Sringeri Sharada Peetham
Nyaya Khandanam Ac No 117
Front matter
न्यारवं० M मूल श्रीगणेशायनमःश्रिीगुरुभ्यानमालमीन सिंहायनमाअथयानवलंब्यबलंवाव्यवहारास्तेषासर्वनाम्या मर्थाःकथनिर्वाच्चा तथादिईश्वरसावेकिंप्रमाणमिनिब्रुवाणःप्रतिवक्तव्यःकिंराव्ययमक्षिपार्थोवाकु. त्सितार्थोवा वितकीर्थावाप्रश्नार्थीवास्यात् तत्रय दिप्रथमःपक्षःतदाश्वरसद्भविनांसिप्रमाणमित्यन स्थादतथाचसतिनप्रतिज्ञामात्रात्साध्यसिस्थिरितिहेवादिकंवाच्यं भवत्तितञ्चभवतानाभ्यध्यायित्त स्माचन्यूनत्त्वदोषाअतएवनद्वितीयः ईश्वरसद्भावेकुत्सितंप्रमाणमित्यस्यापिप्रनिलाभात्रलावअपिचसाध्यसा पकत्वातंतुसितमन्यथावाजन्यथाचेदलंतडद्भावनयासाध्यसिस्खेरप्रत्यूहत्यात नापिप्रथमःप्रमाणे चसाध्यासाधकंतिव्याघाता-गोणायंप्रमाणाइतिरेत्प्रमाणत्वयोगिनियययंप्रमाणशब्दन ay योगलदागौणत्वव्याघातामुरव्यवादअथप्रमाणाभासतदानउद्दावनयाइश्वसदावेयःप्रमाणाभासासकुन्तिनत्यत्रपर स्थापिसंप्रतिपन्नत्वा श्वरसद्भावइति विशेषोपादानंचव्यर्थस्यात्तु अन्यत्रापिद्धिविषयेप्रमाणभासाकुसित्तऐवसाध्या साधकत्वात नापिटतीया तथासतिवितर्कस्यपशांतरसापेक्षत्वेनपक्षांतरमपिवचनीयं भवतिकरसहावे किंधमा णमतान्यदितित्तभवतानाभ्यधायिनतोन्पूनत्वंदोषागनापिचतुर्थ प्रश्नायास्वकिशबाकस्यविपदार्थस्य जिज्ञासमानताप्रतीयतेसाचेहप्रमाणपेदसमभिव्याहारत्रमाणविषयिाणीप्रतीयत्तेयर्षियश्यामश्वस्तहत्तरेगारिना नियंतदयंप्रश्नसाहरवेप्रमाणसामान्यविषयात विशेषविशेष पोवाभिप्रेत आदिदीश्वरसद्भावप्रमाणमि तरमापोसयहिषयोहिप्रश्नलरभिधेयंप्रमाणसामान्यविषयःप्रश्नतप्रमाणशब्ताभिधीयतएवअद्वितीय तथा पीश्वरसगावेप्रमाणमित्येवोत्तरमापयेतयथाप्रश्नवाक्येप्रमाणशब्दविशेषपरःतथोत्तवाक्येपि कोसौविशेष न्यावं. मूल तिचेचन पूर्ववडतराव किंचास्यपिप्रश्नस्यविशेषाविषयःकिंशब्दस्य विशेषशब्देनसामानाधिकरंण्याचत थाचसतिशेषत्येवों तरंस्थावस्यादेवाविशेषशननविशेषमात्रमनर्धारितमत्रविवभिनंकित्वसाधारणीप्रमाणव्यक्तिस्तत्रविशेषवारस्यतास येतस्मात्कासावसाधारणीप्रमाणयक्तिरितिप्रश्नार्थःतत्रचत्तस्या:प्रमाणव्यक्तरभिधानमुत्तरंसतनैविधा प्रला प्रलापाइति नैतदेव्यत्तोत्रापि विशेषसोवोत्तरंयथाप्रमवाक्यगतस्य विशेषताब्दस्यसर्वतोव्यारलवरूपायांप्रमाण: व्यक्तोतापर्यंतचोत्तरव्यवस्थितस्यापिएचसतियत्रविषयेभवीयस्यप्रणवाक्यस्यत्तासर्यतदेवास्माकमुत्तवाको नप्रतिपादितमितियुक्तमुक्तंअथमन्यसेकिमिहप्रमाणमिनिच्छतोयमभिप्रायात्रार्थनुमानंप्रमाणमित्तरदेति. अव्यष्यनभानमिलतरमस्माकं किंतदनुमानमिनिवेद-अयमपिप्रानुमानमात्रविषय उत्तविशेषविषयइत्तिविकल्स्यम माणप्रश्नवदुत्तरंवाच्यमितिअत्रसंग्रहश्लोको यथाविधयंविषयंनिजस्यप्रश्नस्यनिर्वक्कियरोययोक्त्यान्वाच्यस्तथे वोत्तरवा दिनापितयेववाचासत्ताविधार्थ अनस्ययःस्थादिषयःसवाच्यावाचातयेवेषभनिरुक्तालयाप्यास्थितमत्यै वगिराखपृच्छाविषयस्यवस्का प्रश्नार्थाचविलाजिज्ञासाविषयतार्थस्यप्रातीयत्तेजिज्ञासाचज्ञातुमिच्छा-छाचनाजाते भवतिअतिप्रसंगात् तस्मादीश्वरविषयंप्रमाणज्ञातुमिच्छातात्तवलज्ञानमिछाकारणीभूतंव्यक्तव्यत्तदनथाभूतार्थत थाभूनार्थचेत् तेनैवखकीयो विषयःप्रमाणमुपस्छाप्यतेविषयेप्रमाणप्रतिमन्तरेणातदीययथार्थतस्यवक्तुमशक्यतादतेन प्रमाणनखगोचरईश्वरसद्भावउपस्छाप्यतेइत्यनायासेनेव सिहोस्माकमीश्वरसिद्धिमनोरथ अथायथार्थतत्तस्मिन्न यथार्थज्ञान विषययद्ययथार्थमेवज्ञानमुत्सादनीयमित्तिभवतःच्छतोवाछिततरकिय स्वाधिनेर्थेवरापेक्षाभवा नेवायथार्थज्ञानोत्पादनकुशलोयेथे मिथ्याज्ञानमजीजनतथायरमप्युत्पादयतुवयंपुनर्यथार्थज्ञानस्योत्सायिरोमि मिथ्याज्ञानेसर्ववाह तिनः किमिह नितुज्यामहे अथमदीयस्यायथार्थज्ञानस्ययो विषयः समदीययथार्थक्षा न्या-रंव० ३. मूल नविषयोभवताक्रियतामितिलूदीयवांच्छितंतदायाधानादिस्यर्थभवनःप्रतिरेवानुपपन्नाःशुक्किकारजतात्मतेनभूमयथार्थ झानस्यविषयोभववियेतदर्थप्रेक्षावावान्कथंकारंप्रयत्तेतयेनरूपेणायथार्थज्ञानविषयत्ततेनरूपेणयथार्थज्ञानविषयलेव्या पानात अथमन्यससिलातमनुरुंधानेनत्वयायथार्थतानंनत्रोसाट्नीयमतरतर्षभवाननुयुज्यतइति मेवंयवरसदा वविषयाभवत्ताप्रमाणाभासःप्रमाणवेनभात्याप्रतीतस्तस्यप्रमाणलेभस्माभिव्यूत्पादनीयमितिनास्माकमीटेंशासि हांतःप्रत्युतश्वरसद्भावविषययत्यमाणंभवनाप्रमाणाभासत्वेनभांत्याप्रतीतमस्तितत्प्रमाणीनीयमिति स्यात्मतमी श्वरसद्भावविषयप्रमाणस्यभवनालापनंकियतामियाभिमतंपृच्छनामस्माकंनतप्रमाणेनाप्रमाणेनवेनिविशेषोप्यभिमन तिन ज्ञापनमात्रस्यप्रमाणज्ञानमादायाप्युपपत्तेः तत्रवाधीनेभवतःकापरापेक्षेसायुक्तमनुषजनीयंस्थादेतत् येयमीश्वरसद्भाव विषयप्रमाण प्रनीतिरस्माकमुत्पन्नासाव्यभिचारिणीसत्यावेतिसदायोवासमकतेनेकपक्षान धारणाधीनंयदीदंदूषणमवादिभवतातन्निरवकाशमिति नैतति एवं हितस्यांप्रतीतीयथार्थत्त्वायर्थलसंशयेत ३.
स्या प्रतीतेगोचरोयत्प्रमाणतस्यापियोसोविषयश्वरसावरतत्र सर्वत्रैवसंन्यानस्यभवनःसंशयोयन्तु विप्रनिपलस्यतिस्या तू तथावस्तीकुरुशिष्यभावप्रसादय विरंचरणशुश्रूषाभिरस्माश्छेत्स्यामस्तेसंदायमितिविप्रतिपनाएवावयमाीर्यःसंगयो स्माकमितिचेच्तयवर्धककोरयरववयंकायानुरोधासंशयमालवामहइत्यस्यात् एवं तर्हिनदेककोअवधारणभवती यथार्थमयथार्थवेतिविकत्सोक्तयुक्त्यादृष्याएतेनानवध्यसायनतदस्माभिःप्रतिपनमित्सपिनिरसंवेदितलं व्यभिचारिषि षयमव्यभिचारिविषयवातदिति विकसोभ्यातस्यापिग्रस्तत्वादपरस्परविरोधेदिनप्रकारांतरितिरितिन्यायाता एवमीश्वराभिसंध्यादावपितत्तछानेनिछत्सर्वनामांतरखंडनमबद्रष्टव्या गतिखंडनखंडेसर्वनामानिरुक्तिः स्मतीयःपरिच्छेदः॥ ॥ ननुनथापिभावात्मकेतस्मिन्नीश्वरेविधायं किंकिंचित्रमाणवक्तव्यमितिचेकिंपनी वत्त विधीत्वमितिचेन्न-अमावस्यापित्तथाभावात्-प्रतिखव्यावृत्तवनाननुगतत्वाप तेत्रअस्लनिप्रतीतिविविष न्या-ख. मू०ल. C. यत्वमत्तिचेन्जभावाघटस्थास्तीतिप्रत्ययसंभवेनाभावस्थापितथालप्रसंगात नास्तीतिप्रतीतिविषयलेपिघयदे वतानिवृत्तः। अस्तीतिचारत्यर्थीवाशबोवाविवक्षितःनायानस्याभिरुक्तेःसत्तातदर्थ तिनेब-सामांन्यारीनीतदाभावादभावत्ताप तेःसनूपसत्वंच निरस्त नापिद्वितीयःअभावोलीसपिप्रतीत्तरुक्तत्वात वर्ततइत्याकारणचप्रतीयमानस्याभावत्व प्रसंगात सोप्यस्तिपर्याइतिचेन्नभयसाधारणेकार्थनिर्वचनमंतरेणपयायलस्यप्रतिपादयितुमशक्यत्वातायत्रक स्यास्तिपदप्रयोगस्तत्रवापरस्पवर्तत्तिइतिप्रयोगात्सामान्यतस्तावसयायत्तवाक्याधिगममित्तिचत्र प्रमयाभिषे याभिधयादिशबानांतधात्वेष्यपयोयत्वात्यवेत्यस्यप्रवृत्तिनिमित्तार्थत्वेचतेनिर्वचनप्रसंगस्तदवस्थासएक्चा _भावनमुन्यताकिशबाछलगवेषणया-अपरप्रतिषेधात्मकत्वंभावत्वमितिचेतुन व्यवच्छेद्यासंभवेनपरपर वेयर्थप्रसंगात भावाभावया परस्परप्रतिषेधात्मत्वस्वीकाराचन्तथापिभावोनालित्यभावप्रतिपति तदभावोना स्तीत्तिभावस्यप्रतीतिरितिचत्-ल-तावतापिलक्षणानिरुतापरप्रतिषेधमुरव्येनप्रतिपद्यमानत्वमेवभावत्वमिनिचेन्न चरुरादिभिर्भावापदणप्रसंगादन हिप्रतीयमानत्वंचकरादिमागंजभावोनालीतिप्रतीनिविषयत्तप्रसंगात नही यभावविषयाभवसतपरप्रतिषेपमुखनप्रतीयमानत्वातूनाप्यभावविषयक्तं निषेधार्थ नवंप्रतीतिरेवस्यादिति चेन शाब्याःप्रतीते संभवा आकांक्षारिमपिदैःप्रतिलेसंसर्गवोधनाव अत्यंतासत्यारितानमधेश करोतिहिः प्रत्यक्षप्रतीतथाविवक्षितत्वादयमदोषइतिचन्न प्रत्यक्षमावस्यप्रत्यक्षालानंगीकारान् सेश्वर क्षेसर्वप्रत्यक्ष मितिवेत्रन्तेनतेषामारपहिषपालतयाग्रहणेप्रमाणाभावाट तेषाविधिरूपतयाने येवमहणमिनियेन नि धिरूपलस्यानधारणात् वपरप्रतिषेधात्मकतयाशब्देनापिबोध्यते तत्तावावरूपमितिचेन्न-परपत्र त्तित्यागेप्यचाक्षषादित्वापत्तेःयदेवविधतदाररूपमित्तिचक्दनैवविधत्त्वाभावत्वमन्यदाच्यंजन मूल्ल. न्या-खं. ५ देयंदेवंविधनावरूपमित्तिनियमानुपपतेःअस्योपलक्षणलेचोपलक्षपस्यान्यस्यवायत्वात-अस्यैवभावत्वार्थत्वे चाभावोनास्तीतिहत्त्वाप्रतीयमानस्यभावस्यभावत्वाभावप्रसंगात भिन्नंचभात्वनसंभवतिषटपदार्थव्यतिरेकर गादितिव्यचकिंचिद्रावतंतत्त्वात्मनिअस्तिनोवा अलिचेपलात्मनिरत्तिविरोधः नामित तिचेतवस्यप्र तिषेधमुरव्यनाप्रतीयमानस्याभावंप्रसंगइनि-नवमीश्वरसद्भावप्रमाणानुपदर्शनेतदभावएवापद्यतेति चेत् अभात्तं किमभिधीयते॥निषेधात्मकलाम तिवेन जयदिप्रतिक्षेपात्मकलंभावोप्य स्तिभावाभावयोदयोरपिपरस्पर प्रतीक्षेपात्मत्वस्वीकारात्अथाभावलमेडताननिस्तापर्यनुयोगाएतेननिषेधमुख्यनप्रतीयमानत्वमिनिनिर स्तंभावविरोधिसमितिचेदासर्वभाव विरोचिलवातदिवशेषविरोधिलंदाना घोसिडेनरिघटाभावाभूतलादिविरु णदिनहितीयोभावानामपिकेषांचित्तथाभवान अथासहावस्ठान विरोधी विवक्षित सभावानांनास्तीतिचेन्न. ५ " मावोवासश्चात्यादौतस्यापिभावादएक विधावन्यनिषेधःसइतिचेन्न-भावभेदयोरेवत्रसंगात एकविधिरेवापरनिषेधासइति चेन्न निषेधस्याभावार्थत्वेभावार्थलेचासिद्धनास्तीतिप्रतीयमानत्तमित्तिचे घराभावोनास्तीतिघटस्यतथाप्रतीयमा नतयाभावलापत्तेः अस्तीतिभावनिरुक्तौयडक्तंदूषणंतदापत्तश्वप्रतियोगिनिपणाधीन निरूपणत्वत्वमितिचेन्न प्रति योगिनःपरार्थत्तेतिप्रसंगात विरोध्यर्थत्वेतदनिरुतै असदर्थवेचनमतवार्थस्यासिद अतीतोनागतज्ञानादौविष यादिनानातिप्रसंगात यचकिंचिदभावलक्षमुच्यतेसभावोवाभावावास्यानाद्यभावस्याभावानाश्रितत्वात विविध मणचकथमपितथालेत निर्वाच्यस्याअन्यदेवत्तदितिचेन तदभावस्याभावलेववृत्तेःभावत्वेचव्याघातात् नहिती यःतस्यत्मनिरत्तो विरोधापत अरत्नावव्यापकवप्रसंगादितिप्रतिक्षेप्य विशिष्टमेवयत्तिमातिसम्भावइतिचे न-प्रतिक्षेपानिरुक्तीप्रतिक्षेप्यानिरुक्त॥ विशिष्ठवागर्थश्वनिर्वचनीयास्यात् तत्राविशिष्टविशेषणवि मूल० न्यारवं. शेष्यतसवयभ्योभिन्तमभिन्नवा नाबादंडपुरुषसंबंधामनरेगदंडिनोन्यस्याप्रतीतदंडिनमानयेत्ककेतवानयनप्रसंगाञ्च० ६ तत्संबंधेनोपलक्षितत्वातथेतित्वेन्न अजहत उपलक्ष्यवेत्तिप्रसंगात नहतश्चान्यवाद संघोहे तसचदधिएककरणएवेतिचेन्न संबंधानदधिकरणसंबंधान्यलापतेरिवेषपंथागातझबंधिनितनयहोरइतिवेबन्तस्यापिविशिष्टलेनान्यत्लायतीव्यहारविषयगतविशे षस्यवतमनाकालानुएवंपरंपराकल्सनायामनवस्वाभावंनतव्यवहार्मशतीविशेषकवितद्वितीयतप्रत्येकेदंडिव्यवहारप्रसंगोविशेषाभावात ननेप्रत्यकंदंडिपदार्थ कतमिलिनाइतिचेत-मिलिताइतिकिंतेवामलकंवाभिधीयतेउत्ततेभ्योन्यःकश्चित आयेप्रत्येकंसावप्रसंग मेलप्यधिक: द्वितीयरुप्रतीनिव्यवहारविरोधात्यूर्ववन्निरल एकज्ञानारूसेवाचिरलनानाज्ञानार मेवानेवायसंबंधश्व विशिष्टपदार्थ इति चेन्नन्धरपा वितिबुधावारूनेघपणेसंबंधश्वघरपूररूपोविशिष्ट स्यातघटत्वपटलसंबंधानां त्वहुदावारूढानामुपगमेनसंबंधस्यापितम्या रोहोपगमभोव्यानन्यथाघटत्वविशिष्टरुयोघर पर त्वविशिष्टरूपश्वपर कथमभ्युपेयात्तत्रचनघरपावित्सपिविशिष्टमेवस्वतंत्र योर्घटपायो: परस्परासंबंधयोस्तत्रव्यवहारणातनपुनर्यथादंडिपुरुषसताच पिटःपर्यघटइनिवतत्रव्यवहारत्नेचैकलाना रूठतेवतयोर्नमंनव्यानो घरपराविति द्वितव्यानवगाहिनाकथं विज्ञानेनावगाथेने तिप्रत्यभिज्ञाप्रस्तावोक्तान्दोषानाव्दास्या माअतरवाविरलनानाज्ञानारूढतापिविशिष्टतानिरवकागाअथाप्रकाशमानासंबंधोन कैकएकबुध्यानलस्तथानचेदंघटपये तक्तयमुक्तदोषापतिरितिचेन्नअप्रकाशमानासंबंधोययोरित्यत्ययमोंविशकलइतिघरवव्यक्त्यादिवे शिष्यमपित्तभज्येता विशेषात् अथवर्मघर्भिसंबंधाःस्वतंत्राणवेकबुध्यारुतास्तथानचघापधर्मर्मिरूपावित्यनतिप्रसंगइति चेन्नधर्मत्वस्ये कदंडादिगुणादिसाधारणस्यक्तव्यपातात-सोप्यश्यतिबेन्न इष्ट्यत्तांपरस्यापितथापिवालुकावदिशके लितस्योपगंतव्य त्वत्तिधार्यवादिनधर्मस्यात् नथाप्रसभावान्त्रस्यादितिवन लडेक्कप्रतीत्यारोहस्या विशेषेप्रतीतिरपित्तथाकिन्नस्या स्यात्मातधर्मत्वंमनुगतंतद्रूपादिपदार्थखनूपमेवतथाविरियत्नदेवधर्मिणासंबंधेनचसमभेकबुध्यारुल विशिष्टन्नान्य दिनिचन तेषांवरूपाणाभेटेनेनानाभूतेषुविशिष्टेषुअनुगताविशिष्टबुखिनस्यात् संबंधम पिचहिविलुप्येवखभावादिवरू न्या.रव० मू०ल. ७ पादिकंतथाषियमाधत्ताएवमपिकिन्नस्यास्यादितिचे हिवराकोधर्यविविसज्यतायथाविनासंबंधविशिष्ट बाहीरूपादिस्वभावसाम सिमर्थितातथाविनर्मिणभप्यवितिनिझन् स्यादप्यवंयदिशुक्लइत्येतावन्मात्रायेवंप्रतीयेत किंतुकाकाबखिइत्यादि नाप्रत्ययेनसासामानाधिकरंण्योलेखिनाधर्माप्यानीयतइतिचेन्न-शेखत्वस्यजतेवारूपारविरलताहगवच्छितस्यवाखनूपल क्षण्यमवत्तत्पदेभिषिच्यतायेन विनाप्यधिकरणंसामानाधिकरणव्यवहारस्यात् किंचनेतावन्मा–बुद्दिमादायतदर्थगतवै वित्र्यातरखंडनेबुधिरेवस्वकारणसामार्थातथोथित्तत्तव्यवहारप्रसवित्रीस्वी कियताहतमर्थव्यसनेन तस्मानप्रत्येतव्यस्य वैचित्र्यंप्रत्ययोल्लेखसाक्षिक धियंनिवेश्यलुपद्माभगंताक्ष्येवयच्छति यत्तकेनचिदभावस्यस्लानेतन्मात्रधीरभिषिक्ता संत्तस्यपरुमुचितं गुरुर्षियमभावस्यरछानेछानेभिषिक्तवान् प्रसिद्दरवलोकेदिबुद्धबंधुःप्रभाकर अपिक बुध्यारूहोने कम्बसंबंधश्वविशिष्टइतिषशेयोयमेवरूपवलक्षण्याभाविशिष्टइतिकथ्यतेतोयंविशियोविशिराद्वैलक्षण्येनबोध्या मानोज्ञानमतीव्यवस्यादितितत्रतत्रापिज्ञानांतरनिवेशेनवालाक्वचिदनिवेशेतदभावाद विशिष्टत्त्वेशेषस्यामूलमवैशिष्यायातः। तद्योग्यस्तथोलिचेन्न तर्दियोग्यत्तापिविशषणवालुकावदलग्नात्तिप्रसंजिकवकतभावर्त ते एवमेकमितिज्ञानमितिआरुलुमि त्यादिदोरेरपिद्रष्टव्यंन्तथाहि अविशिष्ठाविशिष्टस्पवेशिध्येयदिधीविशेत नदिधाराविश्रांतीस्याहामूला विशिष्टतेति वि शिष्टनिरासेनचसर्वाणिलक्षणानिनिरस्तानीनिमंतव्यं यथायणाश्रयोद्रव्य मित्यादि। इतोपिगुणाप्रयोद्रव्यमित्यसंगतं तथाहिकथमत्तल्लक्षणमवधारणीयंसंख्यारूपगुणवतयारूपादेरपिप्रतीतेश्रोतिरसाविति चेत् पथिव्यादोकथमझोतिरिति वक्तव्य तत्रबाधकामावादितिचेत्तुल्यं गुणस्पगुणबतायांबाधकमस्माभिर्वव्यंवक्तव्यनियणागुणातिसिद्धांतारिचेत॥ ॥ रूपादेरणत्वस्येवनिवेठमशक्यत्वात सामान्यवानगुणइत्यादिगुणलक्षयोगात्तन्निश्चयइनिचन्नअगुणइतिगुणलक्षण शस्यासिधे संख्यावत्ताप्रतीत विद्यमानत्वात्मानिरसावितिचेन्न-परस्पराअयप्रसंगात्संख्यावत्ताप्रतीतेश्रोतित्वगुणल - 'aidsORD मू०ल. . ८ या खं० क्षणसिल्लिनातसिधौचबाधेनभातित्त्वव्यवस्छापनंनचहेत्वंतराडूपादेगुणत्त्वसिलोबाधकसिघिरट्यातस्यापिसंख्यायोगित्त्वात्स्या क्रांतत्वेनप्रसकट्रव्यकोटिप्रवेशतयारणलेनासिखासंख्यायो संख्यावत्वेनवस्याप्रसंगोनिःसंख्यवलितोडांतत्वंभवष्यती त्तिवेतनयथक्केनापितस्यसभावितद्रव्यकोटिप्रवेशत्वातावश्यकस्यापिसंख्यावतयत्ति जातीतयानाश्रयोकर्मरूपों गुणइत्यपिन जातिव्यापनातजातिमात्राश्रय इत्यर्थ इति-वेन्न अभावाप्रयतयासर्वाच्यापनात जातिमात्र तिभा वाश्रय निन्न उपाधीनामपितदाप्रित्वोत्तेत लोपाधीनाश्रयोरूपादिः किंतुकथमपिसंबंधितावतेवन्चानुमानादि रर तिरितिवेदपाधीसंबंधप्रत्याश्रयलस्यमंतव्यलाल अन्यथावयदि कि चिट्पमत्रनष्पतेतदासामान्यविदोषा तमात्रनस्यात् व्यधिकरणयोर्गम्यगमकभावात्तपगमात् तस्मायतदेवलक्षणंनतोवलजा तिरुपेयादिसपाहोना स्लि तदानीमस्तियद्यस्तित्तदानास्तीतिचित्रेणलेगेत्युक्तेनलगतिभालगत्यक्तेलगतीतिप्रवलिकामनुकरोति-I' अपिचराणाश्रयइत्य बकायार्थः समवायीतिजेन्नराणत्त्वादिपिव्यत्वप्रसंगात् गुणावच्छिंनस्यसमवायस्थगुण चेपि विश्रांतत्वात राणःसमवेतोयवराणसवायिी विवक्षितइतिचेन्नेन्य।त्यस्याधिकरणार्थस्याचप्यनिरूपणेनतनैर. तन्याकारानुपपत्तेः उनिप्रत्ययहेतुराधारनिचेन्नहबारोपीतिमेतिप्रत्ययात खस्यपातराणाधिकरणत्त्वप्रसेंगात भी तिरसोयथार्थप्रत्ययात्रविवक्षितनिचेन्नतदर्थासत्त्वनिरूपणअतिरेकेणतदाप्रामाण्यस्ययोडूमशक्यत्वातुनचाद्यापीहे तिप्रत्ययस्यार्थःप्रतीना यत्प्रतियोगिकमसत्त्वंतत्रनिरूप्यत्तेपीनत्वप्रतियोगितचक्कविसिलवेनिचेतत्तस्यप्रमित लादेवासत्वानुपपत्तेः तस्याप्रमतत्व मितिचेन्न तवसाधारत्वा निरूपणादिति एतेनसमवायिकारणद्रव्यमित्यविलक्षण निरनकथनिर्णता तत्र व्यभिरंसमवायिकारणमिदंने निरुपादोघाहोचसंख्यासमवायिकारणलयुक्तात्मतात. संख्येवरूपादोनास्तीस्चेिन्पादोकथमस्तिप्रत्ययस्याभयुवापिसमानत्वादित्यक्तमनुषंजनीयंद्रव्यएवस रवं न्या० मूल. ९ रव्यास्वीकारतकंबंधाणे नितव्यवहारोपतोक्सनालाघवात्तगुणेसंरव्याद्यवीकार तिचन्न विपरीतमेवकुतोनत्याद-स तानस्मभान्यायपिवाराणाहौकिमर्थमगिक्रियतेद्रव्यहोरेवतत्रतद्व्यवहारोपपने ननुसामान्यार्थरावकःयथाहिअनु कृत्तिप्रत्यय कारणेसामान्यमित्यलक्षणंसाम सर्वकार्योत्पत्तेरतयातदेकदेशातरैश्यव्यभिचारात असोधा रंण्यविशेषणादनन्यजातीयप्रयोजकत्वंचतादेति चेन्न साम मपिप्रसंगतादवलोट भेदप्रनिपत्यादावपिप्रयोजक त्वा एतनतिपत्तिप्रभाणक त्वमिति चेन्न सामग्यामप्यस्याःप्रमाणलावारतदेकप्रमाणकत्वमिनिचेतन अर्थकि याभेदादर पित्तवप्रमाणत्वान-एतातिपतिप्रमाणकत्वमिति चेन्न तहिशिष्ठस्या चितत्वप्रसंगात तदवच्छि लप्रमानाप्रमाकलमितिचेन्न तर सिध्येवासिधःध्यप्रतिपत्निनविनानोपपततत मितिचेन्नका रणांतराणामपितथात्वारिनिअमुरतंसामान्य मित्यप्यलक्षण-किमिदमनुस्त्तवं अनेकाश्रितलमि तिचेन्न अवयविनासंयोगादिभिश्वव्यभिचारात नित्यत्वसतीतिचेन समवायनव्यभिचारात-अतय वनबङरतित्वमपि असंबंधतेसतीतिचेन्न अप्युभिर्व्यभिचारादिति नित्यत्त्वेसतिअनेकप्तभवतंसामान्यमितिचेन्न विकल्पासहत्वात एतल्लक्ष णंनित्यमनिसंवास्यात् नाद्या स्वात्मनिरन्तिविरोधात विशिष्टप्रविसिष्टमपिहिमित्यत्यनित्यत्वमेव नापिहिताय सामान्य स्यसमवापस्यवा नित्यत्त्वाभावप्रसंगात आत्मत्वादोव्यत्तयभावायतस्यापिविशिष्ट भावस्यासंभवात-तस्याकदा चिदसत्या नंवीकारतरनित्यत्त्वस्यवकुमशक्यत्वात तहहिणवत्ययस्पेककालिकस्य मिथ्यात्वविशेषोत्सवकालकस्यापिमि थ्यात्वप्रसंगेनसर्वथातदसत्तापनःएकस्यसत्यले विशेषार्विसत्तायांकराचिदपित्तरस त्वंनास्तीति एकदात्तसंबंधनतापल क्षितस्यान्यदापिविधमानलातथा त्वमित्तिचन्न-ताशोपलश्याप्तभवातू व्यक्तीनांभेदादित्यनित्यत्त्वानुपन्ति रिति-एतेन नित्य स्वमन्यत्रापिप्रतिवचनीय कचनिनलक्षणेप्नव्यवच्छिद्यत्ते. विशेषात्तिवेत्ता ॥विशेषावकभिधीयत-नियेधन न्यावं. भूल व्यववर्तन एवयूतेविशेषाःइत्यलक्षणंआत्मत्वारिनाव्यभिचारानु नित्यातोसत्वान्नतत्सर्वत्रनित्यवर्ततेविशेष-स्तनववर्तन एवेतिनि धमाहितिचेन्न प्रति विशेषमव्यायालमत्त्वान-यज्जातीयाएव भितिलेक्षणार्थ इतिचनजातेनंगीकाराव-जातीयेसस्यापरत्वाप्राधिरेवतथा विवक्षितइतिचेनतस्यतरत्यारत्नस्याधिगतोव्यर्थमिदंतापजीविलक्षणततएव विजातीयव्यातिप्रतीत इतराव्यारतस्याधिगतीलक्षणस्यडूर वधारणत्वायत्ततरव्यारलतयातजातीयत्त्वस्याप्रतीतः भवतुसएकोपाधिसभणमिनिनन्तस्यानिस्तायतोनित्यव्यकिषु विश्वव्यावन्नधीयो गिनांस विशेषतिचेन्नरभूपधर्मव्यक्तिभेदेवपित्रसंगात अन्यथाकार्यव्यगणादिव्यतिपुरमतेषाकुनस्यातू-ताखिवधातरस्यूनित्य धपिसंभवातू विशेषवसभवनलप्स्यासिध्यरिति अपिचविशेषादिभ्यो विशेषतादर्भातर्थतंत्रनवेवतेर्विशेषादिव्यवहार क्रिये तांनान्यत्रन्स.धोनियाभकइतिचेल संबंधस्यापिसंबंधावरण नियामकत्वेनवस्कापातात-अन्यथात् नियमोन-तरनिरुक्तध्व।। तयहिक संबंधाशीशदार्थः समवायादयइतिचेत-सत्यंकिंतुकेनानिमित्त तिहिनन्नवाक्यतात्यर्थ प्रतिस्तव्यारत्तनसंयोगवा दिनाअन्येनवा आधेनुगतव्यवहारानुपपतिप्रसंग अखिचासाविष्ट्रियार्थसंनिकर्षान्नादिप्रत्यक्षंनिसाप्राष्टि:समवायद सादिान दितीयः तस्वकस्थासंभवात् नियामक त्वंतदितितेल स्वभवस्थापित्त्वयानियामकत्वागीकारातु तथाविध सापि १० सबंधण्वनिचिन्न त्यासर्वस्वभावनियंटतायाञवश्यान्युपगंतव्येलेननियामक निरुकिलभ्यसताधिकांगासामयोक्नेः ।। नियम्यस्य चस्यान तिप्रसंगेनियामकत्ववाचोयुम्पनुपपनेरतिप्रसववेचतस्येवनियामकुत्लादित्तिप्रसक्तननियमायोगात भूत्यानियमकरणेचप्रागनियमततापत्तेः एवमन्यनपिजन्य नियमन्यिदपियहिपूर्वधादिरूपेणानियतमेवघटादिक रोनितदाघराधपित्त्थाकुर्यातानघरादित्वनियटत्वमन्यस्यकिघरादिकालविशेषादतिवन्न यरिनासोघाटिकाल विशेष योगिता नियतध्यतेताघटादिकालविशेषयोगभिनितथाकुर्यात् तस्मात् यदि कुर्यादसत्कालानियत नियतंपर: तस्यादतिप्रसक्तत्वंमन्यथाचानियंटते ति कार्यकारणयाःकाल भदौनियम्य नियामकलापगमेउत्तरोत्तरेणपूर्व वैनियमःकिंनस्यादित्य विनिगम्यत्त्वापत्तिःप्रचोत्तरस्यानियमेप्राचएवनतेनं किअनयनंतयोर्नेविनिमंतांप्रवरयोशित लाच करणेव्याघातातु संबंधिनश्वाधारत्वात्तस्यैवतदाधारखानपपत्तेःनहितशिक्षितोपिघरबासंस्कंधमारुह्म नत्पत्ति नाप्यन्यस्यासोसंबंध-लयेवनथानभ्युपगमादरवभावादेवायमीहवाइनिहिस्वभाववाद सत्रपरस्पनियमनाम न्यान्वः मूल. ११ वाक थपूर संबंधीसंगछतेन्यचकि चित्संबंधत्त्वमनिधीयतनसमवायपिरखीकार्यनसमवायाधार रवंद्रव्या दिषटक २१ स्यसंभवतिनबोपाधिभवत्स्यात संयोगसमवायासंभवाट स्वभावूसंबंधस्यच निरस्तत्वातून सविभावो विज्ञप्ति ध्यप्रतिषेध्यप्रतियोगिभावभटाभिधानप्रसंगात सप्तपदोपरिसमाप्तवजगत्परसविरोधेनतलक्षणव्यवस्छ। पगारितियदपिनियभ्यानिनियामक नरपिकं येतदेवनिगम्यतिनान्यदिति तदाधारत्वादितिचत छ कपुनराधारार्थ यत्रस्थीयतेनदितिचेवायत्रेतिसप्तम्यस्यापि विवचनीयताद इहतिप्रत्ययविषयतिवेना । बेतिप्रत्ययविषयस्यानाधानत्वासंगात किंचप्रत्ययविशेषावगमोविषयविशेषाधिगमाविषयस्यविशेषावर्गमः प्रत्ययविशेषावगमादितिव्यक्तमन्योन्याश्रयः समवायीत्तिवेत-शेशशृंगाभाव:कुंडेवधरमित्योद्यव्याः गोणस्त प्रयोगइतिचेचानितावन्मानंप्रत्ययश्यभात्तइत्यपिवक्तव्यामवशिष्यत्तभवनभितिवेदानथविपरीतमेवकतो नस्यात्वाशेविषाणंनास्तीतिचयदि विषाणाभावाधिकरणत्वप्रतीनिश्रांताएंगस्यतर्हिराशोधिकरणस्यावाभा ॥
ल वाभावयोन्यतरनिषेधस्यान्यवरविधिपर्यवसायित्नान्युपगमा पतनप्रतिबंधकमधिकरणमितिचेन्न अवयविनंसूणादिक चप्रतितदभावावाअव्यवहिताधःस्थितमितिचेत नसणाचपेक्षयाराणवहादेश्यःस्थितत्वेप्रमाणाभावात् अविशेषण चावयविगुणादीनामवयवाधारप्रसंगात उछितस्यसयोगिनःसंयोगंतिचतदभावातासत्रालंबितद्रव्यादोचबहुलव्य भिचारायवेकोधिकरणार्थनोपपद्यतेतीक्षार्थवलिएवा स्वितिचे नाश्रयासिवादेर्भेदप्रसंगाद सोपिलिका रइतिचन्नजसिष्यादिविधापरिगणनस्यव्यवहारतोन्यथाभावप्रसंगादाकचिदाश्रयस्यसमाथित्वात् कचिचाभावंसम वायंचहेतुप्रतितदसंभकार एकस्यचोषामुपसंग्राहकस्यवक्तुभशक्यत्वात् बहवएवाश्रयार्थाःआश्रयासिध्यादयो विषय पृथगेवबहवः असिदभेट्परिगणनगंथोप्यन्यथाकारंबोद्धव्योबाधदर्शनादिनिचेन तथापीहकुंडेबदामित्यत्रकआधा रार्थइतिवक्तव्यं नतावत्पत्तन प्रतिबंधकलंसहैतकडेनपतत्निबहरेतरसंभवाद नापिसंयोगित्ववपरीत्यस्यापिप्रसंगात संगि सत्यवस्थितत्त्वंतत्राधिकरणार्थइनिचेन्न तस्मिन्सत्यप्यन्यत्रचरणतलमिलितधूत्वेनप्रहनेषियथाखीकारानुपपत्तेः।
न्या खं. मू०ल. ९२. नसार्वत्रिकोलीपरलादौतदधिकरणप्रतीत्यनुसत्याप्रत्युतचरणतलेधूलीलेवप्रतीत्याजाधारत्वप्रतीतीव्यभिचारत्वेनप्रह ते पित्तथाखीकारानुपपत्तेःानसार्वत्रिकोयमाधारार्थः किंतुकाचित्कोनानारूपोधारतवादिपक्षेइतिवेतानभवत्वन्यत्रान्यस्याधारा थेलंतस्यत्वाधारार्थनोपपद्यतेजनाधारप्रनीतिविषयो पिगतत्वादिस्यता अधियापेस्यामहत्परिमाणतसतीतिचेन्न करतल स्लिनतूलराश्यादोतदसंभवादअन्यस्यवहुंतत्राधारार्थस्योशक्यत्यागअधःशवार्थस्य निर्वकुमशक्यत्वात पता नाभिमुखदिवस्थितत्त्वमितिचेनपतनार्थस्यगमनाधिकस्याधःशहार्थव्यतिरेकेणनिवक्तमशक्यत्वात् अतएवचाःद्यार्थ स्पडवचत्वमधिगम्याद्वैतवादिनागुरुणापिशिष्यखंडनमुपाचक्षाणेनभगवतापराशरेणा भिहितंअधेशनिगकि कि चो मभिधीयते पृथिव्यभिमुखीदिशधाशनधार्थ इतिचेनईशष्वार्थस्यापिपृथिव्यभिमुखत्तसंभवादन्यदपेक्षयापृथि यभिमुखीदिइनपेक्षयासाधइतिचेन्नन्यदपेक्षयेत्ति किंयमधीहत्येति विवक्षितंउत्तयदीयाभिमुख्यवव्यवस्लित्ततिः आद्यपृथिव्यू स्वितंपदार्थमवधीहसयोर्वदिगितिभवद्भिर्व्यवयिते सापिपृथिव्यभिमुखीभवतीनिसाप्यधास्थान १२ अतरबहिनीयोपियस्यादिशिक्रिययापृथिवीसंनिहिनाभवतिसादिगपइतिचेन्न कूपादीमध्यगतस्य निर्यग्दोलायमानस्य क्रियापतनस्याच तात्याकांतावत्तिर्यग्दिगधास्यात् पृथिवीमवधीठस्ययंचान्यपदार्थमवेधीरत्ययोमध्यइतिदेवगोव्यवहिय तेसथिवीव्यतिरिक्तनदयध्यपेक्षयाइतिचेन्नपथिव्यामेवतद्व्यवहारापत्ते पृथिवीपदार्थातरंचापेक्ष्यमध्यत्वस्यविव क्षितःस्याधःशवार्थप्रदर्शनमेवरेणनिर्वकुमशक्यत्त्वात् पृथिव्यपेक्ष्योर्ध्वमपरापेक्षयाजधस्तत्रतयोर्मध्यमित्येवंनिरु च्यतेमध्यत्वंअन्यथात्तिर्य गपिप्रसंगात तद्यथाप्रथिव्यपेक्षयापूर्वमपरापेक्षयाचपश्चिमंतयोर्मध्यमुच्यतेप्रतिपदिगवस्छित यो परस्परापेक्षदिक्संकोमध्यव्यवहारात अथान्यःकश्विदोधार्थोस्तप्रतीतिसिहलानुप्रतीतस्त्ववमन्यापपायलात- 'मैव तहनिसंवास्यानियवास्यात्नाद्या तराभावेजाधारप्रतीत्यभावप्रसंगात गोलादेनिसत्वव्यायसाम्येप्यत्यानि त्यत्वेतेषामष्यनित्यत्वापात्तात्र्य नापिहितीयःताशमप्यनुगतमननुगतंवास्या हितायेनुगताधारप्रतीत्यसंभवः।
मूल. १३ न्या.सं. संकेतग्रहाशक्यत्वंच प्रथमेसामान्यवदाश्रयापरित्यागिवास्यावातत्यागिवासाद्येयदेवतदाधार तयाप्रतीतंतत्तदायनस्या वहितीयेचयदिनियामकर्मनरेणन नुस्खाश्रयंचभुजनिचत्यत्तिचनदा नियमानुपपत्यासर्वदानजनत्यजनोचितप्रलय व्यवहारप्रसंगाअथनस्यानयभजनत्यजनयोर्नियामस्तितर्हिसवक्तव्यासोपिकल्पयिष्यतेन्यथाचारप्रतीत्यनुपपत्ताशति चेन-तत्सरिकल्पनेयदेवभजनेनियामकंसएवाधारा स्तनळतूंपूर्वपरिकल्पनेति-अस्त्वमितिचेन्नन्तस्यापिश्या श्रयभजनत्यजननियामकस्यावश्यवाच्यत्वेतस्यापिनेवैक्कय्ययेमित्याधिकापरिकल्पनेनियममानुपपत्ति रधिपरिकल्पनन्नपूर्ववैयर्थ्यप्रसंगइत्तित्तहुनरंव्यसनमापद्येतस्परस्परस्परस्परेणनियामकत्वमितिचेताअन्योन्या अयिणावविपिपरस्पराकषभावव्यवस्ख्यासस्थाकुरुत्ततोदास्यामस्तवोन जात्पादयोपितींवमनुपपन्ना चेत् नोचैर्व्यक्तव्यंयदिकोपिशृणो सिमहनिष्ठमस्माकंप्रकाशितस्यात्-किंचयतदाधारत्वंतत्साधारमनाधारवाअंत्ये . कुसत्र विशिष्टप्रत्ययंकर्यादाविशेषभावातू आयेतदाधारवंवाय स्वरुपमेवतस्पताशयेनवयंसत्तास्वात्मनिसता प्रत्ययकारिणीसतांतरमंतरेणयथातथेदमपिविनवाधारत्वातरंखाधारप्रसयकारी तिचेन्नभ्रांतितप्रसंगाच्यथाविनार जवलंतलयोधीतिस्तथवस्याउपपाचश्यायम भेदरखंडनप्रस्तावत्यपरम्यते विनाप्याचाराधियभावसभावसंबंधन नियामकलंभविष्यत्तियथाविषयविषयिभावेनार्थज्ञानयोरितिवेन नलभावसंबंधस्यनिरस्तत्वात॥ यमुदाहरसिव विषयविषविभावतोपिनिर्वहुँनवाक्यतेतथाहिक सुनानादेर्घादिनाविषयविषयिभावप्रकाशस्यसततहीयतामात्र रूपःस्वभावविशेषइति चेन्न इछादिविषयाव्यापनातू विषयिणतिचन्न न तस्येवनिरूप्यमाणतान विचखभाव खो धर्मोवाखामावानस्यविवक्षितः।आयेज्ञानत्वादिकंवासाधारगमसोततहरतानादिनियतोवाकश्चितुआयेसा धारण्या नविशेषतस्तदीयमावरूपत्वसंभवःहितीयेतुप्रति विषयव्याहत्तज्ञानधर्मस्वीकारवचनभंगिभेदैनसाकार न्या-खं. तालीकारलाकिंचनासौधर्मउपधेयानराधीनोविषयभूतपरपरावतिरिक्तोपाधीप्रतीत्यपेक्षाप्रसंगादतचघयदिरेवतथा १५ संबंधादतथापित थालेचातिप्रसंगातू-नापिजातिरूप कचिहरमात्रपरमात्रज्ञानगततयाथव्यवस्लिौशलां घटपरविषयकज्ञानसहावलियाजातिसंकरप्रसंगा प्रतिविषयंहानभेदनियमे विशिष्ठज्ञानानुपपत्तिःएवंभूत्तचि जासभ्युपगमेप्रत्येकोचितव्यवहारस्यात्राभावप्रसंगोतु अथजानिसंकरोपीव्यतथापिसएववियोवोपज्ञानलोय स्विति विषयासिधिः अमविषयेणापिसंबंधप्रतिभात्सोपाध्यतइतिचेन्नः तस्यैवसंबंधस्यविचार्यमाणत्वातःसए वासाविनिवन्न टेक्याज्ज्ञानार्थसाधारणविषयप्रतीत्यापत्तेःसंयोगप्रतीतिवत्-विषयित्वंतत्लर्थतुविषयत्वमन्य दितिचेन्न सेवहितात्तत्तास्यात साचनिराकरिष्यते-द्वितीयेवश्वात्मापूरपरज्ञानव्यक्तीनाभिवघरज्ञानव्यक्तीनी व्यावन्त तित्तत्तद्विषयभावगोचरानुगताकारबुधिव्यवहारभंगप्रसंगा िकंचनदीयताज्ञानस्यस्वभावनि वचनंविचारमर्हतिनदित्तितावद्विषयपरान:संबंधिताछप्रत्ययात्यार्थ तदेतदन्योन्य विशिष्ठामुभयज्ञानस्याखाभाव इतिब्रुवाणेनाविषयोविज्ञानस्याखाभावइत्युक्तं भवतीतिसाधु विज्ञानवाहिनिराकरणाप्रकारेणोपसंहरणामाकारिसमधमा त्रज्ञानस्याखाभावोनलविषयइत्याशयाइ तिचेन्न विशेषानुपादानेसंमंधमात्रमिदंसर्वस्यैवस्या मयतोयनताव नकस्यचिदसंबंधरूपतात्यागप्रसंगात तेननियामकेननिय तस्यतादात्म्यापत्तेतलावनियामकासंभवाच्चाका रणं नियाममितिवेत तेन नियामकेनकिंभवति तदीयलंतस्यसंबंधस्यतिचेतावदेवनदीयलंज्ञानखभाषभूतसंबंध खरूपत्रविष्टमुनवर्हि भूतधर्मातरं यदिप्रथमात्तछहार्थोपित्तर्हिस्वरूपप्रविष्टइतिविषयज्ञानयोःसएवाभैदप्रसंगः द्वितीयेचतस्यधर्मातरस्यविषयेणाभेद: तछवार्थस्य विषयस्य विशेषणस्यतदीयशार्थेविशिष्टरूपप्रविष्टस्यस्वीकृत धर्मातरस्वभावतयानिरुक्तत्तात्म्अवसाधर्मा विषयाभिन्नवितिचेत् तथापिकिमसोखीकृतनखभावसंबंधी न्या-खं. मूल० नवा नवेलहियाननकस्यचिसंबंधिस्यावर संबंपरेनक्तित्संबंधारेणआहोखिस्वभावसंबंधेनवासोज्ञात्मक़संबंधसंब १५, धीयःआयेतायत्रसंगेयस्याभयेनस्वभावसंबंधावीहत सातटवस्छेवानवल द्वितीय श्रेत्ज्ञानात्मकतबंधसंबंधीयइस अविशिष्टलरूपेनानमषिविशेषणप्रविष्टमितिपूर्वोक्तज्ञायेनाधुनोतन्यायेनचज्ञानस्यक स्वयमपिखात्मेतिवाङगिभेदमा ओणज्ञानगोचरयौरभेदखीकारइतिएतेनान्यत्रापिखभावसंबंधःप्रत्यारख्यात तिनानीयफलोधारत्वं विषयातहत्वंचविष्य तमिलपित्तथा हिज्ञानीयंफलंज्ञातततावाव्यवहारोवास्याव-आपेतितानागतधीप्रमाद्यर्थाव्याप्तिानचनोवफलजनने किंनियामकान मितिप्रयोजकमनुगतंशको निर्वचनंतथालेवातदेवविषयत्वमस्त व्यवहार वयदिकराकर्षणादिःसन् सार्वत्रिकानांतरीयकवातिव्यापकःयाच्छादितदाधारत्वमात्मनइतिपाद्यव्याप्तिद्विषयत्वं चत्त द्विषयत्वमेवापेक्षते यश्वोपेक्षानामव्यवहारपेक्षानुमनुतन्मत्तेकथंनोपेक्षामुपेक्षतेहाना रिव्यवहारज्ञानानाभवकथन निर्विषयत्तप्रसज्यत्ते अथसर्वत्रहानादिव्यवहारोपगमतदाव्यवहारज्ञानयोरप्यनुपरमवस्यान एनेननसंधत्वंयडुच्यत्तयत्यतिबद्दव्यवहारा १५ नुकूलस्वभावयछिलानंत्तत्तस्य विषयात हित्वं चविषयिल मितितपिप्रागुक्तयुक्तंनातिवर्तते अथोव्यनेयएवार्थीयस्यासंविदि भासनेनद्यासपृथते-तिवेद्यलक्षणमित्यादि तदपिनविद्यःयस्यां संविटीनिकिंसंवरधिकरणलथविषयःअथसंबंधिमात्र ना द्यःघरादेलदाधिकरणलानुपगमेनाव्यापनातन्यथातथानिर्वचनीयत्वेज्ञानत्त्वाद्यतिव्याप्तेश्व द्वितीयश्वानिरूपितः कथनिरूप कत्याव-वैपरीत्यपाताच तनीया श्वातिव्यापकःकारणादेरपितत्संबंधितान ज्ञानांतरणचभासमानत्वात् त्तयैवसंविदाभो समानत्वादितिचेनभासमानत्तस्यैवनिरुप्यमाणत्वात्तनिरूप्यत्वातहत्वस्ययस्यासविदिप्रकाशमानायोयलकातरवेनिचन्न प्रकाशमानतायाएवनिरुप्यमाणलात सामान्यतो विषयले सिद्धेविषयतो विषयत्वाभिधान मिदमिनिचेतनसर्वथाविशेषानुपपत्ति हारासामान्यानुपपत्तोतद्विषयप्रमात्वस्यापिसंदिग्धत्वात् ज्ञानाकारार्पणक्षमोहेतुरेवविषयतिचेन्न आकाररावकेनर्पित तिविनिमंतुमशक्यताव नाकारस्ततो वितानवरूपादन्यःतत्रचत्तयोसंनानिकारणानिमसेकमेवसमर्थानीतिकथतेषुवि शेषविनिगमयिष्यसियद्यपिसकलसमर्थहेत्वनुविधानमलितथापिस्फुरनावद्धटस्यानु विधान मिनितदेवतदाप्रयोजकमिष्य मूल. १६ न्यान्वं. तइतिचेन्न-समस्खकारणानु विधानवगविधानस्यप्रमाणिकत्वाविशेषणकिस्फुरवास्फुरलाभ्यास्याद स्फुरानुविधानमादायै विषयनिरुतिकर्मइतिचेवन सर्वहेलनु विधानस्यन्यायनःस्फुरत्वान दृश्यमान मनुविधा यस्येतिचन्न दलोतरत्वाव्यमान तेवच विषयतामनिरुच्याशक्योपदर्शना ज्ञानकर्मल मित्सपिन ज्ञानेनकर्मणःसंबधस्यनिर्वतमशकालावन्ननिरुक्तभंगश्वेश्व राभिसंधौज्ञाततावादेद्रष्टव्यःविनासंबंधानरंयहिशेषणज्ञानंस विषयतेन विनासंबंधातरंज्ञान विशेष्यविषयःविशेष्यचेदयहिशि हनामकंत्तत्त्वातरंयइधर्मरहातीति त्तत्रोच्यते तहतंधर्भग्रहानीत्येतावन्मात्रमेववाविवक्षितंगहासेवेतिवा-आबेट्डस्याषि विशेष्यत्वापानातहत्तस्यापिसत्ताधर्मस्यग्रहणाद-नापरभवति हिव्यभिचारिणोधूमस्या विच्छिनमूललादिविशेषणनतथान विशिष्चतत्त्वांतरं नव विशेष्यस्यधर्मव्यभिचारिता विशिष्टंग्रहाति अथोविरतगतिविशिष्टस्यावि-ॐनमूलता विशेषण नवृत्तथाभूतस्यव्यभिचारिताधर्मइत्युच्यते मेवप्रथमं विशिष्टःकिव्यभिचारीनवाजाघेसएक्दोषःहितीयेविशेषणांतरां तर्भाववेयर्थ्यप्रथमविशिष्टेएवचनदोषा. • वसम्मथयधर्मविशिष्टस्यतविशेषणतर्भरल्हा निनसर्वन SuA चयभिचारीता विशिष्टस्यतानिविशेषणानीतिचे तल्लिनधूममाव्यभिचारित्तत्तश्वव्यभिचारारितिविशिष्टस्येवतानित था- भवतव्यभिचारिताविशेषणंपरंतुनसाविशेष्यकोरिरिति चेन्न अद्यापिविशेष्यज्ञानात् किंचन विशेष, णमितिनसंबंधि मावा विशेणतयावासंबंधिआधे तिप्रसंगःहितीयेतुतथेवान्योन्याश्रयादि किंचविशेष्यत्वलक्षणेयावस्तहनोधर्मस्तंगहाति नपाआधे तिव्याप्तिःहितीयेगहात्येवेति नियमासिद्धिःकिंचमत्समवायोज्ञानस्ये त्यत्रभवतिमत्तमवायस्यज्ञानविशेषणसंबं धमंतरेणेवनच विषयानचगुणगुण्यादिविशेषणविशेष्यभावेयासंबंधातरमवरेणत्यत्याप्राग्यवच्छेद्यतांनीत्तःसएवायंस मवायइतिकर्थनवछद्यापतिपत्यतेयतोत्रनस्यैव विशेषणविशेष्यभात्वादतरत्यासिदिशतितस्मात्संबंधमंतरेणज्ञान विशे षणंयस्थत्यतंतवज्ञानंसंबंधमनपेक्ष्यस्वभावतएवयथार्थस्यविशेषणतथासमवायस्यापातिनकश्चिहिशेषइनिसाधूक्तं मत्समवायोज्ञानस्येत्यत्रज्ञान विशेषयतासमवायस्यादिति-ज्ञानाभावेचप्रसंगाद नचनत्रसरवसमवायःसंबंधःअत्रापि विशेषणविशेष्यभावस्येवसंबंधत्वात् नासौसंबंधितोन्यस्ताशयव्यवच्छिद्यनइनिचेन्नसमवायेपिनुत्पत्वासयोग १७ न्या-खं. मूल. समवायोव्यवच्छिद्यते तिचेन्नज्ञानाभावतथापिप्रसंगात्नतत्रज्ञानंविशेषणकिंदपलक्षणमितिचेन अतीतानागनयोरविषय लापत्तेाभावेचिंत्येयमितिचेन्नअभावस्याविषयत्तापाताद ज्ञानादन्यज्ज्ञानीयंचयकारणादितत्रापिप्रसंगादितिकिवित रेण नवज्ञानाकारतायागोचरस्यनास्त्येवज्ञानगोचायोर्भेदःप्रतीतिविरोधात्-भेदमनिच्छत्ताचप्रतिपेमप्यशक्यतइति॥ ॥ बक्तयत्तर्हिकोसोभेदोनामसहिवरूपंवास्यादइतरेतराभावोवाधर्मातरंवा नाय भिन्न भिन्न श्रमानुत्पतिप्रसंगाव-मोत्या विधर्मिसरुपावगाहनातुजन्यथाकस्याभेदंसाभातिष्ठिखेद ननुनि संबंधव्यवस्थिततदारप्रभुतानानाधारोन्यएवावयं व्यारोप्यनेयेषुचारोप्यतेतेभेदेनेवालिकिंवनारब्धावयविषुतेधारब्धावयवितयाविनस्यते मैवतेषामनुदाहरणीकृतत्वा लाअतस्मिन्सएवायमित्तिप्रत्यभिज्ञासाद्यर्थानांदृष्टांतत्वेनेरवाल तत्राविध रोप्याभ्युपगमेतदात्म्याभावस्यसंसी भावप्रवेशापतेन चैवमप्येष्टव्यंतथापिखरूपभेदप्रहेनत्राभेदस्यधर्मस्याय्यशक्यारोपत्वात नापिद्वितीया प्रतीतावन्योन्या श्रयप्रसंगात प्रतियोगिस्वरूपत्वेनाप्रतीतावधिकरणप्रतीनिरधिकरणस्वरूपत्वेनाप्रतीतो प्रतियोगिम्मुनिश्रतहरणकार १७ णमतः केनराश्रयतिचेन्मेवं एवाहसतिपःपरोनभवनीयत्रतेथेवतस्यामावस्यप्रतियोगितयापटोनिषिध्यतेतथाकुंशोपीति सोपिकुंभात्मत्यानिषिद्धःप्रसज्यतेन्वस्ततोन्योन्याभावस्यकुंभप्रतियोगिवलेपिकुंभस्यापरत्त्वनिरूपणकालेकुंभस्यप्रतियो गितानापेक्ष्यतेविलायतेवेतिकुंभाप्रतिक्षेपःपासप्रतियोगितेवापेक्ष्यतेनत्वायत्तेतिकुंभवत्पट स्यापिनसंग्रहापत्तिाय दप्यन्योन्याभावस्याभयप्रतियोगिकतापित्तथाप्यन्याकुंभाअपिताजन्याचपटयितानन्याकुंभप्रतियोगिकत्तान्याचपट तियोगिकतातेनान्योन्याभावस्योभयप्रतियोगिकलेचौभयाश्रितत्वेन्वनोभयोरपिसंग्रहप्रतिक्षेपविरोधापत्तिःनापिचप्रतियो गित्तस्यानुयोगिनोभेदोपजीवनेन्योन्याश्रयानुपजीवनेचस्वस्मादीतिभेदमहापतिःप्रसज्यतेयतःस्मर्यमाणस्पप्रतियोगि तानुभूयमानस्यचाअयनेत्येतावन्मात्रएवोक्तखस्मादपिभेदसहनापत्तिानचैवंसरवायमित्यत्रापिभेदग्रहप्रसंग वास्तव तत्सलासत्ताभ्याविशेषादितिमेव तथाहिकिमधिकरणप्रतीनिधिकरणतयाप्रतीतिरुतवस्तगत्याधिकरणस्यस्वर पेणविवक्षिताजचिकिमियाधिकरणतयाचयदिप्रतातिस्तस्यकारणंस्यादमतावदन्योन्याभावाधिकरणतयादंडाप्रनीती भू०ल. न्यावं. दंडाधिकरणतायाइवतदप्रतीनौतदधिकरणतायाप्रसेतुंपूर्वमाक्यलात विशिष्ठप्रतीत्याविशेषणस्यावश्याल्लेख्यत्ला विशिष्टस्यविशेषणघटितमूर्तिला नापियस्यकस्यचिद धिकरणतयाप्रतीतिस्तकारणंयत्र भिन्ने भेदभमननर्मि जासत्वाद्याधारतयाप्रतीतावपितरनुत्पत्तेमानतन्मात्रात्वत्पतिरपितुप्रतियोगिस्मृतिसहिता-सावनदानासस्तीति तदनुत्पतिरितिचन्न प्रतियोगिस्मतिरपिकिंप्रतियोगितयास्मृतिस्तवस्तगत्याप्रतियोगिनःरूपेणेति विकल्स्यत्वान आ दिये किमन्यान्याभावप्रतियोगितयाकस्यचिलतियोगितयावा नाद्योन्योन्याभावप्रतीतोतदनुत्पन्तःपूर्वबह नापिहितायः। नस्यवस्लगसाभिन्नस्याभिन्नतयाभूमविषयीहतस्यस्वदेशेवरदेशादावसलेनप्रतीयमानलेवाभावप्रतियोगितयाती तावन्योन्याभावत्रतीत्यनयंते प्रतियोग्यतभूतिःसामरमतिचेन्न-स्म नित्वस्याप्रयोजकत्वादअन्यथानुभूयमानयोरन्या न्याभावाप्रतीतिप्रसंगाजत्रांतरासमतिकल्पनेयानान्योन्यात्मानाविभावत्यूनुभावााधितयाप्रयोजकत्वेपिबास्मृतित्ल स्थयोसोतवनासीत्तोममिनिस्मर्यमाणाभावप्रतियोगिलेपिवरलगत्साभिन्नस्याभिन्नक्याम्भमेणालिख्यमानस्यान्यो १८ न्याभावप्रतीत्यनुदयाद देषाभावोपिहेतुःसधमादाहरणेनास्तीतिचेन्न-पूर्वदृष्टेस्मृतिमताततोवस्तगत्यान्यस्येवानंतरदयस्य पूर्वदृष्टा दिनमभिन्नवेतिननिरूपितस्यापिसंभवेनन।तरेतराभावबुध्यापत्तबुध्यतएवेतिचेलपश्यान्तत्रसंशयस्वदर्शना विशेषधारपिहेतु रितिवेनविशेषबूस्यान्योन्याभावनिरूपिणविनाइनिरूपवाद एतेनवरतगलाप्रतियोगिनःरूपेणस्म ति-सहकारिणीयपिव्युदलचस्कंगलाधिकरणस्यत्वरूपेणप्रतीतिरित्यपिभिन्नस्याभिन्नतयावृक्षादे प्रतीयमानस्यान्योन्याभा वक्त्तयाग्रहणप्रसमा नापिटतीयाअभावस्यनिर्धर्मकतापक्षेतस्यविश्वाभिन्नत्वप्रसको विश्वस्याप्यभावरूपत्वेन निर्ध मकतयाधर्मलक्षणान्योन्यभेदविरहिणऐकरप्यापत्तःअभावेधमीभावाखरूपमेवभेटइतिचेन योसोभिदतेस्यत्वात्मा सकिंकस्मादपिभेदउतनिष्प्रतियोगिकरवनतोवनिःप्रतियोगिकएचप्रमाणाभावेनासवप्रसंगातू योसोमेदव्यवहारोक्ति सकस्मारपिनत्तुनीलव्यवहारवन्निःप्रनियोगिक सचनिःप्रतियोगिकलान्नोपपद्यते निष्प्रतियोगिको पिवायद्ययंसप्रति योगिकव्यवहारकरोतिप्रतियोगिनीयमोनस्यादितिखस्मादपिभेदव्यवहारंकुर्यात् खरमालथं भेदःसंभवती तिचेत् ताकि ---- म न्या-ख न्या भूल. भिन्ना दोनत्वेवमनबस्छास्यात्-नापिप्रथमःवक्तव्यं हितद्यस्मादसाभेदःनानावत्सर्वस्मात स्वात्मनो पिभेदप्रसंगाद १९ नापिघटादेःघादिनासहतस्योवध्यवधिमद्भवायसोसादरवास्यास्वरूपमेववाजाचेतस्यापिभेदावधित्वन तत्राप्येवमेवानुयोगेयवेतदेवोत्तरमनवस्थास्यातूथतत्रस्वरूपमेवतार्दिप्रथेमस्येतथाभावप्रदेषःविनिबंधनइतिप्रथम तएक्स्वरूपंवाच्यंतदपिनतथाहियदिघटादिभिःसावंध्यव धिमेदावःसंबंधस्यस्वरूपंप्रतियोगिनोसार्धतीभावरूपस्या स्यनिषेध्यनिषेदमावलक्षणासंबंधखरूसंस्थादस्वास्यकलातूअनयोगसंबंधयोभिवादनहियदेवप्रतियोगिनः काश दिस ..नत्वंतदेवननिषेधचामेतिसंभवतिततोब्यतिरिक्तवस्यानिषध्यसाधारणतानिषेध्यनिषेधुभावस्य नियतवस्त्वपे सवादिति एवं कार्याकारणभावादी स्वभावसंबंधांतरपिदा व्यंउहनीय भ्रान्यत्रापिस्वर पभेदोषएषःविचमीत भेदरर्ति ब्रुवतःको भिसंधिःप्पिट वादपए वभेद उतभेदोनामान्यत्येक कश्चिधर्म:आयेघटवादी नासप्रति योगिकीलप्रसंग भेदस्य प्रतियोगि कलात्मवपटवाट्यस्त थापा घनपेक्ष्यतेषांप्रतीतः परापटापेक्षया १९ प्रतीयतेतदाभेदव्यवहारंकुवैती तिचंन्न प्रतीतोकस्यपटापेक्षेत्तिवाच्यं किंघटत्वादेरुततद्धर्मस्यकश्विनाद्येषगद्यपेक्षामं तरेणघटत्वप्रतीत्यनुत्पतिप्रसक्तन्नहियरंत्तरेणयडुत्पयतेतूतत्कारणंनामवन्हांविवावांतरजातिभेदेकारणभेदस्यचारिता थश्कर्तुमवाक्यत्वात्साक्षात्कारित्वा दिनासस्परापरभावोत्पत्तेःजात्यो पेरापरत्वसंकरमिछत्तामपिमतेपंचम्यावधिभा वःप्रतिपाद्यमान केनसमन्नियाघटत्त्वस्यावधिचरितत्वेतथेवपरप्रतीत्यापत्तनमस्यतथात्व मितिचेन्नतथा हिनदि तीयःसएक्सापेक्षप्रतिपतिर्भदोनपरत्वादिःघटत्त्वादे श्वसभेदास्यानधर्मवाद घेटादेत भेटेपर्यनुयागतदाभधान मसंगत कथचभिनैरतुगत व्यवहार: स्यात्तथापितथासनिवाकिनवंसदादिव्यवहारोपिस्यातू नाविदितीयगी अनभ्युपगमारसप्तपदा.मनतभीवप्रसंगाल्खत्मनिहत्पतिभ्यामनुपपनेश्वईशांचोपाध्यालोठवैचित्र्याणां जात्यासमर्थनेसर्वापाध्युपधानांजायेवसमर्थनस्यात्न्नतुपटत्वादयएवभेदोघटत्व दिज्ञानाविशेषेपिचप्रतियोगिज्ञान सहकारीवशाहिचित्रव्यवहारोपपनिरितिचन्न व्यवहारसत्यतार्थवास्तवार्थगत विशेषस्यावश्यस्वीकर्तव्यदेतेत्रेवप भ्या-व. येनुयोगानुबत्ताअनंतभेदपरंपराभ्युपगमेचतलमशेयतायांप्रतीत्यपर्यवसानात्तयुगपज्ज्ञेयतायामनंतसतशतयाकस्य २९ चिदन्यभेदस्यान्यदीयतयापिग्रहसंभवादिनासर्वत्रप्रामाण्यानाश्वासादसर्वप्रतीतिनियमानंगीकारेचाप्रतीनसत्त्वेप्रमाणाभा वाजिज्ञात्यायांतस्यतस्यापिज्ञेयत्वेनतबुद्धीनांभेदबुद्धित्वातदेर्थधनुगतत्वस्यानुपपत्यातेधेकजात्याद्यभ्युपगमेत देपि तरंगीकारपरस्पराश्रयायिभावप्रसंगातूएवंसत्तारीनामानंसस्वीकारेद्रष्टव्याकिंचघटलादेर्भदलेवधिभूतपठलादिसापे सप्रतिपत्तिकतयाघटत्वत्परत्वस्यापिभेदरूपस्यभेदाविधिप्रतिपतिसापेक्षतयावधेश्वघटवादितेनघटनादिप्रतीत्यपेक्षाया मन्योन्याश्रयप्रसंगाभेदरूपत्वेधठत्वादेखधिप्रेतीसपेक्षाननुखरूपमाप्रतिपत्तोखरुपमात्रेणचावधित्वंतत्ततएव मितिचे दन भेदरूपतायदितस्यस्वात्मवतदातरूपमात्रप्रतिपत्तोतदपेक्षेतिथून्यं वचनं अथधर्मातरंतदासएभेदोरक्त इतंघटत्वादे स्तहतयाभेदरूपने तिप्रक्रियाकल्पनया अस्तसएवधर्मातरंभेदइतिचेन्ने दूष्यवाद अथापिस्वरूपादिनयमिदभेदतिक थेसंगछतेत अवसारस्पेकाकारस्थनानानिमितत्वेगात्वाद्यनुगताकारप्रतीतेरपिकथमेक निमित सिद्धीप्रमाणतव्यभि चारावसामान्यविशेषैरेवपरसामान्यबुद्धि व्यवहारोपपत्नीतत्करमानानुपपत्तेकिनभेदेभेदातरमप्तिनवाआधेनवस्माहिती येवभावएवस्यात्धर्मिण्यवतस्रावभिदखभावत्तास्वात्म-यूपिवयमेवन द्यावहाांकरोतिसनेवसयवहारमिनिचेन्त्रायदिन स्मादिभिन्न लेखभेद इतिखस्मादित्यभिधेयाविध भावरूपःस्वयभेदी युस्मा चवस्यनदास्यभेदस्युवामप्रतियोगिवेनवाश्रमलेन चांगाकार सस्मादपिस्वयमिन्ना किनांगीक्रियतेविरोधाभावातखाक्रियेतपित्वयादितथाप्रतिीतिर्व्यवहारावास्यादिति चेन्ना अत्यपिशहाभासादेलयात्रतीतिर्व्यवहारश्य-ससौप्रतीनिव्यवहोरोखीकारकारंणनचतीस्मात्मनएवस्मस्माद विषयौस्तर तिचेलखात्मावत्यवाधिकरणमवधिश्वैत्यपिनसत्पात्रतीतिसंभवतीनिःसंभवतिनवाव्यवहारस्तत्कथामियमंगीकुरुषः नवयंस्वात्मास्त्राधिकरणस्वावधिर्वत्यभ्युपगडामकिंतुधर्मातरेतलतियोगिकेतदाधारेवाखोलतेयोबुद्धिव्यवहाराबुप पपद्यतेतावनवस्थाभया(तरमंतरेणवस्वभावाढ़ेर करोतीतिब्रूमइतिचेलीन्यत्रयादशीप्रतीतिधर्मांतर विषयाता दृश्येवात्रविनाधर्मानरमुत्पयतइतिभातास्यात्यस्यचखभानस्यबलेनैशीसाजायतेसदोषस्या यथासत्यरजतेरजनप्रतीति न्यावं भू०ल. रजतवाडत्पन्नान्यत्ररजनत्वं विनाजायमानोभाताभवतियस्यचसामर्थ्यात्साताजीजायतेसदोषइत्युच्यते तत्ररजतत्वनाल्यवर्निरू २९ पापिभेदरवसन्नवलंबनमितिचेतमेवं भिन्नता निर्विशिष्ट विषयाभेदत्तदानयरूपोभूयवस्त विषयान्यत्रयाशीसत्यांगास्नानतोमा वयाप्यन्यूनाइहजायमानायायदिव्यंविषयानांगीकुरुषेशक्रेणापिभातलंतदाडेरिंगथांगाकुरुषेनवक्ष्याप्रसंग अथभयविषय व्यतिरेकेणेवात्रसासत्या अन्यत्राईतोन्यारवाविषयामिथ्यास्यादित्यलंपटवेन्यत्तसन्नवेत्यवत्करकगवोदाहरणमनुहरण मनुह रतिन्यात सत्ताप्युमुनाडूषणेनास्माभिःखंडानीयायसुनरभिधीयतकिमेतेनभेदखंडनवादिभिरभिहितंभवतिकिभेदम्नानमेवनास्तिस दपिवानित्यंअनित्यमपिवानिर्हेतुकसहेतुकमपिवानिविषयंसविषयमापवावाध्यमानविषय त्तत्रप्रथमासर्वतोविरुदत्वादनुत्त रःहितीयःरुफप्तावस्थानुरोधाडपेक्षणीय तृतीयाविरोध्या चतुर्थस्तभेदोलेखादेवत्याज्य पंचमस्त चिंत्यतेकिमेतधन्यतभा अस्यविषयगतदन्योवा-हितीयकिमेताभियधिकरणानुपापत्तिभिरतस्यबाध्यतएवं हित्वोरापराभव्यक्तमयमांडव्य निप्पहस्या आथान्यतमात्मान्तत्रापियदिधर्मातरमेवेतितत्वंतदानवस्थायामियातदधिकप्रवाहस्त्यज्यतीतस्यकुतःस्त्याग नमन वस्थाप्रतिभासमानमर्थनिर्वर्तयति किंतुप्रवाहंपरिहारयनिगंधेगंधातरवतू अथेनरोतराभावमेवभेदज्ञानमालंबतेक्वापिकात्माश्रयःतेन हिभेदज्ञानमेवनस्यातमलिचनतनोहेत्वं नरमतिपेनन स्वात्म निखयहेतुलेस्वयमेवनिवर्वते अविद्यावादिनित किंचात्तोन ह्यविद्यत्येवालाश्रय निरत्तिस्तथोदपिठायोपिकुलापदि निरपेक्षास्वयमेवभवेयुःअथात्माश्रयत्वदोषोपहतुनथानत्त्तस्वका रणेयतोयतकुनश्चित्तस्यजन्मनचटुर्निरूपमतोवियत्युच्यतइतिविचारार्थ: नास्तिताह विवादोनचनदपिडनिरुपेप्रतियोगिरुप रुपलेनाप्रतीतावधिकरणस्वभावतेनप्रतीतिरधिकरणस्वभावत्वेनास्मृतोप्रतियोगिनियेतेरतराभावग्नहकारणमिति निरु पणात अथस्वरूपमेवभेदप्रतिभासस्यविषयइतितत्वंतथापिसहप्रयोगएवानुपपन्नःपरिदीयताभेदेनदकिमपराद-सोपि दश्यतेइ निचेत्सव नैमिनिकरलस्यान्नस्वरूपतः नहिघटमानयघटमवलोक्येयादोभेदपदमपिप्रक्षावानुपादनेव्याख्या यांदमूलप्रबोधार्थघर: कुंभइतिवत्सहरप्रयोगेपिनदोषःतथापिक:परमार्थःयथायथंत्रयमपिघटस्यहिपोद्यात्माना प्रतीनिअपरात्मनाचप्रतीतिततोविशिष्ठप्रतीतियेत्यनुभवसिदंत्तनाभावस्यप्रथममात्रमभावांतरधर्मातराभावातू मूल न्या वं. सामान्यादिषुइधर्मातराभावातूद्रव्यादिषुत्रिषुत्रयंत्रयस्यापितत्रभवातूभवनिहिपटोनघठलंतुममवेतिगंधोयनरूपसरभि तिगतिरियनोत्क्षेपणनियंकेतिलक्षणवरूपभेदस्यनाष्येणाप्रतीतोप्रतानि इतरेतराभावस्यत्वबाधितासमानाधिकरणोनिषेधप्रत्य यविपर्यस्यतुविरोधःसनेकधर्म्यसमावेशइत्येषादिगिविजत्रोच्यतेनथाहियत्नावत्पकिमेतन्यतमात्माविषयलदन्योवेनितन्निर्वचन वादिनिशोभेननास्मासप्रतिभासमानायभेदःस्वरूपादिपक्षातभावानंतर्भावाभ्यावासदसलाभ्यावान्येनापिवाधर्मणयेनयन निरुच्यमानोन्न येव्यतिरेकेवबाध्यतामेतिनसर्वणानिर्वचनीयतिब्रूमःएनन्चनकेवलंभेदस्थापितर्हिजगतएवानिर्वचनीयवादशवाययथातथो दिसंप्राक यदयकमन्यतमेत्यादिगंधेगंधानरवदितंन्तदपिनसोधुययायुक्तेकरवीकारस्तयेक्युक्त्याप्रवाहस्वीकारस्यारत्वादतवयदिप्रवाहे स्वीकारतस्याबसाधकत्वंस्वीक्रियतेएकस्वीकारेपिस्यात अविशिष्टलक्षणलादअतएवप्रतिभासमानत्वादेकरखीकारहत्यकएकत्र तिभासिकायायुक्तःसर्वसाधारण्यात्नहिप्रत्यक्षादेरेवजायमान एतिभास प्रमाणनानुमानादेशिस्त्रयुक्तिरस्युपगमोवानचानवस्ता प्रसंजिकायुक्तिरनुमानादेरन्यानाम-नकस्यापिव्याप्तिमूललं सर्वानुमानछायामापघदूषणमपिप्रवर्ततइतिभवतएवव्युत्पादन २२, अतोनवरयाप्रसंजिकायायुक्तेषावावतव्या त्यक्तव्योवास्वपक्षप्रहवोस्वीकारखदेकस्वीकारेनानवस्ले तिचेलकिमनवस्छाभावविशिष्टा यास्तस्यायुक्तेःसाधावकलेमन्यसेएवंतहिछिनीयमात्रखीकारपिनानवस्छे विहितीयस्वीकारप्रसंगालोमितिचेत्पराईपर्यतंप्रवासी कारंकरोवारयितानेनावन्मात्रेणतुष्यनिमवापरावादप्यधिकमेकाहिक किन्नाभ्यपेयनइत्यपिभवतावतव्यमेवतयासवानवस्छेतियेत् सत्यंनस्यास्तभयाकीहशमभ्युपगम्यतांमितिनिपुणमंत्रयावहे-द्व्यादिकंपरित्यज्यमामितिचेदेकस्मिन्नामकोटबनुनहायेनानव स्छाप्रवाह निवेशाविशेषेपिढ्यादिकमुपेक्षितमेकंतुरक्षित-हितीयमादायानवरतिवेदितीये पियदिभवतोनुसंहास्यात्ततीयमा दायानवस्छेत्यभिधायसोपिरक्षितस्यादततोनोमवतोरागद्देषेनिःश्रेयसाययतमानस्यमानसमास्कंदमानौनकल्याणोदतिया मिन्गंधेगंधांतरप्रसंजिकाचनयुकिरलितदस्तिलेवाकानोहानिःनरमाप्यस्माभिरवंडनीयालात यदप्यथेतरेत्यादि निरूपणादित्य तंतदप्ययुक्तत्तथाहियइतरेतराभावलानं भेदव्यवहारहेतुंमन्यतेनस्यपक्षोनोपपन्नात्माश्रयप्रसंगादित्सेवंब्रुवाणस्यनकिंचिद्बाधक तस्याप्रतियोगिरूपत्वेनेत्यादिसमाधानंचप्रांगेवदूषितं अथस्वस्वरूपैत्यादिनदोषइत्यंतंयदुक्तंनञ्चारमनुक्तोषट्षणमि मैवे न्यारवं. मूल० युपेक्षितंयदपितथापिकइत्यादितिर्यक्रेत्रनंतदपिगर्तवर्तिगोधामास विभजनमनहर तिपक्षात्रयस्थाप्युक्तयुक्त्याछादितस्यदी यितुमशक्यत्वात्तहिभागक्वव्यवस्थितेनवसरनिहलातत्यञ्चवरूपभेदस्यलक्षणयुक्तताडूप्येणाप्रतातोपतीतिरिति सदस्य यदेकमेववस्तभात्याभिनमितिपतीयतेतत्रताडूप्येणेकरूपतयाप्रतीतिनास्तिअस्तिचप्रतीतिनचस्वरूपभेडा त्यत्तिव्यालितादूप्ये सस्यधर्मातररूपभेदासंकीर्णोदाहरणार्थत्वात्-प्रतीतिभाता विवक्षितेतिचेन्नस्वरुपातीतेस्लत्राप्यभातेवात्यबस्वरूपमात्रेण तीयतेनतादूप्येणेकरूपेणनचनानात्मतयावस्तंगत्याचेकमेवतदतत्रापिखरूपलक्षणोभेदस्यात् नारत्येवेटामुदाहरणतीदूप्याताडू प्यामेकस्यावश्यप्रतातैरिनिचेन्नप्रतीनिकलहानवकाशाभवतितहियत्तयोउयक्किमकमनेकवेत्सनुयुक्तोनाय विशेषामयाशंकि तोलिज्ञासितोवासरूपमात्रंप्रतीत्याहमुदासीनोभूव मित्यभिधत्तइति-ननुतदपिखरूपभेदएवकस्मादपितत्कथमुतोषावसरइति मेकएवं हितादृष्येणाप्रतीतावितिव्यर्थस्याप्रतीतिमात्रेलक्षणंवक्तव्ययलयतत्कस्मादेप्यवश्य भिनभिनिएकस्यवस्वस्माझेद निराकर णार्थमपिताष्यणाप्रतीताविव्युक्तंतयोडितमिनिनादूप्यमन्यरूपत्वं विवक्षितमिनिचेनतराहितदानुपास्तपरामर्शवदन्यत्व स्यरूपभेदत्वेजात्माश्रयःसर्वस्वरूपाणालश्स्यत्वातूजतोन्याभावत्वेवाअन्योन्याश्रयः वैधतूंचक्रकं यदपीतरेतराभावस्यालक्षणमबा धितासमानाधिकरणोयोनिषेधप्रत्यय इतितदप्यशोभून-समानाधिकरणइत्यादिकाभाषाकथंकथमपितात्पर्यगवेषणेपिसमाधानाधि करणोयोनिषेधस्ललत्यय विषयान्योन्याभावइतिपर्यवसानेसमानाधिकरणइतिकिंतुल्याश्रय उतैकाश्रयःउततादात्म्यप्रतियोगिक उत्ताधिकरणभूतपदार्थवाचिराविशेषणविशेष्यभावव्यवस्लितपदाभिधेयनान्यदेवन्त्रनप्रथमःतुहिनमयूखेचप्रियामुखेचनदूषण कणस्यापिसंभवेइतिप्रत्ययस्यापिदानावग्नत्रभुखचंद्रयोरन्योन्याभावोस्तीनिचेनतस्यसले त्यक्तप्रत्ययस्यतेद विज्यादातमारतत द्विषथः लसूणंलसोत्तञ्चतद विषयलेपिन मितिकीटांनहालक्षणेनतावत्समानाधिकरणोयोनिषेधस्तलययोदायस्तस्ययोविषयातस्य सोन्योन्याभावर तिनापिसरवान्योन्याभावरति नापित्रयसमानाधिकरणयानिवेधस्तत्प्रत्ययस्तत्रयोसिसोन्योन्याभावइत्यस्ततधर्मस्य सर्वस्यान्योन्याभावत्वापातादसमानाधिकरणपवयोपाताच एतेनैवमुदाहरणमादायद्वितीयोपिनिरला नापिठनीय तदात्म्यप्रेनिस बधानव्यतिरेकेणतलतियोगित्वेस्यप्रत्येतुमशक्यतयातन्निर्वचनप्रसंगान व्याराक्यतथाहिनदेकलंवाभेदाभावोवास्वरूपलसंभावि तंसस्यभेदत्तोपगमाव-प्रथमलसमेतस्मिन्डष्टेपितन्नवेतिनदात्म्यसंशयानवकावापत्तेःअपिसंख्याविषोवाधर्मातरंबानाद्यागुणादी न्यावं. मूल० तदभावप्रसंगावप्रथमलक्षणेकार्यद्रव्यस्यैकस्यापिखातादात्म्यप्रसंगावविशेषिकमतव्युथानेचैकुत्तेतदभावप्रसंगातू उपाधिभिन्नावलंबिच २१ तादात्म्यकथखरूपमात्रावलंबिनकंकर्तुगक्यविचित्रप्रतिपनिकलात नापिहितायातस्यापिधर्मातरापेक्षयानवस्थापानाव अनपेक्षयात्रा तादात्म्यप्रसंगाव-नापिदितीय सहिभेदस्याभावोभवनन्योन्याभावस्येवभवेतूअन्योन्याभावस्यतत्प्रतिक्षेपात्मत्वात्तेनाप्यन्योन्या भावप्रति क्षेपात्मनाभवितव्यपरस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वं निषेधयो तथाचसत्यन्योन्याभोवप्रतीनिमंतरेणतन्निरूपणमाक्यं निषेध्यबुधिसापेक्षता निषधबुद्धरित्यन्योन्याश्रयःानापिटनीयःनिर्घभूतल मित्यत्रापिप्रसंगात् नापिपंचमःसमानाधिकरणतिप्रतियोगिसमानाधिकरे गोविवक्षितस्ताहशवनिषेधोन्योन्याभावतप्रत्ययश्वतलक्षणमित्यस्याप्ययुनललातू-भावासमानाधिकरणस्यान्योन्याभावस्यकुं भःपरत्वंनभवतीसादरव्यापनातजन्जानीयथालंचयंविरोषमन्योन्याभावगतमादायस्यात्तदेवलक्षणीपावनसममुपजीव्यमानम् स्यलक्षणस्योपन्यासंप्रत्यादिशतिनचत पिसंभवत्यन्योन्याभावसंसर्गाभावभेदखंडनजस्तावेनिरललाव प्रकारांतरस्यचास भवातूनचपटापयत्वंनभावात्ययमेवाभावःपरत्वंघटोनभवतीत्येवएवप्रतियोग्पेक्यनमयातथाभ्युपगमादितिकविलतियोगिस -- २९ मानदेशावाद पिलक्षणसिद्धिरितिवाच्यंन्तथापिप्रतियोग्यक्येनतत्यंताभावैक्यापत्ते तदात्म्यवदद्योगस्यापिदिछत्त्वाविदोषादतिव्याप्तिः कालभेदेनरमागभावादरपिप्रतियोगिसमानदेशतया निव्याःकालेक्वन विशेषणेचतदन्योन्यव्यतिरेकाव्यालेरित्तिन्यपिधर्मातरस्यलक्ष णमवादिधर्म्यस्यत्तु विरोषःसचेकवर्यसमावेशइति तदप्युहातमनसोभाषितंनथाहिप्रमाणप्रमेययो टोलिनवान्नचेत्तदभिधानपर्या यत्वप्रसंगःकिंप्रमाणिकाबुद्धिरित्यलेबुधिविषयेणोत्तरप्रसंगश्व नापिप्रथमान्तहिनतावस्वरूपलक्षणएकस्याप्युभयभावदर्शनातू अत बनान्योन्याभावोपि धर्मातरंतयोभदापरिशिष्यतेततोन्येनरूपेणतनप्रमाणमन्यचेतदेवप्रयमित्कच्यतेनथासतिकधर्म्यसमावेशोल क्षणमव्यापकसोयंप्रमेयाचतुलाप्रामाण्यान दितियारमर्षमपिपरामर्शव्यस्माषीदित्यास्ताविस्तरसाननुभेदप्रतिपत्ते प्रत्यक्षफलस्यका कारणमसाधारणमर्थद्रियसैनिकवितव्यः तत्रयएवंट्रियसंन्निकर्षस्यभेदप्रतीनिहताहितीयःसंबधीसएक्भेदोस्त नउक्तबोधों धितायाःप्रातीतररर्थसन्निकर्षकारकत्वाभावादा किंपुनखक्तारणत्वापूर्वेभावित्वमितिचेन्नचिरान्वयध्वस्तामामपिका रणवप्रसंगात अव्यवहितपूर्वभाविलमितिचन्न व्यापरस्येवकारणत्वप्रसंगात व्यापारणनव्यवधानमितिचेल कारणकारण न्यारवं. मूगल. स्यापिकारणत्वप्रसंगात कारणस्यानद्व्यापारत्वानेव मितिचेन्नविनाविशेषोक्तिंडर्विवकत्वात्यहिनायन्नजनयतितत्तस्यावातव्या २५ पारइतिचन्नसहकारिणामप्यवानरव्यापारत्तप्रसंगाव-जन्यमितिचेन्नन्तथापिकारणत्वाव्यवास्छतौविशेषोक्तेरशक्तःकथमपिवावि शेषोक्तोगगनादेःसर्वत्रकार्यहेतुलप्रसंगाव-अनन्यथासिद्धपूर्वभावित्व मितिचन्नवक्तव्यं हिकस्मादन्येनप्रकारेण विनाकारण सिद्धिरितियदिहिकार्यादन्येनप्रकारेणननिष्पतिस्तदा सिद्धलंहिकार्यणेनस्योत्पादनंनापिकायादन्येनप्रकारेणनज्ञप्तिःप्रत्यक्षा देरपित कारणनततिःप्रत्यक्षादरपितेकारणलप्ते:नखुलसा कार्यलिंगजाकारणस्यज्ञप्ति:नापिकारणत्वाध्यातिरिलेनफ्रकारे जननिष्पत्ति तिवाज्ञतावात्मा यादप्रकारातरवतयापि चतपगमा व्यतिरिक्तलमकारणत्वमिष्ट मितिचेन उक्तदोषानिरत्त: कारणत्वासूचीसतितप्यारक्षणिकलादिभिरस्युपगमा अव्यवहितिपूर्वतयाकादा चिपकारणमेवतवपूर्वतरमपिकत्या श्रियरमेवभावेपितजातीयतथाभाविलविवक्षिततयाव्यक्ति व्यभिचाराप्रमोजकत्वादिति चेन्न कार्यातरे पिगगनादरतभा २५ भावतुविनिगंतुमशक्यलाल कालदेहाव्यापकतंयोन्यथासिघानितदिति वेदतथासतिशहादी गादरकारणलप्रसंगातू.
एतेनान्यथा सिद्धात्वयव्यनिरेतिरेकानुविधायित्वमितिव्युहस्तंगगनादेव्यतिरेकाभावादकारणत्वप्रसंगवाधिक व्यापारवत्वंकार णवमितिचेदन तद्विव्यापारसमवायित्वंव्यापारजनकलवानायोयागादरकारणत्वप्रसंगादानोत्तरलस्यवनिरूप्यमाणलात्-नि त्यसलासत्यारन्यतरप्रसक्तिनिवारकत्वमिति चल निवारकपदावयवस्यप्रत्ययस्थकारणानर्वच विनानिरूप्यमाणार्थत्वादन न्यतरार्थस्यवेकस्यनिरुत्यवाक्त यदनुभ्युपमगमेयस्यतपूर्वसत्त्वसंगतवतस्यकारणंत्तनावश्वकारणत्वमितिचेन्न-भावस्य विनाशिवानभ्युपगमेतथाप्रसंगेनातिव्यापकत्वात् लपूर्वस्तित्वेन विशेषणेसहभावनीयतस्याभावेपिप्रसगस्तत्तथालोपगमेच तत्तामय्यामषिप्रसंगानस्याअपितथात्वापगमेकार्ययेक्यप्रसंगोसाधारण्यंचविशेषापेक्षित्वेतिव्याप्तिरविशेषोभाविपूर्वार्थति शेषावकशाश्व-नियतप्रभावित्वमितिचन्न अवश्यंभावस्यनियमार्थलेगगनादःसर्वकार्यहनुवप्रसंगस्यतदवललाअवयवरूपदे प्रवावयवितद्रसादिषुकारणत्वासंगाट-अनोपाधिकत्वंनियमार्थतिचेदएवंधनोपाधिकः पूर्वभावोहेतुत्वमित्यरूपवतितथाची लिकोयानादेर्छयादोजनकत्तप्रसंगःसहभाविसामग्यावा नतंत्रपूर्वभावोनियतःकिंतुष्टःपरमावइतिचेप्राग्वूपाणामेवनियत ६. न्यावं. तात्तानिकारणमेवेनिवेन्त्र-निदाप्रापसांकर्यप्रसंगत पूर्वार्थश्चय कम्पापूर्वकालसंबधित्वंपूर्ववमितिचेन्न-कालस्याहेनुलप्रसंगादत १६ स्थापिकिंपूर्वलमिति विवेचनायला अतीतोपाध्यबुद्धि जलतत्यपूर्वसमिनिचेतनअनाततिनिष्ठार्थस्यपूर्वकालस्यविवेचनीयवादपरला परलयामध्येयसरवंतसरत्वमिति चवनःकालादाचतदलेंगाकारात्तेषामकारणलप्रसंगात तस्मिन्नेवचनदभावासाक्षात्कारतानादर वपितस्याकारणत्वप्रसंगात सामयकदेवालंकारणत्वमितिचेलएकदेवात्वस्यानिर्वचनातू अवयवलप्रदेशवादीनोसामन्यामसभे वातू-सकलकार्णकलापसमवायानस्येवचमेलकार्थत्वातेनैवन निर्वचनान्यदनंतरंकार्यभव सेवसामग्रीतिचेन-विभागनंतरंसंयो गनशविन्योत्पतेविभागस्यापिसामग्रीत्वप्रसंगादएवंकर्मणोविभागेअंत्यतंतुसंयोगस्यपठइत्यादिःकारणभावोनामसंबंधःकोपीति चेन्नतदविशेषणकार्यकारणसांकर्यापत्तेःकार्यकारणविशेषितला देतयोःपृथनिर्वाच्यतापत्ते कारणत्वंधीधर्मः कोपिति चेन्नतत्समावेप्रमाणस्यवाच्यत्वात् कचित्प्रत्यक्षःसःकचिदृष्टानुपेयइतिचेन्न-किंप्रतिकारणतांप्रत्यक्षमुलेखन्नतावदमिलुछि तकार्यमप्रतीतेःअन्वयव्यतिरेकादेव्यंजनस्यविशेषंप्रत्येवसंभवाद-नापिसामान्यतोघय दिप्रत्येवविशेषतोघठाद्यनुत्पत्यापत्तेः। २६ तावन्मात्राद्विशेषोसत्तेविशेषतुविनिगमनास्यात् प्रतीविशेषचोपत्तेप्रागवर्तमानवादसन्निकर्षादध्यक्षविषयवानुपपले कार्यस त्वाकाल श्वसामध्यभावान्तजननकाल तितदानीतज्जननविशष्टताकमध्यक्षात्यानुप्रात्कदाहणेने संस्कारविव्यस्याप्यसंभवा एवंक्वचिदपिहेतुत्वसाक्षात्कारासंभवेनकिमल व्याप्तग्रहातेवानुमापिस्यात् प्रतिबंदोबानिर्वचनवादिनिनस्थानाकादाचिल, तमाह दो चित्लखानुपपत्याइ तिचेन्नवैयधिकरण्यात कथमपितामानाधिकरप्यनपपाकस्यापपायवलुपपूतोवविशेषा विश्रांति नादित्वेनापिशवायपादनाब्वेयधिवरण्ययुपपायासंबंधश्वेदनियमासंबंधश्यद विनातिशिति एतेनशक्ति कारणवमित्यपिगतार्थ किंचप्रत्यक्षमितीविषयत्या पिसंनिकर्षव्यापारकस्यकारणतयावरत्यापत्ते अन्यथाक्षस्थापितत्रकरणवनस्वादनुविधानावि बाद विषयाविदोषिनाक्षसन्निकर्षस्यत्तथावत्यापनःकचित्कारणाकारणत्वविवादस्यचानच्छेद्यत्त्वापत्ते गएकेतृतस्यदृ? रपरेणचा तल्लक्षणस्यचनियतपूर्वभवित्वादिः कथिनेकथितदोषापत्तेः विनाचत चिन्ताम्सदेहीतवदर्शनाडुच्छेद्या अक्षणहेतुत्वधर्मिणीरपितददायदवगमोक्षसहकारीवाच्यः तदर्थन सिधेनहेतुधियॉर्थवत्वेसंभवतितदन्यार्थत्वकल्पना गौरवंकुवोबाला सिंदेवतस्यान्वायाउसिद्धानादेरनुमितिहेतुलेव्योमादावउपपलगत्तदन्यत्वाससिरितचन्न अन्यान्योत्र न्यारतं. मूल यापत्तःप्रक्षस्यान्यस्मिन्विषयेसिडेन्यत्रदृष्टान्तरनुमानंत्तसिघोचप्रत्यक्षस्यान्यविषयतासिहे तस्यचानागंदकलेप्रागपितत्त वादस्तीतिमत्तिवक्तरोतीतिप्रमाणात आगंतुकवेतडले प्राक्कारेणवंकापिनस्यात् तथापिजानतेघगद्यपिकितथानस्यात्व्याचे, तेषुलेधनुगतोचसर्वप्रतिसर्वकारणत्वापातात-प्रतिकार्यव्य कित्तत्पृथगितिचन्नसाधारणस्यापितहतपस्यघटादिकारणात्मयनुरतो घटकारणस्यापिस्तंभकारणलापने कारणमात्रेणतदनुगतरुपननुघटकारणता दिनेतिवेदन घटो दिविशेषानुपहितकारणत्वमा त्रकंप्रतीत्यनिर्दश्यत्यसद्भावप्रमाणाभावात्अन्यथाकिंचित्प्रतिकारणेसामान्यतःकारणानामधर्मस्यावतदास्याएवैव्यक्तेनकिचि त्प्रत्यकारणलादकारणत्वमपिरूपनत्रस्यां दित्यनपेक्षित विशेषकारणलाकारणत्वाध्यासाझेदनकमात्रमेवोछियेत किंचकार्यव्यक्तः कारणमस्तिनवानवेनियसलासत्तयोरन्यतरप्रसंगालिदेकिंतत्कारण व्यक्तिविशेषइतिचेव-पूर्वभावस्यरांसाभादिसाधारण्या तूतांकार्यव्यक्तिप्रतीतस्याः किंतत्कारणसरूपमेवेतिचन्नन्तस्याःव्याक्त्तत्वात तस्यास्लत्कारणात्मत्त्वेचातदात्मनांतत्कारण तविरोधाततत्कारणवस्यन्चसमवायसमवायिनिमितभूतानकव्यक्तिसाधारण्या अनेकस्येचेकानुगतबुद्धिव्यवहारनि दानवेगोत्तायुन्छेप्रसंगस्यदर्शितत्त्वादनियनपूर्वभाविचमित्तिचलव्याप्ययस्यनियमस्यैकस्यसर्वनयक्ताचसंभवान-पू वलमात्रस्यन्वातिप्रसंजजकत्वात जातीयंप्रतिनियरजातीयमितिचेतन तस्यनज्जातीयव्यक्तंमतरसाधारण्यात-नियतेजाती यत्वेसतितत्पूर्वत्वमिति चेन्न-तत्सेमानकालोसत्तिककार्यव्यक्तिशतजनकव्यक्तिनसाधारण्यात तथाभ्युपगमचेकसमवा य्यादिनावोसर्वतक्तार्यनाशप्रसंग तत्कालवजानीयसामग्रीत सर्वतत्कालत्ताज्जातीयोत्पत्तीसामयोभदस्यकार्यभेदहेतुतयात्र त्येक मिलितसामग्रीलविकल्पैनकार्यव्ययभेदप्रतिव्यक्तिखरूपभेदयोरन्यतरप्रसंप्रसंगवसमवायित्प्रत्यपिसाधम्यान विधा यिनियमेत्यापत्तःव्यास्त्ततेचानियमात-नियतजातीयतातित्तत्सादेव्यमिति चेन्न-समवायोदेशापेक्षयाकार्यकारणयोःसादे यनियमानभ्युपगमात्संयोगिदेवापेक्षयागुणादासंभवानयथाकचित्लादेश्यमात्रस्यचातिप्रसंजकलात-अदष्टोदामन देशस्यापिकारणत्वोपगमेसर्वप्रतित्पर्वकार्यसामन्याःकारणत्वापातादपूर्वभावनियमादेशकल्यत्त्वात अनुगत्तेवरूपेन्वयव्यतिरेक मभवातव्यक्तिगतप्तामान्ययारेवकार्यकारणत्वापत्ता तहनसामान्ययोरन्यव्यतिरेकादिनियामासक्त्या कार्यकारणतत्तिल मूल. न्यावं क्षलक्षणभावनैय्यधिकरण्यासाभान्माकारप्रविष्टांव्यक्तिमादायान्वयव्यतिरेके विद्रोपस्याकारणवसामान्या २८ कारणेचपूर्वसतःकार्यत्वं व्यसामग्यारक्षसामय्याशिशपासामग्याचपथद्यक्तिजननोपातःगेवतासांसाम जीवासासांचव्यक्ति प्रत्येकजनकवाव्यवादीनामजन्यत्वात शिशपासामध्यावक्षमामयीसदितायावसामयीभा वान्नपथकशिशपाव्यक्तिरितिचेन्न-वक्षसामग्याशिरापासामीमतात्यापितालेतालादैशक्षस्यननातूपथक तयावर सव्यक्तिजननापत्तेःशिंशपासामयीत मिताजनिकैतिनव्यक्तिभेदति चेतशिवापातिरिक्तरक्षार्थासावापत्तिःवक्ष शिशपासामग्यारेकालनाविशेषात् रक्षसाभवावरक्षजननऐवकथंक्वचित शिशपासाभगोकचिलसामग्रामप क्षेतेइतिएकस्यलक्षण कार्यस्ससामा भदेभेदापातात अनुगतीया श्वासामन्यावस्थग्रक्षव्यू- तक शिशपाध्यक्तेरुसत्यापत्तरिसादस्वयमद्य नियमेनप्रकालिकतयाभिधीयमानेमागित्यस्याव्यवधीवर्तमान कालोपाकालश्चव्यवछेदको विवेचनाय नवतद्विचनं शक्यं वर्तमादिनीबसयएवविषयवैचित्र्यप्रमाण मितिचेन्नवर्तमानाबुधेरेवकाविषयःकालविशेषातचन्न कालस्यविशेषःस्वाभाविक औपाधिकोवानाधःकालस्यभव 17 ट्रिरेकलाभ्युपगमावयवचकालोवर्तमानःप्रतीयतेतएवपूर्वभावी तिपश्वाछूतइतिचनप्रतीयेत त्रिविधवाभावएवासावितिचन्न भेदे प्रसंगाव्यवस्छानुपपत्तिप्रसंगानुपपत्तियदेशवततइदिप्रत्ययातदेवरतोवतिष्यततिप्रत्ययस्यात-हितीयश्वेडपाधिराभिधीयता हे योदिक्रियासंबंधभदासइतिचन्न भूत भविष्यतोरपिक्रियासंबंधप्रत्ययस्यावश्यवक्तव्यात्यएवदिवसासूर्यादितिगतिविशेषावाच नोवर्तितइतिप्रतीतःसएवहितदवान्लोवत्तइत्यवगम्यत्तेवयतीतिननहिनिशेषकस्यकलस्यतदातीतर्वप्रतीयतेनागेतत्वेवा किंतूपाधिविशेषणर्व्यवछिन्नस्ययेनैवासोपूर्व दिनांतरायवछिन्लोवर्तनइतिप्रतीतःनेनेवोयाधिनाततएवव्यवछिलोटतइतिवर्ति ष्यतइतिचकदाचिज्ञानत ननुसत्यमतदपेयदातडपाधिसंबंधस्तस्यतरूपेणावत्तिरमानस्तदावर्तमानप्रत्ययायदास एवविन्टोभवतितदाभूतप्रत्ययायदानागतस्तदाभविष्यत्प्रत्ययइति नेतदलि-यात्रलये विवक्षितीर्थस्लुदावज्जानस्ये वत्तज्ज्ञानोपायमित्त्यात्माश्रयानवस्लयोरंन्यतरसंगःविनष्ठादिवायाश्यादितीतादिपर्यायास्तेषांसर्वेषामेवार्थनिरू प्यमणेतन्मव्ययतितमेकशवप्रयुज्यतनिरुकिंकुर्वाणःश्लाघनीयज्ञोमतापितमनसि क्रियान्छिन।कालोवते मू०ल. न्या-खं. भूत्तस्तत्प्रध्यसावछिन्ना मानस्ललागभावावच्छिलोभविष्यनितिवेदनअतीतानागतप्रतातिकालेपिक्रियावछिन्नप्रतीयतइतिवर्तमान प्रत्ययप्रस २९ गस्यत्नादवस्थ्यांदयावच्छिन्नस्यंतलोगभावाचसावच्छेदानुपपत्तेःप्रागभावश्वप्रागी निरुक्तयेक थुनडरधिग हिप्रागभावस्यविनाशायेनविनाशीइत्युच्यतयदि प्रतियोगिभूतापयादिपञ्चसस्याविप्रागेभाववत्प्रतियोगी तिसापिनि नोशीप्राप्त उत्पत्तिमाश्वप्रध्वसइत्युसन्निपदार्थाविवेचनीयाययसावसतःसत्वंनञ्चसामान्यतदाभावेसभवएवज थस्वरुपसत्वंतदाप्रागभावपिप्रसंगः तस्यापिकचिदसतात. पूर्वनसतापश्वासले विवक्षिमित्तवन-पूर्वदानापश्चा ट्र्थस्यैवनिरूपणातूएतनाकारणावच्छिनसत्वमुत्पत्तिरित्सपिनिरखपूर्वापर निवेचनतरणकारणाथोभिवेचना त्यस्ततावदतीतानागतयोतथानिरुक्ति पक्रियावछिन्नाय:कालःसकिसायापेक्षयावर्तमानोनत्वन्यापेक्षयेतिवेल. तदपेक्षयेतिकार्थः किंतुदुपधाननउततवैदैषिकतयाउततलतियोगिकयाउततेनप्रकारेणेत्सवानाधातडपाध्यवळिं नस्यातीतानागप्रतिविपयत्वमपितस्येत्यस्यरुडक्तत्वात नापिद्वितीयः अस्मादयीर्घ इतिवदस्मादयंवर्ततइत्यवध्यपेक्षामन रेणप्रतीयमानत्वात्सर्वदेवत्वत्रिविध्यावध्यपेक्षयाआसीदस्तिपिविष्यतीतिप्रत्ययाव्यवस्थाप्रसंगात अतएवनतीयोपि-ना पिचतुर्थःमतीतानागतप्रनीतिकाले पिक्रियावछेदाप्रकारेणवर्तमानपत्यय विषयत्वप्रसंगात नासोक्रियाव छेदलक्षणःप्रका रोतीतानागतकालैवर्ततइतिचेन्न-वर्तमानतायाआद्याप्यनिरूपणेनवर्ततइत्यत्या विशेषस्यदायितुमशक्यत्वात् तलियाका लेतलियावछिनकालीवर्तमानरतिवेन्त्र कालस्यकालाश्रयतेयानिरुक्षणासंभवावकालांतरस्यानभ्युपगमातस्यैवनकालस्य नदाश्रयत्वेव्यक्तमात्माश्रयापत्तेः स्यादेतवनहक विज्ञानाश्रयश्वकालौवर्तमान वर्तमानोपाधिप्रागभावावछिन्नश्वपूर्वःत्तल वसावछिन्न श्वानागनःप्रागभावप्रवसयोश्वसभाविकमेवभेदमादायव्यवस्खाप्रग्यवस्गहेतरभावःप्रागभावइनिखभावपूतस्ये वविशेषस्यकार्यमादायलक्षणमनागतव्यवस्कानिदानभावःप्रवंसनिवप्रवंसस्येति मेवं-ज्ञानवप्रकाशनापखापक्षित स्वस्वयंमहणानपने कर्थवर्तमाननामहलानांतरेणतथाग्रहचवमानतावभासांगीकारेनदासोमायाव्यतइलाइटोमयत्ति न्या-ख- मूल प्रत्ययस्यतृहत्याकारपत्तिःअतएवखप्रकाशातायाश्वाधिक्ये पिविषयोविशेषाभावादकत्वमेवविशेषतिपक्षेप्यविस्तार यावर्थना २० प्रकाशेवर्तमानतोक्तस्तावतएवरेणगहणेभिचारात्तवपकांना चेन्नतस्यानगमाननुगमाभ्यामनुपपने प्रावधसयोश्वस्तू रूपत्तीविशेषेपिकनरोभूनव्यवहारस्यकेत्तरवानागतव्यवहाररेयोपाधिरित्यनिरुक्त कार्यभेदजनकॅनयाचतान्नरुक्ताबुतरेपूर्व तापरता निरुक्तिविनाजन्यजनकलाज्ञानंउपाधिभेदाचकालभेदेवाप्यकतयाभिमतःकालः सौपिचंद्रसूर्याक्रयायसंख्यापाधि दसंभवेननानास्यात्तत्रायमेवोपाधिनायमितिन्वाविनिगम्यत्वात्प्रतिक्षणखभावभेदवा दिपक्षेपिचनानाक्षणेषुवर्तमानत्वादि व्यवहारार्थमुपाध्यनुसणावश्यंभावेनोक्तोपाधिदोषग्नासएक्यानादिति ननुतथापितावद्दिषयभेदनावश्यंभवितव्यंप्रतीतिभेद स्यहरपलपत्वात्तसामान्यतःसिद्दीविशेषतोविवेचनाशक्तीसंशयएवारलामितिचेन्नका गसंशयस्यापिनिर्वकुमशक्यता तु-तथाहिसंशयस्यनिश्चयाकिमुयाधिस्ताविशेष उतजातिरुत्तःअतिविषयविशेषेणोपाधिनाउनकारणविशेषणाना न्येनकेन चिसंबंधिनाकृतानप्रथमस्तस्यानिर्वचनात सभयकोटिविषयःसंशयइतिचेन्न कोटियसमुच्चयनिश्वयस्यापिस ३० शयत्वप्रसंगा-प्रतीविनैमितिचेन्न भेदाभेदादिप्रतीतीनांश वनादिप्रतीतीनाचतानानासंभवातासमुञ्चयप्रकाशकोय्यार विरोधःप्रकारानेसंशयेतु विरोधर्तिविशेषइतिचेन्न-पीनःशंखइत्यादिषुपीतलवाखलादेभिन्नाश्रयता नियमविरोधजानतोपिप्रत्यया तू तथापित्तस्याबुद्दीनभासनेतित्वेन कथमे मित्तिप्रकारोपितलेकाशात तयोरेकाअय्योर्विरोधप्रतीनरेवश्योपेयत्ता मिथ्याधि यस्ताइतिचेन्न-संशयस्यापिभवद्विरतत्वबुद्दियतांगीकारावतत्वातत्वबुध्योश्चतदिषयलेनविशेषाभावातूनहि मिथ्यारजतबुद्धार जतबुद्धिोवनभवतिअव्यवस्छिन कोटिकोयविषयःसंशयेइतिचे कयमव्यवस्थानाम पाक्षिकनेविचेतनपयोगमा पितु किंकौटियस्यधर्मःकश्विदसोलाद्यकोटियनिश्चयेनसहाविशेषस्तदेवस्थःहितीयेयधोक्नचिलमाणेनसिद्धलदानस्यैवको दियाश्रितधर्मविषयस्यसंशयतप्रसंगेनप्रमाणत्वव्याघातानातोविषयःनास्तितार्ह विषयकृतोविशेष:एतेनान्योपियाकनिद्विष येविशेषास्थाणुतस्तदाभावादिरूपो भिधीयतेसोविनिरस्लोवेदितव्यासंतासतएवतस्यप्रतिभासेजिनमवस्व्यातिवादिभिःकचित्त तवेतवप्रसंगानापिहितीयाकारणविशेषोहि विशिष्टासामग्रीवास्यात्तदेकदेशोवानाधावस्याअप्रत्यक्षत्वेनतदुपहितस्यप्रत्य न्यावं. मूल क्षतोक्गमानुपपत्तेःजथतस्याअनुमेयरलिंगासंभवाव कार्य विशेषएवलिंगमितिचेन्न कार्यविशेषस्यचित्यमानस्याद्याप्यमालेःजातिभ ३१ दस्यचढूषनीयत्वाद नापिहितीयाज्यस्यतदेकदेशस्यसाधारणधर्मदर्शनादेविशेषड्यस्मरणादे असाधारण धर्मविशेषड्यज्ञानप्रत्यक्षादा वपिहेतुत्वेनसाधारण्याञ्जस्येचत स्मिलिंगाभावान्तेनकार्येविशेषजात्याधानस्यनिरस्यत्वात्तस्याविषयत्वेनानुव्यवसायसाक्षिक कार्यगतविशेषीभवनासामाव-नापिटतायातस्यदीयितुमशुक्रत्वात नचाहतीयःधमिस्वरुपादेरपितद्विषयतया संशयितत्वप्रसं गातून नद्ययंस्ापुरुषोवेतिसंश्यसनिनमापरामृष्यमाणस्यात्वशालिनाधर्मिण स्वरूपसत्वे विस्वरूपमेवभवतिनवेलितपुरभि मानोन्यवहारोवाकिनामतत्रस्वरूपसत्वांशमात्रावलंबिनस्तस्यज्ञानस्यनिश्चयत्वमेव ततःकिमिनिचेत एकस्यैवज्ञानस्यनिश्वयसंदा यत्वजातिसंकरःासप्रामाण्याप्रामाण्यवइवष्यतीतिचन्नबनस्वहितो नित्वानंगीकारःकिंनामतथागतातथाभूतार्थत्वलक्षणों पाधियरुपतास्वीकारएखतयोग्यदाचसंवायत्त्वनिश्चयत्वलक्षणजातिव्यसंभिन्नतहितानमास्थीयतेनदाकिंचिद्दिषयमपेक्ष्यस शयत्व किंचिदपेक्ष्यनियत्वमित्यापेक्षिकोजातिव्यवस्छितिरपासपूर्वःपंथाइशस्थपथापाथेनापिवाभवताकिंनियामकमभिधेय येनधर्मिणितस्यनिश्वयत्त्वं व्यवतिरेत्तविशेषड्येचसश्यत्वं विशेषदर्शनोइनिचेन हिभवतिस्छाणःस्थाणुलंपुरुषत्वपुरुषस्य --- ३१ विशेषःप्रांतीयतेचासावित्तिविशेषदर्शनातत्रापिनिश्वयप्रसंगःसंशयात्पूर्वनातिविशेषदर्शन मितियुक्तरलथापिसंशयनिचेतू धर्माधियःपूर्वतर्हि कथंतहनविशेषरर्शनस्यात संशयकालचास्तिविशेषदर्शन मित्यनंतरंत दिसंशयाननुस्पतिप्रसंगोषियुक्त एव तदीय विषयाहिशेषायतिरिकस्यविशेषस्यदर्शनं विवक्षितमिति चेन्नस्थावापुरुषोवेतिसंशयानंतरंदारुमयोमासमयो वायमिनिसंशयोनोपययेत नभयमयत्वव्यतिरिक्तयोर्विशेषयोःपूर्वज्ञानेनोलिखितत्वादअन्यतरविशेषदर्शनसंशयप्रति रोधकंसंशयनभयोरुपदर्शनमतोनोक्तःप्रसंगइनिचेन्नहिस्पाएश्वसुरुषश्वे तिकुतोपिनमेजतिदामयोवार्यमांसमयोवेनिसंका यप्रतिरोधोनस्यादपूर्वलाननविशेषड्योपद नस्यकत्तला विशेषदनं विशेष निश्चयाविवक्षितोनतुविशेषज्ञानमात्रयेनसे शयोपनीतारपिविशेषासंशयरोधःप्रसज्येत्तेनिचेतनव संशयनयात्रुपदर्शितीविशेषोतवतत्र संशयश्वननिश्यवान तिव्यवस्थायांसिखायामुपदर्शित नियामक सिधिर्भवतिसिद्धेचास्मिन्नियामकेसंशयस्यविशेषडयंत्रतिनिश्चयवनास्नी तिसिध्येदित्यन्योन्याश्रयापन्निकोवारथिताःस्यादेतत्संशयज्ञानस्यधर्मिविषयत्वेभ्युपगम्यमान वैश्तमापयेततच मून न्या ख. तदनभ्युपगमए।पनियत नेतेन धर्मितानं निश्चयात्मकमन्यदेवस्ठाणुत्वपुरुषत्वयाविरोधएवनास्तीनिर्वाधरुषोवति चान्यद्वसंशयज्ञा ३२ नमभ्युपेष्याष्यामइतिचेमेवएकपर्मिसंबंधोपनयनव्यतिरेकेणस्लाणूत्वपुरुषत्वयोर्विरोधएवनास्तीतिस्लाएवापुरुषोवत्येतदेवनस्यात नहियस्य कस्यचिस्यायलेनयस्यकस्यचिदपुरुषविरुषाध्यवर्भिसंबंधमनतभाव्यविधिजगनिनयोरन्योन्यस्यव्यतिन्नतो रसत्वमेवप्रसज्यतधर्मिणोबापुरुषत्वनिर्णयायथासंशयोनिवर्ततेनोत्पयत्तेवातथास्वात्मनःपुरुषत्त्वनिर्णयात्सायोनिवर्तेतनोत्पयेत वाविशेषाभावात्यथाचद्रष्टुर्नस्वशरीर विषषयःसंशयस्तथेवपुरोवनिविषयोपिनासोकथं चेदमर्थनसामानाधिकरण्याभिमानः योयम्ताधीस किस्सागुरुवपुरुषइतिकस्मादाप्रत्यभिज्ञादयोप्येकंज्ञानभंगालताइपछिला विशिवतानसंस्था संजातश्व गोरश्वःपुरुषरतिवदिशकलितोविज्ञानसंसारइत्यास्ती विस्ताराभिनिवेशानन्वस्तितावदरलार्वापुरुषोवेतिपरस्परविरुवा वगाहीप्रत्ययःसस्वविषयंतथाभूतमुपस्टापयिष्यति-न-उक्तबाधकै सर्वप्रकारखंडनेपरिशेषासंभवातू-यञ्चस्वरूपमादाय विरुथार्थत्वमभिधीयतेत्तरपिनियनशक्यतानयाहिभावतरमावयोःको विरोधःसहानवस्वानमितिचे नदेवभिदेन सहाव्यवस्ठानागदशाभेट्नेविचेन्नासंयोगाद्यव्यापकत्वंयद्यभ्युपेषितदातथाप्यनुपनि प्रकार देनतथाभावस्ठाभ्युपगमा तस्यपक्षेएकेनप्रकारेणकस्मिन्महानवस्छानविरोध-संयोगाद्यव्याकवानभ्युपगंतपक्षेचदेशाभेदेनसहानवस्छानेसइतिचेदाने तवित्तभयावस्ानसाहित्यनिषेधोवात्तड्भयावस्थाननिषेधसाहित्यवास्याँदजायेप्रसिद्धप्रतियोगित्वंतउभयावस्छोनसाहित्य स्यकचिरप्यप्रमितेःशशविषाणनिषाधादेवाकविषाणनिषेधादिरूपत्वांगीकारेणप्रसिद्धप्रतियोगित्तास्युपगमात् पदाहर हनःप्रतियोगिततिअन्य चलख्यरूपक्वचिक्तिचित्तादगेवनिषिध्यतइति द्वितीयेतूतभयावस्यानसाहित्यखाकारएवेस्यात् तडभयनिषेधयोस्तडभयतयेवांगीकारादपरस्परप्रतिक्षेपकत्वंविरोपइनिचेन तद्धिपरस्परप्रतिक्षेपंप्रतिकारणत्वंबातदात्मा वा-नयमाप्रमाणाभावेनतथाविधत कार्यानंगीकारवनद्वितीयः प्रतिक्षेपदार्थस्योभयानुगतत्वात् यत्रेकस्यसत्त्वं तत्रापरस्यासत्वनियमेनयत्सविरोधस्तयोयोरित्तिचेत नसत्यासत्वयोरेकापराश्रयत्वेवैयधिकरण्यात-संबंधत्तमतिरेक्ये एकसलस्येवापरासत्तात्मकतयारवीकारेणयकस्यसत्वंतत्रैकस्यसमितिवचनार्थप्रसंगेनपोनरुत्याव्यात्यायातातू यत्रघटाभावइत्यत्र खल्वयमोंयन्नामयत्याधेयतयासंबंधीचठाभावःतत्रधयेनास्तित्यस्याप्ययमर्थतापयत्तयो A मूल न्याखं० संबंधिष्टाभावहिलतियत्रघटइत्यस्यकोर्थायस्याधयतयासंबंधीपटातत्रपठाभावोनास्तीतिकोर्थतस्याथ्यतयासंबंधी २ घटाभाव निषेधःघटाभावसबंधसंघटाभावात्मकतयाघटाभावनिषेधस्यापिघटात्मकतयेतितरमात्तस्याषेयतयासंबंधी घंटइत्येवार्थः अत्तोघटनभावयो दमनसिलत्यापिनविप्रतिपत्तव्यमिनियोकस्यावरलगनंतत्रैकस्यैवेतिनियमाभिप्राय णोपोनरुत्यादित्तिवेतननीयमस्ययक्तिचदन्यव्यवछेदकत्वे सिद्दात्तातादविरोधिव्यवछेदकत्वस्याविरोधानिर्वचने निर्वचनात् अभावपक्षेभावव्यवछेदोभावाभावाविधानातिरिक्तपक्षेचाभावव्यवछेदोनियमावित्-न-एक रूपानभिधानेनुगताविरोधानिर्वचनाद किंचाभानाभावव्यवदयारभावाभावविधानतिरिक्तियोरेवभ्युपेगमेन नरपिचयत्रानभावस्तात्रभावोयत्राभावकहेश्यविधेयभावानुपपत्तिरभेदादितिपोनरुत्यधिकफलासाभएक- स्यादवभावाभावयाखरूपमेनविरोधानवसत्यविरुदतापत्तियथासत्ताभावरूपेवसतीस्वात्मनीसहितिभवितव्य वहारेकरीदितथाभावाभाविरोधात्मागावेवस्वात्मनि विरुहरूपभवितव्यवहारकुर्वात कस्येतीविरोध तिचानुयोगे स्वाश्रयस्थत्यत्तकित्तत्रविरोधफल मितिप्रश्नभेदव्यवस्थानमित्यभिधेयंन्यदाहायमेवहिभादोभेदहेनुर्वायीहरुद्ध धर्माध्यासःकारणभेदश्वति तदेतदनुपपन्न एतयोविरोधत्वंप्रत्येकंवास्यात मिलितयोर्वानायःप्रत्येकमेवाश्रयेकत्वभंगा संगातुन्नकत्त्वाभावोभेदोभिमतःकितन्योन्याश्यापेक्षयाभेदरूपधर्मवत्त्वमितिचेन्नन्तस्थाभावातू कालभेदेनकस्यमा वाभावाश्रयत्वाभ्युपगमात् तदभेदइतिचेन्नतदभेदस्यस्वाभाविकस्यविवक्षितत्वविशेषणवैयदिएकोपावछिनत्वस्यवि कक्षितत्वेकालभेदाभिमत्तेसंभवातभिन्नोपाध्यनवछिनत्वस्य विवक्षितलेसंभवात जसहावस्ििभन्लोपाध्यनवछिन्न त्वस्यवांछितत्वेसहत्त्वस्यककालरूपत्वेनत्तत्राषिकालभेदविकल्पारत्यापत्तेःमिलितत्ववानयोरकदेशवाभिमतमेक कालत्वंवाएकप्रकाप्रकरणरतिरित्तिप्रकारान्य कोपाध्यवछेदोवा नावाभावावंताभावयोस्तभावान नदितीय भाष स्यप्रध्यसमागभावाभ्यातदनुपपनानतीयःसंयोगायव्याप्यरतितावादिपक्षेगगनादौसंयोगभावावयोलदभावाताव्याप्य इनिधभीनाराश्यपगतपसभावाभावोतोप्रकारांतभाषेप्रमाणाभावादनापिचतुर्थ सहियदि निर्देवायत्ततदापिभा गागभावयोभावप्रश्वस्योर्वेकदानभ्युपगमेन ताहिशेषितयोरप्येकदावेश्यमन थुर्गतिव्यतयाक्दो विरोधस्यतदाश्रय तेतिरकुमशक्यत्वात किंचभागप्रागभावयोभीवनध्वसयोर्यदितथाभावोभ्युपगम्यत्तदायभेदप्रसंग आभाषांतरे न्यावं. रेपिसावकाशत्वाचनपरस्परप्रतिक्षेक्षात्मकत्वंचञथनाभ्यपगम्यत्ततदाभावभागभावयोभीवप्रध्यस्याश्वविरोधापत्तितत्तवस त्वविषयोरितिवेदन विशेषस्यतथाप्यविरोधादकदापिसहावस्थितियोतापत्तेःनियमेननथालेचाविरोषव्याघातात मात्रराष्टनच यदिविशेषयन्यत्तमसत्वस्योच्योतदातदनभ्युपगमएवनमाणाभावाचनहिनि विशेषासत्वमात्रसभावेशमाणमभिधाउंशक्यते अथभातशहापादानंसत्यपिविशेषसत्त्वस्यसाधारणरुपपुरस्कारेण विरोधव्यवस्थितिप्रदर्शनार्थत्तदाभावप्रचसयोस्ताडगेवोक्त दोषापातःप्रचसादोविशेषेसामान्यरूपस्यावश्याभ्युपगम्यत्वात्तददायेव विशेषेपर्यवसानाद-भावाभावयोर्विरोधानभ्युपगमे तवाप्यनिष्ठापत्तिरितिवेत्। शकयमापत्तिातभेदइतिचेअथकस्तर्कःअभ्युपगतव्याष्यप्रतिव्यापकप्रसंजनसातल संजनंन्चस्वीकारार्हताबोधनभितिचन्नअतिव्यानेःअस्तियप्रसंगोपिसंभावनानामतर्क त्तद्यथायट्रिललंसहकारिभिःसंपत्स्य तेतदामेववंशमयिष्यनिीतिइष्टापादनपिगतेवाऋजनभ्युपगतव्यापकमित्यपीतिचेन तथाभूतमपिप्रत्यव्याप्यायापक संज नेगत्वात व्याप्येनेत्य पिकार्यमित्तिन-विकल्पासहत्त्वात पिरमार्थतोयाप्यव्यापकभावव्यवस्तियोःस्वरूपेणेष्टानिष्टलंडन व्याप्यव्यापकभावोनतननाय तथावानात्तेनवेपरीसेनापिप्रसंजनप्रसंगानथापरेस्तथात्वेनानंगीकृतेनस्वयमपिपरान्त्र ३१ तितथाचनव्युत्पादयितुमकिनेनयरमार्थतस्तथाभूननप्रसंजनेजयप्रसंगादान द्वितीया स्वयमपिनथेष्टानिष्टतायांसत्यांझतेतार शिन संगेयत्रोभयोरित्यादिनादोषेणसत्प्रसंगनयानिष्टेपिगतलेनाप्तिव्यापकलाव स्वयंव्याप्यतयानिष्टेनेत्यपिविशेषणीय मिनिवेद-नस्वयम पिच्याप्यतयेटेनवमात्रष्ट व्यापकेविषयेप्रसंगस्याव्यापनातू अथवयमनिष्टव्यापकेन्यव्याप्यतयेष्टेनयन्तभवतितत्तत्रानभ्युपगत व्यापकपरंप्रतिपराभ्युपगतेनव्याप्येनव्यापकप्रसंजनेतर्क एवंसति हिरवानिएव्यापकेस्वयभिष्टव्याप्येनयनप्रसंगलनगमनादनियोलियो यावखमाबेष्टव्यापकेस्वयमपिव्याप्यतयेटनप्रसंगस्याव्याप्तिस्तनिरस्तेभवतहतिवेदन-यधनघटोभविष्यदत्ताद्रक्ष्यदिव्याघव्यायनात तजखयमनिष्टदर्शनरूपकव्यापकेस्वयंव्याप्यनयेष्टेने वहिदर्शनयोग्यनपटसत्वेनासोप्रसंगाअथतनसतयापिवयमिष्टेनेति निवेकोटौ वेश्यनिषोषोभिधीयवएवंयन्नभवतीति-तदपिनएवंभूतेएवविपर्ययापर्यवसायिनिगततयातिव्यापकलाद-विपर्ययपर्यवसायिनेत्यपिप्रक्ष प्वमितिवेदनकवलपरपक्षह्मणायपरमात्राभ्युपगम्यमानव्याप्यवेनैवक्षमस्यपरंप्रतिव्यापकप्रसंजनस्याच्यापनात नत्रवयंव्याय नभ्युपगमेन विपर्ययपर्यवसायित्वासंभवात्सप्रसंगएव भवनिविरोधमानंतदिति-चन अनिष्टंव्याप्याभ्युपगमबलनपरेप्रत्याप्त यतइत्येवंभूतस्यार्थस्योभयत्रापितुल्यत्वात् तुल्यत्वनिलक्षणासामर्थ्यायदिविपर्ययपर्यवता यिन्येनप्रसंगलवयापरिभाष्यते २९ न्या-खं. तर्हिमयापरबाधनमात्रक्षमएवप्रसंगतायाविपर्ययपर्यवसायिनीतुत्तत्र विरोधतायापरिभाषितुंचरका खातुअन्यथाविरोषत्वमेवो भयोरपिस्यात्प्रत्यस्छानवैचित्रीचनत्रविरोधादिदोषःस्यात्राषितुल्येव अतएवसंभव:नापिनदकीदन्यैवेतिनिरस्तंआरोपाद पिव्याप्यंत्तानिमितव्यापकाभ्युपगमाविशेषात अतएवपरप्रमीतेनेतिविशेष्यपरानिशपादनमानरूपविपर्ययापर्यवसायि तर्कतानिरस्येतिनिरस्त परमार्थतोव्याप्यभावेपिपाभ्युपगममादायप्रसंगपत्तेरुपपत्तेः कहिपरेणब्योप्यतयानुमताप्रति व्यापकानुमत्यानापतितव्यं न हिपतंगोवास्तवत्वं व्याप्तरवलंबनेकिंन्नामाभ्युपगममात्रअनभ्युपगतोवस्तगत्यास्छितेनापितेनोपाद नामरते अतएवप्रमाणेनव्याप्यानुमतिमुत्पाद्यापादनं क्रियतेवस्तगत्याव्याप्य तत्तथालेनाभ्युपगतलंबद्यमपिनसंगस्यांगमिति सनतथालेनाभ्युपगमस्यावश्यंप्रसंगांगतयामंतव्यस्यपरानवेक्षस्यवसमर्थत्वेवास्तवव्याप्यत्तस्यापिप्रवेशनेप्रमाणाभावावुनस्मा यापरस्यप्रसंगःस्वपक्षतिध्यगतस्थाविपर्यवसायिताशेषायेवस्या प्रसंगवतस्यविपर्यपर्यवसानदाय्यार्थदंडनयोवन्यासात्सोगता मांसललक्षिकलेव्याप्तिसाधकविपर्ययान्यथाभावदंडप्रसंगवतामंतरेणतस्यसपक्षसाधनलाक्षमत्तान्तस्यव्याप्तिवासवत्तमपि मंतव्यमन्यन्याविपर्ययेपिव्यात्यभावनस्वपक्षसाधनाशमलादेवन्यस्तप्रसंगःपरपक्षवाधमात्रंतपराभ्युपगममात्रंयोजकतावतेय ३५१ परपक्षप्रतिक्षेपक्षमतेनवास्तव्यव्यानिविपर्ययपर्यवसानपर्यताननुसारित्वादितियुक्तंपच्यामःनथासतिकथितलक्षणासंगतिरुते वअथव्याप्याभ्युपगमेनानिष्ठव्यापकस्यप्रतीनिस्तकतिरेनष्टार्थसंभावनायामव्यालेनिनव्यापकस्यप्रती तिःसरति वैन छापादनेपि गत्तत्वातूअप्रमितस्यतथेति चेन्न-प्रथमानुमानेविगतत्वातजमाने व्याप्यस्यप्रभयानथानत्वभ्युपगमेनेतिचेन्न-वस्तगत्याव्याप्यस्यप्रमा यापिप्रतिवासिद्धस्यव्यापकानुमानासंभवनतत्राप्यभ्युपगम्यपर्यसंगंतव्यत्वादेवनन्वेवमन्यनरासिडंव्याप्त्यप्रसाध्यानुमानव्यवस्छाप नमुछिनंतदप्रसाधनेन्यतरासिध्यानस्त्रसाधनेपरस्याभ्युपगंढरपसिद्धांनादेवसिद्धांतमनुभाव्यवादिनाप्रसाषिताध्यापकसाधनेपर्यनु योज्योपेक्षणादितिकिंतत्रतथानस्यादकिमत्राप्रस्कत्तयानविनयाजन्यतरासिदस्यनावयाप्यस्यपरेणाभ्युपगमंकारयित्ववनव्या कप्रसाधनमभ्युपेयंतस्याप्रमासइतिवन-मिथोविरुदादोतकाभासेपिगतलावलाश्रयासिध्यादिव्यतिरेकेसतीतिवेल-संदिग्ध धूमदर्शनाद्यपत्रधूमलदाग्निमानितिसंभावनाया:परमार्थनस्तयावस्लानात्प्रमातंयमपारयंत्याअव्यापनातन्तक्तालंप्रमावेना प्रतीयमानेत्यपातिकैनःबडशोदत्तसेतरलासर्वस्यचास्यपूर्वोत्यभूयानिष्टव्यापकेष्टव्याप्योदाहरणेगततेना तिव्यापकलादतब्धव छेदार्थमारोपित्तस्यव्याप्यस्याभ्युपगमेनेतिकरणेच सिद्धेनव्याप्येनेप्रसंगस्याव्यापनात्-नयवाकार्यत्वाद्ययष्टसष्टमीमांसक न्यावं. शंसतितदानीमविशेषणकटकार्यमपिपर्यवस्येत्स्यन्दितिअपिचात्माश्रयोन्योन्याश्रयश्चक्रव्यव्याघातोनवस्याप्रनिबंदीचेत्यापा येभिद्यमानपत्तकरष्यत्तखरूपत्वेषांस्वस्याव्यवहितस्वापेक्षणमात्माश्रयःअन्योन्यस्याव्यवहितान्योन्यापेक्षितमन्योन्याश्रयःअंतरि तस्यतद्देवयमोत्मा प्रयोन्योन्याश्रयश्रवचक्रकंविरुदसमुच्चयोव्याचात उपपाद्यापपादकप्रवाहानवधिरनवरछाखाभ्युपगतदोषतु ल्यताप्रतिबंदीविन्तत्रात्माश्रयस्यसंबंधाराभेदादाभासलंयथाप्रमेयत्तस्यात्मनिरत्तो कचिनवमपियथानककालस्यस्यघटस्य पूर्वकालवत्यात्मनउत्तरकालरत्तिमात्मानंप्रतिकारणलेअन्योन्याश्रयस्यव्यक्तिभेदात्त्यथाज्ञानेनसंस्कारस्यतेनचज्ञानस्य चक्रकस्यापित्तस्मात्यथाबीजनांकरस्तेनलंबातेनचबीजन्यतइतिअथव्याघातस्योपाधिभेदात्यथाकालभेदादिनाजनना जननादोजनवरछायाःक्रियायेपरंपरानंत्यानपेक्षणानथासामन्याकार्यजननायखसामन्यानंत्यानपेक्षणेतामेतामधोधावं तिमनवस्लामाचक्षते कचिन्नेवमूपियथास्वाश्रयेभिन्नबुछिजनायस्वगतभेदानुपजीवनादपिभेदस्यानंत्येप्राग्लोपादिदोषावता मेनामूर्धावंतीमनवस्लामाचक्षते प्रतिबंधाविशेषात्यथाधूमानुभानेप्यपाधिशेकाप्रतिबंधांतानुकूललादिनितदेवामापा दनानितळभासाः कथमुक्तलक्षणेनसंग्रायानासत्यपिव्याप्याद्यदोषेप्रसंगस्थानगतेनतेन विशेषणाभासीभूतत्वान् प्रसंग ३६५ छानेतावनाविकोपेशामभावनलक्षणविशेषणीयमितिचेत् अन्योन्याभूयाभासत्तप्रयोजकस्यव्यक्तिभेदस्याभावोनानवस्लाया मेवमात्माश्रयामासत्प्रयोजकस्यहाराभेदस्याभावानात्माश्यांतरामादिवित्तिव्यक्तमव्यापकत्वापत्तेःअपिचापसिद्धांतविरोधा दिपिकलक्षणगछत्कारंवारणीययत्र निमहेनकीताणामतर्भावस्तोत्रेवतादीयोपातिपृथग्निमहत्वानुपपत्ते आत्माश्यादे वमूलेव्यासोप्रमाणापगमवेत्तहिंप्रामाणित्वान्नदोषत्वनचन्मूलशथिल्यमित्युभयपाशाज्जूतःकथेमाचनीयः अथाव्यत्यदे तदाश्रितत्समाश्रितत्वंनतरेदेडरत्वयादिविवादाध्यसितलयोधेयतदाभेदास्यादित्याकारणापादनेनोक्तदोषापत्तिरिनिवाए एकस्यापिष्टत्वाखतदाश्रयलंतदाश्रितवंचमिथोभेदनियतमितिचेन्नानन्मिथवाद्याभ्याक्षारीहताताएतदाश्रयत्वादेनदाश्रिी लत्तानेकलेस्यादित्यादिवचनभंग्यापायमितिचेन्नतयेतदेतदानयादित्यस्यादेतनस्यादितियापायने चेतयक्तंचायापा धयोयोहतत्त्वातूनचवाच्यमापाद्यस्यप्रमाणवाातानुकूलतेवेव्याहतादपिसासंभवतीतिनदोषमावहतीतियतआपायपादक यो.सामानाधिकरण्याना तिप्रसंगस्यात्यताविपर्ययापर्यवसायित्वमेवस्याएवंदविपर्ययोवक्तव्याय नामभवतिचतदेत तस्मान्नतदाश्रयत्तिनचेतत्त्वं भवितुमर्हतिएतदित्युद्दिष्टधर्मिणिएतत्व विधानासंभवाउद्देविवेधयोःप्रकारभेदस्याभावा मूल न्या-खं. तूनचप्रसंगमात्रमेनहाचायवास्तरुतमस्य विपर्ययपर्यवसनित्तियुक्तखयमपिप्रसंगभूलस्यव्याप्तरिष्टंतयाप्रसंजितनिषेधेतृधतिरे ३७ कप्रामाणिकत्त्वस्यावश्यमंतव्यव्यापत्तःअतएवेतदम्यत्स्यादित्य पिवाक्यप्रसंजनएतेदन्यनस्येतत्स्वरूपभदमादायेवतीतिपर्य वसायितयाप्रसंगेव्याघातादेवविपर्ययेप्येतदिशेषितान्यत्त्वविधायिनोविशेषणताप्रविष्ठमात्मानेन्नात्मनि विरोधीयमा नंक्षमतेएतदन्यत्वस्येत्तदन्यान्यत्वस्येतत्त्वावअन्यत्त्वावरोधेत्मनःनुपलक्षणले चान्यत्वमात्रमुपलक्षण्यमानमन्यस्मादप्यन्यत्त प्रत्ययव्यवहारोपपादकंभवदन्यत्तव्यक्तिभेदपर्यतगमनंप्रमाणस्यनसहतेयदिचान्यतव्यक्ति भेदोपिस्यातथापित्रसंगमूलभू ताव्याप्तिःसामान्याकारपुरस्कारित्वादेनेनैवोषधीयमानानामन्यत्त्वव्यतीनामेक्यमादायप्रस्त्तातथेवप्रसंगेविपर्ययेचोपपन्नी स्यादेनोक्तदोषालंघनायेतिरवंप्रकारताचाश्रयाअयिभाववलकारांतराप्रयेवय्यात्माश्रयोदाहरणेपदिश्यतेअन्योन्याश्र योनथाभेदेनावगताहेरतानोपगमेसोपित्तयाकथंकारमुपन्यसनीयानतावत्ययेतदेतदोधाचीनवोधस्यानदानबुध्ये तेवितथासतिघ्याध्यसिलेःएतदोधाधीनबोधतस्येवादृष्टचरत्वात कयाचनव्याप्यव्यापकभेदकल्पनयाव्यभिचारा ३० प्रतीचरत्रत्वयोरिनेप्यतथाभावशंकारखंडकदंडडुलभतातएवमन्योन्याश्रयातरेपि.चक्रकंचमध्येपरमंतीव्यात्मान्योन्याश्रया वेवविपरिणमततिनदोषंनातिकामत्ति व्याघातूरतयथासेन्नास्तीसनतमपिक थंप्रयोश्य सेयद्ययंसनस्याचदानीमसंख्या दिति तर्हिसंन्तस्यान्दितेस्थापिन्सस्यादिलसिनवार्थययवसानाभेदनव्याप्यव्यापकमावेसेवा सिध्यापन्निःस्वभावविरुषोपनिषि निविरुदातरेतब्याघात निरासादेवनिरस्तप्रायोगोमहिषस्ततोनभवतिअगवात्मनानियतायत्तीमहिषात्मतेत्येवंहितयो विसाधाअनवस्यातुयथासत्तायामपिसतांतरमित्यनवधीसत्ताप्रवाहक्ष्यमाणेतत्रकथंप्रत्यवस्थ्यनतावद्यादिसत्ताया सत्तास्यादतदान विनातिःस्यादिति सतायांसताभ्यपगमस्य विश्रांत्यभावनसहव्याप्तिसिध्यसिध्योदोषमस्तत्वात प्रतिबंदीचखंडितव किंवप्रमेयत्वाभिधेयत्वव्यवहार्यत्वसं निकर्षवत्ताभावप्रतियोगित्वाशनामात्माश्रितत्वदर्शनाक्तयमा श्रयत्वखंडिकाव्याप्तिःसव्यभिचारानस्याहारव्यक्तिभेदस्याभिव्यभिचारीव्यतिरेकलादवप्रकाशवादिनोख्यमेवलज्ञा नत्तस्यएवमभावन्यमभावमखीकुर्वताख्यमेवखाभावत्वस्यएवंतमेवमासंग्ग्राहकंचात् प्रतीतोएवंतमेवज्ञाप्यज्ञशिकार गंचशदोनाचकत्यत्रएवेतमेवनाश्यनाशकेचप्रचसिनिएवतदेवसंबंधिसंबंधश्वस्वभावसंबंधोपगमेइत्यादिकलमुपगमेइत्यादि ब मूल न्या-वं. बडलमुपगमेस्वात्माश्रयतदाभारविवेकायकिं नियामकमुपेयंजन्योन्याश्रयो चात्योपांत्यशड्योसन्योन्यानाशकवायांसमव्या २८ प्तिक्यानान्यान्यव्याष्यव्यापकतायाएककार्याकारणाचान्योन्यसहकारिताथाएवमन्यत्रापितवतनदर्शनातर्थनव्याप्ति भंगाकव विशेषायद्यनिरेकोशेषणमुपादीयेतन्त्रतविरोधानैमित्तिचे अन्यत्र तयाभावादर्शनस्यविरोधाभ्युपग ममूलस्याविशेषावन्तवत्रन थालेसद्भावविशेषइतिवेदहिसर्वत्रानभ्युपगममूलंतथालेप्रमाणाभावएवावश्योपजीव्या दूष्यणमिष्यतारुतमन्योन्याश्रयणव्यभिचरितदोषत्त्वेनेति-चकेनेपिडःखंजन्मादिसुचोकोदिषुव्यभिचारदर्शनादच्याप्ति विशेषव्यतिरेकदर्शनःशंक चकार्यकारणभावस्थतज्जातीयतयानियतलेनव्यक्तिभेदस्यचक्रकानंतर्भूत्वादात्याचा तेप्येकस्यैवजनकलाजनकलेतथानवकालभेदादिविशेषाघटतूसंसादीकालभेदेपित्तादात्म्यव्याघातीयगमादेव सत्प्रतिपक्षजात्यानकोविशेषोव्याघातायेनपूर्ववबाध्यबाध्यकयोईयोरप्यामासत्मुतवदत्तस्यपरंतथोपयतति उरकायद्यपिप्रतिपक्षहेतुःसाध्यांतरधासधकरत्यस्तितस्यजात्युचरवैधर्म्यतथासहतुरधक समबलप्रतिक्षलादित्य ३८ खदूषणलार्थमवश्यापेक्षदाराआत्मयाघातवादसाक्षाद्वावश्योपस्छाप्यस्यारेणवाचव्याघातकतायामुपयुक्त विशे पाभावादनचारतामेवव्याघात-तत्त्रतिपक्षनातुभिरबंधेवेनिशक्यमयतःशवादेनित्यमनित्यत्त्वमित्यभयमास्नागिन त्याचक्ष्महेनथाविरुदचास्ता मित्यब्रुवतोन्कथनवारयिष्यसि स्यादप्यवंयदितवसनतिपस्त्वमेवदोषोनस्यादिति वितर्हिमंतव्यंप्रथमस्यहेतोःसमानवलप्रतिपक्षप्रतिहतत्वादरसाथकत्व मिल्ककमावतेअनवस्छायाचयस्या यस्यासत्तायामपरासत्तापायात्तस्यास्तिस्याःप्रमाणेन सिद्धानानवरछादावास्यावअसिद्धोधाश्रयासिद्धविषयमा पादन मितिन्यदिचात्माश्रयादिफसर्वनविशेषोयमभिधीयतेप्रमाणसिदत्वातत्रतबथोपयतेइतित पादनुस्मनत थाभ्युपगमायप्रमाणनास्तीत्यतं भवतितथाचतंत्रप्रमाणप्रश्नस्यावसरोनासंगस्येतिअपरेषिविषयभेदाभेदाआ तमाश्रयादिवन्मतुचिताःतन्यथाविनिगमात्सर्गःकल्पनागोरखलाघवेचानौचित्यंचेति विकल्पनान्वययाग्यनेक स्मिनभ्युपगतेतदकदेशान्वयनियम निर्धारणाशक्यत्त्वमविनिगमःसलतिपक्षहेत्वो रिकनिर्धारथितुमशक्यान्वय मूल न्या-स. योःपरस्परइतिप्रेक्षेपएवपर्यवसानादनत्वन्यन्यतरमादायापिप्रकृतस्योपन्निसंभवनाविनिगमस्यदोषत्तमेवानुपपनाकेनलंघुस ९ लत्रयदिसंशयास्यावसचकिंचनस्यादिति चेन-भावानवबोधातूप्रमाणासंभवनकचिपिविशेषःकथमभ्युपगतुंशवाय मादायवस्तगत्याप्यकस्यान्वयस्यात् नववंप्रमाणाभावएवदोषस्यादनाविनिगम निचन्नतस्थाविनिगमान्नयत्वनाविनि गमस्येवप्रथमोपनतस्थापन्यासोचिस्यातूनन्विवमनुमान पिव्यक्यविनिगमोदोषःस्यादिति चेन्नतनानकव्यकीनायभ्युपगम सिध्यभावातूसामान्यस्योपसंहारकामेवव्यक्तिमाक्षेप्तसामाजविनिगमस्यचानकाभ्युपगमेउपस्थानादितिया इल्पदृष्टमपेक्ष्याबाङल्प तयाऽर्यल्पानुपगमाईनात्सर्गःतद्यथास्वस्छस्यलाग्नतोज्ञानेप्रतिप्रामाण्याप्रामाण्यनिर्धा रकप्रमाणानुपानियानाविशेषेषिविनाबाधकप्रामाण्यमभ्युपगछंनंप्रतिस्यातनत्वप्रामाण्यन्यंतर्कमेनमालंब्याहुःतस्मा दोधात्मकत्वेनप्रात्याबुकाप्रमाणता अर्थान्यथावत्यदोषज्ञानादपोयतईनिद्रष्टव्योदाहरणचेतदीश्वराभिसधौवेद प्रामाण्यवथायभानसोगतोयिविप्रतिपञ्चमह तिननबलवदेककारिकसंशयएवोत्सर्ग तत्कथंतकस्यादितिचेन्न-उत्स गैस्यसंभावनाया:स्वार्थ स्त्यिनुकूलतयावलेव्यत्वातसंश्यस्यत्वनेवभावात उत्सर्गस्पेककोटिनिष्चात् संशयस्य ३९ चकोटियावगाहितत्वातूएतेनसंशयस्येकावलंतीयाकोटि-सेबोत्सर्ग इत्यपिनिरस्तंनिर्णयोपिसंशयस्येववस्तनियतका रणजवरूपबलशालिनिकोटिःस्यातू स्यादप्यवंययुन्सर्गवंनिर्णयपिसंशयस्यानुस्यूति स्यादितिचेन्न-उत्सोदाहरणउत्स गेमाद्रियमाणःसंशयोछेदानुमतरेववाधाभावंसहकारिणमपेक्ष्योत्सर्गेणार्थकभावएवप्रमाणीभवनावतस्माद्देशानव छादयोवाधाषणत्वंत्यजंतस्तदभावदूषणानिभर्वनितथोत्सर्गापत्तथवतिसगमारुगमयोरस्तगमधुर्बलत्वंकल्पना गौरवंटठजातीयमपेक्ष्यारष्ठजातीयंडाखेनप्रतीयतस्वल्पमपक्ष्यचबत्पाद्यखिलजनानुभव सिद्दमेततून्दर्शितंचविवि व्यदमीश्वरांधिभिसंधायथा यायिकादिप्रतिक्षित्यादियुप्रतिकार्यकलणाभिन्नानामभ्युपगमायादकैसथाचसोगत प्रतिप्रत्येक कारणानासमर्थानोभनेकसमानदेवाकालानकनीलादिव्यत्युत्पादापादकैवेत्तिन्दूषणानुक्कुलमिदंतेदत्तयति रेकेणकल्सनालापवंसाधनानुकूलंप्रमाणिकाव्यवहार्यत्वमसमधेियजातीयमनचित्यवेयात्यनामकै तस्यभेदा प्रभाव यात्यादयःप्रश्नविषयमप्रमिण्वताप्रष्ट रिप्रश्नानोचिलप्रश्नवयात्यंयथावस्कनिविधिनिषेधयोकिमिछसीतिपूछति प्रमाण्याव्यवहारिणांसोगतेजतएवानोचिंत्यापरनामकवेयात्यपरस्पदोषमनसिरुवाए केब्रुवतेजत्रसहदयानामूक न्या-खं. मूल तवोचितेतिअपरेचनह्यातीदेवदत्तादौसकिंगोरःकृष्लोवेतिवेयात्यविनाप्रश्नास्यादितियदिचेदमनोवियनामुदोषोनात्यु १० पेयतेवदानीमर्थातरेणारुतमर्थनिरस्यार्थीतरस्थातिरणपरिहारातूतत्परंपरमालवितुकामः केनदोषणातिरपरिहाँ राभासत्वचादिनिअतिरेणेवतत्सरिहरणमनुचित मित्यतोन्येनजाय अर्थातरनिलहतायांविप्रतियलोपिप्रश्नपरंपरा मालेब्यस्वभंगभयाकथावसानमनिछनकथजयेतनचानवस्लित्याजयती तिवाव्ययाचडतरम_तरेणपरिहारेण प्रश्नों तरेणवाड्योरप्यनवस्वासास्यात दोषांव्यक्तिविवेक सेकविलोकविलोचनेकाव्यमीमासिषप्राध्याम हिमामहिनाइतः ननुकथमत्रप्रामाणिकाव्यवहार्यत्वमितिष्टेनयदिमूलत्वमालंव्यतेनथालंकादिनिनस्युसायतेतदानीमप्रतिभाप ते अथतथात्वं व्युत्यायतेप्रश्नार्थादेप्रमाण विषयलमुपन्यस्यतदात्यंतासयवहार्यताखीलतेवस्यादितिचेत् अत्रब्रुव तेमूकतैनात्र विजायायेत्ति-नचाप्रतिभैवंप्रसज्यतउत्तरस्याप्रनिपतिरुत्तरोई मितलक्षविशेषणात्यदिन्वायंनियमोवादिन इष्यतेयदाभात्त्येवतेनव्यवहर्नव्यमतुवादान्यवेतितदामध्यस्छोद्भाव्यत्वमस्यदोषस्योपैयतामध्यलेनापभ्रंशभाषया ४० .
पियथावादिप्रबोधनंक्रियतेतथायद्यप्रमाणमासब्यापिक्रियेततदाकोदोषस्तस्यस्यान्तत्रविषयेतवाननबादिबोधनस्य शक्यत्वात्तस्मान्मध्यस्प्रत्यनुत्तरदानस्थदोषपरिहारायप्रतिवादिना पिवयात्यलक्षणप्रदर्शनकार्यमध्यस्थप्रतितस्या प्रमाणेनापिप्रतिबोधनेनिर्दोषत्तात् ननुवादिभ्यामेववामध्यरेखेनवातंप्रतिवादिनावात्यसासहिषयव्यवहारोपिगमेकथं च्यातिःस्वीकृत्तस्यात्-किनस्यावविशिष्टस्पेसेंबंधाशेवासव्यातेरन्यथाव्यादिवादिभिरप्युपगमातूननुवंध्यासनादशश विषाणभिनमित्यादिव्यवहरतःकथं विशेष्यविशेषणेपिंचनासल्या तिरुपगंतव्य तिचेतनासस्यात्यनम्युपगमस्यसतव्या नित्वात्यागनियमोपगमविश्रांतवा जसपिसापश्लिष्टमेवप्रतिभासतेनतुकवलेमसदकयापिरव्यात्यासमुल्लिरय तरत्यंन्यथारख्यातिवादिभिरिष्यमाणसाल्नध्यारुतादशविषाणं भिनमितिप्रतिपन्नायिहि मिलमित्ययमंश सामान्यतो न्यत्ररष्टएवप्रतीयतेकवलं भेदस्यदाश्मयः प्रतियोगितियवस्कनतदसदाश्रयाप्रतियोगितस्येत्खन्यथारुत्वान तीयतेइत्यन्यथारख्यातिरेवोपगता भवतियथातुविशिष्टमयंतासदेवतथाअयप्रतियोगिनीजसंतासति एवकिप्रनि न 20 न्या.खे. भासेनेतावतापियथोक्तान्यारव्यात्यनुलंघनादेवन चेवमसतव्यातिवादिनाबाक्यवहुंकेवलंसदेवप्रकावॉइत्यस्मात्यक्षाह परीतं विशिष्टंसंबंधश्वक्वचिद्विशेषणाद्यप्यत्वंतावहांयोलिरिव्यनइत्येवंरूपातावदासरव्यातिःपरेणेवोपगते वयदितु सदपिप्रकाशले किचिनतिनप्रकाशतइतियतःपरेणविकल्पःसर्वथावरलेउलेखीकेवलमलिकमुलुखवसरल्या त्यात्मखीक्रियतेयरितुयथोक्कमेवरोस्पंगछतितदानीमनुमानप्रामाण्यादिवदत्राप्यविप्रतिपत्तिरेवेनिननुसर्वथे वासव्यातिरपिभवतानुमतव्येवतथाहिवंध्यासताराविषाणवेनिवतःशहार्थप्रतियतःकिंतदण्डमात्रमपि सद्यडल्लेख्यंत्तलतीतेरितिचन्न तत्रापितादात्म्यस्यमान्यतोन्यप्रतीतखेवासडरहितस्यस्फुरणोपगमातूप्रका रभेदवैशिष्टोन भिन्नयोरेकत्वंहितादात्म्यंतच्चान्यन्त्रात्यवतर्कसशयाभ्यामप्रमाभ्याजन पित्तावन्मध्यस्थाय प्रमायातयाप्रश्नानौचित्यादिप्रमोसादनाविरोध:बाधवद्मविषयाभावपिनमस्याप्रमात्वंपारमार्थिकतावस्त्रश्नति षयासत्यलेपिप्रश्नानौचित्यसत्यत्तोपपतिरेवरतेनप्रातिजायाधियाप्रमावंतथाप्यरष्टबरमित्यपिपरास्तप्रायमितिएव मन्यत्रायवे विधोदाहरणेवाचनचकश्चिदुक्तंप्रकारमन्यथारख्यानिसमाधान नानुमशक्नोतिजन्यथाकथमसनव्याति वादिनोभतमपिजानीयालज्ञात्वानुस्खपरमतेवेचिन्यंकवादेप्रवर्ने तेतितरतेसवपिती प्रमाणविरोधवाप्रमाणाभा वेवानिःपीडिता:प्रविशंतोनबाधा सिषिभ्याभियतेपूर्वेरपिलोकसिलत्ताब्यवहता केवलमस्माभिरवनकपदव्यामभि विक्तास्ततोनप्रतिबंधेननिरस्यतेविषरक्षोपिसंवर्यस्वयंछेतुमसाप्रवमितियेचपरस्तदोषाःवीक्रियतआनया सिदिरनुकूलत्वंमूलशेथिल्यइछापादनविपर्ययापर्यवसाने मिथोविरोधश्वेति-सायंतकस्यदोषविभागोनोपपद्यतेव्या तिपक्षधर्मसयोःप्रतीतिमपेक्ष्ययथानुमानंजायतेतथेवनौयियान्सरमनयोर्विशेषोयरनुमानंतयोःप्रमित्याजायते नकैरत्ववास्तवाभ्यामपिताभ्यापसभ्युपगमसिद्धाभ्याभवतितेनविमृश्यमानस्तर्क पराभ्युपगममात्रप्रसादसिद्दपार मूल कारोनाश्रयासिदिमपियावहालवामनरो ममधिकरोतिनतःप्रमिसभ्युपगमसिदिसतवैचित्र्याअयझेदान्यायावन्य ४२. थाचहेत्वाभास विभागस्तदेवतकीभासविभागोपिन्याय्याःनस्मादानयातिदिमूलशेथिलेटापादनान्यसिदिकव दोषोनुमानबतूतत्राप्रमितत्वाबलंबिनीदेवनभ्युपगमाहेबलंबिनीतिविशेषःमिथोविरोधश्वसत्प्रतिपक्षतेव-विपर्य मापर्यवसानंतुदोषरवापादनस्यनभवतियन्नमविपर्ययापर्यवसानादापादनमात्मसाधनानुकूलेनभवतितदन्यदेवकिम घि बोधविरुदत्तव्यभिचारवनुमानवतकेपिदोषा:पृथवाच्या बात्सर्गसंभावनादेरन्यत्रानुकूललकस्यसतमपि दोपंतकस्यापनिसाम्यनामोपगछामासचोभाभ्यामभ्युपगतव्याप्यनमभ्युपगमव्यापकेचमागेवदर्शितइत्यारता॥ विस्तरतिएवंप्रकाराणितत्तलक्षणेखंडनान्थूयानितदेतातखंडनयुक्तिकामपिस्थानांतरस्कैनापिप्रका रेणानितत्सरशीमन्यावावयमूहित्यापर्विच्यमानानिपदार्थातराण्यपिबुद्धिमत्ताबाधनीयानिअवन्वास्माभिईष यितुशंकितेभ्यःपरपक्षप्रकरेभ्योयदिकोपिप्रकाशंतरंखयमूरतिउक्तानोबाधकानांमध्ये युचित्मज्ञयासमाधा ५२ नंविदध्यादतत्रखंडनवादिनाःप्रस्तताप्रतिक्रियानस्फरतदापरणप्रयुज्यमानेवाक्येबहुपादात्मकेकस्यचिसदस्यार्थ खंउपितुंरखंउनांतरमेवतारिणीयंएवंतत्रापिपरणप्रज्ञाशोषणेपुनस्लेथेवशारयंतरेषुसंक्रमणीयमितिरखंउनवर्क संम्यगवधेयमिनिम्न शाखासंक्रांतावर्थातरंपति-चप्रहतत्वाभावात् न चैकनिर्णयास्भेन्यसंक्रातावनौचित्यस्या तूबाटोन नित्यात कलादियादित्यादीपरेणोक्तरुतकलादावविप्रतिपतव्यत्वायतरंन्यतरासिध्यायुछदापाता त्येनहितंनिर्वायतेतदनिर्वचनीयतयापिनिर्वाह्यानिर्वचनीयतैवेतिरस्मात तचल्योहलदीयंचयोजन विषयात रेशृंखलातस्यशोषेचत्रिधात्रमतिमक्रियेतिथंयथिरिहकचित्कचिदपिन्यासियलात्मयाप्राशंमन्यम हवेनपठितीमस्मित्वलाखेलतु प्रहारायःलथीलतदढयथि समासादयित्वेततर्करसोनिमज्जनसु खेवाप्यामजनसज्जनःnाताबूलयमासनंचलभतेय केन्यकुजेश्वरायःसाक्षात्कुरुनेसमाधिनुपरेन न्या.खं. मूल o ब्रह्मप्रमोदाणिचायलाव्यूंमधुवर्षिधर्षितपरास्लर्केषुयस्योक्तयःश्रीहर्षस्यक कृति हतिमुदतस्याभ्युदीयाशाली ४३. श्रीहर्षहत्तानिर्वचनीयसवैखखंडनखातुरीयासकार्षणपरिछेदः समाप्तः॥श्रीलक्षार सिंहार्पणमस्ता यादशंपुस्ताकेरवातादलिखितमय।यदिशुखमयुक्षेवाममदोवोन विद्यते॥ हेरंबप्रसना mश्री ॥ ॥