- सनीपं गोदाकम् । सहस्रगोषु तु नावश्पं घेनुवादर इति विवेक इति केचित् । गोसहस्रं बाईः कुर्याद्वसमाल्पविभूषितम् । सुवर्ण- भृङ्गाभरणं रौप्यपादसमन्वितम् ॥ वहिः कुर्यान्मण्डपाद बहिरासा- दयेत् ।अन्तःप्रवेश्य दशकं वस्त्रमाल्पैः पूजयेत् । सुवर्णष्टिका- युक्तं ताम्रदोहनिकान्वितम् ॥ सुवर्णतिलकोपेतं हेमपट्टैरलङ्क- तम् । कौशेपवस्त्रसवीतं माल्यगन्धविभूपिनम् ॥ हेमरस्नयुतैः शृढ़े चारैश्चापि शोभितम् । पादुकोपानहरात्रचामरासनसंयुतमा। पुवर्णघाटकसत्र सुवर्णशब्दोऽशीतिगुनापरिमितहेमपरः । सकत प्रयुक्तमुवर्णशब्दस्य तथैव प्रसिद्धः ॥ अव शृढे दशप्तौणिके । सुराः पञ्चपलाः । पञ्चाशत्पलं दोहनपात्रमिसम्पत्रोक्तं ग्राह्य- मिति केचित् । पथाशक्तीति परे । पादुकोपानहादिपञ्चकं प्रसेके गोदशकसमीपे स्थाप्यम् । गवां दशकमध्ये स्पाद काञ्चनो नन्दि. केश्वरः । कौशेयवसमंवीतो नानाभरणभूषितः ॥ लवणद्रोण. शिशखरे माल्पेठफलसंयुतः । ऊखिनेत्रो दिभुनः सौम्यास्यो नन्दिकोशर . यो विशूलमो सासमालासमोन्या. सर्व इति स्थित इसर्थः । कुर्याद पलाताबें सर्वमेतदशेपतः। शक्ति तापमाहस्रत्रितयं यालदेव तु ॥ सामरणनन्दिकेसरनिर्माणा- ·दानमयूखः । १२१ ऽयमेतद्धेमात्ममिति हेमाद्री । गोभूपणाचप्येतन्मध्य इति दान. सागरादौ । गोशते वै दशांशेन समेतत् प्रकल्पयेत् । गोशताख्यं महादानं सप्तदशमिति दानसौख्ये ॥ पुण्यं दिनमथासाद्य गीत- मद्गलनिस्वनैः। सर्वोपध्युदकस्नानस्नापितो वेदपुद्गवैः । इममुच्चा- रयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥ मन्त्रा प्रयोगे ज्ञेया । इसामन्य ततो दद्याद गुरवे नन्दिकेश्वरम् । सर्वोपकरणोपेतं गोयुगं च विचक्षणः ॥ ऋत्विाभ्यो धेनुपेकैकां दशकाद्विनिवेदयेत् । गवा पातमथैकैको पद वाऽथ वितिशम् ॥दश पञ्चाऽथवा दद्यादन्येभ्य- स्तदनुज्ञया । अन्ये ऋत्विज उदासीनाश्च विप्राः । सर्वपक्षेषु द्विगुणा गुरवे देयाः । नैका बहुभ्यो दातव्या यतो दोपकरी भवेत् । वयस्त्वेकस्प दातव्याः श्रीमदारोग्यद्धये ॥ श्रावपे. तृणुयाद्वाऽपि महादानानुकीर्तनम् । तदिने ब्रह्मचारी स्याद यदीच्छेद्विपुलां श्रियम् । अनेन विधिना यस्तु गोसहसमदो भवेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सिद्धचारणसेवितः । विमानेनार्कवर्णेन किङ्कि- जीजालमालिना ! सर्वेपा लोकपालानां लोके सम्पूज्यते नरैः। पतिमन्वन्तरं तिठेव पुत्रपौत्रसमन्वितः । सप्तलोकानतिक्रम्य तता शिवपुरं व्रजेत् । शतमेकोत्तरं तद्वत् पितॄणां तारयेद्बुधः । माता- महानां तच्च पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ यावत्कल्पशतं तिष्ठेद्राजरानो भवेत्ततः । अश्वमेघशवं कुर्याच्छिवध्यानपरायणः ॥ वैष्णवं योग मास्थाय ततो मुच्येत बन्धनादिति ।। इति गोसहस्रदानविधिः॥ अथ प्रयोगः । पनमानोऽधिवासनदिनाद पूर्व व्यहमेकाई दुग्धमात्राहारोऽधिवासनदिनेऽयेसायुक्त्वा सकलपापक्षयानन्तर- सिद्धचारणसेवितत्त्वार्कवर्णमुवकिङ्किणीनालमालिविमानारोहणो. तरकै कमन्वन्तराऽवच्छिन्नेन्द्रादिसकललोकपाललोकाऽधिकरणपुत्र- पौत्रसमन्वितनिवामाऽपरकर्तृकपूनापूर्वकसतलोकातिक्रमणोत्तरपुत्र ·. १२२ भगवन्तभास्करस्य पौत्रसमन्वितशिवाऽऽलयगमनैकोत्तरशतपितृपितामहकुलतारणकल्प. शतावच्छिन्नशिवपुरनिवासानन्तरराजराजभवनाऽश्वमेधशतकत्व. शिवध्यानपरस्वविष्णुसादृश्यापन्नयोगस्थानहेतुकप्तंसारमोचनकामो- ऽहं गोसहस्रदान ः प्रतिपादपिप्प इति संकल्प उपवास- गोविन्दादिपूनादिमण्डपपूजाचार्यादिविनियोगान्तं कुर्यात् । ततो गुरुर्वेदिमध्ये पोडशारं विलिरुप पुष्पैरवकीर्य पूर्वोक्तं नृपं धेनु- दशकं च चसमाल्पमुवर्णपण्यामुवर्णतिलकसुवर्णभृङ्गरौप्यसुरदोहन- पायकौशेयवस्त्रपादुकोपानहच्छत्रचामरायुपशोभित वेद्याः परितः स्थापयेत् । मण्डपावहिर्गासहस्रं सुवर्णशृङ्गादिसहितं वा अधि. पासयेत् । ततः सटपगोदशकमध्ये पोडशारस्थललवणद्रोणोपरि कौशेयवस्त्रमवीतं माल्याफलादिसंयुतं प्रायुक्तं नन्दिकेश्वरं स्था- पयेत् । पूजयेत् । उपरि वितानं कधीयाच । ततः कुण्डसमीपस्य- कुम्भस्थापनग्रहस्थापनपूर्णाहुत्यभिपकान्तं तुलापुरुपयद । ततो यजमाना पश्चारिस्थत्वा पुप्पाण्पादाय सरपं गोदशक, नमो वो विश्वमूर्तिभ्यो विश्वमातृभ्य एव च * लोकाधिवासिनीपश्च रोहिणीभ्यो नमो नमः ॥ गवामनेषु तिष्ठन्ति भुवनान्यकविंशतिः। प्रामादयस्नया देवा रोहिण्यः पान्तु मातरः॥ गावो मे अग्रतः सन्तु गायों मे मन्तु पृष्ठतः। गावो मे हृदये निसं गवां मध्ये वसाम्यहम् ।। परमात पम्पेण पर्प एव सनातनः । अष्टमूरधिष्ठानमनः पाहि मनातन इत्पावाहपेत् । ततो दिपश्चिममागे उपविश्य कुशतिल. मलान्यादाप देशकालोशारणान्ते मकरलपापापानन्तरेसादिसमार- पौचनकाम इत्याने मंकल्प उचारित, एताः सुवर्णशृप्तापलताः माटपाणलोणोपरिस्थितनन्दिके परमहिनाः पादुकोपानइच्छर पामगमनमपुताः मम्ममुवामानानुदशकमहिनाः मासं गाः मानापासारहिताः प्रपुरामुरुपयो गुपिम्पोडो. गं. .

·दानमयूमः। १२३ मंद इति दद्यात् । तेऽपि स्वस्तीत्युक्त्वा पुच्छेषु प्रतिगृय रुद्राय गामित्याधुत्ता स्वकामस्तुति पठेयुः । दाता दानप्रतिष्ठा) तेषु दक्षिणां दद्यात् । सोपकरणनन्दिकेश्वरं प्रयक्षऋषभं धेनुदशका- द सोपकरणधेनुद्वयं गोसहस्राच शतद्वयं गुखे दद्यात् । ऋति- भ्यश्च दशकान्तर्गतानामेकामेकां गां गोसहस्साच मत्येकं शतमिसे- का पतः । जापकादीनामन्यैच दक्षिणा देया। ग्रामादिना सन्तोष्प यथेच्छ विभाग इति प्रागुक्तम् । ततः पुण्याहवाचनान्ते ग्रहपूजन- तद्विसर्जनादि सर्व प्रकृतिवद्भवेत् । श्रीकामस्तस्मिन दिने दुग्ध- मात्राहारो ब्रह्मचारी च भवेत् । कर्मसाद्गुण्यार्य च यथाशक्ति प्राह्मणान् भोजयेत् ।। इति श्रीमीमांसकभदृशङ्करात्मजभहनील- कण्ठकृते दानमयूने गोसहस्रदानविधिः ॥ अथ हिरण्यकामधेनुः । मात्स्ये, अथातः संप्रवक्ष्यामि काम- धेनुविधि परम्। सर्वकामपदं नृणां सर्वपातकनाशनम् ॥ लोकेशा- ऽऽवाहनं तद्वद्धोमः कार्योऽधिवासनम् । तुलापुरुषश्व कुर्यात कुण्ड- मण्डपवेदिकाः ॥ स्वल्पप्वकाग्निवत् कुर्पाहरुरेव समाहितः ॥ कुण्डमण्डपेति गोविन्दपूनादिवाह्मणभोजनान्तधर्माणामुपलक्षणम् । गुरुरवेत्यत्विनिषेधो, न जापकानाम् । काभनस्पातिशुद्धस्य धेनुं वत्सं च कारयेद । उत्तमा पलसाहौस्तदर्दैन तु मध्यमा । कनीयसी तदर्द्धन कामधेनुः मकीर्तिता ।। यद्यपि यौवनादिवत् सहस्राणां गणः साहनम् । बहुवचनेन च तद्वहुवे उक्ते नवसहस्रं पलानीति भाति, तथापि कल्पतर्वाद्यपकर्पवदुत्कोऽपितुल्य एवो- चितः । उपनापनमितियत् तु साहसमिति चानुरोयेन दैय॑म् । पलपदस्यापि पूर्वनिपातेन पलप्सहस्रेणेयर्थः । रूपनारायण दामोदरादयोऽप्येत्रमापलसहस्राणाति काचिका पाठोऽध्यमुमेवार्थ संवदति । शाक्तितलिपलार्ध्वमशक्तोऽपि हि कारयेत् । गुडधेन्वा- ·भगवन्तभास्करस्य दिपु चतुर्थांशेन वरसः स्यादित्यभिधानात् । अत्रापि सप्तसुवर्ण चतुर्थांशेन वत्सः कार्य इति निबन्धकृतः । वेद्यां कृष्णाजिनं न्य- स्य गुहमस्थसमन्वितम् । न्यसेदुपार तां धेनुं महारत्नरलङ्कृताम् । कुम्भारकसगोपेतां नानाफलसमन्विताम् ॥ तथाप्टादशधान्यानि समन्ताव परिकल्पयेत् ॥ इक्षुदण्डाष्टक तन्नानाफलसमन्वितम् । भाजनं चासनं तद्वत्ताम्रदोहनकं तथा ॥ भाजनं भोजनपात्रम् । कौशेयवस्त्रदयसंहताड़ी दीपातपत्राभरणाभिरामाम् सचामरां कुण्डलिनी सघण्टा गणित्रिकापादुकरौप्यपादाम् ॥ रसैश्च सर्वैः पुरतोऽभिजुष्टां हरिद्रया पुप्पफलैरनेकैः ॥ कुण्डलिनी कर्णयो। कुण्डलपुतामाअजाजिकुस्तुम्बुरुशर्कराभिषितानकञ्चोपरि पञ्चवर्ण- म् । गणित्रिका अक्षमाला । दामोदरीपे तु गोलत्रिकोते पाठः । पादकिङ्किणीति तदर्थः । पादुकेति पादुकाः काष्ठमय्यः । रौप्यं रौप्यालङ्कारः । तद्वपमपि पादेषु यस्याः सा । अनाजी नीरकम् । कुस्तुम्बुरुर्धान्याकम् । रसैर्मधुराम्लतिक्तकपायकटु- लवणरसयुत् व्यः । स्नातस्ततो मगलवेदयोपैः प्रदक्षिणीकृत्य स. पुप्पदस्त:*आवाहयेचा गुडधेनुमन्त्रदिजाय दद्यादथ.दर्भपाणिः॥ आमन्व्य शीलकुलरूपगुणान्विताय विमाप यः कनकधेनुमिमा मदद्यात् । मामोति घाम स पुरन्दरदेवजुष्टं कन्यागणैः परितः पदमिन्दुमालेः ॥ विप्रायेयेकवचनमेकानिपक्षे। जापकादिभ्योऽन्यै- प दक्षिणा । अनेकानिपक्षे तुलापुरुपवत् पक्षत्रपमिति केचित् । पक्षपेऽप्येकस्म एव विमायेति तु युक्तम् । आमन्त्रणमन्त्रास्तु मपोगे झेपा इति ॥ हिरण्पकामधेनुदानविधिः ।। अय प्रयोगः । तर यजमानोऽपेसापुर. सर्वपापलयपूर्वक- स्टकपागणेन्द्रादिमे वितशिवपदप्राप्तिामः झो हिरण्यगर्भकाम. धेनुमदादानमई मतिपादपिप्प इति संकल्प्प गोविन्दादिपूनादि. .

·दानमयूख.। १२५ गुर्वादिनियोगान्तं तुलादानवत् कुर्यात् । गुरुद्यां पोडशारं विरच्य तदुपरि कृष्णाजिनं भाग्नीवमुत्तरलोमकं न्यस्य तदुपरि गुडमस्थं च न्यस्य तदुपरि तुलत्रयाधिकयथाशक्तिहमी कामधेनु सा- ऽलङ्कारां निर्माय तत्तुरीपभागनिर्मितं वत्सं स्तनाभिमुखदक्षिणा- दिगवस्थितं विघाय पञ्चरत्रालङ्कृतां कौवोपद्रव्यसंवीतां सौवर्ण- नूपुरद्धपद्मवेयकसौवर्णकुण्डलद्रपघण्टापादकिङ्किणीकाप्टपादुकाय- रौप्यपादचतुष्टयाभरणयुतां ताम्रदोहनान्वितां सचामरां धेनुं स्थाप- यित्वा तत्समन्ताद्वारिपूर्णकुम्भाएक नानाफलानि अष्टादशाधान्या- नि इक्षुदण्डाष्टक भोजनभाजनपीउदीपच्छत्रपइरसद्रव्याणि हरिदा पुष्पाणि जीरकं धान्याकं शर्करादि स्थापयेत् । ततो विताने घ- या प्रतिष्ठापूर्वकं नापमन्त्रेण यथाशक्त्युपचारैः पूजयेत् । उपरि वितानं च बनीयात् । ततः कुण्डसमीपस्थकुम्भस्थापनपूर्णाहुस- न्तम् अभिपेकान्तं तुलापुरुषवत् । एवमभिषिक्तो यजमानो गृहीत. कुसुमाञ्जलिस्तां प्रदक्षिणीकृस उपविश्य, ॐ या लक्ष्मीः सर्व. लोकानां या च देवेत्रवास्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम मान्ति भयच्छतु ॥ देहस्था या च रुद्राणी शङ्करस्य सदा मिया । धेनु- रूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु॥विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः । चन्द्रार्कशकशक्तिर्या धेनुरूपाऽस्तु सा श्रिये ॥ चतुर्मुखस्य पा लक्ष्मीर्या लक्ष्मीनदस्य च । लक्ष्मी लोक- पालानां सा धेनुर्वरदाऽस्तु मे।। स्वधा पापिठमुख्यानां स्वाहा यज्ञ- सुजाश्च या। सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्ति प्रयच्छतु, इति गुडधेनु. मन्त्रैराबाह्य, ॐ वं सर्वदेवगणमन्दिरमगभुता विश्वेश्वरि त्रिपथ- गोदधिपर्वतानाम् * लदानशस्त्रशकलीकृतपातकोषः माप्तोऽस्मि नितिमतीव परां नमामि ॥ लोके यथेप्सितफलानुविधायिनी स्वामासाद्य को हि भवदुःखमुपैति मर्सः । सप्तारदुःखरामनाप ·१२६ भगवन्तभास्करस्य यतस्त्वकामं ला कामधेनुरिति देवगणा वदन्ति, इस्पामन्याये- त्यादिकीर्तनान्ते सर्वपापक्षयपूर्वकरुद्रकन्यागणेन्द्रादिसेवितशिव- पदमाप्तिकामः स्वर्गकाम ईश्वरप्राप्तिकामो चा गुरखे पूर्वोक्तवत्स- यवरबालङ्काराग्रुपेतामिमां कामधेनुं तुभ्यं सम्प्रदद इति दद्यात् । ततः कृततदानपतिष्ठाथै ग्रामरत्नादि हिरण्यं वा सम्प्रददे, न ममेति वदेव । ततः पुण्याहवाचनानन्तरं यजमानो ग्रहादि सम्पू. ज्प, पानिवसादिना विसर्जयेत् । मण्डपाधुपकरणं गुरवे निवेद- येत् । कर्मसाङ्गतासिद्धपथै बाह्मणान् भोजयेत् ॥ इति हिरण्य- कामधेनुपयोगः ॥ अप हिरण्याचदानम् मात्स्यै, अथाऽतः सम्भवक्ष्यामि हिरण्याऽश्वविधि परम् । यस्य प्राप्तादाद् भुवनमनन्तं फलमश्नुते ॥ पुण्यां तिथिमयासाघ कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । लोकेशाऽऽवाहनं कुर्यात्तुलापुरुपदानवत् ॥ ऋविङ्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादना. ऽऽदिकम् स्वल्पेवेकानिवद कुर्यादेमवाजिमखं ततः ॥ स्थापपे- देदिमध्ये तु कृष्णाजिनतिलोपरि । कोशेषवस्त्र संवीतं कारयेद्धम- वाजिनम् ॥ शक्तितस्विपलार्धमासहस्रपलाद् युधः । पादुको. पानाच्छवचामरामनभाननम् ॥ पूर्णकुम्माष्टकोपेतं माल्पेठफलसं. पुनम् । शय्यां सोपस्करां तददममार्तण्डसंयुताम् ॥ मार्तण्डसं. पुतामिति दीर्घपाठः, शय्यापा विशेषणं चेति दामोदरापाः । दसपाठेन अवस्यति हेमाद्रिमदनी । ततः सर्वोपधिस्नानस्नापितो पेदपुरवैः इममुरचारपेन्मन्त्रं गृहीतकुमुमालिः ॥ मन्त्रः प्र. योगे मेयः । एवमुच्चार्य गुरवे तग विनिवेदयेत् । गुरव इति प्रातिनामप्युपक्षणमिति रत्नाकरपारिजातपोः । गुरव एवेति पायसनिमित्राः । मुक्तं पदम् । उपलक्षणे मानामावाद । दता पापापासानोलाकम पनि शाश्वतम् । गोभिरिमयतः सादम् ·दानमयूखः । १२७ - ऋखिनः परिपूजपेत् ॥ सर्यधान्योपकरणं गुरवे विनिवेदयेत् ॥ इस हिरण्याविधिं करोति संवीज्यमानो दिविदेवतेन्द्रैः । वि. मुक्तपापः स पुरं मुरारे। मानोति सिद्धैरभिपूजितः सन्निति॥इति हिरण्यास्वंदानविधिः॥ अथ प्रयोगः। यजपानः, अद्येत्याधुक्त्वा सकलदुरितनित्ति- समनन्तर-शाश्वतसूर्यलोकमाप्तिपूर्वक-देवतेन्द्रपृज्यमानताविशिष्ट- स्वलोकगमनोत्तरसिद्धपूजितत्वविशिष्टविष्णुलोकमाप्तिकामः वो' हिरण्याश्चमहं प्रतिपादायप्य इति सङ्कल्प्य गोविन्दादिपूननादि-- मण्डपपूजादिगुखिगादिविनियोगान्तं सर्व प्रकृतिवव कुर्यात् । सतो गुरुः पोडशारचक्रं वेद्यां विलिख्य तदुपरि विपलाधिकस- इसपलपर्पन्तशतयनुसारसुवर्णघटिन भास्करमतिमायुतं हेमवाजिनं कौशयवस्त्रसंधीतं प्राङ्मुखं स्थापयित्वा समन्ताच्च पूर्णकुम्भाटकं पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभोजनभाजनमाल्येशुफलान्यऽष्टादश- धान्यानि च स्थापयित्वा सोपकरणां शरपां च सनिधापयेत् । शाय्योपकरणानि च तूलिकोपधानमच्छादपटफलपुष्पकुङ्कुगक पूरागरुचन्दनताम्बूलदर्पणकङ्कातकाचामरव्यजनासनासिपुत्रिका- दीपिकोपानत्ताम्रपण्टिकाजलपात्रवितानाद्यानि । ततो मास्करा. ऽधिष्ठिताय हिरण्याक्षाय नम इति प्रतिष्ठापूर्वकं यथासम्भवोपचा- रैरभ्यर्योपरि वितानं वनीयात् । ततः कुण्डसमीपस्थकुम्भ। स्थापनपूर्णादुत्पभिगेकान्तं प्रकृतिवदेवमभिषिक्तो यजमानो गृहीत. कुमुमाझलिहिरण्याचं त्रिः परिक्रम्योपविश्य, नमस्ते सर्वदेवेश घेदाहरणलम्पट । वाजिरूपेण मामस्मात पाहि संसारसागरात् ।। त्वमेव सप्तधा भूता छन्दोरूपेण भास्कर । यस्माद् भावयसे लोकानतः पाहि सनातनेत्यामध्य नमस्कस अद्यति सकलेत्यादि. भागुक्तमतलान्ते इमं हिरण्याचं कृष्णाजिनोपरिन्यस्तावकद्रोणोप- ·दानमयूरः। १२९ अवशिष्टपाइये कामनावोकेन्द्रनीलकुम्भाङ्कितध्वजयुक्तरथ इति पस्या । यत्तु हेमाद्रौ । सप्ताश्केन संयुक्तमिति कचित् पाठः । सर्वपुस्तकविसंवादादुपेक्ष्यः । एतेन यत् केनचिदेतत्त्यागलम्बनेनो- क्तम् अष्टाश्वमित्यनेन पौनरुत्स्याभावादुभयत्रापि हैमा एवाशा प्राशा, न कचिदपि स्वाभाविका इति । तदप्यपास्तम् । चतुभि- स्थवाजिभिरिसस्प, चतुर वेत्यनेन पौरुत्यस्यापरिहाराय । चक्ररक्षामौ तस्य तुरगस्थावधाश्विनौ । चक्ररक्षौ चक्रसपीप- स्थावश्विनौ कार्यों । तल्लक्षणमुक्तं तुलायाम् । पुण्यकालं ततः माप्य पूर्ववत् स्नापितो द्विनैः । त्रिः मदक्षिणमारत्त्य गृहीतकुसु- माञ्जलिः ॥ शुलमाल्याम्बरो दद्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ।। मन्त्रः भयोगे ज्ञेयः। इति तुरगरपदानमेतद्भवभयम्दनकारि यः करोति।स कलुपपटलैविमुक्तदेहः परममुपैति पदं पिनाकपाणः ।। देदीप्यमान- वपुपां विजितमभावमाक्रम्य मण्डलमखण्डलचण्डरश्मेः सिद्धागना. नयनपट्पदपीपमानवाम्बुनोऽम्बुजभवेन चिरं सहास्तै ।। इति हिरण्याऽश्वरथदानम् ॥ अथ प्रयोगः । यजमानोऽधेत्यायुक्त्वा सकलकलुपपटलदि. मुक्तिभवमध्याभावपूर्वकपिनाकपाणिपरमपदप्राप्तिकामो देदीप्य- मानस्ववपुःमभाविजितचन्द्रमण्डलाक्रमणसिद्धाऽङ्गनानयनपदपद- पेपीयमानवदनाम्बुजत्वपूर्वकचिरकालब्रह्मसहवासकामो वा सो हिरण्यावरथमहादानमहं प्रतिपादयिप्प इति सङ्कल्प गोबिन्दादि- पूनागुर्यादिविनियोगान्तं महतियद कुर्याद । ततो गुरुयां पोड. शारचक्रादि विरज्य तत्र न्यस्तकृष्णानिने द्रोणपारमितान् तिला- न स्थापयित्वा तदुपरि प्रागुक्तकृयरध्वजपुरुषादिभिरष्टभिश्चतुर्भि- र्वाऽयः सह यया सुवर्णयाटतं चतुश्चक्रमिन्द्रनीलमयहेमध्वजयुतं, मसलादयपक्षे, हेमसिंहाङ्कितध्वजसंयुतं मागादिदिगष्टकस्थितलोक- १७ ·भगयन्तभास्करस्य पालाऽटकमतिमायुतं पद्मरागदलं सौवर्णखेष्टदेवतामतिमाऽधिष्ठित चक्रप्समीपस्थावारूढचक्ररक्षकाश्विनीकुमारपतिमाद्वययुतं मागुक्त. कुम्भधान्यायुपतं सवितानकं यथाशक्ति वलप्तगचीभिर्युनं मसौर रष्टाभिश्चतुर्वािश्चैीभ्यां वा प्रसक्षावाभ्यां युतं रथं स्थापयेत् । ततो हिरण्याश्वरथाय नम इति सम्पूज्योपरि वितानं वध्नीयात् । ततः कुण्डसमीपस्यकुम्भस्थापनपूर्णाहुत्पभिपेकान्त प्रकृतिवन् । एवमभिषिक्तो यजमानो गृहीतकुसुमाञ्जलिस्तं विः प्रदक्षिणीकृस, नमो नमः पापविनाशनाय विश्वात्मने वेदतुरङ्गमाय * धाम्ना- मधीशायभवाय जेत्रे पापौघदावानल देहि शान्तिम् ॥ वखटका- ऽऽदिसमरुद्गणानां वमेव धाता परमं निधानम्। यतस्ततो मे हदयं भयातु धर्फकतानत्वमघौधनाशाद, इति मन्त्रमुक्त्वा पुप्पामलि मक्षिप्य नमस्कृत्य उपविश्यायेत्याधुता सकलकलुपेत्यादिसङ्क- ल्पान्ते गुर्टविग्भ्यो ब्राह्मणेभ्य इमं हिरण्यावरथं हैमाप्टा हैम. चतुरश्चं या सर्वोपस्करसहिनमई सम्पददे न ममेति तदस्ते पुन- जलं क्षिपेत् । कृतिदानमतिष्ठार्थमेतान् सुवर्णान् युप्मभ्यमहं सम्मदद इति वदेत् । अवाप्पल्पद्रव्यले एकाग्निविधानादिकं शेयम् । ततः पुण्याहवाचनदेवताविसननान्नं त्वा प्रकृतिवद् ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ इति हिरण्यापरयदानम् ॥ अय हेमहस्तिरथदानम् ॥ मात्स्ये, अथातः सम्मवक्ष्यामि हेमहास्तरयं शुभम् । यस्य प्रसादाद्भवनं वैष्णवं याति मानः ।। पुगपा लिपिमयासाय तुलापुरुपदानात् । विश्वाचनिकं कुर्या- छोफेशऽऽवाहनं बुधः ॥ ऋलिङ्मण्डपमम्भारपणाच्छादन.दि. पाम् । अप्राप्युपोषितसदद्राह्मणः सह भोजनम् || कुवि पुष्प- स्थामा काम मणिमण्डलम् ॥ वलमीभिर्विरच्य इति सङ्कल्प्प गायिन्दादिपूनादि मण्डपपूनादि गुादिपिनियोगान्तं तुलादान.

·दानमयूखः। वव कुर्याद । गुरुवैद्यां पोडशारं त्रिभिश्चक्रसमन्वितम् * लोक- पालाष्टकोपेतं शिवार्कब्रह्मसंयुनम् ॥ मध्ये नारायणोपेतं लक्ष्मी. पुष्टितमनितम् । कृष्णाजिने तिलद्रोणं कृत्वा संस्थापयेद्रयम् ।। तथाऽष्टादश धान्यानि भाजनासनचन्दनः । दीपिकोपानहच्छत्र- दर्पणं पादुकान्वितम् ॥ध्वने तु गरुडं कुर्यात कूवराने विनायकम् । नानाफलतमायुक्तमुपरिष्टाद् वितानकम् ॥ कौशेयं पञ्चवर्ण च आम्लानकुमुमान्वितम् । चतुर्भिः कलशैः साद गोभिरष्टाभिरन्वित- म् ॥ चतुभिहेपमातडैमुक्तादामविभूषितः । स्वरूपतः करिभ्यां च युक्तं कृत्वा निवेदयेत् ॥ कुर्यात् पञ्चपला माभारादपि शाक्तितः । वथा मङ्गलशब्देन स्नापितो वेदपुङ्गवैः ॥ निः प्रदक्षिण- मारस गृहीतकुसुमाञ्जलि । इममुच्चारयेन्मन्त्रं ब्राह्मणेभ्यो नि- पेदयेत् । मन्त्रः प्रयोगे सेयः । इत्यं प्रणम्प कनकेन रथमपानं या कारयेत् सकलपापविमुक्तदेहः * विद्याधराऽमरमुनीन्द्रगणा- डभिजष्टं प्रामोत्यसौ पदमतीन्द्रियमिन्दुमौलेरिति । पुष्यरथः क्रीडा- रयः । स चोपर्याच्छादितो भवति । वलभ्यां लोकपालाश्रयाः । उपरितनलघुग्रहाणीति दामोदरः । लोकपालशिवार्कब्रह्मलक्षणा- नि मागुक्तानि । नारायणपतिमा नारदपश्चराने । नारायणं चतुर्याई शङ्खचक्रे तथोत्तरे। दक्षिणे तु गदापन नीलजीमृतसन्निभ- म् । बामे श्रीबल्लकीहस्ता पुष्टिः पद्मकरा परे । उत्तरे शङ्क- मघः । उपरि चक्रम् । दक्षिणे उपरि गदा, पद्ममय इति । वामे. वामभागे । अपरे दक्षिणे भागे । गरुडस्तु । उपेन्द्रस्याग्रतः पक्षी गुडाकेशः कृताला । सन्यजानुगतो भूमौ मूद्धी च फणमण्डि. तः ॥ पक्षिजसो नरग्रीवस्तुङ्गनाप्तो नरागकः । विवाहपक्षपुच्छश्च कम्पो विननाम्मन इति ॥ विनायकोऽपे, चतुर्भुनखिनेवश्च कर्तव्योऽत्र गजाननः । नागयज्ञोपवीतश्च शशाङ्ककृतशेखरः ॥

·भगवम्तमास्करस्य 'दन्तं दक्षकरे दद्याहितीये चाक्षसूत्रकम् । हत्तीये परशुं दद्याच्चतुर्थे मोदक तथेत्युक्त इयर्थः ॥ पञ्चपलादिसुवर्णपरिमाणं ध्वज- गरुडविनायकादिप्रतिमासहितस्य स्थस्य । अत्राऽधिवासनं हेम- इस्तिसहितरयस्यैव । स्वरूपहस्तिनोस्तु बहिरेव स्थापनम् ॥ अथ प्रयोगः ।। यजमानो देशकालौ सङ्कीर्य सर्वपापक्षयानन्तरसम्भा- चितनरकनिवासयातनाऽभितसत्रासादिसकलबन्धूद्धरणपूर्वकविष्णु- शयनसमनन्तरस्त्रविष्णुपदनासिपूर्वकविद्याधराऽमेरन्द्रादिसेविन्दु- गौलिपदप्राप्तिकामः शो हेमहस्तिमहादानगई प्रतिपादयिष्य इति संकल्प्य प्रकृतिवद् गोविन्दादिपूजामण्डपपूजागु दिविनियोगान्त सबै कुर्यात् । ततो गुर्वेद्यां पोडशारं विरच्य तदास्तीर्णकृष्णा. ऽजिनन्यस्ततिलद्रोणोपरिपलपञ्चकादाभारान्तं यथाशक्ति सुवर्णेन गजवनलोकपालशिवार्कब्रह्मनारायणादिमतिमाभिः सह निर्मितं हेमहस्तिचतुष्टययुतं गरुडाधिष्ठितध्वनाग्रन्थिविनायकाधिष्ठित- कूबरं परितःस्थापिनधान्याद्युपस्कर प्रत्यक्षगजद्वयोपेतं सवितानक रथं स्थापयित्वा । ॐ हेमहस्तिस्थाय नम इति स पूज्योपरि वितानं बधीयात् । ततः कुण्डममीपस्थकुम्भस्थापनादिपूर्णाहुत्य- ऽभिपेकान्तं प्रकृतिवत् । एवाभिपिक्को यजमानः सपुष्पाञ्जलिस्त्रिः प्रदक्षिणं प्रक्रम्प, नमो नमः शङ्करपाजार्कलोकेश-विद्याधरवामु. दवे वं सेध्यसे वेदपुराणयज्ञतेजोमय स्पन्दन पाहि तस्मात् ।। यत्तत्पदं परमगुह्यतमं मुरारेरानन्दहेतुगुणरूपविमुक्तमन्तः। योगैक- मानसशो मुनयः समापौ पश्यन्ति तत्वमसि नाप स्पेन रूहः। यस्मात्यमेव भवसागरसम्प्लुतानामानन्दभाण्डमृतमध्वरपारमाधम् । तस्मादघीयशनेन कुरु प्रसादं चाभीकरभरथमाधवाम्मदाबाद हात मन्त्ररायाध पुष्पाणि प्रक्षिप्य नमस्कृस वेदिपश्चिमभागे उप. 'विश्प मागुतदानसङ्कल्पमुचार्य गुविभ्य इमं हस्तिरथं मागुक्त- ·दानमयूखः 1.. सकलोपरकरसहित प्रत्यक्षगजदययुक्तं युष्मभ्यमहं सम्मदद इति गुादिभ्यो दवा मुवर्ण दक्षिणां दद्याद । विभागः मायकृतः । स्वस्त्यादिवाचनादिविमभोजनान्तं माक्कृतम् । द्रव्याल्पत्वेन एकामिविधानमिति केचित् । इति हेमहस्तिरथदानम् ॥ अथ पञ्चलागलदानम् । मात्स्ये, अयातः संप्रवक्ष्यामि महा- दानमनुनमम् । पञ्चलागलकं नाम महापातकनाशनम् ॥ पुण्या तिथिमधासाध युगादिग्रहणादिकीम् । भूदानं नरो दद्यान पञ्चलाङ्गलकान्वितम् ॥ खर्वटं खेटकं वापि ग्रागं वा सस्पशालिन- म् । निवर्चनशतं वाऽपि तद, वाजप शक्तितः ॥ सारदारुपयान कृत्वा हलान् पञ्च विवक्षणः। सर्वोपकरणैर्युक्तास्तथान्यान् पञ्च काननान ॥ कुर्यात् पञ्चपला मासहस्रपलावधि । सुपान लक्षणयुक्तांथ दशैव च धुरन्धरान् ।। मुनर्णशृङ्गामरणान् मुक्ता- लाङ्गलमूपितान् । रौप्यपादानतिलकान् रक्तकौशयभूषणान् ।। स्रग्दामचन्दनयुतान् शालायामधिवासयेत् । पर्जन्पादिसरुनेभ्यः पायसं निपेचरुम् ।। एकस्मिन्नेव कुण्डे तु गुरुर्यस्मै निवेदयेत् ॥ पालाशममिस्तददाज्य कृष्णतिलाँस्तथा । तुलापुरुषवद कुर्मा- लोकेशाऽऽवाइनं ततः ॥ ततो मङ्गलशब्देन शुक्लमाल्याम्यरो बुधः । आहूय द्विजदाम्पसं हेमम्बाङ्गुलीयकैः ।। कौशेयवस्वकटक- मणिभिश्चापि पूजयेत् । ततः प्रदक्षिणं कुर्याद्गृहीतकुसुमाञ्जलिः।। इममुच्चारयन्मन्त्रमय सर्व निवेदपेश ॥ मन्त्रः प्रयोगे शेयः । सप्त होन दण्डेन त्रिंशदण्डानि वर्तनम् । विभागहीनं गोचर्म मान- माह मनापतिः॥ मानेनानेन यो दयान्निवर्तनशतं युधः । विपिना- ऽनेन तस्याशु सीयते पापसंहतिः ॥ तदर्द्धमपि यो दद्यादपि गो- धर्ममात्रकम् । भवनस्थानमात्र वा सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ खटा- दिलक्षणं मार्कण्डेये । सोरसेघवममाकार प्राकारं खातकास्तम् ।

·दानमयूस । न्तर्व्यवस्थित त्रिशृङ्गो जारधिश्चैव उत्तरे वर्षपर्वतौ। पूर्वपश्चाय- तातावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥ निपपः पारिजातश्व पश्चिमे वर्ष- पर्वतौ । तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ।इलाहतस्योमय- पात्तिनौ नीलनिपधौ द्वौ पर्वतौ दैर्येण लक्षयोजनौ । वण्यप्युक्तानि ब्रह्माण्डे । उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे । एतदै भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥ भारतं प्रथम वर्षं ततः किम्पुरुषं स्मृतम् । हरिवर्ष तथैवान्यं मेरोदक्षिणतो द्विज ॥ रम्यकं चोत्तरे वर्षे तस्य चानु हिरण्मयमा उत्तराः कुरव- चैत्र यया चै भारत तथा ॥ मेरोः पूर्वेण भद्रानं केतुमालं तु पश्चिमे । वर्षे द्वे तु समाख्याते तयोर्मध्यामिलासम् ॥ नवसाहस्र- मेतेपामेकैकं द्विजसत्तम ॥ अथ प्रयोगः । कर्चाऽयेत्याद्युक्त्वा सर्वपापाऽमङ्गलनिवृत्ति पितृपुत्रायेकाचविस्वपुरुपोद्धारणपूर्वक-किङ्किणीजालमालि- सौवर्णविमानकरणक-नारायणपुरगमनानन्तरकल्पत्रयाऽवच्छिन्न- नारायणपुरनिवासकामः यो घरामहादानमहं प्रतिपादयिप्य इति मधानसङ्कल्पादिपोडशारलिखनान्तं प्रकृतिवत् । तदुपरि कृष्णा- ऽजिनमास्तीर्य तत्र द्रोणमिताँस्तिलानासाद्य तदुपरि मागुक्तलक्षणा मेरोरुपरि पूर्वादिक्रमेण लोकपालाष्टकोपेतां महारत्लयुतां वन- रुद्रादिसपतिमोपता घरां स्थापयेत् । तस्याश्च परितः मागुक्त- धान्यकुम्माष्टकोपेतनानाविधफलवासामभृतीन स्थापयेत् । पराये नम इति पूनपेदुपरि वितानं वन्नीयाच ॥ ततः कुण्डसमीपस्थ. कुम्भस्थापनादिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं प्रकृतिवद । एवमभिषिक्तो यजमानस्तां विः प्रदक्षिणीकृत्य पुप्पाण्यादाय । तता कुण्डसमीप- स्थकुम्भस्थापनादिपूर्णाहुभिपेकान्तं प्रकृतिवत् । नमस्ते सर्व- भूतानां स्वमेव भवनं यताघात्री च सर्वभूतानामतः पाहि वसुन्धरे।।

·मगयन्टमास्करस्य पुप्यं कालमयासाय । मन्त्राः प्रयोगे झेपाः । एवमुच्चार्यतां देवी ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । घराई वा चतुर्भागं गुरवे विनिवेदयेत् ॥ शेपं चैवाथ ऋतिभ्यः प्राणपत्र विसर्जयेदिति ॥ एकहस्तेन कर्तव्या चतुरखा मुशोभनेति हेमाद्रिरूपनारायणादिभिश्चतुरस्रो. का । त्रिकोणा दानप्तौख्ये दामोदरीये च । परिमण्डलेसन्ये । अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धेमधरा शुभाम् । पुण्यकाले तु सं. माप्त स पद याति वैष्णवम् ॥ विमानेनार्कवर्णेन किङ्किगीनाल- मालिना । नारायणपुरं गत्वा कलत्रयममौ रमेव ॥ पुत्रपौत्र- पात्राश्च तारयेदेकविंशतिमिति ।। पृथि: हैमी कुर्यादित्युक्ते सप्त. दीपत्रसाः करणप्रसङ्गे, जम्बूदीपानुकारिणीमिति विशेषणम् । जम्बूद्वीपानुमादृश्येऽपि नानापर्वतमरोवरायान्मतानुकारितामड़े मर्यादापर्वतवतीमित्युक्तम् । तावता मेरोरकरणप्रसङ्गे मध्ये मेरुमम- दिनामिन्युक्तम् । जम्बूद्वीपलक्षणं विष्णुपुराणे । नवप तु मैत्रेय जम्यूदोपमिदं मया । लायोजनविस्तारं सॉशद कथितं तर ।। जम्यूटीपं समास लायोजनवितरः। मैत्रेय वलयाकार स्थितः हीरोदधिर्वहिः ।। जम्बूदीपं समस्तानां दीपानां मध्यनः स्थितम् । तस्यापि मेहमैत्रेप मध्ये कनकनिर्मितः ॥ चतुराशीतिसाहौ. योजनरस्प चोच्छृपः। प्रविष्टः पोटशाघलावात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्मृ. तः॥ मूले पोडदासाहवो रिस्सारस्तस्य सर्वतः ।। तया, मेरो- चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतः । इलाकृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पताः ॥ विष्फम्मा रविता मेरोयोननायतविस्तृताः ॥ पूर्वेग मन्दरो नाप दक्षिणे गन्धमादनः वैभ्राजः पश्चिमे पाई मुपास- खोचरे स्मृतः ॥ मर्यादापर्वतास्तु ब्रह्माण्डे । जाटरो देवकूटश्च पूतस्यां दिशि पर्वती तो दक्षिणोचरापामावानीलनिषधापती॥ कैलामोहिमांश्चैव दक्षिणे सपनो । पूर्वपश्यापनातावर्गवा.

·दानमयूयः । . स्तर्व्यवस्थितौ ॥ त्रिशृङ्गो जारधिश्चैव उत्तरे वर्षपर्वती। पूर्वपश्चाय. तावतावर्णवान्तर्व्यवस्थिती ॥ निपधः पारिजातश्च पश्चिमे वर्ष पर्वतौ । ती दक्षिणोचरापामावानीलनिपधायती।इलाकृतस्योभय- पावतिनौ नीलनिपधौ धौ पर्वतौ दैर्पण लक्षयोजनौ । वर्षाण्यप्युक्तानि ब्रह्माण्डे । उत्तरं यद समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे । एतदै भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥ भारतं प्रथम च ततः किम्पुरुषं स्मृतम् । हरिव तथैवान्यं मेरोदक्षिणतो द्विज ॥ रम्यकं चोत्तरे व तस्य चानु हिरण्मयम्।उत्तराः कुरव- श्चैव यथा चै भारतं तथा ॥ मेरोः पूर्वेण भद्राय केतुमालं तु पश्चिमे । वर्षे द्वे तु समाख्याते तपोर्मध्यामिलामृतम् ॥ नवसाहस्र- मेतेपामेकैकं द्विजप्तत्तम ॥ अथ प्रयोगः । कर्ताऽद्युत्पाद्युक्त्वा सर्वपापाऽमगलनिति- पितृपुत्रायेकविंशतिस्त्रपुरुपोद्धारणपूरक-किङ्किणीजालमालि- सौवर्णविमानकरणक-नारायणपुरगमनानन्तरकल्पत्रयाऽवच्छिन्न- नारायणपुरनिवासकामः सो घरामहादानमई प्रतिपादयिप्य इति प्रधानसङ्कल्पादिपोडशारलिखनान्तं प्रकृतिवत् । तदुपरि कृष्णा- ऽजिनमास्तीर्य तत्र द्रोणमितास्तिलानासाद्य तदुपरि प्रायुक्तलक्षणां मेरोपरि पूर्वादिक्रमेण लोकपालाटकोपेतां महारत्नयुतां वसु- रुद्रादिसपतिमोपतां धरां स्थापयेत् । तस्याश्च परितः मायुक्त- धान्यकुम्माष्टकोपेतनानाविधफलबासम्ममृतीन् स्थापयेत् । धरापे नम इति पूजयेदुपार वितानं वनीयाच ॥ ततः कुण्डसमीपस्थ- कुम्भस्थापनादिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं प्रकृतिवत् । एवमभिषिक्तो यजमानस्तां विः प्रदक्षिणीकृत्य पुप्पाण्यादाय । ततः कुण्डसमीप- स्थकुम्भस्थापनादिपूर्णाहुराभिषेकान्तं प्रकृतिवत् । नमस्ते सर्व भूतानां त्वमेव भानं पताधात्रीच सर्वभूतानामतः पाहि वसुन्धरे!!

·भगवन्तमास्करस्य वा पारयसे यस्माद्वसु चातीव निर्मलम् । बरुन्धरा तसो जाता तस्मात् पाहि मपादलम् ॥ चतुर्मुखोऽपि नो गच्छेद्यस्मादन्तं तवा- ऽचले। अनन्तायै नमस्तस्मात पाहि संसारकईमात् ॥ त्वमेव लक्ष्मी- गोविन्द शिव गौरीति संस्थिता । गायत्री ब्रह्मणः पावें ज्योत्स्ना घेन्दौ सौ प्रभा।युद्धिहस्पती ख्याता मेघा मुनिपुसंस्थिता ।विश माप्यस्थितायस्मात्ततोविश्वम्भरा स्मृता प्रति स्थितिः क्षमा क्षोणी पृथ्वी वसुमती रसा । एताभिमूर्तिभिः पाहि देवि संसारसागरा- दियभिमन्य पुष्पाणि प्रक्षिप्य नवोदड्मुखान् माह्मणान उप- वेश्याऽग्रेसायुक्त्वा सर्वपापेयादि नारायणपुरनिवासकाम इसन्तं मतिझावद उचार्य इमां कृष्णाजिनन्यस्ततिलोपरिविन्यस्ता पश्च. पलाऽधिकयथाशक्तिहेमसपरिकरनिर्मितां जम्बूद्वीपाऽनुकारिणी मर्यादातमध्यमेहनववर्षलोकपालाष्टकनदीनदशतयुनां सामागर- येष्टितां फलधापवस्त्रादिप्रतिमाधुपेतां घरां विष्णुदेवतां युप्मभ्य- महं सम्मदद इति दद्यात् । अर्दै तुरीयांशं वाऽऽचार्याय शिष्टम ऋस्विग्भ्यः । प्रकृतिद्विभाग इति केचित् । नृपकर्तृके दाने ग्रामादिदक्षिणा । अपकर्तृके तु यथाशक्ति मुवर्णमा स्वल्पे सेकाग्निविधानमिति केचित् । मालणवाननदेवता पूजनविसर्जन विमभोजनानि प्रतिपद ॥ इति घरादानप्रयोगः ।। अप विश्वचक्रदानम् । मात्स्याअपातः सम्प्रवक्ष्यामि महा- दानमनुत्तमम् । विश्वचक्रपिति रुपातं सर्वपापमणाशनम् ॥ तप- नीपस्प रदस्प विषुगादिषु कारयेत् । श्रेष्ठं पलमहसेग तदर्दैन तु मध्यमम् ।। तस्यान कनिष्ठं स्यादिसचममुदाहतम् । अन्य. हिंशाला मशक्तोऽपि निवेदयेत् ॥ यक्ष्यमाणविनादिप्रतिमा- महिनाप विश्वयमपदं मानमा पोरशारं तव भ्रम नेम्पष्टका- SAR || मरा नामिएमूला नेपिएष्टाग्राः पालाकाः । भ्रम.

·दानमयूखः। तीनां वलयाकाराणां नेमीनां चक्रावयवानामष्टकनारतं वेष्टित- मित्यर्थः । नाभिपने स्थित विष्णुं योगारूद चतुर्भुजम् । नाभि पो नाभिरूपाष्टदलपद्मकर्णिकायामिसर्थः। अष्टम दलेपु आवरण. रूपदेवताष्टकस्प सन्निवेशात । शङ्खचक्रेऽस्प पार्थे तु देव्यष्टक- समायुतम् । योगारूढं हत्मदेशावस्थितसम्पुयकारहस्तव्यम् । अष्टा देव्योऽपि पश्चरावे । विमलोकपणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च । प्रही ससा तथेशाना अष्टौ च परितो हरेः ॥ वरदा दक्षहस्तेन वामहस्तधृतायुधाः । प्रशस्त तरुणीरूपा अष्टौ देव्य: प्रकीर्तिताः ॥ दक्षो दक्षिण आयुधं चक्रमिति दामोदरः । द्विती. यावरणे तर पूर्वतो जलशापिनम् * अविर्धगुर्वसिष्ठश्च ब्रह्मा कश्यप एव च ॥ मत्स्पः कूर्मों वराहश्च नरसिंहोऽथ वापनः । रामो रामश्च कृष्णश्च युद्धः कल्की च ते क्रमात् ॥ तृतीयावरणे गौरी माभिमुभियुता । चतुर्य द्वादशादित्या वेदाश्चत्वार एवं च ॥ पञ्चमे पञ्च भूतानि रुद्राश्चैकादशैव तु । लोकपालाएकं पष्टे दिमातङ्गास्तथैव च ॥ सप्तमेऽस्त्राणि सर्वाणि मागलानि च कारयेत् । अन्तरान्तरतो देवान विन्यसैदष्टमे पुनः ।। तुलापुरुष- वच्छ समन्ताव परिकल्पयेत् । कृष्णाजिने तिलादीनि धान्य. वास:फलानि च ॥ होमाधिवासनान्ते तु गृहीतकुसुमालिसाहोम इसादि । चक्राधिष्ठितविष्वादिदेवसहोमविधानार्थः । सच होमस्त तन्मन्त्रैर्नाममन्त्रैर्वा माकृतग्रहादिहोमोचरं कार्यः । आगन्तूनामन्ते निवेश इति केचित् । तन्न । एतस्य प्राकृतहोमा- ऽनुवादकतयाऽधिष्ठापकलाभावात् । इममुच्चारयेमन्त्रं त्रिः कृत्वा. ऽय पदाक्षिणम् । मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः । इसामन्व्य तु यो दद्याद विश्वचनं चिमत्सरम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते॥ वैकुण्ठलोकमासाय चतुर्वाहः सनातनः । सेव्यतेऽसरसा सद्ध- ·१४० भगवन्तभास्करस्य स्तिष्टेत् कल्पनत्रयम् ॥ प्रणमेदा स्वयं कृता विश्वचनं दिने दिने । तस्पायुर्वते नित्यं लक्ष्मीश्च विपुला मवे।। इति सकल- मुरामुराधिकाम वित्तरति यस्तपनीयपोडशारम * हरिभवनमुपा- गतः स मिश्चिरमधिगम्य नमस्पते शिरोभिरिते ॥ जलशायी ब्रह्माण्डदाने रक्तः । ऋपिरूपं पश्चरात्रे । जटिलाः श्मश्रुलाः शानाः कृशा घमनिमन्तताः । कुण्डिकाक्षपराः कार्या ऋपयो द्विभुजाः सदा ॥ धमनिः शिरा । कुण्डिका कमण्डलुः । अशो- Ssमाला । मत्स्यादयः पञ्चरात्रे । वामे शई गदां दो द्विभुमो मन्स्परूपधृक् । नराजिमस्यापोऽधो मत्स्यरूपी जनार्दनः ।। अघोऽधी मत्स्यरूपं वेति विकल्पः । दामोदरस्तु उक्तायुधकर• चरणादियुतमुम्पाकारेण केवलमत्स्याकारेण च विकल्पमाह । कर्मस्तु कच्छपाकारान्मत्स्यस्पोक्तरूपवान् ॥ पधुपिङ्गलवण च चतुवायुर्धटनम् ॥ नरारं शूकरास्पं च मनापीनं सुभीपणम् । श्री मर्परस्था तु धरानन्ती पदानुगौ ॥ एतद्पधरं देवं वराह मुक्तिमुक्तिदम् ॥ कृपर दंष्टाग्रमिति दामोदरः । जलदामममा. कारं सिंहवा नराङ्गकम् । दंष्ट्राकरालवदनं ललजिहं मुभी- पणम् ॥ वृत्तास्यं जटिलं क्रुद्धमालीदं पीनाक्षमम् । अमेघतीक्ष्ण- नपरमात्ममंहनदानवम् ॥ तदसोदारयन्तं च कराभ्यां नम्बरभृशम् । गदाचकवरं द्वाभ्यां नरमिदं जगन्मभुमाकुण्डीउत्रघरो द्विामिनः परिकीतिः समानकरणं घोरमुदहन पर करे। जामदम्पय कर्मन्यो रामो रोपारुणेक्षणः।युवा ममन्नवदनः मिहस्तन्पोमाा- पला मानानुबाहः कर्तव्यो रामो वाणपनुदरामधपात्रं च सीर पबामदशिणयां: क्रमात । गदामुमलबजं च हनी रामः प्रकी. निः ॥ मुमरा वनपिसः । दक्षिणोधीधाकरयोमधपान. भीरे । सामपोगदामुम शत चनु रामः । बहुचक्रपर।

·दानमयूराः। श्यामो द्विभुजः कृष्णसंज्ञका ॥ कापायवस्वसंवीतः स्कन्धसंसक्त- चीवापद्मासनस्थो द्विभुजोध्यायी बुद्धाप्रकीर्तितः खड्गोयत- करः क्रुद्धो हयाऽऽरूढो महाबलः । म्लेच्छोच्छेदकरः कल्की द्विभुजः परिकीर्तितः॥ अध विश्वचक्रपयोगः । अधिवासनादने यजमान उपविश्या- ऽयेसादिकीर्तनान्ते सकलपापक्षयानन्तरविष्णुलोकमहीयमानत्व- विशिष्टवैकुष्ठलोकासादनपूर्वकचतुर्याहुत्वसनातनत्वाप्सरसहसेग्य- मानताविशिष्टकल्पत्रयाऽवधिकतदधिकरणकस्थितिकामोऽहं श्यो विश्वचक्रमहादानं प्रतिपादयिष्य इतिकृतसङ्कल्पः प्रकृतिवद्गोविन्दा- दिपूजादिमण्डपपूजादिगुर्वादिविनियोगान्तं सर्वं कुर्यात् । ततो गुरुवेंद्यां पोटशारचकन्यस्तकृष्णाजिने स्थापितद्रोणमिततिलो.' परि विश्वचक्र संस्थाप्य तस्याप्टदलकर्णिकायां विष्णुपूर्वादि. दलेपु विमला उत्कर्पणी ज्ञाना क्रिया योगा मही ससा ईशाना इसष्टौ । द्वितीयावरणे पोडशकोठेषु . जलशाय्पत्रिभृगुवसिष्ठ- ब्रह्मकश्यपमत्स्यावतारदशकमिति प्रतिमापोडशकम् । तृतीया- ऽऽवरणे, गौरी ब्रह्माणी रौद्री कौमारी वैष्णवी वाराहीन्द्राणी कौशिकीत्यष्टी,धुवाध्वरमोमाऽऽप्यानिलनलपत्यूपमभासाख्यानष्टी वमन् । चतुर्थावरणे घात्रर्यममित्रवरुणांशभगेन्द्र विवस्वत्पूपपर्जन्य- त्वदृषिष्याख्यद्वादशादियान वेदचतुष्टयं च । पञ्चमे पञ्चभूतानि पृथिवीवरुणपतिवायुविनायकाऽऽत्मकानि वीरभद्रशम्भुगिरिशा- नेकपादहिर्बुध्न्यपिनाकिभुवनाऽधीश्वरकपालिविशाम्पतिस्थाणु- भगाख्यान एकादश रुद्राँश्च । पष्ठे यथाक्रमतो लोकपालाष्टकम् ऐरावतपुण्डरीकवामनकुमुदाऽअनपुप्पदन्तसविभौममुमतीक इति दिग्गजाप्टकमा सहमे खड्गचक्रशक्तिपावाध्वजगदाशूलपासकौस्तुभ- पामरच्छत्रपूर्णकुम्भदीपष्टपभरूपाणि स्वर्णखण्डानिीअष्टमे विष्णु, ·१४२ भगवन्तभास्करस्य सदा पश्यन्ति देश्यऽएकजलशाययऽत्रिभृगुवसिष्ठब्रह्मकश्यपमत्स्यप्रतिमापोडशकं स्थापयेत् । चक्रस्य समन्ताद् धान्यरसद्रव्यपूर्णकुम्भाष्टकवस्त्र- मालपेक्षुफलरनादीनि वितानकं च वनीयात् । ततो विश्वचक्राप नम इति पूजयेत् । ततः कुण्डसमीपे कलशस्थापनादिपूर्णाहुत्य- भिषेकान्तं प्रकृतिवत् । प्राकृवग्रहादिहोमोचरं चक्राधिष्ठितविण्या- दिभ्यस्तत्तन्मन्नीममन्त्रैर्वाऽटाविंशसादिसंख्या होमः कार्य इति केचिद । ततोऽभिषिक्तो यजमानो विश्वचक्र त्रिमदक्षिणी- फुस, नमो विश्वमयायेति विश्वचक्रात्मने नमः । परमानन्दरूपा लं पाहि नः पापकर्दमाद ।। तेजोमयमिदं पर योगिनः । हदि तत्वं गुणातीतं विश्वचक्रं नमाम्यहम् ॥ वासुदेवं स्थितं चक्रं चक्रमध्ये तु माधवः । अन्योन्याधाररूपेण मणमामि स्थिताविह ।। विश्वचमिदं यस्मात् सर्वपापहरं परम् । आयुधं चाधिवासश्च भवादुद्धर मामत इति मन्त्रैरामध्य पुष्पाणि भक्षिप्य नमस्कृस वेदिपश्चिमत उपविश्प पूर्वोक्तं सकलेत्यादि. महासङ्कल्पमुक्ता इमं विश्वचक्रं विवादिदेवताऽधिष्ठितं विष्णु देवत्यं युप्मभ्यमई संमदद इति दद्याद । दानप्रतिष्ठार्थ मुवर्णम् दक्षिणाविभागः प्राकृतः । स्वल्पेवकाग्निविधानमिति कचिद । पुग्याहवाचनदेवताविसर्जनबाह्मणभोजनानि कुर्यात्॥ इति विश्व- चादानम् ॥ अप महाकल्पलतादानम् । मात्स्ये । अपातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । महाकल्पलता नाम महापातकनाशनम् ।। पुण्य तिपिपयाSSAII फुत्ता प्राह्मणवाचनम् । ऋखिमण्डप- सम्मारपणाादनादिकम् || तुलापुरुषपद कुर्मालोकशा- ऽऽसाहनादिकपाचापीकरमयी शिकल्पलताः शुभाःचामी• पार रेम । नानापुप्पफलोपना नानाविभूषिताः ॥ पुष्पफला• ·दाममयूख । १४३ गुकानि स्वरूपत इति केचित् । हैमानीसपरे। हैमलतायां स्वरूपतः पुष्पफलाना योगासम्भवात्तानि हैमानि । अंशकानि तु कार्पासा. दीन्येव । हैमोपादाने तत्पदे लक्षणापत्तेरितितु युक्त प्रतीमः । अन फलान्पाम्राकाराणीति रूपनारायणः । कामनपा पशु- पुत्रादिरूपाणीति दामोदररत्नाकराऽऽदयः । विद्याधरसुवर्णा- ना मिथुनरुपशोभिताः * हारानादिमुभिः सिद्धैः फलानि च विहङ्गमैः ॥ सिद्धाः पक्षिमुखाः किन्नराः । विदगमाः पक्षिणो वेति दामोदरः । लोकपालानुसारिण्यः कर्तव्यास्तामु देवताः । ब्राह्मीमनन्तशक्ति च लवणत्योपरि न्यसेत् ॥ अघस्तालतयो- मध्ये पद्मशङ्खमरे उभे । इभासनस्था तु गुडे पूर्वतः कुलिशा- ऽऽयुधा ॥ रजन्यजस्थिताग्नेयी रुवपाणिरथानले । याम्ये च महिपाहा गदिनी तन्दुलोपरि । घृने च नैनी स्थाप्पा खड्गा च दक्षिणाऽपरे । वारुणी वारुणीक्षीरे नृपस्था नागपाशिनी ।। पताकिनी च वायव्ये मृगस्था शर्करोपरि । सौम्या तिलेपु सं. स्थाप्पा शड्सिनी निधिसस्थिता ।। माहेशरी पारूदा नवमी च त्रिशूलिनी । मौलिन्यो वरदास्तदा कर्तव्या बालकाविताः । मध्ये वे लने । अष्टदिश्वष्टौ । मयपोरघो ब्राह्मयनन्तदाती। अन्पासामधो लोकपालशक्तयः । इभ ऐरावतः। रजन्यजो हरिद्रा- छाग । निधिः कलशाकारः। पालकान्त्रिता: क्रोडस्थवाला। शस्या पश्चपलाद मासहस्राद मकल्पयेत् । समतिमादीनामेत- न्मानम् । सर्वसामुपरिष्टाच पञ्चवर्णवितानकम् | धेनवो दश- कुम्भाश्च वस्त्रयुग्मानि चैव हि ॥ मा यमे द्वे तु गुरवे ऋविग्भ्यो- ज्यास्तथैव च ॥ ततो मङ्गलशब्दन स्नातः शुक्लाम्बराहतः । त्रि: प्रदक्षिणमास मन्त्रानेतानुदीरयेत् । मन्त्रः प्रयोगे शेयः । इति सकलदिगङ्गनामदान भवभयमूदनकारि य: करोति * अभिमन- ·दाममयूखः । रविमात्राणि वा पुनः ॥ कुर्याद सप्तपलार्भमासहस्राच्च शक्ति- तः। संस्थाप्यानि च सर्वाणि कृष्णाजिनतिलोपरि ॥ प्रथम पूरयेव कुण्डं लवणेन विचक्षणः । द्वितीय पयसा तद्वत् तृतीय सर्पिपा पुनः ॥ चतुर्थं तु गुडेनैव दना पंश्चममेव च । पष्ठं कार्क- रया तर सप्तमं तीर्थवारिणा ॥ स्थापल्लवणस्यान्तर्ग्रह्माणं काञ्चनं शुभम् । केशवं क्षीरमध्ये च घृतमध्ये महेश्वरम् ।। भास्कर गुडमध्ये च दधिमध्ये मुराधिपम् ।। शर्करायां न्यसेल्लक्ष्मी जल. मध्ये च पार्वतीम् ॥ सर्वेषु सर्वरत्नानि धान्यानि च समन्ततः । तुलापुरुपत्रच्छेपमत्रापि परिकल्पयेत् ॥ ततो वारुणहोमान्ते स्ना- पितो बेदपुंगवैः । त्रिः प्रदक्षिणपाटस मन्त्रानेतानुदीरयेत् ॥ मन्त्राः प्रयोगे ज्ञेयाः ॥ इति ददाति रसाऽमृतसंयुतान् शुचिर- ऽविस्मयवानिह सागरान् * अमलकाञ्चनवर्णमयानसौ पदमुपैति हरेरमरार्चितः। सकलपापविधीतविराजितःपितृपितामहपुत्रकलन. कम् । पुत्रशतत्रयमिति चाचस्पतिमिश्रः पपाठ । पुत्रकलत्रक- मिति रत्नाकरदामोदरादयः। नरकलोकसमाकुलमप्पपं झटिति सोऽपि नच्छिवमन्दिरम् * इसादे । मादेशान्तिकमावाणीति तिर्यगलम् ॥ रलिरङ्गुष्ठपर्वाणि मादेशः परिकीर्तितः । सार्द्ध- दशाङ्गुलः मादेश इति कल्पतरूः । ब्रह्मादिप्रतिमा ब्रह्माण्ड दानादौ दर्शिताः ।। अथ प्रयोगः । यजमानोऽधत्यादि कलुपक्षयसम्भावितनरक: निवासपितृपितामहपुत्रकलाशिवमन्दिरनयनपूर्वकाऽमराऽमृतत्व- विशिष्टस्वीपहारपदमाप्तिकामः वः सप्तसागरमहादानमई प्रतिपा- दपिप्य इति सङ्कल्प्य गोविन्दादिपूजादिमण्डपपुजागुर्वादिविनि- योगान्तं प्रकृतिवत् । ततश्चक्रासादितकृष्णाजिनन्पस्ततिलद्रोणे हेमानि सप्तकुण्डानि संस्थाप्य क्रमेण लवणदुग्यागुडदाधेशर्करा ·मगवन्तभास्करस्य तीर्थवारिभिः पूरयित्वा वेषु ब्रह्मकेशनमहेश्वरभास्करराधिप- लक्ष्मीपार्वतीप्रतिमाः स्थापयेत् । परितोऽष्टादश धान्यानि वितानकं चोपरि सब्रह्मादीन सागरान पूजयेञ्च। ततः कुण्डसमीपस्थकलश- स्थापनादिवनस्पतिदोमान्तं प्रतिकुण्डमष्टाविंशयष्टोत्तरशताष्टोत्तर- सहस्रान्यतमसंख्यया स्वस्वशाखीयैर्वारुणमन्त्रास्तलान हुत्वा स्विष्ट- कदादिपूर्णाहुसभिषेकान्तं प्राकृतं कुर्युः । एवमभिषिक्तो यज- मानः सागरान विः प्रदक्षिणीकृत्य, नमो वः सर्वसिन्धूनामा- धारेभ्यः सनातनाः । जन्तूनां प्राणदेभ्यश्च समुद्रेभ्यो नमो नमः ।। क्षीरोदकाऽऽज्यदधिमाधुरलावणेक्षुरसाऽमृतेन भुवनत्रयजीव- संघान् * आनन्दयन्ति वसुभिश्च यतो भवन्तस्तस्मान्ममा. ऽप्यविधातमलं विधध्वम् ॥ यस्मात् समस्त मुवनेषु भवन्त एवं तीर्थाऽपरामुरमुपद्धमणिमदानम् । पापक्षयोऽमृतविलेपनभूपणाय लोकस्य विभ्रति तदस्तु ममापि लक्ष्मीरिति मन्त्रैरनुमन्व्य पुप्पा- णि प्रक्षिप्य नमस्कृत्य वेदिपश्चिमत उपविश्य देशकालकीर्तना- मते सकलकलुपक्षयेत्यादिमहासङ्कल्पमुक्त्वा सप्तसागरान् ब्रह्मादि. मतिमासहितान् सोपस्करान विष्णुदैवतान् तुलापुरुषपत्स्यपुरा. गीयभागव्यवस्थया युष्मभ्यमहं संपददे न ममेति सुवर्णदक्षिणा दद्यात् । स्वल्पे स्काग्निरिति केचित् । ततः पुण्याहवाचनग्रहादि- पूजाविसर्जनब्राह्मणभोजनानि कुर्यात् । इति सप्तसागरदानविधिः ।। अथ रनधेनुदानविधिः ॥ मात्स्ये, अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । रनधेनुरिति ख्यातं गोलोकफलदं नृणाम् ।। पुण्यां तिथिपयासाद्य तुलापुरुपदानवद । लोकेशाऽऽचाहनं तद्व- तनो धेनुं प्रकल्पयेत् ॥ भूमौ कृष्णाजिनं कृत्वा लवणद्रोणसंयु- समायेनु स्वमयाँ कृत्वा सङ्कल्पविधिपूर्वकम् ॥ स्थापयेत् पन- रागाणामेकाशीतिमुपे विपिः । पुष्परागत तद घोणायां परि- ·दानमयूखः। कल्पयेत ॥ ललाटे हेमतिलक मुक्ताफलशतं दृशोः ॥ भ्रूयुगे विद्रुमशतं शुक्ती कर्णद्वयोः स्थिते॥ काञ्चनानि च शृङ्गाणि शिरो बनशतात्मकम् । ग्रीवायां नेत्रपटक गोमेदकशतात्मकम् ॥ इन्द्र- नीलशनं पृष्ठे वैडूर्यशपावके । स्फाटिकरुदरं तद्वत्सौगन्धिकशताव कटिः ॥ सौगन्धिकं पद्मरागः । सौगन्धिकं तु कहारे पद्मरागे च कत्तृण इति वैजयन्तीकोशात् ॥ सुरा हेममयाः कार्याः पुच्छं मुक्तावलीमयम * सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च घ्राणे कर्पूरचन्दनम् ।। कुटुमानि च रोमाणि रौप्यां नामि च कारयेत् । गारुत्माशनं त. द्रदपाने परिकल्पयेत् ॥ अधान्यानि च रत्नानि स्थापयेत् सर्व- सन्धिपु । कुर्याच्छर्करया जिवां गोमयं च गुडात्मकम् ॥ गोमूत्र- माज्येन तथा दधिदुग्धं स्वरूपतः । पुच्छाग्ने चामरं दद्यात् समीपे ताम्रदोहनम् ॥ कुण्डलानि च हैमानि भूषणानि च शक्तितः । कारयेदेवमेवं तु चतुर्याशेन वत्सकम् ॥ तथा सर्वाणि धान्यानि पादाश्चक्षुमयाः स्मृताः । नानाफलानि सर्वाणि पञ्चवर्ण विता- नकम् ॥ एवं विरचनं कृत्वा तद्वद्धोमाधिवासनम् । विग्भ्योदक्षिणां दद्यादेनुमामन्त्रयेद्बुधः ॥ गुडधेनुवदामन्त्र्य इदं चोदाहरेत्तराः ।। मन्त्रः प्रयोगे शेयः । आमन्च्य चत्यमभितः परिवस भक्तो दद्याद् द्विनाय गुरचे जलपूर्वका तार * यः पुण्यमाप्य दिनपत्र कृतोप- वास: पानिमुक्ततनुरेति पदं मुरारेः।। इति सकलविधिज्ञो रत्नधेनु- प्रदान वितरति स पिमानं प्राप्प देदीप्यमानम्। सकलकलुपमुक्तो बन्युभिः पुत्रपौत्रैः सह मदनसरूपः स्यानमभ्येति शम्भोरिति । अथ प्रयोगः।अग्रेत्यादि सफलकलुपक्षयपदनखरूपत्वपूर्वक- वन्धुवर्गपुत्रपौत्रादिसहितवरपिमानारोहणपूर्वकगोलोकमासिकाम- स्तद्वच्छम्भुपदमाप्तिकामदारपदमाप्तिकामो वा वो रबधेनु, महादानमई गातिपादायष्य इति संकल्प्य प्रकृतिवद्गोविन्दादिपूना ·भगवन्तभास्करस्य मण्डपपूजागुर्वादिवियोगान्तं कृत्वा गुरु: पोडशारे कृष्णाजिनं प्रसार्य तदुपरि लवणं द्रोणमितं प्रसार्य तदुपरि रेखामयाँ माइमुखी गामुदक्पादामालिख्य रनरङ्गानि कुर्याद । तत्र एका- शीतिपमरागैर्मुखम् । पुष्परागशतेन नासाग्रम् । ललाट हेम- तिलकम् । पञ्चाशन्मुक्ताफलैः प्रत्येक दृशौ । विद्रुमशतेन विभज्य भूयुगम् । शुक्तिभ्या कौँ । काञ्चने शृङ्गे हीरकशतेन शिरः । गोमेदकशतान्वितेन नेत्रनामकपटेन ग्रीवाम् । वैडूर्यशतेन पारे । स्फटिकशतेनीदरम् । पद्मरागशतेन कटिम् । शक्तितो हेम्ना खुरान् । सूर्पकान्तकर्पूराभ्यां दक्षिणघ्राणपुटम् ।चन्द्रकान्तचन्दना- भ्या वामप्राणपुटम् । कुइकुमेन रोमाणि । रूप्येण नाभिम् । गारुत्मतशतेनाऽपानम् । इत्लान्तरैः सर्वसन्धीन् । शर्करया जिह्वा- म् । गुडो गोमये । आज्यं मूवे । चामरं पुच्छाग्ने । स्वरूपतो दधिदुग्धे मन्निधौ ताम्रमदोहनं सौवर्णकुण्डलगैत्रेयकादीनि स्था- यानि । एवं धेनुसाधनद्रव्यचतुर्थाशेन धेनोरुत्तरतः प्राइमुख- मुदक्पादं वसं वरयेवादधिदुग्धदोहनानि च वसे न सम्भवन्ति । समन्तादादश धान्यानि फलपुष्पवस्त्रादीनि चासाथ रत्नधेनवे सवत्सायै नम इति पूजयित्वा वितानं वत्रीयात् । ततः कुण्डसमीप- स्थकलशस्थापनादिप्रकृतिवत् । एवमभिषिक्तो यजमानो रत्न. धेनु त्रिः प्रदक्षिणमासोपतिष्ठेद । मन्त्रास्तु । या लक्ष्मीः सर्वभू- ताना या च देवे व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शान्ति प्रयच्छतु ॥ देहस्था या रुद्राणी शङ्करस्य च या मिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ विष्णोक्षप्ति या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभासौ । चन्द्रार्कशकशक्तिर्या घेनुरूपा च सा श्रिये ॥ चतुर्मुसस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीनदस्प चालक्ष्मीर्या लोकपालाना मा धेनुवरदाऽस्तु मे ॥ स्वधा पा पितृमुरूपानां खादा याभुजा ·दानमयूख.। च या । सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे ॥ त्वां सर्वदेव- गणघाम यतः पठन्ति रुद्रेन्द्रचन्द्रकमलासनवासुदेवाः । तस्मात समस्तभुवनत्रयदेवयुक्त मां पाहि देवि भवसागरपीज्यमानमिति ॥ ततः पुष्पाणि पक्षिय नमस्कृस वेदिपश्चिमत उपविश्यायेत्या- दिमहासंकल्पमुक्त्वा इमां रनधेनुं पद्मरागमुखां पुष्परागघोणां मु. वर्णतिलकालमृतां मुक्ताफलादिरचितनयनाऽऽद्यवयवोपेत घेनु- साधनपदरागादिद्रव्यचतुर्थाशेन रचितवत्ससहिता परितः स्थापित- धान्यपुष्पफलादिम विष्णुदैवतां गुरवेऽहं संपदद इति । एवं दद्यादिति भूपालरनाकरादयः । हेमाद्यादयस्तु एकाग्निविधान एकस्मै, अनेकानिपक्षे तु तुलापुरुपद्विभाग इत्याहुः । सुवर्ण दक्षिणां दद्यात् । तता स्वस्त्यादिवाचनग्रहादिपूजनविसर्जन- ब्राह्मणभोजनादि पूर्ववत् ।। इति रत्नधेनुदानप्रयोगः ॥ अध महाभूतघटदानविधिः । मात्स्ये । अथाराः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । महाभूतघटं नाम महापातकनाशनम् ॥ पुण्य दिनमयासाय कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्। ऋलिमण्डपसम्भारभूषणा- च्छादनादिकम् ॥ तुलापुरुपवत् कुल्लिोकेशाऽऽवाहनं तथा । कारयेत् काञ्चनं कुम्भं महारत्नचितं बुधः ॥ महारबानि ब्रह्मो- तानि । मादेशादगुलशतं यावस्कुर्यात्प्रमाणतः । सीराज्यपूजितं तद्वत्कल्पक्षसमन्वितम् ।। पद्मासनरातांस्तन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । लोकपालान सहेन्द्रांश्च खवाइनसमन्वितान् ॥ पराहेण धृवा तदद कृत्वा पृथ्वी सपनाम् । वरुणं घासनगतं काञ्चनं मकरोपरि ।। हुताशनं मेषगतं वायुं कृतमगाप्सनम् । ऋग्वेदस्याक्षसूत्रं स्याद यजुर्वेदस्य पङ्कअम् । सामवेदस्य वीणा स्याद्धेनुं दक्षिणतोन्यसेवा अथर्ववेदस्य पुनः सुनुवौ दक्षिणे करे ॥ पुरागषेदो वरदा मासमूत्रकमण्डलुः ॥ अन कल्पसमतिमामादेशादिपरिमाणस- ·भगयन्तभास्करस्य हितघटसंपादकसुवर्णमानमाथिकम् । परितः सर्वघान्यानि चामरा- ऽऽसनदर्पणम् । पादुकोपानहच्छत्रभूपणाच्छादनादिकमाशय्यां च जलकुम्मॉश्च पञ्चवर्ण वितानकम् ॥ जलकुम्भाः पोड़श । स्नात्वा- ऽधिवासनान्ते तु मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः । इत्युच्चार्य महाभूतघट यो विनिवेदयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् । विमानेनार्कवर्णेन पितृवन्धुसमन्धितः । स्तूय- मानो वरस्त्रीभिः पदं प्राप्नोति वैष्णवम् ॥ पोडशैतानि यः कुर्या- महादानानि मानवः। न तस्य पुनरानिरिह लोकेऽमिजायत इति।। अथ प्रयोगः । अयेसादि सकलपापक्षयपूर्वकपित्रादिसकल- यन्धुजनसहिनाऽमरस्त्रीसेव्यमानाऽर्कवर्णविमानकरणक-विष्णुपद- माप्तिकामः सो महाभूतघटमहादानमहं मतिपादपिप्य इति सङ्कल्प्य प्रकृतिवद्गोविन्दादिपूजामण्डपपूजागुर्वादिविनियोगान्तं कुर्याद । गुरुः पोडशारे वज्रमौक्तिकमाणिक्यनीलमरकताख्यपहारत्नान्वित तुल्याभ्यां गन्पदुग्धघृताभ्यां पूर्ण मध्यस्थापितकल्पवृक्षं घटाकार महाभूतघट स्थापयेतायटमध्ये ब्रह्मादिप्रतिमा स्थापयित्वाचतुर्दिक्षु अष्टादश धान्यानि छत्रचामरभूषणशय्यादीनि षोडशजलकुम्भाँश्च सन्निधापयेतातो,महाभूतघटाय नम इति सम्पूज्य वितानबध्नीयावा ततः कुण्डसमीपस्थकुम्भस्थापनादिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं प्रकृतिवत् । एवमभिषिक्तो यजमानो महाभूतघट त्रिः प्रदक्षिणमात्य, नमो वः सर्वदेवानामाधारेभ्यश्चराचरे । महाभूताधिदेवेभ्यः शान्तिरस्तु शिवं मम ॥ यस्मान्न किश्चिदप्यस्ति महाभूतविना कृतम् । ब्रह्माण्डे सर्वभूतेषु तस्माछीरतयाऽस्तु मे इत्युपस्थाय पुष्पाणि प्रक्षिप्य नमस्कस वेदिपश्चिमत उपविश्यायेत्याद्युक्त्वा महासङ्कल्पमुच्चार्य इमं महामृतघट महारत्नचितमन्तःस्थितसौवर्णकल्परक्षादिपुराण- घेदान्तप्रतिमासाइतं परितास्थापिताऽष्टादशधान्यछंवचामरासन- ·दानमयूस शय्यापूर्णकुम्भादिसहितं विष्णुदेवतं तुलापुरुषाई त्रेधा । ततः पुण्याहवाचनग्रहादिपूजन-विसर्जनमण्डपादिप्रतिपादन-ब्राह्मण- भोजनाशीर्वादग्रहणमङ्गलाचारादीनि।।इति महाभूतघटमहादानम् ॥ इति श्रीमीमांसकभशङ्करात्मजभट्टनीलकण्ठ कृतदानमयूखे पोडश- महादानानि ॥. अथ दश महादानानि । कौम, कनकाऽवतिला नागा दासी रथमहीगृहाः । कन्या च कपिला घेनुमहादानानि चै दश॥ पतिपुराणे । राम उवाच । क्रोधादिकं मपा कर्म कृतं मुनिवरो- तमाः । कथं तस्माद्विमुच्येऽहं पापात् प्राणिवधादिकात् ॥ इत्यु- का धर्मतत्त्वज्ञाः पापानां पावनं परम् ॥ दानं चेह सुवर्णस्य ते तमूचुर्महर्षयः ॥ व्यासः । सर्वान् कागान् प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छ- न्ति काश्चनम् । एतद्धि भगवानविः पितामहसुतोऽब्रवीत् ।। नन्दिपुराणे । तस्मात् स्वशस्या दातव्यं काञ्चनं मानवैर्भुवि । नासः परतरं लोके सद्यः पापविमोचनम् ॥ सुवर्णस्य सुवर्णस्य मुवर्ण यः प्रपच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥ आधसुवर्णशब्देन हिरण्यमुक्तम् । द्वितीयेन च शोभनवर्णवम् । तृतीयेन परिमाणविशेषः । सुवर्गद्वितयं दखा अक्षयां गतिमाप्नु- यात् । दत्ता सुवर्णस्य शतं द्विजेभ्पः श्रद्धयान्वितः । ब्रह्मलोक- मनुपाप्य ब्रह्मणा सह मोदते ॥ सकृदुचरितमुवर्णशब्दस्य पोडश-, मापविशिष्टहेमवाचितेति मागुक्तम् । सुवर्णदाने देयमुवर्णस्य तृतीयश्चतुर्थो बांशो दक्षिणेति पूर्व परिभापायामुक्तम् । रजसमिति केचित् । दानमन्त्रः । हिरण्यगर्भगर्भस्त्वं हेमवीज विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ कोर्मे । पलैकं द्विगुणं पाजप त्रिगुणं वात्स्यनुक्रमाव । कनकं स्याव सुवर्णेन द्वाभ्यां त्रिभिः सदक्षिणम् ॥ यत्नादधो वा तर कुर्यादक्षिणा स्याद्.

·भगवन्तमास्करस्य पथारुचि ॥ इति सुवर्णदानम् ॥ आदित्पपुराणे । आदियोदयसम्माप्तौ विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । ददाति काञ्चनं यो वै दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः ॥ ददात्युदितमात्र यस्तस्य पाप्मा विलीयते ।। वायुपुराणे । गुञ्जा गुआर्द्धमात्र वा नियतः प्रतिवासरम् । कनकं न्यस्य लिङ्गं तु व्रजेत्तत्पदमुत्तमम् ॥ ब्रह्माण्डे । शृणुप्वावहितो दानं ब्रवीमि तव नारंदं । शत. मानमिति प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ आयुष्यं श्रीकर पुण्यम् आरोग्य सन्ततिप्रदम् । मुक्तिमुक्तिप्रदं स्वाय सर्वमङ्गलकारणम् ।। पुण्यकालेषु सर्वेपु चन्द्रसूर्पग्रहादिषु । नित्यं वा कारयेद् दानं जन्मःषु विशेषतः ॥ पुण्यदेशेषु सर्वेषु गृहे देवालयेषु च । यत्र साधनसम्पत्तिस्तत्र दान समाचरेत् ॥ तथा, गव्येन भूमिशकृता जलेन आलिख्य मध्ये सिक्तन्दुलैश्च सरोरुहं मुन्दरकेसराढ्यं सकणिक चाटदलं विलिख्य ॥ तस्मिन् हिरण्यं मानमानपत्रं निधाय तस्योपरि तं विचिन्स । ब्रह्माणमी कमलासनस्थमाराध्यगन्धा- दिमिरादरेण ॥ विषे तपा.वेदविदांवरिष्ठं विचिन्स बुद्ध्या तु स. पर्चयित्वा । दद्यात सुवर्ण प्रातमानमस्मै सम्मीयतामात्मभृरित्युदी- र्प । शतमानं शतकृष्णलमापाद्युन्मितम् ।। इति शतमानदानम् ॥ अथ रजतदानम् ॥ स्कान्दे । यः प्रपच्छति विमाय रजतं पाऽपि निर्मलम् । स विधूयाSSP पापानि स्वर्गलोके महीयते ॥ रूपवान मुभगः श्रीमानिइ लोकेषु जापत, इति रजतदानम् ॥ अपाश्चदानं स्कान्दे । अश्वं यस्तु प्रपच्छेदै हेमचित्रं मुलस- णम् । स तेन कर्मणा देवि गान्धर्व लोकमश्नुते ।। मारते । सर्वोप फरणोपेतं युनान दोपवर्जितम् । योऽश्यं ददाति विभाय स्वर्ग: लोके महीयते ॥ तया, यावन्ति रोमाणि इपे भवन्ति हि नरेरा तानो पानिदा लोकान् प्राप्नुवन्तीद पुष्कलान् । कादिनका ·दानमयूक्षः। पुराणे । अश्वं वां यदि वा युग्यं शोभने चाऽथ पादुके । ददाति यः प्रधानं वै ब्राह्मणेभ्यः सुसंयतः ॥ तस्प दिव्यानि योनानि स्थाध्वजपताकिनः । दुष्टः पन्था नचैवेह भावप्यात कदाचन ।। अत्र दिव्ययानस्य दुष्टपथविरहसम्पसियथाक्रमं प्रत्येक फलं सेयम् । कौम । अर्श तामूल्यमथवा कनीयो मध्यमोत्तमम् । दद्याद वित्तानुसारेण तारागणपरिच्छदम् ॥ शफैः पञ्चपले रौप्यः सुवर्णालङ्कृतं क्रमाद । सदक्षिणं सवखं च ब्राह्मणायाग्निहोत्रि- ॥ तारागणस्तारानुकार्यलङ्कारः । दानमन्त्रः- उच्चैःश्रवा- प्लमवानां राज्ञां विजयकारकः । मूर्यवाह नमस्तुभ्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ अथ श्वेताश्चदानम् ॥ गारुडे । अश्वमेघमख यस्तु कली कर्तु- मनीश्वरः । अश्वदानं तु तेनेह कर्त्तव्यं विधिपूर्वकम् ॥ विधि तस्य प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ॥ श्वेवमश्वं शुभं तात हेम- पणभूषितम् । रुप्पैस्तु कटकैः शुदैः करिदन्तोपशोभितम् । वज्रनेत्रं खुरैतानी तामपुच्छं मुवाससम् । शुभ्रेण पटकेनैव सटतं स्वायुधान्वितम् ॥ धान्यरत्नोपरिस्यं तु बद्धकसं सुपट्टकम् । एवं मृतेजसं चाचं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ मन्वादियुगाद्ययनविषुवो। परागादिषु दानम् ॥ अथ पुजामन्त्रः । मार्तण्डाय मुवेगाय काश्पपाय त्रिमूर्तये । जगदाहाय सूर्याय त्रिवेदाय नमोऽस्तु ते ॥ एवं समुच्चरेन्मन्त्रं कर्णे दद्यात्तिलोदकम् ॥ दानवास्यम्, अमअद्येयादिअमुकगोत्राया- मुकर्मणे ब्राह्मणायममश्वं सुवर्णतिलकालङ्कारयुक्तललाटं वेयक- अपर्याणान्वितं रौप्यकटकरत्नोपशोभितं वज्रनेत्रं ताम्रखुरं क्षौम- पुच्छं सुवाससं शुभ्रपटकसंटतं स्वायुधान्वितं धान्परत्नोपरिस्थित बद्धकक्ष मुपगन्धपुष्पाचर्चितं सकलब्रह्महत्यादिपापनाशकामा ·मगधन्तमास्करस्य तुभ्यमहं सम्पददे न ममति स्वावधिकविंशत्पूर्वत्रिंशत्परावरपित्रु- द्धरणकाम इति वा, सूर्यलोकवजनकाम इति वा यथाकाममुख- म् । महार्णवे समुत्पन्न उच्चैःश्रवसपुत्रक । मया त्वं विप्रमुख्या- य दत्तो हय सुखी भव ॥ इमं विम नमस्तुभ्यम ते प्रतिपादि- तम् । प्रतिग्रहीन विप्रेन्द्र मया दत्तं तु शोभनमिति दानमन्त्र- मुचार्य, कर्णे समर्पणं कृत्वा विग्रहस्ते जलं क्षिपेद । ततः सुवर्ण दद्यात् । पश्चादनपुरो गच्छेद पादानां सप्तसप्ततिम् । भास्कर मनसि ध्यात्वा आलोक्य स्वगृहं व्रजेत् ॥ क्षेतमश्वं तु यो इंद्या- त् फलं वागणं भवेद । बडवां च तथा दत्वा तुल्यमेव फलं ल- भेत्।।एवं कृते नरव्याघ्र सूर्यलोकं व्रजेन्नरः ।।इति शेताश्वदानम् ॥ वैशाख्यां पौर्णमास्यां वा तिलान क्षौद्रेण संयुतान् * यः प्रयच्छेहिजाग्न्येभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ज्येष्ठे मासि तिलान् द- वा पौर्णमास्यां विशेषतः । अश्वमेघस्य यतस्य फलं माप्नोति मानवः ॥ माघे मासि तिलान् यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । सर्व- सचममाकीण नरकं नं स पश्यतिविसिष्ठः । निसदाता तिलानां यो नरः स्वर्गे महीयते॥ महाभारते । ददतो जुहतश्चैव हरतः प्रति. गृहतः । तिले तिले तिले द्रोणः सौवर्णानां युधिष्ठिर ॥ तया, सर्वेपामे दानानां तिलदानं परं स्मृतम् । सर्वपापहरं तद्धि पवित्र स्वर्यमेव च॥विष्णुधर्मोत्तरे। तिला गावो हिरण्यं च अन्नं कन्या मुन्धरा । इचान्येतानि विधिवत्तारयन्ति महाभया । तथा, शिलोदी तिलस्नापी तिलहोमी तिलोदकी । तिलदाता व भोक्ता च पतिलाः पापनाशनाः ॥ असकृत् पतिली भूत्वा मर्वपापविजितः । त्रिंशद्वर्पसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ कामे, कृष्णानिने तिलान् कृत्वा मुवर्ण मधुमपिंपी। द्रोणकं वाससा. प्रउ विया नदत् सदक्षिणम् ॥ आहिताऽनौ द्विजे दत्वा सर्ने ·दानमयूखः । तरति दुष्कृतम् ।। विधेति हीनमध्यमोत्तममेदतः । द्रोणैकं द्रोण. द्वयं, द्रोणत्रितयं चेति । तद्वत् सदक्षिणं क्रमादेकद्वित्रिमुवर्ण- सहितम् ॥ अत्रेत्यं दानवाक्यम्- अद्येसादि अमुकसगोवाय बामणाय एवं कृष्णाजिनस्य सुवर्णमधुसपिर्युत वस्त्रउन्नं तिलद्रोणं सर्वपापक्षयकामस्तुभ्यमह सम्मददे न मम ॥ तैत्तिलदानमातिष्ठा. सिद्धयर्थम् इदं सुवर्ण दक्षिणां तुभ्यमई सम्प्रददे न मम ॥ इति तिलदानम् ॥ ययः । तिलपानं तु यो दद्यात् मसह वाऽप प. वैणि । सदाक्षिणं सत्तभावाद्रह फरखा जनाईनम् । नाशयनि- विधं पापं धर्मस्प वचनं यथा ॥ स्कान्दे स्वऽमायां दत्तं तत् पितृतारकमित्युक्तम् । वाले, ताम्रपात्रं तिलैः पूर्ण प्रस्थमात्र द्विजाय तु । सहिरण्यं च यो दद्याच्छदाविनानुसारतः ॥ सर्व- पापविशुद्धात्मा लभते परमां गतिम् ॥ दानवाश्यन्तु- अधेसादि इदं ताम्रपात्रं तिलपूर्ण समुवर्णमशेप. पापक्षयकामस्तुभ्यमहं सम्प्रददे न मम । मुवर्ण दक्षिणां च दद्यात् ।। अथ महातिलपात्रम् । ताम्रपाने तिलान फूत्वा पलपोटश- कल्पितम् । सहिरण्यं स्वशत्या वा विप्राय प्रतिपादयेत् ।। ना- मायेत्रिवि पापं वाङ्मनःकायसम्भवम् ॥ कामे, तिळपूर्ण ताम्र- पानं सहिरण्यं द्विजातये । मावदेवा तु विधिवद् दुधमं विनिह- ति सः॥ तिलपात्रं त्रिधा मोकं कनिष्ठोत्तममध्यम् । ताम्रपादश- पलंजघन्य परिकीर्वितमाद्विगुणं मध्यपंपोक्तं त्रिगुणं चोत्तमं स्मृतमा स्वर्णमेकं जयन्ये तुद्विगुणं मध्यमे क्षिपेदात्रिगुणं चोत्तमं तव सुवर्ण परिकीर्तितम् । सुवर्ण दक्षिणां कर्तुं यदि शक्तिर्न विद्यते ॥ महा- सरस्तथा पापी कूपं कर्तुं च दीपिकाम् । एव कृते मातृऋणा- मुक्तो भवति मानवः ।। सदक्षिणं कांस्पपात्रमध दवा प्रमुच्यते शुद्धकांस्पस्य पात्रस्प ममाणं पञ्चविंशतिः ।। पलानामन निर्दिष्ट - ·भगवन्तमास्करस्य . तिलानां प्रस्थससकम् ।। सुवर्णमापांश्चतुरः पावोपरि विधारयेत् । वस्त्रेण वेष्टयेत् पात्रं प्रधानेन सुभक्तितः ॥ स्नानं कृत्वा निम्न गादौ पितॄन देवांश्च तर्पयेत् । ततोऽभिपूजयेच्छम्भु शङ्करं हरिमेव वा ।। गोमयेनाय संलिप्य गृहमध्यं च सर्वतः । लिखेत पद्म द्वा- दशारं कुङ्कुमेनाथ चन्दनैः ॥ ततो वह्नि स्थापयित्वा होमं कुर्याद् यवैस्तिलैः। तत्र पात्र प्रतिष्ठाप्प पूजयेद्भक्तिभावतःततो ब्राह्मण- माहूय बहुमृसं सुसंयतम् । पादौ मसाल्य विधिवन्मातृश्रादं स. माचरेत् ॥ अलङ्कृत्य यथाशम्या माश्यां वा मृतवासरे । ग्रहणे रविसोमाभ्यां संक्रान्तिषु युगादिषु॥ तथाऽन्यदपि यदत्तं माध्या- मुद्दिश्य मातरम् । तदक्षपफलं सर्व पुरा प्राह महेश्वरः ॥ जीव- ती भूपयेद्वस्त्रैर्माल्पैरपि पिभूपणैः ॥ दत्वा विमस्य पात्रं तु होम कुर्यात् प्रयत्नतः । सोपस्करं सताम्बूलं क्षमाप्य विमं विसर्जयेत् ॥ अन्पेषामपि विमाणां भोजनानि प्रदापयेदित्यादि ।। अथास्य प्रयोगः । मावमृतवासरे नद्यादौ वाप्यादौ वा यज- मानो कृतस्नानो गृहमध्ये उपलिप्तदेशे कुङ्कुमचन्दनाभ्पा द्वादश- दलं पद्म विरचस्प तत्र पचविंशतिपलमितं कांस्पपाचं तिलमस्य- माकरितमुपस्थापितस्वर्णमापचतुष्टयं च चरवस्रवेष्टितं स्थापयित्वा तत्समीपे हरि शङ्करं चाऽऽवाहनायुपचारैरभ्यर्प पुरतोऽग्नि स्था- पयित्वा स्वमूत्रविधिना घृताक्तैस्तिलैयवैश्च विष्णुमन्त्रेण शिव- मन्त्रेण वाऽष्टोत्तरशताहुती ता मातृक्षयाहश्चन्मातृश्राद्धं कृत्वा जीवन्सां मातरि तां वस्त्रादिभिः सत्कृस दानपात्र तथैवाभ्यो- दङ्मुखमुपवेश्यासादि उत्ताऽमुकगोत्राप ब्राह्मणायेदं पलपञ्च. विशतिमिन कास्पपात्रं प्रस्थमप्तकमिततिलपूरितं मुवर्णवरवस्त्र. पेटिनं मपन्नात् स्थापितमप्तधान्यफलादिसहितं मातुरानृण्यकामः त:पमई मंदिदै न मपति दद्याद। मन्त्रास्तु, कास्पपात्रं समाद ·दानमयूख । १५७ मातुरानृण्यकाङ्क्षपा । भगवन् वचनात्तुभ्यं यथा शक्तिस्तथा वद ॥ दशमासांश्च उदरे जनन्या संस्थितस्य मे । क्लेशिता वालभावन स्तनपानाद द्विजोत्तम ॥ पूयमूत्रादिमलेपलिप्ता या च कृतामया। भवतो वचनादय मम मुक्तिर्भवेद ऋणाव || कांस्यपात्रं मुवण च तिलान् वस्त्रादिदक्षिणाम् । सप्तधान्यं मया दत्तम् ऋणान्मुक्तिर्भवे- न्मम । कास्यपात्रमदानेन तत्वज्ञानं शरीरकम् । तथा हेममदानेन परमात्मानमव्ययम् ॥ आच्छादनं तु ब्रह्माण्डं गुह्यमेतत् सदक्षिण- म् । विमान्छादनदानेन परमात्मा सुपूजितः ॥ विलसंख्याकृतं दुःखं जनन्या मम सेवितम् । तिलपात्रमदानेन कृतमुक्तो भवा. म्पहमिति ॥ ततः शस्या हिरण्यं दक्षिणां दद्यात् । पात्रदानेन जननीसम्भवाणाद त्वं मुक्त इति विमो ब्रूयात् । पुनहितिमि- हामं कृत्वा विमं विसृज्य यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ इति कास्पपात्रप्रयोगः ॥ अप तिलकुम्भदानम् । वायवीये । तिलकुम्भमथो वक्ष्ये कुम्भे पूर्ववदास्थिते । वारुणे मण्डले देवं वरुणाकारमर्चयेद ।। श्वेतः पुष्पैः फलैंगन्धैः करेण तु पूजयेद ॥ वरुणलक्षणं ब्रह्माण्डदाने । वारुणं मण्डलं स्थाप्यं, सच्चाईचन्द्राकारं कार्यम् । पइसान परितो न्यस्य ततो मन्त्रमिमं जपेत ॥ नमो वरुणरूपाय रसाम्बुपतये नमः । रसवारिनिमित्तानि पान्तु नाशमघानि मे ।। तिलकुम्भमदानेन प्रसीद परमेश्वर । इति दत्ते विनश्यन्ति पापानि जलचारिणाम् ॥ दिसोद्भवानि स्नानेषु पानके वाऽवगाहने । रसो यदा न भक्ष्याणामपेयाना च वाञ्छया ॥ औषधं वाऽपि देवेगा सर्य मेध्यं भविष्यति ॥ शिवलोके वसेव कल्पान शतपश्चदशाव- रान् ॥ इति तिलकुम्भदानम् ॥ अथ तिलकरकदानम् ॥ वायवीये, करकं तिलसम्पूर्ण ·१५८ भगवन्तभास्करस्य मण्डले वहिदैवतम् । शिवं वहिवदाराध्य पूजयेत् करवीरकैः। रक्त- चन्दनगन्धेन निर्यासेन च धूपपेत् ॥ वहिदैवतं त्रिकोणं मण्डल- मिसर्थः । शिवं पहिदिति पहिस्वरूपं शिवमित्यर्थः । तथोक्त ब्रह्माण्डदाने । निर्याप्तः सर्जरतः । आदर्श च ततो दद्याहीपा. नां च चतुष्टपम् । वहिरूपपतिः शम्भुर्वह्निरूपी तिलाश्रयागतेजो. रूपकृतं पापं चापं च व्यपोहतु॥इति दत्तेऽस्य नश्यन्ति पापान्यनि- कृतानि च। पाकहोमेपु काप्लेषु हिंस्यन्ते यानि पहिना ॥ अगारवन- दाहादिसंभवानि च यानि विरुद्धकरणोत्यानिरूपयोगोद्भवानि च परदारपरद्रव्य पुत्रदर्शनमानि च । शवादिदर्शनोत्थानि नेत्रदोप- कृतानि च ॥ य एवं कुरुते दानं शिवभक्त्या यतव्रतः । शिवलो- के वसेदू भूयः कल्पवयमशङ्कितः ॥ इति तिलकरकदानम् ।। अथ गजदानम् । कौम । दद्याद् गजं पुराणोक्तं मूल्यं पश्च- पातानि च । वित्तानुसारात्तत्रापि कनिष्ठोत्तममध्यमम् । स्वरूपतो गजदानमुत्तमः परः । तन्मूल्पं हेममापशतपयकं मध्यमा । मात- दूपमघम रात केचित् । पञ्चशतमापास्तदर्द्धं तदमित्यन्ये । तार- शाः सुवर्णा इत्यपरे । कप्पस्यूणालङ्करणं स्वर्णताराविभूपणम् * सदक्षिणं विचशतया दत्वा शिवपुरं व्रजेत् ॥ स्थूणारज्जुः । तारागणो मौकिकजालात्मको गजालङ्कारविशेषः । तथा, यथा- लाभोपपन्नं वा यः प्रयच्छति दन्तिनम् । ब्राह्मणाय दरिद्राय वर्ग- लोके महीयते ॥ कर्मक्षयादिहागय महाराजो गजाधिपः । सर्व- पापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः॥ हस्त्पश्वशकटादिदानफलं भारते । पष्टिवर्पसहस्राणि पटिरर्पशतानि च भोगान भुक्त्वाऽमर- पुरे राना कालक्षपादिहेति ॥ अत्र दानवाक्यम् । अधेसायु- पत्ता पट्पष्टिवर्पसहसाऽवधिकाऽमरपुरभौगोतरमहाराजस्वकामो- हिममुकगोत्राय प्राह्मणामं हस्तिनं कक्षारज्जुस्थिरासनसहित ·दानमयूखः। काश्चनमालादिकीर्ण धामरगन्धपुप्पालङ्कृतं मजापतिदैवतं तुभ्य- महं सम्पददे न ममेति करं धृत्वा दद्यात् । सुवर्ण दक्षिणां तुभ्य- महं सम्पददे न ममेति ॥ इति हस्तिदानम् ॥ निवेदयति मातङ्गं भत्त्या स्वाधलकृतम् । शिवाय पर्व- दिवसे तस्प पुण्यफलं शृण्वियादिना शिवधर्मादौ शिवाय गज- दानमुक्तम् ॥ अथ दासींदानम् । वह्निपुराणे, स्थिरनक्षत्रसंयुक्त सौम्पे ‘सौम्यग्रहान्विते । दानकालं प्रशंसन्ति सन्तः पर्वणि वा पुनः ।। अलंकृस यथाशत्त्या पासोभिर्भूपणैस्तथा । ब्राह्मणाप मंदातव्या मन्त्रेणानेन शाक्तितः । इयं दासी मपा तुभ्यं श्रीवत्स प्रतिपादि- ता । सर्वकामकरी भोग्या यथेष्ट भद्रमस्तु ते ॥ पञ्चवर्षाधिका सा तु चत्वारिंशत्समावधि । दासी द्विजाय दातव्या दासदानेऽप्यर्य विधिरियादि ॥ अंब दानवाक्पम्- अमुकसगोत्रायेमा दार्सी सुवालङ्कारवती पुष्पार्चितामक्षय्यमुखमाप्तिकामस्तुभ्यमई सम्प्रददे न ममेति शिरसि धृत्वा दद्यात सुवर्ण दक्षिणां च दला समापयेत् पश्वाद घालणं वस्त्रकाञ्चनैः । अनु गत्वा सीमायां द्विर्ज विसर्जयेत्तत इत्यादि ।। अश्वमेघफलशतगुणफलकामः शिवाय दासी विनिवेदयदि- ति शिवाय दासीदानमप्युक्तम् ॥ इति दासीदानम् ।। अथ रथदानम् । कौमें, रयं चतुर्वलीवई रुदै धान्यातं तथा। बिचानुमारात् सबैथ रथोपकरणैयुतम् । सदक्षिणं च विप्राय दत्वा शिवपुरं प्रजेन । पान्पाहतमष्टादशभान्पातम् ॥ रयोपकर- पानि युगयोक्त्रसोयरत्रादीनि । पान्पारतं त्रिति वा पाठः । विद्वयकमुवर्णदक्षिणा च पात उत्तममध्यमकनिष्ठभेदतश्च वैविध्य. मिति हेमाद्रिः । दानवाक्यम् । अमुकसगोत्राय ब्राह्मणाय चतुः ·मगवन्तमास्करस्य - चलीवईयुक्तंमष्टादनाधान्यपरिवृतं सर्वोपकरणयुतमेतं रथं विश्व- कर्मदैवतम् । अक्षय्यस्वर्गादिसुखकामस्तुभ्यमई सम्पददे न ममे- ति । मन्त्रस्तु, रथाय रथनाथाय नमस्ते विश्वकर्मणे । विश्वरूपाय नाथाप अरुणाऽय नमो नम इति सुवर्ण दक्षिणां च दद्याद । गारुडे, गन्त्री तुरऑसंयुक्तां यो ददाति द्विनातये । सर्वकाम- समृदात्मा स राजा जायते भुवीति । गन्त्री रविशेषः । सा च चतुर्भिरतपैगवर्वोपेता द्वाभ्यां वोपेता 1 गन्त्रीमिमां मपच्छामि विश्वकर्माधिदैवतार । दानेनानेन भगवान् प्रीयतां मे परः पुमा- निति गन्त्रीदाने मन्त्रः ॥ इति रथदानम् ॥ मार्गशुलैकादश्यां मायफाल्गुनयोर्वा वैशाखे वा हिरण्मयं हरिमभ्यर्य जागरं च कृत्वा भातः शिविका ब्राह्मणाय दत्वा तस्य वर्षाशनं शिविकावाहकानां च वर्षाईमन्नं कल्पयित्वाऽतिवि- पुलभोगानन्तरं विष्णुसायुज्यभाग्भवति।एतन्मूल हेमाद्रौ वह्निपुराणे॥ अथ महीदानम् । कौमें, गोचर्ममात्रं भूखण्डमधिकं वा स्व. शक्तितः । त्रिधा सदक्षिणां कृता दवा शिवपुरं व्रजेतू विद्वधेकमुवर्णरूपा दक्षिणा विधेयर्थः । बृहस्पतिः । अपि गोचर्म- मात्रेण सम्यग्दत्तेन मानवः । धौतपापो विशुद्धामा स्वर्गलोके महीयते ।। दशहस्तेन दण्डेन विशद्दण्डा निवर्तनम् । त्रिभागहीनं गोचर्ममानमाह प्रजापतिः ॥ मानेनानेन यो दद्यानिवनशतं बुध इति ॥ तथा, गवां शतं पश्चैको यत्र विदयन्त्रितः । तद्धि गोचर्ममात्रं तु माडुर्वेदविदो जनाः ॥ अत्र नानागोचर्मप्रकारेषु उत्तममध्यमाघमभावेन व्यवस्था ज्ञेया। तथा । पष्टिवर्पसहस्राणि स्वर्गे बसवि भूमिदः । अच्छिन्ना चानुमन्ता च तावन्ति नरक घसेत् ॥ तत्र पुराणभेदाभानाफलश्रवणेऽपि स्वकामितमेव फल. मुल्लेखम् । मन्त्रोऽपि- यया भूमिपदानस्प कलां नाऽईन्ति ·. दानमयूरः। पोडशीम् । दानान्यन्यानि मे शान्तिभूमिदानाद्भवात्वह ॥ अमुक- ब्राह्मणायामुककामा पट्पटिसहस्रवर्पमितस्वर्गवासकामा, शिव- पुरमाप्तिकामो वा सर्वपापक्षपकामो वा, भूमि तुभ्यमहं सम्प्रददे न ममेति सपुष्पं कुशतिलोदकं ब्राह्मणहस्ते निक्षिपेत् । ब्राह्मणः समीपस्था भूमि प्रदक्षिणीकृस मतिगृह्णीयाद । विप्रकृष्टां तु मनसा मदक्षिणीकृय । न हि भूमेः परं वस्तु गोः सुवर्णाच कि- श्चन * नो भूमिगवि माः मुवणे दक्षिणा मतेति माण्डव्य- वचनादन सुवर्णमेव दक्षिणा । विश्वामित्रः, ग्राम वा नगरं वाऽपि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । क्षेत्र वा सस्यसम्पन्नं सर्वपापैः प्रमुच्या ते । स्वदत्तां परदत्ता वा यो हरेच वसुन्धराम् । स विष्ठायां क्रिमिभूला पितृभिः सह मजति ॥ तथा, अपि पापकृतां राज्ञा भतिगृह्णान्ति सापकः । पृथिवीं नान्पदिच्छन्ति पावनं ह्येतदुत्तमम् ।। येऽपि सङ्कीर्णकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः। तेभ्यः पवित्रमाख्येयं भूमिदानमनुत्तमम् ॥ किमत्र चित्रं दातारं यत् समुद्धरते धरा । प्रतिग्रहग्रहीतारमपि तारयते द्विजामित्यपि हेमाद्रौ॥शिवधर्मे शिवाय भूमिदानमुक्तम् ॥ इति महीदानविधिः॥ अथ ग्रहदानम् ॥ कौ-शक्तितः सर्वविचेन पूर्ण गृहमपि विधा । सदक्षिणं द्विजं दत्वा ब्रह्मलोकं ब्रजेन्नरः ॥ सर्ववित्तेन दासीदासगोवलीवईकांस्यताम्रपात्रादिप्सोपस्करशय्यासर्वधान्पवृत- गुढशर्करादिरूपेण । गारुटे, ऐटकं दारवं वापि मुन्मयं वा स्व- माक्तितः । सर्वोपकरणोपेत यो दद्याद्विपुलं गृहम् ।। ब्राह्मणाय. दरिद्राय विदुपे च कुटुम्बिने । क्रीडिता मुचिरं कालं मानुष्यं लोकमागतः । भवसायहतसपी सर्वकामसमन्वितः ॥ ब्रह्मवैवर्ने, म गाईस्थ्यात् परो धर्मो नैव दानं गृहात परम् । नातादधिक पाप न पूज्यो ब्राह्मगाव परः। तथा, कारयित्वा गृहान रम्यान, ·भगवन्तभास्करस्य . महतुवत् स्वर्गसंख्यया । भुवनाष्टादश तथा तत्वनक्षत्रसंख्यया ॥ पात्या तद्विगुणान्येव शतं यावत्सहस्त्रकम् । कुड्यस्तम्भगवाक्षा- धान् विचित्रबहुभूमिकान् इति ।। मात्स्पे, देवतापश्चकं तत्र चत्वारिंशत्समारतमापूजयिता यथान्यायं ततो दद्याद गृहं गृही॥ एकाशीतिपदं फुला रेणुभिः कनकेन वारा पश्चात पिण्डनानुलिम्पद सूत्रेणाधन्तु सर्वतः ॥ दश पूर्वापरा लेखा दश चैत्रोत्तरायताः । सर्व वास्तुविभागेन विज्ञेया नवकी नव ॥ एकाशीतिपदं कृत्वा वास्तुवित्र सर्ववास्तुपु।पदस्थान पूजपेद्देवान् विशत्पश्चदशैत्र तु ॥ द्वात्रिंशदायतः पूज्याः पूज्पाश्चान्तस्त्रयोदश । मध्ये नवपदस्वेक- श्यतारखिपदाः स्मृताः ॥ विंशतिस्त्वेकपदिकास्तायन्तो द्विपदाः स्मृताः । एवं प्रतिष्ठिता देवाश्चत्वारिंशय पञ्च च ॥ नापनस्तान भवक्ष्यामि स्थानानि च नियोधन । ईशकोणादिपु सुरान् पून. येक्रमशो नव ॥ ईशानादी, शिरसी चैव तु पर्जन्यो जपन्तः कुलिशायुधः । सूर्पः सो भृशधैव आकाशो वायुरेव च ॥ पूषा च वितयश्चैव गृहसनयमावुभौ । गन्धर्वो भृतरानव मृगः पित- गणास्तथा|दौवारिकोऽथ मुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः । अमुरः शोकपापी व रोगोऽहिर्मुख्य एव च ॥ भण्डाटः सोममी च अदितिय दितिय थे। पहिाविपादने तु सदन्तयतुरः शृणु । भापताय सावित्रो जपो रुद्रस्तर च । अषमा मविता घेत्र विरान् वियुपाधिपः ॥ मियोऽय रानपापा च तथा पृथ्वीधर। अपार । मष्टगण्यापमस्तु परितो ब्रह्मणः स्मृताः ॥ आप. रापरमश पनन्योऽपिदितिया । पदिकानां तु वर्गोऽपमै मोरोपतः ॥ नमध्ये तु पादरियापदाले तु सर्वतः । एत. पूर्व प्रारम्भ कुषांतानुपियाणः ॥ पाली पस्मिन् पाद रियापाम्नुपम नगीन ममिनिटिका ॥

·दानमयूखः। जीर्णोद्धार तथोद्याने तथा च नववेश्मनि । नवपासादभवने प्रासादपरिवर्त्तने । द्वाराभिवर्तने तद्वत मासादेषु गृहेषु चावास्तूप- सामनं कुर्याद पूर्वमेव विचक्षणः ॥ एकं शान्तिपदं लिख्य वास्तु- मध्ये तु पिष्टकैः । होमसिमेखले कार्यः कुण्डे हस्तममाणके। यौः कृष्णतिलैश्चैव समिद्भिः क्षीरक्षजैः । पालाशैः खादिरैश्चा. ऽपामार्गोदुम्वरसम्भवैः॥ कुशदूर्वादलैर्वाऽपि मधुसर्पिःसमन्वितैः । कार्यस्तु पञ्चभिपिल्लेविलवी नैरथापि च ॥ होमान्ते भक्ष्यभोज्य- श्च वास्तुदेदे वलि हरेन् । तविशेषनैवेद्यमिदं दद्याक्रमेण तु ॥ एवं सम्पूनिता देवाः शान्ति कुन्ति ते सदा । सर्वेपां काञ्चन दद्याद्ब्रह्मणे गां पपस्विनीमिति ।। अथ गृहवास्तुशान्तिप्रयोगः । यजमानो मासपक्षाधुल्लिख्या- ऽस्य वास्तो शुभतासिद्ध्यर्थं वास्तुशाति करिष्य इतिसङ्कल्प्य गणेश- पूजास्वस्तिवाचनमापूजाभ्युदयिकश्राद्धाऽऽचार्यब्रह्मविम्बरणानि कुर्याद ॥ तत आचार्यो, यदन संस्थितम, अपक्रामनिस्वसेताभ्यां, भूतप्रेतपिशाचाद्या अपक्रामन्तु राक्षसाः । स्थानादस्माद् व्रज- नवन्यद स्वीकरोमि भुवं विमामिसनेन च सर्पपान विकीर्य पञ्च- गष्पेन, शुची वो हव्या इति चेन, एतोन्विन्द्रमिति च तचेन गई . सम्मोक्ष्य गृहे माच्यामीशान्यां वाचतुरङ्गुलोचं इस्तमितं स्थण्डिलं कृत्वा तस्य ईशानादिकोणचतुष्टये चतुरो लोहकीलान्, विश- न्तु भूतले नागा लोकपालाश्च सर्वशः अस्मिन् गृहे च तिष्ठन्तुं आयुर्वलकराः सदेति मन्त्रेण निखनेत् । प्रतिकील मन्त्रावत्तिः। तत ईशानादिक्रमेणैव चतुर्पु कोणेषु अग्निभ्योऽप्पथ सर्वेभ्यो ये वन्ये तत्समाश्रिताः । तेभ्यो बलिं प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमः मिति मन्त्रेण मापभकादिवलीन दत्ता स्थाण्डिलोपरि, ॐ शान्ता. यै नमः, यशोवर्स, कान्तायै, विशालाये, पाणवाहिन्यै सैस, .

·भगवन्तभास्करस्य . मुमत्यै, नन्दाय, सुभद्रायै, मुरयायै इति प्रणवायैनमोऽन्तैदेशांक मन्त्रैः कुङ्कुमादिना हेमरुप्यादिशलाकया माम्पश्चादापताः भागन्ता उदकस्था बङ्गुलान्तरा दशरेखाः कृत्वा, हिरण्याय, सुव्रता- पै, लक्ष्म्प, विभूरी, विमलायै, प्रियायै, विजयायै, वालाय, वियोकायै, इडायै इति दक्षिणोत्तरायता उदकसंस्था दशरेखा कुर्याद । एवमेकाशीतिपदं मण्डलं सम्पद्यते । तत्र मध्यस्थनव. कोष्ठरेखामार्जनेनैकीकुर्याद । एतन्नवपदं ब्रह्मस्थानन्तस्य चतुः दिक्षु चत्वारि त्रिपदानि । विदिक्षु शृङ्खलाऽऽकाराणि द्वादशा- कोणवाद्यैश्चतुर्थ्यन्तैनमोऽन्तर्वक्ष्यमाणनामभिर्देवता आवाह्य स्थाप- पेद । तत्र ईशानकोणपदे वास्तोः शिरसि शिखिने नम इति शिखिनम् । तदक्षिणकपदे दक्षिणे नेत्रे पर्जन्ये तदक्षिणे ततोऽपि पश्चिम इति द्विपदे दक्षिणीने जयन्तम् । तदक्षिणद्विपदे तदक्षिा शे कुलिशायुधाय । तदक्षिणद्विपदे दक्षिणवाही सूर्याप । त. दक्षिणद्विपदे दक्षिणवाहावेव सत्याय । तदक्षिणद्विपदे दक्षिण- कूपरे भृशाप । तद्दक्षिणेऽन्सपतिगतकपदे दक्षिणवाही आकाशा- य । आग्नेयकोणपदे दक्षिणमवाहावेव वायवे । तत्पश्चिमैक- पदे दक्षिणमणिबन्धे पूष्णे । तत्पश्चिमे ततोऽप्युत्तर इति द्वि- पदे दक्षिणपाचे वितथाय । तत्पश्चिमद्विपदे दक्षिणपात्र एव गृहसताय । तत्पश्चिमे द्विपदे दक्षिणोरी यमाय । तरपश्चिमे द्विपदे दक्षिणजानी गन्धर्वाप । तत्पश्चिमे द्विपदे दक्षिणजानी भृङ्ग- राजाप । तत्पश्चिमे वाह्ये दक्षिणगतेकपदे दक्षिणस्फिचि मृगाय । नसकोणपदे पादयोः पितृभ्यः । तदुत्तरैकपदे वामस्फिधि दौवारिकापातदुत्तरे ततोऽपि प्राचि चेति द्विपदे वामनड्डायां मुः ग्रीवाय । तदुनरे द्विपदे वामजानौ पुष्पदन्ताय । तदुत्तरे द्विपदे चामोरो नलाधिपाय । तदुत्तरे दिपदे घामपाचे असुराय । तदुः ·दानमयूखः। चरे दिगदे चामपार्थ एव शोपाप। तदुत्तरे चाह्यपलिगकपदे वाम- मणिबन्धे पापाप । वायव्यां कोणपदे वाममवाही रोगाय । तत्माच्येकपदे वामपार्श्व एव अहये । तत्माचि ततो दक्षिणे चेति द्विपदे वामकूपरे मुख्याय । तत्माचि द्विपदे वामवाही भल्लाटाय । तस्माचि द्विपदे वामवाहावेव सोमाय । तत्माचि द्विपदे वामांसे साय । तत्माचि द्विपदे वामश्रोत्रे अदितये । तत्माचि चाहापातिगतैकपदे वामनेत्रे दितये । तदक्षिणे ईशान- कोणपदाधापदे मुखे आपाय नमः । आगेपकोणपदाधाकोणपदे दक्षिणहस्ते सावित्राय । नैर्ऋत्यकोणपदाध:कोणपदे मेढ़े नपा- प। वायव्यकोणपदाध:कोणपदे वामहस्ते रुद्राय । मध्यम मागते कोष्ठकब्रह्मपदसंलग्ने मागगते त्रिपदे दक्षिणस्तने अर्यणे । तदक्षिणैपदे दक्षिणहस्ते सवित्रे । तपश्चिमे ब्रह्मपदसंलग्ने त्रि. पदे जठरदक्षिणभागे विवस्वते । तत्पश्चिमैकपदे पणयोविबुधा- ऽधिपाय। तदुत्तरे ब्रह्मदपसंलपत्रिपदे जठरवामभागे मित्राय । तदु. तरैकपदे वामहस्ते राजयक्ष्मणे । सत्याचि विपदे वामस्तने पृथ्वी. धराय । तत्मागेकपदे उरसि आपकत्साय | मध्ये नवपदे हन्ना- भ्यो ब्रह्मणे तदुत्तरे वास्तोप्पते प्रतिजानीहाति उपवास्तु मुत्र. र्णादिमतिमायां गण्डलाहिरीशानादिकोणेपु चरकी विदारी २ पूतना ३ पापराक्षसी, पूर्वादिषु स्कन्दम् १ अर्यमणं २ जम्भकं ३ पिलिपिच्छम् ४, माच्याष्टदिक्षु इन्द्रादीनावाद्य सर्वान् सम्पूज्य मण्डलादीशान्यां कला संस्थाप्य तत्र वरुणं संपूज्य कुण्डे स्याण्डले पा अनि संस्थाप्य वदीयान्यां प्रदानाबाह्य सम्पूज्प तदीशान्यां नहकलशं संस्थाप्य तत्र वरुणं सम्पूज्याऽन्वाधाने चक्षुपी- आज्येनेत्युक्ता ग्रहादीनमुकसंख्यया समिचर्वाज्यः, शिखी. पर्नन्मजयन्तकुलिदायुधसूर्पससमृगाकाशवायुपूपावितयगृहक्षतयम- ·भगवन्तमास्करस्य गन्धर्वभृङ्गराजमृगपितृदौवारिक-मुग्रीवपुष्पदन्त-जलाऽधिपासुर- शोपपापरोगाहिमुख्यभल्लाटसोमसदितिदियायसाविवजयरुद्रा- ऽमसावित्रविवस्वद्विबुधाधिपमित्रराजयक्ष्मपृथ्वीधरापवत्समाप्माणो यवतिलसमिदाज्यपायसैरमुकसंख्यया, वास्तोष्पतिमतैरेव द्रव्यै- 'रमुकसंख्यया पञ्चवित्वैस्तद्वीजैर्वा चरकीविदारीपूतनापापराक्षसी- स्कन्दार्यमजम्भकपिलिपिच्छान् इन्द्रार्दीश्च तैखे ट्रम्पैरमुकसंख्यया यक्ष्य इत्युक्त्वाऽोपेणेत्यादि आज्यभागान्ते ग्रहहोम कृत्वा यव- तिलसमिदाज्यपायसैः शिख्यादिदेवताभ्यो नाममन्त्रैः मसेकमष्टा- वष्टाविंशतिमष्टोत्तरशतं वा हुला, वास्तोष्पतये एतान्येव द्रव्याणि अटोचरशमितेश्चनुभिर्वास्तोष्पते धुवा स्थूणानि च पञ्चविंशतिः पञ्च वा विल्वफलानि तद्वीजानि वा जुहुयुः । तत्राचार्यः स्विष्टक- दादिहोमशेष समापयेत् । यजपानस्तु लोकपालेभ्यो ग्रहपीठदेव. ताभ्यश्च वलिं दला पूर्णाहुति हुत्वा शिष्यादिपञ्चचत्वारिकाद्देव- साभ्यः पायसादिना वलिं दत्वा ईशानादिक्रमेण चरकीविदारी- पूतनापापराक्षसीभ्यो लोकपालेभ्यश्च वलिं दत्वा शिप्पादिमीतये काञ्चनं द्विजेभ्यो ब्रह्मप्रीतये धेनुं च दद्यात् । ततः शान्तिकलशो- 'दकेन ऋत्विग्भिरभिषिक्तो यजमान ऋविग्भ्यो दक्षिणां दवा पायवादिपूर्वकं रक्षोन्नपावमानमन्त्रैई सूत्रेण मदक्षिणं वेटयित्वा समन्ताजलधारां क्षीरधारां च दता मध्यनवपदे मुरूपां पृथ्वी ध्याता पृथ्व्यै नम इति सम्पूज्य सर्वदेवमयं वास्तु सर्वदेव. मयं परमिति पवित्वा गृहस्याग्नेयं आकाशपदे जानुमात्रं गत्तै खाला गोमयेनानुलिप्य शुभ्रचन्दनपुष्पाक्षतरलङ्क्स सप्तबीजा- नि ध्योदनं च क्षिप्वा नवं जलपूर्णकलशं शुक्लैकपुष्पयुतं गन्धा. धर्चितमादाय जानुभ्यां भुवं गत्वा तज्जलं गर्ने क्षिपेद, ॐ नमो घरुणायेति मन्त्रेण ।जले प्रदक्षिणावर्ते पुप्पे चोर्ध्वमुखे शुभम् । ។ ·दानमयूखः । ततोऽपकमृपेटिकायां सप्तमीजं दध्योदने शैवालफलपुष्पाणि हिप्ता सर्यघोपं पूर्वस्थापितां रपवास्तुपतिमामानीय पेटिकायां संस्थाप्य पेटिकां पिधाय पठेत् । पूजितोऽसि मया वास्तो होमायै- रचनैः शुभैः । प्रसीद पाहि विश्वेशदेहि मे गृह मुखम्॥वास्तु- पुरुष नमस्तेऽस्तु भूशय्याभिरत प्रभो । मद्गृहं धनधान्यादि- समृद्धं कुरु सर्वदेति ॥ ततो मृत्पेटिकागतं संस्थाप्य, सशैलसागरां पृथिवी यथा वहसि मुर्द्धनि । तथा मां वह कल्याण सम्पन- सन्ततिभिः सहति सम्पाय, तयैव मृदा गत्तै पूरयेत् । मृद आधिक्येऽधिकफलम् । साम्ये समम् । न्यूनत्वे न्यूनम् । गोंपरि गोमयेनालिप्य गन्धपुष्पाक्षतादि लिप्या आचार्यब्रह्मात्विजः सं- पूज्य तेभ्यो दक्षिणां च दवा ग्रहपीठवास्तुपीठदेवताः सम्पूज्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते, यान्तु देवगणा इति विसृज्याचार्याप दत्ता ब्रह्मशिख्यायुद्देशेन विमान सम्भोज्य भूयसी दक्षिणां दत्ता मुहृद्युतो भुजीत । इति गृहवास्तुशान्तिमयोगः॥ अथ गृहदानप्रयोगः ॥ गृहमध्ये दक्षिणभागे पद्म विलिख्य तदुपरि मस्थमात्रान् तिलान् तदुपरि शय्यां स्थापयित्वा शय्यो- परि सौवर्णशय्योपरि सौवर्णलक्ष्मीनारायणप्रतिमा सम्पूज्य पति- ग्रहीतारं सपत्नीकं प्रतिग्रहार्थं कृत्वा तं करे गृहीत्वा समङ्गलपोप वक्ष्यमाणमन्त्रह मवेशयेर । ते च मन्त्रा:- एोहि नारायण दिव्य- रूप सर्वाऽमन्दितपादपम * शुभाशुभानन्दशुचामधीश लक्ष्मी- युतस्तं च गृहं गृहाण ॥ नमः कौस्तुभनायाय हिरण्यकवचाय च क्षीरोदार्णवसप्ताय जगदात्रे नमो नमः ॥ नमो हिरण्यगर्माय विश्नगर्भाय वै नमः । चराचरस्य जगतो गृहभूताय वै नमः ॥ भूर्लोकममुखा लोकास्तर देहे व्यवस्थिताः। नन्दन्ति यावत्कल्पान्तं राधाऽस्मिन भवने गृही । लसंसादेन देवेश पुत्रपौत्रेयुतो गृहे ।

·१६८ मगयन्तभास्करस्य पश्चपाइक्रियायुक्तो वसेदाचन्द्रतारकम् ॥ ततस्तं पूर्वस्थापितशय्पो- पर्युदङ्मुखमुपवेश्य स्वयमासने पाड्रमुख उपविश्य देशकाल- कीनोत्तरममुकगोत्रापाऽमुकधामणे ब्राह्मणायेदं गृहं पकेटकादि- रचितं ययोपपत्तिसम्पादितं कास्यताम्रादिभाजनसधान्यलवण. घृतगुदशर्करागोवलीवईदासमञ्चलिकावितानादिसर्वोपकरणयुतं सदीपमभोद्योतं सर्वदैवतं गृई सर्वपापक्षयपूर्वककल्पकोटिशा- ताऽपिनारायणसमीप क्षीराणवनिवासकाम इतिामृन्मयगृहे दान एकैकमन्वन्तरावच्छिन्नमतिलोकपालपुरनिवासकामइतिायदा सर्वत्र विष्णुमतिकामः । तता मार्थना । इदं गृहं गृहाण वं सर्वोपस्कर- संयुतम् । तव विम प्रसादेन ममास्त्वतिनवं गृहम्॥ गृह मम विभू- सर्थं गृहाण खं द्विजोनम । प्रीयतां मे जगद्योनिर्वास्तुरूपी जना- ईन इति । ततः प्रतिग्रहीता देवस्य वेति यजुषा प्रतिगृह्य ॐ स्वस्तीत्युक्त्रा कामस्तुति पठेत् । दक्षिणा तु स्वर्णसहस्रमारभ्यैक- सुवर्णपर्यन्तशत्या दर्शिता। ततः पादुकोपानहच्छत्रचामरादिकं पुन- दत्वा सम्पन्नं वाप्यसम्पन्नं गृहोपस्करभूपणम् । सर्वं सम्पूर्णमेवा- ऽस्तु स्वत्प्रसादाद्विजोत्तमेति प्रार्थयेत् । एतत्फलमपि मात्स्ये, य एवं सर्वसम्पन्न पकट विनिवेदयेत् । कल्पकोटिशतं यावद्रह्म- लोके महीयते ॥ शैलजं दारुज वाऽपि यो दद्याद्विधिपूर्वकम् । पसेव पीराणवे रम्ये नारायणप्तमीपतः ॥ मृण्मयं चाऽपि यो दद्याद् गृह चोपस्करान्वितम् । पुरेषु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरं घसेदिति ॥ एतच्च वास्तुपूजनन् । अनेन विधिना यस्तु प्रति. संवत्सरं बुधः । गृहे चायतने कुर्यान स दुःखमवाप्नुयादित्यु का प्रतिसंवत्सरं कर्तव्यम् । अत्र वास्तुदेवताना विशेपनैवेद्या. दीनि । शिखिने घृतान्नम् । पर्जन्याय सोत्पलं घृतौदनम् । जय. न्ताय पीतवजं पिष्टमपं कुर्च च । कुलिशायुधाय पञ्चरत्नानि ।

·-दानमयूरः पैष्टं कुलिशं च । सूर्याय वितानकं धूपं सक्तुं च । सत्याय घृत- शोधूमम् । भृशाय मत्स्यान् । अन्तरिक्षाय शकुली । वायवे स- स्तून् । पूष्णे लानाः । वितथाय चणकोदनम् । घृतज्ञताय मन- उन्नम् । यमाय पिशितोदनम् । गन्धर्वाय गन्धौदनम् । भृङ्गराजाय मेपजिहिकाम्। मृगाप यावकम् । पितृभ्यः कृसरम् । दौवारिकाप दन्तकाप्ट, पैष्टं कृष्णवलिं च । मुग्रीवायाऽपूपम् । पुष्पदन्ताय पायप्तम् । वरुणाय कुशस्तम्बसहितं पमम् । अमुराय पैट हिरण्म- यं मुरा च । शोपाय घृतोदनम् । पापाय गोधाम । रोगाय घृत. लड्डकान् । अहये फलान्वितं पुप्पम् । मुख्याय सर्पिः । भल्लाटाय गुडौदनम् सोमाय मधुपायसम् । सर्पेभ्यः शालिपिष्टम् । अदितये पोलिकाम् । दितपे पूरिकाम् । आपाय क्षीरम् । आप- वत्साय दधि । सावित्राय लड्डुकान् । समरीचं कुशोदकम् । सविने गुडापूपम् । जपाय घृतचन्दनम् । विवस्वते रक्तचन्दनं पायसम् । राजयक्ष्मणे आम पकं च मांसम् । इन्द्राय हरितालोदनं मृतसंयुतम् । गुडोदनं तु मिनाय रुद्राय घृतपायप्तम् । पृथ्वी- धराय मांसानि कूप्माण्डानि च । अर्यम्णे शर्करापायसम् । पञ्चगव्यं यश्चैिव तिलातहविश्वरून * भक्ष्यं भोज्यं च विवि- धं ब्रह्मणे विनिवेदयेदिति ॥ राक्षसीनां तु, चरक्यै माशोदनं घृतं पसकेसरं हविपान्वितम् । आमेये विदाएँ सरुधिरमांसौदनं हरिद्री. दनं च । नेने पूतनायै सरुधिरं दध्योदन मत्स्यावण्ईश्च युतम् । पीतरक्तं च बलिं वायव्ये पापरामस्पै मत्स्यमांमं मुरा- सवम् । सर्वत्र पायसं वा दद्यात् । इति गृहदानप्रपोगः ॥ कृत्वा मञ्चं मयनेन शयनासनसंयुतम् * पुण्यकाले दिनेभ्यो- ऽय यतिभ्यो या निवेदयेत् ॥ सर्वान् कामानवाप्नोति निष्कामो मोक्षमाप्नुयादिति स्कान्दोक्तम् ॥ ૨૨ ·भगवन्तभास्करस्य ' मठदान कार्य, मार्कण्डेये-कुर्यात्मतिश्रयगृहं पथिकानां हिता- ऽऽहम् । निजगेहैकदेशं वा साधूनां यो निवेदयेत् ।। अक्षयं पुण्य- मुद्दिष्टं तस्य स्वर्गापवर्गदम्। सर्वकामसमृद्धोऽसौ देववदिवि मोद ते ॥ भविष्यत्पुराणेऽपि, मतिश्रये मुविस्तीण कारिते सजलेन्धने । दीनानाथजनार्थाय वद किं न कृतं भवेत् ॥ मतिश्रयो धर्मशाला ॥ इति प्रतिश्रयदानम् ॥ अथ कन्यादानम् ।। बृहस्पतिः । सहस्रमेव धेनूनां शतं पा. ऽनडुहां समम् ।दशानडुत्सम यानं दशपानसमो हयः॥ दशवाजि- समा कन्या भूमिदानं ततः परम् । ददन्तिं सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोकं वजन्ति त इति ।। देवलः । तिस्रः कन्या यथान्यायं पालपि. ला निवेद्य च । न पिता नरकं याति नारी वा स्त्रीममूपिनी ॥ वसिष्ठः । हाटकक्षितिगौरीणां सप्तजन्मानुगं फलम् । धर्मेण विधिना दातुमसगोत्रोऽपि युज्यते ॥ स्कान्दे, आत्मीकस सुवर्गेन परकीयां तु कन्यकाम।। अप्पशृङ्गः। वरगोत्रं समुच्चार्य प्रपितामह- पूर्वकम् । नाम सङ्कीर्तयद्विद्वान् कन्यापाश्चैवमेव हि ॥ तिष्ठेत पूर्व मुखो दाता वरः मत्यपखो भवेत् । मधुपर्कान्वितायैतां तस्मै दद्यात् सदक्षिणाम् ॥ उदपात्रं ततो गृय मन्त्रेणानेन दापपेव । गौरी कन्यामिमां त्रिम यथाशक्ति विभूपिनाम् । गोवाप शर्मणे तुभ्यं दत्तां विम समाश्रय ॥भूमि गावश्च दासीश्च वामांसि चस्व- माक्तितः महिप्यो वाजिनश्चैव दद्याद वर्णमणीनपि ॥ ततः साब- विपिना होमाचं कर्म कारयेदापयाचारं विधेयानि मानल्पकुतुकानि च ॥ कन्यादाता मारमुसो परः प्रसङ्मुखः दातोदर मुसो परा मसरमुप इति महचरणाः । आवरश्च ॥ अमापं प्रपोगः । यरं मधुपर्केण सम्पूम्प मामपसापुमा मम ममस्तपितृणां निरतिसपमानन्दगावलोकारासादिकम्पादान ·दानमयूखः। कल्पोक्तफावासयेऽनेन वरेणास्पां कन्पायामुत्पत्स्यमानसन्तसा द्वादशावरान् द्वादशा परान् पुरुषान् पवित्रीकर्तुम् आत्मनश्च श्रीलक्ष्मीनारायणपीतये ब्राह्मविवाहविधिना कन्यादानमहं करिष्प इति सङ्करप्प, कन्यां कनकमम्पन्नां कनकाभरणैर्युताम् दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीपपा इति दयाद । घरस्तु, देव. स्य त्रेति प्रतिगृह्य स्वस्तीत्युक्त्वा स्वशाखीयां कामस्तुति पठेत् । एवं, न ममेसादिना सम्पदद इसन्तेन वाक्येन निर्दद्यात् । कन्यादानमतिष्ठाथै सुवर्ण दक्षिणां भूमिदास्यादिकं यथाशक्ति दद्यात् । विश्वम्भरः सर्वभूताः साक्षिप्पः सर्वदेवताः * इमा कन्यां प्रदास्यामि पितॄणां तारणाय चेति मन्त्रं पुनर्न ममेसादि भीतप इसन्तमुक्त्वाऽमुकमवरायायुकगोवायामुकशर्मणः प्रपौत्रा. यामुकशर्मणः पौत्रायामुकशर्मणः पुत्रायामुकशर्मणे वराय श्रीधर- रुपिणेऽमुकाराममुकगोत्रोत्पन्नाममुकर्मणः प्रपौत्रीममुकाम- णः पौनीममुकर्मणः पुत्रीममुकनाम्नीमिमा कन्यां श्रीरूपिणी तुभ्याई सम्पदद इति परहस्ते । बिस्तरस्तु प्रयोगरत्ने भट्टचरण. रुक्तः ।। इति कन्यादानम् ॥ स्कान्दे, वैवाहिकमदानं हि यो ददाविदयापरः। विमानेना- ऽर्कवर्गेन किङ्किणीजालमालिना ॥ महेन्द्रभानं याति सेव्यमानो. इसरोगणैरिति । वैवाहिक विवाहोपयोगिन्यत्रस्नालङ्कारादीनि वैवाहिकदानम् ॥ अथ कपिलादानम् । आदिसपुराणे, सहसं यो गवां दद्या- तु कपिलां चापि मुग्रत । सममेव पुरा माह ब्रह्मा यलविदां वरः। रुपाड़ी रोप्पखुरां सबस्त्रों कांस्यदोहनाम् । सवत्सां कपिलां दता वंशान सप्त समुद्धरेत ॥ यावन्ति चास्या रोमाणि सवत्सा. या भान्ति दि । मुरभीलोकमासाच रमते तावतीः समाः ॥

·१७२ भगवन्तमास्करस्य . अधेयादि गोसहस्रफलावाप्यनन्तरसवत्सकपिलारोममितवपपर्यन्त कामधेनुलोककाम इमां कपिल मुवर्णशृङ्गायुपस्करयुताममुक- गोत्रायामुकशर्मणे विप्राय तुभ्यमहं सम्पददे न ममेति दद्यात् । मन्त्री मात्स्ये। कपिले सर्वभूतानां पूजनीयासि रोहिणी । वीर्थ- देवमयी यस्मादतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ तत्रैव । वस्त्रं तु त्रिगुणं धेन्वा दक्षिणां च चतुर्गुणाम् । एतैरलतां धेनु घण्टाभरण- भूपिताम् ॥ कपिलां विप्रमुख्याय दत्वा मोक्षमवाप्नुयात् ।। मुमुक्षु- खत्रयोपेतां दत्वा चतुरः सुवर्णान दक्षिणां दद्यात् । द्विगुणो- पस्करोपेता महती कपिला स्मृता* ॥ उपस्कराः मुवर्णशृङ्गवस्त्र- दोहनपात्राद्याः सामान्यगोदाने वक्ष्यमाणाः। दत्तासा विममुख्याय खर्गमोक्षफलमदा । सप्तमन्मकृताव पापान्मुच्यते दशसंयुतः ॥ थान यान प्रार्थयते कामान् तांस्तान् प्रामोति मानवः ॥ अये. सादि सप्तजन्मकृतपापनाशपूर्वक-स्वर्गकामो मोक्षकामः पुत्रकामः शुभकाम ईश्वरप्रीतिकाम इत्यादि ययाकाम फलमुल्लिख्य द्विगुणो- पस्करयुतां दद्यादिति।महाकपिलादानम्॥इति दश महादानानि ।। दशधेनवो मात्स्ये । यास्तु पापविनाशिन्पः कथिता दश घनाः तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप ॥ प्रथमा गुड- धेनुः स्याद् घृतधेनुस्तयाऽपरा । तिळधेनुस्तृतीया तु चतुर्थी जल- संमिता ॥ क्षीरथेनुस्तु विरुपाता मधुधेनुस्तया परा । सप्तमी शर्कराधेनुः कार्यासस्याटमी तया ॥रसधेनुस्तु नवमी दशमी स्पाद स्वरूपतः । कुन्ती धृतादिधेनुनामितरासां तु राशपः॥ सुवर्णधेनु- मप्यत्र केचिदिच्छन्ति मानवाः । नर्मी तिलतलेन तथान्येऽपि मार्पपः ।। रमधेनुस्थाने सुवर्णधेनुस्तिलीलधेनुघा एतद्वियानमपि मारस्प एप, फणानिनं चतुर्हस्तं माग्नी विन्यसेद् मुवि गोमपेनो- परितार्या दर्मानास्लीप मतः ॥ लणं चानिनं तद् वत्सस्प ·। दानमयूखः। १७३ परिकल्पयेत् ॥ लणं चाजिनं लघुकृष्णाजिनम् । प्राङ्मुखी कल्पये नुमुदक्पादां सवत्सकापू । प्राङ्मुखी माशिरसम् । सवत्साम् ।। उत्तरभागस्थितवत्ससहिताम् ॥ उत्तमा गुडधेनुः स्यात् पदा भारचतुष्टपम्। वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता। अर्द्धभारेण वत्सः स्याद कनिष्ठा मारकेण तु । चतुर्थाशेन वत्मः स्याहवित्तानुसारतः ॥ भारः पलसहस्रद्वयमिति परिभापाया- मुक्तम् । धेनुवत्सौ घृतस्यैतौ सितसूक्ष्माऽम्बराहतौ । शक्तिक- विशुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ ॥ सितसूत्रशिरालौ तौ सितकम्बल- कम्बलौ। ताम्रगण्डुकपृष्ठौ तौ सितचामररोमको ।। गण्डक ककुत्म- देशे। विद्रुम युगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ#क्षामपुच्छौ कांस्यदोहो इन्द्रनीलकतारको । सुवर्णशृङ्गाभरणी राजतक्षुरसंयुतौ । नाना- फलमपैर्दिन्तैर्घाणगन्धकरण्डको ॥ गन्धकरण्डकः कर्पूरादियुतः पावविशेषः । इसेवं रचयित्वा तो धूपदीपैरथार्चयेत् । वस्त्रमुक्ता- दीनां सारतो मानतश्चाधिवये फलाधिक्पम् ॥ अथ प्रयोगः ॥ अघेसादि सर्वपापक्षयपुरकाशेपयशफल- प्राप्तिसहितमुक्तिमुक्तिकामो गुडधेन्वादिदानं करिप्य इति सङ्कल्प्य विमं हत्वा सम्पूज्य सवत्सगुडघेनवे नम इसावाइनप्रतिष्ठापनपूज- नानि कृता ता प्रदक्षिणीकृत्य वक्ष्यमाणमन्त्रैरामव्यायेसादि सर्वपापक्षयपूर्वकाशेपयज्ञफलमासिसहितभुक्तिकाम इमां घेनुममुक- प्रवरायाऽमुकगोत्रायामुकशर्मणे विप्राय तुभ्यमई सम्पददे न ममेति दद्यात् । विप्रस्तु पुच्छे प्रतिगृह्य स्वस्तीत्युक्त्वा कामस्तुति पठेत् । दाता तु सुवर्णदक्षिणादानविप्रभोजनभूयप्तीदानादिकम- शेष समापपेत् ॥ अपामन्त्रणमन्त्राः ॥ या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता । घेनुरूपेण सा देवी मम शान्ति प्रयतु ॥ देहस्था - ·१७४ भगवन्तभास्करस्य या च कल्याणी शङ्करस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ।। विष्णोक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभा- वसोः । चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपाऽस्तु सा श्रिये ॥ चतुर्मुख• स्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्घनदस्य । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेर्नुवरदाऽस्तु मे ॥ स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजा तथा । सर्वपापहरा नुस्तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे इति ॥ एवमा- मन्त्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ॥ सर्वासां प्रसक्षधेनुव्यतिरिक्तानामियर्थः । उक्तरचनस्य समानुपयोगात । एतदेव विधानं स्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः * मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पणि पर्वणि ॥ यथाश्रद्धं प्रदातम्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । अशेषयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ अपने विपुवे पुण्ये व्यतीपाते तथा पुनः । गुडधेन्वादयो देया उप रागादिपर्वमु ॥ अत्र, पापविनाशिन्य इत्युपक्रमात सर्वपापहरा इत्युपसंहाराच पापनाश एव फलं न भुक्तिमुक्त्यादीति दान- सौख्ये । तत्र पुढेष्टाविवार्थवादोक्तानां भुक्तिमुक्त्यादीनां सागे मानाभावात् । उपक्रमोपसंहारौ वायोजको । यत्तु पद्मपुराणादा. चेकेनैव घटेन घृतादिधेनुः, द्रोणगात्रेण च तिलेन धेनुरुक्ता, तव प्रकारान्तरमिति कल्पतरौ । दानविवेके तु पलसहस्रममाणः कुम्भ इति । द्वादशपलाधिकानि पञ्चपलशतानि कुम्भ इत्पन्ये । सनश्च यथाधिकारं व्यवस्था झेया। यद्यपि गुडघेवनन्तरं घृतधेनु रूदिष्टा, तथाऽपि तिलाभाये तया दद्यात् । घृतपेनुमित्युक्त्वा तिलानां प्रापान्यापदेनुरादावुघ्पते । अय तिलयेनुः ॥ तत्र किश्चित् मकारान्तरं विष्णुधर्मोत्तरे- अनुलो महीपृष्ठ पनामिनकुशायते । पर्नु तिलमयों कृत्वा सर्वरनरहनाम् ॥ धेनुं द्रोणेन कुर्वीत आदकेन तु वत्सकम् ।

·दानमयूखः । सुवर्णशृङ्गी रौप्यसुरां गन्धघ्राणवती तया|कुर्याच्च शर्कराजिहां गुडास्यामक्षिकम्बलाम् । इक्षुपादा ताम्रपृष्ठांशुचिमुक्ताफलेक्षणाम्। प्रशस्तपत्रश्रमणां फलदन्तवाशुमाम । सग्दामपुच्छांकुतिनवनीत- स्तनान्विताम् ॥ सितमूत्रशिरालां च सितसर्पपरोमिकाम् । फलै. मनोहरैर्भक्ष्यमणिमुक्ताफलान्वितापा सितवस्रयुगच्छन्नां घण्टाभरण- भूपणाम् ।। ईदृक्मंस्थानसम्पनां कृता श्रद्धासमन्वितः। कांस्पोप- दोहनां दद्यात् केशवः प्रीयतामिति ॥ फलेतिकर्तव्यतामन्त्रा गुडवेनूक्ता एव । बाहिपुराणे नु, तिलाश्च पितृदैवसा निर्मिताश्चेह गोसवे । ब्रह्मणा तन्मयी घेतुर्दता मीणातु केशमिति मन्त्रान्तर- मुक्तम् ॥ अथ घृतधेनुः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, तिलाभावे तथा दद्याद् घृतधेनुं मयलतः । बासुदेवजगन्नाथं घृतक्षीरानिषेचनाद ॥ सं. पूज्य पूर्ववत पुप्पैर्गन्धधुपादिभिर्नरः । अहोरात्रोपिगो नाम्ना अभिपूय घृताऽचिपम् ॥ अभिपूय प्रज्ज्वाल्य । वापिसग्निम् । गन्यस्य सपिंपः कुम्भं पुप्पमालादिभूषितम् । कांस्पापिधानसंयु- कं सितवस्त्रयुगेन च ॥ हिरण्यगर्भसहितं मणिविद्रुममौक्तिकैः ॥ अत्र पलसहसपरिमाणः कुम्मः । द्वादशपलाधिकानि पञ्चपल. शतानीति वा । इक्षुयष्टिपयान पादान सुरान् रौप्यमयाँस्तथा । सौवर्णे चाक्षिणी कुच्छूने चागरुकाटने ॥ सप्तधान्यमये. पार्ने पत्रोर्णेन च कम्बलम् । कुर्यात्तुरुप्ककपरैर्घाणं फलमयान् स्तना. न ॥ तद्वच्छ करपा जिहां गुडतीरमयं मुखम् ॥ पत्रोण धौत. कौशेयम् । तुरुका सिहकम् । सिहाररस इति यावत् । पुच्छ सौममय कार्य रोगाणि सितसपेपैः * ताम्रपृष्ठं विचित्रं तु ईटा- रूपां मनोरमाम | विधिना कृतवत्सां च कुर्या लक्षणलक्षिताम् । एतैः कृता तया नत्वा पूनयित्वा विधानतः ॥ तद्भक्ताय प्रदा:

·भगवन्तभास्करस्य तन्पा मङ्गलाशीस्वपारगे ॥ एतां ममोपकाराय गृहीष्व त्वं द्विजोत्तम । प्रीयतां मम देवेशो घृताचिः पुरुषोत्तमः । इत्युदाहस विमाय दद्याद्धेनुं नराधिप ॥ स्कान्दे त्वयं मन्त्रः । घृतं गाव: मसूपन्ते घृतं भूम्यां प्रतिष्ठितम्घृतमनिश्च देवाश्च घृतं मै सम्मदी- यतामिति ॥ फलं च, घृतक्षीरवहा नद्यो यत्र पायसकईमाः । तेषु लोकेषु सर्वेषु सुपुण्येपूपजायते ॥ सकामानामियं व्युष्टिः कार्थता नृपसत्तम ॥ व्युष्टिः फलम् । विष्णुलोकं नरा यान्ति निप्पापा धेनुदानत इसादि।दक्षिणाकसुवर्णप्रभृति यथाशक्ती- ति मदनरत्ने । यथाशक्ति हिरण्यमिति हेमाद्री ॥ अथ जलधेनुः । तत्रैव जलधेनुं प्रक्रम्य, जलकुम्भ नरव्याघ्र मुवर्णरजतान्वितम् । सुवर्णरजतशृङ्गखुरान्वितमिति साम्मदायि- काः। रत्नगर्भमशेपैस्तु ग्राम्पैर्घान्पैः समन्वितम् ॥ सितवस्त्रयुग- उन्नं पिल्लवशोभितम् । कुष्ठमांसीमुरोशीरवालकामलकैतम् ।। प्रियगुपनसहितं सितवस्त्रोपवीतिनम् । सच्छत्रं सउपानकं दर्भ: विष्टरसंस्थितम् ।। चतुर्भिः सम्भृतं भूप तिलपात्रश्चतुर्दिशम् । स्थगित दधिपात्रेण घृतक्षौद्रवता मुखे ॥ तिलपात्राणि ताम्रस्थ दपिपानं कांस्यस्येति दानविवेके । उपोपितः समभ्पर्य वासुदेवं जलेशयम् । पुष्पधूपोपहारैश्च ययाविभवमादृतः ॥ सङ्कल्प्प जल. घेनुं च कुम्भं तमभिपूज्य च । पून पेद्वत्सकं तद्वत् कृतं जलमपं युपः ॥ एवं सम्पूज्य गोविन्दं जलधेनुं सवत्सकाम् । सितवस- धरः सानो वीतरागो विगरसरः । दद्याद द्विमाप राजेन्द्र मीस मलयापिनः ।। जलशायी जगद्योनिः प्रीयतां मम केशवः । इति पोचार्य भूनाथ विमाप पारेपाघनाम् । अपमानाशिना म्येप. महाराषमतः परम्। तया, पान्पानि पार्षदये, कुष्ठादीनि घाणदेदो, मिपद्गुपश्रयणे, पोपवीतं निस्थापपेत् । यत्मश्चतीयोनय ।

·१७७ दानमयूखः। दक्षिणा शक्तितः सुवर्णम् । अनेन विधिना दत्ता जलधेनुं नराधिप * सर्वान् कामानवामोति ये दिव्या ये च पानुपा इति।। अप सीरधेनुः ॥ स्कान्दे, क्षीरघेतुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नराधिप । अनुलिप्ते महीपृष्ठे गोमयेन नराधिप । गोचर्ममात्रमानेन कुशानास्तीर्य सर्वतः।। तत्रोपरि महाराज न्यसेत् कृष्णाजिनं ततः।। वोपरि कुण्डलिकां गोमपेन कृतामपि ॥ क्षीरकुम्भं ततः स्थाप्य चतुर्थाशेन वत्सकम् । सुवर्णमुखशृङ्गाणि चन्दनागरुकाणि च ।। मास्तपनश्रवणं तिलपात्रोपार न्यसेत् । मुखं गुडमयं तस्या जिह्वा मार्करया तथा ॥ मूलमशस्तदन्ता च मुक्तामयफलेक्षणा । इक्षुपादा दर्भरोमा सितकम्बलकम्बला || ताम्रपृष्ठा कांस्पदोहा पट्टसूत्रमयं तथा । पुच्छं च नृपशार्दूल नवनीतमयस्तनी ।। स्वर्णशृङ्गी रौप्य. खुरा पचरनमपी मुधि । चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्ष्वपि स्थापयेत् ॥ सप्त नीहीन समायुक्तो दिक्षु सर्वासु प्रक्षिपेत् । एवं लक्षणसंयुक्तां सीरधेनुं प्रकल्पयेत् ।। आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्ध. पुप्पः सपर्चपेत् । धूपदीपादिकं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ॥ अनेन गुडधेनूक्तेन । प्रकल्पयेदनुमन्त्रयेद । आप्यायति मन्त्रेण क्षारधेनुं प्रसादये. छ । गृह्णामि ला विमभन्या ग्राहको मन्त्रमुच्चरेत् ॥ एवं धेनुं मदला च क्षाराहारो दिनचरेत् । बिरानं तु पयोभक्षो बामणो राजसत्तम । यन्वस्तु, गृहामि त्वां देवि मत्स्या कुटुम्वार्थे विशेप- तः ॥ भरस्त्र कामै सवैः सीरघेनो नमोऽस्तु त इति ॥ एता हेमसहस्रेण शतेनाथ स्वशाक्तितः । तार्द्धमथवाऽप्य तत्रैवार्दै स्वशक्तितः ॥ दद्याद्धेनु महाराज भृणु तस्यापि यत् फलम् । दिव्यं वर्षमहसं तु रुद्रलोके महीयते ॥ दिव्यवसहसाजधि रुद्र- लोककाम इति फलोल्लेखः सङ्कल्पवाक्ये । अन्यद्गुइनुवत् ॥ २३ ·भगवन्तभास्करस्य अथ दधिधेनुः । तत्रैव भुलेपनकुशकृष्णाजिनान्युक्त्वा, दधि. कुम्भं च संस्थाप्य सप्तधान्यस्य चोपरि । चतुर्थांशेन वत्सं तु सौवर्गमुखसंयुतम् ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणा मुक्ताफलमयेक्षणा । चन्दनागरुशृङ्गाच मुखं वैगन्धमालिका गन्धमालिका गन्धद्रव्य. विशेष इति केचित् । सुगन्धपुष्पस्रगिसन्ये । कर्पूरादिसुगन्धद्रव्य- समूह इति बहवः जिहां शर्करया राजन् घ्राणं श्रीखण्डकं तथा। फलं मूलमया दन्ताः सितस्त्रस्य कम्बलः ॥ ताम्रपृष्ठा दर्भरोमा पुच्छ मूत्रमयं तथा । सुवर्णशृङ्गी रौप्पलुर्रा नवनीतमयस्तनीम् ॥ इक्षुपादां सुसंस्कृस सर्वाभरणभूषिताम् । आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन पुष्पगन्धैः मुपूजिताम् ॥ ब्राह्मणाय कुलीनाय साधुटत्ताय धीमते। पुच्छदेशोपविष्टाय मुद्रिकाकर्णमात्रकैः ॥ पादुकोपानही छत्रंदत्वा मन्त्रमनुस्मरेत् ।। मन्त्रो गुडधेनूक्तः । दधिक्राणेति मन्त्रेण दधि- घेर्नु पदापयेत् ॥ एवं दधिमपी धेनुं दत्वा राजर्पिसत्तम । एका. हारो दिनं तिष्ठना च नृपनन्दन ॥ यजमानो वसेद्राजन् त्रिदिनं च द्विजोत्तमः ।। यत्र मधुवदा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः । मुनयो ऋषयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥ दातारो दायकाश्चैव तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ मधुनदीकबहुपायसऋषिसिद्धलोक. काम इति शेषफलोल्लेखः । अथ मधुधेनुः । स्कान्दे, मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपापपणा. शिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोचरे । धेनुं मधुमयीं कत्ता सम्पूर्णघटरिताम् ॥ तच्चतुर्थभागेन वत्सक परिकल्प- येत् ॥ सौपण तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनम् । पृष्ठं ताम्रा मयं तस्याः पुच्छ सूत्रमयं तथा ॥ पादारितामया: का: सितकम्बल कम्पलम् ॥ मुखं गुडमपं कृत्सा जिहा शर्करयाऽपि. ता । मौक्तिकं नपने तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः ।।दर्भरोम.

·दानमयूखः। धरा देवी रौप्यसुरविभूषिता । पशस्तपत्रश्रवणा नवनीतमय- स्तनी ॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यानि दापयेत् । चत्वारि तिल. पात्राणि चतुर्दिक्षु च भूपिता ॥ आच्छाय वस्रयुग्गेन घण्टाभरण- भूषिताम् । कांस्पोपदोहनी कृत्वा गन्धपुप्पैस्तु पूजिताम् ॥ पुन्छ- देशोपविष्टाय ब्राह्मणाय प्रतिपादयेत् । उदपूर्व तु कर्त्तव्यं पश्चा- दानं समाचरेत् ॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता । पीयन्ता पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। अहं गृहामि त्वां देवि कुटुम्बार्ये विशेषतः कामान् कामदुधे धुश्व मधुपेनो नमोऽस्तु ते ॥ मधु वातेति मन्त्रेण पदा- पायतचेतप्ता । धेनुं दत्वा च मधुपायसाभ्यां दिनं नयेत् ॥ ब्राह्मणोऽपि तथैव त्रिरात्रं नये । फलश्रुतिरपि । यत्र मधुवहा नद्यो यत्र पायतकईमाः । ऋपयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥ तत्र भोगान वरान भुते ब्रह्मलोके स तिष्ठति ॥ मधुनदीकवहुपायप्तकर्दममुनिसिद्धलोकोत्तमभोगोत्तरब्रह्मलोककाम इति विशेषफलोल्लेखः॥ अथ रसधेनुः । स्कान्दे, रसधेनुं महाराज कथयामि समा- सतः । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ रसस्य तु घर्ट राजन सम्पूर्णमैक्षवस्य तु । तद्वत् सङ्कल्पयेव पाश्चतुर्थाशन वत्स- कम् ॥ इक्षुदण्डमयाः पादा राजतखुरसंयुताः ॥ सुवर्णशृङ्गाभरणा वस्त्रपुच्छा मृतस्तनी । पुष्पकम्पलसंयुक्ता शर्करामुखनिहिका ॥ दन्ताः फलपपास्तस्याः पृष्ठ तात्रमयं शुभम् । पुप्परोमा तु राजेन्द्र मुक्ताफलंकृतेक्षणासप्त्रीहिसमायुक्ता चतुर्दिशु सदीपिका। सर्वोपस्करसंयुक्ता सर्वगन्धविभूपिता ॥ चत्वारि तिलपात्राणि चतुचि निवेशपेव । धेनुं तु पूजयिताऽग्रे पुष्पगन्धलगा- दिभिः ॥ पूर्वोक्ता य च मन्त्राश्च तानेव मयतः स्मरेत् ॥ मन्त्रा ·१८० भगवन्तभास्करस्य गुडधेनूक्ताः । एवमुच्चारयित्वा तु दीयते वै द्विजोत्तमे । दश पूर्वान् पगश्चैव आत्मानं चैकविशकम् । नयेत्तु परमं स्थान यस्मान निवर्तने पुनः ॥ दाता वा ग्राहको वाऽपि एकाहं रस. भोजकोसोमपानं भवेत्तस्य सर्वक्रतुफलं लभेदित्यादि ॥ स्वाधिक दशपूर्वदशपरपुरुषाणां निवृत्तिरहितपरपदमाप्तपे आत्मनश्च सोम. पानसर्वक्रतुफलगाप्तिकाम इति विशेषफलोडिखः ॥ अथ शर्कराधेनुः स्कान्दे । तच्च शर्कराधेनुं शृणु राजन पयाऽर्थतः । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोतरे ॥ धेनुः मार्करया राजन सदाभारचतुष्टयम् । उत्तमा कथ्यते सद्भिश्चतुर्थी- शेन वत्मकः । तदई मध्यमा मोक्ता चतुर्थांशेन कनीयसी ॥ तद्वत्सं प्रकुर्वीत भातुर्थाशेन मानवः । अथ कुर्यादष्टाशतश्चतुर्थी- दोन वत्सकम् ॥ अष्टाशत इति । भारचतुष्टपस्याप्टमाशेन अर्द. भारेणेत्ययः । सशस्या कारदेनुमात्मपीडां न कारयेत् * सपीमानि संस्थाप्य चतुर्दिक्षु समन्ततः ॥ सौवर्णमुखशृङ्गाणि मौक्तिकर्नयनानि च । गुडेन च मुसं कार्य जिहा पिष्टमयी तथा ॥ कम्पलं पण कण्ठाभरणभूषिता । इक्षुपादारीप्यतुरा नानीनमपतनी ॥ प्रशस्तपणा मितचामरभूपिता । पच.

·: दानमयूखः। सर्वपापदरा धेनुः सर्वकामपदायिनी । सर्वकामसमृद्धश्व जायते तात्र संशप इति ।। अथ कार्पासधेनुः ।। वाराहे, अतः परं प्रवक्ष्यामि धेनुं का- पोसकी शुभाम् । एवं विश्वस्य गुप्यर्य ब्रह्मणा चांशुकं कृतम् ।। कार्पासमूलं सच्चापि तेनासावुत्तमः स्मृतः । सा च कार्पासमारण धेनुः श्रेष्ठा प्रकीर्तिता ॥ मध्यमा च तदर्दैन तदन तु कन्यप्सी ॥ पूर्ववतनधान्यं च हिरण्यं च तथैव च । वरसकं तु चतुर्थीदशाहान- गन्त्री विधीयते ॥ कुर्वीत पूर्ववद्वत्सं वस्त्रधान्यायुपस्कृतम् ॥ पूर्व- चद् वराहोक्ततिलघेनुदानवत् । हेमकुन्देन्दुसदृश क्षीरार्णवसमुद्भवे । सोमप्रिये मुपेन्वाख्ये सौरभेयि नमोऽस्तु ते ॥ दत्तेयमिन्दु. नाथाय शाशाङ्कायाऽमृताय च । आत्रनेत्रमजाताय सोमराजाय वै नमः॥ यस्त्वे परपा भत्त्या ब्राह्मणाय प्रयच्छति।स पाति चन्द्र- लोकं तु सोमेन सह मोदत इति ॥ चन्द्रलोकगमनानन्तरचन्द्रसह- बासमुखकाम इति विशेषफलोग्लेखः ॥ अथ भविष्यत्पुराणे लवणधेनुः || रात्र युधिष्ठिरं मति कृष्णः । शृणु राजन् मवक्ष्यामि लवणस्येह कल्पितम् । गोमयेना- नुलिप्ते तु दर्भसंस्तरसंस्थितम् ।। आविकं चर्म विन्यस्य पूर्वाशा- ऽभिमुखं स्थितम् । वस्त्रेण छादितं कृत्वा धेनुं कुर्वात बुद्धिमान् ॥ हाटकेनैव कुर्वीत बहुवित्तोऽल्पवानपि ॥ स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरा- मिक्षुपादा फलस्तनीम् । कार्या शारया जिह्वा गन्धवाणवती तथा || समुद्रोदरजां शुक्ति कौँ च परिकल्पयेत् । शृङ्गे चन्दन- काष्ठाभ्यां मौक्तिके चाक्षिणी उभे ॥ कपोली सक्तुपिण्डाभ्यां यवानास्ये मदापयेत् । कम्बलं पट्टमूत्रेण ग्रीवायां छत्रिका तया ।। पृष्ठे वै ताम्रपात्रं तु अपाने गुडपिण्डिकाम् । लागुले कम्बलं दद्याद्रमान क्षीरप्रदेशतः ॥ योनिप्रदेशे तु मधु सर्वतस्तु फला- .

·भगवन्तभास्करस्य . ऽन्विता ॥ एवं सम्यक परिस्थाप्प लवणस्य कृतां तु गाम् । स्थापयेत्मकं चाऽपि चतुर्भागेन मानवः ॥ एवं धेनुं समभ्यर्य माल्यवस्त्रविभूषणः। स्नात्वा देवार्चनं कुर्याद्राह्मणानभिपूज्य च ॥ कृतां प्रदक्षिणं गां तु पुत्रभार्यासमन्वितः ॥ दानमन्त्रः-लवणे वै रसाः सर्वे लवणे सर्वदेवताः । सर्वदेवमये देवि लवणाख्ये नमो. ऽस्तु ते ॥ भदक्षिणा मही तेन कृता भवति भारत । सर्वदानानि दत्तानि सर्वांकफलानि तु ॥ सर्वे रसाः सर्वमन्त्राः सर्वमेतचरा. ऽचरम् ॥ सौभाग्यं च परा दृद्धिः शरीरारोग्यसम्पदः। नृणां भवन्ति दत्ता तु रसधेनुं न संशयः ॥ सौभाग्यपरमटयाऽऽरोग्यकाम इति विशेषफलोल्लेखः। पुराणान्तरे, गां लवणमयी कृत्वा पोडश- मस्यसंयुताम् ॥ चतुर्विमं राजेन्द्रेयादिना लवणपरिमाणा. न्तरमुक्तम् ॥ अथ सुवर्णधेनुः। विष्णुधर्म, भगवानुवाच । यद् ब्रह्मणोऽपि राजेन्द्र अदितं विष्णुना पुरातत्ते विस्तरतो राजन् कथयाम्यऽनु- पूर्वशः ॥ सुवर्णस्य मुवर्णस्य शुद्धस्प परिकल्पितम् ॥ एकं सुवर्णपदं शोभनं रूपमाह, अपरं मानम् । रौप्यवसमसंयुक्तां मुक्ताफलविभूषिताम् । मवालगृहोपयुनां पदरागादिशालिनी- म॥ वृतपात्रस्तनपर्ती कपूरागरुनासिकाम् । शर्करारसनोपेतां मिष्टानरमवामिनाम् ।। बादशान्तरां शक्ति ललाटस्यानकारिप- ताए । फलदनां यत्रयुग्मपात्री सोममुकम्पलाम् ॥ सुपादां नालिग्गवणा गुरनानुसाम् । पमगप्पाऽपानी कांस्पपृष्ठ ममनिताम् ।। पुपटाप्रसादा सप्तधान्यमान्यतामा फलपुषः समोना योपानरमपन्रिताम् | सुवर्णधेनं, विमाप प्रतिपापेशी गरः ॥ रिपरेताः पुरुषः पुराणः कृष्णपिनलः । तपमानित मा रियामा प्रीयतामिति भनेर तु मन्येण धेनोदानंमतीति।

·दानमयूखः । तम् । अश्वमेधसहस्रस्य फलमानोसमायम् । कुलानां तु सहस्त्रं च सग नयति तदुध इति ॥ अश्वमेघसहस्रतुल्पफलमाप्तिकुल- सहस्न स्वर्गनपनकाम इति कामफलोल्लेखः । वह्निपुराणे तु, सुवर्ण- धेनुश्चाप्यत्र सुवर्णाश्च चतुर्दश ! मुनिणिक्तमुवर्णैश्च सप्तमि. मध्यमा मता। चतुभिः कन्यसी मोक्ता चतुर्थाशेन वत्सकः ॥ गुड- धेनुविधानेन दत्ता सर्वफलपदेसादिना सर्व गुडयेनुवदुक्तम् ॥ अथ वायुपुराणोक्तं वन्ध्यात्वहरं सुवर्णधेनुदान । चतु. विधा तु या वन्ध्या भवेद्वत्सविपोजनात ।। चतुर्विधा । वन्ध्या च. काकवन्ध्या च स्वीमसूश्च मृतप्रजेति।। बन्ध्याअपत्यसामान्याभाव. वती।काकवन्ध्या काकादेकापत्या। वक्ष्ये तस्याःमतीकारं तत्स्वरूपं नियोधमे *हिरण्येन यथाशत्त्या सवत्सां कारयेद् दृढाम् धेनुं पलेन वत्सं च पादेन गुरुरप्रवीत् ॥ धेर्नु रौप्यखुरां रत्नं तस्याः पुच्छे नियोजयेत् । घण्टां गले च बनीयात्तिलक चोभयोरपि ।। अर्च- येद्विधिना तां तु नैवेद्यं पायसं भवेत् । मोदकांश्च तथाऽपूपान गुडे लवणमेव च ॥ जीरकं च मुविस्तीर्ण शूर्षे वेणुमये दृढम् ।। धेनोरेकं प्रदातव्यं ब्राह्मणस्त्रीषु चैव हि । पडष्टौ दश वा दद्या- तदनन्तरमेव च ॥ ब्राह्मणं सर्वशास्त्रार्यकुशलं धर्मवेदिनम् । विद्या- विनयसम्पानं शान्तं दान्तं जिनेन्द्रियम् ॥ अलोलुपं सर्वजन. प्रियं कल्मपजितम् । आहूप भक्त्या सम्पूज्य वखाधैर्गन्धपुष्प- कैः ॥ तेनैव कारयेत् पूजामाहतो धेनुवरसयोः । होमं च कारये- तन सगिदाज्यचरूकटम् ॥ सोमो धनुमिममन्त्रं समुच्चार्य तता पुनः । प्राङ्मुखायोपविष्टाय मदद्यातामुदङ्मुखः ॥ मन्त्रेणानेन विधिवत पुच्छे इस्तं निघाय च ॥ घेनुर्याऽगिरसः सत्रे वसिष्टे मुरभी च पा । दुहिता च तथा भानोरमेश्च वरुणस्य च ॥ याश्च गावः प्रवर्तन्ते वनेपवनेषु च ।। प्रीणन्तु ता मम सदा पुत्रपौत्र- ।

·भगयन्तभास्करस्य . मार्द्धनाः । अयच्छन्तु दिवारात्रम् अविच्छेदं च सन्ततः । वन्ध्यालं काकत्रन्ध्यावं कन्यामसव एव च । तथैव मृतवत्सात्वं दोपं मम चतुर्विधम् ।। दानेनानेन हरतु या सा कामयाऽनयेति।। अथ स्वरूपतो गोदानम् । तत्र याज्ञवल्क्यः । यथाकश्चिदं दत्वा गां धेनुं चाऽधेनुमेव वा । अरोगामपरिक्लिष्टां दाता स्वर्गे महीयते ।। जावालः । होमार्थपग्निहोत्रस्य यो गां दद्यादयान्वितः। विवित्तपूर्णा पृथिवी तेन दत्ता न संशयः ।। आङ्गिराः। गौरक- स्यैव दातव्या श्रोत्रिपस्य विशेषतः । सा हि तारयते पूर्वान सप्त सप्त च सप्त च ॥ आत्रेयः । सीदते वहुभृत्याय श्रोत्रियाया- ssहितामये। अतिथिप्रियाय दान्ताय देया धेनुर्गुणान्वितादेवल: सुशीला लक्षणवर्ती युवर्ती वत्ससंयुनाम् । बहुदुग्धवर्ती सिग्धां धेनुं दद्याद्विचक्षणः ॥ व्यासः । संग्रामेवयित्वा तु यो वै गा: सम्मयच्छति । यादृशीः स्पर्शयेद् गायः स तावत् फलमश्नुते ।। तावत् तद्गोरोममितवत्सरं स्वर्गफलम् ॥ यो वै यूने धनं जित्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति । स दिव्यमयुतं शक्र वर्षाणां फलम- श्नुते ॥ भारते । न गोदानाव परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः। सा गौायाजिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम् ।। तथा, अकुली. नाप मूर्खाय लुब्धाय पिशुनाय च । हव्यकव्यव्यपेताय गौर्न देया कथञ्चन ॥ तृणानि खादन्ति वसन्सरण्ये पिवन्ति तोया- न्यऽपरिग्रहाय । दुशन्ति वाह्यन्ति पुनन्ति पापं गवां रसैनर्जीवति जीवलोक इति प्रशंसा ॥ अय विधिः । याज्ञवल्क्यः । हेमशृङ्गी शफै रौप्यैः सुशीला घस्त्रगंयुता । एकम्पपात्रा दाव्या क्षीरिणी गौः सदक्षिणा ॥ विश्वामित्रः ।। प्राङ्मुखी गामवस्थाप्य सवत्सां गां सुपूजिताम् । पुउदेशे तु दाता वै ततो यद्धशिखो भवेत् ।। उदङ्मुखस्तु विमः ·दानमयूखः। " स्यात. पावलक्षणलक्षितः। आज्यपात्रं करे कृत्वा कनकन समः न्वितम् ॥ निक्षिप्य पुच्छं तस्मिस्तु घृतदिग्धं प्रगृह्य च । सतिलं विमपाणि च प्रागग्रं तु निधापयेत् ॥ सतिलं सकुशं चापि गृही- ला दानमाचरेत । अनेनैव तु मन्त्रेण पात्रहस्ते जलं क्षिपेत् ॥ मन्त्रो वक्ष्यते । अनुत्रज्य च तां धेनुं ब्राह्मणेन समन्विताम् । गौती तु ततो विद्यां जपेत प्रपतः शुचिः ॥ उद्दिश्य वासुदेवं च मीयतामिति चानघ। पात्रं मनसि सञ्चिन्स तोयमप्सु विनिक्षिपेत् ।। अय प्रयोगः । अधेसादि गोमात्रदानफलतुल्यफलकाम:* स्वर्गकामः सर्वत्रापि कृत्स्नकुलतारणकामः सर्वपापक्षपकाम ईश्वर- प्रीतिकामो चा गोदानं करिष्य इति सङ्कल्प्य प्राङ्मुखी सवत्सां गां विमं च सम्पूज्य ससुवर्णमाज्यपावं हो गृहीत्वा तव पुच्छं घृताक्तं कृत्वा विप्रहस्ते कुशतिलजलान्यादाय उक्तफलेवाभ- लपितं फलमुक्त्वा, पज्ञसाधनभूता या विश्वस्याघमणाशिनी। विश्व- रूपधरो देवः प्रीयतामनपा गतेति मन्त्रं, घृतक्षीरसदा गावो घृतयोन्यो घृतोद्भवाः । घृतनयो घृतावास्ता मे सन्तु सदा गृहे ॥ घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां प्रतिष्ठितम् । घृतं मे सर्वतश्चैत्र गवां मध्ये वसाम्पहमिति पौराणमन्त्रं च पठित्वा जलमुस्टजेत् । दानप्रतिष्ठा दाक्षिणां दत्वा ब्राह्मणधेनू अनुत्रज्य, गावः सुरभयो निसं गावो गुग्गुलगन्धिका: * गात्रः मतिष्ठा भूतानां गाव: स्वस्त्ययनं महत् ।। अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम् । पावनं सर्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च ।। हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्समरान् दिवि । ऋषीणामपि होतॄणां गावो होमे मतिष्ठिताः ॥ सर्वेपा. मेव भूतानां गावः शरणमुत्तमम् । गावः पवित्रं परमं गावो पहलमुत्तमम् । गाव सर्वस्य लोकस्य गावो पन्या सवाहनाः ।। नमो गोभ्या श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च नमो ब्रह्ममुताभ्यश्च . । .

·मगवन्सभास्करस्य पवित्राभ्यो नमो नमः । ब्राह्मणाश्चैवगावश्व कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरकत्र तिष्ठतीति यमोक्तांगोमती विद्या जपेत् ॥ महाभारतेऽपि गोमती । गावो मामुपतिष्ठन्तु हेमशृङ्ग्यः पयोमुचः । सुरभ्यः सौरभेय्यश्च सरितः सागरं यथा ॥ गावै पश्याम्पई निसं गावः पश्यन्तु मां सदा। गावोऽस्माकं वयं तासां यतो गावस्ततो वयमिति ॥ गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्पहमिति पठित्वा धेनुं द्विजं च प्रदक्षिणीकृय दद्यादित्यपि वदन्ति । दक्षिणामाह वसिष्ठो गोदानप्रकरणे । सुवर्ण परमं दानं सुवर्ण दक्षिणा परा । सुवर्ण पावनं प्राहुः परिमाणं परं तथेति ॥ यजमानस्ततो दद्या- द्यथाशत्त्या तु दक्षिणामिति । तदशक्तपरमिति मदनः ॥ अथ मात्स्ये हेमशृद्धी।दश सौवर्णिके शृङ्गे खुराः पञ्चपला- न्विताः । पञ्चाशत्पलिकं कांस्यं तानं चापि तथैव च ॥ दाता. ऽस्याः सर्वमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ सुवर्णमत्र दक्षिणा । इति हेमशृङ्गीदानम् ॥ शिवाय विष्णले वापि यस्तु दद्यात पयखिनीम् । धेनुं स्नानोपहारा) स परं ब्रह्म गच्छनीति, स्कान्दे देवताभ्यो गो- दानम् । सरपं गोशतं दद्याच्छिवायातीव शोभनम्।त्रिसप्तकुलजैः सार्दै शृणु तत्पदमाप्नुयादिसादिना शिवधर्मोक्तं शिवाय पा. ऽधिकगोशनदानम् । देवताभ्यो दाने देवतैव संप्रदानं, न ब्राह्मणः । दत्तं च तत्तद्देवतायतने दक्षिणभागे स्थाप्यमिति दानसौख्ये ॥ अयोभयतोमुखी ॥ तदानकालः स्कान्दे । अर्द्धनसूनां गां दद्यात् कालादि न विचारपेठ । कालः स एव ग्रहणे यदा सा द्विमुखी तु गौः ॥ मात्स्ये । रुक्मशृङ्गी रौप्यसुरां मुक्तालाइगूल भूपिताम् । कांस्योपदोहना राजन् सवरमां द्विजपुङ्गवे ॥ प्रमूग ·. दानमयूखः। मानां यो दद्याद्धेनुं द्रविणसंयुताम् ॥यावद्रमो योनिगतो यावद्गर्भ न मुमति । तावद्गीः पृथिवी ज्ञेया सशैलबनकानना ॥ देवलः । अलङ्कृत्योक्तविधिना मुवत्रिपलान्विता । दातव्या द्विपला म- ध्यकपला कन्यसी मता ॥ वाराहे । यश्चोभयमुखी दद्यात् प्रभूत. कनकान्विताम् । तदिनं पायसाहारः पयप्ता वाऽतिवाहयेत् ।। सुवर्णस्य सहस्रेण तदर्थेनापि वा पुनः । तस्याप्यर्द्धशतं वाऽथ पञ्चाशय तथार्द्धकम् ॥ ययाशस्याऽपि दातव्यं वित्तशाठ्यविव- जिनम् ॥ योगी । सवत्सा रोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखी दाता- ऽस्याः स्वर्गमामोति पूर्वेण विधिना ददद ॥ मात्स्ये । गोलोकः मुलभस्तस्य ब्रह्मलोकश्च पार्थिव ॥ त्रिपश्च तं चन्द्रसमानवका: प्रतमनाम्यूनदतुल्यवर्णाः * महानितम्बस्तनमध्यरत्ता भजन्सनस्त्रं नलिनाभनेत्राः॥ अथ प्रपोगः । अग्रेत्यादि गृहसमुद्रशैलवनोपेतपृथिवीदान- समफलैत नुवत्सरोमसंरुपयुगदेवलोकमहितत्वपितृपितामहमपिता- महनरकोद्धरण-वृतक्षीरवहबहुकुल्याक-दधिपायसकर्दमक-देशा. ऽधिकरणकैप्सितकामगत्यात्मलोकमुलभत्रब्रह्मलोकमुलभत्ताजन- चन्द्रसमानवक-मुतमनाम्बूनदतुल्यवर्ण-महानितम्बस्तनत्तमध्य- नलिनाभनेत्राऽनेकस्त्रीसेव्यमानत्वकाम उभयतोमुखी दास्य इति सङ्कल्प्य,ॐ वं महीपवनिविश्वधनोतियेवप्यापक्षरन्ती। अरमयो नमस्तदणस्मुतरणानि कृणोरिन्द्रासन्धूनिति गामनुमन्व्य विमं वखा- दिभिर्गा च मुवर्णशृङ्गरूप्यखुरादिभिरलमृत्य गन्यादिनाऽभ्यर्य सगृहेत्यादि काम इत्पन्तं प्रयोगान्ते इमा सोपस्करामुभयतोमुखी गां रुद्रदेवताम् । अमुकगोत्रापाऽमुकर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्य- महं सम्पददे . न ममेति ब्राह्मणकरे दद्यात् । विमस्तु विधिवत प्रतिगृह्य, ॐ वस्तीत्युक्त्वा गोपुच्छं स्पृष्ट्वा दत्तां दक्षिणां च प्रति- + ·भगवन्तमास्फरस्थ १८ गृद्य स्पृष्ट्वा इरावती धेनुमती, स्योना पृथिवि नो भवेति मन्त्रद्वयं जप्त्वा, मतिगृहामि त्वां धेनुं कुटुम्बार्थे विशेषतः । स्वस्तिर्भवतु मे निसं रुद्रमाननमो नम इति मन्त्रेण गृहीताया दक्षिणपाणिना गर्नेऽनुमन्तत्वेपा मे वेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतमायुर- आयसीररसं नधस्येनो जयत्सानि दीयमिति । मन्त्रेणानेन गर्भ- माकृष्येत् । अनन्तरकृत्यमाह च्यवनः । निष्कान्तेऽमिमुपमाधाय देवान् पितृन्नदीः पर्वतान् चनस्पतीनुदधीनागान् ओपधीस्तर्पये- व । तत्र क्रमेण मन्त्राः । ये देवासः, उशन्तस्वा, इमं मे गड़े, अद्रिभिः मुतो मतिभिः श्वनोहितः, वनस्पते, समुद्रज्येष्ठाः, आहे- रिव भोगैः, मधु वाता इति । तदनु पृथिवीं तर्पयेत् । मन्त्रास्तु । इळेयावा मही द्यौः, उर्वी पृथिवी,गौरीमिमाय ।ततः समस्तव्याह- तिभिश्चतुरशीत्याऽऽजयाहुती वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वस्स. यनं वाचयित्वा गामनुव्रज्य मागुक्तां गोमती विद्यां जप्त्वा पायस- मानं भुभीत ॥ इत्युभयतोमुखीगोदानविधिः ।। भारते । इतिकण्ठमनवाई सर्वरनरलनम् । दत्वा प्रजापते. लोकान् विशोकः प्रतिपद्यत इसादिमुवर्णशृङ्गरौप्यलाइगूला- दिकमपि भारतोक्तं योध्यम्॥ इतिकण्ठं प्रबलगलकम्बलम् ॥ अप वैतरणी ब्रह्मवत्तें । या सा चैतरणी नाम पमद्वारे महा- नदी । शतपोजनविस्तीर्णा पृथुत्वे सा महासरित् ॥ अगाधाऽनन्त- रूपा च दृष्टमात्रा भयावहा ॥ तया, पतन्ति तत्र चे माः कन्द- मानाः सुदारुणम् । तरहणुप्त नरव्याघ्र कथ्यमानं युधिष्ठिर ।। अपने विपुषे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । पाटलामथवा कृष्णा कुर्याद वैतरणी शुभाम् ॥ स्वर्णशृङीं रोप्पगुरां कांस्पपाघसदोह नाम् । कृष्णरसपुगच्छन्ना मप्तधान्यममन्धिताम् । कासटोण. 'शिपर आगीनं तानमानने। पर्मदे मकुपदि लोददण्टसमन्वितम्।।

·दानमयूखः । . महामहिपमाम्हमृढपाशं करे परे । इक्षुदण्डमयं वद्ध्वा उडुपं पह- पन्धनैः॥ उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकाशये. द्विद्वान छनोपानहसंयुनाम्।।इममुचारयेन्मन्त्रं संगृद्योदकमण्डलुम् ।। अथ प्रयोगः ॥ पूर्वोक्तायनादिकालै मृत्युकाले वा पाटलां कृष्णां वा हेमशृङ्गाद्युपेतां कृष्णवस्त्रयुगच्छन्नां सप्तधान्यसंयुक्तां छनोपानयुगलसंयुतां गा संनिघाप्य द्रोणमितकासशिखरे ताम्र- पात्रं तत्र च महिपारूढं दक्षिणवामइस्तधृतलोहदण्डपाशं हैम यम स्थापयित्वा तदने पदवढेक्षुदण्डनिर्मितप्लवोपरि तां धेनुं स्थाप- यित्वा उदङ्मुखं प्रतिग्रहीतारमुपवेश्य स्वयं प्रामुखः । यमद्वारे गहाघोरा या सा वैतरणी नदी। तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वै- तरणी च गामिति मन्त्रेण गामधिवासयेत् ।। ततः तिथ्यादि स- वीर्य वैतरणी तत्तुं गां दास्य इति संकल्प्य मतिमायामक्षतपुझे वा विष्णुं गां विप्रं च संपूज्य | अद्येसादि । अमुकगोवायामुक- शर्मणे ब्राह्मणापाई यमद्वारे स्थिताया नद्याः मुखेनोत्तरणार्थ- मिमां चैतरणी गां सवत्सां सोपस्करां हैमयममूर्तिसहिता विष्णु- दैवतां संपददे । दानमन्त्रः । विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पति- पावन । सदक्षिणा मया तुभ्यं दत्ता वैतरणी च गौरिति ।। ततः सुवर्ण दक्षिणां दत्वा तद्धेनोः पुच्छं प्रगृह्यानुव्रजेत् । तत्र मन्त्रः। धेनुके त्वं प्रतीक्षस यमद्वारे महाभये । उत्तितीपुरहं देवि वैतरण्ये नमो नमः ॥ इति वैतरणीदानम् ।। अथ माहेप्याः । भविष्योत्तरे । महिपादानमाहात्म्यं कथा यामि पुधिष्ठिर । पुण्यं पवित्रमायुप्यं सर्वकामप्रदं मुखम् ॥ चन्द्र. सूर्यग्रहे पुष्पे कार्तियामपने तथा । शुरूपक्षे चतुर्दश्यां सूर्य- संक्रान्तिवासरे यदा वा जायते वित्तं चित्तं च कुरुनन्दन । तदेव देया गहिपी संसारभयगीरुणा ॥ प्रथमप्रसूता तरुणी मुशीला ·भगवन्तभास्करस्य दोपवर्जिता । मुवर्णशृङ्गतिलका घण्टाभरणभूषिता ॥ रक्तवस्त्र हना रम्या ताम्रदोहनिकान्विता । पिण्याकपिटकोपेता सहिरण्या च शक्तितः ॥ पिण्याकपिटकं बलिपूर्णवंशादिपात्रम् । सप्तधान्य; युता देया ब्रह्मणे ता पयस्विनीम् । प्रतिग्रहः स्मृतस्तस्याः पृष्ठदेशे स्वयम्भुवा ॥ दानवाक्यं तु, ॐ अद्येत्यादि । इन्द्रादिलोक- पालानां या राज्यमहिपी शुभा । महिषी दानमाहात्म्याव साऽस्तु मे कामदा सदा ॥ धर्मराजस्य माहात्म्ये यस्याः पुत्रः प्रतिष्ठितः। महिषासुरस्य जननी या साऽस्तु वरदा ममेति मन्त्रमुक्त्वाऽमुक गोत्रायामुकर्मणे ब्राह्मणाय इमां महिपी मुवर्णशृद्भतिलकाभरणां घण्टाताम्रदोहानिकां पिण्पाकापटकसप्तधान्पपादुकोपेतां यमदैवता- म् आयुप्यमुखमहाराज्यकामस्तुभ्पमहं सम्पददे इति। स्त्री तुराज. महिपीत्वकामेति । जयकाम इति क्षत्रियः । धनधान्यकाम इति वैश्यः । एवं शूद्रेणाऽपि स्वामिलपितं फलमुल्लेख्यम् । ईश्वर- भीतिकाम इति वा सर्वेः । ततो दक्षिणां दद्यादिति । अनेन विधिना दत्वा महिपी द्विजपुगवे । सर्वान् कामानवानोति इह लोके परत्र च ॥ या स्त्री ददाति महिपी सा राजमहिपी भवेत् । महाराजः पुमान् राजन् व्याप्तस्य वचनं यथा ॥ यज्ञयाजी भवे. द्विषः क्षत्रियो विजपी भवेत् । वैश्यस्तु धान्यधनान् शूद्रः सर्वाः ऽर्थसंयुत इसादिफलश्रुतिरिति तत्रैवोक्ता ॥ इति महिपीदानम् ।। अथ मेप्याः । भविष्योत्तरे । शृणु पार्थ परं दानं सर्व किलिपनाशनम् । यहत्तं विविधं पापं सद्यो विलयमृच्छति ॥ सुवर्ण. रोमां सौवणी मसक्षा वा सुशोभनम् । सुवर्णतिलकोपेतां सर्वा- लङ्कारभूषिताम् ॥ कौशेयपरिधानां च दिव्यचन्दनभूपिताम् । दिव्यपुप्पोपहारां च सर्वधातुरसैयुताम् ॥ सप्तधातुसमायुक्तां फलपुप्पी तथा । शतेन कारपेचां तु सुवर्णस्य प्रयत्नतः ॥

·दानमयूखः । १९१ यथाशत्त्याऽथवा कुर्याद्वित्तशाग्यं न कारयेत् ॥ अपने विषुवे पुण्ये ग्रहणे शशिमूर्ययोः । दुःस्समदर्शने चैव जन्मः तिथिसमये ।। यदा वा जायते विचं चित्तं श्रद्धासमन्वितम् । तदैव दानकाला स्पायतोऽनित्यं हि जीवितम् ॥ नद्यां तीर्थ गृहे वाऽपि यव वा रमते मनः । तत्र संस्थाप्य देवेशमुमपा सह शङ्कर. म् ॥ ब्रह्माणं सह गायच्या सश्रीकं श्रीधरं तथा । रत्या सह तयाऽनङ्गं लोकपालान ग्रहानपि ॥ तांस्तु पूज्य विधानेन गन्ध- पुष्पनिवेदनः ॥ उमाशङ्कररूपम् । चर्माम्बरश्चतुर्वाहुः शूल- खहाङ्गपाशमृव । पाङ्कः शङ्करो गौरी वामौत्सङ्गे स्थिता भवेदिति। ब्रह्मगायत्र्यादिरूपाणि तु मागुक्तानि । तानि च यथाशक्ति सौवर्णानि कार्याणि । तदने कारयेद्धोमं तिलाज्येन महीतले । अलङ्कृत्य द्विजं शान्तं वासोभिः परिपूज्य च ॥ सल्लिङ्गमन्त्रैोमश्च कर्तव्यो ज्वलितेऽनले ।। ततस्ता तिलकुम्भस्थां लवणाभिमुखां स्थिताम् । पूनयित्वा विधानेन मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः मयोगे केयः । एवमुच्चार्य तां दद्याद्राह्मणाय कुंटुम्बिने । नाभिभापे. ततो दवा न मुखं वाऽवलोकपेत् । दुष्टप्रतिग्रहणतो विप्रो भव- तिपातकी ॥ अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । दवा दानं शुभां कान्तिं कीतिं च विपुलां तथेति ॥ अथ प्रयोगः ॥ रक्तायनादिकाले गृहे तीर्थे वा दाताऽयेखा. दि सर्वपापक्षयपूर्वक-पुतधनकान्तिकीर्तिमाप्तिकामो मेपीदानं करिष्य इति सङ्कल्पयेत् । दुःस्वप्ने तु तत्सूचितानिष्टनित्तिकाम इति विशेपः मतिमा तण्डुलपुग्नेषु वा उपासहितं शङ्करं गायत्री- सहितं ब्रह्माणं श्रीसहितं श्रीधरं रतिसहितमनङ्गं लोकपालान् ग्रहां- च सम्पूज्यैतमकाशकैर्मन्त्रैराज्याक्तातलैरष्टाष्टाविंशयादिसंख्यपा इत्वा सुवर्णतिलकायलङ्कारकोशेपचन्दनपुष्पमुवर्णकृप्याऽदिसप्त- ·१९२ मगवन्तमास्करस्य धातुसप्तरससकलपुप्पयुतां मध्यस्थापिततिलकुम्भा संमुखस्थापित लवणां मेपी च सम्पूज्य, रोमत्वङ्माप्तमज्जाद्यैः सर्वोपकरणः सदा । जगतः सम्प्रवृत्ताऽसि त्वामतः पार्थयेप्सितम् ॥ वाङ्मन:- कायजनितं पत्किञ्चिन्मम दुष्कृतम्। तत् सर्वं विलयं यातु त्वदाना- नुपसेवितमिति मन्त्रमुक्ता तिथ्यादि सङ्कीर्त्य सर्वपापक्षपपूर्वक पुत्रधनकान्तिकीतिमासिकामो दुःस्वप्नसूचिताऽनिष्टनित्तिकामो वेमा मेषी सर्वोपस्करयुनाममुकगोत्रायामुकवार्मणे विमायाह सम्म ददे न ममेति दत्वा विप्रेण यथाविधि प्रतिग्रहे कृते दक्षिणां दद्यात् । एवमेव मुवर्णमेपी देया। प्रतिग्रहीवृषिप्रसम्भापणमुखा- ऽवलोकने वर्जयेत् ।। इति मेपीदानम् ॥ अथानादानम् ॥ मुमन्तुः । अजापाली महीपालो धजा- दानदिवं गतः । अपने विपुत्रे चैव युगादौ ग्रहणेषु च ॥ अमावा- स्यामजादानं पौर्णमास्यां च शस्यते । विधि तस्य प्रवक्ष्यामि विश्वामित्रेण निर्मितम् ॥ सर्वरत्नोपप्तम्पनां सप्तधान्योपरिस्थिताम् । वस्त्रमाल्पोपमालां तु भूपितां पशुनानकीम् ॥ वज्रनेत्रां हेमशृङ्गा ताम्रपृष्ठ सदोहनाम् । समुतां रौप्यपादां च कुक्षौ दद्यातिलो- दकम् ॥ गोदानवत् प्रयुञ्जीत मन्त्रेणानेन संयुतः ॥ मन्त्रवासो अजे श्लक्ष्णे यज्ञप्तम्पत्करे शुभे । स्पृष्टा ते दह मे पापं जन्मान्तर- शतैः कृतमिति ॥ एवं समुच्चरेद्भत्त्या विभहस्ते जलं क्षिपेत् । भीयतां यज्ञनाथाय वासुदेवाय वै नमः । एवं भदक्षिणीकृत्य सूर्य समवलोकयेत् । ततश्च गच्छेत् स्वगृहं हरि संस्मृस मानवः ये बालले कृताः पापाः कामतो वाऽप्यकामतः । यौवने वार्द्ध- कोन्मादे मसङ्गेनापि पातकम् ॥ अजादानस्य माहात्म्यान्निप्पापो जायते नरः । पुत्रपौत्रसमायुक्तः सदाचारमनिश्विरम् ॥ विष्णु- धर्मोत्तरे । उष्ट्र वा गर्दभं वाऽपि यः प्रयच्छति मुद्धिने । अना- ·दानमयूखः । मुरभ्रं तुरगं यथाशत्या सदक्षिणम् ॥ अलकां स समासाद्य पसेन्ट्रैः :: सह मोदते । सर्वकामसमृद्धारमा सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ त. स्मादनां प्रयच्छस्व ततः सर्वमवाप्स्यसि । मन्त्रेणानेन विधिवद- ऽलकृस स्वशक्तितः ॥ त्वं पूर्व ब्रह्मणा सृष्टा पवित्रं भवती पर. मा त्वत्मसूतौ स्थिता यज्ञास्तस्माच्छान्तिकरी भव । मतिगृहीरा तां चैव पृष्ठदेशे द्विगोतम ॥ दानवाक्यं तु महिपीदागवज्ज्ञेयम् । अजाविकं च महिपं दवा विपाय शक्तितः । वृक्षीरवहा नधो यत्र तत्र समेवते । इसजादानम् ॥ अथ मेपदानम् ॥ वौधायनः । अग्नेर्मान्धं भवेत्तस्प यस्खेता- ऽग्निविनाशनः । वक्ष्यामि तत्पतीकारं यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ।। पलार्दैन तदर्दैन तदनाऽथवा पुनः । राजतं कारयेत सौम्य- मनर्वाहनमुत्तमम् ॥ सौवर्णाश्च खुराः कार्याः श्वेतवस्त्रेण वेष्टयेत् । श्वेतपाल्यैः श्वेतगन्धखूपं दद्यान्मधूत्कटे ॥ तण्डलोपरि संस्थाप्य पुनस्तं पूजपेत् सुधीः । तन्दुलानां परीमाणं द्रोणद्वयमुदाहतम् ।। आग्नेय्यां दिशि होगश्च समिदाज्यतिलैरपि । आचार्येण विनीतेन सर्वशनार्थवेदिना ॥ बट्टचेन च कर्तव्यस्तत्र मन्त्रानिमान शृणु । अग्निति मन्त्रेण समिद्धोमः प्रशस्पते ।। अमे नपेया- ऽऽज्यहोयोऽप्यनिनाऽनिस्तिलासमन्त्राध्यायोक्तमार्गेण चाग्नि-. संस्थापनं भवेत् ।। आनेः मागुत्तरे देशे शुभं कुम्भं च विन्यसेत् । प्रणीतामोक्षपर्यन्ते कृते स्नानं विधीयते ॥ आपो हिलेसपि वचं हिरण्येति चतुर्ऋचम् । पत्रमानानुवाकेन मार्जयेद्रोगिणं ततः ॥ मानो वातानुवाकेन शान्ति चाऽपि प्रकल्पयेत् ॥ तस्यै हुतवते रोगी माङ्मुखाय छुदड्मुखः । पूजिताय पथाशक्त्या दया तु सदक्षिणम् ॥ देवानां यो मुखं हव्यवाहनः सर्वपूजितः । तस्य तं वाहनं पूज्यं देवैः सेन्ट्रैर्महर्षिभिः ॥ अग्निमान्य पूर्वकर्मविपा- २५ ·भगवन्तभास्करस्य कोत्थं तु यन्मम । तत्सर्वं नाशय शिमं जाठराग्नि प्रवर्द्धयति दानमन्त्रः । एवं विप्राय यो दद्यादग्नेर्वाहनमुत्तमम् । वलवानग्नि- वान्मों जीवेद्वपंशतं पुनः ॥ ततः स्ववन्धुभिर्विप्रैः स्नात्वा भुनीत मानवः ॥ इति मेपदानम् ॥ अथ पर्वतदानानि॥मात्स्ये, प्रथमो घान्यशैलः स्याद् द्वितीयो लवणाचलः । गुडाचलस्तृतीयः स्पाच्चतुर्थो हेमपर्वतः ॥ पञ्चम- स्तिलोलः स्यात् पठः कार्पासपर्वतः । सप्तमो घृतशैलः स्यादन शैलस्तथाऽष्टमः ।। राजतो नवमस्तद्वदशमः शर्कराऽचलः । वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः ॥ अयने विपुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । शुरूपक्षे तृतीयायामुपरागे शशिक्षपे ॥ विवाहोत्सव यझेपु द्वादश्यामथवा पुनः । शुलायां पञ्चदश्या वा पुण्यः वा विधानतः ॥ धान्यशैलादयो देया यथाश्रद्धं विधानतः ॥ तीर्थे पाऽऽयतने वाऽपि गोष्ट वाऽथ नवागणे । मण्डपं कारयेद्भाया चतुरसमुदमुखम् ॥ मागुदमवणं तद्वत् पाद्मुसं वा विधान- तः॥ प्रान्यामुदीन्यां चैकमेव द्वारम् । न चत्वारे द्वाराणीयर्थः । द्वारक्याच तोरणमप्पेकपेव । द्वारपरिष्कारणमप्पकमेव । दापरि- प्कारणत्वात्तस्य । मण्डपोऽष्टादशहस्तोऽन्यथा द्रोणसहमादिमित- पर्वतनिवेशायोगाद । गोमपेनोपलिप्तायां भूमावास्तीर्य पं कुशानक तन्मध्ये पर्वत कुयाविष्कम्भः पतियुतम् ।। धान्यट्रोणसहसेण मोद् गिरिरहोत्तमः । मध्यमः पश्यातिकः कनिष्ठः स्पात प्रिभिः मेरमहान् श्रीहिमपातु मध्ये मुवर्णरक्षनयसंयुतः स्थाव *। एक्षप्रयं मन्दारपारिजातकपटसरूपम् । मध्ये कल्पतरदक्षिणो- परपोर्मन्दारपारिजाती । माक्ती हरिचन्दनमन्तानापि पूर्वपश्चिम योः स्याप्यो । निन्या गांगरपु शेपाराऽनल इनि पपमानास्पवान् । रावलदान साम्यागापूग मुक्ता- - ·दानमयूखः। फलवजयुक्तो याम्येन गोमेदकपुप्परागैः * पश्चाच गारुत्मत- नीलरत्रैः सौम्येन वैडूर्यसरोजरागैः ॥ सरोजरागः पद्मरागः । मुक्ताफलादीनि पूर्वादिदिगवस्थितराजतशृङ्गेपुनित्रेश्यानिमिन्दरः, श्रीखण्डखण्डैरभितः प्रवाललतान्वितः शुक्तिशिलातला स्यात * ब्रह्मा च विष्णुर्भगवान् पुरारिर्दिवाकरो यत्र हिरण्मयः स्यात् ।। मूर्दव्यवस्थागतमत्सरेण कार्यास्वनेके च तथा द्विनौघाः । ब्रह्मा- दिप्रतिमा ब्रह्माण्डदाने । द्विजाः पक्षिणो मुनयश्व हैमाः ॥अनेक- पदस्वरसादिति मदनः । चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानि नितम्ब- भागेऽपि च राजतः स्यात् * ॥ आक्षुवंशावतकन्दरस्तु घृतोदक- प्रस्रवणश्च दिक्षु । शुक्लाम्बराप्यम्बुधरावली स्यात् पूर्वेण पीतानि च दक्षिणे स्वाद ॥ वासांसि पश्चादय कर्बुराणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनाली ॥ आर्देशव एव वंशाः । घृतमेवोदकम् । रामाण्यम्बराग्वेव मेघावली । रोप्यान्महेन्द्रप्रमुखानथाष्टी संस्था- प्य लोकाधिपतीन् क्रमेण ॥ महेन्द्रादिलक्षणं तुलादाने । नाना- फलाली च समन्ततः स्यान्मनोरमं माल्पविलेपनं च वितानक चोपरि पञ्चवर्णमम्लानपुष्पाभरणं सितं च ॥ इत्थं निवेश्याऽमर- शैलमान्य मेरोस्तु विष्कम्भगिरीन क्रमेण । तुरीयभागेन चतु- दिशं तु संस्थापयेत् पुप्पविलेपनाढ्यान् ॥ प्रतिविष्कम्भपर्वत- म् । तुरीयांशेन चतुर्थाशेन विष्कम्भपर्वतान् कारयेत् । पृथगि- ति लवणाचले वक्ष्यमाणतादिति मदनः । वास्तवं तु एकैनैव चतुर्थाशेन चत्वारोऽपि विष्कम्भपर्वताः कार्या इति तवैव वक्ष्यते। पूर्वण मन्दरमनेकफलैश्च युक्तं युक्तं गणैः कनकभद्रकदम्बचिह्न- म* कामेन काञ्चनमयेन विराजमानमाकारयेत् कुसुमवस्त्र- विलेपनाव्यम्।।क्षीरारुणोदसरसी च धनेन चैव रौप्येण शक्तियटि- तेन विराजमानम् ॥ कामरूपमाह विश्वकर्मा । चापवाणघर: कामो ·भगवन्तभास्करस्य रतिमेयान सुमध्यम आलापी नन्दने रागी रूपवान् विश्वमोहक इति ॥ वैहमेरुसन्निधानाधान्यान्तरानुपदेशाच्च मन्दरोऽपि ब्रीहि- मय एवेति मदनः। तत्र, विष्कम्भपर्वतं चैव यवैः कुर्यात्तु पूर्वत इति ब्रह्माण्डोक्ता गणैरिति नराकृतिभिस्विभिर्गणैर्युक्तम् । कपिक्षलवत । कनकति कनकनिर्मितो भद्रकन्दरः । तद्रूपं प्रयोगे ज्ञेयम् । क्षीरे- ति । क्षीरचूर्णेन रौप्येणारुणोदाख्येन सरसा रौप्येण वनेन च विराजमानम् । यामेन गन्धमदनश्च निवेशनीपो गोधूमसञ्चयमयः कलधौतनम्बा * हैमेन यक्षपतिना घृतमानसेन वस्त्रैश्च राजत- बनेन च संयुतः स्यात् ॥ कलधौतजम्बा हैमजम्यूटक्षेण । यक्षपति हेमाद्रौ श्रीमहसमापिङ्गनेनं व गदिनं पातविग्रह- म् । पुप्पकस्थं धनाध्यक्षं ध्यायेच्छिवसखं सदेति ॥ सधृतेन रा- जतेन गानससरसा । पश्चात्तिलाचलमनेकसुवर्णपुष्पसौवर्णपिप्पल. हिरण्मयईसयुक्तम् । आकारयेद्रजतपुप्पमयेन तदस्वान्वितं दधि- मितोदसरस्तथाग्रे॥ आकारयेत् कुर्यात् ।दधीति सदधिराजतं पात्रं सितोदाख्यं सरः। संस्थाप्य तं विपुलशैलमयोचरेण शैलं सुपात्र मपि मापमयं सवस्त्रम् । पुष्पैश्च हेमवरपादपशेषरं तमारकारयेत कनकथेनुविराजमानम् ॥ माक्षीकभद्रसरसा च धनेन तद्वद्रौप्येण भास्करवताच युनं विधायमिंस्थाप्येति शैलान्तं पूर्वोक्ततिलाचला. ऽनुवादकम । अयेत्यादिः पुनः पार्शविधिः । माक्षीकेति । समधु. पभद्वारपसरसत्यर्थः । होमश्चतुभिरय बेदपुराणविद्भिदीन- रनिन्धचरितः कृतिभिद्विजेन्द्रः । पूर्वेग हस्तमितपत्र विधाय कुण्डं कार्य तिलेपवहन समित्कुशेश्च ॥ ब्रह्माण्डे, इन्द्राचा लोक- पालाच तेपी होमो विधीयते । तल्लिङ्गैश्चैव मन्त्रैश्च समिद्भिरथवा तिलेः॥ पीरुपेण तु मुक्तेन ब्रह्मादीनां विधीयते। तया च्याति- भिहामरितलेराम्पेन चैव दि ॥ अष्टशन तु होतव्यं सर्वकाम• .

·दानमयूखः। १९७ समृद्धय इति ॥ वमुरुद्रादिससमुच्चायको लोकपालाश्चेति चका- रः । ग्रहादिकामधेन्वन्तानामशीतिदेवतानां तिलयवघृतौदुम्बर- समित्कुयौः पञ्चभिव्यैः पृथक्त्रयोदवासंख्यया होम इति त्रिपञ्चा- शादधिक सहस्रं सर्वा आहुतय इति दानविवेके । तन्न । तिलैर्यक- मृतेन समित्कुदौरिति पृथक् समस्तया च तृतीयया साधन. पम्पात् ॥ समिरकुमौरिति द्वन्द्वापेक्षया कर्मधारयस्य लघुत्वाद । ब्रह्माण्डवचोविरोधात्तिपञ्चाशदधिकसहस्रसंख्यया प्रचशिष्टाया: कथमप्पसद्गतेश्च । समिपश्च कुशा इति कर्मधारयः । तेन तिलानों पृथक्साधनता यवघृत्योासक्ता । समस्तयोस्तृतीपाश्रुतेः । कुशानां तु पृथगिति त्रीण्येव होमसाधनानि । ते मसेकमष्ट- संख्यया ग्रहादिद्वात्रिंशद्देवता इत्वेन्द्रादिदशलोकपालेभ्योऽष्टवसुभ्य एकादशरुद्रेभ्यो द्वादशादिसेभ्यश्च तिलै समिद्भिर्वा प्रसेकमष्टसं- रुपया हुत्ता सूर्यकामदेवधनदहंसकामधेनुभ्यः समस्तच्याहृतिभि- स्तिलेराज्पेन च जुहुयात् । अष्टोत्तरशतं तत्र चतुःपञ्चाशचिलै- श्चतुःपञ्चाशदाज्येन । रात्रौ च जागरमनुद्धतगीतसूर्यर्थैररावाहन च काामि शिलोचपानाम् * । मन्त्रा वक्ष्यन्ते । एवमभ्यर्य तं मेरुं मन्दरं चाऽभिपूजयेत् ॥ एषमामन्य तान् सर्वान् मभाते विमले पुनः स्नात्वाऽथगुरवे दद्यान्मध्यमं पर्वतोत्तमम् ॥विष्कम्भ- पर्वतान् दधात्विग्भ्यः क्रमशो बुधः । गाश्च दद्याच्चतुर्विश- दयवा दश पार्थिवाशक्तिता सप्त वाऽटो वा पश्च दद्यादयाक्ति- मान । एकां वा गुखे दद्यात् कापलां च पयस्विनीम् ॥ प्रविग्भ्यो दक्षिणा देया यथासम्भवकाञ्चनम् । पर्वतानामशेषाणा. मेष एव विधिः स्मृतः ॥त एव पूजने मन्त्रास्त एवोपस्कराः स्मृताः ॥ ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनां च सर्ववाः । ख. मन्त्रेणैव सर्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते ॥ उपवासी मवेनियमशको ·. भगवन्तभास्करस्य रतिप्रेपान सुमध्यमः। आलापी नन्दने रागी रूपवान विश्वमोहक इति ॥ त्रैहमेरुसन्निधानाद्धान्यान्तरानुपदेशाच्च मन्दरोऽपि वीहि- मय एवेति मदनः । तत्र, विष्कम्भपर्वतं चैव यवैः कुर्यात्तु पूर्वत इति ब्रह्माण्डोक्तागणैरिति नराकृतिभिखिभिर्गणैर्युक्तम् । कपिञ्जलवत् । कनकेति कनकनिर्मितो भद्रकन्दरः । तद्रूपं प्रयोगे ज्ञेयम् । क्षीरे- ति । क्षीरचूर्णेन रौप्येणारुणोदाख्येन सरसा रौप्येण बनेन च विराजमानम् । यामेन गन्धमदनश्च निवेशनीयो गोधूमसञ्चयमयः कलधौतजम्बा * हैमैन यक्षपतिना घृतमानसेन वस्त्रैश्च राजत- वनेन च संयुतः स्यात् ॥ कलधौतजम्ब्बा हैमजम्यूटक्षेण । यक्षपतिरूपं हेमाद्री श्रीप्रश्नोइस्चमापिङ्गनेत्रं च गदिनं पीतविग्रह- म् । पुष्पकस्थं धनाध्यक्षं ध्यायेच्छिवसखं सदेति ॥ सघृतेन रा- जतेन मानससरसा । पश्वाचिलाचलमनेकसुवर्णपुप्पसौवर्णपिप्पल- हिरण्मयहंसयुक्तम् । आकारयेद्रजतपुप्पमयेन तद्वद्रस्त्रान्वितं दधिः सितोदसरस्तथाग्रे॥ आकारयेत् कुर्यात् ।दधीति सदधिराजतं पात्रं सितोदाख्यं सरः। संस्थाप्य तं विपुलशैलमयोत्तरेण शैलं सुपार्श्व. मपि मापमयं सवस्त्रम् । पुप्पैश्च हेमवरपादपशेखरं तमारकारयेव कनकधेनुविराजमानम् ॥ माक्षीकभमरसा च बनेन तद्वद्रौप्येण भास्करवताच युतं विधाय।।संस्थाप्येति मौलान्तं पूर्वोक्ततिलाचला. ऽनुवादकम् । अथैत्पादिः पुनः पार्थविधिः । माक्षीकेति । समधु- गपभद्राख्यसरसेत्पर्षः । होमश्चतुभिरथ चेदपुराणविद्भिर्दानै- रनिन्द्यचरितः कृतिभिर्दिनेन्द्रः । पूर्वेण हस्तमितमत्र विद्याप कुण्डं कार्य तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च ॥ ब्रह्माण्डे, इन्द्राधा लोक- पालाश्च तेषां होमो विधीयते । तल्लिङ्गैश्चैत्र मन्त्रैश्च समिद्भिरथवा तिलैः॥ पौरुपेण तु मूक्तेन ब्रह्मादीनां विधीयते । तथा व्याहृति. भिहोमस्तिलेराज्येन चैव दि ॥ अष्टशतं तु होतव्यं सर्वकाम ·: दानमयूखः। समृद्धय इति ॥ वमुरुद्रादिससमुच्चापको लोकपालाश्चेति चका- २० । ग्रहादिकामधेन्वन्तानामशीतिदेवतानां तिलयवघृतौदुम्बर- समित्कुमौः पञ्चभिव्यैः पृथक्त्रयोदशसंख्यया होम इति त्रिपञ्चा- भादधिक सहस्रं सर्वा आहुतय इति दानविवेके । तन । तिलैर्यच- घृतेन समित्कुशैरिति पृथक् समस्तया च तृतीयया साधनवै. पम्पाद ॥ समित्कुशैरिति द्वन्द्वापेक्षया कर्मधारयस्य लघुत्वाद । ब्रह्माण्डवचोविरोधान्त्रिपञ्चाशदधिकसहस्रसंख्यया प्रचयशिष्टाया: कथमप्यतङ्गतेश्च । समिधश्च कुशा इति कर्मधारयः । तेन तिलानां पृथक्साधनता यवधृतयोसिक्ता । समस्तपोस्तृतीपाश्रुतेः । कुशानां तु पृथगिति त्रीण्येव होमसापनानि । तःमसेकमष्ट- संख्ययाग्रहादिद्वात्रिंशद्देवता हुत्वेन्द्रादिदशलोकपालेभ्योऽष्टवसुभ्य एकादशरुद्रेभ्यो द्वादशादिरोभ्यश्च तिलैः समिद्भिर्वा प्रयेकमष्टसं- ख्यया हुत्वा सूर्यकामदेवधनदहंसकामधेनुभ्यः समस्तव्यातिभि- स्तिले राज्येन च जुहुयाद । अष्टोत्तरशतं वा चतुःपञ्चाशत्तिले- श्चतुःपञ्चाशदाज्येन । रात्रौ च जागरमनुद्धतगीतरावाहनं व कयामि शिलोच्चयानाम् * । मन्त्रा वक्ष्यन्ते । एवमभ्यर्चत मेहं मन्दरं चाऽभिपूजयेत् ॥ एवमामन्त्र्य तान् सर्वान प्रभाते विमले पुनःस्तालाऽथगुरवे दयान्मध्यम पर्वतोत्तमम् ॥विष्कम्भ- पर्वतान् दद्यादविग्भ्यः क्रमशो वुधः । गाश्च दद्याच्चतुर्विश- दथवा दश पार्थिवाशक्तितः सप्त वाऽष्टौ वा पञ्च दद्यादयाकि- मान् । एकां, वा गुरवे दद्यात् कापिलां च पयस्विनीम् ॥ लिम्भ्यो दक्षिणा देया यथासम्भवकाञ्चनम्।पर्वतानामशेषाणा- मेप एवं विधिः स्मृतः ॥ त एष पुजने मन्त्रास्त एलोपस्कराः स्मृताः ।। ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनां च सर्वशः । ख. मन्त्रेणेव सर्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते ॥ उपवासी मवेनिसमशक्ती ·भगयन्तभास्करस्य नक्तमिप्यते । विधानं सर्वशैलानां क्रमशः शृणु पार्थिव ॥ दान- कालेषु ये मन्त्राः पर्वतेषु च यत्फलम् ॥ मन्त्राः प्रयोगे ज्ञेयाः । अन्नमेव यतो लक्ष्मीरनमेव जनार्दनः । धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मान्नगोत्तम ।। अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धान्पमयं गिरिम् । मन्वन्तरवातं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते ॥ अप्सरोगणगन्धर्वैराकीर्णेन विराजितः । विमानेन दिवः पृष्ठमायाति मुरसेवितः ॥ कर्मक्षयाद राजराज्यं मामोतीह न संशयः ॥ इति धान्यादिशैलदानम् ॥ अथ साधारणः प्रयोगः । यजमानः पूर्वोक्तदेशेऽष्टादशाहस्तं मण्डपं कुण्डं च पूर्ववत् कुर्यात् । तस्य च प्राच्यामुदीच्यां वैक- मेव द्वारं तोरणं च, न चत्वारि । कुण्डं चैकमेव । माच्या हस्त- मात्रा ग्रहवेदी।। अथ शैलनिर्माणम् । मध्ये कुशानास्तीर्य सहस्रद्रोण- मितराजशालिनामकमहाबीहिभिरुत्तम, तदर्द्धन मध्यमं, द्रोण. शातत्रयेणाऽधममिति मेहं शस्या कल्पयेत् । द्रोणं परिभाषा- यामुक्तम् । मेरोरुपरि मध्ये कल्पतम् । प्रागादिदिक्षु हरि- चन्दनमन्दारसन्तानपारिजातान् । अशक्ती मन्दारकल्परक्ष- पारिजाततरवः स्थाप्याः । शर्कराचले तु सन्तानहरिचन्दनावा- घश्पको । पूर्वादिदिक्षु ब्रह्मविष्णुरुद्रमूर्यप्रतिमाः पक्षिसंघान मुनिसंघांथ । तथा प्रागादिदिक्चतुष्टये क्रमेण पुक्ताफलहरीकै. गोमेदपुष्परागैरिकतनीलरबैयपद्मरागैः समसंख्याक पित शृद्भपतुष्क, तद्वहिदिगष्टके रौप्यमिन्द्रादिलोकपालप्रतिमाष्टकं समन्तात् श्रीखण्डैलतानां स्थाने प्रवालानि शिलानां शुक्ती: प्रागादिषु मेघानां श्वेतपीतकर्युररक्तवस्त्राणि, वंशानाम् इथून जलस्प तं, गन्धपुष्पनानाफलानि च परितः संस्थाप्य पञ्चवर्ण- वितानकं तर याम्ये चोपरि यात्रीयाद । ततो यरोश्च पोडशां- ·दानमयूखः। शेन माच्यां मन्दरम् । तदुपरि नररूपं गणत्रयं कदम्ब च सौवर्णकदम्बमूले हैमः कामदेवः । अरुणोदसरसस्थाने दुग्धपूर्ण- रौप्यपात्रम् रौप्यं चैत्ररथाख्यं वनं गन्धपुप्पफलवस्त्राणि च स्था- पयेत् । याम्पे मेरुपोडशांशगोधूममयं गन्धमादनं तदुपरि सौवर्ण- जम्वृक्षं तन्मूले सौवर्णमुदङ्मुखं धनदं मानससररास्थाने सघृतं रौप्यपात्र सूप्यं गाख्यिं वनं नानाफलवस्त्रमाल्यानि च स्थापये. त् ।। पश्चिमे में पोडशाशतिलमयं विपुलपर्वतं तदुपरि सौवर्ण पिप्पलं तन्मूले प्राइमुखसौवर्णहंसमतिमा सितोइसरस्थाने पयो- दधिपूर्णरौप्यपात्रं नौप्यं वैभ्राजवनं वस्त्रफलमाल्पानि च स्था- पयेव । उत्तरे मेहं पोटशांशमितमाः सुपाचपर्वतं तदुपरि सौवर्ण- वटं तन्मूले दक्षिणाभिमुखी सवत्सा सुवर्णधेनुं भद्रसरस्थाने मधुपूर्णरौप्यपात्रं रूप्यं साविववनं वस्त्रफलादि च स्थापयेत् । एवं वक्ष्यमाणपर्वतेप्वपि मेरुद्रव्यचतुर्थाशेन लवणादिद्रव्येण मागादि- पु विष्कम्भादिपर्वता ज्ञेयाः॥ अथ यजमानोऽयेत्याधुक्त्वाऽप्सरोगन्धर्वयुतविमानकरणक- स्वलोकगमनसानमन्वन्तरकालदेवलोकवासोत्तरभूलोकराजत्वकाम- ईश्वरप्रीतिकामो वा यो धान्यपर्वतदानमहं करिष्ये इति सङ्कल्प्प गणेशपूजा-स्वस्तिवाचन-पाठपूजा-गान्दीश्राद्धाचार्पतिवरण- तन्मधुपर्कमण्डपपूजनाचार्यविनियोगान्तं सामान्यप्रयोगोक्तं कुर्यात। आचार्योऽपि ग्रहादिस्थापनादिकुण्डसमीपस्थितकलशस्थापनान्त कुर्यात् । अवविजः मारकुण्ड ग्रहादिद्वात्रिंशदेवताभ्यस्तन्मन्त्रै- स्तिलैः पृथग्यताक्तान्मन्त्रस्तिलः पृथग्यवताभ्यां मिलिता- भ्यां कुरुश्चेति त्रिभिः साधनैः प्रत्येकमष्टवारं इला दालोक- पालेभ्योऽष्टवसुभ्य एकादशरुद्रेभ्यो द्वादशादित्येभ्यश्च प्रत्येकमष्ट- संख्यया समिनिस्तिलैर्वा जुहुयुः । मन्त्रास्तु सामान्पमपोगे .

·२०० मगधन्तभास्करस्थ उक्ताः । ततः पुरुपसूक्तेन ब्रह्मविष्णुशिवेभ्यः समिद्भिस्तिलैया सूर्यकामदेवधनदइसकामधेनुभ्यस्तिलैघृतेन चाष्टोत्तरशतं जुहुयुः । तत्र चतुःपञ्चाशचिलैश्चतुःपञ्चाशघृतेनेति । ततो यजमानो मेरुमावाह्य पूजयेत् । तत्र मन्त्राः- त्वं सर्वदेवगणधामनिधिविरुद्धमस्मद्गृहेऽप्यमरपर्वतनाशयाथु । सेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमा नः संपूजितः परमभक्तिमतामया- ऽद्य ॥ त्वमेव भगवान ईशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः । मूर्तापूर्त परं वीजमतः पाहि सनातन।यस्मात्त्वं लोकपालानां पाहि त्वं विश्व. मन्दिरम् । रुद्रादिसवसूनां च ततः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ यस्मा- दशून्यमपरैनारीभिश्च शिरस्तव । तस्मान्मामुद्रायोपदुःखसंसार- सागराव ॥ अथ मन्दरस्प । यस्माच्चैत्ररथेन त्वं भद्राऽश्वप्रमुखेन च । शोभसे मन्दर क्षिप्रमलं तुष्टिकरो भव ॥ अथ गन्धमादनस्यायस्माच्चूडामणिम्यूद्वीपे वं गन्धमादन गन्धर्ववनशोभावाँस्ततः कीर्तिढाऽस्तु मे ॥ अथ विपुलस्य । यस्मात्त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च । हिरण्मपाश्वत्थशिरास्तस्माद पुष्टुिढाऽस्तु मे ॥ अथ सुपार्श्वस्य । उत्तरैः कुरुभिर्यस्मात सावित्रेण वनेन च। सपार्श्व शोभसे नियमतः श्रीरक्षपास्तु मे ॥ ततः सागरणे कृते स्नानादि कृत्वा कुण्डसमीपस्थकलशजलैर्य नमानमभिपिञ्चेयुः। तता कर्ता गृहीतकुमुमो मेरुं प्रदक्षिणीकृस उपतिष्ठेद । मन्त्रास्तु, अन्नं ब्रह्म यतः मोक्तमन्ने माणाः प्रतिष्ठिताः। अन्नाद्भवन्ति भूता- नि नगदनेन वर्तने । अन्नमेव यतो लक्ष्मीरनमेव जनार्दनः । धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मान्नमो नमः ॥ इत्युपस्थाय पुप्पा: अलि प्रतिष्प नमकृस प्राइमुख उपविश्योदइमुग्वभ्यो गुर्वा• ·. दानमयूखः २०१ दिभ्यः क्रमेण गिरीन् दद्यात् । प्रयोगस्तु, अद्यसादि देश- . कालकीर्तनान्ते अमुगोत्रायाऽमुकवेदायाऽमुकशाखाध्यापिने. ऽमुकामणे गुरचेऽप्सरोगन्धर्वगणयुतविमानकरणकवलोकगमना- नन्तरतानमन्वन्तरशताअघिसमयदेवलोकनिवासोत्तरभूलोकराज. त्वमाप्तिकामा, इमं धान्यमेरुं सौवर्णमन्दरादि वृक्षपचकसौवर्ण- ब्राह्मविष्णुरुद्रार्कप्रतिमायुक्तमुक्ताहारकादिभूपितरौप्यमयशृङ्गचतु- कशोभित रूप्यपयेन्द्रादिलोकपालमतिमं रोप्यमयनितम्वान्वित. मिक्षुवंशाटतकन्दरं दिक्चतुष्टपस्थापितरौप्यपात्रस्थित्तवृतोदक- प्रस्रवणं दिक्चतुष्टपस्थापितशुलपीतकर्बुररक्तवस्त्राम्बुदधरं नाना- फलमाल्पवितानाद्युपकरणसहितं तुभ्यं संपददे न ममेति तद्धस्ते दद्यात । स च, ॐ स्वस्तीति प्रतिगृह्य स्वशाखीयां कामस्तुति पठेत् । ततः कृतहानप्रतिष्ठार्थम् इमा गास्तुभ्यं दक्षिणा- खेन संमददे न ममेति दद्यात् । तत्र चतुर्विशतिपक्षे अष्टौ गा गुरखे, चतस्रश्वततश्च ऋलिग्भ्यः । दशपक्षे पड़ गुरवे, एकैकाम् ऋत्विम्भ्यः । अष्टप्सतपक्षयोश्चतस्रास्तिस्रो वा गुरवे, एकैकाम् । ऋविग्भ्यः । पञ्चपक्षे सर्वेभ्य एकैकाम । एकपक्षे गुरव एव तां कपिलाम, ऋविग्भ्यः सुवर्णमिति मदनादयः । एवं पूर्वस्थित मन्दराज्यविष्कम्मगिरियवमपंसौवर्णनानाफलभद्रकदम्बतन्मूलस्थ- सौवर्णकामदेवप्रतिमपरुणोदसरस्थानीयक्षीरपूरितरौप्यपानरौप्य- घटितचैत्ररयवनवस्त्रनानाफलादियुतं तुभ्यम् ऋत्विजे संमददे न ममेति दद्यात् । इमं दक्षिणस्थितगोधूममयं गन्धमादन विष्कम्भ- पर्वतं सौवर्णजम्यूक्षमूलस्थिवसौवर्णकुवेरपतिमाऽन्वितं मानस- सरस्थानीयवृतपूरितरौप्यपात्रं रूप्यघटितगन्धर्वचनवखनानाफल- माल्यवितानादियुतं तुभ्यमिति दद्याद । इमं पश्चिमस्थित तिलमयं विपुलाख्यं विष्कम्भपर्वतं सौवर्णपिप्पलतन्मूलस्थितसौवर्णहंस- -- MAmar ૨૬ ·२०२ मगवन्तभास्करस्य मतिमान्वितं सितोदसरःस्थानीयदधिपूरितरजतपात्रं रजतघाटेत. वैभ्राजवनवस्रफलादियुतं तुभ्यमिति दद्यात् । इमम् उत्तरस्थित मापमयं सुपा ख्यं विष्कम्भपर्वत हैमवटतन्मूलस्थितहैमधेनुमतिमा. युतं भद्रसम्स्थानीयमधुपूरितरौप्यपात्रं रौप्यघटिरासावित्रवनवस्त्र- फलादियुनं तुभ्यमिति दद्यात् । लवणादिदानपक्षे प्रयोगे धान्य- पदस्थाने लवणादिपदं प्रक्षेप्यम् । तत्तत्फलानि तव तत्र वक्ष्या- मः । आचार्याद्यनुज्ञयाऽन्येभ्योऽपि दानपक्षे युप्मभ्यमन्येभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यः सम्पदद इति दद्यात् । ततो ग्रहवेद्यां यजमानो देव- ताः सम्पूज्य नमस्कुर्यात् । गुरुस्तान विसर्जपेत् । यजमानस्तु मण्डपादिग्रहमतिमादि गुरवे प्रतिपाद्य ब्राह्मणान् सम्भोज्य भूयसी दक्षिणां दत्वा, यस्य स्मृति प्रमादात् कुर्वतामिति चोक्त्वा विष्णुं स्मृत्वा कर्मेश्वरे समर्प्य विमाशिपो गृहीत्वा मुहन्मित्रादि- युतो मुजीतेति ॥ इति धान्यादिमेरुसाधारणप्रयोगः ॥ अथ लवणाचल: पाझे । उत्तमः पोडशद्रोणः कर्तव्यो लवणा- ऽचलः । मध्यमः स्यात्तदर्द्धन चतुभिरथमः स्मृतः ॥ वितहीनो यथाशस्या द्रोणा तु कारयेत् । चतुर्थांशेन विष्कम्भपर्वतान कारयेत् पृथक् ।। अत्र पृथगित्युक्ते प्रत्यक मेरुद्रव्यचतुर्थाशपरि- मितेन लवणेन विष्कम्भपर्वतचतुष्कम् । अयं च न्यायः सर्व- विष्कम्भगिरिपु इति मदनायुक्तं तु चतुर्थांशेनेति । विधेयचतुर्या- शगतैकत्वविवक्षयकस्यैव चतुर्थांशेन चलारोऽपि विष्कम्भाचला: कार्याः । पृथक्ना तु गिरिगताऽनूद्यते, न चतुर्थाशगता विधीयते इति । विधानं पूर्ववत् कुर्याद् ब्रह्मादीनां च सर्वदा * तद्धमतरून सल्लिोकपालान्निवेशयेत् ।। सरांसि कामदेवार्दीम्तमात्र निवेश. येत् ॥ पूर्वयद् धान्याचलबत् ॥ सौभाग्यरससम्भूतो यतोऽयं लवणो रमः । नदात्मकतेन च मां पाहि पापानमो नमः ॥ यस्मा.

·दानमयूखः। २०३ दव रसाः सर्वे नोकटा लवणं विना । प्रियं च शिवयोनिलं तम्माच्छान्ति प्रयच्छ मे ॥ विष्णुदेहसमुद्भुतं यस्मादारोग्पवर्द्धन- म् । तस्माद पर्वतरूपेण पाहि संसारसागरात् ॥ अनेन विधिना पस्तु दयाल्लवणपर्वतम् । उमालोके वसेन् कल्पं ततो याति पर गतिमा कल्पपर्यन्तमुमालोकमाप्तिपूर्वकं कल्पावधिउमालोकनिवास- समनन्तरपरमगतिकाम इति मदनः । तन्मूलं तु चिन्त्यम् ॥ अथ गुडपर्वतः ॥ पाने, अयातः सम्प्रवक्ष्यामि गुडपर्वतमुत्त- मम् । यत्पदानान्नरः स्वर्ग प्रामोति सुरपूजितम् ।। उत्तमो दश- भिारमध्यमः पञ्चभिर्मतः । विभिभाः कनिष्ठः स्पात्तदनाल्प. विचवान् ॥ भारः पलसहस्रद्रयम् । तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्पादिशतिस्तुलेखमरः । तद्वदामन्त्रणं पूजा हेमक्ष मुरार्चनम् । विष्कम्भपर्वतास्तद्वत्सरांसि वनदेवताः ॥ होम जागरणं तद्वलोक- पालाधिवासनम् । घान्यपर्वतवव कुर्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ।। यथा देवेषु विचारमा प्रवरश्च जनार्दनः । सामवेदस्तु वेदानां महादेव- स्तु योगिनाम् ॥ प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा। तथा रसानां प्रवरः सदैवेभुरसो मतः ॥ मम तस्माद परां लक्ष्मी ददस्व गुडपर्वत । यस्मात सौभाग्यदायिन्या भ्राता त्वं गुडपर्वत । निवासश्चापि पार्वत्यास्तस्मान्मां पाहि सर्वदा ।। अनेन विधिना यस्तु दद्याद् गुडमयं गिरिम् । पूज्यमानः स गन्धगौरीलोके महीयते।।पुनः करपशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् । आयुरारोग्य- सम्पन्न। शवभिश्चाऽपराजितः ॥ अत्र सकलपापक्षयोत्तरंगन्धर्मपूज्यमानत्वपूर्वककरपशनाऽवधिगौरी- लोकमाप्यनन्तरं सम्पन्नापरानितायुरारोग्यपूर्वकसप्तद्वीपाधिपतित्व- काम ईनरनीतिकामो चेति सङ्कल्पे विशेषोऽन्यत् सर्व पूर्ववत् ॥ अथ सुवर्णाचलः ॥ पाने, अथ पापहरं वक्ष्ये मुवर्णाचलमु- ·२०४ भगवन्तभास्करस्य तमम् । यस्य प्रतादाद्भवनं वैरिश्चं याति मानवः ॥ उत्तमः पल. साहस्रो मध्यमः पञ्चभिः शतैः । तददैनाघमस्तद्रदल्पवित्तोऽपि शाक्तितः ॥ दद्यादेकाला यथाशत्या विमत्सरः । धान्यपर्वत- वत् सर्वं विदध्याद राजसत्तम । विष्कम्भदौलाँस्तच ऋखिग्भ्यः प्रतिपादयेत् ।। नमस्ते ब्रह्मगर्भाय ब्रह्मवीजाय चै नमः । यस्मा- दनन्तफलदस्तस्मात् पाहि शिलोच्चय । यस्मादोरपसं वं यस्मा- जो जगत्पतेः । हेमपर्वतरूपेण तस्मात् पाहि नगोत्तम ॥ अनेन विधिना यस्तु दद्याद कनकपर्वतम् । स याति परमं ब्रह्म लोक- मानन्दकारकम् । तत्र कल्पशनं तिष्ठत्ततो याति परां गतिम् ।। अब गुर्वादिभ्यो मेर्वादिदानमल्पद्रव्यविषयम् । बहुद्रव्ये तु तुला. पुरुपददै चतुर्थ पशिं गुरवेऽन्यत्तु तदाज्ञयाऽ पेभ्योऽपि वि- शिष्टेभ्यो देयमिति हेमाद्रिः । अत्र सकलपापक्षयोचरवातकल्पाऽवधि आनन्दकारकब्रह्मलोकभोगानन्तरपरमगतिकाम इति दानवाक्यम्।। अथ तिलाचलः ॥ पाझे, उत्तमो दशभिर्दोणैः पञ्चभि- मध्यमो मतः । त्रिभिः कनिष्ठो राजेन्द्र तिलौलः प्रकीर्तितः ॥ पूर्ववचापरं सर्व वृक्षविष्कम्भकादिकम् । दानमन्त्रान् प्रवक्ष्यामि पथा च मुनिपुगव ॥ यस्मान्मधुवने विष्णोदेहस्वेदसमुद्भवाः । तिला कुशाश्च मापाश्च तस्माच्छं नो भवाविह ॥ हव्यकव्येषु य- स्माच्च तिलैरेवाभिमक्षणम् । भवादुदरशैलेन्द्र तिलाचल नमोऽस्तु ते ॥ इत्यामन्य च यो दद्यात्तिलाचलमनुत्तमम् । स वैष्णवं पदं पुनराचिदुर्लभम् ॥ दीर्घायुप्यमवाप्नोति पुत्रं पौत्रं च मानवः। पितृभिर्देवगन्धः पूज्यमानो दिवं बजेदमकलपापक्षय. दीर्घाऽऽयुप्यपुत्रपौत्रममान्वितानन्तरपितृदेवगन्धर्वपूर्वक पूज्यमानत्व- पूर्वकालोकगमनममनन्तराऽक्षयरष्णवपदमाप्तिकाम इति दान- . चाफ्यम्॥

·दानमयूसः २०५ अधार्योदयग्रतं तिलपर्वतदानम् ॥ स्कान्दे, पूर्वाहे सदमे स्नाला शुचिर्भूत्वा समाहितः । सर्वपापविशुद्धयर्थ नियमस्थो भवेन्नरः ।। नियममन्त्रस्तु । त्रिदेवसवत देवाः करिष्ये भुक्ति- मुक्तिदाः । भवन्तु सन्निधौ मेऽद्य त्रयो देवानयोऽनय इति ॥ ब्रह्मविष्णुमद्देशानां सौवर्णपलसंख्यया प्रतिमास्तु मकर्तव्यास्तद- दैन द्विजोत्तमाः ॥ साग्रं वातत्र वाम्भोणानां तिलपर्वतः । ब्रह्मविष्णुशिवप्रीत्यै दातव्यं तु गवां त्रयम् || हिरण्यभूमियान्या- दिदानं विभवसारतः ॥ मध्पाहे तु नरः स्नात्वा चिर्भूत्वा समाहितः । तिलपर्वतमध्यस्थं पूजयेदेवतात्रयम् ॥ आदौ ब्रह्म- पूजा । नमो विश्वसजे तुभ्यं ससाय परमात्मने । देवाय देवपतये यज्ञानां पतये नमः। ॐब्रह्मणे नमः पादौ, हिरण्यगर्भाय ऊरुभ्पा- म् । जवाभ्यां परमात्मने । वेधते इति गुह्ये । पोद्भवाय यस्तो। हंसवाहनाय कटिदशे । शतानन्दाय वक्षसि । सावित्रपतये बाहुए। ऋग्वेदाप नमा पूर्वे चक्रे । यजुर्वेदाय दक्षिणे । सामवेदाय पश्चिमे । अथर्ववेदाय उत्तरे । चतुर्वक्राय शिरसि । इंसाप नमः । कपालाय नमः । ततो लोकपालादिपूजनं स्वमन्त्रैः। हिरण्यगर्भ पुरुष प्रधानव्यक्तरूप यः * प्रसादमुमुखो भूला पूनां गृह नमोऽस्तु ते ॥ अनन्ताय नमः पादौ । विश्वरूपाय अरुभ्याम् । मुकुन्दाय नानुभ्याम् । गोविन्दाय जनाभ्याम् । गुह्ये प्रद्युम्नदेवाय । पद्मनाभाय नाभौ । लम्बोदराय उदरे । वक्षास कौस्तुभवक्षसे । चतुर्भुजाय बाहुपु । वदने विश्वतोमुखाय । पातसहस्रशिरसे मौली । आदिसचन्द्रनयन दिग्वाहो देसमदन * पूनां दत्तां मया भत्त्या गृहाण करुणापर, इति विष्णुमार्यनम् । महेश्वर महेशान नमस्ते त्रिपुरान्तक । जीमृतकेवाय नमो नमस्ते वृषभध्वज ॥ ईशानाय नमः पादौ नवाभ्यां चन्द्रशेखरम् । नानु- ·२०६ भगवन्तमास्करस्य .. भ्यां पशुपतिर्देवश्चोरुभ्यां शङ्करः स्मृतः ॥ उमाकान्ताय गुह्ये तु नामी वै नीललोहितः । उदरे कृत्तिवासाश्च वस्त्रे नागोपवीतिने ॥ अन्धकारे प्रसन्नात्मा नमो लोकान्तकाय च । पूनां दत्वां मया मस्या गृहाण वृषभध्वजेति, महेशप्रार्थना । इति पूजाक्रमः प्रोक्तो मन्त्रैरेतः मयत्रतः * प्राचार्य पूजयेद्भक्त्या पूजालङ्कारभूपणैः ॥ हस्तमात्रा कर्णमावा पीठं छत्रं कमण्डलुः । क्षेतवस्त्रयुगं देयं ब्रह्मणे सर्वमूर्तये ॥ पीतवस्त्रयुगं विष्णोर्लोहितं शङ्करस्य तु । पञ्चामृतेन स्नपनं पूजनं कुसुमैःस्वकैः ।। कमलैस्तुलसीपविल्वपत्र रखण्डितैः । तत्कालप्तम्भवैदिव्यः पूज्या देवा यथाक्रमम् ॥ यया: वात्स्या प्रकर्त्तव्यं व्रतमेतत् सुदुर्लभम् । जीवितं प्राणिनामेतदनित्यं निश्चितं यतः ॥ अथ व्रतस्य करणविधानं शृणु तत्त्वतः । देवता. प्रयमुद्दिश्य शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ प्रजापतये विज्ञकर्मणे रुद्राय नमो नमः । इत्यनेनैव मन्त्रेण वहि संस्थाप्प भक्तितः । ततो ब्रह्म विष्णुशिवानां नाममन्त्रेणाष्टोत्तरसहसमष्टोत्तरशतं चा तिलहोमः । अय होमावसाने तु गांच दद्यात पपस्विनीम् । हेमशृङ्गी रूपखुरां घश्याभरणभूषिताम् ॥ ताम्रपृष्ठां रूप्परतुरां सर्वोपकरसंयुताम् । सदाक्षिणों शुभां पुष्पां ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ तेन दत्तं हुतं नमामिष्ट पजे सहसथा । कृतकृत्यो भनेतिमो व्रतस्यास्प प्रभावत इत्पद्धोदये तिलाचलदानम् ॥ अय कामाचलः ॥ पाने, कार्यामपर्वतस्तद्रदिशारिहो- दितः । दशभिर्मध्यमः प्रोक्तः कनिष्ठः पञ्चभिः स्मृतः ।। भारेणा- ऽल्पपनो दयाद वित्तशाध्यविवर्जितः । धान्यपर्वतवत् सर्वमासाय मुनिमत्तम ॥ प्रभातायां तु शय्या दद्यादिदमुदीरपत् ॥ त्वमेवावरणं यस्मालोकानामिह सर्वदा । कार्पामाचल तस्मात्त्वम् अयोधमनो भव ॥ एवं कापस लेन्द्र पो दद्यात पसभित्री ।

·दानमयूखः । रुद्रलोके वसेत् कल्पं ततो राजा भवेदिह ॥ सकलपापक्षयपूर्वक- कल्पाऽधिरुद्रलोकनिवासानन्तरमृलोकराजलकाम इति दान- वाक्यम् ॥ अथ वाचलः ॥ पाने, अथातः संप्रवक्ष्यामि घृताचलमनु- मम् । तेमोगयमिदं दिव्यं महापातकनाशनम् । विंशसा वृतन कुम्भानामुत्तमः स्पा घृताचलः । मध्यमस्तु तदन तददैनाघमः स्मृतः ॥ अल्पवित्त: मकुर्वीत द्वाभ्यामिह विधानतः ॥ कुम्भः पलसहस्रात्मकः परिमाणविशेषः । विष्कम्भपर्वतांस्तद्वचतुर्मागेन कल्पयेत् । शालितन्दुलपात्राणि कुम्भोपार निवेशयेत् ॥ अत्र तु कुम्भः पात्ररूप एव । स च भायो धृतस्य द्रवत्वेन तद्धारणयोग्य- परिमाणः । तदुपरि च तन्दुलंपात्रम् । एवं विष्कम्भाचलेप्वपि । एतदभिमायेणैव पात्राणीति बहुवचनम् । कारपेत संहतान् सर्वान यथाशोभं विधानतः * वेष्टयेच्छलतासोभिरिसुदण्डफलादिकैः ।। धान्यपर्वतवच्छेपं विधानमिह पठ्यते । अधिवासं च कुति तद्वद्रोम मुरार्चनम् ॥ प्रभातापां तु शाँगुरखे विनिवेदयेत् ।। घृताऽचल- मिति शेपः । विष्फम्मपर्वतास्तविग्भ्यः शान्तमानसःप्रयोगाद घृतमुत्पन्नं यस्माद अमृततेजसः । तस्मादघृताधिविधात्मा भीय- तामत्र शङ्करः । यच तेजोमयं ब्रह्म ने तय व्यवस्थितम् । घृत- पर्वतरूपेण तस्मान्नः पाहि भूधर ॥ अनेन विधिना दद्याद घृता- ऽचलमनुत्तमम् । महापातकयुक्तोऽपि लोकमायाति शाङ्करम् ॥इंस- सारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना । विमानेनार्कवर्णेन सिद्ध- विधापराचिनः ॥ विचरेत् पितृभिः सार्द्ध यावदाभूनसंप्लवम् ।। 'अा सकलपातकनाशनपूर्वकइंसमारतयुक्तकिङ्किणीजालमाल्यर्क- वर्णविमानकरणकयाङ्करलोकागमनपूर्वक-सिद्धविद्यापतित्रवि- शिष्टपितृमहितमूतसंहाराऽअधिकविवरणकाम इति दानवाक्यम् ।।

·२०८ भगवन्तभास्फरस्य अथ स्नाचलः ॥ पाने, अथातः संभवक्ष्यामि रलाचलमनु- सपम् । मुक्ताफलमहस्रेण पर्वतः स्पादिहोत्तमः । मध्यमः पञ्च पातिकस्त्रिाता चाधमः स्मृतः । चतुर्थांशेन विष्कम्भर्पवताः स्युः समन्ततः ।। पूर्वेण बजगोमेदैर्दक्षिणेनेन्द्रनीलकैः ॥ वजगोमेदैरि- त्यनन्तरं मन्दर इति शेषः । पद्मरागयुतैः कार्यों विद्वद्भिर्गन्ध- मादनः । वैडूर्यविद्रुमैःपश्चात संमिश्री विपुलाचलः ॥ पारागैः ससौपर्णरुत्तरेण तु विन्यसेत् ॥सुपार्थमिति शेषः । बजगोमेदैः सम- संख्यः । स स्पादश्रुतित्वादिति न्यायात् । एवमुत्तरत्रापि झे. यम् । धान्यपर्वतवच्छेपमत्रापि परिकल्पते । तद्वदावाहनं कुर्याद ग्रहदेवांश्च काञ्चनान् ॥ पूजयेत् पुष्पपानीयैः प्रभाते च विसर्जनम् ॥ दानानन्तरमिति शेषः । पूर्ववद्गुरुऋत्विम्भ्य इमान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥ गुरुऋत्विग्भ्यो दानायेति शेषः । यथा देवगणाः सर्वे रत्नेष्वेव व्यवस्थिताः । त्वं च रत्नमयो नित्यमतः पाहि महाचल । यस्मा- द्रत्नप्रसादेन दृष्टिं प्रकुरुते हरिः। महारत्नप्रसादेन तस्मान्नः पाहि सर्वतः ॥ अत्राप्युपक्रमादारभ्य विसर्जनादीनां व्युत्क्रमोक्तावपि चान्यपर्वतवदातिदेशिकः क्रमो ज्ञेयः । अनेन विधिना यस्तु दद्याद्रलमहागिरिम् । स याति वैष्णवं लोकममरेश्वरपूजितः ॥ याव. कल्पातं सा वसेदिह नराधिप । रूपारोग्यगुणोपेतः सप्तद्वीपा- ऽधिपो भवेत् ॥ ब्रह्मासादिकं यत् स्पादिहानामुत्र चा कृतम् । वत्सबै नाशमायाति गिरिर्वजहतो यथा । अत्रानेकजन्मकृतव्रह्म हत्यादिपापक्षयोत्तरममरेश्वरपूजितत्त्वपूर्वकसानकल्पशवाऽवच्छिन्न- विष्णुलोकनिवासानन्तररूपारोग्यगुणोपेतसप्तदीपाधिपसकाम इति दानवाक्यम् ॥ अथ रौप्पाचलः॥पाये । दशभिः पलसाहरुत्तमो रानता ऽचलः । पञ्चभिमध्यमः प्रोक्तस्तदनाघमः स्मृतः ॥ अशक्ती ·। दानमयूखः विशतकवं कारयच्छक्तितः सदा । विष्कम्भपर्वतास्तदत्तुरीपांशेन कल्पयेत् ॥ पूर्ववद्राजतान् कुर्यान्मन्दरादीन विधानतः कलधौत- मयांस्तल्लोकेशानर्चयेद बुधः ।। कलघौत काञ्चनम् । ब्रह्मविष्णु- शिवान कुर्यानितम्योऽत्र हिरण्मयः । राजतं स्पायदन्येपों काञ्चनं स्याचदत्र वै ॥ शेषं च पूर्ववत् कुर्याद्धोमजागरणादिकम् । दद्या- तद्वत् भभाते तु गुरवे रौप्यपर्वतम् ॥ विष्कम्भशैलान् ऋविग्भ्यः पूज्य वस्त्रविभूषणैः । इमं मन्त्रं पठन् दद्यार्भपाणिविमत्सरः ॥ पितॄणां वल्लभं यस्माद्धर्मेन्दोः शङ्करस्य च । रजतं पाहि तस्मान्नः शोकसंसारसागरात् ।। इत्यं निवेद्य यो दद्याद्रजताचलमुत्तमम् । गवां दशसहस्रस्य फलं मामोति मानवः ।। सोमलोके स गन्धः किन्नराप्सरसाङ्गणैः पूज्यमानो वसेद्धीमान यावदाभूतसम्प्लवम् ।। अत्र सकलपापक्षपदशसहस्रगोदानफलावाप्तिपूर्वकगन्धर्व किन्नरा. उप्सरोगणपूज्पमानत्वविशिष्ट-यावदाभूनसम्प्लबसोमलोकनिवाप्त- काम इति दानवाक्यम् ॥ अथ शर्कराचलः ॥ पाये। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि शर्कराचल. मुत्तमम् ।। यस्य प्रसादाद्विष्ण्वर्करुद्रास्तुप्यन्ति सर्वदा ॥ अष्टभिः मार्कराभारैरुत्तमः स्यान्महाचलः । चतुभिर्मध्यमस्तद्वद्भाराभ्या. मघमः स्मृतः ॥ भारेण वार्द्धभारेण कुर्यायः स्वल्पवित्तवान् । विष्कम्भपर्वतान् कुर्यात्तुरीयांशेन मानवः ॥ धान्यपर्वतबद सर्व- मासाघाऽमरसंयुतम् 1 मेरोरुपरि तद्वच्च स्थाप्य हेमतरुवयम् ॥ मन्दारः पारिजातश्च वतीयः कल्पपादपः । एतदृक्षवयं मूर्टिन सर्वेष्वपि निवेशयेत् ॥ हरिचन्दनसन्तानी पूर्वपश्चिममागयोः । निवेश्यौ सर्वशैलेपु विशेपाच्छर्कराचले ॥ मन्दरे कामदेवस्तु प्रख- बकः सदा भवेत् । गन्धमादनशृङ्गे च धनदः स्यादुदङ्मुखः ।। माङ्मुखो वेदमूर्तिश्च इंसः स्पादिपुलाचले। हैसी सुपाचे सुरभि- ·भगवन्तभास्करस्य दक्षिणाभिमुखी भवेद ॥ धान्यपर्वतवद सर्वमावाहनमखादिकम् । कृत्वाऽथ गुरवे दद्यान्मध्यस्थं पर्वतोत्तमम् ॥ ऋत्विम्पश्चतुरः भौलानिमान्मन्त्रानुदीरयेत् ।। सौभाग्याऽमृतसारोऽयं परमः शर्क राचला । तत्समानन्दकारी व भव शैलेन्द्र सर्वदा ॥ अमृतं पिव. तां ये तु निपेतुर्भुवि शीकराः । देवानां तत्समुदयं पाहि ना शर्कराचल ।। मनोभवधनुर्मध्यादुद्भूता शर्करा यतः । तन्मयो- ऽसि महाशैल पाहि संसारसागरात ॥ यो दद्याच्छर्क राशैलमनेन विधिना गरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति शिवमन्दिरम् ॥ चन्द्रा- ऽऽदियमतीकाशमधिरुह्यानुजीविभिः।सहेमयानपातिष्ठेत्ततो विष्णु- पुरं यजेत् ॥ ततः कल्पातान्ते तु सप्तद्वीपाऽधिपो भवेद । आयु- रारोग्यसम्पन्नो यावजन्मायुतत्रयम् । भोजनं शक्तितः कुर्यात्सर्व- मौलेप्चमत्सरः । सर्वत्राक्षीरलवणमश्नीयात्तदनुज्ञया ॥ भोजन ब्राह्मणानाम् । सर्वत्र सर्वशैलेषु । दानाद पूर्वेयुः कृतोपचासो दानानन्तरं गुर्वायनुज्ञया क्षीरलवणमश्नीयादिसर्यः। सर्वोपस्क- रान् सर्वान् प्रापयेद ब्राह्मणालयम् * ॥ पश्येदिमानल्पधनोऽपि भत्त्या स्मरेन्मनुष्यैरपि दीयमानम् * शृणोति भत्त्याऽथ माति करोति निष्कल्मपः सोऽपि दिवं प्रयाति ॥ दुःखमं शमनमुपैति पठ्यमाने शैलेन्द्र भवभयभेदने मनुष्पः । यः कुर्याद किमु मुनि- पुगवेह सम्पक्सन्नारमा सकलांगरीन्द्रसम्प्रदानम् ॥ सन्नात्मा प्रसन्नचित्तात्र सकलदुरितक्षयानन्तरंकल्पशतावधिकविष्णुलोक- निवासानन्तरसप्तदीपाधिपयोचरजन्मायुतत्रपाऽवच्छिन्नायुरारोग्य- काम इति दानवाक्यम् ॥ अय शिखरदानम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, शृणु राजन मवक्ष्या मि शिवराणां ययाक्रमम् । दानं देयं यया येन तच्छृणुध्व सना- तनम् । माघालतीयायां मार्गशीर्षस्य वा पुनः । तृतीया वाय . ।

·दानमयूसः। वैशाख शुक्ला या रोहिणीयुता ॥ प्रौष्ठपया तृतीयायां विशेषेण तु भार्गव । गुडेक्षुवस्सलवणधान्यकाजाजिशर्कराः॥ खजूरतन्दुलद्रासा- सौर्मलयजेन च । फलैर्मनोहरै रम्यैः शिखराणि प्रदापयेत् ।। तेपामन्यतमं दद्यायथाश्रद्धं विधानतः आत्मममाणं कुर्वीत मादेशा- ऽभ्यधिकं शुभम् ॥ भुवि गोमयलिमायामिक्षुपत्राणि संस्तरेत् । ततः कुर्वीत शिखरे गौरीस्थानमनुत्तमम् ॥ द्विहस्तमूलं कर्त्तव्यं हस्तमा शिरस्तया ॥ भित्तिरिक्षुदलैः कार्या वेष्टयेद्रक्तवाससा । दानद्रव्येण तन्मध्यं पूरयेद् भृगुनन्दन ॥ इक्षुपत्रकटे गौरी तस्यो- परि निवेशयेत् । चतुर्भुजां हेममपी पूजयेत् कुङ्कुमेन तु ॥ गौरी- लक्षणमुक्तं देवीपुराणे, गौरी शङ्खन्दुवर्णाभां शर्वराशा-निपेविता- म् । वृत्तपद्मासना रम्यां साक्षसूत्रकमण्डलुम् ॥ वरदोद्यतरूपान्यां सर्वमाल्यफलप्रियाम् ॥ वरदोद्यतेति वरदाभयकरामित्यर्थः । वेट- येत सूक्ष्मवस्त्रेण देवी शिखरमेव च । अपाङ्गं पूजयेद्गौरी मन्त्रै. रेतैस्तु भक्तितः ॥ नमो मवान्यै पादौ तु कामिन्यै जानुनी नमः। वामदेव्पै तथा चोरू नाभि चैव जगस्मिये । आनन्दायै तु हृदयं नन्दायै पूनयेत सनौ । मुगद्रायै मुखं पूज्यं ललिनायै नमः शिरः ॥ एवं पूज्य महादेवीं शिखरानभिमन्त्रयेत् ॥ यस्माभिवास: पार्वत्याः शिखर व मुरैर्टतः। तथा निवासः सर्वेषां तस्मान्मां त्राहि भक्तितः ॥ तस्मान्मां पाहि भगवस्तं गौरीशिखरः सदा। एवमामन्य शिखरं तृतीयायां तदग्रतः । ततः स्नात्वा मभाते तु दद्यान्मन्त्रेण भक्तितः ॥ यस्मासं सर्वभूतानामुपरिष्टादवस्थितः । तमाम पाहि भगवन् वं गौरीशिखरः सदा ॥ एवमागच्या शिखरं तृतीपायां तदग्रतः । तस्माच्छियः भीयतां मे तब दानेन सर्वदा ।। अर्द्धभाग चतुर्धे का पञ्चमं चापि वै गुरोः । दधाच्छेपं तु बन्धूनां शिष्टानां स्वगनस्य च ॥ अनुजीविनां च भूतानां ·२१२ मगधन्तभास्करस्य दुर्गतानां च धर्मतः ॥ एवं दत्वा तु शिखरं गौर्या भुञ्जीतवाग्यतः। संमुक्तकेशः सम्माप्य क्षीरं घृतमयाऽपि ॥ विधिनाऽनेन यो दद्याद गौर्याः शिखरमुत्तमम् । स वसेद्भवने देव्याः कल्पकोटि- शतत्रयम् ॥ पुण्यक्षयादिहायातो जापते पृथिवीपतिः । अनेन विधिना देयं विधिहीनं न कारयेत॥विधिहीनं कृतं सर्वं तत्रदातुः फलं भवेत् ॥ अथ प्रयोगः । यजपानो माघशुक्लतृतीयाधुक्तकाले पूर्वाद गणेशपूजा-स्वस्तिवाचन-मातृकावसोारापूजा--नान्दीश्राद्धानि करिप्पमाणशिखरदानागतया करिप्प इति सङ्कल्प्य तानि कृत्वा मासपक्षायुक्त्वा दौर्भाग्यदौर्गसाभावपूर्वककल्पकोटिशतावच्छिन्न- गौरीभवननिवासानन्तरपृथिवीपतित्वकामः शो गुडशिखरदानमई कारप्य इति सङ्कल्प्य तत्र पूर्वोक्तमकारेण सऋत्विजमाचार्य वृत्वा सम्पूज्य लिप्तायां भूमाविक्षुपत्राणि संस्तीर्य मूले द्विहस्तपि. स्वारमुपरिहस्तमानविस्तारं चतुरस्रं स्वशरीरार्द्धममाणतः प्रादेशा- धिकमुच्चामादलमयं कुमूलं कृत्वा तदभ्यन्तरे रक्तवसेण संवेष्ट्रय गुडादिदेयद्रव्येणापूर्योपरीक्षुपत्रकटमास्तीर्य तत्र सामादिवसी- परि सण्डेन्दुवर्णाभां चन्द्रमौलि पद्मासनाम् अक्षसूत्रकमण्डलुपर- परामपकरां गौरी हेमी सशिखरां मूक्ष्मवस्त्रेणावेष्टय कुङ्कुमादिना सम्पूज्य । भवान्यै नमः पादौ । कामिन्यै जानुनी । कामदेव्यै ऊ । जगच्छ्पैि नमो नाभिम् । आनन्दापै हृदयम् । नन्दा स्तनी। सुभद्राये मुसम् । ललिगाये शिरः सम्पूज्य पुप्पामलि- मादाय शिपरं निमदक्षिणं कृत्वा । यस्मानिरास: पार्वसाः शिएर स्वं सुरेतः । तस्मान्मां पाहि भगवन् त्वं गौरी शिसरः सदेरानुमन्य पुप्पामलि प्रक्षिप्य नमस्कस जागरणं कुद साभाने निस्पकिपा शिपरपश्चिममागम् उपविश्प माम. - ·। दानमयूखः ૨૨૨ पक्षाद्युक्त्वाऽमुकगोत्रायामुकवेदायामुकवाखाध्यापिनेऽमुकर्मणे ब्राह्मणाय दौर्भाग्यदौर्गसाभावपूर्वककल्पकोटिमातत्रयाऽवच्छिन्न- गौरीभवननिवासाऽनन्तरपृथिवीपतित्वकामोऽहं तुभ्यमन्येभ्पश्च विप्रेभ्य इदं शिखरं गौरीमतिमायुतं सम्मददै नं ममेति दत्वा सुवर्ण च दत्वा विमान सम्भक्तकेशः माश्नीयात् । इक्षुववादिशिखरदाने तु तत्तद्रव्येण कुमूलपूरणसङ्कल्पवाक्यादौ च तत्तत्मयोग इति विशेषः । अन्यत तुल्यम् ॥ इति गुडादिशिखरदानप्रयोगः॥ अथ भद्रनिधिदानम् ॥ वह्निपुराणे, पुण्यां तिथिं प्राप्य तु पौर्णमासी तोपरागे पाशिमूर्ययो । चतुर्युगादिप्वयनद्वये वा प्रबोधने प्रस्वपनेऽथ विष्णोः । कुर्यादयौदुम्बरमेककुम्भं हिरण्य- मानेन यथास्वशत्या ॥ हिरण्यमानेनातामक्षेप्तव्यभारादिमित. सुवर्णरत्नादिना यथा कुम्भः पूर्णः स्यादिसर्थः। तथाऽपिधान व सुराजतं स्पाद्धिरण्यभारेण तु पुरयेत्तत् * तदर्ततोऽदैन तदर्धतो वा स्वशक्तितः स्वर्णपलैः पातेन ॥ तदर्द्धमद्देन तु वित्तमात्त्या पलत्रयादृर्ध्वमपि प्रकुर्यात् । तत्ताम्रभाण्डे कनकं निघाय सबन. नीलोत्पलपद्मरागम् ॥ समुक्तवैडूर्यसविमं च तद्राजतं पात्रमधो- मुखं स्पाद ॥ तद्राजतं पूर्वोक्तं पिधानपात्रम् । एवं तु तं भद्रानिधि स विद्वान फुलासने भावरणोपयुक्त * प्रावरणमुत्तरच्छदस्तेनोप- युक्त सहित । कुशोत्तरे दर्पणचामराट्यं सपादुकोपानहच्छत्रयुक्त- म * तस्सोमवस्त्रोत्तमयुग्मयुक्तं सम्पूजयेन्मन्त्रवरैरपेतः ॥ आदौ तु पञ्चामृतमाप्य विष्णुं संस्नाप्प संसारहरं समर्प्य । तथेश्वरं पावक- मेव हुत्रा आमन्त्रयेद्भद्रानेधि ततस्तम् ॥ श्रीखण्डकर्पूरसकुङ्कमेन पञ्चाक्षरं नाम श्रिया लिख्य । नमस्तयोङ्कारयुतं च पाने तद् राजतेऽप्येवमयायेत्तम् ॥ मन्त्रः प्रयोगे वक्ष्यते । एवं पूज्य विधा- नेन ततो विषमयार्चयेत् । किरीयागदनिष्काग्यकुण्डलायलि.

·२१४ भगवन्तभास्करस्य भूपणैः ॥ अलङ्कुस हरि यद्वा पीताम्बरधरं ततः । पूजपेदच्युत ध्यात्वा मन्त्रेणानेन भक्तिमान ॥ मन्त्रः प्रयोगे वक्ष्यते । एवं पूज्य हरि ध्यात्वा तं द्विजं विष्णुरूपिणम् । ततो भद्रनिर्षि दया. न्मन्त्रेणानेन मानवः॥स्वगोत्रोचारणेनादौ विष्णोर्नाम महात्मनः । यवदर्भतिलैः सार्दमुदकं सम्परिन्यजेत् ॥ पितृसन्तारणार्याप नित्यानन्दविरूद्धये । सर्वाघौघविनाशाय विष्णोर्दानं मया कृतम् । तदन्नेन सरत्नेन धातुत्रययुतेन च । सक्षौमाम्बरयुक्तेन सादर्श- पादुकेन च ॥ सासनेन सच्छत्रेण चामरोपानहेन च । सदानन्द- विधानेन मीयतां विष्णुरीश्वरः । एवमुच्चार्य तं दद्याद द्विजाय हरिरूपिणे । गोदानविधिना दद्यादेमसंख्यां न कीर्तयेत् ॥ पकी तित कोटियुगायुतं फलं प्रगोपितं कल्पगणैर्न संशयः । इतीदमा- ख्याय न कीर्तयेत् मुधीनिधानमध्ये निहितं च यद्भवेत् ॥ एवं कृते स्यान्मनुजः कृतात्मा भवेन च स्यान्मरणं कदाचित् । मयाति विष्णोः पदमव्ययं तव शिवात्मकानन्दमयं स साक्षात् ।। इति भद्रनिधिदानम् ॥ अथ प्रयोगः। पूर्वोक्ते काले यजमानस्तिथ्याधुल्लिरुप सकल- पापक्षयसर्वपितृतारणानन्दविरद्धिशिवात्मकानन्दमयपादुकोपानह- छवाणि चासाद्य पुरतो हरिहरौ स्थापयित्वा सम्पूज्य प्रागुत्तरे देशे स्त्रगृह्यानुसारेण आग्निस्थापनादि कर्म कृत्वा घृनाक्ततिलै- रष्टोत्तरशतादिसंख्यया हुत्वा, श्रीखण्डकुङ्कुमकपूरैः प्रणवादि श्रियै नम इति पञ्चाक्षरमन्त्र निधिकुम्भे पिघाने च लिखित्वा तेनैव भद्रनिधिमुपधारः सम्पूज्य गृहीतकुसुमाऽअलिर्भनिधि भदक्षिणीकस,लयासमस्ताऽपरसिद्धयक्षविद्यापरेन्द्रोरगकिन्नरैश्च* गन्धर्व विद्यापरदानवेन्टैर्युनं वृतं विश्वमिदं नमस्ते ॥ समग्रसंसार. फरी लमेव विभोः सदानन्दमयी च माया । समस्तकल्याणवः- ·“दानमयूखः। समाधिहरिमिये भद्रनि नमस्ते इत्युपस्थाय पुष्पामलिं प्रक्षिप्प नमस्कृत्वोदइमुखमाचार्य किरीटाइदनिष्काम्न्यकुण्डलाऽङ्गुलि- भूपणपीतवासश्चन्दनादिभिः सम्पूज्य, तं विष्णुरूपिणं ध्यावा कुसुमपाणिः, भूदेवोऽसि विभो नित्यं निसानन्दमयो हरे। हर मे दुष्कृतं कर्म कृपाकर नमोऽस्तु ते ॥ भूदेव भगवद्गम्य भवभङ्ग- करेशर । भवभूतिकरो जिष्णोः प्रभविष्णो नमोऽस्तु त इति । पुष्पाञ्जलिनाऽभ्यर्पा कुशयवतिलजलान्पादाय अमुकशर्माहं सक- लपापक्षयसकलपित्सन्तारणनियानन्दविदिशिवात्मकानन्दमया. ऽव्ययविष्णुपदमाप्तिकामोऽमुकगोत्रायामुकशर्मणेऽमुकशाखाध्या. पिने इमं भद्रनिधि सरस्नपात्रत्रयात्मकं सक्षौमाम्बरयुग्मम् आदर्श- पादुकोपानहच्छत्रासनोपकरणसहितं विष्णुरूपिणे तुभ्यमई संमददे इति दद्यात् । ततः सुवर्ण दक्षिणां दत्वा विमान् सम्भोज्य भूय- सी दक्षिणां दत्वा, यस्य स्मृसा, प्रमादार कुर्वतां कर्मेत्युक्त्वा कर्मेश्वरार्पणं कुर्यादिति भद्रनिधिप्रयोगः ॥ अथानन्दनिधिदानम् ।। वह्निपुराणे भगवद्वचो गरुडं प्रति । तस्मानिधानं शृणु सर्वदा ततः प्रभावदं निसफलमदं चा ऐश्वर्य- दे मोक्षदमक्षयं यद्धातुत्रयोदभूतमनेकरत्नम् ॥ कारयेत्कार्तिकान्ते वा माध्यां वा माधवेऽपि वा । अपने विपुवे वाऽपि मन्वादिपु युगादिषु । चन्द्रमूर्योपरागे च स्वशक्त्योदुम्यरं घटम् ॥ औदुम्बर ताम्रमयम् । पिशनं राजतं तन्मध्ये सौवर्णमुत्सद ।। सुवर्णमेव सौवर्णम् । नानारत्नवरैः पूर्णनानानामभिराहतम् । हेमराजतताम्रो- त्या सरिक्तैरपिपूरितम्॥रिक्त रीतिकानानानामशतालमपुतादाप शक्तितः । एकं नानापदं वहु प्रकारवाचि ! परं महाराष्ट्रमसिद्ध- नाणकवाचि । शत्या पलसहस्रेण शतेनार्दशतेन वा । तदर्दा ऽर्दैन वा राजन पलादीनं न कारयेत् ॥ कार्य तद्धि युतं हेम्ना ·मगवन्तमास्करस्य वितपाठयमकुर्वता|उक्तनाणकातिरिक्तंपला पलसहस्राधि- शारत्या हेमापि क्षिपेदिति मदनः । राजतेनाऽथ ताम्रेण रत्नैर्वा वनसंतम् । राजतेन पिधानेन ताणाऽपि घटेन च ॥ नाना- धान्योपरि स्थाप्य कल्पोक्तचयेव पदैः । नानाधान्यान्यष्टादश. धान्यानि । पदानि मन्त्राः । पौराणिक पुरस्कृस स्वयं वा तद. ऽनुज्ञया । पौराणिको गुरुः । कृतक्रियोऽग्निप्तानिध्ये विष्णोरी. शस्य चान्द्रज । इयं समुञ्चरेन्मन्वं कुशपाणिः प्रसन्नधीः ।। मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः । एवं पूज्य विधानेन निसानन्दनिधि सुधीः । स- सिद्धार्थकाभिः सकुशाक्षतचन्दनैः । सिद्धार्थकादिभिरानन्दनः सिद्धार्थकादिभिरानन्दमेवं संपूज्येति योजना । तिललाजा- मुसंपूर्ण भूमावुदकमुत्सत् । मन्त्रेणानेन विधिवत् कल्पोक्तेन खगोत्तम ॥ मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः । यशःश्रेयोऽभिवृद्ध्यर्थं माता. पित्रोस्तथात्मनः । पुराणन्यायमीमांसावेदवादिभ्य एव च ॥ एव- मुत्सृज्य उदकं विप्रेभ्यः प्रतिपादयेव । संविभज्य यथाशास्त्र न कश्चिदपमानयेत् ॥ महादानमिदं यस्मात्तस्मादेकोऽपि नाहीत । अथान्ये केचिदिच्छन्ति समस्तविधिपारगाः ॥ यज्ञदानवतानां च सोऽप्येकोऽईति तद्गृहे ॥ एवं यः कुरुते दानं निसानन्दनिधेः प. रम् । परं पदमवाप्नोति संसारेऽस्मिन्निरन्तरम् ॥ दानानामप्यशेपा. णामनन्तं फलमश्नुते । निसानन्दविधानस्य प्रदानादपवर्गभाक् ॥ इत्यानन्दनिधिदानम् । अप प्रयोगः। तब यजमानः पूर्वोक्त काले कुशतिलयवनल- लाना आदाय सहानपक्षे देशकालकीर्तनान्ते वेधःपदाधिकरणा- मद्राज्यकरणोत्तर-स्वकर्मदोषसञ्चितत्रेतायुगकालीननिजाऽनु- जीविसहिताऽखिलमहीराज्यावाप्तिपूर्वक नित्पेशानपदमापनन्तरः कल्यावधिकानपश्रीकवद्यापरपदराज्यलामोत्तराऽव्ययवैष्णवपद ·दानमयूरः। २१७ प्रीतिदीर्घपुष्टयावच्छिन्नसन्तानकामानन्दनिधिमहादानमहं कारप्य इति कृतसङ्कल्पः स्वस्तिवाचनमातृपूजनद्वादश्राद्धाचार्यवरणानि कुर्यात् । अवानन्दनिध्यासादनपूजादि गुरुः कुर्याद्यजमानोवा । तद्यथा । राजतपिपानं ताम्रघटरूपम् आनन्दनिधि नानारत्नहैम. रूप्यताम्रमुद्रापलाधिकहेमयुतं सूक्ष्मास्रवेष्टितम् अष्टादशधान्योपरि विष्ण्वादिदेवतासंनिधौ स्थापयित्वा प्रतिष्ठापूर्वक निसानन्द- निधये नम इति मन्त्रणाभ्यर्च्य सिद्धार्थब्जिकुशचन्दनाक्षताना- दापानन्दनिधि प्रदक्षिणीकृत्य,ॐनमः सर्वदानन्द सर्वसंपद्विवर्द्धन । वर्द्धपास्मान समृद्ध्येह आयुपा यशसा श्रिया। नमस्ते नन्दसन्तान सदानन्द सदोदय । वं मुखं वै कुरुष्वेह सन्तत्या मां धनायुपा ॥ नमो नमः पानिधे चनेश शतक्रतो शङ्कर नैनेश । शमं नया- ऽस्मददुरितं हर प्रभो नमो नमस्ते हर शङ्करेश ।। नमो नमः पाश- धरापमेय नमोऽस्तु वामायमनामधेय ॥ नमः समीराय हुताशनाय नमोऽस्वनन्ताय कनाशनाय | नमः सुरश्रेष्ठहरीश्वराय नमोऽस्तु सावित्रि शिवे श्रिपति । सरस्वती प्रीतिरतिः क्रियेति पुष्टिश्च तुष्टिस्मृतिशान्तिकीत् ॥ समिराणां निधिरममेयस्त्वमेव मन्त्रर्पि. मुनीश्वराणाम् । आधारभूतोऽसि चराचरस्य विश्वस्य पस्मात् प्रणतोऽस्म्यतस्त्वाम् ॥ नमोऽस्तु सौन्दर्यनिधे मुरेश नमोऽस्तु गाम्भीर्यनिधे समुद्र। नमो नमः कान्तिनिधान इन्दो तेजोनिधे खां मणतोऽस्मि भानो ॥ नमः पाय भद्राय नमस्ते स्वस्तिकाय च । नमः शङ्खाय मणये मणिभद्राय ते नमः । नमो नन्दविवाय नन्दावर्ताय ते नमः । नमः कण्टककर्णाग कण्ठाव य ते नमः ।। नमो नन्दप्रतिष्ठाय नमो हेममियाय च । नमो हिरण्यगर्भाय निया- ऽऽनन्दाय ते नम इत्युपस्याय पूजयित्वा कुतिललाजपवासत- जला-पादाप अत्यायुक्त्ता, अयेइ पुण्यकालेऽस्मिन् द्विनदेवा- ।

·भगवन्तमास्करस्य ग्निसन्निधौ । यशःश्रेयोऽभिवृद्ध्यर्थ मातापित्तास्तथाऽऽत्मनः पुराणन्यायमीमांमावेदवादिभ्य एव च । नमो विद्याविधायिभ्यो नानागोत्रेभ्य एव च ॥ विप्रेभ्योऽनेकशर्मभ्यो निसानन्दनिधि परम् ॥ अहं संपददे तेभ्यो नानानानाहतेन च ॥ सवर्णरौप्य. ताप्रेण सरत्नेन सवाससा | सोपस्करण पुरुषो ब्रह्मविष्णुशिवा- ऽऽत्सकः॥ीयता निधिदानेन श्रीयापुरुषोऽच्युतः ॥ इति मन्त्र- रुदकं भूमौ क्षिप्ता विमेभ्योऽमुकामुकगोवेभ्पोऽमुकामुकनामभ्यो. ऽमुमोदुम्बरं रौप्पपिधानमुवर्णवनाष्टादशधान्यादियुतमानन्दनिपि, निरन्तरेयादि प्राप्तिकाम इति सहानपक्षे फलमुल्लिख्यासकद्दान. पक्षे तु वेध:पदत्यादि सन्तानकाम इत्युत्ता युप्मभ्यमई संपददे इति दद्यात् । एकस्मै वा दद्याद । ततः सुवर्ण दक्षिणां दवा विमान सम्भोज्य भुपी दक्षिणां दत्ता, यस्य स्मृति प्रमादा- दिति चोक्ता विष्णुं स्मरेत । इत्यानन्दनिधिदानप्रयोगः ॥ अथ देवतादानानि ॥ तत्र तावदशावतारदानम् । विना- मित्रः । दानानामुत्तमं दानं हेमं विष्णोः सरूपकम् । तस्माद पुण्यापिना देया हैमा विष्णोः स्वरुपकाःति च, मत्स्यः कूमोऽय पाराहो नारसिंहोऽय धामनः । रामो राम कृष्णश्च बौद्धः कल्की च ते दशोति ॥ मत्स्पादिस्वरूपाणि विमचन्दाने दसितानि । पायल्या मनात मुवन विजागता । समैन पोरोनेन म. मान्येतानि कारयेत् ॥ पोडशेनैव समानीति । महाभूमपटाख्ये पौदादाने, पादेशादला पावन गुन्दि प्रमाणत इति यत् माणमुक्त तन्त्रमाणसानि मत्पादकपकाणि भानीराः । विषानुरूपलो राजन् तुल्पपादयटियोः । मंपूरप नाममिसंस्तु पुणपनिोदन । मक्तिनमः मणामाने निशेष अदपाना। माह प्रामाणान् रानन पादी साप पन्नाः ॥ नामो ·दानमयूखः। सर्वांश्चन्दननानुलेपयेत् । सुगन्धैः कुमुमैश्चैत्र धूपै पैस्तथैव च ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । अपने विषुवे चापि द्वादश्यां तु विशेषतः ॥ उपोष्यकादशी कार्य धर्मकायै च सर्व- शः । अन्यथा नरकं यातीसेवमाह पितामहः ॥ ग्राहकान् विष्णु- रूपांश्च अईयेत विमत्सरः । एकैकं देवरूपं तमेकैकस्य समर्पयेत् ॥ अथवा विदुपः सर्वान् दद्यात् सम्पूज्य मानवःनानृतेन कदाचिन दधात पापण्डिने तथा ॥ एतदुचार्य विमस्प इस्ते तोयं क्षिपेत स्वयम् । दशाववारतो राजन् विष्णोरक्यं स गच्छति ॥ महा- पातकसंसर्गान्मुच्यते तत्क्षणादपीति । अघेत्यादि महापापसंसर्गज- दोपनिवृत्त्यर्थं विष्णोर्दशावतारान् दास्य इति सङ्कल्प्यावतारान विपान सम्पूज्य, देवरूपं मया विम कारितं काञ्चनं शुभम् । तद् गृहाण मदानेन मीयता विश्वरूपधृगिति मन्त्रमुक्त्वा देशकाला- द्युक्त्वाऽमुकगोत्रापामुकधामणेऽमुकरूपं महापापसंसर्गजदोपनि- तिकामस्तुभ्यमई सम्प्रददे न ममेति एकैकमेकैकस्मै दद्यात् । एकस्मै वा सर्वाणि । दानप्रतिष्ठाथै सुवर्ण दक्षिणां चेति दशाव- तारदानप्रयोगः ॥ अथ ब्रह्मविष्णुरुद्रदानम् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे शौनकादिभिः पृप्टेन रोमहर्पणेन, शृण्वन्तु मुनयः सर्व इसाधुपक्रम्योक्तम्-त्रि- मूर्तिदानं दानानामुत्तमोत्तममुच्यते । विपुवे अपने वापि चन्द्र- सूर्यग्रहेषु च।नित्यं च पञ्चदश्यां च जन्मसंपुसमारभेत्।।देवालपे नदीतिरे पुष्पेष्वाऽऽयतनेषु च । गृहे वा कारयेद्दानं पत्र भूमिः शुचिर्भवेद ॥ चतुरस्रां समां भूमि गोमयेनोपलेषपेत् । तवाक्षता- भिर्विकिरद पुष्पाञ्जलि समन्ततः ॥ एकहस्ता द्विहस्ता वा विगुणा दैर्यतः स्मृता । त्रिवेदिका भवेत्तिर्यक् शेततन्दुलमिश्रिता ॥ ब्रह्मा च विष्णुर्भगवान् पुरारिहिरण्मयास्तत्र निवेशनीपाः ।

·२२० भगवन्तभास्करस्य . चतुर्भुजाः सायुधभूपणाढ्याः किरीटिनश्चापि यथाक्रमेण ॥ एस- स्मतिमालक्षणमुक्तं ब्रह्माण्डदाने । स्नानार्घपाद्याचमनीयवस्वर्गन्धा. दिभिस्तानभिपूज्य भक्त्या । प्रदक्षिणीकृस सपुष्पहस्तः प्रणम्य. चोद्वास्य ततः प्रदद्यादा प्रसेकमेवं बहुमानपूर्व सम्पूज्य दातव्यमनु- क्रमेण तथा जगत्सृष्टिकरस्त्वमेव त्वमेव सर्वस्य पितामहोऽसिात्वमेव कर्ता जगतां विहर्ता त्वमेव धाता जगतां विधातात्वत्सम्पदाना- दनघो यथाहं त्वया च सायुज्यमुपैमि देव । तथा कुरु त्वं शरणं भपन्ने मयि प्रभो देववर प्रसीद ॥ त्वया जगद् व्याप्तमिदं समस्त त्वां विष्णुमेव प्रवदन्ति सन्तः । त्वत्स्थानि सर्वाणि वदन्ति देव खया धृतं विश्वमनन्तमृर्ते ॥ त्वत्सम्पदानादनघो भवामि यथा जगत्कारणकारणेश । तथा कुरु त्वं शरणं प्रपन्ने मयि प्रभो देव- वर प्रसीद ॥ त्वया मुराणाममृतं विहाय हालाहलं संहृतमेव य. स्मात् । तथाऽसुराणां त्रिपुरञ्च दग्धमेकेयुणा लोकहितार्यमीश ॥ त्वद्रूपदानादहमप्योपैदोपैर्विमुक्तो हि यथा भवेयम् । तथा कुरु त्वां शरणं प्रपन्ने मयि पभो देववर प्रसीद ॥ इत्येवमुक्त्वा विधि- बद् ददाति स याति सायुज्यपथ त्रिमूर्तेः । यः कारयेद्विप्रवराय तस्मै सुवर्णसंख्यागणितं हिरण्यम् ॥ दद्याच वासोयुगमादरेण तथा कृते तल्लभते फलं तव ॥ इति त्रिमूर्तिदानम् ॥ अथ द्वादशादित्पदानम ।। ब्रह्माण्डपुराणे, शृणु नारद भई ते दानमादिससंजितम् । यथोक्तं लोकगुरुणा विष्णुना प्रभवि. गुना ॥ कर्तुः पापहरं पुष्पमायुप्पं श्रीकरं शुभम् । आरोग्य सर्वमङ्गल्यं दुःस्वमादभुतनाशनम् ॥सर्वशान्तिकरं ह्येतत् सर्वसिद्धि- फलभदम् । चक्षुष्यं सर्वरोगनं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ विपुत्र- स्पपने राहग्रहणे चन्द्रमूर्ययोः । जन्मीं सौरमासे वा पञ्चदश्या- ऽकमंत्रमे ॥ सौरवारे मूर्पमंन्धिनि पारे ।। सप्तम्यां वाघ नामे ·म दानमयूखः। २२१ सावित्रेऽद्भुतदर्शने । दुःस्वप्नदर्शने कुर्याद् दानमादित्पसंज्ञितम् । देवालये नदीतीरे तडागे वरुणालये । अन्येषु पुण्यदेशेषु देवदानं समाचरेत् । आलिप्प वै द्वादशहस्तदैया शिति यथा गोमयसंयु- ताभिः । तस्मिन् सितस्तन्दुलपुञ्जकैश्च विस्तारयहादश पङ्कजानि॥ मादेशमात्राणि शुभानि तानि सकणिकान्पष्टदलेपु तेषु । हिरण्य- रूपाणि वेविधाय यथाक्रमादुत्तरयोऽपवर्ग:प्रत्यङ्मुखान् माङ्- मुख एव देवांस्तद्वर्णगन्धाभिरादरेण । सम्पीयतामिसथ च क्रमेण प्रत्येकमुच्चार्य तदीयनाम ॥ धाता च मित्रश्च ततः क्रमेण मार्तण्डनामा च तयार्यनाम । शक्रश्च देवो · वरुणस्तथाऽसौ भगो विवस्वान्नमस्तयैपाम् ॥ विष्णुस्तथा द्वादशमः स्वमन्त्रैराराधयेद् देववरान् द्विजांश्च ।। पुरा देवऋपर्दानं मोक्तं कमलयोनिना । तया मयाऽपि युप्माकं मोक्तं मुनिवरोत्तमाः । द्वादशादित्यप्रतिमा- लक्षणं प्रागुक्तं वेदितव्यम् ॥ इति द्वादशादित्यदानम् ॥ अथ चन्द्रादिसदानम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे । भगवानुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि दानराज नराधिप । यद्दत्वा तु वली राजा शक्रराज्यमवाप है ॥ शक्रश्च बलिराज्यं तु दला पुनरवापद चन्द्रसूर्योपरागेषु अपने विपुवे तथा । चन्द्रायै च द्वादश्यां वैशा- ख्यां पुवजन्मान ॥ कानिक्यां च महामाम्यां ससम्यां च यथा' तथा । चन्द्रादित्यौ तु दातव्यौ सूर्यः सौवर्ण उच्यते ॥ शुद्धस्य रजतस्यैव मण्डलं हिमरोचिषः । द्वादशाङ्गुलवृत्तं तु उभयोरपि मण्डलम् ।। वृत्तौ पद्मसमाकारी मध्ये चैत्र तु कर्णिका । भानुं ताम्रमपे पात्रे घृतपूर्णे तु निक्षिपेत् ॥ सोमं शङ्के क्षीरपूर्णे उपरि स्थापपेद् बुधः । सूर्य तु रक्तकुमुमैः सोम शुक्लस्तथैव च ॥आदि- साय मुगन्धं च धूपं चैत्र मदापयेत् । सोमस्य गुग्गुलुर्देयो गन्धः • रास्तथैव च ।। कुङ्कुमं तु पतङ्गाय दीपं चैव घृतेन तु । एवं ।

·રરર मगवन्तभास्करस्य . सम्पूज्य यलेन चन्द्रादियौ पृथक् पृथक् ।। अमृतमूर्तये सोमं नमोऽन्तेनैव पूजयेत् । खखोल्कायेति वै सूर्य नमोऽन्तेन पुनः पुनः॥ आहूय ब्राह्मणं भक्त्या वेदवेदाङ्गपारगम् । कुटुम्बिनं दरिद्रं च आहिताग्नि तथैव च ॥ रक्तेन वाससान्छाध कुङ्कुमेनानुलेपये- त् । सम्पूज्य पुष्पधूपैश्च द्विजं सूर्यमिवापरम् ॥ रवि च चन्द्र- विम्बं च घृतस्यं तु निरीक्ष्य वै॥ समर्पये ब्राह्मणाय मन्त्रेणानेन भूमिपः । रुक्मं च पुष्करं चैव वर्ण करमेव च ।। त्रयी विद्या च सागा तु यस्याङ्गं विष्णुरूपिणः । स वै दिवाकरो देवः पी. यतां विम माचिरम् । एवमुच्चार्य भानुं तु द्विजराजं तथैव च । अमृतमूनि शीतांशुं ददामि ते द्विजोत्तम । गायत्र्या चैव सूर्यस्य अहणं जायते विभोः ।। सोमं तरसमं दीपं शुचिः शुद्धेन तेजसा। एवं चन्द्रं रवि दत्वा बली राज्यमवापह ॥ सर्व तेन तु दत्तं स्यायो दद्याच्चन्द्रभास्करौ । सर्वं तेन कृतं राजन् सर्वं तेन च संस्तुतम् ॥ सर्व दक्षिणया चेष्टं संसारे तु नरोचमैः । पूज्यते सिद्धगन्धर्वपिभिर्देवदानवैः ॥ इति चन्द्रादिखदानम् ॥ अथ लोकपालाष्टकदानम् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे । शृणु नारद भद्रं ते दानं सर्वाधनाशनम् । सर्वमङ्गलमायुष्यमारोग्यं नाङ्करं 'शुभम् ॥ दानानामुत्तमं दानं सर्वसिद्धिकरं परम् । करोति दान नारी वा सायुज्यं ब्रह्मणो मनेद । विपुवसपने राहुग्रहणे चन्द्रः सूर्पयोः । अन्येषु पुण्यकालेषु जन्मःषु विशेषतः ॥ देवालपे नदीतीरे गृहे वा दानमाचरेत् । पुण्पदेशेषु सर्वेषु पुराणोक्तपु नारद ॥ चतुरसां समा भूमि लिप्तां गोमयवारिणापट्करं चाप्टहवं वा दश दादश वा करान् ॥ माच्योदीच्यश्च कर्तव्या रेखा. श्वतसकाः स्मृताः ॥ नवकाष्ठानि तत्र स्युः श्वेततन्दुलपुलको। सितैरष्टदलयुक्तान कमलान विन्यसेच्छुभान् ॥ राजतरूपमपं देवं .

·b दानमयूखः। ૨૨૨ जगत्कारमव्यम् । तेषां मध्यमकोटेषु कमलस्थं निवेशयेत् ॥ इन्द्रमान यमं चैव निति वरुणं तथा । वायु सोमं सशानं मागादिपु यथाक्रमम् ।। जातरूपमयान देवान अष्टौ स्वायुषसंयुता- । विपलार्वाक्मुवर्णात्तु यथाशक्ति विनिर्मितान् ॥ ब्रह्मणोऽभि- मुखान् सर्वान सर्वेषु विनिवेशयेत् ॥ जातरूपमयान देवानष्टौ स्वायुधसंयुतान् ।। स्वर्णमयं कमलस्थं ब्रह्माणम्। ब्रह्मलोकमतिमा- लक्षणं ब्रह्माण्डदाने द्रष्टव्यम् । मसेकं वा समावेष्टय सम्प्रोक्ष्य कुशवारिणा । योऽसौ कारयिता विमस्त्वेवमेतत् समाचरेत् । दानकाले तु सम्प्राप्त दाता स्नात्वा कुशोदकैः ।मसन्नचित्तवदनः परमेष्टिपुरोगमान ॥ स्वनाममन्त्रैरभितो नमोऽस्तैराराध्य गन्धादि- भिरादरेण । विमांस्तयाभ्यर्य ययाक्रमेण सम्पीयतामयपिवेत्यु- क्का, यो सौ कारयिता विमस्तस्मै दयाच दक्षिणाय । सुवर्ण- संख्यागणितं हिरण्यं चैव वासप्ती ।। मोकं देवको दानं लोक- पालापं मपा । किमन्यच्छ्रोतुमिच्छा ते तदिदं पद साम्प्रतम् ॥ इति लोकपालाष्टकदानम् ॥ अथ नवग्रहदानम् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे । ब्रह्मोवाच । ग्रहदान. क्रमं वक्ष्ये सर्वसिद्धिकरं परम् । सर्वशान्तिकरं नृणां सर्वपाप- प्रणाशनम् ॥ विषुवस्सयने राहुग्रहणे शशिमूर्पयोः । जन्मः सौर. वारे वा पञ्चदश्यां तथैव च ॥ पुण्यकालेषु सर्वेषु पुण्यदेशे विशे- पतः । ग्रहदानं तु कर्तव्यं निसं श्रेयोऽभिकाशिणा ॥ इस्तमात्र द्विहस्तं वा त्रिहस्तं वाऽथ नारद । चतुरस्रां समा भूमि गोमयेनो. पलेपयेत् ॥ रेखाः प्राच्य उदीच्यश्च चतस्रस्तास्तथा समाः1ना. कोठेषु पानि विन्यसेच्छ्लेततण्डुलैः ॥ आदित्यश्चन्द्रमा भीमो बुधजीवसितार्कजाः । राहः केतुरितिमोक्ता ग्रहा लोकमुखावहाः। एषां हिरण्यापाणि कारपिता पधाविधि । त्रिनिकेणाधना ·૨૨ भगवन्तभास्करस्य कुर्याद्ययाशक्त्या पृथक् पृथक् ॥ हिरण्यरूपाणि हिरण्यप्रतिमाः । तल्लक्षणान्यत्रैव वक्ष्यन्ते । आदित्यं मध्यमे कोष्टे दक्षिणेऽङ्गारकं न्यसेत् । उत्तरे तु गुरुं विद्याद बुधमुत्तरपूर्वके ।। भार्गवं पूर्वतो. न्यस्य सोमं दक्षिणपूर्वके । पश्चिमेऽमुतं न्यस्य राहुं दक्षिण- पश्चिमे । पश्चिमोत्तरतः केतुः सनिवेश्यो यथाविधि। तद्वर्णपुष्प- गन्घाद्यैरर्चयेद स्वस्त्रमन्त्रकैः ।। दानं शूद्रोऽथवा कुर्याद स्त्री वा तत्र तु नारद । मूलेपनादि यत् कार्य सर्व विप्रेण कारयेत् ।। स्नानकाले तु सम्माप्ते स्नात्वा कुशतिलोदकैः । प्रयतो यजमान- स्तु घोतवस्त्रः मसन्नधीः ॥ अर्चयित्वा ह्यपं दद्यादहस्करमुखान ग्रहान् । प्रत्येकमेकं विमोऽसौ स्वस्वमन्त्रमुदीरयेत् ॥ पद्मासना धमकरो विवादुः पद्मद्युतिः सप्ततुरङ्गवाहः । दिवाकरो लोक. गुरुः किरीटी माप प्रसादं विदधातु देवः ॥ श्वेताऽम्बरः शेत. विभूपणश्च श्वेतद्युतिर्दण्डकरो द्विवाहुः । चन्द्रोऽमृतात्मा वरदः किरीटी श्रेयांसि मयं प्रददातु देवः ॥ रक्ताऽम्बरो रक्तपुः किरीटी चतुर्भुनो मेपगमो गदाभृत् । धरासुतः शक्तिधरश्च शूली सदा मम स्पाद्वरदः प्रशान्तः ॥ मियड्गुकलिकाश्यामो रुपेणापतिमो भुषि । सौम्यः सौम्यगुणोपेतः सदाऽस्तु वरदो मम ॥ मुराणां च मुनीनां च गुरुः कनकसनिमः । बुद्धिदाता त्रिलोकस्य स मां रक्षतु वाक्पतिः ॥ हेमकुन्दमृणालामो देवानां परमो गुरुः । सर्वशास्त्रास्त्रबक्ता च भार्गवो वरदोऽस्तु सः॥ नील- शुनिः शूलधरः किरीटी गृध्रस्थितखासकरो धनुप्पान् । चनु- भुनः सूर्यमुतः प्रशान्तः स चाऽस्तु मां वरमन्दगामी ॥ नीला. ऽयरो नीलवपुः किरीटी करालाकः करवालशूली । चतुर्भुज श्वधरथ राहुः मिहामनस्यो वरदोऽस्तु मह्यम् ॥ धूम्रो विवाह परदो गदामृद् गृधामनभ्यो विकताननश्च । किरीटकेविपि.

·दानमयूखः। तागः सदाऽस्तु मे केतुगणः प्रशान्तः । इत्युक्त्वा दापयेत् सर्वान् आदिसादीनव ग्रहान् । पुरुषो वाऽथ नारी या यथोक्तं फलमा- प्नुपाद ॥ मध्यमं गुरवे दद्यादन्यस्मै वा मदापपेत् ॥ गुरुरव पूजादिकर्ता । अथवा दक्षिणा देया सुवर्ण वाससी शुभे । इसाह भगवान ब्रह्मा नारदाप महात्मने ॥ तथाहमब्रुवं दानं युप्मा मुनिसत्तमाः ॥ इति ग्रहदानम् ॥ अथ वारदानानि॥ स्कान्दे। आदित्यादिपु वारेषु सहिरण्यः सदैव तु । यः प्रयच्छति तन्मूर्तीस्तस्य तुप्यन्ति वै ग्रहाः ॥ दद्यादादिसमादित्ये सोमं सोमे कुजं कुजे । एवं बुधादीन्मन्दे तु, राहुकेतुशनैश्चरान ॥ इति वारदानानि ॥ अथ शूलदानम् । वायुपुराणे । या निष्कृतिस्तु पापानां कृतानां प्रज्ञया विना ! यत्साशुपतमाख्यातमस्त्रं देवस्य शूलिनः ।। तस्य प्रदानात सकलं तत्पापं सम्मणश्यति ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्या मष्टम्यां वा सितेतरे । कुर्याद द्वादशनिष्केण त्रिशूलं लक्षणान्त्रि- तम् ॥ निष्कचतुष्का.सौवर्णिका, सौवर्णमात्रं पपश्चाशदधिक- सातद्वपपणमूल्यो वेति पक्षवयंशत्या ज्ञेयम् । युगान्तकरणं घोर- मयविध्वंसनं परम् । नानारजोविरचिते चक्र पोडशारविभूपिते । चक्र पोडशारं परिभापायामुक्तम् । नाभौ निधाय सम्पूर्ण तिला- नां ताम्रनिर्मितम् । पात्रमादकसमानं तत्र शूलं पद पुनः ।। कुर्यात्तेनैव मन्त्रेण तस्माद पूजामनुक्रमात् । तेनैव, शूलाय नम इति मन्त्रेण । विरुपाक्षं च तत्पार्थे कमलोपरि पूजितम् । अघो- रेभ्योऽपि मन्त्रेण पूनान्ते मणिपत्य च ॥ अयोरमन्त्रस्तु लैङ्गे- अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः । विमं च शानिनं तद्वत् सम्पूज्य मुनि- पुगवाः । मदक्षिणं ततो गत्त्रा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ भानन् " - २९ ·२२६ भगवन्तभास्करस्य मगनेत्रन दक्षयज्ञममईन । तवायुधप्रदानेन पापं नश्यतु शङ्कर ।। युगान्ते येन लोकानां त्वमन्तकविनाशनः । विदग्धं तत्स्वपापेन तेन पापं व्यपोहप ॥ येन दग्धं क्षणार्दैन त्रिपुर सुरदुर्जयम् । तेन पाशुपतास्त्रेण मम पापं विनाशय ॥ यदबुद्धिकृतं पापं मम वाक्स्थं च मानसम् । तव सर्व क्षपमभ्येतु तव शूलमदानतः । इसामध्य ततो दद्याच्छूलं तस्मै द्विजन्मने । अवश्यं कुरुते पापमज्ञानान्मानयो यतः । वर्षे वर्षे ततो दद्यात्तस्य तस्यापनुचये।। इति शूलदानम् ॥ अथात्ममतिकृतिदानम् ॥ भविष्योचरे । दानकालः सदा तस्येत्युक्त्ता, हैमी प्रतिकृति भन्या कारयित्वात्मनो नृप । अभीष्ट- वाहनगतामिटालारमपिताम् ॥ अभीष्टलोकसहितां सर्वोपस्कर- संयुताम् ॥ अभीष्टलोकः प्रियजनः । नेत्रपट्टपटीववैश्छादिता स्रग्विभूषिताम् । कुडपेनानुलिप्ताङ्गीं कर्पूरागुरुवासिताम्॥ स्त्री वा दद्यात्तु शयने शयितां कारयेत् स्वपम् । यद्यदिष्टनम किश्चित्त- सर्व पार्श्वतो न्यसेत् ।। उपकारकर स्त्रीणां पुरुषाणां च यद्भवेत् । तरस स्थापपेव पायें स्वयं संचिन्स चेतसि ॥ एतत्सव मेलाये- वा खे स्त्र स्थाने नियोजयेत् ॥ ॐम् अधेसादि साग्रशनवर्प- पर्यन्तं सुरसाहिसेन स्वर्गादीष्टभोगोत्तरजन्मनीष्टवन्धुमनाऽवियोग- काम आत्मप्रतिकृतिदानं कारिप्य इति सङ्कल्प्य, पूजपित्ता लोक- पालान् ग्रहान देवी विनायकम् * । देवी दुर्गा । ततः शुक्लाम्बर स्नात्वा गृहीतकुसुमाञ्जलिः । इममुञ्चारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतः स्थितः ॥ आत्मनः प्रतिमा चेयं सर्वोपकरणैयुना। सर्वरत्नसमा- युक्ता तब विष निवेदिता ॥ आत्मा शम्भुः शिवः शौरिः शक्रः मुरगणैर्युतः । तस्मादात्ममदानेन मम चारमा प्रसीदतु ॥ इत्युक्ता .मासपक्षादि चौल्लिरूप पूर्वोकं मायादिकानां सङ्कल्पवाक्यमु. का इमामात्ममतिमा सोपस्कराममुकर्मणेऽमुकगोत्राप तुभ्यमई ·दानमयूखः। सम्पददे, इत्युचार्य ततो दद्याद ब्राह्मणाय युधिष्ठिर * ब्राह्मण. श्वाथ गृह्णाति, कोऽदादिति च कीर्चयेत् ॥ ततः प्रदक्षिणीकरण मणिपस विसर्जपेत् ॥ विधिनानेन राजेन्द्र दानमेतत् प्रयच्छति । यः पुमानय वा नारी शृणु तस्फलमाप्नुयात् ॥ साग्रे वर्षशतं भव्यं सर्वलोकः मुरैनः । अभीएफलदानेन चाभीष्टफलभाग्भवे- तू ॥ यत्रैवोत्पद्यते जन्तुः प्राप्तः कर्मक्षयं क्षणम् । तत्रैव सर्व- कामानां फलभाग् जायते नृप। इष्टवन्धुजनैः सार्दैन वियोग कदा- चन ॥ माप्नोति पुरुषो राजन् स्वर्गमानन्त्यमश्नुत इति ॥ इत्यात्म- मतिमादानम् ॥ अथ धनदमूर्तिदानम् ।। वायवीये, दरिद्रो जायते मर्यो दान- विघ्नं करोति याऐश्वर्य जायते येन कर्मणात तिच्छृणुप्व मेपलार्द्धन तदर्दैन तदर्दैनाथवा पुनः ॥ पलेन वा तदर्दैन तदान वेति कचित् पाठः । तदनाथवा पुनरिति च कचित् । धनदस्य पति- कृति कुर्याद स्वर्णमर्थी शुभाम् । द्विभुजां वाहनोपेतां नयना- नन्दकारिणीम् ॥ घनदरूपं तु । हस्समापिङ्गनेत्रं च गदिनं पति- विग्रहम् । पुष्पकस्थं धनाध्यक्षं ध्यायच्छित्रसखं सदेसादिनोक्त- म् ।। बसपमनिधिभ्यां च युक्तं तपार्श्वयोर्द्वयोः । श्वेतवस्त्रेण संवेष्टय तन्दुलोपरि विन्यसेन ॥ तन्दुलानां परीमाणं भवेद् द्रोण. चतुष्टयम् । तदर्द्ध वा तदर्द्ध वा विचशाठ्यं न कारयेत् ॥ श्वेत- माल्यैस्तथागन्धेरनुलिप्प प्रपूनपेव । आग्नेय्यां दिशि होमश्च समि- दाव्यतिलैर्भवेद ॥ मन्त्री राजाधिराजायेत्येप योज्यः स्लिगकैः। व्याहृया तिलहोमश्च कर्तव्यो धनकादिभिः ॥ आचार्यः सर्व- शास्त्रज्ञो विनीतः सर्वसंमतः । महाकुलमसूतश्च धर्मज्ञः सत्यवाक् शुचिः ॥ कारपेदर्चनं तेन धनदस्यातिभक्तितः । तदेवत्यैन मन्त्रेण सच कामश्चगे भवेत् ॥ तस्मै होमं कृतवते मदद्याद प्रतिमा तु ·૨૨૮ भगवन्तभास्करस्य ताम् । मन्त्रेणानेन विधिवत् प्राङ्मुखस्तु उदङ्मुखः ॥ मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः ॥ एवं कुवरदानं यः करोति विधिपूर्वकम् । धनदेन समो मर्त्यस्तक्षणादेव जायते ॥ अथ प्रयोगः । सार्द्धमापयाधिका पञ्चाशन्मापावधिकुबेर- मूनि पुष्पकविमानस्थां पार्ययोः पद्मशङ्खाकारयुतां कृत्वाऽधे- त्यादि यथेष्टधनकामोऽहं धनदमूर्तिदानं करिष्य इति सङ्कल्प्प श्वेतवस्त्रां मूर्ति यथाशक्ति एकद्विचतुर्दोणतन्दुलराशौ निघाय सम्पूज्य तदाग्नेय्यामग्निं संस्थाप्य समिदाज्यचरुभिः मसेकमटाटा- विशेत्यादिसंख्यया, राजाधिराजायेति मन्त्रेण व्यातिभिश्च विले. ईत्ता आचार्येण धनदपूजां कारयित्वा, उत्तराशापते देव कुबेर नखाहन । पद्मशङ्खनिधीनां वं पतिः श्रीकण्ठवल्लभः ।। दानाद्यन यथा माप्तं दारियं ममः दुःखदम् । तव सर्वमात्मदानेन पापमाणु विनाशयेति मन्त्रमुक्त्वाऽयेत्या- दि इमां घनदमूर्ति दारिद्यनाशकामोऽमुकगोत्रायाऽमुकशर्मणे तुभ्यमहं सम्प्रददे, न ममेति दता, देयद्रव्यतीयं चतुर्य वांश मुवर्ण दक्षिणां दद्यात् ॥ इति धनदमूर्तिदानम् ॥ अथ शालग्रामदानम् ॥ शालग्रामशिलाचक्र यो दद्यादानमु- तमम् । भूचकं तेन दत्वं स्यात् सशैलबनकाननमिति पाये गालग्रामदानम्॥ सशैलबनमुचक्रदानफलकाप इति दानवाक्यम् । मन्नस्तु । महाकाशनिवासेन चक्रारुपशोभितम् । अस्य देवस्प दानेन मम सन्तु मनोरया इति ॥ अय कालपुरुपदानम् ॥ भविष्योत्तरे । काम्यो दानविधि: पार्य क्रियमाणो ययातयम् । फलाप मुनिभिः प्रोक्तो विपरीतो भपाय च ॥ देयं निष्करातं पार्थ दानेषु विधिरुत्तमः । मध्यमातु ·दानमयूखः। तदन सदनावरः स्मृतः ॥ एवं से रथेऽण्डे च धेनोः कृष्णा- ऽजिनस्य च । अशक्तस्यापि क्लुप्तोऽयं पञ्चसौवर्णिको विधिः ।। अतोऽप्यल्पेन यो दद्यान्महादानं नराधिप । प्रतिगृह्णाति वा तस्य दुःखशोकायहं भवेत् ।। तो महादानेपु कल्पक्षः। रयो हिरण्या- ऽश्वरथः । अण्डं ब्रह्माण्डम् । धेनुः कामधेनुः । पुण्यं दिन- मथाप्साय भूमिभागे समे शुभे । चतुर्दश्यां चतुर्थी वा विष्ट्यां वा पाण्डुनन्दन । पुमान लष्णाजिने कार्यों रोप्पदन्तः सुवर्णदृक् । खड्गोद्यतकरो दीर्घा जपाकुसुमकुण्डलः ॥ रक्ताम्बरधरः सनी भासमालाविभूषितः । तीक्ष्णासिपुत्रीबन्धेन विस्फारितकटीतयः ।। सिपुत्री छुरिका । उपानद्युगयुक्तानिः कृष्णकम्बलपार्श्वगः । गृहीतमांसपिण्डश्च वामे करतले तथा ॥ एवंविधं पुमान् कृत्वा गृहीतकुसुमानलिः । यजमानः प्रसन्नात्मा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ सम्पूज्य गन्धकुमुमैनैवेद्यं विनिवेद्य च ॥ सर्व कलपते यस्माद काल वं तेन चोच्यसे । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां त्वमसाध्यो हि मुक्त ॥ पूजितस्वं मया भत्त्या पार्थिवश्च तथा मुखम् । तद् बुद्ध्यते तव विभो तत्कुरुष्व नमो नमः ॥ एवं सम्पूजयित्वा तं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । ब्राह्मणं प्रथम पूज्य वासोभिर्भूषणैस्तथा ॥ दक्षिणां शक्तितो दद्याद मणिपत्य विसर्जयेत् ॥ दक्षिणां मागु- तो निष्कशतादिरूपाम् । अनेन विधिना यस्तु दानमेतत् प्रय- 'छति । नाऽपमृत्युभयं तस्य न च व्याधिकृतं भवे ॥ भवसव्याह- तैश्वर्यः सर्ववाधाविवर्जितः । देहान्ते सूर्यभवनं भित्वा याति परं पदमिति । पुण्यलपादिहाभ्येस राजा भवति धार्मिकः । सत्र- यानी श्रिया युक्तः पुत्रपौत्रसमन्धितः ॥ सम्पूज्य कालपुरुष विधिवद् द्विजाय दत्ता शुभाशुभफलोदयहेतुभूतमारोगातुरे सम्मा- दोषमये च देहे देही न मोहमुपगच्छति तत्मभावाद ।

·२३० भगवन्तभास्करस्य अथ प्रयोगः ।। चतुपा च चतुर्दश्यां भद्राकरणे वा रौप्य- दानं सुवर्णनेत्रं खड्गोद्यतदक्षिणकरं मांसापेण्डयुतवामकरं जपा- कुमकुण्डलं रक्तस्रग्विणं शङ्खमालाधरं छुरिकया युतकटिदेशम- तिदीर्घ कृष्णाजिने कालपुरुपं निर्मायायेबादि अपमृत्युव्याधि- सर्वबाधानिवारणाच्याहवैश्वर्यमाप्तिमरणोत्तरपरपदतदुत्तरधर्मश्री- पुत्रपौत्रादिकर्तृत्वराज्यकामः कालपुरुषदानं करिष्प इति सङ्क- ल्प कालरूपं चिमं च सम्पूज्य पुष्पाञ्जलिं गृहीत्वा । सर्वं काल- यसे यस्मात् कालस्त्वं तेन चौच्यसे । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां बम. साध्योऽसि हवत ॥ पूजितस्त्वं मया भया पार्थिवश्च यथामुखम् । पवुध्यते तव विभो तत्कुरुप्प नमो नम इति मन्त्रमुक्त्वाऽधेयादि अपमृत्युव्याधिसर्वपापानिवारणेसादि कामान्तं पूर्वोक्तं सङ्कल्प- वाक्यं चोक्लेम कालपुरुष सोपस्करम् अमुकगोपायामुकशर्मणे विपाय तुभ्यमई सम्मददे न ममेति दत्ता पञ्चवर्णार्ध्वमानिष्क- मातं दक्षिणां दत्वा भूयसीदानविमभोजनानि कुर्यात् ॥ इति कालपुरुदानविधिः॥ अप कालचक्रदानम् ॥ मृत्युञ्जये । चक्रं रूप्यमयं कृत्वा मुक्तारश्मिमयात्मकम् । कृता मुनिशरश्चन्द्रं रश्मिमध्यान्तरास्थि. तम् ॥ तमाशतकरूपाणि गात्रेषु च समन्ततः । एवं ध्यानवतस्त- स्प स चन्द्र: कृष्णतां ब्रजेत् ॥ ततोऽप्यनन्तरं पश्चात स्थित्वा विभमदक्षिणाम् । तं गृहीत्वा मजेद दूरमदृष्टत्वमपि बनेत् ॥ स्वपं बाऽभूतसद्धातपूर्णकापस्थितस्थितिः । कालचक्रमिदं नाम्ना दानं मृत्युविनाशनम् ।। इमं ते राजतं चन्द्रं रश्मिजालसमाकुलम् । अपमृत्युविनाशाय ददामीति समुच्चरन् । सुवर्णदक्षिणायुक्त ग्रामणाय निवेदयेत् । एवं कृते विनश्पेत अपमृत्यु विनाशय । तस्मादेतरसमादेयमामृत्युभयाचितः । ज्वरादिरोगग्रस्ता महा- ·दानमयूखः । २३१ पत्पतितरपि ।। ततो गृह्योक्तविधिना स्थापपेज्जातवेदसम् । जुई- याव कारनाम्ना तु शतमष्टोत्तर शतम् । ततस्तु भोजयेद्भया विमान द्वादवासङ्ख्यया । स्वयमक्षारलवणं मुभीत सकृदेव तु ॥ एवं कृते नरो नूनं चिरं जीवन संशयः ॥ अयेसादि अपमृत्युनिवारण- कामः कालचक्रदानं करिष्य इति सङ्कल्प्य शक्तितो रूप्यकृतं चन्द्राकारमनेकमुक्तामालात्मकराशियुतकालचक्र विमं च सम्पूज्य, इमं ते राजतं चन्द्रं रश्मिनालप्समाकुलम् । अपमृत्युविनाशाय ददामीति समुच्चरन् ॥ इदं कालचक्र मुक्तादामयुतम् अप- मृत्युनिवारणकामोऽमुकगोमायाऽमुकर्मणे विमाय तुभ्यमह सं. मददे न ममेति दत्ता सुवर्ण दक्षिणां दत्वाऽनि संस्थाप्य का- लचक्राय स्वाहेसष्टोत्तरशतं तिलैर्दुत्वा द्वादश विमान भोजयित्वा स्वयमक्षारमलवणं सद्भुमीत ॥ इति कालचक्रदानविधिः ॥ । अथ यमदानम् मृत्युमये । लोहपाने स्थितं कांस्यं तत्र पमं तु राजतम् । तस्मिन् कालेश्वरः स्वर्णः पुरुषाकारतागतः ।। यमरूपं तु । ईपपीतो यमः कार्यो दण्डहस्तो विजानता । रक्त. एक् पाशमृत् क्रुद्ध इति ॥ वस्त्रालङ्कारसंयुक्तो भपदास्त्राणि स- तः। विलोहाकारपुरुषैः कालदूनैश्च पार्श्वत: ॥ भयदास्त्राणि खनादीनि । त्रिलोई कांस्पताम्रपित्तलारूपम् । कालदूतैर्दण्डहस्तै- स्विभिः पुरुषाकारः। कृला च माहिपे पृष्ठ तं दद्याद्यममालपन् । आलपन ययं ददामीत्युचरन् । अएम्पा च चतुर्दश्यां करोक्ति विधिवतु यः । स मुच्यते ध्रुवं नाशाद् दत्वां घृनघटोत्तरम् ॥ नाशो मृत्युः । घृतघट उत्तरो दक्षिणास्थाने यत्पति दानविक्के.! अपरे तु दक्षिणा मुवर्णमिति । लोहपात्रं कांस्यपावं तस्मिन रोप्य पमं तस्मिन् सौवर्णमादपस्थं दण्डपाशकरं यममलङ्कतं तत्समीपे हैमानि खट्वायत्राणि त्रिलोयटितान् दण्डकरान कालदूत्ताश्च ·२३२ भगवन्तमास्करस्य संस्थाप्य तिथ्यादि स्मृत्वाऽपमृत्युनिवारणकामो यमदानं करिष्य इति संकल्प्प सवाइनदूताखें यमं विमं च संपूज्यायेसादि अप- मृत्युनिवारणकाम इमां पूर्वोपस्करयुताममुकशर्मणेऽमुकगोत्राय विमायाह संपददे न ममेति दत्ता दक्षिणां मुवर्ण दद्यात् ॥ इति यमदानम् ॥ अथायुप्करदानम् ॥ ब्रह्माण्डे । भूमौ गोमयलिप्तायां दक्षि- णोत्तरतः शुभाम् । निधाय तत्र पाणिभ्यां पूर्णानि सिततन्दुलैः ।। चत्वारि तेपु हैमानि मण्डलानि निवेशयेत् ।। मण्डलानि स्थलाका• राणि, कुम्भानियन्ये । सौवर्णाश्च ततो देवान् अर्चयेच्च यथा- क्रमम् । पूर्वमात्मभुवं तत्र विष्टरश्रवसं ततः ॥ कृत्तिवाससमीशानं वज्रपाणि शतक्रतुम् । गन्धादिभिरयाभ्यर्य दक्षिणोत्तरतः क्रमाव।। प्रत्येकमेकं विप्रेभ्यो दद्यादारभ्य भक्तितः । तं ते देवमिह ध्यावा मन्त्रानेतानुदीरपेत् ॥ संपीयतां मे भगवानात्मभूरित्युदीरयन् । संमीयतां जगद्व्यापी भगवान् विष्टरश्रवाः । संमीयतां मे भगवान कृत्तिवासा इति ध्रुवम् ॥ संमीयतां मे भगवान् वज्रपाणिः शत- क्रतुः ॥ एवमाह पुरा ब्रह्मा नारदाय सुरर्पपे। मोक्तं मयाऽपि तब सबै युष्माकं मुनिपुङ्गवाः ॥ अव ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रा यथा- शाक्ति मुवर्णमपाः कार्याः । आयुष्कामो ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रमतिमा- दानमहं करिष्य इति संकल्प्य । इति आयुष्करदानम् ॥ अथ सम्पत्करमब्रह्माण्डे, सम्पत्करं दानमतीव पुण्यं यस्मिन, फते सम्पदोऽभ्येति जन्तुः * ॥ तया, आयुष्करं रोगहरं तु पापविनाशनं नाशकरं स्वघानाम् । स्वर्गापवर्गों कुलपुत्रसाद श्रियं तथाच प्रददातीएसिदिम्॥ क्या, कालेपु सूर्यग्रहणादिकपु तारेषु जन्मत्रितयेषु कार्पम् । देशेषु देवायतनादिकेषु गृहेषु वा यत्र मनः प्रपन्नम् ॥स्नाला मानस्तिलमिः सुशोदैः शुचिर्भूत्वा धोत.

·दानमयूखः ।। वासाः प्रयत्नाव।सङ्कल्प्य विप्रं विदुपं गुरुं च कार्प च तस्यानुम- तेन सर्वम् ॥ गुरुं त्वेति शेषः। गव्येन भूमि शकृता जलेन विले. पपेदिशकमात्रहस्ताम् । तत्रैव लेख्याश्चतुरः समाः स्युः भाच्य- श्व तिर्यक् च यथोपदिष्टम् ।। नव कोष्टानि तत्र स्युस्तेषु पूर्णानि सण्डुलैः । निधातव्यानि पात्राणि वासोभिरभिवेष्ट्य च ॥ पात्रा- णि कुम्भान् । पलस्यार्वाक् त्रिनिप्कार्दै यथाशक्ति विनिमितान ॥ निप्कोऽत्र सुवर्णम्।दक्षिणोत्तरतो देवान जातरूपमयान न्यसेत् ॥ पार्थान्त्यकोष्ठत्रितये तु मित्रं तथा च देवं वरुणं च सोममाचतुर्भुज मध्यमकोष्टकेपु जगत्पति विष्णुमुमापति च ॥ दिवाकरं वृत्रणं च वहि संपूज्य सर्वान् विधिवत् क्रमेण ॥ मित्रलक्षणं तु, पद्मगर्भसमः कार्यों मित्रः कमलसंस्थितः । आजानुलम्विनालान्तविकचा- ऽम्भोजहर प्रभुः ।। वरुणादिरूपमुक्तं ब्रह्माण्डदाने । अभ्यर्च्य विमानपि गन्धवस्त्रैः पृथक् च दातव्यमनुक्रमेण । संमीयतां मे यममित्येवमुक्त्वा ततो हि दद्यात सोदकं पूर्वमत्र ॥ एकस्य चैकं च हिरण्यरूपं प्रमाणपूर्व परिणीय सर्वान् । पात्राणि वासः परि- भाय चैव सतन्दुलं सहिरण्यं च दत्वा ॥ अभीष्टसिदि लमते च सर्वामायुप्यमारोग्यमुपैति चाग्यम्। अथोपदेष्ट्रे गुरवे सुवर्ण वासो- युगं दानसमं च दद्यात् ॥ विप्रैस्तथा चाचपेत् स्वस्तिवाच्यं ततो दद्यादक्षिणां वाचकेभ्यः । अथ प्रयोगः ॥ प्रातस्तिलकुशमिश्रोदकेन स्नात्वाऽधेत्या- दि संपदायुरारोग्य-पापनाश-पुत्रादिकुलद्धि-श्रीस्वर्गमोक्षष्ट- सिद्धिकामो मित्रादिमतिमादानं करिष्य इति संकल्प्य गुरुं कृत्वा रोनाशप्तो विशद्धस्तां चतुरस्रां भुवं गोयेनालिप्प तत्र प्रागाय- ताश्चतस्र उदगायताश्चतस्रो लेखा लिखित्वा तत्र जातेपु नत्रकोष्ठेषु तण्डुलानिक्षिप्य तेषु नवकुम्भान् सवस्तान विधिना संस्थाप्प ३० ·२३४ भगवन्तमास्करस्य तेषु सुवर्णप्रयाय पलाऽवधिहेम्ना कृताः प्रतिमाः स्थापयेव पूज- येच । तत्र पश्चिमपटौ उदक्संस्थान् । मित्रं वरुणं सोमं च । मध्यमपती चतुर्भुजं विष्णुममापति च । अन्त्यपङ्गौ दिवाकर त्रहणं वहि च । ततो नव विधान संपूज्यैकैकस्मै विमाय मित्रा भीयतामयेत्यादि, संपदादिकामान्तं पूर्वोक्तं फलमुक्त्वाऽमुकशर्मणे अमुकगोत्राप विप्रायेमा प्रतिमा संप्रददे इति दद्यात् । एवञ्च वरुणः प्रीयतामिति वरुणादिप्रतिमां गुरवे च देयद्रव्यसमं सुवर्ण घस्त्रयुगं च दद्यात् ॥ इति संपत्करदानम् ॥ अथ कृष्णाजिनम् ॥ सौरे । कृष्णाजिनं च महिपी मेी च दशधेनवः ब्रह्मलोकमदायीति तुलापुरुप एव च ॥ यमः । गोभू. हिरण्यसंयुक्तं मार्गमेकं ददाति यः। सर्वदुष्कृतकर्माऽपि सायुज्यं ब्रह्मणो ब्रजेत् ॥ मरीचिः । कृष्णाजिनोभयमुखी यो दद्यादा- हिताग्नये । सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ कृष्णाजिन- समं दानं न चास्ति भुवनत्रये । प्रतिग्रहोऽपि पापीयानिति वेदविदो विदुः ।। मात्स्ये । वैशाखी पौर्णमासी च ग्रहणं शशि- सूर्ययोः । पौर्णमासी तु या माघे आपाढी कार्तिकी तथा ॥ उत्तरायणं द्वादशी वा तस्यां दत्तं महाफलम् ॥ आहिताग्निानो यश्च तदेयं तस्य पार्थिव । यथा येन विधानेन तन्मे निगदतः शृणु । गोमयेनोपलिप्ते तु शुचौ देशे नराधिप । आदावेव समा- सीर्य शोभनं बसमाविकम् ॥ ततः सशृङ्गं सखुरमास्तरेत कृष्ण- मार्गणम् । कर्तव्यं रुक्मशृङ्गं च रूप्यदन्तं तथैव च । लाङ्गूल. मौक्तिकैर्युक्तं तिलच्छन्नं तथैव च । तिलरात्मसमं कृत्वा वामसा- ऽऽआदयेद् बुधः ॥ सुवर्णनाभं तत् कुर्यादलकुद विचक्षणः । रत्नर्गन्धैर्ययातल्या तस्य दिक्षु च विन्यसेत् । कांस्यपात्राणि पत्तारि दिक्षु दद्याद्ययाक्रमम् । मृन्मयेषु च पात्रेषु पूर्वादिषु ·दानमयूखः । क्रमेण तु । घृतं क्षीरं दधि क्षौद्रमेवं दयाद्यथाविधि ॥ सरत्नानि कास्पपात्राणि चतुर्दिक्षु स्थापयेत । मृन्मयानि पात्राणि च वृत- क्षीरदधिमधुपूर्णानि पूर्वादिदिक्षु स्थाप्यानि । चम्पकस्य तथा शाखाः रात्रणं कुम्भमेव । वाह्योपस्थानकं कृत्वा शुभचित्तो निवेशयेत् ॥ दानदेशाद् वाह्ये उप समीपे स्थानं यस्येति कुम्भ- विशेषणम् । जीर्णवस्त्रेण पीतेन सर्वाङ्गानि च मार्जयेत् । धातु- मयानि पात्राणि पादेवस्य तु दापयेत् ॥ धातुविधोपाः पात्र- मध्यस्थानि च द्रव्याणि च मन्त्रतः प्रयोगे वोध्यानि । तिलपूर्ण ततः कृत्वा वामपादे निवेशयेत् । मधुपूर्ण तु तत्कृत्वा पादे वे दक्षिणे न्यसेत् ॥ एतत्पात्रद्वयं पश्चिमपादयोः स्थाप्यम् । अर्थ- पादे विमे कार्ये वानस्य रजतस्य च ॥ ऊर्ध्वपादे अग्रपादयोः । एकवचनमविवक्षितम् । ताम्रपानं तिलपूर्ण दक्षिणपादे। रजतपात्रं मधुपूर्ण सपाद इति व्यवस्था । प्रयोगे वक्ष्यमाणमन्त्रात् । सुवर्ण- पात्रमक्षतपूर्ण मध्ये स्थापयेदिति हेमाद्रिः । हेममुक्ताविद्रुमं च दाडिमं वीजपूरकम् । प्रशस्तपत्रे श्रवणे खुरे शृङ्गाटकानि च ॥ एवं कृत्वा यथोक्तेन सर्वशाकफलानि च । तत्प्रतिग्रहविविद्वान् आहितानिदिजोत्तमः ॥ स्नातो वस्खयुगच्छन्नः स्वशत्या चाsप- इलकृताप्रतिग्रहश्च तस्योक्तः पुच्छदेशे महीपते ॥ मुवर्णनाभिक दद्याद पीयता अपभध्वजः ॥ अथ नयोगः ।। पूर्वोक्तकाले गोमयेनोपलिप्ते देशे अविलोम- निर्मितं कम्बलं तदुपरि सशृङ्गं सुरं वहिलोममाग्रीवं कृष्णाजिन- मास्तीर्य सुवर्णशृङ्गं रुप्यदन्तं मौक्तिकपुन्छ सुवर्णनाभं च तत्क- वा तदुपारमप्रमाणाँस्तिलान संस्थाप्य वासता सञ्छाच सगन्ध रत्नानि चत्वारि कांस्यवृतदुग्धदधिमधुयुतानि चत्वारि मृदश्च मागादिदिक्षु दानदेशाद् वहिश्चम्पकशाखा सत्रणकुम्भं च सं. .

·भगवन्तभास्करस्य स्थाप्प देशकालादि स्मृला ब्रह्मलोकमाप्तिकामः सप्तजन्मोपाच- पापनापाकामः पितृपुत्रमृत्युपरिहारभार्याधनदेशाधावियोगकामः मलयाधिस्वर्गमाप्तिमर्वभूदानफलमर्वलोकगतिकामो, मोतकाम, ईश्वरभीतिकामो वा कृष्णाजिनदानं करिप्प इति सङ्कल्प्य जीर्ण- पीतवाममा वाङ्गानि संमृज्य, यानि पापानि काम्पानि मया लोभाव कृतानि वै । लोहपात्रमदानेन प्रणश्पन्तु ममार व इति मन्त्रण सतिलं सोहपात्रं कृष्णाजिनस्य वामे पादे । यानि का. म्पानि पापानि कर्मात्यानि कृतानि वै । कांस्यपावमदानेन तानि नम्पन्तु मे सदेति समधुकांस्यं दक्षिणे । परापवादपेशून्याद् सपा पांमस्य भक्षणात्तनोत्यिनं च मे पापं ताम्रपाषा प्रणश्यतु, इति मनिलं ताम्रपावं वागदसे । कन्यावृतं गवां चैव परदारमधर्षणम् । गौप्यपात्रमदानेन सिमं नाशं प्रपातु महति समयुरीप्पपात्रं दक्षिण इसे । जन्मजन्ममहसेषु कृतं पापं कुबुदिना । सुवर्णपाप्रदाना. पनासपाट जनाईनति मातमा मध्ये ममुक्तापिद्रुपदाहिमा ·दानमयूखः। अस्पृश्यः स द्विजो राजन् चितियूपसमो हि यः। दाने च श्राद्ध- काले च द्रतः परिवर्जयेत् ॥ स्वगृहात प्रेप्य तं विमं मण्डले स्नानमाचरेद । तत्रं कुम्भसहितं नीता क्षेप्यं चतुप्पथे । स्वपितृपुत्रमरणं वियोग भार्यमा सह । धनदेशपरियागं न चैहा- प्नुयात् कचित् । समग्रभूमिदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः । साँल्लोकाँश्च चरति कामचारी विहनमः । आभूतसम्प्लवं यावद स्वर्गमामोत्यसंशयमिति कृष्णाजिनदान, तत्प्रयोगश्च ।। अथ भय्यादानम् ॥ महाभारते, वाय्यामास्तरणोपेतां मुम- छादनसंस्कृताम् । प्रदद्याद्यस्तु विमाय शृणु तस्यापि यत् फल- म् ॥ मुरूपः सुभगः श्रीमान स्त्रीसहौस्तु संहतः । दशवर्पसह- साणि स्वर्गलोके महीयते ॥ विष्णुसंहितायाम् । दर्पणैः पाद- बाणैश्च नानाद्रव्पविभूषणैः । चतुष्कोणेषु संस्थाप्प यथावस्या पुधिष्ठिर ॥घृतकुमगोधूमपूर्णपात्र जलस्य च । दायां सम्पूजयि- वा तु मद्भक्तो मत्परायणः ॥ कृताञलिपुटो भूत्वा कुर्याच्छय्यां प्रदक्षिणाम् । नमः प्रमाण्य देव्यै ति प्रणम्य च चतुर्दिशम् ॥ ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रुताध्ययनशीलिने । तयात्मज्ञानविदुपे शाययां दद्याद्विचक्षणःफलं च, तस्मादिन्द्रपुरं गच्छेत् सेव्यमानोऽप्सरो- गणैः। पष्टिवर्पसहस्राणि क्रीडिता च यथामुखम् । इन्द्रलोका. तू परिभ्रष्ट इह लोके नृपो भवेत् ॥ पष्टियोजनावस्तीर्णे स्वामी भवति मण्डले । भविष्योत्तरे, तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारु- मयीं दृढाम् । दन्तपत्रचिनां रम्पां हेमपटैरलङ्कृताम् ॥ हंसल्ली- प्रतिच्छन्नां शुभगण्डोपधानकाम् । प्रच्छादनफ्टीयुक्तां धूपगन्धा- दिवासिताम् ॥ तस्यां संस्थापयेबैगं हरि लक्ष्मीसमन्वितम् । उच्छीर्षके घृतभृतं कलशं परिकल्पयेत् ॥ विज्ञेयः पाण्डवश्रेष्टस निद्राकलशो बुधैः। ताम्बूलकुङ्कुमझौद्रक'रागुरुचन्दनम् ।दीपिको.

·२३८ भगवनामास्करस्य पानहच्छत्रं चामरासनभोजनम् ॥ पार्श्वेपु स्थापगत्या सप्त. पापा। चैत्र हि । शयनस्थं च भवति यदन्यदुपकारकम् । भृङ्गारकरकाधं च पञ्चवर्ण वितानकम् ॥ शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणायोपपादयेत् । सपनीकाय सम्पूज्य पुण्येऽह्नि विधिपूर्व- कम् ॥ यथा न कृष्णशपनं शून्यं सागरजातया । शय्या ममा- प्पशून्यास्तु तथा जन्मनि जन्मनीति ।। अथ प्रयोगः ॥ अष्टदले तिलपस्थं तस्मिन् स्वास्तीणां शय्यां तस्याः समन्तात् सङ्कल्पवाक्ये वक्ष्यमाणानि कुम्भादीनि संस्था- प्प, ॐम् अद्येसादि सर्वपापक्षयपूर्वकाऽप्सरोगणसेव्ययुतविमान- करणकेन्द्रपुरगमनोत्तर-पष्टिसहस्रवर्पतदधिकरणकक्रीडनस्त्रीसहस्र. संवरणसहितस्वलॊकसहितत्वतदुत्तरपष्टिपोजनमण्डलराज्याऽनन्तर- शिवैक्यकामः शय्यां दास्य इति सङ्कल्प्य सपत्रीकं विर्भ शय्पां तदुपरि प्रतिमायां लक्ष्मीयुतं नारायणं च सम्पूज्य प्रदक्षिणीकृस नमः प्रमाप्पै देव्यै ति चतुर्दिक्षु प्रणम्प तिथ्याद्युल्लेखनान्ते सर्व पापक्षयेत्यादि कामान्तं पूर्वोक्तं सङ्कल्पवाक्यममुकसगोत्रायामुक- सार्पणे ब्राह्मणायेमां शय्याम् ईशानादिकोणचतुष्टयस्थापितघृत- कुम्भगोघुमजलपूर्णपात्राम् उच्छीपकप्रदेशस्थापितघृतपूर्णकलशां ईमतूलीमच्छन्ना शुभगण्डोपधानको मच्गदनपटीसप्तधान्यताम्बूला- ऽऽदर्शकुमक्षोद-कर्पूरागरुचन्दन-दीपिकोपानहच्छत्रचामरासन- भोजन जलपाप्रपञ्चवर्णवितानलक्ष्मीनारायणप्रतिमायुनामाभड्रोि- देवताम् । अमुकमगोप्रोऽमुकार्माऽहं सम्पददे न ममेति । शय्योप- पेशितविग्रहस्ते कुशोदकं सिपेत् ॥ मन्त्रः, यथा न कृष्णशयनं गन्यं सागानातया । शय्या ममाप्यऽग्न्याऽस्तु तथा नामनि मन्मनीति ॥ हिरण्पं दक्षिणेति बाप्पादानप्रपोगः ॥ मिलीगमायुक्ताम् अदा सदापननाम् । मापकरणो. .

·२३९ दानमयूखः। पेतां शिव शय्यां निवेदयेत् ॥ शिवं देवीसमायुक्तं पैष्टं कृत्वा निवेदयेद्, इति ।। शिवधर्मे शिवशय्यादानम् ॥ अथ वस्त्रदानम् ॥ नन्दिपुराणे, वस्त्रं यश्चापिने दद्याच्छु’ चाऽपि यदृच्छया । स भवेद्धनवान् श्रीमान् बृहस्पतिपुरे वसेव ॥ विष्णुधर्मोचरे, वासो हि सर्वदैवत्यं सर्वमायोज्यमुच्यते । वस्त्रदा- नात् मुवेपः स्पाद्रूपद्रविणसंयुतः । युक्तो लावण्यसौभाग्यविरोगश्च तथा द्विजः ॥ तथा, दत्वा कार्यासिकं वस्त्रं स्वर्गलोके महीयते । दत्ता सरोमं तत्रापि फलं दशगुणं भवेत् ॥ आषिक वसनं दत्वा भूदानां लोकमाप्नुपात्, । छागं दत्वा चाऽऽगिरसं सोमं दत्वा बृहस्पतेः ।। वसूनां लोकमामोति कुशकोशेयवाससा । कृमिजं च तथा दत्ता सोमलोके महीयते ॥ अग्निष्टोममवाप्नोति दत्वैव मृग- लोमिकाम् ॥ तथा, सर्वदो वस्त्रदः प्रोक्तो यतः सर्वत्र वस्त्रवान । भवाप्नोति च धास्तद्धि तस्माद् विशिष्यते ॥ भविष्यपुराणे- वासांसि तु विचित्राणि सारवान्त बृहन्ति च । स्नापितानि शिव दद्यात् सकोशानि नवानि च ॥ यावद तद्वस्वतन्तूनां परिमाणं विधीयते । तावदर्पतहसाणि स्वर्गलोके महीयते ॥ स्नापितानि मक्षालितानि । वाराहपुराणे, क्षौपाम्बराणि यो दद्याद पत्रो- नि च चक्रिणे । कासिजानि वा दद्याद्भक्तो वित्तानुसारतः तत्र वासांसि पारन्त तन्तूनां परमाणवः । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीपते ॥ देवीपुराणे, अण्डनैण्डिाऽपि पढ़. स्पर्य शैलनाम् | सम्भूष्पाभरणैः शक्रचक्रवतित्वमाप्नुपात ।। बन्दिपुराणे, उष्णी पदायिनो मर्या, जायन्ते. कुरकुरोच्चाला। विस्तीर्णराजवंशेपु सिवच्छताग्यलक्षणाः ॥ नारदीये, निष्कि- श्चनेभ्यो दीनेभ्यः शीतवातमहातपैः ।। अदितेभ्यः करुणपा वस्त्र- भूर्णं ददाति यः। न तस्य सुकृतं वक्तुं विदोरपि शक्यते । . , ·भगवन्तभास्करस्य - आधिव्याधिविनिर्मुक्तः सोऽक्षयं मुखमश्नुते अथासनदानम् ॥ आसनं या प्रयच्छेत्तु सुपावाय च भक्तितः । स दिव्यान भोगसम्भोगानरोगः सर्वदाश्रुतिः ॥ महा- भारते, चन्द्रोदयं तु यो दद्याद्भस्या यच्छति पुण्यधीः । न तस्य श्रेषसामन्तः कदाचिदपि जायते ॥चन्द्रोदयो वितानम् । स्कन्द- पुराणे । भाननं यः प्रयच्छेत्तु हैमें रत्नविभूपितम् । सोऽप्सरः शततकीणों विमाने दिवि मोदते ॥ राजतं यः मयच्छेत्तु विप्रेभ्यो भाजनं शुभम् । स गन्धपदं प्राप्य उर्वश्या सह मोदते ॥ तानं यो भाजनं दद्या ब्राह्मणाय विशेषतः । स भवेद्यक्षराजस्य प्रभु चलसमन्वितः ॥ ब्रह्मपुराणे । औदुम्बराणि भाण्डानि यो दद्या- दायसानि च ।। औदुम्बराणि ताम्रमपानि । महतां द्धिमानोति दुर्लभां त्रिदशैरपि । मदनरत्रे, उत्तम पलपष्टिश्च चत्वारिंशतु म. ध्यमम् । द्वादशाधमपात्रं तु ताम्रमत्रायसं स्मृतम् ॥ अनाऽऽयस. भाब्दी घातुमावपरः । वासांसि वरणे दद्यादुपवीत समाल्पकम् । चन्दनं चैव ताम्बूलं विमं संपूजयेत्ततः ॥ धृतादिद्रव्यसंपूर्ण हेम. गर्भ सवस्त्रकम् । प्रतिष्ठाप्य तु तत्पावं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २- तस्तूर्ण सुवर्ण तु मतिष्ठा) विनाय तु ॥ दद्यादिति शेषः। चन्द्र लोके वसेत् तावद्यावदिन्द्राश्चतुईशेति ॥ घृतादीनि चात्र चतु. र्दशा । तत्रैव । वृतं च नवनीतं च दघि दुग्धं तथैव च । मार्करा गुडौलानि तिला मधु जल तथा ॥ लवणं च फलं सर्व पावन समन्वितम् । एवं चतुर्दशयुतं दातव्यं विधिना नृपेति ॥ पाने, सपामेव दानानामुत्तम पात्रमिप्यते । यथाविधि प्रदातव्यं वित्त वायविवर्जितम् ॥ भवन्सनिर्द्धनो पोऽपि सोऽपिदद्यायथाविधि । चतुर्दशामदै वा दद्यादन्नफलेप्सपेति ॥ वाराहे, अयातः संप्र. पामि पात्रदानानुनमम तामयं पान पयामिति ·दानमयूख । म् । उमपा सहितं शम्भु हरि सश्रीकमेव च ।। कृत्वा तु काञ्चनी दिव्यां सम्पूज्यावाहनादिभिः । प्रतिमां ब्राह्मणे दद्याद पात्रभूते विचक्षणे ॥ अत्रैव पूर्वोक्तघृतादिचतुर्दशदन्याऽधिकाऽनकार्पासो- पादानेन तद्न्यपूर्णपोडशपात्रदानं प्रागुक्तम् ॥ अथ स्यालीदानम् ॥ भविष्योतरे, दत्वा ताम्रमयीं स्थालौं पलानां पञ्चभिः शतैः । अशक्तस्तु तदर्दैन चतुर्याशेन वा पुनः । सर्वशक्तिविहीनस्तु मृन्मयीमपि कारयेत् ॥ मुगभीरोदरदरी दृढ- दण्डकडच्छकम् ।। कडच्छकयान्देन तदचिरभिधीयते । मृदुतन्दुल- निष्पन्नविनक्षीरेण पूरिताम् । उपदेशोदकयुतां घृतपात्रसम- विताम् ॥ कृतपाची घौतवी चर्चितां चन्दनेन च । स्थाप्य- मण्डल के वस्त्रैः पुप्पधूपरयार्चयेत् ।। आदियेऽहाने संक्रान्ती चतु. देश्यष्टमीपु च । एकादश्यां तृतीयायां विप्राय प्रतिपादयेत् ॥ ज्वलज्ज्वलनपार्शस्वस्तण्डुलैः सजलैरपि । न भवेद्भोज्यससिद्धिर्भू- सानां पिठर पिना ॥ त्वं सिद्धिः सिद्धिकामानां सं पुष्टिः पुष्टि- मिच्छताम् । अतस्त्रां प्रणतो याचे ससं कुरु वचो मम ॥ ज्ञाति- वन्धुमुहद्वर्गविभेपु खजने तथा । अभुक्तवत्सु नाश्नीयात्तथा भव वरमद । इत्युचार्य प्रदातच्या इण्डिका द्विजपुगवे ॥ पुष्टितुष्टि- पदा पुंसां सर्वान् कामानभीप्सितान् ॥ इति स्थालीदानम् ॥ अयपाकदानम् ॥ तत्वभावती प्रतिपिप्पलादः। यद येनपूर्व- विहितं तदसौ प्राप्नुते फलम् । कर्मभूमिरियं राशि माsत: शो. चितुमर्हसि ॥ तस्माद्भवद्भिर्यदत्तं माप्तं तदाज्यमुत्तमम् । भृत्य- मित्रादिसंबन्धो न दत्ता प्राप्यते कुत इत्यादिना हेमरूप्यताम्र- निर्मितनानाविधभाण्डानां सर्वसंपत्करम् आपाकदानमुक्तवानि- त्यापाकदानम् ॥ अथ विद्यादानाख्यमतिदानम् ॥ तत्र पुराणदानं तावत् ।

·मगवन्तभास्करस्य वाराहे । तत्संख्या । ब्राह्म पानं वैष्णवं च शैव भागवतं तथा । तथाऽन्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ॥ आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं तया । दशमं ब्रह्मवैवर्त लैगमेकादशं तथा । वा- राई द्वादशं मोक्तं स्कान्दं चैव त्रयोदशम् । चतुर्दशा वामनं च कौर्म पश्चदशं तथा ॥ मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डमन्तिम तया॥ अन्यान्युपपुराणानि सहिरण्यानि पर्वणि । लिखित्वा या प्र. पच्छेतु स विद्यापारगो भवेदिति ॥ क्रमेण कालविशेषः । ब्राझं जलथेनुयुतं वैशाख्यां देवफलं ब्रह्मलोकः । पानं हेमपद्मयुतं ज्पेष्ठायां, फलमश्वमेघस्य । वैष्णवमापाट्यां स्वर्णयेनुसहितं, फल वरुणलोकः । शैवं गुडधेनुसहितं श्रावण्यां फलं शिवलोकः । मागवतं हेमसिंहयुतं मौष्ठपद्यां परमपदं फलम् । नारदीपमाश्विन्या हेमयुतं परासिद्धिः फलम् । मार्कण्डेयं हेमहस्तियुतं कात्तियां, फलं पौण्डरीकस्य । आग्नेयं हेमपद्मतिलधेनुयुतं मार्गशीप्या, सर्वक्रतुफलम् । मविप्यं गुडमस्थयुतं पाप्पां, फलं विष्णुलोका ब्रह्मवैवर्त चमरयुतं माध्यां फलं ब्रह्मलोकः । लैनं तिलधेनुयुतं फाल्गुन्यां फलं शिवसाम्यम् । वाराई गुडयुत चैत्र्यां फलं विष्णु- पदम् । स्कान्दं हेमशूलयुनं मकरसंक्रान्ती, फलं शिवपदम् । घापन हेमामनयुतं मेपे, विष्णुपदं फलम् । कोम हेमर्मयुतं कर्के, गोसइसफलम् । मास्पं हेमपरस्पयुतं तुलायां पृथ्वीदानफलम् । गारुडं हेमदंसयुतं विपुरे सिद्धिः फलम् । ब्रह्माण्ड कोशेषमुवर्ण- पेनुपुतं प्यतीपाते, राजम्यफलम् । एतन्मूलं मात्स्ये । कचिन्छन स्पाने पापीयग्रहणम् । एतदन्यान्युपपुराणानि । तदाने फल विधा विष्णुलोकः । सर्वत्र विष्णुप्रीति । अत्र दानवाक्पमापे, देशकाली पट्टीरी वफलमुहिरप । देवदाक्षिणा न पृथगिति कनिन् । युक्त पदाने युक्तपेन्नादिकेय दक्षिणा । रामायण ·दानमयूख । २५३ भारतं च दत्वा खर्गे महीयते * पुराणं तर्कशास्त्रं च छन्दोलक्षण- मेव च ॥ वेदं मीमांसकं दता शिवधर्म च वै नृप । सप्तद्वीप- पृथिव्यां च राजराजो भवेदि सः ॥ तथा, धर्मशास्त्रं नरो दवा स्वर्गलोके महीयते ॥ अथ वेददानम् ॥ गारुडे, आम्नायरूपाणि विषाय सम्पम् इमानि पूर्वोदितलक्षणानि । विशुद्धनानामणिभूषितानि ऋगादि वेदक्रमतो निवेश्य ॥ वेदरूपं महाभूतपटे उक्तम् । वासांसि देयानि यथाक्रमेण पीतानि शुक्लान्पथ लोहितानि । नीलानि चैवं कुसुमानि दत्वा सम्पूज्य गन्धाक्षतधूपदीपैः ॥ आमोदिमोदकयुतं घृतपायसं च सक्षौद्रमनमथ पूपघृतं क्रमेण । तेभ्यो निवेद्य विधि- यत् प्रयतः प्रणम्य सम्यक् प्रदक्षिणविधि विदधीत विद्वान् । तेषां पूजाविधिः कार्यों गायच्या धीमतां वर । व्याहृत्य व्याहृती: कुर्यादावादनविसर्जने । मन्त्रैरतस्ततः कुर्षाचदमीपामनुपन्त्रणम् ॥ ऋग्वेद पत्रपमाक्ष मां त्वं रक्ष क्षिपाऽशुभम् । मारणं त्वां प्रपन्नो- ऽस्मि धेहि मे हितमदभुतम् ॥ यजुर्वेद नमस्तेऽस्तु लोकत्राण- परायण । त्वत्प्रसादेन मे कामा निखिलाः सन्तु सन्ततम् । साम- वेद महाबाहो त्वं हि साक्षादधोक्षजः । प्रसादनमुखो भूत्वा कृप- याऽनुगृहाण माम् ॥ अथर्वन् सर्वभूतानां त्वदापचे हिताहित । शाति कुरुष्व देवेश पुष्टिमिष्टां मगच्छ नः ॥ इति सम्माी देवे- शान विमेभ्यः प्रतिपादयेत् । प्रदद्यादेकमेकस्मै सुवर्ण विपला- वितम् ॥ दद्यादेकपलोपेतमेकैकमिह दुर्वलः । अथ स्वशक्तितो वाऽपि दानमेषां विधीयते ॥ एतदेव ममाणं स्यादेतेषां मूतिनि- मितम् ॥ अनधीतवतो वेदान् वेददानविधिस्वयम् । सदाध्ययन- युक्तस्य वेदाध्ययनमेव हि ॥ याज्ञवलयः । सर्वधर्ममयं ब्रह्म म- दानेभ्योऽधिकं यतमनबदन समवामोति ब्रह्मलोकमविच्युतामिति।

·भगवन्तभास्करस्य इति वेददानविधिः ॥ अथ पुस्तकदानम् ।। भविष्ये, शास्त्रसद्भावविदुपे वाचके च मियंवदे । वस्त्रयुग्मेन संवीतं पुस्तकं प्रतिपादयेदिति ॥ तथा, कपिलादानसहस्रेण सम्यग् दत्तेन यद फलम् । तव फलं सम. वामोति पुस्तकैकमदानतः ॥ पुराणं भारतं वापि रामायणमया- ऽपि वा । दत्वा यत्फलमामोति पार्थ तत् केन वर्ण्यत इति ॥ तच हेमरूप्यगजदन्तकाष्ठादिकृतेऽन्योन्यसंश्लिष्टे यन्त्रे न्यस्य सम्पूज्य देयमिति पुराणान्तरे ॥ इति पुस्तकदानम् ॥ एवं त्रिविधं विद्यादानं- पुस्तकदानं, प्रतिमादानमध्यापन चेति ॥ अथ छत्रोपानहदानम् ॥ पाने, असिपत्रवने मार्गे क्षुरधारा समन्विते । तीक्ष्णातपं च तरति छत्रोपानमदो नरः, इति छनो. पानद्दानम् ॥ अथान्नदानम् ।। स्कान्दे, अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणद. श्वाऽपि सर्वदः। तस्मादन्नपदानेन सर्वदानफलं लभेदिसन्नदानम् ॥ महार्णवे ब्रह्मगीतायाम् । वर्षाशनं श्रोत्रियाय ह्यधिने च विशेषतः । असाध्यव्याधिना ग्रस्तो धनं दद्याविनातय इति वर्षा- मानदानम् ।। अथ ताम्बूलदानम् ॥ भविष्यपुराणे, ताम्बूलं यो नरोदद्याद प्रयहं नियमान्वितः । देवेभ्योऽय द्विजातिभ्यः स महाभाग्यमस्तु ते ॥ इति ताम्बूलदानम् ॥ अथ गन्धद्रव्यदानम् ॥ स्कान्दे । नरः सुवर्णदेहत्वं गन्ध दानावाप्नुयात् । भोगवाआपते निसं शरीरं नास्य तप्यति ।। विष्णुधर्मोत्तरे, सौभाग्यकारकं दानं प्रोक्तं वै कुङ्कुमस्प तु । तया कर्पूरदानेन सर्वकामानवाप्नुपाद ॥ मृगदर्पमदानेन स प्राज्य ·द्विजे दद्याद दानमयूखः ।। २४१ राज्यमश्नुत इति ॥ गन्धद्रव्पदानं लैङ्गे, तुष्टिर्भवेत् सदाकालं प्र. दानाद्गन्धमाल्पयोरिति ॥ नन्दिपुराणे, धूपदः सुरभिनिसं पुप्पदः सुभगस्तथेति ॥ अथ रत्नदानानि ।। जावालिः । रत्नानि बहुमूल्यानि मानवः । अलङ्कारनिमितं वा देवताभ्योऽतियत्नतः सन्तापपापनिर्मुक्तो मुक्तिमेव समश्नुते॥ स्कान्दे, विद्रुमाणां प्रदा- नेन रुद्रलोकं व्रजेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तादानेन जायते ॥ लोकमानोति दानेन नरो वज्रस्य वजिणः । तया प्रमचोमेदै- मोदते नन्दने वने ॥ सर्वे ग्रहाः प्रतुप्यन्ति पुष्परागप्रदानतः । गारुत्मतैर्गरुत्मन्तं नियतं जयति श्रियः । वैडूः सूर्यलोकं च पद्म- रागैररोगताम् ॥ प्रदानादिन्द्रलोकानां नीलाना भाजनं भवेत् । मुखी शङ्खपदानेन शक्तिः शुक्तिपदानत इति रत्नदानम् ।। अथ गलन्तिकादानम् ॥ भविष्योत्तरे । वसन्तसमपं शाखा गत्वा देवालयं परम् । शिवस्य विष्णो सम्प्राप्त देवं पञ्चाऽमृतेन तु । संस्नाप्य पूजयेद्गन्धैनैवेद्यैश्च मनोरमैः । प्रणिपस महेमानं मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ ॐ नमः शङ्करः वाम्भुर्भत्रो पाता शिवो हरः। मीयतां में महादेवो जलकुम्भमदानतः ॥ एवं सङ्कल्प्य दाता तु पश्चादागस वेश्मनि । स्वशस्या शिवभक्तांश्च विप्रमुख्यांश्च मो- जयेत् ॥ एवं यः कुरुने ग्रीप्मे जलदानक्रियां हरे । यावविन्दनि लिङ्गस्य पतितानि न संशयः ॥ स वसेब लोके तावत्कोव्यो नरेश्वर, इति गलन्तिकादानम् ॥ अथ मपादानम् ॥ भविष्योचरे, अतीते फाल्गुने मासि माप्ते चैत्रमहोत्सवे । पुण्येऽह्वि विभकथिते मण्डपं कारयेत्ततः ॥ पुरस्य मध्ये पथि वा चैत्यसतलेऽयवा । मुशीतलतरं रम्यं विचित्रा- SSसनसंयुतम् ॥ तन्मध्ये स्थापयेद्रम्पान्मणिकुम्भांश्च शोभनान् ।। .

·ર૬ मगवन्तमास्फरस्य ब्राह्मणः शीलसम्पन्नो मृतिं दत्वा यथोचिताम् । अपापाला मक तव्यो बहुपुत्रपरिच्छदः । एवंविधां मपां कृत्वा शुभेऽह्नि विधिपूर्व- कम् । यथावस्या नरश्रेष्ठ पारम्भे योजयेद् द्विजान ॥ ततो- सर्जयेदि मन्त्रणानेन मानवः ॥ मपेयं सर्वसामान्यभूतेभ्यः पति- पादिता । अस्याः मदानात पितरस्तृप्यन्तु मपितामहाः ॥ अनि- चारितं ततो देयं जलं मासचतुष्पम् । त्रिपक्ष व महाराज जीवा- ना जीवनं परम् ॥ मत्परं कारपेचस्पा भोजनं शक्तितो द्विनान्॥ अनेन विधिना पस्तु ग्रीष्मे तापमणावानम् । पानीयमुत्तमं दया- चस्प पुण्यफलं शृणु ॥ कपिलाशतदानस्य सम्यग्दचस्य यद फलम् । तत्पुण्यफलमाप्नोति सर्वदेवैः सुपूजितः ॥ पूर्णचन्द्रमती- काशं विमानमधिरा सः । पाति देवेन्द्रनगरं पूज्पमानोऽप्सरो- गणेः ॥ त्रिवारकोथ्यो हि वर्षाणां पक्षगन्धर्वसेवितम् । पुष्पक्ष पादिहागत्य चतुर्वेदो दिनो भवेदाततः परं पदं याति पुनराशति- दुर्लभमिति मपादानम् ॥ अधोदकदानम् ॥ स्कन्दपुराणे, प्रपाणामपि लोकानामुदर्क नीरनं स्मृतम् । पवित्रममृतं यस्मात्तदेयं पुण्यमिच्छना ।। भविष्य- पुराणे, ग्रीष्मे चैव वसन्ते च पानीयं यः प्रयच्छति । तुं निलामहसेण तस्य पुष्पं न शरयते ॥ नन्दिपुराणे, योऽपि क: भिमा य नपानं मपन्यति । स नित्यतृप्तो मगति स्वर्ग पुग नरः ।। गडपुराणे, मून्पेन मी पर्मान्ने जसदानं मपनीम पानि चन्द्रमालोपं शुभमालां शुकाटनः ॥ सीर गुन्पामयापानि तयाऽऽपानि मा दगुदालाप पमुटा गिनः ॥ देशलः, गोगा पपिके रिस मदपार कर पत्रिकामा पाप ननमाप्नोति मान मामाने मान प्रिय मोदय नाप जानुपाय पमने ·. दानमयूसः। करकान या प्रयच्छति ॥ आदित्यपुराणे, यो ददाति घटीमात्र कुण्डिकाः करकाँस्तथा।पार्तस्य तथा धर्मे लभते शीतलं जलम् ।। अथ धर्मघटदानम् ॥ विष्णुः, शीतलेन सुगन्धेन वारिणा पूरितं घटम् । शुक्लचन्दनदिग्धाङ्गं पुष्पदामोपशोभितम् ॥ दध्यो- दनमृतं कुर्याच्छरावं तस्य चोपरि । उपानच्छत्रसंयुक्तं धर्माख्यं कल्पयेटम् ॥ पुष्पाक्षतं गृहीला तु इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ॐ नमो विष्णुरूपाय नमः सागरसम्भव । अपाम्पूर्णोद्धरास्मास्त्वं दुःखसंसारसागराव ॥ उदकुम्मो मया दत्तो. ग्रीष्मकाले दिने दिने । उदकुम्भमदानेन मीयतां मधुसूदनः ॥ भविष्योत्तरे, प्रसह धर्मघटको वस्त्रतवेष्टितो नवः । ब्राह्मणस्य गृहे देयः शीताऽमल. जलः शुचिः॥ वसन्तग्रीष्मपोर्मध्ये यः पानीयं प्रयच्छति । पले पले सुवर्णस्य फलमाप्नोति मानवः ।। मार्गशीर्षात् समारभ्य उद- कुम्भं तु यः क्षिपेत् । दिने दिने सहस्रस्य गवां पुण्यफलं लभेत्।। तस्पैवोद्यापन कार्य मासि मासि नरोत्तम । मण्डकावष्टकाभिश्च पक्वान्नैः सार्वकामिकः ।। उद्दिश्य शङ्करं विष्णुं ब्रह्माणमथवा पितॄन् । सतिलं मोक्षयित्वा तु मन्त्रेणानेन मानवः ॥ एप धर्मयटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्प प्रदानात् सततं मम सन्तु मनोरथाः ॥ अनेन विधिना यस्तु धर्मकुम्भं प्रयच्छति । वसन्त- ग्रीष्मसमये गोमदानफलं लभेत् ।। इति धर्मघटदानम् ।। चौधापनः । यज्ञोपवीतदानेन जायते ब्रह्मवर्चप्ती । तस्माता- नि प्रदेयानि ब्राह्मणेभ्यो विपश्चिता ॥ आदिः । क्षौमज वाऽपि कार्पासं पट्टमूत्रमयाऽपि वा । यज्ञोपवीत यो दद्याच्छ्वेतवर्ण मुशोभनम् ॥ यथाशक्त्या विधानेन अग्निष्टोमफलं लभेत् । नन्दिपुराणे, यज्ञोपवीतदानेन सुरेभ्यो ब्राह्मणाय वा । भवेदिम- श्चतुर्वेदः शुद्धधीनात्र संशयः ॥ विष्णुमुक्ते, उपाकर्मणि विप्रेभ्यो ·२५८ भगवन्तभास्करस्य दघायज्ञोपवीतकम् ।आयुष्मान जायते तेन कर्मणा मानवो भुविा अथ यष्टिदानम् ॥ यष्टिं ये व प्रयच्छन्ति नेत्रहीनेऽथ दुर्वले । तेषां मुविपुलः पन्थाः फलमूलोपशोभितः॥ब्रह्मवैवर्ते, ये पॉप- श्च पायेभ्यो दीनेभ्योऽपि दयालवः । यटिदान प्रकुर्वन्ति निरोगास्ते न संशयः॥ पोश्चरणकार्याणि यष्टिः प्रकुरुते सदा । गोसादिनित्तिश्च जायते यष्टिधारणात् ॥ भीतानां शरणं यष्टि: गच्छता निशि वा बने । प्राङ्को पड्वाहिवातात्या निपमेन निरस्य- ति ॥ स्कन्दपुराणे । यतिम्पो वैणवं दण्डं द्विजेभ्योऽपि खनित्र- कम् । मदाय परलोके स यमदण्डं न गच्छति ॥ मददाति यया- वर्ण यो दण्डं ब्रह्मचारिणे । स महापुरुषो लोकेब्रह्मवर्चसमश्नुते।। अन्धनदानम् ॥ वह्निपुराणे- य इन्धनानि काष्ठानि घाह्मणेभ्यः प्रयच्छति । सर्वार्थास्तस्य सिद्धयन्ति तेजस्वी चाऽपि नायते ।। हेमन्ते शिशिरे चैव पुण्योऽग्नि यः प्रयच्छति । सर्वलोक- प्रतापाथ पुण्यां गतिमवाप्नुपात ॥ यमः । इन्धनानां प्रदानेन दीप्तानि वि जायते । महाभारते ॥ यश्चेन्यनार्थ काष्ठानि वाम पः प्रयच्छति । मतापनार्य राजेन्द्र मस्ते शिशिरे नरः ॥ सिद्धपन्त्याः सदा तस्प कार्याणि विविधानि च 1 उपर्युपार शवूणां वपुषा दीप्यते नरः ॥ भगवाँश्चास्स मुभीतो बहिर्भवति निसः ॥ न तं त्यजन्ति पशवः संग्रामेषु जपसपि ॥ अपाग्नीष्टिकादानम् ॥ भविष्पोत्तरे कृष्ण उवाच । आदी पाशिरे मासि शोभने दिवमे शुभे । अग्नीष्टिका कारपिता पुपानी साम् ॥ देवागणे पठे हे विम्तीर्णे चासरे तथा ॥ उमणोः सध्यपोः फला पुदकाठमभपः ॥ ततः प्रमालये. दनिका पाहतभिः कपात । प्राह्मणान् भोजपेद्भाया तेभ्यो दयाध दक्षिणाम् ॥ भनेन विधिना पृता पराई भाल.

·"दानमयूपः। येतवः । यदि कश्चित् क्षुधाः स्याद्भोजनं तस्य कल्पयेत् ।। ॐम् अद्येत्यादि हेमन्तशिशिराख्यम् ऋतुद्रयं यावत् प्रत्यहं शीता. माणितापनार्थम् इमामानीष्टिकां विष्णुदैवतां पप्टिसहस्रपष्टि- शतावच्छिन्नबह्मलोकमाहितत्वानन्तरसर्वार्थसम्पन्नचतुर्वेदिलमाप्ति कामोऽहमुत्टजे । अस्य दानस्य फलमपि तत्रैव । विमाने चार्क- सङ्काशे समारूढो महामते । पष्टिवर्पसहनाणि पटिचर्पशतानि च ॥ चितोऽसन्तसन्तुष्टो ब्रह्मलोके महीयते । इह लोकेऽवतीर्णश्च चतुर्वेदो द्विजो भवेत् ॥ नीरुजः ससवादी च अग्नितेजाः प्रभा- वतः॥ चैत्ये मुरालयसमावसयेषु भव्यां येऽग्नीष्टिकां प्रचुरकाष्ठ. वती भदछुः । हेमन्तशैशिरऋतौ मुखदां जनानां कार्याग्निदीप्त- ममलं वपुरावहन्ति । अथ दीपदानम् ॥ संवतः । देवागारे द्विजानां वा दीप दखा चतुप्पथे । मेघावी ज्ञानसम्पन्नश्चक्षुप्माँश्च सदा भवेत् ॥ गरुडपुराणे, नीलकण्ठस्य मोक्षेण गयायां च तिलोदकैः । वर्षाम दीपदानेन पितॄणामणो भवेत् ॥ नीलकण्ठस्य मोक्षो नीलकण्ठ- सृपोत्सर्गः । यस्तु ब्राह्मणगेहेषु दीपमालां प्रयच्छति । स निर्जित्य तमो घोरं ज्योतिषां लोकमाप्नुयात् ॥ महाभारते, दीपमदानं वक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम् । यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशा- श्च ते ॥ ज्योतिस्तेनाः प्रकाश वाऽप्यूर्ध्वगसाऽपि चार्णवे । मदानं तेजसा तस्मात्तेजो वर्द्धयते नृणाम् ॥अन्धन्तमस्तमित्रं च दक्षिणा- यनमेव च । उत्तरायणमेतस्माद्दीपदानं प्रशस्यते ॥ यस्मादूर्ध्वगतो यस्तत्तमसश्चैव भेपनम् । तस्मादृर्ध्वगतिदाता भवेचत्रेति निश्चयः ।। विष्णुधर्मोत्तरे, महावत्तिः सदा देपा भूमिपाल महाफला।कृष्णपक्षे वियोपेण तत्रापि च विशेषतः ॥ अमावास्या विनिर्दिष्टा द्वादमीच मदाफला ।। अश्वयुज्यामतीतायां कृष्णपक्षस्प या भोर | अमा ३२ ·भगवन्तमारकरस्य वास्या तदा पुण्या द्वादशी च विशेषतः ॥ देवस्य दक्षिणे पार्षे देया तैलतुला नृप । फलाष्टकयुता राजन वत्ति तत्रैव दापयेत् ।। वाससा तु समग्रेण सोपवासो जितेन्द्रियः । महावत्तियमिदं सकृदत्वा महीयते ॥ गिरिशृङ्गेपु दातव्यं नदीनां पुलिनेषु च । चतुष्पयेषु रथ्यासु ब्राह्मणानां च वेश्मम् ॥ वृक्षमुलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च । दीपदानेन सर्वत्र महद फलमुपाश्नुते ॥ यावन्सक्षिनिमेपाणि दीप प्रज्वलते नृप । तावन्सेव स राजेन्द्र वर्षाणि दिवि मोदते ॥ दीपदानेन राजेन्द्र चक्षुष्मानिह जायते । रूपप्तौभाग्ययुक्तस्तु धनधान्यसमन्वितः ।। अथाऽभयदानम् ॥संवतः। भूताऽभयपदानेन सर्वान कामान- ऽवाप्नुयात् । दीर्घमायुश्च लभते सदा च मुखितो भवेत् ।। रामा- यणे, वदामालपुटं दीनं याचन्तमपराधिनम् । न हन्याच्छरणं माप्तं सतां धर्ममनुस्मरन्।।महाभारते, लोभापाद्भयाद्वापि यस्यजे- च्छरणागतम् । ब्रह्महत्पासमं तस्प पापमाहुर्मनीषिणः ॥ अप मासेषु दानानि ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, तिलप्रदानान्माघे तु पाम्पं लोकं न गच्छति । मियमु फाल्गुने दत्ता मियो भवति मृतले ॥ चैत्रे चिवाणि वस्राणि दवा सौभाग्यमश्नुते । अपूपानां मदानेन वैशाखे स्वर्गमश्नुते ॥ छत्रदान तथा ज्येष्ठे सर्वान का- मान समश्नुते । आपाढे चन्दनं देयं सकपूर महाफलम् ॥ श्रावणे यसदानस्य कीर्तितं सुमहत्फलम् । मौष्ठपादे तथा मासे प्रदानाव फाणितस्य च । आश्चिने वृतदानेन रूपवानभिजायते ।। कार्तिके दीपदानेन सर्वयोज्यलमाप्नुयाद । लवणं मार्गशीर्षे तु दत्वा सौ. भाग्यमानुते ॥पीपे कायनदानेन परां तुष्टि तथैव च । पुप्पाणां पसिते पसे दान लक्ष्मीकर माम् ॥ फलानां च तथा दानं कृष्णपसे महाफलम् ॥

·दानमयूखः। अयासत्यसेचनम् ॥ भविष्पोचरे, उदकुम्भमदानेऽपि - गाको यः पुमान् भवेत् । तेनासत्यतरोर्मूलं सेव्पं निसं जिता- ऽऽरमना ।। सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःस्वप्ननाशनम् । सर्वरोगपशमनं निसं सन्ततिवर्द्धनम् ॥ अश्वत्थरूपी भगवान श्रीपतां मे जनाईनः । इत्युच्चार्य नमस्कृत्य प्रसई पापनाशनम् ॥ यः करोति तरोर्मूले सेकं मासचतुष्टयम् । सोऽपि तत्फलमानोति श्रुतिरेपा सनातनी ।। इत्यश्वत्थसेचनम् ।। अथ पान्योपचारः ॥ गरुडपुराणे, पान्य परिचरे पस्तु शयनासनभोजनैः । स स्वल्पेन प्रयासेनं जपति ऋतुयाजिनम् ।। दत्वा वासो विवखाप रोगिणे रुक्मतिक्रियाम् । तृपाय जलं दवा मृष्टमन्नं बुभुक्षरे ॥ पधिकाय यथावित्रं सर्वं तरति दुप्फ- सम् ॥ अनन्यमनुमान्पापि शाकमूलफलैजलैः । सकृद सकस चाचाऽपि श्रेयसो भाजनं भवेत् ॥ तधा, अभावे तृणभुम्यम्वुपत्रे. न्धनफलानि च । दत्वा गतापनिर्षिण्णः स्वर्ग याति, मियेण वा ।। विष्णुधर्मोत्तरे, उपानन्यां च छत्रेण श्रान्तं संयोज्य मानवः । सं- स्थाप्य शुभदेशे तु क्षणाबहुफलं लभेत् ॥ तथा, मूल्येन वासयि. वापि परभारं विचक्षणः । अश्वमेघस्य यज्ञस्य फलं दशगुणं भवे. २ ॥ तथा, चौरेभ्यो रक्षणं कृत्वा शकलोके महीयते ॥ स्कान्दे यस्तु मार्गपरिश्रान्तं द्विजाति यामर्पितम्। तैलेनाभ्यअयेत् पाज्ञः स मुखी मोदते चिरम् ।। सर्पिपा कपिलाधेनोरयवाऽन्येन सर्पिपा। उत्तरायणमासाद्य योऽभ्यनयति धूटिम् । महापूना घृतेनैव तस्मिन्नेव दिने शिवे । कृत्वा मनुप्पो लभते राज्यं निहतकण्टक- म ॥ सपिः पलमहस्रेण गोविन्दस्य शिवस्य च । महास्नानं नरः कृत्वा ब्रह्महत्यां तरिष्यति । नन्दिपुराणे, पादाभ्यगन्तु यो दयाव पान्याय परिखेदिने । स शुभाभरणैः पादैन्दिाभनिन- 1 ·२५२ भगवन्तमास्करस्य वन्दितः ॥ भवेन्नृपो महाभागो मण्डले दशयोजने ॥ संवाद्याध्वपरि- 'श्रान्तं पादाभ्यद्भादिना नरः। धर्मस्य पुरमाप्नोति सर्वकामगुणो- ज्ज्वलः ॥ दत्वा वारि मुसंस्पर्श पादाभ्यां च द्विजातये ।उच्छिष्ट- मार्जनाचाऽपि गोदानफलमश्नुते ॥ भविष्यपुराणे, ब्राह्मणस्य तु यो भक्त्या पादौ प्रक्षाल्प शक्तितः । घृतनाभ्यज्य पादौ तु विष्णुलोके महीयते ।। इति पान्थोपचारः॥ अथ गोपरिचर्या ।। विष्णुः, गवां कण्डूयनं चैव सर्वकल्मप- नाशनम् ॥ गवां ग्रासमदानेन स्वर्गलोके महीयते ।। आदित्य- पुराणे, लवणं च यथाशक्त्या गवां यो वै ददाति च । तेषां पुण्य- कृतां लोका गवा लोकं ब्रजन्ति । ॥ महाभारते, कृत्वा गवार्षे शारणं शीतवातक्षमं महत् । आसप्तमं तारयति कुलं भरतसचम ॥ हारीतः, द्वौ मासौ पाययेद्वत्सं तृतीये द्विस्तनं दुहेद । चतुर्थे त्रिस्तनं चैव यथान्यायं यथावलम् ॥ ब्रह्मपुराणे, आदी विवार्य वयसः परिमाणं घलं. रुचिम् । आकस्मिकं तु दातव्यं पुण्यार्थं तु गवाह्निकम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे, गवांकण्डूयनं चैव सर्वकल्मपनाशन- म् । तासां शृगोदकं नाम जाहवीजलसन्निभम् ॥ तथा, दत्वा परगवे ग्राम पुण्यं स महदाप्नुयात् । शिशिरं सकलं कालं ग्रास परगने तया॥ दत्वा स्वामवाप्नोति संवत्सरशतानि पट् । अग्रभक्तं नरो दद्यानित्यमेव तया गवाम् ॥ मासाटकेन लभते नाकलोकं समाऽयुतम्। सायं पातमनुष्याणामशनं स्मृतिनिर्मितम्। तत्रैकमशनं दत्त्वा गवां नित्यमतन्द्रितः ॥ द्वितीयं यः समश्नाति तेन संवत्सरं नरः । गवां लोकमवाप्नोति यावन्मन्वन्तरं द्विनः ॥ शीतभाणं गां कृत्वा गृहे पुरुषसत्तम । वारुणं लोकमानोति क्रीडत्पन्द गणाऽयुतम् । तथा, सिंहव्याघ्रमयजस्ता पक्षलग्ना जले गताम! गामुरा नरः स्वर्ग कल्पभोगानुपाइनुते ॥ तासां संस्पर्शनं धन्य ·दानमयूखः । २५३ सर्वकल्पनाशनम्। दानेन च तया तासां कुलान्यपि समुद्रेद ॥ उदवयासूतिकादोपो नैव तत्र गृहे भवेत् ॥ इति गोपरिचर्या ॥ अथ सहस्रादिविप्रभोजनविधिः ॥ भारते, ब्राह्मणानां सहस्र तु सम्भोज्य भरतर्षभ । नरः पापाद प्रमुच्येत पापेप्वभिरतोऽपि यः॥ भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप । न्यायविद्धर्म- विदुषां स्मृतिभाप्यविदां तथा ॥ न याति नरकं घोरं संसाराँश्च न सेवते । सर्वकामसमायुक्त प्रेत्य चाप्यश्नुते मुखमिति ॥ लक्ष- भोजनादौ तु न विधेः काप्युपलम्मः । यस्तु मैयिलग्रन्ये कचि. दलेखि सोऽप्यनाकरः ॥ अयैतस्य प्रयोगः ॥ देशकालौ सङ्कीर्त्य पूर्वोक्तफलकामः सहस्रबाह्मणान्मोज्यादिनाऽऽतृप्ति तयिष्ये इति सङ्कल्प्य पुण्याई वाचयित्वाऽऽदिकालाष्टकं सम्पूज्य ब्राह्मणान् धूपदीपवनाल- कारः सम्पृज्य सधृताक्तेनाऽऽतृप्ति भोजयेत् ॥ ततोऽग्निस्थापना- ऽग्निमुखान्तं कृत्वा केशवादिभिर्दादशनामभिः स्वाहान्तपुतेन हुत्वा दध्यन्नं ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य स्विष्टकृदादि कृत्वा ब्राह्मणेभ्य- श्छनोपानही प्रसेकं दत्वा स्वस्ति-वाच्य तान् समापपित्ता आधिपो गृहीत्वा विसनयेन । ततो भुक्तशेपं यन्धुसहितौ दम्पती दृष्टमनस्कौ भुनीयातामिति ॥ अनेन चैकस्मिन्नेव दिने सहस्रा- दिभोजन कार्यमिति प्रतीयते । शिष्टास्वनेकदिनैरपि समापपन्ति। तत्र मूलं विचारणीयम् ॥ अथ नानाद्रव्यदानमन्त्राः ॥ हेमाद्री व्रतखण्डे । धन्यं करोति दातारमिह लोके पत्र च । तस्माद प्रदीयते धान्पमतः शान्ति . प्रयच्छ मे, घान्यस्प !! अनेन जायते विश्व माणिनां माणरत. णम् ॥ तण्डुला वैश्वदेवसाः पाकेनान्नं भवन्ति ये । पावनाः सर्व- यज्ञेषु प्रशस्ता होमकर्मणि । तस्मात्तन्दुलदानेन भीयता विश्वदेव- ·भगवन्तभास्करस्थ वाः, तन्दुलानाम् ॥ यस्मादन्नमयो जम्बूद्वीपे गोधूमसम्भवः । गन्धर्वसौख्यधनद अतः शान्ति प्रपच्छ मे, गोधूमानाम् ॥ धान्य- राजाश्च माङ्गल्या द्विजप्रीतिकरा यथाः । तस्मादेपा प्रदानेन मामास्वभिमतं फलप, यवानाम् ॥ मुद्गवीजानि वै यस्माद प्रियाणि परमेष्ठिनः । तस्मादेपो मदानेन भीतिः सिद्धा तु मे सदा, मुदगानाम् ॥ यस्मान्मधुवघे काले विष्णुदेहसमुद्भवाः । पितृमीतिकरा मापा अतः शान्ति प्रयच्छ में, माषाणाम् ॥ पुरा गोवर्द्धनोद्धारसमये हरिभक्षिताः । चणकाः सर्वपापना अतः शान्ति प्रयच्छ मे, चणकानाम् ॥ अग्निवर्णोद्भवा नाम घलकीर्ति- मवर्द्धनाः । कुन्दस्यः सर्वपापना अतः शान्ति प्रपच्छ मे, कुलत्यानाम् ॥ तिला पापहरा नित्यं विष्णुदेहसमुद्भवाः । तिल. दानेन सर्व मे पापं नाशय केशव, तिलानाम् ॥ तिलाः स्वर्णमया युक्ता दुरितक्षयकारकाः । विष्णुप्रीतिकरा नित्यमतः शान्ति अपच्छ मे, स्वर्णतिलानाम् ॥ तिला पुण्याः पवित्राश्च सर्वकाम. कराः शुभाः। शुमाश्चैव तया कृष्णा विष्णुगावसमुद्भवाः ॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । तिलपात्रमदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा, सहिरण्यतिलपात्रस्य । अन्नमेव यतो लक्ष्मीरन्नमेव जनार्दनः । अन्नं ब्रह्माखिलवाणमस्तु मे जन्मजन्मान, अन्नस्य । चन्द्रमण्डलमध्यस्थं चन्द्राम्बुजसममभम् । दध्पन्नं तस्प दानेन प्रीयतां वामनो मम ॥ दध्यानं सोपदंश च ब्रह्मविष्णु- शिवरात्मकम् । मीयतां धर्मराजो हि तदानान्मम सर्वदा, सोपदंश- दध्यनस्प , पानीयप्तहित क्षेत्र सदध्योदनपात्रकम् । समचितं च सफल सदक्षिणं गृहाण मे, सपानीयदध्यमस्य ॥ सर्वदेवायोग्य च श्रेयापुष्टि प्रस्तु, पायसानस्य ॥ केशवमीतिदा पापा शाम्बामाकंतुष्टिदा । परियपाकाधा यछन्तु यलमारसम् ।

·त दानमयूख भक्ष्याणाम् ॥ आदिसतेजसोत्पन्नाः सर्वमङ्गलकारकाः। मण्डका: सर्वपापघ्ना अतः शान्ति प्रयच्छ मे, मण्डकानाम् ॥ आदित्यतेजसाऽभ्पतं सातिश्रेष्टधकरं परम् ।। दत्तं ते मम विष संमतीच्छाऽपूपमुत्तमम्, अपूपान्नस्य ।। प्राजापत्या यतः प्रोक्ताः सक्तवो यज्ञकर्मणि । तस्माव सक्तून् प्रयच्छामि मीयतां मे मजापतिः, सक्तूनाम् ।। अलक्ष्मीहरणं नित्यं नित्यं सौभाग्यवर्द्धन- म् । क्षीरं मगलमायुप्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे, दुग्धस्य ॥ काम- धेनोः समुद्भुतं विष्णोः प्रीतिकरं परम् । नवनीतं प्रदास्पामि वलं पुष्टिं च देहि मे, नानीवस्य ॥ कामधेनोः समुद्भूतं देवाना- मुत्तमं हविराआयुर्विवर्द्धनं दातुराज्यं पातु सदैव माम, आज्यस्य। याऽलक्ष्मीर्यच में दौःस्थ्यं सर्वगाने व्यवस्थितम् । तत्सर्व नामपाऽऽज्य स्वं लक्ष्मी पुष्टिं च वर्द्धय, यज्ञार्थाऽऽज्यस्य ।। आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं स्मृतम् । आज्पं मुराणामा- हारमाज्ये देवाः प्रतिष्ठिताः, पापक्षयार्थाज्यस्य ॥ तैलं पुष्टिकर नित्यमायुष्यं पापनाशनम् । अमगल्यहरं पुष्पमतः शान्ति मयच्छ मे, तेलाप ॥ अमृतस्प कुलोत्पन्ना इक्षुधारातिशर्करा । सूर्यप्रीति- करा निसमतः शान्ति प्रयच्छ मे, मार्करायाः ॥ मनोभवधनुर्मध्या- दुभूता शर्करा यतः । तस्मादस्याः प्रदानेन मम सन्तु मनोरयाः, खण्डस्य ॥ प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा । तथा रसानां प्रवर सदैवेक्षुरसो मतः । मम तस्माद परां शान्ति ददस्त गुड सर्वदा, गुडस्य ॥ इक्षुदण्डं महापुण्यं रसालं सर्व- कामदए । दुभ्यं दास्यामि लेनाऽऽ गीत पस्नपरइस यस्मात पितॄणां श्रादे लं पीतं मध्वऽमृतोद्भवम् । तस्मात्तव मदा- नेन रस मां दुःखसागराद, मधुनः ॥ वारिपूर्णपटोपेतं देवत्रयमयं यतः। प्रीयतां धर्मराजस्तु दानेनानेन पुण्पदा, उदकुम्भस्य ॥ - ·मगवन्तमास्वारस्य पमामनन्ति विशेशं विननाथमुमामुनम् । विप्रेशर सिमचर तुभ्यं दास्याम्पभीष्टदम, गणेशमतिमायाः ॥ ददामि भार्नु भरते सर्वोपस्कारसंयुनम् । मनोऽभिलपितालाहिं करोतु मम भास्कररा, सूर्यपूर्तेः ॥ सपा पुराणाममृतं विहाय हालाहलं संहतमेव य- स्मात् । तथाऽमुराणां त्रिपुरं च दग्धमेकेषुणा लोकहितार्थपीमा ।। त्वद्रूपदानादहमप्पदोपो दोपैविमुक्तस्तु गुणान प्रपद्ये । तया कुरु लं शरणं मपये माप प्रभो देवपरमसादम, शिवमुर्तेः ।। मसीद- तु भको निसं तिवामा महेश्वरः । पावसा सहितो देवो जग- दुत्पविकारका, उमामहेश्वरयोः ॥ शिवशस्यात्मकं यस्माजगदेत- घराचरम् । परमादनेन सर्व मे करोतु भगवान् शिवम् ॥ कैलास- वासी गौरीशो भगवान भगनेत्रवित । चराचरात्मको लिङ्गरूपी दिशतु वाच्छितम, लिङ्गस्य ॥ इदं मारकतं लिङ्गं रौप्यपीउसमन्वि- तम् । धान्यीदशभिर्युक्तमेकादशफलान्वितम् ॥ सम्पदयां वि- धानेन ययोक्तं फलमस्तु मे, मरकतलिङ्गस्य ।। काश्मीरलिङ्गपक्षे तु, इदं काश्मीरजामिति वदेत् । महाकोशनिवासेन चक्राधैरुपशो. मितम् । अस्प देव प्रदानानु मप सन्तु मनोरया, बालग्रामस्य । महाकोशनिशस त्वं महादेवो महेश्वरः । प्रीयतां तब दानेन ततः शान्ति प्रयच्छ मे, शिवनामस्य ।। शङकर्णमलम्बोष्ठ लम्बदीर्घ- नासिक । अष्टनेत्र चतुर्वक्र विस्तीर्णशतपोजन ॥ व्यतीपात नम. स्तेऽस्तु सोमसूर्यसुत प्रयो। यदानादिकृतं सर्वं तदऽसय्यमिहाऽस्तु- मे व्यतीपातस्य । विधुन्तुद नमस्तेऽस्तु सिंहिकानन्दनाऽव्यय । दानेनानेन नागस्य रस मां वेधजाद्भपात, स्वर्णनागस्प ॥ जन्मा- न्तरसहनेषु यत् कृतं दुरितं मया । स्वर्णपात्रमदानेन शान्तिरस्तु सदा मम, स्वर्णपात्रस्य ॥ त्वदुद्भवो जगत्स्रष्टुर्वेघसो हेमपनन । पमारास होनाभिजात मां पाहि सर्वदा, स्वर्णपद्मस्य । कान्तार- ·दानमयूखः। २५७ वनदुर्गेषु चौरज्यालाकुले पथि । हिंसकाश्च न हिंसन्तु सिंहदान- मभावतः, स्वर्णसिंहस्य ॥ हिरण्यगर्भसंभूतं सौवर्ण चाङ्गुलीयकम् । धर्मपादं प्रयच्छामि मीयतां कमलापतिः, अहुलीयस्य ॥ काञ्चन हस्तवलयं रूपकान्तिमुखपदम् । विभुपणं मदास्यामि विभूपयतु मां सदा, वलयस्य ॥ क्षीरोदमयनोद्भूतमुद्धतं कुण्डलद्वयम् । श्रिया सह समुद्भूतं ददे श्री पीयतां मम, कुण्डलस्प ।। अगम्या- गमनं चैव परदाभिपनम् । रौप्यपात्रपदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा, रौप्यपात्रस्य ।। अमरेपु समुद्भुतं रजतं पितृवल्लभम् ।। तस्मादस्य प्रदानेन रुद्रः संमीयतां मम, रजतस्य ॥ परापवाद- पैशून्यादभक्ष्यस्य च भक्षणात । तत्मजातं च यत्पापं ताम्रपानात प्रणश्यतु, तानपात्रस्य ॥ यानि पापानि काम्यानि कर्मोत्यानि कृतानि वै । कांस्यपात्रमदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा, कांस्य- पात्रस्प ॥ यानि पापान्यनेकानि मया यानि कृतानि च । लोह- पात्रमदानेन तानि नश्यन्तु सर्वदा, लोहपावस्य ॥ यथा रनेषु सर्वेषु सर्वदेवा व्यवस्थिताः । तथा शान्ति प्रयच्छन्तु रबदानेन ये मुरा, रनमन्त्रः ॥ ताम्रपर्ण्यर्णवोत्पन्ना वर्णायाः कल्प- वर्णिताः । मुक्ताः शुक्त्युद्भवाः सन्तु मुक्तिमुक्तिपदा मम, मुक्तामन्त्रः ॥ यथा भूमिमदानस्य कलां नाहन्ति पोडशीम् । दानान्यन्यानि मे शान्तिभूमिदानाद्भवविद, भुवः ॥ सर्वभूता- श्रया भूमिराहेण समुद्धृता । अनन्तसस्यफलदा अतः शान्ति प्रयच्छ मे, सस्यभूमेः ॥ सदा रोहन्ति वीजानि फाळकृष्टे मही- तले । तव प्रदानात सकला मम सन्तु मनोरयाः, कष्टक्षेत्रस्य ।। इदं गृहं गृहाण व सर्वोपस्करसंयुतम् । तत्र दानमसादेन ममा- ऽस्त्वभिमतं फलप, गृहस्य । समाश्रयं प्रपन्छामि मीयता मे जग- निधिः, आश्रयस्य गतामनेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश। यस्मा- " ·भगवन्तमारकरस्य तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च, गोः ॥ यमद्वारे महाघोरा पा सा वैतरणी नदी । तां तर्नुकायो यच्छामि उत्तारय सुखेन माम, वैतरण्याः यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुवै कृष्णसनिमा सर्व- पापहरा नियमतः शान्ति प्रयच्छ मे, कृष्णधेनोः । मृत्यूत्क्रान्तिम वृत्तस्य मुखौकान्तिविद्धपे । तुभ्यं सम्पददै नाम्ना गां समुत्रा- न्तिसंशिताम्, उकान्तिधेनोः ॥ इन्द्रादिलोकपालानां या राज- महिपी सुभा । महिपीदानमाहात्म्याव साऽस्तु मे सर्वकामदा ।। धर्मराजस्य साहाय्यं यस्याः पुत्रः प्रतिष्ठितः । महिपासुरस्य जननी साऽस्तु में सर्वकामदा, महिप्याः ॥ महिषी वत्ससंयुक्तो सुशीलां च पयस्विनीम् । रक्तवस्त्रेण पुप्पेण दत्ता मृत्युं जये. नरः, मृत्युमहिप्पा वांझनाकापजनितं यत्किचिन्मम इप्कृतम् । तत्सर्व विलयं यातु लहानेनोपसेवितम् ॥ रोमत्वयासमजायः सर्वोपकरणैः सदा । जगतः सम्प्रवृत्तोऽसि स्वामतः मार्यये शिव- म् ।। देवानां यो मुख हव्यवाहन: सर्वपूजितः । तस्य वं वाहन पूज्यं देवैः सेन्ट्रैमहर्षिभिः ॥ अग्निमान्धं पूर्वकर्मविपाकोत्थं तु पन्मम । तत्सर्व नाशय सिम जठराग्नि विवर्द्धय, मेपत्य । वं पूर्व ब्रह्मणा सटा पवित्रं भवती परा । वमन्तौ स्थिता यज्ञा- स्तस्माच्छान्तिकरी भव, मनाया। गौरी कन्यामिमां विम यया. शक्तिविभूपिताम् । गोत्राय शर्मणे दत्तां लं हि विन समाश्रय, कन्यायाः । इयं दासी पपा तुभ्यं श्रीवत्स प्रतिपादिता । तत्र कर्मकरी भोग्या प? भद्रमस्तु मे, दास्याः । यस्मादशुन्यं शयन केशवस्य शिवस्य च । शय्या पाप्यन्याहातु तस्माजन्मनि जन्मनि, शम्पायाः ॥ देवदेव जगन्नाय विश्वात्मन् दत्तयाऽनपा। मभो शिपिकया देव प्रीतो भा जनाईन, शिविकाया: स्थाय रखनाशाय नमस्ते विश्वकर्मणे । विश्वभूताप नाथाप अरुणाम ·दानमयूख। नमो नमः, रथस्य ॥ कण्टकोच्छिष्टपापाणश्चिकादिनिवारणे। पादुके सम्मदास्यामि विम प्रीया प्रद्यताम्, पादुकयोः ।। उपानही पदास्यामि कण्टकादिनिवारणे । सर्वस्थानेषु सुखदावत: शान्ति प्रयच्छ मे, उपानहोः ॥ इहामुत्रातपत्राणं कुरु केशव मे प्रभो । छत्रं त्वत्मीतये दत्तं ब्राह्मणाय मया शुभम, छवस्य ।। कमण्डलुर्जल: पूर्णः स्वर्णगर्भः सुलक्षणः । अर्पितस्ते महासेन प्र- सन्नस्तेन मे भव, कमण्डलुनः ॥ शशाङ्ककरसङ्काश हिमडिण्डीर- पाण्डुर । प्रोत्सारयाशु दुरितं चामराऽमरवल्लभ, चामरस्य ।। पत्रिका सर्वजन्तूनां नौसानन्दकरी शुभा। पितॄणां तृप्तिदा निस. मतः शान्ति प्रयच्छ मे,व्पजनस्य ॥ दर्शनेन त्वमादर्श नृणां मङ्गल- दायकः । शौर्यसौभाग्यसत्कीतिनिर्मलज्ञानदो भव, दर्पणस्य ।। भगवन् शूलहस्तेश दक्षाध्वरविनाशन । तवायुधमदानेनशूलं नश्यतु मे सदा, शूलस्प ॥ सर्वग्रहीतारेश सर्वेशस्त्रं हि भास्कर । संक्रान्तिशूलदोपं मे निवारय दिवाकर, संक्रान्तिशूलस्प ॥ त्वं देवानां मनुष्याणां रक्षसामायुधावसि । तस्मादेपो मदानेन शान्तिर्भवतु सर्वदा, आयुधस्यासोमोद्भवानि दारूणि जातवेदः- प्रियाणि च। तस्मादेपा प्रदानेन श्रियं देहि विभावसो, काठाना- म् ॥ धारण्यं सर्वलोकानां लजाया रक्षणं परम् । मुपधारि त्वं यस्मादासः शान्ति प्रयच्छ मे, वनस्प ॥ रक्तवत्रयुगं यस्मा- दादिसस्य पियं सदा । मदानादस्य मे सूर्य अतः शान्ति मयच्छ मे, रक्तवत्रयुग्मस्य ॥ धर्मराजेन विधृत कृष्णवखं मुशोभनम् । सर्वलेशविनाशाप कृष्णवस्त्रं ददाम्यहम्, कृष्णवस्त्रस्प ॥ और्ण- पट्टमनुध्येयं स्वर्णवीजं तव प्रभो । दत्रं गृहाण देवेश पापं संहर सत्त्वरम, और्णपट्टस्य ॥ और्णमेपसमुत्पन्ना शीतवातभयाऽपहा । यस्मात्सुपारहारी स्पादतः शान्ति प्रयच्छ मै, उपाः ॥ ब्रह्म- ·२६० भगवन्तभास्करस्य सूत्रं महादिव्यं मया यवेन निर्मितम् । ब्राझं तन्मेऽस्तु मे देव ब्रह्मसूत्रमदानतः,उपवीतस्य । अष्टाविंशतिसंख्याकै रुद्रायोजिता मया । अर्पिता तब हस्ते च गृहाण मुरसैन्यप, अक्षमालायाः ॥ सर्वविद्याश्रयं ज्ञानकरणं ललितातरम् । पुस्तकं सम्प्रयच्छामि प्रिया भवति भारती, पुस्तकस्य ॥ कर्पः कदलीभूतो देवदेव- प्रियः सदा । भाग्योत्तमो नृपाणां च तहानाद मुखमस्तु मे, कर्पूरस्य ॥ जटामांस्युद्भवां देवीमेणनाभिप्समुद्भवाम् । मत्याई सम्प्रदास्यामि मम सन्तु मनोरथाः, गन्धद्रव्यस्य ॥ नन्दनावास मन्दारसखे इन्दारकार्चित । चन्दन त्वत्मसादान्मे सान्द्रानन्दपदो भव, चन्दनस्य । श्रीखण्डागरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमान्वितम्॥ विलेपनं प्रयच्छामि सौख्यमस्तु सदा मम, चन्दनाद्यनुलेपनस्य ॥ समस्तेभ्यो- ऽपि वस्तुभ्यः संस्तुताऽसि सुरासुरैः विन्यस्ताङ्गेषु कस्तूरी मुखदा- ऽस्तु सदा मम, कस्तूर्याः॥कन्दर्पदर्पदं यस्माद कपूरं माणतर्पण- म् ॥ अहपतिभवस्तापवदानादपसर्पतु, कर्परस्य ॥ यदमुदङ्ग- संलग्नं कुङ्कुमादिविलेपनम् । जलक्रीडासु गोपीनां द्वारवत्पां जलापितम् ॥ गोपीचन्दनमित्युक्तं मुनीन्द्रः कल्मपापहम् । तस्मा- दस्प प्रदानेन विष्णुर्दिशतु वान्छितम् ।। गोपीचन्दनस्प ।। मणि- काञ्चनपुप्पाणि मणिमुक्तापयानि च । तुलसीपत्रदानस्य कला नाईन्ति पोडशीम् ॥ तुलसीपत्रदानाद्वा ब्रह्मणः कायसम्भवम् । पापं प्रशममायातु सर्वे सन्तु मरोरया:, तुलस्याः ॥ हादयन्ति पनो यस्मात्तस्माद मुमनसः स्मृताः । दत्ता ददत में नित्यमत्या- हादं सर्ती श्रियम, पुष्पस्य ॥ इदं फलं मया विम प्रभूतं पुरत- सव । तेन मे सफलाऽवाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्पनि, फलस्य ।। ब्रह्मासादिपापघ्नं ब्रह्मणा निर्मित पुरा कूप्माण्डं बहुवीजाट्यमतः शान्ति प्रपच्छ मे, कूष्माण्डस्य । ताम्बूलं श्रीकर भद्रं ब्रह्मविष्णु ·SANE दानमयूखः। शिवात्मकम् । अस्य प्रदानाद् ब्रह्मायाः शिवं ददतु पुष्कलम् । ताम्बूलस्य ॥ पूरितं पूगपूगेन नागवल्लीदलान्वितम् । चूर्णेन चूर्णपात्रेण कर्पूरापेटकेन च॥ सपूगखण्डनं दिव्यं गन्धर्वाप्सरसा प्रियम् । करक तं निरातङ्क खत्मसादात् कुरुष्व माम, ताम्बूल- करण्डस्य ॥ लक्ष्मीप्रिया च लक्ष्मीदा लक्ष्मी च वसनमिया । सौ. भाग्यकद्वरस्त्रीणां हरिद्रा श्रीपदाऽस्तु मे,हरिद्रापाजरानो जायते यस्मान्मण्डनं शुभकर्मसु । तस्माजीरकदानेन भीयता गिरिजा मम, जीरकस्य ।। कञ्चुकीवस्त्रयुग्मैश्च तथा कर्णावतंसकैः । कण्ठ- सूत्रश्च भूपाभिः मीयतां निमिनन्दिनी, सौभाग्यद्रव्ययुक्तशूर्पस्य। रामपरिन महाभागे पुण्यत्ति निरामये । गृहाणेमानि शूपाणि मपा दत्तानि जानकि, शूर्पस्य ।। नवग्रहदक्षिणादानमन्त्रा मात्स्य। कपिले सर्वभूतानां पूजनीयाऽसि रोहिणि । सर्वतीर्थमयी यस्मा- दतः शान्ति प्रयच्छ मे इति ॥ इति श्रीजगदगुरुभट्टनारायणरिमूनुपण्डितशिरोरत्न मीमांसकबाङ्करभट्टात्मजमहनीलकण्ठकृते भगवन्तभास्करे दानमयूख षष्ठः ६ संपूर्णः॥ शुभमस्तु ।। RATHI APRARY