·ब्रह्मसूत्रत्तौ। तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ नाडीरनुकम्य, तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति, अयास्मिन् प्रागा एवेकधा भवतीति, तथा प्राज्ञनात्मना स. परियको न बाह्य किञ्चन वेद नान्तरमिति थूयते । तन स्वमवत प्रप- धष्टिमपि भगवान् मायिकी करोति, न वेति संशयः । तत्र, एष सु- सेषु जागीत्यत्न जीवस्खापमाने भगवत्सृष्टेः कथनात स्वप्नं न कञ्चन पश्यतीत्यत्र दर्शनमात्रनिषेधान्न बाह्य किञ्चन वेद नान्तरमिति जागरणस्वप्नप्रपञ्चयोरविशेषेणादर्शनकथनात सुपुप्तावपि प्रपञ्चनिर्मा- णमम्भवान्मुक्तावपि तत् स्यात् । परं सुपुप्ताविवाज्ञानमात्रम् । तथा सति सुपुतिवत् पुनर्बन्धप्रसङ्ग इति प्राप्ते, उच्यते । माडीमात्मनि च तस्य स्वप्नस्यामायः । कुतः १ तच्छतेः प्रपञ्चाभावश्रुतेः । यामन या हि प्रपञ्चनिर्माणम् । सुपुप्तस्तु तद्वा अस्यैतदात्मकाममित्यादिना- कामरूपश्रवणात् । तत्र तन्न सम्भवतीत्यर्थः । नाडीवात्मनि चेतिकथनात् मुपुनरूिपत्वं सूच्यते । अत एव वृहदारण्यकपष्ठे, ता वा अस्यता हिना नाय., तद्वा अस्यैतदात्मफाममिति भेदेन सुपु. तिमाह । अतः सुपुप्तो प्रपञ्चहऐरभावान्न सर्वदा प्रपञ्चनिर्माणम् । तेग नोक्तदोप. ॥ ७ ॥ प्रवोधे विचार्यते । तत्र गाडीभयो भगवतो वा हृदयदेशं समा- गत्य जागर्ति, उत यत्र स्थितस्तत एवेति संशय, प्रतियोन्याद्रवति वुद्धा. म्तायैवेतिब्रह्मप्रकरणीयश्रुतेर्हदयदेशमागत्य जागर्तीति प्राप्त उच्यते । अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८॥ नाडीपु सुप्तौ,अतो नाडीभ्य एय प्रबोधः । प्रतियोन्याद्रवणश्रु- तिस्तु ब्रह्मपरफणीयत्वाद् भगवतः प्रयोधव्यवस्थामाह । तस्माद पन स्थितस्तन एवं प्रयोघ इति सिद्धम् ॥ ८॥ ननु प्रिययेव प्रार्शनारमना परिप्वक्तास्य प्रयोधेन शाने जाते मुक्तिरवस्यान्न पुनरागमनम् । देहनियोहार्य तु भगवदिच्छपा. या जीवः समायाति ! नाहीश्यः प्रयोधि तु मुफ्त्यसम्भात स एप जीयः ममायाति । तयाच भगवनि सुप्तक्ष्य तर एक गुफ्त्यात *मयान्माक्षार्थ प्रयतो व्यर्थ इत्याशय परिधरवि।

·३ अध्याये २ पादः। स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ९॥ तुः शङ्कानिरासे। भगवतः प्रबोधे स एव । कुतः? कर्मानु- स्मृतिशब्दविधिभ्यः। सामिकृतस्य लौकिककर्मणः समापन हश्यते । अतः स एवेति जानीमः ! मनुस्मृतिरप्यनुभवितुरेव नान्यस्य सम्भ- वति । शब्दश्च पुण्यो वै पुण्येन कर्मणेत्यादिः । विधयश्च, श्वोभूने ब्रह्माणं वृणीत इत्याद्या अन्यस्यानुपपद्यमानाः स एवेति नापयन्ति । अतः पूर्वपक्षयुक्तीनां दुर्यलत्यात स एव प्रतियुद्धात इति सिद्धम् ॥९॥ ननु यत्र कर्मानुस्मृत्यादिहेतयो न सम्भवन्ति मुग्धादिषु तत्र स एवेत्यत नियामकाभावादन्यो भविष्यतीत्याशय परिहरति । मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ मुग्धे मुग्धमाके अर्द्धमम्पत्तिरेव, न सर्वा । मुग्धस्य यागादाय- नधिकारात् । लौकिकव्यवहारस्याप्यपूर्वस्थासाधनत्याज्जीवनाधि- कारप्राप्तकर्ममात्रफरणादर्द्धसम्पत्तिरेव क्षेया। परिशेषात् । स एय घा, न तिनिश्चयप्रमाणाभावात् सन्देहोऽययिष्यते । अत्र जीवाव- स्यानामेव विचार्यत्वात् प्राणायनविघातकता मूछों नेह विचार्यते । अत एक पव जीयः स्वप्नादिदोपसम्वन्धरहितः पञ्चाग्निसाधितदे- हयुक्तो भगवज्ज्ञानरहितो ज्ञानाधिकारीति सिद्धम् ॥ १०॥ अथवा ज्ञानविपयनिर्णयाय ब्रह्मस्वरूपं विचार्यते । तत्र प्रथ- ममन्योऽन्यं विरुद्धवाक्यानां निर्णयः क्रियते । तत्र पूर्वाध्यायद्वयेन समन्वयविरोधः परिहनः । तथा ब्रह्मणि धर्मविरोधः परिहर्तव्यः अन्यथा घेदान्तानामबोधकत्वं प्रसज्येत । तत्र विरुद्धानां स्वगत. धर्माणामप्रिमे पादे विचारः । जडजीवधर्मत्वेन प्रतीतास्त्वन वि. चार्यन्ते । तत्र फचिज्जडजीवधर्मा भगवति वोध्यन्ते, सर्वकर्मा स- घकाम इत्यादिना । कचिवस्थुलादिवाक्ये शापश्चिकधर्मा निषिद्धयन्ते। नच सर्वकामादयो जीयथर्मा नेति वाच्यम् । तेषां जीवगतत्वेन प्रतीतेः । नच तं धर्माः फारणत्वेन ब्रह्मणि सन्तीति घाच्यम् । नेत- रोऽनुपपत्तरित्यादिना सर्वत्र जीववैलक्षण्यस्योक्तत्वाद् ब्रह्मणि त. धर्माणां निषेधाच्च । एवं वेदान्तयु धाक्यांनां परस्परविरोधे प्राप्ते फेग चिन्मतेनाविरोधमाशा परिहरति ।

·. १०६ ब्रह्मसूत्रत्तौ। न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥१॥ सर्वत्र कारणत्वेन भगवतो विद्यमानत्यादस्थूले स्थूलोऽनणा-. बनणुरुश्चायत्रफर्तयुच्चावचफर्ना उच्चावचकामे उच्चावचकामः पृ. थिव्यां गन्धो जलादावगन्धः। एवं स्थानतः परस्य ब्रह्मण उभय- लिङ्गत्वमुपपद्यते । अपिशब्दनायच्छेदभेदेनाचिन्त्यप्तामाद्वोमय- लिङ्गत्वं सम्भवतीनि संगृह्यते । तत्र, कुतः १ सर्वत्र हि । सर्वप्रेय हि ब्रह्मवाक्येवतादृशमेव ग्रह्मस्वरूपं निरूप्यते । अतः स्थानभेदेनोभ. यवाक्यसमाधानं न सम्भवतीत्यर्थः । ब्रह्मवाक्यानामनुवादकत्व वैया स्वरूपप्रतिपादकत्वं युक्तमिति हिब्दार्थः। अचिन्त्यसा- माङ्गीकारे झानानुदयमसङ्गः । अत एतन्मतानुसारेण खानत उभयलिङ्गवाक्यानां विरोधो न परिहर्तुं शक्यः ॥ ११ ॥ प्रकारान्तरेणाविरोधमाशय परिहरति । न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२॥ भेदात् प्रपञ्चधर्मविशिष्टं ब्रह्म मिन्नं तद भावविशिष्ट च भित्रमिति सर्वत्र कारणकार्येषु भेदाङ्गीफाराध पूर्वोको विरोध इति चन्न । मधुब्राह्मण, अयमेव स योध्यमिति प्रत्येकमभेदवचनान्नानेना- ऽपि प्रकारेण विरोधपरिहारः ॥ १२ ॥ अपि चैत्रमेके ॥ १३ ॥ एके शाखिन एवं भेदनिषेधेनाभेदमेव पदन्ति । नेह नानाई स्ति फियन, मृन्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीनि । अग्रे- पशब्दो बहुस्यामितीच्छया प्रतीतस्य भेदस्य व्यावृत्यर्थः ॥ १३ ॥ मतो मेवदर्शनस्य प्रत्युत निपिनत्वात् तदङ्गीकारेण विरो. घपरिहारासम्भयादुपनिषद्वाक्येषु परस्पर विरोध प्राप्ति, एकदेशिम. तेन परिहारमुच्यंत । अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ मप्यते निरूप्यते व्यवदियत इति रुपं सर्वव्यवहारयिपयाये, तयुक्तं रूपयनगत् । ग्रह तु तद्विलक्षणम् । ननु जगतः फायत्यात ·३ अध्याये २ पादः। कार्यकारणपोरवैलक्षण्यमपि स्यादित्याशङ्याह । तत्प्रधानत्वाद् ब्रह्म- स्वरूपप्रतिपादकवाक्येषु ब्रह्मणः प्रधानत्वान्मुख्यत्वात् तस्यैव नि- रूपणमुचितं, नतु जगतोऽपि । अतो ब्रह्मणो जगद्विलक्षणत्वात्तद्धर्मा- णां निषेध उचितः । सर्वकर्मादयस्तु जगरमा उपचारादुच्यन्ते । सत्रारूपमितिवक्तव्येऽरूपवदिति भिन्नयत्कयनं सर्वकर्मादीनां जगद्ध- माणामेव निर्णयो, नतु प्रशासनाद्यसाधारणधर्माणाम्।तेषां भाव- मत्वे विरोधाभावात् । अतः प्रपञ्चवत्तद्धर्माणामपि कार्यत्वाद्भगव- स्य, न भगवद्धर्मत्वमिति । एवं ब्रह्मस्वरूपनिरूपकवाक्यानां मुख्य- तथा तन्निरूपफत्वं धर्मप्रतिपादकानां तूपचारेण निरूपकत्वमित्या कदेधिमतेन घिरोधपरिहारः ॥१४॥ नन्वेषं निमफे ब्रह्माणि सर्वव्यवहारामाधे शास्त्रवैफल्य, तं त्योपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, यतोषाची निवर्तन्त इति वाक्यानां चिरो. धश्चत्याशङ्कया। प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥ १५ ॥ यथा सौरः फाशी व्यवहार्योऽव्यवहार्यश्व स्वनः स्थापयितुं सम्पादयितुं च न यक्यते । मुर्गोपये मेघायभावे च व्यपहर्तुं शक्यते। सपा प्रमापि लौफिकेन्द्रियैर्पयतुं न शक्यने । भगवत्कृपया तत्स- निधान तु व्यग्रहर्तु शभ्यते । उभयथा थुनिनिरूपयतीत्यर्थः। फ- पोतमायने, तमाह । अवैयर्यात् । अन्यथा ब्रह्मप्रतिपादकं शालं पथै स्यात् । घफारण, भासीनो दूरं मजनि, अपाणिपादो जयनो प्रदीता पक्ष्यस्य चक्षुः म शृग्गोत्यफर्ण इत्यादीनामलाफिफमगधर. मीणामफार्याणां न मियानां विरोधो नास्तीग्युच्यते । तस्माद व्यव- सायेऽपि प्रणिन शारखधेफल्यम् ॥ १५ ॥ मनु भायुकानां दर्शनधवणादिधाणामफापत्यकल्पनापेक्षा. पामलीपिकानीन्द्रियाणि पल्पनीयानि । तपा मस्यफारणकार्यत्यप- रिदाऽपि पश्यत्यचक्षुरितितिविरोध प्रत्याशा परिहरति । आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ यथा सैन्धययनोमानाप्यादिना धुमिनामात्र प्रशान- धनमात्रमा गतः स्वरूपातिरिनंन्द्रियाणाममायाद दामनिया .

·ब्रह्मसूत्रत्तौ । सप्तमुत्थानादिक्रियाणामपि तत एव सम्ममातू सर्वकारस्वरू- पात्मकत्वस्याङ्गीकारान्नेन्द्रियादिकल्पनया श्रुतिविरोधः शड्यः । चकारण, सन्द्रियविवर्जितमिति स्मृतिरपि संगृहीता ॥ १६ ॥ ननु ब्रह्मणः समवायनिमित्तरूपेण जगत्कारणत्वात् कारण- धर्माणामेव कार्ये दर्शनात् कामादिधर्माणां च श्रुत्योक्तत्वाद् ब्रह्मणि सत्त्वमङ्गीकर्तव्यम् । तथाच निषेधकश्रुतिविरोध इति प्रकारान्तरे. णाशय परिहरति । दर्शयति चाथो अपि स्मयते ॥ १७ ॥ दर्शयति श्रुतिरेव, अथात आदेशो नेति नेतीत्यादिना ब्रह्मा पिजडजीवधर्माणाममाव इति । अग्रे, अन्यत्परमस्तीत्यनेन ब्रह्मणः प्रपञ्चातिरिक्तकथनात् प्रपञ्चधर्माणां तन कथनमोपचारिकमेव यु- क्तम् । श्रुतेरन्यार्थत्वनिराकरणाय स्मृतिसम्मतिमाह । अनादिमत्परं नझेत्यादि स्मयतेऽपीत्यर्थः । अतः प्रपश्वधर्माणामुपचाराद् ब्रह्मणि फपने युक्तम् । १७ ॥ अत्रैव निदर्शनमा । अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ अत पवेमं निर्णयमाश्रित्य, समः प्लुपिणा समो मागेन समो मशन सम एमिस्त्रिभिलोकरित्यादिना निरुपमस्य भगवत उपमा. फपनम् । न तत् तत्तदर्मसम्बन्धं विनोपपद्यते । स्वतन्त्रताधर्म- यत्वस्य ब्रह्मणि वक्तुमयुक्त यात् । नन्धिदमपि विरुद्ध मित्याशङ्का दृष्टान्तेन समाधत्तं । सूर्यफादियत् । सूर्येण सहितं फं जलं सूर्यकम् । यथा हयं ज्योतिरात्मा विधवागपो मिन्ना यहुधकोऽनुगच्छन्, ए. फधा दशधा चैव दृश्यते जलचन्द्रघदित्यन प्रनियिम्यसहितस्य ज.. लस्योपमानत्यम् । तथा, समः पिणेत्याधपि भगवतः सर्वकारण- त्वेन तत्तमसम्बन्धाद् योध्यं, नतु स्वातन्त्र्येण भगवति ते धमाः सम्भवन्ति । चफारस्त्येवं विरोधाभावोधाच्योऽधिकरणं चपादेशिनः सम्पूर्णमिनि योधनार्यः ॥ १८॥ अनी जडडीवधर्माणां भगवायुपचारात् कथा, निषेधस्तु मु. व्य स्पंकदेशिमतं दुरपति ।

·३ अध्याये २ पादः। अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९॥ तुः पूर्वमतव्यावृत्यर्थः ।म तथात्वं, ब्रह्मण उपचारेण जडजीव- सम्बन्धात् सर्वकामत्वादिकं न सम्भवति । कुतः १ अम्वुवदग्रह- णात् । यथा खच्छमम्बु प्रतिविम्ब गृह्णाति, तथा धर्माः सर्वकामत्वा- दयो धर्मिण भगवन्तं न गृह्णन्ति । स्वातल्यापत्त्या धर्मव्याघातात् । सर्वाधारत्वेन ब्रह्मणातद्धर्मवत्वं तु स्वाभ्युपगमविरुद्धम् । नच वेदे भ्रमाधर्मकल्पनं सम्मवति । अप्रतारकत्वात् सर्वज्ञत्याच्च । अतः सर्वकामादयो ब्रह्मधर्माः स्वाभाविका एक, नतूपाधिसम्बन्धादोप- चारिका.॥ १९॥ বিত্তালন নিম্ন বহিনি। वृहिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥२०॥ यथैकस्यवाफाशस्य फरकादिष्वन्तर्भावाद् वृद्धिहासमाक्त्व. मेवमेवोमयसामञ्जस्याद् एवं तत्तदनुप्रवेशाद् ब्रह्मणोऽपि सर्वकामा- दयः सम्भवन्ति । नचैवं धर्माणामोपाधिफत्वप्रसङ्गः । जपाकुसुम- लौहित्यवदन्यधर्मत्वाभावाद् ब्रह्मधर्माणामेघान्यत्र प्रतिभानात् ॥ २०॥ अन हेत्वन्तरमाह। दर्शनाच्च ॥ २१॥ भगवति सर्वे विरुद्धा धर्मा दृश्यन्ते, अल्परिमाण, महत्प- रिमाणम् । एवं याल्यफिशोरायस्थापि शेयम् । नहि इऐऽनुपपन नाम, व्यधानात् । चकारंणोलून लययमादी प्रत्यक्षेणेचोमयधर्मवत्त्वेन दर्शनं संगृह्यते । अनम्तद्वस्वतादृशमिनि मन्तव्यम् । नतः थुतिस्मृ.. तिप्रत्यक्षः सर्वविरुद्धधर्माश्रयायेन ब्रह्मप्रतीतेनं कश्चिद विरोध: शयः॥२१॥ एवं धस्तुसम्पपिचारण परमार्थतो विरोध परिहत्य युक्ता परिहाति। प्रकृततावत्वं हि प्रतिपेति ततो ब्रवीति ·ब्रह्मसूत्रहत्तौ। च भूयः ॥ २२॥ प्रकृतं यदेतावत्वं प्राकृतधर्मवस्वं तदेव प्रतिषेधति. श्रुनिः, म. स्वलौकिकसर्वकामवस्वादिकम् । प्रतीतस्यैव प्रतिवेयवादप्रतीतस्य चालौकिकधमंवत्त्यस्य प्रतिषेधायोगात् । अस्थूलादिवाक्यैर्ब्रह्मणो अ. गलक्षण्यमेवोच्यते । नतु वेदोक्तधर्मा निषिध्यन्ते । अत्र प्रमाणमा ६। ततो प्रवीनीत्यादि । यत्र वाक्ये धर्मान निषेधति, पुनस्तत्रैव तान विधत्ते, यतो वाचो निर्वतन्ते अप्राप्य मनसा सह आनन्दं ब्रह्मणोधि- द्वानित्यादौ । तस्माल्लौकिकधर्माणामेव प्रतिषेधो, न त्वलौकिकानाम- पीति क्षेयम् ॥ २२ ॥ एवं शब्दयलविचार विरोधं परिहत्यार्थवलविचारेण स्प. रिहारायाधिकरणान्तरमारचयति । तत्र, न चक्षुषा गृह्यते, कश्चि- वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत, नापि धाचा, सर्वे वेदा यत्पश्मामन- न्ति, अस्पर्शमगन्धमरसं, सर्वरूपः सर्वगन्धः सर्वरस इत्यानिषिरु- अवाक्यानां दर्शनाद वस्तुनो द्वैरूपयासम्भवात् स्वतःप्रमाणभूतधा- क्यद्वये एकस्य प्रामाण्यमन्यस्योपचरितार्थत्वं फल्प्यम् । तत्र क. स्योपचरितायत्यमितिजिज्ञासायां प्रत्यक्षानुरोधेन पूर्वपक्षमाह । तदव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ तद् ब्रह्माव्यक्तमेव भवितुमर्हति । यतः, माह हि श्रुतिप्रत्य. क्षाभ्याम् । नेनि नेतीत्यात्माऽग्राह्या नहि गृह्यत इति । न हि गृहत इत्यनुमवं धुंतिराद । नहि चक्षुषा वा मनसा धा फस्यापि दर्शनम- स्ति । सर्वरूपत्वे तु ब्रह्मणः सर्वेषां दर्शनं स्यात् । अतो धर्मप्रति- पादकानि चाक्यान्युपचरितार्थान्येवेति प्राप्ते ॥ २३ ॥ उच्यते। अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ गापिः पूर्वपक्षिगणे, यतोऽसौ मूर्सः|संराधने मम्यकप्रकारका संयायां भगवत्ताये जाते द्रष्टुं शक्यते । श्रद्धाभक्तिध्यानयोगाय दि मक्त्या स्यनन्पयेत्यादि, सातुं द्रष्टुं च तत्वगत्युक्तोः। फिय, त- तस्तु तं पश्यते निष्फलं ध्यायमानः, अनेकत्याद्दरवननेत्रं पश्या-

·३ अध्याये २ पादः।
१११
मीत्यादिना सगुणनिर्गुणं च अपं दृश्यत्वेनोच्यते । अतः प्रत्यक्षानु
माना संराधकस्य स्वानुभयो, ध्रुवादीनामनुमापकत्वात तः
बनिनमनुमानं ताज्यां, श्रुतिस्मृतिभ्यां वा ग्रह्म साकारमनन्तगुणपूर्ण
चेति, नाव्यमिति क्षेयम् ॥ २४॥
इममेव सिद्धान्तं प्रकारान्तरण सिरीकर्तुमधिकरणान्तरमार
चयति । तत्र सूत्रद्वयन पूर्वपक्षद्वयमाह ।
प्रकाशादिवच्चावैशेप्यं प्रकाशश्च कर्मण्य-
भ्यासात् ॥ २५ ॥
ननु प्रत्यक्षानुरोयेन ब्रह्मण उभयरूप वं न सम्भवति । अत.
स्त प्रतिपादकवाश्यानां वस्तुशक्त्या निर्णय उचितः । तत्र यथा प्र-
काशजलसुवर्णानां सूर्यचन्द्रमणिप्रकाशादिपु हिमनप्तकुण्डादिअले-
पु सुवणे चानेकविधरूपस्य रश्यमवनेऽपि नानेकविधत्वमङ्गीकि-
यने, एकरूपत्वेनैव तेषां निर्णयात् । तथा ब्रह्मणोऽप्यवैशष्यमनी-
कर्मव्यम् । गनु साक्षात्कारानुरोधेन ब्रह्माण तावन्तो धर्मा अनी-
क्रियन्त इत्याशब्याह । प्रकाशश्च कर्मणि । भगवतः प्रकाशस्तु तपः-
प्रणिधानादिकमणि भवति । तत्र तु भक्तेच्छानुरोधाद् यथाकामं
प्रकटीभवतीति स प्रकाशो वस्तुनिणीयको न भवतीत्यर्थः । चकार-
गाफाशाऽन्यथा प्रकाशश्व भवति, तदप्यभ्यासात् । बहुवारमनेफ-
रूपेण प्रकटीभवति । अतोऽनेफरूपदर्शन न यस्तुनिर्णायक भव.
तीति भावः ॥२५॥
अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ २६ ॥
अतोऽयासादनन्तन रूपेणाविर्भावः । नोक वस्तु स्वनी-
नेकविध मयति । तथा सति लिङ्गविग्रह एव भवति, न स्वरूपम्।
होत्यनेन, यद्यनियान उरुगाय धिमाश्यन्तीति प्रमाणं सूचितम् ।
मतः श्रुतेः प्रत्यक्षस्य वा निणांयकन्वान्निद्धमफमेय प्रझेति प्राप्त ॥२६॥
उच्यते।
उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥ २७ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । तुः पशव्यावर्तकः । नहि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयो युक्त्या कर्तुं श. क्यः । शदेकगम्यस्य ब्रह्मणः स्वरूपनिर्णयः शब्देनैव भवति । अत उभयव्यपदेशाद् निर्गुणत्वेनानन्तगुणत्वेन सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेन व्यपदेशानुभयरूपं ब्रह्म शेयम्। तदुभयमपि वास्तविक नित्यम् । गुणा- नामपि तदात्मकन्वेन निर्गुणत्वम् । आश्रयायिभावरूपेण स्फुर- मात् सविशेषर्माप । नन्वेकस्य कथमनेकया भान, तत्राह । अहिकु. गडलवत् । यथैक एन सर्प ऋजुरनेकाकारः कुण्डलश्च भवति, तथा ब्रह्माप्यचिन्त्यशक्त्या सर्वप्रकारं भक्तेच्छया नथा स्फुरति।अतः प्रमा- सिद्धसकलविरुद्धधर्माश्रये भगवति, न कापि श्रुतिरुपचरितार्थेति सिद्धम् ॥ २७ ॥ एवं धर्मिखरूपविचारेण ब्रह्मणो निर्मकत्वं सधर्मकत्वं घ स्थापयित्या धर्मखरूपविचारेणदमेव स्थापयितुमधिकरणान्तरमाद । तन धर्माः, किं ब्रह्मणो मिन्नास्ताकार्यरूपा उत्त प्रौवेति संशये, लोके कार्यस्यैव पटरूपादेस्तद्धर्मत्यव्यपदेशात् तग्नित्यतायां प्रमाणाभावात स्वाभाविकत्वेन नित्यानाक्ती,एकमेवाद्विनीयमितिश्रुतिविरोधाध धर्माः प्रपश्चयत् कार्याः, तपाच ब्रह्म गिद्धर्मकमेवेति प्राप्ते, उच्यते । प्रकाशाश्रयवहा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥ धाशब्दः पूर्वपशव्यायतकः । यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशेन न भिन्गाः पृथस्थित्यभायात् । नापि प्रकाशः सूर्य एव । सूर्यस्य प्रकाशन प्रतीतः । अनम्नस्त्वेवारशामिति मन्तव्यम् । तन देतुः । तेजस्वात् तेजःशदनाच्यत्याद्, अथ यदतः परो दियो ज्योतिरित्यादिना । अतो ब्रह्मधर्माणामपिचिद्रूपत्वेन स्वरूपानतिरेकान फायरमेनानियत्यमिति मेयम् । तस्माद् यथाथुतमेघ प्रहा सध. मंक निर्मक चेति मिदम् ॥ २८ ॥ पूर्वोक्तकदेशिमतमाप्युमययाक्यममाधानमा । पूर्ववदा ॥ २९॥ अपया, गरुपयदय दास्यादिवशमच्या यः पूर्वमेकदेशिमरोग सियात उगी, निमकंमय ग्राह्य मयंकामाविधर्मनिरूपण तूपचारा. दिति का प्रायम् । अत्रापमाशयः । उपपत्यारपया धा प्रहारशरूपिचार: नरसिदाक्तिमतगोपपाया विचार धर्मिप्राहक ·३ अध्याये २ पादः। प्रमाणभूनयपनिपटायर्यादृशं प्रझयोध्यते सधर्मर्फ गिद्धर्मकं च ताह शमेव तवस्तूपपद्यते । अन्यथाफलपनस्य कल्पनामात्रत्वात् । एकदेशि• मतेन तूत्पत्या विचारेमयमं ब्रह्म निर्मकमेव तितो, यहु स्यामितिस्- शेच्छया प्रथमं ब्रह्मस्वधर्मरूपेण मवति। ततः क्रियादिरूपेण प्रपश्यरूपे. ण पनि । नया रोस्याऽपि ब्रह्मस्वरूपमुभयात्मकं सिद्ध्यति । अन्यथै- फतरथुसियाधः स्यात् । धर्माणां नित्यत्वं तु ग्रझात्मकत्वादेव शेयम्। अयं मायः । निर्गुणमेव ब्रह्माङ्गीकर्तव्यम् । अत्र न विवदामः । फिन्तु कालनिर्गुगरचे राष्टिप्रक्रियायन्धमोक्षव्यवस्थादीनामनुपपत्तिरस्ति । मनु प्रनिधिम्यनेय समाधेयमिति चेदुच्यते। नहि निधर्मकस्य प्रति- विम्यं सम्मपनि । लोके कुत्रापि तपाऽदर्शनात् । तस्मादचिन्त्यतर. मिनशक्त्या सगुणमपि स्वरूपं धास्तधिकमेघानीफर्तव्यम् । तदेघ- एटिसमये गुणानाविष्कृत्य सृष्टिं करोति । गनु सधर्मफरचे, एफयि- मानेन सर्यविज्ञानातिनामतः स्यादिति चेदुच्यते । गुणाः स्व. स्वरूपान्नात्यन्तं मिन्नाः । तस्मात् तेरामपि तस्वरूपत्यनेफयिशानेग सर्ययितानप्रतिशापि सुष्येव । अतो न फोऽपि दोपः शाः । मत. द्वयमपि सूत्रकारमम्मतमित्युपन्यतम् ॥ २९ ॥ एफरेशिमसे उपपत्यन्तरमाद । प्रतिषेधाच ॥३०॥ एफमेपादितीय प्रोतिभुतायेफमेयेस्येषफारेणान्यनिषेधमाता- पदितीपमिनिप्रतिपंधादमप्रतिषेधोऽपि गम्यो । पेक्षनेतिफयता- समागां पुनरगिपक्तिः । पफारणेकमानविज्ञान सर्यविज्ञानप्रति- हा संगृहीता । मतो प्रदगिग न पोऽपि विरोधोऽम्नीनि मिग ॥३०॥ पयं धर्मर्मिपिरोध परिहस्य प्रामणो धम्यंन्तरपारदापया. धिकरणातरमारमते । सय पूर्वपक्षः। परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ।। ३।। भनो प्रायोपि परम् पापपरमनि म परपारा वेदिक नया गएप मारमा समेतुर्षिामरिति मनुष्पपंत पा- আসালামুযাসন্নাহ দুল, ৪ামাখন মিলাইয়া, বাবা আমাথায়গাথা ·ब्रह्मसूत्रचौ। नेपोऽन्तहृदय आकाश इत्युन्मानव्यपदेशः।तेस परिच्छेदो निरूपितः। तथा: उभावस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते इत्याचाराधेवस. म्बन्धो निरूपितः । तथा, य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यत्रादित्याक्षिस्थितयोः पुरुषयोः परस्परं धर्मातिदेश उक्तो धर्मिभेद एव सम्मपति । धार्यक्ये तु स एवायमित्युच्येत । अतोऽस्य देशकालवस्तुस्वरूपपरिच्छेदाचतुर्विध परिच्छेदरहितं फलरूपमन्यत् किश्चिदस्तीति प्राते ॥ ३१ ॥ उच्यते । सामान्यात्तु ॥ ३२ ॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । ब्राणि संसारसागरोत्तरणोपायत्वसामा. न्यान सेतुपपदेशः । निलेपायाकाशव्यपदेशः । कामादिवोदाय चतु. पावमुक्तम् । अमृतत्वाप पोडशकलत्वं निरूपितम् । अदुर्लभवाय सम्बन्धकथनम् । दिव्यत्वज्ञापनायाक्षिसिते आदित्यधर्मातिदेशः । अनो गुणार्थमेव सेतुत्वादिवचन, नतु तद्वतदोपर्यम् । अतो नातः परमन्यदस्तीति मन्तव्यम ॥ ३२ ॥ तन्यसमानत्वेन कथनं किमर्थमित्याशड्याह । वुद्धयर्थः पादवत् ॥ ३३॥ तथा व्यपदेशो युद्ध्यधों छानार्थः । तयोपासनार्थमित्यर्थः । अयुक्तत्वमाण्ड्य दृष्टान्तमाह। पादयदिति । यथा भूनादीनां पाद- स्वज्ञानमुपासनार्थ तयेदमपीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ननु स एवायमित्पतिदेशेऽप्यक्षिस्सितस्य दिव्यावसिद्धौ धर्मा. तिदेशस्य चैयर्यमित्याशय, तथोक्ती समानधर्मज्ञानं न स्यादित्यन हेतुमाह। स्थानविशेषात प्रकाशादिवत् ॥ ३ ॥ यथा, यदादित्यगतं तेज इतिवाश्यादादिस्य चन्द्राग्निगततेज. सामेक्ये पानमेदात् ममानधर्मयत्वं मास्ति, तथा प्रशते तथोक्तो दिपसियापपि धर्मगेदः स्यादनो धर्मातिदेशः । मादिपवाद यथैफ- स्पेय फालयोपाधिविशेषसम्याधादुसरापणासुरमधमेयर, दक्षिा ·३ अध्याये २ पादः। ११५ - सायनाधपएधर्मवत्वं, तथेत्यपि दृष्टान्तः संगृह्यते ॥ ३४ ॥ किन्न। उपपत्तेश्च ॥ ३५॥ ब्रह्मणः परस्य निखिलप्रमाणविरोधादनुपपत्या ब्रह्मैव परम- काष्ठापन्नं फलरूपं चेत्युपपन्नमित्यर्थः ॥३५॥ तथाऽन्यप्रतिषेधात् ॥ ३६॥ न तत्समधाभ्यधिकश्च दृश्यत इति श्रुत्याऽज्यप्रतिषेधादन्य- कल्पना निर्मूला । सेतुत्वादिकथनं तूकमेव ॥ ३६॥ अथ प्रकरणमुपसंहरन् फलितार्थमाह! अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ अनेन ब्रह्मणोऽन्यस्य परत्वनिरासेन, आयामशब्दादिभ्यः, आ- काशवत् सर्वंगतश्च नित्यः, ज्यायान् दिवो ज्यायानाकाशात् तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वे, सर्वतःपाणिपादमित्यादिव्यापकत्ववाचकश्रुति- स्मृतिवाक्येश्यः साक्षात्सर्वगतप्रतिपादक य एव सर्वगनत्यं सिद्ध्य- ति, नतु फाणादानामिव कर्तृत्वाचनुपपत्येत्यर्थः । तस्माद् ब्रह्मणि श्रुतिरेव प्रमाणमन्यत्त्वभ्युच्चयमात्रपर्यवतन्न, सिसाधमत्यादिति मायः ॥ ३७॥ एवं भगवतः सवोत्तमत्त्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनी. यत्वप्रयोजक रूपमुक्त्वा फलमे सूनां भजनप्रयोजक फलदातरूपं निरूपयति। फलमत उपपत्तेः ॥ ३८ ॥ अत ईश्वरादेवहिक पारलौकिकं वा फलं भवति । उपपत्तः, सर्वस्य वशी सर्वपेशान इति श्रुनौ वस्तुमात्रेशियोक्त्या तस्य फ- लदातत्वोक्तः । अन्यस्य स्वन्पदीयपदार्यदाने सामर्थ्य मम्भवान्ल, दातृत्व सम्भवतीति भावः ॥ ३ ॥ श्रुतत्वाञ्च ॥ ३९॥ सवा प महानज आत्माऽन्नादो वसुदाल इत्यादिश्रुती, ·ब्रह्मसूत्रत्तौ। चकारेण, सुखं दुःखं भवो भाव, इत्यारभ्य, भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा इति स्मृती भगवतः सर्वफलदातृत्वं श्रूयते. ऽपीत्यर्थः ॥ ३९ ॥ अत्र कर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते । धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥ अत एव, श्रुनेत्यादिहेतोरुपपत्तेश्च जैमिनिः फर्मवादी धर्म यागार दिकं फलदातृत्वेन मनुते । अयं भावः । कर्मणः फलदातृपक्षेऽप्युप- पत्तिथुनी तुल्यै । एवञ्च भगवतोऽपि फलादिदाने फर्मसापेक्षत्वे अ. समर्थत्वम् । नरपेक्ष्ये तु कर्मविधिवैयय, वैषम्यनैपुण्यप्रसक्तिश्च । अतः कर्मणैव फलम् । ईश्वरस्य फलदातृत्वबोधकवाक्यानि त्वर्थ- घादस्वेज नेयानीति प्राप्त ॥४०॥ उच्यते । पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ तुः पूर्वपक्षनिरासे । बादरायण आचार्य इतः पूर्वमुक्तमीश्वर- मेव फलदातृत्वेन मनुते । कुतः हेतुव्यपदेशात् । एप एव साधु कर्म फारयतीति श्रुती फलदानेच्छयेश्वरस्यैव फर्मकारणे हेतुत्येन क- यनात् । वैषम्यनगयदोषस्त्वात्मसृष्टया परिहरणीयः । कर्मद्वारा फलदानान्न कर्मविधियैयर्थ्यम् । ननु स्वतः फलदानसमर्थस्येश्वर- स्य फलाथै फर्मकारणे फो हेतुः, कार्यवैचित्र्यं च कथमित्याधाशङ्का तु, छतप्रयत्नापेक्षस्त्वितिसूत्रे निरस्ताामतः फलाधिभिरपि भगवानेध सेव्यो नान्य इनि सिम् ॥ ११ ॥ इति धीब्रह्ममूत्रवृत्ती मरीचिकारयायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥

·३ अध्याये ३ पादः।
तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १॥
सदान्तैरनेकरूपनिरूपकैः प्रत्ययो ज्ञानं यस्य तादृशं ब्रह्म ।
कुतः । चोदना विधिवाक्यं, तस्याविशेषात् । यथा ज्योतिष्टोमे
शाखाभेदेन धर्मभेदेऽपि ज्योतिष्टोमविधेरैकरूपत्वात तदेकत्वं, तथा
त्रापि शाखामेदेष्वनेकधा एकमेव ब्रह्म निरूप्यते । शाखान्तरोत्तर-
धर्माणामसति वाधे उपसंदायत्वात् ॥१॥
भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥
.
ननु धर्मभेदादेकत्वं नास्तीति चत् तबाह । एफस्यामपि, य.
थैकस्यामप्यतिराप्रव्यक्तौ पोडशिग्रहणाग्रहणरूपधर्मभेदेऽप्यतिरानं-
न भिद्यते, तथाऽत्रापि धर्मभेदो धर्मिभेदको नेत्यर्थः ॥२॥
नन्वय सनि शाखास्तरीयधर्मा उपसंहर्तव्याः स्युः । तथाऽघ.
तारान्तरेऽवतारान्तरधमां अपीत्याशङ्याह ।
स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेऽधिकाराच्च
सववच्च तन्नियमः॥ ३॥
स्वाध्यायस्य वेदस्य सम्बन्धी य: समाचार सोमयागाद्यात्म-
फत्तस्मिम्तयात्वेन स्वस्य शाखोक्तप्रकारेण नियमोऽन्यूनाधिककर
लक्षणोऽन्तीति शेषः। कुतः । तत्तच्छाखिना स्वस्वशाखोक्तप्रकारे
व कर्मफरणधिकारात् । न्यूनाधिककरणे, यदस्य कर्मण इति दो.
पधयणाय । शान्तेनाप्यतत् साधयति । सवयत् । यथा सवा होम-
विशेष माणिकानामेव कार्यत्वेन नियम्यन्ते, नान्येषां, तयेस्यः ।
उपासनायामपि रामकृष्णादिरूपेषु तत्तद्रूपोपासकस्य तत्तदवतार.
धर्मा एव भाधनीया, न स्वयतारान्तरधर्मा अपि । प्रक्षणः सर्वधर्म-
रवेऽपि सदद्वारे तेषां विद्वधर्मस्वात् ॥ ३ ॥

·1 '११८ ब्रह्मसूत्रकृची। दर्शयति च ॥४॥ अवतारान्तरधर्माणामवतारान्तरमकस्य शेपास्ये विरोधा- दनुपसंहर्तव्यत्वेऽपि ब्रह्मणः सर्वधर्मवस्वाद् वेधफरवेन विद्यानामे- करवं, स वेदा यस्पदमामनन्तीत्यादिना दर्शयति । चकाराद् भेद- दर्शननिन्दा, यदा ह्येवैष इतिश्रुत्युक्तां दर्शयतीत्यर्थः ॥४॥ ननु स्वाध्यायस्यनिस्त्रेऽवतारान्तरेऽवतारान्तरधर्माणामनुप- संहार इत्युक्तम् । श्रीरामोपनिपत्सु, यो वै ये मत्स्यकूर्मावतारा इत्युच्या श्रीरामे, नया श्रीभगवति,नमस्ते रघुवर्यायेत्यादिपु श्रीकृष्ण- चतारान्तरधर्माणामुपसंहारः फयं दृश्यत इत्याराड्याह । उपसंहारोऽर्थाभेदाद् विधिशेषवत् समाने च ॥ ५ ॥ इदं सूत्र योगविमान सामान्यविशेषोपासकपरं योज्यम् । तथाहि । नमस्ते रघुवर्यायेत्यादिपु य उपसंहारः स त्वर्थस्य भगव- लक्षणस्योमयप्राप्यवनारद्वयऽपि धर्मरमेदाछुनझोपासकाना, त. दमिन्नस्य तदभिन्नत्यमिति न्यायेन धर्माणां भेदाभावेन विरोधमाना- सम्भवात सर्वधर्माणामुपसंहार इत्यर्थः। च पुनरेकान्तिभक्तानां तु समानधर्मविशय विधिशेषवत् तत्तदवतारोपासनविध्युक्तप्रकारवद- विरुधर्माणामुपसंहार इत्यर्थःनितु विरुद्धधर्माणां, तेपु समानत्या. मावात्॥५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ६ ॥ ननूपमंहारी धर्माणां भेदे सति भवति । तथाच मिन्नानां तेगं ब्रह्मणा भेदे स्वीकृत नेकरसानां तेषामेकरसग्रह्मत्वखापत्वे ब्रह्मणोऽन्यथात्वं स्यात् । शब्दाद् एफस्यैफरसत्यनिरुपफश्रुतेग्रहण एकरसरवनिम्पफाश्रुनर्ग्रहण पफरसत्वेत निरूपणात् तद्विषयगन्य- चात्य मनेकरमा स्यात् । प्राण एफरसत्वे धागोनियमाणेनेफरस- धर्मरभदोन स्यादिनि मूत्रानाशा परिहरति । न अधिशे गत । यकरमस्यं ब्रह्मण, थुतिनो नियते, तपा श्रुतित एव विधर्म पत्येन निर्णयविशेगन दोषः॥ ६ ॥ प्रकारान्तरण समाधत्त।

·३ अध्याये ३ पादः। न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ।। ७ ।। हालप्रकरणे शानिनं प्रत्येकरसमदृश्यमबाह्यमिति निरूपयति श्रुतिः । मतिप्रकरणेन मक्तियोगस्य बहुविधादाद् भक्तानुमवभेदेन मिन्नमिन्नप्रकारणार्यणोपनिषदि निरूपयति । एवं प्रकरणमंदात् । स्वरूपस्यान्यथात्वं नास्तीत्यर्थः । तथाच हानिनः सर्वेनैकरसत्वेन मानात सर्वधर्माणामुपसंहारः। उत्तरतापिन्यां शानिप्रकरणे उपसं. हारोके। भक्तस्य वनेकरसत्वेन मानात तदसाधारणधर्माणामे- घोपसंहार इति व्यवस्थितधिकल्पाश्रयेण वा समाधानम् । अत्र ह. पान्तः । परोवरीपस्त्यादिवत् । यथा परोपरीयस्त्यानामफमतवि- शेषस दीक्षाप्रकरणे पठितत्वाद् दीक्षासहितस्यैव परोयरीयस्त्वम् । तायिनोतरीत्या यते तु न परोपरीयस्त्वम् । तथापीत्यर्थः ॥७॥ ननु शानिमकयोरपि ब्रह्मोपासफरवरूपसंकाया एकत्वाद तयोः प्रकरणमेर एव नास्तीति सफायात पूर्वस्त्रोक्तव्यवस्थाऽनु. पपन्नेत्याशय परिहरति । संज्ञातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८ ॥ उपास्वमपण एकरवायुपासकस्यापि ममोपासफावसंहाऽथि- मिति सर्यधर्मोपसंहारः स्यादिति चेद्, एतच्छङ्कोत्तर पूर्वमेयोक; म या परफणभेदादिति । एकान्तमत्तस्य तत्स्वरूपकनिष्ठत्वेन तत्र मत्यतिपयनान्यधर्माणामनुपसंहारः । मगेफान्तमकस्य तु साधार: पप्रकारण श्रीरामादिस्वरूपपु ग्रझायेन हानात् सर्वधोपसंहारे पाधकामाय.रयुक्तमित्यर्थः । संक्रयेऽध्यान्तरनिष्ठाभदानकरूपो. पासनेस्पः। संझफरवस्याप्रयोजफायमाह । मम्ति तु तदपि । परो. परीयस्यायुपामना मिन्ने पूगीयोपासनेतिसकत्येऽपि यथा धर्म मरस्तपात्रापीयर्थः॥८॥ मन्पारपरपेषु पाल्यपोगण्डादिका मयस्सा उच्यन्ते । पपश्च विप्रो न्यूनाधिफमापामध्यमपरिमाणप्रसक्त्या सचिदानन्दरपमनु पपमित्याशम्यादा व्याप्तच समनसम् ।। ९ ।। " ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । सर्वतः पाणिपादान्तमित्यादिश्रुतेः साकारमेव व्यापकं ब्रह्म, सर्वरस इति श्रुत्या रसात्मकं च यादग्रूपेण भक्तानां सम्पग्लीलार. सानुभवो भवति ताडपं प्रफीकृत्य विहरतीति नोक्तदोषः। तब स्त्वच प्रमाणसिद्धं ताशमिति मन्तव्यम् ॥९॥ ननु लीलाया नित्यत्वेन तत्सम्बन्धिभक्तानामपि नित्यत्वादेक' स्य भक्तस्यानेफलीलासम्बन्धोऽनुपपन्नः । तथात्वे तु लीलाया अनि. त्यत्वं स्याद् भकस्य वाऽनेकत्वम् । तदुभयमपि प्रमाणविरुद्धमि. स्याशाह । सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥१॥ लीलासम्बन्धिसर्वपदार्थानां भगवता सहाऽभेदादन्यत्रानि मलीलायामपि इमे पच मक्ता, न त्वन्ये । एवं लीलासम्यन्धिनां भगवदूपत्वाद् भगवत इव व्यापकत्वनैकस्यैव सलीलासम्बन्धित्वं नविरुद्धमिति भावः। एतेन सच्चिदानन्दात्मकसर्गादिलीलाया अपि भगवल्लीलात्वेन नित्यत्वात् तत्सम्बन्धिजीवानां विसर्गलीलासम्यन्धि- त्वं न स्यात् । तत्सम्बन्धित्वे तु लीलाया मनित्यत्वं स्यादित्याशङ्का परिहना । तवापि सर्वाभेदात् सर्मादिलीलामध्यपातिनां सर्वेषां जी- धानां पदार्यानां च ब्रह्मणा सहामेदाद् ब्रह्मणश्चैकत्वाद् व्यापकत्वाश्च पूर्वलीलातोऽन्यत्र उत्तरलीलायामपि इमे पूर्वलीलासम्यन्धिन पप पदार्या जीवास्यर्थफयनात् । तदुक्तं निबन्धे, व्यापफरवश्रुतिस्पस्य मगधरवेन युज्यत इति ॥ १०॥ मनु यथा लीलास्थितजीवानां भगवदमिन्नत्वेन व्यापफत्यमु. कं,तया साधकजीपानामपि ग्रह्मांशत्वेन भगवदभिन्नत्वात पूर्णान. न्दादिधर्मवयं स्यात् । नच तेशं तद्वत्त्वं वक्तुं शक्यम् । दुःखनाशाथै भगवरमार्थनदर्शनादिस्याशयाह। आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ पूर्णानन्दादयः प्रधानस्य भगवन एव धर्मा, न तु जीवस्य । ग. गर्भदाय ते धर्मा जीवे आविर्भवन्ति । साधफजीयानां तु माय- पमेदाम्या पूर्णानन्दादिभगवदमाविभावाभावाद् दुःसस्फतिः । भतस्तन्नाशार्थ मगवस्त्रायनं तेषां युफमेय । श्रीमगयता सा जीपा.

·३ अध्याये ३ पादः। १२१ नामभेदप्रकारस्तु श्रीकृष्णचैतन्यमतेऽप्येवम् । तथाहि चैतन्यगुणो- देशदीपिकायां धामपरिकरपरिच्छदमक्तशक्तिस्वरूपः कृष्णस्य प. शतत्त्वात्मकत्वं निरूपितम् । सन्दर्भऽपि, एकमेव तत्त्वं चतुर्दा विराजते स्वरूपतवैभवजीवप्रधानरूपेणेरयुक्तम् । अन्न वैभवशब्देन धामपरिकरपरिच्छदभक्तशक्त्यादीनां ग्रहणं शेयम् । तेषामपि तत्व- तो व्यतिरिक्तरवाभावात् । अतोऽनादित एव तत्तत्परिकररूपेण वि- राजता भगवता साई भक्तानामभेदः । अतो यावत्पर्यन्त साधक. भक्तस्य सिसदेहात्मफेन भगवता सार्द्धममेदो न स्फुरति, तावत् पूर्णानन्दस्फूर्तिः स्वस्मिन्न भवति । पूर्णानन्दादिधर्माणां भगवद्धर्म- त्वात् । पूर्वोक्तप्रकारेण भगवदभेदस्फूर्ती तु ते धर्मा जीवे स्वत आ. विर्भवन्ति । जीवस्य चाक्षरांशत्वादक्षरस्य गणितानन्दवादू भगध- दमेदस्फूर्ति विना जीचे पूर्णानन्दास्फूर्तियुक्कैवेति शेयम् । सच्चिदा नन्ददेहानां पूर्वसिद्धत्वं तु, भव्यक्तमूलं भुवनाधिपेन्द्रतिश्लोकसु. बोधिन्यामुक्तम् । सन्दर्भऽपि, वैकुण्ठेऽनादिभूता एव सच्चिदानन्द- मया देहा वर्तन्त इत्युक्तम् ॥ ११ ॥ ननु प्रियशिरस्त्वादिधर्माणामपि प्रधानधर्मत्वाऽविशेषापा- मप्युपसंहारः कर्तव्य इत्याशड्याह । प्रियशिरस्त्याद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ प्रियशिरस्त्वादीनामप्राप्तिः । कुतः। प्रियमोदाद्युपचयापचयी हि मेदे सम्मवतः । अन्ताफरणगुद्धितारतम्येन ह्यानन्दे प्रिय त्वमोदरवा- दयो धर्मा उपचयापचयभेदेन मासन्ते । यस्य त्वन्तःकरणशुद्धि- जोता, तस्य तु नि दमेकरसमखण्डमानन्दात्मकमेव ब्रह्म भासते । मतो न शुद्धाभेदशानिनां प्रियशिरस्त्वादिधर्माणामुपसंहारः ॥ १२ ॥ ननु निर्गुणे ग्रह्मणि सगुणधर्माणामनुपसंहारेतधर्माणां त्यागः स्यादित्यत आह । इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ इतरे विरुद्धधर्मा प्रजनाथत्वमत्स्यत्वरघुवर्यत्वादयः, अर्थस्य ब्रह्मणः सामान्याद् धर्मिरूपेणोपसंहायो, न तु धर्मरूपेण । यथा रघुवर्यादिधर्माणां धर्मिरूपत्वेन अर्थस्य सामान्यान्मत्स्यादिपूपसहा- ·१२२ ब्रह्मसूत्रत्तौ। नया निराफारे ब्रह्मणि माकारत्वादयः, पुरुष शृङ्गपुच्छत्वाइयो धर्मा नोपसंहार्याः, किन्तु धर्मिरूपा एव त इति.योध्याः ॥ १३ ॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आध्यानाय हि गुणानामुपमहारो यावता ध्यानसिद्धिस्ताव- तामेव गुगानामुपसंहारः । अन्येषां तु प्रयोजनाभावान्नोपसंहारः । तथा भक्तिमार्गीयाणां शुद्धान्त फरणानामन्त:करणशुद्धिरूपप्रयो- जनस्याभावान्ल पक्षपुच्छादीनामुपसंहारः । तावता परोक्षनादेगोक्त. प्रियवादिनैव ध्यानसिद्धेः । एकान्तश्रीरामभक्तस्यापि श्रीरामोपा- सनोक्तधर्मेरव चारितायन न मत्स्योपासनोक्तधर्माणामुपसंहार. । फुतः। प्रयोजनाभावात् । यथा निर्गुणोपासकस्यापि स्वरूपेणैव चा. रिताये न सापां गुणानामुपसंहारः॥१४॥ आनन्दादीनां धर्मिरूपेणोपसंहारे पक्षादीनामनुपसंहार हेत्व. स्तरमप्याह। आत्मशब्दाच्च ।। १५ ।। आनन्द आत्मेत्यनेन आनन्दस्यात्मत्वेन फथनात तेषामप्या- गन्दरूपवादात्मस्वरूपेणेध मोदप्रमोदादीनामुपसंहारः फर्तयां, नतु पक्षपुच्छादिरूपेण, म चोपचयापचयरूपेण. न घा भेदेन । फिन्त्वा- मणेयोपसंहलव्याः । अमेन गिर्गुणोपासकैरानन्दादीनां धर्म- स्नोपमहारऽनुपपत्तिः परास्ता. । आनन्दस्यात्मरूपत्वन फयगाद धर्मरूपत्यागापात् ॥ १५ ॥ गनु तैत्तिरीयेऽन्नमयादिपियानन्दमयपि, तस्पैर पर शा- रीर आत्मन्युक्तम् । शरीराभिमानी शारीरो जीय एय । अग्र, भान. दो ग्रहाति गजानादिति प्रहात्यायनादामनमयस्य जीयत्यापि न घक्तुं यमन गागन्दादयोऽपि धर्मरपा पवेति पूर्यसूत्रोक्तमानन्द स्य धर्मिकपत्यमनुपपन्नमित्याशयाद । आत्मगृहीतिरितरवदुचरात् ॥ १६ ॥ সব যন্ত্র না কালি যাবে? হাসিনা पादियामहणं, नुत्तरात सर्येभ्य उतर भारदमपातस्माई.

·३ अध्याये ३ पादः। १२३ तोः । तथाचानमारिवयानन्दमयस्यात्मत्वेन कथनातू तत्प्रकारे जानन्दमयेऽपि, तस्या एव शारीर आत्मेतिकवनादानन्दमयस्य प- रमकाष्ठापनत्येन सतोऽतिरिक्तब्रह्मणोऽभावान्न जीवत्वमित्यर्थः ॥१६॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ।। १७ ।। नन्वन्नमयानिधन्योऽन्तर आत्मेनिकयनात् प्रत्येकं भिन्न- न्नमयादिषु शारीर आत्मा जीवः शरीराभिमानी भिन्नो भिन्न उ. च्यते । आनन्दमये तु या तथोक्तिः सा तु तस्यान्वयाद् व्यापकत्वेन सर्वत्रान्वयात् सम्बन्धान्त तु जीवत्वनि सूत्रार्द्धनाशा परिदरति । स्यात् । आनन्दमय पवान्नमयादिशारीभिमानी स्यान तु भिन्नो जीवः । कुलः । एष होवत्येवकारेण तस्यैवात्मत्वेनावधारणानिार- णादित्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु तैत्तिरीयोपनियन्सु, नस्माद्वा एतस्मादित्याकाशादिमहा- भूनधिमुक्त्वाऽग्ने, आषधीयोऽन्नम् अन्नात पुरुषः स वा एप पु. रुपोऽन्नरसमय इत्युक्तम, भागव्या विद्यायामपि, अन्न प्रति व्यजा- नादित्युक्तम् । तत्र, स वा एष पुरुष इत्यत्र, स पनि प्रत्यभिज्ञाना. दन्नकार्यात्मक एव पुरुषः प्रतीयते । अग्रे तस्य प्रयत्वेन शानकपनं तूपासनार्थमित्यारामाह। कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ भन्नकार्यभौतिकपुरुषस्याख्यानात् कथनाद् ब्रह्मत्वेन ज्ञान- विपयं, स वा एप इत्यनेन प्रतिपाद्यमपूर्व नस्वाध्यात्मिकरूपं घ. दति श्रुतिरित्यर्थः । आध्यात्मिकपुरुषरूपनिरूपगात, स वा एप इनि न प्रत्यभिज्ञानम् । आधिभौतिकाध्यात्मिकभेदस्य पश्यादि- स्वधः॥ अयया प्रहदारण्यके, भात्मेत्येवोपासीतेत्युपक्रम्य तस्य सर्वे- भ्यः प्रियत्यमुक्त्या प्रेऽन्यस्त्र प्रियत्वं निराकृत्य, ईश्वगे हि तथा स्थाद् मात्मानमेव प्रियमुपासीतैति पठिनम् । अत्रात्मपदेन जीवामनः प्रियत्पेनोरासन विधीयत, उत ब्रह्मण, ईश्वरपदादिति संशये, यया श्रुत्यन्तरे पुत्रादीनामौपाधिकप्रियत्यकथनाजोधात्मन एव निवत्यमुच्यते तयेहापि प्रतीतीशमन एव प्रियविनोपासनो- ·+ । १२४ ब्रह्मसूत्रत्तौ। केति प्राप्ते, उच्यते । कार्याख्यानादिति । प्राणन्नेव प्राणो भवतीच्या दिपूर्वथुतायेफस्पैवात्मनः सन्द्रियकार्यः कृत्वा आख्यानादपूर्व जी. घमिन्नमीश्वरमैच श्रुतिपदतीत्यर्थः । अन एयात्रेश्वरो हीत्यत्रेश्वरपद सर्वस्मादन्तरमिति चोक्तम् ॥ १८॥ ननु भगवद्विग्रहे चक्षुरादीनां वैलक्षण्यन प्रनीतेरात्मन- फरसत्वात् सवेंन्द्रि कार्यकर्तृत्वं ब्रह्मणि न सम्भवतीत्याशड्याह । समान एवञ्चाभेदात् ॥ १९ ॥ अन्यथें चः । एवमपि सति चक्षुःश्रोतादीनां वैलक्षगयेन भा. नेऽपि समान एकरूप एव भगवान् । कुनः । चक्षुरादीनां ब्रह्मत्वेन परस्परमभेदादित्यर्थः । तथाचानन्द एव ग्राण्याफारसमपंकस्तथा तथा भातीति न वैजात्य शङ्कनि भावः ॥ १९ ॥ अथ यन्न कार्यार्थ जीवविशेष भगवदारेशानद्भगवदाविष्टजी- योपासकेन सकलभगवद्धर्माणां तत्रोपसंहारः कर्तव्यो न घेत्याश- ड्य सुत्रद्धयेन विकल्पमेव स्थापयति । सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥२०॥ अन्यत्रापि भगवदाविष्टजीयेऽपि, एवं सफलग्रह्मधर्मोपसंहा. रेणोपासनं कार्यम् । कुतः। अयोगोलके वन्दरिव तस्मिन् भगवदवि. शलक्षणसम्बन्धादित्यर्थः । २० ।। निषेधपक्षमुपपादयति । न वाऽविशेषात् ॥ २१ ॥ यस्तु भगवदाविष्टं मतं शात्यैतद्भजनेनचाहं हतार्थ: स्यामिति शात्या नं मक्तं भजने, तस्य तद्भतमजनमेय परमपुरुषार्थसाधकमि। ति तन मगययमोपसंहार विशेषाऽभायात् सन फायः ॥ २१ ॥ दर्शयति च ॥ २२॥ उपसंहारो गाम तमानुपलक्ष्यमानानां धर्माया मायन म तारामतपुतुमाधान सर्यधमांन प्रत्यक्षतो दर्शयतीति तर. साना नापमंदाक्षियर्थः॥ २२॥ .

·३ अध्याये ३ पादः। ननु तादृशभक्त लौकिफभगवद्धमान ऐश्वर्यादीन दृष्ट्वा तद्भ- कै. स्वसेव्ये घुलोकव्याप्त्याइयो धर्मा उपसंहर्तव्याः स्युरित्याराड्य, नेत्याह। सम्भृतिधुव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ सफल पार्यसम्भृनियुज्यापत्यादयोऽपि धर्मा नोपसंहर्तब्पाः। अतः पूर्वोक्तविशेषाभावरूपहेतोरित्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु तैत्तिरीयोपनिषत्सु, सहनशीर्षा पुरुष इत्यादिना पुरुष- विद्या निरूप्यते । ब्रह्मप्रपाठकेऽपि, स वा पप पुरुषोऽनरसमय इत्या. रज्य, प्राणमयादय आनन्दमयान्ता निरूप्यन्ते । तंपु पुरुषविधत्व चोच्यते । एवं चान्नमयादिपु पुरुषविधत्वश्रवणात् तम्वपि सहस्र- शीर्षवत्त्वाद्युपसंहारः कर्तव्य पवेत्याशङ्ख्याह । पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ पुरुषविद्यायां सहस्रशीर्पा इत्यत्र यथाऽनेकोपलक्षकसहस्र- पदेन साकारल्यापकाधिदैविकब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते, न तथा इतरे. पाम् अन्नमयादीनां भौतिफानां पुरुषविधस्याध्यात्मिकस्य चाना- नं निरूपणम् । तस्मात् तेषु सहस्रशीपंवत्वाद्युपसंहारो न फर्तव्य इत्यर्थः ॥२४॥ अनः पर भगवतो निदोपत्वं ज्ञात्वा भजनं कर्तव्यमितिज्ञाप- नामधिकरणान्तरमारमते । वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ वृहदारण्यके छान्दोग्ये च देवानां दैत्यपराजयाथै यो घा- गादिपूनानसमये दैत्यः कृतः पापवैध उत्तः । आसन्ये देत्यैः क्रिय- माणोऽपि पापयेधो नाभूदित्युक्तम् । तत्र फो हेतुरित्याफाायाम: ध्यते । धागादिषु यः पापवेध, आदिपदाद् दैत्यैः पराजयश्चोक्त ,सो. ऽर्थस्य भगवलक्षगास्य भेदात् मम्बन्धामावादित्यर्थः । आमन्यस्य तु नित्यं मगवत्मम्बद्धत्याग्न दोपमम्वन्धः । एवञ्च होपसम्बन्धामायोऽन्यस्प तस्य निदापत्ये किं वाच्यमित्यर्थः ॥ २५ ॥ भगवत्सम्यन्धामाघे गुणहानिमप्याद । यत्सम्यन्धा- ·१२६ ब्रह्ममूत्रवृत्ती। सर्व- हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्द:- स्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ॥ २६॥ हानी जीवस्य भगवसकाशाद् विभागे ये जीवनिष्ठा धर्मास्ति- रोहिना भगवदिच्छयाऽऽनन्दांशैश्वर्यादयस्तै भगवत्सम्बन्चे सति पु.. नविर्भूता भवन्तीति, परमं साम्पमुक्तीतिश्रुतरित्यर्थः । न तु था सर्वभगवद्धर्मवत्तम् । ननु नरेव धर्मः साम्य, नान्यरत्र किं नि- यामफमित्याशङ्याह । उगयनशब्दशेषत्वात् । उपायनं प्राप्तिः सा स्वधर्माणामेव नान्येणम् । तथाचौपायनशब्देन कथनात् तेरेव धर्मः साम्पमित्यर्थः । नन्वानन्दादिभि साम्ये ब्रह्माऽभेद एव स्यादिस्या- शङ्ख्याह । कुशेत्यादि । कुशा औदुम्बर्यः समिधस्तत्सम्बन्धि यच्छ- नद-स्तुत्युपगानं तद्वत् । तदानमम्वन्धिन्यभित्या शूर नोनुम इत्य. चि, अच एवोपसंहृत्य भकारंण गानं क्रियते ।नैनावता भफाराणाम् मुगात्मक सम्भवति । यात्रापीत्यर्थः । ननु तत्त्वमस्यादिवा- फर्जीवेऽभेदयोधनादत्राभेदोऽस्त्वित्याण्ड्याह । तवुकम् । अभेद यो- धनतात्पर्य पूर्वमुक्तमित्यर्थः ॥ २६ ॥ सम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ सम्यक् परस्थ पुरुषत्तमस्याऽऽयो ज्ञानं येन स सम्परायो भक्तिमार्गस्तस्मिन् प्राप्तव्ये सनि ततव्यस्य पापस्यामायामाननेव, गत्या न पापनाशः, नराणां क्षीणपापानामितिघाक्यात पूर्वमेघ पा. पानां नत्वात् । ननु सर्वे पाप्मानं तल्लीतिधुन्या भक्त्या पाप- नाशः कुतो नाङ्गीक्रियते, तत्राह । तथा धन्ये । तस्याः श्रुतानमा. गीयविषयस्यामानानन्तरं पापवन्तो भक्तिमार्गायेयोऽन्यारस्यर्थः । गनु भक्त. पापनाशकत्ययोधकानां, फेचित् फेवलया भक्त्या धु. गन्तीत्यादिधचगानां फा गतिरिति चेत् । तर, यथा हि मानोगद यो नृथुमिन्युनरीत्या यथा मूर्येण स्वोदयात् प्यमेव तमो गा. श्यते, न तु वापरयनन्तरमितिमुचनान्नदोषः ॥ २७ ॥ गनु तर्दि भरतस्य भरयुत्तरं मृगदेहारम्मफपापस्थित्यस म्भय इत्याशादा

·१२७
३ अध्याये ३ पादः।
छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥
उन्नतो भक्तिमार्गे भगवतो विपिएफलदानेच्छातो वा भक्ते-
रनन्तरमणि पापनाया भवति। नराणां क्षीणपापानामित्यादीनां, भ.
रतस्य मृगरेहारस्मकप्रारधर्मसत्यवोधकवचनानां चाविरोधादेवं
खानच्यमित्यर्थः ॥ २८ ॥
गतेस्र्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥
गनेशानस्यार्थयत्त्वं फलजनकत्वमुमयथा मर्यादापुष्टिभेदेन ।
अन्यया एवमनङ्गीकार, ज्ञानेनैव हि फेवल्यं, समवेष वृणुन इति
घारगोविराधः स्यात् ॥ २९ ॥
उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ।। ३०॥
मुमुनोः सकाशाद् रहस्यमजनकनवोपपन्न उपपत्तियुक्तः ।
कुतः । मगरलक्षणस्यायस्य पुरुषार्थस्य स्वाधीनत्वनोपलव्धेः । अत्र
रयान्नः । लोकवत् । लोके यथा स्वाधीनपतिका मार स्वाधीनं
फलत्येन मनुतं, न तु गृहवित्तादिकं तथेत्यर्थः ॥ ३० ॥
अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥३॥
भगतो धारणरसनभजनध्यानादीनां समुदितानामेव फल-
साधसत्वमित्यनियमः । यतः सर्वासां धारणादिभक्तीनां फलं प्र.
स्थविरोधः, समुदितानामेव फलसाधफाय, न प्रत्येकमेवलक्षणो
पिरोधो नास्ति । कुनः शब्दानुमानायाम् । चिन्तयश्चनसा छष्ण-
मिति युनेः, फेवलेन हि भावनेनिस्मृतश्चेत्यर्थः ॥ ३१ ॥
यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥
परिमझीये कार्यविशेषमाधनाथ भगयता ये स्वकीयधमाः
स्पारिनास्ते माधिकारिफा उच्यन्ते । तेषां स्थितियांयधिकारं या-
वाकार्यम् । तस्मिन् कायें मम्पन्ने तान् धर्मान् मगमानाकरनीत्य-
यः। न तु यागत तर जीयनं ठायत् पापयति । तो छताता
तु भरत्ययेति मायः ॥ १२॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। अक्षरधियां खवरोधः सामान्यतहावाभ्या- मौपसदवत् तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ अक्षरविश्यकशानानां मोक्षसाधनेषु योऽघरोधो गणना सा सामान्यतद्भावाभ्यां भवति 1.अत्र मुख्या मुक्तिः पुरुषोत्तमप्रा. प्तिरेव । शानिनां तु साक्षात् पुरुषोत्तमसम्बन्धाभावात् तत्सम्ब- न्ध्यक्षासम्बन्धरूपा सामान्यमुक्तिर्भवति । सम्बन्धोऽत्राभेदसम्बन्धी योध्यः । अत्राऽक्षरज्ञानस्य साक्षात् साधमत्वम् । भक्तानां तु प्र. झभावोत्तरं भगवद्भावेन पुरुषोत्तमप्राप्तिरूपा मुख्या मुक्तिः । अत्रा. अक्षरज्ञानस्य परम्परासाधनत्यम् । अक्षरमानेन ग्रहह्मभावोत्तरं भगव. द्भावात । एवं मोक्षद्वयेऽप्यक्षरविषयकधियां सामान्यतद्भावास्यां साधनत्यमित्यर्थः । अक्षरग्रह्मपुरुषोत्तमयोग्रह्मस्वरूपेण सामान्यम् । नन्वक्षरज्ञानवतामपि केषां चित् तत्रैव लयः, केषां चिद् भक्तिभावो भवतीत्यस कि नियामक तत्राह हटान्तेन । औपसदवत् । उपस- दाव्ये कमणि यजमानः सर्वेवृत्विक्षु यं कामयेत, यशयशस- मृच्छत् तं प्रथमं तानूनकायमाज्यं स्पर्शयेत । तत्र यथा यजमा- नेच्छा नियामिका तपाऽत्र मगदिच्छेत्यर्थः । ननु भगवत्सम्यन्धि. श्रवणादीनां यया भगवत्प्रापफत्वं, तथाऽक्षरशानस्य कुतो नेत्या- शड्याए । तदुक्तम् । गीतासु, यदक्षरं घेदविदो पदन्तीत्युपगम्य, स पाति परमां गतिमिस्यन्तनाक्षरधागेन तस्यैव प्राप्तिनंतु भगवत इत्युक्तम् ॥ ३३॥ इयदामननात् ॥ ३४ ॥ तैत्तिरीयोपनिषत्सु, मानन्दगणने अक्षरानन्द यद् गणित- यादवप इत्यामननात् फथनात् भवानन्दतारतम्यफप. नमानलानुभषयोग्यलयपूर्णदेशापेक्षया | मप्रे ग्रहाणि लये तु मोक्तु. रमाथात् तत्र निदेमके प्राणि संख्याधमायाच गानन्दतारतम्यं सम्मपति । पूर्णपुरषोत्तमस्यागणिकानन्दत्यग तपेक्षयोत्कर्पमि- रूपणं त्यचिन्यशक्याश्यमंयम् ॥ ३४॥ अप ज्ञानमागीयाणां यथा धारमत्वेन निशेिषनादशा मय.

·३ अध्याये ३ पादः। ति, तथा भक्तिमार्गीयस्यापि झोनिवत् खात्मत्वेन पुरुषोचमहानं भविष्यतीत्याशङ्मय निषेधति । अन्तरी भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ ३५॥ भगवता भक्तिमार्ग स्वीयत्वेनाङ्गीकृतो य आत्मा स स्वात्मा, तस्य खात्मत्वेन पुरुषोत्तमज्ञानम् अन्तरा भजनेऽन्तरायरूपमिति भगवॉस्तन्न सम्पादयतीत्यर्थः । एतद् दृष्टान्तेन साधयति । भूनप्रा- भवत् । तादृशभक्तविग्रहस्यालौकिकत्याद् यथा तेषु लौकिको भूत- मामो न सम्भवति तयेदं ज्ञानमपि ॥ ३५ ॥ अन्यथाऽभेदाऽनुपपचिरिति चेन्नोपदेशा- न्तरवत् ॥ ३६ ॥ अन्यथा तादृशज्ञानस्य बाधकत्वे, एकादशस्कन्धे भक्तपू. धादिभ्यभेदज्ञानेनोपदेशानुपपचिरिति चेन्न । उपदेशान्तरवत् । यथा गायत्र्युपदेशेन संस्कृतं माझंणशरीरं वैदिककोपयोगि भ- पति तथा शानोपदेशसंस्कृतो भक्तो भक्तिरसानुभवयोग्यो भवति । तदर्थमुपदेयो, नत्वभेदशानार्थमित्यर्थः । शानिनां भकानां च लो- किकभावः सर्वधा निवर्ननीयः । तन्निवृत्ति विनोभयोरपि फलप्रा- प्त्यसम्मवात् । तन्निवृत्तिस्तुं ज्ञानेनैव भवति । यथा फेवलसुव- णार्थिनः सुवर्णेन फटककुण्डलार्थिनश्च सुवर्णपिण्डे धात्वन्तरभ्रमो निवर्तनीयस्तथाऽक्षरे लयप्रेप्सूनां शानिनां भगवल्लीलानुभवयोग्यानां भकानां च लौकिकमावा निवर्तनीयः । तन्तिवृतिश्च शानेनैव भव- तीति शानोपदेशोपयोगः ॥ ३६॥ व्यतिहारो विशिंपन्ति हीरतरवत्॥ ३७॥ भक्ता, अहं कृष्णः छष्णोऽहमिति यद्विशिंपन्ति स व्यतिहा. सासोऽपीतरयज्ञेयः । विप्रयोगोद्रेके यथाऽथुप्रलापादयो व्यमि- चारिमावास्तथा व्यतिहारोपि। नैतायताऽभेदज्ञानस्य भक्तिफलस्व- मित्यर्थः ॥ ३७॥ सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ १७

·ब्रह्मसूत्रवृत्ती।
भक्तानां सत्यशमदमादिरूपा मक्तिरेवेति तस्य शानमार्गीय
सम्पादिसाधनानि स्वत एव भवन्तीति न तदर्य पृथक्प्रयत्नापने-
स्यधः॥३८॥
कामादीतरत्र तत्र वायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥
इतरत्र विहितमक्तेरन्यत्र फामाचीपाधिकमगवद्भाचे कामाधेय
मुक्तिसाधनम् । फियान्यमागे हेयत्वेनोक्ते य आयतनाविषयों गे-
हायिभ्यस्त मुक्तिर्भवति । भगवत्सेवासाधनस्यात् ॥ ३९ ॥
आदरादलोपः ॥ ४०॥
घर्णाश्रमधर्माणां भगवद्धर्माणां च युगपत् फरणे प्रसक्त भगव-
पादरवणात् कर्मभित्तेपामलोपः॥४०॥
उपस्थितेऽतस्तवचनात् ॥ ४१ ॥
फर्ममगयसमयोर्युगपत्करणे उपस्थिते, अत आदरादेतो.
स्तवचनाद् भगवद्धर्माणामलोपवचनाद् भगवद्धर्माणां फमांगत्वमे-
त्ययः॥४१॥
तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्घ्यप्रतिबन्धः
फलम् ॥ ४२ ॥
मम कर्मकरणेऽफरणे घा मगयदिच्छास्तीति निरिणाऽनियम
माधुनिफानामतत्तनिष्कामतया फर्नव्यमेघ । तरः तस्या मगय.
दिच्छाया रटिशांनं यस्याऽम्यरीपोरययुधिष्ठिरादे स्तस्य पृषग् जीप.
फरफर्मफलाद्भिग्नमीयरशतकर्मणो यत्फलं सन्मागरक्षालोकसंग्र-
हादिकं तदेव फलं, न तु म्नादिकम् । पूर्वोक्तनिष्फामकर्तुस्तु अप्र-
तिबन्धः फर्मजप्रतियन्यामायः फलमित्यर्थः॥ ४२॥
प्रदानवदेव तंदुस्तम् ॥ १३॥
नस्मात रपमुरायोज्यत्यनेन मायनोदयं प्रति सागमा-
घोपरेशा, मप्रदानयत् प्रकाश दानमेय फ्रनम् । म तुमाधासाप:
सः। तदुतं, नापमारमा प्रयचनेन लाय इतिधुत्या ॥ ३ ॥

·३ अध्याये ३ पादः। लिङ्गभूयस्त्वात् तहि बलीयस्तदपि ॥ ४४ ॥ वरणस्य लिङ्गं सर्वात्ममावस्तस्य भूयस्त्वात सर्वतोऽधिक- स्वात् तद्वरणमेव सर्वतः कालफर्मादिश्यो बलीयः तस्य प्रतिबन्ध किमपि न भवतीत्यर्थः। ननु ज्ञानमार्गीयज्ञानेन प्रतिबन्धः स्पादित्या. शङ्याह । तदपि । उकमिति ऐप, अन्तरा भूतग्रामवत् स्वारमन इतिसूत्रेण ॥४४॥ अथ सूत्रद्वयेन पूर्वपक्षमाद। पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया- मानसवत् ॥ ४५ ॥ छान्दोग्ये सनत्कुमारनारदसघादे, यत्र नान्यत् पश्यतीस्या- दिना घरणलिङ्गभूयस्त्व नोच्यते, फिन्तु पूर्वविकल्पः स्यात् । पूर्वप्र- पाठफोक्तश्वेनफेतूपाण्यानज्ञानस्यैव प्रकारभेदो निरूप्यते। आत्मप्रकर- णादुभयोः प्रपाठकयोः । अत्र प्रान्त. । क्रियामानसथत् । पाया पूजा क्रियेत्युच्यते ।आन्तरी मानसमित्युच्यते । परन्तु प्रफरणभेदात पूजात्वाविशेषः । एवं प्रकारभेदेऽपि.ज्ञानरयाविशेष इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ अतिदेशाच्च ॥ ४६ ॥ नामवनन्नामोपास्वत्गादिविधा अनूध नामब्रह्मातिदेशादापि कानप्रकारविशेष पवायमिति प्राप्ते ॥ ४६॥ सिमान्तमा । विद्यैव तु निर्धारणात् ॥ ४७ ॥ तु. पूर्वपक्षव्याधर्तकः । अत्र वियैव सर्वात्मभाष एप निरूप्य- ते! भूमव सुरगं, भूमा त्वैव विजिशासितव्य इत्यानन्दारमफपुरुषोत्त: मत्येव जिज्ञास्यत्वेन निर्धारणादित्यर्थः ॥ ४७ ॥ दर्शनाच्च ॥ ४८॥ एश्यते च सर्वाम्ममाश्यां ब्रजभक्तानां पूर्व सर्वपिस्मृतिभ-

·१३२
ब्रह्मसूत्रहत्तौ।
गयास्पोदिनाग्रे सर्वसामयम् । तदुक्तं तामिरेव, चित्तं मुखेन
भवतापानं गृहेग्वित्यादि । अत्रापि, तस्य ह वा एतस्यैषं पश्यत एवं
मन्वानस्यैवं विजागत आत्मनः प्राणा इतिथुतिदर्थनात् सर्वात्मभाष
एवोक्त इतिभावः॥४८॥
मनु तरति शोकमात्मविदित्युपक्रमाग्शानमेवान प्रतिपाद्यं, न
सरिमभाव इत्याथट्याह ।
श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाधा ॥ ४९ ॥
एवमुपक्रमगतात्मवाक्यानुरोधात् सर्वात्मभावलिङ्गभूयस्त्वस्य
मयाधा, वाक्यापेक्षया श्रुतिलिङ्गयोलीयस्त्वात् । अतः श्रुतिलिङ्गा-
नुरोधात् सर्वात्मभाव एवात्र प्रतिपाद्या, न ज्ञानम् ॥ ४९ ॥
ननु स्खे महिम्नि प्रतिष्ठित इतिश्रुत्या न सर्वात्मभाव उच्यते,
फिन्तु प्रक्षणः स्वाधारत्वमेध युक्तमिति प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कयाह ।
अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्
दृष्टश्च तदुक्तम् ॥५०॥
भूना फुत्र प्रतिष्ठित इतिप्रश्ने, स्ने महिम्नीत्युत्तरमुरवा, स
या पप पवं पश्यनित्यनेन तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शिवाद भूमाधिकरण-
सर्वात्मभावादिभ्यो हेतुभ्यः सर्वात्मभाघ एवात्र प्रतिपायो, न ग्रहा.
पः स्वाधारत्वमित्यर्थः । अन्यथा कुत्र प्रतिष्ठित इति प्रश्ने, न का-
पीत्येव वदेत् । ननु सर्वात्मभावस्यापि फलं मुक्तिरेवेस्याशङ्ख्याह ।
प्रशान्तरपृथक्त्ववत् । सर्वात्मगाववद्भक्तमशातो भिन्ना प्रशान्तरं मु.
मुक्षुमक्तस्य स्त्रफतार्थताविषयकं शानम् । तस्य यथा पृथक्त्वं
पृथक्फलसाधफत्य कर्मशानादिफलेभ्यः पार्थक्येन मोक्षसाधफत्वं,
तथा सर्वात्ममावयद्भकप्रशाया भगवल्लीलामाधफत्वं, न तु स्वफा-
मनासाधफत्वम् । अतः सर्वात्मभावस्य भगवडीलासाधकरवं, न तु
मोक्षसाधफावम् । भन्न व्यासः स्वानुभयगय प्रमाणयति । य ।
पताशमक्तस्य स्वरूपानुभवातिरिक्तफलाभाचोमाभिरेय धजग-
सामोहएः। अन्न शब्दापि प्रमाणमित्याह । तदुक्तम् अह भक्तपरा
धीन इत्यारस्य, यशे फुर्यन्ति मां मतंधति भगवतोमित्यर्थः ॥५०॥

·३ अध्याये ३ पादः। न सामान्यादप्युपलव्धेर्पयुवन्न हि लोकापत्तिः ॥५१॥ ननु सदात्ममावनिरूपकसनत्कुमारनारसंघाद पाठके तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवतीत्युक्त्या सर्वात्मभाववनकस्थाप्य- म्यकामना दृश्यत इत्याशड्याह । न । तहि कयमेवमुक्तं तबाह । सामान्यादप्युपलब्धेः । तत्समानधर्मसम्बन्धादपि श्रुती तत्प्रयोग उपलभ्यते बहुशः । प्रकृतेऽपि विविध सुनप्रधानाल्लोकानां भगव- सम्बन्धिसर्वसुखेषु कामचारो भवतीत्यभिप्रायेण तयाथ्यते । ननु पथाथुनार्थः किमर्थं त्यज्यत इत्याधड्याह । मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः। यथा, न पश्यो मृत्यु पक्ष्यतीति तारयभाववतो मृत्युनिषेधः कियने तपा भगवत्स्वरूपातिरिक्तलोकान्तरसम्बन्धोऽपि न सम्म- यतीत्यर्थः ॥ ५९॥ या हेवन्तरमाह। परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्वनुवन्धः॥५२॥ शब्दस्य मात्मन एवेदर समितिपूर्वोक्तश्रुनिवाक्यस्य, परेण, संघमामोति सर्वश इति धाक्येन ताद्विध्य एकरूपत्यमम्तीति, न लोकान्तरसम्बन्धो वक्तुं यस्य इत्यर्थः । नन्वात्मन एवेदर समि- त्युक्तमेव, पुनः सर्वमानांनीति किमर्थमुक्तं, तन्त्र हेतुमाह । तुः शङ्कानिरासे । हेतूनां याहुल्ये दाढ्यं भवतीति पुनरनुबन्धः कृत इत्यर्थः १५२॥ एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५३॥ मन पवैके शाखिन मान्मनो भगवनो मतशरीरे भावावा. विर्मावात् तेन सह कामोपभोगनिरूपिकां, सोऽभुने सर्वान् फामा. नितिभूतिं पठन्तीत्यर्थः ॥ ५३॥ व्यतिरेकस्तावाभाविवान्न तुपलब्धिवत् ॥ ५ ॥ शानिनांदये परमव्योमावि षस्य व्यतिरेफः कुतः ११. झायामावित्वात् । वरणाभावेन भगवद्भावस्याभावात् । गनु भ. गवतो वानपिपवाववदाविमांवोऽप्यस्तु तत्राह । न तूपलब्धियत् ।

·ब्रह्मसूत्राचीन उपलब्धिर्शाने या साधनसाध्यं सखद् भगवसरणं विना मृदये परमव्योमाविर्भावामान भगवदाविर्भावो न भवतीत्यर्थः । तस्य साधनान्तरासाध्यत्वात् ॥ ५४॥ सत्र निदर्शनमाह। अङ्गाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५ ॥ हि यतः प्रतिवेदम् अङ्गावपता ऋत्विजो हौत्रौदानादिप्रति- घेदनियतफर्मफरणार्थमवयद्धा ना यजमानेन ते यथा सवंशात्री- यफर्मकरणसमा अपि तत्राधिकाराभावात् सर्वशाखासुन प्रभव- स्ति, तथान भगवतस्ताहशवरणामावाज्जामिना हदि परमव्योमायि. मांवो न भवतीत्यर्थः ।। ५५ ॥ ननु फेषांचित् फर्मशाननिष्ठानामपि कृपया भक्तिमार्ग परणं दृश्यत इति ऋत्यिग्दान्तवैषम्यमित्याशट्याह । मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ५६ ॥ यथैक पय कश्चिन्मन्त्रोऽकर्मसु विनियुज्यते, फश्चिद् ग्यो, कश्चिदेकनेव, तथा शास्त्र विधानात् । एवं भगवदिच्छया जीयोऽपि फश्चित् कर्मनिष्ठां प्राप्य वरणेन भक्तिनिष्ठां प्राप्नोति, कश्चित्तु शाननिष्ठा- मेय प्राप्य, फश्चित्तु प्रथमत एव भक्ती नियत इति विरोधो नेत्यर्थः ॥५६॥ ननु लिङ्गभूयस्त्वादितिसूने सर्यात्मभावस्य सर्वतोऽधिपत्यं यनिरुपितं, तभोपपद्यते । सारममाववद्भक्ते यथा सर्वत्र मग. घद्भाघ उक्तस्तथा लौफिफगायकस्यापि, सासा सा सा जगति सफल इत्यादिषु सर्वत्र नायिफामागदर्शनादतो लौफिफरसतुल्य- स्यानास्य सर्वोत्कृष्टत्यमित्याशयाद । भूम्नः क्रतुवघ्यायत्वं तथा हि दर्शयति ॥५०॥ भूनः सोममायस्य ज्यायस्यं सयोपश्यं यम् । न. घोतं लोफि.फरमतुल्यत्वं दोपः । मनुपदिति । यथा दशंपूर्णमामा. दियागेपु दोहनाधिश्रयणादिफर्मणां लीफिफकमतील्पपि म लोपि- फत्यम् भलाफि.स.माणेफममधिगम्यस्यात । तथास्यापि भायस्य तधारयं हयम् । तत्रोपपतिमाद । तपादीत्यादि । तथापि, मा. .

·३ अध्याये ३ पादः। मनः प्राण त्यादिश्रुतिः सर्वात्मभाषवतः सवै भगवत एवेति छ- शयति । लौकिकनायकमाणानां तु तत्त्वजन्यत्वान्न सर्वात्ममाघ- वगतप्राणादितौल्यम् । अतोऽस्य सर्वतो ज्यायस्वे कोऽपि दोपो न नायगद भक्त्वादीनामप्युपलक्षणम् । तेपामपि प्रनील्या लौफिक- क्रियारूपत्वेऽपिभगवद्विश्यत्वादलौफिकप्रमाणयोधितत्वाचालौकिक- स्वमेवेति ज्ञेयम् ॥ ५७ ॥ एवं मर्यात्मभावस्वरूप विचार्य प्रकान्त उपासनानिर्णय उ. पसंहारे निरूपयति। नाना शब्दादिभेदात् ।। ५८ ॥ सर्वेषु श्रीरामाचवतारेषु नानवोपासना कार्या, न तु सर्वा. पतारविशिष्टस्यैकस्य ब्रह्मणः । तत्तास्वरूपसम्बन्धिशब्दाना मन्त्राणां विधायकशब्दानाम् आदिपदादाकारचरित्राणां च भेदादित्यर्यः॥५८) विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५९ ॥ पार्थक्येन फर्तव्यानामुपासनानां विकल्पो, न स्वमिदोनद- शंपूर्णमासादिवत् समुशयः। कुतः । अविशिष्टफलत्वात् । एफो. पासनेनैव मोक्षात्मकफलसिद्धावन्योपासनस्याविशिष्टफलत्वात् । तेनापि मोक्षस्यैव सिखेः ॥ ५९॥ काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन्न वा पूर्व- हेत्वभावात् ॥ ६॥ यास्तु काम्योपासना भिन्नभिन्नफलिफास्ता यथाकामं समु- बोयेग्न् । यस्य यत्फलकामना तेन तावत्युपासना कर्तव्या । पूर्व- हेतोरविशिष्टफलत्वस्यामावाद फलगतविशेषस्य विधमानत्वात् । यत्र पुनरेकोपासनस्यैव खकामितानेकफलसाधकत्वं तत्र तेनैव कार्यसिद्धी, नवा उपासनानां समुच्चयो नास्तीत्ययः ॥ १० ॥ अङ्गेषु यथाश्रयभावः ।। ६१ ।। पकफलसाधकानामुपासनानां भिन्नभिन्नस्थलेप्पानातानां मिमाङ्गयुक्तानामङ्गेषु यथाश्रयभाष , यदनं यत्रामात तरङ्गविशिष्टं

·ब्रह्मसूत्रत्तौ ।
तदेवोपासनं कार्य, न रखपत्रानातानामन्यत्रोपसंहार कार्यः॥ ६१ ॥
शिष्टश्च ।। ६२॥
सदङ्गानां तत्रय शासनादन्यत्रोपसंहारे प्रमाणामावात ।। ६२॥
समाहारात् ॥ ६३ ॥
ज्ञानमार्गे सर्वावतारधर्माणां ब्रह्मणि समाहारात सर्वधर्म-
विशिष्टयोपासनं यार्यम् । नग़वावताररूपमित्येकस्मिभवतारे-
ऽवतारान्तरधर्माणामप्युपसंहार घायक नास्तीत्यर्थः ॥ ६३ ॥
गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६॥
ऐश्वर्यवीर्यादिगुणानां सर्वावतारेषु साधारण्यं ध्यत इत्येक-
स्मिन्नघनारे सर्वाचतारधर्मोपसंहारो युक्त इत्यर्थः ।। ६४ ॥
मम्वेवमुपासनं किं नित्यं न, फिन्त्वैच्छिमित्याह ।
न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ६५ ॥
पकस्मिन्नवतारे सर्वावतारयुक्तोपासनं न घा, तथा रुचिधे-
रकर्तव्य, न तु नियमतः। तेषां रूपाणां नियततया तत्सहमायथष.
याभावात् ॥६५॥
दर्शनाच्च ॥ ६६ ॥
उपासनस्य फलं दर्शनम् । तनु धर्मविशिष्टेफायतारस्य
भयति, न तु सर्वावतारधर्मविविएस्य । अतो दर्शनानोर्मक्तिमार्गीयस्थ
स्वधर्मविशिऐफावतारोपासन युक्तमित्यर्थः । सर्वोपासमानां फलं
दर्शनामति सूत्रमतान्त तदयोक्तम् ॥ ६६ ॥
इति धीग्रासूनवृत्ती मरीचिकादयायां तृतीयाध्या.
यस्प हतीयः पादः॥३ ॥३॥

·३ अध्याये ४ पादः।
तीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति बादरायणः ॥ १ ॥
पुरुषार्थो भगवानेव । अतःशब्दादू, अतः परं नान्यदायसर
होयतःपदर्धाटनश्रुतिवाक्यादित्यर्थः ॥ १॥
अत्र कर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते ।
शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येविति जैमिनि: ॥२॥
विष्णोरिज्यत्वेन कर्मशेषत्वात् कर्माङ्गदेवतास्वरूपानं यागे
फलातिशयहेतुरिति पुरुषसम्बन्ध्यर्थवादकरं वेदान्तेवात्मनिरूपण-
म । यथान्येषु द्रव्यगुणकर्मखर्थवादः। यस्य पर्णमयी जुहूर्भवती-
त्यादि द्रव्यनिरूपणार्थमर्थवादः। यदाङ्क्ते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य -
के रति संस्कारेऽर्थवाद. । यत्ययाजाऽनुयाजा रज्यन्त इत्यादि क-
मनिरूपणेऽधवाद. । तद्वत् । अतो विष्णुस्तुनरर्थवादरूपत्वेना.
ङ्गप्रशसाद्वारेण कर्मण एवं प्रशंसारूपत्वात् कर्मण एव फलसाधक-
स्वं न भगवज्ञानस्येत्यर्थः ॥२॥
ननु नमेव विदित्वा मुनिर्भवतीत्यादिश्रुती मानवतः सर्वत्याग-
फयनात् पूर्वोक्तं न युनमित्याराड्याह ।
आचारदर्शनात् ॥ ३ ॥
वशिष्ठप्रभृतीनां ब्रह्मानिनामग्निहोत्राद्याचरणदर्शनान्न शान-
स्थ कर्मचाधकत्वं सम्भवतीत्यर्थः ॥३॥
तच्छुतेः ।। ४ ॥
जनकादीनां ब्रह्मविदा जनफो ६ घेदेहो यक्षिणेन यक्षेने-
जे 'इत्यादिकर्मफरणनिरूपकथुतेहेनोर्न ज्ञानस्य कर्मपाधकत्वम् ॥४॥
समन्वारम्भणात् ॥ ५॥
ते विद्याकर्मणी समन्यारभेते इति भुनो धानकर्मणोः साहिल
खेन फलारम्मकन्वदर्शनान्न पर्योकम् ॥५॥

·ब्रह्मसूत्रवत्तौ। तहतो विधानात् ॥ ६ ॥ वशिष्ठो ब्रह्मन्यनेन शानवतो ब्रह्मत्वेन वरणकयनाज्ञानस्य कर्माधिकारमम्पादकत्वमेव । बाधकत्वं तु सुदूरनिरस्तम् ॥ ६ ॥ ननु याहरवेत्यादिश्रुत्या त्यागस्यापि विधानात् कर्मतत्त्याग. यरिच्छिको विकल्पोऽङ्गीकार्यों नाङ्गाङ्गिभाव इत्याशङ्याह । नियमाच ॥ ७ ॥ यावजीधाग्निहोनविधाननियमाद, आश्विनं धूम्रललाममित्या- दिथुनी कर्माकरणे प्रायश्चित्तविधानाच्च फर्मकरणानियम एव थु. तेरभिमनो, न तु तत्त्याग इत्यर्थः । त्यागविधः कर्माशक्तविषयकत्वं- व्यवस्थापनीयमिनिभावः । अतो ब्रह्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वन निरूप णात् कर्मव फलमायकत्वात् कर्तव्यं, न तु तत्याग केवलज्ञानात् फलं सिद्ध्यनीति जैमिनिमने प्राप्त ॥ ७ ॥ उच्यते । अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥८॥ तुः पक्षव्यावर्तनार्थः । स वा अयमान्मा सर्वस्य वशीयादि- शुन्या भगवान् सर्वापेक्षयाऽधिक उपदिश्यतेऽतः कर्मसाम्यमपि न धक्तु शक्यम् । तदङ्गत्वं तु दूरपरास्तम् । अत्र विश्वामार्थमाचायः स्वानुभवं प्रमाणपति । यादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् । एवं कमांदिश्य आधिक्येनैव तस्य भगवती भक्तिमार्गस्य च तत्सम्बन्धिसर्वात्म. भावस्य च दशंगाद् अनुभवादित्यर्थः ॥ ८॥ आचारदर्शनादित्यस्योत्तरमाह । तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥ यथा जनकादीनां कर्मफरणाचारस्तथा शुफमरतादीनां कम- त्यागाचारः । तथाचाचारदर्शनस्थ तुल्यत्यान्न ज्ञानं फर्माग- मिन्यः ॥९॥ ननु जनको १ घेदेह इनि जाकस्य कर्मफरणनिरूपफथुनि. माहाग्यात् फर्मफरणाचारदर्शनं त्यागाचारदर्शनादधिकयलमित्या. शझ्याह।

·३ अध्यापे ४ पादः। असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ ब्रह्मविदां सपामंत्र कर्मकरणनिरूपणाभावात् कुत्र विजन. कादो कर्मकरणनिरूपिका श्रुतिरसात्रिकी । य एतद्ध स्म बैं' इति फरत्यानिपिका श्रुतिर्दश्यते । अतो न सर्वेषां कर्मकरणनियम इत्यर्थः॥१०॥ ननु तेषां ब्रह्मायरऽप्यकेशं कर्मत्याग एकेश कर्म कृतिरिति- विभागे किं नियामकमित्याशड्याह । विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ ततस्यानन्दस्यान्यानि भूनानि मात्रा उपजीयन्तीनिश्रुनेभंग- पदानन्दस्य सर्वत्र विद्यमानत्येऽपि मानुशाधिकारमेन तत्तदान- न्ददानाद् गया मानुपानन्दादारण्याक्षरानन्दपर्यन्तं शमोत्तरमानन्दो- स्फरपो विभाग उक्तम्तया प्रकृतेऽपि येषु भगवदनुग्रहोत्कणा- न्यभायराहिल्यं साया लौकिकभादराहित्यं व्यसनावस्थति यावत्, तपु मबंधा फर्मत्यागः । येषु भगवदनुग्रहस्थ न्यूनत्वं, पु लौकि- कमायमदावाद व्यमनायस्थाया अमागवेन कर्मत्यागाऽपि नास्तीति विभाग उपपद्यत इति मायः । व्यसनावस्थायामेव कर्मपरित्याग भक्तिवदिन्यादिनन् नितम् । अत्र निर्गुणनहरणो यद्ग- गिनानन्दत्वमुनं, तत्तु लया पूर्वानुभवमादाय । यनः पुरुषाधिका- रतारतम्नानन्दमागे नारतम्यं यासंख्यया सुचिनम् । ब्रह्मणि लये तु भोपतुरयामाचान्नानन्दनारतम्यम् । अयं स्वानन्दगाचाचशेषात् मण्या नास्ति । तर्हि पूर्णत्वं स्यादिति चत, पूर्णत्वस्थाषि धमन्वन निर्दमके तदमम्मयात् । पूर्णत्वं तु मधर्मकत्यात् पुरुषोत्तम एव । तस्य ग्रह्मानन्दापेक्षयाधिक्यं त्वनिन्यायायसाम॥११॥ तद्वना विधानादित्यस्योत्तरमाह। अध्ययनमात्रवतः ॥ १२॥ पदाव्ययनमाश्यतः कर्मण्यधिकारी, गतु ग्रह्मविदोनयर्थः॥१२॥ पन्चोक्तामपिहोवादिषयायाधुनिपु फाकारणानयादर्शनं तापागे पाधफमिति, नियमाच्चंनिसूत्रेण, तमाह ।

·..- १४० ब्रह्ममूत्रवृचौ। - नाविशेषात् ॥ १३ ॥ न फर्मणा न प्रजयेत्यादिश्रुतिपु मोक्षप्राप्ती त्यागदर्शननियमा. विशेपाल कर्मनियमो याधक इत्यर्थः ॥ १३ ॥ अधाग्रहेण, ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा भवतीत्यत्र ग्रह्मिष्ठपदेन ब्रह्मज्ञान चानेयोच्यते, न वेदाध्ययनमात्रवानित्युच्येत, तत्रापि ब्रमः स्तुतयेऽनुमतिर्श ॥ १४ ॥ दशंपूर्णमासावेताहयौ यत्र ब्रह्मविदपि ब्रह्मत्यरूपाविज्या- धिकारीति दर्शपूर्णमासस्तुतये, न तु तन तस्याधिकारोऽभिप्रेतः । प्रशाने कर्मापक्षयारकर्पस्य पूर्वमुपपादितत्वात् ॥ १४॥ नन्वेष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा पद्धते नो कनीया. गिनिश्रुत्या ग्रह्मविदः कर्मकरणे प्राप्तगुणदोषयोनिवेधः क्रियते । तथा- च तस्य फर्मकरणमावश्यकमित्याराङ्याह । कामकारेण चैके ॥ १५ ॥ कामकारण परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण यत्करणं तेन प्राप्तगो- गुणदोषयोतिषेधार्थमिदं वाक्यमेके शाखिनः पठन्निन त्वेतत्फयान फरणनियमप्रसक्तिरित्यर्थः । परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण यत्कर्मकरणं, न तस्माद्गुग्यदोपयोः प्रमक्तिः । इदन्तु, पृयाध्यपनियन्धः फलमि. त्यनेन पूर्वमुक्तम् । तादृयकर्मणो मक्तित्वमेव, न कर्मत्यमित्यने, स्तु. तिमात्रमितिसूत्रे व्युत्पादयिष्यते । ब्रह्मविदो हि यज्ञादवानां भगय- द्भक्तत्वं प्रात्वा यजनं कुर्वन्तीति, न तत् फर्मरूपं भवति । भूतभा वोद्भयकरो विमगः फर्मसंछित इति सन्दर्भोक्तकर्मलक्षण व्याः । अत एव सन्दमेंऽप्युनं, तदीयाराधगं तु गुणा एवेति । तस्मात् फ. मंत्यामायादेय कर्मसम्बन्धिगुणदोपयोरप्राप्तिः । किन्तु भगवदीया. राधनरूपा मक्तिरेष सेति शेयम् ॥ १५॥ उपमई च ॥ १६ ॥ एफ शानिनस्तत फेन के पश्शेरियादिनाऽचण्डग्रझमागे फमतदधिकारादीनामुपम । पठन्तीति हानस्य कर्मागत्वं सुदर ·३ अध्याये ४ पादः। १४१ निरम्तं वेदितव्यम् । अखण्डतहमानं तु ब्रह्मे येव, नस्विदं ब्राने सखण्डम् । तत्रोद्देश्यत्वेन प्रपञ्चस्यापि मानात सखण्डत्वम् ॥१६॥ ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रबजेदिति श्रुन्या प्रवजाविधाना- दूर्ध्वरेत.सु सन्यासिषु फर्मामावोऽङ्गीकार्य इति कर्मशेषत्व क्षाने न सम्भवति । नन्वेवमग्निहोत्रादिकमशेषत्वामाऽपि शाने सन्यासा. धमीणकर्मशेषत्वमस्त्वित्याशड्याह । शदे हि । ज्ञानस्वरूपं च श. ब्दैकगम्य, न युक्तिगम्यम् । श्रुनौ तु तमेवं विद्वानमृता भवतीति शानस्य मोक्ष पव फल श्रूयते । अतो न सन्न्यासाश्रमीणकर्मशेषत्व- मपीत्यर्थः। ननु ज्ञानेनैव मोक्षे सल्यासचैयर्थ्यमिति चद्, ब्रह्मवि- व्यतिरिक्तसगस्य भगवद्भावविस्मारकत्वेन त्यागस्य भगवद्भावपोष- कत्वेनोपयोगात् फलोपकार्यन्तरगान्तःकरणशुद्धिसम्पादकत्वाच॥१७॥ अत्र पूर्वपक्षमाह। परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१८॥ किं प्रजया करिणाम स्यादिश्रुनो ब्रह्मा ति बिना प्रजादिम- पंपदार्थानां चैयर्यकथनात सफलश्रुतिभिमाक्ष पव फलम्चन परा. मृश्यते । तं परामर्श फर्मस्वानन्यवादी जैमिनिरपवति वायत र त्यर्थः । यतो, धीरहा वा पप देवानामिनिथुत्या कर्मत्यागस्य निन्दि- तत्वेन प्रजननिरूपकथुनेरन्धपङ्ग्वादिविषयकत्यं मनुने । तथा सिद्धनकपब्रह्मनिरूपण निपु ब्रह्मज्ञानस्याविधेयत्वेन नदचोदनापी फलत्वेन मोक्षपरामर्शमपरदतीत्यर्थः । अता जैमिनिसम्मत्या विधि- सम्बन्धेन च कर्मचाऽनुष्ठेयं, न तु मोक्षसाधनत्वेन तस्यागादिष- मिति माते॥१८॥ उच्यते। अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ जैमिनेगुरुयोराणोऽनुष्ठेयं कर्मापदनीति मम्यन्तः । बुत । साम्यधुनेः । यथा, धीरहेनिश्रुत्या कर्मत्यागफतुनिन्दा धूयत, पण गापमानरहितस्यापि निन्दा, आसुया नामेनिथु योच्यते

·१४२
ब्रह्मसूत्रत्ती।
तस्तु, नमेतं वेदानुवचनेनैतिथुन्या कर्मणां ज्ञानसापेक्षतोक्तस्तेषां ज्ञान-
साम्यं तच्छेषित्वं च दुरापास्तमिनि मन्तव्यम् ॥ १९ ॥
एवं सति पूर्वकाण्डवैयर्थमायातीत्याशङ्ख्याह ।
विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥
कर्मणां विधिभक्तिमाघनत्यनैव कर्मानुयमितिनात्पर्येणाच्या
ते । धारणयत् । यथा योगशास्त्रे समाधिसिद्धय मानम्या मूर्नेर्धारणं
साधनत्वेन विधीयते तद्वत् । समाधिसिदौ तु, नतः किञ्चन न स्मर-
दित्यादिवाक्येभ्यो यथा धारणात्यागस्तथा भक्तिसिद्धी तु कर्मणां
त्याग इति भावः॥२०॥
स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥२१॥
गन्वेष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा घर्द्धने नो फनीगा-
'नितिश्रुत्या ज्ञानिति विहितनिपिद्धकर्मणोः फटाजनक बेन साम्यमु.
क्तमिति ज्ञानस्य कमशेषत्वं नास्तीनि यदुक्तं, तन्नोपपद्यते । यत इयं
धुरिझानन्य स्तुनिमानम् । किश्शानया श्रुत्या शानिनोऽपि कर्मोपादा.
नात फर्मकृनिस्वीकारात् । यदि ज्ञानिनां कर्मकरणं न स्यात् नदा
तत्कृतगुणदोषाप्राप्त्या निषेधोऽनुपपन्नः स्यात् । प्राप्तिपूर्वकत्वानिय-
धस्य । मात्रपदन यत्किञ्चिद्गुणदोरसम्बन्धस्तेपामस्त्येति सूचित-
म् । तथाच शानिनोऽपि फर्मकरणप्रसत्या फर्मपत्वं ज्ञानस्याया-
सीति चौप दीपः । शानिनः कर्मफलामम्बन्धस्यापूर्वस्वादन्यतः प्रा.
प्यभावाद् वियत्वमंच, न तु स्तुत्यर्थ तत्कीर्तनम् । नच निषेधस्य
प्राप्तिपूर्णफायनियमः । सूर्य नमःकार्याभाय इत्युक्त्या नम.फार्यप्रा.
मियोधासम्म गत । गनु लोकमग्रहार्थ तगमपि फर्गकरण, तमि.
धारणानियम इत्यत्रानं, नरकथमुक्त शानिां फर्मफरणाप्रमत्तिारेनि।
उच्यते । ताहशरीत्या यत् फर्मफरणं, तद् मनिरूपमेय । मतपय
तताकम, मप्रतियन्धः फलमिति । तस्माद् भगदिच्छया शागिना
पृतम्य फर्मणा भगदभिवार्यकरणेग मतिरूपयन गिध्यधीनतया
एनायक कामगागायाद् दयानां मगनीयन मजगात् मभ्यगयांत
हागिनः फरफरणाप्रमतिरिति ॥ २१ ॥
पारिलवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥ २२॥

·३ अध्याये ४ पादः। ननु ब्रह्मविद्यानिरूपकाणां, भृगु वासपिरित्युपाख्यानानां; पारिप्लवे शंसतीनिथुत्या कमांगशंसनशेषत्वमुच्यते । शंमने च श- दमात्रप्राधान्येन तदर्थस्य मन्त्रार्थवदप्रयोजकन्त्रात् कथं ज्ञानस्य कर्मप्राधान्य मिनि चेन्न । कर्मापेक्षया ज्ञानस्य विशपिनत्वाद् विशि- एनया कथनान्न बानस्य कर्मशेषत्वमित्यर्थः। नच शागस्य विशिष्ट- स्वेन कथामाण्यानवेवनि शड्ढयम् । आरयानानिरिक्तश्रुनो, ब्रह्मवि. दामोनि परमित्यादी ज्ञानान्कर्षकथनात ॥ २२ ॥ नन्वेवमाख्यानथुनीनां विद्याप्रतिपादकत्वं न स्यादित्याराड्याह । तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥२३ ।। यथा कंवलधुनीनां विद्याप्रतिपादकत्वं,नवारयानश्रुतीनामि. त्ययः । नद्याख्याननिरूपणस्य कोपयोगम्तनाह । एकवाक्यतोपबन्धा. त् । आचार्यवान् पुरुषो वेदेनिभुत्यैकवाक्यताज्ञानार्थमुपाख्यानरीत्या गुरुशिष्यकोपयन्धात् । तथाच विद्याया माहात्म्यनिरूपणार्थमा- ख्यानपूर्वक निरूपणमित्यर्थः ॥ २३ ॥ पुरुषार्थोऽत्ताशदादित्यारभ्य ज्ञानस्य कमानपेक्षवं फलसाधने उक्तमिति तत्रैवोपपत्त्यन्तरमाह । अत एव चाग्नीन्धनाधनपेक्षा ॥ २४ ॥ यनो ज्ञानी ज्ञानेन स्वयं यशात्मको जानोऽत एव जगमोनि होत्रेऽनो धनाधनपक्षोका, तस्यैवं विदुषी यजमानस्येत्यादितैत्तिरी- यफथुनी ॥२४॥ ननवं कर्मकाण्डवैयध्यमित्याशय कर्मणां ज्ञाने फलोपफा- रित्वामाऽपि स्वरूपोपकारित्वमस्त्येवत्याह । सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २५॥ मर्वेषां फर्मज्ञानमतीनां पुरुषोत्तमझानेऽपेक्षाऽस्ति । अन्यथा यनादिनिरूपधुनिवेयध्ये स्थान । मत पतन्निर्णये सैय श्रुतिः प्र. माणमित्यर्थः । ननु यज्ञादिविधायकथुतियलात फर्मणामेव शानद्वारा फलसाधकत्वमस्त्वित्याशड्डां रटान्तेन निरस्यति । अश्वयत् । यथा खेएफलसाधकदेशव्ययधापकदेशानिफर्मवस्य साधनत्य, न तु ·पान इम्पादिना रमपंत पत्र तत्र पिपलपानभक्षण दोगमापक ननु शमादीनां सत्यशुद्धयर्थमपेक्षणात तन्न चाहारसुद्धौ स. शुद्धिरिनिश्रुत्याऽऽहारशुद्धरारगसाधनत्यात नद्विरुद्धसांनम- यादारदलियन प्राणात्यये प्राप्त सर्वान्नानुमतिः श्रूयते, न हित्यः। एयय शानिनोऽप्यनापदि विहिनत्यागधित्तमालिन्यं जनः त्याहारसुलभत्ये । यतश्छान्दोग्योपनिषत्सु चामायणे तथा दर्शना यापदि मान्नमक्षणेन चित्तदोषासम्मघाउठाने याधाभाषा भापयिदुऽपि धायगक्षण पापामापो, जीयितापमा १४४ ब्रह्मसूत्रवृत्ती। तदंशस्थितफलाप्तायपि। तथा कर्मणां ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकान्तःकर पदापनिरास उपयोगो, न तु शानफलसिद्धायपीत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु तस्मादेविच्छान्नो दान्त इत्यादिना यमादीनामेव शान- साधगन्यमुच्यते, न तु यज्ञादरित्याशवयाह । शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २६ ॥ आत्मन्येवात्मानं पश्यदिति ज्ञानमार्गीयशामागतया शमद मादिविधेहेनोमानी शमदमाशुपतः स्यात् । झानमार्ग तेशमवश्यानु- यत्वात् । अन्यथा ज्ञानमयकोयत । अतस्तस्मादयविदितिश्रुतौ श. मदमादीनामुक्तिः । फर्मणां तु यहिरङ्गत्वादनुक्तिरिति शेयम् । भक्तिमार्ग तु स्वत एव समदमादयो भवन्ति, तथापि ज्ञानमार्गे - पामावश्यफत्वाधानी तद्युक्तः स्यादेवत्यर्थः ॥ २६ ॥ क्षणस्य, चामायण छान्दोग्योपनिपत्सु थवणात न्तरङ्गमाघनत्वमित्याशय सर्वागानुमतिश्रुतिव्यवस्थामाह । सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २७ ॥ यनीति सत्यशोधफशमादिफमयश्यमनुष्ठातव्यमित्यर्थः ॥ २७ ॥ अबाधाच ॥ २८ ॥ समोर इस्ययः ॥ २४॥ अपि मर्यते ॥ २९ ॥ मत्यशुनेझॉनस्या

·३ अध्याये ४ पादः।
धकम्यमित्यर्थः । यतस्तस्य भानाग्निरेष दोषसत्त्वेऽपि नाशकोऽस्ती-
तिभावः ॥२९॥
शब्दश्वातोऽकामकारे ॥ ३ ॥
यतो शानिनो ज्ञानाग्निरेव सर्वकर्मदहनसमर्थोऽनस्तस्य पूर्णद-
शायां यथेष्टाचरणेऽपि न दोषः । परं तु साधनदयायां कामनिवर्तकः
शब्द, एवंविच्छान्तो दान्त इत्यादिरूपः श्रूयते । अतःसाधनदयायां
धमदमाचनापदि शिष्टानभक्षणं सर्वथा तेनानुष्ठेयमितिमावः ॥ ३०॥
ननु हानाग्निः सर्वकर्माणीतिस्मृन्या झानस्य सर्वकर्मनाशक-
वकपनाज्जातवानस्याश्रमकर्माणि न कर्तव्यानीस्यायाह ।
विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३१ ॥
ययाऽनापदि शिष्यासमक्षणमेव कर्तव्यं, तथा विहितत्वादा-
अमकर्मापि कर्तव्यमित्यर्थः । अन्यथा विहितत्यागजनितदूषणे चि-
प्तमालिन्यं स्यादितिमावः ॥ ३१ ॥
ननु कृतस्यापि कर्मणो ज्ञानेन नाशात् किमर्थमपार्यकर्म शा-
निना कर्तव्यमित्यारागाह ।
सहकारित्वेन च ॥ ३२॥
शमदमादीनां हानान्तरङ्गसाधनानां सहकारीण्यामकर्मा-
गि मत माश्रमरहितः आमदमादिभिधान सिरीकतुंमशक्यम.
तस्तान्यपि कर्तव्यानीत्यर्थः ॥ ३२॥
एष शानमार्गीयाणां शानस्थैर्यसाधनान्युक्त्वा भक्तिमागीयाणां
मचिसाधनानि भवणादीन्यवश्यकर्तव्यानीत्याह ।
सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥
यद्यपि भकानां श्रवणकीननादीनि फर्नव्यान्येव, तथापि -
भिमधर्मादिसाधनानां श्रवणादीनां च युगपपस्थिती सर्पयापि
तष भषणादय एव फतव्याः ।.नानुध्यायेद् बहन गन्दान, मन्या
खाची विमुशयेतिलिङ्गाद । पन्ति गायन्तीत्यारिस्मृतिलिङ्गा-
रुपेत्ययं ॥३३॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३४ ॥
युगपदुपस्थिती प्राधान्येन भगवद्धर्मा एव कर्तव्या इत्यत्र -
मनान्तरमुच्यते । यतः, सर्व पाप्मानं तरतीत्यादिश्रुतिः कांकर-
णजदोषैर्भक्तस्यानभिभवं दर्शयतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥
अन्तरा चापि तु तद्दष्टेः॥ ३५ ॥
भगवइ भ्य आनमधर्मा न्यूना रस्सलामुच्यने । अपितु
तहऐः, तस्मिन् भगवति दृष्टिरन्यभावरहित्यपूर्वकं भगबनायो
व्यसनावस्थेतियावत् सा विद्यते यस्य तस्य वर्णाश्रमधर्मा अन्तरा
फलप्राप्ती वाधफा इत्यर्थः । व्यमनावस्थापनस्य भक्तस्य निरन्तरं
भगवद्भावनायुक्तत्वेन भगवद्धर्मकर्मफरणयोर्युगपरिस्थत्यसम्भधाद
योगपधे कर्मणां त्याग आवश्यफः । अत एव ताशव्यसनावमा
पन्ना भक्ता निरपेक्षा इत्युच्यन्ते । तानुद्दिश्यैव, मद्तो धान
पक्षकः सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वेति मगवतोक्तम् । सापेक्षा अपि
भत्ता द्विविधाः, स्वाथै फलापेक्षा लोकसंग्रहापेक्षाच । व्यसनद
शापनानां स्नार्यापेक्षा नास्त्येव । लाफे विपमहष्टरभावालोकसंप्र.
हापेक्षापि नास्ति । अतस्तेषां सर्वथा निरपेक्षत्वम् ॥ ३५ ॥
अपि स्मर्यते ॥ ३६॥
भपिशब्देनाथमधर्माणामन्तरायत्वे किंधाच्यं, यतो शाना.
नरगसाधनानां घेराग्यारीनामप्यन्तरायत्यं न शान न च घेराग्य-
मित्यादिना स्मयंतं ॥ ३६ ॥
सानादिभ्यो मक्तः साधनत उत्कर्षमुश्त्या फलसोऽ.
प्युरफमाह।
विशेषानुग्रहश्च ॥ ३७॥
हा-पपेक्षया भक्ते पिरोपानुग्रहः मई मकपराधीन इत्यादिना
स्मयते ॥३७॥
मत्यरफफपने फलितार्थमा ।
अतस्त्वितारज्ज्यायो लिङ्गाच ॥ ३८ ॥

·३ अध्याये ४ पादः। मतः पूर्वोकोदाहनश्रुनिभ्य इतर मुक्करपि भक्तिमार्गनदी- यात्रमेव ज्यायः । हेवन्तरमप्याह । लिङ्गाश्चेति । मुक्तानां देहेन्द्रिया. पमान कंवलमात्मस्वरूपणेव ब्रह्मानन्दानुभवः । भक्तानां त्व. लौकिकदेहेन्द्रियादिभिः सर्वोत्कृष्टभजनानन्दानुभव इति तदीयत्वमे. व सर्वोत्कृष्टमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु भक्तिमार्गस्यापि मोशमाघनत्वेन तत्र तदीयवस्य सा- घनोस्कृष्टावस्थारूपत्वेन मोक्षान्तरङ्गसाधनत्यमेव । एवञ्च तदीयरवं म सवात्कृष्टमित्यारावयाह । ततस्य तु नातझावो जैमिनेरपि नियमात- दूपाभावेभ्यः ॥ ३९॥ तनस्य पुष्टिमार्गे तबीयत्वं प्रातस्य जैमिनेरप्यतदायस्त- दायराहित्यं न कदाचिदपि । दतया कर्ममार्गनिरूरकन्वेन भ- जिसम्पन्धाभावसुचनाय जैमिनेग्रहणम् । पश्चान्यस्य भक्तिलेश- षतः का पाती, यारे भगवत्कृपया जैमिनरपि तदीय स्थात् तद्भा- तिरोधानं कदापिन भवतीति, न तदीयत्वस्य मोक्षमाधम्यश- झालेशोपीत्यर्थः । तत्र नियमादयों हेतवः । मदा पश्यन्नि पुरय रति मदापयोक्ता मत्तानां भगवन नित्यमयेति नियम उक्त मोऽयुने पनि भुल्या मुनस्य प्रक्षम्वरूपानुमत्र उच्यते । स च यर- फसाप्प इति तदीयत्वस्य फलरूपस्यात् मायनरूपामावरकः । फलं हिमाधनानुत्तम मयति । तदीयत्यापेक्षयान्यस्योरहाटस्यामा- धारपिनं तदीयत्यस्य निर्विशेषमोक्षफलफत्वमित्यर्थः ॥ ३९ ॥ मनु भुयादिमकानां भुगादिलोफमम्बन्धिमोगस्य भगवदी. परपस्य फलं प्रामादिलोफाधिकार प्रत्याराहयान । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ ४ ॥ मागीयम्य भगयानाधिकारिकरुलं म ददाति । कुतः । माप्रमभुगमापाः पुनरागामिनाजु तिम्मृतियागेन तरनतानि. Kare | फिश HITAमनस्य निरन्तर मांतरपानुभयनाफादा पप्पणाम सारशफलस्थापागाद समाधादपि न दयामायः ।

·1 स्याग: फतव्यः । त्वं तु सर्व परित्यज्येतिस्मृतेश्यवषिरावीमात उभयचापि भगवदायमा स्वरूपानुभये धागृहादू पहिगागं १४८ । ब्रह्मसूत्रवृत्ती भुवादीनां तु कार्यविशेषार्थ तदिच्छानुरोधेन च दान, नेतायता स- पभभ्यस्तहानमिति नियमः ॥ ४०॥ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४१॥ एके भक्ता भाधिकारिकफले पतनमान दोप', किन्तूपपूर्व- पतनं भक्तिसम्बन्धामाधादिति वदन्ति । परमत्राधिकारसमाप्ती भग पदनुग्रहाशाप सम्भवति । मुक्तौ तु तदसम्यान्महापतनमेध सेति मायः । एवं मुक्तिखरूपं निरूप्य भक्तिमार्गोत्कर्षमाह । भायमश गयत् । मक्तिमार्गे तु साक्षात्प्रमुसम्पन्धाभावेशप भगवानन्दभोग- न्मन्यते । ननु साक्षाद्भगवत्स्वरूपानुमयो जीवस्य न सम्भवतीत्याश- ड्याह । तदुक्तम् । सोनुने सर्यान् कामान्, गरम समश्नुत इस्यादितिषु तथोक्तमित्यर्थः॥१॥ नानूरुदभगवद्भाषे भगवास्वरूपानुभवे धा सम्पळे गृहस्थाग कर्तव्यो न येति संशये फलस्प सिद्धावान कर्तव्यो गृहस्याग इति मात, उच्च बहिस्तूमयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ॥ याचाराथत्यर्थः॥४२॥ गन्यप पुरिमार्गीयफलस्य त्यागारमकसाधनजन्यत्वमायाती- त्याण्ड्यादा स्वामिनः फलवतरित्सालेयः ॥ ४३ ॥ पुटिमक्तस्प स्वामिनो भगपत एय फलभुत साधनयन यि दिताया च त्यागः फरषः । साधायां गृहावीमां भगवाय बाधकामेगासिका स्वागी भवतीति ARTविणारयता पित गतिमामियासतरपात् नामोक्तम॥४॥ आदिज्यमित्याडुलोमिस्तस्मै हि परिकांयते ॥४॥ मोलोभिरापास्तु भीयानो मायामा प्रकारिता ·३ अध्याये ४ पादः। 1 लीलोपयोगस तेषों या विनासम्भवाद् भक्तस्य सर्वस्यागपूर्वक सद्गनिकटगमनं तदात्विज्यम् अविश्कर्मे मनुने । यथा ऋ. विजांकमणि प्रयासो यजमानकार्यार्थ तथाऽत्रापि मगवल्लीलास- पाइनार्यमेव तेषां त्यागादिकमित्यर्थः। भक्तानाम् ऋत्विक्त्वनिकर.' णय तात्पर्यान्तरमाह । तस्मै हि परिक्रीयते । तस्मै यजमानाय स्व- कार्यकारणार्थम् ऋत्विक परिक्रीयने धरणेन स्वीक्रियत इत्यर्थः । एवं प्रकृते स्वीयतल्लालासम्पादनाय दृता भकास्तल्लीलानुमवधि- रोधिगृहादिकं त्यक्त्वा भगवतिकटं गच्छन्तीत्ययः । ४४ श्रुतेश्च ॥ १५॥ भक्तिरस्य भजनमित्यादिभुतिरूपप्रमाणादप्ययं सिद्धान्तो देयः ॥ १५ ॥ ननु वरणधुनिभगवत्प्राप्ता वरणानिरिकमाधनान्तरं निषेध- नि। तस्मादेवविदित्यादिश्रुनिस्तु साधनान्तराणि निरूपयति । एवं श्रुतिविप्रतिषेधे प्राते मयांदापुष्टिमदन तयोव्यवस्थामाह । सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो वि- ध्यादिवत् ॥ ४६॥ जीवानां भगवदगीकारो मर्यादापुष्टिभेदेन द्विधा । तन भुतो शमदमादिसहकार्यन्तरविधिर्मयांदापशेणोच्यने । पुष्टिमारों तु घर पानिरिकसाधनानपेक्षणात् तद्वतो मगवद्विषयकपरमस्नेहवतस्त. तीय साधनं मानसिकम् । कायिकवाचनिकमानसिकदेन त्रिविध. साधने मानसिकम्पायस्तित्वात तद्रहणम । तथाच तारयस्य भ सत्य मानसिफसाधनमपि विध्यादिवज्यम् । यथा स्नेहवतो भक्त. स्प मायकायें प्रवृत्ती घिधिरयवादो वामयोजकः। तस्य खत एवं प्रातिसम्मवात् । तथा मनसेवाप्तम्यामनिश्रुतिरोधितं मानमिक मा. घन भगवद्भायाप्रयोजफमित्यर्थः भगवदगीकारयलेन नस्य स्वत एवं प्राप्तिसम्भात् । भगति मगोनिवेशस्तु भाषामाग्याघ, न त विधिप्रलेन। पचं मानसिकसाधनस्य पुशयप्रयोजकत्यकपर्नन फापि- कवाचनिकयोरप्रयोजकत्वमादेष सिरम ४६॥ 1 ·२५० ब्रह्मसूत्रवृत्ती। मनु पहिस्तुभययेत्यादिना पूर्णमाघयुक्तस्य गृहत्यागावश्य" कन्यमुक्तम् । तच्छान्दोग्योपनिषदुक्कोपसंहारविरुद्धम् । तत्राने, कुटुम्ये शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयान इति गृहस्थाश्रम व करनादि- स्याशय तत्तात्पर्यमाद। कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ॥ १७ ॥ स्याग पाङ्मनसयोरेव भगवति विनियोगः । गृहस्थाश्रमे सु कुटुम्भसाहित्येन सेवाकरणात सर्वेन्द्रियाणां भगवद्विनियोगः, परि- जनकनार्यता चाधिका सम्पद्यत इति गृहिणोपसंहारः पात इत्यर्थ । मर्यादामार्गीयगृहिन्यवच्छेदार्थ तुः । पूर्वोक्तत्यागावश्यकत्थं तु व्य- सनदशायामेव । तादृशाधिकारस्य दुर्लभवेन पूर्व गृह एव स्थित्वा भजनं फर्तव्यमित्यत्रोक्तम् । पूर्णाधिकाराभावे त्यागधर्माणामनिर्धा- हात फर्मत्यागेन विकमजदोषप्रसश्ना५७ ॥ किञ्च। मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ १८ ॥ सन्यासिनो यथा मौनानीदादयो धर्मा उपदिशास्तथा गु. हिण नरामप्युपदेशः कृतः । मात्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्ये- त्यादिना । अन. सन्यामिधर्मापेक्षयात्राधिकधर्माणामुपदेशाद् गु. विणापसंहारो युक्तः॥ ३८॥ गनु तत्र शुची देशे स्वाध्यायमधीयान इतिकथनात् कई सपेन्द्रियाणां भगवत्सवापरत्वं सम्भवतीत्याशड्याह । अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ १९ ॥ पतो भगवना महापर्य सम्बन्धं प्राप्य यतते । अतो गृहस्था भ्रमोंदाध्ययनादिभिर्भगवद्भाचमनाधिरकुर्वन् भगवजन कु- दियाशपेन भुत्रो ने धर्मा उक्ता इत्यपः ॥ ४९ ॥ पेदिककर्मफरणे तात्पर्य मुक्या लौकिकताकरणसमयमा ! ऐहिकमप्पप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात् ॥ ५० ॥ पथा भरपावापनार्य पैदिकफर्मफरण, तण लौकिकस्था.

·३ अध्याये ४ पादः। प्यनावश्यकरवात करणम् । परं तु भगवत्कार्याप्रतिवन्धेनैहिकमप- खोत्पादनतासंस्कारादिकं कार्यम् । ननु तेषां बाघ एवास्वित्याश- झाद । तद्दर्शनात । धार्मिकान् विदधदिति श्रुतौ धार्मिकपुनर्वावधान. दर्शनाद गृहस्थाश्रमनधर्माणां वाधाभावेऽपि भगवत्सेवासमयाप्र- तिवन्धेन तेषां करणमित्यर्थः॥५०॥ नम्वेवप्रकारेण मजनं कुर्वतो भकिमार्गीयस्य भगवद्रसानुम. बारम फलं भवति, न वेत्याशङ्ख्याह । एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदव- स्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ एवम्भूतस्य गृहिणो जीवन्मुकस्य मुकेर्यत्फलं भगवदसानु- भवम्नस्थानियम एव । अत्र हेतुमाह । तदवस्वेत्यादि । न स पुनराध संत इति श्रुत्या मोक्षायस्थाया एव नियमः क्रियते । न तु पुष्टिमार्गी. पफलस्य । जीवन्मुक्तिदया तु तस्योत्सर्गिस्येवतिभावः । मनस्तयेत्य- पः । अत्र मतस्य भगवदसानुभवानियम उक्तः, स तु भक्तिमार्गी. पसर्वामिप्रायेण । तत्र शुदपुटिमक्तस्य परमानुपहभाजनत्यान्मुन- यंत्फलं भगवद्रसानुभवातदेव तारशप्ताधनसम्पत्ती नियमेन भवति। पेषां भक्तानां शुभपुष्टिमार्गीयमाधनं न सम्पन्न, तेणं तु साधनामा- पादेव न घिलक्षणमगवत्सबन्धात्मर्फ फलं भवति, मोक्षस्तु मवत्येव सपामित्यमिमायेण मुक्तिफलानियम उक्तो, न तु शुद्धपुष्टिसाधन: सम्मधारपि न मुख्य फलं मयतीत्यभिप्रायेणेति प्रयमिति । पक्षा, नन्येचरीत्या भकिमार्गीयगृहिणो भगवदसानुमायामकं फलमेनजन्माव्यपधानेन मयति न वेत्याशवाद । एवं मुक्तिफला- नियमनदयस्थायधृतस्तदयस्थापकृतः। एवम्भूनस्य गृहिणी जीवन्मु. खस्स मुत्तोत्फलं भगवदसानुमयस्तस्यानियम एव । एतजन्मातर जन्मान्तरण्ययधानेन येत्पनियम इत्यर्थः । जन्मान्तरध्ययधान तु तेषां नदिच्छानुरोधिभगयदिच्छानो भयति । तारशमकानामेश ता. जीच्छा मपनि, पदस्माकं जन्मान्तरं मयतु । तेनास्माकं भगवन जनरसानुभयो भयतु । लोकानां शिक्षनास्माभिः एलायता सम्पा. एनीपा तयुपर्यनुग्रहोऽपि सम्पद्यतामिरयाफारकतरिच्छानुराधन म.

·ब्रह्मसूत्रती। गवदिच्छया ते जन्मान्तरं भवति। परंतजन्म मुक्तिरूपं दुखा- है, . तु कन्धरूपम् । म फर्मवन्धन जन्म वैष्णवानां च विद्यते । वि. पगारनुचरत्वं च मोक्षमार्मनीषिणः । यथा सौमित्रिभरतावितिपा- मोक्त । मार्तभक्तानां वेतारशीच्छा न भवनि, तेषां भगशिप्रयोगस्य सोदुमशक्यत्वादिति क्षेयम् । अनियमे हेतुमाह । तदयस्थायधृतस्तर पसावधृतेः । न स पुनरावत इति श्रुत्या मोक्षावसाया एष नियमः क्रियते, न तु पुष्टिमार्गीयफलस्य । जीवन्मुक्तदया तु तस्यौत्सर्गिस्ये. तिभाषः । मतस्तयेत्यर्थः । आवृशिरण्यायसमाप्तिसूचिका ॥ ५१ ॥ इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाफ्यायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥३॥४॥ समाप्तवार्य तृतीयोऽध्याय.।

·KARAT ४ अध्याय १ पादः। DEA. HORN..... अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। तुरीयेऽध्याये फलं विचारयस्तस्यान्तरङ्गसाधनरूपश्रवणादिपु विचारयति । तत्र, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्य इत्यनेन विहितं श्रवणादिकं सकृत् कर्तव्यमसकृति संशये सकरकरणेऽपि शास्त्रार्यसम्पादनसम्भवात् सहदेव कर्तव्यं, नासकृद् गौरवादिति प्राप्त, उच्यते । आवृचिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥ धरणादीनामावृत्तिरेष थुतितात्पर्यविषयः । कुतः । असकृदु- पदेयात् । छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्याने, पेनदास्यमिद सर्वमित्यारस्य वसमसीत्यन्तीपदेशवाक्यस्य नवकृत्य उपदेशात् ॥१॥ अत्रच प्रमाणान्तरमाह। लिङ्गाच्च ॥ २॥ ध्रुनेरनुमापकत्वात् स्मृतिर्लिङ्गमित्युच्यते । तथाच, 'यथा यथारमा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रयणाभिधानः । तथा तथा पश्यति यस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाअनसम्प्रयुक्तम् ' इतिस्मृतेरपि श्रव. यादीनामावृत्तिरेय फलसाधिफेति शेयम् । अत्र चक्षुर्यथैवेति टा. तेनापि श्रवणादीनामावृत्तईष्टद्वारैव फलसाधकत्यं स्चितम् । मतः थवणादिकमसात् कर्तव्यमिति सिक्षम ॥२॥ एवं श्रवणादीनामावृत्ती हानिनां फलं विचारयति । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ शानिनो हि भगवन्तमात्मरूपेणोपासते । एवं निरन्तरमुपासने झियमाणेऽनेकजन्मामस्तेषां हदये तयैव भगवान स्फुरति । तदा स्वानन्दांशस्याप्यायिर्माशात स्वाभेदेनेच तमनुभवन्ति । पय स्थिती ফিফথকাৰ সময় বন্ধ মন্দির। এইং। - रमेति सूपगच्छन्ति । मारमेयुपासनात् वमेयोपगच्छन्ति प्राप्नुयाती.

·ब्रह्मसूत्रत्तौ। स्वर्थः । एतादृशाः सर्वोपकारिण इति परार्थमपि शानं भगवता तेषु समित्युत्तमाधिकारिण्युपस्थिते ज्ञानमुपदिशन्त्यपीत्युपदेशोऽपिता फलानुभवमध्यपांतीत्युपदिशन्ति चेत्युक्तम् ॥ ३ ॥ ननु ब्रह्मणा भात्मत्वेन ज्ञानमुपासनार्थ, गुरौ भगवत्वेन शा. भमपीति तस्य फलस्वमनुपपन्नमित्याराड्याह । न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥ 'प्रतीकेन अन्यस्यान्यरूपेणोपासनेन से मोक्षो न भवनि । अत. स्मिस्तबुद्धिरूपे प्रतीकं भेदज्ञानस्य विद्यमानत्वात् । भेददृष्ट्याभि- मानेनेतिवाक्ये भेददर्शनस्य संतारमाप्तिफलकत्यनिरूपणात ॥ ४॥ ननु सधै खस्विदं ब्रह्म, आत्मैवेदं सर्वमित्यादौ सर्वन प्रबह- टिः प्रतीकात्मका मोक्षसाधनत्वेनोक्ता । अतः प्रतीकोपासनस्य नि- विशेषब्रह्मप्राप्तिलक्षणमोक्षस्य साक्षादसाधनत्यकथनमानुपपनमित्या- शब्याह । ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ५॥ सर्वस्य धम्तुनो ब्रह्मात्मकत्येन तन ब्रह्मरटेः प्रतीफरवाभावत शागाधिकारकर्षात सा स्वत एव भवतीयर्थः । पूर्वोक्तचाफ्येषु त्य- नुषादमानं, न यिधानम् । अतः प्रतीफोपासनस्य न साक्षान्मुक्ति साधनस्यमिनि सम्यगेध ॥५॥ गनु छान्दोग्य, प्राचीनयोग्य त्यमात्मानमुपास्स इस्यादित्य मंघ भगा राजनिति होघाचंति, पुनरिन्द्रद्युम्नमग्ने, वायुमेध गगयो राजग्निस्यादायाफागाऽऽपप्रभृतय थात्मायनोपासनाधिपया उत्तताः । घासी पा आदित्यो देधर्माध्यस्युक्त्वाम उच्यते, य पतो यिद्वा. मादिस्यं प्रन्युपास्त नि । यपि, सर्प पनिषदं ग्रहोनिश्रुती सा. नुवादेन प्रात्ययोकमान प्रतीशत्यं, तथाप्यत्र तु प्रत्येकमादित्यादी रघोको प्रतीकात्यमय । तयोपासनेन फलफपनातू प्रतीफोपासना. या अपि फलमाधकस्य सूषितम् । पयश पूर्यन सय पल्विदं ब्रह्म तिपय यस्तुनः सर्यम्य महास्यं नागिन, फिन्तु तथा प्रतीयोपा. स तयापि फलपशेगात प्रतीफारासगस्प फलासाधक एफ.एगगनुपनमियागादा ·४ अध्याये १ पादः। आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ भगरतः स्वरूपभूतशक्त्यात्मकादित्यादौ या ब्रह्मत्वमतय उ. कास्ताः साकारख्यापकस्य ब्रह्मणः प्रत्यकममपि तथोपामिनं फ. लदमिति ज्ञापनार्थम् । युनं चैतत् । ब्रह्मण आनन्दमात्रकरपादमुखो- दरादेरगमपि तारशमिति नात्र प्रतीकोपासनमित्यर्थः ॥ ६॥ एवं मूत्रपदकेन श्रवणाचावृत्ती ज्ञानिनां सर्वत्र जगनि प्रत्ये. कपदार्येषु च भगवद्पत्वेन भानलक्षणफलमुपपाचाग्रिमसूत्रपटकेन पुष्टिभकानां भगवत्स्यरूपाविर्भावात्मकं फलं तत्प्राप्ती साहजिकमु. स्कटस्नेहात्मकं साधनं चाह । आसीनः सम्भवात् ॥ ७॥ उस्कटस्नेहात्मफसाधनसम्भवाद् भगस्तदधीनः संस्तदने भासीनो मति॥७॥ एवं यहि प्राकट्यमुक्यान्तरपि तदाद। ध्यावाच ॥८॥ उत्कटमायेन निरन्तरस्मृतिरूपध्यानादपि हदि प्रकटः सना- सीनो मपनीत्यर्थः॥८॥ एसमेनादशमक्तेच्छयेय यहिरन्तश्च मगवरमाफश्यामन्युक्त्या सीलाधिकरणमपि भकभावाधीनमिस्याह । अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९ ॥ मनोच्छामपेक्ष्याचलरयं, चकाराच्चलत्यमधारयः॥९॥ स्मरन्ति च ॥ १०॥ फेचन मनाः स्वरूपदर्शननिरपेक्षास्नास्मरणानन्दमनुमय. म्तनेने विस्मारिताएयाग्नफलास्तिम्ति । वाराणीतं. शादिपरागसपमानम् । भय ६षा य त महिमामृतम. मुदीपमुगामहीटया स्यमनसि निरनमानावयरतसुगंग पि- स्मारिसरामुपलेगमासाः परममागरा .एकातिन इगि ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। अनेन श्रवणजन्यभगवत्परत्वमुक्तम् । अथवा 'अहं मक्तपराधीनो बस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिग्रस्त हृदयो भक्तभक्तजनप्रिय' इस्या- विस्मृतयः पूर्वोक्त भगवता भक्तवश्यत्वे प्रमाणत्वेनोक्ता एनेन सूर प्रेण ॥१०॥ ननु बहिर्मगवदाविर्भाववतो भक्तस्यान्तःसदाधि वचतम न्यूनाधिकमावोऽस्ति, न धेति विशयेऽन्तर्भगवदाधिभावस्योत्कृष्टत्वात ततो भकस्याधिक्यमितिप्राप्त, उच्यते । यत्रैकाग्रता तताविशेषात् ॥ ११॥ यन भक्तप्कामता एकस्मिन् प्रकटे भगवत्स्वरूपे ग्राहक चित्तधारा, न त्वन्तर्वहिर्विज्ञान तत्र भनेषु बहिर्भगवदाविभावयुत. स्यान्तस्तदाविर्मात्युतस्य च मावे तद्विपये स्वरूपे च विशपामाषा- न्यूनाधिकभावो नास्तीत्यर्थः । तथाच भक्ते प्वकाग्रतैवाधिक्य- सम्पादिका, न तु बहिराधिर्मायोऽन्तराविर्मावो घेतिभावः ॥ ११ ॥ गनु पूर्वमन्तःप्रकटस्य भगवत उत्कटभावाद्यदा यहिराविर्भा- घम्तदा भक्तस्य पूर्वमिदं सरूपमन्तरन्यभूवमधुना वहिरनुभवामीति शानं भगति, न अति संशयन्तनुभवयहिग्नुभययोरत्यन्तवलक्ष- पयात ताशज्ञानं मयत्ययेति प्राप्त, उच्यते। आमायणात् तत्रापि हि दृप्टम् ॥ १२ ॥ प्राथणं हि सदामहमिनिवाश्यान प्रायणं नाम परमपुरुषार्थ- रूपं पारलौकिक फलमुच्यते । एवं सति प्राययं मर्यादीकृत्य तेषां सैघायया नित्या । भगवरस्वरूपे आन्तरत्ययाहात्यानुसन्धानरहिताः फंघलारूपैयनिष्ठास्तियन्तीत्यर्थः । गनु प्रायणानन्तर भगवति सा. युज्यं भविष्यतीत्याशझ्याह । तवापि हिरमिति । तत्रापि प्रायणे. ऽपि पूर्ववद्भगवता सममालापाप्रलोफनीमचरणफसलस्पादिक एमेय तस्य फलं भवति, नत्यपूर्व सायुज्यादिकम् । यतोऽयं पा. विषयोऽतो युनमेघ तथेति हिशब्दाः ॥१०॥ आवृसिरमझदुपदेशादितिसूत्रपटफेन पूर्व मानिनां मानमि- समकानां च प्रयणाचावृत्त्या संयंत्र जगति मगट्टपरवेन ज्ञानमुना माजातवानानां वेगमेयाधुना स्वत्र पेण जीवन्मुक्तिदशा निरूप्यते।

·४ अध्याय १ पादः।
तत्र मर्शदाभक्तनिपूर्वकत्वनियमाज्ञानात पूर्व सचिनकर्मणां स-
खात् तदुत्तरमपि कर्मकरणदर्शनाच तेशं फर्मणां भोगेकनाश्यत्वनि-
यमान्मुक्तिरनवसरपराहतेत्याशङ्कायामाह।
तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्य-
पदेशात् ॥ १३॥
নয় মগ্নস্নানঘাষিম মাছ ধনু লাঘব-
धोयम्य विनाशश्च भवतीत्यर्थः । कुतः। तव्यपदेशात् । यथेषीका-
ठूलमग्नी प्रोतं प्रयतैवं हास्य सवें पाप्मानः प्रयन्त इतिश्रुतेः ।
'यधैधांसि समिद्धोऽग्निभस्मसात कुरुनेऽर्जुन ! सानानिः सर्वकर्माणि
मस्मसात् कुरुने तथा' इतिस्मृतेश्चेत्यर्थः ।। १३ ॥
ननु पापस्य शास्त्रे निन्दितस्वात् तप्रिवृत्तिानेन भवतु, सुरु-
तस्य तु शास्त्रोतसाधनजन्यत्वात् तन्नाशो भोगेनैवेति तथव मुक्तिर-
नवसरपराहनेति विशेषाशङ्कायां पूर्वोतन्यायमेवातिदिशति ।
इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥
प्रतरत्य पुरयस्थाप्येवं पूर्वप्यालेष उत्तरस्य विनाश इत्यर्थः ।
उभे हैङ्कप तरतीतिश्रुतेः, हानाग्निः सर्वकमांणीतिस्मृतेश्च नव्यप-
देशादित्यर्थः । ननु तारशक्षानिनो मर्यादामायित्वात् कदाचिद् म.
रतजयादिवत् सङ्गदोपण भगवद्भापात पाते सति विहिननिषिद्धक-
मंसम्बन्धे पूर्वोकदोपनादयस्पमित्याशय सूत्रैकदेशेग परिहरति ।
पाते स्विति । एवमसंश्लप इत्यनुपज्यते । मर्यादामको मगवद्भावा-
म्युतिः पात इत्युच्यते । अप्य तुः । तथाच, न कर्हिचिन्मत्पराः
शान्तकपे नयन्तीतिराफ्यात ते पातो न सम्मपनि । नथापि भ.
गदिया मर्यादामागीयावाद भगवांशेत तथा करोति, तथाप्यु-
तरसुस्तदुष्कनकर्मपोरसंश्लेष पवेत्यर्थः ॥ १४ ॥
ननु देहस्य कसंजत्वाद् भक्तिमिथज्ञानेन कर्मनाशाहनाशे
सति मानिनः पवचनानुपपत्तिसिडामोश्च ताहशगुरोरमान गुरुप
सत्याधसम्मषेन मागोंच्छेदापत्तियेत्याशय परिहरति ।
अनारख्यकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥

·। १५८ ब्रह्मसूत्रहती। पूर्व पूर्वसूत्राभ्यां शाननाश्यत्वेन प्रोक्त सुकृतदुष्कृतकर्मणी ते अनारब्धं भोगायनानाख्यं कार्य याश्यां ताशे पय नश्येते, नाशेष। ननु वानं मर्वकर्मदहनेऽमहायशुरमिति पूर्वमुक्तं, तत कयमुच्य- तेनार कार्यकर्मनाराकमिति । तत्राह । तदवधः । तत् ज्ञानेनार• धकार्यकादहनम् अवधेः कार्यमाप्रत्य पूर्वावधिपभगवदिच्छात इत्यर्थः । तथाचाखिलफर्मदहनसर्वसमर्थस्यापि ज्ञानस्य भगवदिच्छया प्रतिबन्धात् प्रारब्धकार्यविषये सड्डोच इत्यर्थः ॥ १५ ॥ मनु जीवन्मुक्तानां प्रारब्धकर्मभोग पव फर्नव्यो, न त्वन्यद- प्यग्निहोत्रादि । हश्यते च जनकादीनां नत्करणमाअतः वनस्प फर्मणः फलायश्यम्भाव इत्याशय तेषां फर्मकरणप्रयोजनमाह । अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ १६ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावर्तकः । तेषामग्निहोत्रादिफरणं तत्कायर्यायव प्रारब्धकर्मनाशायैव । तेगमग्निहोत्रादिकारकं प्रारधमस्तीति तद्भी- गार्य कम फ्रियने, न त्यपूर्वफलार्थम् । कुतः । नदर्शनात । यथाकाग यथाचारी तथा भवति, साधुकारी माधुर्भवति पापकारी पापा भवनि, पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापोनिश्रुतिदर्श. नात् । एतच्छुत्या पूर्वपुण्यस्य फर्मणोऽग्रिमपुण्यकर्मजनकत्यमुक्त मिति नोगार्थमेवानिमकर्मफरणमित्यर्थः । एवं मर्यादामकस्य म. योदयैव मोक्षप्रनियन्धो मर्यादयैर शानेन तन्नाय इति निरूपितम् ॥१६॥ पूर्वम्, आसीनः सम्भवादिति सूत्रपटकेन पुष्टिभक्तानां भग- यदाविर्भावात्मकं फलमुक्तमाअधुना तेपामेय शानियलक्षण्यन भगव- स्कृपया भोगं विनय प्रारब्धाप्रारब्धकर्मनारापूर्वकं सब एव भगरः द्भांगात्मकं फलमुच्यते सुत्रनयेण । अतोऽन्यापि ह्येकेपामुभयोः ॥ १७ ॥ पफेयां पुष्टिमक्तानामुभयोः प्रारब्यापारब्धयोर्मोग चिनेर नाटा भवति। पुतः । मनः धुनेरित्यर्थः । यतः कर्मणो शाननाश्यत्य. निर्मापफाया शानिनः प्रवचनादिनिरूपणेन शानानाश्यप्रारम्धाश्यक मंत्रिपकनेोगेन त्यितरे अपयित्याय सम्पयन स्यादिरूपाया भन्यापि थुनिः पश्यते । तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहवः साधुरुया.

·४ अध्याये १ पाद:।
द्विषन्तः पापकृत्यामिति ॥ १७ ॥
ननु ब्रह्मशानानाश्यस्य प्रारब्धस्य भोगैकनाश्यस्य पुधिमार्गीये
मके कथं कृपया नाश इत्यसम्भावना निराकतु कैमुतिकन्यायनाह ।
यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥
भगवज्ञानशकेरंशभूना जीवनिष्ठा विद्या । एवञ्च यदेव वि.
घया करोति श्रद्धयोपनिषदा वा तदेव वीयंवत्तरं भवतीतिश्रुत्या
भगवच्छत्वयात्मकविद्यासम्बन्धाज्जीवकृतकर्मणो वीर्यवत्तरत्वं यन
तत्र साक्षाद्भगवत्कृपया प्रारख्यनाशे किमुवकध्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥
एवं पुष्टिमार्गे प्रतिवन्धाभावमुपपाय फलमाप्ति निरूपयति ।
भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यते ।। १९ ।।
इतर स्थूललिङ्गशरीरे क्षपयित्वा त्यक्या । अथ भगवल्लीला.
नुभवयोग्यालीफिफदेहसमास्यनन्तरं भांगेन सम्पद्यते । सोनुने
सर्वान् कामान सह ब्रह्मणा विपश्चिततिथुतेरित्यर्थः ॥ १९ ॥
इति धीरदासूत्रवृत्ती मरीचिकात्यायां चतुर्थाध्यायस्य
प्रथमः पादः ॥४॥१॥

·ब्रह्मसूत्रहत्तौ।
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
पूर्वपादान्ते, इतरे क्षपयित्वेत्यनेन पुष्टिभक्तः स्थूललिङ्गशरीरे
क्षपयित्वा भगवदानन्दं प्राप्नोतीत्युक्तम् । तत्र सन्द्रियाणां युगपदेव
भगवति लयः, प्रणाड्या वेति संशये प्रणाड्यैवेति वक्तुं प्रणाडीमाह।
वाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥१॥
भक्तस्यत्कटमावेन भगवदिच्छया भगवदाविर्भावेन तदर्शने
जाते, ग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपियन्निवार्मफश्चुम्बन्निवास्येन भुजरिवा-
लिपन्नितिरीत्या सन्द्रियैः स्वरूपानुभवेच्छायां प्रथमं तेन सहाला•
पेच्छा भवति । ततो मानसिकभावेन भगवदावि यो जात इति म.
नसि प्रभुनैकट्यमस्तीनि तेन सम्बन्धे तत्प्राप्तिर्भविष्यतीतिं पूर्व पार
मनसि सम्पद्यते लीयत इत्यर्थः । कुतः । तदर्शनात् । पूर्वोक्तरीत्या
तदर्शनानन्तरमेवम्भावजननाद् दर्शनस्य हेतुत्वम् । अत एव छान्दोग्ये
घाङ् मनसि सम्पद्यत इति श्रुतिः। दर्शनाभावे घेण्वादिशब्दश्रवणेना-
पि सन्द्रियैः स्वरूपानुमपेच्छा जन्यत इति शब्दाच्चेत्युक्तम् ॥१॥
अत एव सर्वाण्यनु ॥ २॥
अत एव दर्शनाच्छब्दाच्च हेतोः सर्वाणीन्द्रियाणि, गनु घा-
ग्लपानन्तरं मनसि सङ्गतानि भगवदानन्दन सम्पधन्त इत्यर्थः ॥२॥
तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३ ॥
सन्द्रिययुक्तं मनः प्राणे सम्पपते । पुतः । उत्तरात् । शुः
तियाश्यादित्यर्थः । स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रपनो दिशं दिश
पतिरयाऽन्यमायतनमलया.पन्धनमेयोपथयत एपमेव रालु सौम्प
तम्मनो विशं दिशं पतिस्याऽन्यत्रायतममलाया प्राणमेयोपथयत ।
ग्युक्त्याउने हेसुमार, प्राणयन्धन दिसौम्प मन इति । मान-
यापर्यः॥३॥

·४ अध्याये २ पादः। सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ३ ॥ स सर्वेन्दिरयुक्तमनःसहितः प्राणोऽध्यक्ष प्रकट भगवति स. पचत इत्यर्थः । कुतः । तदुपगमादिभ्यः । तस्य भगवत उपगमो:- भ्युपगमः पुष्टिमार्गेऽङ्गीकारः । आदिपदाद् भगवद्वशीकरणसमर्थः स्नेहो भगवा मासिप्रतिबन्धपदार्थत्यागस्तत्प्रसादानुफूलं भजनं च संगृह्यते ॥ ४॥ एवं पुष्टिभके सन्द्रियलयप्रकारो निरूपितः । शानिनः, तद. धिगमेत्यादिसूत्रप्रयेण जीवन्मुक्तिदशा निरूपिता । अधुना तस्येन्द्रि- यानं लयोऽपेक्षित इति तल्लये प्रकारान्तरमाहेफेन सुत्रेए । भूतेपु तच्छुतेः ॥ ५॥ 'मर्यादामक्तानामिन्द्रियाणि भूतेषु लोयन्ते । कुनः । तच्छ्स- तेः । यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्यागि बागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरा- दित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवी. शरीरमाकाशमात्मौपीलोमानि घनस्पतीन् केशाप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयत इति श्रुतेः॥५॥ ननु मर्यादामार्गीयौ भक्तो ज्ञानी च भवतः। पूर्वोक्तनिर्णयस्तु शानिविषय ए ! मर्यादामकं तु कदाचिद् भगवान पुशवीको तीसाशाह । नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ ६॥ एकस्मिन् शानिनि नियमेन मर्यादायामङ्गीकार इति नियमो न, किन्तु मर्शदामक्ते झानिनि चोभयारेच मर्यादायामङ्गीकार इति जियम इत्पर्यः। न तु कदाचिन्मर्यादाभक्तं पुष्टावपि प्रवेशयतीत्यर्थः। कुनः । दर्शयतो हि । यनो याज्ञवल्लयातभागी वथैव दर्शयतः ।त. थाहि । गाय पुरुषो नियत उदस्मात् प्राणा उत्क्रामत्याहो ने. त्यातमागप्रथ याशवायोत्रिय ममवलीयन्त इत्युक्त्वाने, यत्रा. स्य पुरुषस्य मृतस्याग्नि बागप्येतीत्यारम्य रेतश्च निधीयत इत्य. तमुक्तवान् । ततः कार्य पुरुषो भवतीनि प्रने, उमाश्यां विचारि. तमुत्तरमुच्यने, तो ह यदूचतुः कर्म हेव तदुचरित्यादिना । अब शाणानामौष लयोक्त्या मुक्तविषयेयं अतिर्गित युकम् । भमुकरण ·१.६२ , । ब्रह्मसूत्रची। प्राणलयासम्गयात् । तथाच मुक्तस्य कर्मणि स्थिनेरसम्मयात का मशब्देन मर्यादैव प्राह्या । तथाच मुक्तिविषयौ शानिमर्यादाभक्ती फर्मणि भयांदायामेव निष्ठनो, न तु कदाचित पुरावपीति तयो- रभिप्रायो ज्ञायते । नयाच शानिमर्यादाभक्तयोरुभयोर्मादायामङ्गी कारनियमो, म त्येकस्मिागति भावः ॥ ६ ॥ - गन्येवं गर्यादाएष्टयानियतविषयत्वे फि नियामकमित्याकाहा. यां तयोः स्वरूपमेव तादृशमित्याह । समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥७॥ मर्यादामार्गे हि माधनक्रमणेघ मुक्तिः, पुष्टिमाणे तु श्रवणाच- तिरिकमानफर्मादिसाधनं विनय मुक्तिप्राप्तिरिति नियतम् । तदा ह । आमृत्युपक्रमात समाना । सृनिर्जीवानां भगवतः पृथग्भूय संसरणम् । तस्या उपक्रममारम्भ मर्यादी कृत्य मोक्षपर्यन्तं साधने प मुक्तिरेवरूपा मर्यादा समाना मध्ये नान्यथा भवतीत्यर्थः । एवं पुगिमाग अमृतत्वं चानुपोप्य । अनोपोषणपदं साधनमापोपलक्षः कम । नयाच साधनमात्रमत्या फवल कृपया अमृतत्वमपि तन्मार्ग नियतमित्यर्थः ॥७॥ जन्यमपि मर्यादामार्गायशुद्धजीवस्य मोक्षसम्भवाद् यार. यलाया भागय का हैव तत्प्रशंसरित्यनेन तन्मुक्केः फर्मन्येन कपनं कुतात्याशयाह । तदाऽपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ तदा पुष्टिफलदशायाम् अपनेर्मर्यादामार्गीयमोक्षस्य संसार रव्यपदेशात् तम्मुक्ती भगवत्म्यापागन्दानुभवाभावात् संमारतुय. तेवेति ताभ्यां तथा नि:पितांगत्यर्थः ॥ ८॥ मनु पुष्टिमार्गाय तत्यमताशं यत्र समारग्यन गणना, तर्हि नस्ययाम्यहिनत्यात स्तुतयुक्तनया मुक्ति- स्तायफयाक्यागां मनारकरयापत्तिरित्याशमाह । सूक्ष्म प्रमाणतच तथोपलब्धः ॥ ९ ॥ पुष्टिमाय ताय हा दुयमित्यर्थः । तस्यानुगर्यकांत मुक्त्यात्मकफलस्थापि ·४ अध्याये २ पादः। घादनुभवस्य च दुर्लभाधिकारिविषयत्वादन्यावेद्यमेव तत् । गो. च शुद्धाधिकारिमात्रविषयत्वात् स्तुतेरयाधितविषयत्वात् नदावेदकामागस्य न प्रतारकत्वमितिभावः । नन्वेवमतिनिगूढपुष्टि- तत्त्वमद्भाव फि मानमित्याशड्याह । प्रमाणतश्च तथापलब्धेः । यतो घाचो नियन्नेि अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभति कुनश्चनेति श्रुनो पूर्वार्द्धन मनोवागगम्यत्वेन दुयत्वमुक्वोत्तरार्दैन विद्वानिति तत्सत्ता बोध्यते । अतस्तद् दुर्जेयत्वनैव श्रुतियोधितमिति तामद्भाय न विवदितव्यम् । चकारात तादृशभक्तानुभवोऽपि मा- मामति सूच्यते ॥९॥ नन्नाशपुटितत्वसत्त्वे यथा ब्रह्मविदः स्वमागीय तत्त्वमुप- दिशान्ति, सथैरेऽपि कुतो नोपदिशन्तीत्याशय तत्र निदानमा । नोपमईनातः ॥ १० ॥ ऐश्वर्यभावे छुपदेशनम् । तेषां तु विरहदशा सगवत्सङ्गमदशा पति दशाद्वयम् । नत्र धिरहे तद्भाचेनान्यभावानामैश्वर्यभावादी- नामुपदेनोपदेशो न सम्भवति । सङ्गमे तु अतः पुर प्रकटानन्दात्मक- प्रभुम्वरूपाद्धनोस्तदानन्दानुभवनिमग्नचित्तत्वनान्यभ्यः सख्यादि. भ्याऽप्युपदेशा न सम्भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ ननु रसो धै सः, रस हवायं लब्ध्वाऽनन्दीभवतीतिश्रुते रमात्मकभगवत्स्वरूपानुभयेनानन्दिनानां तेषामानन्दनिराधानात्मक- पिरहदुःखं न सम्मवतीत्याशङ्ख्याह । अस्यैव चोपपत्तेरूपमा ॥ ११ ॥ अस्यैव आनन्दात्मकभगवत एव धर्म ऊम्मा विरहतापर. स्यर्थः । नन्यानन्दात्मकस्य दुःखरूपो धर्मः कथमित्याराड्याह । उ. पपत्तेरिति । ङ्गारस्थायिभावात्मकप्रमुस्वरूपस्यान्तरनुभात्रकावा त मोऽपि सुखस्वरूप पोपपद्यते, न तु दुःखान्मकः । निवेदग्ला. न्यादिरूपन्यभिचारिभावात् तथा मानमानमित्यर्थः ॥ ११ ॥ ननु, न पश्यो मृत्यु पश्यति नरो तदुःषमित्यादिश्रुतेनिघेद- प्लान्यात्मकदुःखस्याप्यमम्भव इत्यागडा ध्रुतेस्तात्पर्षमाह ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तीं। प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ मन श्रुती शारीरमेय दुपं प्रतिषिद्धाने, न तु शृङ्गारव्याम- चारिमावात्मकं, रोगसहपाठादितिभावः॥ १२॥ स्पष्टो छेकेपाम् ॥ १३ ॥ एकेषां शापिनां प्रभुम्वरूपप्राप्त्यनन्तरं दुःननिवृत्तिरूपो- यः स्पष्टः पट्यो, रमो पे सः रस छवार्य लम्ध्यागन्दीमय- शीत्यादिना ॥ १३॥ स्मयते च ॥ १४ ॥ भगवद्भावस्प मरणहेतुल्य, तेनैय जीवां, तद्भायस्याखिल- बुलंमत्यं च श्रीमागवते स्मयो । ता मन्मनस्का मरमाणा मदथें स्यक्तदेहिकाः। ये स्वक्तलोकधाश्च मदर्थे तान् यिमयहमित्यारप धारयन्त्यतिकृच्छेणा प्रायः प्राणान् कथञ्चनेवि भगवदचगेर । एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्यो गोविन्द पय निखिलास्मनिरुदभा- घा वाच्छन्ति यं भवमियो मुनयो वयं च फि ग्राजन्मभिरमन्तफ- थारसस्येति श्रीमदुद्धवयंचनेन ॥ १४ ॥ नन्येवं भगवदाधिमाचस्तददर्शनेन विरहीत्कण्ठ्य, ततः प्रभु प्राफट्येन पूर्णानन्ददानमित्यादिफ चैकुण्ठेऽपि बुलंभ कुन मि. स्याफाक्षायामाह तानि परे तथा ह्याह ॥ १५ ॥ तान्युक्तानि वस्तूनि पर बैकुण्ठादप्युत्कृष्टे श्रीगोकुले धीरे- पने पसन्नति शेषः । तथाहि, ता या वास्तून्युप्मति गमध्ये पत्र गायो भूरिया अयास इत्यादिका थुतिराह ॥ १५॥ मनु परमकृपया कमपि भक्तं नित्यलीलायां प्रवेशयति चेत् सदा फशिकालं त स्यापयिया सतनं शियोजपति, उस प्रेष सापयत्ति निम्यमित्याराहायो सिमान्तमा । अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ मात्र प्राप्तस्याविमाग एप ततः कुतः यपनाद । सहिष्णोः ·४ अध्याये २ पादः। १६५ परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय इतिश्रुतेरित्यर्थः । एवं पुष्टिभक्तफ- लानुमवप्रकारो निकपितः ॥ १६॥ भूनेषु तच्छतेरित्यनेन ज्ञानिन इन्द्रियाणां भूतेषु लयो नि- पितः। अधुना निरिन्द्रियस्य तस्योत्क्रमणप्रकारं पञ्चसूत्रराह । तदाकोऽप्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्या- सामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दा- ऽनुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ स एनास्तेजोमात्राः समयाददानो हृदयमेवान्यचक्रामतीति. श्रुतस्यात्मन ओका स्थान हदयं तदन प्रथमं ज्वलति । पूर्वमप्र. काशमानमपि तदा प्रकाशते । तेन प्रकाशितं द्वारं गमनमार्गो यम्य तादश उत्क्रामति । तस्य हैनस्य हृदयस्याघ्र प्रद्योनत इत्यादिश्रुत्या. ऽध्ययमेवार्थ उक्तः। इदं सर्व जीयसाधारण निफमणम् । विदु- पस्तु मागें विशेपमाह । शताधिकया । एकशततम्या, शनं चैको हृदयस्य नाड्यस्तासां मूधानमभिनिःस्नैका, तयोर्धमायन्नमृतत्व- मेति विधात्या उत्क्रमणे भवन्तीतिश्रुत्युक्तया निझामति । यतः स हार्दानुगृहीतो हृदयस्थितेन भगवनाऽनुगृहीतः । तदनुग्रहे हेतुः । विद्यासामर्थ्यात् तच्छेशगत्यनुस्मृतियोगाच्चति । ब्रह्मविद्यानाम- यात् । तस्या विद्यायाः शेफ्भूना अगभूना या गतिः प्रव्रजनका तत्र या भगवतोऽनुस्मृतिः स्मरणं तत्संबन्धाद् यो भगवदनुग्रहस्तेन तथा निष्कामतीत्यर्थः॥ १७॥ नन्याको प्रज्वलनादेः सर्वसाधारण्येऽपि यथा हार्दानुग्रहा- विदुष एव सुषुम्णयोत्क्रमणमुक्त, तथाऽयतैरेव रश्मिभिरूयमानाम- तीतिश्रुत्युक्तं रश्मिद्वारमाक्रमणं सर्वसाधारणं, विदुर पर वेति संशये सिद्धान्तमा । रश्म्यनुसारी॥1॥ चिदानेष रदिमद्वारा गच्छनीत्यर्थ. ॥१८॥ ननु विदुष उस्लमणे यथा हार्दानुभहरुतो विशेषस्तथा दिगा- पनात्मफकालविशेषनोऽपि भविष्यतीति शड्डां निराकुनहोरात्र- कनविशेषमाशय निराकरोति ।

·ब्रह्मसूत्रसौ।
निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावि-
त्वादर्शयति च ॥ १९॥
निशि विदुष उत्क्रमण नेति चेन्न । कुतः । सम्बन्धस्य या
घदेहभारित्वात् । अनुग्रहहेतुभूनो यो गत्यनुस्मृतिसम्बन्धस्तस्य
यावदेहभायित्वात तजन्यानुग्रहस्य सत्वात् तद्वलेन कालस्याप्र-
योजकत्यमित्यर्थः । यत थुतिरेव दर्शयति । एतमेव प्रयाजिनो
लोकमभीमन्तः प्रवजन्तीति ॥ १९ ॥
अतोऽयनकृतोऽपि विशेषो नास्तीत्याह ।
अतश्वायनेऽपि दक्षिणे ॥२०॥
उत्क्रमणनियमो विदुपो नाम्तीत्यर्थ ॥२०॥
ननु श्रीभगवद्गीतास्वनावृत्तिमार्गमुपक्रम्याग्निज्योतिरहः शुक्ल
पण्मासा उत्तरायणम, तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना
स्युक्त्या विदुषोऽपि कालविशेषापेक्षास्तीत्याशड्याह ।
योगिनः प्रति स्मयते स्मार्ते चैते ॥ २१ ॥
अयं कालनियमो योगिन प्रति समयमे, न ब्रह्मयि प्रति । यत
पते योगसाङ्घय स्माते । श्रौतस्य तु ज्ञानमार्गस्यासहायशुरत्यानान्य-
सापेक्षत्वमिति भावः ॥ २१ ॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां चतुर्याध्यायस्थ
द्वितीय, पादः ॥ ४ ॥२॥

·४ अध्याये ३ पादः। १६७ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । पूर्वपादे ब्रह्मविद उत्क्रमणप्रकारमुक्त्वा मोक्षमार्गस्मिन् पादे विचारयति । तत्र ध्रुनावचिरादिमार्गेण गमनमुक्तम् । तज्ज्ञान. मार्गीयमर्यादाभकयोरुभयोरुत शानिन एवेति संशय निर्णयमाह । • अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॥ १॥ अर्चिरादिमार्गेण प्रायो ज्ञानमार्गीय एवं गच्छति कश्चिन्न तु मर्यादामकोऽपि । नस्य प्रायः मद्यो मुक्तरेव सम्मवादिति भावः । कुतः । तत्प्रधितः । तद्य इत्य विदुये चोरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासने तेऽचिपमभिमम्भवन्तीत्यादिनाज्ञानमार्गीयस्यैव तत्रोत्ककियनात् ॥१॥ नन्यर्थिरादिमार्गनिरूपकच्छान्दोग्यश्रुतौ वायुलोको न पट्य- ते। कौशीतफिश्रुती स्वग्निलोकानन्तरं स पल्यन इत्युमयथुनायक पवारािदिमार्गः प्रनिपाधन इति वायुलोकोपसंहारावश्यकर छा- न्दोग्य कुत्र तस्योपसंहार इत्याकासायामाह । वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥ छान्दोग्ये मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यमित्यत्र मंत्र- मरादुत्ता वायुलोको निवेशपितव्यः । कुतः । अविशेषविशेषाभ्या. म. अर्चिरारभ्य संवत्मरान्तानां भूमाग्रन्धित्वेनाविशेगत् नग्मध्ये घायुर्न निवेशनीयः । भूलोकादुपर्यन्तरिक्षलोकस्तदुत्तरं घुलोकः । एपश्च, चायुरलरिक्षस्पाविपनिरिनिथुने, सूर्यो दियोऽधिपनिरिनि. थुनेरंतयोः पौर्वाप विशेषो हेतुरम्नीठि सूर्यलोकात्पूर्व वायुलोको निवेशनीय इत्यर्थः॥२॥ तडितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३ ॥ चन्द्रमसो विद्युतमित्यत्रोक्तविद्युल्लोकात परतो यरुणलो- को नियनीयः । कुनः मम्बन्धात् । तडितो जलसम्बन्धित्वाद्य- सशस्यागनिम्यात सम्यन्धः ।।३।।

·ब्रह्मसूत्रहत्तौ। वरुणाच्चाधीन्द्रप्रजापती ॥४॥ वरुणलोकात् परमिन्द्रलोकः प्रजापतिलोकश्च निवेशनीयः । अन सम्बन्धादित्यनुवर्तते । एवं चेन्द्रस्य सर्वदिक्पालेषु मुख्यत्वात प्रजापतेः सर्वदेवाधिपनित्वात्त सम्बन्धोऽस्तीति भावः ॥ ४॥ ननु श्रुतौ विद्युल्लोकानन्तरं तत्पुरुषोऽमानवः स एतान् ब्रह्म गमयतीत्युक्त्या, यावचनं वाचनिकमितिन्यायन येषां विद्युदनन्त. रमेव ब्रह्ममाप्तिस्तेषामातिवाहिकसम्बन्धी, येषां तु तदनन्तर घणे- न्द्रप्रजापतिलोकप्राप्तिस्तेगं तत्सम्बन्धो न भविष्यतीत्यांशष्ट्याह । आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥ ५ ॥ एकस्मिन्नेव मागें पत्रोक्तानामुपसंहारान्मार्गभेदे प्रमाणा- भावात् प्रजापतिलोकोत्तरमातिवाहिका उपसंहर्तव्याः । कुतः । तलिङ्गात् । तत्पुरुषोऽमानव इत्यत्र पुरुषस्य ब्रह्मसम्बन्धित्वं लिङ्ग- मुच्यते । एवञ्च यथान्यलोकप्राप्तिविद्यावलान तथा ब्रह्ममाप्तिः, कि- न्तु तदीयपुरुषसम्बन्धीत शाप्यते ॥ ५ ॥ ननु देवयानमार्ग प्रामानां तेषामह न पुनरावृत्तिरस्तीत्यादि- श्रुतिभ्योऽवश्यं ब्रह्मवित्येन सद्यो मुक्ति परित्यज्य तत्तल्लोफकामना कुतः । अथ च, यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत, सवै तद्भ लियागेन मद्भक्तो लभनेजसा, स्वर्गापा पदाम कशिद याद धान्छनीति भगवद्वास्याद् मक्तस्याप्येतद्विषयिणा याञ्छा फलं च सम्भयति । तद्भक्तिरसं हित्वा कुन इत्याफाडूायामाह । उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ६ ॥ देवयानमार्गस्यापि भगवनैव सृपत्वाद्धीनाधिकारिणां तदयो: ग्यस्यादुत्तमाधिकारिणां चैत तत्यामना न स्यात् तदामार्गटियों स्यात् । पश्च स्वरुतमार्गसाफल्याय भगवानेव फाँचन शानिनो म. योदामचौथ व्यामाहयतीति तत्कामनातस्तेषां तत्फलभोग इत्यर्थः ॥६५ ननु विद्युल्लोकाद् धरणादिलोफप्राप्तिर्यस्य गति तस्य चैद्युतः पुमा एय प्रशधापफ, उत स स्वत एव महा प्रामातीतिसंशये निर्ण• यमादा ·४ अध्याये ३ पादः। १६९ वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः ॥ ७ ॥ नहि ब्रह्मप्राप्ति खतो भवति, किन्तुं ब्रह्मसम्बन्धिपुरुषसाम- येन । एवञ्च यतो ब्रह्मप्राप्तिस्ततस्तत्सम्बन्धिपुरुषेणैव । कुतः । त. ते। शान् वैधुतात पुरुषा मानस पत्य ब्रह्मलोकानामयतीति- भुनेः । अब वैद्युतलोकमागच्छतीति वैधुत उक्तो, नतु तल्लोकवासि- खेन । पत्येतिकथनात् । मत एव भगवन्मनोऽभिलषित: भकं प्राप- यतीति मानस उकः॥७॥ अत्रस पतान् ब्रह्म गमयतीत्यत ब्रह्मपदेन कार्यग्रह्मलोक, उत परब्रवतिसंशये परब्रह्मणो व्यापकत्वाद् गन्तव्यत्वानुपपत्तेझलो- कपरमिति धारिमतमुपन्यस्यति । कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ।। ८ ।। स पतान् ब्रा गमयतीत्यत्र कार्य प्रायोच्यते । कुतः । अस्य गन्तुस्तत्रैव गमनमुपपद्यते, न तु परब्रह्मणि व्यापकत्वादितिभावःUC3 विशेषितत्वाच ॥ ९॥ ब्रह्मलोकान् गमयतीतिश्रुती यदुत्वेन लोका विशेषिताः । तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्तीतिश्रुती वासफर्तृत्वेन गन्तारो विशेषिता इति कार्य प्राय प्राां, न परं ब्रह्म तस्यैकत्वात् ॥ ९॥ वहि तत्र प्रद्यपदप्रयोगे को हेतुरित्यारयाद । सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ॥ १० ॥ तल्लोफप्राप्ती लोकान्तरप्राप्तिं विनैव परप्रामाप्तिरिति प्रश. सामीप्याद् ब्रह्मत्वेन व्यपदेशः छतः ॥१०॥ नन्वाब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिन इति धाश्यात ततः पुन- राधिः भूपते । भुती तु, तेपामिह न पुनरावतिरस्तीत्युध्यते । अतः परवान प्राथमित्याराशाह । कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥१॥ कल्पावसाने कार्यनमलोमत्यास्यये नाशे तयण पर- ·ब्रह्मसूत्रचौ। ब्रह्मणा सह मतो ब्रह्मणः परमीश्वरं प्राप्नोतीत्यतोऽपुनरावृत्तिश्रुतेर्न विरोधः । कुतः । अभिधानात् । वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्थाः सन्या- सयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः । ब्रह्मलोके तु परान्तकाले पराम- तात परिमुच्यन्ति सर्वे' इति श्रुतौ तथाभिधानादित्यर्थः ॥ ११ ॥ स्मृतश्च ॥ १२॥ ब्रह्मणा सह ते सधैं सम्प्राप्त प्रतिवत्सरे। परस्यान्ते कृतात्मा. माप्रविशन्ति परं पदमितिस्मृतेः पूर्वोक्त पवार्थः ॥ १२॥ एवं प्राते सिद्धान्तमाह। परं जैमिनिमुख्यत्वात् ॥ १३ ॥ स एतान् ब्रह्म गमयतीति ब्रह्मपदेन परं प्रीति जैमिमिरा- चार्यों मन्यते । कुतः । मुख्यत्वात् । ब्रह्मपदस्य मुख्या वृत्तिः पर. प्राप्येव, गोपी त्वन्यत्र । तथा च मुख्यसम्मवे गौणार्यस्यायुक्त- म्यान ॥१३॥ दर्शनाच्च ॥ १४ ॥ स पतं देवयानं पन्थानमापद्यत्यादिश्रुती, स प्रजापतिलोकं स प्रालीफमिति प्रजापतिलोफात पार्थक्येन ब्रह्मलोफफधनदर्श- मादित्यर्थः ॥१४॥ नच कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ॥ १५ ॥ ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्त्ता तद्विरणवाक्ये, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेत्यनेन भायता सह सर्वकामोपमो. गलक्षणा प्रतिपत्तिकच्यते । सा कार्यग्रह्मलोफे न साभवतीत्यर्थः । अतोऽत्र परमेघ ग्रह प्राथमिति मायः ॥ १५ ॥ मममुक्वधिकारिणः प्रारम्धमोगानन्तरममानयपुरुषप्रापिताः परं ग्राम प्राप्नुयन्तीत्युक्तम् । अत्राचिरादिलोकमाता सर्षानेपामा- नयः पुरुषो ग्राम गमयत्युत फाधिदेयेति विशये, ग्रह्मप्रापणार्थमेय सस्य नियुक्तवादचिरादेशलोकमार्गस्यात् तत्र गतान् सनिय प्रहर प्रापयताति माश, ध्यते ।

·४ अध्याये ३ पादः।
१७१
अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा
दोपात तत्क्रतुश्च ॥ १६ ॥
उपास्यरूपाणि पस्तुनोऽब्रह्मरूपाणि, तेषु ब्रह्मरनोपासनं
घदयोधिनस्वात् मफलमिति शात्वा य उपासते ते प्रतीकालम्वनाः।
एवमपि वेदपंधितत्वेनोपासनायाः कृत्वात तेपामचिरादिलोकप्रा.
नापि तानमानवः पुरुषो ब्रह्म न नयति, किन्तु तद्भिन्नान् । ये घस्तु-
•तः सर्व ब्रह्मेनि ज्ञात्वा तत्वेनोपासने तानेव नयतीति बादरायण
आचायों मनुने । कुतः । उभयया दोपात् । वस्तुनो ब्रह्मरूपेब्रह्मत्व-
निश्चय उपामनाथे, तत्र ब्रह्मत्वज्ञानं चेन्युभयथा दोषात तेषां न
ब्रह्मप्राप्ताधिकार इति, न तान प्रापयतीत्यर्थः । योऽन्यथा सन्तमा-
स्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं.तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे.
ति ताहशभावनाया निपिद्धफलकथनात् । एवं ज्ञानमार्गीये भेवयं
निरूप्य भक्तिमार्गीयव्यवस्थामाह । तत्क्रतुश्च । स भगवद्भजनलक्ष-
याः क्रतुर्यस्य स तरकतुः । स तु भक्तिवलात् स्वयमेव पर प्रहा
गच्छत्रीत्यर्थः ॥ १६ ॥
पूर्वम्, अविभागो घचनादित्यनेन पुरिभक्तस्य लीलापरिक-
रादविभागो. भवतीति फलमुकम् । तस्यैव हानिफलाद्विशेष वक्तु.
मधिकरशारम्भः । तत्र सर्वाण्युपास्यरूपाणि शुद्धब्रह्मरूपाप्येवेति-
तदुपासकानों परप्राप्तिरवेत्युक्तम् । तत्र ज्ञानमार्गीयाणामुपासकानां
भक्तिमार्गीयाणां चाविशेषेणैव परमाप्तिर्भवत्युन कश्चन विशेषोऽस्ती-
नि सशये, उभयोरपि ब्रह्मोपासकस्याविशेषगौष भवतीति माते,
उच्यते।
विशेषः च दर्शयति ॥ १७ ॥
श्रुतिरिति शेषः सा च 'ब्रह्मविदामोति परमिति, नायमात्मा
प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना थुनेन । यमेवैष वृणुते तेन.
लक्ष्य इति । एवंच यस्य वरणविशिष्टब्रह्मानानं तस्य परब्रह्ममाप्ति-
यस्य तु फेवलनशानं तस्याऽक्षरप्राप्तिरिति घियेयो योध्यः ॥ १७॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाण्यायां चतुर्या-
भ्यायस्य तृतीयपादः॥४॥३॥

·अमस्त्रवचौ। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः। पूर्वपादान्ते घरणयुक्तम्रझविदः पुष्टिमार्गीयस्य परप्राप्तिरुक्ता । तत्र स सायुज्यं प्राप्य मगवदानन्दमनुभवत्युत देहेन्द्रियादिसवातं प्राप्य भेदेनानुभवतीति संशये, न स पुनरावर्तत इति, तेषामिह न पुनरावृत्तिरस्तीति च श्रुतेस्ततो जन्माभावात् सायुज्यं प्राप्येवा- नुभवतीति प्राप्ते, उच्यते। सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात ॥ १ ॥ सम्पद्य ब्रह्म प्राप्य स्थितस्य जीवस्य भगवदत्यन्तानुग्रहवणा- व तस्य स्वरूपानन्ददित्सायामाविर्भावो, न तु जन्म । सोऽपि खन भगवत्सामथ्येन, न तु कर्मादिना । तथाचोक्तश्रुत्योः प्राकृतजन्मा- भावनिषेधकत्यं, न तु स्वरूपात्मकालौफिकदेहन्द्रियादिना प्राकट्य. निषेधकत्वम् । कुतः । शब्दात् । सोनुने सर्वान कामान सह प्रा. णा विपश्चितेतिश्रुतेरित्यर्थः । भगवता सहानेकविधकामाशन देहे-. न्द्रियादिक विना न सम्भवतीति भगवदत्तालौफिकदेहेन्द्रियादिक प्राप्य तत्स्वरूपानुभवं करोतीत्यर्थः ॥१॥ ननु कामभोगानाममुक्तफर्तृकत्वात् तत्प्रतिपादिका भ्रुतिरमु. कविषयेत्याशड्याह। मुक्तप्रतिज्ञानात् ॥ २॥ ग्रह्मविदाप्नोति परमित्यनेन मुक्त प्रतिक्षाय तद्विवरणं सो- ऽनुने सर्वान् कामानित्यनेन क्रियते । अतो मुक्तप्रतिक्षानासंतो: पुद्धिमार्गीयमोक्षरूपत्वं फामायनस्य, न तु लौकिकत्वमित्यर्थः ॥२॥ ननु फाममोगस्य गुणाधीनत्वात् परब्रह्मणी गुणातीतस्यात, सह ग्रह्मणेत्यन ग्रह्मपदं कार्यव्रह्मपरमिति न तत्मामोक्षरूपत्वामि- स्यारझ्याह। आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥ सह महारयत्र प्रापदेन मारमा व्यापको मायागुणसम्म ·४ अध्यापे ४ पादः। 4 न्धरहित एवोच्यते । कुतः । प्रकरणात् ब्रह्मविदामोति परमित्य- स्य गुणातीनप्रतिपादकत्वात तरप्रकरण एवं सोऽश्नुत इत्यस्य पाठा- ह परं ब्रह्मैवान्न प्रतिपाद्यं, न कार्य प्रझेत्य:॥३॥ ननु ब्रह्मविदामोति परमिति भिन्नं वाक्यं, सोऽश्नुत यम ऋण मिना । अतो नैकं प्रकरणमिति ब्रह्मपरेन प्रारुतगुणसहित. मेवानोच्यत इत्याशय परिहरति । अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४॥ पूर्ववाश्येन सहाविमागेनैवेयम् ऋक् पठिता । कुतः।- स्वात् । तदेपाभ्युतत्पनेन, ब्रह्मविदित्तिवाक्योक्तार्थप्रतिपारकरवेनेप- मृगुक्तति रएत्वादित्यर्थः । अतः पूर्वोत्तरवाश्ययोरेकार्यप्रतिपादक- त्वात् परब्रह्मेशन प्रतिपाद्यत इति ॥ ४॥ मुक्तो जीवो भगवदनुग्रहाद् वहिराविभूय गुणातीतेन पुरुषो- तमेन सह सर्वकामोपमोगं करोतीति पूर्वमुक्तम् । तत्र पहियधि- भूय मारुतेन शरीरेण भुते, किंवा प्राकनेनेति संशये मोगायतनस्य प्राकृतस्पैव हष्टत्वात् प्राछतेनैव मुक इति प्राने, उच्यते । ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५॥ ब्राह्मण ब्रह्मसम्बन्धिना सचिदानन्दात्मकन सरीरेण, ग्रहाणा सर्वान् फामानस्नुन इति जैमिनिराचायों मन्यते । कुतः । उपन्यासा- दिश्यः । ब्रह्मविदामोति परमित्युपन्यस्य सोऽश्रुत इतिकथनात् । किञ्च, परप्राप्तः पुष्टिमार्गीयमोक्षरूपरवेन लौकिकशरीरेण तोगा- सम्मवाद् अक्षरब्रह्मणः पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वात् तदात्मकशरीरेण भगवदानन्दं भुङ्क्त इति युक्तम् । कर्मवादिनो जैमिनेरप्पत्र सम्म वितत्रान्येशं फिमुनेति सूचनाय जैमिनिग्रहणम् ॥५॥ औडुलोमिस्तु मुको जीवश्चिन्मानरूपेणालफकरचरणादि- भाव भगवद्विग्रहे प्राप्य भगवदानन्दमनुभवति, न तु पृयगलौकिक. विग्रहेणेत्याह। चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॥ ६ ॥ चिति, स यथा सैन्धवचन इतिप्रत्युचिपे ब्राण तम्मा.

·१७४
ब्रह्मसूत्रौ। .
कुन:
वेण चिन्मात्रेण रूपेण कामान् भुङ्क्ते, न त्वलौकिकदेहेन्द्रियादिना।
। तदात्मकत्वात् । जीवस्य सदात्मकत्वादित्योडुलोमिरा.
चापों मम्यने । इत्यश्चौडुलोमिमत अलौकिकदेहादिकं विनव चिन्मा-
वरूपेणालकादिवद् भगवत्प्राप्तिरेव मोक्ष इति सिद्धम् ॥ ६ ॥
परमाचाया बादरायणस्त्वांडुलोम्युक्तं चिन्मात्रेणैव जीवस्य
भगवत्प्राप्तिमोक्ष इत्यत्र चिन्मात्रेणैवेति नियमांशं खण्डयित्वाइलो-
किदहेन्द्रियादिभिर्भक्तानां भगवता सह कामाशनं मोक्षो, शानमि-
श्रमक्तानां तु चिन्मात्रेणेव रूपेण भगवद्विग्रहेलिकादिरूपप्राप्तिरेय
मोक्ष इति शानिभक्तशुद्धमतव्यवस्थया सिद्धान्तमाह ।
एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥७॥
परमाचार्यो चादरायणोऽलौकिकविग्रहेगापि भोगेऽविरोधं म.
नुने । कुन: । एवमप्युपन्यासात् । ब्रह्मविदानाति परमित्यस्यैवमपि
विग्रहवत्वेनाप्युपन्यासात् । तथाहि । ब्रह्मविदामोतीत्युक्त्या परप्राप्ती
ब्रह्मविदः स्वातन्त्र्यं योध्यते । तदेव, ब्रह्मणा सहेत्यूचोपन्यस्तम ।
एवञ्च कामभोगेपु ब्रह्मणः साहित्यं भक्तस्य मुख्यत्वमित्युक्तं भवति ।
तथालौकिकविग्रहणैव समझमं भवति, नान्यथेति युक्तमलौकिक-
देहेन्द्रियादिवत्वम् । अत्रैवमप्युपन्यासादित्यपिशब्दोक्त्वा चिन्माण
रूपेण भगवद्विग्रहेलिकादिभावप्राप्तिरित्यौडुलोमिमतं छानामधभ-
क्तविषयमिति सुचितम् । भपिशब्देन तन्मतस्याप्यङ्गीकारसूचनात् ।
फिश, भक्तविविधमावद्रष्टा विविधभोगचतुरेण चत्यर्थफधिपधिते-
त्युक्त्या लौकिकदेहेन्द्रियादिवत्वं प्राप्यते । ननु विग्रहस्य जन्यत्येन
लौकिकरयाद् ब्रह्मणा सह भोगो न सम्भवतीत्याशङ्याहः । पूर्वमा
धादिति । भक्तस्य भगवत्मालेः पूर्वमेव भगवद्रोगानुकूलपिमहाया
भावान कृत्रिमत्यमित्यर्थः । एवञ्च भगवत्स्वरूपानन्दानुभवयोग्य-
रीराणि नित्यानि सन्ति । यधनुगृहा स्वरूपानन्ददानेच्छा ताजीवों-
स्तन योजयतीतिभावः ॥७॥
ननु भक्तिमार्गायधपि फतिपयेषु स्वरूपानन्ददानं, न सबै-
चित्यत्र फि नियामकमित्याराड्य तदाह ।
सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ८॥

·४ अध्याये ४ पादः। भजनानन्ददानार्थ सङ्कल्पादेव हेतोस्तद्विषय एव तदान. समनुभवति । कुत पतज्ज्ञातं, तदाह । तच्छतः । नाय. मात्मत्यारभ्य, यमेवैध वृणुने तेन लभ्य इति श्रुतः । अत्र भग- वत्प्राप्ति प्रति वरणातिरिक्तस्यासाधनत्वोक्त्या वरणमात्रलयत्वो- क्या च वरणात्मकसङ्कल्पप्राध्यत्वं वदति श्रुतिः । सूत्रे एवकारेण सङ्कल्पातिरिक्तसाधनाप्राप्यत्वं झाप्यते । चकायत कृपानितफल- प्राप्त्यनुकूलपरमार्तिः संगृह्यते ॥८॥ उक्तमय सूतान्तरण द्रढयति । अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९ ॥ येषां साधनं फलं च प्रभुस्वरूपातिरिक्तं नास्ति, तेऽनन्याः। तेषामधिपतियतः । येषां माधनात्मना फलात्मना च हदि भगवानेष स्फुरति, नान्यस्तेपामाधिपत्यमपि स्वयमेव करोति । अन्यन तु विभूतिरुपैराधिपत्यं करोति, न स्वयम् ॥ ९॥ पूर्वमप्रतीकालम्यनान्नयतीतिसूत्रेणाप्रतीकालम्बनानां ज्ञानि- नामक्षरप्राप्तिरुक्का । तत्राक्षरस्य साफारनिराकारभेदेन द्वैरुप्याज्ञा. निनां साफाराक्षरप्राप्तिनिराकाराक्षरप्राप्तिति संशय निराकाराक्षर- माप्तिरिति यादस्मितेनाह। अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ १०॥ पादरियचार्यों मुक्त्यरस्सायां देहाधमाचं मनुते । कुतः। आइ घेयम् । यतो ब्रह्मविदो मुक्तिनिरूपिका श्रुतिपत्र हि द्वतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्युपमाम्य, यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् कंग कं पश्यदितिरूपा नस्य द्वितीयज्ञाननिषेधमाह । एञ्च नस्य काममो- गधाता तु दूरे, कामभागाक्षेप्यदेहस्तु सुतरामेघ न सम्मपतीति या- दरिमतम् ॥ १०॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ जैमिनिराचारों मुक्तस्य पुमो देहादीय सत्तां मनुते । मनु पूर्वोक्तयाधफवाक्यानां का गतिरित्याशमाह । विकल्पामननात् । महविदामोति परमितिभुस्या महसागस्य परमाप्तिहतुरयमुक्तम् गा.

·नमसूत्रचो। यमात्मेति भुत्या घरकलभ्यत्वमुक्तम् । सोऽश्नुने सर्वान फामा. नितिभुत्या परप्राप्तिर्विवृता । इहैव समवलीयन्ते, प्रदेष सन् ब्रह्मा- प्येतीत्पपि भुत्यन्तरम् । एवञ्च मियोऽविरोधाय पुष्टिमार्गेऽङ्गीकृती भगवता सहालौक्षिकदेहेन्द्रियादिकं प्राप्य कामानस्नुने ! मानमा यिस्तु, ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येतीत्युक्त्याऽक्षरे लयं प्राप्नोतीति व्यवसि- तविकल्पाश्रयणान्मुकस्याप्यलीफिफदेहेन्द्रियादिसत्वे वाधकं ना- स्तीत्यर्थः । तरफेन कं पश्येदित्यपि ब्रह्मशानदशानिरूपणमिति है- यम् ॥११॥ जैमिनिमते साकाराक्षरात्मकविग्रहप्राप्तिभक्तानां, निराकाराक्षरे लयास्तु शानिनां मोक्ष इत्युके:साकारनिराकारभेदेनारे भेदण्डा स्थात । तन्निवारणायाचार्य पफमेवाक्षरं जीवानामधिकारभेदेन बादशाहवद् द्विरूपेणास्तीत्याह । द्वादशाहवदुभयविध-बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ भगवता मह, सोनुत इतिश्रुत्युक्तकामभोगसाधनस्याक्षर स्य मतान् प्रति भगवद्रसभोगार्य शरीररूपेणाविर्भावेन भोगाय- तमत्वाचरीरत्वम् । भक्तदेहेन्द्रियादीनामक्षरात्मकत्वात् । शानिनां तु भौतिफत्वाभावमात्रेण निराकारत्वेन स्वस्मिलयसम्पादकत्वाद- शरीरथमपीति बादरायण भाचार्यों मन्यते । मतः श्रुतेरित्यर्थः । सा तु तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत इत्यारश्य, भात्मन एवेदः सर्व. मित्यन्ता । तेन प्राकृतशरीरराहित्य सिद्धयति । नन्वकस्यैव विरुष- मशरीरत्वं शरीरत्वं च कथमित्याशड्य वैदिकहष्टान्तेन समाधत्ते । द्वादशाहवत् । यः कामयेत प्रजायेयेति, स द्वादयरात्रेण यजेतेति विधानाद यागत्वम, बादशाहमृद्धिकाया उपयुः, य एवं विद्वारसा सत्रमुपयन्तीति च विधानात् सवत्वं यथा द्वादशाहस्य तथा प्रकृते- पिछयम् । प्रमाणसिखरमादिति भावः ॥ १२ ॥ ननु श्रीकृष्णावतारस्वरूपमानन्दमयमेवेति तत्र प्रमाणेषु प्रतिपादितम् ! परन्तु तत्राऽप्यवतारसमकालः पुरुषैः प्राकृतस्विधा. यस्याविशेश रश्यन्ते । तत् कुत इत्याचा परिहरति । तत्त्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ १३॥ 4 ·४ अध्याये ४ पादः। तदर्शनस्य वास्तवत्वनिरासकस्तु शब्दः । तत् प्राकृततुक्या. घस्थादर्शनम् ममाये प्राशतत्वस्यामावे एव भवति, न तु प्राकृत्योर- बस्यास्तत्र सन्ति । नन्वविद्यमानविषयस्य कथं दर्शनं स्पादत माह । सत्यवदिति । सन्ध्य तृतीयस्थानमितिभ्री: सम्ध्ये स्वप्न यथाऽविद्यमानानव माथिकान पदार्यान् पश्यति निमोहित एवं थे. वासुरेषु भगवतः स्वरूपाशापनेच्छा नेषु मायया स्वरूपेऽविधमाना. मेव धर्मान् मासयतीति गानुपपन्नं किश्चित् 1 ते तु, प्रवृत्ति व निर्ध- हिच जना न षिदुरासुरा इत्यारम्प, मामप्राप्येव कौन्तेय ! सतो पान्त्यमा गतिमित्यन्तेन गीतायामुक्ताः॥१३॥ भावे जाग्रहत् ॥ १४ ॥ भप्राकृतलीलापदार्थस्य यत् तत्त्वेन दर्शनं तद् भावे विषयस- झाये मपति । तदर्शनं सविषयकमेघ, न तु मायिकविषयकम् । तत्र. रात: 1 जानद्वत । जाग्रहशासामयिकज्ञानं सत्यविषयफमेव भवति, निद्रामोहिनस्य तु विपरीनं, तइदित्यर्थः ॥ १४॥ ननु सोश्नुते सर्वान् कामान् सह प्रात्यत्रमत्तस्य मगप- तासह कामभोग उपपादित:-। परन्तु भगवतः पूर्णज्ञानक्रियाश- किमान भक्तस्य ततो न्यूनत्ये न सम्भवति । तत्रापि प्राधान्यं मु. बरामय न सम्भवतीत्याशयाह । प्रदीपवदायेशस्तथाहि दर्शयति ॥ १५ ॥ न हि नक्षा मक्तस्य वसामयेंग प्राधान्येन भगवता सह भोगा, किन्तु भगवदावेशेन । प्रदीपयत् । यथा प्रदीपः नेहयुक्तवत्य- स्तरेसम्यद्धः मतापि स्वसमानां करोति, तथा भगवानपि फल. दानाय मक्ते सम्बद्धस्लमपि स्थसमानयामध्ये फरोनीत्यः । अत्र प्रमाणमाह । तथाहि दर्शयति । श्रुतिरितिशेषः । सा तु मतो सन् नियमाणो विनि, एको देवो यहुधा निविष्ट इति च ॥ १५ ॥ ननु न तदभोनि कान न तदनोति कश्चनेति धूयते । प्राणा सह काममोगोऽपि, सोऽनुन इति श्रूयते । एव श्रुतिषिप्रति. षेधमिराकरणाय भिगुणं प्रह, न तमोतीतिश्रुतेर्विषपः । सोऽनुत , २३ ·ग्रह्मसूत्रत्तो । इमिथुनेस्तु प्राकृनगुणसहितं ब्रह्म विषय इति व्यवस्थायां सवसाग- अस्पमिति प्राप्त, उच्यते । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥१६|| स्वाप्ययः स्वमपीनो भवतीनिथुन्युक्ता सुषुप्तिः । सम्पत्तिब्रह्म- सम्पत्तिकरीत्या पुष्टिमार्गीयो मोक्षः । नयोरन्यारापेक्षमुभयभ्रत्या- विकृतम् उक्तमित्यर्थः। एवञ्च प्रस्वापदशायां ब्रह्मस्वरूपस्य सम्य- गनुमघामावात् तद्विषयिणी न तदशांतीति निधिका श्रुतिः । सम्प- स्यात्मक.पुष्टिमार्गीयमोक्षे तुम्वरूपस्थाऽनेकधाऽनुभवातू ननिरूपिका, सोऽश्नुन इत्यादिश्रुतिरिति न प्राकृनगुणयुक्तस्यनिर्गुणत्वभेदेन व्यय. स्थाकल्पनमुचितमित्यर्थः । परास्य शक्तिििवधैव श्रूयत इत्यादिशु- त्याऽचिन्त्यानन्तशक्तिमति स्वतः सर्वभवनसमर्थे ब्रहाणि गुणानां - योननाभावात् ।। १६ ॥ ननु ब्रह्मणा सह काममांगे लौफिफव्यापारमाहित्यमस्ति न घेति मंशये भोगस्य लौकिकन्यापारसाहित्यदर्शनादस्तीति प्राप्ते, उच्यते। . जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥१७॥ भागवता सह भोगो जगद्व्यापारवर्जे भवति । जगत्सम्बन्धी लोकिको यो व्यापारादहित इत्यर्थः । कुतः । प्रकरणाद् भमनिहि- तत्याश्च । ब्रह्मविदाप्नोनीत्यस्य मुनिप्रकरणस्थत्वात् तत्र लौकिक व्यापारी ग मम्भवति 1 लीलायाः प्रकृतिकालाद्यतीतत्वाच लौकिक जगत् ततो दूरतरमिति न तत्र लौकिकव्यापारसम्भावना सन्निधा. नामाचात् ॥ १७॥ ननु मुक्ति प्रकरण एच छान्दोग्य, सह पश्यतीति सर्य. चिपयज्ञानकथनात् पूर्वोक लौकिकन्यापारराहित्यं नोपपद्यत इति सूत्रानाशय समाधत्ते । प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥१८॥ देशफालभेदेनानेकविधायां लीलायामधितो यो भक्तस्तस्य यानि ततहीलानुभवाय नानारूपाणि तान्याधिकारिफाणि । तयां ·४ अध्याये ४ पादः। मण्डले समूहः । तत्र स्थितं वस्तुमातमाधिकारिकमण्डलस्यम् । स. स्यय साह पश्यतीत्यनेन दर्शनोक्तिन तु लौकिकास्तुनः । मत पत्रान, सर्वमानानि सर्वशः, स एकया भवतीत्यादि च पथ्यने । मनः, मर्च ह पश्यनीनिथुन्याऽप्यलौकिकलीलाविषयकसर्वज्ञानका धनान्मुकिदशायां न लौकिकव्यापारमम्भावनापीति भावः ॥ १८ ॥ ननु तत्तद्देशकालपिशिष्टलीलाया नित्यस्वाल, श्वस्त्वदहमा- थास्य रमि भगवनाक भक्तानां तदाकाड्या स्थिनिरनुपपना । तत्तदे- शकालभगवदागमनस्य नित्यत्वेन तदापि सस्याद् भगवतोऽप्येवं कथनासम्मवाश्चत्याशड्याह । विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥ १९॥ अस्मिन्छास्ने । भगवल्लीलायाः प्रकृतित्वेन कयनात् तद्विरु- दोपों विकारशब्दवाच्यो भवति । यथाऽनारिफलेषु विकारण एसनाशो भवतीति लोके हई, नद्वदत्रापि भगरतः वस्त्वद्हमाया- स्य इति गायशेष प्रति फयनसमयेऽपि सदगृहागमनली. लाया नित्यवन तस्मिन् काले सत्वेऽपि तदा तस्या अनुमो मगचंदागमनप्रतीक्षाहेतुत्रिप्रयोगरमस्य नाशो भवतीति तस्मिन् का- ले स्वंगदे भगवत्स्थित्यनुभवो विकारी भवति । एवञ्च मक्तानां पूर्वो क्तरीत्या मगदुत्यनन्तर यत्तदागमनप्रतीक्षात्मक ज्ञान तद् विका- राति भवति ।मद्देदे पूर्व भगवानागतोऽभूद, अधुना पुनरप्या- पायनीति भूतमविष्यत्स्वगेहस्थित्यनुभवविषयकमपिशान न मपति। घिरहोकगठ्यानापत्तेः । किन्तु कदा आयास्यतीति फेवलं प्रतीक्षेप सदा भवति । इदं सवेपत उक्तम् । यद्मनाशक मवति तारश शानं तस्य न भवति, पापकमेव भवतीनि ले किकमिज लीलानुभवा- मकमेव तज्ञानम् । एवञ्च लोलाविशिष्टप्रभाः सर्वदा नदी सत्त्वेऽ. ऽपि तदा तस्य धानं न भवतीत्यर्थः। भक्तानामपि सर्वशत्वेऽपि याहर्श रसामासजन तादृशमाच्छाध रसपोषकं ज्ञान प्रकटयति । अत्र प्रमाणं प्रदर्शयति । तथा हि स्पितिमाह। सर्वमाप्नोति सश इति युनिफस्य मतस्य सर्वशः सर्व प्रकारः सय लोलारसलामोतीति फपयाती पूर्वोत्तरीचैव तस्य लायो स्थितिमाह । मतो लीला ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । स्वरूपमेवेदमलौकिकं ताहशर्मिति वैदिकैस्तथैध मन्तव्यमिति भाषः। मलौकिकेऽधे प्रमाणमेवानुसतव्यं, न लौकिकी युक्तिः ॥ १९ ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ प्रत्यक्षानुमाने श्रुतिस्मृती भगवत्सभ्यन्धिनि लीलापदायें यु. स्वगम्यत्वं दर्शयतः । परास्य शक्तिर्विविधैत्र भ्रूयते स्वाभाविकी शानपलक्रिया च । नेपा तयण मतिरापनेया। अलौकिकास्तु ये भाया न तांस्तण योजयेदिति च । अतो लीला लौकिकयुक्ति विरोधो न दूषणं, प्रत्युत भूषणमेव । तदुक्तं, न हि विरोध उमयं भगवत्यपरिगणितगुणगण ईश्वरेगिवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविफल्प- वितर्कविचारप्रमाणामामकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणाशयदुरयप्रह- पादिना विवादानवसर इत्यादि ॥२०॥ एताहशलीलाविशिष्टप्रभुस्वरूपमेव परमफलत्वेन घेदान्तधुः तितारपर्यविषय इति सूचयति । भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ॥ २१॥ मोनुने सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणेतिथुनी मांगे भगवती भक्तसाम्यमुच्यते । एतच्च पुरुषोत्तम एव सम्भवति । यतो भके सख्यं दस्था तस्कृतात्मनिवेदनमडीकुर्वन् कृपया तं प्राधान्येन खक. पानन्दमनुभाषयति । अन्यथा भक्तस्य स्वरूपानन्दानुभयो न भवेत। एनाशपरमकृपालुः पुरुषोत्तम एव परमं फलमिति सिद्धम् 1 मात्रपदेन न तत्समश्चास्यधिकश्च दृश्यत इतिश्रुते मंगवतःसारमना नमकसाम्यमिति शापितम् ॥ २१ ॥ एवं भगवास्वरूपानुभयस्य पुष्टिमार्गीयपरमफलर निरुण्याक्ष रप्राप्तानिनः फलरवं निरूप्य तदनुभधानन्तरं फर्ममागंयत पुनरा. प्रतिः स्यादित्याशयोमयोरप्यपुनरावृत्ति सत्रायत्या निरूपयानु पसंहरति। अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ भत्र स्त्रावरमा शानिनां मकानां चानादतिरच्यते । - ·४ अध्याये ४ पादः। लोकमभिप्लम्पद्यते, न स पुनरावर्तन इत्यादिशब्दस्तु शानिना. मनावृत्तिमाह । भन्निमागें तु यमवर वृणुते तेन लभ्य इनिश्रुनधरणस्य - निस्यत्वनानापत्तिरपि नित्या घोध्या । किञ्च, कालेन हि पुनरावृत्ति । म यत्र कालोनिमिशं पर प्रभुगितिवापाद् भगवल्लीलायां काला- भावादपि न पुनरावृत्तिरिति ॥ २२ ॥ सम्राश्रीजयमिहाज्ञां प्राप्य वजनाथभट्टेन । मणुमायभास्करस्य मरीचिकेयं कृता जयतात् ॥ १॥ इति श्रीब्रह्मसूत्राणामणुभाम्यानुसारिवृत्ती मरीचिकायायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४॥४॥ समाप्तोऽयं चतुर्थोऽध्यायः॥ सम्पूर्णश्चाय प्रायः ·॥ श्रीहरिः ॥ मपि, श्रीश्रीवल्लभाचार्यशुद्धातमम्प्रदायसिद्धान्तशागरसि. काः सहृदयवराः !, इदं किलाभिज्ञायतां तत्रभवद्भिवद्भिः। यदेश श्रीभगवत्कृष्णद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणां विवृतिरणु- मायानुसारिणी मरीचिकाख्या श्रीव्रजनाथभकता सम्मु प्रका. शिता वरीयर्ति । एनां च, 'नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो वेदान्तसिद्धान्तधिका. सने पटुः । आविष्कृतोऽयं भुवि भाज्यभाष्करो मुधा बुधा धावत नान्यवर्मनु' इत्यणुमाये श्रीश्रीवल्लभाचार्यः स्वभाव्यस्य भास्कर- रूपतपा निरूपणाद् अणुभाध्यविभाकरानुगामकिरणरूपेण व्यप. दिरान मरीचि फेति न्यरुपयद् अन्य कारः। स च, शुद्धाद्वैनसम्प्रदायस्य सौलमयेन बोधार्थमेनां सम्राट श्रीजयसिंहाशानुसारेण व्यरचयदिति, 'सम्राश्रीजयसिंहाशां प्राप्य ग्रानायभट्टेन । अणुभाग्यभास्करस्य मरीचिकेयं कृता जयतादू इति प्रशस्तिलेखाजवायने । तां चैनां नानाविधदर्शनप्रकाशाय प्रयतमानेन श्रीहरिदास- गुसाभिधमहाशयेन प्रवर्तितो भाग्यादिभिः संशोध्य प्रकाशित वानस्मि । अग्रे च क्रमशः सपकाशाख्यव्याख्योऽणुभाध्यग्रन्थोऽपि प्रका- शयिष्यत इति शुद्धाद्वैतसम्प्रदायपुस्तकमभिलष्यन्दिःसुधीभिरबंधय- मिति, प्रकाशयिता। रतगोपालमा