·1.
सादरं, सबहुमानप्रेमोद्रेक, सश्रागौरवातिशयं,
समर्पयतीमामनवद्यां तन्त्रसिद्धान्तरनावलीम
अ. चिन्नवामिशास्त्री

·Late Jaes- P000 ॥ समर्पणम् ॥ विश्वम्भरा भगवती यमस्त भाग्यः विश्वातिशायिमतिवैभववाग्विलासम् । विद्यावतां प्रभवतां गणनाप्रसङ्गे प्राथम्यमावहति यः पुरुगौरवेण ॥१॥ कुन्देन्दुशह्वस्फटिकावभासः स्फीतो यशोराशिरुदन्वदन्ते । खेलत्यजस्रं गुणिन्दवन्यो यस्स, क्षितौ नोपमितो गुणैर्यः ॥२॥ यो विश्वविद्यालयमेतमाप- द्ग्रस्तं मुमूर्षु अवलोपावैः। आजीजिवत्स्फेष्ठतमात्मशक्त्या प्रापूपुपत्प्राणपणेन चाऽपि ॥३॥ तस्मै विद्यावताराय श्रीराधाकृष्णयोगिने । रतावलिमिमां प्रेम्णा श्रद्धानम्रस्समर्पये ॥४॥ श्र.चिन्नस्वामिशास्त्री। 4..* Jarerature- Freeneral ·॥ श्रीः॥ . ॥ सम्पादकीयम् ॥ निखिलकलाक्लापस्यापि मूलभूतस्य वेदस्य निष्कृष्टवाक्यार्थवर्णन- व्याजेनाशेषपुरुपार्थरनाकरस्य भगवतो धर्मस्य वास्तविक तश्चमामयितुं प्रवृत्तेयं द्वादशलक्षणी भगवती मीमांसा 'धर्मशाखम' 'वाक्यशालम्' इति च व्यपदिश्यमाना पवित्रतमस्य मारतवर्षस्य चिरन्तनं गौरवं सभ्य- ताश्च समेधयितुं निविशेपं प्रवृत्तेष्वपि दर्शनेपु अनन्याश स्थानम् , अनु- पमं महत्वञ्चाविमति न तिरोहितं समेपामपि विद्वदपश्चिमानाम् । अत एव वातिकमाराः श्रीमट्टपादा:-'मीमांसारया तु विद्येयं बहुविद्यान्तरा- निता' इत्यभिदधाना अस्या उपादेयतमत्वमभिव्यञ्जयन्ति । "स्वाध्यायो- ऽध्येतव्यः" इति श्रुतिरेव फलवकर्मावबोधाय स्वाध्यायाध्ययनकर्तव्यता योधयन्ती, अध्ययनानन्तरं स्नानं विदधत्, 'अधीत्य रनायात्' इति स्मर- रणमपि चाधमाना स्वापेक्षितफल सिद्धये भगवतीमिमामेवापेक्षत इति कस्सन्दिहीतास्या रूपादेयतमत्वे । मीमांसा हि नाम पूज्यो विचारः। पूज्यं सन्तमेनं विचारम 'न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गतिं तात गच्छति' इत्युपदि- शति भगवति श्रीकृष्णे को हि नाम मोपादद्यात् । अतश्च पूज्य तमेयं मीमांसाऽतिमात्रमुपचीयमाना सर्वतश्च लब्धप्रसरा भारतवर्पस्यानितर- साधारणं गौरवमभिवर्धयन्ती विलसति स्म प्राचीने काले । अत्र च प्रमाणम्-प्राचीनरस्माकं पूर्वजैशबर-कुमारिल-मिश्र-सोमेश्वरसण्डदेवा- दिभिर्महाभागेरुच्चावचं विरचिता प्रन्थराशय एव । एवं गुणगणरुपबृंहितापीयं कालस्य दौरालयात, लोकानामश्रद्धया, अध्येतृणां बुद्धिमान्द्यान, श्रौतकर्मानुष्ठातृणां वाभावात् क्रमशोऽपचीय- मानावयवा बिलोक्यने साम्प्रतंजगठीतले । अत एव मध्ययनावसरे पूज्य- पादा'मदाचार्यचरणारसम्मार्थिवा मया अन्यैश्च मत्सतीथ्य:-'पूर्वजाः खलु कुशाप्रधिपणा दुरूहानपि पूर्वतन्त्रीयान्विपयान बुद्धिचण्याव- गरछन्तः, स्थाने स्थाने याक्षिकैरनुष्ठीयमाननीतकर्मणामवलोकनेन वदीय- 1 .

·। पदार्थान् प्रत्यक्षीकुर्वन्तः तत्प्रचारैकत्तानमतयो भृश श्रद्धया भगवती. मेनामधीयानास्तारशान् नेकविधान पन्थामररचन्, ये चास्मा कोमल. मतोना कृतेऽत्यन्त दुरवगाहाः शास्नेऽस्मिन् प्रवेशायैव केवल पश्चपाणि हायनानि यापनीयानि भवन्ति, अनन्तरच अन्य प्रन्थिमेदिना न्यायाना याथातध्येन सरूपम्, इतस्ततस्तेपा सञ्चारसरणिश्चावगन्तुमनल्पस्य समयस्यावश्यकता च भवति । एतन्मध्य एवात्र सञ्जातवैरस्योऽधीती एतदध्ययनाद्विरमति । एपैव चेद्रीतिरग्रेऽपि प्रमृतास्यात्, तमुध्येत्पुरुषा. भावात वितुप्तशाखानामिवास्या अपि मीमासापागतिरापत्तेत् । अतोऽल्पी- यसैव कालेनाध्येतुणा शास्त्रेऽस्मिन् यथा हि प्रवेशरस्यात्, तथा कृते ध्येसारस्सातरुचय उपरिष्टात्प्रौढाना ग्रन्थानामध्ययने काम प्रवर्तेरन् । न खल्वध्येलपरम्परा विहायान्यः कश्चनोपायः शाखपरिरक्षणस्य विद्यते। अतस्तदर्थ तादृशमेक मन्थररन विरचनीयम्, यस्मिंश्च श्रौतपदार्थनिर्वधन- पूर्वक द्वादशाध्यायगता विषयाः, मीमासकाभिमतप्रमेयभूताः पदार्थाः प्रमाणानि च सविशेष सहप्रहेण निबद्धानिस्युः,यस्य च प्रकरणमन्यस्या- ध्ययनेनात्यल्पीयसैव समयन छात्राया मीमांसागहने भवेशय सुकर- स्यात् । तर प श्रीवरणा एकाधिकारिणः। अतः श्रीचरणैरेतादश- प्रन्थनिर्माणेन धय सर्वऽपि विद्यार्थिनोऽनुमाहाः, दीनदीना चेय समुद्ध. रणीया' इति । तेऽपि शिष्यानुकम्पिनोऽस्माकं प्रार्थना स्वीकृत्य, श्रापत. त्म्वपि बहुवन्तरायेषु अन् दूरीकृत्य, अनिर्वर्णनीय परिश्रमवाविगणय्य 'तन्त्रसिद्धान्दरत्नावलिः' इत्याद्वयमत्युत्तम ग्रन्थमणिं सकरुण प्रणीय तराशने मान्ययूयुजन् , यश्च साम्प्रत सम्मुद्रय प्रकाशपथमानीयतेऽध्ये- सृवृन्दसौकर्याय । मन्ये ऽहमिदानीमस्माक भगवत्या मीमासायाश्च पचेलिमस्य भाग्यस्यैव परिणाममूतोऽय पन्थमणिरिति। अस्मिश्च प्रन्यरत्ने सुसेन पूर्वतन्त्रप्रवेशाय थावता विषयाणामत्यावापरता,ते सर्वऽपिसाकल्येन सहप्रथिवाःपूज्यपाद. रतिसरलया सारगभिवया प भापया। एकस्वाध्यायस्य ये ये मुख्यतमा विषयास्ते सोदाहरण स्पष्ट निरूपिता । उदाहरणघटकीभूनाः श्रीतपदा. थोस्सम्यग्विताः । मोमासकाभिमतप्रमाणाना प्रमेयभूतपदानाञ्च सप्र. माण स्वरूप प्रतिपादितम्। यस्मिश्च विपये लिहर्य, प्रार्थभावनायाम् सम्परिमया मन्थकाराणा परस्पर प्रधाननमो मतभेद, तत्र नाममा ·मतानि तानि सुविशद स्पष्टीकतानि । यत्र चाग्निहोत्रवाजपेयादिशब्दार्थ- विषये गडलिकाप्रवाहन्यायेन प्रन्यकारे पदार्थस्साधिता, तौचित्य किमिति साधीयस्या रीत्या विवेचनमपि कृतम् । यद्यपि न्यायप्रकाशार्थसडग्रहमी- मासापरिमापादय कतिपये प्रकरण ग्रन्यास्साम्प्रतमध्ययनपरम्परायां प्रच. लिता वर्तन्ते, तथापि तेषु मीमासापरिमापाऽत्यन्त लघुकाया प्राकरणि कपदार्थावयोधायापर्याप्तैव । अर्थसप्रहश्च न्यायप्रकाशतोऽनतिरिक्त एव । न्यायप्रकाशोऽपि सहस्रसङ्यावधिकरणेषु शतादपि न्यूनानामेवाधि- करणाना विपयान कचित्समग्रतया कचिचोदाहरणतया निरूपयन् यावद- पेक्षितप्रारणिकपदार्थावनोधायापर्याप्त एव । तत्रापि मीमासकाभिमत- प्रमाणप्रमेयाना ज्ञान न्यायप्रकाशवो दुर्लभमेव । न्यायप्रकाशमधीत्य वार्तिकमाट्टदीपिकादिप्रौढप्रन्याध्ययनेन तद्विषयपरिज्ञान दुष्करमित्यध्यय- नावसरे मयानुभूतम् , साम्प्रतश्चाध्यापनावसरेऽसक ते। प्रकृतोऽय ग्रन्थमणि दोपैरेतैविहीन गुणैश्च समुपवृहित भीमासा- गहन प्रविविक्षरणा शास्त्रान्तराध्येतृणाञ्च महत उपकाराय फ्ल्पेत इति निश्च- प्रचमभिधातु शक्यते । ये च मीमासा समनामध्येतुमभिलपन्ति, ये वाद सीयप्राकरिएकपदार्थानवगत्य शास्त्रान्तराण्यध्येतुमीहन्ते, तेपामुमयेपा- मपि यथा वेय "तन्त्रसिद्धान्तरन्नावलिः" पर्याप्ता, न तथा न्यायप्रका- शादिरिति स्वस्वानुमवैकसवेद्यमिदम् । अतोऽय दर्शनाध्येतृणा व्याकरण- साहित्याधीतिनाश्च पाठ्यक्रमे नियमेनाध्येयतया सनिवेशमर्हति । तदर्थ तत्तद्विद्यालयोयपाठ्यनिर्धारणसमितिसदस्यास्सविनय सम्प्राय॑न्ते-पूरेवेमा मीमासा सर्वता लब्धप्रमरा विधातु यथा चाय श्रेष्ठतमो ग्रन्थमपिरध्य- यनपरम्परा प्रविशेतथा कुर्युरिति । प्रशस्ततमस्यास्य निर्माणे गुरुचरणाना नापर कश्चन स्वकीयोलाम तेऽधोतिनामुपकारात् । सति चैव सर्वेऽपि विद्यार्थिनरसानुरोध निवेद्य- न्ते-यदेन ग्रन्थ सम्यगधीत्य मीमासापदार्थपरिज्ञानप्रक्षालितमतयस्स्वीय मान विमलीकुर्युरिति । विश्वमिमि चैव कृत पूज्यपादा ग्रन्थनिर्माणेऽनु भूत प्रमूत परिश्रममविगणय्य सन्तुणतरमा भवेयुरिति । वयमप्यकि- चना सानुग्रह ते कृतस्योपकारस्य तदैव प्रतिफल सम्पादयेम, यदा हि प्रन्थस्यास्य सम्यगध्ययनेन मीमासाया सातव्युपत्यो भवेम । अस्तु । सर्वथा धयमघमा गुरुचरणाना कृत इति निस्सोचमभ्युपगन्तव्यम् । 1 ·गुरुचरणानामाझया प्रन्थस्यास्य सशोधनकार्य यथाशक्ति निरवर्तयम् । मीमांसकाभिमतप्रमाणेषु प्रमेयेषु च भादृप्रामाकरयोः परस्परं विद्यमान- मवमेदपरिक्षानाय काश्चन पट्टिका ग्रन्थस्यान्ते समयोजयम् । तत्र तत्रो- दाहरणाय विचाराय वा निर्दिष्टानां वाक्याना यथोपलम्मं तत्तस्थान- प्रकाशिकान्न सूची सन्न्यवेशयम् । सावधान संशोधनकार्ये निर्वर्तितेऽपि मत्प्रमादात यन्त्रालयप्रमादाद्वा तत्र तत्र सञ्जातान् दोषान् विस्मरन्तो विद्वन्मणयो मामनुगृहीयुरिति सप्रश्रयमभ्यर्थये । सूचीनिर्माणा- दिकार्ये साहमाचरितवद्भयः श्रीगुरुचरणानां भ्रातृचरणेभ्यः तिरुपति- सस्कृतमहाविद्यालये मीमासाध्यापकपदमलकुर्वद्भपः मीमांसकविभूषण- पं० रामनाथशास्त्रिमहोदयेम्पः बहीनतीस्समर्पये । कार्येऽस्मिन् नितान्तमुपकृत्तवते साम्प्रत काशिराजकोयसरस्वतीभवने साधूलाल- नुसन्धानविभागे वर्तमानाय मत्सुहृदे 'साहित्याचार्यसाहित्यशिरोमणि' पं० श्री रामनाथदीक्षिताय नैक्शो हार्दिकान धन्यवादान् वितरन् , अन्ते- सज्जनान् कवि (गुरु)रसी न याचते हादनाय शशभृतिमर्थितः । मेव निन्दति सलान्मुहुर्मुहुः धियकृतोऽपि न हि शीतलोऽनलः ॥ इत्याचार्याभिनवगुप्तोतनीत्या सजनप्रशसां दुर्जननिन्दा वाऽनपेत- मारणा अस्मदुपकारायैव केवलमत्युत्तम मिमं ग्रन्थं ये निरमासस, तेभ्यः श्रीगुरुचरणेभ्यरिशप्यानुकम्पिभ्योऽन्यस्किमपि समुपहनुमनीशानस्तेषा घरणनलिनयोः कोटिशस्साष्टाङ्ग प्रणवीस्समर्पयन् विरमामि । वाराणसी २७-८-१४ विद्वजनवशवद. ०००१०म० पी० एन्. पहाभिरामशास्त्री भारण ·७ ૪૨ ॥ विपयसूची। प्रथमपरिच्छेदे प्रत्यक्षावान्तरभेदनिरूपणम् इन्द्रियपरीक्षा मङ्गलम् १ स्वाध्यायविधिविचार. मनोनिरूपणम् ३५ धर्मलक्षणम् इन्द्रियाणा प्राप्यकारित्वम् २ धर्मस्वरूप विचार सन्निवनिरूपणम् विधिनिरूपणम् अलौकिक्सग्निकर्षनिरूपणम् मीमासमते लिहथः पदार्थनिरूपणम् ३८ ५ द्रव्यविभागा, पृथिवीनिरूपणम् ३८ न्यायसुधाकृन्मतम् पार्थसारथिमिश्रमतम् ६ जलतेजोनिरूपणम् वाय्वाकाशकालनिरूपणम् ४० शब्दभावनाया नव्यमतम् विधं प्रमाण्यनिरूपणम् दिगात्मनिरूपणम् अर्थवादाना प्रामाण्यनिरूपणम् यात्मनो विभुत्वनिरूपणम् मन्नप्रामाण्यनिरूपणम् तमोनिरूपणम् १० मन्त्रविभाग शब्दस्य द्रव्यत्वनिरूपणम् १२ मन्त्रप्रामाण्याक्षेप तत्समाधिश्च तृतीयप्रकाशः भट्टसोमेश्वरमतम् १४ नामधेयप्रामाण्यनिरूपणम् गुणनिरूपणम् नामधेयभेदाः रूपरसनिरूपणम् गन्धस्पर्गसख्यापरिमाणनिरूपणम् ४७ मत्वर्थलक्षणामयात्कमनामधेयता १५ वाक्यभेदभयात्मनामधेयत्वम् पृथक्त्वखण्डनम् सयोगविभागपरत्वापरत्वनिरूपणम्४८ तत्प्रत्यन्यायेन नामधेयता १८ आधारादिशब्दानां कर्मनामधेयत्वम्२० गुरुत्वद्रवत्वस्नेहवुद्धिनिरूपणम् तद्व्यपदेशन्यायः सुखादिनिरूपणम् २२ वश्वदेवशब्दस्य वर्मनामधेयत्वम् २३ इच्छादिप्राक्ट्यनिरूपणम् द्रव्यनामत्वनिरूपणम् ५२ कर्मनिरूपणम् २४ विध्यर्थवादयोरेक्वाक्यतानिरूपणम्२६ जातिनिरूपणम् गौणीप्रवृत्तिनिमित्तानि शक्तिनिरूपणम् २७ तत्सिद्धि, जाति , सारूप्यम् अमावनिरूपणम् २८ प्रशंसा, भूमा, लिङ्गसमवाय २९ चतुर्थप्रकाशः स्मृतिप्रामाण्यनिरूपणम् शिष्टाचारप्रामाण्यनिरूणम् अनुमाननिरूपणम् व्याप्तिनिरूपणम् द्वितीयप्रकाश ५८ व्याप्तिद्वविध्यम् प्रमाणलक्षणम् ३२ / अनुमानद्वैविध्यम् प्रत्यक्षलक्षणम् हेत्वाभासनिरूपणम् १४ १४ ·(२) " पञ्चमप्रकाश ऋत्वयंपुरुषार्थस्वरूपम् शादनिनाम् अनारम्याघीवन्याय आकाङसादिनिस्ताम् तृतीयप्रकाशः प्रयोग्यत्वनिरूपणम् पष्टप्रकाशः प्रयोविधिनिरपणम् टरमाननिमाम् ६८ अतिक्रमनिरूपणम् अर्थातत्तिनिरूपणम् ६९ अयंपाठक्रमनिरूपणम् द्वितीयपरिच्छेदे स्थानमनिरूपणम् मुस्यक्रमनिरूपणम् प्रथमप्रकाशः प्रवृत्तिकमनिरूपणम् अनुपलब्धि श्रुत्यादौना प्रावच्चदौवन्यनिरू. १२० अर्थमावनानिरूपणम् ७२ / बधिकारविषिनिरूपणम् यनिरूपणम् ७६ प्रतिनिधिनिरूपणम् अपूर्वमैदा ७८ तृतीयपरिच्छेदे दपूर्णमामयोविशेष ७९ प्रथमप्रकाराः कर्मभदः,तप्रमाणानि ७९ पदान्तचराकममेद अविदेशनिरूपणम् ८० स्थानापत्यनिदेशः अम्पासावर्मभेद आयपतोपर्मानिदेशः सध्या कर्मभेद ८२ रुजपया कर्मभे ८४ द्वितीयप्रकाश गुणालममंद ८४ निरूपणम् प्रकरणान्दराकममैदा ८७ तृतीयप्रकाशः द्वितीयप्रकायः वानिरूपणम् बहत्वनिम्पगम् युनिनिम् चतुर्यप्रकाशः मिनिम्यम् १३ तवनिम् वाश्यम् ९४ प्रसङ्गनिम्नम् प्रकरम् चतुर्थपरिच्छेद भवन्तुरमारपन् प्रयमप्रकाशः मास्त्रमारनिरूपणम् पापातीना प्रादयोन्यनि- १०२ विपित्रपनिम्नम् दुपारीना दावाशनर द्वितीयप्रकाराः मगाना रिम्प १.६ मोशस्वम्पनिमाम् ८. १३४ म्यानम ·--- तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्युद्धतग्रन्थ ग्रन्थकाराणां प्रची ३८ ४८ ४९ जैमिनिः वार्तिककारः प्राभाकरा: नेयायिकाः वैशेषिकाः सावधाः बौद्धाः जनाः माप्यकार: न्यायसुधाकारः पार्थसारथिः न्यायसुधा सोमेश्वरमट्टः तत्त्वबोधिनी मादृचिन्तामणिः बोधायना पूर्वाचार्याः मानमेयोदयकार: तन्त्रवार्तिकम् श्लोकवार्तिकम् १] गागाभट्टः ३ | सर्वदर्शनकोमदीकारः ३ ४ काणादाः ४ शालिकनाथः न्यायरलाकरः शवरस्वामी ४ कुतूहलवृत्तिः ४ प्रभावली ६1 शम्भुभट्ट ६ वान्छेश्वरयज्वा १२ शङ्करभगवत्पादाः १४] भाट्टभास्करः २२ न्यायप्रकाशः २२] सारविवेचिनी न्यायरलमाला ३१ | मिथा. ३५ प्राचीन ३७ / अप्पय्यदीक्षितेन्द्रा ३७ ७३ ७५ ७५ ९२ १२१ १२८ ·पू० पं० २५ " 8 २१ २३ १० ३० ३३ ४५ २५ २३ १२ २५ २५ १३ शुद्धिपत्रिका अशुद्धिः शुद्धिः सामिलपित स्वाभिलषित सुचौ सूची भतुविमर्हति भवितुमर्हति मन्ममुक मन्नमुना गुग्गावाचकत्व गुणवाचकत्वम् उनीपोमीय ऽग्नीपोमीय अमावास्यानन्तरपदि श्रमावास्थानन्तरप्रतिपदि श्रतिविरोधात् श्रुतिविरोधात् विध्यार्थवादया. विध्यर्थवादयोः खगदि खुवादि उपिकल्पकम् विकल्पकम् अभिवन्तो अभिव्यञ्जयन्ता तन्तुरीयस० तन्तुसुरीस० पाकजन्यौदनागत पाकजन्योदनावगता तत्त तन थत श्रुत यिश्वजिता विश्वजिता वोधयन्ति उवमाधयन्ति पिनत्यकहाय. पिङ्गाक्ष्यैकहाय० अस्यन्मते अस्मन्मते पार्वति प्रकर्षति त्यनेनाऽग्नेय त्यनेनाऽग्नेय चरमश्रतस्य चरमश्रुतस्य सोव्ययाग सोध्यक्तयाग अर्थसिद्ध अर्थसिद्ध पदार्यन्वरस्य पदार्थान्तरस्य श्रती श्रुती ४६ ७० ३१ २२ . ११६ ११८ १ " १२० १३२ १ २१ ·॥ श्रीः॥ नमश्शिवाभ्याम् महामहोपाध्यायश्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिभिः प्रणीता तन्त्रसिद्धान्तरत्नावलिः - नीलाम्भोरुहकान्तिकान्तमनिशं क्षीराब्धिकन्यालस- द्वक्षोभ्यन्तरमम्बुजासिदगदाचक्रानुरज्यद्भुजम् । भक्ताभीष्टदमब्जताम्रनयनं भक्त्या महापुरुष वन्दे यज्ञमयं पिरिश्चनमुहिर्मुरी राधितम् ॥१॥ नत्वा गुरून् महाभागान् नित्यं शिष्यानुकम्पिनः । अध्नामि तन्त्रसिद्धान्तरत्नावलिमिमां मुदा ॥२॥ इह खलु परमर्पिभगवान् जैमिनिराचार्यः "अथाऽतो धर्मजिज्ञासे". त्यादिमिः "अन्वाहार्ये च दर्शनात् ” इत्यन्तैः सूत्रजालैीदशलक्षणी धर्ममीमांसा प्रणिनाय । स्वाध्यायविधिविचारः "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यध्ययनविधिना घुपनीताधिकारस्थेन विधिनदुपनीतेन त्रैवर्णिकेन माणकेन खंकुलपरम्परागता शाखाऽध्येत- व्यत्वेन पिघीयते । तच्चाऽध्ययनं यद्यपि सकृद्गुरुमुखोच्चारणानूचारणमात्रे १ See विवरणप्रमेयसग्रह सू० १ व २P. 400 अच्युतग्रन्थमाला- सीरीज-स्वाध्यायोऽध्यतथ्य इत्यत्र स्वशाखा स्वाध्यायशब्देनोच्यते ।

·२ तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या पर्यवस्यति, तथापि विवः तावन्मात्रार्थचे केवलादृष्टार्थचापचेसात- म्यायेन यावत्कण्ठस्थीकरणमध्ययनविधिरनुधानति-अध्ययनेन स्वाध्याय- मामीया शाखा हृद्गतत्वेन प्रामुयोदिति । तावताऽपि च तदोपापरिहाराद, विधिवतेः पुरुषार्थपर्यवसायिवनियमाञ्च अर्थज्ञानपर्यन्तचमध्ययनविधे- वसीयते-स्वाध्यायाध्ययनेन फलपदर्थावबोधं भावयेदिति । एवञ्चोपनीतो माणवफः गुरुमुखादिवाक्यानि यथावधीत्य तैस्तत्तत्कलनुष्ठानोपयि- कार्थज्ञान सम्पादयेदिति फलितोऽर्थः । यद्यपि "पडड्डो वेदोऽध्येतव्य" इति साङ्गस्यैव वेदस्याऽध्ययननियानात् तादृशाध्ययनसमय एव माणत्र- कास्य गृहीतपदपदार्थसतिकत्वात् , आपाततोऽर्यप्रतीतिर्भवतीति नाऽयों विधिना, तथाऽपि ताशार्थज्ञानस्याऽनिर्णयामास्थाऽनुष्ठानानौषयिकत्वाद अनुष्ठानौपयिक निर्णयात्मकमेवाऽर्थज्ञान विधिनाऽऽक्षिप्यत इति शिविर र्यवानेव । तादृशश्चाऽर्थज्ञानं विचारमन्तरा न सम्भवतीति स्वाध्यायविधिरेष खान्यपानुपपत्त्या विचारशास्त्रमाक्षिपतीति तत्सिङ्ख्यधं विचारशास्त्रमारब्ध जैमिनिना । अत्र सूने जिज्ञासापदेन विचारो लक्ष्यते । धर्मस्य जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । धर्मस्येति कर्मणि पष्ठी। विषपान तदर्थः। सपरिकरो धर्मोऽत्र विषयः । कतया इति अध्याहियते । तथा च सूनस्याऽयमर्थ:-अथ वेदाध्ययनानन्तरम् , अत• वेदाध्ययनस्य संवृतपाद्धेतोः, धर्मजिज्ञासा धर्म- विषयक विचार कर्तव्य इति । अब धर्मपदमधर्मस्याऽप्युपलक्षणम् । अधर्मोऽपि हानाय जिज्ञासितव्य इति । धर्मलक्षणम् तत्र धर्मम्वरूपज्ञान विना प्रतिज्ञातो धर्मविचारो न सेस्यतीति तज्ज्ञानाय धर्मलक्षणमाह सूत्रकार:--"चोदनालक्षणोऽथों धर्म" 1 See पू० मी० २.१.३ for अधातन्याय २ चयास्तिविकृतिसमतिपतुर्विधमेडमिन सस्कारे आप्तिसंस्वारोऽय स्वाध्यापस्या ·प्रथमपरिच्छेदे धर्मसरूपविचारः ३ इति । चुद सञ्चोदन इति धातोः युच्प्रत्यये कृते निष्पन्नः चोयते प्रयते पुरुषः अनयेतिव्युत्पत्त्या चोदनाशब्दो विधिपरः, "चोदना चोपदेशच विधिश्चैकार्थवाचिनः" इति वार्तिकोतः। अधया चोदनाशब्दो विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयसा- धारणो वेदमात्रपरः । “सा, लक्ष्यते ज्ञाप्यते अनेनेति लक्षणं प्रमाणं यस्य स चोदनालक्षणः । अर्थः अनर्यसम्बन्धरहितः । एवञ्च वेदवोधितत्वे सति साक्षात् फलद्वारा वा यदनाननुवन्धि इष्टसाधनञ्च तद्धर्मपदवाच्यमिति निर्गलितार्थः । उक्कं हि वार्तिकृता- फलतोऽपि च यत्कर्म नाऽनर्थेनाऽनुयध्यते । केवलप्रीतिहेतुत्वात् तद्धर्म -इति गीयते ।। इति ।। अत्र वेदवोधितत्वं वेदातिरिक्तप्रमाणेन स्वातन्त्र्येणाऽवोध्यत्वे सति चेदयोधितत्यम् । तेन स्मृत्यादिवोधितस्याऽपि धर्मन्याक्षतिः । स्मृतीनां मन्यादिप्रणीतानां शिष्टाचारस्य च वेदमूलकत्वाङ्गीकारात् । अत्रापि धर्मपदमधर्मस्याऽप्युपलक्षकम् | अर्यपदमनर्थस्य । अतरचाऽनर्यानुबन्धित्वे सति वेदवोधितवमधर्मवम् इत्यधर्मटक्षणं फलति । धर्मस्वरूपविचारः तञ्च धर्म प्रति पदन्ते बहुविदः । तत्र विहितक्रियाजन्यः अपूर्व- पदाभिधेयो लिंडाद्यमिहितः कार्यनियोगाद्यपरपर्यायो धर्मः; एवं निपिद्ध- कियाजन्यस्तादृश एवाऽधर्म इति प्रामाकराः । विहितनिपिद्धक्रियाज- १ सचोदन प्रेरणम् । माघवाचार्यास्तु विवरणप्रमेयसग्रह 'चुद प्रेरणे' इत्येव पठन्ति See वि०प्र०सं० P.496 30सं0 Benares, २ See तन्त्रवातिक. P.3 चौ. dn.

·मन्त्र सिद्धान्त रत्नावल्या न्यावर पुण्यपापापरपर्यायौ आत्मगुणाविति नैयायिका वैशेपिकाश्च । यागाधनुष्ठानजन्योऽन्तःकरणवृत्तिविग्रेप इति साड्याः । ज्ञानान्तरेण ज्ञानान्तरजनिता वासना इति बाँद्धा. । शरीरान्तरारम्भकान् परमाणु- विशेषान् पुद्गलशब्दवाच्यान् धर्मशब्देनाऽभिदधति जैनाः । सर्वेष्वप्येषु धर्मशब्दप्रयोगः श्रुतौ न दृष्टः । न चैपां श्रेयस्साधनत्व सम्भवति । उक्तं हि मगरता वार्तिकारण- अन्तःकरणवृत्ती वा यासनायाश्च चेतसः । पुद्गलेषु च पुण्येपु नृगुणेऽपूर्वजन्मनि ।। प्रयोगो धर्मशब्दस्य न दृष्टो न च साधनम् । पुरुषार्थस्य ते ज्ञातुं शक्यन्ते चोदनादिमिः ॥ इति ।। अपूर्वासनादिखरूपमजानद्भिरपि लौकिकैः तत्तत्क्रियाकर्तर्येव धार्मिकाधार्मिकशब्दप्रयोगात् । ययोक्त भाष्यारेण-- यो हि यागादिकमनुतिष्ठति, तं धार्मिक इति समाचक्षते । यन्त्र यस्य कर्ता स तेन व्यपदिश्यते । यथा पाचसोलारक इति । अतश्च श्रेयस्साधनलादिना विहितनिपिद्धक्रिये यागादिब्रह्मइत्यादिके एव धर्मा- धर्मपदवाच्ये इति सिद्धम् । इदमेव धर्मस्य लक्षण सरूपश्च । तत्र छ ममाणानि-विध्यर्थवादमन्त्रस्मृत्याचारनामघेयवाक्यशेषसामर्थ्यरूपाण्यष्टौ । १ 3 प्रशस्तपादमाप्य on वैशेषिकसूत्र । P 128 1 6 धर्म पुरुष- गुण.1 800 प्रशस्तपादभाष्य on वैशेपिक्सून P 142 14 Chow ed. अघो-प्यात्मगुणः, also, वात्स्यायनभाष्य on गौतमसूत्र P 47 LIChow. edn.अत्र प्रवृत्तिसाधनो धर्मोपों प्रवृत्तिाब्देनोक्तौ ote Also see पराशर- मापवीप by माधवाचार्य P.79 1 2A.S.B edn २ See सास्यकारिवा २३ ३. See धम्मपर Verse 1 Poonaedn. v Soe न्यायकुमद्रचन्द P 811 14, प्रमेयक P. 218 ·प्रयमपरिच्छेदे विधिनिरूपणम् विधिनिरूपणम् तत्र नैयायिकमतनिरूपणम् , तत्खण्डन च तत्र लिड्लेट्लोट्तव्यप्रत्ययादिमिरमिधीयमानोऽयों विधिः। स चेष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वबलवदनिष्टाननुवन्धित्वत्रितयरूपः । तत्र च विशेषणविशेष्यमावे विनिगमनाविरहात् प्रत्येकं लिलादेरशक्तिः। व्युत्प- तिवैचित्र्याचाऽर्यनयस्याऽपि युगपदेव बोधः। तज्ज्ञानमेव प्रवृत्ति प्रति कारणम् । प्रवृत्तिकारणत्वाच्च प्रवर्तनाशब्देनाऽभिधीयत इति नैयायिकाः। तन्न; इष्टसाधनत्यादीनामन्यलभ्यत्वेन लिङ्घत्वानुपपत्तेः, अनन्यलम्य- शब्दार्य इति न्यायात् । तथा हि- লাখ প্রকালী বলব”জৰিববৈন্ধি विदधानाः ख विषयीभूते यागादौ पुरुष प्रवर्तयन्ति । प्रातमानश्च पुरुषः यावत् स्वप्रवृत्तिविषयीभूते यागादौ खामिलपितफलसाधनत्वं नाऽवगच्छति तावन्न प्रतिते । तस्याऽप्रवृत्ती विधेः प्रवर्तकत्वं न सिद्ध्यति, अप्रवर्तकत्वे च विधिरनर्यकारसम्पद्यत इति विधिरेव स्वस्य प्रवर्तकत्यसिद्ध्यर्थ स्वविप- यीभूतस्य यागादेः धात्वर्थत्येष्टसाधनत्यमाक्षिपति । सर्वाप्ततमो विधिरन- विहेऽकृतिसाध्ये च कर्मणि न कदाऽपि पुरुपं पवर्तयितुमीदेतेति विधिवलादेव वलयदनिष्टान नुवन्धित्य, कृतिसाध्यत्वं चाऽऽक्षिप्यते । एवश्च त्रितयस्याऽप्यन्यलभ्यत्वादेव न टिठादिवोध्यत्वम् । मीमांसकमते लिङः किन्तु प्रवर्तयितूपुरुषनिष्ठः, अयमत्र प्रवर्ततामित्याकारका अभि- मायविशेष एव लोके लिङयः । तत्र हि गामानयेति लिशादिघटितवाक्य- १. See मुक्तापलि of विश्वनाथन्यायपञ्चानन in विधिनिरूपण P. 516. L. 1. N. S. edn. प्रवर्तकत्वानरोधादिघेरपीप्टसाधनत्वादिकमेवार्थः । . etc.

·है तन्यसिद्धान्तरवावल्या अवणे 'अयं मा गानयने प्रतियति' इति श्रोताऽवगच्छति । तत्र तादृश- बोधकारणजिज्ञासाया आपापोद्वापाम्या लिादेरेर प्रवृत्यनुकूलच्यापार- याचित्रमध्यवसीयते । प्रेषणाज्ञादीनामपि पुरुषाशपविशेषरूपत्वमेव । सर्वेषामेपा लिडादिवाच्यत्वेऽपि न तेन तेन रूपेण लिडादिमिरमिधा- नम् । किन्तु प्रवृत्यनुकूलव्यापारत्वेनैव । एतादृशप्रवृत्सनुकूटव्यापार- स्वैर मुख्य प्रवर्तकत्वम् । तदाश्रयत्नात्तु पुरुष प्रवर्तक इत्युच्यते । . न्यायसुधाकृन्मतम् तर वेदस्याऽकृतकन्वेन पुरुषसम्बधामावात् सत्राऽऽज्ञादीना पुरुषा- शयविशेषाणामसम्मवात् “यजेत स्वर्गाम" इति वाक्यश्रवणसमन- न्तर वेदस्यटिकादिपेरितोऽह यागार्दिक करोमि इत्यादिव्यबहारदर्शनाच वैदिकलिकादिनिष्ट प्रवर्तनाप्रेरणापरपर्याय पुरुषप्रवृत्सनुकूलव्यापार. कश्चिकल्प्यते। म च पुरुषप्रवृत्तिभवनानुकूलचात् माक्नेति वैदिकशब्द- निष्ठवाच शाब्दीमाननेनि व्यवहियते । तथा च, लोकवेदसाधारण्येन व्यापारत्वमेक शक्यतापच्छेदकीकृत्याऽनुकूलवादेस्समगबललभ्यत्वमङ्गीकृत्य प्रवृत्त्यनुकूलन्यापार एस लोकवेदसाधारण सामान्चेन लिर्थ इत्यभ्यु- पेयम् । विशेषलाभस्तु तत्तसममिन्यवहारलभ्य इति न्यायसुधाकार। पार्थसारथिमिश्रमतम् पार्थमारयिमियातु-सर्वन प्रवृत्रि प्रति इष्टसाधनत्वस्त्र कारणा- यामात् स्वसममित्र्याहनधात्वर्थनिष्टमिष्टसाधन वमेव प्रत्यनुकूलच्यापा- रवेन रूपेश निकादिमिरमियीयते । अथ वा नाऽत्राऽऽध्यातवानाऽर्य- मावनाऽमिचीयते । तदमिमाने पलान्वयाभावेन पुरुषप्रवृत्यनुयात् । अनो लिडादिनिष्टा अर्थमावनाभिधानानुकूला अभिधाग्या शक्तिरेव रिहादिमिरमिहिता प्रवृत्तिजनकन्चात् प्रवर्तव्युच्यते । तदुक्त वार्तिके- ·प्रयमपरिच्छेदे विधिनिरूपणम् . अमिधाभावनामाहुरन्यामेव लिहादयः। इति, 'लिडोमिधा सैव च शब्दभावना' इत्यनेनाऽपि तदेवोच्यते इति वदति । शब्दभावनायां नव्यमत्तम् नव्यास्तु-अन्यनिष्ठव्यापारबोधकत्वस्यैव शब्दखभावत्वात् खनिष्ठ- व्यापारबोधकत्यस्य कचिदप्यदर्शनात् अभिधायाः शक्त: लिवाच्यत्व- कल्पने तद्विरोधात् उक्तशक्तसंख्याभिधानानुकूलया तया सह विनिग- मनाविरहाच्च अलौकिको धर्मविशेष एक लिडादिनिष्ठः प्रवर्तनात्वेन लिडाध- भिधेयः । स एव शाब्दीभावनापदाभिधेयः । तज्ज्ञानमेव प्रवृत्तिकार- णमिति कथञ्चित्स्वीकार्यमिति प्राहुः । - विधेः प्रामाण्यनिरूपणम् स च विधिः प्रमाणान्तराज्ञातालौकिकश्रेयस्साधनीभूतयागाधर्यवि- धायकत्वेन धर्म प्रामाण्यमरनुते । तादृशस्य यागादेरेव धर्मत्वस्य प्रागुक्त- वाद् । यद्यपि शब्दभावनाख्यविधिविषयत्वं वक्ष्यमाणायाः आर्थीभावनाया एवेति सैव विधेया, तथापि तस्या निरवच्छिन्नाया विधेयत्वासम्भवात् सा यमर्थमघच्छेदकतयोपादत्ते सोऽपि विधेय इति शास्त्रे व्यवहारः। अतश्च यागादेर्धात्वर्थस्य विधेयत्वमक्षतम् । न च यागादेः क्रियारूपत्वात् , क्रियायाश्च प्रत्यक्षेणाऽवगन्तुं शक्यत्वात् कथं प्रमाणान्तराज्ञातत्वमिति शङ्क- नीयम् । न हि क्रियात्वेन रूपेण यागादीनां धर्मत्वम् , येन प्रत्यक्षगम्यता भवेत् । किन्तु अलौकिकश्रेयस्साधनस्वेन रूपेण । तच्च रूपं वैदिक- शब्दाद्विना न देनाऽपि प्रमाणेनाऽवगन्तुं शक्यते । ययोक्तं वार्तिके- तेपामेन्द्रियकत्वेऽपि न तागृप्येण धर्मता। श्रेयस्साघनता होगां नित्यं वेदात्प्रतीयते ॥ १Bee मोमासाकौस्तुभ of खण्डदेव P.21 Vol I chow.edn. प्रवर्त- ·८ तन्त्रसिद्धान्तरनावल्या ताटूप्येण च धर्मत्वं तस्मानेन्द्रियगोचरः । इति । तदेतदने निरूपयिष्यामः । अतश्च विधेरज्ञातार्यबोधरत्वेन सिद्ध प्रामाण्यम् । अत एस पमाणलक्षणमपि अनधिगताबाधिताविषयक- त्वमेव मीमासकाभिमतम् । न तु ताकिमतपत् यथास्थितार्थविषय- करमात्रम् । स्मृतेरपि प्रामाण्यापातात् । स्मृत्यनुवादयोनिरासाय लक्षणे अनधिगतेति । भ्रमव्यावृत्यर्थमनाधितेति । अर्थवादानां प्रामाण्यनिरूपणम् अर्थशादानां विधेयास्तावकत्वेन प्रामाण्यम् । तथाहि--"वायव्यं श्वेतमालभेव भूतिकामः” इत्यादिविधिसन्निधौ "पायु क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधाप्रति स एवैनं भूतिं गमयति" इत्यादय. श्रूयन्ते । तेषा यद्यभिधावृत्या यथाश्रुतार्थपरत्व, तदा सदसद् पसिद्धार्थबोधकत्वेन क्रियातसम्बन्धिबोधकत्वाभावात् क्रियातत्सम्बन्धि- वोधकस्यैत्र वैदिकरचनस्य प्रथमपादे तद्भूताधिकरणे प्रामाण्याभ्युपगमात अतदानामर्थनादानां न प्रामाण्य सिद्ध्यतीत्यप्रमाणमर्थवादारस्युः । न चेष्ठापत्तिः, 'स्वाध्यायोऽध्येवव्यः' इत्यध्ययन विधिनाऽर्थ- वादादिसाधारण्येन वेदस्याऽऽमविषयीकृतत्वात् विधिविषयस्य च कस्याइ- यानर्थस्यानुपपत्तेः । अतस्ते विध्यपेक्षित माशस्त्य प्रतिपादयन्ति। विधयो हि य कम्बनाऽर्थ विदधत सपिपये पुरुष पवर्तयितुमीहमाना. ताबन्मा. नेणाऽप्रवृत्तस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिसम्पादनाय रुचिविशेषमुपादयितुं स्त्रविषयस्य रतुर्तिमपेक्षते । अर्थवादा अपि यथाशुतार्थमात्रप्रतिपादने प्रयोजनमलभ- माना विधिना सहेक्वाक्यता प्राप्य विधेयमय स्तुपन्त कृतार्थीमपन्ति, विधिकोट्यन्तभूता एव च प्रामाण्य भजते । अतो विधिस्तु यो नष्टाश्वदग्ध- स्यवत् सम्प्रणेगः । अतरिसमर्थवादाना विधेयधर्मस्तापत्वेन पामाण्यम् । RBe व्याकरण महाभाष्य by पतञ्जलि for नष्टावक्षयरथन्याय १.१ ४९. ।

·प्रथमपरिच्छेदेऽर्थवादनिरूपणम् - . तत्र केचिदर्थवादा विधेया किया साक्षादेव स्तुवन्तः, के चिच्च तत्सम्बन्धिद्रव्यदेवतादिकं स्तुवन्तः प्रामाण्य लभन्ते । तत्र फलनिधि- सदृशाः केचित् ये विधिवन्निगदा इत्युच्यन्ते । यथा--"औदुम्बरो यूपो भवति, ऊर्वा उदुम्बरः ऊई पशवः, ऊसँगाऽस्मा ऊर्ज पशूना- मोति, ऊर्जाऽनरुध्यै" इत्यादयः । केचित् हेतुविधिसदृशा., ये हेतु- पन्निगदा इत्युच्यन्ते। यथा -"शूर्पण जुहोति, तेन ह्यन्नं क्रियते" इति । एव त्रैविध्यमर्थवादानाम् ॥ प्रकारान्तरेणाऽपि त्रैविध्यमर्थवादानाम् । तद्यथा-- विरोधे गुणवादस्स्यात् अनुवादोऽवधारिते। भूतार्थवादस्तद्धानात् अर्थवादस्त्रिधा मतः ।। इति ॥ प्रमाणान्तरविरुद्धार्थबोधकत्व यत्र स गुणयाद.। यथा-' -"स आत्मनो घपामुदक्सिदत् तामग्नौ प्रागृहाद” इत्यादि । स इति पूर्वप्रकृत. प्रजा- पनि परामृश्यते। स सृष्ट्यादौ जगत् सिसक्षु तदर्थ कश्चन यागमनुतिष्ठासुः तदानीं तत्साधनभूतद्रव्यस्य कस्य चिदभावात् स्वीयामेन वपा स्वोदरानि- कास्याऽमानजुहोत् । तत शृङ्गरहित, पशुस्समभवत् इति प्रकृतवाक्यार्थ । सदिद प्रत्यक्षविरुद्धम् । न हि कश्चिदात्मीया वपा उखिद्य जुहृत् ततो जीवन् दृष्टः । अत प्रमाणान्तरविरुद्धत्वात् गुणवादोऽयम् । वपा नाम नामिसमीपे आमाशयमावृत्य स्थितस्सूक्ष्मवस्वाकारो मासविशेषः । अनेन १ मेदोवपावसाना प्राणिशरीरान्तर्वतिना वस्तुविशाणामस्ति परस्पर भेद । यथोक्त प्राचीनरभियुक्त - मेदो हि सबभूतानां हृदयेऽस्थिषु च स्थितम् । नामस्समोपदेशे तु शरीरान्तरवर्तिनी ॥ हस्त मात्रा पटोहा दश ता पनिझते ॥ इति । अत एव श्रुतो 'अभितो वपा जुहोति । मेदसा सुचौ प्रोर्णोति, पान वसा. होम प्रयोति इति त्रयाणा पृथक् पृथक विनियोग उक्तः । अतस्तानि परस्पर - ·तन्त्रसिद्धान्तरलावल्या प्रकृत पशुयागः स्तूपते । आदो सृष्टे पूर्वमित्य नाम पशूनामभाव आसीत् यत् प्रजापतिना स्वबपैचोरिखध होतव्याऽऽसीत् । एतच तूपरपशुयागस्य सामध्यं यत्तस्मिन्ननुष्ठितमात्र एव प्रजा पशूश्च मधु प्रजापतिस्समर्थोs- भवदिति । प्रमाणान्तराधिगतार्थविषयक वचनमनुवाद यथा--- [--'वायुवै क्षेपिष्ठा देवता' इत्यादि । क्षेपिष्ठा अतिशीघ्रगामिनी। अत्र वायोरतिशीघ्रगामित्व लोक्त एवाऽगतम् । न तदर्य वैदिकप्रमाणमन्वेष्टव्यम् । अतः प्रमाणा- न्तरज्ञातार्थकत्यादनुादोऽयम् । पूर्वोक्तोभयाभानो यत्र स भूतार्थराद । यथा-' या-'इन्द्रो वृतमहन्' इत्यादि । यनु कैश्चित् द्वितीयतृतीययो 'अनिर्हिमस्य मेपजम्' 'पज- हस्तः पुरन्दर' इत्युदाहृत, तदयुक्तम् , अग्निरित्यस्य वजहस्त इत्यस्य च मनत्वेनाऽर्थवादस्वाभावात् । अर्थवादस्यैर ह्यनेन त्रैविध्यमुच्यते, न तु मन्त्रस्य । उपनिषद्रामपि मीमासकमते ततद्विधिविहितकर्मानुष्ठातुरात्मनः नित्य नसगत गादिनिरूपणद्वारा विध्यपेक्षितप्राशस्त्यप्रतिपादकत्वमेवेति तासा तृतीयविधायामेपाऽन्तर्मान । एव 'बर्हिपि रजतं न देयम्' 'तस्माद्ब्राह्मणम्सुरां न पिमति' इत्यादिनिषेधसनिधिपठिताना 'सोऽरोदीघदरोदीत्तदुद्रस्य स्द्रत्वम् , 'सुरा चै माल्ल्य' इत्यादीनामर्थवादाना निपध्यरजतदानादिनिदाद्वाराऽ- पेक्षिताप्राशस्त्यसमर्पणेन प्रयोजन वत्व बोध्यम् | प्रमाणातरानधिगतता- दशाबोध वादेव तेया प्रामाण्यमपीति बोध्यम् । मन्त्रप्रामाण्यनिरूपणम् तत्वधर्मानुष्ठानकालेऽनुष्ठयक्रियातदङ्गद्रव्यदेवतादिप्रकाशनद्वारा मिनायव नेकरूपाणि । एवन्च मेस्तु दपा वसा' इति पदत्रयस्य पर्यायरूपत्व. प्रदशनायकत्वमभिव्यन्त्रित पदमरसिहेन तदनादरणीयम ।

·प्रथमपरिच्छेदे मन्त्रनिरूपणम् मन्त्राणा प्रयोजनकत्वम् । तथा हि-'स्मृत्वा कर्माणि कुर्वीत' इत्यादि- विधिना तत्तत्कर्मणामनुष्ठानकाले स्मरणं विहितम् । तच्च स्मरण यद्यप्यु- पायान्तरेणाऽपि भतुविमर्हति, तथाऽप्युपायान्तरपरिग्रहे तत्तत्प्रकरणपठि- ताना मन्त्राणामानर्थक्यप्रसङ्गात् स्वाध्यायविधिपरिगृहीताना तेयामानर्थ- क्यानौचित्यात् प्रयोजनान्तरासम्भवाच्च मन्त्रैरेव स्मृत्वा कर्माणि कुर्यादिति नियमविधिरङ्गीक्रियते। न च तेषां केवलादृष्टार्णवमेवाऽस्तु, किमर्यप्रसाशनेनेति वाच्यम् । दृष्टे प्रयोजने सम्भवति अदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वस्य मीमासफसरणि- समायातत्वात् । एवञ्च तत्तदधिकाराख्यप्रकरणपठिताना तत्चन्मन्त्राणा तत्सहकृतश्रुत्यादिभिस्तत्तत्कर्माङ्गत्वेऽअगते सिद्धरूपाणा तेपा स्वरूपतोऽ- गत्यासम्भवेन मध्ये व्यापारापेक्षाया उच्चारणमात्रस्य व्यापारत्वकल्पने केवलादृष्टार्यत्वापत्त्या तदतिटब्य दृष्टरूपमर्थप्रकाशनमे प्रयोजन मुख्यतया कल्प्यते । ये मन्त्रा यन पठिनास्तेषा तत्र यद्यर्थप्रकाशनरूप प्रयोजन सम्मति तर्हि ते तत्रैर चिनियुज्यन्ते । येषान्तु न सम्भवति, तेपा पत्र सम्मति तत्र सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणसत्वे उत्कर्ष.। यथा -पूषानु- मन्त्रणमन्त्रस्य । दर्शपूर्णमासयोः पूपदेवताया अभावात् , यौगिकव्युत्प- च्याश्रयणे साऽतिप्रसगात् । येषा सम्बन्धो नाऽस्ति प्रयोजनमपि नाऽन्यत्र सम्भाव्यते, तेषा प्रकरण एव लक्षणादिना विनियोगः । यथा 'त्वं घग्ने प्रथमो मनोता' इति मनोतामन्त्रम्य । अस्य ह्यग्नीपोमीयपशुप्रकरणे पाशत् तत्र केवलाग्निदेवताकस्य यागस्याऽभारात, सामान्यसम्बन्धबोधक- प्रमाणाभावेनो कर्पस्याऽप्यसम्भवात् प्रकृत एवाऽग्नीपोमदेवताके कर्मणि अग्निपदेऽनीपोमलक्षणा कृत्या विनियोगः । लक्षणाया अपि ययाऽसम्मः, सामान्यसम्बन्धबोधक प्रमाणमपि ततध ·१२ तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या नाऽस्ति, प्रकरणे च न मुख्यो लाक्षणिको वाऽर्थस्सम्भवति तेपा केवला- दृष्टार्थत्वमेव । यथा-जपमन्त्राणाम् । ते [चारणमात्रेण किश्चनाऽदृष्ट जनयन्ति इत्युक्तं द्वादशे । शक्यते तत्रापि अर्थप्रवाशनरूप दृष्टमेव प्रयोज- नम् । अर्थप्रकाशन परमदृष्टार्थमस्त्विति नवीनाः । एफडादीनान्तु अर्था- भावात् सर्वेषा अदृष्टार्थत्वमेव तेपामगसाऽङ्गीक्रियते । तद्व्यतिरिकामा तु सर्वेपामर्थभकाशनार्थत्यमेव । सामम-नाणान्तु खरसमाहाररूपाणामर्याभावात् अर्थप्रकाशनप्रयो- जनासम्भवेऽपि गक्षराभिव्यक्तिरूपदृष्टप्रयोजनसम्पादकत्वमेव । अतश्च सति सम्भवे प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वमेव मन्त्राणा सर्वसाधारण प्रयोजन- मिति सिद्धम् । यथोक्त न्यायसुधायाम्- सर्वसाधारणत्वेन विचारस्य प्रयोजनम् । कर्मकालेऽनुसंधेयो मन्त्रार्थोऽर्थपरत्वतः ।। इति ।। । मन्त्रविभागः ते च मन्त्रास्त्रिविधा--करणम-त्रा, क्रियमाणानुपादिमन्त्राः, अनु- मन्त्रणमन्त्राश्चेति । तत्र पूर्व मन्त्रमुच्चार्य्य तदन्ते यत्र कर्म क्रियते स करणमन्तः । यथा इपे वेत्यादि । याज्यापुरोनुवाक्यादयश्च । यत्र मन्त्रोच्चारणसमकालमेव कर्माऽनुष्ठीयते स क्रियमाणानुनादी मन्त्र । यथा "युचा सुवासा" इत्यादिः यूपपरिव्यागाङ्गभूतः । यूपपरिव्याण- किया हि दीर्घकालन्यासका मन्त्रोच्चारणानन्तर क्रियमाणा कदाचित् स्मृति- विच्छेदमाप्नुयादिति परिव्याण मन्त्रोच्चारण च युगपदेव क्रियते स्मृत्य- विच्छेदाय । परिव्याणं वेष्टनम् । PSee भीमासाकोस्तुभ of सम्हदेव P 71 12-9 Chow edn and भारटदीपिका by the same author P 82 L3 N S ada .

·प्रथमपरिच्छेदे मन्त्रनिरूपणम् ये तु कर्मानुष्ठानानन्तरं पठ्यन्ते तेऽनुमन्त्रणमन्त्राः। यथा- 'अग्नेरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयास' मित्यादयः । क्रियानुष्ठानमनु मन्त्र्यन्ते उच्चार्यन्ते इत्यनुमन्त्रणमन्त्राः । उपस्थानमन्त्राणां च करण- मन्त्रे क्रियमाणानुवादिमन्त्रे वाऽन्तर्मावः । अनुमन्त्रणमन्त्रस्यैव कश्चन विशेषोऽमिमन्त्रणमिति । इत्यं हि तेषां लक्षणम् - मन्ममुच्चारमन्नेव , मन्त्रार्थत्वेन संस्मरेत् । शेपिणं तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् ॥ उद्देश्याभिमुखत्वे तु स्यात्तदेवाऽभिमन्त्रणम् । उपस्थितिस्तु बोधस्स्यात् योधान्तोचारण जपः ।। उपस्थितिरुपस्थानम् ॥ इति ॥ मन्त्रमामाण्याक्षेपस्तत्समाधिश्च नन्वेतावता मन्त्राणां प्रयोजनवस्त्रमेव सिद्वम् । न तु प्रामाण्यम् । न चाऽनधिगतार्थगन्तृत्वलक्षणप्रामाण्याभावेऽपि याथार्थ्यलक्षणस्य तस्य सत्यात् प्रामाण्यं सम्भवत्येवेति वाच्यम् । अनधिगतार्थगन्तृत्वस्यैव मुख्य- प्रामाण्यलक्षणत्वेन मीमांसकैरङ्गीकारात् । अतश्च कथं मन्त्रप्रामाण्यसिद्धि- रिति चेत्-याथार्थ्यटक्षणप्रामाण्येनैव केचित् सन्तुष्टा भवन्ति । अन्ये तु पदार्थविधया प्रामाण्यमभ्युपगच्छन्ति । मीमांसकमते वाक्यार्थज्ञानं प्रति पदार्थज्ञानस्य कारणत्वमङ्गीकृतम् । उक्तं हि माप्यकार:-अथेदानी पदार्था अवगतास्सन्तो वाक्यार्थ गमयन्ति इति । वार्तिककारैरपि- पदार्थानान्तु मूलत्वं युक्तं तद्भावभावतः ॥ इति ॥ रपट "न्द्रियानाहपत्यभुपतिष्ठते" इत्यादिश्रुतमन्त्राविनियोग- विधौ कल्पितविधौ वा मन्त्राणां पदार्थत्वेन मन्त्रविनियोजकवाक्यार्थप्रती- तिजनकत्वात् पदार्थविधया प्रामाण्यं युक्तमेवेति ।

·तन्त्रसिद्धान्तरनावल्या भहसोमेश्वरमतम् सोमेश्वरभट्टास्तु-अपूर्वसाधनीभूतलबनादौ स्वस्याऽङ्ग वयोधकत्वेन, अश्रुतद्रव्यदेवतायागादिकल्पकत्वेन स्मार्त्तनपाचनुमापकत्वेन च मन्त्राणा- मनधिगतार्थबोधकत्वमेवे यभिदधति । यथोक्त तै.- अपूर्वसाधनत्वात्तु लवनादौ समीहिते । आत्मनोऽङ्गत्वयोधेन मन्त्रःप्रामाण्यमश्नुते ॥ अश्रुतद्व्ययागादिकल्पनाच्च प्रमाणता ।। इति । अतरिसद्ध मन्त्राणामपि धर्म प्रामाण्यम् ॥ नामधेयमामाण्यनिरूपणम् नामघेयाना विधेयार्षपरिच्छेदकत्वेन धर्मे प्रामाण्यम् । परिच्छेदश्चे- तरव्यावृत्तिः। एवश्च ज्योतिष्टोमादिशब्दा नामघयभूताः इतरेभ्यो याग- होमादिम्यो व्यावर्त्तयन्ति स्वाभिधेय यागहोमादिक मिति तेषा युक्तमेव धर्मे प्रामाण्यम् । मनु नामघेयाना पदरूपत्वेन कथ धर्मे प्रामाण्यम् । पदमात्रस्य प्रामाण्यायोगात् ! यत:- पदमम्यधिकामावात्स्मारकान्न विशिष्यते इति चेत्, विधिवदेपा स्वातन्त्र्येण प्रामाण्याभावेऽपि विधेयार्थ- परिच्छेदकत्वेन पिध्येक्वाक्यतया मामाण्यसम्भवात् । नचैन विधिवाक्य- प्रामाण्यनिरूपगेनैव नामधेयानामपि प्रामाण्यसिद्धे पृथक्कथनमनर्थकमिति वाच्यम् । प्रकारमेदकपनार्थीवात् पृथा सङ्कीर्तनस्य । नामधेयभेदाः तच नामधेयत्व निमिचचतुष्टयात्-मत्वर्यलक्षणामयात, वाक्य- मेदभयात् , तमक्ष्यशास्त्राद। तयपदेशाचेति , ·प्रथमपरिच्छेदे नामधेयनिरूपणम् १५ मत्वर्थलक्षणाभयात् कर्मनामधेयता तत्रोद्भिद्दलमिदादिशब्दाना कर्मनामधेयच मन्त्रर्थलक्षणामयात् । तथाहि-"उद्भिदा यजेत पशुकाम" इ यत्रोद्रिच्छन्दस्य कर्मनाम- घेयत्वं यदि नाऽङ्गीक्रियते तदा उद्विद्यते उत्पाठ्यते भूमिरनेनेति पुत्पत्त्या उद्विच्छब्दस्य स्खनित्रादिरूपगुणवाचकत्वमङ्गीकृत्य तस्य च यागे दध्या- दिवत् द्रव्यत्वेन विधिरङ्गीकार्यः । तादृशश्च यागो यद्यपि न कोऽपि सन्निहित. तथापि दूरस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य कथश्चिदुपस्थितिमङ्गीकृत्य तत्रैव गुणनिधिरिति वक्तव्यम् । तन्न सभवति । तर 'सोमेन यजेते'त्युत्प- तिविधिनैव गुणस्य निहितत्वात् उत्पत्तिशिष्टगुणावरुद्धे तस्मिन् न गुणा- न्तरस्प प्रवेशस्समवी । पशुकाम इति फलपदवैयध्यं च । नाऽपि फल- सम्बन्धो विधातु शक्यते। गुणपदानर्थक्यापातात् । नाऽप्युभयविधानम् । गौरवात् ; वाक्यमेदापाताच । न च "नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्” इतिवत् गुणफलसम्बन्ध- विधानमस्विति वाच्यम् । धातोरत्यन्तपारार्थ्यापत्तेः । न हि तदा तत्र धारर्थस्य विधेयत्वम् । गुणस्य विधेयत्वाहीकारात् । नाप्युद्देश्यत्वम् । फलस्य तत्त्वात् । अतश्च फलोदेशेन गुणे विधीयमाने सिद्धस्य तस्य व्यापारसमावेशमन्तरा फलजननासामर्थ्यात् मध्ये कस्यचित् व्यापारस्या- पेक्षाया मकृतधात्वर्थस्यैर व्यापारस्वमङ्गीकार्यम् । सोऽपि नाऽनेन विधातुं शक्यते । अनेकविधानप्रयुक्तवाक्यमेदप्रसनात् । एवञ्च धा-वर्थस्य प्रकरण- प्राप्तमाश्रयन्यमत्राऽनूयत इत्येव वक्तव्यम् । ततश्चाऽयंतपारायं धातोरिति । गुणविशिष्टकर्मान्तरविधाने गुणवाचकपदस्य तद्विशिष्टकर्मबोधनार्थ मर्यटक्षणा स्वीकार्या भाति । सा च दोपायेति तत्परिहाराय उद्भिच्छ- न्दस्य पर्मनामधेयत्वमेव स्वीकार्यम् । सदा हि तस्य यागपाचकत्वात धात्वर्थे सामानाधिकरण्येनेवाऽन्ययः उद्भिनामकेन यागेन पशु भावये- ·तन्त्र सिद्धान्तरन्नावल्या दिति । न चैव मत्वर्थलक्षणाभिया कर्मनामधेयत्वाङ्गीकारे दधिसोमादावपि तदापत्या 'सोमेन यजेते' सत्र न मत्वर्थलक्षणाप्रसक्तिरिति वाच्यम् । दधिसोमादीना द्रव्यनिशेपे रूढत्वेन न तेषा यजिसामानाधिकरण्य भवितु- महतीत्यगत्सा सत्र मत्वर्यलक्षणाऽङ्गीकृता । इह तु तथा रूल्यभावात् सत्यां गतो न तथाऽङ्गीकरण युक्तम् । उक्त हि पार्थसारथिमिथै दध्यादौ गत्यभावेन सर्वमेतत्समञ्जसम् । उद्भिदादिपु तन्नैव नामधेयत्वसभवात् ।। इति ।। अतश्वोद्भिवलभिदादिशब्दाना येन योगेन गुणावाचक्त्व तेनैव योगेन उद्भिद्यते उत्पाद्यते फरमनेनेति व्युत्पत्या कर्मनामधेयत्व तेषा मत्वर्थलक्षणामयादिति सिद्धम् । वास्यभेदभयात् कर्मनामधेयत्वम् एवं "चित्रया यजेत पशुकाम” इत्यादौ चित्रादिशब्दाना कर्म- नामधेयत्व वाक्यमेदभयात् । तथा हि-काम्येष्टिकाण्डप्रकरणे "दधि मधु घृत पयो धाना उदक तण्डुलास्तत्ससृष्टं प्राजापत्य"मिति वाक्य- पिहितेष्टिसनिधी श्रूयते-"चित्रया यजेत पशुकाम" इति । अत्र यदि चित्राशब्दस्य गुणसमर्पक्ल तदा चित्रगुणस्त्रीत्वयोरुभयोरप्यनेन प्रतिपाद- नाद खीवस्य च स्वभावत प्राणिधर्मत्वेन प्राणिद्रव्यके यागेऽस्य निवेशो पक्तव्य । प्रकृताया इष्टेर्दध्यादिद्रव्यकत्वेन प्राणिद्रव्यक्त्वाभावात् चित्रत्व- नीत्वयोरनाऽसम्मपनिवेशात् वाक्यस्याऽस्य प्रकरणादुत्कर्षेणाऽनारम्याघी- तन्याविषयवमङ्गीकृत्य सर्वप्राणिद्रव्यकयागप्रकृतिभूतेऽसपोमीयपशाबन- योनिवेशो वक्तव्य' । तत्र यागस्य वाक्या तरेण विहित वात् तदुद्देशेना- नयोरिधिरय । तदा माते कर्मण्यनेमाविधाने वाक्यमेद । तदुक्तम्- 1800 पू मी 361 for मनारभ्यन्याय, प्रकृती वा दिक्क्तत्वादिति ।

·प्रथमपरिच्छेद नामधेयनिरूपणम् १७ प्राप्त कर्मणि नाऽनेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते यहचोऽप्येकयत्नतः ॥ इति । "अजोऽग्नीपोमीयः," "कृष्णसारङ्गोऽग्नीपोमीयः" इति प्रारणिय वाक्याम्या वर्णलिङ्गयो रिहितत्वाच्च तत्र चित्रत्वस्त्रीत्ययोः पुनर्विधानायोगात् । अथ अग्नीपोमीयपश्वनुपादेन चित्र वस्त्रीविधाने बाक्यमेदप्रसक्ते " सारस्वती मेपी"ति वाक्यविहितमेपीयागे साप्तदश्यन्यायेन चित्रयेति स्वीकारकानुनादेन चित्रायविधानं परमस्तु । उत्पत्तिवाक्येनेर स्त्रीवस्य प्राप्तत्वात् नोभयविधानमिति न भविष्यति वाक्यमेदः। उपदिष्टेन च चित्रत्वेनाऽतिदिष्टस्य कृष्णसारङ्गवर्णस्य वाध इति चेत् -न; चिरयेति प्रत्ययाशेन स्त्रीकारकमनूय प्रकृत्यशेन चित्रत्वविधाने ऐकप्रसरतामङ्गा- • पत्तेः । एक्स्य शब्दस्य उद्देश्यत्वेन विधेयत्वेन या एकौर रीत्या प्रसरणं शब्दधर्म । तत् यवत्र प्रत्ययार्थस्योद्देश्यत्य प्रकृत्यर्थस्य विधेयत्वमुच्येत तर्हि तद्गप्रसङ्ग, फ्ल्पदवेयर्थ्यश्च | उभयविधाने च वाक्यभेदः । अतश्च मेप्यनुवादेन न चित्रविधान सम्मपति । अत. पारिशेष्यात् कर्मनामधेयत्वमेव स्वीकार्यम् । स्वीकृते च तस्मिन् चित्राशब्दस्य कर्मना- मधेयत्वेन सामानाधिकरण्येनैव धात्वर्थेऽन्वय इति न वाक्यमेदप्रसङ्ग इति । इटेर्दादिविचित्रद्रव्यक्त्वेन चित्रत्वमिष्टित्वाच्च स्त्रीत्वमिति । अनेदं वक्तव्यम्-तैत्तिरीयसहितायां द्वितीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पष्ठानुवाके श्रूयते--"चित्रया यजेत पशुकाम" इति । तदनन्तरश्च "प्रेयाग्नेयेन वापयती" सादिना सप्त हवीपि पिहितानि । तत्र चरुचतुष्क पुरोडाशयश्चेति सप्त । न तत्र दधिमध्वादीनां श्रवणमस्ति । See पू० मी०3 62 for साप्तदश्य याय 'प्रकरणविशेषात्त' इत्यादि। २ Se0 पू० मी० 8 69 for एकप्रसरतान्याय 'वपटकारान्च मक्षयेत्' । २ ·तन्नासिद्धान्तरत्नावल्या न वा तेषु प्रजापतिर्देवता । फिश्च तत्र "यद्वा अस्यां निश्वं भूत- मधि प्रजायते तेनेयं चित्रा" इति चित्राशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमपि प्रकारा- न्तरेण वर्णितम् । अतो नेदमुदाहरण भपिनुमर्हति । तौर च तृतीयप्रपाठके द्वितीयानुवाके "दधि मधु धृतमापो धाना भान्ति" इत्यादीनि पञ्च हवींप्यानातानि । "प्राजापत्यं भवति" इत्यादिना तेषा प्राजापत्यत्वमपि तत्रोत्तम् । परन तर "चित्रया यजेत पशुकाम" इति वाक्यश्रवणम् । अतो नेमभ्युदाहरणम् । मैत्राय- णीयादिशाखास्वपि नतादृश वाक्यद्वयमेकन सङ्गतमुपलभ्यते । अतो भाष्य- कारादिलेखनवलात् एतत्प्रकरण एष दध्यादिसप्तर विशिष्ट वाक्य त सनिधी 'चित्रया यजेते'ति वाक्यञ्च शाग्दान्तरे क्रचि छूयत इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तदेव चाऽनोदाहरणमिति । अनेनैव न्यायेन " पञ्चदशान्याज्यानि" "सप्तदशानि पृष्ठानि" "त्रिवृहिष्पवमान" मित्यादिषु बहिप्पथ-' मानाज्यपृष्ठशब्दाना कमनामधेयत्न वेदितव्यम् । तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयता "अग्निहोत्रं जुहोति" "आधारमाधारयति' इत्यादिषु अग्नि- होत्रादिशब्दाना कर्मनामधेयत्व तत्पर यशास्त्रात् । तथा हि "हुयामाथु- ममिभ्यस्त्रनि" त्योणादिकसूत्रेण पिहितमन्प्रत्ययान्त होत्रशब्द । स च मानसाधन. इयत इति होत्र, होम इसर्थ * । १ प्रोदियवाद्य यतमतण्डलप्रकृतिक अनवनावित स्थात्याद्यन्तमपवन पोरनावा । पालादिवहिष्मपित पिष्टपिण्डस्तादशप्रकृतिक पुरोटाश । २ वाहिताग्निदा सानीकेन प्रतिदिन साय प्राल त्रियमाणो होमविशेष: दधिपयोपवागतण्डुलायममध्यर अग्निहोत्रम् । * अत्र यद्यपि प्राचीन कर्मव्युत्पत्तिमाश्रित्य दध्यादिद्रय्यपरत्वमङ्गोत्याग्नये होत्र या युद्देश्यक होमसाधनद्रथ यस्मिप्रिनि बहुव्रीह्याययणनाग्निहोत्रचन्दा प्रसा.

·प्रथमपरिच्छेदे नामधेयनिरूपणम् । क तत्र न तावत् अग्नौ होत्रं होम इति व्युत्पत्त्या होमाधारभूतस्याऽग्ने- विधान सम्भवति। "यदाहवनीये जुहोति" इत्यनारभ्याधीतेन वाक्येन चैदिकसहोमोद्देशेनाऽधिकरणविधायकेनाऽस्मिन् होमेऽपि तत्प्राप्तः। नापि अग्नये होत्रमिति चतुर्थीतत्पुरुषमाश्रित्य सम्प्रदानभूतोऽग्निः देवतात्वेन विधातुं शक्यते। तस्याऽपि "अग्निज्योतिज्यविरग्निस्स्वाहेति सायं जुहोती"ति मन्त्रविध्यन्यथानुपपत्तिकल्पितविधिना प्राप्तेः । मन्त्रो हि क्रिया तत्सम्बद्धं वा किश्चित् प्रकाशयन्ननं भवति । तेनाऽत्र होमीयां देवता प्रकाशयन्नङ्गत्वं भजति । अत एवैतत्प्रकाश्याया देवताया एतच्छे- पिभूतक्रियाङ्गत्वमिति कल्पनादेव देवतामाप्तः । केचित्तु एतत्प्रकरणपठिताभ्यां "यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति" "यत्सूर्याय च प्रजापतये च प्रातर्जुहोति" इति वाक्याभ्यां अग्निसमुच्चितप्रजापतेस्सूर्यसमुचितमजापतेश्च प्राप्तिः। न च प्राप्तहोमो- देशेनोभयविधाने वाक्यमेदः। परस्परनिरपेक्षयोयोर्विधाने वाक्यमेदस्स्यात् । तदा हि द्वयोरपि पृथगेवाऽऽख्यातान्वयस्याऽभ्युपगन्तव्यत्वात् विधेराव- त्तिमन्तरा तदसम्भवात् विध्यावृत्तिलक्षणो वाक्यमेदः प्रसज्येत । यदा त्वेकस्यास्समुधयेऽन्वयमङ्गीकृत्य तत्समुच्चिताया अपरस्या विधानं तदा विशिष्टस्यैकस्यैव भावनान्वयान्नाऽऽवृत्तिकल्पनाप्रसङ्ग इति न वाक्यमेदः । पितः, तथाऽपि भावसाघनत्वाङ्गीकारेणैव निर्वाहसम्भवे कर्मसाघनत्वाङ्गीकरणे फलामावात् वेदे प्रायशस्सर्वत्र 'अग्निहोत्र जुहोति' 'अग्निहोत्रं यज्ञाना' 'तस्मादग्नि. होत्रमुच्यते' इत्यादौ अग्निहोत्रशब्दस्यान्तोदात्तत्त्वस्यैव श्रवणात् तम्य च स्वरस्य तत्पुरुषसमास एव सङ्गतेः तत्पुरुषस्वीकारे च पारदर्थसामानाधिकरण्यसिद्धयर्थ भावसाधनत्वस्यैवाङ्गीकर्तव्यत्वात् अध्वरमीमासाकुतूहलवृत्तिमीमासाकौस्तुभा- तरीत्या अस्माभिः भावसानत्वमेवाङ्गीकृतम् । See अध्वरमीमासाकुतूहल. वृत्तिः P. 92 L. 5. sri vani vilas edn. वस्तुतस्तु होत्रशब्दो भाव- साथमः । अग्नये हो होमः, अग्निहोत्रम्, इत्यादि 1 Also See मीमासा- कौस्तुभ by खण्डदेव P, 209. L. 18-19. chow. edn. .

·२० तन्त्रसिदान्तरन्नावल्या अत एव प्राप्तन्योतिष्टोमोदेशेन "गौयाऽश्वश्चाऽश्वतरश्च" इत्या- दिनाऽनेकेषा दक्षिणाद्रयाणा विधान दशमोक सङ्गच्छते । अन्यथा तत्रापि वाक्यमेदप्रसङ्ग वेन वार्येत इत्याहुः । सर्वथा देवतायाः प्राप्तन्वात् नाऽनेन पुनर्विधान मचितुमर्हति । अत. परिशेषादग्निहोत्रपद कर्मना- मषेय तप्रायशावात् । तस्य विधित्सितस्य गुणस्य प्रख्य, प्रख्यापक, बोधकमिति यावत्, यतरशास्त्रातरमस्ति, तस्माकर्मनामधेयमिति । आधारादिशब्दानां कर्मनामधेयत्वम् एवम् "आपारमापारयति" "समियो यजति दर्शपूर्णमा- साम्यां स्वर्गकामो यजेत" "ज्योतिशमेन स्वर्गगमो यजेत वाजपयन स्वाराच्यकामो यजेत” इत्यादी, आधारसमिदर्शपूर्णमास- ज्योतिष्टोमवाजपेयशब्दा धर्मनामधेयानि तत्प्रख्यन्यायेनैव । अत्र आधा- रशब्दे क्षरणाप्या क्रिया, समिच्छब्दे तन्नाम्नी देवता, दर्शपूर्णमासशब्दे श्रमापास्यापौर्णमासीरूप काल , प्योतिष्टोमशब्दे ज्योतिश्शब्दवाच्याः विवृत्पश्चदशसप्तदशैवविंशरूपाश्चत्वारस्स्तोमाश्च (साममन्त्रसाध्यस्तोत्रगत- सङ्घयाविरोधाः) अभिधीयन्ते। तेया स्वस्वसन्निधिपटिपियेरेव मन्त्रा- वादादिरूपै पासत्वात् न पुनर्निनिर्मवितुमीष्टे । अतस्तत्परूपन्यायेन तेषां नामधेयत्रम् । 1 दपूर्णमाम्यागाङ्गभूत आग्यना हवनीय वियगावग्वा क्रियमाणमाइटि इपमाघारपदार्य। २ संपूर्णमासाङ्गभूतेषु पञ्चमु प्रयाज प्रथम प्रयाजस्थमित् । ३ याहिताग्निर्नव सपत्नीकेन पौणमास्यनन्तरप्रतिपदि अमावास्यानन्तर- पदि चाऽनुष्टया पौर्णमास्या प्रातरारम्य स्वोभूते समापनीया, यमावास्यायां मात रारम्य वोन्ते समापनीपश्चेति कर्मसमुदायद्वय दरांपूर्णमासादवाच्यम् । ४ ज्योतिष्टोम सबसोमयाग प्रकृतिभूतस्सोमयागविशषः । वाजपेयाच घोमयाग एव विकृतिमतः। + ·प्रथमपरिच्छेदे नामषेयनिरूपणम् तत्र "चतुर्ग्रहीतं वा एतदभूतस्याऽऽघारमाघार्य", "समिधो- अग्न आज्यस्य नियन्तु", "य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते", "य एवं विद्वानमावास्यां यजते" (इत्युत्पत्तिवाक्यागनकालसम्बन्धा- नुपादक वाक्यद्वयं) "एतानि वार तानि ज्योतीपि य एतस्य स्तोमा" इत्यादीनि क्रमशो विधित्सितगुणप्रापमाणी यरगन्तव्यम् । वाजपेयशब्दे च निर्वचनद्वय सायणाचार्यरुक्तं वेदमाप्ये- चाजः देवान- रूप- सोम. पेयो यस्मिन् यागे स वाजपेय इत्येक निर्वचनम् । यस्मादे- तेन देवाः बाज फलरूपमन्न प्राप्तुमैच्छन् तस्मादन्नरूपो वाजः प्राप्यो येन स वाजपेय इत्यपरं निर्वचनम् । एवञ्च प्रवृत्तिनिमितद्वयेऽपि वाजः पेयो यस्मिन् स वाजपेय इति बहुव्रीहिममास आश्रितो भवति । तत्र प्रथमपक्षानुमारेण पाधातोः "अचो यत्" इति यत्प्रत्यये "ईयति" इति ईवे ईकारस्य गुणे च कृते पेपशब्दनिष्पति । तस्य च "यतो- ऽनाय" इत्यायुदातत्वम् । ततो बहनीही कृते गाजशब्दस्याऽऽधुदासत्वात् "पहुचीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्” इत्यनेन पूर्वपदमकृतिखरेणाऽऽद्युदानेन भाव्यम् । तथाऽपि वाहुल्येन- 'परादिश्च परान्तश्च पूर्वान्तश्चाऽपि दृश्यते' इति वार्तिकानुसारेण मघ्योदात्तच साधनीयम् । तथा चाऽस्मिन्पक्षे पेयरूप द्रव्यं सोम एव । तस्यैर "प्रेतिष्ठन्ति सोमग्रहः' इति प्रचार- निगनान सुराग्रहाणाश्च याजश्वस्सुराग्रहान् हरन्ति" इति वैश्येभ्यो 1800 सायणभाष्य on देव सवित प्रसुव सं.सं १.७.७ P.1011. L. 8 An. ed. .२ Seed दा. १.३.३ ७. Abo सायनमाप्प P. 125 vol I An.odn. प्रतिष्ठान, प्रचन्त युद्धनौरपयें ete. Sco in the same page. वास्त, बनस्यापितारो वश्या, वेम्प, मुराणहान् सोमाहितान् ८g otc.

·२२ तन्नसिद्धान्तरत्नावल्या दानविधानात् सोमस्य च तत्तग्रहणनिधायकरावयैर्निधानेन प्राप्तत्वाद वाजपेयशब्दस्तन्निमित्तीकृत्य नामधेयम् । यनु सिद्धान्तकौमुदीन्यापाने तत्वबोधिन्या "ऋतुपशेभ्यश्च" इति सूत्रन्याख्याने वाजो नाम यवागूमेदः, तस्य पेयो वाजपेय इति षष्ठीतत्पुरुषमनीत्य कृदुत्तरपद कृतिस्वरेण मंध्योदात्तय साधित, तत् षष्ठीतत्पुरुषाङ्गीकारे द्रव्यवाचमत्वे पर्यवसानात् कर्मनामत्वानुपपत्या कर्मनामधेयत्यसिद्धान्तोच्छेदापत्तेहपेक्षितम् । एतेन यद् मादीपिकाव्याख्याने मादृचितामणौ वाज च तपेय चेति व्युत्पत्या वाजपेयशब्देऽतोदात्तत्वनिर्वाह इत्युक्त तदपि परास्तम्। तस्याऽतोदात्तत्त्वाभावाच । यच्च प्राचीनम थे वाजपेययागे मुराव्यप्राप्ति निमित्तीकृत्य नाम- धेपत्वसाधनं तत् सुराद्रव्यस्य यागे त्यागादिदेवतासम्बधामावेऽपि याग- प्रयोगसम्बन्धमारेण तप्रख्यन्यायसम्मवामिप्रायेणेति वेदितव्यम् । श्रुति- स्वारस्यात् , अनुष्ठेयपदार्थानुगुण्याच्च । एतेन ये नाम याग एव साक्षा- मुरासम्बधमगीकृत्य नामधेयत्वमर्मचीना केचन साधयन्ति तेपा मत अतिविरोधात् पदार्याननुगुणत्वाञ्चोपेक्षणीयमेव । तळपदेशन्यायः "श्येनेनामिचरन् यजैत" "सन्दंशेनाऽमिचरन् यजेत" "गाऽमिचर्यमाणो यजेत" इत्यादौ श्येनादिशब्दा. तद्यपदेशन्या- येन धर्मनामधेयानि। तथा हिनाऽत्र प्रकृतमोमयागोद्देन श्येनादि- रूपा गुणा विधातु शक्य ते। उपत्तिशिष्टसोमानरुद्ध इयेमादीना Soe femriyat P 149 L 40 N S Prese edn २ See भादृचितामणि Commentary of मादीपिका P 126 LS L J Press Bladrag ३ Sue पात्रदीपिका by पाथ सारथिमिधP 12 LINS edn ·प्रथमपरिच्छेदे नामधेयनिरूपणम् २३ निवेशासम्मवात् । नाऽपि वाक्यमेदादीनां सम्भवः । अनेकगुणोपादाना- भागात् । अतश्वाऽर्थवादे श्येन सादृश्यव्यपदेशात् सादृश्यस्य च भिन्न- निष्ट पात्, तदनुरोधेन श्येनशब्दः कर्मनामधेयम्-ननामकेन केन- चन यागेनाऽभिचारकामो यजेतेति । अभिचारो वैरिमरणानुकूलो व्यापारः । अर्थवादाच-"यथा वै श्येनो निपत्याऽऽदत्ते एवमयं द्विपन्तं भ्रातृव्यं निपल्याऽऽदत्ते यमभिचरति श्येनेन" "यथा पै सन्देशेन दुरादानमादत्ते" "यथा गावो गोपायन्ति" इत्यादयो बोध्याः । एवं मत्वर्थलक्षणा, वास्यभेद, तत्मयशाम, तद्यपदेशात्यैधतु- मिरेव प्रकार सर्वत्र कर्मनामरर योध्यम् , न पश्चम प्रकारः कश्चिदस्ति । वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामत्वम् "वैश्वदेवेन यजेते" त्यत्र वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्त्य तत्मख्य- न्यायेनेर । तथा हि- चातुर्मास्ये चपरि पनि वैश्वदेवः, यरुणप्रधासः साकमेधः, शुनासीरीयरचेति । तत्र चैधदेवात्ये मयमे पर्वणि 'आग्नेयमष्टाकपालं निपति' इत्यादिना यागाष्टक विधाय तत्सन्निधौ श्रुत "वैश्वदेवेन यजेते "ति । अत्र न तारन्मवलक्षणारयात् वैश्वदेरशन्दस्य कना- मस्व सम्मपति, तद्वितेनेव मत्वर्थस्योक्तचात् । माऽपि वाक्यभेदमयात, विधेयानेगुणामापात् । नाऽपि चतुर्यप्रमाणेन ! ताशस्य व्यपदेशस्या- ऽभागात् । न चाऽपि आग्नेयादिषु देवताविधान सम्भवति । तेरा सखो पचियाक्यरेर देवताया पिहितत्यात् । उत्पत्तिशिष्ट गुणावरुद्ध कर्मणि गुणासरावयासम्भयात् । उपत्तिशिष्टगुणरेगाऽऽराक्षायादशान्तेः। अत: परिशेषात् तस्यन्यानंर पर्मनामय स्वीकार्यम् । १ पास्यम्पादित पोर्णमामी मनुष्टंपोथासमुक्षया पर्वसम्मनाऽवयोम्यते ।

·तन्त्रसिद्धा तरन्नावल्या स च गुणो विश्वदेवरूपो यद्यपि नाऽटस्वपि प्राप्त । वैश्वदेव्या- मिक्षा इलामिक्षायाग एव त प्राप्त । तथाऽपि तत्माप्तिमुपजीव्यत्र छैत्रि- न्यायेन विश्वदेवदेवताकयागघटितनिपतितश्ययागमात्रवृत्तिसमुदायाश्रय- त्वरूप प्रवृत्तिनिमित्तमादाय वैश्वदेवशब्द शक्त्यैर अटाना यागाना नाम- धेयम् । त भयो ननच, तेषा वैश्वदेवशब्दवाच्यत्वसम्पादनमुखेन "प्राची- नप्रवणे चैश्वदेवेन यजेत" इति देशसम्बध " वमन्ते वैश्वदेवेन यजेत" इति कालसम्बध च सम्पाद्य, तद्द्वारा चातुर्मास्यसज्ञाप्रापणेन 'अक्षग्य ह चै चातुर्मास्ययाजिनस्सुकृत भाति" इत्यनेन फल- सम्ब धकल्पनम् । 'अनोपविशिष्टगुणवलीयस्वेनैव वैश्वदेवशब्दस्य नाम- धेयत्व दर्शयितुमेनमारम्भ , इति दिन् यायसुधाकार पूर्वोक्तचतुष्टया- पेक्षया पश्चम प्रसार नामधेय साधकमङ्गीकरोतीति गम्यते । पाथसार- थिमिश्रस्तु त प्रख्यन्यायेनैव नामधैयत्वमिच्छति । नवीनास्तु नाऽन कैल- तत्मयन्यायेन नामधेयत्वम् । तस्य आमिक्षायागमात्रविषयत्वेन यागाटक- नामत्वामाधर नात् । अत उत्पतिशिष्टगुणवलीयामप्यत्र सहकारि । एवञ्चोत्पचिशिष्टगुणवटीयस्त्वसहकृतत प्रख्यन्यायेन वैश्वदेवशब्द कर्मना- मधेयनिति वर्दन्ति । अतश्चतुभिरेव निमित्त सर्वन कर्मनामत्वमिति सिद्धम् । द्रव्यनामत्वनिरूपणम् एव वर्हिराज्यपुरोडाशादिशब्दाना तब्यनिष्ठतत्तजातिमानवा- चिरम् । बर्हिष्ट कुशनिष्ठो जातिविशेष । घृतत्वं आज्यनिष्ठा जाति । १80e पू मी 14 18 for छविन्याय । २ Bee न्यायमुघा Commentary on तत्रवातिक P 4711 193 Chow edn ३ 8e6 पास्त्रीपिकाP 80L18 तरतम्ययापन नामघय वैश्ववा- YSee मादीपिका P 147 L 3 L J edn उसतिश्चिष्टदेवतावरो पमहानग्रुप यायात।

·प्रथमपरिच्छेदै नामधेयनिरूपणम् । यत्रीयादिपिष्टनिर्मितः कूर्माकृतिकः कपालश्रपितः पिण्डविशेषः पुरो- डायो नाम । तनिष्टा जातिः पुरोटाशत्वम् । न हीमे टपनादिमस्कार- याचकाः तद्विशिष्टद्रव्यवाचका था । एतेषां तत्त-जानिमात्रे संस्काररहिते- ऽपि "वहिरादाय गावो गताः, आज्यं क्रय्यम्" इत्यादिप्रयोगद- शनात् । याज्ञिकैर्जाति विहाय संस्कारमात्रे तद्विशिष्टेऽन्यस्मिन् वा द्रव्ये कचिदप्यप्रयोगात्, तर जातेरन्यभिचारात् । एवं "प्रोक्षणीरामादये"त्यादौ प्रोक्षणीशब्दो यौगिकः । प्रकृष्टो- अगसाधनतेन जलयाची। "निर्मन्थ्येनेष्टका: पचन्ति" इत्यत्र निर्मन्ध्यशन्दो योगमच्या अरणितोऽचिरमपनजन्याग्निगची। "त्रित स्वोमो भवति" इत्यत्र त्रिच्छन्दो वैदिकपसिया नरकवाची । चरुशन्दोऽनवनाविनान्तरुप्मजन्यपाकाश्रयोदनवाची । 'आश्ववालः प्रस्तर" इत्यत्र आश्वपाटशब्दः काशविशेषवाचकः । "ऐवजी पिटी" इत्यत्र ऐक्षपीशब्दः काशमूलयाची। याज्ञिकास्त ऐशशब्दस्य भुधिकारवाचियमेराऽनीकुर्वन्ति । अत्र सर्वत्रापि एतार- साप निर्धारणकारणं तत्तसंनिधिपरितार्याद एस । यद्यपवादानां विधेपार्यसायकवेनव प्रामाण्यमिति न साथै तात्पर्य तेपामित्युकमर्थवा- दाधिकरणे, तथाऽपताशसन्दिग्धार्थनिर्णयोऽपादैरेव भवितुमर्हति । न पन्यषा "अत्तारूंग उपदयाति" "आधवाला प्रस्तरो मवति" "ययमपश्चगति" इयादो पियार्यों नितुं शक्यते । अतक्ष चिर्पादाना स्वार्थपरताऽप्यनीकार्या । तेन च विषेधार्यनिर्णयः । एतदुक्तं माति-अर्थवादाः केचन सन्यायस्यै शतपोरस्सापकाः। Sto नंम्बादिमाय on मास्तम्बश्रोतमूत्र 66.6 to be pollabol in Gestrad's Oriental Series, Baroda, 974 म. also notसन शुगलाके इति मायानः, ·तन्त्रसिद्धा तरत्नावल्या केचित् असत्यार्यस्य । तत्र ये सत्यार्थोपस्थाकास्तेषा स्वार्थेऽपि प्रामाण्य- मभ्युपगम्य तवारैव विधेयार्षसमर्पणस्तुत्यादिलक्षणया विध्येक्वाक्यता स्वीक्रियते। येषा तन, तेपा येन केनाऽप्यालम्बनेनाऽर्थसत्यत्यमुपपाय तदर्थसम्बन्धलक्षणया विध्येक्वाक्यत्वम् । अतश्च त्रिवृदश्ववालाज्य- पृष्ठादिशब्दानामयादवलादेव तचदर्थनिर्णय इति । विध्यर्थवादयोरेकवाक्यतानिरूपणम् अदमपधेयम्-एक्वाक्यता द्विविधा-वाक्यैरवाक्यता पदैक- वाक्यता चेति । यत्र वाक्ययो पृथक् पृथक् खार्थमवबोध्य समाप्तव्या- पारयो पुन कार्यान्तरयशात् परस्परसम्ब धेनैकार्थबोधकता तन वाक्य- कवाक्यता । यत्र तु अपर्यवसितार्थस्यैर वाक्यस्य पर्यसितार्थेन अपर्य- वसितार्थेन वा वाक्येन सह सम्बध्यैकार्थबोधकता तन्न पदैकवाक्यता । सत्राऽऽयस्योदाइरणम्-दर्शपूर्णमासम्रपाजवाक्ये । तदुक्तम्- स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया । वाक्यानामेकाक्यत्व पुनस्सहत्य जायते ॥ इति । तदेतत् प्रकरणनिरूपणावसरे विवरिष्यते । द्वितीयस्योदाहरणमर्थ- सत्र यद्यपि विधयोंऽशत्रयविशिष्टभावनाविधानेन चरितार्या , तथापि अर्थवादाना न खार्थे ममाप्ति । तथा स्वशक्यार्थमाने प्रयोजना- भावेन तर पर्यवसानाभावात् । अतश्च ते रक्षणया प्राशस्त्यमप्राशस्य वाऽववोध्यते। तच्चाऽर्थवादवाक्यस्थेस्सर्वैरपि पदै प्रतिपाद्यते विनिगमना- विरहात् पदातरवैयर्थ्याच्च । तेषामनेर वेऽपि प्राशस्त्यम्पपदार्थप्रतिपाद- यत्वेनैकपदस्थानापन्न वात् तेषा या विधिना सहेक्वाक्यता सा पदैक- वाक्यतेति वध्यते । एकवाक्यताप्रकारश्च-प्रशस्त वायुदेवताक कर्म मूतिरूपफ्लायाऽनुतिष्टेदिसि । लक्षणाघटकसम्व धच स्वघटरक्षेपिष्ठादि- वादा ।

·प्रथमपरिच्छेदे गौणीवृत्तिविचारः २७ पदवाच्यक्षपिष्ठत्वा ( शीघ्रगामिन्या) दिगुणविशिष्टवाग्वादिदेवताकत्वसा- मानाधिारण्यरूपो बोध्यः । केचित्तु विध्यर्थवादयोरेकवाक्यता पदैकवाक्यता वाक्यैकवाक्यता चेति द्विधाऽपि सम्भवति । तत्र 'यायुधैं' इत्यादौ पदैकवाक्यता । 'यजमानः प्रस्तर' इत्यादी वाक्यैकवाक्यतेति । उक्तं हितैः यत्रैकस्मिन् पदे प्राश- स्त्यलक्षणामनीकृत्य तस्येतरपदार्थेऽन्वयमङ्गीकृत्य वाक्यार्थपर्य- वसानं, तत्राऽर्थवादविध्योर्वाक्यैकवाक्यता । यत्र तु न तथा तत्र सर्वत्र वाक्य एव प्राशस्त्यलक्षणामङ्गीकृत्य पदार्थविधयोपस्थि- तस्य तस्य विघ्याख्यातार्थ एवाऽन्वयात् विध्यार्थवादयोः पदैक- वाक्यतैवेति । अताधिकरणयार्तिकपर्यालोचनया तु सर्वाऽप्यर्थवादवि- प्योरेकवाक्यता पदैकवाक्यतैवेति प्रतीयते । यथोक्तं तत्र-ये हि पद- सहाताः कर्मोपयिकपर्थेषु पर्यवस्यन्ति तेपां नानावाक्यत्वं युक्तम् । न त्वर्थवादानामेकवाक्यत्वात् पार प्रयोजनलाम इति प्रथममेवैकवाक्यता इति । अर्थवादेषु कचित् गोणीगर्भलक्षणाऽप्यनीक्रियते। यथा-यजमानः प्रस्तर इत्यौ । अत्र हि यजमानशब्दः प्रस्तरशब्दसमानाधिकरणः न दर्भमुशिविशेषरूपप्रस्तरविशेषणं भवितुमर्हति, वाधात् । अतश्च यजमान- शन्दे मुगादिधारणरूपयजमानगुणयोगात् गोण्या वृत्या प्रस्तरवाचिचमणी- नियते । तत्तथ माशापटक्षणेति । सम्यां च गोण्या वृत्ती वेदे पट निमित्तानि-तत्सिद्धिः जातिः, सारुप्यम्, प्रशंसा, भूमा, टिमसमपाय इति । १ 600 माहरहस्य of ne:य P.20 L.21 शास्त्रमुक्तावलि सीरीज पारपीपुर।

·२८ नन्वसिद्धान्तरन्नावल्यां [तसिद्धिः तत्सिद्विस्त कार्यकारित्वम् । “यजमानः प्रस्तरः" इत्यत्र यजे- मानकार्यकारित्वं प्रस्तरे गौणीवृत्तिनिमित्तम् । [जाति:] जातिर्जननम् । “एप वा अग्निब्राह्मण" इत्यत्र ब्राह्मणेऽग्नि- पदप्रवृत्तिनिमित्त एक्मुखप्रभवस्वम् । "प्रजापतिरकामयत" इत्यस्मि- सनुवाके एकस्मात् प्रजापतेर्मुवात् अग्नेः ब्राह्मणस्य चोपत्ति- श्रूयते-" से मुसतस्त्रिवृतं निरमिमीत तमग्निर्देवताऽन्वसृज्यत । गायत्रं छन्दः, रथन्तरं साम, ब्राह्मणो मनुष्याणाम्" इति । [ सारूप्यम् ] "पजमानो यूप: "आदिन्यो यूप" इत्यादौ तेजस्वित्रोद्यस्वा- दिकं सारूप्यं निमित्तम् । यजमानो हि दीक्षादिसंस्कारैः संस्कृतः ब्राण तेजसा समुज्वलन् माति । यूपोऽपि हि तक्षेणाञ्जनादिमिः संस्कृतः तेजसा युक्तः प्रतिभासते। अतः समानरूपवत्वमत्र प्रवृत्तिनिर्मितम् । समान रूपं सरूपम्, तदेव सारूप्प चतुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे प्यञ् प्रत्ययः । समानो धर्म इत्यर्थः । . १ प्रस्तरी दर्भमष्टि लवनकालै प्रयमपरिलुन । सूचा घारण यजमानेन कार्य, तच्चाजेन प्रस्तरेण क्रियत इति यजमानबार्यकारित्वम् । २ सः प्रजापतिः स्वीयात मुखात् त्रिवनामक स्तोममुद्दपादयत् । त स्तोम. मतु यग्निदेवताऽमृज्यत । गायत्री च्यन्द, रचन्तरास्य साम, मनुष्याणा बाह्मणाचाऽसृज्यन्त इति ब्राह्मणवाक्यस्थार्थः। एव पुरुषसूक्तेऽपि ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । मुखाग्निरजायन, इत्यादि दष्टव्यम् । ३ तक्षण त्वचो निवासनम् । अञ्जनं घढसेकादिना लिम्गीकरणम् । मध्ये ·प्रयमपरिच्छेदै गौगोवृचिनिरूपणम् [प्रशंसा] "अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअक्षाः" इत्यत्र पशुशब्दस्य गगाश्वगतप्राशस्त्यबोधकत्वं प्रशंसया । अत्र हि अपशुशन्दः पशुमिन्नघटादिवचनः स्वशक्यार्थनिष्टप्राशस्त्याभाररूपगुणयोगात् अनादौ गौणस्सन् तनिन्दामरममयति । सा च "नहिनिन्दा" न्यायेन विधेय- गाचादिस्तुत्यर्या । अतश्च प्रशंसामानस्य गुणवे प्रतियोगिविधया प्रशं- साया अपि प्रकारतायां प्रविष्टत्वानिमित्तत्वोपपत्तिः । [भूमा ] चयनप्रकरणे श्रुते "सृष्टीरुपदधाती"त्यन्त्र सृष्टिशब्दो गोण्या वृत्या सृथ्यष्टिघटितसप्तदशमन्त्रसमुदायपरः । अत्र हि "वद्वानामामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुकच मतोः" इति पाणिनिसूण आसामिष्ट- कानामुपाधानार्थो मन्त्रसृष्टिपदघटित इत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्यये मतुष्प्रत्यये तयोच टोपै कृते निष्पन्नः सृष्टिशब्दः सृजिधातुघटितमन्त्रोपधेयष्टकापर- स्सन् इष्टकानामन्यतः माप्तत्वात् रिशेपणीभूतमन्त्रमाने पर्यस्यति । तत्र च निमित्तं बाहुल्यम् । “एकयाऽस्तुवत, मजा अधीयन्त" इत्यनु.. पाके सन्ति सप्तदश मन्त्राः। तर मधमत्रयोदशसप्तदशाः प्रयो मन्त्राः दृष्टिपदाघटिताः। अन्ये चतुर्दश मन्त्राः दृष्टिपदघटिताः । तत्र सर्व- प्राऽपि सृष्टिपदमयोगो वाहुण्यात् समुदाये वर्ल सृष्टिपदघटिताः मन्त्राः सन्तीति । [लिङ्गसमवायः] सत्रा भूपमाणे "प्राणभृत उपदपाती"त्यत्र प्राणपृष्छन्दः पूर्ववत् प्राणशन्दपटिनमन्त्रोधेपेटान तदितरासाच योधको मयन् इराना प्राशयार सिग्गीमदेव मन्त्रा परस्यति गौग्या वृष्या। तत्र प्रति- .

·तन्यसिद्धान्तरनावल्या । निमित्तञ्चाऽन्यता । "अयं पुरो भुनः" इत्यनुवाके पश्चाशन्मन्त्राः पटिनाः । तेषु च द्वितीयतृतीयदशममन्त्रा. माणशब्दघटिना, इतरे तद- घटिता । तर प्राणशब्दघटितानामन्य पात् अल्पवरूपटिङ्गसमरायोऽत्र निमितम् । लिग प्राणप्रतिपादनसामध्ये, तस्य समनाय. सम्पत्यमानम् । तदा गौणीवृत्तिनि मिमिति । अयमेव टिङ्गसमपायो लोके 'छनिन्याय' इयुच्यते । वाक्यशेषस्य सन्दिग्धार्थनिर्णायम रद्वारा धर्म प्रामाण्य पूर्व- मुक्तम् । एस सामर्थ्यस्याऽपि सादिगतस्य द्रव्याद्यनदानसाधनत्वनि- गायकत्वम् । स्मृतिमामाण्यनिरूपणम् एवं मन्वादिस्मृतीनामपि धर्म प्रामाण्यम् । परन्तु तासा न वेदवत् स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यम्। किन्तु वेदमूलक वेन । मन्त्रादयो हि संज्ञकल्याः अपिगतनिखिबेदागमरहस्या इतस्ततो विपकीर्णानि शाखान्तरगतानि वाक्यान्युदृत्य इदानीन्तनाना मन्दबुद्धीनामनुप्राय स्मृत्वा च तास्तान- र्थान् स्वमन्थे उपनिबबन्यु । अनो वेदमूल करवेन तग्रन्थाना प्रामाण्यम् । अन्यया सातन्त्र्येण प्रामाण्यान्यनाया पौरुषेयाणामीमा स्वतन्त्रपुरुष. बुद्धिषमवन्धस्वीकारेऽटौविवे च धर्मे पुरुपबुद्धेरप्रवृत्तः भ्रान्त्यादिमूल- क्लार्यवसानात् अमामाण्यमेवैमा स्थापित स्यात् । न चैत्र प्रत्यक्षवेदमूलकत्वे स्मृतीना वेदादेव धर्मस्याऽधिगन्तुं शक्य- त्वात् मन्वादीना स्मृतिमणयनप्रयासो व्यर्थस्स्यादिति वाच्यम् । नानाशा- खागलवाक्योरसहारण, अर्थवादोद्धारण, मन्त्रार्थवादमूल्यस्मृतिकल्पनेन, न्यायमिद्धार्थकयनेन च स्मृतिप्रणयनसार्थक्यात् । न हीदानीन्तनामल्प- बुद्धीनामस्माकमनेवशाखापतवाक्यान्तराणामुपसहारे, विन्यपवादविवेचने, न्यायसिद्धार्थनिर्धारणे, मन्त्रार्यपादादितो धर्मस्वरूपनिर्णये च सामर्थ्य वर्वति । अतो न स्मृतिप्रणयनस्य वैयय॑म् । तामु स्मृतिषु काश्चिद ·प्रथमपरिच्छेदे शिष्टाचारनिरूपणम् प्रत्यक्षवेदमूला, काश्चिदनुमितवेदमूलाः; काचिदर्थवादमूला, काश्चि- मन्त्रमूला इत्सवगन्तव्यम् । शिष्टाचारमामाण्यनिरूपणम् एवं शिष्टाचारोऽपि धर्मे प्रमाणम् । शिष्टलक्षणन्तूतं पौधायनेन- "शिष्टाः खलु विगतमत्सराः निरहङ्काराः कुंम्भीधान्याः अलोलुपाः दम्भदर्पलोभमोहक्रोधवर्जिताः । धर्मेणाऽधिगतो येषां वेदस्सपरिहणः । शिष्टास्तदनुमानज्ञाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः" ।। इति ।। तत्र स्मृतेस्साक्षाद्वेदमूलकत्वम् । शिष्टाचारस्य तु स्मृतिद्वारा । एवञ्च श्रुतेस्साक्षात्प्रामाण्यम् । स्मृतेरेकान्तरितं प्रामाण्यम् । आचारस्य तु द्वयन्तरितं तत् । उक्तं हि पूर्वाचायें:- आचारातु स्मृतिं ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनम् । तेन धन्तरितं तेषां प्रामाण्यं विप्रकृष्यते ॥ इति ।।. अत एव श्रुतिस्मृत्योः विरोधै श्रुतिः प्रबला, स्मृतिस्तु दुर्बला । स्मृत्याचारयोर्विरोधे स्मृतिः प्रबला, आचारो दुर्बल इत्यवधेयम् । एवं विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयवाक्यशेषसामर्थ्यस्मृत्याचाररूपाण्यष्टौ प्रमाणानि धर्म प्रवर्तन्ते इति सिद्धम् । इति महामहोपाध्यायपण्डितमार्वभौमश्रीवेङ्कटसुमण्यापरनामधेय- श्रीचिन्नस्त्रामिशांत्रिविरचितायां तन्त्र सिद्धान्तरनावल्यां प्रथमपरिच्छेदे विध्यादिनिरूपणं नाम प्रथमा प्रकाशः। कुम्भीपरिमितमेव धान्य न तोऽधिक पेपी ते कुम्भाधान्या ।

·३२ तन्त्रसिद्धान्तरनावल्या एवं चोदनादिप्रमाणाष्टकमवेचे धर्मे बौकिक प्रमाण प्रत्यक्षादिकं न क्रमते । [प्रमाणलक्षणम् ] तथाहि-प्रमागरण प्रमाणम् । प्रमा चाऽज्ञातयथावस्थितवस्तुवि-, षयकं ज्ञानम् । एसञ्चाऽनधिगताबाधितातिपयक्कानजनक प्रमाणमिति सिद्धम् । स्मृत्यनुवादव्यावृत्यर्थमहातेनि । भ्रमसशयव्यावृत्यर्थ यथाव- स्थितेति । न च धारासहिस्ज्ञानेषु द्वितीयादिज्ञानानामधिंगतविषयकत्वेन तेषामनामाण्यापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र घटादिस्वरूपस्याऽवगतन्वेऽपि द्वितीयादिक्षणाना प्रथमादिक्षणतो मिन्नन्चात् तेषाश्च पूर्वपूर्वज्ञानाविषयत्वात् तद्विशिष्टत्वेन विषयस्याऽप्यज्ञातत्वात् , कारस्य स्वतः प्रत्यक्ष वामावेऽपि तचन्पदाविशेषणतया पडिन्द्रियवेद्य वाभ्युपगमात् । देवदचः प्रातःकाले मया दृष्ट , एतावन्त कालमत्रैच सन् मयाऽप्रटोरितः इति व्यवहारदर्शनात् । यसरिसद्धम्-अनधिगतावाधितार्थविषयक ज्ञानजनक प्रमाणमिति । - * प्रत्यक्षलक्षणम् तत्र पियन्द्रिसम्प्रयोगजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । सम्प्रयोगश्च साक्षात्- सम्बन्धः । तेनाऽनुमिम्यादीना मनोजन्यस्वेऽपि तत्र विषयेण सह मनस. साक्षात्सम्बन्धाभावात् नाऽतिव्याप्तिः । सुखादिप्रत्यक्षे तु मनस्वतन्त्रमेव" प्रान्त इति तत्राऽपि लक्षण सङ्गच्छत एव । प्रत्यक्षावान्तरभेदनिरूपणम् तच प्रत्यक्ष द्विविधम्-निर्विकल्पक सविकल्पवश्चेति । तन्द्रियं- सन्निवर्षानन्तरमेव विषयतरूपमात्रप्राहि शब्दानुगमशून्य यत्समुग्धावार ज्ञान जायते तनिर्विकल्पम् । न हि तदानीं तत्र जातिगुणनियादि- कल्पनाः मन्ते । तो जात्यादिकल्पनया शून्य ज्ञानं निर्विकल्पकम् ।

·प्रथमपरिच्छेदे प्रत्यतनिरूलयाम् यत्तु तदनन्तरं शब्दस्मरणसहकृत जात्यादिविशिष्टवस्तुविषय गौरिया 'रकोऽयं' इत्यादिविशिष्टविज्ञानं तत्वल्पनाविशिष्टत्वात् सविकल्पक मिट्यु- च्यते। बौद्धाः निर्विकल्पकमेवेच्छन्ति, न सविकल्पम् । केचिच्छान्दि- कास्सविकल्पक्मेवेच्छन्ति, न निर्विकल्पकम् । तदुभयमप्यसङ्गतम् । सविकल्पकस्य लोरसिद्धस्याऽपह्रोतुमशक्यत्वात् । ययोकम्- ततः परं पुनर्वस्तु धर्मेर्जात्यादिभिर्यया । बुद्धयाऽवसीयते माऽपि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥ इति । चन्द्रशब्दाभिधेयत्वं शशिनो यो निषेधति । स एव सविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वं निवारयेत् ॥ इति च । एव जात्यादिकल्पनातः पूर्वमुत्पद्यमानस्य सम्मुग्धाारस्य वस्तुमात्र- विषयकस्य निर्विकल्पकज्ञानस्याऽपि निवारणमशक्यमेव । अस्ति ह्यालोचनानानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानमदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ न रिशेपो न सामान्यं तदानीमनुभूयते । तयोराधारभूता तु व्यक्तिरेवाऽवसीयते ॥ इति । अतो भट्टमतावलम्बिभिरुभयमप्यङ्गीक्रियते-निर्विकल्पकं सविक- ल्पकाश्च । १ Seo न्यायबिन्दु by धर्मकीति P. 11, 18, कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षम् । अमिलापससगंयोग्यप्रतिभासप्रतीति. कल्पना, तया रहितम् Chow. edn. २ See वाक्यपदीय ब्रह्मकाण्ड १२३ Also see तात्पर्यटीका of वाच- स्पतिमिथ P.125 L.12 तत्र नामरहित अविकल्पक नास्तीति यो विप्रति- पद्यते त मतमपाचिकीपुंरुपन्यस्यति भाष्यकारः। P.126.1 19 तथा च ना- पिकल्पक शब्दरहितमस्तीति तासर्याप । तया चाहु - न तोऽस्ति प्रययो लोके यशदान गमादृते । मन विमिन शानं सर्व साम्देन गम्यते ॥ इत्यादि । ३ -- ·तन्त्रसिद्धान्तरनारल्या अत तत्र निर्विकल्पमज्ञान जात्यादिरल्यनारहित वातुमात्रावगाहीयुक्तम् । सरिकल्पके पञ्चधा किल्पो भवति-जाति, द्रव्य, गुण, कर्म, नाममिः । तत्र गौरियमिति जातिविमला.। दण्डवानिति द्रव्यविकल्पः । नीलो- ऽयमिति गुणविकल्प: पाचकोऽयमिति क्रियानिकल्पः । देवदत्तोऽय- मिति नामविकल्पः । सोऽय देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाऽपि नामविकल्प एवाऽन्तर्मरतीति न पष्ठविकल्पाङ्गीकरणमारश्यकम् । तदिद प्रत्यक्ष चक्षुरादीन्द्रियजन्यत्वेन चाक्षुप, त्याच, श्रावण, रासन, प्राणन, मानस भेदेन पोढा भवति । इन्द्रियपरीक्षा एव प्राणरसनचक्षुस्वधोत्रमनोरूपाणि पडिन्द्रियाणि । प्राणादीनि पञ्च बाह्यानीन्द्रियाणि । मनस्वान्तरम् । तन गन्धोपलब्धाव- साधारणं करण प्राणम् । एवं रसोपलब्धावसाधारणं करणं रसनम् । रूपोपलन्यायसाधारण करण चक्षुः। स्पर्शोपटम्धायसाधारण करण त्वक् । शब्दोपलब्धावसाधारण करण श्रोत्रम् । तानि च भौतिकान्येव तत्तदसा- धारणगुणमाइक्ल्यात् । तथाहि-गन्धरसरूपस्पर्शशब्दा क्रमशः पृथिव्य- जोनायुज्योम्नामसाधारणा गुणाः । तद्ग्राहकत्वाच्च तेषामपि क्रमाद पार्थिवमाप्यत्वतैजसत्ववायवीयत्वव्योमीयत्यानि इति 'नैयायिका... वय- मपि चतुवाद्येषु तथैरागीकुर्मः । श्रोत्रस्य पर दिगारमकस्व मीमांसका अभिप्रपन्ति । अधिगुप्रैपे श्रोस्य दिश्येत लयश्रवणात् । "दिशः श्रोने भूत्या कौँ प्राविशन्" इति ध्रुयन्तराच । उकं हि वार्तिक्ता- 30 न्यायमूत्र व १ आ. १ सू १२ प्राणरसनचस्त्वनोत्राणीन्द्रि- याणि मृतेम्य | Also seo सात्यर्यटीश of वाचस्पतिमिश्र P 222 119. मानव भूपिय्या पो गुणविशपो गघस्स गृह्यते, न रखनादिना । एव रसनेम- नाना यो माधुर्य गुणविशेषस्स गृह्यते इत्यादि। 4 २ Boe अगिरंप ते. पा. ३.५ ६. .

·प्रथमपरिच्छेदे मनोनिरूपणम् , तसादिग्द्रव्यभागो यः पुण्यापुण्यवशीकृतः । कर्णच्छिद्रपरिच्छिन्नः श्रोत्रं संस्क्रियते च सः ॥ इति । कैश्चित्तु मीमांसकैरपि श्रोत्रस्याऽऽकाशरूपत्वमेव, अत एव तत् आकाशगुणं शब्दमभित्र्यायति । सर्वस्याऽपीन्द्रियस्य स्वीयगुणामिन्या- कत्वदर्शनादिति कथ्यते । तेषां तु शब्दस्य गुणत्वमभिमतम् । [ मनोनिरूपणम् ] मनस्तु पृथिव्यायन्यतमप्रकृतिकं तेम्योऽन्यद्वा । सुखाद्यपरोक्ष- साधनत्वाञ्च मनस्सिद्धिः । तच्चाऽऽन्तरेप्यात्मगुणेश्वेर सुखदुःखादिषु खतन्त्र प्रवर्तते, न बाह्येषु । तत्र तु चक्षुर्द्वारा प्रवर्तते । अत एव तस्याऽन्तरिन्द्रियत्नव्यवहारः। तच्चाऽणुपरिमाणमिति नैयायिकाः, गागा- भट्टप्रभृतयश्च मीमांसका आशेरते । विम्विति मानमेयोदयकारः । न च मनसो विभुत्वे आम्ममनस्संयोगानुपपत्तिः । उभयोरपि विमु. त्यात् । संयोगस्याऽन्यतरकर्मजत्वनियमादिति वाच्यम् । अजन्यस्यैव विभुद्वयसंयोगस्याऽगीकारात्। न च युगपदनेकज्ञानोत्पतिप्रसङ्गः। अन्य- तमस्पाऽन्यतमपतिबन्धकलकल्पनात् । अथ वा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरिटैव । • अत एवं एककालावच्छेदेनैवाऽनेकविषयकज्ञानवन्तः अष्टावधानशताव- धानादिकं कुर्वन्तोऽद्यत्वेऽपि दृश्यन्ते विपश्चिप्रवराः। विमुत्वेऽपि मनसः शरीरावच्छेदेनैवेन्द्रिंयत्वाभ्युपगमान बहिर्ज्ञानोत्पचिरापादनमर्हति । १ See वंशेषिकसू. P, 171. ७. १. २३. तदभावादण मनः। Aisa उपस्कार by शङ्करमिथ तस्य विभवस्य सर्वमूर्तद्रव्यसयोगित्वस्याऽभावादण मनः P. 171. Chow. edn. See मादृचिन्तामणि by गागाभट्ट P.' 16. L.5_new eda and मानमेयोदय P.214 Theosophical Publication. Adyar. अन्तरिन्द्रियं विभुपरिमाणमस्पन्द च मनः इत्यादि। .

·तन्त्रसिद्धान्तरसावल्या ma , [इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् ] तानि चेद्रियाणि प्राप्यकारित्वाप्राप्यकारिचमैदेन द्वधा । तत्र चक्षु श्रोत्रयोरप्राप्यकारितम् । इतरेषा त्रयाणा प्राप्यकारित्रमिति यौद्धा । सर्वेषा च प्राप्यकारित्वमेर युक्तम्, इद्रियवाविशेषात । न हि विषय- व्यापन प्राप्ति , किन्तु व्यापारमात्रम् । स चाऽस्त्येव स्वग्घ्राणरसनाना- मिव श्रोत्रचक्षुपोरपि । श्रेत्र हि कर्णशकुक्यवच्छिन्नदिप ताइवानमो- रूप का धर्माधर्मोपगृहीत स्वदेश एवं विभु शब्द गृहाति । तेनसस्तु विशरणशीलस्य चक्षुगौलानिरस्तस्य विषयदेश गौर तद्ममिति तयो- रपि प्राप्यकारित्वमुपपन्नमेव । अनुभूतरूपत्याच तस्य रूपानुपलम्म. । सन्निकर्षनिरूपणम् इन्द्रियश्च तैम्पियस्य ग्रह्ण सम्बधोऽपेक्ष्यते । म च विपयेद्रिययो- स्सम्बधस्मन्निवर्ष इयुच्यते । स द्विविधो-लौविकोऽलौकिकश्चति । तत्र टौविकसनानेघा-सयोग , सयुचनादाम्य, सयुक्ततादात्म्यतादाम्य वेति । तत्र द्रव्यग्रहणे सयोगस्सन्निकर्ष । तनिष्टजातिगुणकर्मणा प्रणे सयुक्ततादाम्यम् । माझमते जानिगुणर्मणा द्रव्येण सह तादाम्याङ्गी . १ केया प्राणिना कानि कानौद्रियाणीत्यितन प्राञ्चित प्रमाणमीमासापा हेमपदाचाग । तद्धीयम पर नरसनहिये वृमि-अपादिका-नपुरक-गाहपद पेस रनिका धम्बूका उलूकाप्रभूताना सानाम | सरान रसन प्रापानि पिपीलिया रोणिका उपचिका-क्यु तुबर पुर बीज कर्मामास्पिका चपनी वयनान्तणपत्र-वाप्टहारकाटोनाम । स्थगन रसन घाण चभूपि प्रमर-बटर सारङ्ग मक्षिका वृत्तिका दश-मयक परिचक नन्दावत-नोटक-पटनागनाम् । सह योग द्वानि माग्य टरग भुजग-पान-चतुष्पदाना तिर्ययोनिबानो सगरनारकमनुष्य यानामिति ।

·प्रथमपरिच्छेदे सनिपनिरूपणम् कारात् । इदश्च तादाम्य न नैयायिकमतवदत्यन्तामेदरूपम् । किन्तु भेदसहिष्णुरमेदः । केन चिदशेन मेद, केनचिदशेनाऽमेद। उक हि तन्त्रवार्तिके आकृत्यधिकरणे-आकृतिव्यक्त्योरत्यन्त- भेदाभानराव , कदाचित् व्यक्तिरूपेण द्रव्यमभिधीयते, कदाचितु सामान्यरूपेण इति । एवमपूर्वाधिकरणे-क्रियात्मनोरत्यन्तभेदाभा- वात् इत्युक्तम् । अत्र न्यायसुधा-द्रव्यमेर पिशिष्टशक्त्युपेत व्यापार- शब्दवाच्य भवतीत्यनेन न्यायेन क्रियात्मनोरत्यन्तमेदामावेनेत्यादि । एवञ्च जातिव्ययो, , द्रव्यगुणयो , क्रियाद्रव्ययोश्च तादात्म्याङ्गीकारात् जातिगुण- क्रियाणा प्रत्यक्षे सयुक्ततादात्म्य सम्बन्ध । यथोक श्लोक्वार्तिके- रूपादीनान्तु संयुक्तद्रव्यतादात्म्यमेव नः । प्रतीतिकारणं तसात् न सम्बन्धान्तरस्पृहा ।। इति । गुणत्वक्रियात्वप्रत्यक्षे सयुक्ततादात्म्यतादात्म्य सन्निकर्षः । अतः त्रिधैव सन्निकर्ष इति । यदि तु- एतयैव दिशा वाच्या शुक्लादेरपि नित्यता । संसर्गमात्रभेदेन स्यात्तत्रापि हि भेदधीः ।। स्वरूपन्तु वदेवेति को जाति कथयिष्यति । इति वार्तिकोतदिशा गुणानामपि शुक्लादीना नित्यत्वैकत्वे अभ्यु- पगम्य तत्र न जाति काचिदगीक्रियेत, तदा सन्निकर्पद्वयमेव न तृती- यस्याऽऽवश्यक्तेत्यरघेयम् । [अलौकिकमन्निकर्मनिरूपणम् ] अलौकिकसनिको द्विविधः-सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणश्चेति । यत्र इन्द्रियसबद्धव्यक्तिगते सामान्य ज्ञाते तत्सामान्याश्रयनिखिलव्यक्तीनां १800 विवरणप्रमेयसग्रह P 44 LL. अच्युतप्रन्थमाला edn. भेदाभदमहमन्यो याभावविरोघि तादात्म्यम् ।

·तपसिद्धान्तरन्नावल्या , यज्ज्ञानं, तत्सामान्यलक्षणसन्निरण। सुरभिश्चन्दनखण्ड इति चन्दनखण्डे यसौरमज्ञान तत् ज्ञानरक्षणया प्रत्यासत्या । योगजस्तु सन्निकर्षी नाही. क्रियते, मानामागत् । तत्प्रतिपादकस्मृतिपुराणादीनामन्यपरत्वाच । अतो द्विविधैवाऽलौकिकी प्रत्यास तिरिति मादृचिन्तामणी गागामट्ट । वस्तुतस्तु सामान्य नैन्द्रियप्रत्यासतिः, मानाभावात् । न च महान- सीयधूमेनैव सहेन्द्रियसयोगात् तत्रैव व्याप्तिग्रहो जात इति पर्वतीयघूमा- दनुमितिन स्यात् । धूमपादेः प्रत्यासत्तित्वे तस्याऽपि प्रत्यासनचात् तत्र व्याप्तिनहे. ततोऽनुमितिभवेदिति वाच्यम् । पर्वतीयघूमैन्द्रिय सन्निकर्पद- शाया धूमल्वेन गृहीताया स्मृतायाश्च व्याप्तस्तत्र वैशिष्टयग्रहसम्मवाद । मनश्च सामान्यप्रत्यासति विनत्रैवमादीनामुपपन्नतरत्वेन सामान्यलक्षणान- त्यासत्सम्युपगमे न किञ्चित् प्रमाण परयामः । किञ्च सामान्यन्द्रक्षण- प्रत्यासत्यहीकारे 'यत् प्रमेय तदमिय॑यम्' इति व्याप्त्या सर्वस्याऽपि परिच्छिनचात् सर्वज्ञत्वापत्तिः। न चेष्टा सा । परज्ञानविषयो घटो नवेति संशयानुपपत्तेः । एवमेन ज्ञानलक्षणा प्रत्यासतिरपि निराकरणीया । "सुरभि चन्दन'मित्यादौ चन्दनन्वादिना सौरमाद्यनुमानोपपत्तेः । पदार्थनिरूपणम् प्रसन्नात् पदार्या निरूप्यन्ते। द्रव्यगुणकर्म सामान्यशक्त्यमायाः पटू पदार्थाः। प्रामाश्रास्तु-द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायशक्तिमख्यासादृश्य- रूपानष्टौ पदार्यानभ्युपगच्छन्ति । द्रव्यविभागः तर परिमाणाश्रयो द्रव्यम् । परिमाणञ्चाऽणुचमहत्त्वादि। तच्च द्रव्यं पृयिन्यतेजोवावाकाशकालदिगाममनशब्दतमोरूपेणैकादशपियम् । [पृथिवीनिरूपणम् ] तत्र गन्धवती विती । सा मही-महीधर-महीरुहादिरसा, शरीर- ·प्रथमपरिच्छेदे जलादिनिरूपणम् 3 प्राणेन्द्रियरूपा च । तच्च शरीरं चतुर्विधं जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्ज- भेदात् । जरायुज मनुष्यमृगादीनाम् । अण्डजं पक्षिसरीसृपादीनाम् । स्वेदजं मशरुमत्कुणवृश्चिकादीनाम्। उद्विजं तहगुल्मादीनाम् । मामा- रास्तु निविधमेर शरीरमगीकुर्वन्ति, न चतुर्यमुद्रिजम् । [जलनिरूपणम् ] सासिद्धिकद्रवपाधिकरण जलम् । तच्च सरित्समुद्रसरःकरकादिरूपं रसनेन्द्रियरूपश्च । कारकाणा जलरूपत्वेऽपि धनीमानोऽदृष्टपशात्, अतिशैत्यसम्बन्धाद्वा । [तेजोनिरूपणम् ] उष्णस्पर्शपत्तेजः। तत्सूर्यचन्द्रनक्षनाग्न्यादिरूपं, चक्षुरिन्द्रियरूपश्च । तत्रोद्भतानुद्भताभिभूतमेदेन त्रिविधी रूपस्पर्शी । तत्र तेजसि अयः- पिण्डादौ चोद्तौ रूपरपी। इन्द्रिये खनुद्भतो। सुवर्णेऽमिभूतौ । सुवर्णमपि तैजसमेव । तत्रोप्णस्पर्शानुपलग्भस्तु वलय पार्थिवाशानरोधादिति मानमेयोदयकारः। सदेशनको मुदीमारास्तु तस्य पार्थिवरमेव साधयन्ति। तेजसत्वसाधकानुमानस्य, सुवर्ण न तेजस, नैमित्तिस्वचाधिकरणन्यात् , घृतपत्, इति प्रत्यनुमानात् 'सुवर्ण यदि तैजसं स्यात् रत्चाधिकरण न स्यात् आलोकर दिति प्रतिकूलतःण च पराहतिमिच्छन्ति । Soo 2*4915771 of 77714 P. 150 L 5 Chow. odn शरीरं जरायुजारजस्वेदजभेदमिन त्रिविधम् । उदिमग्न शरीरं न भनत्येव इस्पादित २See मानमेयोदय P. 155. 9. T. P. edn Madray. अभिमनपरपरी तेजा सुवर्णम् । अभिमवस्तु घलवद्भिः पापिवस्पादिभिरिति द्रष्टव्यम्. इत्यादि। ३ See सर्वदर्शनकौमदी P.92 L. I. Trir andram Sanskrit Series मुवर्ण प पापियम-परिशेपान् पापियमेव मुवमिति सिद्धम् ।

·तन्नसिद्धान्तरत्नावल्या [वापुनिरूपणम् ] अरूपत्वे सति स्पर्शान् वायु.। स झझाम दनिश्वासबातादिरूप । स्वगिद्रियरूपश्च | पृथि यतेजासीव यायुरपि प्रत्यक्ष एन । शीतादिषु स्पर्शविशपेषु वृक्षादिकम्पनेषु चोपलम्यमानेषु योऽयमनुगतपत्यय शीतो वायु , उष्णो वायु ,महान् वायुरित्यादि , तत्र युद्न्यस्यैरस्य प्रत्यभिज्ञा- यमानस्याऽपलपितुमशक्य वेन वायोरपि प्रत्यक्ष वाम्युपगमात् । एतेन अनुष्णाशीतस्पर्शलिङ्गमानुमानगम्यो वायुरिति नैयायिकमत प्रत्युक्तम् । अवगिदिपप्रत्यक्षसिद्धो वायुरिति सिद्वम् । तस्य च वायो स्वभावाद- इष्टविशेषाद्वा वारसिक तिर्यग्गमनम् । पार्थिवादिद्रव्येण चा वाप्यन्तरेणा भिघाताद्वा भ्रमणोर्ध्वगमनादय । तत्र शरीरादिधारणहेतु वायुविशेष एत्र माणमज्ञक । स एव व्यापारभेदात् पञ्चधा दशधा चोच्यते । तत्र प्राणापानव्यानोदान समानभेदात् पञ्चधा, नागकूर्मकरदेवदत्तधनञ्जय मेदादशधा । [आकाशनिरूपणम् ] विशिष्टानाशाश्रय आकाश । स च नित्य । एसर्व यापी सनपि उपाधि मेदात् घाकाशमठावाशादिमेदव्यवहार भजते । न च शब्दगुणकत्वमाकाशस्य रक्षणम् । शब्दस्य द्रव्यात्मकत्वात् । साधा यिथ्यत चैतदुपरिटात् । [ कालनिरूपणम् ] सर्वापार फाल। सोऽपि विभुरेक एवं । पर क्लामाष्ठादिमेदे- नौपारिक भेद भजते । तत्राऽक्षिपदमणो स्वाभाविकपरिस्पदापेक्षित कालो निमेष । तेऽटादश वाष्ठा इत्युच्यते । तास्त्रिंश कला । तात्रि- शमुहूर्त , ते च पञ्चदशाहोरामा । तैत्रिंशता चैको मास । तैश्च मासे- दिशमिस्सासर इत्यवधेयम् ।

·प्रथमपरिच्छेदे श्रात्मनिरूपणम् ४१ [दिनिरूपणम् ] एवं दिगपि एका नित्या च । परं पूर्वापरादिश्यवहारमुपाधिवशात् कर्णशकुल्पाच्छेदाच श्रोत्रमंज्ञां लभते । तत्र पृथिव्यादीनि वाप्यन्तानि साक्षादेव प्रत्यक्षवेद्यानि । कालाकाशदिशां तु विशेष्यतया प्रत्यक्षाविषय- त्वेऽपि विशेषणतया प्रत्यक्षविषयता । यथा प्रात: काले देवदत्तः पूर्वस्या दिशि दृष्टः, आकाशे डयमाना विहगा मयाऽवलोकिता इत्यादि बोध्यम् , [आत्मनिरूपणम् ] आन्मा चैतन्याश्रयः । स च देहेन्द्रियज्ञानसुखेभ्यो व्यतिरिच्यते । नानाभूतो विभुनित्यः भोगस्वर्गापवर्गमाक् । तथा हि-न तावदेहस्याऽs रमन्चम् । तथात्वे आत्मगुणाना सुखदुःखादीनां यायच्छरीरभाविवप्रसङ्गाद। यावच्छरीरं तावदस्य गुणा रूपादयः परिदृश्यन्ते । यदि सुखादयोऽपि गुणाः शरीरस्यैन, तर्हि यापच्छरीरं तत्रयाऽवस्थितास्स्युः । तथा न दृश्यते । मृतशरीरे तेपरामदर्शनात् । अतस्तेषां शरीरातिरिकेन केनचि- दाश्रयेण भाव्यम् । स एव देहातिरिक्त आत्मा । ननु स्थूलोऽई' 'कृशोऽहमित्यादिप्रत्यक्षबलात् स्थौल्यादिसामाना- धिकरण्याशाचाऽहंमत्ययगम्यमा मतत्व शरीरमेवेति चेत्-न; सर्वगतस्या- ऽऽमनः स्थौल्याउनुपपत्तेः । 'ममेदं शरीर'मिति मेदेनाऽबाधितव्यवहा- रात् । अमेदव्यपहारस्य भ्रान्त्याऽपि संसर्गदोपत्रशेनोपपत्तेः । यथाऽऽहुः- गुरुः स्थूलः कृशो वाऽहमिति देहेऽपि या मतिः । भ्रान्तिस्सा भेदरूपं हि गुरु मे तदितीक्ष्यते ॥ इति । न चेन्द्रियाणामामयम्।.तर याह्येन्द्रियाणां भौतिकत्वात् एकैयस्या- अमवे 'योऽहमदाक्षं सोऽहं शामीति एकत्वन्यमहारानुपपत्ते, स्मरणा- पसमाय नेन्द्रियात्मपादस्सारयमुपटभते । नाऽपि झानारमगादस्सर- 1 ·तन्त्रसिद्धान्तरनावल्या च्छते। तस्य क्षणिस्त्वात् 'योऽह वाल्ये दु खमन्वभूवं सोऽहं सुखमिदानी- मनुभवामी ति प्रत्यभिज्ञानात् । क्षणिकज्ञाने तदनुपपते । नित्यज्ञानस्य कस्यचिदसम्भवात् । ज्ञानगनहमिति सर्वजनीनप्रतीतेश्च । एव सुखादिभिन्नलमप्यात्मनस्ताधनीयम् । 'अह सुखी' 'अहं दुःखी' इत्येव सर्वत्र व्यवहारदर्शनात् 'अह सुखम्' 'अह दुख' मिति व्यवहारस्य कचिदप्यश्रयणात् सुखापतिरिक्त एव सुसदु सज्ञानाधिकरणमात्मपदार्थ इत्यध्यवसीयते । स च प्रतिशरीर मिन्नो विभुनित्यश्च । न चैक एस सन्नपि स शरीराद्युपाधिमेदात् नानेन व्यपदिश्यते भ्रान्ति- वशादिति वाच्यम् । आत्मन एसखे यथा करणभेदेन चतुरेकत्वेऽपि चक्षुषा दृष्टमथं मनसा स्मरति, वचा प्रत्यभिजानाति तथा देवदत्तशरी- रस्थेनाऽऽमना दृष्टमर्थ यज्ञदत्त प्रत्यभिजानीयात् । एकस्मिन् सुखिनि दु खिनि वा सर्वेषामपि सुखदु खानुसन्धान च स्यात् । न च करणभेदा- दननुसन्धानमिति वाच्यम् । इन्दियमेदेऽपि 'योऽहमपश्य सोऽह शृणोमि' इत्यनुमन्धानदर्शनात् । न च शीरमेदात्तन्नेति वाच्यम् । शरीरभेदेऽपि जातिस्मराणा पूर्ववृत्तस्मणदर्शनात् । अतस्स्मत यास्मरणात् प्रतिशरीर मिना एवाऽऽत्मानः इत्यरसीयते। सति चैन यानि ‘एको देवस्मर्वभूतेषु गूढः 'एक एव हि भूतात्मा भूत भूते व्यवस्थितः' इत्यादीनि श्रुति- पुराणादिवचनानि तानि आत्मभेदबोधकप्रमाणे. प्रत्यक्षादिमिर्विरोधात् व्यापकत्वबोधनपरतया नेयानि । अतस्सिद्धमारमा प्रतिक्षेत्र भिन्न इति । [ आत्मनो निभुत्वनिरूपणम् ] नन्वयमणु शरीरपरिमाणो वा किं न स्यादिति वाच्यम् । अगुपरि- माणत्वे युगपच्छिरसि पादयोश्च वेदनानुपपत्ति | मध्यमपरिमाणले साब. यवरस्यात् । द्विविरमेन निरवयर द्रव्यम्-अणु रिमुवा । मध्यमपरि- माणाध सर्वे साश्यया दृष्टाः । एवञ्चाऽऽत्मनो मध्यमपरिमाणत्वाङ्गीकारे ·प्रथमपरिच्छेदे तमोनिरूपणम् - सावयवत्वापातात् अनेकारयनत्यनाप्रसके , तारता चाऽ यूनानधिकाना हस्तिपिपीलिकादिशरीरप्रवेशानुरोधन सङ्कोचविकासकल्पनाप्रससार सान- यानाचाऽवयवोपचयादिना वृद्धिहासनाशाना कल्पनामसगाच निमुत्तमेर युक्तम् । एव "अग्निाशी वा अरेऽयमात्मा" इत्यादिश्रुतिमि "नित्यस्मगतम्स्थाणुरचलोऽयं मनातन"। इत्यादिस्मृतिमिश्च नित्यचमस्य। अयमेव यागदानतपोहोमादिनिखिल- कर्मणा कर्ता अशनपानविहरणादिलौकिकव्यापाराश्रय तत्त कर्मजन्यस्वर्ग- नरकादिनिखिलफटमोक्ता च । न तु प्रकृतेत्रिगुणाया अन्यस्य करणस्य वा कर्तृत्वम्, पा जडत्वात्। न हि चेतनव्यापारमवेशम तरा धचिदपि जटस्य कर्तृल दृष्टम् । अत आ मैव कर्ता भोग च। स च स्वर्गस्ततक्रियाफलभूत निरतिशयमुम्वपिशेयो वा देशविशेष- रूपो वा । मुम्बविशेषरूपत्वे- यन्न दुम्सेन सम्भिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम् । अमिलापोपनीतञ्च तत्सुसं स्वःपदाम्पदम् ।। इत्यादीनि प्रमाणानि । देशविशेषरूपये "स्वर्गों लोको ज्योति- पाऽऽतः" "मोदते मर्गलो" इत्यादीनि प्रमाणानि । मनस्तु प्रसा- पूर्वमेन्द्रियनिरूपणावमरे निम्मपितम् । [ तमोनिरूपणम् ] चक्षुर्मारमाझ आटोकामारप्रसरयष्यरूप तमः । तत्तु माव- रूपमेव, न तु न्यायमत इवाऽऽटोकामावरूपम् । गुगकर्मविशिष्टना प्रतीयमानत्वात् । कृष्ण तम चलति तन, इति निप्रतियोगिस्तया प्रतीपमानत्वाय । अभारस्मोऽपि सानियोगिक एवं प्रतीयने-घटामार , पटामाय इति। तमसो यपमाररपन तर्हि अलोरमार इति प्रतीसा

·त सिद्धान्तरनावल्या
भाव्यम् । न हि तथा प्रतियति प्रत्येतार । तमो न रूपिद्रव्यम् , आलोका-
भावसहकृतचक्षुर्ग्राह्य वात्, आलोराभाववत्, इति नैयायिकानुमान न
युक्तम् । पक्षदृष्टा तयोर्भेदाभावात् "नासीत्तमो ज्योतिरभून
चाऽन्यत्" इति ज्योतिषा सहैव तमसो लयाभिधानात् । अतर्यामि-
ब्राह्मणे यस्य तमश्शरीर, यस्य तेजश्शरीरं, इति तेजस हव तमसोऽपि
ब्रह्मशरीरत्वाभिधानात् । 'तमस्मसर्ज भगवान्' इति तमस पृथक्
सृष्टयभिधानाच्च । उकश्च तत्वसारे-
तमो नाम द्रव्य बहुलविरल मेचकचलं
प्रतीम' केनाऽपि क्वचिदपि न वाधश्च ददृशे ।
अत. कल्प्यो हेतुः प्रमितिरपि शाब्दी विजयते
निरालोक चक्षुः प्रथयति हि तदर्शनवशात् ।। इति ।
अतो द्रव्या तरमिद वायुवत्, नीलगुणञ्च । एतावान् विशेष -
चायुररूप स्पर्शगान् । इद तु अस्पर्श रूपवदिति ।
शब्दस्य द्रव्यत्यनिरूपणम्
थोत्रेन्द्रियग्राह्यरशब्दः । स द्विविधो-वर्णामको ध्वन्यात्मकश्चेति ।
तत्र वर्णामकस्य द्रव्यय, विभुव, नित्यत्वञ्चाऽऽत्मवत् । न तु गुगलम्।
गुणस्य सर्वत्र साश्रयातीते, शब्दस्य च निराश्रयतयैवोपलम्मात् ।
शब्दो द्रव्य, साक्षादक्षसम्बधमाह्यत्वात् , घटन, इत्यनुमानेन तस्य
द्रव्यवसिद्ध । यथोक्तम्-
वर्णात्मशास्तु ये शब्दा नित्यारसर्वगतास्तथा।
पृथद्रव्यतया ते तु न गुणा. कस्यचिन्मताः ॥ इति ।
एव वर्णा नित्या , ध्वनिभिन्न वे सति धावणत्वात् , शब्दखवत् ।
इत्यनुमानात्,
सोऽय
गवार , स एवाऽय गकार इति अबाधितप्रत्यभिज्ञा-
बलाच नित्य वसिद्धि । न च सेय दीपज्वालतिवप्रत्यभिज्ञा भ्रन्तिम्-

·प्रथमपरिच्छेदे गुणनिरूपणम् लिकेति वाच्यम् । भ्रान्तेरसिद्धेः । बालैकत्वप्रत्यभिज्ञानन्तु ज्यालाया विशरणस्य प्रत्यक्षतोऽनुभूयमानत्वात् तेन चाऽप्रयवविशरणस्याऽप्यनुमेय- त्वात् । विश्लिष्टावयवस्य हरयविनोऽवश्यभागी पिनाश: 1 मिनटे च पूर्वस्मिन् प्रदीपे पश्चात्तनोऽत्रस्य प्रदीपा तरमेव भवतीति तत्र पूर्वोत्तर- प्रदीपयो)दे निश्चिते प्रत्यभिज्ञा सादृश्यनिमित्तेति कल्प्यते । प्रकृते तु तथा कल्पनाया न किञ्चित् प्रमाणमस्तीति सिद्धरशब्दो वर्णात्मको नित्यो विभुरिति । ध्वन्यात्मवस्तु शब्दो गुणोऽनित्यश्च । स एव चाऽभिव्यञ्जको वर्णात्म- यस्य शब्दस्य । तस्य च वायुगुणवमेन युक्तम् । वायोरभिघातेन तस्य जायमानत्वात् । माप्येऽपि तथैव कथनाच्च 'अभिघातेन प्रेरिता वायरः स्तिमितानि वाय्वन्तराणि प्रतिबाधमानाः सर्वतोदिकान संयोग- विभागानुत्पादयन्ति' इत्यादिना। 'संयोगविभागा नैरन्तर्येण किय- माणाः शब्दमभिञ्जन्तो नादशब्दवाच्या' इति च । एवञ्च यायो- संयोगविशेष एस ध्वनिनादशब्दवाच्य इति भाष्यकारमते पर्यवस्यति इति। एव निरूपितमेकादशविध द्रव्यम् । इति द्रव्यनिरूपणं समाप्तम् । इति तन्त्ररत्नावल्यां प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणलक्षणादिनिरूपणं नाम द्वितीयप्रकाशः। गुणनिरूपणम् अय गुणा निरूप्य ते। ते तु रूपरसगन्धस्पर्शसख्यापरिमाण- सयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्ररत्वस्नेहधुद्धिसुखदु खेच्छापिप्राव व्यध्वनि- सस्कारमेदादेवरिंशतिः ।

·तन्त्रसिद्धान्तरनावल्यां रूपनिरूपणम् तत् पृथिव्यप्तेजोन्धकारेषु . तन रूपं चनुरिन्द्रियमात्रमाह्यम् । पर्चमानम् । तच्च गुहनीलपीतरक्तमेदाचतुर्विधम् । जगतीतलव]कमेव शुचादि नित्यञ्च । संमर्गमैदेनाऽतिशुक्लपतिनीलमित्यादिप्रतीतिः । अतो म शुरुत्वादिजासङ्गीकारे प्रमाणमस्ति । यथाऽऽतु:- एतयैव दिशा वाच्या शुक्लादेरपि नित्यता । संसर्गमानदेन म्यात्तत्राऽपि हि मेदधीः ।। स्वरूपन्तु तदेवेति को जाति कल्पयिष्यति ॥ इति ।। अत एव चित्ररूपमपि न पृथगङ्गीक्रियते मीमासकैः । अवयवगत- रूपेणैव तदुपपत्तेः । उत हि पार्थसारथिमित्रैः 'यभाऽपि नानारूपै- म्तन्तुमिरारभ्यते पटरतत्राऽपि त एव वर्णाः पटगताःप्रतीयन्ते, न रूपान्तरम्' इति । 'ततश्चित्रारयमेरुमेर लोकविरोधादेवाऽयुक्तम- गीकर्तुम्' इति च । तत्र सटिलजलजशशुक्तिराशाश्मदीना रूपविशेगा शुक्रमेदाः। मुनर्णहरितालहरिद्रादीना पीतमेदाः। मरकतमरुपकजलधि- तिमिरतमाटीदीनां कृष्णमेदाः । हरितनीलौ कृष्णस्यैर प्रकारान्तरे । द्विविधमेव शुलं भास्त्ररममावरश्चेति । तेनसि भास्वरम् । पृथिव्यां बववि- धममास्वरम्। तेजसि गुरुमास्वरमिति नैयायिकाः। वयन्तु-यदग्नरोहितं रूपं इति श्रुतिपाद तेजसि रोहितरूपमेशाऽभ्युपगच्छामः । रसनिरूपणम् रसनेन्द्रिपप्रायो रसः। स मधुराम्टरवणतिकाटुकवायमैदान पट्टियः । एपिधीनस्पतिः । इतुक्षीरगुहादिरसाः मधुरमेदाः । टिचियामटकादिरसा घम्टमेदाः । सैन्धवटयणाधियारादिरसाः छागमेदाः । गुण्टीमरीचिम्पादिरसाः कटुमेदाः । किपाकनिम्बादि.

·प्रथमपरिच्छेदे गुणनिरूपणम् । रसास्तिकमेदाः। हरीतकीनिमीतकादिरसाः करायमेदाः । तिक्तावा- न्तरभेद एपक्टुः। अत एव लौकिका मरीचिरस तिक्त इत्येव व्यवहरन्ति इति केचित् । गन्धनिरूपणम् घाणेन्द्रियमानग्राह्यो गन्धः। स सुरभ्यसुरभिमेदेन द्विविधः । चन्दन- मृगमदमल्लिकादिगन्धास्सुरमिभेदाः । पूतिविस्रादिगन्धा असुरभिमेदाः । अयश्च पृथिवीमात्रवृत्ति । जल्याप्वादिषु गन्धद्रव्यसंसर्गात्तदुपलम्मः । अयो दहतीतियत् । स्पर्शनिरूपणम् स्पार्शनेन्द्रियमात्रग्राह्यः स्पर्णः। शीतोष्णानुभयात्मकमेदात् स विविध.। सलिले शीत., दहने उष्णः, क्षितिपरनयोरनुष्णाशीतश्च स्पर्शः। स पृथिव्या पाफजः। दहनपयनयोरपाकजः। संख्यानिरूपणम् एकत्वादिव्यवहारहेतुस्सङ्ख्या । सा पुनरेकत्वादिपरावपर्यन्ता । ता द्रव्यमात्रनिष्ठा केचिदिच्छन्ति । अपरे तु द्रव्यगुणादिनिस्त्रिलपदार्थ- वर्तिनीम् । तर त्रीणि रूपाणि, पडसाः, एका जातिरिति व्यवहारस्तेषां हेतुः । प्रामाकरास्तु शक्तरित संख्यायाः पदार्थान्तरस्वमिच्छन्ति । परिमाणनिरूपणम् परिमाणप्रत्ययविषयः परिमाणम् । तचतुर्विधम्--अणुमहद्भस्व- दीर्घभेदात् । चत्वार्यपीमानि प्रतियोगिनिरूपितान्येव । इदमितोऽणु, सदस्मादणु, एतत्ततो दीर्घ, तंदमुतो हस्त्रमियेर व्यवहारदर्शनात् । [पृथपखण्डनम् ] इदमस्मापृथगिति पृषक्त्वन्याहारकारणं पृथक्त्वम् । तदपि गुण इति काणादाः, तन्न । यतो मेदमात्रानातिरिच्यते तन तत्चान्तरम् । मेदो ·४५ तन्त्रसिद्धा तरत्नावल्या याव प्रतियोगिक तावप्रतियोगिकस्यैव पृथक्लस्याऽपि दर्शनात् । पृथः पदस्य मेदपदेन सह प्रयोगादर्शनाच । अतो मेदमात्रमेव पृथक्त्वम् । संयोगनिरूपणम् इमौ सयुक्ताविति प्रत्ययनिमित्त सयोगः। स द्विविध कार्यो नित्यश्च । विभूना व्योमकालाकाशानमनआदीना परस्पर सयोगो नित्य । परिच्छिन्नपरिमाणयो द्रव्ययो उभयप्रेरणादयतरप्रेरणाद्वा यो जायते सोऽनित्यस्सयोग । यथा मेषयो , स्थाणुश्येनयोती । यत्त्वन्न मानमेयो दयकारे सयोगजस्सयोगोऽपि नैयायिक वदणीकृत , स भादृसिद्धातविरो धापेक्षणीय । यथोक्त मित्रै -एतेन सयोगजसयोगो निरस्तो वेदितव्य इति । "यथा देवदत्तसयोग एव तस्मिन् कुण्डलिनि जाते वुण्डलिसयोगो भाति । यथा तन्तुरीसयोग एव तन्तौ पटभावमापने पटतुरीस्योगो भरति, न सयोगान्तर, प्रतीत्य- भावात्" इति च । प्रामारास्तु सयोगजसयोगमद्गीकुर्वन्ति । यथोक्त शालिनाथेन अन्यतरकर्मज , उभयकर्मजः, सयोगजश्वेति । ' विभागनिरूपणम् एय विभक्तप्रत्ययनिमित्त विभागः । स तु परिच्छिन्नद्रव्यमात्रवृत्ति । तस्याऽपि सयोगपदेश द्वैविध्य बोद्धव्यम् । न तु वैविध्यम् । परत्वापरत्वनिरूपणम् दिकारापेक्षया परापरधीहेतुगुणो परलापरत्वे । दूरस्थे प्रतीयमान परत्वम् । समीपस्थे प्रतीयमानमपरमञ्च दिक्कृतम् । वृद्धे प्रतीयमान परत्व तरणे प्रतीयमानमपरव च काटकृतम् । See onu 4 P 246 L 7TP edn Madras ·प्रथमपरिच्छेदे गुणनिरूपणम् गुरुत्वनिरूपणम् स्वत:पतनहेतुर्गुरुत्वम् । पृथिवीजलवृत्ति । केचित्तु नास्ति पृपिवी- सलिटस्वरूपातिरिकं गुरुत्वम् । स्वरूपादेवाऽप्रतिबद्धारयोः पतनसिद्धिः। स्वभावादेव ह्यधिरुगुरुत्वस्याऽपि पतनहेतुत्वम् । उक्त च-अधःपतन- स्वभावात्म गुरुत्वम् । तदभावो लघुत्वम् इति । द्रवत्वनिरूपणम् द्रवत्वप्रत्ययविषयो द्रवत्वम् । तच्च स्यन्दननिदानम् । तद्विविध सासिद्धिकपाकजमेदात् । सलिले सासिद्धिकम् । पृथिव्यां घृतजवादी पाकजम् । सुवर्णस्याऽपि पार्थिवत्वमस्माभिर्निरूपित पूर्वम् । अतो न तेजसि द्रवत्वाङ्गीकरणानश्यकता । स्नेहनिरूपणम् पांस्वादिसमहणहेतुस्स्नेहः । स जलमात्रवृत्तिः । केचित्तु द्रवत्यमेवेदं चूर्णादिसवाहकम् । कठिनतामापन्नस्य करकादेरस्नेहरिशिष्टस्याऽपि चूर्णादिसनाहकत्वादर्शनात् । तस्यैव च द्रुतस्य तैलादेः सद्दाहकत्वदर्श- नाच । अतोऽन्वयव्यतिरेकाम्यां द्रवत्वमेव पिण्डीभाषकारणमित्यभ्युपगन्तव्यं भाति । अतो न तदर्थ स्नेहाङ्गीकरणमिति वदन्ति । बुद्विनिरूपणम् सर्व यवहारकारणं बुद्धिः । सा पुनरर्यप्रकाशनापरपर्यायप्राकट्या- न्यथानुपपचिगम्या। प्राकट्यस्वरूपं त्वनिम्पयिष्यते । ज्ञानं हि सकर्मक स्वकर्मभूतेऽयं फलं जनपति पाकादिवत् । तच फलमेन्द्रियक प्रत्यक्ष- नित्युच्यते । लिलादिजन्यं तु परोक्षमिति। तदेव फलं कार्यभूतं खकारण- भूतं विज्ञानं कल्पयति । अथा ज्ञानजन्योऽर्थगतः कश्चिदतिशयविशेषो ज्ञानं फायति । उक्तं हि म्यायरत्नाकर-नानजन्योऽर्थगतः कश्चिद- तिशयः प्रकाशनमामनादिपर्यायवाच्यः। स च पारजन्यौदना- ·तन्नसिद्धान्तरन्नावल्या गतातिशपदनागतेऽपि ज्ञाने शक्यतेऽवगन्तुम् । अतो ज्ञानस्य क्ल्पकः इति । तच फल सरिदादिपदाभिधेयम् | ताञ्च सविद स्वप्र- काशा मन्यन्ते प्रामाकराः । उक्त हि शालिकनायेन-सर्गश्च प्रतीतय- स्वयंप्रत्यक्षाः प्रकाशन्ते । तामां च युक्तमेस्वान्मनि प्रत्यक्षलं, मानत्वं चे सादि । तदिदमनुपपन्नम् । अर्थात्रभाससमये सविदोऽपका- शमानत्वात् । सो हि पुरुष: 'अय घटः' इत्यर्थविषयक्मेर प्रमाशमनु मरति । न सपिद्विषयकम् । प्रकाशमानस्यैव च प्रत्यक्षत्र युक्तम्, नाई प्रकाशमानस्य । अत एवोक शरस्वामिना-न ह्यज्ञातेऽर्थे रश्चिद्बुद्धि- मुपलभते । ज्ञाते त्यनुमानादरगच्छति इति । अतो न सविद प्रत्यक्षवम् , किन्तु अनुमानगम्यतैय । सनित् न 'प्रत्यक्षा, वस्तुवाद, घटबत् , इत्यनुमानेन तस्या. प्रत्यक्षवनिरापरणात् । तार्षिकास्तु मुखादिव मानसमयक्षत्रेयत्वमनीकुर्वन्ति ज्ञानस्य। तदर्ष तेऽनुमानमपि प्रयुञ्जते-ज्ञान प्रत्यक्षम् , क्षणिकामविशेषगुणवाद, सुखा- दिवत्, इति । तदपि न,सुषुप्त्यवस्थाया विद्यमाने प्राणनक्रियानिमिचे प्रयत्ने प्रत्यक्षवाभावेन ब्यमिचारात् । अतो न बुद्धि प्रत्यक्षा, किन्तु ज्ञातता- नुमेयैवेति सिद्धम् ।। सुखादिनिरूपणम् इत्तरेच्छानर्धानेच्छाविषयस्मुसम् । इतरद्वेषानधीनद्वेषविषयो दुःखम् मुखद् खेच्छापमयन्ना आत्मैकनिष्ठाः । तच्च सुम्बमैहिकामुनिझमेदार द्विविधम् । सञ्च दनवनितादिसम्पर्कजन्य रूपरसादिविषयेन्द्रियसम्ब- न्धजन्य चैह लोके भोग्यम् । आमुष्मिान्तु लोकान्तरमोग्यम् । मोक्षमुग्वञ्चै- तदतिरिक्तमो निरूपयिष्यते । एव दुःसमपि ऐहिशमुमिकमैदेन द्विपारम् । तहिकमाध्यामिकाधिमोतिराधिदैविक्मेदेन त्रिविधम् । चामुनि तु महारोरवादिजन्यम् । । 1 ·प्रयमपरिषदेदे गुणनिरूपणम् इच्छादिनिरूपणम् ममेद भूयादित्यादिकः सङ्कल्प इच्छा । मम मास्तु इत्यादिको द्वेपः । अनुभवजन्यः स्मृतिहेतुर्वामनारयस्संस्कारः। स चाऽऽत्मनिष्टस्त- चपियानुभवानतरमुत्पद्यमान आत्मनि वर्तमानः उनोधसामग्रीवशा- कदाचिदुद्रुद्धः पूर्वानुभूतविषयविषयिणी स्मृतिं जनयति । वेगस्थितस्था- पकयोः न सस्कारत्वम् । वेगस्य कर्मनिशेषानतिरेकात्। स्थितस्थापकस्य संस्थान विशेषरूपत्वाच्च । यत्तु लोकिकवैदिकमैदेन द्वैविध्यमुक्तं सस्थारारयस्य गुणस्य, तदपि न युक्तम् । प्रोक्षणादिरूपसस्कारस्य क्रियारूपत्वात् तज्जन्यातिशयनिशे- पस्याऽननत् योग्यतारूपशक्तावेगाऽतर्भावात् । अतो वासनाख्य एक एव सस्कारो गुणत्वेनाऽङ्गीस्तुं युक्तः । प्राकट्यनिरूपणम् प्रारख्यं ज्ञानजन्यो विषयनिष्ठो गुणः । स च ज्ञातताविषयता- प्रवाशापरपर्याय. । न च तत्र प्रमाणाभावः। लौकिकन्यवहारस्यैव प्रमाणन्यात् । अस्ति हि लोके व्यवहारः-घटो ज्ञायते, घटः प्रकाशते, घटो भातीति । स च व्यवहार.खोपपत्तये प्रकाशविशिष्टमर्थमरकल्पयति। स एव प्रसाशः प्राकट्यमित्युच्यते । स च न ज्ञानस्वरूपः, विषय- गतत्वेन प्रतीते 1 ज्ञानस्याऽऽत्मगतत्वात् । नाऽपि पियरूपः । विशिष्ट- ज्ञानसमूहालम्बनयोरवैटक्षण्यापत्ते । अत उभयातिरिक्तस्सोऽभ्युपेतव्यः । अत एव ज्ञानजन्यज्ञाततापद्घटमह जानामीत्यादी घटादे. कर्मचमुप- पद्यते । अतोऽतिरिक्त प्राकट्यम् । तेनैव शानमनुमीयते । घनेस्तु चायु- गुणव पूर्वमेन निरूपितम् । एय मीमासकमते एकविंशतिर्गुणा निरूपिताः। अत्र कश्चित् शक्तिप्रयत्नादृष्टपृथच्छानामपि गुणत्वेन परिगणनं कृतम् । तत्त शक्त पदार्थान्तरत्वस्वीकारात्, प्रयत्नस्य मावनारूपत्वेन ·तन्त्रसिदान्तरनावल्या क्रियात्वात् , अदृष्टस्य योगादिशक्तावनाऽन्तर्मावेन, पृथालस्य मेदानति- रेकाच्च नाऽस्मामिर्गुणतया गणन कृत तेशाम् । इति गुणनिरूपणम् । कर्मनिरूपणम् अय कर्म निरुप्यते । तच्चलनीतिप्रत्याविषयः। तच चटनारम- कमेव प्रत्यक्ष च भइमते । चलतीयपरोक्षतराऽनमासात् । प्राभाकेरास्तु कर्म न प्रत्यक्षम् , जितु सयोगविभागाम्यामेवाऽनुमेयम् । तथाहि-द्रव्य- निष्ठौ सयोगविमागावेव प्रत्यक्षेण गृह्यत्ते। तान्यामागन्तुकाभ्यामेवाऽऽगन्तुक कारणमनुमीयते । तदेव कर्मेति । तथोक्तम्- परोक्षम कर्मवादादित्यगतकर्मवतु । अक्षतदात्रभारित्व क्षीणं लिङ्गम्य दर्शने ॥ इति । तन, अतिप्रसङ्गात् । सयोगविभागाभ्या कर्मानुमाने भूधरजल- घरसयोगेन भूधरेऽपि कर्मानुमानप्रसङ्गात् । यदि विभागपूर्वरेण सयोगेनैव कर्मानुमानमित्युच्येत तर्हि जलधरान्तरेण वियुज्यमाने जलधरान्तरेण च सयुज्यमाने मही परे कर्मानुमान प्रसज्येत । चलति पचतीतिवर्तमानबो- घोऽपि न स्यात् । यदि तु वर्तमानसयोगविभागावपेक्ष्य तथा प्रयोग. तदा चलिवा स्थितेऽपि चरतीतिर्तमानप्रतीतिप्रसति । विभागसयोगयोस्त- दानी वर्तमानत्वात् । अस्मा तु सत्ताक्षण एवैद्रियेण गृह्यते । तावतंत्र च वतमानव्यपदेशोपपत्ति । यथोक्त म-अतो नाऽनुमेयं कर्म । निमिदानीं नास्त्यैर क्रियातचम् । अस्ति प्रत्यक्षानगमात् इति । इति व मनिरूपणम् । - 180करणपञ्चिका P 78L 10 Chow edn किठिन ज्यादृष्टस्वलराण यया कर्मादिकम् ।।

·प्रयमपरिच्छेदे जातिनिरूपणम् जातिनिरूपणम् अथ जातिनिरूप्यते । तत्राऽयं कौमारिलस्सिद्धान्त:- जातिय॑क्तिगता नित्या प्रत्यक्षा सर्वगाऽपि वा। व्यक्तितादात्म्यमापन्ना व्यक्यभिव्यक्तिशालिनी ॥ इति । सर्वेष्वपि हि वस्तुपु 'इयं गौः' इयमपिगौः 'अयमवः' 'अयमप्यवः' इति सकलगवादिव्यक्तिप्वनुवृत्तं विजातीयाश्वादिभ्यो व्यावृत्तं व्यावृत्तानु- वृत्ताकारं देशान्तरकालान्तरेष्यवाधितमुत्पद्यते प्रत्यक्षमित्यविवादम् । तदेव प्रत्यक्षं सामान्य विशेषात्मनायाकारं वस्तु व्यवस्थापयति। स च सामान्या- कारो गोत्वादिजातिः। विशेषाकारस्तु तत्तद्वयक्तिरिति प्रत्यक्षबलादवगम्यते। तन्न कदाऽप्यपलापमहति । अबाधितस्य तस्य सर्वप्रमाणमूर्धन्यत्वात् । इतरप्रमाणानां तदुपजीवकत्वेन तद्वाधासामर्थ्याच्च । अतस्सिद्धा जातिः । सा च व्यक्तिमात्रावसायिनी सर्वगता वेति पक्षद्वयम् । तत्र प्रथम- पक्षे तस्या व्यक्त्यात्मकत्वात् व्यक्तिमात्रे तदुपलम्भस्साधीयानेव । यदा तु सर्वगतत्वं, तदा व्यक्तीनामेव तदभिव्यञ्जकत्वात् व्यक्तयात्मकवाच्च जाते? संयुक्ततादात्म्येनव तस्या ग्रहणम् । तादृशस्य च सम्बन्धस्य व्यक्तिदेश एव सत्वात् न सर्वत्रोपलब्धिप्रसङ्गः । अमेदे सत्यपि जातिव्यत्योर्मेदस्याऽपि विद्यमानत्वात् नित्यत्वानित्यत्ववत्सर्वगतत्वमपि तस्या नाऽनुपपन्नम् । यदि जातिजातिमन्तारस्यन्तमिन्नौ तर्हि इदंगोते इति प्रतीतिरस्यात्, इमो घटपटावितिवत् । यद्यत्यन्तामिन्नौ तर्हि हस्तः, कर इतिवत् इदंगोपदयोः पर्यायत्वं स्यात् । तस्मादिदंगोपदयोरपर्यायत्वे सति सामानाधिकरण्य- दर्शनात् मेदामेदसमुच्चय एवाऽङ्गीकर्तव्य इति । सा जातिस्सामन्याकृतिपदाम्यामप्यमियीयते । सा च द्विधा महा- सामान्यावान्तरसामान्यभेदेन । तत्र द्रव्यगुणकर्ममामात्येषु चतुर्वपि महासामान्यं वर्तते सत्तापरपर्यायम् । तेषां सत् सदिति सत्या प्रतीय- . .

·तसिद्धान्तरनावत्या मानत्वात् । अतरसामान्यन्तु द्रव्यादिषु वर्तते द्रव्यमादिकम् । अनपैक दिशा शब्द माह्मणत्यादिवमपि साधनीय प्रत्यक्षगम्यश्च । उकञ्चाऽऽ- चार्यः न तपआदीनां समुदायो ब्राह्मण्यम् । नापि तज्जनित- संस्कारः। न तदमिव्यगाथा जातिः। फिन्तर्हि ? मातापितृजाति- ज्ञानाभिव्यङ्ग्या प्रत्यक्षसमधिगम्या च इति । इति जातिनिरूपण्यम् शक्तिनिरूपणम् अथ शक्तिः। साऽपि पदार्यातरम् | सा च ौस्क्वैिदिकमेदेन द्विविधा । आद्याऽन्यादिगता दाहकत्वादिशक्ति । द्वितीया तु यागादीना स्वर्गादिसाधनवशक्ति । उभयमप्यर्यापत्त्या कल्यते । तथा हि- सस्त्रपि वीनादिप्वङ्करापणसमर्येषु तेषा मूर्षिकाघ्राणेऽङ्करोत्पत्तिर्न दृश्यते । तदन्यथानुपपत्त्या चैव कल्यते--अअश्यमस्त्यतीन्द्रियमपि वीजादे किञ्चिद्रूप यस्य पिनाशादरानुपत्तिरिति । तदेर शक्तिरित्युच्यते । न च प्राणामावस्यैव कारणत्वमस्तु । किमतिरिकाल्यनंयेति वाच्यम्। प्राणनक्रियामा क्षणिकत्वेन तन्नाशोत्तरमङ्कुरो पत्तारयितुमशक्यत्वात् । न च घाणनघ्वसामावस्याऽपि कारणत्याद सति मूषिकाघ्राणे तदनन्तर तवसोत्पत्ते ध्वसस वेन तदभावरूपकारणामानान्नाऽङ्घरोत्पत्तिरिति वाच्यम् । घ्राणपागमानस्य कारणत्व कमप्यता वा, तद्घसस्य वेत्यत्र विनिगमनापिरहात् लाघवात् शक्तिरल्पनस्ययोचितचात् इति । एस यागादरपि श्रुतिबोधितस्वर्गादिरूपफलसाधनत्वा यथानुपपत्त्या अपूर्व नाम निश्चित् कल्पते। 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते' त्यादि- मिक्येि ज्योतिष्टोमादीनां कर्मणा स्वर्गादिसाधनत्व भ्यने । तच्च स्वर्गादिक देशा तरकाटा तरशरीरातरमोग्यमाशुतरपिनाशिनो यागादेोत्पत्तमइति ।

·प्रथमपरिच्छेटे अमावनिरूपणम्
अतस्तारस्कालपर्यन्तायस्थायि किश्चित्कल्प्यते । सैव च यागादेशक्तिरपूर्व
पदाभिधेया । सा च फलबलात् यजमानात्मनिष्ठतया कल्प्यते । यथाहु-
राचार्या:-
शक्तिः कार्यानुमेयत्वात् यद्गतेयोपयुज्यते ।
तद्गतैवाऽम्युपेतव्या स्वाश्रयाऽन्याश्रयाऽपि वा ॥ इति ।
अतशक्तिः पदार्थान्तरमिति सिद्धम् ।
न च तस्या गुणत्व शक्यम् । गुणेऽपि सत्वात् । शक्तिर्गुणो न
भति, गुणवृत्तिगत्, सत्तावत् । नाऽपि सामान्यादिकं मरितुमईति ।
तत्तित्यादेव । यद्यत्र वर्तते तचन्न भवा यथा गुणवृत्ति गुणत्व गुणो
न मयति । यथोक्तम्-
न द्रव्यगुणवृत्तित्वात् गुणकर्मबहिष्कृता ।
मामान्यादिपु मच्चन सिद्ध भावान्तरं हि सा ॥ इति ।
भनेने हेतुना सस्याया मागन्तरव साधनीयम् । सादृश्यस्य तु
न पदार्थान्तरत्व भट्टमते । किन्तु तच सामान्यस्वरूपमेर । यथाऽऽहु:--
सामान्यमेव भुयांसि गुणारयवकर्मणाम् ।
मिनप्रधानसामान्यावृत्ति मादृश्यमिप्यते ।। इति ।
इति शक्तिनिरूपणम् ।
अभावनिरूपणम्
नास्तीति प्रत्ययपियोऽभारः। स चतुर्तिय:-प्रागमारः, ध्यसा-
माः, अत्यन्तामायोऽन्योन्याभावयेति । तत्र मृत्पिण्डादो कारणे घटा-
पुरते. पू योऽभावस्म प्रागमार । क्षीरे यो दयभारः समागमात्रः।
घटे मुद्गरमधारानन्तर योऽभावः दर्शन च योऽमानः पयमः स प्रपं.
-

·तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या सामाव । इदमिद नेति प्रतीतिविषयोऽन्योन्याभार । गवि योऽश्वायभाव सोऽन्यो याभाव । अयमेव पृथक्त्वमित्यपि व्यवहियते । न तु पृथक्त्व नाम गुणान्तरम्, तस्य निराकृतत्वात् । यत्राऽधिकरणे यस्य कालनयेऽध्यमावस्सोऽत्यन्ता- मार । यथा वायौ रूपात्यताभार । शशे शृङ्गाभावश्च । एषा चतुर्णाममायानामनुपलन्धिगम्यत्वमप्रे निरूपयिष्यते । प्राभारास्तु-अमावाख्य वस्वेर नाऽस्ति । या त्वभावप्रतीति सा भूतलपतीते ऽतिरिच्यते । अतो भूतलातिरिक्तस्य कस्यचिदमावात् न तद्ग्रहणायाऽनुपलब्ध्याख्य प्रमाणमनीवर्तव्यम्-इति वदन्ति । यथाऽऽहु न भावातिरिक्तोऽभावोऽङ्गीक्रियते। भाव एव त्वेकाकी सद्वितीय थेति द्वयीमवस्थामनुभवति । तकाकी भाषःखरूपमात्रमुच्यते । भूतलादिभारानामगतिया । एका तावत् भावान्तरसंसृष्ट- विपया । अपरा च तदेकविपया । या च तदेकविपया बुद्धि सैर तेषां प्रतियोगिनामभाव इत्युच्यते इति । तदसतम्, सकललोकप्रसिद्धाभापमतीतेरपट्टोतुमशक्यत्वात् । यदि तु 'घटो नास्ती ति पतीतिरेव नास्तीयुच्यते, तर्हि तादृशाबाधित व्यवहारस्य किमपि कारण वक्तव्यम् । दृश्ये घटे यत् भूतलमानज्ञान- मुपद्यते तदस्य कारणमिति याच्येत, पटवद्भूतलोपलम्मे 'घटो नास्तीति व्यवहारो न स्यात् । भूतलमानोपलम्भामावात् । पलम्म कारणमिति चेत्-कोऽय घटपिवेको नाम ? यदि भूतल रूपमेर तर्हि घटव यपि भूतल 'घटो नाऽस्ती ति व्यवहारो दुर्निवार । घटसयोगाभाव कारणमिति चेत्-तर्हि अभावमैह्रीकुताऽस्मत्पक्ष एवं पतितमिति । अपवाऽयुक्तम्-अथ तव्यतिरिक्तम्, तर्हि नाममात्र भियते Soe 21931ZP 465 L 21 घटविविक्त मूतलो ·प्रथमपरिच्छेदे अनुमाननिरूपणम् नाऽर्थः विवेकशन्देनाऽभारस्यैवाऽमिरानादिति । अत: सिद्वममावो नाम पदार्यान्तरमिति । समायस्तु मार्नाऽङ्गीक्रियते । एवं संक्षेपतो माझमते पट पदार्या निरूपिताः प्रासगिकतया । प्रकृतमनुसराम. । अतो न प्रत्यक्ष धर्माधर्मयोः प्रक्रमत इति सिद्धम् । इति प्रत्यक्षनिरूपणम् इति वन्वसिद्धान्तरनावल्यां प्रथमपरिच्छेदे प्रत्यक्ष- निरूपणं नाम तृतीयः प्रकाशः ॥ अनुमाननिरूपणम् एषमनुमानमपि न शमोति धर्माधरमोधयितुम् । तथा हि- स्वामानिकनियतसम्बन्धयो. द्वयोर्याप्यस्य दर्शनात् असनिकृष्टेऽर्थे यज्ञान साऽनुमितिः। यथा संयोगेन नियतसम्बन्धयोधूमाग्न्योर्मध्ये व्याप्यस्य धूपस्य पर्वतादी दर्शनात्, अनक्षगोचरे ययादो व्यापके यज्ञान साऽनु- मिति । व्याप्य अधिकदेशकालावृत्ति । यथा धूमो वयभारवति जटादौ न वर्तते । व्यापकमयिकदेशकावृत्ति । यथा वहिः धूमामाश्रययोगो- सादी वर्तते । यथोकं वर्तिके- यो यस्य देशमालाम्पा समो न्यूनोऽपि वा भवेत् । स व्याप्यो व्यापकस्तस्य समो वाऽप्यधिकोऽपि वा ॥ इति । अनेन समन्यासिरिनन्यासिरिति व्यातिद्वयं दर्सित मानि । पर साम्यहे चोरममदेशालवृति सा समन्याप्तिः। यत्र साध्यमधिरुदेशकाल- वृत्ति हेतुध न्यूनदेशकाटवृत्तिस्सा विषमत्र्याप्तिः ।

·५८ तन्त्रसिद्धातरनावल्या , व्याप्तिनिरूपणम् का नाम व्याप्ति- ' सम्बन्धनियमो च्याप्तिः । को नाम नियम ! दृश्यमानेषु देशकालादिपु यो लिङ्गस्य लिगिना सहभान स एव नियम । तेन यस्य येन यथा दृष्टेषु देशकालादिपु येन केनाऽपि सम्बन्धेन माहित्य नियतमुपलब्ध, तेन देशान्तरकालान्तरादौ तस्य तादृशस्य साहित्यनिय मादेव बोधन भपति, सैव चाऽनुमितिरिति फलितम् । स च साहियनियम भूयोदर्शनै व्यभिचारादर्शनसहायैरवगन्तु शक्यते । ननु-समन्याप्तिस्थले व्यापकत्वस्याऽपि सत्वात् तेनाऽप्यनुमि- त्युदयात् व्यापकस्याऽप्यनुमापकत्वमसद् इति चेत्-न, तस्य व्याप्य- त्यागारेणैवाऽनुमापकत्वस्वीकारात् । दृष्टश्चैतत् गोत्वेन विषाणित्वानुमाने । तयाहि-अय निवाणी गोत्वादिति गोत्र व्याप्यमेव निपाणित्वानुमापकम् , न व्यापक पिपाणिव गोस्वमनुमापयति । एव समव्याप्तिस्थलेऽपि व्याप्य- त्वम्पेणेर हेतुरनुमानप्रयोजक । न व्यापकत्याकारणेति न विरोध । ययोक्त वार्तिस्कार- तेन यत्राऽप्युमो धर्मों व्याप्यच्यापफमम्मती । तनाऽपि व्याप्यतेन स्यादङ्ग न व्यापिता मितेः ॥ इति । व्याप्ति , नियम , अत्यभिचार इति पर्याया अग्निाभाव इति च । नियम्य, गमा, रिङ्ग, साधन, हेतुरिति पर्याया । [व्याप्तिद्वैविध्यम् ] सा च व्याप्तिर्दिरिया-अन्वयव्यासि , व्यतिरेकन्याप्तिरिति । तत्र साधनसत्वे साम्यस्याऽपि सन्वमन्वयव्याप्ति । यथा-पत्र यत्र धूमस्तन तत्र पहिरिय वयव्याप्ति साध्यस्याऽमावे साधनस्याऽप्यभावो व्यतिरेक्याप्ति । यथा-पत्र यत्राऽन्यमापस्तत्र तत्र धूमामार इति 1 व्यतिरेक्यातौ अन्वय- व्याप्तर्षियरीतो व्याप्यव्यापकभागो भवति । तादृशन्याप्तिरिशिष्टो हेतु स्त्रि- ·प्रथमपरिच्छेदे व्याप्तिनिरूपणम् ५६ विधः--अन्वयत्र्यतिरेकी, केवलान्वयी, केपलव्यतिरेकी चेति । यस्यो- भयनिषा व्याप्तिरस्ति सोऽन्वयव्यतिरेकी। यथा-पत्र या धूमस्तत्र तत्र वहि । यत्र यत्र वयभावस्तत्र तत्र धूमामार इति । यस्याऽन्वयव्याप्ति- वाऽस्ति न व्यतिरेकव्याप्ति स केवलान्वयी हेतु । यया-घटोऽभिधेयः, प्रमेयत्वात् , इति । अत्र यद्यपि यत्र यत्र प्रमेयत्व तत्र तत्राऽभिधेपत्वमित्य- न्वयव्याप्तिस्सभवति तथाऽपि यत्राऽभिधेयत्वाभानस्तत्र प्रमेयत्वाभाव इति व्यतिरेकव्याप्तिर्भपितु नाऽहति, सर्वस्याऽपि प्रमेयत्वादभिधेयत्वाच्च । यत्र तु अन्वयव्याप्तिर्नाऽस्ति केवल व्यतिरेकव्याप्तिरेवाऽस्ति स केवलव्यतिरेकी । यथा-पृथिवी इतरमेदवती, गन्धक्चात्, इति । अत्र यद् गन्धनत् तत्तदितरमेदवदित्यन्वयदृष्टान्तो नाऽस्ति । पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात् । पक्षमिन्नस्या दृष्टान्तत्वाभ्युपगमात् । केचित्तु केवलव्य- तिरेकिण पृथङ्नाऽङ्गीकुर्वन्ति तस्याऽप्रसिद्धविशेषणत्वरूपे पक्षदोपा- स्मकहेत्वामासेऽन्तर्भान कुर्व तः । इदमत्राऽवधेयम्-मीमासकमतेऽन्ययव्याप्तिव्य तिरेकव्याप्योर्न समु- चित्याऽनुमितिकारणता, किन्तु पृथक् पृथगेव। अत एव तयोर्वेकल्पिकत्वम् । कचिदन्वयव्याप्यवाऽनुमियुदयः, कचित् व्यतिरेकव्याप्त्यैवेति । अत एवोक्त चार्तिकृता- व्याप्त्या साधर्म्य उक्ते च न वैधर्म्यमपेक्षते । इति । परम्साधर्म्यदृष्टान्तात् तं च नाऽपेक्षते यदा । पूर्वज्ञानोपमर्दैन वैधयेणेष्टसाधनम् ।। इति च । केचित्तु अवश्याम्युगन्तव्ययाऽर्थापत्यैव गतार्थता गन्वाना व्यतिरेक- व्याप्तिमेव नाऽङ्गीकुर्वन्ति । इदमेव च युक्त प्रतिभाति । जिज्ञासिनसाध्यान् पक्षः यथा पर्वतादिः। निश्चितसाध्यवान् मपक्षः यथा-महानसादिः 1 निश्चितसाध्याभावान् विपक्षः । यथा-हृदादिः ।

·६० तन्वसिद्धान्तरनावल्यां [ अनुमानविष्यम् ] तचाऽनुमानं स्वार्थपरार्यमेदेन द्विविधम् । यत्र स्वयमेर हेतुं दृष्ट्वा ध्यात्यादिस्मरणेन साध्यमनुमिनोति, तत्स्वानुमानम् । यत्र तु स्वप्रति- पन्नमर्थ मनुमानेन परं बोधयितुं वाक्यमुच्चार्यते, तत्परानुमानम् । तच वाक्यं पश्चावयवम् -प्रतिज्ञाहेदाहरणोपनयनिगमनबद्धमिति नैयायिकाः। तत्र पक्षस्य साध्यविशिष्टवनकथनं प्रविना । यथा -पर्वतो वहिमा- निति । पञ्चम्यन्त लिङ्गप्रतिपादकं वचन हेतुः। यथा-धूमवत्वादिति । दृष्टान्तामिधानपुरस्सरं व्याप्सिबोधकं वचनानुदाहरणम् । यथा यो यो घूमवान् स स वहिमान्, यथा महानसः इति । सिद्धन्यासिक्स्य हेतोः पक्षनिष्टतया क्थनमुपनयः । यथा धूमानयमिति । पक्षस्य हेतुसाध्य वत्त्या पुनरुपसंहारो निगमनम् । यथा तस्मादग्निमानिति । अत्र प्रति- ज्ञया निगमन हेतुना चोपनयो गलार्थ इति व्याययमेव तद्वय स्वीकुर्मः तच्च वयं प्रतिज्ञाहेदाहरणम्पं उदाहरणोपनयनिगमनरूपं वा । ताऽऽयं यया-पर्वतो वहिमान् धूमवत्वात् यो यो मान् , यथा महानसः इति । द्वितीयं यथा यो यो धूमपान् स सोऽग्नि- मान् यथा महानसः । धूमवाधाऽयं पर्वत । तथा चाऽयमिति । तथा च गदरस्वामिन -यन्कर्म तन्फलादृष्टम् , होमोऽपि कर्म, तेनाऽपि फलपता भवितव्यम् इति । तच पुनर्विवियम्-विशेषतो दरसम्बन्धं मामान्यतोइएमम्बन्धञ्चति । सत्राऽऽघ धूमेन वट्यनुमानम् । भर पियोरेव धूमान्योरमम्बन्धो गृहीत इति विपतोहरसम्बन्धमिद- मनुमानम् । द्वितीय यया-गतिपूर्वकत्वं देशान्तरप्राप्तः देवदच उपलभ्य बादियऽपि देशान्तरमाच्या गतिानुमीयत इति । 18ce या गू१.१. ३२. P.36. धूमान् स सोऽग्नि- ·तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या एसं वाधकत्वं तृतीयो हेत्वाभास', यो पिरोध इति तार्किकैय॑प- दिश्यते । स बाध पड्विधः--धर्मस्वरूपबावः, धर्मविशेषबाधा, धर्मि- खरूपबाधः, धर्मिविशेषबाधः, उभयस्वरूपबाधः, उभयविशेपबाबः इति केचित् । तन्न, अवान्तरभेदस्याऽनुपयोगात् । वार्तिके तु पदार्थनिरू- पणखारसिस्तया ते सर्व पश्चिताः। अतो द्वयमेव युक्तम्--धर्मखरू- पबाधन, तद्विशेषवाधनश्चैति । तत्राऽऽद्यस्योदाहरणम्-शब्दो नित्यः, कृतकत्वात् इति । अन नित्यत्वविपरीतनाऽनित्यत्वेन व्याप्त कृतस्त्व- मिति नित्सव प्रति विरुदत्वात् तदाधते। द्वितीयस्योदाहरणम्-क्षिल्या- दिक सकर्तकम् , कार्यत्वात् , घटरत् इति । अत्र साध्यस्य कर्तुरशरी- रित्र रिशेपः । तद्विपरीतेन शरीरिस्वरूपविशेपेण व्याप्त कार्यव घटा- दिपु दृष्टमित्यशरीरित्यस्प बाधक भाति । अशरीरित्वबाधे वर्तृमचाऽपि बाध्यते । अतोऽयं हेतुर्विशेषविरुद्ध इत्युच्यते । एतेन पूर्वोक्तानुमाननेश्वरं साधयन्तो नैयायिका निरस्ता वेदितव्याः। आगमैकसाध्यत्व तु तस्योत्तरत्र निरूपमिष्यते । एव हेत्वामासस्य त्रैविध्यमेवाऽङ्गीकृत पार्थसारथिमित्रैः मानमयोदय- पारन्तु असिद्धिविरुद्धत्वानकान्तिकत्वासाधारण्य मेदेन तश्चातुर्विध्यमङ्गी- कृतम्। पार्थसारथिमिश्रा असाधारण्यस्य सशयाजनकत्तमुपपादयन्तस्तस्य हेत्वाभासर निरादुर्वन्ति । ताकिंवास्तु-अनेकान्तविरुद्धासदमामतिप- १. Seo शास्त्रदीपिका १.१.५. P. 66L.T.N 8. edu २.See लोक वा. P 318. thow. edn. निरपस्वेतवस्वरूप प्रवाधातिरदता ste Also न्याय रानाकर in the same page धर्म- श्वापदायमारति-निस्पाम इति । Ecoविटी of विश्वनाथग्यापपश्चानन.लो 7 मनायो पिचास्यसित प्रतिक्षित करायमादिष्टाप हेषा. मासापाया।

·प्रयमपरिच्छेदे गुणनिरूपणम् क्षबाधितान् पश्च हेलामासान् स्वीकुते। तन्न युक्तम् । सत्प्रतिपक्षस्याऽs- स्माकीनानकान्तिकमेदे सप्रतिसाधने, बाक्तिविशेषणारये पक्षाभासे च वावितस्याऽन्तर्भावस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अतस्त्रय एर हेत्वाभासा मीमा- सकमते । अत्र चाऽनुमाने पक्षामासदृष्टान्ताभासादयश्च ये पररशता दोषा वार्तिकोक्तास्ते तत एमाऽजगन्तव्याः । विस्तरभयान्नेह प्रपश्चिताः ॥ इत्यनुमाननिरूपणम् इति तन्त्रसिद्धान्तरत्नारल्यां प्रथमपरिच्छेदेऽनुमान- निरूपणं नाम चतुर्थः प्रकाशः॥ शाब्दनिरूपणम् अथ शान्दं प्रमाण निरूप्यते । यद्यपि अनुमाननिरूपणानन्तरं तार्कि- कैरुपमानमेर निरूपितम्, तथाऽपि मीमासकानामुपमानापेक्षया शब्द- प्रामाण्यस्य मुख्यत्वाश्रयणीयत्वादनुमानसन्निकृष्ट वाच तदनन्तरं मीमासक- सरणिसमायातं शब्दनिरूपणमे क्रियते। तत्र पदश्ररणानन्तरं गृहीतपद- पदार्थसङ्गतिकस्य पुसः पदार्यस्मृतौ जातायां तैरेय पदार्थः स्मृतैरज्ञाता- बाधितार्थविषयकं यद्विशिष्टवाक्यार्थज्ञानमुत्पद्यते सा शादी प्रमेयुच्यते । तजनकरशब्दः प्रमाणम् । अन्न पदज्ञान करणम्, पदार्थस्मृतिरवान्तरख्यापारा, शाम्दबोधः फलम् । पदार्थानों परस्परसम्बन्धरूपो यो वाक्यार्थः स संसर्गमर्यादयैर भासते । एवञ्च शान्दयोधं प्रति ज्ञापमानपदानां पदानस्य वा फरणव.. मिति नायिकाः। तन्न, पदानो स्वार्थसमर्पणमात्रेण क्षीणशक्तिकत्वात् । अतथ पदानि ययपि संसमर्थमभिधाय निश्चन्यापाराणि, तयाऽपि स्मर्य- १. Scenरिकाकती o विनापम्पायपञ्चानन श्लो.81 पदान तुकरण द्वार तत्र पदापी । पासवोप पतस विधीसह कालिी।

·तन्त्रसिद्धान्तरत्नापल्या माणा गवादिपदार्था यद्यन्योन्या-क्य विना सामान्यरूपेणैवाऽवतिष्ठेरन् , तर्हि पदाना व्युत्पत्तिकालेऽवगत विशिष्टार्थतात्पर्य विरुद्ध्येतेति सामान्य- रूपस्य वाच्यत्वानुपपत्तेरन्योन्यान्वयरूपे विशेष एच पर्यवस्यन्ति पदार्था । स एव च वाक्यार्थ , स च लक्षणयेति पदार्थानामेव स्मृताना रक्षणया वाक्यर्थबोधकस्य न पदानाम् । उक्त हि भाष्यकारेण वाक्याधिकरणे- "पदानि हि सं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि, अभेदानी पदार्थो अवगतारसन्तो वाक्या गमयन्ति" इति । श्लोक- वार्तिकेऽपि- अत्राभिधीयते यद्यप्यस्तिमूलान्तर न नः । पदार्थानान्तु मूलत्व युक्तं तब्दावभावतः ।। इति । तद्भावभावतः पदार्थेषु सत्सु वाक्यार्थोदयादित्यर्थ । तसिद्ध पदैरभिहिता पदार्था लक्षणया वाक्यार्थमयबोधयन्तीति । तत्र गामानये- त्यत्र, आनयतिरानयनसामान्यमभिधाय तद्वयक्तिविशेष रक्षयति । गोप- दमपि स्वार्थद्वारेणाऽऽनयन मेव गोकर्मकत्वाकारण, तत्सम्बद्धखरूपेण लक्षणया प्रतिपादयतीति परस्परावयलाभाद्वानयनरूपवाक्यार्थसिद्धि , सोऽयमभिहिता ययवादो महसम्मत | प्रामारास्तु-अन्विताभिधान मिच्छन्ति । तद्यथा-गामानयेत्यादि. प्रथमश्नवणे गवानपनरूपस्याऽन्वितार्थत्य शब्द एषाऽवगमको ज्ञात । अतस्तदनुरोधेन सकृदवबोधितार्थानामपि पदानामेव पुनरप्यन्वितार्थबोध- कत्व वक्तव्यम्, न तु पदार्थानाम् । भावापोद्वापाभ्या हि पदापु विविध्यमानेषु तत्र तत्र तैरन्चिता एव ते दृष्टा न खेकाकिन इति अन्विते खापै पदाना शक्तिर्न परित्यज्यते । अतः पदाभिधेय एवाऽन्वितरूपका. क्यार्यो, न तु पदार्पगम्य इति । तदिदमसारम्-'पदाना पदार्थ वाक्याथें चेसनेक्शक्तिवपनाप्रसगात् । एकस्मिन् वाक्ये सर्वैरपि पदै. प्रत्येक ·प्रथमपरिच्छेदे श्राकाङ्क्षादिनिरूपणम् मितरान्वितस्वार्थे बोध्यमाने पदे पदे वाक्यार्यप्रत्ययोऽपि दुर्वारस्स्यात् । अतो नाऽन्त्रिताभिधानं युक्तमित्यन्यन विस्तरः । आकाक्षादिनिरूपणम् तादृशपदार्थश्च वाक्याथै जननीये आकाक्षासत्तियोग्यतास्सहका- रिण्यः । तत्र पदार्याना परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमाकाइक्षा । क्रिया- श्रवणे कारकस्य, कारकश्रयणे क्रियायाः, करणपणे इतिकर्तव्यतायाश्च जिज्ञासाविषयत्वात् । 'गामानय' 'समिधो यजति' 'दर्शपूर्णमासाम्या स्वर्ग- कामो यजेते त्यादिषु लौकिकवैदिवेषु वाक्येषु तत्सत्वाल्लक्षणसमन्ययः । गौः, अव , हस्ती, पुरुष इत्यादौ नाऽतिव्याप्तिः अन्यरधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितिरासत्तिः । अश्रुतपदार्थस्थळे 'द्वार ' मित्यादौ 'पिघेहीति पदाध्याहारपूर्विकैर ‘पदार्थोपस्थितिः । यथोक्तम्- शाब्दस्यैवाऽन्वयाईत्वाद्द्वारमात्रियतामिति । शब्दाध्याहार एव स्यादित्येवं मादृशां मतम् ।। इति । प्राभारास्तु-अर्यस्य पिधानरूपस्यैवाऽध्याहारमिच्छन्ति । तन्न युक्तम्, तथा वे पिधानाने शान्दत्व न स्यात्, पदजन्यपदार्योपस्थितेरेव शाब्दबोधजनकत्वनियमात् । तात्पर्यविषयससर्गायाधो योग्यता। 'वहिना सिञ्चे'दित्यादौ तादृश- ससर्गामायानाऽतिन्याप्तिः। नवीनास्तु-न योग्यताज्ञानस्य कारणत्वम् । किन्तु अयोग्यतानिधयस्य प्रतिबन्धकमात्रम् , तदमानच कारणं खरूप- सोवेति वदन्ति । १,800 प्रकरणपविना P. 8. वा मा. २ मादीपिका ३ १.६ P.356 L L.J.P.edn. न योग्यता- जान पाम्दयोपे हेतु' etc. Also मादृचिन्तामणि from the same page. ५ ·तन्त्रसिमोन्तरत्नापल्या गगाया घोप पदाना खार्थबोधकता वृत्तिः । सा च त्रिधा अभिधा, लक्षणा, गोणी चेति । तत्र अभिधा नाम-पदानां स्वार्थे मुख्या वृत्ति । सैव शक्तिरित्युच्यते। यथा घटपदस्य कम्बुग्रीवादिमदर्थानुगतघटत्वबोधकत्वम् । घटादिपदाना हि घटवादिजातिरेवाऽभिधेया, न व्यक्तिः । तासामान- त्यात् एकस्या व्यक्ती शक्तिग्रहणे व्यक्त्यन्तरस्य बोधानापत्ते । तत्राऽपि शक्तिस्वीकारेऽनन्तत्वातासामनन्तशक्तिकल्पनाप्रसङ्गात् । न च जातेरुप- लक्षकत्वम् , तथात्वे 'नागृहीतविशेषणा' न्यायेन प्रथमोपस्थिताया जातादेव लाघवाच्छक्तिकल्पनोचित्यात् । अत पदाना जाताव शक्ति. । व्यक्ति- बोधस्तु लक्षणाक्षेपादिनेति दिक् । शक्यसम्बन्धो लक्षणा। यथा-'नील घटमानय' इत्यत्र नील- शब्दस्य नीलगुणवासकस्य तद्विशिष्ट लक्षणा । इत्यत्र गगापदशक्यप्रवाहसम्बन्धिनि तीरे गङ्गापदस्य लक्षणा । शक्यानिष्ठगुणसजातीयगुणयोगो गौणी । यथा 'सिंहो माणक' इत्यर सिंहनिष्ठपसहकारित्वसदृशप्रसह्यकारित्वरूपगुणयोगात् सिंहशब्दो माणपके गौण. ! न च लक्षणातो गौण्या न मेदः, शक्यसम्बन्धमात्रस्य रक्षणावात् । शक्यनिष्ठगुणसजातीयगुणवत्वस्य गौणी वात् । उक्त हि वार्तिकृता- अमिधेयाविनाभूते प्रवृनिर्लक्षयोध्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिटा तु गौणता ।। इति । एवञ्च माणवकनिष्ठप्रसाकारित्वादेरेव यदा शक्यसम्बन्धित्वेन रूपेण सामान्याकारेण बोधस्तदा लक्षणा । यदा तु तन्निष्ठगुणसजातीय- गुणवत्वेन रूपेण बोधस्तदा गौणीति ध्येयम् | लक्षितलक्षणा तु लक्षणा- यामेवाऽन्तर्भवतीति न सा पृथव्यपदेशमईति । अत एव 'यजमाना प्रस्तर' इत्यादौ यजमाननिष्ठमुग्धारणादिरूपमार्यसजातीयकार्यकारिव- .

·प्रथमपरिच्छेदै श्राराक्षादिनिरूपणम् ६७ रूपगुणस्तत्सिद्विरूपः अन्यानि च जात्यादीनि गौणीतिनिमित्तानि पूर्वमेव नामधेयप्रस्तावे निरूपितानि । तच्च पदं त्रिविधं रुढं, यौगिकं, योगरूदृश्चेति । यसमुदायश- क्याऽर्थप्रत्यायक तद्रूढम् 1 अवयशक्त्याऽर्यप्रत्यायकं यौगिकम् । अपयशक्युपोद्वलितसमुदायशक्त्याऽर्थप्रतीतिजनक योगरूढम् । तत्र घटः, चित्रगुः, पङ्कजं, इति कमेणोदाहरणानि । केचित्तु नवीना पङ्क- जादिपदाना योगेनै निर्वाहं कुर्वन्तः मण्डूकादिषु प्रयोगापनि प्राचीन- प्रयोगामानेर वारयन्त: योगरूदि पृथट्नाऽगीकुर्वन्ति । लक्षणागौण्योर्वीजमन्वयानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तिश्च । यजमानः ' इत्यादी अन्वयानुपपतिः। अर्थवादाना प्राशस्त्यलक्षकले स्वाध्यायनिधितापर्यानुपपत्तिरिति मेगोकम् । तात्पर्यञ्च विशिष्टार्थ- बोधोदेरयाम्नानम् । अतो वेदे कर्तुरमायेनेच्छाया अमावेऽपि न क्षतिः । तच्च तापणं वेदे मीमासापरिशोधितन्यायाद पड्डिधैर्लिङ्गैचा- वगम्यते । टोके च प्रकरणादिना । तच्च शाब्द द्विवियम्-पौरुपेयम- पौरुषेयश्चेति । तत्र पौरुपेयमातवाक्यम् । अपौरपेयो वैदिकरशन्दराशिः। सोऽतको नित्य इति वक्ष्यते । नैयायिकास्तु तस्येश्वरप्रणीतवमम्युपग- छन्त उमयोरपि लोकिकवैदिकयोरातोचरितन्वेनैवाऽनुगम कुर्वन्ति । तनाऽस्मासममिमतमित्यग्रे वक्ष्यामः । उमयोरपि चाऽनाप्तामणीतबाच्छ- न्दस्य च स्वतोऽदुष्टवादुमयमपि प्रमाणमेव । प्रस्तर १. See मीमांसाहौस्तुम १.४ २P 109 L.TVol I Chori. edn. उभिमादस्य ज्योतिष्टोमादौ पाक्षिकानां प्रयोगामावनेत्यादि । २. See शेषिकसू. 6.1.1. P.141 L.T.Chor edn. परिपूर्वा याश्याविया 1. Sco कारिरावरी 19.T. Alto न्यायमरी P.218 बातो. पाचE P. 137. Chow.cin.

·६८ तन्त्रासिदान्तरनावल्या तत् पुनरपि द्विविधम्-सिद्धार्थबोधक निधायकञ्चेति । 'एप राजा पाश्चाल' इति लोके सिद्धार्थबोधकम् । वेदे च 'वज्रहस्त पुरन्दर' इत्यादि । विधायक मपि द्विविधम्-औपदेशिकमातिदेशिकञ्चेति । इत्य- मिद कर्तव्य' मित्यौपदेशिकम् । 'तद्वदिद कर्तव्य' मित्यातिदेशिकम् । प्रथमस्योदाहरणं लोके 'देवदत्तो घृतसूपशाकादिभिर्भोजयितव्य' इति । वेदे च 'अवघातप्रोक्षणाघाराज्यभागादिभिर रुपकृताभ्या दर्शपूर्णमासाम्या स्वर्ग सम्पादये'दिति । द्वितीयस्योदाहरणं लोके 'देवदत्तवद्यज्ञदत्तो भोज- यितव्य' इति । वेदे च 'सौर्ययागेन ब्रह्मवर्चस सम्पादयेदाग्नेयवटुपकृत्येति। उपदेशस्यैव विस्तरो द्वितीयादिषष्ठा तोऽध्यायसमुदायः। अतिदेशस्य विस्तरस्सप्तमादिर्दशमान्त । एकादशद्वादशावुभयसाधारणाविति विवेक ॥ इति शाब्दनिरूपणम् इति तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्यां प्रथमपरिच्छेदे शाब्द- निरूपण नाम पञ्चमः प्रकाशः ॥ . उपमाननिरूपणम् अथोपमानं निरूप्यते । उपमान पूर्वदृष्टेऽर्थे स्मर्यमाणे यदृश्यमाना- र्थसादृश्यज्ञान सोपमितिः। दृश्यमानगवयनिरूपितसादृश्यप्रकारकगो- विशेष्यकप्रमोपमितिरिति फलितम् । तत्करण गरयपिण्डदर्शनमुपमानम्। 'मागरिको हि पुरुप नगरे दृष्टगु कदाचिदरण्य गतस्तत्र गवय पश्यति । तदा तद्गतसादृश्य प्रत्यक्षेणाऽवगच्छति । अनन्तर च समानसवित्स- वेद्यतया गम्यसाहरय गोनिष्ठ स्मरति एतद्भवयसदृशी मदीया गौरिति । सैव चोपमितिरित्युच्यते। तत्करण च गवयपिण्डदर्शनमुपमान मिति । तार्कि- कास्तु 'गोसदृशो गवय' इसारण्यपुरुपवाक्य श्रुत्वा कदाचिदरण्य गतो. ।

·प्रयमपरिच्छेदेऽयांपत्तिनिरूपणम् नागरिकस्तर गश्यं पश्यन् तस्मिन् गोसादृश्यमवगच्छति । अनन्तर- मारण्यकताक्या स्मरति। ततश्व 'गवयो गरयपदवाच्य' इति ज्ञान तस्य जायते । तन गयो गवयपदनाच्य इत्युपमितिः । आरण्यकवाक्यार्यस्म- रणमवान्तरल्यापारः । गवयगतगोसादृश्यज्ञानमुपमानमिति वदन्ति । केचितु गोसदृशो गपय इति वाक्यस्यैोपमानन्वमिच्छन्ति । अस्योपमितिज्ञानस्य शब्दजन्यत्वेन शान्दानतिरेकात् पृथक् प्रमाणत्व न सिध्यतीति मीमासका उपमानमिदमन्यया वर्णयन्ति स्म । तत्स्वरूपन्तु वर्णितमेव । प्रयोजन तु-अपगतसाङ्गदर्शपूर्णमासादिरूपप्रकृतिपदार्थस्य विकृतिदर्शनेन तत्स- दृशस्य प्रकृतियागस्य स्मरणम्-सौर्ययागसदृश एकदेवत्यत्वोपपद्रव्यकन्या- दिनाऽऽग्नेय इति । तेन चाऽतिदेशाक्यल्पनम्-सौर्ययागेन ब्रह्मवर्चस भावयेदानयात्-इति । उक्तं हि वार्तिस्यता- मिन्नाऽनुमानादुपमेयतोक्ता सौर्यादिवाक्यैरसहाऽपि दृष्टम् । सादृश्यतोऽग्न्यादियुतं कथं नु प्रत्याययेदित्युपयुज्यते नः।। इति । इत्युपमाननिरूपणम् . अर्धापत्तिनिरूपणम् अयार्थापतिनिरूप्यते । प्रमितस्याऽर्यस्याऽर्यान्तरेण विनाऽनुप- पचिमालोच्य तदुपपत्यर्यमर्यस्य कल्पन यत् मापत्तिः । यया प्रमाणान्तरेण देवदत्तस्य जीपने निथिते सनि गृहेऽनवस्थितस्य तस्य जीतो बहिर्मावरयन पिना जीवनमनुपपन्नं भवतीति जीवन बहिर्मा पत्ययति साऽर्यापत्तिः। अनोपपाच जीरनं करणम् । उपपादको बहिर्मावः पटम् । येन रिना यदनुपपन्न तदुपपाच जीवनम् । यस्याऽमावे यस्याऽनुप.. पचिः स उपपादको बहिभांगा क्षत्र च प्रमाणागतो जीपनहिमांवयोः परस्परं प्रतिपात: करणम् | गृहे वाऽअस्तिो देवदत्तो यहिति केन- चित् प्रमागेनाऽगनम् । अन्येन च गृहे नास्तीति । तदुमयं समु- ·७० तन्त्र सिद्धान्तरलावल्या . ञ्चित परस्परप्रतिघाति मृतीयते । सोऽय प्रतिघातो बहिर्भावकल्पनया समाधीयते। तेन प्रमाणसिद्धयोयोरर्थयोः परस्परं प्रतिघातोऽर्थान्तरकल्प- नया समाधैयत्वेनाऽऽलोच्यमानोऽर्यापत्तेः कारणम् । तत्समाधानाय चाऽर्थान्तरकल्पनाऽर्थापत्तिरिति सिद्धम् । अस्या अर्यापत्तेरनुमान एवा- न्तर्भावमिच्छन्ति नैयायिकाः । तदनुपपन्नम् । अर्थापत्तावनुपपद्यमानस्य गम्यत्वमुपपादकस्य गमकत्वम् | अनुमितावुपपादकस्यैव गम्यत्वमनुपपन्नस्य च गमकत्वमिति तयोरत्यन्तमेदात् । किश्च नाऽर्थापतिरनुमानेऽन्तर्भवति । तन्नाऽन्वयन्याप्त्यग्रहणेनाऽन्वयिन्यनन्तर्भागात् । नाऽपि ब्यतिरेकिणि, तस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् । सा चाऽपत्ति िविधा-दृष्टार्यापत्ति श्रुता- पत्तिश्चेति । तत्र दृष्टार्थापत्तेरुदाहरणमुक्तम् । श्रुतार्थापत्तेरुदाहरण लोके 'द्वार' मियुक्तौ तस्य सम्पूर्णतासिद्धये 'सत्रियता' मित्यादि शब्दान्तर श्रतशब्दैकदेशत्वेन कम्यते । वेदेऽपि - विश्वजिता यजेत' इत्यादौ 'स्वर्गकाम' इति श्रुतैकदेशनाक्यत्वेन कल्प्यमिति सिद्धाऽर्थापति ।। इत्पपत्तिनिरूपणम् सा अनुपलब्धिनिरूपणम् अथेदानीमनुपलब्धिं निरूपयामः। अनुपलब्धिर्नामोपलब्ध्य भाव. । स च प्रत्यक्षादिप्रमाणपश्चकप्रवृत्तिप्रतियोगिकः । एवश्च प्रवृत्ति- योग्याना पश्चानामपि प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां यत्राऽप्रवृत्ति, योग्या- नुपलब्धि माऽभावरूप पष्ठ प्रमाण घटाघभावविषयकमिति सिध्यति । उक्त हि वार्तिकता- प्रमाणपश्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थ तत्राऽभावप्रमाणता ॥ इति । 1.See न्यायमरी P.41 1 7 अभावपूविकाऽपितिरनुमानमेव etc. .

·प्रथमपरिच्छेदे अनुपलब्धिनिरूपणम् ७१ युक्त चैतत् । न हि स इन्द्रियेण गृह्यते । इन्द्रियव्यापाराभावेऽपि तदुदयात् । यो हि प्रातःकाले गृहेऽस्थितो मध्याहे पृच्छयते-किमस्मिन् गृहे प्रातः कश्चित् श्यामो लोहिताक्षो दृष्ट इति, स तदानीमेव योग्यस्म- रणानुदयात् तस्याऽभार प्रातःकालिकमिन्द्रियव्यापार निनवाऽधारयति । अतो नेद्रियकरणक तज्ज्ञानम् , नाऽप्यनुमेयम् , लिलिगिनोस्सम्बन्धन- हादेरभावात् । नाऽपि चोपमानादेः प्रवृत्तिः । तद्धेतोस्सादृश्यज्ञानादेर-- भागत् । अतोऽनश्यं प्रमाणान्तरभूतयाऽनुपलब्ध्यवाऽभावस्तादृशः प्रत्येतव्य इति सिद्धममावस्य पष्टप्रमाणत्वममारविषयस्य चेति । प्रामारास्तु-अमागाप्य पदार्थमेगाऽपटपन्तस्तद्ग्राहकत्वेन पष्ठ प्रमाण प्रमाणाभाररूप नाऽङ्ग त। तदस्माभिरमा दार्थस्य पूर्व साधितत्वात् तस्य च प्रत्यक्षादिभिर्ग्रहीतुमशक्यत्वात् परिशेपादनुपलब्धि- गोचरत्वमेवे युपेक्षणीयम् । अतस्सिदमनुपलब्धिर्नाम पष्ठ प्रमाणम् ।। इत्यनुपलब्धिनिरूपणम् यत्तु सम्भवाय शते पञ्चाशदादिसरयास्ति त्ररूपं, यश्चेतियाख्यं 'इह वटे यक्षस्तिष्ठति' इति, तत्र प्रथमस्याऽनुमानेऽन्तर्मावः । द्वितीयस्य प्रामाण्यमेव न सम्भवति, अनिर्णायकत्वात् । सत्यपि या प्रामाण्ये तस्य शन्द एकाऽन्तर्मान इति न सयो पृथक् परिगणनासरः। अतस्मिद्ध पडेय प्रमाणानि मामुमते न न्यूनानि नाऽधिमानि । तेषु वेदतदुपजी- चिप्रमाण विहाय पस्याऽपि धर्मे प्रवृत्तिर्नाऽरतीति ॥ इति त प्रसिमान्तरलायल्यामुपमानादिनिरूपण नाम पष्टः प्राश ॥ इति महामहोपाध्यायपण्डितसार्वभौमवकटसुब्रह्मण्यापरनामक- श्रीचित्रस्वामिग्यासिरिचितापां तन्त्र सिद्धान्वरत्नावल्या प्रथमः परिच्छेदः॥ १.60 प्रगचिरा. 118 17 ·+ अथ द्वितीयः परिच्छेदः अर्थभावनानिरूपणम् स च धर्मो यागहोमदानादिरूपो यजेत,जुहुयात् , दद्यात् , इत्यादिमि- खबोध्यते । तत्र प्रत्ययस्य द्वैरूप्यमस्ति लिङ्यमाझ्यातस्वञ्चेति । लिङ्त्वेन रूपेण शाब्दी भावना आख्यातत्वेन च रूपेणाऽऽर्थी भावनाऽभिधीयते । तत्र च धास्वर्ष. करणम् । स्वर्गादि फलम्। तथा च 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादेरयमर्थ:-स्वर्गफलिका यागकरणिका यत्किञ्चिदितिकर्तव्यताका शब्दभावनाविषयिणी आर्थी भावनेति । इद चाऽऽर्थीभाननाया मुख्य- विशेष्यत्वम् , इतरे कारकादीना शाब्दीभावनायाश्च तत्रैव विशेषणतमा- उन्थयो नवीनमते । प्राचीनमते तु शब्दभावनया एव मुख्यविशेष्यत्वमिति बोध्यम् । ननु केयमार्थी भावना ? यस्या धात्वर्थ, करणमिष्यते । तस्यास्सत्वे धात्वातिरिक्तत्वे वा किं मानमिति चेत्, उच्यते-पुरुषगतः फलानुकूलो व्यापार आर्थी भावना । शाब्दी भावना तु पूर्व निरूपिता । उभयानुगत लक्षण तु भवितुर्भवनानुकूल प्रयोजकल्यापारविशेष इति । अन्योत्पत्सकूल- प्रयोजकव्यापारत्वमेव लक्षणम् । भवितुरित्यादि स्वरूपकथनमिति द्रष्टव्यम्। सा चाऽऽख्यातेनोच्यते । तथाहि-पचतीत्यत्र विकृत्तिस्तदनुकूटोऽधिश्रय- णादिरवनावणान्तो व्यापार तदनुकूल प्रयत्नश्च भासत इत्यविवादम् । तेषा च भानकारणजिज्ञासाया पचतीत्यतस्तेपा प्रतीते: 'यच्च यस्मात्प्रती- यते तत्तस्य वाच्य मिति न्यायेन तदेव पद तेषां वाचक मित्सङ्गीकर्तव्यम्। तत्राऽपि कोऽश कस्य वाचक इति जिज्ञासाया प्रकृत्यशत्य विक्टत्ति- तदनुकूल व्यापारवाचित्वम्, प्रत्ययाशस्य यत्नवाचित्यमित्यास्थीयते । फल- व्यापारयोर्धातुरिति वचनात् । फलमानस्य धात्वर्थत्वे व्यापारापगमदशाया पा को विद्यत इति प्रयोगापतिः । ग्रामो गमनवानिति प्रयोगापतिश्च ।

·द्वितीयपरिच्छेदे अर्थमावनानिरूपणम् ७३ व्यापारमात्रस्य तत्वे त्यजिगम्योर्धात्वोः पर्यायत्वापत्तिः । अतः फलावच्छिन्नो च्यापारो धात्वर्थः। एवञ्च फलावच्छिन्नव्यापारमात्रांशे धातोः पर्यवसानात् तदतिरिकतया भासमानो यत्नादिराठ्यातार्य एवेत्यङ्गीकार्यम् । न च तस्याऽपि व्यापारत्वाविशेषात् व्यापारत्वेन रूपेण सर्वेषामेव च्यापाराणां धातुना सद्ग्रहः कुतो न स्यादिति वाच्यम् । पचति पार्क करोति पाकं भावयतीति धावत्पाकातस्य पृथक् विवरणदर्शनात् तस्याऽ- पलपितुमशक्यत्वात् करोतिवित्रियमाणस्याऽर्यस्याऽऽख्यातार्थत्यागीकारात् । एवञ्च फलं तजनकीभूताधिश्रयणफत्कारादिदशारीरो व्यापारश्च धातुवाच्यः। तदनुकूलव्यापारसमूहस्सर्वोऽपि तिडपः । यत्त्वत्र कुतूहलवृत्तौ फलमात्रस्य धात्वर्थचमङ्गीकृत्य तदितरस्य सर्व- स्याऽपि व्यापारस्याधिश्रयणत्कारादेराख्यातवाच्यत्वमुक्तम्, तन्नाऽs- दर्तव्यम् । फलमात्रधात्वर्यपक्षस्य बहुधा ग्रन्थान्तरेषु खण्डितत्वात् । स प्रयत एवाऽऽर्थीमावनेत्युच्यते। अर्थ्यते पुरुरिति अर्थः फलंम् । तत्सम्ब- द्धाऽऽर्थी भावना । तल्लक्षणञ्च फलोत्पत्यनुकूलः पुरुषगतो व्यापारविशेष इत्युक्तम् । आर्थी मावना हि यागदानादिरूपधात्वर्थनिप्पादनद्वारा स्वर्गपश्चादिकं फलं जनयति । अतस्तत्र प्रयोजकव्यापारस्वं घटत एव । अतश्च धात्वर्यानुकू- लव्यापारसमूह एवाऽऽख्यातायः, आर्थी भावना च लोके । न च कुत्रा विवरणदर्शनात् करोतेर्यनार्थकत्वेनाऽऽख्यातस्याऽपि . यतार्यकत्वमिति याच्यम् । करोतेर्मावयतिपर्यायत्वेन यतार्यकत्यामावात् । अत एव रयो गच्छतीत्यादौ रथो गमनं करोतीत्यचेतनेऽपि विवरणं सद्गच्छते। किश्च करो- तेर्यनार्थकत्वे यततेरिव तस्याऽप्यकर्मकवापत्तिः । अतः करोतेन यत्नार्थ- १. See कुतूहलवृत्ति P. 125. L. 8. तण्डुलरूपकर्मगता वित्तिः पचिवाच्या। तत्प्रयोजको देवदत्तादिकर्तृव्यापारोऽषिश्रयणादिनिचयरूप आश्यात- प्रत्ययवाच्यः।

·तन्त्र सिद्धान्तरनावल्या व्यापार कायम् , रिन्तु भावयतिपर्यायवादनुकूलव्यापारवाचित्वमेव । यत्त कचिद पचति पाके यतते इति विवरण दृश्यते तल्लाक्षणिकम् । एवञ्च विवृत्ति- रूपफलोद्देश्यकपाकानुफूलव्यापारसमूह एव तिर्थ । स च सामान्यरू- पेणाऽऽख्यातादोधितोऽपि तत्तद्विशेषरूपेण तैस्तैर्विशेषवाक्यैरवबोध्यते । एव "यजेत स्वर्गमाम" इत्यादौ देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागरूपयागा- दिर्धातुनाऽभिधीयते । तदुपकारकथ प्रयाजानूयाजादिरगकलापरूपस्स- र्वोऽपि व्यापारस्सामान्यरूपेणाऽनुक्ल यापारवरूपेणाऽऽख्यातेमाऽभिधी- यते । विशेषरूपेण तु तत्तदङ्गविधिभि. प्रयाजादिनाक्य । अतस्तत्तदङ्ग- निधिमिषिधीयमान अन्वाधानादिब्राह्मणतर्पणान्तस्सर्नोऽपि आख्यातायस्यैव प्रपञ्चरूप इति पार्थसारथि । नवीनौस्तु -न व्यापारसामान्यमाख्यातार्य । तत्तज्जन्यभेदेन तत्त- दुत्पादकमैदेन च व्यापारत्वमेदावश्यमावादेक्शक्यतावच्छेदक गानुपपत्ते विशेषविषयकतत्तष्ठतिकल्पने चाऽनेकशक्तिकल्पनागौरवात् पचति पाक परोति इति विवरणपटात् लाघगत् यनव शक्यतापच्छेदकीकृत्य यह एवाऽऽरसातार्य । लघुभूतनशक्यतावच्छेदसम्मवेऽनेकवल्पनस्याऽन्या- प्यत्वात् । पनवस्य जातिरूपचेन लघुत्वात् । न च कृमो न यतार्य- फत्वम् । अपनाभावे पातरोगादिना पदमाने चैत्र माय स्पन्द फरोति पातरोगादिनाऽस्य शरीर स्वदत, इति सत्यपि व्यापारे कननिपेघदर्श नात् करोतिनेर यतिधातुनाऽपि विवरणदर्शनाच कृनो यतार्यकत्वा- वगमात् । नप नो यतार्यक्त्वे तत्पर्य यन्यापरया यनतेरिख जोऽप्यम कत्यापत्तिरिति युक्तम् । सकर्मक्रयाकर्ममा दाबाझार्धाने । आया. See TTU P 102 L 16 and so on ? Soe tlataith P 21 L 2. 101 II Chov odn ·द्वितीयपरिच्छेदे प्रार्थीमावनानिरूपणम् घट, झायाश्शब्दस्वभावाधीनतया अपर्यनुयोज्यत्वात् । यथैव हि कर्मत्वं, आनयन, इत्यत्र नाऽऽकाक्षा, किन्तु घटमानयतीत्यत्रैत्र पर्यायत्वेऽपि सा, तथैव पर्यायत्वेऽपि कृञ एव कर्माकाङ्क्षा, न यतते । अत एव माण्य- कारोऽपि भावार्थाधिकरणे-तथा यतेत यथा किश्चित् भवति इति, इन्द्रियकामाधिकरणे च-कतमोऽत्र शब्दः पुरुषप्रयतस्य वक्तेति, जुहुयादिति घूमः इति, जुहुयादिति शब्दस्यैतत्सामर्थ्य यद्धोम- विशिष्टं प्रयत्नमाह इत्यादिना चाऽऽख्यातस्य यत्नार्थकत्वमेव स्पष्टीक- रोतीति सिद्ध कृतो यत्नवाचित्वात् तेन यतिना च विवरणादाख्यातस्य यनवाचित्वम् । सिद्धे च यत्नवा चित्वे पाक भावयती यादी भावयते करोतिपर्यायव स्वीकृत्य यतनाचित्व लक्षणया स्वीकर्तव्यम् । एव रथो गच्छति, चैत्रो जानाति, इच्छतीत्यादी अनुकूलव्यापारे गमनाद्याश्रयत्व एव वा लक्षणेति वदन्ति । यदत्र भाट्टदीपिकान्याख्याने प्रमावल्या शम्भुभट्टै मूलोक्तयनारयातार्य- त्वस्थिरीकरणाय मतान्तरखण्डनपूर्वकं बहु यतितम् , यच्च तस्या एव व्याख्या- नान्तरे भादृचिन्तामणौ श्रीवाञ्छेश्वरयज्य मि पार्थसारथिमिश्रमतपरिपोप- णाय बहुधा पराक्रान्तम् तदुमय तत एवाऽवगन्तव्यम् । सर्वथा सिद्धम्-- धात्वतिरिक्ता आख्यातवाच्या भावना, तस्याश्च धावन्वय इति । तत्र यत्र फळबोधकपदान्तराश्रवण तत्र धात्वर्थस्योदेश्यत्वमङ्गीकृत्य तस्य भावनाया कर्मत्वेनाऽन्वय । यथा पचतीत्यादौ पाक करोतीति । यदा तु कर्मवाचकपदान्तरश्रवणम् , यथा ओदन पचतीत्यादौ, तत्र धात्वर्षस्य करणत्वेनैवाऽन्वय.-पाकेनौदनं करोतीति। एव 'यजेत सर्गकाम इत्यादि- वाक्येषु विधिघटितेषु आफ्यातोपात्ताया भावनाया भाज्याकाक्षाया यद्यपि समानपदोपात्तस्य धात्वर्यस्यैव भाव्यत्वेनाऽन्वयो युक्त -याग कुर्यादिति, तथापि तस्य द्रव्यव्ययायासादिबहुकष्टसाध्यत्वेन कष्ट कर्मेति न्यायेन , ·तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या स्वयमनिष्टत्वात् अनिष्टे पुरुषाणां प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यनुदयात् तं परित्यज्य स्वयमिष्टरूपमिटसाधनरूपं वा यस्त्वन्तरं निश्चिद्भाव्यत्वेनाऽपेक्षते भावना। यञ्च वस्तु स्वर्गादिकमिष्टरूपमिष्टसाधनरूपं वा मानान्तरेणाऽवगतं तदेव माव्यत्वेन सम्बध्यते-वर्ग भावयेदिति । तत्र च धात्वर्थः करणम् । पजेत स्वर्गकाम इत्यत्र हि लिडा प्रवचनाऽभिधीयते । आख्यातेन चाऽऽर्थी भावना । धातुना यागः । तभिष्ठकरणत्वं च लक्षणया प्रतिपाद्यते। स्वर्ग- कामपदं लक्षणया स्वर्गपरम् । प्रथमा च कर्मवपरा । अतश्च यागक- रणिका स्वर्गमाच्या भावना प्रवर्त्तनाविषय इति वाक्यार्थः। यागेन - स्वर्ग भावयेदिति यावत् । यद्यपि यागानुकूलभावनायां न यागः करणं भवितुमर्हति । प्रत्युत भावनाजन्यवाघागस्य यागकरणवमेव भावनायास्सिद्ध्यति तथापि कृते यागे सा फलोपहिता भवति । तादृश्याच तात्यां यागः करणं मवति । अत एव नाऽत्र लोकायगत मुख्यं करणत्रम् । किन्तु मावनाकरणत्वं भावनामाव्यनिर्वतकत्वम् । यागो हि भावनामान्य स्वर्गादिकं निष्पादयति । अतः पारिमापिकमत्र करणत्रमिति । एवं स्वर्गपुत्रपचादिकं फलं भावनायो मात्र्यन्वेनाऽन्वितमपि यागेर जननीयमिति यागः फलं प्रति करणमिति श्रुत्या बोधितं भवति ।। अपूर्वनिरूपणम् तच करणत्वमाशुतरविनाशिनां कर्मणां यागहोमादीनां कालान्तर- माविस्वर्गादिकं प्रति न सम्भवतीति श्रुतकरणवनिर्वाहाय यागस्वर्गयोर्मध्ये यागजन्यं फटोपत्तिपर्यन्तावस्थायि अवाप्य वस्तु निश्चिकल्प्यते-अमि- होत्रन्योतिष्टोमादिमिरपूर्व कृत्वा स्वर्ग सम्पादयेदिति । परैरपि अस्तु दानाध्ययनादिरेव विचित्रो हेतुः जगदचित्र्यस्येति चेनःक्षणिक- सादपेक्षितस्य कालान्तरमावित्वान् ।

·द्वितीयपरिच्छेद अपूर्वनिरूपणम् चिरयस्तं फलायाऽलं न कर्मातिशयं विना। इत्युक्तः। प्राचार्यशङ्करभगवत्पादैरपि-न चाऽनुत्पाद्य किमप्यपूर्व कर्म विनश्यत् कालान्तरितं फलं दातुं शक्नोति । अतः कर्मणो वा सूक्ष्मा काचिदुतरावस्था फलम्य वा पूर्वावम्याऽपूर्व नामाड- स्तीति तर्पते इति । न च कृप्तर्यागपंसादिभिरेव फटोपतिरस्तु, किमर्थमतिरिक्तामसिद्ध- फल्पनेति चेत्, नपंसस्य फलजनकन्वे तस्य नित्यत्वेन फलपरम्परोपचिन वारयितुं शक्या । न चोत्पलस्वर्गध्यंसस्य प्रतिवन्धरुवं कल्यत इति वाम्यम् , गौरवात् । विश्व गास्नानादिस्यलेऽनेकेपा जलसंयोगध्वंसानां व्यापारलं कल्पनीयं स्यात् । तथाऽतिगौरवम् । विश्व यागध्वसो न व्यापारः, प्रतियोगिध्यंसयोरेकर जनकत्वाभावात् । प्रत्युत प्रतिबन्धकत्वापत्तिः, कारणीभूताभाषप्रतियोगित्यात् । अतो "धर्मः क्षरवि कीर्तना"दित्यादि- प्रमाणपटात् नाशयोग्य विधित् कल्पनीयम् । तदेवाऽपूर्वपदयाच्यम् । सच यागादेशक्तिरूपं, अयान्तरल्यापाररूपं या । न चाऽन्ययासिद्धिः । शशक्तिमतो या व्यापारेण व्यापारिणो याऽन्यथासिद्धरमात् । न च शक्तिमतो व्यापारवतो या यागादेनागे तस्य फयं पुत्राऽवस्थाननिति शनीयम् । फटपटकल्प्यस्य तस्य पत्रास्थाने फलोत्पत्तिः सत्रैव कल्प- नापा उचित वात् । तदेयाऽर्यपदयाप्यम् । पयोर्कम्- शक्तिः कार्यानुमेयत्यायद्योपयुज्यते । वय साऽग्युपेतन्या साश्रयान्याश्रयाऽपि वा ।। इति । कार्याऽनुमेयं हि तत् यत्र कार्यायाऽलं तय कन्पयितुं पुकम् । उदाहितत्वाप उच्दक्तिः इति च। न प येयपियरयं दोपाप । पपामारजन्यमोज्यं शान्तेयपहार जनाते सपा .

·७८ तन्त्रसिद्धान्तरजावत्या यागजन्यमपूर्व मप्टेऽपि यागे कात्मन्यनुवर्तताम्, को दोषः । अतश्च सिद्धमपूर्वम् । तच्च यावफलोदय यजमानारमन्यत्रतिष्ठते । उत्पाद्य फलं बिनक्ष्यतीति । अपूर्यभेदः तच्चाऽपूर्व परमापूर्वसमुदायापूर्वोत्पत्यपूर्याशापूर्वमेदाचतुर्धा मियते । साक्षात्फल्जनमपूर्व परमापूर्वम् । उपत्यपूर्वसमुदायजन्यमपूर्व समु- दायापूर्वम् । अङ्गेम्पासम्भवन्पङ्गापूर्चाणि । तथाहि-प्रथम तावत्कर्मणा श्रुतफलसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या कल्पित- मपूर्व फलाव्यवहितपूर्ववृत्तित्त्वात् साक्षात्फलसाधनत्वाच फलापूर्व परमापूर्व- मिति चोच्यते । तच सर्वाङ्गसहिंतप्रधानानुष्ठानानन्तरमुत्पद्यते । अद्गाना क्रियारूपाणा क्षणिकाना प्रधानेन सह मिथस्साहित्य स्वरूपतो न सम्भ- वतीति अपूर्वद्वारैव तद्वक्तव्यम् । तत्राप्रधानकर्मणि तेषामुपतिप्रकार. कम्यते-अङ्गानि कानिचित् प्रधानानुष्ठानात्पूनमनुष्ठीयन्ते । कानिविच्च तदनन्तरम् । येन च क्रमेण तान्यनुष्टीयन्ते तेनैव क्रमेणऽपूर्व जनयन्ति । লন্ত অলি বলিয়াকানি সথানানুষ্ঠাষ্ঠিীদানায়- जानि तानि स्वसस्वार्ये द्रव्यदेवतादौ सानुष्ठानानन्तरमेव कञ्चनाऽति- शयमादधति । स च परम्परया प्रधानयागपर्यन्तमनुवर्चमानोऽनुष्ठिते तस्मिन् ' तज्जन्योत्पत्त्यपर्ने उपकरोति । एव च सनिपत्योपकारकाणा पूर्णगानांमुत्पत्यपूर्वोत्पत्तावुपयोग । प्रधानानन्तरमनुष्ठीयमानाना तु तेषा- मुत्पन्नोत्पत्यपूर्वपरिपोपणे उपयोग । यान्यारादुपकारकाण्यङ्गानि तान्यनु- ठिनमात्रेणेव यजमानामनि स्वीयमपूर्व जनयति । मध्येऽनुष्ठित प्रधानमपि क्रियारूपत्वात् क्षणिक सनोचरा स्सम्बन्धमईतीत्यनुष्टितमानादेव प्रधा- नादेवमपूर्वमुत्पद्यत इत्यवीरव्यम् । तदेवोत्पत्त्यपूर्वमिन्युच्यते । उत्त- रामाण्यात स्वानुष्टानानन्तरमेव स्वापूर्व जनयन्ति । तानि चाऽपूर्वाणि ·द्वितीयपरिच्छदे अपूर्वनिरूपण्यम् ७६ यापच्चरमानानुष्ठान यजमानात्मनि समवेत्य वर्तते । उत्पन्ने चरमाङ्गा- पूर्वे मध्यवर्ति उत्पत्यपूर्वाड्य प्रधानजन्यमपूर्व परमापूर्वोत्पादने प्रयतते । तत्र चोपकुर्वति तानि साण्यप्यङ्गापूर्वाणि । अङ्गापूर्वोपकृत प्रधाना- पूर्व परमापूर्वमुत्पांचाऽङ्गापूस्मह विनश्यति । परमापूर्वतु यावत्फलोदय यजमानात्मनि तिष्ठति । उत्पाद्य च फल नश्यति । अत एकस्मारकर्मणो न पुन पुन फलो पतिप्रसङ्ग । अनेक्प्रधानकैकपयोगस्थले तु एकैक- स्माप्रधानादेवकमुत्पत्यपूर्वमुपद्यते । सर्माणि तानि मिलिया स्वागापूर्वो- पकृतानि परमापूर्वमेक जनयन्ति । दर्शपूर्णमासयोर्विशेपः दर्शपूर्णमासयोस्तु समुदायापूवमधिकम् । तत्र पूर्णमासे त्रीणि प्रघा- नानि सहाऽनुष्टीयते । एव दर्शेऽपि । तत्र तिमि प्रधानैमिलित स्वाहापूर्वोपकृतैरेक समुदायापूर्वमुत्पाद्यते। दर्शेऽपि तथैव । ताभ्या द्वाभ्या समुदायापूर्वाभ्यामेक परमापूर्वमुत्पाद्यते । स चातुर्मास्येष्वपि वैश्वदेव- वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाख्येषु चतुर्वधि पर्वमु पृथक् पृथगेकैकं समुदायापूर्वमिति चत्वारि समुदायापूर्वाणि । तेम्य एक मेन परमापूर्वम् । ततश्च फलमिति । एवञ्चोत्पत्त्यपूर्वानन्तर यत्र समुदायबोधक वचन तोप- त्यम्यस्समुदायापूर्वम् । तत परमापूर्वम् । तत फलम् । यत्र तु तन्नाऽस्ति तमोत्ययपूर्णदेव परमापूर्व ततश्च फलमिति सिद्धम् । केचित्तु परमापूर्मानीकरणे न प्रमाणमस्ति, उत्पत्त्यपूर्वस्यैर खानापूर्वोपकृतस्य फलजनकत्वमिप्यते कीर्तननारययश्चेति वदन्ति । सवथा सारदस्ति तदपूर्व- मिति सिद्धम् । कर्मभेदः तत्प्रमाणानि च तघाय यागहोमादिरूपधावर्थजन्यमिति पूर्वमुक्तम् । तत्र देवतो- Seo statutTF# P 62 L 18 ·तन्नसिद्धान्तरजावल्या द्देश्यकव्यत्यागो यागः । स च इद्रायेद न मम' इत्यादिखस्खलनिवृ. तिपूर्वकदेवतासबन्धापादनबोधकशब्दोच्चारणपूर्वको मानसिकल्यापार , स एव चाऽऽहवनीयापर यधिकरणप्रक्षेपाधिको होमः । तत्र याग- होमयो उद्देशाश , त्यागाश , प्रक्षेपाश , इति त्रितयमप्यस्ति, तथाऽपि यागस्थले उद्देशाशत्यागाशी समप्रधानमूतौ । प्रक्षेपस्वगभूत । होमस्थले तु त्रयाणामप्यशाना समप्राधा यम् । यजतिचोदनाचोदितो याग । यथा--"दर्शपूर्णमासाम्पा वर्गकामो यजेते" सादि । जुहोति- चोदनाचोदितश्च होम । यथा-"अग्निहोने जुहोति" इति विवेक व्यम् । स्वस्थ पनिवृत्तिपूर्वपरस्वत्वापादनं दानम् । एतेषा मियो भेदक- प्रमाणानि पट्-शब्दान्तराम्याससख्यासज्ञागुणप्रकरणान्तररूपाणि । शब्दान्तरात्कर्मभेदः तत्राऽपर्यायधातुनिष्पन्नानि एकप्रकरणगतान्याख्यातानि शब्दान्तर- मिति शब्दान्तरलक्षण प्राचीनानाम् । विभिन्नधात्वर्यकत्व शब्दातरत्वमिति नभ्या । "तेन सोमेन यजेत” "हिरण्यमानेयाय ददाति" "दाक्षिणानि जुहोती"त्यादीना एकज्योतिष्टोमप्रकरणपठिताना विभि- मधात्ववष्टिनानामाख्याताना कर्मभेदकत्वम् । अतस्तानि यागदानहो- मरूपाणि कर्माणि परस्पर मिन्नानि । धात्वर्थमेदादूभावनामेद, । भावना- भेदाचाऽपूर्वमेद । तद्भेदाच्च पलमेद इति । अभ्यासात्कर्मभेद: अनन्यपरविधिपुन अवणमभ्यासः। 'दला जुहोती'यादो सत्यप्य भ्यासे कर्मभेदाभादिनन्यपरेति विशेषणम् । तेन च कर्ममेद । 'समियो यजति, तनुनपातं यजति, इडो पजति, पहिर्पजति, साहाकार १ Bee मादीपिकाध्या 7 P 158 P २ Se मादीपिका P 1584 - ·द्वितीयपरिच्छदे कर्मभेदनिरूपयाम् ८१ . यजति' इति हि पञ्चकृत्वो यजतिरभ्यस्त । स च समिदादिवाक्यपिहिताना कर्मणा परस्परं मेद विनाऽनुपपन्नस्सन् तेषां मैदमापादयति । एकेनैव विधिना विधानसम्मवे पिहितस्य पुनर्विधानायोगेन द्वितीयादिवाक्यौ- यर्थ्यात् । न च प्रयमाश्येन कर्मविधानमस्तु, द्वितीयादिवाक्यैस्तदपेक्षितो देवतारूपो गुणो विधीयतामिति वाच्यम् । देवताना 'समिधो अम आज्यस्य व्यन्तु' 'तनूनपादन आज्यस्य वेतु' इति हौनकाण्डे प्रया- जीययाज्यानुवाक्यान मे पटितैर्याज्यामन्त्रवर्णरव प्राप्तिसम्भवेन पुनर्विधि यात्। अतस्समिदादिपदानि कर्मनामधेयानि । तदन्यस्य कस्यचिद्विधे- यस्याऽभावात् अनन्यपरविधिपुन.श्रवणस्य कर्ममेदापादक त्वमेवेत्यभ्यासा- स्कर्ममेदसिद्धि । सत्यपि विधिपुन श्रवणे कचित्कर्ममेदो नाऽङ्गीक्रियते । यथा “य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते, य एवं विद्वानमावास्यां यजत” इत्सन । तत्र हि "यदाग्नेयोऽष्टाफपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्याञ्चाऽच्युतो भवति" "ताम्यामेवमग्नीपोमीयमेकादशकपाल पूर्णमासे प्राय- च्छत" "तायतामनीपोमानज्यस्य नापांशु पौर्णमास्यां यज- न्नुपांशुयाजमन्तरा यजति" इति याक्यत्रयेण पौर्णमास्या यात्रय पिहितम् । तस्य 'य एव विद्वान् पौर्णमासी यजते' इति वाक्येन समु- दायरूपेणाऽनुवादः । एष "ऐन्द्र दध्यमानास्यायो" "ऐन्द्र पयो- अमावास्यायो" इति वाक्यद्वयेन पूर्वोकामेयराक्यसह कृतेनाऽमानास्पाया यागत्रय रिहितम् । तस्य 'य ए विद्वानमागास्या यजते' इति समु. दायरूपेणाऽनुवादः । न तु तान्या यागान्तरविधानम् , गौरवात् । अनु- बादप्रयोजनच पौर्णमासीरूपकाल्योगिना त्रयाणां यामाना पूर्णमासनाम- सिद्धिः । एवममानास्याकालयोगिता प्रयाणां यागाना दर्शपदवाच्यत्व- सिद्धि । तत्प्रयोजनच "दर्शपूर्णमामाभ्यां सर्गकामो यजेत" इति पलपाक्योपादानात् फरसम्बन्धसिद्धि.। च उत्पत्तिवाक्ये येपां ६ ·८२ तन्त्रसिद्धान्तरनायल्यां सम्बन्धः, काटश्रवणं तेषामेव ग्रहणम् । अत: प्रयाजादीना तकालानुष्ठेयत्वे सत्यपि उत्पतिवाक्ये कालाश्रयणान्न दर्शपूर्णमासशब्दवाच्यचमिति न तेषां फल. किन्तु दर्शाधङ्गत्वमेवेति । न च य एवं विद्वानि ति विद्वद्वाक्यद्वय पौर्णमास्यमावास्या- रूपकमद्यविधानमस्तु । तदुद्देशेनाऽऽनयादिवाक्यगुणा विधीयन्तामिति वाच्यम् । तत्र अग्निदेवता,पुरोडाशद्रव्यं, अमावास्यादिकाल इत्याधनेकगुण- श्रणात् प्राप्तकोंदेशेनाऽनेकगुणविधाने वाक्यमेदापत्तेः । तदुक्तम्- प्राप्ते कर्मणि नाऽनेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते वह्वोऽप्येकयक्षतः ॥ इति । अतश्चाऽऽग्नेयादिवाक्यान्येव कर्मविधायकानि, विद्वद्वाक्यद्वयं तदनु- वादकमिति सिद्धम् ।। सरूपया कर्मभेदः काम्येष्टिकाण्डे "वैश्वदेवीं साइग्रहणी निर्बपेद्वामकामः" इति विहितायास्साझइणीटेस्सन्निधौ श्रुते "आमनमम्यामनस्य देवा इति तिस्त्र आहुतीर्जुहोति" इत्यत्र सङ्ख्यया कर्मभेदः। तत्र हि त्रिस्यसंख्या आहुतिविशेषणवेन श्रुता । सा च साश्रयस्य कर्मणो भेदं पिना निवे- मशक्या । द्वित्वादिसङ्टयाना स्वाश्रयप्रतियोगिफत्वाश्रयानुयोगिकमेदव- १ जयन्त भट्ट witos in hs न्यायमजरी that his grand father performed this serre and after finishing Ishti immediately he obtained one 714 tamed TI 43 the result of Ishtı. Ses P 250 part I Chor, edn autetaret तामह एव यामकाम सापही कृतवान् । सइटिसमाप्तिसमनन्तरमेव गौर- मूलक प्राममवाप। २ तो घटी इत्यत्र स्व द्विलम्, स्वाश्रयो घट , तत्प्रतियोगिक, व हिरव, स्वाश्रयो घटान्तर तदनुयौगिकरच पूर्वघटप्रतियोगिको घटान्तरवृत्तिः,एवमेतद्घट- प्रतियोगिरतद्घवृत्तिश्च यो भेदस्तुत् घटद्वयम्, तत्ति वम्, अनेक्वृत्तित्व- मिति मायन् । एवं विलासिराधान्तानां वोव्यम् ।

·द्वितीयपरिच्छेद धर्ममेदनिरूपणम् द्वृत्तित्वनियमात् । तादृशी च त्रित्वसंरया स्वाश्रयस्य कर्मणो मेदमापाद- यतीति सङ्ययाऽत्र कर्ममेदः । इदश्च वृत्तिकारमतेनोदाहरणम् । माप्यकारस्तु-अत्राऽऽहुतिविशेषणीभूतया त्रित्वसख्यया कर्ममेदस्य स्पष्ट प्रतीते पूर्णपक्षानुत्यिति मन्वान वाजपेयप्रकरणगत "सप्तदश प्राजा- पत्यान् पशूनालभत" इति वाक्यमुदाजहार। तत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धा- नुमितयागगतसप्तदशवसङ्ख्यया कर्ममेदः। तथा हि- 'प्राजापल्या नित्यत्र प्रजापतिदेवतया प्रथमं द्रव्यस्य सम्बन्धः । ततश्च तस्य बहुत्वेन । प्रजापत्तिर्देवता अस्येति प्राजापत्य. । प्राजा- पत्यश्च प्राजापत्यश्व प्राजापत्यश्च प्राजापत्या इति । एवञ्च द्रव्य- देयतासम्बन्धाना बहु वात् यावन्तस्सम्बन्धा तागतो यागास्सिद्धयन्ति । प्रकृते च सप्तदशसयाविशेपितास्मप्तदश यागाः सम्पद्यन्ते । यदि तु द्रव्यस्य प्रथम वद्दुत्वेनाऽन्वयोऽगीक्रियेत ततश्च देवतया, तदाऽनेक- द्रव्याणामेको देवतासम्बन्ध इति एक एव यागो लभ्येत । प्रजापतिर्देवता एपामिति प्राजापत्या इति । तच्च न युक्तम् । तद्धितार्थस्य द्रव्यस्य प्रथम देवतया सहै। सम्वन्धो युक्तस्यात् , अन्तरङ्गत्वात् । प्रकृत्यर्था- न्वितस्वार्थियोधकत्वस्यैव न्यायसिद्धत्वाच । न च सम्बन्धानेकत्वेऽपि लाघपादेवयागकल्पनमेाऽस्विति वाच्यम् | टाघरस्य न्यायरूपतया तदपेक्षया एफपशुनिप्प नैकादशारदानगणप्रापरस्य चोदकस्य शाखयेन तस्य प्राबल्यात् तस्यैर नियामक्त्वकल्पनौचिन्यात् । अत्र सर्वत्र प्रकृति- भूतोऽग्नीपोमीयपशुयाग एव । तत्रैक एर पशु. । तत्रैव च "एकाद- शाऽवदानान्यनद्यति" इत्येकादशायदानगण उक्त । स च परम्परया भाजाप यपशुषु प्राप्तः । तत्रैवैकस्मिन् पशौ एकादशारदानगणेऽनुष्टिते १ यत्वत्र भाट्टमास्करे "निम्न आहुती रित्यस्य भाष्यकारीयोदाहरणत्व 'सप्तदश प्राजाप यान्' इत्यस्य प वार्तिककारीयोदाहरणत्वमुक्त, तत् रेसक- এমারসসিবি সামারি। ।

·तन्वसिद्धान्तरत्नावल्या चोदकोऽनुगृहीतो भवति । एवञ्चैकपश्वपादानकैकादशावदानगणसम्पा- दित एको यागः । एवं सप्तदश यागा इति सिद्धस्सहयया कर्ममेद. ॥ संज्ञया कर्मभेदः साहज्योतिष्टोमविध्यनन्तर श्रुते "अथैप ज्योतिः, अर्थप विश्व- ज्योतिः, अर्थप मर्वज्योतिः, एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत" इति वाक्ये ज्योतिरादिभिसज्ञामि प्रकृतज्योतिष्टोमाद्भिन्ना यागा विधीयन्ते । न च "वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेते तिवत् प्रकृतज्योतिष्टोमस्यैवाऽनुवा- दोऽस्त्विति वाच्यम् । तत्र ज्योतिष्टोमप्रकरणानुवृत्तेस्तद्ग्रहणम् । प्रकृते त्वथ- शब्देन प्रकरणनिवृत्तेरस्पष्ट प्रतीयमानत्वात् । अतः कर्मय ज्योतिरादि- सज्ञानयभिन्न विधीयते । तस्य च सहस्रदक्षिणस्य फलोदेशेन प्रयोगैक्यवि- धिरिति सिद्धः कर्ममेदः। एवञ्च प्रकृतकर्मनाम्न पर्यायत्वेन तदेकदेशत्वेन श्रूयमाणाया प्रकरणान्तरगतायाः संज्ञायाः कर्मभेदकतेति फलितम् ।। गुणात्कर्मभेदः पूर्वस्मिन् कर्मण्यसम्भवनिवेशो गुणोऽपि कर्ममेदावहः । असम्भ- वश्च श्रेधा-क्वचिदनेकगुणोपादानेन विधी वाक्यमेदापाता , कचित्य- बलगुणावरोधात् , कचिच्चैकपसरताभगभयात् । तत्राऽऽद्यो यथा “यदा- ग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्याश्चाऽच्युतो भवति" इत्यत्राऽग्निदेवताया पुरोडाशस्य कपालाना सद्गतसख्याया कालस्य चेत्य- नेवे पा गुणाना प्राप्तकर्मोदेशेन विधाने वाक्यभेदः । अतः पूर्वत्राऽनिवि- शमान गुणानेकर स्वविशिष्टकर्मान्तरविधायक सत् पूर्वस्मारकर्मण स्ववि- शिष्ट धर्म मित्ति इति। द्वितीयस्योदाहरणन्तु-बातुर्मास्येषु वैश्वदेवाख्ये प्रथमे पर्वणि श्रुत "तसे पयसि दध्यानपति सा वैश्वदेव्यामिक्षा, पाजिम्पो गाजिन" मिति । तत्र प्रथमेन वैश्वदेवपाक्येन विश्वदेवदेवताक भामिक्षाद्रव्यको ·द्वितीयपरिच्छेदै कर्ममेदनिरूपणम् यागो विधीयते । द्वितीयेन वाजिदेरताक याजिनद्रव्यक यागान्तरम् । न च पूर्ववाक्यविहितयाग एप द्वितीयवाक्येन गुणविधानमस्त्विति वाच्यम् । तस्य स्वाक्यविहितेनोत्पतिशिष्टेनाऽऽमिक्षादयेणाऽवरुद्धत्वाद्गुणान्तरस्य तत्र निवेशासम्मपाद । सर्वत्र हि द्रव्यदेवतादिको गुण सत्यामेनाss- काङ्क्षायां विधातु शक्यते । तर कर्मणो द्रव्याकाङ्क्षाया स्वास्योपा- त्तस्यैव द्रव्यस्य पूर्वमन्वयात् तेनैवाऽऽकाङ्क्षाशान्ते. वाक्यान्तरबोधितस्य गुणस्य तेनाऽग्रहणात् । अत एव साम्प्रदायिकोक्ति -उपनिशिष्टगुणा- बरोधे न गुणान्तर विधीयते । उत्पत्तिशिष्टस्य प्राबल्यात् , इति । अतथ पूर्वनाऽमम्मयन्निवेशो गुण स्वाक्योशत कर्म मित्रा तन निशित इति प्रालगुणावरोधात्तर कर्मभेद । अतितप्ते पयसि दधिप्रक्षेपे कृते तद्विधा भाति । एक घनीभूतम् । अपर द्रवीभूतम् । तत्र धनीभूत द्रव्यमा- मिक्षेयुच्यते । द्रवीभूत तक्रमदृश वाजिनमियुच्यते । अत्र 'वाजिम्यो वाजिन' मित्येतदेवोदाहरणम् । वैश्वदेववाक्यतु सदुपपादनार्थ गृहीतम् । । । तृतीयस्योदाहरण तु-'वपदकर्तुः प्रथमभक्ष' इति । अनेन वपट्- यतुं प्राथम्यविशिष्ट भक्षण पूर्वविहितमक्षणेभ्योऽन्यद्विधीयते। न च प्राप्त- वपकर्तृमक्षोदेशेन प्राथम्यमान घिीयताम् । सोमे समाख्यया तत्तनै- मिचिके च मक्षणे बहूनामृत्विजा प्राप्ते यो वपट्कारमुचारयति होत्रादि प्रहे चमसे वा स एव सर्वप्रथम मक्षयेत्, अये तु तदनन्तरमिति वाच्यम् । एकपसरतामतापचे । प्राप्तमक्षोदेशेन प्राथम्यमानविधाने उद्देश्यस्य प्रथमप्रतीत्यापरययत्वात् मक्षशब्देन प्रथम स्वार्थ प्रतिपादनीय । पश्चाच प्रथमशब्देन स्वार्थ इति वक्तव्यम् । न चैतसमाति । पदयोर्युगपमसरत्वेन विशिष्टार्थप्रतिपादकत्वात् । इयमेव च शन्दनामेक- प्रसरता य समस्पमानयो. पदयोर्तिशिष्टेकार्थप्रतिपादयत्वम् । अन्यथा एपार्षीमावरक्षणसामामावेन समासासम्भवात् । तस्मात् वषट्कारे समस्यमान- ·८५ तन्त्रसिदान्तरनावल्यो निमिचे प्रापम्पविशिष्टं समास्यादिभक्षणतो मिन मक्षान्तर विधीयत इति । अतस्सिद्धग्निविधादपि गुणात् कर्ममैदः । दघ्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इत्यत्र तु न गुणाकर्ममेदः । तथाहि -~-नाऽत्र होमो विधातुं शक्यते । तस्य 'अशिहो जुहोती' त्यनेनैव विहितत्वात् । नाऽपि दनो होमसम्बन्धविधानम् , तस्य 'दना जुहोती' त्यनेनैर निहितचात् । नाऽपि फलम् , दधिपदवैयापत्तेः । अतो नित्यहोमार्यतया पय प्रमृतिदिन्यैर्विकल्पेन प्राप्तस्य दनः इन्द्रियरूपफ्लार्यतया पुनर्विधानम् । अतश्चेन्द्रियोद्देशेन दधिरूपे गुणे विहिते सिद्धस्य वस्तुनो व्यापारावेशं गिना फलोत्पादासामर्थ्यात् अन्यथा विधि विनापि फलोत्पत्तेनिवारयितुमशक्यत्वेन विधिवयापत्ते तदनु- ग्रहाय मध्ये यस्यचित् व्यापारस्याऽपेक्षाया खसाध्यभोजनदानहोमायनेक- ब्यापारप्रसतावपि प्रकरणेन होमस्यैर प्रापणात् तस्याऽऽश्रयत्वम् । स्मत एवाऽवत्यो जुहोति प्रकरणप्राप्तहोमानुवादक एव, न प्रापक । फलोदेशेन गुणमात्रविधिपरल्वोपपत्तेश्च नाऽनेकविधानकृतो वाक्यभेद । यद्यपि दधिनिष्ठरणवनिरूपको होम एव शब्दादानीयते तथापि इन्द्रियपदवैयपिरया दधिनिष्ठरणत्व पारस्परिकमिन्द्रियनिरूपितमिति स्वीक्रियते । एवञ्च दधिनिष्ठकरणतेन्द्रियनिरूपिता । तस्य च दध्यादे. गुणस्य स्वत्तिकरणतासम्पादनाय या स्त्रतिसाध्यधार्थविशेषापेक्षा सैवाऽऽश्रयाकाङ्क्षा । तयैव धात्रर्यान्वय इति सिद्धम् । अतश्वाऽtष्टा- द्वारय सम्बन्धेन गुणविशेषावच्छिन्नत्रमाश्रयत्वमित्याश्रयलक्षणम् । न तु फ्लाय विधीयमानो गुणो यत्र कारस्तामापयते स आश्रय इति पार्थसारथ्याधुतम् । तस्याऽव्याप्त्यादिदोषग्रस्तत्वात् । पिस्तरस्तु अस्मत्कृत तसारग्वैिचिन्यां मीमासान्यायप्रकाशन्यायाया द्रष्टव्यः । 1. See arcfafrit P 15 L 15 chow eda ·द्वितीयपरिच्छेदे कर्ममेदनिरूपणम् ८७ प्रकरणान्तरात्कर्मभेदः अनुपादेयगुणविशिष्टा पूर्वकर्मानुपस्थिति प्रकरणान्तरम् । तेनाऽपि कर्ममेद सिद्ध्यति । तथाहि-अस्ति कुण्डपायिनामयनाख्यस्सत्र विशेषस्स- म्वत्सरसाध्य । तत्सन्निधौ श्रूयते-'उपसद्भिश्चरित्या मासमग्निहोत्रं जुह्वति । मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्ते' इत्यादि । तत्र प्रसिद्वा- नित्याग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादेभिन्न कर्माऽत्र विघीयते । न च नैयमिकाग्नि होत्रमनूवाऽत्र मासम्पो गुणो विघीयतामिति वाच्यम् । तेषामतिदूरस्थ- वेनाऽत्राऽनुपस्थिते तदुद्देशेन गुणविधानासभवात् । न च नाम्नस्तदु- पस्थापकत्वम् । तस्याऽग्निदेवताककर्ममात्रोपस्थापकत्वेऽपि पूर्वकर्मोपस्था- परत्वे मानाभागात् । न ह्यग्निदेवताक पूर्व कर्मवेत्यत्र प्रमाणमस्ति । यत्रोपादेयगुणश्राणम् , तत्र विधिशक्तेर्गुणे सडकमात् धात्वर्थस्याऽनु- वादापेक्षाया दूरस्थानामपि कर्मणा क्थश्चिदनुवादो युक्त । यथा--'यदा- हवनीये जुद्धति' इत्यत्र । प्रकृते तु मासस्याऽनुपादेयत्वात् तत्र विधिशक्ते- रसक्रमात् धात्वर्य एव सा सकामतीति तस्यैव विधेयत्वम् । धातुना च न पूर्वकर्मोपस्थिति । अतोऽपूर्वमेर कर्मोपसदुत्तरकालिकत्यमासादि विशिष्ट विधीयते । तस्य चाग्निहोत्रपद गोण्या वृत्त्या नामधेयम् । अनेस्त्र शक्तिकल्पनाया गौरवात् , प्रमाणामानाच्च । नित्याग्निहोत्रसादृश्यञ्चाऽत्र तदीयधर्मवत्वरूप गौणीवृत्ति निमित्तम् । तच्च न प्रमाणा तरागतमित्यनेनैव पदेन साध्यसादृश्यविधयाऽवबोध्यते। तेन च तदीयधर्माणामनाऽतिदेश । अतस्सिद्ध प्रकरणा तरार्ममेद । अत्र कालरूपोऽनुपादेयगुण धर्म- मेदोपयोगी । एव देशनिमित्तफलसस्कार्यरूपाणामप्यनुपादेयगुणाना योगे सति प्रकरणा तसकर्मभेदो द्रष्टव्यः । तत्र देशनिमित्तो भेद "सरस्वत्या दक्षिणेन तीरेणाऽऽग्नेयोऽशकपाला" इत्यत्र दार्शपौर्णमासिकाग्नेयप्र- ·तन्त्र सिद्धान्त रत्नावल्या - तियोगिकः, 'सत्रायाऽऽगूर्य विश्वजिता यजेत' इत्यत्र सत्रार्थ सङ्कल्प कृपा तदननुतिष्ठतः तदकरणनिमित्तस्य विश्वजिद्यागस्यैकाहकाण्डपठि- तात् वर्गार्थविश्वजितो मेदो निमित्तकृत , 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्व- दुक्कामः' इत्यत्र फलरूपानुपादेयगुणकृतः प्रसिद्धानेपाझेदः, औदुम्बरी प्रोक्षति' इत्यत्र प्रोक्षणस्य प्रसिद्धवीहिप्रोक्षणादाशपोर्णमासिका दस्स- स्कारकृतश्च द्रष्टव्यः । रुक्कामः तेजस्काम- । एवमनुपादपञ्चक्योगात कर्ममेदः प्रकरणान्तरन्यायेन । अनुपादेयपञ्चकं च पूर्वाचार्यस्सङ्ग्रहीतम् । - तद्यथा- देशः कालो निमित्तं च फलं संस्कार्यमेव च । इति मीमांसकार प्राहुरनुपादेयपश्चकम् ।। इति । एय शम्दा-तराभ्याससख्यासज्ञागुणपकरणान्तररूपैप्पभिः प्रमाणैः कर्मभेदो निरूपितः । इमानि शब्दान्तरादीनि प्रमाणानि पडुत्पत्तिविधे. स्सहकारिभूतानि । ननु को नामोत्पत्तिविधिः १ उच्यते-मर्मस्वरूपमात्रबोधको विधि- रुत्पत्तिविधिः । द्रव्यदेवतादिसम्बन्धबोधनमन्तरा कर्मखरूपमात्र प्रमाणा- न्तरानधिगत येन प्रथमककोयते स उत्पत्तिविधिः। यथा "अग्निहोत्रं जुहोती"ति । अनेन हि वाक्येन प्रमाणान्तरानगतमग्निहोत्राख्य कर्म कन्यतया बोध्यते-अमिहोत्रहोमेनेष्ट भावयेदिति 1 उपसिवाक्ये कर्मणः करणवेनाऽन्वयः । विधिर्हि पुरुषार्थ पुरुष प्रवर्तयन् स्वस्य प्रवर्तकन- सिद्धार्थ विषयस्य यागादेरिएभाव्यरत्वमाक्षिपतीरयुक्त रिधिनिरूपणा- घमरे । अत एव फचिद्विधिधाये फलपदाश्रवणेऽपि फलसामान्यवाचके- एपदाप्यारेनेव पास्त्रार्यसम्पादनम्-इष्ट भावयेदिति । तम्य च वर्गा- दिविशेषम्पतेन वाक्यान्तरेणाऽगति । एस भाषनायामिष्टसामान्यस्य स्वर्गादेरिष्टविशेषस्य या फलवेनाऽन्यये तस्य साधनाकाक्षायां धावतत्र ।

·द्वितीयपरिग्वेदेऽङ्गत्वनिरूपणम् साधनस्वेनाऽन्वयं लभते--यागेनेष्टं भावयेदेति । एवञ्च उत्पत्तिवाक्ये धात्व- थस्य करणत्वेनाऽन्वये सति तत्समानाधिकरणस्य नाम्नोऽपि तथैवाऽन्वयः ज्योतिष्टोमेन यागेन वर्ग भावयेदिति । अत एव नामधेयेषु सर्वत्र तृतीया- विमक्तिश्रवणमुपपद्यते । यत्तु कचिद्वितीयाश्रवणं 'अग्निहोत्रं जुहोती' स्यादी तत्र द्वितीयायाः करणत्वे टक्षणा । अन्यथाऽन्वयानुपपवेरिति । एवं प्रथमद्वितीयाभ्यामध्यायाभ्यामुन्पत्तिविधिरेव सपरिकरो निरूपितो वैदितव्यः॥ इति कर्मभेदनिरूपणम् इति तन्त्रसिद्धान्तरवावन्यां द्वितीयपरिच्छेदे कर्ममेद- निरूपणं नाम प्रथमः प्रकाशः ।। अङ्गत्वनिरूपणम् एवं प्रमाणपट्कभिन्नानां कर्मणामह्नागिभावो निरूपणीयः । तत्र अङ्गत्वं परोदेशप्रवृत्तकृतिकारकत्वेन विहितत्वम् । न तूपकारकत्वमवि- नाभायो वा । जामात्र प्रचालितस्य दीपस्य शिष्योपकारकत्वेऽपि तदङ्ग- त्याभावात् । 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणये'दित्यादौ पशुरूपफला- द्गस्य गोदोहनस्य प्रणयनोपकारकत्वेऽपि तदङ्गत्वाभावाच । दर्शपूर्णमा- सयोराग्नेयाग्नीपोमीयादेः परस्परमविनामावेऽप्यद्गत्वाभावाच । तदतिरि- तस्य कस्यचिनिरस्तुमशक्यत्वाध । अतः पूर्वोक्तमेर लक्षणं युक्तम् । दर्शपूर्णमासोदेशप्रवृत्तस्य पुरुषस्य या प्रयाजादिविषयिणी कृतिः तत्र प्रयाजादेः कारकत्वेन विहित वाल्लक्षणसमन्वयः । इदमे च पारार्थ्य- मुप्यते । यत्तु परोदेशप्रवृत्ततिव्याप्यारमङ्गत्वमित्यङ्गवलक्षणमुक्त न्याय- प्रकाशे, तदयुक्तम्-देशकालादेरसनहापत्तेः। तेपामध्यनन्यावरणम्मावाद । तथ पिनियोगविधिगम्यम्। विनियोगो नामाऽङ्गत्वबोधनं, तत्परो विधिः विनियोगविधिः । यथा 'दघ्ना जुहोतीति । अनेन हि दप्नो ·तन्त्रसिद्धान्तरन्नावल्या होमागत्य बोध्यते-दना होम भावयेदिति । एतस्य विनियोगविधेरकत्व- बोधनाख्ये कार्ये सहकारिकारणानि श्रुतिलिङ्गयाक्यप्रकरणस्थानसमाख्या- নাতি পছু সদালালি। श्रुतिनिरूपणम् तत्र श्रवणमात्रादेवाऽङ्गत्वोधकः शब्द श्रुतिः। द्वितीयातृतीयादयो हि विमच्य. स्वार्थरोधनेऽन्यत् मिचिदनपेक्षमाणाः वर्मत्वकरण वादिकं स्वार्थ मटित्यैवाऽत्रबोधयन्ति । तत्र तृतीयया साक्षादेगाऽङ्गत्यमुच्यते । द्वितीयया कर्मचमवयोध्य तत्समभित्र्याहतस्याऽनत्वमाक्षिप्यत इति विशेष । श्रवणमात्र इति लिङ्गादिव्याहत्यर्थम् । तेपा हि श्रुत्यादिकल्पनापुरस्सर- मेराऽङ्गत्ववोधकत्वम् , न श्रुतमात्रादिति । सा च निविधा-चिमतिरूपा, समानाभिधानरुपा, एकपदरूपा चेति । तत्र विभक्तिरूपा प्रथमाशेयष्टीरहिता सर्वाऽपि निमक्तिः । तत्र 'श्रीहीन प्रोक्षतीयन द्वितीयाश्रुत्या मोक्षणस्य ब्रीद्त्वम् । द्वितीया हि साध्यमबोधयन्ती परिशेपानसहकृतप्रोक्षणस्य नीागल बोधयति- मोक्षणेन ब्रीहीन् सम्पादयेदिति । अत्र प्रोक्षण न व्रीहिस्वरूपसम्पा- दनार्थम् , तेरा प्रोक्षणात्पूर्वमपि सत्त्वेन स्वरूपसम्पादनानुपपत्ते. । रिन्तु अपूर्वसाधनत्वाकारण, प्रोक्षणे कृत एस ब्रीहीणा यागीयापूर्वजनक्ता सिध्येत् नाऽन्यथेति । एवञ्च प्रोक्षणेनाऽपूर्वसाधनीभूतान् ब्रीहीन् सम्पादयेति पलितोऽर्थ । अत्र च न बीहित्वस्योदरयतार छेदयत्वम् । श्रीविपदस्याऽपूर्वसाधनावलक्षणारश्यले तार मात्रेण तस्य कृतार्थ वात् । फिन्तु अपूर्वसाधन रमेर तत् । तेन यरानामपि अपूर्वसाधन वाकारणो- देयत्र सिश्यतीति तेवपि प्रोक्षणसिद्धिः तण्डुलनिप्पतिद्वारेति पिरोय- णाच नाऽयन मोक्षणमसक्ति । एवमदारसस्कारस्वले साऽपि बोध्यम् । "दघ्ना जुहोती" त्यादौ नृतीयाश्रुत्या दप्नो होमानवम् | अत्र ·द्वितीयपरिच्छेदं श्रुतिनिरूपणम् हि दघ्नेति तृतीयया करणलं बोच्यते । तच्च स्वसमभित्र्याहतहोमनिरू- पितम्-दना होमं भावयेदिति । एव " अरुणया पिगाक्ष्यैकहार्यन्या सोमं क्रीणाती"सर आरुण्यस्य सोमक्रयागत्वं तृतीयाश्रुत्या । अत्र हि सोममाव्यिका आरण्यादिचतुष्टयकरणिका भावना विधीयते । एवं हि तत्र बोधः-आरुण्यकरणिका पिद्गाक्षीकरणिका एकहायनीकरणिका क्रय- करणिका सोममिका मारनेति । अरुणाशब्दो हि आकृत्यधिकरण- न्यायेन अरुणगुणं ब्रूते, न तद्विशिष्ट द्रव्यम् । उक्तं हि वार्तिकता- अन्वयव्यतिरेकाम्यां यं कदाचिन्न मुञ्चति । स एव तस्य वाच्योऽर्थो गुणश्चैप न मुञ्चति ।। इति । पिताक्ष्यमहायनीशब्दो बहुव्रीहिसमासनिष्यन्नो द्रव्यवाचिनी, यौगिकलात् । सर्वत्र यौगिफशब्दानां द्रव्यमानाचित्वात् । यथोक्तम्- मात्र यौगिकरशब्दैद्रव्यमेवामिघीयते । इति । अत्र वहीहिस्थलेऽन्यपदार्थे शक्तिरिति बार्तिकादौ । पदद्वये सक्ष- णेति तु वदवः । एवञ्च आरुण्यवरणिका, पिगाक्षीमरणिरा, एकहाय- नीकरणिका,ज्यकरणिका भावना इति प्राथमिकलशान्दबोधः । अनन्तरश्च परस्परसम्बन्धजिज्ञासायामारुण्यादिषु विधु पदेषु मन्वर्यलक्षगामङ्गीकृत्य भारण्यविशिष्टेन, पिद्गाशीविशिष्टेन, एकायनी विशिष्टेन, क्रयेण सोम सम्पादयति द्वितीयत्रोधः। ततः आरुण्येन पिाझ्या एकदापन्या क्रय मारये- दिति तृतीयः । आरुण्येन प्रकृतकयापूर्वमाधनीभूत द्रव्य परिच्छिन्यादिति चतुर्पः । प्राचीनास्तु-प्राथमिस्त्रोध एस अरुगादिपदये टक्षणामढ़ीकृत्य भारुण्यपिताश्यकदायनीविशिष्टक्रयकरणिका सोममान्यिा मारना इति . १ मत्र'गवा इलिदिप्यमध्याहृत्य वाक्यालम, पूर्व तयाण्य प्रान्तस्यात् । एप प अपय विनाशी एकवर्षवपररा गौरमामयमाघनमिति पलिवम् ।

·६२ तन्त्रसिद्धान्तरलावल्या त समर्पयति । सर्वथा सिद्ध मरुणया पिङ्गाक्ष्या' इत्यत्र तृतीयाश्रुत्या आरुण्यस्य स्याङ्गत्वम् । अत्र अरुणाशब्दस्य गुणवाचस्याऽपि गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भान्तीति न्यायेन गानुसारेण स्त्रीप्रत्ययान्तव वोध्यम् । एव 'सोमेन यजेत' इत्यनाऽपि सोमकरणिका यागारणिका इष्टमा- व्यिका भावनेति प्राथमिकबोधे जाते अनन्तर फलकरणयोस्सम्बधवेलार्या सोमपदे मत्वलक्षणया सोमवता यागेनेष्ट भारयेत् इति द्वितीयबोधो ततश्च सोमयागयोस्साध्यसाधनभावस्तृतीयबोधे-सोमेन याग भावयेदिति नवीनमते । आचीनमते तु प्राथमिकबोध एव मत्वर्थलक्षणेति जायते । विशेष । "मैत्रावरुणाय दण्ड प्रयच्छती"त्यत्र चतुर्थी श्रुत्या दण्डकर्म- कदानस्य मैत्रावरुणार्थवम् । अत्र हि 'दण्डेन दीक्षयति' इति दीक्षार्थ यजमानस्य दण्डधारणमुक्तम् । तस्य च 'कीते सोमे मैनावरुणाय दण्ड प्रयच्छति' इत्यनेन विधिना सोमक्रयानन्तर मन्त्रावरुणनाम्ने ऋत्विने देय वेन निधि । अतश्च चतुर्थी श्रुत्या दण्डदानस्य मैत्रावरुणार्थत्वमिति । "मध्यात्पूर्वाद्धोदयद्यति” "उत्तराखिष्टकृते समव- यति" इत्यादी मध्योत्तरार्द्धदेशादेररदानाद्नर पश्चमीश्रुत्या । यचन माभास्करे "अग्नस्हणान्यपचिनोति" इति वाक्ये उपचिनोतीति पठिया अान्यपादानकर क्तृणोपचयेनाऽग्नेरवहि पातस्सस्कारो भवती युक्रम् । तदन- वधानेन । न छत्र तृणोपचयो विधीयते । न वा तेनाऽग्नेरवहि पातो भवति । अग्निहोत्रप्रकरणगतमिद वाक्यम् । अनेनाऽग्निहोत्रागभूतोपसा- । । १ प्रत्याभूतयमनियमारिग्रहो दीगा इति पार्थसायिः। 80 स्त्रदी. P 435 19 अटरूपयमनियमपरिग्रहानुक्लयोग्यता दीना इति पदेव See HTMO II Vol P 199 L 19 Myaore oda ·द्वितीयपरिच्छेदे लिङ्गनिरूपणम् नानन्तरमग्निपरिस्तरणोपयुक्ताना वहिषां ततोऽपनयनं विधीयते । तेना- ऽनरबहि पातस्य कय सिद्धिः १ "यदाहवनीये जुहोती त्यत्र आहबनी- यस्याऽदिकनिखिलहोमार्थ सप्तमीश्रुत्या । यजेतेत्या आरयातामिहितभावनाया समानामिधानश्रुत्या सङ्ख्या- देरन्वय । समानमेकम भिधानममिधायकं प्रत्ययरूप यत्र सा समानाभि- धानश्रुतिः । एकपदश्रुत्या च धात्वर्थस्य माननाङ्गलम् । इति त्रिविधा श्रुति । अत्र च पूर्वपूर्वस्या प्रावल्यमुनरोत्तरस्या दौर्बल्यमित्यपि बोध्यम्। लिननिरूपणम् श्रुतिकल्पनानुकूल शब्दगतमर्थगतश्च सामर्थ लिङ्गम् । ययोक्तम्- सामर्थ्य सर्वमानानां लिङ्गमित्यभिधीयते । तन "यर्हिदेवसदनं दामी"त्या शब्दगतं लिङ्गम्। तेन च-अनेन मन्त्रेण बहिर्लवन प्रकाशयेदिति श्रुतिकल्पनाद्वारा बर्हिर्लबने मन्त्रो विनियु- ज्यते। "स्रुषेणाऽवद्यति", "स्वधितिनाऽनद्यति" "हस्तेनाऽद्यति" इत्यादी सुवादिरूपार्थगत तत् । तच्च द्रवद्रव्यादिपदकल्पफम् । तेन स्रवेण द्रवद्रव्यमाज्यपय प्रमृतिकमायेद, स्वधितिना संहत मासादि- कमपद्येत् , हस्तेन कठिन चरुपुरोडाशादिकमरयेत् इति द्रवद्रव्यादिपद- कल्पनाद्वारा तदवदाने सुनादीना पिनियोगः क्रियते । तञ्च लिग द्विविधम्-सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणान्तरसापेक्ष, तलि- रपेक्ष चेति । तत्र येन विनाऽपि यस्य सिद्धिर्भरति तस्य सामान्यसम्बन्ध- बोधकपमाणसापेक्षता, यथा मन्त्राणाम् । तेवा हि अनुष्ठेयार्थस्मारकत्वं कर्मसु प्रयोजनमुक्तम् । तच स्मरण मन्त्रं विना उपायान्तरेणाऽप्युपद्रष्ट्र- वचनादिना भवितुमर्हतीति न व्वनादिस्वरूपार्थत्व तेषाम् । किन्तु अपूर्व- साधनीभूतार्थप्रकाशनार्यत्वम् । तच्चाऽपूर्वसाधनाव न सामर्थ्यमात्रादवगन्तुं शक्यते । तस्य यथाश्रुतार्थमाने पर्यवसानात् । किन्तु प्रकरणस्थानस- ·तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या माख्यानामन्यतमेनैव तद्बोधनीयमिति लिनेन स्वयर्थ्यपरिहारायं तद्पे- क्ष्यते । तत्सहकृतेन लिङ्गेन श्रुतिम्ल्पनाद्वारा विनियोगः क्रियते-अनेन मत्रेण दर्शपूर्णमाससम्बन्ध्यपूर्वसाधनीभूत बर्हियन प्रकाशयेदिति । येन विना यन्न सम्भवति तत्र तन्निरपेक्ष केवललिङ्गादेव । यथा-अध्ययनसि- द्धार्थज्ञानस्य क्रवनुष्ठानौप यिस्त्वम् । प्रात्वनुष्ठान हि ज्ञानक्साघ्यमध्यय- नसिद्धार्थज्ञानमन्तरेणाऽशक्यमित्यर्थगतसामार्थ्यमालोच्य 'ज्ञात्वा कर्माणि कुर्मीत' इति श्रुतिकरूपनाद्वारा तस्य कर्मानुष्ठानाइत्व कल्यते । तच शम्दगत लिङ्ग मुख्य एवाऽर्थे विनियोजक, न गौणे । मुख्यार्थस्य मयममुपस्थितत्वेन तत्र निनियोगकल्पनेनैव मन्त्राकाडूक्षाशान्ते गौणार्थ पर्यन्तमनुधावने प्रयोजनाभावात् । अत एन "यर्हिदेवसदन दामी"ति मन्त्रो दर्शपूर्णमासपकरणारिशेपेऽपि तत्रत्यकुशच्छेदन एव लिङ्गाद्विनियु- ज्यते, न वेदिस्तरणार्थोलपनामतृणविशेषच्छेदनेऽपि । उलपेषु बहिश्श- ब्दस्य गोणचात् । मन्त्रस्य मुख्यार्थकुदालबनेनैव शातामाक्षत्वात् । यत्र गौमार्य विनियोजक प्रमाणपस्ति तत्र मन्त्रो गौणेऽप्यर्थे पिनियुज्यत एव । यथा-" ऐन्द्रथा गार्हपत्यमुपतिष्ठते" इत्यग्निहोत्रोपस्थानगतबचनेन इन्द्रदेवत्साया. "कदाचन स्तरीरसि" इस्पृच गाईपत्यार युपस्थाना- अवम् । मन्त्रातेद्रपदस्थ च गौण्या वृत्या गाईपत्यप्रकाशकल विधिवला- दङ्गीक्रियते। वास्यनिरूपणम् पदममभित्र्याहारो वाक्यम् । स चाऽङ्गत्वबोधकथुतिराहित्येनाs- जानिभावयोग्यार्थबोपकपदयोरेकर सहोचारणम् । तच लिश्रुती क्यायिचा विनियोजकम | यथा 'सोदिरो यूपो भवतीति | अन न १ खादिर खर पति हिदीमापरया काङ्गालि इनि पदाविद्यमापाया प्रसिटोवविधप ।

·द्वितीयपरिच्छेदे प्रमरगनिरूपयाम् । कर्मत्वादिबोधक द्वितीयादिक श्रूयते । केरलं यूप सादित्ययोस्महोचा- रणमानम् । तेन च यूपसम्पादनसामर्थ्यरूप लिङ्गं, खादिरल्वेन यूपं भारयेदिति श्रुतिश्च कल्पयिचा विनियोगः क्रियते । तच्च खादिरस्य न यूपखरूपार्यम् । खादिरस्वेन विनाऽपि वृक्षान्तरेण यूपस्वरूपस्य निप्पा- दयितु शक्यवेन स्वरूपे आनर्यस्यप्रसक्तः । न च यूपाहवनीयादेर- दृष्टरूपरलेन अदृष्टस्य च प्रकारान्तरेणोत्पत्ती प्रमाणामावेन स्वरूपार्थ- वेऽपि नाऽऽनयमिति वाच्यम् । यूपस्य केरलादृष्टरूपवाभावात् । तस्य च तद्रूपन्चे खदिरालामे प्रतिनिध्युपादान शास्त्रकाराभिमत न सनच्छेन । अपि तु दृष्टादृष्टसस्कारगगरिशिष्टशष्ठस्यैर यूपपदार्पवम् । तस्य च दृष्टम्पत्वेन तस्वरूपे आनर्थक्यप्रसतो, तेन चाऽपूर्व रक्ष- यिन्वा तदुद्देशेन खादिरत्यनिधान युज्यत एव-पादिरस्वेन पशुनियोजन- द्वारा प्रकृतापूर्वसाधन भावयेदिति । पशुनियोजनद्वारेत्यवश्य वक्तव्यम् । अन्यथा जुवादिष्यपि खादिरत्यमापयेत । न चेप्टापतिः । तथावे यूप- प्रणयापचे ॥ प्रकरणनिरूपणम् सन्निहितयो फटपदफलयो: कर्मणो.परस्परमुपकार्योपकारकाकाक्षा प्रकरणम् । यथा दर्शपूर्णमासयो प्रयाजादीनाश्च । तर हि 'दर्शपूर्ण- मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यन स्वार्थ पिहितयोर्दर्शपूर्णमासयो- रस्युपकारकाकाक्षा-स्वर्गसम्पादने मदुपयारक किमिति । इयमेर फपम्भानामाङ्क्ष युच्यते । भाभ्यो स्वर्ग सम्पादयेदि युक्तो कयमित्या- १ दुगदृष्टसकारगणो यूष इति पार्यसारपिनमनय, See शास्त्रदीपिका P. L नोगादिक पदष्टादृपम्पास्मस्कारा काष्ठ वनमाना यशदा- वाद सरकारविशिष्ट काष्ठमिति मगदेव Se0 मालीरिता P.207_IL.8. Vol. II. सर संस्कारारमापूर्वविशिष्टकाष्टस्य व पुराया। मिपा।

·तन्त्रसिद्धा तरत्नावल्या काढक्षोदयात् । क्थमावाक्षा, इत्यम्मानाकाङ्क्षा, इतिकर्तव्यता- काङ्क्षा, उपकारकाकाङ्क्षा, अनुग्राहकाङ्क्षा, इति पर्याया । एव 'समिधो यजती'त्यत्र समिद्यागेन भावयत् किम् इत्यस्त्युपकार्याकाला। एव परस्परसाकाङ्क्षयो प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्ययोरेक्वाक्यता कल्पयित्वा प्रयाजादेर्दर्शपूर्णमासोपकारजननसामर्थ्यरूप लिङ्गल प्रकल्प्य 'प्रयाजादि मिदर्शपूर्णमासावुपकुर्यात् इति श्रुतिञ्च कल्पयित्वा विनियोग क्रियते । अत उभयाकाङ्क्षारूपप्रकरणादेव प्रयाजादीना दर्शपूर्णमासाङ्गत्वम् । तदिद प्रकरण रियाया एव पिनियोजक, न द्रव्यगुणादेस्सिद्धस्य वस्तुन । तथाहि-4 सारथिमिश्रमत तापत् धावनुकूलन्यापारसामा न्यस्यैवाऽ भावनात्वात् तद्विशेराफाउझैवेतिकर्तव्यताकाडक्षा । व्यापर- विशेषश्च व्यापार एव भवितुमर्हति । यथा-वृक्षविशेष शिशपा वृक्ष एव, प्राह्मणविप परिव्राजको ब्राह्मण एव । व्यापारश्च क्रियारूप एवैति क्रियाया एवेतिकर्चव्यताव सिद्धम् । नवीनेमते तु-यनामिकाया मान- नाया अनुप्राहकाकाङ्क्षा इतिकर्तव्यताकाडक्षा। अनुप्राहकोऽपि व्यापार एव, न सिद्ध वस्तु । लोके व्यापारस्यैवाऽनुग्राहक वदर्शनात् । लोके हि कुठारेण छियादित्युक्ते कथमित्याकाङ्क्षायामुयमननिपातनरूपन्यापार एव तथा वेति, न सिद्धरूप हस्तादि । तस्य तु कियाद्वारेणाऽवय । तेन द्रव्यदेवतादीना यागसम्पादनादिरूपक्रियाद्वारेणैव प्रकरणाद् ग्रहण मिति तेवितिकर्तव्यतान्यवहारो गौण , न तु धातुत । व्यताया इति प्रकारविशेष , इतिकर्त यता, इति हि वद्व्युत्पत्ति । वर्त-यविशेष कर्तव्य एर भवति । तेन रियाया एवं प्रकरणन ग्रहणम् । तत्राऽप्यारादुपकार , See दी P 237 II and soon इति प्रकार वचन यादि। २ Ses मा. दी. P 483 L1 LJ Press edn मयते तु यनस्यद भावनारवानिपानि, ·द्वितीयपरिच्छेद प्रकरणनिरूपणम् , करूपाया एव प्रयाजादिक्रियायाः, यस्याः श्रुतिलिङ्गवाक्यैर्न संयोगः । सन्निपत्योपकारकरूपायास्तु अवधातप्रोक्षणादिक्रियायाः श्रुतिलिंगवाक्यै- विभिरेव विनियोगान्न प्रकरणविनियोज्यता । अतसिद्धं प्रकरणं कियाया एव विनियोजकम् , द्रव्यगुणयोस्तु क्रियाद्वारा विनियोजकामिति । तदुक्तम्- द्रव्याणां वाक्यसंयुक्तक्रियानिर्वर्तनाद्विना । न प्रयोजनमन्यत्स्यात् कथंभावाद्यसङ्गतः ॥ इति । तञ्च द्विविधम्-महाप्रकरणमयान्तरप्रकरणञ्चेति। तत्र फलमावनायाः प्रकरणं महाप्रकरणम् । यथा-" दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते"ति स्वर्गरूपफलोद्देशेन विहिताया भावनाया दर्शाधवच्छिन्नायाः प्रकरणम् । तच्च स्वप्रकरणपठितानां प्रयाजानूयाजादीनामङ्गानां ग्राह: कम् । तच्च प्रसतावत्र सम्भवति, न विकृतौ । यत्र स्वापेक्षितसागाण्या- नातानि सा प्रकृतिः। तथा हि-वेदे कर्माणि चतु.प्रकाराणि विधीयन्ते केवलप्रकृतिः, केवटविकृतिः, प्रकृतिविकृत्युभयरूपम् , अनुमयरूपञ्चेति। यत्रोपदेशेनैव दृष्टादृष्टार्ययावत्पदार्थविधिः सा केवलप्रकृतिः । यथा- दर्शपूर्णमासादिः, सर्वे च दर्विहोमाः । यत्राऽतिदेशेनैव तादृशागसम्बन्धः सा केवल विकृतिः । यथा-काश्चन.काग्या इष्टयः । यत्तु स्वप्रकृतेधर्मान् गृहाति, कासांचिद्विवंतीनां धर्मसमर्पकत्वेन प्रकृतिरपि भवति तदुभयरूपं कर्म । यथा-अग्नीपोमीयः पशुयागः । स हि पशुप्रभवदन्यत्वसारयेन सानाय्यप्रकृतिकः तत एव कुम्मीशा- खादीन्यङ्गानि गृहाति । उपाकरणनियोजनादिरूपपाशुकाङ्गानि तु तत्रैव विहितानि पश्चन्तरेवतिदेशेन गच्छन्तीति तद्विपये इतरेपा पशुयागानामयं प्रकृतिरपि भवति । अतस्तदुभयरूपम् । अनुभयरूपन्तु गृहमेधीयेष्टिः। चातुर्मास्यान्तर्गते साकमेधाख्ये तृतीये पर्वणि "मरुभ्यो गृहमेधिम्य- स्सर्वासां दुग्धे सायमोदनम्” इति विहिता गृहमेघीयनामकेष्टिः । .

·तन्त्रसिद्धान्तरन्नावल्या तत्र इतिकर्तव्यताकाङ्क्षाया "आज्यमागौ यजति" "सिष्टकृतं यजति" इत्यादिकृप्तोपकारककतिपयमाकृताङ्गानां विधानात् तैरेव चाका- झोपशमानाऽतिरिक्ताङ्गप्रहण तस्याः । अन एव गृहमेघीयेष्टिरपूर्वे- त्युच्यते । नास्ति पूर्वा प्रतिरिति तदर्थः । एवञ्चाऽवाऽतिदेशामावा- साऽस्या विकृतिचम् । उपदेशेनाऽपि न यावदपेक्षिताङ्गाना प्राप्ति. आज्य- मागायद्गभूतद्रव्यदेवतासस्कारागा, दापौर्णमासिकानामग्निवेदिनहिस्सं- स्काराणामन्याधानखननटपनादीना, जुहादिशाताणा, तसाधनपर्णतादीनां, सम्मार्गादित सकाराणामङ्गप्रधानसाधारणानामाज्यभागाशेनैव गृहमेघी- येऽनुष्ठातव्यत्वात् । अतो नास्य प्रकृतिरूपत्रमित्यनुभयरूपता । अपूर्वत्वं कचित् प्रकृतिशब्दप्रयोगध साक्षाद्धर्मग्रहणामावमादायेति द्रष्टव्यम् । नन्वे गृहमेवीयस्थाऽनुमयरूपत्वे तस्य प्रकृति-क्यावृत्या अनार- म्याधीतायाः प्रकृतिगामिन्याः पर्णतायास्त्र प्राप्त्यनापत्तिरिति चेत्-न; भाज्यभागायें जुहा अयारश्यकतया इतरधर्माणामित्र पर्णताया अपि तद- ड्वेन प्राप्युपपत्तेः । प्रकृते च केवलप्रकृतिर्विवक्षिता । तत्रैमोमयाकाङ्- सापारसनात् । प्रकृतेयस्ति कथंमागचाङ्क्षा । अङ्गानामप्यस्ति साध्या- काङ्क्षा-किं भावयेदिति । अतस्तेषाः परस्परसम्बन्ध उभयाकाङ्क्षया भवति । पिछतौ तु न तपा। "सौर्य चरुं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चमकाम" इति हि सौर्यवाक्ये दृष्टे औषधद्रव्यात्वनि पत्यादिमादृश्येन प्राकृत- माग्नेयवाक्यमुपमीयते । गत्रयदर्शनानोरुपमानान् । एतदर्थमेव हि मीमांसकानामुपमानाङ्गीकरणमिति पूर्वमुक्तम् । तच्चाऽपेक्षिताशग्रहणामेछ। तत्र साप्पारणांशपोर्विकृतिसक्ये सलात् तावुझिया इतिकर्तव्यता- शग्रहण एव मति प्रवर्तते । तदपि चोपकारपृष्ठभावेन | रिटतेईि फल- सम्पादनायें प्रथमत उपकारापेक्षा । तत्पृष्ठमावेन च तजनकपदार्था- नामाकाङ्क्षा, न पदार्यमानस्य । प्रकृती पदार्यानामुपकारजनकल्यस्य पूर्वमतृप्तश्चात् कृतोतकारकाणापग्भवेन पदार्थमा गृही वैध पथादुर ·द्वितीयपरिच्छेदे प्रकरणनिरूपणम् पकारकल्पनम् । विकृतौ तु तृप्तोपकारकपदार्थलामे तत्परित्यागायोगात् तेषामेव ग्रहणम् । एवञ्च सौर्यादिष्वितिकव्यताकाङ्क्षायामुपमितिलक्ष- णप्रमाणोपस्थिताग्नेयादितोऽङ्गानि प्रयाजादीनि प्रथममतिदिश्यन्ते कृतोप- कारकत्वात् । प्रथमगृहीतैरेव च प्राकृतारैर्विकृत्याकाङ्क्षा शाम्यति । ये त्वपूर्ण धर्मा विकृतिसन्निधौ पठिता उपहोमादयः तेषा विकृतेराकाङ्क्षा- मुत्थाप्यैव ग्रहणमित्युभयाकाक्षायास्स्वतोऽभावान्न प्रकरणपिनियोगः । न च वैताजाना किती प्रकरणाभावेऽपि प्राकृतासाना विकृत्या ग्रहण प्रकरणेन स्यादिति वाच्यम् । तेषामपि प्रकृतावुपकारसम्पादनेन कृतार्थानामाकाङ्क्षाशान्तराकाङ्क्षा पुनरुत्थाप्यैर विकृतिसम्बन्धकल्प- नात् । अतश्च सिद्धं विकृताबुभयाकाङ्क्षालक्षण प्रकरण न सम्भवतीति। परन्तु विकृतारपि प्राकृताङ्गानुवादेन यद्विधीयते प्राकृताद्गस्थाने तत् प्रकरणादेन गृह्यते । तथाहि- विकृतिभावना तात् स्वस्या फलजनकत्वनिर्गहायोपकारमपेक्ष- माणा तत्सम्पत्तये लप्सोपकारान् प्राकृतान् पदार्थानाकाङ्क्षति । तदर्थ- मुस्यिताऽऽकाङ्क्षा प्राकृतचरमपदार्यान्वय यावदनुवर्तते । तत्र प्राकृते वेदिस्तरणादिकार्य आगते तपृष्ठमावेन यावत् कुशा आयान्ति तत- पूर्वमेव शरा विधीयन्त इति शराणमिकृतकार्याणा साकाङ्क्षाणामुमयाकाङ्क्षा- लक्षणप्रकरणेने ग्रहणम् । एव "पृपदाज्येनाऽनूयाजान् यजति" इति पशुचातुर्मास्यादिषु विकृतिषु माकृताज्यस्थाने विधीयमान पृपदाज्यमपि वैश्त्यामाकाङ्क्षायाम- नुवर्तमानायामेर विधीयत इति तस्याऽपि प्रकरणग्राह्यत्वमभिप्रयन्ति न्याय- सुघाकारा । पार्थसारथिमिश्रास्तु-न पृषदाज्य नाम द्रश्यान्तर यदाज्य- १ See न्यायसुधा P. 1809. 1 22 and Do on पृषदाज्ये. नानूमाजान् इत्यादि। २ See शादी• P 716 117 तेन प्राकृतस्य वाऽज्यस्य हविपश्चि-- अतागुणमात्रविधानम् ।

·१०० तन्यसिद्धान्तरत्नावल्यां स्थानापन्नं विधीयेत। प्रारत एवाऽऽज्ये दधिमिश्रणरूपं पृपत्वं विधीयते । तच न कस्याऽपि स्थानापन्नमिति न प्रकरणग्राह्यत्वं तस्येति वदन्ति । "आमनमस्यामनस्य देवा इति विन आहुतीर्जुहोति" इति विहिता मामनहोमा अपि प्राकृतागानुवादेन विधीयमानयोरङ्गयोरन्तराले पठिता इस्यम्युपगम्य तत्र प्राकृताङ्गग्रहणार्यमुत्यिताया वैश्यामाकासा- यामनिवृत्तायामेव विधानात् तेया प्रकरणमाझवमेवेति न्यायप्रकाशकारादयो वदन्ति, तदस्माभिायप्रकाश याख्यायामेव सारविवेचिन्या वण्डित- मिति तत एवाऽवगन्तव्यम् । अपान्तरप्रकरणनिरूपणम् फलमावनामध्यपतिताया अङ्गभारनाया याप्रकरणं तदपान्तर- प्रकरणम्। तच्चाऽमिक्रमणादीनां प्रयाजायगनवोधकम् । तच्च सन्दंशेन ज्ञायते । सन्दशो नाम-एकालानुगदेन पूर्वोचरं रिवीमानयोरन्योरन्त- राटपठितत्वम् । अभिक्रमणं हि-"अतिहायेडो बर्हिः प्रति समानयते जुह्वामौपभृतमिति वाक्येन प्रयाजत्रयकरणानन्तरं चतुर्थप्रयाज प्रति उपभृद्भवस्याऽऽन्यस्य जुदा समानयन विधायाऽनन्तरं विधीयते-"अभि- ऋामं जुहोती"ति । अभिकाममिति णमुलन्तम् । अमिकम्यामिकम्य प्रतिप्रयाज फिञ्चिकिश्चिदादयनीयसमीपदेश प्रति गत्वेत्यर्थः । अनन्तरच "प्रयाजानिट्वा हरीप्यमिधारयती "ति प्रयाजशेषेण हरिभिधारणं श्रुतम् । अत. प्रयाजागमध्ये पनितममिक्रमण प्रयाजाहसन्दष्टवाद तदन- मेव भवति, तेषामेोपस्थित पात् । उक्त दि वार्तिके- परप्रकरणस्थानामझे श्रुत्यादिमिस्त्रिमिः। घाते पुनय तेव सन्दंशेन तदिप्यते ॥ इति । १ 800 न्यायप्र. P.55 L.1 and सारविवेचिनी in the same page.

·द्वितीयपरिच्छेदे स्थाननिरूपणम् स्थाननिरूपणम् देशसामान्य स्थानम् । समानदेशवत्वमित्यर्थः । तद्विविधम्- पाठतोऽनुष्ठानाच । आयं द्विविधम् यथासङ्ख्यपाठस्सनिधिपाठश्चेति । तत्राऽऽयेन-काम्येष्टिकाण्डे "ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजा- कामः" "ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः" इति विहि- तानामिष्टीनां "उभा वामिन्द्राग्नी" "इन्द्राग्नी नवतिं पुरः" इत्या- दीनि याज्यापुरोनुवास्यायुगलानि प्रथमस्य प्रयमं द्वितीयस्य द्वितीयमित्या- दिक्रमेणाऽङ्गत्वं भजन्ते । द्वितीयेन तु-"अग्नये कृत्तिकाम्यः पुरो- डाशमष्टाकपालं निर्वपेत्” इत्यादिवाक्यविहितासु नक्षत्रेटिषु "सोऽत्र जुहोति-अग्नये स्वाहा कृत्तिकाभ्यस्वाहा" "प्रजापतये स्वाहा रोहिण्यै स्वाहा" इत्यादिवाक्यविहितानामुपहोमानामङ्गलम् । ज्योतिष्टोमे चतुर्थे औपवसथ्येऽहि अनुष्ठेयैः कर्मभिस्सह पश्चङ्गान्यु- पाकरणनियोजनादीन्यानातानि। सोमक्रयविधिसन्निधौ त्वनीपोमीयपशुयागो विहितः “यो दीक्षितो यदग्नीपोमीयं पशुमालभत" इति । स च "स एप द्विदैवत्यः पशुरग्नीपोमीय औपसथ्येऽवधालब्धव्यः" इति वचनाच्चतुर्थेऽहन्यनुष्ठीयते । अतस्तत्राऽनुष्ठीयमानाः पशुधर्मा उपाकरणाद- योऽप्यनुष्टानसादेश्यात्तदङ्गानि भवन्ति । एवञ्चोपहोमोपाकरणादीनामपूर्वा- गाणां फलाकाङ्क्षासत्वात् प्राकृताहैर्निराकाङ्क्षाणामपि विकृतीनां कय- म्भावाकाक्षोत्यापनपूर्वकमुभयाकाङ्क्षा प्रकल्प्य ततस्तेषां विकृतिविध्ये- कवाक्यतारूपं वाक्यं फलबदुपकाररूपं सामर्थ्यम्, एमिरहैनक्षत्रेष्टयुप- कारं पशुयागोपकारं च भावयेदिति श्रुतिञ्च परिकल्प्य विनियोगः क्रियत इति सिद्धं स्थानादुपहोमपशुधर्मादीनां नक्षत्रेष्टिदैक्षायगत्यम् ।. १. कृत्तिकादिनक्षत्रदेवताक्त्वादासा नक्षत्रेष्टिरिति व्यवहारः। २. एकदीक्षापक्षे प्रथमदिने दीक्षा। ततस्त्रिपु दिवसेषपसरः । तत्रवान्ति- मोपसहिने चतुर्थदिनेशनीपोमीयपशुयाग.! - ·१०२ तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या समाख्यानिरूपणम् समाख्या यौगिकस्शब्द ।सा द्विविधा लौकिकी वैदिकी चेति । तत्र लौकिकी-आध्वर्यवम् , हौत्रम् , औद्गात्रम् , इत्यादिका यज्ञिकै कल्पिता। तया तत्तत्काण्डपठितेष्वङ्गेषु तत्त कर्तृत्वेनाऽध्वर्वादयो पिनियुज्यते । वैदिकी तु होतंचमस मैत्रावरुणचमस इत्यादिका। तया च होत्रादीनां तत्तच्चमसभक्षणाङ्गत्वेन विनियोग । तदेव निरूपितानि सक्षेपतरश्रुत्या- दीनि षट् प्रमाणानि । श्रुत्यादीनां प्रावल्यदौर्बल्यनिरूपणम् तानि च विनियोगनिधिमुपकुर्वति । तेषा विनियोगार्थसेक्त्र प्रवृत्ती पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यम् । एवञ्च श्रुतिलिङ्गयोविरोघे श्रुति. प्रबला, लिङ्ग दुर्बलम् । लिगवाक्ययोर्विरोघे लिङ्ग प्रबल, वाक्य दुर्बल मि. त्यादि ज्ञेयम् । श्रुतिर्हि खतो विनियोजिका । लिङ्गादीनि तु वस्खपूर्व- प्रमाणकल्पनाद्वारैव विनियोजकानि । एयश्च लिङ्ग खपूर्वप्रमाणकल्पनया यावद्विनियोक्कुमारभते तत पूर्वमेव श्रुति प्रवृत्ता सती पदार्थ विनियुङ्के । तावतैवाऽऽकाक्षायाश्शात वेन कल्पकामावाल्लिङ्ग स्वयमेव विरमति। एय वाक्य यदा स्वपूर्व प्रमाण लिग तत श्रुतिश्च कल्पयिवा विनियोगाय प्रवर्तते तत पूर्व लिग केवल श्रुतिमात्र कल्पयित्वा विनियोजक भवतीति तत. कल्पकाभावाद्वाक्य स्वयमेव निरमति । एवमेव प्रकरणादिष्वपि द्रष्टव्यम् । एतदुक्त भवति-यावदुत्तर प्रमाण स्वकार्याय प्रक्रमते तावदेव पूर्व प्रमाण प्रवृत्त स्वपूर्वप्रमाणकल्पनया तत्कार्य सम्पादयतीत्युत्तरप्रमाणस्य मथरप्रवृत्तस्य शीघ्रप्रवृतेन पूर्वप्रमाणेन विषयस्याऽपहारादुत्तरप्रमाणस्प प्रवृत्तिरेव निरुध्यते । यथोक्त वार्तिके- १ होतृचमस इत्यादीनां वेद एव तत्वावैदिकत्वम् ।

·द्वितीयपरिच्छेदे श्रुत्यादियाध्यबाधकमावः एकमेव फलं प्राप्तुमुभावारोहतो यदा । एकस्सोपानवको भूमिष्ठश्चाऽपरस्तयोः ।। उभयोस्तु जवस्तुल्या प्रतिबन्धश्च नाऽन्तरा। विरोधिनोस्तदैको हि तत्फलं प्रामुयाचयोः ।। प्रथमेन गृहीतेऽस्मिन् पश्चिमोऽवतरेन्मुधा ।। इति ।। श्रुत्यादीनां वाध्यवाधकभाव: सोऽयं पूर्वणोत्तरस्य बाघोऽप्राप्तबाधः। उत्तरस्य प्रमाणस्याऽप्राप्तावेव बाधात् । प्राप्तबाधस्तु दशमाध्यायगोचरः, तमुत्तरत्र निरूपयिष्यामः । तत्र श्रुत्या लिङ्गस्य वाघो यथा-"ऐन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठते" "यारुणी- मिरादित्यमुपतिष्ठते" इत्यादौ । तत्र हि इन्द्रादिप्रकाशनरूप मन्त्रगतं लिगं बावित्या 'ऐन्द्रया' 'वारुणीमिरि'त्यादि तृतीयाश्रुत्या गार्हपत्यकरुणा- युपस्थानाङ्गत्वेन मन्त्रो विनियुज्यते । बाधप्रकारस्तु पूर्वोक्तदिशा ज्ञेयः । लिङ्गेन वाक्यवाधो यथा-"स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदाऽमृते प्रतितिष्ठ ब्रीहीणां मेघ सुमनस्यमाना" इति मन्त्रे तस्मिन्नियुचरार्द्धगतस्य तच्छब्दस्य पूर्वार्द्धसा- काक्षत्वात्तेन सहकवाक्यता प्रतीयते। तद्वलादेकस्मिन्नर्ये सदने सादने घा मन्त्रो विनियोग प्राप्नोति । तद्वाधिन्वा लिङ्गापूवार्द्धस्य सदनकरणे उत्तरार्द्धस्य सादने च विनियोगः क्रियत एकवाक्यतां मत्तवाऽपि । तत्प्र- काशकस्वात्तयोः । बाधकारणन्तु विनियोगे विप्रकर्षः पूर्वपद्रष्टव्यः । वाक्येन प्रकरणवाघो यथा-दर्शपूर्णमासप्रकरणे हौत्रकाण्डे प्रस्तर- पहरणागभूतसूक्तमाकानुषाकमध्यपठितो मन्त्रः "इन्द्राग्नी इदं हविरजुपे. तामवीवृधतां महो ज्यायोऽक्राताम्" इत्यत्र । तर हीन्द्राग्नीपदं लिगा- दिन्द्राग्निदेवताके यागे दर्शकालिकेऽहं भवति । तदेकवाक्यत्वाच्च 'इदं इविपरित्यादिरपि दर्शमाननम् । न तु दर्शपूर्णमासप्रकरणे पठितोऽयं ·१०४ तन्त्र सिद्धान्तरत्नावल्यां , मन्त्र इति कृत्वा प्रकरणादर्शपूर्णमासोमयागम् । प्रकरणस्य वाक्यादि- त्रयकल्पनाद्वारा विनियोजकस्य लिङ्गश्रुतिकल्पनाद्वारा पिनियोजका- द्वाक्यादीन्यात् । प्रकरणेन स्थानयाधे-राजसूयान्तर्गताभिषेचनीयाख्यसोमयागसन्नि- धिपठिता विदेवनादय उदाहरणम् । तथाहि-अस्ति राजसूयो "राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत" इति । स चेष्टिपशुसोमयागात्मकः । तत्र षट् सोमयागाः-पवित्र', अभिषेचनीयः, देशपेयः, केशवपनीयो, व्युष्टिद्विरात्रः, क्षत्रस्यधृतिश्चेति । तत्राऽभिषेचनीयाख्यस्य सोमयागस्य सन्निधौ "अक्षर्दीव्यति" "राजन्यं जिनाति" "शौनश्शेषमाख्या- पयते' इत्यादिमिर्विदेवनादयो विहिताः। विदेवनं द्यूतक्रीडा । शौने- १ शारशे रोपाख्यान श्रीदप्पय्यदीक्षितेर्वेदान्तकल्पतरुपरिमले स्फुटतर वणितमंतरेयनाह्मणगतम् । सदित्यम्- हरिश्चन्द्रस्य राज्ञशत जाया बभूवु । तासु पुनमलभमानः स्वगृहे वसन्त नारद पुत्रप्रयोजन पप्रच्छ । स पुत्रवतः प्रशसया सदहितस्य निन्दया च पुत्रलाममतिनरा प्रशस्य 'जातेन पुत्रेण वरुण यक्ष्य' इति सकल्पे कृते तव पुत्रो भवितेत्युवाच । हरिश्चन्द्रस्तथेति सकल्प्य रोहितं नाम पुत्र लेमें । तदेव वरुणेन 'मामनेन यजस्वेनि पृष्टो दन्तोत्सत्यनन्तरमिति, तदन- तर पुष्टो दन्तपतनान्तरमिति, तन पृष्टो द्वितीयदन्तोत्पत्यनारमिति, तदनु पृष्ट क्वचारे जाते इति च तात्पर्यन्त काल पशुभावानहतोद्भावनन क्षपया- मास । कवघर कुमार दृष्ट्वा मामनेन यजस्वेनि वरुणेन पृष्ट कुमारो धन- गुहीत्वा वन प्रतस्ये । हरिश्चन्द्रो दरुणगृहीतो जलोदरव्याधियस्तो जज्ञे । रोहितरसवत्सर बने चरित्वा प्रत्यागत सचारे फल प्रदर्शयतेन्द्रणोपदिष्ट पुनरपि संवत्सर बनें चरित्या प्रत्याजगाम । एष पुनरिन्द्रस्योपदेशात पड़वारानकंक सवत्सर बन चचार। पाठे पर्याय पुत्रवलमजीगतनामानमपि वने दृष्ट्वा तमैक पुत्र ययाचे हरिश्चन्द्रेण कर्तव्ये वरुणपजे पशुत्वेन नियुज्य स्वात्मनि- क्यायम् । तदा रिता ज्येष्ठ माता कनिष्ठपुत्र च दातु नाऽन्दमन्यत । अर्था- मध्यम गुनाशेपो देया पर्यवसित । ते गृहीत्वा समागत्य वरुण यष्टु पुत्रो ददो। पिता घ हरिश्चन्द्रो राजसूय प्रारभ्याभिचनीये सुन शेप पा सकल्पया- मास । बीगत पुन रात गृहीत्वा त विशतितुमयुक्त । तस्मिन्विामिन- ·द्वितीयपरिच्छेदे श्रुत्यादीनां वाध्यराधकमावः १०५ रशेपाख्यानमैतरेयनामण आम्नातम् । राजन्यजयः प्रसिद्धः । एतेषा- मभिषेचनीयसन्निधौ पठितानामपि सन्निधिं बाधिना प्रकरणाद्राजसू- याङ्गत्वमेव । विनियोगे प्रकरणादिचतुष्टयकल्पकत्वेन प्रारणारस्थानस्य विप्रकर्षात् । ननु न राजासूयस्य प्रकरणं भवितुमईति । स विष्टिपशुसोमया- गात्मक इति हि पूर्वमुक्तम् । तत्र इष्टीना खप्रकृतितो दर्शपूर्णमासाभ्यां, पशूनां स्वप्रकृतितोऽग्नीषोमीयात्पशुयागात , सोमयागाना स्वप्रकृतिभूता- दमिष्टोमसंस्था ज्योतिष्टोमाचाऽतिदेशेनाऽङ्गानां प्राप्तेस्तैरेव तेषा नैराका- यादुभयाकाङ्क्षाया अमावादिति चेत्-सत्यम् , तथाऽपि राजसूय- स्वधर्मपुरस्कारेण तत्र कानिचनाऽङ्गान्युपपनादीनि विहितानि "राज- सूयाय होना उत्पुनाति" इत्यादिना । तेपान्तु राजस्यत्वधर्मपुरस्कारेणैर ग्रहणं वक्तव्यम् । तदर्थमुन्थिताया आकाङ्क्षाया अनुवृत्तौ सत्यामेव निदेवनादीनामगाना विधानादुमयाकाक्षासत्वेन प्रकरणविनियोगो नाऽसु- लभः । यथोक्तं वात्तिके- अविच्छिन्ने कथम्भावे यत्प्रधानस्य पठ्यते । अनितिफलं कर्म तस्य प्रकरणागता ।। इति । स्थानेन समारयात्र पो यथा-दर्शपूर्णमासयोः पौरोडाशिके काण्डे सामाप्यसम्बन्धिपदार्यविधिकमे, 'शुन्धघं दव्याय कर्मणे देवय. ज्याय', इति श्रुतो मन्त्रः क्रमासानाय्यरात्रप्रोक्षणाङ्गम् । न तु समा- स्यातः पौरोडाशिकपातप्रोक्षणाद्गम् । एर श्रुत्योः, लिङ्गयो, वाक्ययो:, प्रकरणयोः, स्थानयोः, समाग्व्ययो, श्रुतिवाक्ययोः, अतिप्रकरणयो', युनिस्थानयोः, श्रुतिममाएपयो , लिङ्गप्रकरणयोः रितस्थानयोः, लिङ्ग- मा पुनरोपो व तुष्टाय। बासस्प प्रीत्या पाशामुिक्तस्तत्र यो होसार विश्वामित्र प्राप्य तस्य पुत्र बभूवेति। आवाहरिवण गर्नु प्रारम्यो रारमूर एव पुरागुरु येन पुरणमेप उपचरित" इति । . , .

·तन्प्रसिद्धान्तरत्नापल्या समाख्ययो, वाक्यस्थानयो., वाक्यसमाख्ययो, प्रकरणसमाख्ययोश्च बाध्यबाधकमावेपदाहरणान्यस्मस्कृतसारविवैचिन्या न्यायप्रकाशव्याख्याया द्रष्टव्यानि ॥ अङ्गानां दैविध्यम् एव विनियोगविधेस्सहकारिभूतानि श्रुत्यादीनि पट प्रमाणानि तेषा परस्परमेझान्तरितचन्तरितादिनिरोघे बलाबलश्च सोदाहरणानि निरूपि- तानि । एत सहकृतेन विनियोगविधिना यायगानि पिनियुज्यन्ते तानि द्विविधानि सिदरूपाणि किारूपाणि चेति । तत्र सिद्धरूपाणि जातिदन्य- गुणादीनि । क्रियारूपाण्यपि द्विविधानि सन्निपयोपकारकाण्यारादुपकार- काणि चेति। कर्मानभूतद्रव्यदेवतादिकमुद्दिश्य तसस्कारक्त्वेन विघीयमा- नानि सन्निपत्योपकारकाणि । सन्निपत्य द्रव्यादिषु सम्बध्य यान्युप- कुर्षन्ति तानि सपोच्यते । तानि प्रोक्षगनिर्वापारघातपेषणपिलापनसम्मा- जनपर्यनिकरणतक्षणाष्टाधिकरणप्रमृतीनि । तर निर्मापारघातपेषणादीनि दृष्टप्रयोजनकानि | प्रोक्षणसम्मार्गपर्यग्निकरणादीन्यदृष्टार्थानि । एतानि द्रव्यदेवतादी कश्चनाऽतिशयविशेषमाधाय तद्वारा यागीयापूर्व उपयु- ज्यन्ते । एतेपा गुणकर्मत्वमेव । कर्माङ्गद्रव्यदेवता दिसस्कारकत्वा सस्कार्याणा द्रव्यादीना प्राधान्यम् । कर्मणा गुणत्वम् । “यस्तु द्रव्यं चिकीर्यते गुणस्तत्रप्रतीयेत तस्य द्रव्यप्रधानपात्" इति सूत्रोक्त गुणकर्मलक्ष- णम् । दृष्टादृष्टोमयार्थमपि निश्चिकर्मा यया-पशुपुरोडाशस्विष्टद्वाजिन- यागादि। पशुपुरोडाशो नाम पशुयागाद्भूतो वपायागानन्तर हृदयाद्यङ्गया- गात्पूर्व क्रियमाण पशुदेवतोदेश्यक पुरोडाशद्रव्यको याग 1 स च वपा- यागे उद्दिष्टो दृदयादियागे उद्देश्यमाणा देवता स्मारणेन संस्करोति । अतो देवताविषये स दृष्टार्थ । द्रव्यसागस्याऽष्टाचारद्विषयेऽदृष्टार्थ । एवं ! See 194. P 80 L 4 and so on ·द्वितीयपरिच्छेदेऽङ्गद्वैविध्यनिरूपणम् १०७ स्विष्टकृधागोऽपि प्रधानयागोपयुक्तं द्रव्यं प्रक्षेपांशेन संस्करोति । मन्त्रेण प्रधानयागीयां देवतामिति तदंशे दृष्टार्थः । त्यागांशे त्वदृष्टार्थः। एवं वाजिनादावपि द्रष्टव्यम् । एतच्च सनिपत्योपकारकारव्यं कर्म द्विविधम्-उपयुक्तसंस्कारकमुप- योक्ष्यमाणसंस्कारकमिति । अवघातप्रोक्षणादिकमुपयोक्ष्यमाणसंस्कारकम् । यागे उपयोदयमाणानां ब्रीह्यादीनां संस्काररूपत्वात् । स्विष्टकृदिडामक्षण- प्रस्तरप्रहरणादिकमुपयुक्तसंस्कारकम् । यागे उपयुक्तानां द्रव्यादीना तैस्संस्कारात् । इडाशब्देन तन्नाग्नी काचिदेवतोच्यते शक्त्या। तत्सम्बन्धा- • चामोपयोगशिष्टं चरुपुरोडाशादिकं द्रव्यमपीडाशब्देनोच्यते लक्षणया । तस्य भक्षणमृविग्भिः क्रियमाणमिडाभक्षणम् । प्रस्तरो मुष्टिपरिमिता दर्मा वेषां हविरासादनार्थमास्तृताः कुशाहरणकाले प्रथमं लूनाः । तेषां स्वकार्यसमाप्त्सनन्तरमाहवनीये प्रक्षेपः प्रस्तरप्रहरणम् । इदमुपयुक्त- संस्कारकं कर्म प्रतिपत्तिकर्मेत्युच्यते । उपयुक्तस्य आकीर्णकरस्य विहितदेशे प्रक्षेपः प्रतिपत्तिः। द्रव्यादिकमनुद्दिश्य साक्षादेव तत्तत्कर्माङ्गत्वेन विधीयमानं कर्म आरा- दुपकारकम् । आरात् द्रव्यादिकमद्वारीकृत्य साक्षादेवेति यावत् । यया प्रयाजानूयाजाज्यमागादिकम् । तद्धि यागीयद्रव्यादिमिरसम्बद्धमेव विहितं प्रकरणेन गृहीतम्। तत्सर्वमदृष्टार्थमेवाऽङ्गम्।तैनुिष्ठितैरङ्गापूर्वाण्युत्पद्यन्ते। तैश्च यजमानामन्यवस्थितैः परमापूर्वोत्पत्तावुपकारः क्रियत इत्युक्तम् । अत्र कर्मणः प्राधान्य द्रव्यस्य गुणत्वम् । यथोक्तं सूत्रकारेण-"यैस्तु द्रव्यं नचिकीर्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्" इति । तदिदेमारादुपकारकं सन्निपत्योपकारकादुर्वलम् । सन्निपत्योपका- रकस्यले हि शेषशेपिणोत्सम्बन्धो वाक्यप्तः। आरादुपकारकस्थले तु स कास्यः । एवं सनिपयोपकारकस्य श्रुत्सादित्रयविनियोज्यता । आरादुप- A ·१०८ तन्त्रसिद्धान्तरत्नारल्या कारकस्य तु प्रकरणादित्रयविनियोज्यत्वम् । अतश्च दृष्टार्थसनिपत्योपकार- कागामारादुपकारकाणाश्च दृष्टार्थत्वादृष्टास्वरूपं प्राबल्यदौर्बल्यकारण- मत्येव । अदृष्टार्थसन्निपत्योपकारकाणामप्यारादुपकारकापेक्षयाऽन्त्येव प्राबल्यं विनियोजकपमाणनिबन्धनम् । "स्थाणौ स्थाण्याहुति जुहोति" इति पिहिताया यूपच्छेदनापादानभूते काठे क्रियमाणायाः स्थापणाहुतेः स्थाणुसस्कारद्वारा यूपसस्कारकत्व यूपसम्बद्धत्वात् । तत्र कृतस्सस्कारो युए एवाऽतिशयमादधाति । इष्यत एव हिगुरुधारितायास्त्रजः पूजनादिना संस्कार दिदाप्यैः । अतस्स्थापवाहसंस्कारकर्मत्वमेव । न त्वारादुपकारक- स्वमिति सिद्धान्तित दशमे स्थावधिकरणे । एवं संक्षेपेण निरूपित द्विवि- धमप्यनजातम्। तेषु विविधेयप्यङ्गेषु कानिचन तत्तत्क्रतुपकरण एव पठितानि । कानिचनाऽनारम्याधीतानि । तत्र यानि प्राकरणिकानि तेषा यस्य मकरणे पाठस्तवोपयोगस्सति सम्भवे । असम्भवे तु यन्न सम्भस्तत्रोवर्षः । यथा-पूपानुमन्त्रणमन्त्रस्य "पूप्योऽहं देवयज्यया प्रजानिपीय प्रजया पशुभिः" इत्यस्य पूर्णमासपकरणे पठीसस्याऽपि तत्र पूपदेवताया अभा. बेनाऽनुपयोगात् पत्र पूषा देवता तमोत्कर्ष इत्युकं मन्त्रनिरूपणमस्तावे । इद तु सिद्धरूपस्योदाहरणम् । क्रियारूपस्य तु "तिस एव साहस्योपसदो द्वादशाहीनस्प" इति ज्योतिटोमप्रकरणे श्रुतस्याऽहीनगतोपसवादश- स्वस्प ज्योतिष्टोमेऽनुपयोगात् तत उकृष्णस्याऽहीने निवेशः क्रियते । ज्योतिष्टोमप्रसरणे सोमाभिपवाधारभूतयोरधिषत्रणकलकयोस्सन्तर्दनं 'नसन्तणनि' इत्यनेन निषिध्याऽनन्तरमेर 'अथो सलु दीर्घसोमै सन्धे धृत्यै' इति दीर्घसोमे सन्तर्दन निहितम् । सन्तर्दनं नाम- द्वयो. फडकयो सश्लेरदेशे तनूमरणेन एकम्योपर्यपरफलकमारोप्य सले- १. ६८ प कठमपायणीयशासानुसारेण । तदाऽस्य मनस्माऽम्नानात् ।

·द्वितीयपरिच्छेदे कलर्थपुरुषार्थनिरूपणम् १०६ वचन- . पणम् । तस्य च दीर्घसोम एव विधानात् दीर्घश्वाऽसौ सोमश्चेति व्युत्प- त्याऽनेकदिनरूपदीर्घकालव्यापिसोमयागवाचित्वावगमात्तत्राऽस्य स्योत्कर्षः। एवमेव तत्तत्प्रकरणपठिता विधयो निषेधाश्च त्रिधा भिद्यन्ते- ऋचर्याः, पुरुषार्थः, ऋतुयुक्तपुरुषार्याश्चेति । तत्र विधीनां क्रत्वर्थत्वं क्रतुसाद्गुण्यापादकक्रियाविषयकचम् । पुरुपाभिलषितफलजनकक्रिया- विषयकत्वं पुरुषार्थत्वम् । ऋतुसम्बन्धिपुरुपगतयोग्यताजनकमियाविषयवं क्रतुयुक्तपुरुषधर्मत्वम् । प्रतिषेधानान्तु क्रतुवैगुण्यापादकक्रियाविषय- - कत्यं त्वर्थत्वम् । पुरुषनिष्ठपत्यबापजनकक्रियाविषयवं पुरुषार्थत्वम् । ऋतुसम्बन्धिपुरुषगतायोग्यताधायकक्रियावियपत्वं क्रतुयुक्तपुरुषार्थत्वमिति .विवेकः । इमे च क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वे तार्तीयीके विधिनिषेधगते । चातु- पिके तु ते विधिविषयनिषेधविषयपदार्थगते वेदितव्ये । तल्लक्षणे तु शास्त्रा- नधीनेटसाधनताज्ञानजन्येच्छाविपयवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वं पुरु- पार्थत्वम् । तद्भिनवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वं क्रत्वर्थत्वमिति । 'न कलशं भक्षयेत्' इत्यादिपुरुषार्थनिषेधस्थले नरकाभावोद्देशेन निवृत्ति- विधानात् 'न स्त्रियमुपेयात्' इत्यादिक्रवर्षनिषेधस्थले च ऋतुबैगुण्यप- रिहारोदेशेनैव च निवृत्तिविधानाल्लक्षणसमन्वयः । .. प्रत्यर्थपुरुपार्थस्वरूपम् तत्र दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुतानां "नानृतं यदेव" "न मांसम- श्नीयात्" "न स्त्रियमुपेयात्” इत्यादिनिषेधानां केवलकवर्थत्वम् । तेन ऋतुमध्येऽनृतबदनादिकरणे क्रतुर्विगुणस्स्यात्, न पुरुषः प्रत्ययात् । अर हि वदेदिल्यासातशरणे कला, कृतिः, संख्या, शादी भावना, आर्थी भावना च प्रतीयन्त इत्यविवादम् । तत्राऽनेकार्यबोधकेषु पदेष्वेकत्र शक्तिः, अन्यस्याऽऽक्षेपादिना लाम इत्यप्यविवादम् । कुत्र शक्तिः, ·तन्प्रसिद्धान्तरलापल्या कस्याऽऽक्षेपलाभ इति जिज्ञासायां प्रधानेन गुणाक्षेपस्य दर्शनात्प्राधान्य तावनियामकम् । तत्र "भावप्रधानमाख्यात"मिति निरक्तस्मृत्या भावपदबाच्याया भावनाया प्राधान्यमवगम्यते । तत्राऽपि गिजन्ताद्- भूधातोरन्प्रत्यये कृते निष्पन्नो भावशब्दः फलोत्पत्त्यनुकूलामा भावना- मभित्ते, न तु शान्दीम् । एसञ्चार्थीऽभावनाया एव प्राधान्यम्, न तु शाब्दया । तस्या मावशब्दवाच्यत्वाभावात् । न च- धात्वर्थः केरल: शुद्धो भाव इत्यभिधीयते । इति वचनबलाद्वात्वर्थस्यैर शुद्धस्य भावशब्दवाच्यत्वम् , न भाव- नाया इति वाच्यम् । अस्य व्याकरणमात्र विषयत्वेनाऽन्यत्राऽप्रसरात् । व्याकरणेऽपि न सर्वत्र, "भावे स्वतला" वित्यादौ तदप्रवृत्ते । किन्तु "नपुसके भावे क्त" "भावे घञ्" इत्यादावेर । अतश्च पूर्वोदात- निस्करभृत्या भानपदाभिधेयाया आभावनायाः प्राधान्येऽगते तयैव कर्तुराक्षेपलाभान्न सन पृथर शक्तिस्वीमियते, गौरवात् । सडख्यादीनां तु तत्तद्धर्मपुरस्कारेण शक्त्यैर बोध । न च कर्तुराक्षेपलम्पावे तस्याऽशान्दत्वापत्या ताऽऽख्यातोपात्त- सख्याया अनन्धयापत्ति', 'न हि शाब्दमशाब्देनाऽन्वेतीति न्याया- दिति वाच्यम् । आक्षेपलामेऽपि लक्षणाया अप्यङ्गीकारात् । अत कर्तुर- वाच्यवात् प्रकरणाच्छुद्धक्रतुधर्मत्वमेव निषेधस्य । यत्र सत्यपि प्रकरणपाठे पत्र युपादान तर ऋतुयुक्तपुरपधर्मस्वम् , यथा "तस्माअञ्जन्यमानोऽ. जुन्यान्मयि दक्षऋतू इति प्राणापानावेगऽऽत्मन्धत्ते सर्वमायुरेवि" इति । अत्र 'जनम्यमान' इति शानच्प्रत्ययेन कतुरमिहितवादर्शपूर्ण- मासप्रकरणपाठाच क्रतुयुकपुरुषधर्मचम्। प्राणापानादित्यस्य तु पर्णमयी- न्यायेनाऽर्थवादत्तम्। मनारम्य श्रुतस्प "तसात्सुवर्ण हिरण्यं मार्यम्, दुर्वणोऽस्प- ·द्वितीयपरिच्छेदेऽनारम्यवाद भ्रातृम्पो भवति" इति विहितस्य सुवर्णधारणस्य केवलपुरुषधर्मवम् । प्रकरणपाठामागदव्यमिचरितक्रतुसम्बन्धाभावाच्च क्रत्वर्थत्वकल्पनायोगात्। अतस्सुवर्णधारण केवलपुरुषार्थम् | तत्फलन्तु रात्रिसत्र यायेन शत्रुदुर्वर्ण- प्राप्तिरूपम् । एवमेव प्रयाजानुयाजादिविधीना क्रत्वर्थत्वम् , “न कलज भक्षये"दित्यादिनिषेधानाच पुरुषार्थत्व योद्वयम् । एव "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति" “यस्य सादिरस्सुवो भवति छन्दमामेव रसेनाऽनयति सरसा अस्याऽऽहुतयो भवन्ति" इत्यनारभ्याधीता , पर्णमयीत्व, सादिरत्वाद- योऽयव्यभिचरितकतुसम्बन्धात्कवर्था एव । ते हि जुबाजुद्देशेन विधीय- माना जुहादीना क्रत्वैका तत्वाचदुपस्थापितकतावेर पिनियुज्यमाना. क्रवर्या भान्ति । एवञ्च जुहूद्देशेन विघीयमाना पर्णतादयो जुहादि- स्वरूपे आनर्थक्यापत्तेस्तदाक्षिप्त ऋतु यावद्गता तत्रापि तथास्वापातात् तदाक्षिप्तापूर्वपर्य त गत्वा तत्र पर्यवस्यन्ति । तथा चाऽयमर्थ -अपत्तह- निर्धारणद्वारा यदपूर्वसाधनीभूत द्रव्य तद्भारयेत् इति प्रथमस्य वाक्यस्य। इविरवदानद्वारा यदपूर्वसाधन तद्भावयेदिति द्वितीयस्य । अनारभ्याधीतन्यायः एतेपाश्च पर्णतादीनामनारभ्याधीताना प्रकृतिमात्रगामित्वम् , न तु विकृतिगामिता । विकृतारपि गमने द्विरुक्ततापत्ते । जुहूदेशेन विधीयमाना पर्णता प्रकृति गच्छ ती प्रकृतिवद्विकृति कर्तव्या, इत्यतिदेशशास्त्रेण जुह्वा विझतारतिदिष्टायां त पृष्ठभावेन प्रधान नीयमानं हि तमाऽङ्गान्यपकर्वति । इति न्यायेन पिछतावपि नीयत, अनारम्यनाथन यदि पुनरपि विघीयत तदा द्विरुक्तत्व भवेत् । किन माप्तिकालयैषम्यमपि स्यात् । प्रकृतिमात्र- नाया यारदामहणानन्तरमेव परिपूर्णता, ततथाऽतिदेश इति प्रथम ·तन्द्रसिद्धान्तरत्नावल्या । प्रकृत्यर्थमनारभ्यविधिना पर्णता विधेया। ततो जुहामतिदेशेन विकृती प्राप्तायो पुनस्त त्राऽपि तेन पर्णता विधेयेति विधेः प्राप्तौ कालवैषम्यमपि भवति । अतो न पीतादे प्रकृतिविकृत्युभयगामित्वम् । किन्तु प्रकृति- मानगामित्वमिति । "सप्तदश सामिधेनीरनुल्या"दिति सानिधेन्पनुपचनोद्देशेन विहि- तस्य साप्तदश्यस्याऽनारम्याधीतस्याऽपि न प्रकृतिगामित्वम्। प्रकृते "पञ्च- दशाऽनुया"दिति विहितेन पाश्चदरयेनाऽवरोधात् । किन्तु विकृति- प्वेव । तत्रापि न सर्वात विकृतिषु । तपारवे कचिद्विवृतिषु साप्तदश्य- पुनःश्रवणयपिचेः । अतो यत्र प्रत्यक्षतस्साप्तदश्य ध्रुत मित्रविन्दा- चातुर्मास्यादौ तर गछति । ताऽनारम्याधीतवाक्यस्य तत्तद्विकृतिगत- धास्पैरुपसहारः क्रियते । उपसंहारो नाम सामान्यप्राप्तस्य विशेपेऽत्र- स्थापनम् । यथा "पुरोडाश चतुर्धा करोवी"ति पुरोडाशसामान्ये विहि- तस्य चतुर्थीकरणस्प 'आग्नेयं चतुर्धा करोती"सनेनाऽनेपपुराडोश मात्र एव नियमन क्रियते । यत्र केवलोऽग्निर्देवता तस्यैव च चतुर्धकरणम्। न तु याऽन्यसहितस्याऽग्नेर्देवताल्व तत्राऽग्रीषोमीय द्रानादौ । तदुचम्- सामान्यविधिरस्पष्टसहियेत विशेपतः । स्पष्टस्य तु निधे नमुपसंहार इष्यते ॥ इति । अतसिद्धमनारम्याघीताना प्रकृतिगामित्वम्, प्रकृतावनिविशमानानां तेषां विकृतिगामिवम्, तत्र तपसहार इति । एवं श्रुत्यादिनिरूपणपूर्वक निरूपितरसङ्क्षपेणाऽङ्गानिभाव. ।। इति तन्त्र सिद्धान्तरतावन्यां द्वित्तीयपरिच्छेदेऽङ्गत्वादि- निरूपण नाम द्वितीयः प्रकाशः॥

·द्वितीयपरिच्छद प्रयोज्यत्यनिरूपणम् प्रयोज्यत्वनिरूपणम् अथेदानी प्रयोज्यप्रयोजयभानो निरूप्यते । तत्र प्रयोज्पत्वं नाम परोदेशप्रत्तकृतिव्याप्यत्वम् । अत्र व्याप्यत्रमनुष्टाध्यायरूपम् । अतश्व पालादेरजवसवेऽप्यनुष्ठाप्यवाभानान प्रयोज्यतम् । अगत्याच प्रयोन्य- त्वस्य मैदः। तेन यदुद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्व यस्य ततस्य प्रयोयमिति विशिष्य लक्षण फलितम् । अस्ति हीद टक्षण प्रयाजदध्यानयनादौ । दर्शपूर्णमासामिक्षोदेशप्रवृत्तपुरुपयतिव्याप्य नाप्रयाजदध्यानयनादे ।यनि- टकृतिन्याप्यतानिरपितोदेश्यताशालि यत् तत्तस्य प्रयोजयम् । यथा आमि- क्षादर्शादिक दध्यानयनप्रयाजादेः । "तसे पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिनम्” इति श्रूयते । तर प्रथमाक्येन तापरिशिष्टस्य पयसो दध्यानयनरूपस्सस्कारो विधीयते--तप्त पयो दध्यानयनेन सस्कुर्यादिति । यद्यप्यत्र तापस्योद्देश्यविशेषण पादरिक्षा हवनाधिकरणन्यायेन प्राप्नोति तथाऽपि तापामावे आमिक्षाया एवाऽनि- पत्ते ईविराति यायेनोद्देश्यमेव स्वस्वरूपनिप्पत्त्योपयिक विशेषणमनुमन्यते। अतस्तापोऽपि विवक्षित एव । इप्टश्च धनीमार पयसस्मस्कारो दण्या- नयनेन । द्वितीयवाक्ये तु पूर्वप्रकृत पयस्तच्छन्देन परामृश्यते । तद्विश्व- देवदेवत्यमामिक्षापदयाच्य चेति ज्ञायते । तेन पय एव घनीभूतमामिक्षा । एतदीययाज्यामन्त्रवणे 'जुपन्तां युज्यं पयः' इत्यामिक्षाया पयस्त्वनय व्यवहारात् । तदर्थमेव च दध्यानयनम् । तदनुनिप्पन्न च वाजिन द्रवद्रव्यरूपम् । तच्च नृतीयवाक्येन वाजिदेवताक्यागाङ्गत्वेन सिनियुज्यते। तच्न न दध्यानयन प्रयुड्ते, अनुनिम्पनबादेव । तेन वाजिननाशे न तदर्थ पुनर्दध्यानयन कार्यम् । एव "पुरोडाशकपालेन तुपानुपरपति" इति विहितस्तुपोपवापो १ See पू मी ३१७ for ग्रहकत्वमाय । २ Bee पू मी ६ ४ ६ for हविरातियाय ।

·तन्त्रसिद्धान्तरनारल्या न कपालपयोजकः । “कपालेपु पयति" इति विधिना कपालाना पुरोडाशश्नपणार्थवेन विधाना पुरोडाशश्रपणस्यैव तत्प्रयोजकत्वात् । पुरो- हाशकपालेनेति तत्प्रयुक्तस्यैर कपालस्य तुषोपयापार्थत्वेन विनियोगात् । अतो न तुपोपवापः कपालस्य प्रयोजक । एवश्च यत्र पुरोडाशो नाऽस्ति सौर्यादौ न तन तुपोपवापाथै कपालोत्पादनम् । एवं सोमक्रयाय कयदेश प्रति नीयमानामेवहायनी प्रकृत्य " पद् पदान्यनुनिक्रामति, सप्तमे पदे जुहोति, तवर्युरजलिना गृह्णाति, यहिं हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेपुस्तर्हि तेनाऽक्षमुपाज्यात्" इति विहित सोमाधारभूतशकटा- क्षाम्यान नैकहायन्यानयन प्रयोजकम् । तस्याः 'एकहायन्या क्रीणाती' ति सोमकयार्थत्वेनैव विनियोगात्, तदर्धाया एवैकहाय-यास्तप्तमपदग्रह- णस्याऽक्षाभ्यञ्जनार्यत्वेनाऽभिधानात् । तेन तत्पदपास्खलामे न तदर्थ पुनरेकहायनीनयनं कार्यम् । किन्तु यैः कश्चित् पासुभिरक्षाम्यनना- नुष्ठान मिति । एव विष्टकृयागहरिश्शेषभक्षणप्रस्तरमहरणादीना सर्वेषा प्रतिपतिकर्मणा न स्वातन्त्र्येण हरिरायुत्पत्तिप्रयोजकता, प्रधानयागानु- निष्पन्नत्वादेपाम् । धारणप्रयोजकत्व स्वस्त्येवेति दिक् ।। प्रसङ्गाधागादिपु हविरस्वरूप निरुप्यते। यागहोमादीना परस्पर भेद पूर्व निरूपितः। तत्र यागहोमस्थलयो “सकृदुपस्तृणाति, हिर्हरिपोऽब- पति,सकृदभिधारयति,चतुरवतं जुहोति" इति चतुरपदानसस्कृतस्यैव द्रव्यस्याऽऽयनीयादिप्रक्षेपामाहोमविधानात् तत्समकाले मिञ्चिदव्या- हिततपूर्वकाले या क्रियमाण त्यागामस्याग प्रति तस्यैवाऽत्तस्य द्रव्यस्य इविष्ट्वम् । त्यतस्यैः च प्रक्षेपेण ससार । अतो द्वयवदानस्य सांग- साधनस्यादवशिष्टस्य पुरोडाशादेस्विष्टकृदादिस्सस्कार इति शबरस्वामिन. । वार्तिकमारास्तु कृत्तस्यैव पुरोडाशस्याऽनदानात्पूर्वमेर देवताय त्यागः । स्यतस्यैर पुरोडाशस्यांऽशत. प्रक्षेपण स्विष्टकृपागेन शेरमक्षणेन च ।

·द्वितीयपरिच्छेदै प्रयोगविधिनिरूपणम् ११५ प्रतिपत्तिः । वचनबलादेव च प्रधानयागे त्यकस्याऽपि पुनःस्वीकारेण स्विष्टकृदादौ सागः । अतश्शेषकार्याणामनुनिष्पन्नत्यान्न तेषां स्वातन्त्र्येण हविःप्रयोजकतेति वदन्ति । एवं निरूपितरसंक्षेपेण तुरीयाध्यायगोचरः प्रयोज्यप्रयोजकमानः॥ इति प्रयोज्यत्वनिरूपणम् । अतः प्रयोगविधिनिरूपणम् पञ्चमाध्यायगोचरः क्रमो निरूपणीयः । तदर्थ प्रयोगवि- धिनिरूप्यते। प्रयोगमाशुमावबोधको विधिः प्रयोगविधिः। प्रयोगो नामाऽनुष्ठानम् , तत्माशुभारः पदार्यान्तराज्यवधानरूपं शैघ्रयम् , तद्वो- धको विधिरिसर्थः । स च "समिधो यजति" इत्यादिभिरङ्गविधि- मिरेकवाक्यतामापन्नः प्रधानविधिरेव । स हि सागप्रधानभावनायाः फलोदेशेनाऽनुष्ठानभेकेन वाक्येन बोधयन्नेकवाक्योपादानवलादङ्गप्रधान- योस्साहित्यमप्यवबोधयति । तच्च साहित्यमसति बाधक एकक्षणवृत्तीति कल्प्यते । अनेकेषां प्रधानानामङ्गानाञ्चैकक्षणेऽनुष्ठानं तत्तक्रतुषु परिंग- णितविम्भिरसम्भवदोपग्रस्तमितिपदार्थान्तराव्यवधानरूपेऽविलम्चे तत्प- यवस्यति । म चाऽविलम्बो नियते क्रमे कस्मिंश्चिदाश्रीयमाणे सिद्ध्यति । अतः प्रयोगविधिरेव स्वसिद्ध्यर्थ स्वविधेयपदार्थविशेषणतया नियतं कश्चि- क्रममपि विधत्ते । तत्र क्रमो नामाऽऽनन्तर्यम्। तच्च एकपतियोगिकमेकवृत्ति । यथा "वेदं कृत्वा वेदि करोति" इत्यत्र वेदकरणप्रतियोगिक्रमानन्तयं वेदि- करणनिष्टम् । तत्र च सहकारीणि प्रमाणानि श्रुत्यर्थपाठस्थानमुख्य- प्रवृत्त्याल्यानि पट् ।

·सन्प्रसिद्धान्तरत्नात्यां : श्रुतिकमनिरूपणम् वन श्रुति म वृत्ला क्रमबोरकः वटुप्तपशब्दः । सः अथतत:- कवाल्यबादिरूपः। तत्र अयततपशब्दयोरानन्तर्यगाचि शक्यैन । क्त्या- प्रत्ययादीना तु पूर्वकालत्यादिनाचिनामपेक्षाशात्मबोधकायं रक्षपाया । अर्थादिन्यात्यय लक्षणे दृप्त इति । तेषु कल्पितस्यैत्र शब्दस्य कमबोध- कत्वात् । सा च श्रुतिद्धिविधा-केवलकमपरा तद्विशिष्टपदार्थपरा चेति। 'विदं कृत्वा वेदि करोति' इति केवटकमपरा । वेदकरणस्य वेदिकर- णस्य च वचनान्तरेण प्राप्त वातदनुवादेन क्वाप्रत्ययेन क्रममा विधानात् । "वपदकर्तः प्रथममक्ष" इति क्रमविशिष्टपदार्गपरा । वचनान्तरेण होतुर्मक्षणप्राप्तावप्येवेन पदेन तदनुवादेन प्राथम्यरूपकममात्र निधाने एक- प्रसरतामणापत्तेः । एकस्य हि पदस्य समस्तस्य व्यस्तस्य वान उदेस्य- भूतेन निघेपमूतैन का एक रूपेण माव्यम् । रद्देश्यविधेययोः पूर्वमाप्ताप्राप्त- रूपयोः परस्परविरुद्धयोरेकार्यबोधवकपदप्रतिपादचासम्मपात् । अतोऽत्र प्राथम्यविशिष्टो मक्षो वषट्कारनिमित्तः समारयादिनिमिताद्भक्षाद्भिन्नो विधीयते। अतश्च तत्र प्राथम्यरूपरमविशिष्टपदार्थविधिः। एवं "आश्विनो दशमो गृह्यते, तं तृतीयं जुहोति" इत्सवाऽपि ग्रहणे दशम वरूपः केराम एव विधीयते, न तु प्रणमपि । "आश्विनं गृहाति, ग्रह- र्जुहोति" इनि प्रदशहोमयोः प्राप्तवात् ।। अर्थक्रमनिरूपणम् अर्थ. प्रयोजनं तदनुरोधेन य. मिस्स आर्यक्रमः । यथा "अग्नि- हो जुहोति, यागू पचति" इति । लोके तु मुनीत पचेदिति । बन चरमतस्याऽपि पाकम्य प्रयोजनानुमारेण पूर्व करणम्। पश्चादमि- होन्नाधनुष्टानम् । इतरथा श्रमिहोनानन्तर यमायूपाके क्रियमाणे तस्य दृष्टप्रयोजनालामाददृष्यार्थीव स्यात् । अब प्रमबोध श्रुतशब्दामावेऽन्य- नुरोधास कम्प्यते 1 अत एव श्रोतकमापेक्षयाऽय दुवै॥

·द्वितीयपरिच्छेदे स्थानकमनिरूपणम् पाठक्रमनिरूपणम् मन्त्रपाठेन ब्राह्मणनास्यपाठेन वाऽनु'ठेयपदार्थेषु यः कमः कल्प्यते स पाठकमः। तत्र "समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तु","तनूनपादग्न आज्यस्य वेतु", इत्यादिमन्त्रपाठकमा प्रयाजेषु कम आधीयते । न च प्रयाजेषु विधायकाना ब्राह्मणराक्यानामपि सत्यात्तेपा क्रमनियामकत्वं कुतो न स्यादिति वाच्यम् । तेपा प्रयोगाद्वहिरेव स्वार्थ विधाय कृतार्थ वेनाs नुष्ठानकालसम्बन्धाभावात् । पदार्यहि स्वानुष्ठानकाल एव कमोऽपेक्ष्यते । तदानी मन्त्रा एवाऽर्यस्मरणार्थमुच्चार्यन्त इति तेषामेव सन्निहितत्वेनो- पस्थितत्वात्कमबोधकत्वं युक्तम्, न ब्राह्मणवाक्यानाम् । अत एव मन्त्र- पाठो ब्राह्मणपाठालयानिति तयोविरोघे मन्त्रपाठक्रममनुसृत्यैवाऽनुष्ठानम् । यथा--पौर्णमास्यामाग्नेयाग्नीपोमीययोः । तैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयमाण्डे पश्चमप्रपाठके तृतीयानुवाकेऽग्नीपोमीपः पुरोडाशयागो निहितः "ताभ्या- मेतमग्नीपोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छन्” इति । तत्रैव च पष्ठप्रपाठके पञ्चमानुपाक आग्नेययागो विहितः “यदागेयोऽष्टाकपालो- ऽमानास्पायाच पौर्णमास्याचाऽच्युतो भवति" इति । तद्वशेनाऽग्नी- पोमीयस्य प्रथममनुष्ठान तत आग्नेयस्य भवितु युक्तम् , तथापि मन्त्रपाठस्य तद्वैपरीत्यात्तस्य च प्राबल्यात्तदनुसारेणाऽऽदायाग्नेयस्यैनाऽनुष्ठानं ततोऽ- मीपोमीयस्येति कल्प्यते । यत्र मन्त्रपाठो नाऽस्ति तनाऽगत्या ब्राह्मण- पाठस्यैर कमबोधकाव स्वीक्रियते ॥ स्थानामनिरूपणम् स्थानेन यः कमः स स्थानमा स्थान नाम अनेकेषु पदार्थेषु प्रकृती निमिनकालिकेपतिदेशतो पिकति गतेषु तत्र तेपा वचनवलादेक- कालानुष्ठाने प्राप्ते यस्य प्रथमोपस्थितिस्तस्यैर प्रथममनुष्ठानम् इति यः क्रमः स स्थानक्रमः। तद्यथा-साद्यस्को नाम साङ्ग एकदिनसाध्यस्सो- ·११८ तन्नसिद्धान्तरन्नावल्या व्ययागनिशेषः। तत्र दीक्षणीयाधामृथान्तास्समें पदार्या एकस्मिन्ने- वाऽहन्यनुष्ठेयाः । तनाऽग्नीपोमीयसवनीयानुमन्ध्यरूपानयोऽपि पशुयागाः "सह पशूनालमत" इत्यनेनैककालानुष्ठेयतया विहिताः। तच्चाऽनुष्टानं सवनीयस्थान एव । तदैव च त्रयाणां पशुयागाना स्थानातिक्रमसाम्यं भवति । अनीपोमीयस्वस्थानादुत्कृष्य सक्नीयदेश प्रति नीयते । आनु- बन्थ्योऽपि स्वस्थानादपमय सननीयदेश प्राप्यते । अतश्चोभयोस्स्वस्थाना- तिक्रमस्समो भाति । एवञ्च सवनीप्रदेश प्रधाणा पशुनामनुष्ठाने प्राप्ते तत्र सक्नीयस्यैर प्रथमोपस्थितत्वेन तस्यैव प्रथममनुष्ठानम् । सपनीयपूर्वतने पदार्थेऽनुष्ठिते सबनीयस्यैवोपस्थिते । प्रकृत्यै हि ज्योतिष्टोमे "आश्विन ग्रह गृहीत्वा त्रिता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सरनीय पशुमुपाक- रोति" इत्याश्चिनग्रहग्रहणोत्तरं सवनीयपशुपाकरण विहितम् । एरश्चाऽs- चिनप्रहणस्योपस्थापकम्य सत्वाचदुपस्थापितस्य सरनीयस्यैर प्रथममुपा- करणम्, न लग्नीषोमीयस्य, तदुपस्थापकस्य भ्रष्ट वेन स्थानाभावात् । आनुबन्ध्यस्याऽभ्युपस्थापकप्रमाणस्याऽनागत वेन तदभात् । अतरसवनी. यत्यैव प्रथममुपाकरणम् । अनन्तरमनीपोमीयस्य, तत आनुबन्ध्यस्य, प्रकृतिक्रमवाद । यद्यपि प्रस्ती तयोभिनकाल्ल्यात पौपिर्थमर्थसिद्ध, नाऽतिदेशमईति तयाऽपि सन्देहेऽणुरपि विशेषोऽध्यवसायक्रो भातीति न्यायेन प्रकृतिहटस्पैर क्रमस्य नियामकस्वमङ्गीक्रियते । एवञ्च त्रिष्वपि पशुपूपाकरणस्य स्थानावमः नियोजनादीनान्तु प्रवृत्या कम इति द्रष्टव्यम्।। मुस्यक्रमनिरूपणम् प्रधानानुष्टानक्रमेण यनाऽङ्गानामप्यनुष्ठाने का आश्रीयते स मुख्य- कमः । यथा लाग्नेयानीपोमीययोः पौनापर्यक्रमेण सदीयनिर्मापयोस्तदीय- पुरोडाशपणादौ च पौर्वापर्यमानीयते-प्रयममाग्नेयस्य निर्गपादिः ततोऽ- नोपोनीयस्येति । तदैव प्रधानयोरस्वारसद तुल्यं व्यरधानं स्यात् । इतर- ।

·द्वितीयपरिच्छेदे प्रवृत्तिकमनिरूपण्यम् याऽनुष्टाने आग्नेययागतद्पयोरन्यपधानम्, अग्नीपोमीययागतदद्गयोरपिक- व्यवधान च स्यात् । तदयुक्तम्, प्रयोगविधिबोधितसाहित्यबाधापत्तेः ।। प्रवृत्तिक्रमनिरूपणम् प्रधानानामनेरेया सहाऽनुष्टाने पर्तव्ये सन्निपत्योपकारकाणा तदी-, यदत्यादौ क्रियमाणाना 'पतिप्रधान गुणावृत्ति' रिति न्यायेनाऽऽवृत्याऽ- नुष्टाने वन ये द्वितीयादिपदार्थानां प्रथमानुष्टितपदार्थेन य.रमः स प्रह- त्तिकमः । यथा-सायरक र सानीयानीपोमीयानुनन्ध्यपशुषु स्थान- प्रमाणनोपाररणे कमशः कृते येन कमेग तेयूपारणमनुष्टिनं तेने क्रमेण नियोजनपर्यग्निकरणादीनामनुष्ठानम् । प्रयोगविधिना हि एकपदोपादानादे- नागनुऐप परम्प साहित्यमरमोरितम् । तच्च साहित्यमेरेन न ताव- पदार्यानां युगपदनुष्ठानासम्मवादशक्यमम्पादन मिति प्रयोगविधिय प्रधा. नम्रपानुरोधेन क्षगरपन्यमान सहते, नाऽविकम् । अतश्च द्वितीयादि- पदार्थानां नियोजनादीनामनियमेन यस्मिन् कस्मिविक्रम आश्रीपमाणे के पावित् समधानेन सहाऽत्यन्त यवधानं, पाश्चिदत्यरधानश्च स्यात् । तपाऽयुतम् । प्रयोगविध्ययगतसाहित्याधापतेः । एउमेर "मप्तदश- पानापन्यान् प्रशूनालमते" इत्यादारपि पश्चगभूताना नियोजनपर्य- निसरणादीनां कमोऽगन्तन्यः । प्रतिः प्रथमानानुष्टानम् , तलमेग दिलीपापट्नानुष्टाने यः प्रमः स प्रवृत्तित्रम इसपः । तदेवं निम्पितरम. झेपेन ग्यादिवट्झनागका प्रम. 1 तपाऽनेरमधानदेय प्रयोगले तमनिपानिनामझाना प्रनिप्रगान गुमायसिरिनि न्यायेनाऽऽहलाऽनुदान प्राप्तम् । तत्र च प्रसारद्वयम्- पाष्टानुममयः पदार्यानुममयति । पग्मिन् प्रधाने सनियर. पारपापा ममममनुष्टापासम्मिन् प्रधाने सानुशानमिति काण्डानु- ममयः। पार पहावर्ग, लेनाऽनुमानः, अनुदानमिति यावत् ।

·१२० तन्त्र सिद्धान्तरनावल्या . रमेक पदार्थ सर्वेष्वपि प्रधानेम्वनुष्ठाय,तत पदार्थ तरस्य कमेगाऽ- नुष्टान पदार्थानुसमयः। तत्र प्रधानानानहाना च प्रत्यासचिलाभाय प्रायेण पदार्थानुसमय साधीयते । यत्र तु पदार्थानुसमये वृते प्रधान- विरोध तर तावन्माउरणामगाना काण्डानुममय । यथा-अश्वप्रतिमहेटौ "यारतोऽयान् प्रतिगृतीयानारतो वारणान् चतुष्फपालानि- पेन्" इत्यनेन यारवारच्छन्दाभ्यां दानसमसयाकेरिधानाद ताय तीनामिष्टीनामैफप्रयोगसाध्य वेन तापत्सु पुरोडाशेवेपदा श्रध्यमाणेषु यदि पदार्यानुसमयेन सपा पुरोडाशानामधिश्रयण वोहासम क्रियेत, ततस्ते दोरन् । अतस्तत्राऽधिश्रयणायुद्धासनातमेस्त्र कृलाऽपरत्र त तिव्य- मिति ताकाण्डानुसमप । एव पनेकादशियामनेक्यूपपक्षे यूपधर्माणामञ्जन दिपरिव्याणा- “ताना काण्डानुसमय एन । "यजनादिपरिव्याणान्त यजमानो यूप नामसृजेत्" इति विदितस्य यजमानकर्तृकम्पर्शस्य पदार्शनुममये बाधात् । अयमेव मस्स्मार्तेवपि पदार्या बोध्य ॥ श्रुत्यादीनां मावल्यदौर्बल्यनिरूपणम् अनाऽपि श्रुतिलिङ्गादित्रपूर्व प्रवटमुत्तरोत्तर दुर्वलम् । सत्र पाठाच्याति प्राला । मन एकाऽऽश्चिनप्रसस्य तृतीयस्थाने ग्रहण पाठपातं "आश्विनो दशमो गृह्यते” इति श्रुया वाध्यत । एष पायदर्थ प्रबलः । तेन "अग्निहोत्र जुहोति, यवागू पचति" इत्यत्र पाठ वाविवा प्रयो जनानुमारेण पूर्व पाक पवादग्निहोत्रानुष्ठानम् । पाटेऽपि नागपाटापेक्षया मन्त्रपाठम्य प्राबन्यम् । तदुदाहरण पूर्वमेन निरूपितम् । पाटकमेण मुर यापस्य वाव । मुसक्रमो हि प्रधानक्रमानुरोधेन कन्थ्य । पाटस्तु प्रत्यक्ष एवेनि पाटनम हमारा प्रबल । अन एप पौर्णमास्यां मेणा- अनुप्रीयमानानामाग्नेयोगशुयाजागीयोमीयाणामङ्गभूतो इपिनिगापो न ·द्वितीयपरिच्छेदेऽधिकारनिरूपणम् है मुप्सक्रमानुरोधेनाऽनुष्टीयते । किन्तु पाठकमात्प्रथममाग्नेयाग्नीयोमीयहवि- निर्मापः, तत उपाशुयाजागभूताज्यह पिनि पश्व क्रियते । एवं मुत्य- कमेण प्रवृत्तिकमस्य बाधः । उदाहरणं तु मृग्यम्। वाधकारणं तु प्रधान- मत्यासत्यनुग्रहो मुरयक्रमे । प्रवृत्तिकमे यङ्गानां प्रत्यासत्तिः । अङ्गप्रत्या- सत्यपेक्षया प्रधान प्रत्यासत्तेः प्राबल्यातेन तस्य बाधः । एवं चतुर्थ- पश्चमाध्यायगोचरः प्रयोगनिधिस्सपरिकास्मझेपेण निरूपित." इति तन्त्रसिद्धान्तरतायच्या द्वितीयपरिच्छेदे प्रयोगविधि- निरूपणं नाम तृतीयः प्रकाशः ।। अधिकारविधिनिरूपणम् एवमनुष्टयपदार्थवर्गे सक्रमके निरूपिते कोऽत्राऽधिकरोतीत्यधिकारि- विशेषापेक्षाया पष्टाध्यायगोचरोऽधिकारविधिनिरूप्यते । यत्तु अधिकार- विधिनिरूपण प्रयोगविधिनिरूपणापूर्वमेर कैधिकृतं तन युक्तम् । क्रमविशिष्टानुष्टेयरदार्थज्ञानानन्तरमेवाऽधिकारिजिज्ञासोदयात् । उक्तं, हि न्यायरत्नमालायाम्- निरुपिते दानुष्ठेये शक्यं शक्तिनिरूपणम् । तस्यां निरूपितायां तु तदधीनाऽधिकारधीः ॥ इति । तं कर्मजन्याफलभोक्तृत्वसमानाधिकरणकर्तृत्वरूपमधिकार यो बोधयति सोऽधिकारविधिः। अधि उपरि करोतीत्यधिकारः, तद्बोधको विधिरधिकारविधिः । प्रवृतिप्रपोजकीभूतफडेच्याफलान्यतासमानावि- परणकर्तृतमधिकार इति निकटाउक्षण बोध्यम् । तेन नित्यस्थले भारणे प्रत्यायभित्र मयुदयात् प्रवृत्तिप्रयोजकलेटाया अमावेऽपि पासपफलम न त समानाधिकरणकर्तवस्य सचान्नाऽव्याप्तिः । सर परचमपर्णादिषु ऋत्रिभु विचतेऽनधिमारिवियुक्तं फटमो- ·१२२ तन्त्रमिद्धातरबारल्या वनवेति । फ्लमोक्तृमर्तृषु वर्तते पितृप्रियुक्त वर्तृत्वमिति । स चाऽधिकारविधि ॥ दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत " इत्यादि । भाग्नेपादिवाक्पषु-पन्नयोर्दर्शपूर्णमासादयसमुदाययोरनेन स्वर्गल्यफलभो- बतृत्वरूप पयस्वाम्यमबोध्यते । अत्र हि बिजेत' इत्याख्यातेनाऽऽर्थी भावनाऽभिधीयते । स्वर्गमामपद च लक्षणया स्वर्ग प्रथमा कर्मन्द चाऽभिधत्त । तथा च ददापूर्णमासाम्या यागसमुदायाच्या स्वर्ग मारयेदिति निष्पलो वाक्यार्थ । ५५ क्योतिटोमादिनाक्येप्यपि बोच्यम् । अत्र यद्यपि "एकम कामायाऽन्ये यजकता आहियन्त माग्यो दर्शपूर्ण- मासौ," " "एकरस्मै नामायाऽन्ये यज्ञबतन आटूियन्ते सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः” इति वाक्याम्या दर्शपूर्णमासयो योनिष्टोमम्य च सर्व- पलान्यागमात् पुनर्दर्शपूर्णमास योतिष्टोमवाक्याम्या परमम्बन्धबोधन व्यर्थम्, तयाऽपि वास्यानर्थक्यभयान्नियमोऽङ्गीक्रियते-बनेर स्वर्गफ्ल- सम्बन्धमायुध्य कर्मानपने स्वर्गसिदिनाऽयथेति । स चाऽधिकारो न पलवामनाय पुरुषमात्रस्य । कि तु अधिकारि- विशेषणविशिष्टस्यैर, अधिकारिविशेषणश्च स्वाध्यायाध्ययनसम्पादिताक्षर- प्रणरिशिष्ट तत्तवतुरिचयरमयज्ञानम्, आधानसिद्धाइवनीयायग्नि मनम् , तत्त कर्मानुष्टानशक्तिश्व । अग्निहोत्रागुत्तरमनको हि ज्ञानसाध्या आदरनीयायग्निसाध्याश्च न तान् पिनाऽनुष्टानाय कल्पन्ते । अतस्ते स्वसिध्यर्थं तानपेक्षते। यदि परप्रयुकामिविद्योपनीनन वृत्तार्यात्तदा ते तानादिति । सञ्चाऽऽधानसिद्धानिमत पुरुषमादाय, एवमच्ययन- सिद्धग्द्यिावन्त पुरुषमादायर च चारितार्यमम्मवेसातन्त्र्येणामिवियाक्षे- पक्चशरकल्पनाद । अत एव तायामाच्छूद्रस्य न धर्मस्वधिकार । अध्ययन (पनीतापिरारिकम् । उपनयनश्च वर्णिकमाविषयकमिनि शूद्रस्योरनयनामानानुनीनाय चाऽध्ययनाभावासिद्ध ज्ञान टुलममेव ।

·द्वितीयपरिच्छेदेऽधिकारनिरूपणाम् . एसमासनस्याऽपि नैर्णिम्मानविषयत्वेन तसम्पादिताऽग्निमत्तापि तस्य दुर्लभैवेति न शदस्याऽग्निविधासाध्येषु वैदिक्रमस्वधिकारसिद्धिः । एवं सामर्थ्यमप्यधिकारिविशेषणम् । "आरयावानामर्थ त्रुपतां शक्तिस्महकारिणीति न्यायेन समर्थ प्रत्येव सविधिप्रवृत्तेः । अत एव तिरश्च कर्माधिकारो नाऽस्ति, पूर्वोक्तत्रितयाभागात् । देवानामपि कर्मसु नाऽविकार , विग्रहायमापात् । श्रुतिषु तत्र तत्र 'देना वै सत्रमासत' 'देवाचे यज्ञ तन्वाना' इत्यादि यज्ञानुष्ठातृवश्रवणं, तत् तेषु तेषु धर्ममु पुरुषाणा रुच्युपादनार्थमर्यवादमानम् । मनुष्याणामपि विस्ताङ्गानां नाऽविमार, तेपा यथार कर्मा- नुष्ठानासम्भवात् । अन्धस्याऽऽयवेक्षणासम्भवात् , मूकस्य मन्त्रोच्चार- णाशक्त , पद्दर्षि गुरमणेऽसामाात् , धिरस्य मन्त्रादिश्रवणाभावात् । मनोऽन्धादीनामतिसमापयागाना कर्मस्वधिकारो नाऽस्त्येव । प्रतिस- माधेराहाना तु मनिसमाधानानन्तरमपिगार 1 काम्यकर्मसु सका- प्रकरणसमस्याऽधिकार विधिहि सागस्यैव कर्मग फलसाधनायबोध- पति । तर यदि यानि चनाऽहानि नाऽनुष्टीयेरन् तदा कर्मगो कन्या- पातात् विस्तारमणोऽपि फटोयत्तापहाम्नानपैयापातात काम्ये कर्मणि सहानुष्टानमारश्यकम् । निये तु अद्गारणासमर्थस्य प्राधानमात्र- फरणममस्याऽप्यधिशरोऽस्ति । नित्यनैमित्तिश्योर्हि "यारीनमग्नि- होत्र जुहोति" "यारी दर्शपूर्णमामाम्या यजेत" इत्यादिषु 'तमु मत्सपेन जीरनस्य निनिचर प्रतिरादितम् । “वमन्ते वसन्ते ज्योतिपा पजेन" सत्र च पालम्य निमित्त र मप्तम्या । अत एस पीमनुवादरमगादते । तेन प्रतिनिमित्त नैमितिकानुष्टान कार्यम्, सर्वपत गमि मुफ मयति । तनु न मम्मयनि, न हि पेनाऽपि पुरमा माय समानुन पर्नु शापन त्यस्याशियस्य ·तनसिद्धान्तरलावल्या । विधेरापद्येत । अतस्तापरिहारार्थ विविरेन स्वस्याऽङ्गविपये सोचमभ्युप- गच्छन् प्रधानमात्रकरणसमर्थस्याऽपि सत्राऽधिकारमनुमन्यते । खियास्तु यद्यप्यस्यधिकारः, पर न स्वातन्त्र्येण । "पाणिग्रहणात्तु सहरवं कर्मसु, तथा पुण्यफलेपु" "धर्म चाऽर्थे च कामे च नातिचरितव्या त्वया" इत्यादिना पत्या सह। तस्याऽधिकारश्रमणात् । न च तस्या अयम्ययननिषेधाणादुपनयनाभावाच क्यमधिकार इति वाध्यम् । पयुर्विधये तस्या अपि तद्वत्वसम्भवेनाऽधिकारोपपत्ते. । एव दम्पत्यो- स्सहाधिकारी वैतानिनेषु कर्मसु, तद्धर्म च केचिदेवाग्निसाध्ये कर्मम् । सन्ध्यावन्दनजपादौ तु पुरुषस्य स्यात येणाऽधियारों, न स्त्रियाः । ९सावित्रीव्रतादी तासामेवाऽधिकारो, न पुस । पूतदी तु स्वातन्त्र्येण द्वयोरप्यधिकार यावरगन्तयम् । एव "वर्षासु रथकारोऽग्नीनादधीत" इति निहिताधाने रपका- रस्याऽधिकारः । यसरो नाम “चात्यात्तु जायते शुद्रासुधन्नाऽऽ चार्य एव च” इति वचनात् "सौपचना ऋमरस्परचक्षम" इति मन्त्रवर्णनाच सौधन्वनारपर्यायो वेदानधिकृतो जातिविशेषो, न तु रद्रः । तस्याऽध्ययनामावेन, विधामावातमात्रीपषिक ज्ञानमनेनर विधि- नाऽऽक्षिप्यते । अत एर स नोतरमनुष्यधिक्रियते । अत एव चेदमा- धान नाऽमिसंस्कारयम् । फिन्तु टौरियाग्निगुणक विश्वजिन्यायेन स्वर्गपसमिति ध्येयम् । एय "रौद्रं वास्तुमय चर्स निन्" इति प्रक्रम्य "एतया निपादस्यपति पाजयेत्" इति निहितायामिष्टो निकास्यपतेरधिकारः । निषादम्बपतिरन्य निदानां स्वपतिरिति ने पष्ठीसमामनिमनः । तमा पूर्वरदेशगापधे । किन्तु निपादथाऽसौ म्यपतिनिधर्म- धारपनियम । अम निपादनातीयों पाम्यतिः स एवाऽधिरिपरी ।

·द्वितीयपरिच्छेदे प्रतिनिधिनिरूपणम् न च तस्याऽग्निविधयोरभावेन तदोपायेकाग्निविधाक्षेपकावकल्पने गौर- वापत्तेः पष्ठीतत्पुरुपसमाप्तमाश्रित्य त्रैवर्णिकमात्रपरत्वमस्थिति वाच्यम् । लक्षणाया दुष्टत्यात् । गौरवस्य च फरमुखत्यात् । अतो निषादाख्यस्य ब्राह्मणाच्छूद्रायाभुत्पन्नस्याऽनुलोमसङ्करजातिविशेषस्ययाऽनाऽधिकारः। अन मातृतो जातिपल्पनाच्छूद्र एवाऽयं जात्या ॥ प्रतिनिधिनिरूपणम् प्रसङ्गाप्रतिनिधिनिरूप्यते । श्रुतद्रव्यालामे तदपचारे वा तत्सदृश त कार्यकरणसमय द्रव्यान्तर प्रतिनिधिरित्युच्यते । यथा दर्शपूर्णमासादौ "बीहिभिर्यजेत" इत्यादिविधिविहिताना वीहीणामलामै तत्सदृशाना नीनाराणां प्रतिनिधित्वम् । तैरेव च विहितकर्मानुष्ठानम् । न च बीहीणामेय यागसाधनवश्रवणानीनाराणा तदभावेन तेर्निहितयागनिष्पत्ति कथमिति वाच्यम् । व्रीहिशास्त्रेण न बीहिमात्रस्य यागसाधनत्वमुच्यते, किन्तु व्रीहि- व्यक्तीनो ब्रीहरयाना व्रीहित्वजातेथेति त्रितयस्याऽपि । तत्र व्रीहिए त्रितय- मप्यत्तीति तेपामेत्र मुख्य साधनलम्। नीवारेषु तु नीवारत्वजाति ,नीवा- राययमा, नीनारव्यक्ति , ब्रीह्यवयमाथेति चतुष्टयमस्ति । अत एव ब्रीहि- सहशा नीवाराः । नीयययरसमानजातीयावयवसहितनीवारापयमारब्धत्वा- तेषाम् । अतश्च ब्रीह्मलामे व्रीहित्वनातेत्रींहिव्यक्तीना चाऽभाप्तापि नीवारेषु बीयरयासमानारयनाना पाश्चित् सत्यात्तेपामेन ग्रहणम् । नान्तरीयक पाच नीवारजाति यक्योहिणमिति ब्रीह्यवयवप्रयुक्तमेर नीमराणा यागसाधन- स्यम् । अतध नीतालामे नीनाराणा प्रतिनिधित्वेन प्रहण सद्गयत एव । एवं "पादिरो यूपो माति" इत्यादौ खदिरामावे कदरस्य ग्रह- णम्, "कोश पहि" रित निहितानां कुशानामलामे काशादिग्रहणश्च द्रष्टव्यम् । एवध मुख्यामावे मुसा, तदभावे सदा, सदभावे मन्दसदृश च प्रतिनिधेयम् । ससपि सादृश्ये पाश्चिनिषेधादेर प्रतिनिधित्वेन न प्रदणम् । यथा "अयज्ञिया वै मापाः, यस्का:, कोद्रयाः", "अना- ·तन्त्रसिद्धान्तरन्नावल्या हुति तिलाश्चगवीधुकाच" इलादिना निपिद्धाना मायादीनां मुद्गादि- प्रतिनिधित्वेन न ग्रहणम् । इद च प्रतिनिविमहण दृष्टार्थस्थल एव । या दृष्टविधया द्रव्या- न्तरेण कार्निष्पत्तिर्भवति तत्रैव । अष्टार्थानान्तु प्रतिनिधिनाऽस्ति । तत्र भुग्यजन्यादृष्टस्य प्रतिनिधिनोत्पत्तौ प्रमाणाभागात् । तदुक्तम्-"न देवताग्निशन्दक्रियमन्यार्थसंयोगात्” इति । अन्यार्थेन अदृष्टेन संयोगात् सम्बन्धादित्यर्थ । देवता आन्यादिः, अग्नि: आबनीया- दिहोमावारभूत , शब्दाः मन्त्रगता.,क्रिया प्रयाजादय । सामेपाम- दृष्टार्थत्वेन विधानाततज्जन्यादृष्टस्याऽन्यस्मादुत्पत्ती प्रमाणाभावेन तेषा प्रतिनिधिर्नास्तीति मात्र । एपरीत्या सिद्ध प्रतिनिधिमुपादाय मुख्यालाम- स्थले कर्माऽनुष्टातुं प्रवृत्तो द्वित्राश्च साकारान् सर्वान् वा तत्र कृतवान नन्तर च मुख्य सब्यान् तदा मुख्य गृहीत्वा पुनस्तत्र सस्कारान् प्रत्या तेनैव कर्म कुति | मुग्यसम्भवे विक्लोपादानस्याऽज्याप्यन्वात । यदा तु प्रतिनिधिनत्र कार्य निष्पादित तदा मुरयटामेऽपि न तस्योपादानम् , प्रयोननामानात् । एन नियोननादिकार्यमानयोग्य सस्कारायोग्यश्च मुख्य लब्ध सबल- कार्ययोग्यच प्रतिनिपिलभ्यते तदा सस्कारान् परित्ययाऽपि "गुणलोपे च मुरयस्य" इति न्यायेन मुरयेनैव कार्यसम्पादनम् । एत्र प्रधानयाग- मानौपरिकास्पिटकदादिशेषमा-पर्याप्ता नीयो यदि प्राप्यरेन् तन तेरेव पुरोडास यल्ला प्रधानमात्रानुष्ठानम् , शेषकार्याणा तु टोप एवेन्यादि बोध्यम् । स चाऽधिकारोऽग्रिहोत्रदर्शपूर्णमास योतिटोमादिविषयकस्लीपुमुम- यगत । "अग्निहोनं जुहुयात्" "सोमेन यजेत" इयादापाख्यातोपा- उसन्यायास्तल्लक्षितगर्तर्यन्वयेन तस्यैक्तप्रतीतारपि प्रमाणातरेण खीसद्धि- तीयस्यैव पुस कर्तृत्वारगमादाम्यातस्य तत्व एव रक्षणामङ्गीकृत्य तत्र १ दिना बरपतिला गवेका बरण्यगोयूमा ।

·द्वितीयपरिच्छेदऽधिकारनिरूपणम् १२७ , चमत्वान्वय । अतश्चोमयोप्सयवृत्ति कर्तृवमेकम् । अतश्च पुमानेक एर स्त्रीसद्वितीय कर्मस्वधिफरोतीत्युत्सर्ग । यन तु विशेषश्रवण तत्र द्वयोबहूना वाऽधिकारस्त्रीसद्वितीयानामेव । अत एव "क्षौमे कमाना- पग्निमादधीयाताम् , इत्युत्पत्तिवाक्यसिद्धकर्तृत्वाधिष्ठानभूतस्त्रीपुमुभय- गतद्विवानुपादस्सनच्छते । अत एस च कर्तृत्व कृत्याश्रय ममनियतोऽ- वुण्डोपाधिः । न तु कृत्साश्रयत्वमेव । तस्य प्रत्यात्म कृतिमैदेन भेदा- दयास यवृत्तिवानुपपत्ते । न चैरवस्य कर्तृत्वेऽन्वयागीकारेऽनेकस्त्री- पुरुषग्रहणेऽपि तदवाधादग्निहोत्रादापि बहुकक्ल दुर्वारमिति वाच्यम् । असति विशेषग्राहकप्रमाणे प्रथमातिक्रमणे कारणाभावेनैनस्येर ग्रहणी- चित्यात् । अत एस यत्र स्त्रिया अपि ग्रहणे प्रमाणामार , तन सन्ध्या- वदनाद्वादौ पुस एक्स्याऽपिकार इति पूर्वमुक्तम् । यत्र तु विशेषग्रा- इक प्रमाण, तत्र द्वयोर्वहूना वाऽधिकार । यथा-"एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामौ यजेयाताम्” इति पिहिते कुलाययज्ञादौ राइस्तत्पुरोहि- तस्य च सस्नीक्योरधिकार । एवमहीनेषु द्वयोर्बहूना धाऽधिकार , "एको द्वौ बहवो वाऽहीनेन यजेरन्” इति वचनबलात् । सत्रेषु वहूनामेनाऽ- धिकार "सप्तदशापराश्चतुर्विंशतिपरमारसत्रमासीरन्” इति वचन- बलादेवेयादि वोध्यम् ।एष सत्रे कर्तृवानि वहूनि,तदधिष्ठानभूताश्च वय तेपा च सम्भूयैर वर्तृत्व, न पर्यायेणेति सिद्धम् । तत्र सत्यपि सम्भूय- कारिये पल पृथक् पृथगेर प्रत्येपभोग्यम् , न तु समवेतानाम् , न वाऽ- वयवश । न चैवमेकस्मादेव कर्मणोऽनेकफलोत्पत्ती योगसिध्यधिकरण- निरोधापत्ति । तत्रैकरमावर्मण एकस्यैव फलस्योत्पत्तेस्सिद्धान्तितत्वादिति वाच्यम् । एक्स्मार्मण एकस्मिन्नात्मन्येकफलो पत्तेरे तदधिकरण- सिद्धा तादामान्तरे तदुत्पत्तौ बाधकामानात् । अतस्सिद्ध स्तुविधिस्थले आधानाध्ययनसिद्धाग्निविद्यावतस्समर्यस्याऽधिकार इति ॥ . .

·१२८ तन्त्रसिदान्तरनापल्या . 'न कलज भक्षयेत्', 'न सुरां पिवेन्' इत्यादिषु निषेधेषु त नाऽग्निविद्यापेक्षा । तथावे न फोऽपि निधनाक्यान्यधीयीत । नवा जिज्ञासेत तदर्थम् । कोहि नाम प्रत्यवायफलक निषेधनाक्यर्थिज्ञान- निच्छेन ! यस्तदर्थमध्ययनमनुतिष्ठत् । अग्नीना तु तत्रोपयोग एवं नाऽस्ति । अतो रागतः प्रवृ युन्मुखस्य पुरुपमात्रस्य निपेधेपधिकारः। तनाऽपि वर्णपुरस्कारेण प्रवृत्तेषु निषेधेषु 'बाह्मणो न सुरां पिवेदि'- स्वादिपु जातमात्रस्य ब्राह्मणस्याऽधिकारः। अतो जातमात्रस्याऽपि ब्राह्मण- शिशोस्चरापाने प्रत्यवायो भवत्येव पाति यापहः । सामान्यनिषेधेषु तु "प्रागुपनयनात्कामचारवादभक्षाः” इति गौतमेनोपनपनात्माग्यथेष्टु- भक्षणादेरभ्यनुज्ञानाचदनन्तरमेाऽधिकारः। येयामुपनयनामास्वर्णि- फातिरिकाना, तेषामुपनयनस्थाने शिवाइनिधानात् त प्रमृत्यैर निषेधेव- धिकार इति बोध्यम् । इयं सक्षेपेणाऽधिकारिपिपिनिरूपितः । एवं उत्पतिविनियोगायोगाधिकारिविधयश्व कारः प्रतिपादिताः । तेपा द्वितीया- विषष्टाध्यायान्तगोचरत्न !तविधयाऽवगन्तव्यम् । यथोक मित्र:- उत्पपिपिधिनामैको यो द्वितीये पिचार्यते । चतुर्थे पक्षमे चैर प्रयोगविधिचिन्तनम् ।। पिनियोगविपिस्त्यन्यो यस्तृतीये विचार्पते । अधिकारविधिस्त्वन्पो पप्पटाप्पापमोचरः ।। इति । इति तन्यमिद्धान्तरनावल्यां द्वितीयपरिच्छेदेधिकारनिरूपण नाम चतुर्थः प्रायः॥ - इति महामहोपाप्यायपण्डितमार्वभौमधीवेष्टगुनमण्या- परनामधपधीचिन्नस्यामिशानिरिरचिवायां तन्म- मिद्धान्तरसारन्यो द्वितीयः परिच्दः ।।

·अथ तृतीयः परिच्छेदः अतिदेश निरूपणम् एतावता औपदेशिका विषया निरूपिता । अत परमतिदेशो निरूप्यते । तत्र अतिदेशो नामाऽन्यत्र श्रुतानामहानाम यत्र प्रापक शाखम् । यथाऽऽहु- प्राकृतात्कर्मणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मप्रदेशो येन स्यात्सोऽतिदेश इति स्मृतः ।। इति । य पदार्थो यादृशोपकारद्वारा यदङ्गत्वेनाऽवधारितस्तस्य पदार्थस्य ताशोपकारद्वाराऽन्याङ्गताबोधक प्रमाणमतिदेश इति नव्याः। अस्ति हीद टक्षण "एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवींपि” इत्यादिप्रत्यक्षवचनातिदेशे, प्रकृतिद्विकृति. कर्तव्या, सौर्ययागेन ब्रह्मवर्चसरूप फल भाग्येदामेयवत् इत्यापनुमितवचनातिदेशे च । चातुर्मास्यान्तर्गतद्वितीयपर्यायान्तरप्रकरण गतमिद वचनम् । वैश्वदेविकानामझाना यादृशोपकारजनकत्वं तादृशोप- कारसम्पादनामेन तेषां वरुणप्रघासेऽतिदेशः । एव प्रयाजादीना दार्श- पौर्णमासिकत्वेनाऽनधारिताना दृष्टादृष्टरूपयाहशोपकारजनकत्व तेषा तेनैव रूपेण तादृशोपकारजननार्थमेव सौर्यादातिदेशः । स चाऽतिदेशस्ति- विध -वचनातिदेशो, नामातिदेश , चोदनालिङ्गातिदेशश्चेति । नव्यास्तु अतिदेशस्य द्वैविध्यमेवाऽङ्गीकृत्य वचनातिदेशस्य प्रत्यक्षवानुमितत्वमेदेन दैविध्यम् , अनुमितस्य सारश्यकल्पितत्वस्थानापत्तिकल्पितत्वाश्रयतोधर्मा- तिदेशवत्वरूपेण त्रैविध्यञ्चाऽङ्गीकुर्वन्ति । तत्र प्रत्यक्षपचनातिदेशो यथा-चातुर्मास्येषु वैश्वदेवाख्ये प्रयमे पणि-"आग्नेयमष्टाफपाल निर्गपति, सौम्यं चरुं, साग्नि द्वादश- कपालं, मारवतं चरुं, पौणं चरुं, मारतं सप्तकपालं, यैश्वदेवी- ·तन्त्रसिद्धान्तरन्नावल्या मामिक्षा, धारापृथिव्यमेककपालम्" इत्याग्नेयादीनष्टौ यागान् विपाय वरणप्रघासाठ्ये तदनन्तरपर्वणि तानेर पञ्चाऽऽधान् विधायाऽनन्तर श्रुतम्-"एतद्राह्मणान्येन पञ्च हनीपि, यद्राह्मणानीतराणि" इति । जन मालगपदेन ब्राह्मणविहिता पदार्या उच्यते । तथा च इतराणि वैश्वदेविका याद्यानि पञ्च हवींपि यादविधायक गाह्मणवन्ति गाह्मण- विहिताहरलापरन्ति वा तादृशदाह्मणन्ति वारुणप्रघासिका ययाद्यानि पञ्च हवींपीति वाक्यस्याऽर्थ । अत्र 'एतद्राह्मणानीति प्रत्यक्षवचने- मेवाऽतिदेशविधानात् प्रत्यक्षपचनातिदेशोऽयम् । द्वितीयो यथा-कौण्डपायिनामयना ये सरामरसाध्ये सत्र "उपम- दिधरित्या माममग्निहोन जुह्वति" इत्यत्र श्रुत् मग्निहोत्रपदं प्रसिद्धा- नित्याग्निहोगामणो धर्मातिदेशपम् । इद प्रकरणान्तरन्यायेन प्रसिद्धा- दनिहोराद्भित कर्मेति पूर्व निरूपित प्रकरणा-तरनिरूपासरे। तस्य च मनिधी धर्माणामनाम्नानादर्मापेक्षायामनेनाऽग्निहोत्रनाम्ना गोण्या वृत्या तद्धर्मान्यरूपमाध्यसादृश्येनाऽग्निहोनरोधमेन तद्धर्मा अतिदिश्यते । तृतीय शब्दगतेनाइयगतेन या लिङ्गेन सामान्येन पल्ल्यमानचोदनालि- गानिदेश । यथा-सौर्यादो। तर हि निर्गर , एकदेवताकत्वम्, औष- धद्रव्यरवश्व रिकाम् । तदिद सिद्माग्नययागेऽध्यस्तीत्यामेयनम्सारया- रसौर्य बद्धर्माणामतिदेश । एप वियेषु "आग्नाप्रमैकादशम्पाल निर्मपत्र" "न्द्रामणरमेकादशकपालम्" यादिरारिरितेच पागेपु निर्गप- यतिदेय यायाक्षरटनयताबोधमदय-सारस्पेनाऽग्नीfary. रोडाशयागदर्मानिदेश । ट्रामादिषु ग्यक्षरघटितदेवतावास पदयम विदेश येणे दामादमानिदेश । "मरस्वतीमाज्यस्य यजेने" पादा- १९co P 87 L1-21 ·तृतीयपरिच्छेदेऽतिदेशनिरूपणम् “ . वाज्यद्रयके कर्मण्युपाशुपाजधर्मातिदेश | दधि मधु घृतं पयो थाना उदकं तण्डुलास्तसंसृष्टं प्राजापत्यम्" इत्यत्राऽनेके यागा विधीयन्त इत्युक्त मीमांसाकौस्तुमे । तत्र दमियाग ऐन्द्रदवियागधर्माः, दनिम प्रसादृश्यात् । पयोयागे वैद्रपयोयागधर्माः, पयोरस्यमादृश्यात् । मधूदक्तेषूपाशुयाजधर्माः, द्रव्यातवर्णसाम्यात् । आमिक्षागजिनयो. पयोयागधर्मा पशुमभवत्वसाम्यात्। धानातण्डुलेप्याग्नेयधर्मातिदेशः, औष- धद्रव्यस्त्वसादृश्यात् । तत्र देवतासामान्याच द्रव्यसामान्य वलीय. । नवमे देवताधिकरणे देवताया द्रव्यापेक्षया गुणलप्रतिपादनात् “अपि वा द्रव्यप्रधानत्वा- द्गुणत्वे देवताश्रुति" रिति । यागो हि देवतोदेशविशिष्टद्रव्यत्यागरूप. । तत्र द्रव्यस्य प्रधानभूते त्यागे विशेषणव, देवतायाध तद्विरोषणीभूतो- देणे, अतश्चाऽन्तरङ्गत्वाद्न्यस्य प्रानल्यम् । बहिरङ्गवाच देवतायास्त- द्गतमादृश्यस्य च दौत्यम् । एवमग्नीपोमीयपशोर्दाशिकपयोयागप्रकृति- काय, पशुप्रभनवसाम्यात् , पयो हि पशुप्रभर द्रव्यम् । पारपि पशु-" पर एस, अत पशुस्सान्नायविकार । अग्नीपोमीयस्तु पशुरन्येषा काम्यानां पशुयागाना निरूढपशुयागस्य सानीयस्य च प्रकृति । तस्य च स पपि सानाम्यविकारत्वेन ततो धर्माणामतिदेशात्तेनैव नैराकाव्ये, यूपा- दिबहुतरधर्माणा पश्वपेक्षितानामानानात् , तेपाञ्च स्थानप्रमाणेन तदङ्गवं ततो विकृतिध्वतिदेशश्च मायेवेति सिद्धमग्नीपोमीयपशोरितरपशुयागप्रक- तिवम् । सानीयस्तु ऐकादशिनाना प्रकृति , सुत्यापालिय माम्यात् । ऐशदशिनानाञ्च प्रानाप नादिपशुयागगणप्रकृतित्व गण साम्यात् । R Sco P, 116 L trom १८ मी को Vol I chow odn २ आग्नय कृष्णग्रीव , सारस्वती मेपी, बभ्रुस्सौम्य , पौणरश्याम, शिति- पुयायदा यगिलो वैश्वदेव, एदारुण ,मारुन इत्माप ,एन्द्राग्नम्साहित , वारुण पव, इति विहिता एकादा पराव एकादधिन इम्पनी Se. सं० वा ५५ २२ । अपारामम्माचित्र ·सन्प्रसिद्धान्तरज्ञावल्या सोमयागेषु अग्निष्टोमसस्थाया इतरसोमयागप्रकृतिलमव्यक्तन्वसामा- न्यात् । अन्यक्तत्वञ्च स्वागतया विहितदेवतामात्र । सप्यपि हि सोमयागेपु न यागोदेशेन देवता विधीयन्ते। "ऐन्द्रवायचं गृहाति" 'मैत्रावरुण गृहाति' इत्यादिमिर्ग्रहणाथै विहिताभिरेव देवतामि प्रसगा- दुपारसिद्ध । ग्रहणायं निहिता देवताः स्वनिरूपक यागमपैक्षन्ते । यागसम्बन्ध विना तासां देवतावस्याऽपरिपूत ।'सोमेन यजेते ति विहितो यागो देवतामपेक्षत इति तयोर्नष्टाश्वदग्धरथव सम्प्रयोगो भगति । अतस्सो- मयागोऽव्यक्त । अन्यक्तसादृश्याच्चोत्तरेषा सोमयागाना तद्विकृतिश्चम् । तत्राऽमिष्टोमसस्थैत्रेतरासा सस्थाना उद्भिदादीनामेकाहाना च प्रकृतिः । संस्था नाम ऋतुप्रयोगवृत्तिस्तोत्रोपरम | यस्मिन् क्तौ यत् स्तोत्रमतिमं, न ततरस्तोत्रान्तरमस्ति स कनुस्त सस्थाकोऽमिधीयते । यया अग्निष्टोमस्तोत्रमन्तिम यस्मिन् नती सोऽमिष्टोम इत्यभिधीयते । उपध्येऽग्निष्टोमस्तोत्रोत्तर त्रीण्यन्यायुक्थ्याख्यस्त्रोत्राणि सन्ति । अतश्च स मनुरुक्थ्यः, उक्थ्यसंस्थाक इत्युच्यते। पोडशिनि तदुत्तर पोइशिसा- मसाध्य स्तोत्रमेकम् । अतस्स पोडशिसस्थः। अतिराने तदुत्तर द्वादश- स्तोनात्मकायो रात्रिपाया । अतस्सोऽतिरानसस्थः । यास्तु अत्य- मिष्टोमवाजपेयाप्तोर्यामाख्यास्तिस्रस्सस्था. ता एतासामेव वैपरीत्यादिना निष्पना.। यतामिष्टोमस्तोत्रोचरमुक्थ्यमरत्वा पोदशिस्तोत्र क्रियते सोऽ- त्यग्निष्टोमः । यथारस्थितषोडश्युत्तर यत्र बाजपेयारय स्तोत्र क्रियते स वाजपेयः। यस्मिन्नतिरारे चतुर्थो रात्रिपायो वर्धते सोऽसोर्याम: ऋतु.। एस सप्त सोमसस्यारश्रतो परिगण्यन्ते स्मृतिषु च । हिरात्र- प्रमृयेकादशरावान्ता. स्तरोऽहीनाः । त्रयोदशरात्रप्रभृति सहस्रसमस- रान्ता कलवस्मनाणिद्वादशाहस्तूमयात्मर । स एर सपामहीनानां सत्राणाच प्रकृति । तत्राऽहीनामरोऽहीनानाम् । सना मरथ सनाणाम् । थासोपायिचोदनाचोदितच सनत्यम् । यजतिचोदनाचोदितवमहीन- ।

·तृतीयपरिच्छेदेऽतिदेशनिरूपणम् त्वम् । यथाइ सूत्रकार:-द्विराबादीनामैकादशराबादहीनत्वम् , यजतिचोदना "प्रयोदशरात्रादिपु सत्रभूतस्तेष्वासनोपायिचो. दनात्" इति । तत्राऽपि द्वादशाहाद्गवामयने गणत्वसामान्यात् , ततश्च संवत्सरसाध्येष्यतिदेशस्संवत्सरसाध्यत्वसाम्यात् । ये च सायस्काः, साहस्रा इति समुदायरूपेण श्रुताः तेषु पूर्वपूर्वेभ्य उत्तरोत्तरेवतिदेशो धर्माणामिति चेदितव्यम् । एवं त्रिविधोऽप्यतिदेशस्सद्धेपेण निरूपितः । स्थानापत्यतिदेशः फलचमसे तु स्थानापल्या सोमधर्माणामतिदेशः । तथा हि "यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत् स यदि सोमं विभक्षयिपेन न्यग्रोधस्ति- मिनीराहत्य वास्सम्पिप्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन्न सोमम्” इति श्रुतम्। स्तिभिन्यः अङ्कुराणि फलानि वा । राजन्य- कर्तृके सोमयागे यजमानचमसे सोमवाधकत्वेन सोमस्थानापन्नतया फल- चमसोऽयं विधीयते । दध्युन्मृष्टन्यग्रोधाङ्कुरचूर्णानां फलचमस इति संज्ञा । अत्र यद्यपि फलचमसस्य मक्षसम्बन्ध एवं प्रतीयते 'मक्षं प्रय- दैत्' इनि मक्षसंस्कार्यवस्यवाऽवगमात् । तथाऽप्यनुपयुक्तस्य संस्कारा- योगात् मक्षस्य च यागोपयुक्तद्रव्यसंस्कारस्वेन निर्जीतत्वात् तसिध्यर्थ तस्य यागसम्बन्धोऽपि कल्प्यते । एवञ्च सोमस्थाने फल चमसविधानाचा सोमवद्यागसम्बन्धस्याऽव्यवगतेः तदर्य धर्माकाङ्क्षायां स्थानापत्यतिदेशेन सोमीयाना धर्माणां तत्र प्राप्तिः । १ स्तिमिन्यो म कुलानि इति न्यायमालाया माधवाचार्या । See ज.न्या P.14 L. 11 Chow.edn फलानीति सोमनाय: See. P. पा. 294 L. 21 N.B.edn. फलस्तबकानिति रुद्रदत । See आप. यो. १२ २४. ५. P. 490. L. 14 vol. Cal. edn. यत्त्वत्र भाट्टमास्करे स्तिमिनीपदेर म्यग्रोघे लम्बमान रज्वाकारवस्तु गृह्यत इत्यायुक्तम् । उदयुक्तम् । तथा ध्यवहारामावाद ।

·तन्त्रसिद्धान्तरन्नावल्या आश्रयतो धर्मातिदेशः एव "दघ्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्" इत्यत्र नैयमिकाग्निहोत्रक- रणकमावनातो भिन्नेन्दियफलकदधिकरणकमावना विधीयते । तस्याश्चा- ऽधर्मिकाया धर्माकाक्षायामाश्रयभूतानैयमिकाग्निहोत्राद्धर्मप्राप्तिरित्याश्र- यतो धर्मातिदेशस्तन । इद चाऽतिदेशद्वय न सप्तमाध्यायगोचर । किन्तु प्रथमस्य तृतीये द्वितीयस्य च द्वितीये प्रसगानिरूपणमिति ध्येयम् । एवञ्च वितिमात्रनाया निर्धर्मिकाया धर्मापेक्षाया पूर्वोक्ता तिदेशान्यतमेनाऽतिदे- शेन धर्माणा प्राप्ति । तत्र रिकृतिभावनया प्राकृता उपकारा एवाऽपेक्ष्यत इति त एव प्रथममतिदिश्यन्ते । त पृष्ठमावेन च तज्जनकीभूता. पदार्थी अतिदिइयन्त इति सिद्धम् । तपृष्ठमावेन च तद्विधायवाना ब्राह्मणवा- क्यानामध्यतिदेश केचिदिच्छन्ति । अत्र त्रिविवेषयतिदेशेषु प्रत्यक्षवच- नातिदेशस्सर्वप्रबल , प्रत्यक्षवादेव । नामातिदेशस्थले तु नाम्न प्रत्य- क्षवेऽपि गौण्यैव वृत्या धर्मातिदेशक वाद्दौर्बल्यम् । चोदनालिङ्गातिदेश- स्थले तु वाश्यस्य कल्पनीयवासदौर्बल्यम् ।। इत्यतिदनिरूपणम् ।। इति तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या तृतीयपरिच्छेदऽविदेशनिरूपण नाम प्रथमः प्राशः ।। . ऊहनिरूपणम् प्राकतोपकारपृष्ठमावेनाऽतिदिष्टा पामता पदार्था प्राकृतोपका- रजनकत्वेनैवाऽतिदिश्यते, न वमाश्तवार्यतया । तदर्थ च ते बचि- दूहमपेक्षते । उहो नाम प्रारतस्य पदार्थस्य पिकतो कार्यमुसेनाss- गतस्य तत्रयकार्यवशेनाऽयपामाव । यथोक पाच नैसलक्षणम्-- ·तृतीयपरिच्छदे उहनिरूपणम् प्राकृतस्थानपतितपदार्थान्तर कार्यतः। ऊहा प्रयोगोऽनिकृत्त ऊद्यमानज्योदितः ।। इति । येन सम्ब-घेन यद्धर्माल्टिनवृत्तिव यस्य महतौ श्रुतम् , विकृती तेनैव सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नमिन्नवृत्तिवमिति नदीनाना निकृष्टमह- रक्षणम् । स त्रिविधः-मन्त्रोहस्सामोइस्सस्कारोहश्चेति । तत्राऽऽयो यथा--"देरस्य त्वा सरितः” इत्यादि "अग्नये जुष्टं निपामि" इस्यन्तो हतिनिपिमन्त्रो दर्शपूर्णमामगताग्नेययागाङ्गत्वेन विनियुक्तः पार्यररोन सौर्यादाय तिदिएः तदीयदेवताप्रकाशनार्थ प्राकृताग्निपदपरि- स्थागेन सूर्यपदघटित वेनोद्यते-सूर्याय जुष्टं निपामीति । अय च पदा-तरमक्षेपो भाक्त उह् । मुट्योहत्तु प्रकाश्यत्वसम्बन्धन प्रकृतार- ग्निवान्छिन्नातिनो मन्त्रस्य विकतो तेनैव सम्यन्वेन तदिन्नसूर्यबाद- दिमवृत्ति मे । तच्च प्रकाशनमग्निपदाटतेन न सम्मतीति तत्सि: दपर्वमेवाऽमिपदस्याने सूर्यपद पक्षिय्यते । ए मोक्षणाघातादीना, सस्काराणा सस्कार्यतासम्मधेन प्रतो नीहि नामच्छिन्नातिना तेनैव सम्बन विकृती सद्धर्मावच्छिन्न भिन्न नीनारादिवृत्तित्वम् । सान्यपि आईमारादिरूपाणा प्रकृती रस्थानगतकारादिवृत्तित्व, विकृती রঙ্গিনগননায়বিশি। म चाऽअमूहो धर्माणापूर्थिव एव सिध्यति, न स्यम्पावे। में गादिस्मार्य हि तस्य नीधारादिप्यसवेन तद्दव्योपु यागे समन्यभावेने प्रयाऽप्रमके । अपूर्णत्वे तु तस्य विकृतापि सत्वेन सः तत्र तेषां प्राप्तौ तदनुरोधेनोद. प्राप्नुयात् । न च तेशा तत्तद्- गादिप्रयुमपनपपचानाधन सपनायोगान सिध्यत्यह इति नम्, प्रीशादियाना मोक्षणाधजन्यावेन तेज प्रोग्रादिप्रयुक्तचे आरपूमापन यसक्षगाया आवश्यवाद । अनय नीशादि. तथा ·तन्नसिद्धान्तरत्नावल्या पदैरपूर्वमाधनवे लक्षणीय तत्रैव तेयामुपक्षीगत्वेन नोद्देश्यतापच्छेदकत्वेन बीहित्वादिसमर्पकत्वमिति न नीहित्यादीनामुदेश्यतावच्छेदकत्वं तरकोटि- प्रविष्ट व बा, किन्तपूर्वसाधनत्वस्यैव तत् । तस्य च नीवारादिप्यपि सात्तत्राऽपि प्रोक्षणमिति सिध्ययूहः । एवं "अग्नेरहं देवपज्ययाऽन्नादो भूयामम्" इत्यादिमन्त्रलिङ्ग- कम्प्यश्रुती मन्त्रविनियोजिमाया नाऽग्निचादेशद्देश्यतापच्छेदकत्वम्, पूर्वो- तदोषापत्तेः । न च देवताप्रसादस्यैव मन्त्रावादादिसिद्धस्योदेश्यत्वम- गीकृत्य तदुद्देशेनैव धर्माणा विधानमस्तु, कृतममयनयेति वाच्यम् । अर्यबादादीनामन्यपरत्वेन देवताविनादिवोधने तात्पर्याभारात् । मन्त्रम- प्यास्त्यागमालीनोचारणकर्मीभूताया एर देवताया मोमासरस्वीकारेण सत्र प्रसादादेरसम्मवाद ! सत्यपि वा मन्त्रार्पवादादिशामापन देवता- विग्रहादिस्वीकारेऽपूर्वमन्तरा नेष्टसिद्धि । प्रसादस्य सकलाङ्गनिशिष्टप्रधा- नपरिसमाप्त्यनन्तरमेव परमापूर्ववजन्यत्वेन तत पूर्वमपूर्वामात्रे पिशरा- रूणा कर्मणा परस्पर सम्बन्धानापत्ते । अंत एव देवताविग्रहादीनाम- डीकर्तृमि परेरप्यपूमङ्गीतम् । " तस्मादस्त्यतिशयः कश्चित" इत्यादिना ! उपपादितञ्चतत्पुरस्तात् । न च देवताया अध्यग्न्यादे प्रकृतापूर्वीयदेवतावेनैवोदेश्यवाद्विरनारपि तसवादूहसिद्धि । तच्चाऽपूर्व यदुद्देशेन धर्माणा विधान श्रुत तस्वरूपे आनर्यक्यप्र. सत्तौ तदव्यवहितोत्तरजन्यमेव स्वीक्रियत उद्देश्यतया। न तु परमापूर्वम् , तस्य व्यवहितचात् । आन्तरापित्रेऽपि धर्माणामानर्थस्यपरिहाराच । परम्परया तम्याऽपि फलनवाच । एवञ्च यनाअघातपेरणादो न मध्ये ब्रीह्यादावपूर्वान्तरम्, तत्र तेषा प्रधानयागजन्यो पत्यपूर्थिवम् । यत्र वार्थमलिपन्योपारवेषु प्रोक्षगोपानादिषु स्वजन्यादृष्टमस्ति तत्र Seo 71T P 37 L 25 choy edn a See P 76 L 19 ·तृतीयपरिच्छेदे उहनिरूपणम् १३७ तदर्थत्वमेव, तस्वरूपार्यवेऽप्यानर्थक्याभावात् । व्यवहितप्रधानापूर्वपर्य- न्तानुधावने प्रयोजनामाान् । एरमारादुपकारकाङ्गाना प्रयाजपश्वभू- तामिम्मणयूपसस्कारादीनां प्रयाजदैक्षादिजन्यापूर्थिवमेव युक्तम्, न तु प्रधानायित्वम् । स चोहः प्रकृती समवेतायवेव प्रपतेत, न त्वसमवेतार्येषु । सम- वेतार्थत्र च खशक्यार्थस्य इष्टवियैवाऽपूर्वसावनीभूतार्थसम्बन्धित्वम् । 'देवस्य त्वा' इति मत्रेऽग्निनिर्मापपटयोस्तथान्चात् । निम्तावपि तत्स- म्पादनायाऽग्निपदस्याने सूर्यपदप्रक्षेप क्रियते। देवस्य, सवितु , इत्यादि- पदाना त्यममवेतार्थ बेन स्तुतिमानप्रयोननकवाद्वितारपि तेनेन रूपेण तदुपपत्तेरन्ह । अत एव दर्शपूर्णमासपरणे श्रुतम्येडानिगदातर्गतस्य "य इम यजमवान् ये च यज्ञपति पर्यान्" इत्यस्य यज्ञपतिवर्धनप्रकाशस्य बहुपनमानरे सनागभूतदीक्षणीयादी न बहुवचनान्ततयोहः । अत्र यज्ञ- पत्तियधनस्य उपाभावेन केवल स्तुत्यर्यमुपातस्य समवेतार्थ वामानात् । पर उयोतिष्टोमागभूतमुब्रह्मण्यानिगदे श्रुतस्य " इन्द्र आगच्छ इति आगच्छ मेधातिर्थर्मेप, पृपणश्वस्य मैने” इति मन्त्रस्ये द्र- प्रकाशरस्य प्रकृती समवेनार्थ यादग्निष्टुत्याग्नेय्या सुनमण्यायामिन्द्रपद- গাম্বিয়া अम आगन्छ" इत्यादि । हरिपदादिपदानां तु अनुमर्थमुपासानामयमोतार्थ चायपारस्थितैरेव पंदैस्तु युपपत्तेग्नूह एव । वध प्रानो ममतार्यानाने विकृताहो नाऽसमवेतार्यानामिनि मिहम। ममोतार्थनामपि न प्रकृनाह । "न प्रताहोऽम्ती"ति निगद । स य दर्शपूर्णमामयोर्यवप्रपोगे "प्रीहीणां मेघ सुमन- स्पमानः" इत्यस्य रोष समाजमा प्रापमानामपि निगद । मध". र (५१) पानि ।

·तन्वसिद्धान्तरत्नावल्या " एक प्रतिनिधिस्थलेऽपि व्रीह्यवयवानादायै नीवारादीना साधनत्वो- पपादनाचेपां ब्रीह्यादिपदेनैव प्रकाशनोपपत्तेविकृतावपि नोहः । विकृती ययप्रयोगेऽप्यूहोऽस्तीति ध्येयम् । एव सानामपि "कवी' रथन्तर गायति” "यद्योन्यां तदु. चरयोयति" इत्यादिवचनैरन्यत्रोत्पन्नानामन्यत्राऽतिदिष्टानामृगक्षरा- भिव्यक्तिरूपदृष्टप्रयोजनवशात् प्रकृती यादृशसन्ध्यक्षरविलेपकार विकृतौ ताशकार्यकारित्वमेव । एवञ्च वितावेमारादे प्राकृतस्थान मिन्नस्थानगत- त्वेऽपि तेरामेन विश्लेर आईमानात्मकः । न तु त स्थानगतस्यैराऽक्षरा-त- रस्यापि, अदृष्टार्थ पत्तेः । तथाहि-"अभि त्या शूर नोनुमः इत्यस्यामध्युत्पन्न रथन्तराख्य साम । तेन रथन्तरस्य सानः "अभि त्वा" इतीयमृग्योनिभूता । तस्य "यिन्तर पृष्ठ भवति" इति पृष्ठस्तोत्राशस्वेन विनियोगे ते "एकं साम उचे क्रियते स्तोनीयम्" इति वचनेनैकस्यैत्र साम्नस्तोत्रसम्पत्तये निसृष्यृक्षु गान विधीयते । तदर्थ "रथन्तरमुत्तरयो- यति" इत्यनेन योन्यामुपत्नस्योत्तराम थपटितयोरुत्तरयोचोरतिदेशः क्रियते। तत्र स्खयो-यो पच्यमान साम तदक्षराणामेकारोबारादीना आईमाता- मराभिन्यक्तिरूप संस्कार जनयद्दष्टम् , उत्तरयोरपि च तादशैकारकारो- फारादीनामन्यस्यानगतानामपि ताशमाईमामा मक विलेपमे जनपति दृष्टायाय । न स्वक्षरान्तराणामपि तरस्थानगतानाम् , अदृष्टार्यवापातात् । एवं सामातरेष्वपि द्रष्टव्यम्। विस्तरस्वाकरे द्रष्ट यः । प्र पकाटियमया- मेहमपञ्च्यते । १२ सक्षेपंग त्रिवियोऽप्यहो निम्मपित. ।। इत्यूहनिरूपणम् ।। इति तन्त्र सिद्धान्तग्नापन्या नृतीयपरिन्ट उदनिरूपणं नाम द्वितीयः प्रायः॥ ---- १पया मनिषत्र मादा एकादय . नदपरिमा ऋभ पपय ।

·तृतीयपरिच्छेदे वाघनिरूपणम् पाधनिरूपणम् अथ पाधो निरूप्यते । पाधो नाम निवृत्तिः । प्रकृतितोऽतिदेशतस्स- मा प्राप्तिकानामहानां केन चित् कारणेन पिरतावननुष्ठानमिति यावत् । स विविध:--अर्थलोपात्, प्रत्याम्नानात्, प्रतिषेधादिति । तताऽऽयो यथा-"प्राजापत्यं घृते चरु निर्वपेच्छतकृष्णलमायुप्कामः" इत्या- युपामेटी द्रव्यत्वेन निहितामा कृष्णलाना ब्रीहिस्थानापन्नत्वेन तत्र प्राप्त- स्याऽधानस्य पितुपीमायरूपप्रयोजनलोपाद्वाधः । अवघातस्य हि प्रयो- जन तुपरिमोकः । न हि सुवर्णरसण्डरूपेषु कृष्णलेषु तुपास्मन्ति । येन तद्विमोकार्थमयघातोऽनुष्ठीयेत । इदश्च कृष्णटोदाहरणं तेषां व्रीहिनत् प्रदेयमयतित्य कृत्वा चिन्तया । वस्तुतस्तु कृष्णलानामेव साक्षात्यदेयत्वेन गिनात् "घृते अपयति" इति घृताधिकरणक्श्रपणनिधानेऽपि तन्त्र विपदनामग्भवेन अपणस्याऽग्निसयोगमाने पर्यवसानात् प्रदेयधर्माणा पर्यग्निकरणादीनप्राप्तिसम्भवेऽप्ययघातप्राप्ती प्रमाणामारः। बीहयो हि प्रानो न साक्षाप्रदेयाः । किन्तु प्रदेयपुरोडाशप्रकृतिभूताः । अतस्तत्र हितोऽग्यातो विकृतारपि प्रदेयप्रकृतिसस्कारकन्वेनेवाऽतिदिरयेस, अन्य- थाऽपानवार्यकारिस्थापनः । अतय प्रदेयप्रकृतिसंस्कारकोऽघातो न मदेयमता कृष्णरेशु प्रपर्तते। अतो नेदमर्यटोपोदाहरणम् , तत्तु मैत्रा- पार्दपन्यष्टौ "स्वयंदिन पहिति" इत्यन स्वतरिटन्नानागेर बर्हिषा प्रकीरगनाऐदनररूपस्याऽर्थस्य तत्र सोपान बहिर्टयनादीना संस्का- रानुष्टानम् । द्वितीय-विकृतिविशेष "नवारवर्मति" इति ममा पवारत्रय एर मल दिन विश्वर See या. म. प्या. mL.INE Press ATM कायापीयेव मापय Sec * PRI.P.4L IS Poons cin गुग्लिानि गुपानि इनि भामा- writeraln मनु. 1. 131 गे. मशरद पयो मध्यस्त्रियाई स्खेफ पनि तिमिरम् (सुन्दर ) ·१४० तन्त्र सिद्धान्तरमावल्यां .. विहितैनीवारेः प्राकृतानां ब्रीड़ीणां वाधः। "शरमयं पहिर्भवति" इत्यत्र वेदिपरिस्तरणादिकार्ये पिहितदशरैः प्राकृतानां कुशानां वाधः । शरा- स्तृणविशेषाः। तृतीयस्तु चातुर्मास्यान्तर्गते महापितृयज्ञे "नाऽऽयं वृणीते, न होतारम् इतिनिषेधात् आर्षेयहोरणमिन्न सर्वमगजातमनुतिष्टदिति वचनकल्पनात् होतारणादेर्निचिः । अत्र पर्युगस एवाऽङ्गीक्रियते, न प्रतिषेधः । प्रतिपपाङ्गीकरणे हि अप्रसतस्य प्रनिषधापोगात् प्रतिप्रेभ्यस्य अमचिकल्या । प्रमतिथि शास्त्रेणेति शासप्राप्सम्याऽऽयन्तिकनिषेधायो- गाद्विकरयापत्ति । स चारदोषदुष्ट इति त परिहाराय पर्युदासोतीक्रियते । पर्युदासे दिन प्रातिषियस्याऽऽश्यकी । तद्भिन ए विध्यभ्युपगमात् । तत्र प्राप्त्यमापादेव च नाऽनुष्टानमिति । एवं "येजतिषु येयजामहं करोति नानूपाजेपु" इत्यत्र पर्युदास पाऽऽश्रयणीयः, न प्रतिषेधः । प्रतिषेधानीकारे तस्य प्राप्तिसापेक्षावेन शाखेर मातिकया। शाम्नमाप्तस्य चाऽसन्तनिषेधायोगाद पक्षे विवेय- स्माऽपि प्रतिक्ति या । तदा च विकलात्तिः । तथा हि-सर्वत्र निपधस्थडे ननम्याधीतरपदार्थस्दास्पातार्थ पाइन्ययोऽनीकर्तव्य. । अट्यातापंच प्रवृत्तिः कृनिरिति पूर निरितम् । तमाऽपितो नन् प्रवृ- १ यजति गरि यागा पाग्यात हापा 'य पतामह इति पत्नी- पापाजवम् पनि वानापं । अप यतिसम्दो मागवाचक । अनूपारम्पति- रिना पनिवारनामोदिनर मार्ग याग्यान पूर्व प यजामह इन्पषमता पट- नाय पनि । एवषयाग्याना पूर्व पयजामह इनि पहिरवा मना बतावामः पतियानमायामनी याव्यागराइरल प वपदकारयोग । मयानेय- पाग अवर्षगा पानावृष्टानाम पायाशाप "अग्नि पत्र 'जनपद बननर होगा “यपनामदन भवा यसप रगर हथवाहाँ योगद निपटन। ताम्वनडाने पिता राजारामाहवनीय प्रशिरत् इति गमुदिताः।

·. " तृतीयपरिच्छेदे यायनिरूपयाम् समाव बोधयति । प्रवृत्यभारश्च निवृत्तिरेव । एवञ्च प्रतिपेधस्थले सर्वत्र धात्वर्थविषयकनिवृत्तिरेव बोप्यते प्रवृत्यभाररूपा ! अमात्योधनञ्च प्रति- योगिसापेक्षम् । सा च प्रतियोगिपाती रागतो यत्र, निषेधच शास्त्रेण, तर दुर्वलेन रागेण प्रापितस्य प्रबलेन शास्त्रेणाऽत्यन्तबाध । यथा न क्लज भक्षयेत्” इत्यादौ । यत्र तु शास्त्रमेव प्रापक, यया प्रकृतोदा- हरणे । उमयोदशास्त्रत्वाविशेषादन्यतरेणाऽन्यतरस्याऽत्यन्ताधायोगादु- भयो पाक्षिकी प्रवृत्तिमङ्गीकृत्य विकल्प पर्यवसान कार्यम् । विकल्प- थाऽपदोपदुष्ट । दोपाष्टक च विधिनिषेधशास्त्रार्थयोहियनशास्त्रार्पयो पर्यायेणाऽनुष्ठाने भवति । तयेन प्रथम विधिशास्त्र ब्रीहिशास्त्र वा गृहीत तस्य निषेधशाने यवशास्त्रे वा प्राप्तप्रामाण्यपरित्यागः । अप्रतीताप्रामा- एयरल्पनमिति दोपद्वयम् । अनन्तर तेनैव प्रयोगान्तरे निषेधशास्त्रस्य यवशास्त्रस्य या ग्रहणे कृते तत्र पूर्वस्वीकृतप्रामाण्यपरित्याग , परित्यक्त- प्रामाण्यस्वीकार इति निषेधशाने यवशास्ने वा चत्वारो दोषा , एव निषेध- शाखस्य प्रथमग्रहणे पूर्वोक्तप्रकारेण विधिशास्ने श्रीहिशास्ने या चत्वारो दोपाश्च प्रादु प्यु ( तद्भिया "नानूयाजेपु” इत्यत्र पर्युदासोऽङ्गीक्रियते । पर्युदासो नाम उत्तरपदार्थेन सह नार्थस्य सम्बन्ध. । यथोक्तम्- प्रसज्यप्रतिषेधोऽयं क्रियया सह यत्र नन् । पर्युदासस्म विज्ञेयो यनोत्तरपदेन नम् ।। इति । एय चाऽत्र नअनूयाजपदाम्यामन्याजव्यतिरिक्तविषयसमर्पणादन- पाजमिन्नेषु यागेषु येयजामहः कर्तव्यतया विधीयते । अन्याजेषु तु येयजामहो न कर्तव्यतया प्राप्तो न या प्रतिपिद्ध, इति न विकल्यासक्ति । अतो 'नान्याजेषु' इत्यत्र पयुदास एव । एव 'अग्निहोनं जुहोति' 'विनाय गां ददाति' इत्यादिना पुरु- 1 Sea माट्टरहस्य P 14 L 20 न वा प्रवृत्पभावनिवृत्योर्वा भद ।

·तन्त्रसिद्धान्तरनावल्या पुनर्यजेत, व तद्दद्यायत्पूर्वत्र दास्यन् स्यात् "यदि प्रतिहा:- पच्छिन्द्यात, सर्ववेदसं दद्यात्" इति प्रायवित्तमपच्छेदे निमिचे विहितम् । तत्र द्वयोयुगपदपच्छेदे प्रायश्चितयोफ्ल्पि , विरोधात् । पौ पर्ये तु परनिमित्तामर प्रायश्चिच कार्यम् । तस्य पूर्वनिरपेक्षत्या- सूर्योपमर्देनैनाऽऽत्मलामात् । अत परेण पूर्वस्य बाध.। या तु परस्य पूर्वोपजीवितम्, तत्रोपजीव्यविरोधस्याऽन्याय्यापार न परेण पूर्वस्य बाधः, किन्तु पूर्वमेव प्रबल भाति । यथोक्त कार्तिके- पूर्यात्परपलीयस्त्वं वन नाम प्रतीयताम् । अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत् ।। इति । एच चाऽपच्छेदपौनीपये परनिमित्तफमेव प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमिति स्थितम् । एर यत्र कृप्तोपकारकमारतानपुनःश्रवणम् , यथा- चातुर्मास्यान्तर्ग- तगृहमेधीयेष्टौ "आज्यमागौ यजति" "स्विष्टकृतं यजति" इत्यादि, सत्राऽतिदेशेनेवाऽऽउपमागविष्टकृतोरपीतरागावरमाप्तिसम्भन्ने तयोः पुनः प्राणादतिदेशत. पूर्वमेव मृतोपकारकयोस्तयोविधिस्वीकारेण प्रिकृतेरा- काझोपशम सम्पाद्य तेनेतरमाहतानाधन क्रियते । तेनाऽऽज्यभाग- रिसटतिरिचानां प्रास्ताहाना निवृत्तिः । तमाऽप्ययान्तरसारश्यादा- ज्यमागाभ्यामारादुपकारवाणा स्विकपागेन सभिपयोपकारकाणाम- मानां च माधः । समुपसदरमथयोरप्यपूर्व प्रास्तारितोपनहारा । तत्राऽपि "घुपेगाऽऽघारमाधारयति" " अंपगुमन्तापाज्यमागी यजति" इति प्रास्तानपुन.प्रवणादितरागाना निवृत्तिप्रतीने । न चा- ऽऽपारे गुरविधानेन, आम्षमागयोरप्सम परिधानेन च चरितायोविभ्यो. नाऽपूतासगिनि याभ्यम् । अवस्याऽतिदेशत , अयम पदघटित. १ मग मवम्यम् । • अगु ममापायावीत् प्ररयोगभिवति भापन्निो म पागमती। नायाबानागाप्पगुमान।

·तृतीयपरिच्छदै वाधनिरूपणम् १४५ . मन्त्रात्वस्य च लिङ्गरमाभ्यामेर प्राप्तिसम्भवेनाऽविधेयत्नात । अत सो पकार प्राकृताहरेखाऽऽकाङ्क्षाशा-तेरितराङ्गाना स्वत एव निवृत्तेरतन्नि- वृत्तिरूपो बाध ।" एवं निरूपित वाधकारणत्रयम् । स चाऽय बाधो द्विविधः-प्राप्तबाधोऽप्राप्तवाधश्चेति । तत्र कृप्तस्य बोधकस्य विशेपविषयताप्रतिबन्धकत्वं प्राप्तनाधयम् । अङ्गताबोधक- लिङ्गादिकल्प्यशुस्यादिकल्पनाप्रतिबन्धकत्वमप्राप्तबाधत्तम् । प्राप्तबाधस्थले हि सामान्यशास्त्रस्य कृप्तत्वेनाऽल्पनीयावाचस्य विशेषशारण स्वपिपय- विषयताप्रतिवन्धमात्र क्रियते । अप्राप्तवाधस्थले तु यावदुत्तर प्रमाण स्वविषयस्याऽङ्गत्ययोधनाय स्वपूर्वप्रमाणकल्पने प्रवृत्त तावत्पूर्व प्रमाण स्वपूर्वप्रमाणकल्पनाद्वारा स्वनिपयस्याऽङ्गवं वोधयतीति तस्य नराकाक्ष्या- दुत्तरप्रमाणेन पूर्वप्रमाणकल्पनमेर न कियत इत्यप्रातिदशायामेन वाधक- रणादप्राप्ताध इत्युच्यते। एपञ्च श्रुतिलिङ्गादिनाधोऽपाप्तवाच । एव गृह- मेधीयादिनाधोऽप्यप्राप्तबाध एव । गृहमेधीये हि आज्यभागादिमि. कृप्तोपका रैनैराकादयाननेतरागविषयकातिदेशस्यैयाऽकल्पनात् । एव तृतीयोको नित्यनैमित्तिकादिनाध• प्राप्तनाध एव, तत्र प्रापकममाणस्य तृप्तवात् । अतश्च दाशमिको वाधः प्राप्तबाध तार्तीयीको बाधोऽप्राप्तबाध इत्युसर्ग- मानम् । उभयोरुभयन निरूपणात् । एव निरोपनिधिना सामान्यविधिपरसामान्यनिषेधोऽपि वाध्यते । यथा-"अग्नीपोमीयं पशुमालमेते"ति विशेषविधिना "न हिंस्या- रसा भूतानी"ति सामान्य निषेधो बाप्यते । एव च निषेधस्य पिहिते- तरविश्यत्वेन सङ्कोच कियते । ननु निपेषस्य किमर्थ सङ्कोच क्रियते ? तेन हिंसामानस्याऽनि- प्टजनकत्वमेव बोध्यताम् । एवञ्च हिंसाया अनर्यजनकत्वे सत्यपि विधि- बलात्तस्या. कल्पकारकत्वस्याऽप्यवगते. तदपेक्षिणस्तर प्रवृत्तिर्भवति । न . १० ·तन्त्रसिद्धान्तरन्नावल्या ह्यनर्यसाधनवानगती प्रार्तनाविषय निरुध्यते । अत एप लोके हिंसा- जन्यानर्थे बरबद्दोवामानज्ञानदशाया तात्कालिवेटे रागौत्कन्यामवृत्तिर्दश्यत एर । अतश्च अग्नीषोमीयवाय यादिपशुहिंसायासत्यप्यनर्थहेतुत्वे क्रवप- कारभूत्यादिमाचनत्याविरोधानिषेधस्य तदतिरिक्तविषयत्वकल्पनेन सङ्कोचो नाऽऽवश्यक इति चेत्-"धर्मेण पापमपनुदति" "प्रवृत्तिसंज्ञके धर्मे फलमभ्युदयः परः।" "न हि धर्माद्भवकिश्चिम्पापं नरकदं कचित् ।।" इत्यायसङ्कुचद्वृत्तिकश्रुतिस्मृत्यादिपर्यालोचनया पापाजनराय याप्प धर्म, पापजनमत्वयाप्यमधर्मत्वमिति मतीयते । अतच विधिस्यले प्रा. तनयेष्टसाधन वानुमानयत् पापाजनकत्वस्याऽप्यनुमानानिषेधस्तद्विरोधेन বিকিনিশষ ' বাথলন কান নলিবিংশ इति सिद्धो निशेषरिधिना सामान्यनिषेधस्य सहोरामको बाध । अत- रिमख निरोधस्स विहितेतरविषय पम्, पिहिते निषधाप्रवृत्तश्च न तस्याऽ- नर्थजनवमिति । ন এর সাধাদি বিষয়স মানাযথ নিরবি- पपन्यमे यदि मतिमध्यंत, सई तस्य विशेषेऽमाम पारद्वापाऽभाप्त माध. मेर स्यान्न माताधारम, एउमनिदेशस्थटेऽपि वाधितादारो तापपी. भासत्पनन तदतिरिक्तरिषय वमेव कारनीयमिति तत्रापयर आप- पनि याप्पम् । मामान्यज्ञारनेग पिशाखदर्शनमयुसा या पुस्पाप प्रयोगविषय भ्रानि. सर विशेषशास्त्रण नियते । अतथ प्रान्या मातम्यर याधः प्राप्तवाध इस्युभ्यते । शुनिटिनादौ तु न भाग्पाऽपि সাদি , মামারামধন্য । रिपितापनिम्यावर प्रामवायत्वम् । पपोतं. मित्र- अन वय सामान्यशाप्रप ·तृतीयपरिच्छेद तन्त्रनिरूपणम् १४७ "साधारणस्य शास्त्रस्य निशेपपिपयादिना । सङ्कोचा क्लप्तरूपस्य प्राप्तनाघोऽभिधीयते ॥ कल्प्यस्य शास्त्रस्य तु कल्पनं यत् विरुध्यते मूलनिकन्तनेन । कृप्तेन शीण फलापहारादप्राप्ता, तमुदाहरन्ति" ।। इति । विस्तरस्तु मीमासाफौस्तुभादो द्रष्टव्य इत्यास्वा तावत् । यत्र तु न तादृश बाधकारण किश्चित् तत्र प्राकृतासह वैकृतानामगाना समुच्चय एन । यथा-तत्र तर विकृतिसन्निधानानातान्यपूर्वारयगान्युपहोमादीनि प्राकृताकै रिष्ठहोमेस्सह स्थानकल्वेऽपि समुच्चय लभन्ते । एवं विकृति- विशेष पठिनारस्तोत्रशनादय. प्राकृतस्तैस्सह समुच्चय प्राप्नुवन्ति । तया आमनहोमानामपि प्राकृतैरनूयाजादिमिस्सह समुच्चयो, न बाधः । एवमन्यत्राऽप्यूह्यम् ॥ इति वाघनिरूपणम् ॥ इति तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्यां तृतीयपरिच्छेटे वाधनिरूपणं नाम तृतीयः प्रकाशः ॥ तन्ननिरूपणम् एवमतिदेशप्राप्ताना पदार्थाना वाधसमुच्चयाभ्यामियपायर्या निर्धारि- तायामपि कचिदनेप्रधानेषु युगादानुष्टीयमानेषु तदुदेशेनाऽगाना सक- देवाऽनुष्ठान प्रयोगविधिर्योधयति । तदेव तन्त्रमियुच्यते । अत एवा- नेकोद्देशेनाऽङ्गाना सरदनुष्टान तन्त्रमिति तहक्षणम् । तच प्रकृति- मिन्युभयसाधारणम् । प्रकृती दर्शपूर्णमामपोरानेयादित्रितयोद्देशेन प्रण- जान्याजाग्यभागादीना सदनुष्टानात् । विसौ चातुर्मास्टेषु वैश्वदेवा- दिषु चतुर्वपि परवानेपाघदेशेन प्रकृतितोऽतिदिष्टानां प्रयाजानूयागदीनां सदनुष्ठानात् । तत्र हि "पौर्णमाम्यां पौर्णमास्या यजे", "यमन्ते ·१४८ तन्त्रसिद्धान्तरनावल्या वैश्वदेवेन यजत" इत्यादिवचनेषु पौर्णमासीवैश्वदेशक पदोपादानादेक- प्रयोगविधिपरिग्रहोऽनगम्यते । स च तदैव घटेत यदा वैश्वदेवपदवाच्या- नेयादियागाप्टकोदेशेन पूर्वोचराङ्गाना सझदेवाऽनुष्टान पौर्णमासीपदवा- च्यानेयादियानत्रयोदेरोन तीयपूर्वोत्तराङ्गाना सकृदनुष्टान च मवेत् । तत्रैकपटोद्देशेन निनियुक्तानामनेरेयामेकविधिपरिप्रहारत्रवदेवकालकर्तृ- दक्षिणानामेल्वेऽपि तन्त्रणेवाऽनुष्टानम् । तथा-"समे दर्शपूर्णमासाम्यां यजेते" यत्र देदोक्यात् "पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत" इत्यत्रैक- कालिकत्वान्यरेक्त्वाच्च तन्त्रेणाऽनुष्टानम् । एव "अथैपज्योतिः, अर्थप विश्वज्योतिः, अथैव सर्पज्योति" रित्यादिना पृथगुत्पन्नानामपि "एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते" स्यनेन दक्षिणम्यबोधनद्वारा प्रयोगैश्यावामनाचदगाना तन्त्रेणाऽनुष्टानम् । तेपा मेदे तु मेद एव । यथा-वैश्वदेववरणप्रगसयो । "वसन्ते वैश्वदेवेन यज", "वसु परणप्रयामैर्यजेते" त्यादी काठमेदात्मयोगमेदः । राजस्यान्तर्गतावेटो "आग्नेयमष्टाकपालं निर्मपति हिरण्यं दक्षिणा", "ऐन्द्रमेशदशरूपालमृपमो दक्षिणे"त्यादौ दक्षिणामैदाअयोगमैद । दक्षिणा हि मृतिग्रूपा कर्मकराणामृतिजामानतिं सम्पादयति। आनतिध सकृदयर तपो पाचन इति पुन अतायावस्या मानतिमेदापादनद्वारा वर्तृमेदापादकत्वम् । तद्भदाध प्रयोगमेदम्मिदपति । पर बरवाम एस दधिोतरविवाग्योरनुष्टीयमानाना प्रधानाना देशात्मेदेन मयोगभेटायगमाउदगाना प्रया नान्यानादीनां विशारद्वयेऽपि पृयोगाऽनुष्यानम् । अत्र धानमा तस्याऽपि देशरामदैन तमात्रा- स्थम्, किन्तु बङ्गप्रधानोमयार्थत्यमेर। प्रशारिधिना पद्दविधिसदातेन विहार यदि वरणप्रपा वन्दिपनि दगिन उमरनाथ । मंब बिहारगोमन । । -- ·तृतीयपरिच्छेदे तन्त्रनिरूपणम् , प्रयोगविध्यपरपर्यायेणाऽङ्गप्रधानयोस्साहित्यमपयोध्यत इत्युक्त प्रयोगविधि- निरूपणानसरे । तच्च साहित्यमेकदेशकालानुष्टान एर सम्पाद्यतेत्यङ्गप्र- धानयोरेकदेशकालिकल प्रयोगविधिनैवाऽक्षिप्यत इति सिध्यति तयोरेकदे- शकालकर्तव्यता । यत्र तु रिशिष्य वचन मेदप्रमापकं तत्र मेद. । यथा- "वाजपेयेनेष्ट्वा वृहस्पतिमवेन यजेते" त्यत्र वाजपेयबृहस्पतिसक्यो- स्सन्यप्यङ्गाङ्गिभावे "शरदि वाजपेयेन यजेत", "वमन्ते वृहस्पति. सवेन यजेते"ति कालमेदश्रयणा द्वाजपेयेनेष्टुति बाजपेयप्रयोगपरिसमा- प्यनन्तरमैन वृहस्पतिसवानुष्टानविधानाच्च तद्भेद । अत एवोक्त सूत्रकृता "अङ्गानां मुख्यकालत्वाद्वचनादन्यकालत्यम्" इति । तत्राऽनेक- प्रधानस्थलेऽङ्गेपु क्रियमाणाऽऽवृत्तिढिविधा-दण्डकलितवदावृत्ति स्वस्था-- नविवृद्धिश्चेति । अनुष्ठेयान्यङ्गानि तारन्त्यपि सकृदनुष्टाय पुनस्तथैत्र तेषामनुष्टानमिति दण्डकलितवदावृत्तिः । एकैकमग यावद्वारमनुष्ठाय पुनर्द्वितीयस्य तारद्वारमनुष्ठानमिति स्वस्थानविद्धिः। यथा क्षेत्रमाने कचित्कृत्स्नमेन मानदण्ड निवेश्य तदनन्तरदेशेऽपि तद्वदेव कृस्न निवेश्य क्षेत्र मीयते सा दण्डकलितवदावृत्तिः । स्वस्येय स्थाने यानद्वार विवृद्धि खस्थाननिवृद्धि । अत्र सर्वत्र स्वस्थानपिवृद्धिरौत्सर्गिकी । खपूर्वपदार्थे- ऽनुष्टिते स्वस्योपस्थिते, तेन यावद्वार स्वानुष्ठानसभरात । दण्डकलित- यदावृत्तौ तु समुदायान्तिमपदार्थेऽनुष्ठिते पुनस्तेन प्रथमपदार्थोपस्थितिः क्टसाध्येति सा गौरवग्रस्ता । यत्र तु तद्राहक प्रमाण तत्र दण्डकलित- यदावृत्तिरिति ज्ञेयम् । देशकालपर्तृणामेक्येऽपि कचिद्वचनादावृत्तिः । यथा "संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिपति" "अग्नये परमानाय निरुप्य पान:- शुचिभ्यां निर्वपत्" इत्यादौ । एउमसत्यपि वचने प्रतिप्रधान गुणावृत्तिन्या- येन केपाश्चिदगानामावृत्याऽनुष्टानम् । यथा निर्यापलवनस्तरणाग्य- .

·तन्प्रसिद्धान्तरत्नावल्या महणेषु तत्तन्मन्त्राणामङ्गभूतानाम् । “देवस्य त्वेति" निपमन्त्रस्य हि प्रतिनिर्गमावृत्ति । "वहिर्देवसदनम्" इत्यस्य प्रतिबहिलपनम् , "ऊर्णा- प्रदसं त्वा स्वणामी त्यस्य स्तरणमन्त्रस्य वेद्या प्रतिस्तरणम् , “शुक्र- न्ता शुक्रायामि त्यस्य प्रत्याग्यग्रहणञ्चाऽऽवृत्तिः । एवमेव नैमित्ति- काना निमित्तानुविधाप्यनुष्ठानाना प्रतिनिमित्तमावृत्तिः । यदि तु वेन चिल्कारणेन नैमितिकानुष्ठाने विलम्यते तदा तत्पूर्वमुत्पन्नानेक निमित्तोदे- शेनाऽपि सकृदेव नैमित्तिकानुष्ठानम् । अत एव चण्डालस्पर्शनिमित्तक- स्नानकरणापूर्वमनेक्चण्डालस्पर्शेऽपि सौदेशेन सहदेव स्नानकरणम् । अतस्सिद्धमनेकेषां प्रधानानामगृह्यमाणविशेषरवेऽङ्गानां तन्त्रता । गृहा- माणविशेषत्वे स्वावृत्तिरिति । निरूपितौ सड्क्षेपेण तन्त्रावापी ।। इति तन्प्रनिरूपणम् प्रसङ्गनिरूपणम् अत. पर प्रसङ्गो निरूप्यते । अन्यत उपकारलामप्रयुक्ताकाननु- शान प्रसन्न इति तलक्षणम् । यथा-पशुपागार्थमनुष्टितरेत्र प्रयाजः पशुपुरोडाशेऽप्युएकारसामान तदयं प्रयानाधनुष्ठानम्। ननु तन्न- स्थलऽध्यगानावृचिम्पाद्गान नुष्टानस्यैव सचाको मैदस्तन्त्रप्रसङ्गयोरिति चेत्-तन्त्रलेऽविशेषा सर्वेषामुद्देश्यम् । प्रसन्नस्थल वेपस्यैव तत् , इतरस्याऽऽनुपतिक्तयोपकारलाम । अन एयोक्त माध्यता- माघारणं भवेचन्नं पराधे स्वप्रयोजकः । एवमेय प्रमगरस्पाद्विद्यमान सके पियो । इति । पदनकोदरोनाऽनुष्टीयते उत्तन्यम् । यदन्यामनुष्टित साधनस्वे. न गृहानि सोऽमयोजकः । यथा "पुरोडाशरुपालेन तुपानुपरपति" ·तृतीयपरिच्छेद प्रसङ्गनिरूपणम् इत्यत्र पुरोटाशार्थं सपादित कपाल स्वसाधनत्वेन तुपोपवापो गृहाति । एतच्च पूर्वमेवोपपादितम् । यत्रोभयमपि परस्परनरपे येणाऽङ्गग्राहक सदप्येकनाऽनुष्टितरेताऽर्टब्धोपकार न स्वार्थमङ्गानि पृथगनुष्ठापयति, तत्र प्रसङ्ग इति तेषा परस्पर मैदः । यथा पशुपुरोडाश. । यानि त्वद्गानि पशौ नाऽनष्टीयन्तेऽपघातान्यभागादीनि तेपामनुष्टान पशुपुरोडाशे भवति । अपघातस्त्र हि वितुपीभावप्रयोजनकत्वापशी च तदभावान्न तत्र तदनु- प्ठानम् । आयमागयोरपि “न तो पशो परीती"ति निषेधान्नाऽनु ष्ठान पक्षे । अतस्तद्विषये पशुपुरोडाशोऽनुष्टापक एप । तत्राकार्योदेशेन पिहिताना दृष्टार्थत्वे विकल्प. । यथा "व्रीहिभिर्य- जैत" "यवैर्यजेत" इति पुरोडाशसम्पादनरूपैश्वार्योदेशेन विहिताना त्रीहीणा यानाश्च विकल्प । अर्थप्रकाशनरूपैन कार्योदेशेन श्रुस्या सिङ्गा- दिना वा प्रापिताना मन्त्राणा विकल्पः, तत्रनेत्र द्रव्येण मात्रेण वा साधना- काक्षायाः स्मारकाक्षाया वा निवृत्तरमाधनान्तरस्य मन्त्रान्तरस्य बाss- काङ्क्षाभागादेव निवृत्तिः । अत एमाधनान्तरविधे. प्रयोगान्तरमादायर चारितार्यम् । दृष्टानामपि यत्र समुच्चयबोधकप्रमाणसव तत्र समुच्चय एव । यथा “देधि मधु घृतमापो धाना" इत्यत्रस्यागपक्षे दध्यादीना समुचितानामे साधन वम् । "ता चतुर्मिरधिमादत्ते" इति सरयाविधि- बलात्समुच्चयः । यथोक्त सूप्रसरण-- "एकार्थास्तु विकल्पेरन्” इति। "मन्त्राणां सन्निपातित्त्वादेका- र्थानां विकल्पस्स्यात्संरयानिहितेषु ममुचयोऽमन्निपात" इति च । एकार्थाः एकप्रयोजनकाः । सन्निपातिवाद क्रियया सह सम्बद्धवात् । १ न्यायमुधावार दघ्यादिसप्तक्रव्यर य एव याग इनि मनुन । पार्य- पारविमिया सण्डदवादयश्च नवीना अनम्याग्पक्षमडीनुवंनि । २ अनि मुत्लननाथस्माधनदिशप ।

·१५२ तन्नसिद्धान्तरन्नावल्या पत्र जपस्तुलाशीरभिधानाना समुच्चयः । सन्तमप्यर्थमविवक्षिा मन्त्रा- सामदृष्टाध प्रयोगकाल उच्चारणमान जयः। गुणिनिष्टगुणकीनन स्तुतिः । आयुगदिकलाशासनमाशीः। अदृष्टार्थमेव गुणविगिष्टगुणिकीर्तनमामि धानम् । सोमक्रयस्य सत्यपि दृष्टार्थ वे "तं वै दशभिः प्राणातीति वचना समुच्चयः । एवमन्यत्राऽप्यूह्यम् । एष निरूपिता प्रमाणादिमस- शान्ता मुझेपेण मीमासाशास्त्रीया: पदार्थ. ।। इति तन्त्रमिद्धान्तरलायन्यां तृतीयपरिच्छेद तन्नादिनिरूपण नाम चतुर्थः प्रमाशः॥ इति महामहोपाध्यायपण्डितसानमौमथीइट सुब्रह्मण्या- परनामधयश्रीचिन्नमामिशास्त्रिविरचितायां तन्त्र- सिद्धान्तरवारन्यां वृतीयः परिच्छेदः ।। अयमन शासमार:-"पाध्यायोऽध्येतच्य" इत्यययन विधि- म्नत दगतम्म्युडपरम्परागताया एयायारशामाया गुरुमुपधारणा- नयारशरूमापय नमस्य विपत । अनुपयुक्तस्य च सतारो निरर्थक इस्यध्ययनसम्बनम्य स्वाध्यापरयोपयोगापेक्षायामधीतेन सामा. येन अदालोध भावपेदित्यनमोध प्रति चिनियुज्यते शध्याय । अर्थशाने परपर घमरिययीभूनयागायनुष्ठानद्वारा पुत्राराभल्या- द्विरसाजनम् । चाऽध्ययनारपिना स्वाध्यायस्य सामान्यत: पलबदबोधनेऽवगने तद्विजिज्ञासामा विधिवास्यानोपजनकी- भूतत तुम्वरबोधनमारा, अशदाना लिहितताप्रियातायय येन, मनानामनुदानकाटितिशमियास्पियरमुनिजनय चेन, नामघेताना दियगर्भपरिदकावेन, निगनामनिराजनकीभताच कपासपा- वामन ने विरे पंपण्याप्यते ।

·चतुर्थपरिच्छेद गानमारनिरूपणम् " तर विविवाक्ये हे मारने अभिधीयते-शादी, आर्थी चेति । तत्र पुरुषप्रवृत्सनुकूलो व्यापार शादी भारना । पुरुषप्रवृत्तिरार्थी भावना । सा च शान्धा मापनाया विषयतयाऽय मज ती स्वरूपतश्च विगतुमशक्या सती यार्यावद्भिरगः परिपूर्णा विधानयोग्या भवति तावद्भिरापूरणीयेति क्रुप्यते । तदर्थ च तत्रोपनाया साध्यामाडक्षाया समानपदोपात्तमपि मा धात्वर्थमफ्टत्वामित्वा पटरूप स्वर्गादिक स्ववावयोपात्त मान्यतया परिगृहाति । तदमावेऽयवादोपात्तम् । तस्याऽ- प्यमाये स्वतन्त्रतया कल्पितम् । ततश्च साधनापेक्षाया समानपदोपात्त धावमेव समर्थत्या स्त्रीरोति सावनस्वेन । परतु तम्य क्रियाम्पत्वेन क्षणिकन्याकालातरमापि स्वर्गादिक प्रति सापनाव न समरतीति तम- पत्ये यागपलयोमध्ये पलोपत्तिपर्यन्ताम्यायि यागजन्यमपूर्मास्य किश्चिद्वस्तु यागनिष्टतया कल्प्यते-यागेनाऽपून कृया पल मारयेदिति । तव कथ यागेनाऽपूर्व सपायेतेतीतिरनव्यताकाङ्क्षा जायते । जाताया च तस्या तमरणपठितान्यनजातानि श्रुतिलिङ्गपाश्याप्रकरणस्यानस- माझ्यासहितेन रिनियोगविधिनोपदेशरूपेण, श्रुत्यर्थपाटम्यानमुग्यप्रवृत्यु- पवृहितेन प्रयोगविधिना, निविधेन चाऽतिदेशेन, स्मृत्याचारसामध्य- वाक्यशेषादिना, वासियाम्युच्चयतन्त्रप्रसगध निवृत्यादिपुरस्सर प्रापितानि जातिद्रव्यगुणक्रियाम्पाणि साक्षात्परम्परया पाइन्वय मज ते। अहानामपि क्रियारूपाणा क्षणियाना स्वप्रधानोपकारकत्व स्वरूपेण न सम्भवतीति तैरप्यद्वार प्रधानोपमारकर कन्प्यते । अतथ स्वस्वा. पूर्वद्वारा तत्तदोपकृतप्रधानस्तत्तदपूद्वारा तानि तानि पलानि स्वर्ग पुत्रपशुभूत्यादीनि सम्पादयेदिति काम्यस्थले कन्यते । नित्यनैमित्ति- पस्यलयोस्तु तथोपकृतैरग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिभिस्वापूर्वद्वारा पापचय मावयेदिति कप्यते । न च नित्यनैमित्तिक्स्पटयोरकरण पश्ययाय- परिवारमात्र फलम्, न तु पापक्षयादिकमिति वाच्यम् । "धर्मण पाप- ·तन्त्र सिद्धान्तरनावल्या मपनुदती"ति श्रुया "नित्यनैमित्तकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्" इति वार्तिककारसचनाञ्च तयोः पापक्षयार्यवारगमात् । अतः सर्वविशेषण- निशिष्टभावनापच्छेदकीभूतधात्वर्थरूपधर्मानुष्ठानद्वारा तत्तदधिकारी पुरु- पस्त तमभ्युदय नि,श्रेयस पल वा प्राप्नुयादिति विधिवाक्यार्य । एवञ्च पुरुषस्य ग्रेयरसाधनप्रतिपादनार्थमेव सर्वोऽप्यथ वैदिक्स्य सपरिकरस्य विधेर्यापार इति ध्येयम् ॥ विधित्रयनिरूपणम् स चाऽय विधिस्त्रिविध -अपूर्वविधि नियमविधि, परिसत्याविधि- येति । तद्विविप्रवृते पूर्व केनाऽपि प्रमाणेनाऽनबोधितमर्थम- पूनिया पोऽवबोधपति सोऽपूर्वविधिः। यथा “ अग्निहोत्रं जुहोति" "चीहीन प्रोक्षवी" स्यादि । अतविधिप्रवृत्ते, पूर्व न नाऽपि प्रमाणेनाऽग्निहोत्र प्रोक्षण वा तन्यतयाऽगतम् । अतोऽपूर्वार्धानबोध- कपादपूर्वविधिरित्युच्यते। पक्षेऽमातम य प्रापयति स नियमविधिः। यथा-"मीहीनय- हन्ति" इत्यादि । अतद्विध्यभावे पागे पुरोडाविध्ययभाऽनुपपल्या तण्डलनिष्पत्तावाक्षिप्तायां तमाघनत्वेन टोके उलूवल मुसलमयोगरूप- व्यापारवरूपस्याऽबहननस्य प्राप्तियधपि भवति, तथापि तसमकालमेव पिनुपीमावमाधनाना नम्वविदल्नाइमाहनप्रस्यपृष्टनिधर्षणादीनामनेषा- मपि प्राप्तिसमगधुगपदने नितुपीमात्रस्य पर्तुमशक्तरेक्दैव साधनमाय- दाज्यदिति सामाधनाना पाक्षिी प्राप्तिर्भवतीनि त मध्यपतितत्या- पहननस्याऽपि कदाचित्रातिस्मभारिनी। परन्तु सायनान्तरमाप्तिदशाश. महनन प्राप्तु न शनोति । अतस्तस्मिन्पक्ष याऽपहननस्याऽप्रासिस्ता निषयं प्रापणमनन कियते-सस्मिनपि पक्षऽयहनन मेर पुर्यादिति । अनोऽप्राप्तांशको रिधिनियमरिधिरित युगम् ।

·चतुर्थपरिच्छेद विधिप्रयनिरूपणम् अत्र यद्यपि श्रौतोऽय निधिलीनिकोपायप्रवृत्ते पूर्वमेव प्रवृत्तस्सन्न- वहनन पिदयातीति विषिप्रवृत्तिदशाया लौरिकमाधनानामनुपस्थितवाद- सन्ताप्राप्तप्रापकोऽयमपूर्वविधिरेव स्वरूपतो भवति, तथाऽप्येतद्विध्यमावे लोक्तोऽवहननस्य साधनान्तरस्मह पाक्षिक्येवा प्राप्तिमवतीति तादृशा- प्राप्तार्थप्रापणमेव पिरस्य पउमिति फटमादायव नियमविधिोरेति व्यवहार । अवघातस्य पितुपीभावादिक दृष्टमेव फ्लम् | नियमस्य तु पटमदृष्टम् । सन एव कप्यते-अपघातसपादितवितुपीमापविशिष्टरेर तण्डुल पिष्टादि द्वारा चरुपुरोटाशादिक सम्पाद्य तेन यागेऽनुष्टिने ततोऽयमुपयेत, नाऽन्यथेति । एत्र मन्त्रविध्यादापि द्रष्टव्यम् ॥ एकस्मिन्ननियुमयोरगयो . अहिहये एक्स्य वाऽगस्य समुचित्य प्राप्तापिसरनिरतको विधि परिमरयानिधिः। परिस' या पनम् । पारमपूर्वकस्य चक्षित्रो वर्जनवाचावात् । तद्वोधको विधि परिसल्या विधि । तनाऽऽद्यस्योदाहरण गृहमेवीयेप्टौ श्रुतम्-"आज्यमागो यजती"ति । तत्रैकस्मिगृहमेघीयेऽगिनि आध्यभागयोतदितरेपामङ्गाना च युगप प्राप्तो मस्सामनेनाऽऽध्यमागायतिरिक्ताना व्यावृत्ति क्रियते । "पञ्च पञ्चनपा भक्ष्या” इति स्मार्तमुदाहरणम् । अत्र न पञ्चसायापचनसमक्षण विधीयते । मक्षणस्य रागत एष प्राप्त वात् । नाऽपि नियम कल्यते, फटक्यनापत्ते । "निवृत्तिस्तु महाफ्ला” इति मासमक्षनिवृत्तियोधकशासनिरोधाच । अतोऽनेन पञ्चनखमक्षणतदितर- मक्षणयोयुगप प्राप्तो मत्या पश्चानिरिकपचनसमक्षणनिवृत्तिरेय बोध्यते । अनय "पश्च पचनसा मक्ष्या" इत्यस्य वचनस्य पश्चातिरिसपश्चनखा अभक्ष्या इत्य पर्यास्यति। अत एवेय निदोगा । दोश्रय स्वाहानि , परास्वीकार, प्रसाधयति । विधिशब्दघटितवाक्यस्य हि विधान स्यपार | सत्यव्यने । बनवोधन च नचटितयास्यस्य व्यापार । सोऽनेन पीरियते । प्राप्तस्य पशातिरिछपवनम्बस्य साधन कियन इनि ।

·तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्या इद च दोपत्रयं शाब्यामेव परिसइयायाम् । तत्राऽपि लाक्षणिक्यामेव, न तु श्रौतपरिसयात्यले “नाऽनृत वदेदि"मादौ । तत्र शब्दशक्त्यैव निषेधबोधनात् । अतत्स्वार्थहानादिक न तनाऽस्ति । एव पलत परिसङ्यायामपि न दोप्यम् । यथा “इमामगृष्णन रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते" इत्यादौ । तत्रापि लिझान्मन्त्रस्य स्शनाद्वये प्राप्ते पूर्वमेव प्रवृत्तेन विधिनाश्यामिधा यामेव म विधाना- तत्र स्वार्थहान्याटेरभावात् । अतश्च यत्र निषेधवोधकहाब्दाभार , यत्र वा प्रमाणप्रवृत्ते पूर्वमेव रागादिना विषयस्य प्रवृत्ति तन नैदोप्यम्, नेतरति बोध्यम् । द्वितीयस्योदाहरणम्-"इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वामि- धानीमादत्त" इत्येतदेव । अन घेवस्याऽङ्गस्य मन्त्रस्याऽगर्दभर- शनाद्वये युगप प्राप्तौ सत्या गर्दभरशनातो मन्त्रस्य निवृत्तिरनेन नियते । अाऽपि स्वरूपतोऽतनिधि वेऽपि फलत परिसरयाविधिवमरहनन- नियमविधिदेव बोध्यम् । लिशापूर्व प्रवृत्तेनाऽनेन विधिनामाभिधा- न्यामेर मन्त्रस्य विनियोगात् । पर तरिष्यमावे टिद्गादुर्भयत्र मत्र माप्नुयात् । अतो गर्दभरानातो मनिवृत्तिपलकोऽय विवि पलत एय परिसरयारिधि । सर्वमिद मनसि निधाय विभिनयलक्षणमुक्त मन्त्राधि- करणे वार्तिकमारणा- "निधिरन्यन्तमप्रासे नियमः पाक्षिक सति । वत्र चाऽन्यत्र च प्राप्त परिसद्स्येति गीयते" ॥ इति । कारितामा अस्या अर्थों न्यायमकाम्याम्यायां सारविवेगिन्यामस्मा- भिस्तिरामोदाहरण निम्पित इति तत एवाऽया सम्य. पिस्तरभयामेह प्रपन्थ्यो। ततोऽप्यधिकमाजिमिमि श्रीकण्ठायताराम विधानिधा- नभूते धीमदप्पय्पदरितेन्द्ररिचिते दिधिरसापने परिश्रम. पापः।

·चतुर्थपरिच्छेदे मोक्षस्वरूपनिरूपणाम् ननु नियमस्थलेऽपि साधना तरनिवृत्ति परिसरयास्थलेऽपि सैवे- युभयत्र निवृत्तेस्तुल्यत्वान्नियमपरिसरययो. को विशेष इति चेत्-अय भेद -नियमस्थले बचनस्य न निवृत्ती तात्पर्यम् , विन्त्यमासाशपूरणे । अप्राप्तेऽथे प्रापित इतरदर्षान्निवर्तते । न तत्र शब्दस्य व्यापारः। परि- सख्याया तु निवृत्तिरेव शब्दतात्पर्य विषयीभूता। अतो नियमविधिर्भाव- विश्यक , परिसत्याविधिर्वजनरूपाभारविषयक इति ॥ इति तन्त्रसिद्धान्तरनारल्यां चतुर्थपरिच्छेदे विधिनयनिरूपर्ण नाम प्रथमः प्रकाशः ॥ do- मोक्षस्वरूपनिरूपणम् एतादृशश्रेयस्साधनबोधनार्थ प्रवृत्तरिधिपिपयतया प्रतीयमान श्रेयो द्विविधम्-अभ्युदयो नि श्रेयस चेति । तत्र स्वर्गपुत्रपश्वादिजन्य सुख मम्युदयः । निःश्रेयसन्तु मोक्ष एव । स च प्रपश्चसम्बन्धविलयरूप , न तु मपञ्चविलय एव । मीमासम्मते प्रपश्चस्य परमार्थत्वान्युपगमात् । श्रुतिस्मृत्यादिपर्यालोचनया तस्य सत्यत्यागमात् । अत एव “यत्र वस्य सर्वमात्मेवाऽभूत्" "आत्मा वा इदं सर्वम्" "या हि द्वैत- मिन भवति"इत्यादीनि द्वैतनिषेधपराणि वचनान्यौपचारिकतया नेयानि। यया हि स्वाग्निक प्रपञ्चो मृगतृष्णेन्द्रजालादिश्च भ्रान्त्या परिकलित कियन्तश्चन काट दृष्टिगोचरीभूय पश्चाद्विलीनोमवति, तथाऽयमपि शरी- रेन्द्रियविपयादिरूप. प्रपञ्च कियन्तश्चन कालमात्मन उपभोग्यता मजन पश्चाद्विनाशादनुपभोग्यो भरतीत्यनेनैर सादृश्येन भ्रान्तिरित्युपचा- ইমন ব্ৰণ্যতা বিজলীআংকা লিলবি না কাকি चिमुत्पादयितुश्च । अतो नाऽनेन प्रपञ्चस्य मिथ्याज्ञानजन्यथ वोपयितु शक्यते, येन तस्याऽऽत्यन्तिको विलय आशयेताऽपि। किन्तु प्रपश्चस्य ·१५८ तन्यसिद्धान्तरन्नावा स्वमम्बन्धविलय एव त्रिधा हि पुरुषस्य प्रपञ्चेन सह सम्बन्धः शरीरेण, इन्द्रियेण, विषयश्च । मोगायतन शरीरम् । मोगसाधनानीन्द्रियाणि । मोग्या. शब्दरसादयो विषयाः । भोगो नाम सुखदुःखादिनिश्यकोs- परोक्षानुमत्र, । एतैः पुरुषो वध्यते । स एस बन्धसंसार इत्युच्यते । प्रयाणामेपामात्यन्तिकनिवृचिरेर मोक्षः । आत्यन्तिकवञ्च !त्पनाना शरिरेन्द्रियविषयाणा विनाश. नूतनानापनुपति.। ताम्याश्च सुखदुःखो- च्छेदः। तदुच्छेदच धर्माधर्माच्छेदात् । धर्माधर्मोच्छेदश्योगन्नाना धर्माणा फलोपभागेनाऽधर्माणा नित्यनैमित्तिकरमानुष्टानेनोभयेमामा मज्ञानेन च মনি। স্বাস্থ নন্তু জান্তালামনুষ্ঠানৰ সন্নিবিষ্টাৰাগল বাশার नित्यनेमितिकमात्रकरणेन प्रत्यायपरिहारात् असति शरीराधारम्भके हेतो पूर्वशरीरनिपाते चाऽशरीरोऽवस्थितो मवति । स एष मुक दृयुच्यते । मतो मोक्षार्षिभिस्तथैव यतितन्यम् । न खामशानभानादेनाहशो मोसो लघु शक्यते । आमज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तौ पुरुषस्य रुच्युत्पादनफरयाद । मोक्षस्तु पोलेनैव हेतुन। । ययोक्तं पातिककार "आत्मा नावल्य इत्येवन्मोक्षार्थ न च चोदितम् । सर्मप्रत्तियोग्यत्वमात्मज्ञानम्प लक्ष्यते" ।। इति ।। "आन्मा पारे दृष्टव्यः" "यविनाशी या रेऽयमात्मा" इसादिना पनिपादितमामहान हि सयोग् पृथक्वन्यायेन ऋबर्थ पुरपायच । ऋचर्यता तापदमिोगादिक गत्मनो नित्य वाविनाशिदितिगदनद्वारा पुरुषाणां कर्ममु प्रवृत्तिजननमात्रौरयिर रम् । तेन मिना पारलौरिकेतु ते प्रतिनियनुदयात् । पुराना सावधामापा मेशोरफार- फारम् । यो दि देशठिमुनमा मानम नरममर दुसानीत जानानि तम्य देवसम्बन्धविरचय समम्बदषु दमरवोदास पे जाते पूरताना वर्मा पटमोगेन क्षपानिमिचे शपर पतिइनागताना तेरामननुदानादेवा

·चतुर्थपरिच्छेदे मोक्षस्वरूपनिरूपणम्
।
सबादेहान्तरानुत्पचेरशरीरेणैवाऽवस्थितो भवति । संवाऽवस्था मोक्ष इत्यु-
,च्यते । अतो मोक्षार्थिभिर्विवेकज्ञानमात्रेण न कृतार्थमन्यमानस्थातव्यम् ,
किन्तु पूर्वोकरीलाऽशरीरत्वमम्पादने यतितव्यमिति। तदुक्त लोकार्तिके-
"मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिपिद्धयोः ।
नित्यनैमित्ति कुर्यात्प्रत्यवायजिघांसया ।।
तत्र ज्ञातात्मतत्यानां भोगापूर्वक्रियाक्षये ।
उत्तरप्रचयाभावदेहो नोत्पद्यते पुनः ।।
कर्मजन्योपभोगार्थ शरीरं न प्रवर्तते ।
तदभावे न कथिद्धि हेतुम्तत्राऽवतिष्ठते ।।
वस्मात्कर्मक्षयादेव हेत्वमावेन मुच्यते ।"
इत्यलं बहूक्त्या, सूरिमिः पराकान्तवादियुपरम्यत इति ।।
इति तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्यां चतुर्थपरिच्छेदे मोक्षस्वरूप-
निरूपणं नाम द्वितीयः प्रकाराः }}
अमुधाखनमोनेत्र (२००१) मिते वैक्रमव सरे ।
माघे दशम्यां शुक्टाया दिया क्षिनिजबामरे ॥१॥
स्थानासे हनुमद्ध भागीरथ्याः परामरे ।
पूर्णता तन्त्र सिद्धान्तरनावलिरंगादियम् ॥२॥
योऽसौ कारितवानेता कृतिमन्तमम स्थितः ।
मश्रद्धमर्पये तस्मिविमोऽम्टानमाटिकाम् ॥३॥

·तन्वसिद्धान्तरनावत्यां गुणयुतमगुण वा अपमेनं विलोक्य प्रमय इस वुधेन्द्राः रसाधने दूषणे वा । परमुरुगुणवन्यान् प्रार्थये प्राइवर्यान् प्रथममनघाटया वीक्ष्यतां अन्य एपः ॥४॥ इति तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्यां चतुर्थः परिच्छेदः ।। इति श्रीवेदवेदाङ्गपारस्वपैदिकमाईमौमालवंशमुक्ताफल- श्रीरघुनाथतनुजन्मना श्रीमदन्नपूर्णागर्ममम्भूतेन महामहोपाध्याय,शानरवाकर, पण्डित- सामाम, मीमांमाकेमरिश्रीवेङ्कट- मुत्रनप्पशर्मणा श्रीचिन्नसामि- शानिममायेन सिरचिता तन्यसिद्धान्तरत्नार- लिम्ममासा॥

·परिशिष्टम् भप्रभाकरमतभेदप्रदर्शनम् प्रमाणविपये भाटैस्स्वीकृताना प्रमाणानां स्वरूपं निरूप्यते । एतेश्च पट प्रमाणानि स्वीकृतानि-प्रत्यक्षमनुमानं, शब्दः, उपमानमर्थापचिरनु. पलब्धिरिति । अत्राऽयं सग्रहश्लोकः- 'चार्याकास्तावदेकं द्वितयमपि पुनौद्धवैशेपिकौ द्वौ भासर्वज्ञश्च सांख्यस्त्रितयमुदयनाद्याश्चतुष्कं वदन्ति । पाहा प्राभाकराः पञ्चकमपि च वयं तेऽपि वेदान्तविज्ञाः पदकं पौराणिकास्त्वष्टकममिदधिरै सम्भवैतिहयोगात्' ।। इति । प्रत्यक्षलक्षणम् , इन्द्रियाणि च कुमारिलमते-तत्र पत्यक्षं नाम पदार्थसाक्षादिन्द्रियाणां सन्निकर्षे सति जायमानं ज्ञानमुच्यते । प्रत्यक्षजानकारणभूतानि प्राणरसनचक्षु- स्वकश्रोत्राणि मनश्चेति पडिन्द्रियाणि । यत्संप्रयुक्तोऽर्थे विशदावमासं विज्ञानं जनयति तदिन्द्रियमित्युच्यते। तत्र चक्षुर्नाम कनीनिकान्तर्गत तेजः। जिह्वाग्रगस्तीयांशो रसनम् । गन्धप्राहकमिन्द्रियं पार्थिवं घ्राणमि- युच्यते। स्पर्शोपलम्भस्य त्वगिन्द्रियस्य वायवीयत्वम् । 'दिशः श्रोत्रमि' त्यधिगुप्रैपगताल्लिद्गादिग्माग एव कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नः श्रोत्रमुच्यते । मुखाद्यापरोक्ष्यसाधनेन्द्रियत्वेन करुथ्यमन्तरिन्द्रियं मनः । एतेपाञ्च चतु- गदीनामनुद्भूतरूपस्पर्शत्वात्प्रत्यक्षेण न महणमिति सिद्धमिन्द्रियत्वम् । प्रामाकरमते-प्रामाकराणामनुपलब्धि विहाय पञ्चैव प्रामाणान्य- भिमतानि । तत्र 'साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यक्षम् । इति प्रत्यक्षलक्षणम् । तथ प्रत्यहं मेयमातृममास्तिति त्रिपुटं भवति । मेयेषु द्रव्यजातिगुणेषु सा प्रत्यक्षा प्रतीतिरिन्द्रियसंयोगेनोत्पद्यते । इन्द्रियाणि पूर्वोक्तान्येव । तेषां स्वरूपमपि पूर्वयदेव । श्रोत्रस्य परं कर्णशष्यवच्छिन्नासाशत्वमेव ।

·(१२) सन्निकर्पाः कुमारिलमते-सनिाविपये नैयायिकाभिप्रेतपु सयोगस्सयुक्तसम- वायस्सयुक्समवेतसमवायस्समवयस्समवेवसमवायो विशेषणविशेष्यभाव इति पसु सनिकषु प्राथमिकास्त्रीनेव समायस्थाने तादात्म्यमिति व्यष- हरन्तो माट्टा अगीकुर्वन्ति । एतन्मते ओनस्य दिगात्मक्त्वान् शब्दस्य च द्रव्यत्वेन सयोगरूपसनिकर्षस्यैव सम्मवात् न समजायसम्बन्धाङ्गीकार- स्याऽऽवश्यकता । एर शब्दवृत्तिसामान्यस्य सयुक्तादात्म्येनेव प्रहणस- म्भवेन न समतसमवायोऽप्यावश्यक । तयाऽभावपदार्थस्याउनुपल"प- रूपप्रमाणान्तरविपयस्य प्रत्यक्ष ज्ञानाभावेन तदर्थ मनिषा नाऽपेदयत इति विशेषणविशेष्यमावरूपस्सनिकर्पोऽप्येतन्मते नाऽभ्युपगम्यते । अत- स्सयोग , सयुक्ततादात्म्यम् , सयुक्ततादात्म्यतादात्म्य चैति प्रयस्सनि- कपा । एवञ्च पडिन्द्रियात्मक विसन्निवर्षमेतन्मते प्रत्यक्षप्रमाण मिति सिद्धम्। प्रत्यक्षरिभागः तच प्रत्यक्ष नेयायियनिर्विकारक सरिकल्पञ्चेनि द्विवियम् । नम्न प्रकारताविशेष्यतादिरिषयतारहित शान निर्विल्पम् । सविक- ल्पकन्तु सक्शेियक मप्रकारक सससर्ग वा ज्ञानमुच्यते । सम्प'गोरयम' दरष्टायम, शुक्लोऽयम, गच्छत्ययम, हित्योऽयमिति झातिद्रव्यगुण- पियानामविषयकनया पश्यया भवनि। पाशुपादिभेदेन प पाहा। प्रत्य मात्र प्रति महत्वस्य कारणत्व स्वीक्रियता पानुपनत्यम एकाद् मूतप कारण म, पार्शन घामृतस्पर्श न तु रूपम यत्र कारणम् । तन वायु- रमीपा मते त्वाम्पत्यविषय इनि मिष्यति । प्रामाश्रमते-सनिक विषय मयोग सयुमममाय, समवायशी ग्रेधा मनिकपमा । एन.मन हरयादीना निराकरणात मयुतममयेन- ममवाया नाऽऽअपनीयः । शन्दश्यालयमाचारमामयनममवायोऽपि বাপ্পী। মাষাসমাপ সময় রথযামা- हिरोमा परीन्यमावाऽपि.नायुपगन्तय इति विशेष । अन्य भापविमागादिकं पूर्वर ।

·1 (१६३ ) अनुमानलक्षणं तद्विभाग कुमारिलमते-व्याप्यदर्शनादसनिकृष्टार्थविज्ञानमनुमानम् । यया- पर्पते धूमवत्वदर्शनादग्निमत्वज्ञानम् । तदिदमनुमानं 'त्रिविधिम्-अन्वय- व्यतिरेकि केवलान्ययि केवलव्यतिरेकीति नैयायिका प्रतिपना । वत्र केवलव्यतिरेक्यनुमानमिमे नाऽभ्युपगच्छन्ति । अयमेपामाशय-अत्र हि प्रकृतपक्षादन्यत्राऽप्रसिद्धस्यैव पदार्थस्य साध्य वक्तव्यम । एतस्मि- श्चाऽनुज्ञायमानेऽष्टाद्यलौकिकार्थानामप्यनुमानविपयत्वं प्रसज्येतेति । अवयवविचारः वर परार्थानुमानवाक्यं पचावयवमिति तर्करसिकाः-प्रतिज्ञाहे. तदाहरणापनयनिगमनान्यवयमा इति। एषु त्रयाणामेवाऽऽनश्यकतेति भाट्टाः प्रतियन्ति-प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानां वा उदाहरणोपनयनिगमनानां था। तत्राऽद्यपक्षे प्रतिज्ञाहेतूदाहरणे रेव धूमज्ञानज्ञाप्यरहिमदभिन्नः पर्वतो यहिव्याप्यघूमवन्महानससदृश इति वाक्यार्थज्ञानादनुमितिजननादुपनय- निगमने व्यर्थे । द्वितीयपक्षे चौदाहरणप्रभृतिभिरेव साध्यसिद्धः प्रतिज्ञाहेतू व्यर्थावित्येपा तात्पर्यम् । अनुमानदोषाः तथा हेत्वाभासा अपि प्रय एवानाऽभिमता:-प्रसिद्धोऽनेका- न्तिको बाधकश्च विरुद्धापरपर्याय इति । अनुमितिकारणीभूताभावप्रति- योगियथार्थज्ञानकारी हेतुनिष्ठदोपो हेत्वाभास इत्युच्यते । तत्रा. सिद्धिः-स्वरूपासिद्धि , सम्बन्धासिद्धि, व्यतिरेकासिद्धि ,श्राश्रयासिद्धिः, व्याप्यत्वासिद्धिश्चेति पञ्चधा भवति । अनेकान्तिकस्य साध्यसशयजन- कतया दूपरत्वम्। स च द्विधा-सव्यभिचाररसप्रतिसाधनश्च । यत्तु नैयायिकासाधारणासावारणानुपसहारिभेदेनानेकान्तिक त्रेधा मिन्नममि- यति, वन साधारण एव केवल सव्यभिचारपदाभिधानार्ह अनेकान्ति- कान्तभूतः, असाधारणस्त्वसिद्धविशेष एव । तदिदं सर्व पार्थसारथिमि.. श्रेस्तक पादे सम्यगुपपादिपतम् । एवमेते त्रयः यथासम्भवमवान्तरविभा: गवन्तो हेतुदोपाः । बाधश्च प्रतिज्ञादोपः। सोऽयं साध्यस्य प्रमाणान्तरेण परिच्छेदे, तदभावस्य तथाभावे, साध्यस्यैवाऽप्रसिद्धावपि या भवतीति ·(१६४) अंधा। एवमुदाहरणदोपा अपि साध्यवैल्यसाधनवैकल्योभयवैकल्या. अयहीनत्वादयो भवन्ति । प्रामाकरमते-महानसादौ वहिधूमयोनियममहणावसरे ये ये पदार्था गृहीताः, त एवाऽनुमानेनाऽपि गृह्यन्त इति स्वीकुर्वाणा अपि प्रामाकरा, तस्य संस्कारमात्रजन्यत्वाभाषाद्नुभूतित्वाच पृथकप्रामाण्य- मभ्युपगच्छन्तीति पूर्वमतापेक्षया विशेषः । अन्यत्सर्व पूर्ववत् । शब्दपरिच्छेदः अभिहितान्वयवादः कुमारिलमते-अनुमानप्रमाणनिरूपणानन्तरमुपमान निरूपयन्ति नैयायिकाः । मादास्तु वादिपरिप्रहमूम्ना शब्दं पुरस्कुर्वन्ति । तत्र ज्ञातेः पदैः पदार्थस्मरणे कृतेऽसनिकृष्टवाक्यार्थज्ञानं यत् तच्छान्दमितीयते । ददिदं शादशान व्युत्पचिमूलकमिति प्रथमतस्वत्प्रकारं विवेचयामः- बालो दि 'गामानय, पुत्रस्ते जातः' इत्युत्तमवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरं प्रवृत्ति हर्षादिकं था कस्यचिन्मध्यमवृद्धस्योपलभ्य वयोवुद्धिपूर्यकत्वाद्ग- वानयनपुत्रजननाधयुध्यनन्तरमेयाऽस्य प्रवृत्तिहर्पादिफ जातमिति युध्य- मानः, वाशार्ययुद्धश्च शब्दानन्वरमेव जातत्वाद्गामानयेत्यादिशन्दस्य गवानयनाचार्ययोधकत्वमवबुध्यते । तस्मिन्नवसरे पिण्डितस्यैवाऽर्यस्य पोषकतया भातशब्दः ।तरप 'गां यधान' 'अरवमानये. त्यादिद्वितीय- प्रयोगे पदान्तरयोगत्यागरूपायापोद्वापाववलोक्य गोराब्दस्मारनादिमतो वाचकः, भानयनशब्दः पानयनप्रियावाधक इत्यादिपदार्यविवेकमब- धारयति । एवं पदार्थज्ञाने स्थिते यत्पुनस्तदनन्तरमेकविशिष्टार्थज्ञानरूप वाययार्थशानं जायते 5 वारिफादर रमाशेरते-पदानां पदार्थ- योपोपडीयवान् पदार्या एवं स्वससर्गरूप वाश्यार्थमवयोधयन्तीति । माहाः पुनः पदार्या लहण्येव वाक्यायं पोषयन्तीति मुयते । वाच्यार्या- नुपपस्या सनु लप्तमा भवति । अत्र च पदी रमयमाया गवादिपदार्थाः यान्यो-यान्वय विना सामान्यरूपा एवाऽयतिष्टेग्न, सर्दि पदानां प्युत्पत्तिममयायधृतमेकविशिष्टार्ययोधता पयं पिरप्येवेति सामान्यापस्य बाच्यस्याग्नुपपचेरन्योन्यान्ययरूपे विशेष एव पदार्याः पर्यस्यन्ति । सश गोपनीयमानेक, पानयना गोसम्परमेषेति परस्परान्वयसामान गवान- ·( १६५ ) यनरूपवाक्यार्थसिद्धिः। तेन पदाभिहिताः पदार्था एवं मियोऽन्वयं यान्तीति 'अभिहितान्वयवादिनो भाट्टाः' इति व्यवतियन्ते । प्रामाकरमते-शब्दविज्ञानापेक्षादात्ममनस्सन्निकर्षान् यदार्थविषयं ज्ञानं तच्छात्रं नाम प्रमाणम् । अत्र शब्दव्युत्पत्तिमधिकृत्य पदार्थेषु तत्तत्पदेरमिहितेषु वेपां परस्परान्यरूपे वाक्यार्थे पुनर्लक्षणा मट्टमत इति तदनुसारिणोऽभिहितान्ययवादिनो मवन्तीति पूर्व प्रतिपादितम् । प्रामा- कराः पुनस्तादृशान्वयस्याऽपि तादृशपदार्थविशेषणतया शक्यत्वं पदवा- च्यत्वं चेत्यगीकुर्वन्तोऽन्विताभिधानवादिनो भवन्ति । तथाहि-गामान- येति प्रथमश्रवणे हि गवानयनरूपस्याऽन्वितस्यैवाऽर्थस्य शब्दो बोधक- तया ज्ञातः । अतस्तदनुसारेण पुनरपि पदानामेवाऽन्वितार्थबोधकत्वं वाच्यम्, न तु पदार्यानाम् । श्रावोपोद्वापाभ्यां हि पदार्थेषु विविच्यमा- नेष्वपि तत्र तत्र तैस्तैरन्विता एव पदार्था धाः, न त्वेकाकिन इत्यन्विते स्वार्थे पदानां शक्ति परित्यज्यते । अतः पदामिधेय एवाऽन्वितरूपो वाक्यार्थः, न तु पदार्यगम्यः । शब्दार्थविचारः कुमारिलमते-शब्दन्त्वधिकृत्य मीमांसका नित्य इति पुवते । वृत्तिस्तु शक्तिलक्षणा गौणीति निविधा । वत्राऽभ्यवधानेन शब्दजन्यप्रतीत्यनुकूला शृत्तिशक्तिः।सा च न नेयायिकानामिव 'अस्माच्छब्दादयमों योद्धव्य' इत्तीश्वरेच्छा रूपा, किन्तु पदार्थान्तरमिति मीमांसकाः । अस्या एव सबैस इति व्यवहारः । तद्महश्च व्याकरणादिमिः । शक्यसम्बन्धो लक्षणा। सा च जहत्स्वार्था, अजहत्स्वार्था चेति विविधा । तर स्वशक्या- विशेष्यकान्वयबोधप्रयोजिका जहत्वार्था । यथा गङ्गायां घोप इत्यादौ । स्वशक्यार्थविशेष्यकान्वययोधप्रयोजिका अजहरस्वार्था । ग्रथा-यष्टीः प्रवेशयेत्यादी। इयमेयोपादानलक्षणेत्यालङ्कारिकाः । तद्धीजन्तु शक्यार्था- न्वयानुपपपत्तिः, न तु तात्पर्यानुपपत्तिरपि, वेदे वदसम्भवादिति केचन मीमांसमाधाशेरते। अन्ये च वेदे पुरुषामायेऽपि शब्दस्येव तारपयोदिकं स्वीकृत्य तदनुपपत्तिरेव लक्षणाया योजमित्यभिप्रयन्ति । स्वशयसम्म विगुणसजातीयगुणवदुपस्थितिहेतुवृत्तिर्गीणो । गौणीयत्तिबोधफानि प्रमा- गानि तत्सिद्धिः' जातिः, सारूप्यम् , प्रशंसा, भूमा, लिङ्गसमवयः' -- ·( १६६) इति षट् । शब्दार्थः पुनः जातिरसण्डोपाधिळ, न तु व्यक्ति , नाऽपि जातिविशिष्ट व्यक्तिः। यौगिकपदाना व्यमर्थः । घातूना यत्नातिरिक्तो घ्यापारोऽर्थः। आरयातस्य दशलकारसाधारणस्य यमरूपा आर्थभाव- मेति विवेकः। तदिद शादं द्विविधम्-पौरुपेयमपौरपेयमिति । तत्रायः प्रकार लोके प्राप्तवाक्यम, द्वितीयस्तु अपौरपेय वेदवच । तदेवं लौकिक वैदि- कमपि शाब्द प्रमाएं सिद्धम् । धेदिकश्च विधिमन्त्रार्थवादमेटेनोपदेशाति- देशभेदेन च बहुनियम् । प्रामाकरमते-तदिन शास्त्र पौरुषेयमपीरुपेयमिति द्वेधा विमज्य तत्र पौरुषेय लोक आसवाक्यमिति कीमारिलाना मतम् । पत्र प्रामाकरा अन्यथा मन्यन्ते-लौकिकवाक्याना नेत्र प्रामाण्यम् । प्रमाणशब्दातु वेदात्मका- पौरपेय एव । पुरुषपनानि तु बक्त्रभिप्रायानुमापकान्येव न स्वयमेव वाचार्य बोधयन्ति, यतश्च पुस्पाधीनरचनं लौकिक वाक्यमययार्यशक्षा- कुण्ठितशक्तिक परिदृश्यते । व्युत्पत्तिसमयसिद्धाऽपि शब्दाना वोधमत्व- शक्तियभिचारमूयिष्टेषु पौरपेयवचनेषु तदारावाराष्ट्या कृष्टिना भवति । फेचिचावभ्रमेणवाऽनन्वितवादिनः, अपरे घाशयदोषतः, अन्ये प्रमादात्, केऽप्यशक्तश्व परिदृश्यन्ते । एतारादोपदूपिनपुरुषोताना पदार्थाना कयमन्वययोग्यता प्रतीयताम् ? सति चैव यावदलेन यात्रा अमुमर्थमध्येर वाक्यं प्रयुम मिति नाउनुमीयते, तावदन्ययात्वशान निवतंत इति वाक्यमुहारत एव। उस्नाद्वस्तृधीस्तावनुमानच्या। धन 'नधास्नारे पच फलानि सन्ती नि वाक्य श्रुते पदार्यपु च पृयश्यम् स्मृतप्यनुमानमेवमुनि-'एठानि पदानि एनेपा पदायांना मसगमवयुध्यत्र प्रयुतानि, यातप्रणीतपदत्वान्, गामानयेनि पदवदि' ति। एवञ्च परतुः पदार्यससर्गज्ञानमवगन्तुं परिधान्नः घोता पदार्थमसरूप वाक्यामपि बलालमत इत्पनुमेय पर नरवचरम वाश्यार्य इति । एमावता प्रयत्नानेदमत्र निलिवम्-पोरान्दो लोविरादरपे- त्युमय प्रमाण माहाना, प्रामाराणान्तु पयम्य पृथकामारयम, पर- स्याउनुमानत्वञ्चति । १ ·(१६७) लिङविचारः कुमारिलमते -अत्र लोके वेदे या लिडादिप्रत्ययानां विधिरर्थः । तत्र मण्डनमिश्रास्तावल्लोकवेदसाधारण्येनेष्टसाधनत्वमेव लिडर्थ इत्यभ्युपग- च्छन्ति, यतश्च पुरुषाणां तत्र तत्रेष्टसाधनताज्ञानमेव प्रवृत्तिहेतुः परिदृश्यते। पार्थसारथिमिश्रा:-नियोगो विध्यर्थः, इष्टसाधनत्वमेव तत्वेन रूपेण विध्या, तत्तद्धात्वर्थगत कार्यत्वं लिउर्थः, अभिधाख्यो व्यापारः शब्दगतो लिबर्थ इति मतचतुष्टयमुपपाद्य, नियोगविध्यर्यत्वं प्रामाकरामिमतं खण्ड- यित्वा, तृतीयचतुर्थयोर्मतयोर्वासिननुसारितां प्रदर्य 'न्यायविदा त्विष्ट- साधनत्वमेवाभिमतम् । । न च सविद्विरोधः, तेन रूपेणाऽभिधानाभावात् । प्रवर्तनारूपेण तु शब्दोऽभिधत्ते प्रवृत्तिहेतुश्च धर्मः प्रवर्तना । सा चापौरु- पेये वेदे प्रैपादीनामभावारपारिशेप्यादिष्टाभ्युपायव निश्चीयत' इत्यादिना इष्टसाधनत्वस्यैव लिडर्थत्वं प्रत्यपादयन्यायायरत्नमालायाम् । भट्टसोमेश्वरखण्डदेवप्रभृतयस्तु-लोके सर्वोऽपि प्रवर्तका 'अहमेन- मस्मिन् कर्मणि प्रवर्तयामी' त्याशयं हृदि निधाय लिडादिघटितं वाक्य- मुचारयति । प्रवर्तमानोऽपि पुरुष: 'अनेनाऽहमस्मिन् कर्मणि प्रवर्तितः' इत्यवगच्छतीति सर्वस्वसंवेद्यम। अवगम्य च प्रवर्तयितृपुरुपेच्छारूपां प्रवर्तनामिच्छाविये कर्मणि इष्टसाधनत्वादिकमनुमिनोतीत्यपि सर्वस्व- संवेद्यम् । यदि चेप्टसाधनत्वमेव विध्यर्थः, नहि किमिति तदनुमाने पुरुषा प्रवर्तताम् । अत इप्टसाधनत्याद्यतिरिक्तः प्रवर्तनाल्योऽलौकिक कश्चिद्धर्म- विशेपो लिडादिवाच्य इत्यभिप्रयन्ति । प्राभाकरमते-पूर्वन्तावदशलकारसाधारणस्य ऽऽख्यातस्य यत्नरूपा- ऽर्थभावना, लिडादीनाच विधिप्रत्ययानामिप्टसाधनत्याद्यतिरिक्तः प्रव- वनारयोऽलौकिक कश्चन धर्मविशेपोऽर्थ इति कीमारिलमतममिहितम् । अत्र प्राभारा लिड्सले केवलमाख्यातस्य कृतिरथः, न तु सर्पलकार- स्थल इत्यभिप्रयन्ति तथा लिछादिविधिप्रत्ययानागपूर्वापरपर्यायः कार्यात्मा । तत्रापि लोके कार्यत्वेन क्रियायाः वेदे च नियोगस्य लिट. पत्वमिति विवेकः । विशेपेण चैतन्मतं अस्मत्पूज्यपादैः श्रीगुरुचरण- विधितत्वसहमहे निरूपित्तम् । नियोगोऽर्थः ·( १६८) उपमानम्, अर्थापतिश्च कुमारिलमते-पूर्वदृष्टेऽये स्मर्यमाणे दृश्यमानार्थमादृश्यज्ञानमुपमा- नमा यथा गवये गोसादृश्यदर्शनानन्तर स्मर्यमाणे गवि गवयसाटश्यज्ञानम्। अत्र नैयायिका उपमानं प्रमाणमङ्घीकुर्वन्तःवस्य शब्दार्थ व्युत्पत्तिफ्लकता- मध्यवस्यन्ति । भाट्टास्नु तदिदं प्रमाणमभ्युपयन्तोऽपि उन परामिमतरा- दार्यध्युत्पत्तिमन्यया निहन्तोऽनुमूतपूर्वपदार्यप्सशस्य वस्त्यन्तरस्य प्रत्यने सवि यदुनुमूतपूर्वस्य वस्तुनः प्रत्यतीक्रियमाणवस्तुसादृश्यतया शानं जायते तदुपमानफल वर्णयन्ति । एवं वर्णयतां फलमिदमेपा सिध्यति- यम विवाघानि न विशिष्य समाम्नानानि, ताऽङ्गप्राप्तये प्रकृत्युपदिष्टा- नानां नियमेनोपस्थितिः प्रविपादयितव्या । यदि समानधर्मदर्शनमनिवं स्मृविमानं भवेन, तहि यथाक्यविस्मृतस्य कमरोहानि विकृती भरीव्यानीत्यत्र निश्चितप्रमाणाभावनाउनाश्वासो भवेत् । अवरच विकृति- पर्यानोचनसमय प्रत्यागमः परिनिश्चितप्रमाणविशेषाधीनोऽनुमत्र- रूपस्याभ्यत इति। मोमासकानामापत्तिनाम पश्चम प्रमाणममिमनम् । प्रत्यक्षेण शन अमितत्याऽयस्योपपादकार्थान्तरकल्पनमर्यापत्तिरित्युच्यते । इयन दृष्टा- यांपतिः श्रुता तिरिति द्विधा । तत्राsser यथा-देवदत्तनिष्ट दिने मोजनराहित्यं पौनबन्ध प्ररयष्ट म्योपपादक रात्रिभोजनं कम्पयतानि । द्विवीयातु-विश्वजियागकरएकमावनाविषयप्रवर्तना विधिप्रमिता नष्टोद्- देश्य रत्व विनाऽनुपषमाना स्वर्गादरियस्त्य कल्पयति । अव दिन- मोजनामावविशिष्टपोनवमान न दृष्टार्थापत्ती कारएम, येनाऽनुमाना- न्तमायः शक्यत । किन्तु भोजनामावपीनन्ययोगसामानाधिकरण्यरुप. सन्धानुपपचिमानम् । तेन नाऽनुमानान्तमांवः । प्रामाकरमन-उपमानप्रमाणे माऽनयोमनयोरः परिशयने । यां- पत्ती तु येय श्रुतायांपत्तिमर्माहानाममिमता, नाममा नानुमन्यन्ते। भारिपू- रांस्य पायापाञ्चयमिदये यत्र रामोऽध्याहियते तत्र धनाधामसिरिति भितिः । यथा 'वारद्वार इत्यग्निवाक्यम्वमिप्यर्थ बिहीवि पदमपादिया। सेयं दयनरुपा तापसिमानाम भमया ।

·( १६९)
अत्र प्रामाफरास्तु-विरणाद्यर्थस्यैवाऽन्न कल्पनीयतया शब्दकल्पना-
मावान् श्रुतार्थापत्तिनं सिध्यतीत्यभिप्रयन्ति ।
अनुपलब्धिः
कुमारिलमते-अर्थापत्तिपर्यन्तानि पश्चप्रमाणानि भावमानगोचराणि
नाभावग्रहणे व्याप्रियन्ते । तस्मादभावग्राहकम् अभाव इति अनुपलब्धि-
रिति च कथ्यमानं स्वतन्त्रमेव पप्ठं प्रमाणमित्यातिष्ठन्ते भाट्टाः । एवं
प्रमाणपट्टे वाल्मीकिवचनमप्युष्टम्भकं भाट्टानाम्-
'राम पयुक्तयो लोके यामिस्सर्वोऽनुदृश्यत' इति ।
(वाल्मी, अर. ७२.२)
प्रामाकरमते-अमावानामधिकरणात्मकत्वात् तद्ग्राहकप्रमाणस्या-
नपेक्षितत्वादनुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं नाङ्गीक्रियते प्रामाकरः ।
इति भाट्टप्राभाकरमतयोः प्रमाणनिरूपणम् ।

·प्रमेयेषु कौमारिलं मतम् , द्रव्यनिरूपरसञ्च कुमारिलमते-एव तावन्मतमेदेन प्रमाणानि प्रदर्शितानि । अथेदानी अमेयविषये क्यिान्भेद इति समालोचयामः-द्रव्यगुणफर्म सामान्यशक्त्या भावभेदेन पदार्थः पइविध र तत्र परिमाणगुणाभारत्वं द्रव्यस्य लक्षणम् । तच पृथिवी सलिलं, तेजः, पवनः, तमः, व्योम, काल, दिक, आत्मा, मन , शब्द इत्यकादशविधम् । तर पृथिन्यजसा प्रत्यक्षले न विवादः । परन्वन तामिः एतदारम्मकतयाऽनुमेया: परमाणवोऽङ्गीक्रियन्ते, माहास्तु जालमूर्यमरोचिषु दृश्यमानानसून विहाय परमाणुन नाऽभ्यु- गच्छन्तीति विशेप । पायुरनुमेय इति परैरङ्गीक्रियते । एतन्मते स्पर्शनप्रत्यक्षस्सः । अय- मैपाममिसन्धि-कृष्णो घटः, पीतो घरः, श्वेतो घटः' इतिषन, 'शीतो पायुरुष्णो वायुग्नुप्णाशोतो वायु' रिति षायुद्रव्यस्यैकस्य प्रत्यभिज्ञायमा- नत्वान् स्वगिन्द्रियप्रत्यक्षो वायुरिति । आलोगभावस्तम इति न्यायमतम् । चत्र प्रतीयमानयोः गुणर्मणी विना बाधक प्रतिक्षेपायोगात तक्षपि स्वयं द्रव्यमित्यमी मन्यते । प्राशकाल दिशोऽप्यन प्र यक्षा। यदि दिक्कलाकाशा न प्रत्यक्षाः, धहि पा स्वरूपमेव होयत, प्रत्यक्षव्यतिरेकरण तेषु प्रमाणाभावात् । श्रीएयपोमानि द्रव्याणि नित्यानि विमूनि च । तत्राआशो विमुरपि घटाधुपाघियशात् पटाकाशादिव्यपदेश जभते । पालो विभुरपि पद- शनिर्मपाः काठा' इत्यापाधिवशादीपाधिक भेदभ्यवहार भजते । एवं दिशोऽपि पूर्वापराद्युपाधिवशाभेदव्यदहारः । चैतन्याप्रय आत्मा। 'स मानसीन आत्मा जनाना' मियादिश्रुत्यास मानमप्रत्यक्ष विषयः । अत्र जीवारमा परमात्मेयारमान विमाप तत्र पर- मामा ईश्वर इनि नैयायिवादयो मन्यानं । तादृशेरवर प्रमाण प्रत्यनुयुषा अनुमानमुपन्यस्यन्नि-हित्यकुरादिक सबक, पायवादपटवदिति । एवमनुमिमानास्प सन्नुशाय हव पट परमेश्वरी निखिममपि जान टिस- मये दमाहाविमए विषयनि, कविरिय कारयमविलमपि यदाशिमा- रपयनि,मदारका पुनः पाला पर्ट गदिनारायाति प्रतिपादयन्ति । - ·(११) माटा. पुनः-सर्वमिद सृष्टिप्रलयादिक पौरुषेयत्वञ्च वेदस्य निरर्तयितु, श्रयीरुपेयत्वश्न तस्य स्थापयितु नाशस्य सर्वज्ञपुरपस्येश्वराभिधानस्य समावाय द्रुह्यन्त इव ताकिाणामनुमान तीनेणाऽऽप्रहेण शवधा सण्ड- यन्ति । अत एव लगति मीमासकाना निरीश्वरवादप्रथा । वत्वतस्तु पिचा- र्यमाणे नाऽस्ति कश्चिन्सीमासर, यस्ताविकान् सएडयन् सकलजगनेवार परमपुरुषमसन्तममिति । वातिकमभृत्यद्यपर्यन्व ये ग्रन्यास्समुपलभ्यन्ते तेपु सर्वेष्वपि ईश्वरनमस्कारात्मक मङ्गल तेस्व. कृतमुपालमामहे । धार्तिक- काररपि 'पिशुद्धज्ञानदेहाय' त्यदिना प्रन्यादी महादेवो नमस्कृत । पद्यमिद धर्मपरत्वेन व्याचक्षाणानामत तेपामीश्वरद्रोहिणा प्रतीयमानार्यपरित्या गेनाऽर्थान्तर करपयतामनुपादेयमेव तद्वयाख्यानमा इत्यादिना युक्तिस्नेह- अपूरणीकारः शानदीपिकाव्याख्यातमिनिगमतम् । अतएव नावमिकदेव- प्राधिकरणस्य कर्मान भूतोवताया एव विप्रहादिक नाऽस्ति, उपासनादौ तु सदस्तीत्येषतात्पर्य पर्णयन्ति केचन । मनश्चैतन्मते अगुपरिमाणम, न परममहत्परिमाणम् । नारायण- पण्डितस्तु मनमो विभुत्व स्वीकृत्य तयाऽनुमानमेय प्रदर्शयति मनो विमु स्पशानद्रव्यत्वात् ज्ञानासमवायिकारणसयोगाधारत्याद्वा, श्रात्मवदिति । एवमनुमानेनाऽस्य विभुले सिद्धेऽपि वर्णशष्युल्यवविधनस्यैव गगनस्य ययेन्द्रियभावमातिष्ठन्ते नैयायिका, तथा देहावच्छिनस्यैव मनस इन्द्रियत्व खोकायम । न चैव सति चानुपादिप्रत्यक्षागासरे घ्राणादिप्रत्यक्ष स्यादिति शनीयम् , तत्र चाक्षुपसामाया प्रतिवन्धपत्ययल्पनेन दोपाभावात् । अतो विभुत्वेऽपि मनसो न काचिदनुपपत्तिरित्याशय । शदश्च गगनगुण इति परमतम् । कुमारिलमते तु पोलियमाह्यरश- ब्दत्वजातिमान् नित्यस्सर्वातश्शलो द्रव्य मन । स पुनरय शब्दो बचाका. वाचकभेदेन विविध । तत्राआपको भेरीप्रहरणजन्यध्वनिव्यङ्गयः । वाचकस्तु वाल्वादिव्यापारजन्यध्वनिव्यङ्गयो वर्णत्मकः। वर्णात्मशाना शब्दाना सम्मूर्यकत्वयाचिमा समाहार पदमिति वदन्ति कौमारिला । एतान्शपदस्य पदार्थेन सह प्रात्याय्यप्रत्यायम्भावलक्षणसम्बन्धोऽपि नित्य एष । तसिद्धमेकादश द्रव्यम् । मामाकरमते-द्रव्य, गुण, कर्म, जाति , शक्ति, सारस्य, सल्या, समवाय इत्यादी पदार्या । द्रव्येप्चमी वायोरनुमेयत्वमभ्युपगच्छन्ति ।

·(१७२) चमो न द्रव्यम् । आलोकदर्शने सति प्राहकभूतात्मस्वरूपोपलम्भारसा- मान्यतो नीलव्यस्मरणे सति स्मृतित्वमगृहतस्तयोर्भेदापहनियन्धनस्त- मोनेल्यव्यवहार इत्यमी वदन्ति । आमाशादि पूर्ववन्न प्रत्यक्षविषयम्, किन्त्वनुमेयमेव । एतन्मते चैव- न्याश्रय प्रारमा अहं प्रत्ययद्यः, न पूर्ववन्मानसप्रत्यनाविषयः । तत्र अहं जानामीति सर्वार्थवित्तिषु व्यवहारदर्शनादात्मज्ञानयोरप्यप्रकाशमानत्वे वदनुपपचेस्तयोः कर्तृतया वित्तितया च प्रतीयमानत्वमभ्युपगच्छन्ति । मनसः पूर्ववदणुत्वम , शब्दश्चाऽऽकाशगुएः न द्रव्यमिति नैयायिका- नामिव नव द्रव्याएयेव प्रामाकराणामभिमतानि । गुणनिरूपणम् कुमारिलमते-रूपरसगन्धस्पर्शसंस्थापरिमाणसंयोगविभागपरत्या. परस्वदूषत्वगुरुत्वस्नेहबुद्धिसुखदुःसेच्छाद्वेषसंस्कारध्वनिप्राकटघमेदारेक- विंशतिविधी गुणः । सत्र नीलादिरूपव्यक्तिरेकैद । 'एकविंशतिगुणाः' इत्ययाधिवव्यवहारानुरोधेन गुणे गुणानङ्गीकारः इति नियममनाद्रियमाणा इमे संख्यायाबद्रव्यदृचिवामप्यनुमन्यन्ते । नित्योऽपि संयोग एषां सम्मनः। प्रामाकरमते-गुणाश्च पूर्वरदेव । परन्तु पूर्ववत्संख्याया अभी गुणत्वं नाऽभ्युपगच्छन्ति, अपि वा पदार्थान्तरत्वम् । संयोगश्च त्रिविधः अन्यन्तरपर्मजः, कर्मजः, संयोगजरपति। निरयसंयोगरप पूर्ववदेमिनाङ्गोनियते । ज्ञानस्वरूपम् कुमारिलमवे-बुद्धिानम् 1 दिदमनन्मठेऽनुमेयम् । प्रवैविध निगलम्पनवादिनों योगाचारादयस्सर्वस्य जानाकारता पदनो पायापी- नपलपिनु प्रवृत्ताः । सम्मतिममायानु शानस्याऽसत्यक्षताममो साधयन्ति । सानमिद घिदुत्पद्यमानं ममपान्तरे याधितं मङ्क्रान्तिरूपं मामि। पधित यथार ग्राहय परतुगृहीत्या कामयेऽज्यशाधितं मानिसमा दिममममायप, पन्तिम प्रमाणमिति ध्यपतिपते ।न्तियामा मिति ·(१७३) पेन्--अगृहीतग्राहित्ते सति अवधित विषयत्वमेव 1 गृहीतविषयत्वान्न स्मृतिः प्रमाणम्, वाघितविषयत्त्वाच्चन भ्रान्तिः प्रमाणम् । एतत्प्रामाण्यं प्रत्युच्चावचो विवादा-प्रामाण्यमप्रामाण्यञ्चेत्युमयं स्वत इति सांख्याः । अप्रमाण्यं स्वतः प्रामाण्य परत इति चौद्धाः। उमयमपि परत इति नैयायिकाः । स्वतः प्रामाण्यमुत्पद्यते परवस्त्वप्रामा- रयमिति मीमांसकाः । एवञ्च सति नित्यवेदवाक्यजनितज्ञानस्य चिर. मन्वेषणेऽपि पुरुषसम्वन्धिभ्रमप्रमादाशक्तिविप्रलिप्सादोपसंस्पर्शामावा. दनपवादं स्वस्सिद्धं प्रामाण्यं स्थिरीकृतं भवति । ध्वनिस्तु वायुगुणश्शब्दाभिव्यक्षकः । प्राकट्यं नाम विषयव्यवस्था- पकरसर्वव्यवर्ती सामान्यगुणः । प्रभाकरमते-ज्ञानविषये महान भेदः परिदृश्यते । शानमेवन्मने स्वयं प्रकाशामद्वैतिनामिव । तच्च यथायथार्थभेदेन द्विविधमिति पूर्व निरू- पितम् । अययार्थज्ञानं भ्रमात्मकमिमे नेच्छन्ति । न कदाचित्काचित् धानव्यक्तिरययार्थभूता भवति । भ्रान्तिव्यवहा- रस्तु मेदामहनिबन्धनः । अस्याऽयमर्थः कश्चिच्छुक्ति प्रत्यक्षमीयते । वन स्फुरितं रजतसादृश्यं फालफल्यरूपं शुक्राकारं विरोदधाति । स्मारयति च रजतम् । तदा च शुधिरजतयोर्भेदोन गृह्यत इति तदानी- न्तनं ज्ञानं भ्रान्तिरित्युच्यते । वस्तुतस्तु न तदानीमेकमेव ज्ञानम् , अपि तु द्वे ज्ञाने । एक 'इदमिति प्रत्यक्षात्मकम् , अपरं 'रजत मिति स्मरणा. त्मकम् । तत्र प्रत्यक्षं शुक्तिविषयकं नाऽयथार्यम् । स्मरणमपि रजतवि. पयकं नाऽयथार्थमिति कस्येदानीमययार्थत्वमिति गुरुमतावलम्बिनाममि- प्रायः। एतावान्प्रयासः वेदवाक्यजन्यबोधस्य प्रमाण्यस्ववस्त्वस्याSST- माएयशङ्कालेशविनिकिन निर्वाहायेति प्रतिभाति । कर्म कुमारिलमते-अविभुद्रव्यमात्रवृत्ति चलनात्मकंसंयोगविभागयोमुलं फर्म प्रत्यक्षम्। संशोत्तेपणापक्षेपणाचनप्रसारणगमनभेदात्पञ्चविधव ·सामान्यम् जातिषु सत्ताया द्रव्यगुणकर्मनितयमावृत्तित्य नैयायिका आचक्षते । मीमासका पुनर्जातिगतामपि ता मन्यन्त इति विशेषः । अभावपरिच्छेदः अनुपलब्धिप्रमाणगम्योऽभावो द्विविधः-ससर्गाभावोऽन्योन्यामा- वरच ! तर ससर्गाभाव प्रागभावप्रथ्वसाभावात्यन्तामावभेदेन त्रिविधः । अनाउय सङ्ग्रहश्लोकः-- 'क्षीरे यो दध्यभावः स इह निगदितः प्रागभावः प्रवीणः प्रपंसामावमाहुर्दघनि तु पयसोऽभावमाचार्यपादाः । अत्यन्ताभावसंज्ञो भवति हि पबनायेपु रूपायभाव- श्वाऽन्योन्याभावमाशु स्फुटयति तु घटादौ पटाद्यभावः ॥ इति । प्रभाकरमते-कर्मणोऽनुमेयत्वम नपूर्ववत्प्रत्याविषयत्यमिति भेदा । जाविध्वमी द्रव्यगुणकर्मवृत्तिसत्ताख्या जाति नाऽनुमन्यन्ते । ब्राह्म रणत्वादिजाति हानामभिमता, नैते तामङ्गोकुर्वन्तोति विशेष.। एव शक्तिः सादृश्य सख्या समवाय इति चतुर्णा पृथक पदार्यत्वमनु- मन्यन्ते प्राभाकारा । इतिभा प्राभाकरमतयो प्रमेयनिरूपणम् 1 ·भादृप्रभाकरमतभेदनिष्कर्पपट्टिका- भामुमतम् प्राभाकरमतम् प्रयमेऽध्याये-धर्मप्रमाणनिरूपणम्। विधिवाक्यमामाण्यनिरूपणम् । द्वितीये--कर्मभेद: शाखभेदः। तृप्तीय-शेपशेपिभावः । तत्र प्रक- शेपशेपिभावः अवान्तरप्रकरणं रणं द्विविधम्-महाप्रकरण- नाऽस्ति। वान्तरप्रकरणञ्चेति । चतुर्थे-प्रयोज्यप्रयोजकमावः । उपादानारयप्रमाणगम्यं शेपत्यप्रयु- क्त्यधिकारोत्पत्त्यारयं चतु प्टयं विपयः। पञ्चमे---अमुष्ठानकम,सच विधेयः। अनुष्ठानक्रमः, म न विधेयः । पप्ठे-अधिकारनिरूपणम् । तथा सम्मे-सामान्यातिदेशः। अप्टमे-विशेषातिदेशः। तथा तथा नवमे-कहः तथा. द्वादशे-प्रसद्गः दशम- यावः, तत्र बाध्य पदार्थ- पापः, बाध्य पदार्थ प्रकृतितश्वोदको मतिदेशो विकृती प्रकृतितः विकतावानयति । नेवाउनयति। एकादशे-तन्त्रम्। तथा तथा. प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानार्थापत्य- प्रत्यतानुमानशब्दोपमानपत्स्या- नुपथ्यारयानिषद प्रमाणानि ख्यानि पञ्च प्रमाणानि। संयोगसंयुक्ततादात्म्यं संयुक्ततादा- संयोगस्सयुक्तसमवायरसमवायश्चेति स्पतादात्म्योति त्रयस्स- त्रयस्सन्निकर्पाः। निकर्पाः। चहुओणरसनत्यवछोत्रमनासि पडिन्द्रियाणि । अभिहितान्वयनादः। अन्विताभिधानवादः। शब्दोद्विविधतत्रवेदशब्दोलोकिक शब्दोद्विविधः एकस्यपृथक्प्रामाण्य- शब्दश्चेत्युमय प्रमाणम्। मपरस्याऽनुमानत्वम् । तथा ·दशलारसाधारणस्याऽरया लिइस्थल एव केवलमाख्यातस्य वस्याऽऽयामावना अर्थः। प्रार्थी भवना अर्थः। शब्दनिष्टः कश्चनाजौकिकोव्यापार- नियोगो लिडर्थः । विशेपोलियः। दृष्टश्रुतभेदेनाऽर्थापतिः द्विधा । ध्रुतार्यापत्तिर्नाऽस्ति । द्रव्यगुणकर्मसामान्यशश्त्यमावमेदेन द्रव्यगुणकर्मसामान्यशक्तिसादृश्य- पडनिधः पदार्यः। मंग्व्यासमवायमेदेनाष्ट- विधः पदार्थः। पृथियो जोबावाकाशकालदिगा- पृथिव्यप्तेजोवाजाकाशकालदिगा- त्ममनशब्दतमांसि द्रव्या स्ममनांसि नव द्रव्याणि । एयकादश। वायुः स्पार्शनप्रत्यक्षः। वायुस्नुमेयः। आकाशकालदिशां प्रत्यक्त्वम् । आकाशकालदिशामनुमेयत्वम् । श्रात्मा मानसप्रत्याविषयः । भारमा अहं प्रत्ययगभ्यः मनसोऽशुत्वम् । तथा शब्दश्चाकाशगुणः। तमो द्रव्यम् । तमो नाऽस्त्येव । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाण सख्यायारशक्तेश्य न गुगत्वमपितु संयोगविभागपरत्यापरत्व पृथपदार्थान्तरत्वम् । अन्य- गुरुत्वद्वत्वस्नेहबुद्धिसुस- सर्व पूर्ववत् । दुःसेच्छाद्वेषसंस्कारध्वनि- प्राकट्यभेदादेकशिविविधो झानमनुमेयम् । ज्ञानं स्वयंप्रकाशम् । अन्यथास्यातियादः। श्ररयाविवादः। फर्म प्रत्यक्षम् । कमोऽनुमेयम् । परापरकप द्विविध सामान्यम् । परसामान्यं नास्ति। माझएत्वादिजातिरस्ति। ब्राह्मणत्वादिजातिनाऽस्ति। मागमाषप्रध्वंसामावास्यन्तामाना- अमावो न पढार्यान्तरम, न्योन्याभावभेदेनाऽमावश्य. कित्यधिारणात्मक एपे।। तुर्विधः॥ शब्दो द्रव्यम् । गुपः। 1- ·वन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्युद्धतवाक्यानामाकरसूची पृष्ठे २५ १४९ यस्तारणारा उप बग्न मागच्छ यग्नये वृत्तिगाभ्यः अग्नये जुष्ट निवपामि यानये पवमानाय निरुप्य अग्निज्योनियोतिरग्निः अग्निहिमस्य भेपन बग्निहोयजुहोति अग्नीषोमीय पशु अग्नेरह देवयग्यया बग्नेम्तमान्यपचिनोति बहाना मुख्त्यकालत्वात् अक्षय्यं ह व चातुर्मास्य वसीव्यति त० प्रा०३ १२. ५.१२ ला०पी०१४ २. त. प्रा०३१.४.१. ते० स० १.१.४२ मै० स० १.६.८ त० प्रा० २१.९. २. त० स०७ ४.१८.२. त० स०१५.९११८. त० स० ६.१ ११.६ त० स०१ ६.२. ३. आप०यो०६.२३ १. जं. सू० ११.३.१. दा० प्रा०२.५.४ १. मै० स०४ ४.६. पा० मू० ३.१.९० ८.,८६, १४१, १४५- १३, १३६ १४८ २४ १०४ बचो यत् १२० आप.श्री० ७.१०५. मै० स०४ ७६ १०० बजोग्नीपोमीयः बम्जनादि परियाणान्त यनिरा पोडशिन अतिहायडी वहिः प्रति तो नानुमेयं वर्म मन करणवृत्तो वा यामिपीयते बातो धर्मजिनामा अपंदानी पदार्या यच न्यानि अपंच वयम्योतिः शा. दी० पु. १. पटो० वा. पृ० १०५. दलो० वा०पू० ८७६. जै० मू०१ १.१ मा०भा०प०९६. ता.पा.१६.८.१. ता.वा.१६.१०.१. १ ८४,१४८ " ·ता.वा. १६ ९१ ८४, त० स०६२ ११ अर्थप सर्वज्योति अयो तर दीर्घसोमे अध-पननस्वभावात्म अनाहुति अवमन्यतिरेवाभ्या अन्वाहार्य च दर्शनात् अपरावो बा अय अपि वा गन्दपूर्वत्वात् अपूर्वसाधनत्वात्तु अभुम पाराग्यभागी अभिमाम जुहोति अभिधातन प्ररिता यभि त्वा शुर अभियाभावनामाहु अभिघयाविनाभूते अय पुरो भुव अतिया व मापा वरुणया पिङ्गाण्या अविच्दिन कयभावे अविनानी वा अरे अश्रुतद्रव्ययागादि अश्वस्य पद होति अस्ति झागेचनाज्ञान अस्तु दानाध्ययनादिरेव याकृतिसक्योरत्यन आग्नावष्णवर्मका आग्नेय चतुद्धा करोनि माग्नेयमष्टाक्पालम आग्नयमष्टा+सौम्यम आग्नयमष्टा+हिरण्य आधारमापारयति तै० स०५४ ३२ त० वा० ३१ ६ पृ० ६८२ जै० म०१२ ४ ४७ त० स० ५२९४ जै० सू० ९१९ न्या० मु.पृ० ९८ आर. धौ०८८६ त० स०२६ १४ शा० भा० पृ०७१ सा० म०पू० ३ ५१ त. वा. पृ० ३७८ त० वा. पृ० ३५४ त० स०४३२१ मै० म०१४ १० तैस० ६ १६७ त० वा० पृ०८१७ ६० उ०४ ५ १४ न्या. सु. पृ. ९८ ति. द्रा० ३८९३ दलो० वा. पृ० १६८ न्या.पु.१०३७ त० वा. पृ०३१९ तं०म०२२९१ आप.पो.३३ २ तं० स०२२३ तं.स.१८२१ तं.म.१८१०१ त० स०२ ५११६ ·(१७९) पाचारात स्मृति ज्ञात्वा याज्यभागीयजति वात्मा ज्ञातव्य आदित्यो यूप . आमनमस्यामनस्य देवा आइधवार प्रस्तर " " . . आश्विन गृह्णाति आश्विन ग्रह गृहीत्वा याश्विनो दशमो गृह्यत इहायजति इयागच्छ माग्नी इद हवि इदाग्नी नवनि पुर रद्रा वृतमहन् इमामगृभ्णन् धति उत्तरातिस्विष्टकृते र पतिविधिनामा रद्दश्याभिमुखत्व तु दिदा यजत अद्रिश्चरित्वा मयाम्नु जवस्तु उमा वामिद्राग्नी साम्रदम नावश्यात् एक साम तूच एक एव हि भूतात्मा पपमा पल प्राप्तुम् साम्नुवन महापपा कोपाति 'एपधावसानानि जै० न्या० १ ३ ५ पृ० ३२ मै० स० १ १० १५ . ९८.१४४,१५५ श्रो०१ ६६९ १५८ ऐ० ब्रा० ५ २७ २८ ते० स०२३ ९३ ८२,१०० दा० प्रा०३ ३ २ १७ २५ दा० द्रा०४ २४ १२ ११८ कपि० स०४२५ १२० त० स० २६१ ८० ते० आ० १ १२३ त० ब्रा०३ ५ १० तै० स० १ १ १४ १ से स ६ ५९१ त० स० ५ १२ १५६ पा० मू०६४ ६५ आप० थी० २२१३ ९२ न्यायर० पृ० २३९ १२८ युवप४६ १३ सा० घा० १९ ७ २,३ ता० प्रा० २५ ४ १ ८७.१३० त० वा० पृ.८३४ तै० स०१ १४ १ ते स ११११ १ १२९ गौ० ध० मू० ५१ १४२ १३८ त० वा० १०८३४ तै० स०४ ३ १०१ २९ ११४ ८३ ते०सं० ६३१०३ ·(१८०) जै सू १२ ३ १० तां० प्रा०६ ३२ श्वेता०६ ११ १२२ ૪૨ १२७ १२९१३० ते बा.१६४३ मै० स०२२४ दलो. वा० पृ०८३५ ० प्रा० १ ५ ११ २ २१ १२७ शादी. पृ० १०८ ४८ ते. ब्रा० ३ ७ ३ २ श०द्रा०३३ २ १८ ते० स०२ ५४१ ८४१४८ २८ २५ एकाथास्तु एकस्मै कामाय एको देवस्सवभूतेषु एको द्वौ वहद एतद्दाह्मणायव एतया निषादस्थपति एतयव दिशा वाच्या एतानि वाब तानि एलेन राजपुरोहितो एतेन सयोगजसयोग एतेन सहनदक्षिणन एप वा अग्निाह्मण एकवी विघृती एद्र दध्यमावास्यायाम् ए'द पयोऽमावास्यायाम एद्रबायव गुलानि एदारनमेकादा+प्रजा. एद्राग्नमकादश+स्पध. एद्राग्नमैकादश+ ऋषभ एद्रावैष्णव एन्द्या गाहपत्यमुपतिष्ठत बोदुम्दरा प्रोगनि मोदुम्बरो यूपो मदनि स्तमोप्राब्द पुरुषप्रयलस्य वाचन सरारसि पायपनि कर्मजयोपभागार्थ बस्प्यस्य मास्त्रस्य तु की रप तर वार्यानुमय हि तत कृष्णसारणलोग्नीपोपीय ८१ १३२ १४८ १३१ मै० स०४ ५८ ते० स० २११ त० स०२११ त० से.१८९ त० स०१८८१ मं० स०१५ ११ cf मै० स०३८८ त० स०२११६ गा. मा० १०५४७ मै० स०१५४ आप यो०१२४६ नो० वा०पृ० ६७१ न्यापर० पु. २८४ ८८ १०वा.३ ३ ४ २३ ·( १८१ ) को वर्हि १२५ २२ ३७ ૧૨ १२७ ९४,१२५ १२६ ९२ ४१ गुणलोपे च ८९ २० १३९ २१ का०यौ०१३ १२ ऋतुयज्ञेभ्यश्च पा० सू० ४ ३ ६८ नियात्मनोरत्यन्तभेदाभावात, त० वा० २ १ २ पृ० ३९८ जीत सोमे मंत्रावरुणाय त० स०६१ ४२ क्षौम वसानो मै० स. १६४ सादिरो यूपो भवनि श. द्रा०३६२१२ ज० सू० १० २६३ गुणवचनानामाश्रयत अनुशासनम गुरु स्थूल कृशो वाहम इलो० वा०प० ७२१ गोदोहनेन पशुकामस्य गौश्चावश्चाश्वतरश्च तां. ब्रा० १६ ११०, ११ घृते श्रपयति आप.यो०१९ २१ ३ चतुर्ग्रहीत वा एतदभूत चन्द्राब्दाभिधेयत्व मान० पृ०१८ ते० स०२४ ६१ चिरध्वस्त फलायाऽलम कुसु० पृ० ३७ चौदनाचोपदेशश्च इलो० वा० पृ० २११ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म जै० सू०११ २ जानियंक्तिगता नित्या मान०पू० २२८ जपन्ता युज्य पय. तै० स०२ ४ १४.४ जुहुयादिनि शब्दस्य शा० भा० पृ० ५४९ ज्योनिप्टोमेन स्वर्गकाम ज्ञानजन्योऽर्थगत न्यायरलाकर त वै ददाभि- श० प्रा०३३ ११८ नत पर पुनर्वस्तु इलो वा०० १७२ ततश्चिमास्यमेकमेव शा० दी० पृ० १०८ तत्रज्ञातारमतत्वाना श्लो० वा० पृ० ६७१ तया यतेत यया किञ्चित, शा० मा० पृ० ३७५ तनूनपात यजति तै० स०२६ १ नूनपादग्न आग्यस्य तै००द्रा३ ५५ चित्रया यजेत १६, १७, १८ ७७ ३ २ २०,५४ ४६ १५२ १५६ ७५ ८० ८१,११७ तमस्ससर्ज भगवान् ·(१८२) म्या• सि० पृ. २११ ८४,११३ ८ पा सू०४ ४ १२५. ते० स० २ ५ २४ दलो. वा० १० ६७० न्यायकु. प. ३७ श्लो. वा. १०७६९ का. स. १२ १२ तेवा. २२४६ त० स० ५११ इलो० वा०प०४९ ते० स०२ शां०द्वा० ३६ त० स० ६२ ५१ बरो. वा०प० ३४९ वा०२५२ २३ इलो. वा०प०४९ जै० म०८ २ २७ ता० वा०२० ३१ तवा०२७१ तया.३६१० ८१.११७ ८१ तमो नाम द्रव्य बहुल तप्ते पयसि दध्यानयति तदानासामुपधान तस्माज्जजभ्यमान तस्मात्कर्मक्षयात् तस्मादस्त्यतिशयः तस्मादिग्द्रव्यभागो य. तस्मादब्राह्मणस्मुरा न तस्मान्मुवर्ण हिरण्यम् ता चतुभिरप्रिं ताद्रूप्येण च धर्मत्वम ताभ्यामेतमग्नीपोमीयम् तावतबामग्नीपोमो तिस एव मानलस्योपसद तेन यत्राप्युभी धर्मों तेन हन क्रियते तेषामन्द्रियक्त्वेऽपि त्रयोदशरावादिषु त्रिवृहिप्पदमान प्रिवृत्म्तोमो प्रति व ह्यग्ने प्रथयोभनाता दपटेन दीक्षयति दधि मधु धुनम दध्यादौ गत्यभावन दघ्ना जुहोनि नेद्रियामस्थ दांपूर्णमामाम्या বাগিনি সুসি दिश-पात्र भूदा दीनितीन दयानि देवाय वा सवितु ५८ ७ २५ मै सं०२३६ १६,१८,१३१.१५१ शादी.१४२ पृ. ५७ ८०,८९.९० तं.बा.२१५६ १५, ८६,१३४ ५, २०,८०,८,९५९७.१२१ ८० ए.या०४ २२. १४२ १३५, १३७,१५. तं.स.११४ ·( १८३) दवाव यज्ञ ०वा०३५३ १५ 1. आ०५१ १२३ १२३ देवा व सत्र ८८ देश कालो निमित्त च दन्यागा वाक्यसयुक्त द्विरात्रादीना वर्म क्षरति कीर्तनात, धर्म चाय च कामेच कु० ० २ ३ ११ पृ० २२० त० वा०प०४११ जै० सू०८ २ २६ ७७ धर्मेण पापमप . १२४ तै. आ०१० ७९३ १४६,१५३ वौघा. घ०११६ वाक्यप० ११० १०९, १११, १२७, १४१, १४२ शा० भा० ३ ३४० त० वा०प०१०९ शा० प्रा०३ ५ १४२१५१ जै० मू०६ ३ १८ स० को०९१ पा० सू० ३ ३ ११४ घर्मणाधिगतो येषा पावयं केवल मुद्ध न करज भक्षयेत् न चानुत्पाद्य विभप्यपूर्व न तप आदीना समुदाय न तो पसी न दताग्निदाब्द न द्रव्य गुणवृत्तित्वात नपुमरे भावे क्तः नप्रतावूह न भावातिरिक्ताभाव न मासमश्नीयात् न विशेपो न सामान्य न सन्तृत्ति ७७ प्र०प०प०१२२ 1.स.२५५६ श्लो. वा०प०१६९ तं. स. ६२ ११३ का०स०१२१२ तं० स०२ ५५६ नमुरा पिवेत १०८ १२७ १०९, १४२ न स्त्रियमुपयात् न हि धर्माद्भवेत् न हि गाब्दमशब्देनान्वेति न हिस्यात्सर्वा. न जाते.ये कश्चित् शा. भा०प०३२ नात वदत ते० स०२ ५ ५६ ·(१८४) है. बा. १६९१ १४० १५४ श्लो० वा. भ.गी. २२४ ग्यायर० पृ० २३७ १२१ २५ मनु० ५ ५६ श० वा० ५ १ ४.१४ तै० स० २ ५८ २ ते० स०२५१० ता.बा.२०११ वाल्मीकि०वि०१७ १५५ नाऽऽर्षय वृणीते नासीत्तमो ज्योतिरभून् नित्यनैमित्तिकरेव नित्यस्सर्वगत स्याणु निरूपित हनुष्ठाने निर्मथ्येनेष्टका निवृत्तिस्तु महा. नवारचा पञ्चदा सामिधेनी पञ्चदशाऽनुयात् पञ्चदशा पाज्यानि पञ्च पञ्चनरखा पदमभ्यधिकामावात पदानि हि स्व स्व पदार्याना तु मूलत्वम परप्रकरपस्थाना परादिश्च परान्तश्च "रोक्ष कर्म कर्मत्वात् पाणिग्रहणात्तु महत्त्व पुरोडाग चतुर्धा करोति पुरोडासकपारेन तुपान् पूर्वज्ञानीपमर्दैन पूर्वा परवलीयस्त्व पूष्णोऽह दवयज्यया पदाज्यनाम्नूयाजायजति प्रजापतयें स्वाहा णमास्या पौर्णमास्या प्रजापविरकामत "प्रतिष्ठन्ति सोमप्रह प्रधान नीयमान हि प्रमाणाञ्चकपत्र १०० २९ त० वा० पृ० ९६ त० वा०१०८७७ त०वा०पू० ७४१ का० वा०६२ १९९ मानमे० पृ० २७ थाप० घ० २ १४ १७ ० ब्रा०१८१४० cf बाप. थो०१२० १. इले० वा०प० ३८४ त० वा० ३ ३ १ १.८०६ वा०स०४ १६ तै० स० ६ ३ ११ ॥ सै० वा. ३ १ ४ २ ef. वा० ११ १३६ त० म०७ ११४ १,१२ ११३,१५० १०८ १४७१४८ २७ त० वा०२ २३ १.४८६ इलो० दा० १० ४७३ ७.

·(१८५) तै० सं० २.६.१.६. श्लो० वा. पृ० १.६. ४ प्रयाजानिष्ट्वा हवीपि प्रयोगोधर्मशब्दस्य प्रवृत्तिसनके धर्म प्रमज्यप्रतिषेधोऽय प्राकृतस्यानपतित० प्रातात्वमण प्रागुपनयनात् प्राचीनप्रवणे वश्व० प्राजापत्य घृते प्राजापत्य भवति प्राणमृत उपदघाति प्राप्ते कर्मणि नाऽनेक प्रेवाग्नेयेन वापयति प्रोक्षणीरासादय, परतोऽपि च यत्कर्म बहुव्रीही प्रकृत्या बहिर्देवसदन दामि बहियजति बहिरादाय गावो गताः बहिपि रजत न देयम् बाह्मणो न मुरा भावप्रधानमाख्यातम हरिकारिका, जै. न्या० ९.११. जै०या० ७ १.१. गौ० घ० अ० २. मै० स० १.१०.७. मैं स. २.२.२. तै० स० २.३. २.९. ते० स० ५. ३. १.२. त० वा० पृ० ४८५. त० स०२.४. ६. त० प्रा० ३.२.९.१३. श्लो० वा० पृ०१२६. पा० सू०६.२ १. मै० स० १.१.२. ते० स० २.६.१. १४१ १३५ १२९ १२८ २४ १३९ ९५ २६ ९७,८२ २५ ३ २१ ९३,९४,१५० ८० २५ ०० १२८ ११० ११० भावे पज तै० स०१.५ १. २. cf. का० स० १२.१२. नि०११.४ पा० मू० ३. ३.१८. श्लो० वा०पू० ४४९. आप. थो०२ १८.९ कु. वृ० पृ०४६ जै० सू० १२ ३. २९. तं. स०१.८.४.१. cf . स० ६.४.८. त० स० १.१.४.२. दलो. वा० ६७१. मिनाऽनुमानादुपमेय मध्यात्पूर्वार्द्धादवद्यनि मन्त्रमुच्चारयमेव मन्त्राणां सग्निपातित्वात् सरदपो गृहमेधिम्य. मंत्रावरुण गृहाति मंत्रावरुणाय दण्डम् मोक्षार्थी न प्रवर्तन ९२ ९२ ·(१८६) मोदते स्वर्ग य इम यज्ञ य एव विद्वानमावास्या य एव विद्वान् पौर्णमासी यजमान प्रस्तर यजतिषु ये यजामह कठ०११ १२. श० वा.१८१२८ तं. स.१६९ १ तै.स.१६९१ तै० स०२६ ५३ २१८१ २१,८१ २८ यजमानो यूप वा० स० २६६ २८ ७४ २१ पा० ० ६ १ २१३ शा०भा० पृ० ५४४ ५०६ ते. ब्रा०२१३ बृह० उ०२४ १४ , " शादी० पृ० १०७ ५० ४ भाट्टर. पृ० २० १०२४ २७ ०३ यजेत स्वर्गकाम यतोऽनाव परकर्म तत्फलवत् यत्सूर्याय च प्रजापतयेच यत्र स्वस्य सर्वमात्मा यत्र हि द्वैतमिव यत्रापि नानारूप यत्रवास्मिन्पदे प्राशस्त्य यथा गावो गोपायन्ति यथा देवदत्तसयोग यथा वैश्यनो निपत्य यमा वै सन्दशन मदग्नय च प्रजापतयेच यदाने रोहित यहाग्नेयोऽष्टाकपाल यदाहवनीयें जुह्वति यदि प्रतिहर्ता यदि राजय वैश्य मद्युद्गातापच्चिन्यात यद्योया तदुतरयो। महा अस्या विश्वं भूत या दुःखेन सम्भिर मवमयश्चर्मवति यस्य सादिर खुवो भवति शादी पृ० १०८ प.४ ४८ पडिव० प्रा० ३८ पहिव० प्रा० ३ १० मै० स. १८७ छा. उ०६४१ तै० म०२६३ तं. बा.१ ११.५ १९८७९३,१४३ ता.बा.६७१४ भाप० श्री. १२ २४ ५ of तां: प्रा० ६७ १४ त० स०२४६ २५ मै.सं.२१२ a.स.३ ५७ ·(१८७) आप. श्री०६ ३१ १३ ब००३ ७१३ ते०स०३५७२ पर्यत यस्य तमश्शरीर यस्य पर्णमयी जुहू यावज्जीवमग्निहोत्र यावज्जीव दर्शपूर्णसाभ्या यावनोश्वान युवा सुवासा हि पदसड्याता यैस्तु द्रव चिकीप्यते यस्तु द्रव्य न चिकीप्यते यो दीक्षितो यदग्नीपोमीय बाप-श्रो० ३ १४ ११ त० स० २३ १२ ते० प्रा० ३६१३ त० वा० पृ. ३६६ २०१८ जै. सू०२ १८ जं० मू० २ १७ १२३ १२३ १२० १२ २७ यो नाम ऋतु १४२ ५७ यो यस्य दशकालाभ्या या हि यागादिक्मनुतिष्ठति त०वा०३ ४४ ९१२ श्लो० वा० पृ० ३४८ शा० भा० पृ० १७ प० ११ of ता० वा. ११४६ रथन्नर पृष्ठ १३८ १३८ १०४ रयन्तरमुत्तरयो राजन्य जिनानि राजमूयाय ह्येना उत्पुनाति राजा राजसूर्यन स्वाराज्य ते० स०१ ७९,३ ते.बा.१७६४ याप० श्री. १८८१-४ cf आप० घ.२ १८ २२ मान० पृ. १३ of मै० स०२२४ रात्रौ याद्ध १०४ १४२ ३७ १२४ रूपानान्तु मयुक्त रोद वास्तुमय ७ स. को० पृ. ९२ रिडो.भिधा सैव च वग्रहस्त पुरन्दर वर्णात्मकास्तु य शब्दा वषामु रथकार वर्षामु वरुणप्रयास वपटकर्तुं प्रथमभक्ष वसन्त वृहस्पति वसन्त वसन्ते ज्योतिषा वसन्ने वैश्वदेवन ef आप थो०८४ १३ आप. श्रो० १२ २४६ १२४ १४८ ८५,११६ १४९ ८४, १२३ २४,१४७,१४८ बाप. थो०१० २.५ बाप.यो.८४ १३ ·(१८८) ૨૨ २० बाजसृभ्यस्सुराग्रहान् वाजपयन स्वाराज्यकाम वाजपेयनेप्टवा दायव्य श्वेतमालमत ५ तः ब्रा०१३ ३७ ef आपको०१८ १.१. ef याप० धौ. १८७१७ तै० स०२११ तै० स० २ ११ मै स त. वा. १२४ पृ. १५२ न्यायराना पृ० २३९ वायुर्वे क्षेपिष्ठा ८,२० १०३ १२८ वारणीभिरादित्यमुपतिष्ठवे विधिरत्यन्तम विनियोगविधि. विप्राय गा दिरोघे गुणवावस्स्यात वेद वृत्वा वेदि राति वैश्वदवी साइग्रहणी वैश्वदवेन यजत वैश्वदेव्यामिक्षा ध्यापया साधर्म्य उते ८२ आर० श्री. १ ८ १३ ते० स०२३ ९२ ते. वा०१४ १० cf त० स०१८२. इटोदा० पृ० ३८३ प्रात्यातु जायते १२४ १२५,१५१ १५४ प्रोहिभियंजन जीहीणा मेष बीहीनवहन्ति बीही योपनि शनि कायानुमयत्वात् शरदि बाजपेयन शरमय बहि शाब्दस्वान्वयाहत्त्वात शिप्टा बलु विगतमत्मरा भूष त्वा शुत्राया अन्धघ्य देय्याय कर्मण पूर्पण जुहोति शौनरोपमाम्याश्यन श्यनेनाभिररन् पट्पायनित्रामति आप, धौ. ६ ३१.१३ ते० प्रा०३७ ५ ३ ef आप थो०१ १९ ११ ef आप० श्री. १.१९१ त० वा० पृ० ३९८ यापधौ.१८११ तै० स०२१७७ मान० १०१०१ बीया०प०११ त० स०११३ १ मै० स०११० ११ त. बा.१७१०६ पर्दिः वा० ३८ त० स०६१८ २२ ·(१८९) पडङ्गो वेदोऽध्यतव्य स आत्मनो वपा महामा० पस्पशाया तै० स० २११.४ तैवा०१५९ तेवा० ३ ३८२ आप० श्री०१४ २३ १ स एप द्विदैवय सदुपस्तृणाति सत्रायागूर्य विश्वजिता १०१ ८८ सन्दशेन दुरादानम् २३ २२ ४५ १४९ पवि० वा० ३ १० शा० भा० पृ०८४ आप० धी० ३ १५१ ते० प्रा०१३ ४. ते० स०२ ५ १०२ शा० प्रा०१३ १४ १ २० प्रा० १४१ १२ १४३ १२० ११२ तं० स०६ १८ तं. ब्रा०३ ५५१ ० म० २६११ सानाभिचरन् सयोगविभागा नरन्तयण सस्थाप्य पौर्णमासी सप्नदा प्राजापत्यान् सप्तदश वैश्यस्य सप्तदशावरा सप्तदश सामिधनी सप्तदशानि पृष्ठानि सप्तमपदे समिधो अग्न आज्यस्य समिधा यजति स मुखतस्निवृत समे दर्शपूर्णमासाभ्या सरस्वतीमाज्यस्य सरस्वत्या दक्षिणेन तीरेण सर्वत्र यौगिक शब्द सर्वसाधारणत्वेन सर्वाश्च प्रतीतय मह पशूनालभते साधारणस्य शास्त्रस्य साधारण भवेत् मामयं सव० सामा यमव भूयासि सामा यविधिरस्पष्ट सारस्वती भेपी १४३ २१,८१,११७ २०,८०,९६,११५ २८ १४८ ८७ ९१ १२ cf आप० श्री०२३ १२ २३ त० वा० पृ० ६७५ न्या० सु० ९८ प्र०प० पृ० ५६ प० २१ आप० श्रो०२२३१० न्यायर० पृ. २८४ शा० मा० पृ० २०९६ ११८ ९३ स०को० ९६ त० वा.पृ. ९७७ मै० स०३९५ ११२ ·(१०) का.स. १२१२ त० स०५.३.४.७. तंब्रा० ३.१.४.१. २६ तै० स०३ २.२ १५,१६८०,९२ १२६,१३२ तै० स० १.५.१. ऋ. स.११११४ १२४ मैं.स.२.२.२. ते.वा.३ ७.५२ ते.स०६२३३ सुरा वं माल्थ्यम् सृष्टीसदधाति सोऽत्रजुहोति सोमायाऽऽज्यस्य सोमेन पजेत सोऽरोदीद्यदरोदीत् सौधन्वना ऋभव सौर्य चक निगेन स्थाणो स्थावाहुति स्मृत्वा कर्माणि कुर्वीत स्यान ते सदन कृणोमि सुवेणाधार सुवेणाऽवद्यति स्वधितिनाऽवद्यति स्वरूपन्तु तदेवति स्वर्गों लोको ज्योतिपा स्वयदिन स्वाध्यायोऽध्येतव्य स्वार्थबोध समाप्ताना स्वाहाकार यजनि स्विष्टकृत यजनि हस्तेनाऽवद्यति हिरण्यमात्रेयाय ददाति हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन श्लो० वा०३०८३६. ते. आ.१ २७३ ते.स.१८९३ श० वा० ११ ५७ २. त० वा० ५० ३६६. त० स०२ ६१ है. वा. १६६६ २३९ २.८,१५२ ९३ eto ता. वा०६.६ ११. उणामू०६०७ १८ ·सचिसशब्दविवरणम् श्राप० घ० आपस्तम्बधर्मसूत्रम् पा० सू० पाणिनीयसूत्रम् श्राप० श्री० आपस्तम्वश्रौतमूत्रम प्र० पं० प्रकरणपञ्चिका ऐ० प्रा० ऐतरेयब्राह्मणम् बृ० 30 बृहदारण्यकोपनिषत् कठोपनिषत् बी० ० बोधायनधर्मसूत्रम् पषि० सं० कपिष्ठलमहिता व्र २० ब्रह्मविन्दूपनिषत् का० वा० कात्यायनवार्तिकम् म. गी० मगवद्गीता का० श्री. कात्यायनश्रौतसूत्रम् मा०र० भाट्टरहस्यम् का० सं० काठसहिता मानक मान मेयोदयः कु० . कुतूहलवृत्तिः मै० सं० मंत्रायणीयसाहिता गौ० घ. गौतमधर्ममूत्रम् ला. श्री. लाटघायन प्रीतमूत्रम् घा 30 छान्दोग्योपनिषत् वाल्मीकि वाल्मीकीयरामायणे जै० न्या० जमिनीयन्यायमाला विविधाकाण्डम् जे. सू० जैमिनीयसूत्रम् श० प्रा० शतपयब्राह्मणम् सं० या० तन्त्रवार्तिकम् 1शा० दो० शास्त्रदीपिका ताण्डपमहामाह्मणम् शा० भा० शाबरभाप्यम् ते० प्रा० तैत्तिरीयारण्यम् शां० प्रा० शाह्वायनब्राह्मणम् से० प्रा० तिरीयब्राह्मणम् शां०भा० शाङ्करभाष्यम् से. मं० तत्तिरीयसहिता ग्लो to वा० श्लोक्वानिवम् न्या. पुमु० न्यायकुसुमाञ्जलिः वेताश्वतरोपनिषत् न्यायरत्नमाला म० की. सर्वदर्शनमदी न्यामि न्यायसिद्धाञ्जनम् सा० स० सामवेदसहिता पर्वि० पविशवाह्मणम् . ता०मा० श्वेता न्या. र0 न्या मु० न्यायमुपा त्रुटिपूरणम् ७७ पृष्ठे पदमपद्को 'इति' इत्येतदनन्तरं "पूर्वपक्षमूत्र उक्त्रा कर्मापेक्षादपूर्वापेक्षाद्वा यथातथाऽस्तु, ईश्चराफलमिति सिद्धान्तः ति सिद्धान्तमूत्रे कपयदिरपूर्वस्याऽभ्युपगमात्" इति प्रणीयम् ।