·PRINTED D DLA
PBINTZD AND PUBLISHED BY SIEESDRANATH EASILAL,
SUPREISTESDEST, CALCUTTA UNIVERSITY PRESS,
48, HAZBA POAD, BALLYQUXGE, CALCUTTA.

·॥ न्यायकुसुमाग्नुन्निः ॥
I'DAYAKACRYA'S
NYAYAKUSUMANJALI
1911CISI
WARENDACITNX!RA VEDAST ATIRTIIA, M.ri..
.
.
OTTORIT
direnceEY
Cuidas
UNIVERSITY OF CALCUTTA
1954
Rs. 37-

·SIR ASUTOSH MOOKERJEE.

·मानो मे पाशुतो पाय

·No text on this page.

·FOREWORD It gives mc unqualified satisfaction that the pledge, that the cntire text of the Vyüyakusumnjali of Udayana would hc published with the Co:nmentaries of Sankara Wiśra and Guņinanda Vidyavayisa, is going to be fulfilled. Sankara Aliśra Nourished in the 15th Century :1.1). in Vithili and lived a long life and was the author of a large number of learned works both original and exegetical. He is principally voted for his illuminating commentaries on the literature of the old school of Nyiya. He also wrote commentaries on the works of 1dayana and it is a pity that though his commentary on the Wyüyakusumāñjali was laid under contribution lip such celebrated writers as JIM. Chandrakanta Tarkalankara il was 1101 cited and published by a competent scholar up till now. Perhaps the rareness of the manuscript was responsible for this laches. I must congratulate iny friend Pl. Virendrachandrat Vedantatirtha on the courage of his conviction to undertake this arduous task despite the prucity of minuscript material. Sankara Miśra was a contemporary of Vīcaspati Misra, ilic author of the Khandanoddhāra and was a predecessor of Jayadera and consequently of Rucidatta, a pupil of the latter, who wrote it sub-commentary called Alakarandla on the linsumāñjaliprakūša of Vardhamani. Sarkara Misra asserts that his commentary cinlodies the instructions of his father Bharanātha Miśra and gives a new interpretation and surpasses previous commentaries. He arers that the commentaries called the Makaranda, Prakāśa and Parimala are deficient in the materials which are to be found in his work alone. We do not presume to cnter into a contioversy regarding the validity or otherwise of the claim of superiority preferred by Sarkara Miśra, which will ever be a matter of opinion. As we have no access to the Parimala and the Makaranda we are debarred from assessing the relative merits of the works inter se in comparison with Sankara Miśra's contribution. B-1797B ·FORETOPD Sankara Miśra vas a self-conscious scholar and Te koor from a study of his commentary of the Atmatatltatiteka that be inade a first-hand study of the works of Buddbist philosophy sbich is attested by extensire extracis from Jnādasri's and Ratnakīrii's rorks. We find that his claim that the study of his commentary based upon the direct teaching of bis father is the indispensable condition of understanding and interpreting Edayana's cryptic arguments as recorded in the ATV., is amply justifie:1 by the subsequent history of exegesis. The later commentators, Bbagiratha and Pagbunatha Siromaſi included, have drawn upon Sankara's commentary so far as ihe quotations from Buddhist Forks are concerned. remarkable feature of bis commentary on the Vyāyakusumāñjali appears to be the direct explanation of the text and the studious aroidance of collateral issues the esamination of which has made Vardbamāna's work verbose and bulky. What is important in this connection for a student of Indian Philosophy is to ascertain ile dates of thie authors of the sorks mentionert by Sankara lliśra. All the students of the history of rāva pliilosophy must for remain indebted to Prof. Dineshchandra Bhattacharya for the flood of light be has thrown on many a tangled problem of ihe chronology of the writers of this school. We hare it on the authority of Prof. D. C. Bhattacharya that the author of the commentary on the lyāyalusumāñjali called Parimala as alluded to by Sankara Miśra 25 Divakaropādbyāya of Mithilă. A fragment of this cominentarz hus been discovered in the Jaina Bhāņdāra at Paitan (Iss. Vol. I, Introduction, P. 43. Dijākara fourisbed before Gangcsopădhraya. He wrote commentaries on the roosi irr.portant works of Udayana and also on the Klandanal:handal:hadija of Srībarşa. Prof. Bhattacharya places bim Leitween 1200-50) A.D. - As regards the Jakaranila its author is Trantopēdhrära, again a scholar of Mithila, so alswrois a commentary on Gangesa's Tallrcintamani and his time is surmised to fall between 1315-1400 .1.D., by Prof. Bhattacharya. About Fardhamāna se knot that he was ile on of Gangcéa and was a prolific erer ·ORËWORD ti writer on the Nyāya system. I, for my part, cannot find adequate language for expressing my gratitude to Prof. Dineshchandra Bhattacharya for his wonderful work Vange Navyanyāyacarcū," which has dispelled many an obscurity and confusion regarding the works and writers that were koown imperfectly and also about others, whose works are buried in inaccessible manuscripts which would have escaped the knowledge of the present students of Nýāya. We have in the present context been able to clear away a chronological obscurity with the help of the information given in this work which is bound to be regarded as a triumphal monument of the success of modern research. Guņānanda Vidyāvāgisa was a contemporary of Bhavānanda, Siddhāntavāgića and flourished between 1550-75 A.D. His commentary on the ĀT'VD, has been quoted and criticised by Yośovijayagaņi (17th Century A.D.) in the Nyāyakhandakhādya. Guņānanda was a native of the village Gānguriā situated in the district of Nadia. It is a matter of felicitation that the commentary is being publisbed by us. It is an extensive exegesis wbich helps the understanding of the difficult book of Udayapa to a considerable extent. The name commentary is apt to rouse a doubt of the utility of this class of literature in the minds of modern scholars uninitiated into the intricacies and unfamiliar with the idiosyncrasies of the Indian tradition. A commentary is not merely confined to the task of elucidation of the original text. It makes new contribution by way of refuting the criticism of the philosophers of rival schools. The latter creates a crisis and the vindication of the prestige of a traditional school of philosophy demands a full answer to the destructive criticism. This could be done with equal propriety and efficiency by writing independent treatises. But loyalty to tradition and the prestige of the authors of recognised authority gave a bias to the commentary-form as the appropriate vehicle of this enterprise. In support of our position we may refer to Vācaspati Miśra who observes that the purpose of his writing the Tātparyațīkā was to give a smashing refutal of the charges and accusations ·FOPEVGPU a of the opponen:S 200 she pattern oi the cornmeniary as a cogredieni epociiert. About Udasana mat remark ibet be stoie in a style which is tzasperaiingly ifrss, lacobic and elligiical and merges on obscurity. This is pre-emirsnili iha characteris:ic of the SK. Tlie riezs and docirices Thicb bare been criticised by Cdataba were sponsored by writers nbuss sorks bare become obsoice. The result Tas tilat this worë became a notorious scare- COT. Ii is a refresbibg aspeci of Indian scholarship and intellectual chiralrs ibat cimculis and upinisiligigility was regarried as a challengs bico spurred iho iDisllsc:ual activities of scholars of all paris oi India. Tuough ihere may be ranch iliat is common and familiar in illis different colamentaries, ons cannot but botics ibe difference in approach 20 results. Besides, dissertation 62 ?be riassical iests of Ldagana becarne a criterion of one's scbolarsbip. Tbis accounts for the large number of commentaries wbicb base seen witten on the YK. and tbe .Th. They also gire is an insight into ihe acariemic interests ol ihy proſessors of ile different parts of Irais. Tieved in this light the publication di ibess works will he found to provide dew waterial for intellecidal czercise and grorth. The comwepiars-nat:ern es regarasi in the past 25 ibs inost respectable voetbed of gising soice is per thoughts. There bas been a change of iashion in recern times ani ibere is a wide spread tendency 0 Ove akaocs a: commentaries as parasitical appendages itboci intrinsic and original value. We hare alreadi; shiza ibai tuis would be iagtamount to employing a zarazick for measuring the cepib oí Tater. I concluris with ile bope that a student of Indiao philosophy 31:0 ill studs his critique of the speculations on Goi, thich is an iperitable and eternal problema of philosophy, will bare I's around for complaini on the paucity of belpful literziure for the suo: o Chayaba's present work vbich is urdouvieron:lle vuistanding Torks sa ibe problem. The barreige di Srana philosophy and for ihai Inatter Indian philosopos mil le liebie to be conticeri o inadequacy and impereciiga unes it is reintorced by ibe study of this 2n ·FOREİVORD xiii difficult classic. The difficulty of the book acted as a challenge and provocation in the past and we trust that the present generation of students of philosophy would accept this challenge with the same chivalrous spirit and not yield to defeatism or counsel of despair, which has been responsible for the popularity of compendiumz among the students and Professors of Tols. The natural consequence of this pursuit of the line of least resistance was a deterioration of the academic standard, wbich we hope will become a forgotten chapter of the history of Sanskrit scholarship from now. SATKARI MOOKERJEE. Asutosh Building, Calcutta University, September, 14, 1953.

·No text on this page.

·MBP101: *I*l:(. f********!! slition of lelavancartas Vyimlusumañjnli. in Iliriq :13series, 3 lain! Josliliofseri with Srikar: Visri's con- 11.01!1:11? ..) musiis ollu lintand: Vidvarvininis mumuntaru Pirela or7ofp-10;urirr!;. The will work momposed of 112r. Ingi this <19111191.18 ie 1... 16-41 din from the following 1 . The tent and I'll.13:211.3 b... liver•11 alies from the printed raditions 11.11. (idsarkista listkülisikir. natir Sorintyi and 110.. ("sc.1 311310111 $:111-1.11! St-strs, banorn, ... 1.1 mules erindrit:ro Saukura llistat luas locerent talien 1980911 31 "Pr=197°rrigoles (zloutta l'niversion of it manuscript jo-oping in 1:11:11iss $:21kvit Fuller. This contains the conpoleca di v S:::kara Viitat, 116.10 ilere very minning to the end. :. Tr. 'Tirolive oor Volf jongaririle commentary of Ciura- 11.10. lipiji.!;*: 10:36. docctostaken from litlar: 1:ar: Sanskrit Grillen i Siratiti 14:14:1110 lis, market is li, V. .10 of V..::11.11.11 3.811:1. list. Itl. 1.-4, 7-...), po to kiriki ij Calafilees 1. un lienali char:rler.1.1. lif mile ('lous. Banaras · 77 79771772arka71977. 7777 7:11 In--'7TTET, af17771 ftili, 21117:777 ratt *149*74771.717 criaturforintot fi--) :1994 sizl Ilic (*::lıutt: 1sialie Surrirts Vs., marked i10 il, Indians 119904-1111. (allezzjusi. Vis. l. fol. 21 (1st and last tuls, mi-in. 11 tu kirik 19 of (hap. , in Vágara characters. The Julio marks of the Sarati Bhawan Vs. 1:1 ve been noted in this printed work. Il wis in 193,07 that there idea of publishing the complete 4 x1 of Idarant with the help to liitlurta umuhlislume coll- !IX"tiripes wis first calcariscard logo ille, and I was encouraged in the 11tter lix 11.M. l'illusluklar: Bhattacharyx, the thien Asutush l'rule.core and lead of the Department of Sanskrit, Calcutta l'niversity, when requested me tro clit the work in the Asuto:'li Sanskrit Sories and I was yory glad to join this Series :1illl aditor of the present work, as desired lip him. Tlaus, in connertion with this work, I am specially indebt. o'r firstly to X. Bhattacharyvil, who procured the 'Transcript ·zi PREFECE 0903 1 Serikara fibras Amola 201 Gunārama Vidyasagila's Mirelin r'Tālpyaričeku iruin ih. Banaras Sanskrit College for Ing Om Tegut. Bli Uss, sliting was clave for went si autor menuerrini 11 Gunanada's mcriter: ull 1316, vlast 2 zilo sa 723 Ciungetel koh in ihs: Imien luzeum - of the indir, Ert, Calcutis, in the diggers of which I 525 maturizll: 1:15 h: Sri lantalul Thakur, ..., ton, Paris Schersler sito Calrita linterity. Then the 797%: 2 fusil: situa ani soni 19 thus retrosliten Printing and Buidliching !!6-4, Lil., for printing. The ab. Hesnes printe ti«: first repos 1; n th: 1k: 21 mmoj the remaining per- 119: Wile, ma rips for carnirs pre oslable circumstances. The remasining ortion si tira zork: ia being printer in the Calcutta Chimerait: Press. T. 1964 to the Introfolitan Printing al Publishing Hous, LH., aru wanting in the Calcutta Criversity Preis. Ta, 1:56, different si o top will at last, complete the 2:1988. Hogs, it he's lyc...i prispevaj in) jestlish the work in two different paris, lari Txapricing Chapter I, a primiui 1, the metropoliten I'rinting and I'ublishing Hours, Lirl., and Part II Cizing isirs remaining ustion, 29 : being printer in this Calcuti Prireito Proc. oyret, Chept: I svi ilir orki, being prourit-uri fryr iho: .. E:2mination is in greai demand. Thus, frisca benefit of the sente this is poblisher in aivancs, virs. IV, Part I of its entrale Sanskrit Sarie, Calinity Uniteit. The recorre referred to mp intrulurtinn alrearis publisher ith me writies of Pouzumañjali-Iirili :1. S.S., So. 2. dealing with biztorical ni pliidiplairal pointa si l davana's work of this ct 2 its (:Interje. In consistir it's the work, I am inchiesto M. jorrana! Tara-cunkhz-Verlantatina, ribassortisachir, for ima 16 uuele getica in 911=, 1f reading the proof v portion disc "7637k vit's him, in: Dr. Sutkari Jookerjos, 1.1., Ph.D., Stras Programi Head of the Dipartment Fonkrit, te ljest":12! Erlitir ni il straks Sanskrit Saries, of riting . cllcnt. Fotka tuling a serial interest in my ok. 1 ff my k. 1 thank: istritts of them. So thank: Inizes to Pro inizial Thakur, ..., an Pi. Tºmapania Bbct::oria, Panchatirtisa, for materially helping the in prem jaring this forces up of the work..

·PREFACE xvii In publishing the volume, with a heavy heart and decp gratitude, I offer my humble tribute to the sacred memory of the late Dr. Syamaprasad Mookerjcc, M.A., LL.D., D.Litt.. Barrister-at-Law, M.P., tlic thien President, Council of Post- Graduate Teaching in Arts, Calcutta University, who kindly garc mc an opportunity for serving this University, and encouraged mc in my research activities, but to my grim disappointment and great misfortune, I could not place this volume in his hand for his untimely and tragic death, only last week. May his soul rest in peace in communion with the Eternal Bliss of the Absolute. To conclude, I shall lie failing in my duty if I do not express my hcarticst, thanks to Justice Sri Ramaprasad Mookerjec, M.A., LL.B., the then President, Sanskrit Publication Committcc, Calcutta lluiversity for his taking a keen interest in the work of the Scrics, but for whose interest, thic work could not have seen the light of day. SENATE HOUSE, CALCUTTA, 30th Junc, 1953. NARENDRACHANDRA BHATTACHARYA. C-1797B ·== ·-- [ I. 1. प्रथमः स्तवकः सत्पक्षप्रसरः सतां परिमलपोहोघवरोत्सवो विम्लानो न विमर्दनेऽमृतरसप्रस्यन्दमाध्वीकभूः । ईशस्यैप निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- चेतो मे रमयत्वविनमनघो न्यायप्रसूनाजलिः॥१॥ APPema. आमोदः परितोपिताः परिपदः प्रत्येफमाशाभृतां सान्द्रः पिजरिताः परागपटलराशावकाशा दश । आता मकरन्दविन्दुनिकरैः पुप्पन्धयश्रेणयो ये 'नाफारि] स वः पुनातु नटतः शम्भोः प्रसूनाञ्जलिः ॥ प्रेक्षावत्प्रवृत्यङ्गमभिधेयसम्बन्धमभिधान एवेटदेवताकीर्तनरूपमङ्गलमाचरनाह- सतपक्षेति। पर ममानघन्यायप्रसूनाञ्जलिः सतां सुमुक्षूणां सुधियां पा चेतो 10 रमयतु सुखयतु दुःखनिदानहीनं करोतु । अनघो निर्दोषः । न्यायः पञ्चरूपोपेतलिङ्ग- प्रतिपादकं वाक्यजातं तादृशवाक्यप्रतिपाद्यं लिङ्गजातञ्च, नीयतेऽभिमतसिद्धिरनेनेति योगवलात्। तदेवासादकत्यात् प्रसून, तेषामेव वहनामअलिरिवाञ्जलिः समूहः । अनघत्वमेवाह-सदिति। सति प्रामाणिके पक्षे प्रसरः प्रकृष्टं शानं प्रमारूपं यस्मात् यस्य वा, तेनाश्रयासिद्धिभागासिद्धिस्वरूपासिद्धिसिद्धसाधनानां निरासः। 15 [1] नमः कर्मण्यधिष्ठाने वेदप्रामाण्य हेतवे । निरस्ताखिलबाधाय प्रमाने विश्वकर्मणे ॥ गुणानन्देन विदुपा विचार्य प्रतिफफिकम् । विविच्यन्ते प्रयत्नेन कुमुगासलिकारिकाः॥ प्रारिप्सितविघ्नापनुत्तयेऽनुष्ठितं मजलं शिप्यशिक्षायै व्याख्यातृश्रोतॄणामनुषङ्गतो 20 मङ्गलसम्पत्तये च निबध्नन् प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धानाह-सदिति । एप कुसुमाञ्जलिर्मम चेतो रमयनु, इष्टफलेन योजयतु, ईशस्य पदयुगे रमयतु, तच्चिन्तकपरीकरोत्विति वा । परे तु मे गत्कर्तृको न्यायप्रसूनाञ्जलिः सतां मुमुक्षूणां सुधियां वा चेतो रमयतु सुखयस्विति योजयन्ति । अनघत्वं शब्ददोपरहितत्वं, विपयशुद्धेः पूर्वार्धेनैवाभिहितत्वादिति प्रकाशः। अनघो निदोपः । पूर्वाध[ ] तु यावद्विशेपदोपराधबोधनद्वारा सामान्या- 25 1 'येनानाय' इति पाठी युक्तः । 2 कर्मणि for कर्मणः allowable.

·2 1.11 न्यापानुमाइलो व्यायवालिदिलभित्रारविरोधान परिहतमाह-परिमलेति । सतां परिनल- मोहान व्यानिनिश्चयेन बद्ध, उपादित उन्नयी येन स तया। असत. प्रतितित्वमाइ-विन्लान इति। समचलत्वाभिमतोरस्थान न चिन्लानः न होनबलः। न्यायन्य प्रयोजनमाह-अमृतेति। अनृतं मोजस्तस्य रसोऽमिलाप- 5 न्तानच्याविषय मातोपाय निविण्यासन सान्नानुकार व प्रणिधानं प्रत्यन्दः स पत्र मायाकं तन्य मृत्यत्तिस्यानम् । [यहा अमृतातो रस्यमानममृतम् "दभिहितो भायो व्ययत प्रशागत" इति न्यायान् । तदेव प्रस्यन्द उत्पत्तिन्तदेव मावा तन्य भूलनपत्तिस्यानम् । पतस्मान्यायान्मननं सति मुक्तिरिति भवति प्रयोजनवान न्यायः। अतं मोनन्तन्य रस इच्छा तन्य प्रत्यन्द उत्तरोनानुनिलदेव माया । नस्य मृत्यिन्यः। भवति हि यथा यथा सन्निहितोरायमानिन्तया तथा कलोन्- फलोद्रेक इति वामाशयः। न्यायान्मनने सति संकाग? सुकतानिवृत्ती निर्म निदिध्यासनादाय? सही न्यायप्रयोजनं, स्लेच्छाया उपायेच्छां प्रति हनुल्यान्। ईशस्येलि । ईशः कां तस्य पदयुगं स्यानद्वयं जीवात्मस्वाहा परमात्मन्बमपं च, नत्र निवेशितः, तानाधनाय प्रयुक्तः "हे. ब्रह्मणी वेदितव्य" 5 भागानोदनिति फेचित् । नत्र, गदोपहित्यस्य तावनाप्यत्रामात् । न्याय पटामवंदया बल्लामै तु पृयाधिवेयान् । परे तु भगवद्विषयतया पारनायकायनेया नलमिलाः। न्यायः उचिवानुवाकप्रतिहादिशन, नीयने प्रायः विवभितार्थ मिहिनेत बनायी मन्मयतीनि न्यायन- यदि नामने ददा योग दिरेव । पवासादकनया ममतामलिः। यद्यात ती युतायडलिः पुमानि ति विन्यानविकविशिष्टी । अगवालियान नजदलांदिवडलेः प्रसननिति ममामः। वनं पुष्पिनियादी मादल मंगलाकिंवातावति क्या परम्परयान्वयलयावाति। अनएर च "वीत्रीन दनादलातानित्यादि बदन्ति । 'प्रविननिति क्रियाविशेषणन, इतरन्यायाविशेष. यमियन्ये ऐनुनविद्रोपामाइ-ईशस्य पदयुगे निवेशित इति । 'ईयो' समायने नात्यनेनति व्युदन्या पदं जानकर तयुगं प्रमाननकम, अनिशितलनुलनात्य प्रतिनिदानवेंग। पदादाम भावगायनये गुरदयुमन भन्ययस्यतिरेशानुतियुग, नत्र निवेगित इत्यस्य निवेदन प्रादिन इलमान ननयमन नि पुष्पलको हत" इतियन् कर्मयोगाद्वा निनि[2aनमनन्या हरया, SE SIT, P. (... : 'द' वासदेत ·[ I.1 प्रगमः सायकः 3 या, - ति श्रुतेः। पयोऽनेनेति पदं प्रमाणं, तद्युगमनुमानागममा संशदार्थमागमस्यापि पर्गनीयत्याग । तफांगुमानमपं या पदयुगम् । अन्ययन्यति- कानुमानापं था। पटकन्यतितिफत्वानुमानध्यापं था। चरमलिङ्गपरामर्शानु- मिति या परयुग, सानागम्। तदर्थ नियशितः प्रतिभावानुा प्रयुक्तः । निमित्तसमग्याः प्रयोगः । भृशायमाणमिति । भृग इय भात्मानमाचरन् । यथा 5 एलुमनुधा भूम्तमा न्यायलुन्धं गतः। अतपय नमन मोतोपायं न्यायमनुसरन् । मसुगनिनिज प्रकाशः । महाशिमाफमाये वोमसामनाय तो विशिनटि- भृशायमाणानि । हो गया मनसो सोरी मकरन्दे गा मरागस्तथा न्याय. प्रगनाललेपारे मनमः। बसपा अमापोरा न्यायप्रसूनामलिगनुपरत् । भामाशाहादा नौरपा एगति भारः। 10 अमंदोराहिलमाह-सत्पक्षेति । शनि पक्षसागऐदगविशिष्ट पक्षे सिपा- भनिषितगा। E: : नारदमानदेन भगमिमं यशान साध्यस्य नापी परमान् म समा। एसेनामयामिक्षिमिरगापनामान्तरभागयामागासिद्विचाध. मरामिद्धती निरस्ताः । गना माधूनाम.. विनितानु त सिमगा भयादेव नरत मानः, पालामानिनि प्रकाशः । परि गर्यतः कान्येन गल: 15 सम्रा गाधनागमति मायनानगानभिनगामानाधिकरण्यरूपः, तस्य यः प्रराष्टः प्रमालयोषः, उग् उगम अप्रामामाहारामः गोषः। साधनिरनयसंशयान्यत्वं या उगमापः तेन याः पिरीत उनमः नुनमन्तानी येन स तमा, योधे यन्धे उत्सये या मतानियस्वामी निमगापेक्षयाशिनि । एनेन सापसाधनाप्रसिद्धिराव्याभिचारविरोधानां निरामः । गम्प्रतिपक्षियनिराणायगाह चिम्लान इत्यादि । विमर्दने प्रतिहेतुपरामर्श 20 सति यो मिलनः प्रस्तफायांनुपधायफरतदन्यः। भरपदयुगे निवेशितस्यापि पायरूपकुमुमामले प्रयोजनसम्बन्धशानं विना नाहादफरमप्रतिपत्तिरिति तदर्थ तमाद- अमृतेति। अमृतं मोक्षः स एव रसः इशः, विशेषगविशेष्यभावस्य कामचारादित्य- मभिधानम् | "पदाभिहित" इति न्यायेन रस्यमानममृतमिति तु प्रकाशः । प्रस्यन्दः उत्पत्तिः असम्बन्धसम्बन्धोपहितत्यगुणयोगात् गीण्या वृत्या स एव माध्वीकम् 25 अप्राप्युत्फटस्यगुण योगसास्य भूः स्थानम् । घस्तुतस्तु विप्रतिपत्तिपतकस्य वक्ष्यमाणस्य विरोधी नि पन विशेषणानि । प्रथमया आश्रयासिद्धिर्वक्ष्यते, तद्विरोधि 'सत्प[25]क्षप्रसर' इति । द्वितीयया प्रमायो गुणजन्यत्वाभाव उक्तः । सत्र सतां वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृणां गुणजन्यतया तसचयस्थापनेन च तेषां हर्षः। तृतीयया याधः, निरसनं तृतीयेन । चतुर्थ्या नित्यशानस्य प्रमात्य निरसनम् । तपामतेति अमृती नित्यी रसप्रस्यन्दी ताविष्टफलकतया 30 तस्य ।

·4 - न्यायानुनी स्वर्गापरीयामांगमामनन्ति मनीषिणः । यद्यपास्तिममापन परमात्मा निष्यने ।।शा कुसुमारे नुनाहों बिग्यानुनलबाविशयो यस्य । सनांविधानां, परिमल बोरन िनन्न गोहाय उकरलेन बन उदनयों देन । नित्य- महत्यानमाला विमन कालव न. चिन्तनो न भानियावन्या गानालबन न्यदनानं यमाचं नषुन मन्यानम। नगर बन्नुः :' .. सावित्रं विविन्य दांति-स्वगति। स्वगंगोवि दुधाननिन्नया- उपयर्णयो यन्मुकिपमनुक्योमगनुगमनामनात फयन्ति । वालिम् उपासनाम् । सं करा: म य', खन्दा नया कन्न प्रन्यन्त मकान नमान्न रः। अमलामा कलिलानुन तस्य माह भने : न्द यमः, नानातः मन्टु' 15, सुमन: गन्मावतः युगे युति ' प्रदान; नारदमनननन का दर अन्य नामहन्धनका, दिनुका केचित् । दयान काटना मनन नाम र मिनरः देन उना दन । नमसनदन्यः। अन्यत्र बन्न दामन, पर साटम मान्य नियनन कायम पमा हनुमान गन कानन्द सामने में मंगा, न न न जाना स नदर युदयः। मदुलारा यत्र न्यायेन या मन नदुर दमदयुगे समान्य मामले मनमः ' कामना कोटा बननाद मनत्र वाट संपलादेपट 32 : :

·5 त्वात् । 1.2 प्रथम स्तरकः.. "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" "द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये" इत्यादिश्रुतिभ्यां परमात्मवेदनस्यापि साक्षाद्वा स्वात्मगोचरसाक्षात्कारद्वारा वा मोतहेतुत्वात् तन्निरूपणमपि सफलमिति भावः ॥२॥ स्वाभिनयोरपवर्गयोजीवन्मुक्तिपरममुक्त्योमार्गमुपायं यदुपास्ति यत्योपासनां ध्यानमामनन्ति. उपगच्छन्ति कथयन्तीति केचित् । यद्यपि "ण्यासश्रन्थो युजि"ति विशेषयचनादासधातो. 5 रासनेत्येव भवति, तथाप्यतु क्षेपण इत्यमुधातोरेवायं प्रयोगः समर्थनीयः, धातूनामनेकार्थ- अतएव "लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः" इत्यादयः प्रयोगास्तेनैव धातुना वामनेन समर्थिताः। अतएव "उपसर्गेण धात्वों बलादन्यत्र नीयते" इति तदभियुक्ताः। परे तु बहुलवचनात् कचिदपवादविपये उत्सर्गस्यापि प्रवृत्तेरासधातोरेव क्तिन्प्रत्ययमाहुः । प्रकाशकृतस्तु धातुस्वरूपवा चिनस्तिपो निर्देश इत्याहुः। 10 धातुत्वेन रूपेण तिपः शक्तिः, तत्सम भिव्याहृतधातोश्च स्वरूपे लक्षणा, तेनासधातुरिति प्रतीतिः, तिपो धातुत्वमाले शक्ती तु प्रकृतिलक्षणार्थकधातुविशेष्यको धातुत्व विधेयक एव बोधः। अर्थवत्प्रत्ययान्तसमभिव्याहृतसुवर्थस्यापि कृत्प्रत्ययप्रकृत्यर्थेऽन्वयः । इएसाधनत्वशक्तभावविहिततव्याद्यन्तो दृष्टान्त इति नान्युत्पत्तिः। यद्वा धातुना स्वार्थीपस्थिती तदर्थप्रतिपादकधातुत्वेनैव बोधः । 'व्यक्तिवचन'न्यायेन सर्वनाम्नि 15 बुद्धिस्थत्ववत् स्वप्रकृतित्वस्य नियामकतया वा नातिप्राङ्गः। इत्यञ्च उपासधातुप्रतिपत्ती शब्द[तच्छक्ति ?]सम्बन्धेन तदर्थलक्षणा द्विरेफपदवत् । न च तत्तत्कारकविहितप्रत्ययानां कारकान्तरेऽसाधुत्ववत् तिपोऽप्यर्थान्तरे तथात्वमिति वाच्यम् ; तिपोऽथान्तरे तथात्वेऽपि प्रकृत्यर्थं तदभावात् । अत एव "ईक्षते शब्दम्" ब्रहो[?]ति वेदान्तसूत्रम् । "आज्यं द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते" इति कात्यायनः। “यजतिषु येयजामहं 20 कुर्यादि"ति श्रुतिः । एवं प्रयोगा भूरिशोऽनुसन्धेया इति । मनीषिणो वेदयुक्तिविदः । अतः परमात्मा निरूप्यते मननव्यापारविपयीक्रियते । अयम्भावः-"द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये" परश्चापरमेव चे[?]त्यत्न ईश्वरवेदनस्य मोक्षहेतुत्वं श्रूयते । तच्च वेदनं साक्षात्काररूपं जीवात्मसाहचर्यात्()। इत्थञ्च "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यत्रापि आत्मपदं जीवात्मेश्वरोभयपरं स्वावृत्तिप्रागभावाप्रतियोगिज्ञानवत्वेनैवोप- 25 स्थापनात्, [35]सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वं वा । तथा च तत्रापि मनन विधेरीश्वरमननमपि मोक्षहेतुरिति [तत्-साक्षात्कारः साक्षादन्तःकरणशुद्विद्वारा आत्मसाक्षात्कारोपयोगितया वोपयुज्यत इत्यन्यदेतत् । परे तु "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेती"तीश्वरमुपक्रम्य श्रवणात् तन्मानसाक्षात्कारो मोक्षहेतुरित्याहुः । प्राचां नये तु तं विदित्वैवेति योजना ध्येया ॥२॥ • "ब्रह्म" is some reader's note, wrongly put into text by nest Copyist.

·I. ] न्यायकुसुमाञ्जली इह यद्यपि यं कमपि पुरुषार्थमर्थयमानाः, शुद्धबुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदाः, धर्मिणि संशयाभावेऽपि मननानुकूलन्यायपूर्वाङ्गसंशयमुपपादयन्नाह- इह यद्यपीति । इह न्यायेन निरूपणे कर्तव्ये संशयो नास्त्येव । तथा व किं निरूपणीयं, कुत्र न्यायः प्रवर्तनीय इत्यन्वयः। अत्र यद्यप्येवमुपासते तथापि 5 सन्देह एव प्रकारभेदादिति शेषः। यद्वा संशय एव संशये सत्येव कि निरूपणीयमिति फुत इत्यन्वयः। संशयस्तु नानाप्रकारेणव श्रुतिभ्यः श्रवणात्, कुन तात्पर्यमित्यनिर्णयात, प्रामाण्यसन्देहाद्वा, मध्यस्थाविवाहार्य पव बुद्धः स्वप्रकाशयोधात्मकः। उ[औ?]पनिषदा घेदान्तिनः। शुद्धः केवलः। ------ -------- मननोपायन्यायपूर्वागसंशयमुपपादयन्नाह- इत्यादि। यद्यपि तेन तेन रूपेण ते च ईश्वरमुपासत इति धर्मिणि 10 न विप्रतिपतिः, तथापि तत्तदभ्युपगतस्य कस्यचिदस्मदनभ्युपगतस्य धर्मस्य सम्भवात् 'श्रवणानन्तरागते'त्यनेन च पद न्यायेन निरूपणे कर्तव्ये भगवति तस्मिन् प्रसिद्धानुमा- वेऽपि तेन तेन रूपेण विप्रतिपच्या सन्देह एव सन्देहोऽस्त्येवेति, न्यायेन किं निरूपणी. यमिति कुतः पूर्वपक्ष इति योजना। यद्वा येन येन रूपेण ते ते तमुपासते इत्युक्तं तस्य तलास्माभिरभ्युपगमात् उभयवादि सिद्धतया विप्रतिपत्यभावात् तेन तेन रूपेण 15 संशयः कुतः, किं निरूपणीयं, कथं न्यायः प्रवर्ततामित्याक्षेप तथापीति । सिधमान्तरेण विप्रतिपच्या न्यायाङ्गकं मननं स्यादेवेति भावः। अथवा उक एव आक्षेप तथापीत्यनेन पक्षताया एव मननोपयोगितया संशयाभावेऽपि न क्षतिः । अवमानन्तरं मोक्षोपायत्वेन विहिता इत्यर्थकेन तादृशफलरूपेष्टसाधनताशाना- धान विधायिवानश्यम्भावबोधनात् , अन्यथा तेनैव रूपेण श्रवणात्मकसिद्धेरेव सच्चात् 20 मगनं दुरुपादमेव स्यादिति भावः। कमपि मुख्य गीणं वा पुरुषार्थ फलमर्थयमाना इमनी मशागने। केन रूपेण, के तथा इत्याकाहायामाह--शुद्वेत्यादि । मुद को निदान या। युदः स्वप्रकाशमानात्मकः जन्यशानवदन्यो वा। औपनिषदा उभयवाय.

·[ I8 प्रथमः स्तबका 7 ? आदिविद्वान् सिद्ध इति कापिलाः, क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टो निर्माणकायमधिष्ठाय संप्रदायप्रद्योतकोऽनुप्राहकञ्चेति पातसलाः, लोकवेदविरुद्धैरपि निलेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपताः, शिव इति शैवाः, पुरुषोत्तम इति वैष्णवाः, पितामह इति पौराणिकाः, यज्ञपुरुप इति याज्ञिकाः, सर्वज्ञ इति सौगताः, निरावरण इति दिगम्बराः, आदीति। आदौ सर्गादौ विद्वान् चेतनः, न तु चेतनच्छायया प्रकृत्यादि । वश्चेतनः। सिद्धः फूटस्थनित्यः । कापिलाः सांख्याः। क्लेशेति । अविद्या- ऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः। अस्मिताऽहङ्कारः। अभिनिवेशो मरणभयम् । कर्म यागहिंसादि। विपाको जात्यायु गादिः। फलपर्यन्तमाशेत इत्याशयो धर्मोऽधर्मश्च ? ], एतैरपरामृष्टः। निर्माणकायो वेदनिर्माणार्थ कायः, तदधिष्ठानं तदुपग्रहः। सम्प्रदायो वेदः, तस्य नित्यत्वात् प्रद्योतकः प्रवर्तक इत्यर्थः । अर्थ[नु ?]- 10 ग्राहकश्च घटादिनिर्माणोपदेष्टा । लोकविरुद्वैविपभक्षणविषधरधारणादिभिर्वेदविरुद्ध- ब्रह्मवधादिभिर्निर्लेपो दृष्टादृष्टदोपशून्यः । स्वतन्त्रः परमाणु ण? ]दृष्टादिसाहित्य- मन्तरेणापि जगत्कर्ता। पाशुपता महाबतीयाः। सर [शिव ? ] इति 'प्रमहसि पदे निलंगुण्ये' वर्तमानः । पुरुषोत्तमो नित्यसर्वशत्वादिभिः। पितामहो जनकस्यापि जनकः। यज्ञपुरुषो यज्ञे प्राधान्येन इज्यः। सर्वज्ञः क्षणिकसर्वशः। निरावरणो 15 उपनिषदर्थविवेचका वेदान्तिनः। आदीति । आदी सर्गादौ विद्वान् निखिलवेदार्थ ज्ञानवान् । सिद्धो योगसम्मत्सम्पादिताऽणिमादिसिद्धिः। कापिलाः सांख्याः । क्लेशेति । अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः । अविद्या अज्ञानमनादिविनाशी भायः, अस्मिताऽहका[4a] रोऽन्तःकरणविशेषः, अभिनिवेशा मरणभयं, कर्म यागहिंसादि विहित निपिद्धरूपं, विपाको जात्यायुभोगादिः । तत्र जातिर्जन्म, फलपर्यन्तमाशेत इत्याशयो 20 धर्माधर्मरूः, तैरपरामृष्टोऽसम्बद्धः। निर्माणकार्य वेदाभिव्यञ्जनघटादिकरण शिक्षार्थञ्च कायव्यूहमधिष्ठाय उपगृह, सम्प्रदायो गुरुणा शिष्याय सम्प्रदीयत इति व्युत्पत्त्या वेदस्तस्य प्रद्योतकः व्यञ्जकः, नित्यत्वेन तस्य कारकत्वाभावात् । अनुग्राहको घटादिनिमाणे शिक्षकः। लोकवेदविरुद्धैर्विषपानब्रह्मशिरश्छेदादिमियों लेपः पापनिष्ठकारणता निरूपकं तच्च रूपं दुःखं तच्छून्यः, दृष्टादृष्टदोपरहित इति वा । स्वतन्त्रो 25 जगत्कती। शिवः सत्त्वरजस्तमोलक्षणगुणत्रयातीतः। पुरुषोत्तमः पुरुषेषु पुरुपेभ्यो वा उत्तमः। पितामहो जनकस्यापि जनकः। यज्ञपुरुपः प्राधान्येनेज्यः, यज्ञात्मक एव भगवदवतार विशेषोऽस्ति तच्छरीराधिष्ठित इति वा। सर्वज्ञः क्षणिकसर्वज्ञः । तेन नैयायिकवैलक्षण्यम्, उभयसाधारण्ये तु यथाश्रुतमेव । आवरणमावरकशक्तिमती अविद्या, .

·8 1.3] न्यापनमाजली उपास्यत्वेन देशित इति मीमांसकाः, लोकन्यवहारसिद्ध इति चार्वाकाः, यावदुत्तोपपन्न इति नैयायिकाः, किंबहुना, कारवोऽपि यं विश्वकर्मेत्युपासते. तस्मिन्नेवं जातिगोत्र- प्रवरचरणकुलधर्मादिवनासंसारं प्रसिद्धानुभावे भगवति भवे सन्देह एव कुतः ? किं निरूपणीयम् ? तथापि- निराकारः, निप्पापोया। उपास्यत्वेन देशितो विधिवोधितमन्त्रमय इत्यर्थः । लोकव्यवहारसिद्ध इति प्रतिमाद्याकार इत्यर्थः। यायनिरुक्तरुपपनो यावद्विरुक्त- ऽप्युपपनैकतैरुपपन्नो वा मध्यपदलोपी समासः। सामान्ये संशयाभावेऽपि विशेषमादाय संशयमुपपादयन्नाह-विश्वं कार्यजातं कर्म यस्य विश्वकर्मा। जाति ब्राह्मणत्वादिः । गो काभ्यपादि। प्रवराश्चयवनादयः । चरणं वेदभागः। अनुभावोऽसाधारणं 110 कार्य तित्यादि । भवत्य ?]स्मादिति भवः। तथा चेश्वरकनुकतया तित्यादिकार्य श्रुतेऽपि ईश्वर एकोऽनेको वा, स्वतन्त्रः परतन्नो वा, शरीरी अशरीरी या इत्यादयः सन्देहाः सन्त्येव । यद्यपि सर्वे धर्मा वेदे श्रुतास्तथापि तात्पर्यसन्देहात प्रामाण्यसन्देहाद्वा सन्देह इति प्रागुक्तम् । स्वारोपार्जितन शरीरं पापमानं वा । उपास्यत्वेन दि[दे?]शितो देशना विशिष्टः कश्चित् । 15 लोकव्यवहारसिद्धः चतुर्भुजादिशरीरं तादृशी प्रतिमेति केचित् । उक्तेषु मध्ये यावन्तो धमा उपपन्ना युक्तिसिद्धास्तरुपपन्नः । यद्वा तेषु मध्ये ये ये उपपन्ना युक्तिसिद्धास्ते यलेशिया। पूर्वषां न्यायाविरुद्धधर्मपरत्वे तु यथाश्रुतमेव ज्यायः । अतिप्रसिद्धार्थमाह- किं यहुनेति । कारवः शिल्पिनः, विश्वकर्मा विश्व कार्यजातं कर्म कार्य यस्य स तथा, उपासते ध्यानपूजानमस्कारादिनानाविधव्यापारविषयतां प्रापयन्ति, गनन विषयीकुर्वन्तीति तु 1) कापले गम्भवादुपेक्षितम् । ननु ये ये त्वयोक्तास्ततोऽन्य विप्रतिपन्नाः स्थास्यन्ति, सन च गंशयो नानुपपन्न इत्यत आह एवमिति । तथा च नास्त्येव' ताइवाः कषिद् योऽन्न विप्रतिपन्न इति भावः। एवं विभक्तचित्र, जातिवादाणस्वादिः, गोत्र[4b]प्रवरी काशदि, नगणं वेदस्य शाखाः कटादयः, कुलधर्मः स्वयंशानतिक्रगण तनन काले अगएर "चूड़ा काया यथाकुलमि"ति स्मृतिः। आसंगारं गंगार. मभिनय प्रमिहानुभाये प्रगिद्धोऽनुभावः शियादिलक्षणं कार्य वन्य यस्मिन् गा, प्रमिदं सप्रमाणयति...-भव इति । भवत्यत्सादिति भनः, भवत्वन प्रमिद्विरेच सनप्रमिद्धिति भावः। . The als. have 'गोगा माननग पामय' between नाnand नाहगा. : Sep.b.

·[ I.3 प्रथमः.स्तबकः 9 न्यायचर्चेयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनैव क्रियते श्रवणानन्तरागता ॥३॥ श्रुतो हि भगवान् बहुशः श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेष्विदानी मन्तव्यो भवति । ननु अपवर्गोपायश्च उपासना, तदा न्यायचर्चा मननं वा किमर्थमत आह-न्यायेति । उपासनान्यायचर्चामननानामिहैकात्मतैव विवक्षिता, तथा च यदुपास्तिमपवर्गोपायमा- 5 मनन्ति स निरूप्यते। उपासनैव क्रियत इति न्यायचाया मननात्मिकायाश्च कोऽयमवसर इत्यत आह-श्रवणेति । श्रवणानन्तरपरिमाप्तेत्यर्थः। श्रवणानन्तयं चेत् तदा श्रवणमेव न जातमस्तीति पुनः स एवानवसर इत्यत आह- श्रुतो हीति। स्मृत्यादीनां संवादार्थमुपादानम् । “श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः" इत्यत्र श्रुतितः श्रवणस्य विहितत्वात् । अन्यथा शूद्रादीनामप्यधिकारापत्तेः। 10 'इदानीमिति मननावसर इत्यर्थः । मन्तव्य इति मननात्मक-प्रतिपत्तिविषयीकर्तव्य मननस्य न फलसम्बन्ध ननूपासना फलवतीत्युक्तं, तावतापि मननोपयोगिनो न्यायस्य इत्यत्राह-न्यायचर्चेति । न्यायेन चर्चाऽनुमितिरूपा या क्रियते सा उपासनैव, तथा च नार्थान्तरमिति भावः। तस्यास्तत्त्वे मानमाह-मननव्यपदेशभागिति । मननस्य च तत्त्वं सुप्रसिद्धमिति हृदयम् । 15 ननु मननव्यपदेशभाज उपासनात्वेन प्रसिद्धावपि ताहग्रूपायास्तस्याः फलसम्बन्धे किं मानमित्याकाक्षायामाह-श्रवणानन्तरेति। श्रवणानन्तरं 'श्रोतव्य' इत्यनन्तर- मागता 'मन्तव्य' इति विधिना विहिता । तथा च स एव विधिरत्र मानमिति भावः । इत्थञ्च पाठिकक्रमेणानुष्ठेयक्रमोऽपि ध्वनितः । ननु श्रवणानन्तरमेव तदनुष्ठेयमिति नायं तस्यावसर इत्यत्राह- 20 श्रुतो होति । हि हेती, अवधारणे वा । स्मृत्यादीनां सम्पातायातमुपादानमिति वहवः । मिश्रास्तु यद्यपि 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः' इत्यस्ति, तथापि तत्र श्रुतिपदं प्रमाणशब्दमात्रपरम्, अन्यथा नियमादृष्टकल्पनापत्तेः। नन्वेवं गौरवज्ञानात् पदार्थत्यागे विद्याप्रयुक्तिकल्पनाभिया रथकारे रूढित्यागापत्तिरिति चेन्न, अत्र प्रमाणशब्दस्य विशेष्यतया तदत्यागाद्विशिष्ट विशेष्ये शक्तावपि तात्पर्यवशाच्छुद्धविशेष्यतावच्छेदकप्रकारेण बोधने लक्षणानुपगमात् । शक्तिमुख्यविशेष्यकशक्यतावच्छेदकघटकसाक्षात्प्रकारीभूतधर्मप्रकारक- बोधस्यैव तादृशशक्तिधीप्रयोज्यत्वोपगमात् । अतएव बलवदनिष्टाननुबन्धित्व विशिष्टेष्ट- OP, 16-2 - 25 ·10 न्यानुमान श्रुतः। 'नयी मन्नन्य टनि "भागनानुमानन ध्यानान्यामनन च । निया प्रयतपयन नां नमत योगानुनमम ।।" इति स्मृनश्च। नदिहशेषतः पश्चर्या विनियन्तिः। अन्तरिमल्य परममायनन्याऽभावान् । 5 -- इत्यर्थः। अवगमननयोः नानानाधिकरग्यविषयता, सा च धर्मिणि न तु प्रशांति न महानुपरनिः। अयादीनां क्रम लबाद-आगमननि। ग्लो स्तनम : पकतान्ननि यावन। मता प्रनिपनि. प्रकल्पयद. उनवादयन: उनमा योग मानकानात 10 कागन्यत्रहिनयत्यांनमनामयोग:/३॥ तदिहनि । सम्भादिप्रतिपनिजन्ना मह पत्र नम्मादत्र । पञ्चनयाँ विनियनि- रिट प्रयनिग्ल्यन इनि शंकः। पननिगलादेय व वदान्यादिविनिरनयोऽपि निरन्ना भवन्तीति भावः। अत्र सापलारे पन्चमी. पगलीशलायनानाचं प्रात्य मानववाद शुदमानाबन नयन अनाव मान- 15 नवरदय, मानवम्ब नव नायकवादका नामांकनोयने ना, मतियामि दांगतान ! अमरावया नवनवे नवना- हाल निगटावा विशिष्टकका वचन्दनदिन्याहुः । मनुन्न 'धुनिक यन्न अतिनमानापन्य इन्वयः, अन्तमा बामटयानन्ताय व म्याटिनन्यायाति दर्शनि दयन। ननु मानन्द नननम्नु, कमामिलामा हतियादिल्लन भाद- श्रोतव्या मन्तव्य इति । नाव दटनमायनवाहनानायाः भवनिगः मला भान नायः। 'वामान्यानरमा विनामनातुकलो व्यानरः, विधा प्रदान किया इनवन,'उनमें कंगन आमनाभादमा मन।।३: नदिन बने । र माननिम्न मन प्रसन्नचित्रमा 25 वान पवन का विवादितः अनन्यत्र काशिनानः- अन्लोकिकत्यादि। नया मानन्द पविया E नवनय मन बनको मालपानमामा टिनाबमांक अनंतावलाई यो पदामपत्र मानिदति विदा प्रतिनः। नत्र श्या. -- :'.-.:.::. ...-:.:: B ......

·i प्रथमः स्तबकः 11 अन्यथापि परलोकसाधनानुष्ठानसंभवात् । तदभावावेदकप्रमाणसनावात् । सत्त्वेऽपि विप्रतिपत्तिरित्यर्थः। एवमप्रेऽपि। वेदानाम् आप्तोक्तत्वाधीनं प्रामाण्यं यागादिगोचर- प्रवृत्तिप्रयोजकम्। आप्तश्चेश्वर इत्यनुपपन्नं नित्यनिर्दोषत्वादेव वेदप्रामाण्यसिद्धरिति मीमांसकविप्रतिपत्तिमाह-अन्यथापीति । नित्यनिर्दोषवेदप्रामाण्येऽपीत्यर्थः । तित्यादेः सकर्तृकत्वेन ईश्वरसाधने प्रत्यक्षादिप्रमाणवाध इत्याह- 5 तभावावेदकेति। सन्नपीश्वरो न प्रमाणम् । तथा च कुतस्तदधीना प्रमा। कथञ्च तामन्तरेण तित्यादिकर्तृत्वं वेदवक्तृत्वं वा इत्याह-सत्त्वेऽपीति । यद्वा सिद्धिहेतुः, सा चालौकिकपरलोकस्य साधनाभावरूपैवेति तत्र घटकीभूतप्रत्येकामावस्यापि तथात्वमिति कृत्वोक्तं संक्षेपत इति । तथा च तद्धेतुका विरुद्धा प्रतिपत्तिरिति फलति । एवमग्रेऽपि । वेदो वक्तृवाक्यार्थज्ञानजन्यः प्रमाणशब्दत्वा दित्यनुमानेन भगवसिद्धौ 10 'अन्यथापि' वाक्यार्थशानजन्यत्वं विनापि । दोपाभावादेव परलोकसाधनस्य यागादेरनुष्ठानं, यतः प्रकृते 'वेदरूपस्तस्य सम्भवात् अप्रयोजकत्वज्ञानात् विप्रतिपत्तिः । ईश्वरसाधकप्रमाण- सामान्य एव तदभावावेदकप्रमाणसद्भावादिति बाधसाम[5b] ग्रीतया वा विपरीतप्रतिपत्ती हेतुः । एवं "मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच तच्च [तत्?]प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यादि"त्यत्र वेदप्रामाण्ये आसप्रामाण्यं हेतुः, तत्र तज्ज्ञानप्रामाण्याभावो हेत्वप्रसिद्धिरूपतया विपरीतप्रतिपत्तौ 15 हेतुः, स च 'सत्त्वेऽपि तस्याप्रमाणत्व'रूपः । यद्वा वेदः प्रमाणवक्तृकः प्रमाणशब्दत्वात् इत्यनुमानेन पक्षधर्मतावलादीश्वरः साधयिष्यते, तन्न सम्भवति, तस्य प्रमाणत्वाभावादिति । पक्षधर्मतावललभ्ये साध्यतावच्छेदकांशेऽभावरूपा साध्याप्रसिद्धिरुक्ता। एवं क्षितिर्न सकर्तृका सकर्तृकत्वसाधकप्रमाणाविषयत्वादित्यपि हेतुर्बाधोत्थापकतया तथा, एवम् अन्यथा. तत्साध्यकेऽपि बोध्यम् । प्रकाशकृतस्तु सत्यामपि सिपाधयिषाधीनायां पक्षतायां पराथीनु- 20 मानस्थले विप्रतिपत्तिजन्मानमेव संशयमङ्गमङ्गीकृत्य विप्रतिपत्तिपदं यथाश्रुतार्थकमेव ; 'संक्षेपश्चावान्तरविप्रतिपत्त्यविवक्षा', तत्र विपयिण्यां विप्रतिपत्तौ विषयस्य प्रयोजकत्व- विवक्षया पञ्चमीत्याहुः। ल्यब्लोपे पञ्चमीयं तत्तद्विपयं प्राप्य इमा विप्रतिपत्तय इति केचित् । प्रत्येकं तु विप्रतिपत्तिरेवम् ।-प्रमेयत्वं साक्षात्कारित्व निरूपितविषयत्वव्याप्यं नवा ? यदि योगजज्ञानस्यापीदृशी विपयता तदा तदनिरूपितत्वेनापि विषयत्वं विशेष्यम्, 25 ईश्वरज्ञानत्वञ्च न तादृशविषयत्वप्रतियोगीति हृदयम् । भवतु वा योगप्रागभावप्रयुक्त. प्रागभावाप्रतियोगित्वरूमं योगाजन्यत्वं तादृशविषयतानिरूपकज्ञान विशेषणं, भवतु वा जन्यत्वमेव विशेषणम् । अप्रसिद्धिस्तु 'कल्प' इत्यनेन मूल एवाभिधास्यते। तद्विशेषेऽदृष्टे च आत्मा ऐन्द्रियकावृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्समवायी न वेति ? तदेव विहितजन्यवृत्ति- 1 A. मनातेवद-। 2 B.-नपेक्षा। ।

·I. . ] 12 न्यायकुसुम्गाली तस्यानमागवान् । तत्साधकप्रमाणाभावाचेति । तत्र न प्रथमः कल्पः । यतः- तस्येश्वरशानस्य अप्रमाणत्वात् गृहोतग्राहित्वात्। क्षित्यादिकर्तृत्वग्राहकं वेदवक्तृत्व- प्राहकं प्रमाणामेव नास्ति, वक्ष्यमाणानामाभासत्वादित्याह-तत्साधकेति । तत्रेति । तासु विप्रतिपत्तिषु मंध्ये प्रथमः कल्पो न, प्रथमः पक्षो नेत्यर्थः । 5 कयमेवमित्यत आह-यत इति । यतो हेतुरस्ति, स चालौकिक इत्यन्वयः । :.. पिन निविलजन्यनित्येन च जातिविशेषणे धर्माधर्मयोस्तथा, जीवनयत्नत्वभावनात्वादि च न गुणत्यसाक्षारनाप्यमिति । शरीरत्वं दुःसायच्छेदकावृत्तिजातिसमानाधिकरणं न वेति खगें, तदेव दुःखपदस्थाने तुतपदप्रक्षेपेण नरके । न च सुखदुःखान्यतरानवच्छेद- करारीरसिलनान्तरमिति वाच्यम् , शरीरवृत्तिजातित्वावच्छेदेन तदन्यतरावच्छेदक- 10 मृत्तित्व निर्णयेन बाधादेव तद 6a] नवकाशात् । उभयावच्छेदकात्तित्वस्य तहिशेषणत्वे तु सामान्यतः परलोकमाने। साधनत्वे तु दण्डत्वं पटाव्यवहितप्राफालत्यत्यन्ताभाव- प्रतियोगितावच्छेदकं न वा ? तत्तद्घटनिरूपिततत्तदपवधानानाज संसर्गमर्यादयेव निवेशात् सामान्यतो नाप्रसिसिः, निषेधकोटेश्वाकाशादी तादृशसम्बन्धाप्रतियोगिनि धनान्तरे कम्युगीवादिमरवादी वा प्रसिदिः । दण्डादायवाधित्वलक्षणं कारणत्वं 15 निीतम् । कार्यतावच्छेदेन ताहशफारणवत्वस्य साध्यत्वे तु कार्य समारणकं न वा ? काशमयषितानिरूपकतावच्छेदलं न वेत्यादि । इत्यज्ञालीरिकत्वं परलोकसाधन- गति न वा; परलोतसाधनत्यमलौकिकवृत्ति न देसायाः प्रत्येकसिस्थनन्तरं विप्ररित्तोऽनुसन्धेयाः। कारणभावासिद्धी च न कर्तृतया, तदसिझना परलोकासिसधा च न तत्- । मानाय यागाविद्रातयाऽष्टासिसी च न तदधिष्ठातृतया तत् 'सिसिरिति पूर्वपक्षयितु- भिवामः। नन्यायासितावणाधकसं साधनीयम् । पक्षचालीतिक परलोकसाधनम्, मालीरिफसामान्ये परलोकसाधनलाभावो वा, परलोफसाधनेऽलीतिकवाभावो या? समयमेव निराकरोति- ती। 'प्रथमः कस्ता पक्षः, न तमागनियमिप्रेत्याह-यतो ऐतुरस्ति, ति, परलोको पतो हेनुमानिति यावत् । 1 ... सका।

·प्रथमः स्तवकः [ I. 4 13 सापेक्षत्वादनादित्वादै चिच्याद्विश्ववृत्तितः । प्रत्यात्मनियमाद्भुक्तरस्ति हेतुरलौकिकः ॥४॥ तदेव कामत्यत आह–सापेक्षत्वादिति । हेतुईण्डादिरस्ति घटादिकानियतपूर्वसन्निति प्रतिक्षा, मृद्दण्डचक्रादीनां परस्पर- सापेक्षत्वात् । न होषां परस्परापेक्षाऽनुभूयमाना घटादिकार्यमन्तिरेण सम्भवति। 5 यद्वा कार्य सहेतुकं सापेतत्वात् दण्डाद्यपेक्षोत्पत्तिकत्वादित्यर्थः। अनुमानप्रामाण्यं च व्यवस्थापयिष्यते । हेत्वनभ्युपगमे परप्रतिपत्त्यर्थ वाग्व्यवहारो व्याहत इति भावः । ननु हेतुरपि दण्डादिः कादाचितक इति संहतुको वाच्य एव, तत्रापि सहेतुकत्व- मित्यनवस्था इत्यत आह-अनादित्वादिति । वीजाङ्कुरवत् । ननु भवतु साधनं तच दृष्टमस्मदाद्यधिष्टेयमिति नादृष्टं साधनमस्ति येन तदधिष्ठानार्थमीश्वरापेक्षत्यत 10 आह-वैचित्र्यादिति । दृष्टमात्रेण वैवियं कार्याणामनुपपन्नमतोऽद्दष्टं कल्पनीय- मित्यर्थः। तथापि दृश्यमेव तथास्तु किमन्येनेत्यत आह-विश्ववृत्तित इति । विश्वेषां प्रामाणिकानां वृत्तिर्यागादो प्रवृत्तिधर्मार्थाऽतो न कथमदृष्टसिद्धिरित्यर्थः । तथापि तददृष्टं साधारणमस्तु, किं प्रत्यात्मनिष्ठतया भिन्नं कल्पनीयमित्यत आह- प्रत्यात्मनियमादिति। हेतुभिः साध्यं विशिष्टमर्थमाह-अस्तीति । 'हेतु'रस्ति, 15 तल हेत्वाकांक्षायामाह-सापेक्षत्वादिति । प्रागभावप्रतियोगित्वादित्यर्थः । तथा च परलोको हेतुमान् सापेक्षत्वात् घटवदिति फलति । स च तद्धेतुः प्रागभाव- प्रतियोगी सहेतुको न वा १ अन्त्ये तव व्यभिचारः। प्रथमे तत्तद्धेतुतादृशपरम्परायां तदभ्युपगमे अनवस्थेति कश्चित् तादृशो निर्हेतुक एव वाच्यस्तथा च तत्रैव व्यभिचार इत्यत्राह-अनादित्वादिति । इयमनवस्था न प्रमाणप्रवृत्तिविरोधिनी अनाद्यन- 20 वस्थात्वात् बीजाकुरानवस्थावदित्यर्थः। अथवायं यदि सहेतु न स्यात् तईना दिः स्यादित्येव तकोऽनेन सूचितः । पञ्चम्यर्थश्च विपर्ययसिद्धयोपयिकव्यापकताज्ञानविषयत्वम् । द्वितीये त्वाइ-चैचित्र्यादिति । परलोको विचित्रहेतुकः कार्यत्वे सति विचित्रत्वात् । कार्यत्वे सति यद् यदपेक्षया विचित्रं तत्तत्का[6b]रणविचित्रहेतुकमिति सामान्यमुखी व्यातिः। नन्वत दृष्टेनैव विचित्रेण हेतुना अर्थान्तरमत आह-विश्ववृत्तित इति । विश्वेषां परलोकार्थिनां 25 त्तितः प्रवृत्तितः। तथा च निष्फले कर्मणि वृत्त्यसम्भवात् । यागादिः सफलः शिष्टा- चारविपयत्वात् पाकवदित्यनुमानेन तस्य सफलत्वसिद्धी साक्षात् साधनत्वासम्भवेन तद्या- पारः कश्चित् फलानुगुणो वाच्यस्तन चैन्द्रियकत्वबाधादतीन्द्रियत्वं सिध्यतीत्यलौकिकेन 'परलोकसाधनं नासिद्धमिति भावः । नन्वस्यात्मसमवेतः कश्चित् योग्य एव धमों व्यापारत्वेन सम्भाव्यतां, न च तस्य पुरुषानध्यक्षतामात्रेणैवालोकिकत्वमत आह–प्रत्यात्म- 30 IA. परलोक साधनत्वमसिमिति ।

·14 न्यायनुनुमा नन्दी न मायं मंमागेऽनकविधदुःखमयो निरपेक्षा भवितुमर्हनि। नदा हि. स्यादेव, म चालकिलो पीत्यर्थः। हनुमत्ये या प्रमाणमुनं तब तर्फमाह-न होति । अनेकविधाखमय इनि जगविधार्थम् । संसार इत्यदृष्टमित्यभिप्रायेण । निरपेन विपत्तदण्टमाह-तदा हीति । 'स्यादेव' नित्यः स्यादिति स्वमनेन, , म्यादित्यीक स्वादिति परमने आपादनं, नेन नित्यानभ्युपगमात् आपादक निरपेक्ष यमेय, नयाहतुकत्यम। अंनुकस्य मतभेदे दयी गतिः। नित्यत्वमलीकत्वं न तु फादाचितकः स्यादिति उभयथापि कादाचित्कत्यमनुभूयमानं हेतुः বিশ্বাস্য नृतीयमापादनम् । "हेनुका भावोत्पत्तिः घा, नियमादिनि । यागव्यापारयोः फलव्यापारयोश्च सामानाधिकरणयप्रत्यागपत्र कार्यकारण- 10 भावः कथ्यते लायवान, व्यधिकरणस्य तवं चातिप्रसन्मात । यागः कालान्तरभाविफलानु. कलगमानाधिकरणव्यापारक आत्मममवेतत्वे मनि कालान्तरभाविफलानुगुणत्या स्मृत्यनु- मलानुभवचन । भोगी वा स्वममानाधिकरणव्यापारजन्यः स्या:मममवतत्वे सति विनष्टकारण- जन्यायान् स्मृतिदित्यादयः प्रयोगाः। अयघानजनकवीहिनोक्षणे तदभिवाने व्यभिचार- गन्यन्नम् । प्रकाशकृतस्यनीकिक परलोक.साधना याउनभ्युपगन्छ नाश्रयामिद या पदावन घटने, प्रतियोग्यप्रसिद्धया निषेधानिरुपणान् । नत्र यदि गत एव प्रतियोगिनः ग्यातिमादाय प्रगनिष्टते तबाद-कल्पो यत इति। ख्यातिविषयस्यस्य मुख्यध्यानयार अमनुयायाप्रमिला मिल्यवार्थकं यत इति । जन्मन्युपन्य परलोकादिक मुनप्रणाल्या प्रत्ययस्यय, मयय त्वदुपरि अपार्थकत्यमुद्भावनीयं नियमाप्रमिंद्रग्त्रा:-मापेक्षत्वादिति। पूर्वव्याख्यानुगारणच निगदिनाथगनन् । महेनुकलगायानुमाने अनुकलनमा नयमित । अय यदि गत्ये मांत निरपेक्षः म्यान, ग्लादेय नहि निम्यः गंमागः सामानाम:। अनेकविधीनि विचित्रन्यर्थः । पचिच्यादि गोश्याश्यने । इति गम्योपदांनाय, नस्य च नमुआयामुपयोगः । निम्पी निकः । यहा THE HTajgो न स्यात् तदा मापनको न व्यादिष्टानि निम्यान --न , पर्याम माना। भयं गांव गत्वे गति निरपेक्षः स्यात् स्यादव निम्मः, जनकनासम्बन्धन 10 ·[ I..4 15 प्रथमः स्तबक: न स्यादेव वा, न तु कदाचिन् स्यात् । अकस्मादव भवतीति चेन्न । फण्टफतेक्ष्णचादिदर्शनादिति सूत्रानुसारण शकिडनेऽकस्मादिति ॥४॥ ध्वंसा विशिष्टस्य नित्यत्ये 'सत्वे सतीति नोपादेयम् । परमते त्याह-न स्यादेवेति । अलीकं स्यादित्यर्थः। सत्त्व सम्बन्धसामान्येन फेवलान्य व्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । उभयमते स्वाहन त्विति । फादाचित् फत्वं महाप्रलयपूर्वकालनिष्ठा(?)व्याप्यवृत्त्यत्यन्ता. 5 भावप्रतियोगित्यं' तनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं वा, यथाश्रुते प्रागमावे व्यभि- चारात् । यद्वा 'स्यादेवे'त्यस्य निखिलकालवृत्तित्वे सति सत्त्वं न [?]स्यात्, 'न स्यादेवे'त्यस्य व कालावृत्तित्यमर्थः, कालावृत्तिश्चाकाशादावेव प्रसिद्धः, तत्र कालवृत्तित्वे सति सहेतुकत्वा- भायो निखिलकालवृत्तित्वस्य निखिलकालावृत्तित्वे सति सहेतुकत्याभावश्च कालावृत्तित्वस्या- पादकः, तेन पूर्वत्राकाशादी द्वितीये प्रागभावे न व्यभिचारः। विशेषणवत्तयाऽवगते 10 विशिष्टाभावः सिध्यन् विशेष्याभावमादाय पर्ययस्यतीति संशयककोटिमात्रपर्यवसायिता विपर्ययद्वारा तर्कत्येति नानुपयोगः। विशिष्टाभावस्यातिरिक्तत्वेऽनतिरिक्तत्वे वा येन रूपेण संशयकोटिता तेनापर्यवसानमित्यभिप्रायेणाह-न त्विति । परे तु अयं घटो यदि सहेतुको न स्यात् तदा एतत्प्रागभावकालवृत्तिः स्यात् एतत्कालान्यकालवृत्तिश्च स्यादिति 'स्यादेवे'त्य[स्या?]र्थः । तत्र गगनादेः कालावृत्तित्यनये तत्र व्यभिचारमाशङ्कयाह- 15 न स्यादेवेति । एतदधिकरणकालमात्रवृत्ति न स्यादित्यर्थः । अयञ्च विशिष्टाभावः कालावृत्तावपीति नोक्तव्यभिचारः, कादाचित् कत्वज्ञ सत्त्वे सत्येतदुत्तरकालवृत्तित्वं, सत्वे मगि कालवृत्तित्यं बा, तुः समुचयार्थ इत्याहुः । अन्यच वैषम्यमुदक्षरतया उपेक्षितम् । अत्र शक्कते-अकस्मादेव भवतीति । अत्र हेतुपरेण किंशब्देन नञः सम्बन्धे हेतु विनैव भवतीति लभ्यते, तथा च तर्कमूलीभूतव्याप्ती अप्रयोजकत्वम् ; यदि च नमो 20 भरनेनान्वयः असूर्यपश्येत्यादावित्र, तदा भवनाभावो लभ्यते । भवनञ्च प्रागभाव- प्रतियोगित्वं तयापकमुत्पत्तिमत्वं वा, तथा च तर्क इष्टापत्तिः। किंशब्दस्य स्वभिन्नपरत्वे तत्र च नअर्थस्य भेदस्यान्वये स्वभिन्नभिन्नात् स्वस्माद्भवतीति स्वपरत्वे तद्भिन्नाद् भवतीति च ल[7b]भ्यते । तथा चापादकस्य पराभ्युपगमाविषयत्वेन विपर्यये सिद्धसाधनं दोपः॥४॥ 21 IA. विष्ठान्योन्याभावपतियोगित्वं added. 2 B.-दिरेव । 3A. च added.

·1 I. 16 न्यायमुमाली हेतुभूतिनिपेयो न स्वानुपाखवविचिर्न च । स्वभाववर्णना नवमवनियनत्वनः ॥२॥ निय भवनम्यानपान्यन मयंदा भवनमविगंगान। भयनप्रतिपय प्रागिर पश्चादप्यभवनमविशेषान् । उपनः पूर्व स्वयममनः बोन्पत्तावप्रभुत्वेन स्वस्मादिति नंदनतिकाव्य दूषयनि-हेत्विनि । किगदम्य इत्यर्थत्ये हेनुनिषेधः पयस्यति. ৪ানান্তৰালার ময়না পান। नया च कम्मादपि न भवतीत्यर्थः । यहा कि-शब्दोऽन्यपरः, नथा चान्यम्मान भवति, किन्तु स्वम्मादेय भवनात्यर्थः। अथवा जिगन्दः प्रामाणिकपरः, तथा च प्रामाणितानुन्नि ? भनि, किन्यप्रामाणिकाटनुपाग्याद भयनान्यर्थः । यहा अकस्मादित्यव्युतपन्न पयायं शब्दः स्वभावमाट-नया व स्वभावादय भयदान हनुवंत्रियमपतन इत्यर्थः। सर्वत्र परिहारमाद, अवधरिनि। घनादीनां दण्डादग्यनियनपुग्मत्त्वम्यान्वयव्यनिक- गम्यत्या नित्यादिन्यः । विकन्गिनगन्नेषु विशेषदूषणमा-हेतुनिषेध उनि । निम्पन्नं चंद भवनं तदा मर्यदा घटादेर्भयनं प्रमन, नया व कादाचितकत्यमनुभ्यमानमनुपपन्न म्यादित्यर्थः । भयनप्रनिरंधवाधकमाह-भवननि । काम्य भवनमेव नाम्नानि यान्येन तदा - - না শান্ত •াগগনমাধাৰাস্তামিলি গ্রামাগণ निगमगतितुभूतीनि। गवंत्र हेतु रवयेनियनत्यन' इति स्वपृर्वकालयनिंगदयधि. कम्पनर प्रमागिढवादिन्यः । करना प्रकारपरक निम्म्य पक्षद्वंग प्रागुन नगनुवदति- हेतुनिषेध नि । • अपने नि माननियोगिनः कासम्म कार्यानपानवानपक्षस्यन मयंटा भवनं कार्यम्य गनः गादिम मान, माया यादेति नः मारितः। नामी भूतस्यानिमारकमा- अविकोपादि। इदानीमा नान्यदन्यत्र नियामकामायादित्यर्थः । रयानी माद.. भवनप्रतिपय । प्रागिय मामला पनामिमान पूर्वमित्र, नमः मन अनुना, या नोनयनयमित प्रयय न मारिन भारः। गर्मधर समा निधान । नृनीय निम्म्यान --उत्पत्तरिति । ना सामान पनि तु विधि, ममत' अविद्यमानस्य यस्य सन नायगांगुलन मा गति पक्षम्यानुपानः । अप्रमुत्य. , ·[ I.5 17 प्रथमः स्तरका -- JIMAR 10 - पक्षानुपपत्तेः। पौर्यापर्यनियमन कार्यकारणभावः। न च पूर्वमपरश्च । तत्त्वस्य मेदाऽधिष्टानत्यान् । अनुपान्यस्य तुत्ये प्रागपि सत्त्वासपो पुनः सदातनत्वापत्तेः । स्यादनन । नाऽफल्मादिनि फारणनिपेधमानं बा. भवनप्रतिपेधो वा, स्वात्महेतुकत्वं पा, निरुपान्योतुफत्वं वाऽभिधित्सितम्, अपि त्वनपेक्ष एव फश्चिन्नियतदेशवन्नियत- फदाचिदपि फार्य नोत्पपते। तथापि फादाचित्फत्वं न स्यादिति भावः पक्षानुपपत्तेरिति विरोधादिति भावः। पिरोधं स्फुटयति-पौर्वापर्येति । प्रागपि सत्तप्रसक्तापित्यापाततः, पस्तुतो नियपाख्यस्यार्थफारित्याभ्युपगमे तस्य सत्वासको नियपाल्यत्वानुपपत्तेः । स्यादेतदिति। यदि पूर्वक्तिं भू]िपणमुमृतं तदाप्रे घक्ष्यमाणमेतत् स्यादित्यर्थः। फारिफार्थ स्फुटीफर्तु वृत्तमनुकीर्तयति-नाकस्मादिति । नियतदेशवदिति । यथा घटस्य फपालमेय, पटस्य तन्तुरेव देशः, तथा फालविशेोऽपि घटादीनां नियतः स्यात्, किमत्र फारणापेत्तयेत्यर्थः। फालनियमे फारणापेतावश्यकी, अन्यथा फादाचित्फत्वमन- भूयमानं व्याहत्येत, एवं देशनियमोऽपि फारणापेत एव, अन्यथा यत्र किञ्चित् कंचिदुत्- पोतेति भावः। देशनियमेन गोत्यादिक परमाणुपरिमाणत्वादृशान्तीक्रियते, तदाह:- मेय फथमित्याकालायामाह-पौर्वापयति । 'चो ऐती। नियतपूर्यसत्यमेव यतो ऐतुत्वं तनियतं वा 'पत' इति । ननु नियतपूर्वसत्यमेव त्यापेक्षया स्वस्य स्यादित्यवाह- न चकमिति । समागभापेन यह प्रतियोगिनः कालिकविरोधादिति भावः । ननु प्राग- भावेन समं तस्य तथात्वेऽपि तदवधिकत्यमेव तत्पूर्वत्वं वाच्यमित्यत्राह-तत्त्वस्येति । 'तत्पत्य स्वायधिकनियतपूर्वत्वस्य । मिद्यते इति व्युत्पत्त्या भेदो भिन्नः, स च स्वापेक्षया तदपिष्टानत्वात् स्यभिन्नगृत्तित्वादिति यावत्, स्वमेदाधिष्ठानाधिष्ठानकत्वादिति मध्यपदलो- पाहा तथा लाभः । 'अनुपाख्यस्य हेनुत्ये' उपाख्याशयकहेतुत्वे । 'प्रागपि' स्वस्मात् प्रागपि । अपिना स्वाधिकरणस्वोत्तरफालयोः समुनयः । आपादकञ्च सत्त्वेन विशेपितं तेन न प्रागभावे व्यभिचारः । पुनरिति । अहेतुकत्वे[8a]न सदातनत्वापादनमपेक्ष्य कारित्वस्य तन्मते सत्वेन तत्रानुपाख्यत्वमेव । तर्हि व्याहतमित्यपि बोध्यम् । 'स्यादेतत् एतद्वक्ष्यमाणं स्यात् । तत्र वक्ष्यमाणपक्षस्य दूषितमतवैधम्योपदर्शनाय तदनुवदति-नाकस्मादितीति । 'फारणप्रतिषेधमाल' कारणमात्रप्रतिपेधः। निरुपाख्यहेतु[क?]त्वं वेति । इदमुपलक्षणम् । स्वस्य भावः 'स्वभावः' स्ववृत्तिरिति यावत् । तद्धेतुकत्वं वेत्यपि बोद्धव्यम् । 'अमिषित् सितम्' 'अकस्मादि'त्यभिधानप्रयोजक- तात्पर्य विषयः। 'अनपेक्ष एवं' अहेतुक एव । कश्चिदाकाशपरिणाहादिर्यथा भवति 'नियतदेशः', तथा कार्यत्वेनाभिमतोऽपि घटादि नियतकालस्वभावः', तथा चानुमानं 30 0. P. 76-3 15 20 25.

·I..5 ] 18 न्यायकुमुमाझली Aware -- कालस्यमाय इति, मः। 'निरवधित्वे अनियतावधिकत्वे वा फादाचित्कत्वन्याचातान् । न हुत्तरकाल मिद्वित्वमानं फादाचित्कत्वं, किन्तु प्रागसत्त्वे सति । सावधित्वे तु म एत्र प्राच्यो हेतुरित्युच्यते । अस्तु प्रागभाव एवावधिरिति चेन्न। अन्येपामपि तत्काल सत्वात् । अन्यथा तस्यैव निरूपणानुपपत्तेः। तथा च न तदेकावधित्वम् 5. निरवधित्व इति । निरवधित्वकादाचित्कत्वयोविरोधादिति भावः । मन्त्तरकाल - संसर्गित्वमानं कादाचित्कत्वं, तचाकाशादी निरवधायापि दृष्टमेव, तथा च कुतो विरोध इत्यत माह-न होति । तथा च घटाकाशयोः कादाचित्कत्वान् कादाचित्के त्यव्य. यहारोऽपि निर्वहतीति भावः। नन्ववधिमङ्गीकुर्मा, न तु कारणमत आह-सावधित्व प्रति । पूर्वायधित्वमेव संहतुकत्यमित्यर्थः। नानुपर[मृत्य[?] प्रादुर्भावादिति 10 पृबदापक्षिणमभायोपादानकं जगदितिवादिनमुत्थापयति-अस्त्विति। कपालादी- नामपि प्रागभावरदेवान्वयव्यतिरकाऽवधित्वमावण्यकमित्याह-अन्येपामपोति । यदि फपालादीनां नियतपूर्वसत्त्वं न स्यात्, तदा प्रागभावोऽपि दुनिरूपः सामग्रीक्षण एवं तनिरूपणात तथा च तस्यावधित्वाभ्युपगमो न[?]स्यान वेत्याहअन्यथेति । तथाचेति। तनिरूपकस्यापि रूपादेरवधित्वसम्भवादित्यर्थः । ननु प्रागभावनिरूप- 15 कन्वेऽपि यथा वजरादीनां नावधित्वं तथा कपालादीनामप्यधित्वमम्नु, को दोष तकों या प्रयोजकमिति भावः। अहेनुकत्वाकादाचित्कन्ययोनिरुपाधिसहचारेण व्याप्ति. प्रदानाप्रयोजकत्वमित्यभिप्रेत्याह-'नेति। 'अनियतायधि[क]त्वे वा' अनियतावधित्व इय। राथा नेकगेय धेनुरित्यत्र यया कादाचित्कत्वव्याघातस्तथाऽनुकत्येडपीत्यर्थः। प्रागभावे व्यमिनारमादाय सदुद्धरणम् । प्रकारान्तरेणापि सहेतुत्वं साधयति-न होति । "उत्तरकालरांसर्गित्यमा' कालवृत्यत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमात्रम् । प्रागसत्वे सतीति। पालगंगित्वं विशिष्योगादानाद् गृत्ती नातिव्यातिः । परे तु उत्तरकालसंसर्गित्यं फादाचिनरुत्वं तप गगनादेरप्यस्तीति व्यभिनारमाराय निरानटे-'नही'त्याहुः । तोच सत्य यऱ्यामनुगन्धेयम् । नन्वत्र निग्यचित्यमुपाधिरित्यत्राद-मावचीले । गाननिये तु कार्यत्वाभिमतस्य 'श एव' अवभिरेल 'प्रायो' नियतपूर्वी तुमच्यते । लन्दनाच्या हेतुरित्युत्ती विरूपारखित्यभावादनन्वय इत्युच्यत इत्युनम, अस्त्विनि । पताना 'अलौतिक परलोतसाधनमदृष्टमि'स्यत्राश्रयासिविरेव, न वा नया भगवाः नितिरिति मारः। 'अन्य' नियतान्वयव्यतिरेशालिनी कपालादीनां तत्काले सागवाहनमायाले 'मृत्यात्'। तेषामान्ययामिद्विग्राहकप्रमाणाभावान कारणय- मेगावागमसमिति भावः । 'अन्यथा' लदानी तादृशानामगत्ये तीव' प्रागभावयव गामीच्यायवानस्पति भावः । 'न तदेकारपित्वं' न प्रागमाकायचित्रम. [8b] Parelनिरभित्र पनि गुणानन्दामाः पाठः।

·प्रथमः सबका न [ I. 19 अविशेषात् । इतरनिरपेक्षस्य प्रागभावस्यावधित्व प्रागपि तदवधेः कार्यसत्त्वप्रसङ्गात् । सन्तु ये पंचिदवधयो, तु तंऽपश्यन्त इति स्वभावार्थ इति चन-नाऽपत्यन्त इति कोऽर्थः ? फि न नियताः ? आहोस्थिनियता अप्यनुपकारकाः' ? प्रथमे धूमो दानवद्र्दभमप्यवधीकुर्यात् , नियामकाऽभावात् । द्वितीय तु फिमुपकारान्तरण, नियमस्यैवाऽपेक्षार्थत्वात् , तल्यैव च कारणात्मत्वात् , 5 इत्यत आह-इतरेति । यदि प्रागभायमाप्रमवधिः स्यात्, तदा तदधीनमानोत्पत्तिकस्य कार्यस्यानुभूगमानं फादावित्कत्यं भज्यतेत्यर्थः। ननु कार्येण योऽवधिरपेक्षणीयः म्योत्पनी तन् कारणं भवेत्, न त्वयधिमानमेव कारणमित्याह-सन्त्विति । किन्नियता प्रति । अनि[य]तावधिकमेय फार्यमित्यर्थः । आहोस्विदिति। नृण्डादयोऽयधयोऽपि फायें घटादौ नोपकारमावधतीति, न च फारणमित्यर्थः। धूम 10 इति । धृमस्यानियतावधित्वे धृमाथीं 'दहनवई' गर्दभऽपि प्रवर्तेत, यद्वा दहनासम- यधानेऽपि कदाचिद गईभादपि धृमो दृश्येतत्यर्थः । यद्वा धृमत्वावच्छिन्नं प्रति दहनत्वा- पच्छेदन गृहोता फारणता भज्यतेत्यर्थः। भर सर्वत्र हेतूपवर्णनम्। नियामका- ऽभावादिति । यदि फारणानियमः स्यात, तदेदमनिटं स्याद् इत्यत्र तात्पर्यम् । ननु तर्फविधानादेष्टन्या, फिमुपकारान्तरेणापि? अनाहितोपकारोऽपि यन्नियतपूर्ववर्तिजातीयः 15 स एव तत्कारणमित्यर्थः। अन्यथोपकारऽप्युपकारान्तराधानेऽनवस्था स्यादिति भावः। तस्यैवेति । नियतपूर्ववर्तिजातीयस्यैव फारणपदयाच्यत्वादित्यर्थः। ननु 'अविशेषात्' फारणताग्राहकान्ययव्यतिरेकामहस्य प्रागभाव इव कपालादावपि सत्त्वात् । ननु फागत्पत्तिद्वितीयक्षणे सत्येव कारणत्या मिमतेप्यन्येषु प्रागभावव्यतिरेकात् कार्योत्पत्ति- व्यतिरेको दृष्टः, न त्यन्यव्यतिरेकादित्यत्राह-इतरेति । 'प्रागपि' कपाला दिसमवधानात् 20 'तदयधेः' प्रागभावरूपैसावधेः कार्यस्य सत्यमुत्पत्तिरूपं, तथा च यथा द्वितीयक्षणे प्राग- भावव्यतिरेकात् कार्यानुत्पत्तिः, तथा सत्यपि प्रागभावे कपालादिसमवधानात् पूर्व कार्यानुत्- पत्त्या तस्यापि ऐतुत्वमिति भावः । 'स एव प्राच्यो हेतुरि'त्यल शकते-सन्विति । 'ये केचित्' प्रागभावस्त दितरे या, तेन कार्येण तु 'ते नापेक्ष्यन्ते' तथा च तदवधित्वेन तदनुव्यपदेशत्वे साध्ये तत्कार्यापेक्षणीयत्वमुपाधिरिति 'स्वभावार्थः' स्वभाववादिना तात्- पर्यम् । 'न नियता न नियतपूर्ववर्तिनः। 'नियता अपि' नियतपूर्ववर्तिनोऽपि। "नोपकारकाः' न तत्तवृत्तिधोत्पादकाः। प्रथम इति । तथा च दहनाभूम इतिवत् गर्दभादित्यपि प्रत्ययः स्यादिति भावः । तावता च नियतपूर्ववर्तित्वं नियतमवधित्वमकामेनापि वाच्यमिति सिद्धम् । केचित्तु धूमार्थी दहन इव रासभेऽपि प्रवर्ततेत्यर्थः । यद्वा, दहनासमवधानेऽपि कचिद्रासभादपि धूम उत्पग्रेत इत्यर्थ इत्याहुः। 'किमुपकारान्तरेण' कार्यनिष्ठधर्मान्तर- 30 जननेन, अन्यथा तादृशधर्मापेक्षणीयत्व निर्वाहाय तत्रापि तदधीनधान्तरकल्पनेऽनवस्था स्यादिति 'नियमस्यैव' नियतपूर्ववर्तित्वस्यैवा'ऽपेक्षार्थत्वात्' अपेक्षाव्यवहारविषयत्वात् । 'कारणार्थ स्म?]त्वात्' कारणव्यपदेश्यत्वव्यापकत्वात् । तथा चावधित्वेन हेतुव्यपदेश्यत्वे 1 गुणानन्द reads भोपकारका: for अमुपकारकाः । 25 ·1.5 ] -area---- - 20 न्यायनुमानन्दी माय च स्वभाववादवान। निन्यस्वभावनियमचंदनन । माल्मिकमिति मयंब किं. न म्यादिनि नाहितोपकारत्याविगत कथं कम्यबिंदेव नियतवभावनियमः म्यभाववादं विनत्यन शल्य नि। नित्यति । यथाकासादीनां गन्दाययत्वं स्वमायो न , नुनिसर्यस्य, नथा प्रादीनामेव कादानिकत्वं स्वभावान त्याकागादीनामपानि न फादानिकल्यानुरोधन मनुकत्यायुपगमः। तदुनं दिङनागेन- नित्यमत्या भवन्त्येक नित्यानत्याच कंचन । विचित्राः फेचिदित्यत्र तत्स्वमायो नियामकः ॥ यहिरणो जलं. शोनं समपनम्नयानिलः । फैनंट रचितं नम्मात स्वभावानश्यस्थितिः ।। नव नियतदेशयदिन्यादिना पौनम्नयं, यत्र यनियनं नमन] कारणनियम्य. मित्युन, माननि नु यस्य सः य? म्यमायः म कनापि (न] नियम्य इत्यपानमन्यम् । केचितु, ननु नियनदेशवदिनि यगया पूर्वमुन नबोलनमहेनुफल्य पि' यया नियनंदगत्वं नया नियनकालनानि ग्यान, को विरोध न्यार नित्यनि। नहीनि। 'नयम पाकागन्यं परम्परामबन्धन गदत्वमेय. प्रय मिमन्यं या। 'न साकाशम्य नन्वमिति पनि सर्वस्येति । पसमानियनो धर्मः म्यमावः, स यद्यन्यस्यापि भ्यान , नदा म्यभायत्यव्याघात 10 इत्ययः। 15 ma 20 मा मायापक्षानीय गायनव्याकरया नापारिन मिदन । ननु नदायकाग. To पटायपियं भगवाटाय न प्रेमादाविनर किनियामनिवार शियां। भविन्यन्यायमेव 'बमाच' इति यादम्ब उरकारे उपकागजगजनने नयाना मारे डाकागानने-[a]दधियं तीन दनाय न्ययापीन्यात' मनवान। मानमार र गामिनि मायः। अन्युमसम्ममारवाद wine-नित्यं । नित्यम्यायामादेवः समायः अन्दाधिकारननिममदान अभिनय म्यान। सभा समपादनदयविन्यं नव नान्यति सोच्यो नया मानामा आशादाब नाम्बी वान्यामति भावः। दामादी घटायविर्य कार गर्नु उपयते अन म नित्यनि । निर्व' मुन्टायपिलम् मनिला, पूर्व परमानादिलमादाय का, इटानीमन्युपगतत्वमायबाद- माधिमारिन बादाम। पर तु दारागारमानादिकमाभिय, पूनरिमारमाविषयं यथा विनय कार नियनं तया पटादीनां कादागिन् ·11.6 धमः सपकः 21 घणगुचिनमिनि गन्न । मयंग्य भवनः स्वभावत्वानुपपत्तेः । न होकमनेकस्वभादं नाम, व्यापाता। नन्वमिताऽपि नवंदा भवनः फादाचिकत्यस्वभावव्यायात इति तुल्यः परिहारः। न नुल्यः । निरवमित्येऽनियनावधित्व या कादाचित्कत्वव्याघातान । इत्यर्थः। फियं सत्यकमनेफम्यभायं स्यात्तवाह न त्वे हो?]कमिति । फादाचिनरुत्वस्वभावस्य घटादेः सदातनत्यापादनेऽपि स्वभावव्याघातस्तवापीति । गहन-नत्वियिति । परिहरति-न तुल्य इति । देशनियमेऽवध्यपेक्षा नास्ति, फालनियमेऽयस्यमययता। स पवायधिः फारणं पर्यवस्येदिति भावः। एतदेव ध्याघातमुल्लिख्या] मुकुटयति-निरवधित्व पति । । फत्वपीति मादाचित्कारयेन सदनुकत्ये साध्ये प्रयोजकत्वमुक्तमिदानी फादाचित्करवं न कारण नियनं स्वभागनियतापात् व्योगपरिमाणवदिति सत्प्रतिरक्षोद्भावनम् । 10 पहा, पन नियतं तत् फारण नियम्पगिन्युज.मिदानी यो यस्य स्वभावः स न फारण नियम्य इत्युच्यत इति न पीनरत्यमित्याहुः। सर्वस्येति। 'स्वभाव' इत्यत्र भायपदं धमाधवं, धर्मस्पेन गामान्यतो धर्मिप्रासी स्वस्याभिधान निषेधफलकमिति यस्येय यो धर्मः ग तस्य स्वभावः, म चेसोऽन्यस्यापि स्यात्, तदा तस्य स्वभावत्वमेव व्यादन्येत, हेनन् विनापि तेषां देश नियमादित्यर्थः । अलोपष्टम्भकमाह-न हीति। 15 एकमाकाशादि। अनेकेति । न एक न एकमातं स्वाश्रयतया सम्बन्धि यस्य तदनेकमनेकवृत्तीति यावत्, तत्स्वभावकामित्यर्थः। तस्यान्यवृत्तित्वे त्वनेकवृत्तिधर्म- स्यै कस्वभावत्वव्यापातादेकस्याने कत्तिधर्मस्वभावकत्व विरोध उपष्टम्भको भवत्येवेति ध्येयम् । नन्वेयं कादाचित्फत्वं प्रागभावप्रतियोगिनां स्वभावो गगनादी स्वभावत्व. प्याघातादेव न वर्तते, तादृशनियमार्थमपि न कारणापेक्षेति तु[9b]ल्यमित्याह- 20 नन्वेवमिति । 'सर्वदा' भवतः सार्वदिके सतः तद्वत्तेरिति यावत्, कादाचित्कस्य 'कादाचित्फ त्वस्वभावव्याघात' इति विनैव कारणं देश नियमो भविष्यति, किं फारणेनेत्यर्थः । दैशिकसम्बन्धेन यो यस्य स्वभावस्तस्य हेत्व नियम्यत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन कस्यचिदेव फालस्य घटस्वभावो नान्यस्येत्यत्र कारणमेव नियामकं वाच्यमित्यभिप्रायेणाह-तुल्य: [इति?] | न च प्रागभावस्य तेन सम्बन्धेन तत्स्वभावत्वेन कारण नियम्यत्वमिति वाच्यं, 25 तत्रापि प्रतियोगिकारण नियम्यत्वोपगमात् । कारणसामान्य निषेधे तु किं कस्य नियामकमिति भावात् । नन्ववधिरेव तन्नियामकोऽस्तु, कारणस्य न तावतापि 1 B-c-omitted, A-omilted.

·22 न्यायमुमाली नियतायित्व' हेतुवाद्वाभ्युपगमात् । स्यादनन् । उत्तरल्ब पुर्वः पूर्वस्योत्तरी मध्यमत्व उभयमवधिरस्तु। दर्शनस्य दुरपक्वान् । त्वयाऽभ्यतदभ्युपगन्तव्यम्, ननु निरवधित्वमनियतावधित्वं वा न मो येन कादात्रिकत्वं ब्याहन्येत, किन्तु नियतावधित्वमेवाचल्मह, न तु कारणत्वं तत्राह-नियतावधित्व इति । ननु नियताविशत्वंन सहनुकत्वं वा सायनं सोपादानकत्वं वा। आये प्रागमात्र व्यभि- चार! अन्त्ये तु घंनेऽपि व्यभिचारः। किञ्च सामप्रयाः काहारिकत्वेऽपि न सहेतुकत्यमनवस्थानादिति यथा शादाचित्कापि सामग्री न संहतुका तया अादिरपि न संहनुका स्थान। किच दृशन्वयन्यतिरकाणामपि तृणारणिमणीनां व्यभिचारान कारणत्वम्, एवं धृमादीनामपि कारणनियमो न भवन, इत्यायेकवारणाशङले- 12 स्यादेतदिति केचित्तु ननु सावधित्वमङ्गीक्रियत एच, किन्तु सावधिर्न तत्रापि सावधित्वेन सहेतुकत्वेऽनवस्थानात, किन्तदासीन एव कश्चिदिति हदि निघायाह यादतदिती त्याहुः । उत्तरस्य बंसस्य पूर्वः प्रतियोगी । पूर्वश्य प्रागभावस्य उत्तरः प्रतियोग्यत्रवि.], मन्यमस्य दृष्टोमयावधेटादेनभयं प्रागभावो घनचावधिरस्तु। स्वीकारे बीजमाह-दर्शनस्येति। अनेनैव बीजन 15 सिद्धान्तिनमपि स्वीकारयति-त्वयापीति । स्वीकृतं मया, किं तत इत्यत आह- कारणम् विद्धिरित्यवाह-नियतावधित्वे विति। हेतुवादेति । वादः शब्दो वाचावया यस्यान्लि तयोरगमान, य एव तटियानकोऽवधिः स एव हेतुपदवाय इत्ययः। ननु वादेः कावाचिनकचलनावनियानिका नामग्येव वाय, सारि कदाचिनकी नवा? आईनस्या अरि तयावे सामग्येत्र नियामिका वायत्यनवत्येति कदावित्- सनामग्री त्रिनेत्र सामग्री कदाचितकी वाच्या, तथा च नित्यादिशी तयैत्र न्यादिति 20 नंदुनया न मगवन निद्विांस्यभिप्रायवाह-स्यादेतदिति। नववित्वत्य उमयावधि- मन्मयानन्चादुनावधिमत्याः नामयाः पृवावधिगत्रय इति प्रामानिकवादियमनवसा न देवायेति दयनुदिागह-इत्तरस्येत्यादि। उनल्ल वंदत्य पूर्वः प्रतियोगी, पूर्वत्य प्रागभावत्यानरः सम इन्युमसावधिमन्यन्यभिचारी दाना, न तु विनचनियाइ- मध्यमस्येने। उजन्मविनाशययः। अन्वदीयजन्मदिनानयोगवन्नति 25 या नित्यनि-दर्शनस्यते । दद्वन्नामादिन पश्चर्बप्रयवादित्यर्थः। बदमागभावयो- । जगदममः पाठः।

·'प्रथमः स्तवक: HP ELB 23 न हि भाववदभावेऽप्युभयाऽवधित्वमस्ति । तद्वद्भावेष्वण्यनुपलभ्यमानेकैककोटिषु स्यात् । न स्यात, अनादित्वात् । प्रवाहोनादिमानेष न विजात्येकशक्तिमान । न त्वा स्या]दिति। न हीति । अनुपलभ्यमान[कै?]ककोटिषु तरुमहीरुहादिषु, तथा व कार्यत्वान्न सकर्तृकत्वसिद्धिरिति नेश्वरसिद्धिरिति भावः । तत्र कादाचित्कत्वं 5 सहेतुकत्वे साध्ये सामनयां व्यभिचारीति यदुक्तं तत्राह-अनादित्वादिति । सामप्रचापि सामग्रयधीना, एवं साऽपीत्यनादित्वमेवात्र परीहार। दृष्टान्वयन्यतिरेका- णामपि तृणादीनां व्यभिचारपरिहारो मण्वचिन्तन[१] एखानादित्वादिति ॥५॥ हेतुं विवरितुं कारिकयोपगृह्णाति-प्रवाह इति । कार्यकारणप्रवाहोऽनादिरेव । अनादित्वं च घंसव्याप्यप्रागभावप्रतियोगित्वम् , तथापि व्यक्क्योरेव कार्यकारण- 10 भावोऽस्तु न जातिगर्भो येन कार्यत्वावच्छेदेनैव सकर्तृकत्वं सिध्येतति । अथ नियत- जातीयकार्यान्यथानुपपत्त्या सामान्यगर्भ एव कार्यकारणभावोऽननुगस्तु तृणादावेक- शक्तिमत्वेन समाधेय इत्यत आह-न विजातीति । विजातिषु विरुद्धजातिषु तृणा- रणिमणिपु वह्नयनुकूलशक्तिमत्तया कारणत्वमित्यपि नास्ति इत्यर्थः। नत्वेन्वेि ? ]वं व्यभिचारमुद्धरति-न हीति । प्रतियोग्युन्मजनापत्तेरिति भावः । 'तद्वत्' 15 सामग्रीवत्, 'भावेषु' अदृष्टप्राक्कोटिकक्षितिसमुद्रपरलोकादिषु विनैव कारणं कादाचित्कत्वं 'स्यात्'। सामग्र्याः पूर्वावधिशून्यत्वे बाधकमाह-अनादित्वादिति । सामय्यधि- करणक्षणध्वंसोत्पत्ति[10a]क्षणस्य तत्कार्यवत्त्वनियमेन तत्कार्यस्यानादित्वप्रसङ्गादित्यर्थः । तथा चायं घटो यदि पूर्वावधिमदवधिको न स्यादनादिः स्यादिति प्रतिकूलतर्कशरीरम् ॥५॥ नन्वनवस्था मिया तर्कोऽयं शिथिलमूलः स्यादित्यत्राह- 20 प्रवाहोऽनादिनानिति । 'प्रवाहः 'सामग्रीपरम्परा' 'न आदिमान्', अपि त्वनादिः अनादित्वादेव च नानवस्था, न प्रमाणप्रवृत्तिविरोधिनीति भावः। यद्वा नादिमान्' आदिमद्भिन्नः, यथाश्रुते मतुपोऽनुपपत्तिध्येया। अनादित्वञ्च स्वाश्रयध्वंसव्याप्यप्रागभाव- प्रतियोगित्वं, स्वं येन रूपेणानादित्वम् । ननु सावधित्वे च 'हेतुवादाभ्युपगमादि'त्ययुक्तम् । न हि वह्वस्तृणाद्यवधिकत्वमस्ति, न च तृणादिहेतुकत्वं व्यभिचारेण नियमगर्भकारणकत्वात् सम्भवति, तस्मात् यद्यत्यवधिर्यत् स एव तद्धेतुरित्येवं वाच्यम् । इत्थञ्च कार्यसामान्यस्य 25 I Aomitted. 2 गुणानन्दसम्मतः पाठः। 3 शहरमिश्रसम्भवः पावः।

·1.6 ] 24 न्यायमुमाइलो तत्त्वं यनवता भाग्यमन्वयन्यतिरंकयोः ॥३॥ प्रागमात्री छुटर चालावविरनादिः, पवं भावोऽपि पाहिल्यान । अनुपलम्बमा- नवालांटिन्यादिविषयं नमनिष्टमिति चेन्न । तयाच नृपाणिमणीनां कारणत्वं परस्परब्यमिवारण कयं प्रायमिन्यत आह-तत्तु इति । । अवययतिकोतवं नियतत्वं ग्राह्ये पुषण 'यनवता मान्यम्। वयवान्तरजातिकल्पनया तृणादावन्वयव्यतिनियमो ग्राह्य इति भावः। सावधिकत्यस्य संहतुकत्वं व्यभिचार निरस्यति-प्रागभावो हीति। तम्यो. नरंकावधिवम् । तत्र न नहेनुकत्वं हेनुर्यन व्यभिचारः स्यात्। न हि याति] साव- चित्यं प्रागमात्र, तदेव घटादायपीति । वैषम्यमतहमान आह-अनुपलभ्यमानेति । 11जन्यतया न मगवतनिधिः, न वा बागादेः स्वगननकतानिवाहकापूर्व मानमन्ति येन पल्लोकमायनायकानुनितिः । नत्र तृमादीनां व्यभिचारिणामध्येयक्तिमत्वेन कारणबनिनि कसावाशिमन्यन कार्यत्रादि प्रति कारणलेन भगवतलिद्धिरिती- इपिणी मीमांसकत्य ममाघानं निग्न्यदि-नति । 'विनाति विजानीयेशु शादियु कामसवाही नेकान्तिमान। बहा 'विदार्तिस्मादिकिमानिलयः। इंड 15 कारगमनयन्छिनेत्यर्थः । नादिकं बहनुकुलातीन्द्रियधर्मवत् वश्यमाणयुरिति मीमांसकरमाशनं नित्य स्वमतमाह-तत्व इति। अन्वयनिकयोवहितमामात्रयी- 'नन्द गायनानितिनियमग्रह दन्निमिनबहिनिविलमनवमन्य ग्रह 'यवता मान्य नावकरदाय यदिनयन्। जातं च ददानवद्धिनिविलाजानीनां ग्रह नवांग्यानि- प्रहः इति भावः। 'अनादियादिति हेतु प्रसग्नया विगोनि-मागमाची हीदि । अनादि मनि विनाश्य यमागर, नतालियननं 'प्रागमात्री हुना विग्नादिरिति । बंटानिमाह-अनुपटन्यमानंदि। 'प्रोटकन्वं प्रागविकलन । I परदmiss-11..

·I.6 25 प्रथमः स्तवकः 5 - तावन्मात्रावधिस्वभावत्वे तदहर्वत्पूर्वेयुरपि तमवधीकृत्य तदुत्तरस्य सत्त्वप्रसङ्गात् , 'अपेक्षगीयान्तराभावान् । एवं पूर्वपूर्वमपि। भावे तदेव सदातनत्वम् । तदहरवानेन भवितव्यमित्यस्य स्वभाव इति चेन्न । तस्याप्यहः पूर्वन्यायेन पूर्वमपि सत्वप्रसङ्गात् । . तस्मात्तस्यापि तत्पूर्वकत्वमेवं तत्पुर्वस्यापीत्यनादित्वमेव ज्यायो, न त्वपूर्वानुत्पादे फस्यचिदपूर्वस्य सम्भव इति । तथापि व्यवथपेक्षया नियमोऽस्तु, न जात्यपेक्षयेति घटादिर्यदि पूर्वावधिशून्यः स्यात् , तदा तन्मात्राधीनं तत्कार्यमपि पूर्वावधिशून्यं सन् सातनं स्यादिति फादावितकत्वमङ्गप्रसङ्ग एवेत्याह-तावन्मात्रेति । तदहर्वदिति। समासान्तविधेरनित्यत्वेन समाधेयम्। अनेनेति । अनुपलभ्य- मानप्राकोटिकस्य घटादेर्यत् कायं तेन च तस्मिन्नेव दिने भवितव्यमिति तत्वभावाभ्युपगमे कयं सदातनत्वमित्यर्थः । अहस्तावत् कालः कालोपाधिर्वा, 10 उभयथापि तत्कार्यस्योक्तन्यायेन सदातनत्वमित्याह-तस्यापीति। कार्यकारण- भावप्रवाहस्यानादित्वाभ्युपगममन्तरेण न निस्तार इत्युपसंहरति-तस्मादिति । कार्यकारणभावप्रवाहानादितामेव द्रढ़यति-न त्विति । घट आगन्तुकहेत्वधीन एवं सोऽपीत्यनादित्वमेवेत्यर्थः । तथापोति । या दण्डव्यक्तिर्घटपूर्वसती सभ्यते सैव तद्घटव्यक्ति प्रति कारण, न तु घटजातीयं प्रति दण्डजातीयमित्यर्थः। एवं सति 15 'तावन्मालावधिकस्वभावत्वे' सामग्रीमात्रावधिस्वभावत्वेऽनुपलभ्यमानप्राकोटिकमाता- वधिकस्वभावत्व इति [10b] यावत् । तदा तददर्वत्' तत्काल इव 'पूर्वेद्युतत्पूर्वमपि 'सत्यमसलात्' । 'तदहरिति' समासान्तविधेरनित्यत्वात् नात्प्रत्ययः । हेतुमाह-अपेक्षणीयेति । सामग्र्यव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यवत्वव्याप्यत्वादित्यर्थः । सूक्ष्मत्वात् पूर्वक्षणे तदापादने कदाचिदिष्टापत्तेराह-एवमिति । 20 इत्यमनादेस्तस्य कदाचिदनुपलभ्यमानध्वंसस्य तदेव' अनादित्वमेव, 'सदातनत्वं' सदातनत्वे पर्यवसन्नम्, एतच्च न केनाप्यनुमन्यत इति' अपेक्षणीया'सम्भवाभावादि'त्यत्र शकते-तदह रिति। तं क्षणं प्राप्यैव तेन भवितव्यमित्यर्थः । कथमस्यापेक्षणीयो नान्य इत्यत्र नियामकाकांक्षायामाह-इत्यस्य स्वभाव इति । 'तस्या- प्यहः तस्यापि क्षणस्य 'पूर्वन्यायेनानुपलभ्यमानप्राफोटिक'मालावधिकत्वेन 'पूर्व' स्वोत्पत्तेः 25 प्राक्, तस्मात् सामग्रीप्रवाहस्यानादित्वमनायत्यैवाभ्युपेयमित्युपसंहरति-तस्मादिति । 'तस्यापि' क्षणस्य तत्पूर्वापेक्षत्वम्, 'एवं' तत्पूर्वक्षणस्यापीति 'अनादित्वमेव' कारणप्रवाह- स्येति । अपूर्वेति । कार्याव्यवहितप्राक्क्षणातिरिक्तप्राक्क्षणवृत्तीत्यर्थः । 'अपूर्वस्य' 'सम्भव' उत्पत्तिः। उक्ताभिसन्धिना शकते-तथापीति । 'नियमोऽस्त्वि'त्यस्य कारणताघटक इति शेषः । 'न जात्यपेक्षया' नानेकवृत्तिधर्मनिरूपितो नियमस्तथेत्यर्थः । कार्यत्वं नानेकवृत्ति- अत्र क्षणस्य स एवं क्षणः 30 - 2 B लचणं। गुम्पानन्दसम्मा: पाठः। O.P.76-4 ·1.6 1 26 न्यायकुसुमाञ्जली चेन्न । नियतजातीयस्वभावतान्यावानात् । यदि हि यतः कुनश्चिद्भवन्नेव तन्नातीय- स्वभावः स्यात् , सर्वस्य सर्वजातीयत्वमेकजातीयत्वं वा स्यात् । एवं तनातीयेन यतः कुतचिद्भवितव्यमित्यस्य स्वभावः, तदाऽपि. सर्वस्मात् सर्वजातीयमेकजातीयं वा नियतजातीयं कार्य न स्यादित्याह-नियतेति । ननु कार्यस्यायं स्वभावो । यद 'यतः कुतश्चिदपि भवानियतजातीयं भवेत् तत्राह-यदि हीति । कार्यपत्त तर्कद्वयमाह-सर्वस्येति। अयं घटो यदि घटजनकयावजन्यः स्यात्, घटजातीयः स्यात् । एवं धृमादिजातीयत्वमपि घटस्यापाय[द्यमित्येव सर्वजातीयत्व.पादनार्थः । घटभिन्न कार्य यदि घटजनकयावजन्यं स्यात् , घटजातीयः स्यादित्येकजातीयत्य[?]. पादनम्। कारणपक्षकं तदाह एवमिति । यदि घटसामग्री घटसामनयमिन्ना 10 स्यात् पटजननी स्यात् । एवं धृमजननत्वादिकमापाद्यम्। घटान्यकार्यसामग्री यदि पटसामप्रथामिना स्यात् परजनिका स्यादित्येकजातीयत्वापादनम् । ननु फार्यसाजात्यं यदि कारणसाजात्यनिवन्धनं तदा तृणादिवेजात्येऽपि वहिसाजात्यं न भवेदित्याह-कथमिति। मीमांसकः प्रत्यवतिष्ठते-एकशक्तिमत्त्वादिति । ययनुकूलेकशक्तिमजन्यतयैव वहिजातीयत्वमित्यर्थः। एवं सति बहेतृणानुमान- 15 भगवद् धृमायनुमानभङ्गः। तृणन्यावृत्या पहिव्यावृत्त्यनुमानभंङ्गवत् बहिन्यावृत्त्या धृमन्यावृत्त्यनुमानमपि भज्येत इत्याह यदि होत्यादि । उभयत्रापि हेतुमाह- - । - धर्मावच्छिन्नमिति तु विवक्षितम् । नियतेति । नियता कार्यत्वेन कार्यमात्रवृत्तिः कार्यमिन्ना वृत्तिरिति यावत् । एतादृशी या जातिस्तद्वत्व'व्याघातादित्यर्थः। तथा च वद्विजात्य- वच्छिन्नकार्यताको न स्यात्, अकार्यावृत्तिमा तिमान स्यादिति तर्कशरीरम् । परनये स्वसत्- 20 ख्यात्यापादकप्रतियोगिप्रसिद्धिः। एवमग्रेऽपि । एतन्मूलीभूतव्याप्तावप्रयोजकत्वाशङ्कायामाह- यदि हीति । 'यदि' घटत्वं कार्यमात्रवृत्तित्वे सति पटसामग्रयघटकवृत्तिधर्मावच्छिन्न- कारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकं न स्यात् तदा पटवृत्तिः स्यात् पटत्ववत् । एवं पटन्यं पक्षीकृत्यापादकटमामयुपादाने घटवृत्तित्वापादनमिति 'मर्वस्य सर्वजातीयत्वम् । तासाच जातीनामधिकरणमैदमन्तरेण मेदानुपपत्तेराह-एकजातीयत्वं वेति । घटत्वं यदि 25 कार्यमात्रवृत्तिजातित्वे सति पटमामयघट नि[11a]कारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकं न स्यात्, पटमात्रवृत्ति स्यात् । पटल्याव्याप्यत्वस्यापादकविशेषणत्वे पटत्वं स्यादिति । एवं पटत्य पक्षीकृत्य घटल्यात्मकत्वमापाद्यम् । एवमिनि । घटमामग्री यदि घटत्वावच्छिन्न कार्यता- निरूपितकारणतापटिना न स्यात्, घटभिन्न जानिका स्थान् । तादृशसामग्रीत्वामम्मवाद घटत्वावच्छित्रकारणता च तन्मतेऽमत्रख्यात्युपनीता, अस्सन्नये च मुलमप्रसिद्धिरेव। एवं -- -- 30 I B-घटकन ·6 ii. प्रथमः संयकः 27 स्यात् । कथं तहि तृणारणिमणिभ्यो भवनाशुशुक्षणिरेकजातीयः ? एकशक्तिमत्त्वादिति चेन्न । यदि हि विजातीयेप्वप्येकजातीयकार्यकारणशक्तिः समवेयान कार्यात्कारणविशेपः फाप्यनुमीयेत। कारणन्यावृत्त्या च न तज्जातीयस्यैव कार्यस्य न्यावृत्तिरवसीयेतं । तदभावेऽपि तजातीयशक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसंभवात् । तद्भावेऽपोत्यादि । दृष्टव्यभिचारस्थले तृणादावेव तत्फल्पन, नतु सर्वत्र, येनोक्तदोषः । पटसामग्रीमपि पक्षीकृत्य 'घटत्वे'त्यलापादके पटत्वो'पादाने पटभिन्नजनकत्वापादनम् । तथा घटमामग्री यदि पटावृत्यनेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताघटिता न स्यात्,घट- भिन्नजनिका स्यात् । इत्थं पटसामग्रीमपि पक्षीकृत्यापादके 'घटे'त्यत्र 'पटे'त्युपादाने घटजन- कत्वापादनमनेकवृत्तिधमीवच्छिन्नकारणता च तन्नये 'सांवृत्तिकप्रसिद्धिः। प्रकाशकृतस्तु अयं घटो यदि पटजनकयावजन्यः स्यात्, पटजातीयः स्यात्, एवं यदि धूमजनकयांवजन्यः 10 सात्, तदा धूमजावीयः स्यात् । एवमन्योन्यजातीयत्वमप्यापाद्यमिति 'सर्वजातीयत्वा'. पादनार्थः । घटभिन्न कार्य यदि यावद्घटजनकजन्यं स्यात्, घटजातीयं स्यादि'त्येकजातीयत्वा'- पादनार्यः। कारणपक्षकं तर्कद्वयमाह--एवमिति । घटसामग्री यदि पटप्रयोजकयावद्रूपवती स्यात्,पटजातीयजननी स्यात्,एवं धूमादिजातीयजनकत्वमप्यापाद्यम् । घटान्यकार्यसामग्री यदि घटप्रयोजकयावद्धर्मवती स्यात्, घटजातीयजननी स्यादिति क्रमेणापादनमित्याहुः। तच्चिन्त्यम्। 15 आपादकस्य परानभ्युपगतत्वेन विपर्यये सिद्धसाधनात् । एतावता प्रवन्धेन कार्यमात्रवृत्ति- जातेः कार्यतावच्छेदकत्वं व्यवस्थाप्य 'व्यक्त्योरेवेति दूषितम् । तत्र शङ्कते-कथमिति । 'तर्हि' फार्यमात्रवृत्तिजातेः कार्यतावच्छेदकत्व नियमे 'आशुशुक्षणि'हिरेकजातीयः' वह्नित्व- लक्षणकार्यमालवृत्तिजातिमान् । तृणत्वाद्यवच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकत्वं तस्य निरसितुमाह-तृणादिभ्यो भवन्निति । परस्परनिरपेक्षेभ्य इति च पूरणीयं, तेन व्यमि- 20 चारितया तदनवच्छेदकत्वलामः । ननु यद्येकजातीयकारण नियमात् कार्यता नियमस्तार्ह भिन्न- जातीयेभ्यस्तृणादिभ्यः कथमेकजातीयका(115)यमित्याह-कथमितीत्यपरे। मीमां- सकमुत्तरयति-एकेति । तृणारणिमणीनां कारणत्वमिति शेपः । तथा च तादृशावच्छिन्न- कारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकमेवय द्वित्वमिति नोक्तदोप इति भावः। 'विजातीयेषू भयवादि- सिद्धानतिप्रसक्तधर्मशून्येपु परस्परमैन्द्रियकेषु 'एके'त्यनुगतधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपित- 27 कारणतावच्छेदकमतीन्द्रियो धर्मः 'समवेयात्', येन सम्बन्धेन कारणतावच्छेदकत्वं तेन सम्बन्धेन वर्तेत, अतएव मणित्वादेः कालिकसम्बन्धेन तृणादिवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः। 'कार्य'विशेपार्द्धमादिलक्षणात् 'कारण विशेषो' वह्नयादिः 'कापि' 'नानुमीयेत' वह्निस्तृणमिवेति निदर्शनम् । 'कारणव्यावृत्त्या' वह्नया दिव्यावृत्त्या, 'तजातीयस्यैव' यादृशेन कारणमनुमीयते, तादृशस्य 'कार्यस्य' धूमादे यावृत्तिश्च 'नावसीयेत'। उभयत्र हेतुमाह- तदभावेऽपोति।. .80 वहयादि 'नातीयशक्तिमतो' धूमाद्यनुकूलशक्तिमतोऽन्यसाद'ह्निभिन्नात् 'तदुत्पत्तिसम्भवात्', 1 Bang omitted before staffimi·is ] । - 28 न्यायकुसुमाञ्जली यावदर्शनं व्यवस्था भविष्यतीति चेन्न। निमित्तस्याऽदर्शनात् , प्रस्य चानिमित्तत्वात् । एतेन सूक्ष्मजातीयादिति निरस्तम् । अबहेरपि तत्सोक्षम्यामोत्पत्यापत्तेः। कार्यजाति- मंदामदयोः समवायिमैदामेदावेव तन्त्रं, न निमित्तासमवायिनीति चेन्न । तयोरकारणत्व- स्यादित्याशङ्कत्ते-यावदिति । तृणादावप्येकशक्तिमत्त्वं न दृश्यते, शक्तरेतीन्द्रियत्वात् । 5 अनुमानं त्वन्योन्याश्रयपरमाह । तत्तृणादेः कारणत्वग्रहे शक्तिकल्पन, तत्कल्पने च व्यभि- चाराग्रहात् कारणत्वग्रह इति निमित्तस्यादर्शनं, तृणत्वादिकं च दृपत्वावच्छेदकं व्यभि- चारादित्याह-निमित्तस्येति। एतेनेति । सौक्ष्मयञ्च योग्यव्यक्तिवृत्तित्वेऽप्यती- न्द्रियत्वम् । वह्निकुरूपत्वजात्या तृणादिकमेकजातीयं कृत्वा कारणत्वग्रह इत्यप्यन्यो- न्याश्रयादिप्रस्तमित्यर्थः। कार्यलिङ्गकानु[प]लन्धिलिङ्गकानुमानवयभङ्गश्चातापीत्याह- 10 अवहेरपोति । रासमादेरपि कुर्वकू[स]पतो वहिसम्भावनायां कानुमानमित्यर्थः। ननु पहरेकजात्यं समवायिकारणवये कजात्यधीनम्, न तु निमित्तकारणसाजात्याधीन- मतः किं तत्साजात्यचिन्तयेत्याह-कार्येति । यदि तद्भेदः कार्यभेदः प्रयोजको न स्यात् , तदा तयोरसाधारणकारणत्वाभावप्रसङ्ग इत्याह-तयोरिति । यद्वा यदि सामान्य कारणतावच्छेदकं न स्यात्तदा 'तयोः' कारणत्यमेव न स्यात्, ग्रहीतुमशक्यत्वा- 15 दित्याह-तयोरिति । नन्वेकस्यां दण्डव्यक्तौ सत्यां घटोत्पत्तिदर्शनात् कयं न सा धूमाद्युत्पत्तिसम्भवात् । ननु यदवच्छेदेन यवान्वयव्यतिरेकग्रहनदवच्छेदेनैव कारणता गृह्यते, न च वयवह्निसाधारणातीन्द्रियरूपेण धूमत्वावच्छिन्नं प्रति तद्ग्रहः, किन्तु वहिवेनैवेति न कायानुपलब्धिलिङ्गकानुमानवाध इत्याह-यावदर्शन मिति । 'यावद्दर्शन' येन रूपेणान्वयव्यतिरेकग्रह व्यवस्था' तेन रूपेण कारणत्वव्यवस्थितिः । 'निमित्तस्य तृणादिषु 20 वहिकारणतावच्छेदकत्वेन भवदभिमतस्य 'अदर्शनात्' अन्वयव्यतिरेकमहाविषयत्वात्, 'दृष्टस्य' वहिविषयेऽन्वयव्यतिरेकग्रहविषयस्य 'अनिमित्तत्वात्' वह्नित्वावच्छिन्न कारणता- निरूपितकार्यतानवच्छेदकत्वात् । चौद्धमतमपवदति-एतेनेति । सूक्ष्मादतीन्द्रियात् एक जातीयात् वहिफलोपधायकमालवृत्तिवहिकुर्वद्रूपत्वरूपजात्यवच्छिन्नात् । सूक्ष्मत्वं विशेष्ये बाधात् तादृशजाती विशेषणेऽन्वयि तेन सूक्ष्मा या तादृशी जातिस्तदवच्छिन्नादिति फलति । 25 'आशुशक्षणिरेकजातीय' इति प्राक्तनेनानुपङ्गानिराकांक्षप्रतिपत्तिः । 'तत्सोक्षम्यात्' सूक्ष्मता- दशनातिमतः, तथा चोक्तानुमानद्वयमन इति भावः। ननु समवायिकारणताग्रह एव व्यमि- चारग्रहो हे?] विरोधी, न तु निमित्तासमवायिकारणत्वग्रहे; तथा च'तृणत्वादिनैव[12a] वहि. मामान्यं प्रति हेतुत्वं गृह्यतामित्यभिप्रायेण तत्र विनिगमकमाह-कार्यजातीति । तथा च यारशकारणमाजात्यं कार्यसनात्यप्रयोजकं यादृशकारणवैनात्यञ्च कार्यवेजात्यप्रयोजक तलव 30 व्यभिचारमहसत्कारणतामहे विरोधी नान्यकारणताग्रह इत्याखण्डलार्यः। 'समत्रायिमेदामेदी' तत्माजात्यवैजात्ये 'न निमित्तासमवायिनी' न निमित्तासमवायिसाजात्यवेजात्ययोनिमित्तासम- ·[ 1.6 29 प्रम: - प्रमजाना न मम भागमा ना. ]ि गंय भायः । न जानिनियम मनवाधिकालमा निधना. अगि मामी । अन्यमा इलागुणकर्मणामेकोपा. दागी मिसानोमा म्यागार कामगा गैनिरिनि युगम । पारोग्याऽयगोवारमाना । कारण घर--नहीनि। किन्विति। न मिनिटकामानान् , चिनिमारमा नुः पान Rai मम्यामेव पटी भयतीति नियमः, तथा বা সামাল মিয়া। মাধানোয়ালমনিন সনালা- मिर पर पभिगारमाह · न बेवानि ! यसमाविकारणानां मृत्यगुणकर्मणां पैजान्याशनात् । สโ$ फामा # निधनं नवाह-अपि विति । एमालपकारनोनमा कास्यमि-यः, न तु पाएकार्यमासात्यं समया- 10 विकारासायनितानमन भार नपेनि। भिवाग्मा-आरम्चेति । m - writinारनामामाद्वार। कारगरगरपानिपग- गर्भ में पुलिमार नही मला ' ग फायनामिगतमयभि- माHिemaker माः। भनिगमपं. पूरयनि-न वेचे?]ति । साNिTERTAIRAVानीममममारिकारका नाकाता. 15 मामा । at aaममयमा मातीप. Halfarm. प.मागमाविकानाच पा साकागदकरू. पर पागमागमा HD गुणाना गंगालीना मगंगा एफो. पासनाविप पान, नाकावागनोदकरूपेण मालामा । न च न न ममाग्रीमणाविकारणका निति 10 भागः। 'म' माना शिक्षगुकारामांनारिति प्रमाणमूननाप । मार प्रमाणामाः, मनिषदामादर्शन REAR नायसायन गाधिकरण: सानिमगार पिटा. प्रति मामानाशिफलामाया दुग्पनाशी हेतुगांच्यः। नन निगममगादमागमापारिनोऽपि पारम्पतिरिति नागम्, अग्लरांगोग- पहिलाभगमसिनोगमात् । मानवनिविजातीगद्रव्ययंसेन मान्यं, 25 नेन भिटाणुमनामनामना गदाणुगोपादेऽपि न शतिः। अहयोगः पाकविशेषसहकारेण गविशेष एम हेतुः, न दुम्पर्णम इति गुज्यायः, प्यारम्भकतावच्छेदकरस विशेषवत्वं पविशेषय मा जन्मशागऐदन गात, नागमतितारानातः फारणत्यगनुगतं दुर्यचमिति गायं, पियालेनय सदयनिं प्रति हेतुल्लापगमात् । [125]बाप्पा जातिक्ष्यम्, एकं पाविशेषमापनागरछेदकम्, अपरच दपिजन्यतापऐदफं, विशेषखामग्रीमादायैव सामान्य. 30 ·1.6 j 30 न्यायकुनुमावली एतनापोहबाद नियमो निरन्तः। 'कार्यकारणभावा'त्यादिविश्वप्रमशान ननु नृणागिमन्त्रीय वन तृणादीनां कारणत्याह. न्यादिन्यत आह- प्रतेनेनि । अत्रापि बद्रिपिगाचान्यान्यवन धृवं प्रनि कारणता स्यादिति धृमाड्य- नुमान न मान। 'नियमः' कारणना । न हि सर्वत्र कारणविशेषस्यानुमानमिति म इनि भावः। यद्यपि बद्रों वैजात्यं योग्यानुपलब्धिवाधितम , तथा व एकनिमन- येव नृणादीनां कारणत्वं कन्यायिनुमुचितम् ; तयापि नानास्यलेश्वरणि, मणिपु, तया कुतुकाराही मनिनानात्वकल्पनापनया बहिवनात्यकन्यनमेव लाघबाटुचितम् । फुलकारायनन्तरजायमानवाहिन्यनिषु तदुपलम्मोऽप्यस्ति, व्यद्वय क्योरिख यामकपिंगयोः। नत्र यया समवायिकारणासमवायिकारणबमजन्यद्रव्ययंस 10 चैज्ञात्यमन्तरेणापि कारण त्वमेकाक्तिमल? यंत्र वाच्यम्, तया प्रकृतं पि किं न . स्यादिति वाच्यं, तंत्रापि समवायिकारणनाशानाग्यन्यनायवन, असमचायिकारण- नागानाप्ययनाशत्वनैव तदुमयकारणत्वान । यहा विद्यमानायिकद्रव्यनाशत्वं. नासमयायिकारणमस्य व्यनाशं प्रति कारणत्वात् । तदुमयनाशजन्यो नियमः । मामय्याः कार्यजनकत्वं च नानिमः । अनाव दुग्धपाचु दधिप्राचुयमिन्ययाहुः । 15 अतएव दधियणुकं दुग्योगदानी गदेव दुग्धवंसजन्यवान, यद्रव्यश्वंसजन्यं यद्रव्यं ननदुगादानोगादेयकं महादुग्यचंमजन्यम्बुन्दुग्धदित्यभ्यनुमानम् । अत्र मामानावि- करण्यप्रन्यांमन्या गमावनियमावच्छिन्न वा कात्रस्य लापाय यमदव्यपदं, तेन कालोपाधिना पटादिमनन्यवादी न व्यभिचारः। महागुम्योननिकाले बन्दुग्योन पनिवारणाय नद्यकी नवंमन्वनैव हेनुन्योपगमान न दृश्वान्नासिद्धिः। केचित्तु 210 मावामावमाधारणचमत्वस्य व्याठिबटकनया कगलग्राममावध्वंसात्मककपालजन्ये घंटे पागमायोपादानानुगदेये व्यमिचारवारणाय नन ! न च प्रागमायोपादानामनिया न तयेति वाच्यं, नन माधारणमन्यन्यस्यबोगदानप्रदायवान्। हेनुमति माध्यामसिंदरि दोपस्याना कपालमजन्य घटध्यन व्यभिवाग्वारगाय चरमद्रव्यरदम् । बाझगादिारीर- यंमत्य नारकिरागरं प्रति हेतुन्वोपगमेजिन मामानाधिकरण्यप्रत्यामच्या तयात्वं दृष्टद्वारा या नजन्यत्वं वाच्यं, न चानया नसत्यमवरयालगतां नत्र कमानायां गौरवेश पावावय- वानां नयाय कराने लावादिति मायान् । एकदेशिनानु परमाणुमाघारणा जातिविशेष पत्र दधिजनकनावल्छेदकी लावतान् , अन्यायव्य स्वल्पयोग्य एव, कन्ने त्र नेन मंग कारणबयामानानागी न दोपाय। एलेन दुग्बादयो व्याख्याताः । दुग्यमस्य च धिनस्यात कयाचिद्विलक्षणत्यामत्यान्वयव्यतिरेकान्यां हेतुत्वार- ::, गमालातिप्रमा दन्याहुः । एनेने। माययान्यानेय यतिमामान्यं प्रनि कारगयमिन्ययान्तन। काग समानुमान नपान , अधिरियावान गायत्रनेत्र नत्रारि धृन प्रति हेनुबनिनि व्यभिचार मायात्। अवेशानी ननिदानविगंधमार-कार्यकारणान। आदिपटान स्वमात्र ·I:16 .31 प्रथमः स्तबका तस्मानियतजातीयतास्वभावभङ्गे न! व्यक्तथपेक्षयैव नियम इति फुत्कारेण तृणादेरेव, निर्मन्थनेनारणेरेव, प्रतिफलिततरणिकिरणैर्मणेरेवेति प्रकारनियमवत्तेनैव व्यज्यमानस्य "कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । भविनाभावनियमोऽदर्शनान्न न दर्शनात्" । इति त्वदभ्युपगमः । तत्र स्वभावनियमेऽपि कार्यकारणभाव एव तन्त्रम्। तद्- 5 भङ्गे' तस्यापि भङ्ग इत्यर्थः। कथं त_त्याद्याक्षेपमुपसंहरति-तस्मादिति । ध्यत्त्यपेक्षयैवेति । पूर्वव्यक्तिरुत्तरव्यक्तौ कारणं, न तु जातिनियता कारणतेत्यर्थः। फुत्कारेणेति । फुत्कारादि...(१)...नियतसहकारिसमवहिततृणादिजन्यवहिषु घहित्वावान्तरजातित्रयकल्पनेन व्यभिचारविरहान्न जातिगर्भकार्यकारणभावभङ्ग इत्यर्थः। 'प्रकारनियमः' सहकारिनियमः। वहिवैचिन्योपपादनेनावान्तरजातिभेदं 10 नियमपरिग्रहः। ततापि कार्यकारणभावस्यैव मूलत्वात् व्यक्त्योरेव नियमोऽस्त्विति वादी उपसंहरति--तस्मादिति। नियतजातीयतास्वभावभने कार्यमात्रवृत्तिजातित्वस्य कार्यता- वच्छेदकत्वव्याप्तिभङ्गे वह्नौ वह्नयर्थिप्रवृत्तिदर्शनाद् वह्निमामान्ये विलक्षणसर्शवत्वेन तादृशस्पर्शत्वेनैव वा हेतुत्वं वाच्यम्, [13a] अन्यथा इष्टस्वरूपयोग्यतानिश्चयं विना प्रवृत्त्याद्यनुपपत्तेरिति सामान्यतस्तत्त्वे मूलम् । तत्र यदि इष्टस्वरूपयोग्यतानिश्चयाधीना 15 प्रवृत्तिस्तदा तृणादौ प्रवृत्तिर्न स्यात्, वहिसामान्यं प्रति तेषां व्यभिचारात् । व्यक्तिविशेष प्रति तस्य च प्रवृत्त्यप्रयोजकत्वमित्याभिप्रायिक बाधकं निरस्यन्नाह--नेत्यादि । कार्यनिष्ठजातित्रयकल्पने तत्साक्षात्कारं प्रति कारणत्रयकल्पने च गौरवात्, उभयसिद्ध- क्लप्सकारणभावेषु तृणादिषु फुत्कारादिषु च शक्तिद्वयं कारणतावच्छेदकमेव कल्प्यते । यदा च व्यभिचारसन्देहस्तदा तेन तदननुमानेऽपि न क्षतिरिति पुनरुपस्थितं मीमांसकं 20 निरस्य जातित्रयं व्यवस्थापयति-फुत्कारेणेत्यादिना । यदि तादृशैकशक्तिमत्त्वेन कारणत्वं, तदा फुत्कारसहकारात् तृणादिवाऽरण्यादेरपि निर्मन्थनादिसहकारात् तृणादपि वह्निः स्यादिति, तृणजन्यतावच्छेदकमेव फुत्कारजन्यतावच्छेदकमेवमन्यत्रापि बोध्यमिति गुर्वप्यन्यथानुपपत्त्या जातित्रयमेव तत्तत्कार्यतावच्छेदकं कल्प्यते इत्यर्थः । 'प्रकारनियमवत्' सहकारिनियमवत्। अनुपलब्धिबाधमुद्धरति-तेनैवेति । कारणविशेषजन्यत्वेनैवेत्यर्थः । अत्र । 25 I गुणानन्द and शहरमिश read भने न.instead of भन ।

·.1.8 ] 32 न्यायकुसुमाञ्जली कार्यजातिभेदस्य भावात् । श्यते च पावकत्वाविशेषेऽपि प्रदीपः प्रासादोदरव्या- पकमालोकमारभते, न तथा ज्वालाजालजटिलोऽपि दारुदहनो, नतराञ्च कारीषः । यस्तु तं नाऽऽकलयेत् , स कार्यसामान्येन कारणमात्रमनुमिनुयादिति किमनुपपन्नम् ? एवं तर्हि धूमादावपि कश्चिदनुपलक्षणीयो विशेषः स्याद् यस्य दहनापेक्षेति न धूमादि- सामान्या द्वह्विसामान्यादिसिद्धिः। एतेन व्यतिरेको व्याख्यातः। तथा च कार्यानुपलब्धि- 5 साधयति-दृश्यत इति । विवादपर्द वह्नयो वहित्वावान्तरसामान्यवत्तान्तिो? नियत- सहकार्यनुपवेशेन जायमानत्वात् प्रदीपादिवदित्यनुमानमित्यर्थः । ननु वैज्ञात्यं दुरूहमतः कथं कारणानुमानमत आह-यस्त्विति । द्रव्यनाशे तु समवायिनिरूपितयावसकारणनाशजन्यनाशत्वेन निमित्तेतरकारणनाशजन्यनाशत्वेन वा 10 कारणत्यमिति भावः। एवं सति धूमसामान्येन वहिप्तामान्यानुमान न स्यात्, धूमेऽपि वैजात्यशङ्कातादवस्यादित्याह-एवं तहीति । न वा वह्नयभावेन धूमाभावो- ऽनुमीयेत कारणान्तराधीनधूमसद्भावसम्भवादित्याह-एतेनेति। 'व्यतिरेको' व्यतिरेकानुमानभङ्ग । कार्येति । 'कार्यलिङ्गक' कार्येण कारणानुमानम् 'अनुपलब्धि- - 'जातिभेदत्य वयवान्तरजातीनां 'भावात्' सत्त्वात् । ननु वद्वित्वं न जातिव्यापक I:: वहीतरावृत्तित्वात् तद्रूपवत् इत्यनुमानवाधितं तत् स्यादित्यताह-दृश्यते चेति । तथा च कार्यविशेषजनकतावच्छेदकत्वेन तद्याप्यजातेरवश्योपगमात् नोक्तानुमानमिति भावः। 'पावकत्वाविशेषेऽपी'त्यनेन तत्तत्कार्यविशेष पावकसामान्यस्यान्वयव्य मिचारो दर्शितः । 'वस्तु न' वह्निगतं जातिमेदं 'नाकलयेन्' न गृहाति, 'कार्यसामान्येन' वह्निमात्रण 'करणम वं' बहिसामान्य कारणमात्र विलक्षणस्पर्शा दिमन्तमेव वा, न तु विशिष्य तृणादि- 20 कम्। दोधितिकृतस्तु तृणफुत्कारयोररणिनिमन्धनयोर्मणितरणिकिरणयोथै सम्बन्धविशे- पास्तेषामेवैकशक्तिमत्त्वेन कारणत्वं कल्प्यत इति नातिप्रसङ्ग इत्याहुः। 'एवं' वहाविव । तीति । 'न 'दहनादिसिद्धिरित्यत्रान्वयी । 'अनुपलक्षणीयः' कार्यकारणविशेषव्यङ्गयः 'विशेषः' जातिविशेषः। यद्धर्मस्य यदवच्छिन्नस्य 'व्यतिरेकः' वहिसामान्यव्यतिरेकः 'व्याख्यातः' अलिङ्गतंया निरूपितः। 'कार्य धूमादि, 'अनुपलब्धिः' प्रतियोग्य नुपलम्म- 1 25 पानन्द reads दानादिमिति: for वहिमामान्यादिमितिः।

·[I.6 33 प्रथमः खवका लिङ्गभङ्गे स्वभावस्याप्यसिद्धेर्गतमनुमानेनेति चेत् , प्रत्यक्षानुपलम्भगोचरो जातिभेदो न कार्यप्रयोजक इति वदतो वौद्धस्य शिरस्येप प्रहारः। अस्माकन्तु यत्सामान्याक्रान्त- योर्ययोरन्वयन्यतिरेकवत्ता तयोस्तथैव हेतुहेतुमद्भावनिश्चयः । तथाचाऽवान्तरविशेष- सद्भावेऽपि न नो विरोधः । किं पुनस्तार्णादो दहनसामान्यस्य प्रयोजकम् ? तृणादीनां विशेष एव नियतत्वादिति चेत् , तेजोमात्रोत्पत्तो पवनो निमित्तम् , अवयव- 5 संयोगोऽसमवायी, तेजोऽवयवाः समवायिनः । लिङ्गक' कारणानुपलश्या कार्याभावानुमानमित्यर्थः । स्वभावस्यापीति । तत्रापि कार्यकारणभावविलोपप्रसङ्ग एव विपक्षबाधक इति भावः । 'प्रत्यक्षानुपलम्भगोचरो'- ऽन्धयव्यतिरेकगोचरः। अडरतावच्छिन्नकार्य प्रति बोजत्वेन न कारणता, किन्तु ऊ[कुर्वन्द ]पत्वावच्छेदेन फारणत्ववादिन इत्यर्थः। एष प्रहार इति। अनुमान- 10 मानभङ्गप्रसङ्ग इत्यर्थः। तन्मतेऽङ्कुरेण बीजानुमानं धूमेन वह्नयनुमानञ्च न स्यात्, वह्नि- त्वादेस्तत्राप्रयोजकत्वात् , कुर्वदूपस्य च दुर्शयत्वादिति भावः। स्वमतमुपपादयति--- अस्माकं त्विति। वाधकाभावेन वहित्वधूमत्वावच्छेदेनैव कार्यकारणभावग्रहा- दनुमानमप्रत्यूहमेव, तृणादिस्यले तु व्यभिचारान सामान्यतः कार्यकारणभावग्रह इति भावः। अवान्तरेति । पाण्डरधूमत्वेन पालालकवह्नित्वेन कार्यकारणभावेऽपि 15 सामान्यानुमानमिति भावः। ननु यदि तृणादीनां विशेषेष्वेव कारणता तदा वहित्व- माकस्मिकं स्यादित्याह-किं पुनरिति । च वहिसामान्येन कस्यापि फारणस्याप्यनुमानं न स्यादिति भावः। अस्तु तावद्वहिसामान्यप्रयोजकनिर्वचनम् । तद्व्यापकव्याप्यधर्मावच्छिन्नस्यापि कारणं निर्वक्तुं शक्यत इति प्रादिप्रौढ़िवादेनाह- तेजोमात्रोत्पत्ताविति?] | कार्यतेजोमानेत्यर्थि]। प्रदीपादौ पवनस्य कारणता 20 गम्यः कारणाभावः, तयोलिङ्गत्व भङ्गे' [13-b] उक्तप्रणाल्या व्यभिचारसंशयेन व्याप्यमाह- कत्वे 'खभावस्य' तादात्म्येन शिंशपादेरसिद्धरप्रयोजकत्वेन वृक्षादि निरूपितव्याप्यसिद्धेः, तत्रापि कार्यकारणभावस्यैव मूलत्वात् । 'प्रत्यक्षानुपलम्भगोचरो' यदवच्छेदेनान्वयन्यति- रेकज्ञानं 'न कार्ये प्रयोजकः' न कारणतावच्छेदकमपि त्वतीन्द्रियं तत्कार्यकुर्वद्रूपत्वम् । 'अन्वयव्यतिरेकवत्ता' सहचारदर्शनव्यभिचारज्ञानव्यतिरेको 'तयो'स्तजातीययोः 'तथैव' 25 तत्सामान्यावच्छेदेनैव वह्नयन्वयव्यतिरेकग्रहात् तेन रूपेण वह्निजन्यत्वं न त्वप्रामाणिकेनेति अत्र दृष्टान्तार्थमन्यदप्याह-तेज इति। जन्यते[ज]त्त्वावच्छिन्न इत्यर्थः । पवन इति । 'आगमश्चात्र प्रमाणम् । अवयवेति । कार्यैकार्थप्रत्यासत्या कारणत्वसूचनाय । अतएव पूर्वदीपनाशे दीपान्तरानुत्पत्तिः। 'तेजोऽवयवाः' 1 तथा च "तमाहा एतमादात्मन पाकायः सम्भूतः, पाकाशाहायुः, वायोरमिः। अव अग्निपर्ट 80 तेजीमाववाचकं पृथिव्यादिसहचारान। "पनेरापः, अदभ्यः पृथिवी, पृथिव्या पोषधयः, पोषधीयोऽन्नम, अन्नात, तथा भावः। मनाः प्रजायन्त," etc. 0.P, 16- ·I. G] 34 न्यायकुसुमाञ्जली । इयमेव सामग्रो गुरुत्ववद्रव्यसहिता पिण्डितस्य । इयमेव तेजोगतमुद्भूतस्पर्शमपेक्ष्य दहनं, तत्राऽपि जलं प्राप्य दिव्यं, पार्थिवं प्राप्य भोमम् , उभयं प्राप्योदर्यमारभत इति स्वयमूहनीयम् । तथाप्येकमेकजातीयमेव वा किञ्चित्कारणमस्तु, कृतं विचित्रण। दृश्यते हविलक्षणमपि विलक्षणाऽनेककार्यकारि। यथा प्रदीप एक एव तिमिरापहारी, 5 वर्तिविकारकारी, रूपान्तरन्यवहारकारीति चेन्न, वैचिच्यात्कार्यस्य । गृहीतव, निति दीपनिर्वाणदर्शनात् 'यद्विशेषयोरिति न्यायात सर्वत्रैव जन्यतेजसि पवनः फारणमिति भावः। गुरुत्ववद्रव्यमुपष्टम्भकपार्थिवपिण्डितलुवर्ण, दिव्यं विद्युदादि, 'भीम' भौमेन्धनप्रभवम्, 'उभयं' जलं पार्थिवञ्चेति । एकमिति । वेदान्तिमतं, तेषां ब्रोचकं प्रपञ्चस्य फारण किमीश्वरेण। एकजातीयमिति । एका प्रकृतिर्नाना- 10 पुरुषोपरागाद्भिन्ना, प्रकृतेरैक्याच्चैकजातीया, सकलभूतभौतिककारणं, किमीश्वरणेति सांख्याः। विशिष्टभेदेऽप्यविशिष्टफ्यादेकजातीयत्वमित्यर्थः । तेषां नानापुरुषो. परक्तप्रकृतेरेव फारणत्वमिति भावः । अन्न दृष्टान्तमाह-यथेति। तिमिरमत्र तेजप्रागभावः, तदपहारी तन्नाशकः। दीपेन तेजःप्रागभावविनाशरूपतेजोऽत्तन्ति?]- रजननात् । वर्तिविकारो भस्मीभावो रूपपरावृत्तिा, रूपान्तरं घटादिस्वरूप, 15 तद्वयवहारी तत्साक्षात्कारजनक इत्यर्थः। वैचित्र्यात् कार्यस्येति। विचित्रं कार्य विचित्रकारणनियम्यं, न त्वेकरमादेकजातीयाद्वा कारणानिर्वहतीति भावः ॥६॥ स्वावयवाः, तेज इति विजावीयारम्भकत्व निरासाय । इयमेव' तेजःसामान्यसामग्र्येव 'द्रव्यसहिता' पार्थिवसुवर्णसहकारेण पिण्डस्य तैजससुवर्णस्य, 'उद्भूतस्पर्टी' दाहकस्पर्श, 'दिव्यं' विद्युदादि, 'उभयं' जलं पार्थिवञ्च । एतावता प्रवन्धेन कार्यमानं सहेतुकं 20 व्युत्पाद्य हेतुत्वे परलोकीयत्वाभावनिवन्धनाश्रयासिद्धिरुद्धृता । अदृष्टे परलोकसाधनत्याभाव निवन्धनामाश्रयासिद्धिमभिप्रेत्य वैचित्र्यादिपूर्वकारिकांश व्याक तथापीति । एकमिति। एकदण्डिनां मतं, ये ब्रीककारणं प्रपञ्चजातमामनन्ति । एकजातीयमिति । सांख्यानां मतम् । तेषां कार्याणां कारणाः भिन्नतया, माण्येव प्रकृतिजातीयानि प्रकृत्य पिष्टानञ्चासदादिनापि शक्य मिति तदर्थ 25 नेश्वरसिद्धिः। वा शित्यादिकर्तृतया आत्ममातस्यैवाकर्तृत्वादिति 'विचित्लेण' परलोकमाधनेनादृष्टेन । तथा च किं केनाविष्ठेयमिति भावः। ननु एकसादेकजातीयाहा न विलक्षणकार्य दृश्यते तत् कथमेतदित्यत्राह-दृश्यते होति। 'अविलक्षणं विलमणकार्यकारि' एकमनेककार्यकारि। यथाश्रुते 'विलक्षणानेके त्यत्रानेकपदवैयथ्ये, बहुत्वं वानेकत्वम् , अतएव दीपत्य वि[14a]लक्षणकार्यकारित्वं दायिष्यति । 'तिमिगपहार' 30 आलोकतत्कारी' समवेतालीककारीत्यर्थः। 'वर्तिविकारः' पूर्वरूपादिनाशः रुपान्तरोत्. पादो वा ; रूपान्तरं घटादिरूपं तद्वयवाहियतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या साक्षात्कारविशेषलाम. : स्तत्'फारीत्यर्थः। वस्तुतस्तु साक्षात्कारीत्येतायतैय नुस्थतायां 'रूगन्तरे'त्यस्य चैपर्थ्यान् 'रूपान्तर' 'व्यवहार'श्च करणव्युत्पत्त्या वाशुपमाक्षात्कारतत्कारी'त्ययों ज्यायान् ॥६॥ न ·I 1.5 प्रधमः स्तबकः 35 5 अक्रमात् अक्रमकारिणः । एकस्य न क्रमः कापि वैचित्र्यञ्च समस्य न । शक्तिभेदो न चाभिन्नः स्वभावो दुरतिकमः ॥७॥ न तावदेकस्मादनपेक्षादनेकम् । अक्रमात क्रमवत्कार्यानुपपत्तेः। क्रमवत्तावत्कार्य- तदुपपादयति-एकस्येति । न फमो न क्रमकारित्वमित्यर्थः । वैचिच्यश्चेति । 'विचित्रकार्यजनकत्वमित्यर्थः । समस्य एकस्य एफजातीयस्य वा शक्तिभेदोऽपि कार्यवेचियनियामकेनोपपद्यते। हेत्वर्थी स यतो धर्म-धर्मभेदावभिन्न एव, एकस्य. एकजातीयस्य या स्वभावादेव कार्यविध्यं स्यादित्यपि न वहनजनकस्वभावश्चेत्, फयमदहनं जनयेत् , 'स्वभाव'स्य 'दुरतिक्रम'त्वादित्यर्थः । अनपेक्षत्व[१]षत् स्वभावनिरपेक्षत्वात् । क्रमवदिति । एकस्यैव क्रमवत्कार्यजननस्वभावत्वात् तत्कार्य तथा क्रमवदित्यर्थः। 10 कमिकत्वमपि वैचित्र्यं वैजात्यञ्चत्याविष्कर्तुमाह-- एकस्येति । एकस्याः सामग्र्या यत् कार्य तस्य 'न फमः', तथा चानन्तरोत्पत्तिको घटो यदि पूर्वोत्पन्नघटकारणमालजन्यः स्यात् , तद्घटोत्पत्त्यनन्तरोत्पत्तिको न स्यात् , तबंटव दिति । एवं पूर्वोत्पत्तिकं घटं पक्षयित्वा प्रागुत्पत्तिकत्वाभाव आपाधः। 'समस्य' अविलक्षणायाः सामग्र्या यानि कार्याणि तल 'वैचित्र्यं' वैलक्षण्यं 'न', तथा च घटो यदि 15 पटमामय विलक्षणसामग्रीकः स्यात् , पटविलक्षणो न स्यात्, पटवदिति भावः । नन्वेकस्या एकजातीयायाश्च सामग्रथा एव शक्तिभेदोऽङ्गीकार्यों यदधीनं कायें ऋमिकत्वं वैचित्र्यञ्चत्यलाह-शक्तिभेदोन चाभिन्न इति । 'शक्तिभेदः' कार्यस्य मे. वैचिन्ये वा 'न' नियामकः, 'चो' हेती, यतः स आश्रयाभिन्नः, तथा च स्वाभिन्नतया स्वमिव न कार्यस्य क्रमे वैचित्र्ये वा स नियामक इति भावः । तस्य ततो भिन्नत्वे तु 20 तस्यापि कारणतया नैकहेतुत्वं नैकजातीयहेतुकत्वं वेति भावः। नन्वेकस्या एकजातीयाया वा अयमेव स्वभावो यत् क्रमिकं विजातीयञ्च कार्य जनयति, अतएव स्वयैवाभिहितमीहशस्य 'स्वभाववादस्येप्टत्वादिति तलाह-स्वभावो दुरतिक्रम इति । तथा चैक एव घटो यदि स्वोत्पत्यपेक्षया क्रमिकोत्पत्तिकः स्यात् , तदा स्वापेक्षया विलक्षणः स्यात् , तादृशस्वभावकसामग्रीकत्वादिति भावः । 25 अनेकत्वपरतयापि वैचित्र्यपदं व्याचष्टे-न तावदिति । तथा चैतभिन्न कार्य यतत्कारणमात्रजन्यं स्यादेतद्भिन्नं न स्यादिति भावः । अनेकपदस्य क्रमिकपरत्वे यथाश्रुतमेव । .'अक्रमात्' तत्तत्कायर्यानुकूलक्रमिकसहकारिविधुरात् 'क्रमवत्कार्यानुपपत्तः' क्रमिककार्योत्पत्त्यसम्भवात् शङ्कते-क्रमवदिति । क्रमवत्तावतां कार्याणां यथाऽयोग- ·न्यायकुतुमाञ्जली £ 7 ; 36 कारणस्वभावत्वात्तस्य तत्तथा योगपद्यवदिति चेत् , अयमपि क्षणभङ्गे परिहारो, न तु सहकारिवादे । पूर्वपूर्वानपेक्षायां क्रमस्यैव व्याहतेः। क्रमनियमे त्वनपेक्षानुपपत्तेः । नाप्यनेकमविचित्रम् । यदि धन्यूनमनतिरिक्तं वा दहनकारणमदहनस्यापि हेतुर्नासाव- , 5 योगपघवदितिसप्तम्यन्ताद्वतिः। यथा योगपद्ये युगपत् कार्यजनने सामथ्यं तथेत्यर्थः। क्षणभङ्ग प्रति। तन्मते समर्थस्य क्षेपायोगेन एकदैव तावत्कार्यकारित्वं सम्भवति ब्रह्मवत, क्षणिकं त्वया [१] नाभ्युपगम्यते किन्तु स्थिरं, तस्य च क्रमवत्कार्यजननं कम[व] तसहकारितापेक्षमित्यर्थः । केचित्तु 'अयं परीहारः' क्षणभङ्गवादे वै क्रमते, स्वभाववाद इति यावत् , 'न तु सहकारिवादे' ; स्थिरपने स्वभावस्य धर्नाभिन्नत्वे क्रमवत्कार्यानुपपत्तिः। धर्नाभिन्नत्वे तस्यैवापेक्षायां नैकमेव ब्रह्मस्वरूपं कारणनिरपेक्ष- 10 मित्यर्थ इत्याहुः । स्वभाववादस्य निरस्तत्वे सहकार्यनपेक्षायां दोपमाह-पूर्वपूर्वेति । आगन्तुक इत्यर्थः । यदि कार्याणि स्त्रपूर्ववर्त्यागन्तुककारणानपेक्षाणि स्युः, फमपन्ति न स्युः । फमवन्ति च तस्मादागन्तुककारणानपेक्षाणीत्यर्थः । क्रमस्यैवेति । त्वयाभ्युप- गन्तुं न शक्यते कम इत्यर्थः। ननु मया क्रमोऽभ्युपगम्यते, सापेक्षत्वं तु कारणस्य पाभ्युपगम्यत इत्यत आह-क्रमनियमे त्विति । अनपेक्षयानुक्तत्यादिति[१] भावः । शानकारणादन्यूनकारणं मुख[१]न तु ज्ञानजाती[?]मत उक्तम्-अनतिरिक्तमिति । अवहनो दहनान्योन्याभाववान घटादिः, तथा च घटो यदि यावद्दहनजनकजन्यः स्याद्, 15 - पद्यमित्यर्थः। अयमपीति । यदि कु[14b]शूलस्थबीजमङ्कुरसमथै स्यात् स्वोत्पत्त्यनन्तर- मेव कुर्यात्, न करोति च तं तदा तस्मान्न तत्समर्थमिति विरुद्धधर्माध्यासलक्षणभङ्गसाधने अयं कारणस्य क्रमवत्तावत्कार्यकरणस्वभावत्वरूपः 'परीहारः' शोभते सहकारिसमवधान- 20 क्रमस्यैव तादृशस्वभावनिर्वाहकत्वात् , 'न तु सहकारिवादे' यः पूर्वपक्षस्तद्वादिनस्तु 'नायं परीहारः', तत्स्वभावनिवाहकसहकारिसमवधानक्रमानुपगमात् इति अक्षरतात्पर्ययोरथः । 'पूर्वपूर्वानपेक्षायां' सहकारिसमवधानक्रमानुपगमे 'क्रमस्यैव व्याहतेः', क्रमपदार्थस्यैवानुपपत्तेः फमघटकानां तावता क्षणानां युगपदुत्पादे कमाश्रित्य प्रमो निर्वक्तव्य इति भावः । 'कमनियमें तावतां क्षणानां क्रमेणैवोत्पादे 'अनपेक्षानुपपत्तेः' अनपेश्वार्थानुपपत्तेः । 25 'अनेकमि'त्यस्य झमिकमिति शेषः, तस्यैव वा सोऽर्थः, तेन न प्रागुक्तदोषः। 'अनेक- मित्यत्र 'कारणमस्त्विति प्राक्तनमनुपञ्जनीयम् । अदहनः यदि दहन कारणताव्यापक- खनिटकार्यतानिरूपितकारणताकः स्यात् , दहनकारणताव्याप्यस्वनिष्टकायंतानिरूपित.

·प्रमः रफः 37 .... 6.4 दहनो दहनो पा स्पायुभयात्मको या स्थान । नवम् । शत्तिमदादयमदोष इति पन्न। धमिमंदाऽभेदाभ्यां नमानुपपतः। अन्नलीभियजननस्वभावत्वादयमदोष बहनान्योन्यभायन्यायान स्याम । ददनो वा स्यादिति। दानवजातिमान म्यादिति प्रकार दिनापानरायम् । ननु बहनजनकस्वभायं यत् तत् कथमदहनं जनपवित्रत भात् .. उभयात्मक इति। यथा तद दहनजनकम्यभावं तथा- ऽविगंगहनजननम्यभायमपीत्युभयात्मकत्यमेव तमन्यं स्यादित्यर्थः । तथा च दहनो पपदहनजननस्यभायजन्यः स्यावहनः स्यादित्युभयात्मकन्यापादनम् । प्रयाणामपि ताणां विषयायसानमाइन चैवमिति। अयमदोप इति । फार्यवेचिय- प्रसार त्यः। घमौति । धर्मा यपभिनन्तवा तबधीना शक्तिरप्यभिनय । यदि भिन्नम्तदा तदादय कार्यभोपपनेः, फि शनिभवफल्यनयेत्यर्थः। असकीर्णति । 10 कारनामी मा सार, अदानी न सात् । मायादाह-दहनो वा स्यादिति । एनं दानं पसीनापादककोटी पहनामानेदरननिक्षेप ददनो न स्यादित्यापायम् । एफाग पनि पशीशपोकापादन मागपमा उभपापादनमेप उभयात्मफत्वापादनं तेन नामनितिः। एनपापाचायतिरेफनिभयरण सकानमत्यनय एय सम्भवि, प्रमाण- निविषिविषयमा विग्यापादनमामीविशिट तद्वियविषयत्वस्यापि अनिष्टरूपत्वेन 11 निशाणाविरेदपत्यारिति । प्रयाणाग सर्माण पक्षे विपर्ययं ददायन् यापत्ति निरस्यति- न घेवमिति । शरते-शक्तीति । एफलिन् कारणे फायर्यानुल्लात् तचिच्या. नकलाप निभेदात् अयं फाममापैचियापादनरूपो यो दोपः स नेत्यर्थः। धर्मीति । सत्य शक्तिः। ममामेदस्य धर्मिणः फारणत्वामिमतात् स्वरूपभेदे धर्नाभेदे च त्वदुक्त- स्थानुपपत्तेः, भेदे एकमेकजातीयत्वं या न फारणं तद्मिनशक्तिभेदस्यैव तत्त्वोपगमात् । 20 अभेदे च न कार्यक्रमौचित्ययोरपपतिरिति । नन्फजातीयस्यापि कारणस्यायमेव स्वभावो पदसङ्कीर्णमेय दहनमदहनब जनयति, अतएव दहनेऽदहनत्यापादनमदहने या दहनत्वा- पादननोपपनमित्याद-असही!भयेति । 'अयमुक्तापादनत्रयम् , 'अदोपो' दोपो न, अस[15]ीणोंभयजनफस्यभावोऽपि यो दहनः सोऽदइनकारणाविलक्षणजन्यत्वेनादहनः, एवमदहनध दहनकारणाविलक्षणजन्यत्वेन दहन एव स्यात् , तावताप्यससीर्णजनन· 25 स्वभावतोपपत्तेः । ददनाददनसामग्रीप्रस्तत्वेन तयोस्तत्वं व्यवस्थितं दहनत्वमदहनत्वज्ञ केन चारणीयमिति चेददइनददनसामग्रीप्रस्तत्वेन तयोरदहनदहनत्वमपि फेन वारणीयमित्यक्षरतात- ·1] 38 न्यायमानही इति चेन्न । न हि स्वाधीनमस्याइहनत्वम् , अपि तु तजनकस्वभावाधीनम् । तथाचं वायत्तत्रादहनत्यापि तत्वं केन वारणीयम् ? न हि तस्मितनयितव्ये नालो तत्स्वभावः । तस्माद्विचित्रत्वात्कार्यस्य, कारणेनापि विचित्रेण भवितव्यम् । न च तत्त्वभावतस्तथा । ततः सहकारित्रिव्यानुरवेशः। न तु क्षगोऽपि तदनपझस्तथा भवितुमर्हतीति । 5 एकस्य एकजातीयस्य वा कारणस्यायमेव स्वभावो यदनेन दहनमदहनञ्च जननीय- मित्यर्थः। न होति। दहनजननस्वभावस्याप्यदहनस्वाभानिवृत्तेर्न कार्यभेदः । न वैकस्य बिद्धोभयश्चा[स्वा]भाव्यमित्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति। ननु कार्य कारणं वा स्वभावादेव विचित्रमस्तु, किं सहकारि- वैवियेणेत्यत आह-न चेति । तदिति । कार्यकारणं चेत्यर्थः । सहकारिभेदं विना 10 तदुभयमप्यनुपपन्नमित्यर्थः। ननु विचित्रकार्यकुर्वगुपएच क्षणः स्वलक्षणा नि.विचित्राणि कार्याणि नुयादित्याह-नन्विान त्वि?]ति। बौद्धनतेऽपि तयोत्पन्नतहकारि- वैविध्याधीनमेव कार्यवैचित्र्यमित्यर्थः। एनेन सांत्यवेदान्तयोद्धमतं निरस्तमिति कारणस्य भावःSil ma यत्य यः पायामाह-न होति । 'अस्या दहनत्य न त्वाचीनमदहन-व'मपि तु वजनकस्वभावाधीन', 15 'तदायत्तत्वात्' अदहननामयायत्तत्त्वात् 'दहनत्यापि तवम दहनत्वम् । इदनुपलशगम् , अदहनला दहननामयीनं दहनत्वं 'केन वारणीयम्', अदहनस्यादहनत्वे दहनत्य दहनत्वे च तत्नामत्रीप्रभवत्वानिरिकस्य नियामकत्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । न हि तस्मिन्नदहने जनवितव्य अनी कारणत्वेनामिमतः 'न' दहननननखमावा, एवं तस्मिन् दहने जनयितव्ये नागवदहनजननवभाव इत्यपि बोध्यम् । 2) स्वभावलत्य तत्त्यागास्वभावात् स्यागे वा तत्कारणत्यापि निर्वकन्यत्वापाताचेति । उमंदरति-तस्मादिति । न च तत्काय 'बमावत' एव एकजातीयसामग्रीजन्यत्वेऽपि समाम निपतरूप कार्यमानदृनिजाते. कारण नियन्यत्वोगमादिति भावः । वित्रियकार्यननकत्वात् मानभ्यां 'महकारित्रिच्यानुप्रवेशः विचित्रमहकारिनिवेश: ननु वयोन्मतः अनविशेष एक विचित्राहकानुप्रवेझं विनव 25 विचित्रकाजनको विवाद नियति-न विति । तदनपेक्ष' विचित्रकारणानपेक्षः 'तया वित्रित्रकारंजनको भावनुमईति तयोत्तनधास्वैव वैवियोगने नु नेकजादीयमेव फारनिति भावः। एटापता प्रबन्धन कमविचित्रश्च कारणं व्यवसातितम् ॥७॥ ततः आवश्यक्तः।

·[18 39 प्रथमः स्तवका अस्तु दृष्टमेव सहकारिचक्र, "किमपूर्वकल्पनयेति चेन्न। विश्ववृत्तितः । विफला विश्ववृत्तिों न दुःखैकफलाऽपि वा। दृष्टलाभफला नापि विप्रलम्भोऽपि नेदृशः ॥८॥ i... अस्त्विति । विचित्रकार्यजनकमिति शेषः। किं पुनरिति। तथा च 'तदधिष्ठातृत्वेन नेश्वरसिद्धि'रिति रहस्यम् । विश्वेषां 'वृत्तितो' यागदानखानादौ । प्रवृत्तेवश्यं फल्पनीयमित्यर्थः । यागादिप्रवृत्तेरन्यथासिद्धि निरस्यति-विफलेति । नैतावतापि भगवतसिद्धिरित्यभिप्रायेणाह---अस्त्विति । दृष्टमेवास्मदाद्य- धिष्ठानयोग्यमेव ऋमिकं विचित्रञ्च सहकारिचक्र सामग्री अस्तु, किमपूर्वकल्पनयेति । तथा च किमधिष्ठानार्थ भगवान् सेत्स्यतीति भावः । अत्र यागादिरगम्यागमनादिवी स्वजन्यस्वर्गनरकानुकूलव्यापारको न वा १ एतजन्यं स्वर्गनरकादि एतजन्यजन्यं न वा ? 10 आत्मा ऐन्द्रियकावृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमद्वान वा १ अतीन्द्रियमात्रवृत्तिगुणत्व- साक्षायाप्यजातित्वम् आत्मसमवेतवृत्तिवृत्ति न वा१-इत्याद्या विप्रतिपत्तयो बोद्धव्याः। तथा च यागादिरिष्टसाधनं वक्ष्यमाणहेतुदर्शनशून्यप्रवृत्तिविषयत्वात् भोजनादिवत् इत्यतेष्टा[15 b]न्तरवाधात् कालान्तरमावि तत्। सिध्यति । तदनुगुणश्च व्यापारोऽष्टं तदधिष्ठाता च विश्वदर्शी भगवान् इति भावः । ननु सन्ध्यावन्दनवत्ताशप्रवृत्तिविषयोऽपि 15 निष्फलं एव भविष्यति, तथा च त्वदुक्तस्य हेतोः सन्ध्यावन्दनादौ व्यभिचार तत्तदन्यत्वादिविशेपितस्य चाप्रयोजकत्व मित्यताह- विफलेति । 'विश्ववृत्ति हेतुदर्शनशून्यप्रवृत्तिः तादृशप्रवृत्तिविषयो वा 'विफला' न प्रवृत्तिसामान्ये इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणत्वेन सन्ध्यावन्दनादेरपि सफलत्वस्य व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् इति भावः। प्रकृतपक्षे साध्याभावो विशेष्याभावायत्तः, 20 किं वा स्वनिष्ठसाधनतासामान्ये इष्टीयत्वलक्षण विशेषणाभावायत्तो वा? आधे सत्त्वानुपपत्तेस्तन्नयेऽर्थक्रियाकारित्यस्यैव तत्त्वात् । द्वितीये त्वाह-न दुखैकफलेति । नानिष्टैकफलेत्यर्थः। अन्यतरनिरूपितत्व नियतस्य साधनत्वस्य इष्टनिरूपितत्वबाघेऽनिष्ट- निरूपितत्व एव पर्यवसानादिति । विशेषदर्शिप्रवृत्तिविषयत्वात् तादृशप्रवृत्तित्वाद्वेति च हेतुः। ननु सफलत्वमाते साध्ये दृष्टेनैव फलेनार्थान्तरं, तथा च न स्वर्गाद्यनुकूलयागादिव्यापारा- 25 धिष्ठानायेश्वरसिद्धिरित्यत आह- दृष्टलाभफलेति। वक्ष्यमाणयुक्तरिति शेषः । विप्रलम्भादिनिमित्तैव यागादौ प्रवृत्तिरिति स्वरूपासिद्धो हेतुरित्यत्राह-विप्रलम्भो- ऽपोति । तादृशयागादेः कर्तव्यतानिमित्तवक्ष्यमाणयुक्तरिति शेषः । I तत् = खर्गादि। 2 शारमिथ reads किं पुनरपूर्व । ननु 1 ·1.8 ] 40 न्यायकुसुमाञ्जली यदि हि पूर्वपूर्वभूतपरिणतिपरम्परामात्रमेवोत्तरोत्तरनिवन्धनं, न परलोकार्यो फश्चिदिष्टापूर्तयोः प्रवर्तेत । न हि निष्फले दुःखैकफले वा कश्चिदेकोऽपि प्रेक्षापूर्वकारी घटते, प्रागेव जगत् । लाभपूजाख्यात्यर्थमिति चेत, लाभादय एव किन्निवन्धनाः ? न हीयं प्रवृत्तिः स्वरूपत एव तद्धेतुः। यतो वाऽनेन लन्धव्यं, यो वैनं पूजयिष्यति । 5 स किमर्थम् ? ख्यात्यर्थमनुरागार्थश्च । जनो दातरि मानयितरि च रज्यते । 'जनानु- रागप्रभवा हि सम्पद' इति चेन्न। नीतिनर्मसचिवेष्वेव तदर्थ दानादिन्यवस्थापनात् । ननुभूतान्येव चेतनान्येव चेतनानि, तान्येव वासनापरिपाकवशात्तथापरिणमतियथा उत्तरोत्तरशरीरनिष्पत्तिभोगव्यवस्था च स्यात् , किमपूर्वेणेत्यत आह-यदि हीति । 'इष्टं' यागादि, 'पूर्त' खातादि । प्रागेवेति निपातसमुदायोऽसम्भावनावाची। तेन 10 जगत्प्रवृत्तिरसम्भावितेत्यर्थः। यद्वा प्रागेव दूरत इत्यर्थः। किनिवन्धना इति । धार्मिकत्वशानं तत्रापि निवन्धनमिति भावः। एतदेवाह-न हीयमिति। तथा व न वापि कृप्यादिप्रवृत्तिबद् यागादिप्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः। स किमर्थमिति । तस्यापि धर्म एवोद्देश्य इत्यर्थः। ख्यात्यर्थमिति । असौ दाता विनीतश्चेति ख्यातिः, तन्निबन्धनश्चानुरागः। तस्यापि फलमाह-जनानुराग इति । नीति- 15 सचियो मन्त्री, नर्मसचिवः क्रीडासचिवः। व्यवस्थापनादिति । धर्मशास्त्र इत्यर्थः । ननु भूतचैतन्यवादे तथा तथा परिपाकशालीनि कारणीभूतानि भूतानि जायन्ते यथा तदुत्तरोत्तरशरीरे भोगादिव्यवस्था स्यात् । किमपूर्वेणेत्यत आह-यदि होति । 'परिणति- परम्परा' वासनापरिपाकः 'उत्तरोत्तरनिबन्यनं' भोगव्यवस्थापकं 'न परलोकार्थी'ति कर्तुः फलासम्बन्धादिति भावः। 'इष्टापूर्ते" यागतड़ागादी। ननु कर्तुः स्वजन्येष्टासम्बन्धस्यापि तजन्यदुःखमात्रसम्बन्धादेव प्रवृत्तिः स्यादित्यत्राह-न होति । 'निष्फले' स्वनिष्ठेप्ट निरूपित- साधनस्वाभाववत्तया ज्ञाते "प्रेक्षाकारी' विशेषपदी 'घटते' प्रवर्तते । 'किमुते'त्यर्थकः 'प्रागेवेति नियातः, असम्भावनातिदायो बा, दूर इत्ययों वा इत्यपरे। लाभ इति । तथाच मफलत्वे माध्ये तैरेवार्थान्तरमिति भावः । इयं' यागादिगोचरा, 'स्वरूपतः साक्षात्, 'तढेतु'- लाभादिहेनुः। अनुपदमेव तदनुत्पादात्, अन्यथा तदर्थतया नास्तिकैरपि करणप्रसझाचेति गनु ततत्कर्मकारिणि धार्मिकत्वबुद्धया परे प्रयच्छन्तीति लाभादिप्रयो[16a]. जलमित्यवाह-यो वैनामिति । अदृष्टद्वारा स्वार्थमेव ते प्रयच्छन्तीति तदपिष्ठातवेश्वर इति भावः । दानप्रवृत्तिमपि फलान्तरेणान्ययासिद्धयति-ख्यात्यर्थमिति । ख्यातेरपि प्रयोजनाकांक्षायामाह-अनुरागेति । स्वस्मिन्नितरानुरागविषयत्वार्थमित्यर्थः । तस्यापि स्वतः प्रयोजनलाभावादाह -जन इति । 'मानयितरी ति दृष्टान्तार्थम् । 'नीतिसचिवो' मन्त्री, 'नमंसचिवः' कीड़ामित्र, 'व्यवस्थापनात् नीतिशास्त्रेषु । प्रतारणाथै तपश्चर्यादि क्रियत इत्याह- निदानन्द reads rerपूर्ण। 2 गुणानन्द rends धाकारी। 20 ... 25 भवः। 30 ·[ 1.8 41 प्रथमः स्तबकः कर विद्यतपस्विनो धूर्तवका एवेति चेन्न । तेपां हवसम्पदं प्रत्यनुपयोगात् । सुखार्थ तथा करोतीति चेन्न, नास्तिकरपि तथाकरणप्रसङ्गात। सम्भोगवत् लोकव्यवहारसिद्धत्वाद- फलमपि क्रियते, वेदव्यवहारसिद्धत्वात् सन्ध्योपासनवदिति चेद, गुरुमतमेत'न्न तु गुरोर्मतम्। ततो नेदमनवसर एव वक्तुमुचितम् । वृद्धैर्विप्रलब्धत्वाद्वालानामिति चेन्न । वृद्धानामपि प्रवृत्तः। न च विप्रलम्भकाः स्वात्मानमपि विप्रलभन्ते । ननु प्रतारणार्था तपस्यादी प्रवृत्तिन धर्मार्था इत्याशङ्कते-विद्येति। त्रिवेदीदिन- विद्याः विद्याश्च ते तपस्विनश्चेति ते तथा। अनुपयोगादिति । धूर्तताया इति शेषः। सुखार्थमिति। धृर्ततायाः सुखमेव किञ्चिदुत्पद्यत इत्यर्थः । एवञ्च भोजनादिवत्तवापि तपस्यादौ प्रवृत्तिः स्यादित्याह-नास्तिकैरिति । सन्ध्यो- पासनवदिति। सन्ध्योपासनादावपि फलश्रुतेनिष्कले प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यनुपपत्तरिति 10 भावः। गुरुमतमिति। गुरोः प्रभाकरगुरोर्मतं, न त्वस्मद्गुरोरपीत्यर्थः । तथा चाप्रामाणिकमिति भावः। यद्वा गुरुमतं महन्मतमिति परीहासः। अनवसर इति । पञ्चमस्तवके तु सर्वमेव विचारणीयमिति भावः। प्राथमिकविप्रलम्भपूर्वकोऽयं व्यवहार इत्याह-वृद्धैरिति । वृद्धानामपीति । अन्यथा ज्ञातमन्यथा बोधयन् विप्रलम्भक उच्यते । स च स्वयं तत्र कथं प्रवर्तत इत्यर्थः। तदेवाह-न ही[?]ति। 15 विद्येति । त्रिवेदीविदस्त्रविद्याः 'तपस्विन'श्च ये ते 'धूर्ता' वञ्चकाः परप्रत[]- रणकपरास्तेषां विद्यतपस्विनाम् , 'दृष्टसम्पदं दृष्टग्रामपशुहिरण्यादिकं तता'नुपयोगात्' तनिःस्पृहत्वात् । 'सुखार्थे' दृष्टसुखाथै 'तथा' तपश्चर्यादि । नास्तिकैरपोति । तथा च नास्त्येव तदृष्टफलमिति भावः। 'लोकव्यवहारसिद्धत्वात्' कार्यताज्ञानमात्रात् । 'वेदव्यवहारसिद्धत्वात्' वैदिककार्यताज्ञानात् । 'शुरुमत गुरुनामकप्रभाकरस्य मतम् । 20 "इदं विनापीष्टसाधनताज्ञानं वेदाधीनकार्यताज्ञानात् प्रवृत्तिरिति मतम् , 'न तु' 'गुरो'रिष्टस्य, अस्मद्गुरोरिति केचित् । शुचितत्कालजीविन एवाकरणे तस्य प्रत्यवायः, प्रवृत्तौ चेष्टसाधनताशानं कारणं सामान्यत एव क्लसमिति तस्य च न बाधः कल्प्यत इति भावः। नन्विदमेव विचार्यतां न हि वाङ्मात्रेणैव तद् दुष्टमिति तत्राह-तत इति। यदि गरिष्ठस्यासद्गुरोवी मतं स्यात् , तदा नवसर एव' कदाचिद्वक्तुमर्ह गुरुमतभिन्नत्वान्नेद- 25 मनवसरे 'वक्तुमुचितम्', अवसरे तु पञ्चमस्तवके विवेचयिष्यत एव इति भावः । 'विप्रलम्भोऽपि नेदृश' इति व्याकरोति-वृद्धैरिति । 'वालाना' यागादौ प्रवृत्तिरिति शेषः। 'वृद्धानां विप्रलम्भकत्वेनाभिमतानां यागादौ 'प्रवृत्तेः'। 'विप्रलभन्ते', अन्यथा गुणानन्द reads Ek for एतत. O.P.76-6 ·1.8 ] 42 न्यायकुतुमाञ्जली तेऽपि वृद्धतररित्येवमनाडिरिति चेत्, न तहिं विप्रलिप्सुः कश्चिदत्र, यतः प्रतारणशवा स्यात् । इदं प्रथम एव कश्चिन्नुष्ठायापि धूर्तः पराननुष्टापयतीति चैन् , किमसी सर्वलोकोत्तर एव, यः सर्वस्वइक्षिणया सर्वबन्धुपरित्यागेन सर्वसुखविमुखो ब्रह्मचर्येण उपसा अद्धया वा केवलपरवञ्चनकुलहुली यावजीवमात्मानमवसादयति । है क्यञ्चनमकं प्रेझाकारिणोऽप्यनुविध्युः। केन वा चिनायमीहशस्त्वया लोकोत्तर प्रज्ञेन प्रतारक इति निणीतः ? न ह्येतावतो दुःखराशेः प्रतारणमुखं गरीयः। यतः पाखण्डाभिमतेप्प्येवं श्यत इति बन्न । हेतुदर्शनाऽदर्शनाभ्यां विशेपात् । अनादी - घार्थः। न तहीति । अनादौ समाचारो वेदमूलकत्वत्रौव्यादित्यर्थः । अनादित्वं नास्तीत्याह- इदमिति। परवंसनार्थ कश्चिदाधुनिक एवं तपस्यादी प्रवर्तत इत्यर्थः । 10 अनुविध्युरिति । आद्रियेरनित्यर्थः। तदनुष्टितमनुतिष्टेयुरिति ईदृश इति । यावनीवमरण्यादौ तपस्यादौ प्रवृत्त इत्यर्थः। यत इति । पापण्डानामपि मण्डलीकरणादौ निष्फले प्रवृत्तिदर्शनादिति भावः। हेत्विति । तामालस्यजीविकादिहेतुभिः प्रवृत्तिदर्शनादित्यर्थः। ननु यागाद्युपदेशो न प्रतारणा मण्डलीकरणोपदेशः। प्रतारणेत्यत्र किं विनिगमकमित्यत आह-अनादाविति । 15 भानवन्तमात्मानमन्यथा ज्ञापयन्ति, अति विशेषदशेने तदभावादिति भावः । तेऽपि वृद्धा अनि 'वृद्ध विमलया यागादी प्रवर्तन्त इति दोषः। वृद्धतरा एव कथं प्रवर्तन्त इत्यपेक्षायामाह-एवमनादिरिति । पूर्वपूर्वविप्रलब्धत्यादुत्तरोत्तरेषां प्रवृत्तिरिति । 'विप्रलिप्मुरंन्यथा ज्ञातमन्यथा बुबोधयिपुः 'यतः प्रतारणशक्षा त्यात्' यत्र शक्ति प्रतारकत्वं स्वादिल्यर्थः 'इदं' तपश्चर्यादि, 'प्रथम एवं' इतरापेक्षकार्यत्वज्ञानशून्य एव स्वयंचति प्रामाण्यज्ञानाय त्वय मनुष्टायामि' पर मनुष्टारयति' केवलं 'परमञ्चन- कुतूहली परव[16b]चनमावटनापनताज्ञानवान् । भवनु या उन्मादादिदोपादेवं, तथाप्याह-- कयामिति । 'अनुविदध्युः तदुपदिष्टानि कायांगि स एव कुयुः। एवं तथाविधनतारणाधीनप्रवृत्तिमान् । हेतुरिति । 'हेनुदर्शन' भ्रमप्रमादादिपापण्डप्रवृत्ती, 'दर्शन' यागादिप्रवृत्ताविति विशेषात् बलान्यात् । ननु हेतुइनन्यप्रवृत्तिविषयेऽपि पागादी दाना लात् । नयाहि युगावरन्यायेन वर्गकामो यजतेति वाक्यं फेनविदुचरितं कश्चित् श्रुत्वा तत्मामाण्यमवगत्य स्वयं प्रवृत्तः प्रयतयामाम च पानिति तबाद-अनादाविति । 25 ·[ 1.9 43 Ramji AMETERIEगापि पगियानानोपनमाग प्रनार , . नाin ri अन्यया प्रमागविगंगगनरण पापा मामा नि मिनि भन्न। अगिस्यादपनि. त .. पापागापासनान, ना मार मनुष्टानं मंगsamir Fanगुना पानिलागः । न यिनि- EROTami गानों नामानुप्रामागील कामा नय गोनि। मानानुमान। अन्यनि । पशि माली. परमादित: नाना गा शिलानारा Mar गादिया, प्रमाणन 10 पण्डिनानां परमारयतामा अस्वि। मान मानपानाधिष्टाति भाषः : सकिन्याराना, शिनामियान दिय:। '' is HERE ARTHI An Er. REE RAMRIRAMrn. htenmREAL प्रमाना -अपि पावित्त । मानित नाम: विमान : मार, नुमनामीवरेण कमला माग Haat पोन irrent मिति भन्मान मारणा, सल । THIRTERRIER RENIC E: HEAR न लिमिश्कि.प.मंगानाराम महामार मारः। ना सामान बौद्धाममणि मी करणार माग II मार, दि पोदामममा प्रामामप्रमशः, गायो मु. नुकतालिम अन्य। 3;gqfjitairalai गामामानी ना प्रमाणविशेषममा प्रमाणस्यामानानामुपगमेनामामाण्यस्य । मागायलागुपगमेन न शामियाना गा पालामदिसान रसात् । एन पापEETAनिमा गरीन महाजनपरिमह त नाविशेष दलपि मागितग. |८|| दानाध्ययनादिरेवेन। 'प'कारेण राजन्यजनकताव्यनन्छंदः । 'जगा. चियाप जगतः निकलात्' भाशुतरविनाशिवात् । सास्यापि विशेषणशानादे- जनावदर्शनादाद अपेक्षितस्येति । पालत्यनामिगताम्यवाहितप्रापालागृसिगारिति 30 पापन् । नागदानादिन प्राधार वर्गजनकं तदव्यरहितप्रापालातिरपार , स्वगों या न गाथात् पागादिजन्यः, तदधिकरणक्षणाव्यवाहितागुत्तरस्यात् संमतय वित्यादयः प्रयोगाः ।

·। 5 . I.91 44 न्यायनुनागली चिरध्वस्त फलायालं न कर्मातिशयं चिना। सम्भोगों निविदोषाणां न भूतः संस्कृतैरपि ॥९|| नस्मादस्त्यविशवः कश्चित् । ईशान्येवैतानि स्वहेतुबन्द्राबातानि, येन नियन- भोगनायनानानि चन् , नदिमापामीन्द्रियं वयं सहकारिमंदी वा ? पतदेव कारिफयोपमाति-चिरति । चिरवतं कर्मफलाय चिरभाविनेन नालं न लमर्य, तहिं भूतान्येव रीगण्यय यागादिभिः संस्कियन्ताम् अत आह- सम्भोग इति । निर्विशेषाणामनाहितापूर्वाणामात्मनां सम्भोगः सम्यग्भोगः प्रतिनियतो मोग इत्यर्थः । ननु शरीराण्येच संस्कृतानि प्रतिनियतमोगसाधनानि स्युरित्याराइते-- 10 ईशान्येवेति । पं सुर्वदूपत्वं ज्ञात्यन्तरं वा स्वरूपं या, सर्वत्र अप्रयोजकत्यवाझ्या मामान्य नयी व्याप्तिं दर्शयति- चिरनि । वलयाकाल[172) नियमप्रतियोगि 'कम न पन्नाच' तादृशे 'अलन्। तन्फोहिते प्रति जनकनानं व्यभिचारादाह-अतिशयं विनेति । 'अतिशय तत्फलानुकुलः स्वजन्यः तं 'विना नदमहकृतः । ननु भूतनिष्ठ एव कश्चिद् 1, योग्यतयावारत्वेन कल्यता, पदाथान्तरकलने गावात , तदधिष्ठानचालदादिनव रात्यमित्यामकमाह-सम्भोग इति । व्यवस्थितो भोगः भूतः मंत्कृतैरपि' भूतनिष्टतयापारगी निर्विशेषाणां' तद्वयापारयन्यानामान्मनां न स्यात्, तद्भुतमयोगस्य निदिलाममाधारयन कटुग्विाकर्तुगी मांगः स्यादित्याग्बदन्यार्थः । उपमंदरनि-तस्मादिति । कालान्तरमाविजनकल्यात 'अतिशयोति जनकतामन्यन्वन तबनकन्यमनीति यावत। क्लीनाथान्तरवारणायाह- 20 कश्चिदिति। क्नभिन्न इत्ययः। तयापारबतां भुनानामविशिष्टनेति मोनियमनुवादयति-ईशान्येवेति । 'दृयानि विलअगानि तानि भूतानि । बैलगन्यायो जमाकांक्षायामाह-स्वहेवितं । 'तद् बलअन्यम् 'इदं मनमोगप्रयोजावेन वनिमनम् । 'भनीयां भूतानाम् ऐन्द्रियक मनीन्द्रियं' या 'क' यमः। गोति जानिलामदन्यों था। 'अमाप भूतानां 25 नियनभोगननानुकल: महकामिंटो'न्यनिष्टः। आय यग्यानुदिन्यव निविद्धम्। - ·[ 1.9 45 प्रथमः जबफः न तावदेन्द्रियकस्यातीन्द्रियं रूपम् , व्याघातात । हितीये त्वपूर्वसिद्धिः। सिध्यतु . भूतधर्म एव गुरुत्वादिवदतीन्द्रियः। अवश्यं त्वयाप्येतदलीकरणीयम् । कथमन्यया - BAI दोपमाह-व्याघातादिति । पेन्द्रियफस्यातीन्द्रियजातिमत्वस्यातीन्द्रियत्वस्य च व्याघातादित्यर्थः । मीमांसकाभिमतशक्तिरष्टान्तेन घौद्ध एवातीन्द्रियभूतधर्ममाह- सिध्यत्विति । त्वयापि नैयायिकेनापि । बौद्धस्तु मीमांसकमतमाश्रित्य 5 दृष्टान्तमुपपादयति-तधा हीति। विप्रतिपत्तिकारणतावच्छेदकत्वमतीन्द्रियमात्रवृत्ति द्वितीये त्यार-न तावदिति । 'अतीन्द्रियं रूपं' जातिः 'च्याघाताद्' ऐन्द्रियकवृत्ति- जातित्यव्याघातात् । चतुर्धमाह-दितीये त्विति । तृतीयं शकते-सिध्यत्विति । गुरुत्वादिति । 'आदि पदात् खितिस्थापकोपमः। ननु ताशस्य गुरुत्वादेः वोत्पत्त्युत्तरक्षण एवोत्पत्तेने यागायधीनत्वं, तथाच व्यापारो यः कल्प्यः स एवा. 10 दृष्टमित्यत आर-अवश्यमिति । यता उत्तेजकसमयधाने समयान्तरेऽपि दाहानु. कूलोऽतीन्द्रियो धर्म उत्पद्यते तयंव बागाधीनोऽपि स्वादिति भावः । तत्र वलिदीहानु- कुलातीन्द्रियधर्म्यसमवायी न वेति विप्रतिपत्तिः। धर्मच वयवलिसमवेतान्यत्वेन संयोगा. धन्यत्वेन वा विशेष्यः। तेनादृष्टयदात्मसंयोगेन नार्थान्तरम् । स्थितिस्थापकेनान्तर. वारणाय 'दाहानुकूले ति, उणस्परों तद्वारणाया'तीन्द्रियेति । अनुकूलत्वं जनकता. 15 वच्छेदफत्वं, धर्मत्यादि तथा प्रसिद्ध कारणतावच्छेदकव्यावृत्तीपयिकानन्यथासिद्धत्वाघटित. कारणत्वस्यैवानुकूलत्वे धर्माद्यपि तथा, तादृशादेरपि कालिकसम्बन्धेन वही वृत्ते- रथान्तरादाह-समवायेति । समवायसम्बन्धेन साध्यताबोधनाय वहिसंयोगस्य पक्षत्वे तु दाहानुकूलाती[17b]न्द्रियधर्मवत्त्वम्, अतीन्द्रियधर्मवत्त्वं वा विधिकोटिः, पाकविशेप- प्रयोजकपरमाणुवहिसंयोगनिष्ठतादृशजात्युपगमेनान्तिरवारणाय पक्षे 'करतले'ति । वद्धिनिष्ठ. 20 शक्तेर्वनिमत्त्वाजन्यत्वे तु वहिः स्वोत्पत्तिकालीनजन्यसमवायी न वा, नित्यायान्तु कर्मानुकूल नित्यधर्मसमवायी न वा, धर्माधर्मी तथा प्रसिद्धौ; कारणतावच्छेदकत्व- मैन्द्रियकवृत्ति न वेति केचित् । अत्र निषेधकोटिः परेपाम् । अत्रानुकूलतर्कमाह- कथमिति । मण्यादिसमवहितो वहिर्यदीदानी वह्नित्वे सति दाहप्रयोजकयत्किञ्चिद- ·I.9 ] 46 न्यायकुसुमाञ्जली मन्त्रादिभिः प्रतिवन्धः। तथा हि, करतलानलसंयोगाद् यारशादेव दाहो एस्ताशादेव 'मन्त्रादिप्रतिबन्धे सति दाहो न जायते। असति तु जायते । तत्र न दृष्ट्वैगुण्य- मुपलभामहे । नापि दृष्टसाद् ण्येऽदृष्टवैगुण्यं सम्भावनीयम् . "तस्यैतावमात्रार्थत्वात् । वा? वा? - 10 याशेति। न वा? दाहकारणतावच्छेदकत्वं चहित्वभिन्नं न वा? दाहकारणतावच्छेद- कमव्यासज्यवृत्ति न था? दाहकारणतावच्छेदको धर्मोऽतीन्द्रियो न प्रतिव्यक्तिमान विधान्तो न वा? दाहकारणत्वं वह्नित्वावच्छिन्नं न दाहकारणतावच्छेदकत्वमनित्यत्वसमानाधिकरणं न वा ? कारणानि स्वजन्यानु- कूलातीन्द्रियभावभूतधर्मवन्ति न वा? वहिहानुकूलाद्विष्ठातीन्द्रियधर्मसमवायी न वा? गुणनिष्ठा कारणताजन्यधर्मावच्छेद्या न वेति शक्तावापत्ति प्रमाणयति- सति प्रतिबन्धके दाहाभावो यद्वयतिरेकप्रयुक्तः स धर्मोऽवश्यं वह्नौ स्वीकार्यः, स च शक्तिरेवेति भावः। 'मन्त्रादिनेति । मणिमन्त्रीपधादिनेत्यर्थः। अन्यथोपपत्ति निरस्यति-न च तत्रेति। अदृष्ट्वैगुण्यं दाहकादृष्टनाशो, दाहप्रतिवन्धकादृष्टोत्पादो वा, तद्दाहजनकादृष्टात्य ?]न्ताभाव एव वा। तस्य "तावन्मात्रेति । अदृष्टस्य यावग्रसमवधानफलकत्वादित्यर्थः । 15 दृष्टानि व प्रकृते समवहितान्येवेति भावः। दृएसमवधानेऽप्यदृष्टापेक्षायां दण्डमाह- तथा -- समय हितो न स्यात् . इटानी दाहजनको न स्यात, दाहोपहितो वा स्यात् । कारणान्तरा- ममवधानमादाय विपर्यये सिद्धमाधनस्याथान्तरस्य वारणाय उपात्तपक्षविशेषणस्य प्रामाणिकत्वबोधनायाह यादृशादेवेति । इष्टापात्त निरस्यति-मन्त्रादिप्रति- चन्चे सति दाहो न जायत इति । स वहिसंयोगः स्वरूप योग्य एव न भवती- 20 स्यपाह-असति जायत इति । न च स्वरूपायोग्यत्वे तत्मम्भय इति वाहशत्व. मेवा सिद्धमित्याराहावामाह-न चेति । नन्वदृष्ट्वंगुण्यात् पक्षविशेषणमसिद्धमित्यवाह- नापीनि। दृष्टोपहारद्वाग यत्राएं प्रयोजकं तब 'दृष्टसाद्गुण्य'उहतरनिखिलकारण- समयमानेष्वगुण्यम्' अदृष्टव्यतिरेकेग कार्याजननं 'सभ्य' दाहादि जनकायस्य, तायन्माप्रार्थत्वाद् दृष्टसमवधानमात्रप्रयोजकत्वात तच प्रकृते अस्त्येवति भावः । वादधर्मप्रयोगे स्वदृष्टमन्वयव्यतिरेकात् माक्षादेव फलप्रयोनकामिति 25 अन्यथा या दृष्टोपहारद्वारा अष्टं प्रयोज तल सत्यपि दृऽष्टामायात् कार्याजननकमणि भावः । "मी"मानस: पत्र। : महामन्दगमियमसः पाठः। 3 गजामन्दगदमियम प्रसः पाठः ।

·प्रथमः सावकः [ 1.9 47 अन्यथा, फर्मण्यपि विभागः कदाचिन्न जायेत । न च प्रतिबन्धकामावविशिष्टा सामग्री कारणम् । अभावस्याकारणत्वान् । तुच्छो हानी। प्रतिवन्धकोत्तम्भकप्रयोगकाले च तेन विनापि कार्यात्पत्तः । प्राकमध्वंसादिविकल्पन चाऽनियतहेतुकत्वापातात् । अकिश्चित्करल्य प्रतिबन्धकत्वायोगा। किश्चित्करत्वे चाऽतीन्द्रियशक्तः स्वीकारात् । अन्यथेति । कर्मणोति । अविनम् यदवस्यकर्मणीत्यर्थः। न च तत्र तबादृष्टं नियमतः । समयहिति ?] मेयेति वाच्यं, नियामकामावान् । ननु रसमधाने यादृष्टस्य प्रयोजकत्वं तदा फविदया, कारणं न भवेत् । दृष्टसमवधानं हि दृष्टोत्पादनं वा, तत्सन्निधानं या, तदुभयमपि कार्यमेव । तत्रापि रणसमवधानेन। कारण वाच्यम् । एवं तत्र तथापीति चेत्-न। अदृष्टस्य सर्वत्र कार्ये सातादेव कारणत्वम् । न हान कारणान्वयव्यतिरकगम्या कारणता. फिन्तु श्रुतिगम्या। श्रुतिश्चास्मात् कार्य 10 भवत्येवेति प्रतिपादयति । न त्वेतद्वयतिरंकण कार्य न भवतीति व्यतिरेकांशमपीति गौरवात् , तावतैव प्रवृत्तेश्च । तथाच यव यावन्ति दृष्टानि समवहितानि तत्रादृष्ट- शिलम्वेन विलम्यः। वन्यासम्प्रयोगादौ च लोहितरतसो तोपघातकल्पनान पुत्रजन्मानुकूलमदृष्टं विद्यमानमणि जन्मान्तरे फलजनकं स्यादेवेति भावः । प्रतिवन्धकाभावेनान्यथासिद्धिमाशय निराकरोति-न चेति । अभावस्याकारणत्वे 15 तुमाह-तुच्छो होति। तुच्छत्वमामाणिकत्वमजनकत्व वा। गभावस्य दाह- हेतुत्य व्यभिवारमायाह -प्रतिवन्धकेति । तेन विनापीति । प्रतिवन्धकाभावेन विनापीत्यर्थः। प्रागिति । प्रतिवन्धककाले प्रागभावप्रचंसों न सम्भवतः, प्रतियोगिमति चात्यन्ताभावात् । अन्योन्याभावस्तु प्रतिवन्धके सत्यपि तनास्तीति दाहप्रसङ्गः। अनियतेति । संसर्गाभावत्वस्य चैकस्याभावात् । प्रागभावत्वादिना 20 च हेतुत्वेऽनुगम इतिभावः। अकिञ्चिदिति । प्रतिवन्धकतापि मण्यादेः शक्ति- विघटकत्वेनैव वाच्या। तथा च शक्तिसिद्धिरिति भावः । एतदेवाह-किञ्चिदिति । अविनश्यदवस्यै सति पुनरपि पक्षविशेषणा सिद्धि शरते-न च प्रतिवन्धकेति । प्रतिबन्धकाभावः कारणमिति वक्तव्ये विशिष्टपदोपादानं सम्बन्ध विशेषेण तत्समवधानस्य प्रयोजकतालाभाय । तथा च 'प्रतिवन्धकामाय विशिष्टा' प्रतिबन्धकाभावघटिता सामग्री' 25 'कारणं' फलोपहिता, तथा च तदभावादेव कार्याभावः । अमावस्याहेतुत्वे युक्ति. माह-तुच्छो होति। भावत्वव्यातत्यात् तदभावात्तदभाव इति भावः। उक्तव्यामेरनुपगमे त्यह --प्रतिवन्धकोत्तम्भकेति। प्रतिबन्धकमण्यादी 'उत्तम्भकप्रयोगकाले' उत्तेजकसमवधानकाले 'तेन' प्रतिवन्धकाभावेन । व्यभिचारेण न तस्य हेतुत्व मिति भावः। उत्तेजकाभा[18a]वविशिष्टप्रतिबन्धकाभाव- 30 हेतुत्योपगमे न तथेति मनसिकृत्य निरुत्तेजकप्रतिबन्धकमभिप्रेत्याह-प्राकप्रध्वंसेति । संसर्गाभावत्वस्यानुगतस्य सम्भवे त्वाह-किञ्चिदिति । 'किञ्चित्करत्वे' शक्त शस्य कारणत्यस्य तथाच ·1." न्यायमुम न्याड़ियों ऽपि ऋ.यं अनोजीन्द्रिय निश्चिनाहानु- सुन्नु निन्द्रीयने यत्या वनं निबन्धसमुपपरतं, बवि कार्य जालं. बापत्र नियत्रं निग्ल्यत इति । अत्रोयन- भावी यया तयाऽभावः कारणं कार्यवन्नतः । प्रतिबन्यो विनामग्री तदेतुः प्रनियन्यकः ॥१॥ 1 कार्य ना ना भून मानावन्न दनुवा नायन स्वादिल्यन माह-मन्त्रादीति या निवागन नयंति नायः। अयांनिलिदमयंमुपमहानि-नन इति । अनुप्राइक कानावनात्यानावप्रतियोगिनं कारणतयन्दकलाधारणम् । पनि कति पटी! अपर्वतामिति। मणिमन्त्रादीनामिनि । 1: विकलेट वा! यत्यति। कानमन्वंद कारणत्वानुमान इत्ययः काचदिति । यया कार्या:मान्तया कामपोत्यर्थः। दृष्टं हि प्रायश्चिनादी पारनागस्य गगनाहा पिराना दुवामान्य कार्यन्वनिनि भावः विनामग्रीति । प्रतिवन्यशानायकराजविश्वन बितानी, न तु गतिविधसत्येनत्यर्थः । ततुगिन । मन्त्रादिप्रोजेयः। न किञ्चित्कान्वेनि प्रत्युन्तम् । गरचे अनन्युगन्ध नंगामाया दमायचेन इंद्वयोगाने -नवादों। अंगनु कति यत् हिंदी गई ! रहा। जनपद बनानुगदाद न मादलमाननुहुन्न नन्त इति उच्छे नदि-भाव ददि । 'मन कसं नियन्वयम्लनिक लिन । ऋत्र नारयोर मननयम बन्ना- कारणमिय मात्र या नमार करवाया गया। मोट पर प्रतियत्यक : मानदेदः पाने दर न! 7 "::- ·[ I. 10 49 प्रथमः लवपाः न भावल्याकारणत्ये प्रमाणमस्ति । न हि विधिरूपेणासी तुच्छ इति स्वरूपेणापि तया, निषेधरूपाऽभावे विधरपि तुच्छत्वपसमात् । कारणत्वस्य भावत्वेन व्याप्तत्वा- सन्निवृत्तौ तदपि निवर्तत इति चेन्न, परिवर्तप्रसकात । अन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य च फारणत्वनिश्चयहतोयबदभावेऽपि तुल्यत्वात् । अभावस्यावर्जनीयतया सन्निधिर्न न होति । विधिमुखप्रत्यग्वेधत्वाभावेऽपि निषेधमुखप्रत्ययवेधत्वेनाभावस्यापि 5 प्रामाणिकत्यादित्यर्थः । स्वरूपेणापीति । अभावत्वस्वरूपेणेत्यर्थः । अभावत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वादिति भावः । ननु फारणत्वं भावत्वयाप्यं कथमभावेऽपि स्यादिति शहने-कारणत्वस्येति । फारणत्वमभावत्वव्याप्यं फयं भावेऽपि स्यादित्यपि सुवचं स्यादिति परिहारान्तरमाह-'परिवर्तनेति । आपाततः प्रोढ़िवादेन परिवर्तनप्रसङ्ग उक्तः। वस्तुतस्तु ग्राहकतोल्यात् फारणत्यमुभयोत्याह-अन्वयेति । यद्यपि 10 परिवृत्तिप्रसङ्गमुनया तुल्यत्वाभिधानमयुक्तं तथापि सिद्धान्तो वक्तव्य एवेति भावः। सति शन दहने प्रतिबन्धकाभावस्याफाशादेरिवान्यथासिद्धत्वमिति शङ्कते- अभावस्येति । सति प्रतिवन्धकाभावे शक्तिरप्यतन्त्रमिति परिहरति- नुच्छवमलीकत्यं या विधिभिन्नत्यं वा ? नायोऽनभ्युपगमात् । द्वितीये त्वाह- न हीति । 'विधिरूपेग' विधित्वेन 'असी' अभावः 'तुच्छः' प्रमाणाविषयः इति हेतोः 15 'स्वरूपेणापि' स्वनिधमंगापि अभावत्यादिना 'तथा' तुच्छ: प्रमाणाविषयः । निषेधरूपाभाव इत्यादिः। एकरूपेणाप्रामाणिकत्वेनैवापररूपेण यदि तथात्वं तदा निषेधरूपस्याभावत्वस्य भावधर्मिण्यप्र[]माणिकत्वात् भावत्वमपि व्यावततेत्यर्थः । अन्ययव्यतिरेकाननुविधायित्वेन गमगादिवदन्यथासिद्धिरभावस्येत्याह-अभावस्येति । 'अवजनीयतया अकुण्ठशक्तिवहयादिनान्तरीयकतया 'सन्निधिः' समवधानं 20 I "पामोद"सम्मतः पाठः।। 0. P. 76-7 ·I. 10 ] 50 न्यायकुमुमाजली -- भाव पत्र त्वभाव तु तुत्येनेति चेत , तुल्यम् । प्रतियोगिनमुत्सारयतस्तस्यान्यप्रयुक्तः सन्निधिरिति चेत् , नुल्यम् । भावल्याभावोत्सारणं स्वरूपमैवेति चेदभावस्यापि भावोत्सारणं स्वरूपान्ना- निरिच्यते । तस्माद् यथा भावस्यैव भायो जनक इति नियमोऽनुपपन्नस्तथा भाव एव जनक इत्यपि। को छानयोविशेषः ? 5 तुल्यमिति । प्रतियोगी शक्तिपदार्थस्तदपनयनद्वारणच तस्य मण्यादेः सन्निधिर्न तु स्वाभावोत्सारणद्वारा, येन तदभावो हेतुः म्यादित्याह-प्रतियोगिनामिति । प्रतियोगी शक्तिविरोधी मण्यादिस्तदुत्सारणद्वारा तस्य शक्तिरक्षायामुपक्षीणत्वम् न तु दाहहेतुत्वमिति प्रतिवन्धस्य स्वाभावोत्सारणमेव द्वारं किं न स्यादिति परिहरति-तुल्यमिति । नतु [ननु ? ] प्रतिवन्धकेन स्वाभावोतसारणं न 10 क्रियते स्वाभावोत्सारणस्वरूपत्वात्तस्येति शङ्कते-भावस्येति । एवं प्रतिबन्धका- भावोऽपि प्रतिबन्धकोत्सारणद्वारा नान्यथासिद्धः, किन्तु प्रतिबन्धकाभावरूपतया दाहं प्रति ' फारणमेवेति पर्यवसितमित्याह-अभावस्थापीति। केचित्तु भावाभावयोरन्ययव्यतिरेकतुल्यतया कारणं न इति विनिगमनाविरहपरतवैव समस्तं व्याचक्षते-कार्यवदिति । व्याकुर्वन्नेवोप- 15 संहरति-तस्मादिति । को हीति । प्रामाणिकत्वाविशेष प्रति शेषः। नत् ननू ? तं प्रतिवन्धके सत्यपि दाहो दृश्यत इति तदभावो न फारणमत कारणेऽपेक्षणीय इति शेषः । तुल्यमिति-भावस्यापि अकुण्ठदाक्तिकाभायनान्तरीय- करीव 'सनिधि रपेक्षितो 'न हेतुत्वेने त्यपि स्यादित्यर्थः । ननु प्रतियोग्युत्मारणं कार्य- प्रयोजक तजगनेवाभावोऽन्यथासिद्ध इत्याह-प्रतियोगिनामिति । 'तस्य' अमावस्य 1) 'अन्यप्रयुक्त प्रतियोग्युन्मारणार्थः सन्निधिरपेक्षणीय इति शेषः। तुल्यमिति । अभाव. मुन्मारयत एव तत्प्रयुनः मन्निधिरित्यपि स्यादित्यर्थः। भावस्येति । तया चाभावमुत्- मारग इत्येव नास्तीति भावः । अभावस्येति । तथा च प्रतियोगिनमुनगारयत इत्यपि मिडमिति भावः । भाव इति । तन्मत सिद्धानामनुवादोऽनुपपन्नः प्रमाणाभावात् नान्यु- पगतः। अनमोनियमयोः 'को विशेषः' शनिमाह कानुकुलतकंगवायत्त्याच्या बैलमण्यम् । पत्नत्तु प्रतियोग्यनुपलम्भादेवाभावोपलम्मादिकं प्रति कारणत्यस तरभ्युपगमात् भावल. मान्य कारणत्वं तगर नोपयत इति ध्येयम् । गोजकमतिबन्धबले विशिष्टामावस्य हेतुत्व. 25 ·. [ 1. 10 प्रथमः स्तेबकः 51- प्रतिबन्धकोत्तम्भकप्रयोगकाले तु व्यभिचारस्तदा स्यात, यदि यादृशे सति कार्यानुदयस्तादृश एव सत्युत्पादः स्यात् । न त्वेवं, तदापि प्रतिपक्षस्याभावात् । असत्प्रतिपक्षो हि प्रतिबन्धकाभिमतो मन्त्रः प्रतिपक्षः। स च तादृशो नास्त्येव । यस्त्वस्ति, नासौ प्रतिपक्षः । तथापि विशेष्ये सत्येव विशेषणमात्राभावस्तत्र, स . चोत्तम्भकमन्त्र एवेत्यन्यैव सामग्रीति चेन्न, विशिष्टस्याप्यभावात् । न हि दण्डिनि 5 सत्यदण्डानामन्येषां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैव केवलस्येति युक्तम् । आह-प्रतिबन्धकेति। याहशे सतीति। उत्तेजकाभावविशिष्टस्य प्रतिवन्ध- कस्याभावः कारणम् । सत्युत्तेजके विशेषणाभावघटितः सोऽस्त्येवेत्यर्थः । एतदेवाह तद[]पीति । उत्तेजककालेऽपीत्यर्थः । कथमेतदत आह-असदिति । उत्तेजकाभावविशिष्ट इत्यर्थः। यस्त्वस्तोति । उत्तेजकाभावविशिष्ट इत्यर्थः। 10 अननुगमं शङ्कते-तथापोति। विशेषणमुत्तेजकाभावस्तदभाव उत्तेजक' तथा च विशेषणाभावो विशेष्यस्य मण्यादेरभाव उभयाभावश्चेति दाहं प्रति हेतुनयम् । दाहे च वैजात्यं नास्त्येवेति भावः। विशिष्टाभाव एक एव तत्र कारणमिति नाननुगम इति परिहरति-विशिष्टस्यापोति । दार्शन्तिकं स्फुटयितुं दृष्टान्तं स्फुटयति-न हीति। अदण्डानामन्येषां दण्डिपुरुषभिन्नानां पुरुषाणां 15 दण्डरहितपुरुषाणामित्यर्थः। न[1]भाव इति । अपित्वभाव इत्यर्थः। मभ्युपेत्य व्यभिचारमुद्धरति प्रतिबन्धकेति । 'यादृशे' उत्तेजकाभावकूटविशिष्टे मण्यादौ । 'उत्पाद'स्तजातीयकार्यस्य । 'तदापि उत्तेजकवन्मण्यादिकालेऽपि । सति प्रतिपक्षे क[18] तदभाव इत्यताह-असदिति। असन् प्रतिपक्ष उत्तेजको यत्र स तथा । एवंभूतो हि 'प्रतिबन्धकाभिमतः' प्रतिबन्धकत्वेनाभिमतो मन्त्रादिः 'प्रतिपक्षः' कारणीभूताभाव- . 20 प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नः न तु शुद्धो मन्त्रादिः। 'सच' मन्त्रादि स्तादृश' उत्तेजका- भाववान् इदानीन्तत्र 'नास्त्येव' । 'यस्तु' शुद्धो मन्त्रस्तनास्ति' 'नासौ प्रतिपक्षः' नोत्तेजका- भावविशिष्टः । विशिष्टामावस्यानतिरिक्तत्वमभिप्रेत्य शङ्कते-तथापीति । 'विशेष्ये' प्रतिबन्धकत्वेनाभिमते मन्त्रादौ विशेषणमुत्तेजकाभावः। मात्रपदेन विशिष्टप्रतियोगिकत्व- निरासः। तत्र' सोत्तेजकप्रतिबन्धकवति । 'सः' विशेषणमात्राभावः। अन्यैवेति । 25 तथाचं व्यतिरेकव्यभिचारो दुष्परिहरः । स्वीकुरु वा एकशक्तिमत्त्वेन तयोः कारणत्वमिति भावः। अतिरिक्तं विशिष्टाभावमाश्रित्याह-नेति । विशिष्टस्य प्रतियोगितामवगाह- मानेनानुभवेन व्यवस्थितं विशिष्टाभावं दृष्टान्तेन द्रढ़यति-न हीति । 'अदण्डानां' दण्डाभाववता मन्येषां' । दण्डाभाववतो .मिन्नानां पुरुषाणां 'नाभावः,' 'केवलस्य' ·1. 10 ] 52 न्यायकुसुमाझाली यथा हि बलदण्डमनाये उभयसनावे "द्रयाभाव वा फेवलपुरपाभावः सर्वनाविशिष्टस्तथा कवलोतन्मकसज्ञा प्रतिवन्धकोत्तम्भकमनाये दयाभाव वा कंवलप्रतिवन्धकाभावोऽविशिष्ट इत्यत्रयायताम् । अथवन्भूतसामग्रीवयमेव कि नेप्यते ? कार्यस्य तद्वयभिचारात् । पनदेव विशदशति-यथा होति । विशेषणविशेष्ययोरव्यभावे विशिष्टाभावमाह-- । केवलदण्डसझाव इति । इति । अत्र हि विशेषणल्य दण्डा]भावस्य विशेष्यस्य पुरुषस्य चाभावः। विशेषणाभावकृतं विशिष्टाभावमाह-~'दण्डपुरुपसद्भाव इति। अत्र हि दण्डाभावो यद्विशेषणं तम्माचं नास्तीति। विशेष्याभोवतं विशिष्टाभावमाह-उभयाभाव इति। अत्र हि दण्डाभावो विशेषणमस्त्येव विशेष्यं पुरुषः परं नास्तीत्यर्थः। दान्तिकेऽपि विशेषणविशेष्योभयाभावकृतं 10 विशिष्टामावमाह-केवलोत्तम्भकेति । अत्र हि उत्तेजकाभावस्य विशेषणस्य प्रतिवन्धकस्य च विशेप्यस्याभावः। विशेषणाभावकृतं विशिष्टाभावमाह- प्रतिवन्धकोत्तम्भकसद्भाव इति । अत्र हि विशेषणस्य उत्तेजकाभावस्यैव परमभावः। विशेष्याभावमात्रकृतं विशिणाभावमाह-दयाभाव इति । अन हि विशेषणस्य उत्तेजकाभावस्य सत्वऽपि विशेष्यस्य प्रतिवन्धकस्यैव परमभाव इत्यर्थः । 15 तटस्थः शङ्कने-अथेति। यद्यपि विशेषणाभावविशेष्याभावरूपाभ्यां सामग्रीभ्यामेय निर्वाह न तृतीयकल्पनं तथापि यत्र विशेषणविशेष्योभयाभावातबोमयकारणतावच्छेद- कान्छिनसत्वे उभयजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नकोत्पत्ती जातिसङ्करप्रसङ्गभावेन[-भयेन ? तर विलक्षणसामग्रीकल्पनमित्यभिप्रायः। सा च सामग्री प्रत्येकाभावन कार्यजनने प्रतिवन्धित। कार्यस्येति। अनुगतकार्यस्याननुगतकारणानियम्यत्वादित्यर्थः । ननु तृणारणिस्थल वात्राणि जात्यमेव स्यादित्युक्तमित्यत आह. गल्ला । विशेषगाद्यभावव्यापक दृष्टान्तेन विशिष्टामावत्य दीयन् व्यभिचार- मुनि-यथा होते। 'केवलदण्डसद्भावे पुरुषाभावयति पुनपसन्द्राबे दण्डवति दशामायाति पुरुपादावे 'द्वयाभावे' पुनपस्य दण्यस्य चाभाये केवलपुरपाभाव!' भावशिष्टपुताभावः सनवा विशिष्टः' मवत्रेकोऽवष्टः। तयेत्यादि। पूर्ववरिशिष्टा- .: मानवताकिनियोगिताको वा विशेष्यामाचो विशेषणविदोध्यसम्बन्धामात्रो वा, बिभिमानना निरोपणविसंवाभावयनि । 'एवम्भून गामनीत्रय विशेषणाधभाव. बठिन मामालनवम् । उनरं काय लि, दाहमामालत्यायः, समयभिनागत' विपणा- নেন। এ নি। নৃত্যনালামাল ভাবে 1.: "।

·प्रथमः स्तबकः [ 1:10 .53 जातिभेदकल्पनायाञ्च प्रमाणाभावात् । यथोक्तेनैवोपपत्तेः। भावे वा काममसावस्तु । का नो हानिः। प्राक्प्रध्वंसविकल्पोऽपि नानियतहेतुकत्वापादकः ।.. यस्मिन्. सति कार्य न जायते तस्मिन्नसत्येव जायते इत्यत्र संसर्गाभावमात्रस्यैव प्रयोजकत्वात् । जातिभेदेति। विशिष्टाभावत्वेनैवानुगतेन कारणत्वे सम्भवति कार्यवेजात्य- कल्पनायां प्रमाणाभावादित्यर्थः। यथोक्तेनेति । उक्तविशिष्टाभावत्वेनेत्यर्थः। 5 'अभ्युपेत्या'ह-भावे वेति । तथापि प्रतिवन्धकाभावेनान्यथासिद्धौ न शक्तिसिद्धिरिति भावः। प्रागिति । प्रागभाव इत्यर्थः। यस्मिन्निति । प्रतिवन्धकसंसर्गाभावत्वेन नितयसाधारण्येन कारणत्वमिति नानियतहेतुकत्वमित्यर्थः । विशेषणाद्यभावजन्यतावच्छेदकं तत् स्यादत एवो(१)भयमित्यवाह-जातिभेदेति । नन्वन्यथानुपपत्तिरेव मानं स्यात्तत्राह-यथोक्तनेति। अनुभवबलसिद्धेनातिरिक्तेन 10 विशिष्टाभावेनेत्यर्थः। 'उपपत्त'र्दाहसामान्यस्य । अभ्युपेत्याह-भाव इति । तत्तजन्य- ताव[19a]च्छेदकवैजात्यस्य दाहे 'भावे वे'त्य[स्या ?] थः। 'असौ' त्वदुक्तः पक्षः । शक्तिश्च दूरप्रतिक्षिसैवेति भावः । याशप्रतिबन्धके येन येन सम्बन्धेन यदुत्तेजक तेन तेन सम्बन्धेन तादृशोत्तेजकाभावकूटवत्तादृशप्रतिबन्धकस्य येन सम्बन्धेन प्रतिबन्धकत्वं : तेन सम्बन्धेनाभावस्य हेतुत्वं व्यवस्थाप्य निरुत्तेजकप्रतिबन्धकस्थले 15 व्यभिचारमुद्धरति-प्रागिति । तत्र तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानामेव हेतुत्वं, ध्वंसप्रागभावयोः प्रतियोग्यत्यन्ताभावाविरोधित्वे तु तत्तत्सामान्याभाव एव तथेति ध्येयम् । इतरेतराभावं सत्यपि प्रतिबन्धके सम्बन्ध[]न्तरावच्छिन्नप्रति- योगिताकतदभावश्चादायान्वयव्यभिचारमुद्धरति-यस्मिन् सतीति। 'यस्मिन्' येन सम्बन्धेन । संसर्गेति ! तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य संसर्गाभाव एव 20 विश्रामादित्यर्थः। ननु संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव संसर्गाभावत्वं तच्च मेदसाधारणन्तादात्म्यस्यापि संसर्गत्वात्, संसर्गस्यापि तादात्म्यतया च भेदत्वमपि संसर्गाभावत्वाभिमतसाधारणमत ·54 सानुमान अन्तु मनमानहानियवामिनामध्यन्निनगमाग्न लवनित, म विनीयः। कायनां जानरमाया । कायनां मांरभावान कवं यागानुरहः न्यान: अनुर- दीवाना कमायामिति चेत्र का जातिः। न दिनछुपगृहीताना- मंत्र पत्र! नत्रीयाविन्यदाविलोचनशान! पन नियन्त्रक :: मन्चन नमानीययान्वयाभावमलान क.बापान, अनुत्पाई वा नतो. उनि किदिन मस्त्रीति निगलन। विशेषमनाकलयन्निनि। नया । प्रतिवन्या. नत्र तदन्योन्यामायनत्वन दासवादनंति यः। प्रतियोवनीय इति। प्रनियन्द्या बोधनीय इत्यर्थः। मीमांसावित्र कारनामावान कायांनावानुनानं नारि कारणान्योन्याभाव- " मादाय सायांमायः लिप्यदिति प्रनिन्दिन्टियर्थः। ननु नंसगांभावत्वं न जातिः, नया मागमायादीनां हाहकारणत्यं कर नदाच्छिग्रेन इत्यत माह-नयापोनि । मा भूदिदि । मलगायजिनातियोगिझाभावत्वस्योगग्य कारणतायदात्यान कमलनयाधिकार कायञ्चकमनत्यचदिति भावः । ननु नौ सत्यति मन्त्राभायावादः मान। नहिसन प्रनिम्न्यानाब इत्यार-पतननि। ततोऽप्यधिकामिनि । पातिक नति प्रतिवन्यकालगनाया यहाही न जायनं नव प्रतीमा निबरद- आर-यत्यि। नायवदान मिलायक साल नरेनगनविन मर्यात वन्य तद्दन पनि मवान्नुकावट, प्रमिक नियम र पतयः । मच इर्य का सामना मनन, अनुला, मनालामः मायालयाने दादर व्यादिकायमा प्रयास निंदरालट पढायन्दर वंदन : निधास्तु नियंग्यनिन मंद प्रतियोगिता नित्यं मायदत्य मा मान्न, ल, परमवासन मनायनातव्यान) in समानावयतामायान मुद्रः' ལཾ | व माननायो। व्यवहार । व्यक्दिननदि T: मा., ' हिन! सर्वनें। नः बगरकर पतंने । सदर - संत नाम कमान्यनान्दो मार :: : नारक -19:- अनुलाई नामी - देश अमद इनि - ।

·[ I. 10 55 प्रथमः स्तवकः . la यथा हि 'तज्जातीये सति कार्य जायते, अर्थादसति न जायते' इति स्थिते तनावेऽपि तज्जातीयान्तराभावान्न भवितव्यं कार्येणेति न, तथैतदपि, अनुफूलवत् प्रतिकूलेऽपि सति तज्जातीयान्तराभावानामकिञ्चित्करत्वादिति । यत्त्वकिञ्चित्करस्येति, तदप्यसत् । सामग्रीवैकल्यं प्रतिवन्धपदार्थों मुख्यः । स चात्र मन्त्रादिरेव। न त्वसौ प्रतिवन्धकः । ततः किं तस्याकिञ्चित्करत्वेन ? तत्प्रयोक्तारस्तु प्रतिवन्धारः। ते च "किञ्चित्करा एवेति किमसमखसम् ? स्तत्र निमित्तमित्यर्थः । तज्जातीय इति । दण्डजातीये सति कार्य भवति तदभावे सति न भवति इत्यन्वयव्यतिरेकगम्यं तावत् कारणत्वम् । तत्रैकसत्वे दण्डान्तर- विरहात् कार्येण भवितव्यमिति यथा न भवतीति तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थ इत्यधिक- नप्रवेशेन व्याख्येयम्। यद्वा शिरश्चालने नन्, तथा च कार्येण न भाव्यमिति न, अपितु 10 भाव्यमेवेत्यर्थः । व्यतिरेकन्यभिचारवदन्वयव्यभिचारस्याप्यदोपत्वादुमयसमाधेयत्वाद्वा । वस्तुतोऽत्र प्रतिवन्धकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिक एक एव सामान्याभावः कारणमिति न व्यभिवारोऽपि। यदि च प्रतिवन्धकाभावत्वेन कारणतायां कारणीभूताभाव- प्रतियोगित्वं प्रतिवन्धकत्वमित्यन्योन्याश्रयः, तदा मण्याद्यभावकूटत्वेनैव कारणत्वं वाच्यमिति नोक्तदोषः । तज्जातीयेति । एकप्रतिवन्धकत्वे प्रतिवन्धकान्तराभावानाम- 15 किञ्चित्करत्वादित्यर्थः। मण्याद्यभावकटत्वेनैव कारणत्वादिति भावः। प्रतिवन्ध- कान्यथानुपपत्त्या शक्तिकल्पनमिति यदुक्तं तद् दूपयति यत्त्विति। मण्यादिर्न प्रतिवन्धकः, किन्तु प्रतिवन्धः, तत्र प्रतिवन्धकपदं स्वार्थिक-कन्प्रत्ययेन द्रष्टव्यम् । किं' किञ्चित्करा एवेति। मन्त्रादिरूपप्रतिबन्धकरा एवेत्यर्थः । भावः। 'तजातीये' दण्डजातीययत्किञ्चिद्वयक्ती, 'असति' तजातीये 'तद्भावेऽपि' 20 यत् किञ्चित्कारणजातीयसत्त्वेऽपि 'तजातीयान्तराभावाद'ण्डाद्यन्तरस्याभावात्, 'तथैव' तदपि मानत्वाद्यवच्छिन्नसामान्याभाववत् यावद्विशेषाभावे कार्य न तु व्यक्तथन्तरा- भावसत्त्वादेवेत्यर्थः। अनुकुलेति । यथानुकूले कारणजातीये सति तज्जातीयान्तरा- भावो न कार्यप्रतिकूलः, तथा प्रतिकूले प्रतिवन्धकय किश्चिद्व्यक्तौ सत्यां तजातीया- न्तराभावो नानुकूल इत्यर्थः । मुख्य इति । कार्यानुत्पादहेतुतया मन्त्रादिरेव 25 प्रतिबन्धकः। गौणं मतम्()। 1 'पामोद'सम्मतः पाठ: for किश्चितकरा एवेति किम् ।

·ބު : މޫނަމުޒަé ހޖޯބުނަނީ އިނާ މާސްސަޙްهޖެ ޤާޝޫތަކުގަ ، ބާސާޓީޝާޖްބާޝާޝް އޮންޝާﷲ .لاﷲއޮ&-އސާސީޚަރަ:ޝާﷲ ނަޡަމު ސަޝާﷲ هމާޝާهلބަ :ޝާ.ބޮޑީ ސަބަޙަސަބާ ބަޝީޓް ه~~ޝިޔާޤަޝާ: : ޝާﷲ ޘަޤާސަ: ބެސް”ޝެޝަސީޙްލާ: ޝާ:ޙަޝާ:: ބަޣާބީޑކުޝަ.ސަލާމަށް شش شیشتن يه ن ذ ضمانتللغة : ޝަސްޕައޝާއާއީސަޤީ=:: : މޫސާސީމާމަ: ޚަޢާޝާ. އބޯޝަޣާސްޞާނަން މާސްބާޖވް . ޤަޟާވީބާމެފަނު ޢަޡަމްޢިޝާ: ޢަސާޕާޝާޑެللاهل: ބަސް ސެސް މާ ގައްޑާޝަޔއްޖާ ނުބޯމްބް ނަޝާޝާﷲ: ! ,ތޚާބްޑާކަމުގެ ޝަޝަން. ޕެޝަސާބެ ޖެ: ބޣާ : ޤާ :ޝާބިޅައެޓް ﷲނުނަގަޅެމުސެޖުޝަނައިޝާ.ޖޯޝާ؟ ޢައްهޖެ: ބޣާޝާ ގޯބާ.މަޝްނަ: ޢަޝީޝާ ﷲ ބ.މާޝާه: ! ޝަ: ޝޯގަޅު- ޢާޝޫﷲ ޝާ ވީހޯސާ :: ބެޗެނަޢުޣާސާނާޝް 2 بنا نطا: شامل —لނޏާ" علبة من الخط الاطلالة : طالباطط لأبطالة ޤިޞާޞްޤާޤީ ޤާا ޅޝާގل-ޕއަلللا ﷲهلޝެލޤަތް، lޖު:! मनानाना मनावाद नत्र उनि कार्य परायबहार कागच्छनः अनाधिः विधान निम्न इत्यर्थः । प्रागभावारच्छेति! ޤާސިނަ:; ޝާzl: ޝާއިރާކީ ތަމްސީސީ ޤަلل-$ ޑީ 2 : ޤަللޝްޝްޝްޤަޝެޑޯބަބް ޖޯލީސަމާއޯ އޝާ ﷲބ:: ޝަޝަޅަޝާ: =هلނަމަ ޤައުه$ ބެލޯބޮޑާ=! ޤަބެންޑާ ܝܺܨܶܝܰܓ݁ܪ ܪܽܟ݂ܶ ܟ݁ܺܝܫܟܚܪ ܒ݁ܟ݁ܶ ܝܺܢܐ : ... ޗީމްބާ' ރީޝާ.ސީދީ ޝަބާل-— ޚަގޗެނައިބޮ:ބު ބަނޑު ސަބަޙަސަޝްޝާ ﷲ ޚަޓީ:: ނުނޮޅަޑްلا : :: ޝާޔަންޑާ ސައިޅަބިޝަ ޖާއިޝާދީ. ކާޑެއޯ ޖަޒާ ބޯ.ޑާ 3 && ވާއިރު ކާބަ: ޝަޝީދަނޑާ ސްޓާ މަޤާގ ޤާ&" ބޭ:ނައިންޕޯ& ގަސްޓް s $ ·[I. 10 57 प्रथमः स्तवकः 5 न यावन्त . क्षणविशेषण न चेदेवं शक्तिस्वीकारेऽपि कः प्रतीकारः ? तथा हि-प्रतिवन्धकेन शक्तिर्वा विनाश्यते, तद्धर्मो वां, धर्मान्तरं वा जन्यते, न जन्यते वा किमपि ? इति पक्षाः । तत्राकिञ्चित्करस्य प्रतिवन्धकत्वानुपपत्तेः, विपरीतधर्मान्तरजनने, तदभावे सत्येव कार्यमित्यभावस्य कारणत्वस्वीकारः, ग्रागभावादिविकल्पावकाशश्च । तद्विनाशे . न चेदेवमिति। यदि प्रतिबन्धकाभावो न दाहकारणमित्यर्थः। तद्धर्मों वेति । विनाभ्यत इत्यनुपङ्गः । सन्निधानाचरमविकल्पमारभ्य दूपति-तति । व्यभिचारात् । उत्तेजकाभावास्त्वया विशेपणीकृतास्तावता यावत्तायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्तथा तस्य चातिरिक्तत्वेऽनतिरिक्तत्वे च न व्यभिचार इति वाच्यम् । एवमपि स्वर्गसाधनत्वेन ये श्रुतास्तदभाव कूटत्वावच्छिन्नाभावत्वेन स्वर्गसामान्यकारणत्वोपपत्ती तद्वैजात्यानुपगमप्रसङ्गात् । किञ्च सति प्रति[20a]बन्धके उत्तेजकाभावात् प्रतिबन्धक विशिष्टं कार्य मा जनिष्ट, तदविशिष्टकार्यन्तु अन्यत्र 10 क्लससामान्यसामग्रीतः स्यादेव तथा प्रतिबन्धकापसरणानन्तरं या कार्यव्यक्तिीयते तद्वयक्तिनिखिलकारणस्य तदानीमपि भावात् विना कारणाभावं कार्यानुत्पादस्य ब्रह्मणापि दुरुपपादत्वात् । तदुत्पादोपगमे तु तावन्मात्रकारणपरिशेपापंत्तेरिति । यत्तु प्रतिबन्धकामावः कारणतावच्छेदको न तु कारणमिति तन्न, विनिगमनाविरहात् अन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य चाविशेषात् । न चासत्यपि भावभूते कारणे सति च 15 तदुपलक्षिते प्रतिवन्धकागावे (प्रसङ्गः) कात्पित्तेरिति वाच्यं, प्रतिबन्धकाभावोपलक्षितादपि कार्योत्पादापत्तेः । अन्यत्र कारणतावच्छेदकपूर्ववर्तिताया अनपेक्षत्वेऽपि प्रतिबन्ध काभावे तस्मिन् साप्यपेक्षणीयेति चेत्तुल्यं भावभूतकारणतावच्छेदक विशेपेऽपीति । ननु कारणतावच्छेदकस्य तदानीं सत्त्वेऽपि विशिष्टाभावस्य तदव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तितया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन कारणतावच्छेदकस्य कथन्तेन रूपेण कारणतावच्छेदकत्वमिति 20 चेन्न ; द्विविधो हि विशिष्टाभावः, एको दैशिकः, सम्बन्धमालेण विशेषणीभूतं यत्तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकश्च । तल तत्काले सति विशेषणे यद्यप्यन्त्यः सम्भवति तथापि नाद्य इति न तथा कारणताविरोध इति दिक् । तादृशाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया कारणताघटकाभावस्थ तदसमानाधिकरणत्वेनावश्यं विशेषणीयतया क्षतिरित्यप्याहुः । 'असत्पक्षे त्वदुक्तदोषाणां त्वत्पक्षेऽपि सम्भव इत्याह-न चेदिति। 25 तद्धर्मो वा विनाश्यते । तद्धमान्तरं वह्निनिष्ठं शक्तिनिष्ठं वा । सन्निधिक्रमेण दूषयति- तत्रेति । अन्त्यं दूपयित्वा तृतीयं दूपयति-विपरीतेति । दाहप्रतिकूलेत्यर्थः । प्रथमद्वितीयो दूपयति-तद्विनाश इत्यादिना । I. Vide दिनकरी and रामबद्री-on शक्तिविचार । 0. P. 76-8 न ·न्यायकुसुमाञ्जली : I. 10] 58 नद्धर्मविनाशे वा पुनरुत्तम्भकेन .तजननेऽनियतहेतुकत्वं, पूर्व स्वरूपोत्पादकादिवानी- मुत्तम्भकादुत्पत्तेः। न च समानशक्तिकतया तुल्यजातीयत्वान्नैवमिति साम्प्रतम् । विजातीयेषु समानशक्तिनिषेधान् । न च. प्रतिबन्धकशक्तिमेवोत्तम्भको विरुणद्धि. न तु भात्रशक्तिमुत्पादयतीति साम्प्रनम् । तदनुत्पादप्रसङ्गात्। कालविशेषात्तदुत्पाई तदेवानियतहेतुकत्वमिति । तज्जनन इति । शक्तिजनने तद्धर्मजनने वेत्यर्थः । अनियतहेतुकत्वमेवोपपादयति- पूर्वमिति। तनुत्पादकात् वहयाद्युत्पादकात् । 'नित्ये नित्यैव सा शक्तिरनिट्ये भावहेतुजेति तवाभ्युपगमादित्यर्थः। ननूत्तेजके 'स्वरूपोत्पादके शत्यनुकूलाऽपरा शक्तिरित्येकशक्तिमत्त्वेन नानियतहेतुकत्वमित्यत आह-न चेति । निषेधादिति । न विजात्येकशक्तिमानित्यनेनेति भावः। तदनुत्पादेति । वहाँ पुनः 10 शत्यनुत्पादाददाहकत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। ननु कालविशेषादेव वह्नौ शक्तिमत्पन्मयत इत्यत आह-कालेति। ननु विशिणाभावः कारणं, स च विशेषणाभावविशेष्या. भावोमयाभावानुगत इति यदुक्तं तत्र विशिष्टस्यातिरितस्याभ्युपगमे त्वपसिद्धान्तः । पुनरत्तम्भकेन पुनरुत्तम्भकैनैवेति यावत् । व्यवच्छेद्या आश्रयसामग्री । तजनने दाहानुकूलशक्तितद्ध योजनने। लरूपं त्वाश्रयः त्वं रूपं यत्येति व्युत्पत्तेः। तदु(उ). सत्तेः शक्तिधर्मयोः। समानशक्तिकतया त्वाश्रयसामग्र्युत्तम्भकयोनवं नानियतहेतुकल्वम् । विजातीयेष्विति | इदमुगलक्षणमुत्तेजकाघीनाया अपि शक्तः प्रतिबन्धकान्नाशः त्यादित्यपि बोध्यम् । उत्तेजक विशिष्टमेव प्रतिबन्धकं वदा समवहितं तदभिप्रायेणाह- न चेति। प्रतिबन्धकशक्ति [205] मन्त्रादिनिष्ठां दाहानुकूल शक्तिनाशप्रयोजकानि विरणदि नाशयति । प्रतिबन्धकोत्तेजकयोः ऋनिकननियानस्थलमभिप्रेन्याह - 20 तदनुत्पादेति । दाहानुकूलदात्त्यनुनादेत्यर्थः । कालविशेपातु उत्तेजकनमवधान- तदुत्पादे दादात्त्युत्लादे। एतेन वह्निः करवाहिम योगो वा दाहानुकलाविष्टातीन्द्रियवान् अर्तीन्द्रियवान् वा दाहजनकत्वाद् भावत्वाहा स्थितिस्थापका- दृष्टवदात्मतंयोगोष्णसानादायाधीन्तरवारणाय प्रथममध्ये विशेषणत्रयं, नमत्राय. सम्पन्धस्य माध्यतावच्छेदकत्याच जन्यमानत्य कालोगवितया अशदेगरि तेन' 2ी सम्बन्धेन वृत्या नाथान्तरम् । तन्मते अनुपलब्यावेनानी- न्द्रियतया तेनाति नाधीनता, समयायोऽतिरित्तोऽनतिरित्तो वेत्यन्यदेतदित्यगतम् । अप्रयोजकत्यान् प्रयने सायनायस्छिन्नमाध्ययापकन्य यहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षयस्यो. पारितात, द्विवाद ऐन्द्रियकत्यायन्छिननाध्यव्यापकन्य द्रव्यत्वत्ल तयात्याच । 15 कालात्। . - अतएवामावत्य 30

·No text on this page.

·सायांपादाना I. I0 60 न्यायशुमानली नव मन्त्रादीनंत्र महचारिणः प्राय ने कार्यकारिण नि मानम् । नचिगवन्नबधि नषि महायानं नया एवं हि यागादिग्रव्यमा पब चांदीनुत्पादयन्नु कृतमबंकल्पनया । नशामनन न्यवादः प्रमन्यन इनि चन, अपि कनियनं दायांनय याबाह इति युतः ? अवस्थामाव्यादिति 'प्रोन्निना पत्र प्रायोध्याताय फल्यनं' इति बाश्रमाप्रमाणयन्ति । अर्यापनावन्मयोपपनि निमनिन नि । मन्त्रादीन प्रोक्षणादिकारण मन्त्रादीन, ने प्रोतादयः, नेषु मन्त्रादिषु ! ननु मन्त्रादिप्रसन्नता प्रोननायो यत्रानंदनयः चुन्न्यिाह-नापीनि ! बागादानामायाकल्पना न म्यान । प्रन्युन कारणीभूनामावनियोगित्यंत यागादीनां चगांवितिवन्धक वय !!) पयस्येन् । नयाधान्य ग्रागादीनां फलप्रवाहानन्त्यमनत्रापूर्वमेय व्यापार इनि गन-नेयामिति । पद्यपि नव्यापाग्यवादिनामनन्नालयाहजनक सापादक नास्ति : न हि यादम्यापारमन्वं फलमिनि नियमः: संस्कार पूर्वबाभवागान, नापि विवादाच्यानिनः कालो यदि चैत्रवानगन्य मति मत्स्यगंजनश्यागम्यागबान न्यान, नायगांधारः न्यान इनि बिर्याचनत्यान । 1, अपूर्व पानि । नत्रापि नियामक किचिन्नाम्नान्यर्थः। अपूर्वनि ! अपूर्वनि न्युनमान्दाग्छिनकलजनकस्वामान्यादित्ययः । यवंशयनया प्रकृतः वायवान ददि नातिम इवाहनचले। प्रोभिना या पाना बनिसानजनकाः, देद्र मन्त्रादि, कार्यन्य निवनाधिकरणा- आबयानबाटान, नया र मन्त्रदिव्यानानि मंगयुव इति भावः । तद्- व्यनन । ययः । न यः नयाका विशाहनवः प्राइन न बिधिप्रनि. {212 ! नाम इमानयमान दुरादाबाद मलंग. मम्मान प्रतिनिधोत्राहकलान । पानी दीपमाद एवमिति । मध्यसा एवमानियानाम्यबन्दः। अग' मानिन, दान- नेपामित्र । यामादिमानामिन्दः । नावानि । नान्मात्रामादित्यर्थः । नानामिन र ऋन र सामान्यादिदि भायः। अपन। स्वजन्दगामान्य प्रद मनाईनमन लागभानन्द हनुम्या- - -- - - : परय::. :::.: ३ 1 :::::::

·प्रथमः स्तवकः न [ I. 10 61 चेन्. तुल्यमिदमिहाऽपि । तावतापि तत्पध्वंसो विनश्यनीति विशेषः ।. स्वादतत् । उपलअगं प्रोक्षणादयो. न तु विशेषणम् । तथा चाविद्यमानेरपि तैरुपलक्षिता नौशादयस्तत्र तत्रोपयोट्यन्त। यथा गुरुणा टीका, कुरुणा क्षेत्रमिति तुल्यमिति । तावत्कालफलजनकस्वभावत्यमेवेत्यर्थः । अपघातादावुपयोगः प्रोत्तणादीनामुपलत्तण ?]तयंच स्यादिति तदनुवो[ रो? धेन 5 नाधेयशक्तिकल्पनमिति शङ्कने-स्यादेतदिति । दित्यर्थः। तुल्यमिति । मयापि तवंगजन्यलगें चरमत्वेनामिमतफलप्रागभावो हेतुर्वाय इत्पर्धः । यथा ते सत्यां सामथ्या स्वभावगाप्रेण कार्याभायस्य दुरुपपादत्वादिति ध्येयम् । तापतारि चरमपे-पि विशेष लक्षण्यमपूर्वीत् ननुनि तु ?] स्वध्वंसजन्ये स्वस्स सान्ये च स्यशेमस कारणत्याव्यवहारात् स्वेग स्वध्वंसस्य स्वध्वंसेन च 10 खत्लान्यथा सिखलन, अन्यथा दाई पनि लध्वंगटाग गणेगरम्भ संयोगस्य द्रव्यनाशं प्रति च हेतुतापतिः। एवं प्रतियोगिजन्य कार्यसामान्य प्रत्येव तत्मागभावस्य तथात्वं स्यात्, महाराणाकारज नोपयते शानं तेन संस्कारजनकशानध्वंससाक्षात्कारस्य संस्कारद्वारा ताशानन्यसरणानात्मकतया नोक्तच्यातर्यभिचारः, यागादिध्वंसस्य कालोपाधितया तजन्यस्यादिकं प्रति ऐनुल्यानुपगगेऽपि न क्षतिरिति चेत्तुल्यमिहापि । 15 यत्त्वेवमन्यथासिद्धापनुपगने स्मृतिजनसमस्कारोऽपि न सिध्येदिति, तन्न, ज्ञानोत्पत्ति तृतीयक्षणेऽपि स्मृतेन्दयेन तर तध्वंसव्यापारस्यासम्भवादिति । अव्यवहितप्रायालवृत्तित्यं न कारणत्वमपि तु प्राफालवृत्तित्वमानं, तथाच विनापि व्यापार चिरविनष्टस्यापि प्रोक्षणस्यावघातहेतुत्वमस्तु, कि संस्कारेणेत्यभिप्रेत्याह- स्यादेतदिति । उपलक्षणमिति कार्याव्यवहितमाफालान्ययित्रीही उपलक्षणं तदन्वय्य- 20 व्यवहिततत्मापालानन्वयि, न तु विशेषणं न तदन्वयि अविद्यमानेन यत्किञ्चित्-. पूर्वक्षणवृत्तिना प्रोक्षणेन तल तत्रावधातादी असतापि तेन व्यावृत्तिप्रत्ययमुदाहरति- यथेति । तत्प्राफालवृत्तित्वमात्रमपि न कार्यत्या भिमतप्राक्कालवृत्त्य[त्य ?]न्ताभावा- प्रतियोगित्वं जन्ये सम्भवति इ[211]त्यव्यवधानमवश्यं निवेश्य, तच्चाव्यवधानं सामान्यतो यद्यप्यसम्भवं तथापि तत्तनिरूपिताव्यवधानानां संसर्गमर्यादया निवेशनीयतया 25 नाननुगमस्तथाच स्वस्वव्यापारान्यतरयोस्तदव्यवहितप्राक्क्षणनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्व- मेव तस्य कारणत्वं कालिकव्यापारान्यतरसम्बन्धेन तदव्यवहि[त]पाकालवृत्त्यत्यन्ताभावा- ·I. 10] --.---- मित्यर्थः। 62 न्यायकुसुमाञ्जली चंत , तदनन् । न हि स्वरूपव्यापारयोरभावेऽप्युपलक्षणस्य कारणत्वं कश्चिदिच्छति, अनिमसदान। व्यवहारमात्रं तु तज्ज्ञानसाध्यं, न तु तत्साध्यम् । तज्ज्ञानमपि स्वकारणाधीनं, न तु तेन निरन्वयध्वस्तेन जन्यते । अस्तु वा तत्राप्यतिशयकल्पना, किनन्छिन्नम ? यहा, यागादरप्युपलक्षणत्वमस्तु । तदुपलक्षितः कालो यज्वा वा । स्वर्गादि साधयिष्यति, कृतमपूर्वण । न च देवदत्तस्य स्वगुणामृष्टाः शरीरादयो भोगाय, पतदुपयति-स्वरूपेति। नन्वयं गुरुकुमभ्यामपि टीकाक्षेत्रयोरुपलक्षणं न स्यात् । न हि ताभ्यां तत्र व्यापारः कश्चिदाहित इत्यत आह-व्यवहारमात्रन्त्विति । तज्ज्ञानं साध्यम्। न तु तत्साध्यं कुरुगुरुज्ञानसाध्यम् । न तु कुरुगुमसाध्य- ननुः तर्हि तजनितन्यापारं विना ज्ञानमपि कथं स्यादित्यत आह- 10 तज्ज्ञानमपीति । कुरुणा गुमणा वेत्यर्थः। कुरुणा क्षेत्रं कृतमिति शान्दगान- जनितसंस्कार प्रभवस्मृत्यधीनो व्यवहार इति भावः। ननु कुरुगुरुभ्यां तजभानमपि चन्न जनितं तदा कथमुपलक्षणत्वमपीत्यत आह-अस्त्विति। टीकायां वाक्यसमूहे नेने च ताभ्यां काचिन्छक्तिराहितेत्यर्थः । यद्रा अभ्युपेत्याह-अस्त्विति । प्रोतणादीनामुपलक्षणत्वे दोपान्तरमाह-यति । नन्यपूर्व मानान्तरमस्ति न 15 त्यावशक्ती इत्यत आह-न चेति । स्वगुणसहकारिणः स्वगुणेत्यादिना इति वा। प्रतियोगित्वं वा तद्वाच्यमिति व्यापारस्य जनकत्वमित्यभिप्रायेणाह-तदसदिति । स्वरूपं कारणत्वेनाभिमतमभावेऽपि अव्यय हितग्राफालावृत्तित्वेऽपि उपलक्षणस्य यत्- किजित्वाकालवृत्तिमात्रस्य अतिप्रमझात् व्यभिचारिसाधारणत्वात, तथाच नियमांश- प्रवेशेऽयक्ष्यमव्यवधान निवेश इति भावः । नन्वेवं निरत्ययध्वम्तस्य गुरोः कुरोवी कथं 20 व्यावर्तकत्यमित्यत्राह-व्यवहारमानन्त्यिति । करणव्युत्पच्या व्यापृत्तिप्रत्यय इत्यर्थः। तम्ञानसाध्यं विशेषणशानसाध्यं, तज्यानमपि विशेषणज्ञानमपि, तेन विशेषणेन कुरुणा गुरुणा वा कुनगुरोम्नत्कारणत्यव्यवहारः। सत्वे वाह-तत्रापीति । तत्रापि कुनगुनमल पि । उक्तमेवार्थ प्रतिवन्या द्रढयति-य। ति । नीही पोषणमुपलक्षणं मन गहकारोति दृष्टान्तन्य माम्यार्थमाह यज्चा चेति । न चेति । देवदनम्य 2. दारीगदर ति परः आदिवदात्तदययवपरिग्रहः, आदि विशेषणान्न मिन्द्वमायन देनदनीयस्यारच्छेदेन या मालमिहेनद्देश्ययात् तदनुपादाने पि न क्षतिः । गुणाकृष्टा भोगानि गाव्यं गुणो विशेषगुणः। तेन मयोगेंन नाथान्तरं, तथाच तदात्मसमवेत. मिरगुणमहकारंगा भोगजनका इत्यर्थः पर्यवत्यति । 1 प्रायः मादायबाना मणगंग्मामा समायोममनि ।

·[ I. 10 प्रथमः स्तवकः 63 तद्भागसाधनत्वान् , सगादिवदित्यन्वयिबलादपूर्वसिद्धेनाविशेप इति साम्प्रतम् । इच्छा- प्रयत्नज्ञानर्यधायोगं सिद्धसाधनान् । न च तद्रहितानामपि भोग इति युक्तिमत् , येन ततोऽप्यधिकं सिध्येत् । नापि स्वगुणोत्पादिता इति साध्यार्थः। मनसाऽनेकान्ति- कत्वात् । नापि कार्यत्वे सतीति विशेषणीयो हेतुः । तथाप्युपलक्षणैरेव सिद्धसाधनात् । मसतां तेषां कधमुत्पादकत्वमिति बेन , तदेतदभिमन्त्रणादिष्वपि तुल्यम् । तस्माद्भाव- भूतमतिशयं जनयन्त एव प्रोक्षणादयः कालान्तरभाविने फलाय कल्पन्ते । प्रमाणत- स्तदर्थमुपादीयमानत्वात् , यागकृषिचिकित्सावदिति । अन्यथा कृप्यादयो दुर्घटाः 5 10 आये तावदाह-इच्छेति। यथायथ[योग?]मिति । सूपकारसाधितान्नौन्नेि ?] राश इच्छामावं सहकारि । परदेशभोगे प्रयत्नोऽपि मानं सर्वनेत्यर्थः । तद्रहितानामिति। इच्छादिरहितानामित्यर्थः । अन्त्यमाशय निराचष्टे- नापीति । उपलक्षणर्जन्मान्तरमानादिभिः सिद्धसाधनमर्थान्तरमित्यर्थः । अतिशयमिति । मोहिनिष्टमिति शेषः। (ननु........?) आत्मनिष्ट एव किं न स्यादिति वाच्यम्, यो यन यदुद्देशेनोपादीयते स तत्र फलजनक इति व्याप्तः । यहा यत्रावघातरूपं फलं चिरभावि तदनुगुणो व्यापारस्तु समानाधिकरण[१] फल्पयितुमुचित इति भावः । न च विहितत्वेन पुरुषनिष्टातिशयजनकत्वमनुमेयम्, श्व[]प्रयोजकत्वाचिकित्सादिना व्यभिचाराचेति । तदर्थमिति । भाव्यवधातफलार्थमित्यर्थः। यद् यत्कालान्तरभाविफलार्थमुपादीयते तत्तदनु- गुणमतिशयं जनयतीति सामान्यव्याप्तौ दृष्टान्तमाह-यागेति। यागेऽपूर्वमुभय- सिद्धमिति तदुलझ्याह-अन्यथेति । आधेयशक्ति विनेत्यर्थः। कृषिकर्मणा 15 कालान्तर- 20 स्वादिवत् तदात्मभोगसाधनस्वगादिवत् । स्वगुणोत्पादिता इति तथाच भोगायेत्यनुपादेय- मेवेति भावः। उपलक्षणेशानादिभिः असता कार्याव्यवहितप्राकाले तेषां ज्ञानादीनामेत- त्तदानीमसतामनुपपादकत्वं भावभूतमिति यथोक्त्या ध्वंसव्यापारता निराकरणाय अतिशयं तत्फलानुकूलम् । उपजनयन्त इत्यस्य त्रीवादावित्यादिः, तेन नादृष्टेन सिद्धसाधनं, प्रमाणमिति भ्रमेण तद्गतफलार्थितया क्रियमाणे व्यभिचारवारणाय, तथाचाभ्रान्तेन यत्र कालान्तर- भाविफलार्थित्वेन यत् क्रियते तत्तन्निष्ठव्यापारजनकमिति सामान्यमुखी व्याप्तिरवसेया। [22a] कृपेदृष्टान्तासिद्धिमपाकरोति--अन्यथेति । कृष्यादेस्तादृशातिशयजनकत्व इत्यर्थः । कृष्यादय इत्यत्रादिपदात् लाक्षासेकादिपरिग्रहः। दुर्घटञ्च नियतजातीयकार्यम् । ननु 25 ·. - .. 10 I. 11] 64 न्यायकृनुमाखली प्रमन्यग्न् । बोजादीनामापरमाण्व नभङ्गान , तेपु चावान्तरजातरभावानियनजाती- यकायांगम्भाऽनुपपनेः। अत्रोच्यते - संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षगादिभिः । स्वगुणाः परमाणूनां विशेपाः पाकजादयः ॥११॥ कालान्तरमाविशस्यावगमाय वीजभृम्यादिरतिशयाधानं, चिकित्साकर्मणा कालान्तर- भाल्यारोग्यफलहेतुः शरीरातिशयाधानमित्यर्थः। ननु स्वन्पत एव बीजमनुवर्तते कि तत्रानिगयेनंत्यत अह-बोजा[दी?]नामिति । ननु कलमत्ययवत्यादि- जात्यालिङ्गिताः परमाण पत्र कलमयबाङ्करकारिण इति किं तत्रातिशयकल्पनयेत्यत आह-तंपु चेति ! पृथ्वीत्यावान्तरजानः परमाणायनभ्युपगमादिति भावः ॥१०॥ प्रोक्षणादिनाऽतिशयो जन्यत पब न तु नाहीत्यादी इत्यत आह-संस्कार इनि। पुंस इनि पुंमीत्यर्थः, आत्मनीति यावत् । प्रोक्षणावान्तरमंदोऽभ्युक्षणम् । यादिपदान्मन्त्रादीनामुपग्रहः । न च ब्रीहिनिष्ट पर कि न कल्यत इति वाच्यम् , ब्राहिए यग्रेक पत्र संस्कारो व्यासज्यवृत्तिस्तदा कस्यचिढ़ वोहन मानाशप्रसङ्ग अाश्रयनागाविणपात, वृत्तादयः [.........?] किञ्चिदाश्रयनागाव नायन्ति प्रत्यभिगा तु ग्यण्डवृत्तनिबन्धना, तनाशनानुपपन्ना। प्रनिवाहि नानाशक्तिकराने गौरवम् । पुरुषनिष्ट संस्कांगण वाहीणां न्यम्पसम्बन्ध एय। अनम्तनफलभागितयेय द्वितीयो- पपनिरिति भावः । पगनुमान कृप्यादिष्टान्तासिद्धि म्यानुमान व्यभिचागभावश्चाह- स्वगुणा इनि । विकोपा इनि विशेषका इत्ययः। नन्नानिगयो दृष्टद्वारजनावादिति विज्ञानीयची नादिमहकारेणव नियत जानीय कार्यानिकस्य म्यादिन्यवाह-बीजादीनामा- परमाण्वन्तमादिति । ननु ननदारम्भकवि जातीयपरमाणुमहकारेगाव तथात्वं स्यादि. 2) त्यवाह-तयिनि । परमाणुवित्यर्थः । अयान्तरजानिः द्रव्यविभाजकन्युननिनातिः ॥१०॥ 'चिरम्यानमित्यादियुन्या सिद्धस्य प्रोक्षणजन्यानिहायस्य बाहिनिष्टत्वमपाकगेति- संस्कार इत्यादि । संस्काम प्रोक्षणाम्युनगादिकरणक-कालान्तरभाविफलानुगुणा निशायः एंग पर निरेव न नु श्रीहिनिः, पुस्पानिग्निनिवे याचप्रमाण विषयन्यान प्रतिनिधन संस्कार इत्येकवचनेन बाधकमानं ध्वनितम् । 25 कालान्तरमाविकालानुगुणी व्यापारः मिध्वन, न्यायवादेक. एक, नण्य त्रीहिनिष्टत्वं पारिवादिनामानन्नागेश्वधानानुपतिः । গণনাঃ व्यविकरणोनि एक एबाभदानमा कन्यन इति भनितम् । प्रोमगान्युक्षणे अधऊर्द्धमुग्यवानिकरणक- जनका लनानिमय ऋष्यादिनी नियनजानी यायायन्यमुपादयनि-स्वगुणा इति । बानको नाममा विवा विवागा नियनजागीय कार्यनियामका विशेषदायनया 30 व्यायपन । पचय हनुमाह-पाकजादयति। आदिपदाटष्टमेदनिमिनकोछिटादेः 15 .. नयात्याहा च ·प्रथमः स्तबका - [ I. 11 65 यथा हि देवताविशेपोद्देशेन हुताशने हविराहुतयः समन्त्राः प्रयुक्ताः पुरुषमभिसंस्कुर्वते न वहिं, नापि देवताः, तथा नीवायुदेशेन प्रयुज्यमानः प्रोक्षणादिः पुरुपमेव संस्कुरुते, न तम्। यथा च कारीरीजनितसंस्काराधारपुरुषसंयोगाजलमुचां सञ्चरणजलक्षरणरूपा साध्यवैफल्यमिति भावः। न च परमाणोराधेयशक्तिः पाकगुणा घा सन्तु, न कश्चिद्विशेष इति वाच्यम् , तदावद्धानपविनि तदारब्धावयविनि ? ] तजातीयगुणो- 5 पलम्भात्तत्र फल्पनाया आवश्यकत्वात् । आदिपदात संयोगविशेषा गृह्यन्ते । यो यदुद्देश्येन कियते स तद्गतातिशयाधायक इति परव्याप्तौ व्यभिचारमाह- यथा हीत्पादि। देवतायाः प्रीतिहेतुतया ब्रीह्यादीनां च व्यापारभागितया उद्देश्यत्वमविशिष्टमिति भावः। न च यद्गतफलार्थितया यत् क्रियते तत् तद्गतातिशयजनकमिति व्याप्तेरनुमानं श्येनेन व्यभिचारात्। न च तत्रापि शनावेव 10 दुरदृष्टं श्येनेन जन्यत इति वाच्यम्- "शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरी"- त्युत्सर्गस्य वाधकं विना या त्या ?]गायोगादिति भावः । तर्हि अवधातादौ कथं ब्रीहरुप- योग इत्यत आह-यथा चेति । प्रोक्षणादिजन्यादृश्वदात्मसंयोगाद् व्रीह्यादीनामुत्तर- क्रिया अवघातादिरित्यर्थः। ननु प्रोक्षणादीनामपूर्वजनकत्वे कदाचित् फलाभावः कथं 15 संस्थानविशेषपरिग्रहः । केचित्तु आदिपदात् सुवीद्यारम्भप्रयोजकगुरुद्रव्यसंयोगपरिग्रह इत्याहुः ।। न कालान्तरभाविफलाय यदुद्देशेनाभ्रान्तेन यत्र यत् क्रियते तत्तनिष्ठातिशयजनकभित्यत्र व्यभिचारमाह-यथा होति । हुताः होमविधिविषयाः तेन भ्रमाधीनत्वनिरासः, यथाश्रुतेऽनन्ययात् । न वह[हि ?]मिति दृष्टान्तार्थ, वस्तुतस्तु व्रीहेरुद्देश्यत्वं कर्मता 20 देवतानाञ्चानिराकर्तृ[क]सम्प्रदानत्वमिति हविरित्येव वक्तुमर्हति । संस्कुर्वते अमिमतसंस्कारवन्तं कुर्वन्ति, न तु बीयादि । न च यद्गतफलार्थितया- यत् क्रियते तत्तन्निष्ठातिशयजनकमिति वाच्यम्, अप्रयोजकत्वात् । नानाव्या[22b]पारकल्पने गौरवाच । शनुयधोद्देशेन क्रियमाणे श्येने व्यभिचारादिति केचित्, तत्रापि गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य पितरीव शनावेव तददृष्टमिति तु मिश्राः । वस्तुतस्तु 25 यद्गतफलार्थितयेतिव्याप्ती व्यभिचारन्दर्शयन् परम्परया प्रत्यासन्नस्यादृष्टस्य जनकता दर्शयति-यथा चेति । संस्काराधारत्वं पुरुषस्येत्यनेन यथोक्तव्यभिचारो दर्शितः, तदाधारपुरुषसंयोगादित्यनेन च परम्परासम्बन्धः, क्रियाविशेषा · अवघातादयः। ननु तददृष्टं नीहाववश्यमवघातं जनयेत्, अजनने फलैकनाश्यस्य तस्यानाशप्रसङ्ग 0. P. 76-9 ·5 I. 11 ] 66 न्यायकृनुमाञ्जली क्रिया, तथा प्रीयादीनां नत्तदुत्तरक्रियाविशेयाः। यथा चैकत्र कर्तृकर्मसाधनवैगुण्यात फलाभावस्तथा परत्रापि । आगमिकत्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । न तर्हि वर्हिप इव ब्रीशादः पुनरूपयोगान्तरं स्यात्। 'उपयोगे वा नजातीयान्तरमप्युपादीयेत, अवि- स्यादपूर्वस्य समस्तदृष्टोपपादकत्यादित्यत आह--यथा चेत्यादि । कारीयों यथा कांदिवंगुण्यात् फलाभावस्तथा प्रकृतेऽपि स्यादित्यर्थः। नन्वागमसिद्धत्वेनावश्यमेव फलेन माध्यमित्यत आह-आगमिकत्वस्येति। एवं सति कारीर्यामपि फलाभावः कदाचिन्न स्यादित्यर्थः। ननु व्रीहिचेन्न संस्क्रियते तदावघातादौ कथं तस्यैव पुनरुपा. दानं विनियुक्तविनियोगविरोधात् ? अत्र यहि प इति व्यतिरेके दृधान्तः । यथा चर्हिषः पुनरुपादानप्रापकं वचनमस्ति- 'दर्भाः कृष्णाजिनम्' इति, न तथानास्तीत्याह-न तहीति । 'बर्हिस्तृणाति,' 'वर्हिषि हविरासादयति' इतिवद् यथा वर्हिषः पुनरुपादानं न तथा प्रकृते स्यादिति व्यतिरेकदृष्टान्त इत्येके। 'दड़ो यजति', 'पहिर्यजति', बहिर्जयतीति विहितस्य यहिर्यागि]स्य यथा न पुनरुपादानं, तथा बीहेरपि न स्यादित्यपरे। ननु 'बीहीन प्रोक्षति', 'नीहीनवहन्ति', 'बीहीन पिनष्टी'त्यवच्य[ घा? तादावपि चोहिकर्म नैव प्रतीयत इति पुनरुपयोगः फयं न स्यादित्यत आह-उपयोगे वेति । - 10 15 एकत्र 20 इत्यावशायामाह-यथा चेति । कर्म त्यागसेकादि तबैगुण्यम् अन्यायोपादानादिना । फत्तवैगुण्यम् आशुच्यादिना। साधनं हतादि । नद्वैगुण्यं साधनं हस्तादि । नबैगुण्यं विहितपरिगाणयथामन्नि- वेशाधभावादिना। कारीयों फलाभावः अदृष्टानुत्पत्तिः, पत्र प्रोक्षणे भागमिकत्यस्यागमप्रामाण्यानुपपत्तिा [क ? ]पकल्पकस्य, उभयत्र कारीगणोक्षणयोः सातत्वेऽपि भजनितपरमापूचीलापूर्वस्येव तन्नाशः कल्पनीय इति च ध्येयम । नन्पादितामापूर्वस्य पिण्डातरणवहिपो विनियुना विनियोगविरोधाद यथा कम्मान्तर नौपयोगलथा प्रोक्षितत्रीहेरप्यवघातादी विनियोगो न स्यात्, जनिनामापूर्वतया विनियुकत्यस्योभयत्राप्यविशेषः स्यादित्याह-न तहीति । तर्हि अन्नापूर्वजनकाय यदिग का वाहियांगत्येवेति केचित् । परे तु व्यतिरेके दृष्टान्तः । वहिस्तृगानि, यहिरि दविरासादयति इत्यत यथा विशेषवचनात् पुनरुपयोगलगा प्रकृते न स्यात, नया पचनामायादित्यर्थ इत्याहुः । ननु ग्रीहेनीपूर्वजनकन्यं किन्तु तत्कम्मरपोरगयनि गोकरीत्या विनियोगान्तरवाध इत्यवाह-उपयोगे वेति । जातीयान्तरम् अपोधितानपि 25 ·iiH प्रथमः स्तवकः 67 शेपात् । न विचित्रा घभिसंस्काराः केचिद् व्याप्रियमाणोद्देश्यसहकारिण एव कार्ये उपयुज्यन्ते । किमत्र क्रियतां, विधेदुर्लद्ध्यत्वात् । यथा चाभिचारसंस्कारो यं देहमुद्दिश्य प्रयुक्तस्तदपेक्ष एव तत्सम्बद्धस्यैव दुःखमुपजनयति, नान्यस्य। न वा तदनपेक्षः। एवमभिमन्त्रणादिसंस्कारा अपि भवन्तो न मनागपि नोपयुज्यन्ते । विचित्रा हीति । संस्कारवैचित्र्यादेवं स्यादित्यर्थः । वैचित्र्यमेव 5 दर्शयति-केचिदिति । यस्योद्देशस्याने व्याप्रियमाणता व्यापारानुवृत्ति- स्तत्सहकारिण इत्यर्थः । न चैतत् सांटिकमित्याह-यथा चेति । श्येनयागेन कतरि यदवाएं जनितं तस्य वैरिदुःखोत्पादनमुद्देश्यमती व्यधिकरणमपि तद्वैरिदेहावच्छिन्न एवात्मनि- दुःखं जनयतीत्यर्थः। विधेरिति । 'श्येनेनाभिचरन् यजेते'त्यनान्यथानुपपत्तेरिव 'वोहीन् प्रोतती'त्यनापि लाघवाइयक्तिवचनन्यायेन, 10 प्रोतिता एव बोहयोऽवघाताय कल्पन्त इति वाक्पशेषवलेन वा प्रोक्षितस्यैवाने व्याप्रियमाणत्वमित्यर्थः। दुर्लन्थत्वमनतिक्रमणीयत्वम् । भवन्त इति जायमाना इत्यर्थः । न मनागपि नोपयुज्यन्त इति अपि तु प्रोक्षिताम् बीहीन सहकारिण त्रीहीनुपादीयेत अवघातयागादौ विनियुज्येत, अविशेपात् । विषिविषयतावच्छेदकत्रीहित्वस्य प्रोक्षिताप्रोक्षितसाधारणत्वात् स्वजनकीभूतप्रोक्षणकर्मवीहित्वस्य नियामकत्वान्नातिप्रसङ्ग 15 इत्यभिप्रेत्याह-न विचित्रा इति । केचित् केचिदेव अभिसंस्कारा अदृष्टरूपा विचित्रा न तु सर्वे । वैलक्षण्यमेवाह-व्याप्रियमाणोद्देश्यसहकारिण इति । स्वजनकीभूतव्यापारोद्देश्यसहकारिण इत्यर्थः । कार्य उपयुज्यन्ते तत्तत् कार्यञ्जनयन्ति। विधेरिति व्यक्तिवचनन्यायेनाकांक्षाबलात्त[23a]लेव गृहीततात्पर्यकत्वाद्विधेरित्यर्थः । दृष्टान्तेनातिप्रसङ्गमाह-यथेति । प्रयुक्त उत्पादितः तदपेक्षएव तजातीयशरीरावच्छेदेनैव 20 तदवच्छेदेनापि नान्यस्यात्मन इत्याह-तत्सम्बद्धस्यैवेति । तदात्मन एवेत्यर्थः। नियमव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति-नान्यस्येति । एवमित्यादि। अमिमन्त्रादिसंस्कारा एवं भवन्तः नियतसहकारेणैव नियतकार्यकारितामासादयन्तः न मनागपि नोपयुज्यन्ते अल्पामप्यनुपपत्ति नाप्नुवन्ति । तर्हि प्रोक्षणस्य व्रीहि निष्ठसंस्काराजनकत्वे संस्कार्यकर्मतेत्यत्र प्रोक्षणेत्यादिक्रियाजन्यफलशालितायास्तत्त्वादिति भावः । क्रियाजन्यफलशालित्वमा न तथा पूर्वोत्तरदेशयोर्गमित्यजिकर्मतापत्तेः, किन्तु धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वम् । प्रकृते जलसंयोगस्य तथात्वान्नानुपपत्तिरित्याह-नेति । अतएव "शक्तून् प्रोक्षती". त्यत्राधेयशक्त्यभावेऽपि कर्मातेति भावः । 25 ·1. 11] 5 68 न्यायानुमायटी काय नदि श्रीवादीनां कार्यकर्मनि चेन , प्रोक्षणादिफलसम्बन्धादेव । ननु बदेशन यत् क्रियने नत्तत्र किश्चित्करन । यथा पुत्रेष्टिपितृयती। तथा चाभिमन्त्र- गाइयो नोगायुशन प्रवृत्ता इन्यनुमाननिति चेत् । नन्न। हवित्यागादिभिरनेकान्ति- कत्वात् । न हि ने कालान्तरभाविालानुगुण किञ्चिद्भुनाशनादी जनयन्ति । कि' या आसाद्योपयुध्यन्त एवेत्यर्थः । ननु याहीणां न निर्धात्वं, नत्र विकार्यत्वं, तथाच संस्कार्यत्वमेव वाच्यम् । तत्रपि संस्कारामाश्रयत्वेन न स्यादिति द्वितीया न सम्भवतीत्याराथुन-कथमिति। यदि संस्कार कर्मता नाहीणां तदा पुरुषनिष्ट मंन्कारण स्वरुपलम्बन्धेनैव तन्नियाहः, यदि च परसमवेतक्रियाफलमालिनचं वे तमा प्रोक्षणस्य वन्यक्रियाया यत् कलं योगः तदाश्रयत्वेनय तसिद्धिरिति परिझरति- प्रोक्षणादीनि। प्रोक्षणकलं संयोगस्तद्वारा संस्कारो या, उभयवापि नानुपपत्ति- रिति भावः । यद्यपि जलसंयोगी न साहिए तथाप्युबनवैर सर्वविनियोगः । अन्यथा नयाधानऽपि न प्रतीकारः। 'ग्रीहोनिति' 'कपिलानि तिबदहवचनं निः नि ? त्यपरमिति भावः। पराभिमतगनुमानं गाने-पुत्रेष्टिरिति । 'वैश्वानरं द्वादशकपालं च निवपत पुग्ने जाते' 15, इनि विधिमान्तरित्यर्थः । "यस्मिन् जाने एनामिष्टि निर्वपति सोऽन्नादरलेजात्रा" इत्यार्थचादिकं फलमित्यर्थः । पितृयज्ञः पितृभातम् । तत्र व्यभिचारमाह- हविरिति । एतदेव स्फुटयति-न होनि । अप्रापि हुताशनादी शक्तिराधीयत उति वादिनं प्रति व्यभिचारान्तरमाह-किञ्चेति। यदि च ज्ञानं स्वरूपसम्बन्धन 1) प्रमेय:पि त इति पे, नवा प्रकृतेऽपि तुल्यनिति भावः। महानां प्रमेये मानव जानता अन्यन न चिन्द्रियव्यापारपोत्याधयमः। देवनाविशेषानेन्याविना मामान्यता दृपिनं पगभिप्रनं मानं प्रयोगारदं कृत्या पर्यान-नन्विन । यहा नीति: प्रशवजन्यानिगमथान कालालम्भावित नुगुण- मोमोगल्यान । यत् कालान्नामाविकालानुगुणयद्ययं नननन्यातिदावादिनि मागुन 2 मिनी का प्रीति नियनिगमानक काहानरमाविलानुगुगलक्रियान्वादिनि गहन-नविन। निमन्त्रणादयः प्राधमादयः। ने इविस्थामादयः। ने निगदिनि मनमनमा यवत आद-हुताशनादाविति । गणाविशारदः । ननुन कम्यं मम्मम्मकन्यनियागाद-कि वी - | Prer: RE, ·प्रथमः जयकः [i. 11 69 नामिन्द्रियलिशाशयापाराः प्रमेयोदशेन प्रयलाः प्रमानर्येव किश्चिजनयन्ति, न प्रमेये इनि। पिभिकिन्ने अप्यंवर्गव स्यातामिनि मत। इष्टेनैव पाकजरूपादिमंद- नोपपत्ताकप्रफलपनानां प्रमागाभावा । नया न लाक्षारसावसको व्याख्यातः । अत एव पीजविशेपस्याऽऽपरमाण्वन्तमाऽपि परमाणनामवान्तरजात्यभावेऽपि प्राचीनपाकज- विशेषादव विशिताः परमाणवन्न कार्यविशेषमारभन्ते । यथा हि कलमवीजं यवादेः, नरयोजं वानराव गोनी माहिपाइजात्या व्यायर्नते, तथा तत्परमाणवोऽपि मूलभूताः पाकरव घ्यावन्तं । नास्नि सम्भवो गोदी मुरभि मधुरं शीतं, तत्परमाणवश्व विपरीताः। तस्माजथाभूताः पाकना एवं परमाणवो यथाभूतैरव आद्यातिशयो- 5 10 एवमिति । शानिनिफेत्यर्थः । अष्टेति । यधपि परमाणौ पाफजगुणोऽप्यदृष्ट एव. तथापि फानियत्यात्तस्य त्यमिति भावः। लाक्षेति । वोजपूरवीजे लाक्षार- सायनशान तत्तनफसुमेषु वलौहिन्यं तदपि पाकजगुणाधीनमित्यर्थः। व्याख्यात इति पारुनगुणाधीनत्यनैतिशयः। तत्वाधेयशक्ति बिना फलमचीजात् फलमाङ्कुर एवेति फथं नियम इत्यन आर-अतएवेति । प्राचीनत्वमावण्यफत्यम् । विशिष्टा इति । व्यावृत्ता इत्यर्थः। परमागुपाफजसत्त्वे मानमाद-न यस्तीति। शीतमिति । उपएम्भफजलाभिप्रायण। आधातिशयो म्यणकम् । अन्यातिशयो- 15 पुरादिरित्यर्थः । मध्यऽपि यदि वाफारस्ता आधातिशयोऽणुद्रयसंयोगः । इन्द्रियेत्यादि । नान्यज्ञानानीत्यर्थः। तदुद्देशेन प्रवृत्तास्तत्कर्मकाः किश्चित् संस्कारादिक व्यापमं साष्टरित्या व्यभिचारमुपपादयति । संस्कारस्य च विषयतया प्रगेयनिष्टत्ये गानाभाव इति भावः। उपेक्षागानाभिप्रायेण वा। एवमदृष्टद्वारा कालान्तरमाविफलानृगुणे परिणतिहासाम्यं लाक्षारमावसेकः कालान्तरमाविरक्तपुष्पोद्गम- 20 ऐनवीनपूरे लाक्षारसायकः व्याख्यातः परमाणुनिष्ठपायजरूपादिद्वारा ताशकार्यजनक- तथाच न तदर्थमाधेयशक्तिस्वीकार इति भावः । स्वगुणा इति कारिकांश व्याचष्टे-अतएवेन्यादि । विशिष्ट विलक्षणाः जातिवदुपारपि [23b] व्यावर्तकत्वम- विशेषादित्याह-यथेत्यादि । तल विलक्षणपाकजादिमत्त्वे युक्तिमाह--न यस्तीति । शीतमिति । उपष्टम्भकस्पर्शमभिप्रेत्य-आयेति । आद्यातिशयो द्वथणुकम्, 25 तया।

·- I. 11] 70 न्यायनुमाञ्जली न्यानिमायोडमाहिति किमन्न दानिकल्यनया ?। कल्यादावन्यत्रमंत्र। मानों बीजानिन्निविटानामन्दाविमिन्यसम्पादन, बदानी नुविभक्तानानटादेव फेवलामियः मंना इनि विशेषः। नव वायमिवानीनपि नव किन ज्यान ? यतः शयादिक- गन्द्र मलध्यानां भीगानानुच्छेदनमाल। अन्यवस्याभवाचानयानि कमांगि ? भावः। - :, अन्यातिशयोन्यायययारन्मकः संयोगः । अडाहिरन्त्यायीत्यर्थः । प्रचिद दामनाही, पाकननोऽन्यऽपि : अदृष्टमेव नियामकमनुसन्धेयम् । सर्वसगै [?] शासंयोगजनिता नपादय पर कल्यादावपि कार्यमदनियामका इत्याह- कल्पादायपीनि। चीजसन्निविष्टानामिति । परमागृनामित्यनुवङ्गः । उपसम्पादन सहकारिसमवधानम्। तयति। अदृष्टमानादेयत्ययः। कृप्यादीनि । कोदलभोगार्य कृषिप्रवृत्चिरित्यर्थः। अष्टमात्रं साध्याकाद्यपेन्द्रया विजातीयमवद्वानीन्तनादरादि । तन् केवलकविधर्मसन्यादनीयमिति अव्यवस्येति । ऋषिकर्मनरपेक्ष्ये तणादाविव धान्यादायणि स्वत्वनियमो न स्यादिति नचवल्या फुयायांपेनेत्यर्थः। ननु व्यवस्थामयापि कारणेन कार्यजनने कि बायमित्यत आह-अदृष्टानीति । तथाच इदानीन्तनबीज कृत्यादिकमपि .. कारणमिति भावः। तत्कालीनदी व कालविशेषः कारण योग्यम् । उपसंहरति- अन्यायादिगिनि त्र समानाधिकरणम् । अन्य निकाय इत्यनन्तरं क्वचिद्वारा मायने । नान्यो तिमयोन्यावी अंकुशादिः यस्मादिति व्युतपस्या नदययय आधानि- मलयातिय दन्द अंकुम्योपुनःोच्नकान्यवरे ? बाहुः । एवमेव न्यान्नगेद: कादेव बाबा अदृष्टादेवयुगमन, भगवत्प्रयन्नादित्यति बोध्यम् । अमरावती या इति ! का भन्मादय सहकागिसमयानं, त्याच समान अनि भारः। यन इति । नाममहामंय कालविणे सा गा मायः। अव्ययस्येति । मननु दुकानयान, या नियमित मात्रः। कृपाद कामायापमया एक सयमा नत्र मात्रि कृष्णादिरिनि मा प्रकाशः। मान अयाददाग अरमानानि धामपन . ::.:.:..:::.

·प्रथमः स्तरका [ I. 12 71 दृष्टफर्मव्यवस्थयैव भोगसाधनानीत्युन्नीयते। तस्मान , पाकजविशेपैः संस्थानविशेपैश्च विशिष्टाः परमाणवः कार्यविशेषमारभन्ते । तेच तेजोऽनिलतोयसंसगै विशेपैः, ते च मिन्यया, सा च नोदनाभिघातगुरुत्ववेगद्रवत्वादृष्टवदात्मसंयोगेभ्यो यथायथमिति न किश्चिदनुपपन्नम् । निमित्तभेदाच पाकं भवन्ति । नद् यथा-हारीतमांसं हरिद्राजलावसिक्तं , हरिद्रामिप्लुष्टमुपयोगात्मणो व्यापादयति । दशरात्रोपिनं कांस्ये घृतश्चापि विपायते । न 15 तस्मादिति । फारिकास्थादिपदप्राहां स्फुटयति-संस्थानेति । संस्थानं संयोगमा तुल्यपाकजानां संस्थानविशेषो नियामकः, चकारो वाफारार्थः। ते चेति । पाकना इत्यर्थः। तथाच तदुत्पत्तिरपि न शक्तिमपेतत इत्यर्थः । ते चेति । संसर्गविशेषा इत्यर्थः। तहि क्रियार्थमेवाधेयशक्तिः स्यादत आह-सा चेति । 10 पेगपदं स्थितिस्थापकमप्युपलक्षयति ॥११॥ यद्यपि परमाणुनां सातादीश्वराधिष्टेयतया प्रयत्नवदात्मसंयोगोऽप्युपग्रहीतुमर्हः, तथाप्यदृष्टापेक्षा तवावश्यकीति अदृश्यदात्मसंयोग एवोक्तः। ननु हारीतमांसादौ हरिद्धानलसाधिनेऽवश्य शक्तिराधेया कथमन्यथा तानो विपद्यते ? पाकजरमा- धुत्पत्तिस्तत्रानलान्तरसाधितेऽपीत्यत आह-निमित्तोत। पाकजमानं तन्त्रं किन्तु निमित्तविशेषाधीनपाफजत्वमित्यर्थः। निमित्तविशेषानेवोदाहरति- तद्यथेति । भानेः पाकजत्वमभिधाय उप्मादेः पाकजत्वमाह-दशरात्रेति । कृप्यादिकं जनयित्यैव भोगसाधनानि अकुरादिकारीणि | उपसंहरति--तस्मादिति । पाकपदयाचिकदेशमाह-संस्थानेति । पाकज विशेषाः अदृष्टवदात्मसंयोगाः, प्रयत्नवदात्मगंयोगस्याप्युपलक्षणम् । ननु पाकजविशेषात् कलमादिवैलक्षण्यम् अभिहितं, 20 तच न सम्भवति, तेवःसंयोगायेलक्षण्येऽपि तद्वैलक्षण्यात् । तथा च तदर्थमेव शक्तिः स्वीमियतामित्यत्रासमवायिकारणतेजःसंयोगावलक्षण्येऽपि अटरूपनि भित्तवैलक्षण्यादेव तद्वलक्षण्यमित्याभिप्रायिकसमाधानं दृष्टान्तेनोपपादयति । वस्तुतः संयोगवैलक्षण्येऽप्यवश्यं मूलमदृष्टवलक्षण्यमिति हृदयम् ॥११॥ निमित्तभेदा इति । पाके पाकगततद्वलक्षण्ये निमित्तभेदा निमित्तकारण- लक्षण्यानि प्रयोजका भवन्ति । निमित्तच दृष्टमदृष्टं वेति न विशेषः। यद्वा ते पाकेन कार्यविशेषे जननीये सहकारिणो भवन्तीत्यर्थः । अथवैतदृष्टान्तप्रदर्शनेनात्रैव कार्यविशेष- नियामकतया ये शक्तिमङ्गीकुर्वन्ति तेऽपि निराकृता इति ध्येयम् । प्लुष्टं दग्धम् । उक्तस्थले अक्षणवलक्षण्याधीनम् अग्निवैलक्षण्यात्तत्संयोगवैलक्षण्यमाशङ्कय स्थलान्तरमाह- दशेति। अत्र कांस्यकालौ निमित्ते, तद्वैलक्षण्याद्वैलक्षण्यम् । अत्र पाके तु वैलक्षण्यस्य 30 ते 25 ·I.121 72 नाब पति हीरमपि निकलने, इत्यादि। यत्र नाई नो नेजान बायो का न पानी पिला कानुजयानुस्वचत्रटिकवादयो विपाः ऋयं का पार्थिव प्रदिन प्रविटादिता संमत विमानाकामातिना धनी, व्यनिने त्या- प्रविष्टि निश्चित: नत्र यजमानयनंगायल्य साहायकमावलायन . अन्ययात्नुपयांगानः अयोगे वामधारण्यामान? अांच्यनं- 7 माविरदानान्यदधिनिजतादिरिद्रः। पन पास्तरलादेः प्रत्यनलिइनमा यांनी किंगपि न्यनिः। ननु सिधिने उदन्तनप- सिनि- दिलनाम, यायावपि सन्द्रियः छवितगिन्त्रिया : तया तोयत्याविनावि लिचितवं तता? गादी करनादयन्नु कदिना इति भनिदमन्तगानुपपन्ननिनि गहने यत्र तहीनि ! यत्र व पार्थिव पाझजकियो नाति नाव गलिचीकार भाइ-पार्थिवऽपी लादि। पृजादिनत्यादिपानमस्कारादिः । यजमानः प्रतिष्टाका ! साधारण्यति। अन्य नाधार यानादित्ययः ! ------- 15 242वनमा चामल दाह-ता। गवता, कर दमन तडेन मार्ट याममनुदानादयः जनना, न्याः दयन, अन्य न मन , आजवदान नसल्याविनासकाम, माया लामा, मात्र निरः मंत्र! नाममा मन नमित्र का विग्यार- कार्य व मावि मनाया बाया संगमावान बारपनियामकगजन्याने जन्याम माननकार ! किन्नर लन्द महापरन: अनामिक पाम बनते अनिवार्म है। देगन्नका बनाना मिलाद-उपयोग । मायागये। यानी नाना भाटिन अमावान Fi मरद ने बदमाद मन। , कानः नामा प्रतिनिदान निम्न नदिन्यः । - :. 's: **:::::

·-[ I.12 73 प्रथमः स्तवकः 5 चन्द्र-चामीकरादौ निमित्तभेदसंसर्गादुद्धवानुद्भवादयः । देवताः सन्निधानेन प्रत्यभिज्ञानतोऽपि वा ॥१२॥ उपनायकाइष्टविशेपसहाया हि परमाणवो द्रव्यविशेपमारभन्ते, तेषां विशेपादुद्भव- विशेपाः प्रादुर्भवन्ति । तथा स्वभावदवा अप्यापो निमित्तभेदप्रतिवद्धद्रवत्वाः कठिन फरकायमारभन्ते. इत्यादि स्वयमूहुनीयम् । प्रतिमादयस्तु तेन तेन विधिना सन्निधापितरुद्रोपेन्द्रमहन्द्राभिमानिदेवताभेदात्तत्र तत्राऽऽराधनीयतामासादयन्ति, उन्नयश्चाना ?वणत्वम् । मृगमदे गन्धस्योपलब्धत्वं कुछटो वाव संसर्गाधीन[?] न त्वतिशयनिमित्तक, चौपण्यानुपलब्धत्वं जलपार्थिव संसर्गाधानम् : आदिपदाद् द्रवत्वकठिनत्वादीनां करकातुहिनगतानां संग्रहः। तत्रापि निमित्तभेदोऽदृष्टसमवधानमेयेत्यर्थः। 10 प्रतिमा देवता भवति पूजनीयतामासादयतीत्यर्थः । तेन तेनेति । यद्देवताप्रतिमाप्रतिष्ठां प्रति श्रुतौ यो विधिः प्रकार उक्तस्तेनेत्यर्थः । सन्निधानमाहार्यारोपोति विभावनार्थमुक्तम्-अभिमानीति । निमित्तेति । अनुभूतरूपाचारब्धतोयादिरूपादिषु यदुद्भवत्यादि तन्निमित्तभेदादेव निमित्तंकारणलक्षण्यादेव, तच दृष्टमएं वेति न विशेषः । अतएव तततैलान्तःपात्य- 15 नुभूतरूपादेव तेजसो जलादिसंयोगसहकारेण उद्धृतरूपस्य तेजस आरम्भ इति भावः । परे नु नियतारम्भवादमभ्युपगच्छन्तस्तदन्तःपात्युद्भूतरूपपरमाणूनामेव तदारम्भकत्वमाहुः । एतच उद्भूतत्वानुभूतत्वयोर्द्धयोरेव जातित्वनये। यदि चानुद्भूतत्वमेव जातिस्तदा तदभाव एवोद्भूतत्वं, तदानुभूतरूपनिमित्ताभावादेव तदभाव इति ध्येयम् । देवता इति । प्रतिमायाः पूज्यताप्रयोजिका इति शेपः । तच्च सन्निधानादि अस्पृश्यस्पर्श- 20 नान्नश्यति इति हृदयम् । तत्र पूज्यतामासादयन्तीति शेषः इति तुप्रकाशकृतः । उपनायकादृष्टं द्ववणुकारम्भकसंयोगानुकूलक्रियानिमित्तादृष्टं तत्सहायाः तत्सहकृताः द्रव्यविशेषमुद्भूतानुभूतगुणवयणुकं, जात्यैकत्वा[24b]देकयचनं, लिमिः परमाणुभिन्या- नारम्भात् तदभ्युपगमेनेदमिति तु केचित् । तेपामुपनायकादृष्टानां विशेषात् वैलक्षण्यात् उद्भवानुद्भवविशेषाः उद्भूतत्वेनानुभूतत्वेन वा विलक्षणा द्वयणुकरूपादयः प्रादुर्भवन्ति 25 जायन्ते । आदिपदग्राह्य व्याकरोति-तथेति । स्वभावद्रवाः सांसिद्धिकद्रवाः निमित्तमेदो विलक्षणाएं प्रतिवन्धद्रवत्वा द्रवत्वोत्पत्तिप्रतिवन्धकोपहितद्रवत्वाः प्रतिमादयः । 1 गुणानन्द reads प्रतिवन्ध for प्रतिबद्ध- 2 अनन्त्रणत्वम् ='प्रसिद्धि:': (पतिस्फुटता), Cakravartin on Kavyaprakisa, Chap. VIII (cf.प). 0. P. 76-10 30 ·I. 12 ] 74 न्यायकुमुमाजली मूछितं गजदारीरभित्र विद्यापनयनविधिनाऽऽपादितचैतन्यम्। सन्निधानञ्च नत्र नेपानाचार-ममकारो. चित्रादावित्र स्वसाव्यदर्शिनी राज इति नो दर्शनम् । अन्येषां तु पूर्वपूजितप्रत्यभिज्ञानविषयस्य प्रतिष्टितप्रत्यभिज्ञानविषयस्य व तयात्वमवसेयम् । एतनाभिमन्त्रितपयःपल्लवाइयों व्याख्याताः । 3 सन्निवानमिति । अहमेतत् ममैवेदं शरीरमित्याहार्यशानं देवतानां जन्यने, प्रतिष्टा- विधिना तत्रास्थिरमपि संस्कारद्वारा उपकारीत्यर्थः। उपनायकमदृष्टं परमाणुक्रियो- नपादकम । नो दर्शन मिति। न्यायसिद्धान्त इत्यर्थः । अन्येपामिति । देवताचैतन्य विप्रतिपन्नानामित्यर्थः । आद्यपूजां प्रति भ[जड़]प्रत्यत्यभिदानं नास्तीत्य- नुशयेनाह-प्रतिष्ठितेति। "प्रतिष्टितं पूजयेदिति विधेश्च तज्ज्ञानमावश्यकम् । 10 चण्डालादिस्प तु प्रतिष्टितप्रत्यभिज्ञानस्य पूजितत्यप्रत्यभिमानस्य संस्कार एवं नाथ्यते । प्रतिष्ठितपदं प्रतिष्टाचसपरं वा। स वास्पृश्यस्पर्शनादिसंसगांभावसंस्कृतः पूजकानां धर्महेनुः। एतेनेति। तत्रापि मन्वाधिष्ठातृदेवतासन्निधिरय क्रियते इत्यर्थः। आदिपदान्मन्त्रादिप्रयोगान्मृदादीनां विषम्यतादिसंग्रहः। कांस्यादीनां मार्जनादिना शत्याधानमित्यपि नास्ति तत्र मलाद्यपनयनस्य शक्तिपदार्थत्वात् । शिलिगानि वा तत्र शान्ने उक्तीन तेन तेन] विधिनेति योजना । अहंम[म? त्यभिमाने आगन्नुकहेतोः प्रयोजकतां दृष्टान्तेनाह-दष्टेल्गदि । भुजगादिना दष्टः, अनन्तरं मूछितो यो राजा तस्य यच्छरीरं यथागन्तुकन विवापनयनविधिना आपादितचतन्यं विनाशित. नचे सचिगराधनामासादयतीति विभक्तिपरिणामनानुपञ्जनीयम् । पभादिवाहनवतो नद्रादेतत्र मन्निधाने कुष्टमण्डपादिभागप्रमगादाह-सन्निवानन्चेति । तेषां देवता- भेदानां तत्र प्रतिमादिलिन्नादिपु प्रतिमायामकारः लिने च ममकारः "स्यमादृदय"त्यत्राहकार स्सल ममकारे स्वीयत्य नः नैयायिकानां ददानं तदनुयायी सिद्धान्तः । एलम भगवतो आहाय्यंसंदायचदाहायाभिमानमभ्युपेत्य अभिमानस्याविनाशित्वेऽपि नदारितमलारस्यान्त्र नयात्यमयनेयम् । अन्यपान्देवताचतन्यं विप्रतिपनानामिनि केचित् । नन्न । कमाल्दीभूतेन्द्रादेवनात्यामावर अमिमानन्यैव तत्र प्रयोजकत्ये काकामावात् । तस्मादन्येगं मगति जन्यज्ञानमनन्युपगच्छतानित्यपरे। पूजितत्यप्रत्या गानन्य प्रयमनापामसम्मवादाह-प्रतिष्टितेति । तथात्वं सालमा प्रयोजकत्वं "निटिन पृदि"नि विधिकलात् प्रतिष्ठिनत्यमानस्य नमाविधजागत्यादिति भावः । वयमावलीमा नाममानत्य मन्यान् पूज्यतानिनयार नाप्रमिष्टाकाटीन. শাবানা, নানিয়ার নাম্বাণা मणियः। एतेनेनि । नवा तनमन्त्रापिटातृदेवतामविधानध्यामिमन्त्रिमन. मनिशानाप पा दयनादिभेदेन पीटरसननादितुल्यनित्यः । 15 ·प्रथमः स्तबकः 5 [ I. 18 75 घटादिषु का वार्ता ?। फुशलैवेति चेन्न। न हि सामग्री इष्ट विघटयति, नाप्यदृष्टं, ज्ञापकत्वात् । नाप्यदृष्टमुत्पादयति, धर्मननने सर्वदा विजयप्रसङ्गात् । विपर्यये सर्वदा भङ्गप्रसङ्गात् । अत्रोच्यते- जयेतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् । परीक्ष्यसमवेतस्य परीक्षाविषयो मताः ॥१३॥ यद्यपि धर्माद्यभिमानिदेवतासन्निधिरत्रापि क्रियते, ताश्च कर्मविभवानुरूपं लिङ्गम घटादिष्विति । घटस्तुला, आदिपदात्तप्तमापकादिसंग्रहः। तत्राधिवासन- विधिना हवनमलक[?]वहाहादिप्रयोजिका शक्तिरवस्यमङ्गीकर्तव्येति संक्षेपप्रश्नभावः । सामग्री परीक्षासामग्री, दृष्टस्य प्रतिमानप्रस्तरादेविद्यमानत्वात् । अदृष्टविघटने सर्वदेव हवनमलक[?]वद्दाहादिप्रसङ्गात् , शापकत्वात् ; न तु दृष्टादृष्टविघटकत्वमिति 10 भावः । विपर्यय इति। अधर्मजनन इत्यर्थः ॥१२॥ जयस्तदितरः पराजयः, तन्निमित्तस्य सुकृतस्य दुष्कृतस्य वा वृत्ति- स्तत्कार्यजननं प्रति सहकारिलाभः। परीक्ष्यः परीक्षणीयः पुरुषः । धर्मादीति। तुलायां धर्मस्तमप्ति ?]मापकादौ वहिराहवनीया देवता । तद्वयापारमाह-ताश्चेति। कर्म विभावनानुरूपं पापाचरणानाचरणोषितं, 15 लिङ्गमिति घटादिगु तुलादिपरीक्षासु का वाता? तत्र जयभङ्गादिव्यवस्थापकत्वेन शक्तिसिद्धेः को निरा[25a]करणप्रकारः ? उत्तरं-कुशलेति । परपक्ष निराकरणे दक्षेत्यर्थः । अथवा कुशला क्षेमकारिका । परपक्षनिराकरणमेव क्षेमम् । विद्वान् शकते-नेति । सामग्री परीक्षासामग्री दृष्टं सामान्यहेतुं तदनुपलब्धेरिति हेतुरवसेयः, नाप्यदृष्टं साम्यहेतुमदृष्टं विघटयति । ज्ञापकत्वादिति । तुलासामग्र्या नमनोनमनद्वारा परीक्ष्य निष्ठपापतदभावशापकत्वात् साम्यहेत्वदृष्टनाशे च निष्पापमपि नमयेत् पापिनमप्युन्नमयेत् , तथा च तन्नियामकतया शक्तिरवश्यमुपेयेति भावः । अदृष्टं परीक्ष्यसमवेतं, विपर्ययेऽधर्मजनने ॥१२॥ जयेति । परीक्ष्यसमवेतस्यादृष्टस्य वृत्तिलाभो वक्ष्यमाणसइकारिसमवधानम् , इतरो प्रकारम 20 . 25 धर्मादीत्यादिपदात् तत्र तत्र विहितावाहनपूजादीनां परिग्रहः। अभिशापविषय- I गहर-मिथ reads-विभावना for विभव, ·1HI ] 76 न्यायकनुमासदी अभिव्य स्यन्नीत्यन्मार्क सिद्धान्तः, तथापि परविप्रतिपत्तेरन्ययोच्यते । तेनापि हि विधिना नदेव जयस्य पराजयस्य वा निमित्तमभिव्यक्तं कार्यमुन्मीलयति। कर्मणया- ऽभिव्यक्तित: सहकारिलाभ एव । तन सहकारि, 'सोऽहमनेन विधिना तुलामधिल्डो योऽई पापकारी, निष्पापो पनि प्रत्यभिज्ञानम् । यदाहुः--'तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति 5 स्वश्चैवान्तरपुरुषः । अथवा-प्रतिज्ञाऽनुरूपां विशुद्रिमपेक्ष्य तेन धर्मो जन्यते । निमित्ततो । भवनमन? दाहादिस्वरूपमित्यर्थः । परो मीमांसकादिवताचैतन्ये विप्रतिपन्नः । निमित्तमदृष्टम् अभिव्यक्तं सहकारिसमवहितं कृतं कार्य तु [न?]मनोनमनदाहादिरूपम् उन्मीलयति प्रकटयति। कर्मणोऽदृष्टस्य । पापकारांति यदि प्रत्यभिजानाति तदा पराजयम् , यदि निष्पाप इति तदा जयं लभते । प्रत्यभिज्ञा च प्रमारूपा 10 विवत्तिता। तदेवाह-तांस्त्विति । स्वयं जानात्येव यन्मया पापं कृतं न वेत्यर्थः । सभातोभादिना तादृशमानाभावे गत्यन्तरमाह-मया नेदं पापं कृतमिति प्रतिज्ञा यत् तुलादी प्रवर्तने मेयं यदि शुजा भवति तदा जयी नो चंद्र भली । आरोहणादेयम्तनया व्यापार आवश्यकः। 'तदमे जयमादिशेदिति पचना जयादेस्तदन्तनिध्यत्वादित्याह-धर्म इनि । ननु तुलारोहणादिविधर्धर्महेतुत्वम् , 15 निषेधाश्रयणावधमहेनुत्वं कथं स्यादित्यत आह-निमित्तात?] इति। अभिशाप- ------ कर्मवानयं नन्दन्यो वेति शानं क्रियते । तनापि हि विधिना परीक्षाविधिना ताः देवताः कर्मभावानुरूपम मियापविषयीभूतकर्मराजारात्नानुरूपं लिक नमनोनमनादि अभिव्य सयन्ति जनयन्ति। परविप्रतिपनः परेषां देवताचितन्ये विप्रतिपक्षः । अन्योन्यते प्रकागन्तरेण समाधीयते । नद्विभाव, जयपराजयव्ययक कार्यमुन्नमना- या गनमनादि उन्मीलयति । कर्मणोऽभिव्यक्तिः नमनायन्पत्तिः सहकारिलाम एल, महामे गार प्रत्यभिमान यमाय तेन पारविस्मरणादिना निप्पापप्रत्यभिगाने न जयः, नगा पाकालिने नामनि । अनल प्रपश्यत्यय प्रशब्देन प्रामाण्यात्मकः प्राप नाहान गानं न परीक्षाविधि लिनेनि तत्मार्थस्यमति यत्र ओभादिना न गायनानं ना का गनिरिताद-अथवेति। प्रशिगानमा प्रनिमानिष्ठां विशुद्धि 27 प्रामानेन परीक्षाविधिना। परीक्षार्षिजनका मानमाह-निमित्तत इति । अनिमानिमित्तयकमन्येन विहिनलादित्यर्थः । प्रायविनादिनन् गावातफलमानमानेन ।

·[ I. 13 77 प्रगमः गागः विधानाजियरलता। अमिादिनापक्ष्यामः । पराजयलक्षगानपेक्षितपलोपदर्श मन परलो निधान । अयाशिनिपी निराणा ? | न फिनि । तर किमस्त्येव ? नहि नो दान शाहिदा गा नास्ति। फोऽमो नाई ? कारणत्यम् । पारमा निमितावानमांदगान एयायं विधिनिग्धा यदभिशम्नःनि::] सत्यप्रतिम- न्तुलानारोहमायनिम्नुलां नारोदिति । मनु मन मा मानं पतितं पाधलं च मानं नोपर्शितमिति तन मन्दा १५ न तु नामावलिसिरित्यागन पृच्छनि-अयेति। उत्तरं नेति । शनिपायों नागामिनिषियन इत्यः। तसि. नः समाहितमित्याह-तत् किमिनि । गदाभिसन्धिगा-बादमिति । पयमभ्युपगमे तापसिधान्त स्मार-फोऽसाविति । अभिसन्धिमुनघाटयनि-कारणत्वमिति । ननु 10 तभा ज पल्स आरो, पर्यवसानं 15 alERE मालामामा-विजयफलेनि । हानालरमादिनना नहा लिा नाममा प्रति मानः। अनपेक्षितं एिं यत् मरने in तिने सिनितो त लागेरगाणविविनिमत्थलेपि तत् परम्परा निभानन्दलायः । ननु निमिषः प्रामानिकी न ना! निधी गानमनमा निरागमानी निप्पल तिन्नामेग तत् सिसिप्र[256]सन परिमाभग पल्लति-अयेगि। गरि साहायलातीन्द्रियनिसमवेतधर्गस्य प्रोक्षण- जन्पायतानुशालीलगातानीतिगर्मम गा निषेधे मिग मानमिति प्रश्नः, तदानुत्तरमेव स्पायः। भराएलानं लपमेन বাংলার তমালাল गूफलावदूकयोः फगर मेनानिनि। गरिन गतिपदस्य पानातासम्बन्धेन शक्तिमत्पदपरत्वे वही वा 20 शानिपदार्थाय निषेधे जिम्मानमिति प्रगः, तलोतरं न किञ्चिदिति । तन तत्- प्रतियोगिन एव प्रामाणिकरणादिति भानः। तत्पदस्य यदर्थवावं यदर्थस्य वा तत्पदवत्वं तत्पदाणे यह गा गली सेनारगदमिगता शक्तिरित्यभिप्रायेणाए-तत् किमिति । गृढाभिगम्भिराह-वाहमिति । आशयमुद्घाटयितुं शकते-कोऽसाविति । उत्तरं-कारणत्वमिति । दशक्तित्वे नारमदभिमतातिरिनाकारणत्वमेव दुर्वच- 25 ·I. 13 ] 78 न्यायशुमाइलो कि तन ? पूर्वकालनियनजातीयत्वम्, गतो किमन्यत् कारणत्वमित्याह-किं तदिति । तदमिमतात् शक्तिपदाया- दिनत्ति-पूर्वति। अनन्ययासिदनियतपूर्ववर्तिजातीयत्यमित्यर्थः । पूर्ववच प्रागभावावच्छिन्नकालत्वं, प्रागभावत्वं प्रतियोगिपंससमानकालीनाभावत्वं गन्धाना- 5 धारकालानाधारभावत्वम् । एवं दुःखद्वेपादिकमपि प्रक्षिप्य निर्वाच्यम्। गन्धाना- धारकाल एव सर्वमुक्तिकालः। तन च गन्धत्वं स्वाधिकरणानधिकरणत्ति, कार्यमात्रवृत्तिजातित्वात, घटवदित्यनुमानस्य सत्वात् । यहा प्रतियोग्यवधिक- परत्ययावदानयसमानकालीनकादाचित्काभावत्वम् । तेन गुणकर्मप्रागभावादिसंग्रहः। तत्रापि परत्वोत्पत्ती तयोरवधित्वात् । न च परत्वावधेरप्यय पर त्वाश्रयत्व- 10 नियमः, प्रमाणाभावात् । बहुतरतपनपरिस्पन्दान्तरितयुद्धेः] परत्याश्रये तत्रापि भावात्, परत्वावरपर त्वायत्वनियमाभिधानस्य उत्सर्गरूपत्वात् । प्रलयकालीनकर्मप्रागभावस्यापि संग्रहः । यदि च प्रतियोग्यन्यूनावधिककालीना- वधिकत्वं परत्वे विवक्ष्येत तदा अन्त्यशब्दप्रागभावे अन्ततः शब्दबुद्धयादिमागभावा- संग्रह पर। न हि तदन्यूनानतिरिक्तकालीनं मृतं भवति। यदि च परत्वावधे. 135 रपरत्वाश्रयत्वनियमस्तदा प्रतियोग्युत्पत्तिसमकालोत्पत्तिकाबाधकपरत्याश्रयसमान- RAw- -- मित्यभिप्रेत्य पृञ्चति-किन्तदिति । पूर्वकालेति। कार्यतावच्छेदकत्वेनाभिगरा- पदव्यवहितमारकालनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकवत्त्वमित्यर्थः । उत्तयनि- निश्निाव्यवधानानाज मंसगतया प्रवेशात् सामान्यतस्तदप्रसिद्धयारि न निः। सकारणस्य नियतदेशिकनभ्यन्न प्रत्यासनस्यैव नुता तत्र तेन गम्बन्धेना- " प्रसामनादपि कार्यवारणाय कालिकव्यानी तन सम्बन्धन देशमैदीययन्वतया निमायः। अतएन राममनातीयत्य देशान्तरे अधिनावीयाव्यवस्तिमायालतिया नियमे नातिप्रमः| परे तु कारण नागरीरे तेन तन मन्वन्धेन देशिकव्यामिमा भावना निवेशयन्ति । तमये एकस्य दण्डयन देदान्त व्यवहितमानकालगृनिव मनसाय सन्काले. स्वातद्देशवृत्तिता नत्र कार्यानवाद एकत्यन: कारण ताना. 23 प्रत्याशियन सत्य एक स्वभावात् कायोसाद इति कानयर निवारणीयः। मात्र घटायनितारात्यायन्तामारप्रतियोगितानवच्छेदकदा त्यादिकीय विनिय ·[ I.18 79 प्रथमः स्तवक: कालीनत्वं वक्तव्यम् । उत्पत्तिश्चाध्यस्तक्षणस्य क्षणसम्बन्धा इति नान्योन्याश्रयः । प्रलयकर्मप्रागभावश्च ब्रह्माण्डान्तरमूर्तापक्षनिरूपण एवेति नाव्याप्ति[:]। अवर्जनीय- सिद्धत्वं चान्यथासिद्धत्वम् । ननु कारणेतरत्वेन सिद्धत्वं येनात्माश्रयादिः स्यात् । तञ्च दण्डरूपादेर्दण्डत्वाकाशादे रूपप्रागभावस्य प्रागभावस्थलेन साधकं प्रति व्यापार- भिन्न जनयतश्च कुम्भकारपित्रादेः सिद्धमेव । प्रागभावादिनिर्वचनापेक्षलक्षणमिदं 5. न च तत 10 15 कारणत्वं, न च दण्डत्वस्य तथात्वनियमेऽव्यावर्तकतया विशेषणवैयर्थ्यमिति वाच्यं; कारणताव्यवहारप्रयोजकीभूतज्ञाने विषयतया तस्य व्यावर्तकत्वात् शुद्धज्ञानात्तदव्यवहारात् । इत्थश्च तेन तेन रूपेणान्यथासिद्धत्वनिर्वचनमपि तद्रूपस्य कारणतानात्मकत्वबोधनायैवेति । यत्तु तथा सति घटाव्यवहितप्राकालवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकवत् वेमेति ज्ञाने प्रवृत्तिः स्यात् तस्य कारणतानात्मकत्वात् इष्टसाधनताधियश्च प्रवर्तकत्वात् । ताशदण्डत्वस्यैव तत्रारोप इति वाच्यं, तदनवच्छेदकत्वस्य वेमत्व एव ग्रहात् दण्डत्वादेः [26a]प्रागग्रहाच्च । न च तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेनैव तदपि गृहीतमिति वाच्यं, तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकवेमत्वादिवदिति शानादप्रवृत्त्यापत्तेरिति तन्न, यद्धर्मावच्छेदेन कारणताघटकतावत्पदार्थानां विलक्षणविषयताशालिज्ञानं तेन रूपेणैव तत्र तत्र प्रवृत्तिः, यथा तथाविधज्ञानविशेषादनुमितिः । अतएव वस्तुतो यन्नित्यं तदर्थितयापि भ्रमात् प्रवृत्तिरानुभविकी । न च तत्र तथाविधविशिष्टं प्रसिद्धमिति प्रागभावत्वञ्चानुयोगिताविशेषो भावाभावसाधारणमन निवेशनीयं गन्धानाधारसमयावृत्तित्वं वा तेन ध्वंसनिरूपित- कारणतानिरुक्तौ तदव्यवहितप्राकालत्वस्याव्यवधानविशिष्टतत्प्रागभावरूपविशिष्टत्वस्य जनकत्वादिगर्भतया आत्माश्रयादिति निरस्तम् । च यागादेः स्वर्गाव्यवहितप्राक्काला- सत्वादव्याप्तिरव्यवधानाप्रवेशे च प्रकृते दुर्वच व्यापकत्वमिति वाच्यं, स्वस्वजन्यान्यतरस्य तदव्यवहितप्राकालनियमस्यैव तत्कारणतात्वात् कालिकत्वव्यापारान्यतरसम्बन्धेन वा नियमस्य वाच्यत्वात् । अत्र प्राञ्चोऽन्यथासिद्धिपञ्चकं परिभावयन्ति। तथाहि-येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्ववर्तित्वज्ञानं तेन कार्यसम्भवे तेन रूपेण तत् तथा, यथा घट प्रति दण्डरूपत्वेन तद्रूपं दण्डेन कारणतावच्छेदकतयाऽनुप्रवेशनीयेन कार्यस्य घटस्य सम्भवे तेन दण्डेन तद्रूपं तथा । एवं प्रत्यासत्तिघटकतया यदनुप्रवेशनीयं तेन कार्य- सम्भवे अन्यस्य तथात्वं यथा दण्डेन दण्डत्वं रूपत्वेन तद्रूपं वा । न च दण्डरूपत्वेन तथात्वेऽपि प्रत्यासत्तिघटकीभूतदण्डेनैव तथेति वाच्यं, तस्य प्रत्यासत्तित्वघटकत्वाशानेऽपि उक्तरूपेण ज्ञातेऽपि तथाव्यवहारात्, उपधेयसङ्करेऽपि उपाधेरसङ्करात्, एतामादायैव यस्यान्वयव्यतिरेकज्ञानं तेन तत्तथेत्यवसीयते । यद्यपि लघुना गुरोरन्यथासिद्धनिर्वक्तव्याया आवश्यकत्वेन दण्डरूपत्वेनापि तस्य तव प्रवेशस्तथापि कारणतावच्छेदकत्वेन 80 20 25 .

·- I. 13 ] 80 শান্তদাতা महकारिबकल्यप्रयुक्तकायांभावबन्धं येनि। प्रदमित्यनुगयेनाह-सहकारीनि। सहकारित्वं कारगर्भमित्यन्योन्याश्रय इति नागदनीयम । महाश्व्युत्पन्न प्रति लनपाप्रणयनान् । लक्ष्य लक्षणत्वं च जानानं यत्रानवेगनंबर तयावं वाच्यम्, परिभाषाकरिछाया एव विभागे नियाममायादिति । 5 एवमन्यवरन्ननियनवयतिन एवं कार्यमन्मयेन्यत्य महमायमात्रम्, यथा गन्ध प्रति 26bपादिप्रागमावादेनट्टपति प्रति च तदन्यप्रागभावादः । अनच लगुना गुनः कानावच्छेदकव्यापकरूपेण च तस्यत्य ममत्तये अन्यनत्यत्यावश्यक्तनत्ययमाहुः । कमा जन्यमहन्नानकद्रव्यवत्वस्य महत्वत्यन्तु न कारणतावच्छेदकं यत्राकाशादिमहत्वस्य स्वरुपायोग्याचे कदाचित् लोग्बाना नियस्य नि न्यायान तदनुपगमे नु लापन 100 नमामान्यान्यन्यर नजन्यनायछेदकल्यान । जन्यममयनत्यम्पानेकद्रव्ययत्वास व बच्चिमाधाकार एक कारणलत्य प्रमनन्यान् । इत्यञ्चाभ्यपाल मनि यथाश्रनाथगादाय प्रस्त तनियंगनमत्यमायानात गुममनियन गुर्वन्तरसंग्रहाययावश्येनि अवश्यकन्यपूर्वनिना নানাননি। गुवामान्यायनिं प्रति व्यभिचारि । व्यभिचारवान्यरतो व्यतिरेकना, नेन স্থানান্তরাল নম্বর্ণ মনি মাদানিসালি। এ नत्र, वेन नान्यथा नियनत्यनिति बदन्ति । यस्नुनन्नु परिमानमानियामकन्याद न न संपणान्पानिदयनरं तदन्यन्यरि प्रवदानीयनिनि पलायनमा ल्यायः। एवं बुलालपिनुः कुल्लालबनानन्यवासिद्धी कुलालपिनृत्ये. मालया मिल्न जनसाभिमानजनकं प्रति पृथमिध्ये गृहीन एन जनसत्वेनाभिगना शनि माने अनि नेन ने प्रति ननया । जन व्यापागन्यायन विशेष्यमान मित्राः। एवं दाश्रयायेन घटं प्रति अन्याय जन प्रति पूर्ववनिले गीत एक नमी कर गदा नेन तनयेति याव्यमिनि मन्त्रदानः । यन्तुलन्द बदमा प्रतिमा का सम्माययानिक नन्दमयमय नलाग्नवं नियम, अनुगमम्म भावनाला काममान न नर्षियर्थना । अनपा संगन प्रतियोगः, प्रतियोगिना न साल मभी गारन्मादिकनमो नानुमान, अन्यमा गम्भी नगर का अरमाननवादगी नियम नानपानियोल भावा. 127कानीरनामशेयर न मान दलाल महालने । नानादि घटनामा न गयन्यत्र विनः। मुहकारी । अनवश्वरुमगन हन्छाया -

·No text on this page.

·1.13 82 न्यानुनुमाजदी विवादस्तहि ? कुत्र ? अनुप्राहकत्वसाम्बान , महकारिग्वपि प्रतिपदप्रयोगात . महकारिम। तत्रापि दहनादग्नुबाहकोऽधिकोऽस्त्येव यः प्रनिवन्धरपनीयते पनि यदि. नदा न विवदामहे । अस्मदभिप्रेतस्य चाभावाइरनुप्राहकत्यमशीशल्य निःसाधना मीमांनका अपि न विनिपत्तुमईन्ति। ततोऽभावादिरनुप्राहक इत्येक, 5 नेन्यपर. धनि विवादकाष्टायां व्युत्पादितशतस्यानुप्राहकत्वम् । किमपरमवशिष्यते यत्र प्रमाणमभिधानीयमित्यलमनिविस्तरण। रित्याह-विवाद इनि। कारणत्वमेव मनिपदवान्यं, तयानुप्राहक सहकार्यनु- ग्राहकम, अतः सहकारिण्यादिण्यपि ?] शनिपदप्रयोगात् किं महकारि वदों यतो दाः इति धार्यने इत्यात-अनुग्राहकत्वेति । यन सा हि स एव कार्य नबनुमा. तन कारणत्वं सहकारि च, तथा च महकारिभदे विवाद इत्यर्थः। ननु प्रतिवन्धका. पनेयमनुप्राहक मयाप्यङ्गीमियत एव, तत्र कथं विवाद इत्यत आत-तत्रेति । निःसाधना इति । अापत्तेरन्यथोपपनेरनुमानम्य चान्यथासिबलात मीमांस- कानां निम्माधनत्वं विवादाय[प?न्तिकारम्भिका ?] विप्रतिपनिमा.-"तत इति । एके नैयायिकादयः, अपरे मीमांसकाः । 1:, विचागद्गन्यादिति भावः । यानी विवाद इनि व्यवहारमुपपादगन्नाह-अनुग्राहकत्वेति । काम्याभायप्रयोजकाभानप्रतियोगित्तमनुग्राहकात्यग, तम भवदभिमतायां गनी अम्मद मि. मनं महकारियति। नयाच गह[27b]कारिषु विवाद एव शनिविवाद प्रतिभागः । गला महकारिगाँव मध्य प्रतिबन्धक पटियमाणे विवादमुपपादयनि-दहनादेरिनि । भिन्नः प्रतिवन्धकमन्त्रादिप्रयान भिरिति यदि कमलाम। वं नामाकमभिमतम, अस्मप्रितम्य प्रतिवन्ध कायमाणगा. नावानुमामाला दादादिकारणत्यं स्वीकृत्य मीमांसका अपि निगाना निगतिका Saini: यायिकमविपनननिनि नाग नागिन अमन सनावरण निकृपाः अभावादिवान । अनिकायमा ४. मेन नाममायामः । आदिवान पानणादिमिष्टाएक ::, नैयायिकाः ; अपर मीमांसकाः । गया न प्रयासकामाना या बाद नागा मा गाभिमानाम अनुमान सा I मानतादे प्रनामालगाया निनिमादित मापियो दिन घर मात्रमा मान्यनिनि । मामान्यमाना ग ॥

·[ I. 18 83 प्रथमः स्तवकः 5 15 1 तथापि चेनन एवायं संस्त्रियते, न भूतानीति कुनो निर्णय इति चेत् ? उच्यते । भोक्तॄणां नित्यविभूनां सर्वप्राप्तावविशिष्टायां विशिष्टेरपि भूतैर्नियामकाभावात प्रतिनियतभोगामिढ़ेः। न हि तच्छरी तन्मनम्नानीन्द्रियाणि विशिष्टान्यपि तस्यैवेति नियमः, नियामकाभावान् । नथा न माधारणविग्रहवत्वप्रमशः । न च भूतधर्म एच कथितनं प्रत्यमाधारणः. विपर्ययदर्शनात । द्वित्यादिवदिति चेन्न । तस्यापि शरीगदितुल्यतया पक्षत्वान् । नियनचेतनगुणोपप्रहेणेव तस्यापि नियमो, भूतानीति । शरीरादीनीत्यर्थः । ब्रीहिए कांता[ काण्ड ? ]स्यापास्तत्वात् । भानमत्यासत्यविशेष किश्चिदेव शरीगदि कस्यचिदेव भोगसाधनमिति नियामका- भावो भोक्तसंस्कार मानमित्यर्थः । विशिष्टान्यपीति । संस्कृतान्यपीत्यर्थः। विपर्ययेति । भूतधर्मादीनां माधारण्यदर्शनादित्यर्थः। व्यभिचारमत्र शङ्कने- 10 द्वित्वादिवदिति । भूतधर्मो द्वित्वादिर्यथा प्रतिनियतभोगजनकस्तथाऽपूर्यमपि स्यादित्यर्थः। तत्राप्यपेतावुद्धिग्य नियतचेतनगुणो निमित्तं येन नियतभोग- साधनत्यमिति कुतो व्यभिचार इत्याह-तस्यापीत्यादि । 'प्रत्यात्मनियमामृत रिति [ १४] कारिकांदा व्याक शकते-तथापीति । संस्मियते यागादिना भूतानि शरीरादीनि । तथा २ भूतनिष्ठं योग्यमेव फिशिद यागादिजन्यं स्वर्गानुकून स्यादिति तदधिष्ठानाय नेश्वगेश्यम् इति भावः । नित्यविभूनामिति । अल नित्यत्वं भूतोपरगे तनिष्ट सत्यागेपरमात् भोगो न स्यादित्यनोपयोक्ष्यते । विभुत्वञ्च सर्वदेहप्राप्त्युपयोगिदेहप्राप्तिस्तत्संयोगः विशिष्टयागादिजन्यसंस्कारवद्भिः भूतैर्दहादिभिः नियामकाभावात् । अवय गोगो जनयितव्य इत्यल नियामकाभावात् प्रतिनियत- भोगासिद्धेस्तत्प्रसमान कुतो निर्णय इत्यत्र हेनुप्रट्ने उत्तरम् इदानीमिति । पञ्चम्यथा- 20 न्वयसलेव । तद्भुतं यदीयं तवृत्तिना संस्कारेण तस्य भोग इत्यत्र नियामकमस्त्वित्यत्राह- न हीत्यादि। विशिष्टान्यपि यागादिजन्यसंस्कार]वन्त्यपि । तथा च शरीरादे- मतदीयतानियागकमपि भोनिष्टोऽदृष्टविशेषो वाच्य इति भावः। तथाच भोक्तृनिष्ठ तादृशादृष्टानभ्युपगगे माधारण विग्रहवन्यप्रसङ्गः, मपां शरीराणां सर्वीयत्वप्रसङ्गः । कञ्चितनं प्रत्यसाधारणः कस्मिश्चिदेव चेतने भोगजनको, न सर्वत्र । विपर्ययेति । 25 नीलादी भूतधर्म असाधारण्याभावदर्शनात् भूतधर्म तत् कल्पयितुं न शक्यत इति भावः । [28a] दर्शनमात्रमप्रयोजवं, नियमश्च नास्ति, द्वित्वादी व्यभिचारादित्याशयेनाह- दित्वादीति । यथा भूतधर्मोऽपि द्वित्वादिः प्रतिनियतात्मनिष्ठं साक्षात्कारं जनयति, यागादिजन्यसंस्कारो भूत निष्ठोऽपि तथा स्यादित्यर्थः। तस्यापि. द्वित्वादेरपि तदीयता- नियामकात्मवृत्तिधर्मस्याभावे साधारण्यमेव शरीरवत् स्यात्, नियतचे त]नगुणोपग्रहेणैव 30 तत्तन्निष्ठापेक्षावुद्धिजन्यत्वेनैव तस्यापि द्वित्वादेरपि नियमो नियतनिष्ठसाक्षात्कारजनकत्वम्, - ·- I. मापनमानी न तु नसत्यना'माग स्वयविंगपान। नयापि नाजन्नर निनपानी विकतो बापर्क किमिति जना . कार्यकारणभावभप्रमाः। मोरादीनां मननगीपनगंव बहमनदीपलयः । न यथा उच्छोपनहेग प्रयत्री. नानोपरगन्छादयः, नदुपयोग मुपादय ट्यादि। प्रतयि चेतनगना पत्र बुद्ध यादयो नियामकाः स्युगिन चन्न । दागदः प्रायः नेपामनगन। नया च निरनिशयानंतनाः, माधारणानि मनानानि न भुमिनियम उपपाते । एतेन मांज्यमनमपाग्नम् । तजन्यच मात्रेण भूतजन्यत्यमाण। अत्र नियामकामा मदने तथापोति । कार्यकारणभावमेवाट शारीरादीनामिनि। तद्धर्मजननोपलव्धेश्चेतनधर्म- जननापनन्यः। ननधापनहर्णय तनधानपनिगिनि कार्यकारणभाव इत्यर्थः। 10 तस्य वर्गनि-तद् यथेनि । प्रकृतेऽपीति । गर्गगदीनां नियतमोगसाधनत्य- उपाययः । तपामिनि। बुडचादानामिन्ययः। निरतिशया इति। अदृष्ट नहिता पधः। पतारना 'प्रत्यात्मनियमाद भुन रित्यादि.४ कारिका- प्रतीका? व्यान्यातः। ननु चनश्चिनिशक्तिः पुरुषः, नत्र व नत्र च न भोगी नायब. किन्तु बृद्धिग्य भावाष्टकमम्पन्ना इत्यत आह-पतेनेति । अभ्य चननधर्मयुतपादनंनत्यर्थः। 1: न जनामांबा गजलनामांबा स्वयं स्याम दिलादेग्नेन स्पेन गपादि- अिधिनसामान नलादिसामागवन नियामकन्यामायादिति यापन । नधापीनामा मात्र मनन जन्यावय। धमकान मियादी मात समन्यन्याय व्यवछटः! नियमापनी प्रनिनियनमय प्रनिनियन. 1) माला frof. बायकलियर्थः। कार्यकारण। प्रशिनियाननीय प्रतिनियामाननम्मानमारिय:। कामदापोन विटयान-शारीगदीनामि। प्रीत नाम बदनादयः भवनमा बदनादन निलाममा सा, महामानवनिमयन्याय मनमाननियनी माना! शरीरादेरि नाचगन नमानाम- मायः । मनः। समलायका नाममा गालामा मांगया. सपनेनन। माय मानेननः । ....~..-.-. . ::- ·| I. 13 85 थ त L: टानगन्यानरमः पुगगः । आदि- पानीमा परि गामिना ! मनी मालानिमः । चिनिग्य विषARATHI, नापि मानिस नदीमम्ममावा. मधागि summiti innit पती अकारणमिमा प्रमानिका । अशामिण rismristian! पटमा अन्यमांनाधयन्या । आदिकारणं Mirrial EET परिणामिनीनि । तत नि । प्रतियः; मादादीनि । "महान , मानोरकारः, आरक्षगन् Pawariladesनभाः। न पियानो गटाचीन नामन्यन्य: माया का ETATIगुणगी किमानानिमार्णालिकया PATER गिनिरिनिनितिधिमा समिनिष्णापा नियनया मोतः 10 कहानिnai शनिशानामानिनि मायः। ननु नैनन्यं प्रगती प्रतिमि निशिगननाताम: . Foमालाविना पन आह. नापोनि । नदीमनाया विषयमाभावा । नधापानि । नयापिनियत्यान Hirint एवमि। मनि- अकारण aririk अकार्य। आहापोरा RRIERE: पगमार-कटस्येने। मार-कटस्व। माती मिना स्यों THERE ARE-तन्यरूप । TET लभः। Mesh RAEलिगा । आदीसानिलागोत्परम्स मानामालानी:: माता मानसिये. famARRIAL-अचंतन । मा-परिणामिनी। तथा नाम minla[ 2Sb HEET प्रती मानमार-तत दी। मः। गान माम मानस भागः। भारिपदा. दEEPRINEETIN:1 अगए: "प्रमोमदान मागागाणी"नि नागिलान नाशि माधानिपराम्पसमय गिदारिमाया PREET निपनि-न होति। मितिः पुमपागलं. चैतन्यं 20 विषयकामानाना मम्मकारागाना। अनिमाक्षेति। पितः सादिकत्येन गरि नितेः पुरपाय पिगम्बन्धे गोली न पापिः । तयोरनित्यसम्बन्मोपगमेनु आवश्यको मादारितिभाः। नापीगि । प्रशामिरेल गाक्षाद्विषयसम्बन्धस्वभाषा, चितिध तत्मायनेय ततःगम्यदेति न तदपणा पति भावः । चितितत्रसम्बन्धयो. नित्यतया मयंदेव चितेविषयोपचाने माप्यनिर्मोक्ष इत्याह-तथापीति। 30 भारः।

·... 15 . न नाय नमः नमः नन्द नंक -- कर निरनिया: न्न निकायम बनाया विय सचिवमानमः मन्द मान विकलादिगनने मत दिपनारद: नापति: आवन्याटि विद्या दयावनिया मलविन्याय गमनम्नन्द्रिका नि. टिमरन कम गति दिनमान माननीया विनि मानवबननयनादियः: न्नु विन्या इन्द्रिद्वारा निविनयात्मनः मनु. दि नन्दलीय कानुनयन इन नापन्नियनादि नि साहीन न्यादिन्द्रियमन निनादान मल्लादिन्याच्यामति नमान्दारमा मना कर निरी नापन्नियमनांद्वान : विन्यामन सी यगरी- पनि काद: बिचिन्द्रियनद्वारा चिनिननदं मन्यमेव अब बार--स्वप्नं न : मायान्नु कामाया दिन ::::::::...., ::::::::: : नापि बटादि ... हा. नागन्द्रिय :: : "::.::::. ::: क्याम .. . नातीन्द्रियन्नाहा ܀ सराई . .::::::

·[ I. 18 87 प्रथमः स्तवफः AAP---.... ---- व्यावाभिमानिनो नरस्यापि नरत्वेनात्मोपधानायोगात् । नाप्यहङ्कारपर्यन्तव्यापारण, सुपुप्त्यवस्थायां तद्व्यापारविरमेऽपि श्वासप्रयन्नसन्तानावस्थानात् । तद् यदेतास्वव- स्थासु सव्यापारमेकमनुवर्तते, यदाश्रया चानुभववासना, तदन्तःकरणमुपारुढोऽर्थः पुरुषस्योपधानीभवति । भेदाग्रहाच निष्क्रियेऽपि तस्मिन्पुरुपे कर्तृत्वाभिमानः, तस्मिन्नचेतनेऽपि चेतनाभिमानः. तत्रैव कर्मवासना । 5 व न मानमस्तीत्यत आह-नाप्यहङ्कारेति । सुपुप्तावस्थायां मनोबदहङ्कारोऽपि निवृत्तव्यापार एव, तथा श्वासप्रश्वासप्रयोजकजीवनयोनियनः कस्य व्यापारः स्यादिति तदनुरोधेन बुद्धितत्त्वमावश्यकमित्याह-सुपुप्तेति । कारणान्तरानेदकान्तर- माह-यदाश्रयेति। अनुभवम्पा बासनाऽनुभववासना, न त्वनुभवजन्या वासना संस्कारः. सांख्यैस्तदनभ्युपगमान। तदन्तःकरणमिति । बुद्धितत्त्वेन सम्बद्धो 10 गोघटादिः पुषण चैतन्यन सम्बध्यत इत्यर्थः। ननु यदि बुद्धौ न स्वाभाविकं चैतन्यं, तदा ऋतिसामानाधिकरण्येन तज्ज्ञानमनुपपन्नमित्यत आह भेदाग्रहादिति । बुद्धितत्वेन भेदाग्रहादित्यर्थः। तस्मिन्निति । बुद्धितत्त्व इत्यर्थः। पुरुषभेदा- ग्रहाच चैतन्याभिमानमित्यर्थः। कर्मजनिता वासना धर्माधर्मादिवि ?त्यर्थः। ननु जनकत्वाचाहद्वार इति नात्मेति भावः । बुद्धितत्त्वं साधयति-नाप्यहङ्कारेति । 15 तद्यापारविराम-पि उक्तानाम[ 29a दक्षारपर्यन्तानां व्यापारविरामेऽपि । श्वासेति । जीवनमोनियत्नावस्थानादित्यर्थः । स मनोव्यापार एवास्त्विति वाच्यं, मनोव्यापारप्रयत्नस्य इच्छाजन्यत्व नियमादिति भावात् । तथा च जीवनयोनियत्नव्यापार. कत्वेन तदुपेयमिति सिद्धम् । तस्यतरविलक्षणं तद्वमान्तरमपि वर्णयन्नुपसंहरति- तस्मादिति । एतामु जागरस्वप्नसुपुमिदशासु सव्यापारं श्वासप्रश्वासजनकप्रयत्नवत् एकं लाघवसहकारेण एकत्वेन सिद्धम् अनुवर्तते, अननुवर्तने तु निरुक्तव्यापारानुवृत्तिन स्यादिति भावः। अनुभववासना अनुभवरूपा वासना सूक्ष्मरूपेणैवावस्थितस्यानुभवस्य स्मृतिजनकत्वमिति तसिद्धान्ता ?]दिति वैधर्मयान्तरमाह-तदिति । तत् महत्तत्वाख्यमन्तःकरणम् उपारूढ़ः तत्समवेतवृत्तिरूपज्ञाने विपयतया पुरुषस्य निलंपस्यापि आन्मन उपधानीभवति सम्बन्धो भवति । तथा च तथाविध- परम्परासम्बन्धेनैव पुरूपस्तत्सम्बद्धस्तदा संसारी, तादृशसम्बन्धापगमेन तदसम्बद्धे च मुक्त इति ध्येयम् । ननु कृतिरूपव्यापारवत्त्वात् बुद्धितत्त्वमेव कर्त, तथा च पुमपः कत्तति कथमभिमान इत्यत्राह-निष्क्रियेऽपीति | निर्द्धम्मिकेऽपी. पुरुष कर्वभिमानगुक्त्वा कर्तरि पुरुषाभिमानमाह-तस्मिन्निति । बुद्धितत्त्व इत्यर्थः । परस्पपरस्मिन् परस्राध्यास इति सिद्धम् । ननु धर्माधर्मयोः 30 कृतिसामानाधिकरण्ये तावपि तत्रैव स्यातामित्यत्तेष्टापत्तिमाह-तत्रैवेति । बुद्धितत्त्व 20 . सम्बन्धः 25 यदा त्यर्थः ।

·-- - SS पत्नुमा निरः अनी ननं व्यापार धन्द्रियाविशन्यन्तु मनमः, अभि नंगा यमदनायो :: मावि विपागवती । पुपोषगगो विश्ली- भनय नि ना नि नलागलो कम्बामा पुनिवनि स्यादित्यन -पुन्यस्विति । पुरुषम्य निलेपत्यं निधन भनिनन्यांमत्यर्थः। ननु मनोहाच वेतनस्य विग्यसम्बन्धी प्रस्तु चिनिन्द्रित माद आलोचनामिनि । भालोचनामिन्द्रियान्युपगमान । अकिलिलो मना नया ने इनानः टनरश्वः प्रत्ययो न जात इति । आलोचन विजय. चढ़ा करताना मदन प्रति नियनं व्यापार आलोचन- मित्यादि । अभिमान इनि! वन व्याघ्रा गरीमियाद्यभिमान .'' इन्। कृत्यव्यवसाय: मान्य अयनायो बुद्धयुमिनबन्य मादाग्व्यन्य कापार नि संयंत्रामुः। ननु कृत्य व्यवसायः कतिमनया मानं, ना कायम मनाया न मार--ना हीनि । हिंमदो नौ। पुनवचैतन्योवगगा नदनुः समिया मन्मभ्ययमायाकारमाह-भवति हाति। विभजन- नत्र मिशननन्य निर्मलाया या प्रतिविम्ब उपधान. नधानान्विरमेय, । ना मान सम्मानी म नुन, नः च बार विना -पुन्पस्विन । न निकोधिका अनिय माः निलेप ! तम्ले, नाले दार्थः । -आलोचनागत! नियन्द्रिया, मन्टन र सामान जननादिनि मानः ! विकार मनिका, सोदा जानन नाम दिनिका ran दरार मनाया जाने माजिक नः न ममम, मन नमः नंगासमनः । का दम 201 र मंगला Triani: : रायमान ......:::.मा. vi -अंगनयनी ra- ... माही +Mrs. - भर्यान ही !

·[ 1. 13 89 प्रथमः स्तबकः . इत्यत यथा दर्पणस्येव मुखोपरागो भेदामहादतात्त्विकः । इदमिति विषयोपरांग इन्द्रियप्रणाडिकया परिणतिभेदो दर्पणस्येव निःश्वासाभिहतस्य मलिनिमा पारमार्थिकः । एतदुभयायत्तो व्यापारावेशोऽपि। तत्र एवंरूपव्यापारलक्षणाया बुद्धविपयोपरागलक्षणं ज्ञानम् । तेन सह यः पुरुषोपरागस्यातात्त्विकस्य सम्बन्धो दर्पणप्रतिविम्वितस्य मुखस्येव मलिनिमा, सोपलब्धिरिति । तदेवमष्टावपि धर्मादयो भावा बुद्धेरेव, 5 चैतन्येन बुद्धर्वास्तवसम्बन्धाभावात्, यथा दर्पणे मुखसम्बन्धमन्तरेणापि मुखभ्रम इत्यर्थः। 'विपयोपरागों' विषयोपधानं, तच वास्तवमेव, 'इन्द्रियप्रणालिकया' बुद्धौ ज्ञातरूपविषयसम्बन्धत्वात् । एतदुभयायत्त इति । पुरुषोपरागविपयोपराग- महिम्ना कृतिमत्तयाऽध्यवसाय इत्यर्थः। ननु ज्ञानमेव चैतन्यं, तत् कथमनयोर्भेद आह-एवंरूपेति । कृत्यध्यवसायलक्षणव्यापारविशिष्टयोरित्यर्थः। 10 विषयोपरागेति । इन्द्रियप्रणालिकया वुद्धौ विषयस्य घटादेर्यः सम्बन्धो. वृत्ति- विशेषस्तदेव ज्ञानमित्यर्थः । तेन सहेति। विषयोपरागेण सहेत्यर्थः । दर्पणनिष्ठो मलिनिमा दर्पणप्रतिविम्वितमुख्यातोमुखादौ ?] दृश्यते तथेत्यर्थः । तथा च 'घटं जानामी'त्यनुव्यवसायाख्या 'उपलब्धिरित्यर्थः । ननु तथापि मुसु?]- खाद्याधारता पुरुषस्य, तथा व कौटस्थ्यविरोध इत्यत आह-तदेवमिति । ज्ञान- 15 सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मरूपा 'अष्टौ' धर्मा इत्यर्थः। संस्कारस्य तेरनङ्गीकारात् मध्ये दर्पणस्य दर्पणवृत्तिधर्म मुखोपरागः मुखतादात्म्यं भेदाग्रहात्तादृशभ्रमविषयतामापन्नः, अतएवातात्विकः। अत्र च महत्तत्त्वं दर्पणस्थानीयं, तनिष्ठश्च धर्मो वृत्तिरूपं ज्ञानं, तत्र चैतन्यस्यामेदारोपात् स्वाभेदारोप विपयज्ञानसम्बन्धेन चैतन्यस्य घटप्रकाशकत्वं, चैतन्याभेदा- रोपविषयत्वादिति भावः। प्रकृते च दर्पणस्थानीयं महत्तत्वं, निःश्वासश्चेतना, मेदाग्रहः 20 अभिहननं, तेन सम्बन्धेनारोपः, मलिनिमस्थानीयं वृत्तिरूपज्ञानम् । एतदुभयेति । विषयोपरागलक्षणज्ञानयोः स्वाश्रयाभेदारोपविषये पुरुपवैशिष्टयं भासते इति तदुभयायत्तता। बुद्धिज्ञानोपलव्धयस्तन्नये भिन्न भिन्ना इति दर्शयति-‘एवंरूपव्यापारलक्षणायाः' निरुक्तकृत्य- ध्यवसायरूपो व्यापारो लक्षणं व्यावर्तकं यस्यास्तद्रूपायाः। एतेन ज्ञानोपलब्धिभ्यां भेदो दर्शितः। विषयस्य घटादेश्चैतन्येन समं स उपरागः सम्बन्धस्तल्लक्षणं तत्स्वरूपं तेन ज्ञानेन पुरुषोपरागस्य उपरक्तपुरुषस्य बुद्धितत्त्वे अभेदारोपविषयस्य पुरुषस्येति यावत् । दर्पणेति । बुद्धितत्त्वं दर्पणं, मुखमात्मा, दर्पणमलिनिमा च बुद्धितत्त्वनिष्ठं ज्ञानं, तत्र मुखं मलिनमितिवत् तत्र चेतनोऽहं जानामीति । ननूक्तप्रणाल्या · ज्ञानं बुद्धेरेवास्तु, अहं सुखी अस्मीति प्रतीतिबलात् सुखादयः पुरुष एव सन्तु ? कूटस्थश्रुतिविरोध इत्याशङ्कायामुपसंहरति-तदेवमिति । एवं ज्ञानस्य बुद्धिनिष्ठत्वव्य- 30 वस्थि[30a]तौ अष्टौ धी ज्ञानेच्छाकृति द्वेषसुखदुःखधर्माधर्मरूपाः, तन्नये संस्काराभावात् O.P:76-12 25 तथा च ·ar . . from दन निम्नम याद त्रमा नियनारनिना नन पर नः ! अन्यथाऽनयर न्यायसंमागंधा प्र.यः ॥१४॥ : नदिन 1. मुगादिनमः। मस मन चलः परिगामिन्यात अनियम- गया. करने का निमः: गन टम्पायय श्रीगन नाना: भागवत' सामना कियादिनन्नयः ३३ सयमा निभान. नवनिमाविकामांय धर्माधी समनि माननिय : 'यति लागि मान अनिम्नानायिका स्य धमांदर भोगदियानन्यो। तिना कायन : स एव उन पत्र इति । न्यब :-- -----अन्यात . यानन्यः कनान्यनिता. नदानन्य : ". जेनियन नदुग्धानन्य 15 मित्र प्रमाणित , : ती नावां दर : सविता ! चिन् । .:::::: "नमानचनि। पुरुषम्य । म कम चिनु : ' नमा :::..': ::::::::: .:-नित ::::::Param . ..N : . ":. नगिन।

·[ 1. 14 91 प्रथमः स्तबकः 5 । कृतिसामानाधिकरण्यव्यवस्थितस्तावद्धमीदयो नियामका इति व्यवस्थितम् । चेतनोऽपि कतैव। कृतिचैतन्ययोः सामानाधिकरण्येनानुभवात् । 'न चायं भ्रमो, वाधकाभावात् । परिणामित्वाद् घटवदिति वाधकमिति चेन्न । कर्तृत्वेऽपि समानत्वात् । तथा च कृतिरपि स्वाभाविकी महतो न स्यात् ।। त्वादयमदोप इति चेत् , तुल्यम् । अचेतनकार्यत्वं वाधकं, कार्यकारणयोस्तादात्म्यादिति चेन्नासिद्धः । न हि कत कर्तुः व्यवस्थितमिति। कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गभयेन व्यवस्थितमित्यर्थः। अनुभवादिति। चेतनोऽहं करोमीत्यनुभवादित्यर्थः। ननुक्तं चैतन्यं कर्तरि प्रतिविम्वितं गृह्यतेऽतः । सामानाधिकरण्यं नानुपपन्नमत आह-'न चेति । ग्रामौत्[ भ्रमात् ? ]सर्गिकं प्रामाण्यं 'वाधक' नैवोपपाद्यते, अत्र च नास्तीति भावः । बुद्धिरचेतना परिणामित्वादिति वाधकं शङ्कते-परिणामित्वादिति । तर्हि 10 बुद्धिर्न · कर्ता परिणामित्वादिति कर्तृत्वमपि बुद्धितत्त्वस्य "स्वाभाविकत्वे न स्यादिति परिहरति-कर्तृत्वेऽपीति। न त्वहं जानेऽहं या[ य ? ]त इत्यनु- भवादिदमनुमानं वाधितमित्यत आह-दृष्टत्वादिति । चेतनोऽहकरोमीत्यनुभव- स्थापि सत्वादाह-तुल्यमिति । ननु बुद्धिर्न चेतना द्य[ अ ? ]चेतनकार्यत्वादिति बुद्धावचैतन्यं साधकं स्यादिति शङ्कते-अचेतनेति । अत्र विशेष्यासिद्धिमाह- 15 नेति । तदेवाह-न हीति । जायमानः सराग एव दृश्यते, एवं पूर्वपूर्वमित्यनादितैव चेतनोऽपि चेतन एव, तेनाचेतने तादात्म्येन कर्तृव्यवच्छेदो लब्धः, कत्र्तव नाकर्ता, तेन विशेषणसङ्गत्या चेतनत्वावच्छेदेन कन्यत्वव्यवच्छेदो लभ्यते। कृतीति । कर्ता चेतनो वा, चेतनः कर्त्ता वा, चैतन्यप्रकारिकायाः कर्तृत्वप्रकारिकाया वा प्रमितेविषयत्वात् , चेतनवत् कर्तृवद्वेति प्रयोगः । स्वरूपासिद्धिं शङ्कते-'न चेति। वाधकमाह- परिणामित्वादिति । कर्ता न चेतनः परिणामित्वादित्यर्थः। न कत्तुं त्वेऽपोति । बुद्धितत्त्वत्वेन भवद भिमतं कर्तृपरिणामित्वादि[30]त्यपि स्यादित्यर्थः। ततः किमित्यत्राह- तथाचति । "स्वाभाविकी' तात्त्विकी । बाधं शङ्कते-दृष्टत्वादिति । कृत्याश्रयत्वेन बुद्धेरनुभवसिद्धत्वादित्यर्थः। अयं प्रतिवन्दितया उक्तो हेतुः, न दोषः नास्सदनुमाने दृष्टान्ततयाऽप्रयोजकत्वशङ्काप्रसञ्जकः । तुल्यमिति । कर्तुरपि चेतनत्वेनानुभव- सिद्धत्वात् तत्र तदभावसाधने वाध इत्यर्थः। वाधकं कर्तुश्चैतन्याभावसाधकम् । अचेतनेति । अत्र कार्यत्वमेव विवक्षितम् । 'अचेतने ति तर्कस्फोरणाय । अत्रानुकूल- तर्कमाह-कार्यकारणेति । अकर्तृकार्यत्वादकर्तृत्वमपि सिद्धथेदिति प्रतिवन्दिसत्त्वेऽपि मूलदोषमाह-नासिद्धोरिति । The printed editions rend नायं for न चायं । The printed editions read भाविकी for खाभाविकी. 30 20 28 I 2 ·यद् यति। 10 ? क- I. I. ! 92 यानुनमानी काचे प्रमामन्ति । प्रन्युन 'बोनगगजन्मानान' (न्या. ३-१.५ ) पनि न्मयादनादिनय नित्यति । यद् या कायें वयं तस्यने नस तम्य कारणात्मकन्ये गगाइयोऽपि प्राली स्यारतंत्र्याः न्युः। तथा च मैव बुद्धिर्न प्रकृतिः, भावाष्टकसंपन्न- त्यान। स्मृन्तानपहाय सूक्ष्मनया ने नत्र सन्नीनि चन, चतन्यमपि नथा भविष्यनि । ; दयान्यनिद्री तुः। नया मनि घटादीनामपि चैतन्यप्रसङ्गम्वादात्म्यादिति चेत, कायत इत्यार-प्रत्युतेति । यथा रागादिरहितापि.प्रकृति- वकी रागादिकं जनयति, पवं चैतन्यरहितापि चैतन्यं जनयमिति भावः। बुसों गगादिस्वीकार दपनमाह तथाचेति। 'सेंब प्रतिव. ने रागादयः। 'तत्र' प्रपती। तयेति। मुक्ष्मम्पमित्यर्थः । अप्रसिद्ध इति । 'अचेतनकार्य- মা'র দ্বিাপানিষ্টিফি। तथा सतीति । प्रकृती चैतन्य सति नन्परिणामेषु घटादिषु चैतन्यं स्यादित्यर्थः । 'तादात्म्यान' कार्यकारणयोः । पायं सनि गगादिमादीनां ? ] बुद्धि कार्यत्यन गगादयोऽपि घटादी म्युरित्यार- माभकामानामुनया बारामाद-प्रत्युतति वीतराग पनि । वीतरागस्य नागस्य जान प्रश्यने, रितु मगमस्यय जनम | सच गम माधगताधीमाध्य महालाना ন নানা নানাগিননানুযাদি গুণি না गा, सम संस्कार, ग न जम्माननान एक नामः, एवं पूर्वपूर्वजनगार मीनारे अनादिनानां पयंत्रमानमित्यर्थः। नयमनातीयम्य मारणामका कारणनित। अंधारनामा--तथा चेगि। मंत्र प्रकृतिपन भवदगिमार बुद्धिमहत्तगं, न म प्रा बनानादिका। भावनि। मानेमाप्रयत्नपगुणदावमायमानदया। नानगरपानावानजनमानसमापसे । नत्र देष गाया मान समय नये निश मानेला कापमानापमान कारणमा महान fai नाम Als, नमामि गोगामेन प्रत्येक नामाना नमस्सग .: मामा गमी पनि तानाशनाय नमाम ५ किया- स्थूलनामिण। अन्रमता अरमान .. ::.:. भारः । - गामना ! नापी ::: अभागा ना i:::::mir नया 31 a मा । T मा गदिम जाद.-- - -- . .........

·I. 14 प्रथमः स्तवफा 93 रागादिमत्त्वप्रसोऽपि दुर्वारः । "सोक्षम्यश्च समानमिति। तस्मात, यज्जातीयात्कारणाद् यज्जातीयं कार्य दृश्यते तथाभूतात्तथाभूतमात्रमनुमातव्यं, न तु यावद्धर्मकं कारणं तावद्धर्मकं कार्य, न्यभिचारादिति किमनेनाप्रस्तुतन ? यदि च बुद्धिनित्या, अनिर्मोअनसनः । पुंसः सर्वदा सोपाधित्वे स्वरूपेणानवस्थानात् । अथ विलीयते, ततो नाइनादेविलय इत्यादिमत्त्वे तदनुत्पत्तिदशायां को नियन्ता ? 5 रागादीति। ननु रागादयः सूक्ष्ममात्रया घटादो सन्तीति यदि, तदा चैतन्यमपि ताहरू स्यादित्यत आह - 'सूक्ष्मता चेति । तदेवमचेतनाया अपि प्रयतेश्चेतना बुद्धिः स्यादित्युपसंहरति-तस्मादिति । अप्रस्तुते चैतन्याश्रयस्य जन्यत्वमेव नास्तीति तजनकचिन्तायांक प्रस्ताव इत्यर्थः। द्वितीयं फारिकाप्रतीक व्याचऐ-यदि चेति। स्वरूपेणेति । कवल्यात्मनेत्यर्थः । तदनुत्पत्ति- 10 दशायामिति। बुद्धचनुत्पत्तिदशायामित्यर्थः। को नियन्ता किनिष्टेनादृऐन पुनर्जन्मादि भवेदित्यर्थः । नतु[ नु ? ] प्रकृतिनिष्टधर्मादिनियामकः स्यादित्यत आह- तथा रागादीति! घटादीनामित्यनुपज्यते । सौक्ष्म्यञ्चेति । घटादीनां सूक्ष्म रागादिकमसि । तथाच तदापादने शटापादनमित्यर्थः। समानमिति । चैतन्यापादनेऽपि तथैव इष्टापादनमित्यर्थः। उक्तापादनेऽप्रयोजकत्वमाह-तस्मादिति । 15 'यजातीयात्' यजातीयधर्मकात् । 'यनातीयं यजातीयधर्मकम् । व्यभिचारादिति । धर्मसामान्य निरूपितव्यासो कपालजन्ये घटेऽकपालात्मके आगन्तुकधर्मनिरूपितायां तत्र सफ्रियारब्धे निश्क्रिये गुण निरूपितायाञ्च विरुद्धगन्धरसवदारब्धे व्यभिचारादित्यर्थः । वक्ष्यमाणयुक्त्याऽजन्यत्वमेव रागादिमतोऽसिद्धमित्यभिप्रत्याह-किमनेनेति। कारिकाया द्वितीयाद्वै व्याकरोति-यदि चेत्यादिना। 'सोपाधित्वे' बुद्धिसम्बन्धेन विषयोपरक्तत्वे। 20 'स्वरूपेण' विषयानुपरागेण । विलीयते च बुद्धिः, अनादेर्भावस्य, आदिमत्त्वे च बुद्धः । तस्या बुद्धेरनुत्पत्तिदशायां को नियन्तेति । एतस्यैव पुरुषस्य इयं बुद्धिविषयोपरागरूपा नान्यस्येत्यत्र किं नियामकं, पुरुषस्य निर्द्धर्मकत्वात्, प्रकृतेरेकतयाऽनियामकत्वात् , बुद्धेरेव तदानीमसत्त्वेनादृष्टस्य तनिष्ठस्य नियामकत्वा- . 25. 1 गहरमिय reads सूचाता च समानेति ।

·ܫ { ܚ ܀ * ܕܫܫܟ ;- M ܘܰܪܝܺܘܪ :ܐ ܚ ܫܫܐܙܢܟ ??? ܀ ܟܪܵܝܝܼܵܝܵܐ. ܪܵܝܵܐ ܕ ܚܕ:ܕܞ ??: ;F:;.. : ܇ ܀ q - mx- : ? dir;܇܇܇܇ ܗܕ-;;3xqz:=: -::-; :- ܀ ܀ ܀ : ܕ'r- --;; ?? ? ?? ܐܵܗܵr- .: ܊ ܕܼ ܕܼ܃ ܃ ܃ :::ܕܼ ܇ - .. ܀ i ܚܫܚܝ : :::: có giá trị ric ܕܕܕܕܕܕܕ ܕܕ .e.www.r . - x .- ; - urfy܀ ?? ? ?:::» :.;ܝܼܚܲܕ݂ ܀-:ܐܝܼܢ , ܟ݂ܕ݂. ܕܕܼ܃ ܊ ?::: ܫ ܕܝܬ ܟ ܆܇܇ ܕ. ܀:.. ܝ ܝܲܐ ;::: :::; . ..::: :4 -- ܟ ܙ ܀ ;. ܀ ܚܰܝܳܢܳܐ -'f ·प्रथमः स्तवकः [I. 14 95 संव हि तत्तयाहारगोचरा तेन तेन शब्देन व्यपदिश्यते, शारीरवायुवदित्या- गमोऽपि सङ्गच्छते 'इत्यतोऽपि हेतुरसिद्धः। अधिकारनिवृत्त्या बुद्धेरप्रवृत्तिरपयर्गः, वासनायोगधाधिकारः, ततः संसारः। धर्मधर्मिणोरत्यन्तभेदे च कौटस्थ्याविरोधः । मंदश विरुद्धधमांन्यासलक्षणो घटपटादिवत् "प्रत्यक्षसिद्धः । प्रकृत्यादिप्रतिपादकश्रुतिविरोधं परिहरति-सैवेति। शारीरेति यथा शरीरे 5 एक एव वायुः प्राणापानादिव्यापारवत्तया पञ्चसंशक इत्यर्थः । हेतुरिति । अचेतन- फार्यत्वापा इत्यर्थः। असिद्ध इति । विशेषणविशेप्योभयासिद्धेरि ? ]ति भावः । स्वसिद्धान्तानुसारेण सांख्यमतं सङ्गमयति-अधिकारेति । 'अधिकारों' दोपस्त- 'निवृत्त्या' तत्कार्यप्रवृत्तिरपति । वासना धर्माधर्मरूपा, शानवासना संस्काररूपा, तद- धोनी दोष इत्यभेदात्तथोक्तम् । अत्र कौटस्थ्यं नित्यत्वं, तथा च धर्माधर्मादिनिवृत्तावपि 10 नित्यस्यात्मनः फैवल्यमविरुद्धम् । प्रत्यक्षेति-अहमशासिपमहं जानाम्यहं शास्या- ? . 'संब' बुद्धिरेतन दिति बोदव्या कारकत्वाद् बुद्धिः, अहमिति प्रमाविषयत्वात् अहहारः, निखिलप्रपञ्चमूलत्वात् प्रकृतिः, मुखादिकरणत्वास गन इत्यर्थः । शारीरेति । यथा एक एव वायुःप्राणनादियोगात् प्राणादिपत्रसंशामागित्यर्थः । 'आगमः' बुद्धिप्रकृत्यहवारमनसा पार्थक्यप्रतिपादकः। पूर्व प्रमाणाभावादसिद्ध इत्युक्तम्, इदानीं बाधकादपि तथेत्याह- 15 'इतोऽपीति | हेतुरचेतनकार्यत्वरूपः रागादिमति स्वरूपासिद्धः। नित्यतायां बुद्धी मोक्षवन्धी व्युत्पादयति-अधिकारनिवृत्त्या श्चति । मिथ्याशानवासनानिवृत्त्येत्यर्थः । 'अप्रवृत्तिः नदधीनात्यन्तिकी दुःख निवृत्तिः, 'वासनायोगः' समवायेन तद्वत्त्वं, तेन विषयतया अन्य समवेतवासनायत्वेऽपि न मंसारः, 'ततः' मिथ्याशानवासनायाः 'संसार' धर्माधर्मयोमत्पादः । एतेन जीवन्मुक्तस्य गोगार्थ विहितनिषिद्धचरणेऽपि नादृष्टान्तरोत्पत्त्या 20 मुक्तिविरोध इत्युक्तम् । एतायता बुद्धिरेव पुरुषः तत्रैव च भावाष्टकमिति सिद्धम् , कार्यरूपेण तस्य नाशे नित्यत्व विरोधात् । कौटस्थ्यश्रुतिविरोधमाशङ्कयाह-धर्मेति । तथा च धर्मस्यैव तत्र नाशो न तु धर्मिण इति न विरोधः। अत्यन्तेति । भेदाभेद- निरासाय विरुद्धधर्माध्यास एव लक्षणं ज्ञापकं यस्य स तथा । घटपटादिवदिति । पष्ठयन्ताद्वतिः, "अध्यक्षेणेच्छेत्याद्यध्यक्षेण इत्यर्थः । - 25 गुणनन्द reads तोऽपि. 2 2 गुणानन्द adds च. 3 गुणानन्ट reads अध्यण सिद्धा.

·•
: - ::::::, এ না ,
না , ?:
r
::--- . ..:
:: : : : নম:শ।
কি নামেথামলে নিলাম। না না: ও
. . . ,
সব নাশিনী, নাসামিয়া
মাল।? রাস?"লান না শমখানা: নাগবিলা-
-- শপি। মা-ব? না:, * :] . মা-
মা : শনি পশলাশ: 52
"":::না । ~ন ।
ন । না না: ' [?] a fi
• : ?? : ?? :. নিন না।
না। না। it. ti, tafi
::::::::::"। i, ii tai is : 115ান;
•* ", " { fা: না।
::: :: :: {{: 7:
"??: "it :::;, 1.1 1 1.1 1:11:1;
1:1" • : 1 পর্ণা। ::: if, 1•" , " " " "iss:
.: ::;;;;:::: : : :;:; 4 , ।
: 32a7:::::;: 1:11":
3
•
1. :;:;:;:;::::::
.
১. : : ::::::::::::::::::::
;

·[ I. 15 97 प्रथमः स्तवकः चन - म 15 स्यादेनन् । नित्यविमुभोमनाये सर्वमेतदेवं स्यात् । स एव कुतः ? भूतानामेव चेतनत्या। कायाकारपरिणतानि भूनानि तथा, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तथोपलन्धेः । फर्मशानवाननं तु सर्वत्र प्रतिभूननियाँ अनुवर्तिप्यते, यनो भोगप्रतिसन्धाननियम इति उच्चते- इदानी भूतननिकमुत्थाप्य निराकरोति-स्यादेतदिति । सर्वमिति । 'प्रत्यात्मनियमानुन गिनि re]. फारः स एवेष्टइति[१३], 'फर्तृधम नियन्तार' [ame] इत्यादि यन् तत् सर्वमित्यर्थः । घटादिचतन्यनिराकरणायाह-काया- कारेति । लति शरीर चेतयनेऽसति न तयने इत्यन्वयव्यतिरकाभ्यां शरीर पर तम्योपटरिन्याह-अन्वयेति । कर्मज्ञानवासने-अदृष्टसंस्कारी तो च प्रतिभूतं प्रतिकायसन्तानं 'नियने' ततश्चैत्र मैत्रो न स्मरति, न वा कृतहा. 10 नामृताभ्यागमादित्याह - कर्मति। एनश-वात्मीपुत्राणां वैभापिकाणाञ्च मनं । अन्यरद्रयानभ्युपगमान् । गनु भूनानिरिनामेन चेननं मम्भवेत् तदा निदांपतया भोगशून्यो नित्यविभुभोक्तृ- जातीयो भगवानयाधिष्ठानृनया सेतन्यानि, नैनन्य भूतत्यव्यापत्ये तु भूतस्यादृष्टाधिष्ठातुर्यो. ग्यानुपलव्ध्या बाधेनासनतन्यामानाष्टं फेनाधिष्ठयं, तथा च सर्वमिति न्यायोऽपि बाधकरणाद्वय एवेत्यागनाइ -स्यादेतदित्यादि। विभुमहाननित्यांशवयात् तावास्य गोनुः मलाये जानीयेन भगवनाधिष्ठानेर गर्वमेतत् मर्वमचेतनम् एवं चेतना- विष्टितं स्यात् , स एन नित्य विभुभानीय कुतः प्रमाणात् मेनिस्यनि, भूतानामेव चेतनत्वात् भूतन्य निवृच्या नगन्यस्याभूतनिवृतत्वात भृतेनाधिष्टानं चादृष्टस्य योग्यानुपलम्भ- वापिसमिति भावः । प्रकाशकृतस्तु भूनचतन्ये प्रकृत सिद्धावपि नित्यविभुभोक्तनिरास- 20 परेयं शकेल्याहुः । भूनचेतन्यवादिनं प्रगलादुत्थाप्य निराकरोतीति केचित् । परे तु एतदेवमित्यस्य "वीतरागजन्मादर्शनादि"नि न्यायेन रागादिमतोऽनादित्यमित्यर्थ कल्पयित्वा प्रकृतप्रसद्ग इत्याहुः । गदुनयुक्त्यैव सांख्यमननिरासो युक्तः, न तु नास्तिकयुक्त्या, इत्यभिप्रायेणैव तदुत्थान नित्यविभुभूतभिन्न इति सांख्यमामित्यप्याहुः । ननु भूतचैतन्ये- ऽविशेषात् घटादेरपि तत्त्वं स्यादित्यलाह-कायेति । तथा चेतनानि । अन्वयेति । 25 अन्यथा विभुत्वाविशेषात् तथापि आकाशादेस्तत्त्वं दुवीरं स्यादिति भावः। कर्मेति । कर्मवासना धर्माधर्मी शानवासना भावनाख्यः संस्कारः प्रतिभूतनियते स्वकारणीभूतकर्म- ज्ञानाधिकरणसन्ताननियतें तत्यानतिप्रसक्ते इति यावदनुवर्तियेते स्थास्यतः स भूतत्वव्याप्यो यथा रूपं विशेषगुणश्च चैतन्यमिति प्रयोगः । एतत् स्मरणाधिकरणं, यद्येतत् स्मृतिजनकानु. भवाधिकरणं न स्यात् एतत्स्मृत्यधिकरणं न स्यात् मतवदित्यत्र तर्क व्याप्तिमहमूलमाह- 30 O. P. 76-13 -

·No text on this page.

·प्रथमः स्तवक: [ 1.15 99 स्मरणायोगात् । नापि मृगमद्वासनेव वनादिपु संसर्गादन्यवासनाऽन्यत्र सङ्क्रामति । मात्रानुभूनस्व गर्भस्येन भ्रूणेन स्मरणप्रसझात् । न चोपादानोपादेयभावनियमो गतिः । स्थिरपझे परमाणूनां तदभावात् । खण्डावयविनं प्रति च विच्छिन्नानामनुपादानत्वात् । पूर्वसिद्धस्य चावयचिनो विनाशान् । अस्तु तहि क्षणभः। 5 ...---.-. - मात्रेति । 'गर्भस्थनानुभूतस्य 'स्मरणप्रसङ्गादित्यर्थः। यथाश्रुते नु तु ?] प्रधापत्तायपि दोषाभावान् । उपादानवासना उपादेये संक्रामति मातृभ्रूणयोस्तु न तथा, इत्यत आह-न चेति । 'तदसम्भवादिति । उपादानोपादेयभावाऽसम्भ- वादित्यर्थः। खण्डावयविन मिति। तथा व फराद्यपाये तदनुभूतस्मरणं न स्थान। तत्र खण्डशरीर करा? रव उपादानत्वात् खण्डावयविस्थलेऽप्यवयवी 10 चदस्ति, तदा तत एव स्मरणं म्यादित्यत आह-पूर्वति । अस्तु तहीति । तथा च परमाणू नामुपादानोपादेयभावसिद्धी वासनासंक्रमः स्यादिति नातिप्रसङ्गः इति भावः । क्षणिकत्ये विप्रतिपत्तिः-सत्वं क्षणमानवृत्य- नकवृत्तिधर्मव्यापकताव्याप्यं न वा? एवं च यत सत् तत् क्षणिकं यथा घटः संश्च विवादाभ्यासितशब्दादिरिन्यनुमानं पगभिमतम्। सत् स्वोत्पत्यव्यवहितोत्तरक्षण- 15 वृत्तिघंसप्रतियोगि न था ? पर तणमात्रवृत्त्याधारताप्रतियोगित्वव्याप्या न वा ? उपादानत्वमुपादेयतमानकालीनं न चा? तघटध्वंसः तद्घटोत्पत्य- . व्यवहितीत्तरक्षणवर्ती[ वृत्तिः ? ] न वेति। ननु यद्यजनकाजनकमतिशयितं स्यात्तदा ताप्यण गृहोत, न च गृहात, तस्मान्न ततो भिन्नमित्यत आह- केचित् स्मरणायोगादस्मरणापत्तेः संसगांत् सनिधानात् दूपयति-भाचेति । 20 सन्निधानस्य तत्रापि सत्यादिति भावः। भ्रूणेन गर्भस्थशरीरेण । न चेति । उपादानेनानुभूतम् उपादेयेनैव स्मयंते इति नियमगतिर्मम मते तदभावात् परमाणु- शरीरयोरुपादानोपादेयभावाभावात् । तथा चोपादानपरमाणुनानुभूतमुपादेयं मरतीति कल्पयितुं न शक्यत इति भावः । स्मृतेरपि परमाणुवृत्तित्वोपगमे तु अध्यक्षाभावादिति विच्छिन्नानां तदातननाशप्रतियोगिनाम् अवयविनोऽन्त्यावयविनः कार्यत्वेन 25 प्रतीयमानस्य पूर्वमवयवावयविसमुदायवृत्तित्वमुक्तम् , इदानीमन्त्यावयविन्येव तदिति न पीनरुक्त्यम् । अस्तु तौति । तथाच भोगकुर्वद्रूपात् स्मृतिकुर्वद्रूपाञ्च परमाणुपुञ्जात् भोगस्मृती स्ता किन्नित्य निष्ठभोक्तृत्वेनेति भावः। तथा पूर्वोत्तरशरीरयोरुपादानोपादेयभावाद्वासनासंक्रमण । शहरमिथ rends सदमभषात् for सदभावात् । 30 ध्येयम् ।

·को किन्तु इ = किल्ले जन नातं संलवले. म : : अतिरिष्यने । मी : - इलयः पुनः हाल मे इनिस न मृत इल: नई निरन्तरता मध्यवतीय- अत्यानिशयः । जन्मति नान्यदेते। भाईडनो नियनन्। 'घरच्या-मानवविक, नयनिवन् ! - इन दुकान । अवि बाई प्रकाराममनिक जाई पुन सकतने सन्देशक मान र सार वनकि नुसरण का नशाना तुमने नने - नईवे. मग नई मनुका कन्दर - द इन्द्रः काकीनावः कन- केनः म य ब : सुन्दर देश तमनेन्तु का क बने --निन्वित कम करे: कच्छे करने कार्यदर्शनाहि :: करने का भने = a यतका हरेक इने देना अनिनवादः दन- नेहा ने शासनाने जालनवविवाही" ·[ I,18 101 प्रथमः स्तवका अपि च- न वैजात्यं विना तत्स्यान्न तस्मिन्ननुमा भवेत् । 'विना तेन न तत्सिद्धिर्नाध्यक्षं निश्चयं विना ॥१६॥ अत्रापि लेशतो दूषयति-न वैजात्यमिति । 'वैजात्यम'कुरादिकुर्वद्रूपत्वम- कुर्वतो बीजान्नाङ्गीकर्तव्यं यदि, तदा बोजत्वेनैवाङ्करकारणतेति न क्षणिकत्वसिद्धि- 5. रित्यर्थः। अस्तु तर्हि वैजात्यमत आह-न तस्मिन्निति । वैजात्ये कारणगते स्वीक्रियमाणे कार्ये धर्मादावपि तच्छवयाऽनुमानं तु [न ?] स्यादित्यर्थः। मा भूदनु- मानं, प्रत्यक्षमेव प्रमाणमस्तु, को दोष इत्यत आह-'तेन विनेति। अनुमानेन विना क्षणिकतैव न सिध्येदित्यर्थः। तर्हि प्रत्यक्षादेव क्षणभङ्ग सिध्येदित्यत आह- नाध्यक्षमिति । निश्चयः सविकल्पं तेन हि प्रत्यक्ष[१] निर्विकल्पकमनुमीयते । 10 न च क्षणिकत्वगोचरं सविकल्पकमस्तीत्यर्थः। शिष्याकांक्षामनुसृत्य संक्षेपेण क्षणभङ्गवाधिको युक्तिमाह--अपि चेति । वैजात्यं फलाव्यवहितप्राकालातिरिक्तव्यावृत्तं निखिलफलोपहितवृत्तिकुर्वद्रूपत्वाख्यं विना तत्क्षणिकत्वं न स्यात् न सिद्धयति स्थिर एव बीजादी सहकारिसमव[ 33b ]धानासम- वधानाभ्यां कार्योत्पादानुत्पादसम्भवादिति भावः। तस्मिन् वैजात्ये ऐन्द्रियकवृत्तौ 15 अतीन्द्रिये चाभ्युपगम्यमानेऽनुमानुमितिनं भवेत् धूमादिलक्षणे कार्येऽपि धूमत्वव्याप्याया- स्तादृश्या एव जातेर्वह्निकार्य्यतावच्छेदकत्वशङ्कया धूमसामान्ये व्यभिचारसंशयादिति भावः। धूमस्यापि किञ्चित् कार्य प्रति कुर्वद्रूपत्वेन तत्रापि तव मते तस्याः जातेः सम्भवात् , सम्भवति चागुरौ विशेषधर्मे सामान्यधर्मस्य कार्यतानवच्छेदकत्वादिति हृदयम् । मास्त्वनुमा किन्नच्छिन्नमित्यताह-विनेति । तेनानुमानेन विना तस्य कुर्वद्रूपत्वरूप- 20 वैजात्यस्य क्षणिकत्वस्य वा न सिद्धिः, कार्येण सत्त्वेन वा हेतुना तस्य त्वयानुमेयत्वादिति । ननु मास्तु तयोरनुमानम् , अध्यक्षमेव तत्र मानमङ्गीकार्यमित्यत्राह-नाध्यक्षमिति । अध्यक्ष निर्विकल्पकं निश्चयात् सविकल्पकात् विना न सिद्धयति, तस्य तदेकोन्नेयत्वात् । तादृशवैजात्यक्षणिकत्वयोरभावगोचरमेवाध्यक्षमस्तीत्यपि वक्तुं सुकरत्वात् तदभाव एव सिद्धेयत् । अभावस्य तुच्छतया नाध्यक्षगोचरत्वमिति चेत् , अनुगताकार- 25 स्यापि त्वन्मते अलीकत्वात् नाध्यक्ष विषयतासम्भव इति भावः । . अन्यथा J शहरमित्र reads तेन विना for विना तेन ।

·1.16 ] 102 न्यायकुमुमाटली न हि करणाऽकरणयोस्तम्जातीयस्य सतः सहकारिलामालामो तन्त्रमित्यभ्युपगमे क्षणिकत्वसिद्धिः। नर्थक्रव्यक्तावप्यविरोधात् , 'ता नाहगवति न कश्चिविशेष इनि न्याया। ततत्तावनात्य वैजात्यमप्रामाणिकमेवाभ्युपेयम् । एवञ्च कारणवत् कार्येऽपि क्रिश्चिद्वेजात्यं स्याद् यस्य कारणापेक्षा, न तु जातीयस्यति शङ्ख्या न 5 तदुत्पत्तिसिद्धिः । छनातीयंमाकस्मिकं स्यादिति चन्न । सहकारिसमवहितं करोति, तदसमवहितं न करोतीत्यभ्युपगमः स्यैर्यमेव साधयन्न क्षणिकत्वमित्याह-न हाति। अत एवमत आह-तथैकेति । सहकारि- लामालाभाभ्यां जनकत्वाजनकत्वे व्यत्येक्येऽप्यविन्द्धे इत्यर्थः। तदेति । सा व व्यक्तिः सहकारिसमवहिता भवतु, नजातीयाऽन्या वेति न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः । तो सहकारिलाभालाभी, वैजात्यं कुर्वद्रूपत्वम् । एवञ्च कार्येऽपि विञ्चिजात्यं, तथा च स पत्र वह्निजन्यो नान्य इति धृममात्राहिमात्रं नानुमीयतेत्यर्थः । तदुत्पत्तिनिश्चयः कार्यकारणभावनिश्चयः । 'दृष्टजातीय मत्वावच्छिन्नम् । 10 वैज्ञास्यं विना न अशिकवनियुपपादयति-न होत्यादि । करणाकरणयोः कार्यो- पधानानुग्धानयोः तत्रातीयत्य वीजज वीयस्य नतः कायांब्यवहितप्रावण तदतिरिक्त 15 व नतः महकाग्विाभावामी नन्नमवधानाममवधाने तन्त्रं प्रयोजकम् । तथेति । यथा अगिकताय नहकारिममवधानासमवानाम्यां कायंकरणाकरणे तथा एकव्यजावेव ताम्यां तयोरविरोधात्। तत्वे द्वे ?]ति। यत् सहकारिणा नमवधाने काब्योपहितं तदेव तदनम- वधान काानुपहितनित्यन्मन्नये । तादृग्वेति। या व्यक्तिः नहकास्सिमधाने कार्यो- पहिता ताइवावान्तरबैजात्याहितैरनन्ट्रिन्ना व्यक्तिः सहकार्यसमवहिना काव्यानुपहितावन्मते 120 इति तीन ऋश्चिविशेषः। 'अवान्तरबैजास्वं तत्रेति न्यायात् इत्यन्यथोपपत्तेः सम्भवात्। तो नहकारिलाभालामा अनादृत्य कायोरधानावधानप्रयोजकत्वेनानुपगम्य वैनाल्यं कुर्वव्यम् अप्रामाणिकनिति वक्ष्यमा[34a]गयुक्त्या अनुमानाध्यश्योरमाद्योतनायवेति वैनात्यान्वयि । एवञ्च योग्यवृत्तयोग्याया जातेन्पगर्म नु कारणवत् बीनादाविव कार्येऽपि धूमादौ यत्य कारणापश्चा यदवच्छिन्नत्य वहिकारगलं न नु दृष्टजातीयस्य धूमलावच्छिन्नस्य न 25 तदुत्तचिनिद्धिनं धूमत्वावच्छेदेन वहिनन्यावानिश्चयः । तथाचाविच्छिन्ननूलादिविशिष्टधूम- नामान्येनारि वड्यनुमान न स्यादिति भावः । ननु धूमत्वं कार्थमात्रवृत्तियावश्य कार्यतावच्छेदकं वाय, न चान्यत् कारणं तथा दृश्यते इति वहिनिष्टकारणता- निरूपितवाध्यतावच्छेदकमेव नद्राच्यनिति नोजवा स्यादित्यमित्रायेणाह-दृष्टेति । - ... : मदरनिर reads निययःo: मिहिः।

·[ 1. r 103 ཙམ༔ }+:: 1:སྶ༔ : ts， { ཀ ཝནྣཾ པདྨ f. པཎpren- པས རྩྭ ༔ : ༣ ༔ : -et::: : - :：:: :: པ སྶ ༧, ༣：4f- •:: 5:སྶ::4....•པསཔtter: ༧ པཙ， E ::. :༌ ： * fiiit i* 1 – ：:༣ལ….: ་ ： :: ::f ---- 1:| འts “, w • ཡ 1., se; ::ཀ： •: * «FF f3:： : -:::; z ས ::: ཆ--t： སྨF 3 བསྶ :: #q tra， ifr -- ， ༣ ༔ ༈ ན rriའ* 1 * སའིfསf བསྨནrr： * པ :: ::i z.iati1 :: it， ཟབབྦཔe:: :: ： ， : rtseit, Fri:༥ 1st • པ༌ས: Eit- : ༔ རྒྱུ • • • ༠༥ ：: … rtzhii པ ས པོ ཡrisit ༣ tiiབས:… ༣ zxi • ཡྻ ::༣༣ * ། བ ཨ:;:་:: f： -： .: ཥ ས ས :: ་ ་ ་ ་：： ; t:.……..…… … -༣ 1: - སྐ• 5：::༔ ;;''. ：་：༌:བོུ་* ：：:: :: བ༌ - ; ::| པ：：༌：: :༣【༌ ' :：. :：. :: ::༣༩ ཤུ::བྱཱ༔ གྷ •r:: ，༣༠ t:： 4. ;; ：： 4：….: * -;:: - :: 1 :： ::•: 1 ::་ ༈:༈ :: * ༔ : ་ ;f |: :: ti t; :: ས ：： '''' : ：:： ：: ••• -tti བརྒྱུ: ༔ :• ： ':;•::43;:: : * :: st::༌ fiir: 7. ཁས་r#**1 Fri::། :: -fi.༢ ༧ ཝུ：4• •i* 11:༣ པ༌ rift- :|: : : , ༣ : • ༔ : iiiy 2:༣:༣༔ ：: fiit i :|:: 1: its t• •si，.s:11:|:# - jit;iggii::tiit:rit 4• • • – ཨ • • ::34:41: :::༌:༌༌༌༌ sii; - འi ནུfi | F:| ：nf firriiiil: fi-rise it ：ijftitl:rit :Ter;fift i1:1 •r;༌སྶ༈ :34:5] 1:11:fif; -ii ri: ; triftsiirturiitz:rit ts：•1:4• •:: fiir༣ifs: rt?ifiirtistf༣fr ;it1:| ། •it et 30 irrt ༣cifr ཙྩ stsattist:༽ irtirftitt:, rit terriffingtig:

·I. 15 । 104 न्यानुमानी नियन्य ननुपव्यवशानियोपपतेः। आयच्च वासन्द्रियच्यापि नभवान! अन पत्रानुपरयन्नानषि निकामिति । गवं वियितापयांच्यावृतिदययात्रा जात्यानिवि ननि न समांशः। ममात्रियांच यापनमारनियमः। अन्यूनान- दिग्वृित्तिजानियल्यनायां प्रभागाभावात् । , कानि। नहि कार्यवान्नीयतामन माह कार्यन्यति। अनुपलभ्यन्तर- मिनि। ब्यापकानुपन्धिपोत्ययः। अनीन्द्रियस्यैव तयायकन्यव सन्नवादिनि इदानी पत्रपरभावानुयपनि कुर्वपत्नजातो वाधकारमाह एवं विवाति। विधिपयोरिनि बन्ने, व्यावृत्तिल्पयोरिति परमन ! विरोवे मतानि । पत्त्यगत्यन्ताभावनमानाधिकरणावं लताध्ययः । 'न समावेश न 19 नामानाधिका गोत्वावत्ववन । निमाविट्यो न्यूनाधिकयोख वृनिव- नियमः वृतत्वगिरायान्यवन । तदिह यदि शालिवं व्यापकं नहा याने कुर्व- हात्वं न याद यदि कुर्ववत्यमेव व्यापकं तदा कुलस्यापि बीजे शालो कुर्वपत्वं स्यादिति भावः। ननु नमानि त्रि? यानाधिकातिवं सिद्धम्, अन्यूना- नतिरिकंशोधि जान्यो सम्भवादित्यत आह अन्यूनति । 1 ऋबंदुरबारला नावल योग्यानुस्यान्वथा त्यादिवत्रा-कार्यकति। दहनुरलच्या काचानुवया निश्चय न टु वनांचलन इति गायः। न्दु यत वन नद वन न कालियाचार, न धुनोत्रान्तरनाक मायनिवाकाट देन मन्त्र स्थादियबाद-कार्यस्थड। यात्र दनानिया- रिवानांव निद्ध इति नायः। अवकंलनाल्या व्यनित्राप्रपालवादर अनुर- सन व्यरचनुन्धान। नवित्र मा ऋगिाववानिकिका स्वादियन्त्रहोगालामाह-पत्रमिति । नववर्मने, 'यानिकको मन । हाल्यो तश्वहारावलोविंग न्य पचायलानाजमनानाविकन्न नमांवेटः नावित्रा निर्व, नमावियालय न्य परमानयमः । कल देवरसमानाविकमात्यन्नानानियोग नति दवनानिन्वन अमात्र, कानावननानाविकाचे नदि लल्याकला रतनावपनिलयः। नं २ किलोमियोलतानानानावि- मा समावेशलंका, मवानुमन्त इति भारः नद नमाविश्यानान- सम्मान्टिना, बुद्धिमत्रानवादी बनायादिचत्रा अन्यूनद्ध। वंद ऋनिन्न नदि जाति, लमत्वान्तानपिनदेशवान कन्जुवादि- नन्धः अनुकुनमाह-प्रमाणाभावादिता एक नात्यानयब्यबहा- गन्दी उदद मानामावदियः। मायामाया मारकालयिायनाइ ।

·. - 5 . [ I. 16 प्रथमः स्तवफः . 105 व्यावर्त्यभेदाभावेन विरोधानवकाशे भेदानुपपत्तेः । परस्परपरिहारवत्योश्च समावेशे गोत्वाश्वत्वयोरपि तथाभावप्रसङ्गात् । सामग्रीविरोधान्नैवमिति चेत् , एतत्कुतः ? परस्परपरिहारेण सर्वदा व्यवस्थितरिति चेत् , नेदमप्यध्यक्षम् । एकदेशसमावेशेन तु सामग्रीसमावेशोऽप्युन्नीयते । यावत्कार्ययोः परस्परपरिहृतिस्वभावत्वादिति चेत् ; तहि कम्पशिशपयोः परस्परपरिहारवत्योर्न समावेशः स्यात् । श्यते तावदिदमिति' चेत; गोत्वाश्वत्वयोरपि न द्रक्ष्यते इति का प्रत्याशा ? · तथा च गतमनुपलब्धि- व्यावत्यति । यथा वृत्तत्वन्यावय॑मवृत्तरूपं शिशपात्वव्यावत्यं वृत्तरूपमपि पनसादि, तथा घटत्वकलसत्यादीनां व्यावय॑भदो नास्ति येन भेदः स्यादित्यर्थः। भिन्नवृत्ति निमित्तकतया पर्यायशब्दोच्छेदप्रसङ्गश्चेति भावः। ननु परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकर- णयोश्च समावेशे को दोष इत्यत आह-परस्परेति। सामग्रीतोऽश्वसामग्री भिन्नति 10 न समावेश इत्याह-सामग्रीति । गृढाभिसन्धिराह-कुत इति। सामग्रयोर- सायं फुत इत्यर्थः। परस्परेति । सामण्योमिलनं कापि न दृश्यत इत्यर्थः । नेदमिति। सामनचोरतीन्द्रियत्वात् परस्परपरीहारेणावस्थानं 'नाध्यमित्यर्थः । यावदिति । प्रत्युतेत्यर्थः। कार्ययोरिति । कार्योग्नेया सामग्री कार्ययोश्च' गवाश्ययोरसार्येण सामग्योरसायमुन्नीयत इत्यर्थः। कम्पेति। कम्पपरीहारेणापि 15 . निश्चला शिंशपा, शिशपापरीहारेण पिप्पले फम्प इति सकम्पा शिशपा नानुभूयेतेत्यर्थः । 'अयमिति समावेश इत्यर्थः। आशयमुघाटयति-गोत्वेति । गतमिति । व्यावयेति । व्यावर्त्यमधिकरणं तजात्यपेक्षया या जातिभिन्ना तदन्यतरावच्छिन्नमेद- सामानाधिकरण्यवृत्तित्वन्तदन्यतरत्वे आवश्यकं यथा पृथिवीत्व भिन्नं द्रव्यत्वं द्रव्यत्व- पृथिवीत्लान्यतरत्यञ्च तदेकतरपृथिवीत्वावच्छिन्नभेदसमानाधिकरणवृत्ति, न चान्यूनानति- 20 रिक्तवृत्ति, तदुपगमे तथा सम्भव इति विरोधानवकाशः, निरुक्तधर्मस्य जातिनिष्ठजातिभेद- व्यापकस्याभावे[35a] भेदत्य जातिभेदस्य जातावनुपपत्तेः तथाभावप्रसङ्गात् । तथाच परस्परेण परस्पराभावानुमानं न स्यादिति भावः। गोत्वाश्वत्वाश्रयसामग्र्योर्विरोधात् नैवं तयोः समावेशः। एतत्सामग्र्योर्विरोधस्वरूपं शकते-परस्परेति । परस्परसामग्र्योः परस्परसामय्यभावव्याप्यत्वेनैव निश्चयादित्यर्थः । इदं तयोः परस्पराभावव्याप्यत्वं' 25 गोत्वाश्वत्वयोरेकदेवासमावेशात्, कचिदेकदेशे सामानाधिकरण्यसन्देहात् , तदाश्रय- सामग्र्योः क्यचित् समावेशोऽपि उन्नीयते । सन्दिह्यते यावदिति । यत इत्यर्थं पुनः शकते-कार्ययोरिति । गोत्वावच्छिन्नाश्रयत्वावच्छिन्नयोः परस्परपरिहृति- स्वभावत्वात् तत्त्वावच्छिन्नभेदवत्त्वात् नैवं न तत्सामग्र्योः समावेशः । तीति। तन्नये कर्मणो धर्मयभिन्नत्वेन कम्पस्य चन्दने अचलशिंशपायाञ्च मिथोविरोधदर्शनाच्च 30 न शिंशपायां सामग्योः समावेशः । गोत्वाश्वत्वयोरित्यत्र समावेश इत्यनुषज्यते। अस्तु तयोरपि क्वचित् समावेशः । किमेतावतेत्यत्राह-तथाचेति । अनुपलब्धीति । 1 शहरमिथ reads अयम् for इदम् । O,P.16--14 ---- ----- ·. अत्र 10 यद्वा 1.16] 106 न्यायकुसुमाञ्जली लिङ्गेनापि, कचिदपि विरोधासिद्धेः। ततो विपक्षे वाधकाभावात् स्वभावहेतुरप्यपान्तः। कार्येण कारणानुमानं गतम्। कारणाभावेन कार्याभावानुमानमपि गतम् । कारणाभावकार्ययोरविरोधात समावेशसम्भवादित्यर्थः । तत इति । निर्वह्नित्वधूमत्वयोर्विरोधो यदि स्यात् तदा, यदि निर्वह्निः स्यानिधूमः स्यादिति 5 विपक्षवाधकं प्रवर्ततेत्यर्थः। स्वभावहेतुरिति । प्रसङ्गहेतुविपर्यय इत्यर्थः । गोत्वव्यापकाश्वाभावाभावेनाश्वत्वेन गोत्वाभावानुमानं न स्यादित्यर्थः। एवं सानावरवे- नापि अश्वत्वाभावानुमानं न स्यादित्यर्थः, उक्तप्रणाल्या तन विरोधाकल्यनात् । वदन्ति-गोत्वेन सममश्वत्वादीनां विरोधत्तावत् प्रामाणिकस्तन च गोत्वसमा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति गोत्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणजातित्वावच्छेदे- नैव स कल्प्यते, जातित्वञ्च नित्यसमवेतमात्रमधिकस्य वैवात् नित्यत्वोपादानात् संयोगादेस्तथात्वेऽपि न क्षतिः । यत्र च द्वयोरेव न जातित्वं यथा भूतत्वविभुत्वयोत्तत्र भूतत्वतमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिभूतत्वाभाववद्वत्तेचद्भूतत्वनिष्ठं सामानाधिकरण्यं तत्र जातिमात्रनिरूपितत्त्वाभावः कल्प्यते, मानोपादानान्भूतत्वस्य जातित्वेऽपि न क्षतिः, आकाशावृत्तिजातीनां मनोनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिजातित्वमेवाकाशवृत्तित्वाव- च्छेदकं सति सम्भवे त्यागायोगादिति । 15 नन्वेवं घटत्वपृथिवीत्वयोरपि समावेशो न स्यात् [355] तयोरपि मिथोऽत्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वादिति चेन्न, तत्र मृत्तिकात्वादि- व्याप्यनानानातिस्वीकारात् । घटपदशक्यतावच्छेदकन्तु संस्थानविशेषवत्त्वं, न च संयोग- विशेषस्य तत्त्वेन तत्र च कर्मसंयोगजन्यतावच्छेदकजातिभ्यां साङ्कर्यभयेन तत्यापि नानात्वेनाननुगमतादवस्थ्यमिति वाच्यं, कादिजन्यतावच्छेदकलातेनीनात्वोपगमेऽपि 20 क्षतेरभावात् , अन चानुगतव्यवहारात् तदैक्यत्यावश्यमुपेयत्वात् । न च शब्दविशेष- जनकतावच्छेदकजात्या सार्यमिति वाच्यम् , अनुगतकारणासम्भवेन शब्दवृत्तिजातेरेव नानात्वोपगमेन विलक्षणशब्दं प्रति ताशसंस्थानविशेषस्यैव तथात्वोपगमात् । भवतु वा यकिञ्चिद्घटत्वमादाय तत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतामालिसंयोगत्वमेवानुगतो धर्मः। एवं घटत्वान्तरमादायापि । इत्यं यदि नाना तदा अस्तु । वस्तुतस्तु एकत्या एव शस्तद्धावच्छेद्यत्वोपगमात् शक्यतावच्छेदके च शतैरनुपगमेऽप्यक्षतेनीनार्यता- 25 शत्तिभेद एवेति दिक् । वस्तुतत्तु यत्र जातो विरोधः प्रामाणिकः, तत तथा कल्प्यते तत्य चाधिकरणतावच्छेदकैककल्यनायाम्मानामावः। अन्यथा सामानाधिकरण्यावच्छेदकधमा- न्तरत्य कल्पनापत्तेः । अतएवोपाधौ तत्त्वावच्छेदकधम्मान्तरनिरत्यसम्भवेऽपि न क्षतिरिति । कार्येण कारणानुमानं प्राक निराकृतं निराकृतश्चानुपलब्धिलिङ्गकमपि, सम्प्रति तादात्म्यहेतु- कमपि अनुमानं निरत्यति-तत इति। तादृशवैजात्यनिवन्धनव्यभिचारसंशयेन तदुत्सत्यनिश्चयाद्विरोधानिश्चयाच तदुभयरूपं यद्विपक्षे हेतोवृत्तितायां वाधकं तत्यातम्भवा- दिति । त्वभावहेतृत्तादात्म्यहेतुः, तथाच यावद्विशेषवाधाद् गतमनुमितिसामान्येनैवेति भावः। 30 ·[ I.16 107 मन मानिन्नता शियपानामग्री। सा शानियन नि ! . मायादिमन्मानानुबन्धी गृहन्ययाहारः, नामी ािर: AR: नानिपन्यामानमानादयेदिनि चेत; r, GEETERATiमा मनमानी, ननम्नामनिपत्य पालनादिरूपता भयन्नी Amirel : ममा भावादिगिगाबन्धी शिवपाल्यपहारः, :, मnिi Ter: । म मानिपाचारमानमानादवेदिनि नुन्न्यम् । मोनानिपनं मनमानाभागनिनि , यदि नन्यस्तोदिन PATRINTEनंगन यापनः । किन्नु स्वभायांनुस्ता- Tige! गया गुजः निनि । तदिति । विपत्तयाधफमित्यर्थः । मानामा: पांगमावानुमंधा गतः निपपा इति । तदिति। 10 বি জা'। নিনানা নাত নামা নিদাদো अभिनंग या पक्षनि । गमिनार विश्वाधरुमुगया व्यवहारव्यभिचारे महार-एवमिति । प्रभागि गुजपिवम्नया फरः निगपाविप इति तमापि बिमा नगरिया---एवं नहीनि । गनिमः म्याभाविकः सामान्य विलाया न गुपियान माम्यं स्यादि-नोदनादोति । L 15 a faris काम-नन्विति । का माग। वृक्षजनकेति । दुशोपिः। मपटिनामानि सम्।ि 'समतिपय भवन्ती' मन जनमती EिRT पिने गालाम्गेन त्यभिगरेत् , न माम माना। सिमानहानुनक्षल्पनारमाध्यमातुमाने fard[ 36 a] वाफमाह-एवमिनि। ािनुबन्धी गागादिमविशेषानुवन्धी 20 में शानदार, अनि माफिरणीभूपात्मानमासादयेत् , शिशपाव्यवहारः स्वादियः। मानिधानाद्रिीनाराया गायकारणभागनिभवायम्भये सहनार- क्षांनमारमानः पर पाजामानानिप्रया इलाह- चलला पागनपरः न यम: सहनाराममायामाभपात् । तथाच चलदलेन शिंशपायास्त- म.पहारेण च नापलारस्य नानुमान न स्मारित्यर्थः । गहनारायसायस्याविशेषादिति 25 भायः। 'ग:' पदनारियपहारः, '' शिशपाव्यगहारम् । नोदनादीति । नगार विना शिंगपागामी नोदनादियटिता मागगी, तत्र च गलनोत्पत्तेनशिशपासामग्र्यन्त-- भूतलं चालनगागया इति भावः। फापगत् नोदनस्यापि शिंशपात्मकत्वे उक्तप्रणाल्या गत्गामाया अपि सत्गामनीपटिसत्यमेव । तथाच न विशेष इत्याए-यदीति । | The Als. repeats this portion. 30 - - .- ·- I.16 ] 108 न्यायकुसुमाञ्जली नोदनादयः स्वभावभूतास्ततस्तद्विशेषा एव। अथाऽस्वभावभूतास्ततः सहकारिण एव, ततस्तानासाद्य निर्विशेषैव शिंशपा 'चलमस्वभावत्वमारभते इति । तथा च कुतः क्षणिक- त्वसिद्धिः ? स्तभावभूता एवागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशाद्भवन्तीति चेत , एवं तर्हि वृक्षसामण्यामागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशादेव शिंशपाऽपि जायते इति न कश्चिद्विशेषः । 5 एवमेतत् । किन्तु शिशपाजनकास्तरुसामग्रीमुपादायैव, चलनजनकास्तु न तामेव, किन्तु मूर्तमात्रं, तथा दर्शनादिति चेत् ; मैवम् । कम्पजनकाः शिशपाजनकविशेषा अपि सन्तस्तानतिपतन्ति, न तु वृक्षजनकविशेषाः शिंशपाजनकास्तानिति नियामकाभावात् । शिंशपाजनकास्तद्विशेषा एव, कम्पकारिणस्तु न तथा , किन्त्वागन्तवः सहकारिण इति चेत् ; एवं तर्हि तानासाथ सहशरूपा अपि केचित्कम्पकारिणोऽनासादितसहकारिणस्तु 10 न तथा। तथा च 'तद्वा ताहग्वेति न कश्चिद्विशेषः स्यात् । स्वभावभूता इति । शिशपास्वभावभूता इत्यर्थः । कुत इति । स्थिरायाः शिशपाया नोदनादिसहकारिसमवधानात् कम्परूपकार्योत्पत्तरित्यर्थः। भवन्ती'त्यत्र नोदनादय इत्यनुषङ्गः। एवं तहीति। वृत्तशिंशपयोरपि सामान्यविशेषभावो माऽस्तु, तथाव कम्प इव शिंशपां शिशपापि वृक्षव्यवहारं तत्सामग्री वाऽतिपतेदिति व विपक्षवाधक- 15 मित्यर्थः। एवमेतदिति । वृत्तसामच्यामागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशादेव शिंशपा जायते, परन्तु शिशपयोत्पत्तौ यदवच्छेदकं तस्य वृत्तसामग्रीपरिहारो नास्ति । कम्पोत्पत्तौ यदवच्छेदकं तस्य शिशपासामग्रीपरिहारोऽस्तीति कम्पः शिशपां व्यभि- चरतीत्यर्थः। कम्पजनका नोदनादयः स्वभावभूता इति त्वया स्वीकृतम्। तथा च कम्प[:] शिंशपाविशेष एव स्यात्ततश्च मूर्तत्वं तदवच्छेदकत्व[?] स्यादतिप्रसङ्गादि- 20 त्याह-कम्पजनका इति । निरस्तामपि शङ्का परीहारप्रकारभेदार्थं पुनराह, शिंशपेति । तवे द्वे ?]ति। सैव शिंशपा सहकारिसमवहिता कम्पं जनयेत्तादशी वेति 'नोदनादयः शिंशपावृत्तित्वेन प्रतीयमानाः 'स्वभावभूताः' स्वम्मिनोऽभिन्नाः 'तद्विशेषाः' शिंशपाविशेषाः । तथाच तत्सामग्र्यापि तत्सामग्र्यन्तर्भूतैवेति भावः। 'तान्' नोदनादिरूप- सहकारिणः, 'निर्विशेषा' कुर्वद्रूपत्वाद्यनुगतजातिरहिता,"चलस्वभावं' चलनम् । शङ्कते- स्वभावेति । क्वचित् स्वभावभूता अपि चलननोदनादयः । अन्यत्र तजातीये आगन्तुकस्य शिंशपां प्रत्यजनकस्यानुप्रवेशात् तद्घटितसामग्र्या भवन्ति उत्पद्यन्ते । व्यभिचारितया न तेन तदनुमानमिति भावः। आगन्तुकेति । वृक्षाजनकेत्यर्थः । न कश्चिदिति । तथाच शिंशपातोऽपि वृक्षानुमानं न स्यादिति भावः । 'एवं' वक्ष्य- माणम् । एतद्विपक्षवाधकमस्तीति प्राक्तनमनुपज्यते । यद्वा एवमेतत् यदभिहितम् । यद्वा 30 तुल्यत्वं तत्तथैव किन्त्वयं विशेपः। शिशपाजनकास्तरसामग्रीमुपादायैव, शिंशपाफलोपहिताः। एवमग्रेऽपि । 'तामेव' शिंशपासामग्रीमेव 'तान् शिंशपाजनकान् अतिपतन्ति तदजन्यान् जनयन्ति। 'तान् वृक्षजनकान् इत्यत्र तद्विशेषा एव वृक्षजनकसामग्री विशेषा एव न तथा न शिंशपाविशेषाः शिंशपां प्रत्यजनकाः सहकारिणो येषां ते तथा । एवं सहकारितोपगमे ताना- गन्तुकान् ‘सहकारिणः सदृशरूपाः, न तु कुर्वद्रूप[ 36b]त्वजात्या विसदृशाः केचिन्मूः। 35 I गुणानन्द reads चलखभावं. 25 तथाच ·[T.16 109 remirmiraram मानिनो परमार । अनेयम्भूतानां anim! पान विरताना न ममायनो अभिगदान । AHMM.44 5 क - Finition प्रतिmirikनस्मादिनि । गन भृनन्गमून- नागानासानां साणे गन परयन भा:-- अनेयम्भूनानामिनि। पनाशनाया मन नमामि वि? पानां permittineer 1 उपामित्वं न शानिन उपाधिमा in marनि ममियावणिमादित्यालित्यावानां Entri amarnagiri ममा ? ' याविन्यन आर- तपायिनि । नियाग' मिनिगमायानाविगः। ना पित्यमपि 10 पदम गिपि गुचनामे दानालगम, गणणत्वं पुण्ालयं गमा म किन ममाम विनामपि RAai ...जातीनान्योगि। मानाय न समयान यतेनं परो, सिमा पनि न मागतः । मायांग विनयोः समायश- नि!! uniar-भितात्रयत्वादिनि । परगगनबन्धाश्रयत्यादि 15 REE : HTTER तस्मादि । मानाः परसरा. निhिaritrim in ना air तालविलयोः NATIHAREHurilamil: ममामा ने मन कालियन raat-अनवमि माननामियः । उपापिता. गा। ना मिमिना लाभासन सो समार-~-द्रव्य- 20 गुणादिभावनी । भारिया को free: | तेपामिन । मानामानामान विमानमेवानिमायार्नर समानामा , मादेन गमानाशिकरपायनियादिति भागा। नम्वे भगोरि विपनो मायम. ए प्रतिगायनाद--जातीनामिति । मिलापमान एकहां नानाभिसरणात नामनामपि Tih मानः । प्रकाश-25 समस-नुलगुगलानां परमानो मागमाशी वेति शिष्पनिमामाया- माद-तेपान्त्विनि। अपनानामिन्यः । বনগাঁ নমঃশানা গান भेदा निरमायामेन मिसायर प्रमाण सिलात्। नगु जाती समावेशाभावे माध्यसनीनां मंदारिन पियारणमित्ताराम निष्कृयाह-जातीनामिति । भिन्नाश्रयाला भिन्न भिन्ननिय प्रमाण सिसत्यापित्याहुः । परे रूपाधीनां 30 निगमानामपि गमावेशे सारनायकम्युगीवादिगत्तयोरपि समावेशः स्यादित्यलाह- तेपामिति । रोपागुणाधानां विद्वानां परस्पराभागव्याप्यानां सारनायकम्युग्रीनादि- मत्यानान्नु न समावेशः, सामानाधिकारणं व्यत्तिभेदागिन्नाश्रयत्वेनय प्रमाण सिदत्वात् । ! गारमिय reads मातीमाg for गाशीगा।। -- - ·5 - 10 थन्यथा I. 16. ] 110 न्यायकुनुमाञ्जली तथाच कृतः क्षणिकन्यम् ?। वैज्ञात्याभ्युपगमे च कुनोऽनुमानवाना ?। मा भूदनुमानमिनि चेन्न। तेन हि विना न उत्मिध्यन । न हि क्षणिकचे प्रत्यक्षमस्ति । नया निश्चयाभावात। गृहीतनिश्चित एवार्थ तस्य प्रामाण्यात, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात । त्यर्थः। तथा चेति । कुर्वषत्वस्य जातित्वनिराकृतारित्यर्थः। अभ्युपेत्याह- वैजात्येति । धृमसामान्येन बहिसामान्यानुमान न स्यात , तादृष्येण कार्यकारण- भावाभावात् कुर्वपत्यम्य चाग्रहणादिति भावः । चार्वाकमतमाश्रित्याह- मा भूदिति। अनुमानमन्तरेण क्षणिकत्व न सिध्यदित्याह-तेन होति। ननु प्रत्यक्षमेव क्षणिकत्वे मानम् इत्यत आह न हीति । तथा निश्चयेति। ३ई क्षणिकमिति सविकल्पकाभावादित्यर्थः । ननु निर्विकल्पकन नणिकताग्रहः स्यादित्यत आह गृहीतति । 'गृहीत निर्विकल्पकाविषयीकृतं यत्र निश्चीयते सविकल्पकन विषयीक्रियते तत्रैव प्रत्यन्तं प्रमाण व्यवतिष्टत इत्यर्थः। परमाण्बादीनामपि प्रत्यक्षतापत्तिरित्यत माह अन्ययेति । अयम्भावः-नातीनामुक्तो नियमः उपाधीनान्नु विन्दानामपि समावेशासमावेशपरापरभावयु नियमो नान्ति, किन्तु यथाप्रमाणं व्यवस्थेति । ननु द्रव्यादीनानुपावित्वे तेषामननुगततया कथमनुगतव्यवहार इति परन्यरया जातिरेयोपाधिरिति वाच्यं, तथा च कथमसमावेश इत्यत्राह-जातीनामिति । नानात्वकम्युग्रीवात्यादिनातीनां मिन्नाश्रयत्वात् समवाय. मुम्बन्धन[37a] मिन्नाश्रय एव वृत्तिमत्वात् मया च तेनैव सम्बन्धनासमावेद्योऽभिहितः, ननु परम्परयापति भाव इत्याहुः । केचित्तु मान्नादिमत्त्वकम्बुग्रीवादिमन्यभूतन्त्र- विभुवादिनाम्खण्डपदार्थान्ता विशिष्टस्यानतिरेकात् , किन्तु सान्नाकम्बुप्रीवादिविशेषगुण. विशेषपरिमाणविशेषात्मक तपाश्चाननुगतानामनुगतव्यवद्दाराप्रयोजकत्वेन नातिविशेषोऽपि मास्नात्वादि नत्र निवेश्य, नत्र मास्नादिलक्षणद्रव्यादीनश्चित समावेशः शङ्कयते स नासि प्रकृतं इत्याह-~'तेयान्विति । मान्नादिलक्षणद्रव्यगुणानां विनद्धानां समावेशो नास्त्येव व्यक्तिमेदान् मिन्नाभिन्नाश्रय एवं वृत्तेजातीनां मालालादीनां समवायनैव मानादिग्वेय वृत्तः , न तु गवादियु, नत् कुतः समावेश इत्याहुः । तथाचेति । उक्तयुन्या कुर्वपत्वे निरले इत्ययः। तन्निराने चोषष्टम्मकान्तरमाह-वैजात्य इति । 7 अनीन्द्रियस्य नातित्वोप्रगम इत्यर्थः। तक्षणिकत्वं कुर्वपत्यं वा क्षणिकत्वे ताशि बैनात्ये वा गृहीतं निर्विकल्यऋविषयाकृतं, निधीवत इति निश्चयो निश्चयविषयः, एवम्भूतो योग्य त्रय तस्य प्रत्यक्षस्य प्रामाण्याद् , अन्यथा विनापि निश्चयं तत्र निर्विकल्यक- मन्युपेत्य प्रत्यश्चप्रमाणोपन्याने ताशवेजात्याभाव एव निर्विकल्यकन त्रिपाकृत इति अभ्युपगमेन नदभाव एत्र त्यादिव्यर्थः । नन्धिदानी घः इति प्रत्यक्षप्रयोध्यम् इदानी घट इति बाक्यं दृश्यते, इदानी मिति च विशेषत्रिवरितरनिषफलकतया इदानीनवेति तदर्थः । तथात्र तायवाक्यार्थसमान- विषयकप्रत्यक्षात्मकवयाच्यार्यानत्यापि न एव विषय इति वणिकत्व निश्चयसन्चात् निर्वि- 15 6) .

·प्रथमः स्तवकः ननु वर्तमानः गम्यैवेत्याह- 10 [ I. 16 111 क्षणोऽध्यक्षगोचरः। न चासी पूर्वापरवतमानक्षणात्मा। ततो वर्तमानत्वनिश्चय एव भेदनिश्चय इति चेत् ; किमत्र तदभिमतमायुष्मतः । यदि धर्येव नीलादिर्न किश्चिदनुपपन्नम्। तस्य स्थैर्यास्थैर्यसाधारण्यात् । अथ धर्मः, त दनिश्चयेऽपि धर्मिणः किमायातम् । तस्य ततोऽन्यत्वात् । वर्तमानावर्तमानत्वमेकस्य विरुद्धमिति चेत् ; यदि सदसत्त्वं तत् ; तन्न। अनभ्युपगमात् । ताद्रूप्येणैव प्रत्यभि- 5 ज्ञानात् । सदसत्सम्बन्धश्चेत् ; किमसङ्गतम् ? । ज्ञानवत्तदुपपत्तेः । क्रमेणानेकसम्बन्ध एकस्यानुपपन्न इति चेन्न । उपसर्पणप्रत्ययक्रमणैव तस्याप्युपपत्तेः । प्रत्यभिज्ञानमप्रमाण- मिति चेत् ; अस्ति तावदतो निरूपणीयं, क्षणप्रत्ययस्तु भ्रान्तोऽपि नास्तीति विशेषः । ननु वर्तते .घट इति प्रत्यत्तमेव क्षणिकत्वागोवर[म् ? ] इत्याह-नन्विति । 'वर्तमान पदेन धर्मिविवक्षा चेत्, तदा तत्प्रत्यक्षताऽस्माभिरपि अभ्युपगम्यैवेत्याह- यदीति । स्थैर्यपक्षेऽपि तत्प्रत्यक्षताया अविरोध रत्याह-तस्येति । वर्तमानत्वं धर्मो नीलादीनां गृह्यते, तदाह-अथेति । 'तस्य' 'धर्मिणः'। ताटूप्येण' सत्त्वेन । ज्ञानवदिति। यथैकमपि ज्ञानं सदसती गोचरयति, तथा नीलादीनामपि सदसत्सम्बन्धो न विरुद्ध इत्यर्थः। ज्ञानमेकदेव सदसत्, सम्बन्धोऽक्रमिकस्तु सविरुद्ध इत्याह-क्रमेणेति। उपसर्पणं समवधानं, तत्प्रत्ययः' तत्कारणम् । 15 प्रत्यभिज्ञानवलेन स्थैर्यसिद्धिमातिपति-प्रत्यभिज्ञानमिति ॥१६॥ कल्पकमप्यस्तीत्याह-नन्विति । असौ इदानीन्त्वेन प्रतीयमानः वर्तमानत्वनिश्चयः, इदानी घट इति निश्चयः। गूढाभिसन्धिराह-किमिति । तत् वर्तमानत्वं यदि धर्येव नीलादिस्तदा वर्तमान इत्यस्य नीलादिमानित्यर्थो जातः, तदेव चेत् क्षणिकत्वं तदा तद्वदेव तदापतितं न तु नीलादेः, तस्य वर्तमानात्मकनीलादेस्तत्प्रत्ययस्य स्थैर्यास्थैर्यसाधारण- 20 त्वात् , उभयथाप्युपपद्यमानत्वात् , न तत् क्षणिकत्वे मानमिति भावः। तस्य नीलादेमी वर्तमानत्वं तस्य वर्तमानत्वस्य पूर्व[37b]पूर्वक्षणवृत्ते दनिश्चयेऽपि धर्मिणो नीलादेः किमायातं तस्य नीलादेस्ततो वर्तमानत्वरूपाद्धाद्वर्त्तमानावर्त्तमानत्वं यदि सदसत्त्वं तदा न तत्रास्तीत्येवोत्तरम्। अत्रापसिद्धान्तमपवदति-अनभ्युपगमादिति । सदसत्त्वस्य मया- तत्रानुपगमात् नापसिद्धान्तमिति शेषः। अनभ्युपगमे हेतुमाह-तादूप्येणैवेति । तत्त्वेनैव 25 प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः। वर्तमानावर्त्तमानत्वं सदसतोयसप्रतियोगिनोः कालिकसम्बन्धेन वर्तमानत्वञ्चेत् किमसङ्गतं नेदं विरुद्धम् । ज्ञानेति । प्रतियोगिध्वंसोभयावगाहिनो यथा विपयतया उभयसम्बन्धित्वं न विरुद्धं तथा कालिकाविशेषणतयापीत्यर्थः । क्रमेण इति। उपदर्शितञ्च ज्ञानमेकदैव उभयसम्बद्धमिति भावः। उपसर्पण समवधानं, प्रत्ययः कारणं, तथाचानेककारणसमवधानक्रमेण क्रमिकानेकसम्बन्धः 30 स्यादित्यर्थः । इदानीमेवेति । न वाक्यार्थः, प्रत्यभिज्ञानवाधादिति अन शङ्कते-प्रत्यभिज्ञानमिति । अतः स्वस्मिन् प्रत्यभिज्ञाने निरूपणीयं प्रमात्वाप्रमात्वान्यतरत् । वस्तुतस्तु धियामौत्सर्गिकं प्रामाण्यमेवेति भावः ॥१६॥ , ज्ञानस्या - भावः।

·न्यायमाझी 5 त्याच I. 17 1 112 स्यादेतत् । मा भूध्यक्षमनुमानं वा क्षणिकचे, तथापि सन्देहोऽस्तु । एतावताऽपि सिद्धं 'समीहितं चावकित्येति चेत ; उच्यते- स्थैर्यदृष्टयोन सन्देहो न प्रामाण्ये विरोधतः । एकतानिश्चयो येन क्षणे तेन स्थिरे मतः ॥१७॥ न हि स्थिर तदर्शन वा स्वरसवाही सन्देहः। प्रत्यभिज्ञानल्य दुरपह्नवत्वात् । नापि तत्प्रामाण्ये। स हि न तावत्सार्वत्रिको, व्यावातात् । त्याहि-प्रामाण्या- सिद्धौ सन्देहोऽपि न सिद्धयत् : तत्तिद्वौ वा तदपि सिद्धयत् । निश्चयत् तदधीनत्वात् । चार्वाकसिमीहितमिति त्यैसिद्धिरूपम्। स्थैर्येति। त्यर्थे तावन्न 'सन्देह, प्रत्यभि- ज्ञानविषयत्वात्। 'दृष्टिः प्रत्यभिज्ञानम् । तदपि मानसप्रत्यक्षम् । तत्रापि न सन्देह 10 इत्यर्थः । सन्देहोऽपोत । कोटिनिश्च यस्य सन्देहप्रयोजकत्वादित्यर्थः । तत्सिद्धौ सन्देहतिद्धौ, तदपि प्रामाण्यमपि । 'निश्चयस्य तदधीनत्वाई सन्देहव्यापकत्वात्तेन चार्वाकटनीहितं त्थिरत्यात्मनोऽतिदिल्लन् । ननु कुन चन्देहः । त्यैर्ये वा, प्रत्यभिज्ञानात्मकतबुद्धौ वा, त्यवति स्थैर्यप्रकारकवलक्षणप्रामाज्ये वा? प्रामाण्यवयानिधिपि संशयः स्यादिति नावः । उचरणवर्जिनि पूर्वेक्षण- क्यमेदावगाहिनि प्रत्यभिज्ञाने, पूर्वक्षणचिनि तदमेदावाहिनि प्रतिद्धे पूर्वावलमेदवात 15 पूर्वणय॑नेदप्रकारकत्वलक्षणप्रानाण्ये वा? तल प्रयन द्वितीययोराह-स्यैयति। त्वत्य प्रत्यभिज्ञया तत्वाधानुव्यवदायेन निश्वयादिति हेतुः । तृतीये लाइन प्रामाण्य इति । बन्नते ताशप्रामाण्यत्याप्रतिद्धरित्यर्थः। ऋर्थे वाह-एकत्तेति । पूर्वजगनिनि पूर्वक्षणवत्यमेदावाहिनि ज्ञाने येन हेतुना प्रामायनिश्चयः, तेन प्रसनिझायानात कोऽनो हेवरियाकाळापानाह-'येन' विल्ट्रधर्नाध्यानभावन তিনি 20 पूर्वावयमेदो निश्चितः, वेन त्वविशेष्यचिना विधानध्यत्तविशेष्यत्वेन इति यावत् । 'स्थिरें त्यैविष[38a]यकप्रत्यभिज्ञायां प्रानाचे इत्ययः । वराहात्यनेन विप्रतिपचिजन्मन आहार्यशयत्य प्रयोजनवनिति चितं, प्रत्यभिज्ञानत्येति तये । तत्यैव प्रतिबन्धकलादिति भावः। तथा चोकं न हि जानन जानानीति ऋश्चिमत्येति तत्- प्रानान्ये त्येयवति त्यैर्यप्रकारकावला व नन्देहः सवितः निखिलत्यैर्यप्रकारकहानीया, प्रामान्यत्व त्यैर्यवति त्यसकारत्वत्य सिद्धौ तथानान्यन्दिौ तदारे त्वचनात तत्- प्रानान्यायेगैव विद्धयत् , निश्चयत्य त्येयंमानान्याश्यत्य तदधीनत्वात् , विशेश्ये त्यैय- नवव्यापकत्वात् , तथा च विद्धं नः नाहितनिति नावः। प्रकाशनलु नानको बन्देहतिद्धा तदपि प्रानान्यमानि विद्धयत् । क्वविदवश्यं तनिश्चयताविषयज्ञानावादयेत् । तत्र हेतुः निश्चयत्य प्रानान्यनिधयत्य वरधानन्तात् । प्रानाप्यन्श्योऽशनो यत्ल 30 वन्नात् , संशयानुव्यवसायमानान्यनिचयापानविद्धिकलादित्ययः । एतन्मने व प्रानान्य- नानान्यनेवाविवनियाहुः। . इरनिरan मुरानन्द seem to readसनीहिनिति। .25 ·[I. 17 113 प्रथमः स्तबकः 10 कोटिद्वयस्य चादृष्टस्यानुपस्थाने कः सन्देहार्थः । तदर्शने च कथं सर्वथा तदसिद्धिः । एतेनाऽप्रामाणिकस्तद्वयवहार इति निरस्तम् । सर्वथा प्रामाण्यासिद्धौ तस्याप्यसिद्धः। प्रकृते प्रामाण्यसन्देहो, लूनपुनर्जातकेशादौ व्यभिचारदर्शनादिति चेन्न । एकत्वनिश्चयस्य त्वयाऽपीष्टत्वात् । अनिष्टौ वा न किञ्चित्सिद्धेयत् । सिद्धयतु यत्र विरुद्धधर्मविरह इति चेत् ; तेनैव स्थिरत्वमपि निश्चीयते । स इह सन्दिह्यते । इति चेत् ; तुल्यमेतत् । कचिनिश्चयोऽपि कथञ्चिदिति चेत; समः समाधिः । विना सन्देहानुपपत्तेरित्यर्थः। 'कः सन्देहार्थः' का सन्देहपदार्थः। तदर्शने वा कोटिदर्शने वा न तदसिद्धिः' न प्रामाण्यासिद्धिः, सन्देहप्रामाण्यस्यैव कोटित्वात् । तयवहारः प्रामाण्यव्यवहारः, स्थैर्यव्यवहारोवा, तस्याप्यसिद्धेरिति। अप्रामाणि- कत्वे तद्वयवहारे वा प्रमाणापेक्षा, प्रामाण्यस्थैर्ययोस्तदपेक्षा वेत्यथः। प्रत्यभि- ज्ञानप्रामाण्ये विप्रतिपत्तिर्न तु सर्वत्र प्रामाण्य इत्यत आह-प्रकृत इति। क्षणिक- मप्येकमेवं न सिध्येदेवं सतीत्यर्थः। एकत्वेति । न किञ्चिदिति । क्षणिक- मप्येवं किञ्चिन्न सिध्येदित्यर्थः। कापीत । क्षणिके वस्तुनीत्यर्थः। सम इति । प्रत्यभिज्ञाविषये घटादौ विरुद्धधर्मसंसर्गाभावादित्यर्थः ॥१७॥ अनुपस्थानेऽस्मरणे कः सन्देहार्थः, कः सन्देहकोटिः, कः सन्देहपदार्थ इत्यन्ये। 15 तद्दर्शने कोटिद्वयस्य दर्शने तदसिद्धिःप्रामाण्यासिद्धिः, तद्वयवहारः निरुक्तप्रामाण्यव्यवहारः, व्यवाहियतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या प्रामाण्यनिश्चयः, व्यवहारपदस्य भावसाधनत्वे तु अप्रामाणिको भ्रमाधीन इत्यर्थः । अप्रामाणिको व्यधिकरणप्रकारकः, तथा च तेन कोट्यपस्थित्या स्यात् सन्देह इति भावः । तस्यापि प्रामाण्यभ्रमस्यापि क्वचित् प्रमितमिति न्यायादिति भावः। प्रकाशकृतस्तु प्रामाण्यसामान्य एव संशय- 20 माक्षिप्य सर्वथा प्रामाण्यासिद्धी प्रामाण्यसामान्यासिद्धौ तस्यापि तद्वयवहारे अप्रामाणिकत्व- स्यापीत्यर्थमाहुः। प्रकृते वर्तमानक्षणवर्तिनि पूर्वक्षणवर्तिनोऽभेदावगाहिनि प्रत्यभिज्ञाने प्रामाण्यस्य पूर्वक्षणवर्तिनि पूर्वक्षणवर्त्यभेदप्रकारकत्वस्य तत्रैव तदभेदावगाहिनि प्रसिद्धस्य सन्देहः । तदभेदप्रकारकत्वस्याप्रामाण्येन सहचारदर्शनस्थलमाह-लूनेत्यादि । व्यभि- चारदर्शनेति। तत्प्रकारकत्वस्य प्रामाण्याभावववृत्तित्वदर्शनात्। एकत्वनिश्चयस्य 25 तत्क्षणवार्त्तन्यपि तत्क्षणवर्त्यभेदप्रकारकत्व निश्चयस्य तदसिद्धयदिति तत्क्षणवर्तिन्यपि तदभेदो, न वा तद्घटितं प्रामाण्यं, तथा च प्राग्वत्. व्याघा[38b]त एवेति भावः । सिद्धयतु तत्क्षणवर्त्यभेदस्तद्घटितञ्च प्रामाण्यं विरुद्धधर्मविरहस्तविशेष्यकत्वं वा। स्थिरमपि उत्तरक्षणवर्त्तिन्यपि पूर्वक्षणवर्त्यभेदः तत्प्रामाण्यञ्च । स विरुद्धधर्मविरहः तत्क्षणवर्तिन्यपि तत्र तत्सन्देहः सम्भवति इत्याह-तुल्यमिति । एतत् सन्देहविषयत्वं 30 क्वचित् कदाचित् निश्चयोऽपि विरुद्धधर्मविरहस्य कथञ्चित् युक्त्यवतारेण ॥१५॥ O.P.76-15 ·I18 ] 114 न्यायकुसुमाञ्जली नन्वेतत्कारणत्वं यदि स्वभावो भावस्य नीलादिवत्तदा सर्वसाधारणं स्यात् । न हि नीलं किञ्चित्प्रत्यंनीलम् । अथोपाधिकं, तदा उपाधेरपि स्वाभाविकत्वे तथात्वप्रसङ्गः। औपाधिकत्वे त्वनवस्था। अथाऽसाधारणत्वमप्यस्य स्वभाव एव, तत उत्पत्तेरारभ्य कुर्यात् , स्थिरस्यैकस्वभावत्वादिति चेत् ; उच्यते-- इदानी प्रकारान्तरण कारणत्वमाक्षिपति-नत्वि[न्वि ?]ति। सर्वे ति। दण्डो घटस्येव घटस्यापि कारणं स्यातू, कारणत्वस्वाभाव्यादित्यर्थः। ननु घटनियतपूर्ववर्तित्वौपाधिकं दण्डस्य घटकारणत्वम्। अयमुपाधिः पटं प्रति नास्तीति कथमविशेष इत्यत आह--अथेति । उपाधिरपि दण्डस्वभाव एव । तथा च स एव सर्वान् प्रत्यविशेष इत्याह-उपाधेरपीति। ननु दण्डस्य 10 घटकारणत्वमेव स्वभावस्तथा च कथं पदं कुर्यादित्याह-अथेति । तहि प्रतिक्षणमेव घटं कुर्यात् , स्वभावस्य तादवस्थ्यादित्यर्थः ॥ 5 अलौकिकपरलोकसाधनत्वं प्रकारान्तरेणाक्षिपति-नन्विति । सर्वसाधारण्यं सर्व- निरूपितत्वं , तथाच घटस्य कारणमपि घटेतरस्य निखिलस्य स्यादित्यर्थः। अथेति । तथाचोपाधिर्येन निरूप्यते तेनैव तदिति नातिप्रसङ्ग इति भावः । सोऽप्युपाधिस्तस्य स्वभावो 15 वा औपाधिको वा ? आये, तदुपाघेरिति समानाधिकरणं स्वभावत्वे कारणत्वाभिमतस्व- भावत्वे तथात्वप्रसङ्गः सर्वसाधारण्यप्रसङ्गः, तथापि न तेनातिप्रसङ्गवारणमिति भावः । द्वितीये त्वाह-औपाधिकत्व इति । अस्य कारणत्वस्य । तथाचासाधारणत्वस्वभावक कारणत्वं दण्डादेः स्वभाव इति नातिप्रसङ्ग इति भावः। दूपयति-तत इति । स्वभावबलादित्यर्थः। उत्पत्तेरारभ्य यावत्सत्त्वं यनिरूपितं कारणत्वं तत् कुर्यात् । 20 स्थिरस्येति । क्षणिकतानये तु फलानुपहिते कारणत्वमेव नास्तीति नातिप्रसङ्ग इति एकस्वभावत्वात् तत्कार्यकारित्वकम्नभावत्वात् तदस्वभावत्वे तु कदापि न कुर्यादिति भावः । नन्वर्थक्रियाकारित्वमेव त्वन्मते नीलादेः सत्त्वं तच्च कारित्वं साधारणमसाधारणं वा ? आयेऽतिप्रसङ्गः, अन्त्ये स्वभावत्वानुपपत्तिरिति युक्त्या निरस्ते कारणत्वे नीलाद्यपि वस्तु सत्पारमार्थिकं न स्यात् । तथाच क नीलादिरूप'वैधर्म्यदृष्टान्तेन कारणत्वस्य सर्वसाधारण्य- भावः। 25 मित्याह i Bomits 59.

·प्रथमः स्तबकः 5 न [I.' 18 115 हेतुशक्तिमनादृत्य नोलायपि न वस्तु सत् । तयुक्तं तत्र तच्छक्तमिति साधारणं न किम् ॥१८॥ सर्वसाधारणनीलादिवैधर्येण काल्पनिकत्वं कार्यकारणभावस्य व्युत्पादयता नीलादि पारमार्थिकमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा तद्वैधयेण हेतुफलभावस्यापारमार्थिक- त्वानुपपत्तेः। न च कार्यकारणभावस्याऽपारमार्थिकत्वे नीलादि पारमार्थिक भवितुमर्हति, नित्यत्वप्रसङ्गात् । तस्मादस्य पारमार्थिकत्वेऽपरमपि तथा, न वोभय- मपीति कथमेकमनेकं परस्परविरुद्ध कार्य कुर्यात् ? । ततस्वभावत्वादिति यदि, हेतुशक्तिमिति । कार्यकारणता च तिरस्कारश्चेत्, तदा कादाचित. कत्वेनानुभूयमानं नीलाद्यपि वास्तवं न भवेदित्यर्थः। 'उत्पत्तेरारभ्य कुर्यादित्यन साधारण्यप्रसङ्गे व [च ?] समाधिमाह-तयुक्तमिति घटानुकूलसहकारियुक्त' 10 दण्डादि घटे 'शक्तमिति सर्वैरेव ज्ञायत इति । कारणत्वमपि साधारणमेवेति । नोत्पत्तेरारभ्य करणं, च नोलादिवैधर्म्यमपीत्यर्थः । साधारणमिति। नीलादिसाधारणमेवेत्यर्थः। नीलादिपारमार्थिकत्वेऽपि कार्यकारणभाव एव तन्त्र- मित्युपपादयति-सर्वे ति। अस्येति । नीलादेरित्यर्थः । अपरमपि कारणत्व- मपोत्यर्थः। कथमिति । 'एक 'दण्डादि 'अनेक' घटा[घटग ?]वाभ्याजनादि कथं 15 हेतुशक्ती[क्तिमि?]ति । हेतुशक्तिः[१] कारणत्यम् अनादृत्य सर्वसाधारण्यप्रसङ्गेन निरस्य उत्पत्तेरारभ्य कुर्यादित्यत्राह-यात ]युक्तमिति । तैः सहकारिभिर्युक्तं तेन तेन 20 सम्बन्धेन समवहितं तत्कारणत्वेनाभिमतं तत्र शक्तं तत्फलोपहितम् । कारणत्वस्य सर्वसाधारण्यप्रसङ्गे त्वया नीलादेरपारमार्थिकत्वप्रसङ्ग इति प्रतिवन्दिमानमुक्तं तच्च न सदुत्तरमित्याह-इतीति । सर्वैस्तथा प्रतीयमानत्वरूपं यनी[39a]लादेः साधारण्यं कारणत्वं तन किम् अपितु भवत्येवेत्यर्थः । 25 पारमार्थिकमेवेति । असतो दृष्टान्तत्वानुपपत्तेरिति भावः। नित्यत्वेति । अतद्वयावृत्तिवत् अकारणस्य तन्मते नित्यत्वं, यद्वा तत्कार्यत्वेनामिमतानाम् अहेतुकत्वेन नित्यत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। अस्य नीलादेः अपरमपि कारणत्वमपि पारमार्थिकमिति विपरिणामेन योज्यम् । एवमग्रेऽपि । नीलादिकारणत्वे दण्डनिष्ठकारणत्वस्य घटनिरूपित- स्वभावत्वे दोपान्तरं पूरयति-कथमिति । एकं दण्डादि परस्परविरुद्धं घटगवाभ्या- जनादि, तथाच गवाभ्याजनं घटनिरूपितकारणतानिरूपितकार्यताशालि यदि स्यात् , तदा घटः स्यादिति भावः। दण्डनिष्ठानि नानाकारणत्वानि तनिरूपितानीत्यभिप्रेत्याह- तत्स्वभावत्वादिति । तथाचानायत्यैव भूतचैतन्यवादो वाच्यः, आत्मनो ज्ञानादिकं प्रति हेतुत्वासम्भवादिति भावः । ननु मया 30 ·5 I. 18]] 116 न्यायकुतुमाञ्जली तदोत्पत्तेरारभ्य कुादविशेषादित्यपि न युक्तं, तत्तत्सहकारिसाचिव्ये तत्तत्कार्य करोतीति स्वभावव्यवस्थापनात् । इञ्च साधारणमेव, सर्वैरपि तथोपलम्भात् । न हि नीलादेरप्यन्यत्साधारण्यमिति । स्यादेतत् । अस्तु स्थिरं, तथापि नित्यविभोर्न कारणत्वमुपपद्यते । तथा ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वमवधार्यते, नान्वयमात्रेण, अतिप्रसङ्गात् । न च नित्यविभूनां व्यतिरेकसंभवः । न च सोपाघेरसावस्त्येवेति साम्प्रतम् ; तथाभूतस्योपाधिसंवन्धेऽप्यनधिकारात् । जनितो हि तेन स तस्य स्यात् , नित्यो वा ?। न प्रथमः, पूर्ववत् । नापि द्वितीयः, पूर्ववदेव । तथापि चोपाधेरेव व्यतिरेको, न तस्य, अविशेषात् । तद्वत इति चेन्न। स चौपाधिश्चेत्यतो- ऽन्यस्य तद्वत्पदार्थस्याभावात् । भावे वा स एव कारणं स्यात् । अत्रोच्यते- 10 कुर्यादित्यर्थः। इमिति। सहकारिसमवहितं सत् करोतीत्येतदित्यर्थः। साधारण्यमाह-सर्वैरिति। अन्यदिति । सर्वस्तथोपलम्भादन्यदित्यर्थः । तथापीति। तथा च नालौकिकस्य परलोकसाधनस्य सिद्धिः । धर्माधमौं प्रति आत्मनः कारणत्वाभ्युपगमादित्यर्थः। न च नित्येति । नित्यत्वान्न कालकृतो विभुत्वाच न देशकृतो व्यतिरेको 'नित्यविभूनामित्यर्थः। सोपाधेरिति । 15 शरीरादिमत इत्यर्थः। तथाभूतस्येति । नित्यविभोरित्यर्थः। कथमेतदित्यत आह-जनितो हीति । यददृष्टेन यच्छरीरं जनितं तदेव तस्योपाधिवक्तव्यः । भन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । तथा च भवेदेवं यद्यदृष्टं प्रत्यात्मनः कारणत्वं स्यात् । तदेव तु नास्ति, नित्यविभुत्वेन व्यतिरेकाभावादित्याह-न प्रथम इत्यादि। पूर्ववदेवेति । नित्यविभुत्वेन व्यतिरेकाजनकत्वासम्भवादेवेत्यर्थः । नित्यस्यापि व्यतिरेकमभ्यु. 20 पेत्याह-तथापीति। स चेति। तथाचोभयोरपि नित्यत्वान्न व्यतिरेक इति भावः। तदत इति । न त्वात्मादिरित्यर्थः ॥१८॥ नोति। नित्यत्वेन कालतः विभुत्वेन देशतो व्यतिरेकामावः सूचितः। विभुत्वेऽपि संयोगेन गुणादौ विभ्वन्तरेण तदभावत्यानपवादादिति ध्येयम् । सोपावेः शरीरविशिष्टत्यासौ व्यतिरेकः, तथाभूतत्य व्यतिरेकाप्रतियोगिनः उपाधिसम्बन्धेऽपि ॐ शरीरादिसम्बन्वेऽपि अनधिकारादयोग्यत्वात् । तेनात्मना स उपाधिः शरीरादिल्पस्त- त्यात्मनः स्यादुपाधिः तजनितो वा तदजन्योऽपि नित्योऽनित्यो वा अनित्यो व्यापको न वा पूर्ववद्वयतिरेकाभावेन तलापि जनकतानुपपत्तरित्यर्थः । द्वितीयः द्वितीयस्य प्रथमः। नित्येति। पूर्ववदेवेति । तस्य व्यापकत्वे कालतो देशतश्चाव्यापकत्वे च कालत एव न व्यतिरेक इति भावः । द्वितीयस्य द्वितीये त्वाह-तथापि चेति । न तस्य नात्मनः अविशेषादिति अनुपहितपक्षे यो दोषः उक्तस्तस्योपहितपक्षेऽप्यविशेषा- दित्यर्थः। तद्वतः उपाधिमतः स व्यतिरेकः स आत्माऽभावो वा केवलादतिरित्तत्य विशिष्टत्य वा स एव विशिष्ट एव नतु केवल आत्मा ॥१८॥ एतच्चापाततः। 80 ·प्रथमः स्तवकः - । [1. 19 117 पूर्वभावो हि हेतुत्वं मीयते येन केनचित् । व्यापकस्यापि नित्यस्य धर्मिधीरन्यथा न हि ॥१९॥ भवेदेवं यद्यन्वयव्यतिरेकावेव कारणत्वं, किन्तु कार्यान्नियतः पूर्वभावः। स च कचिदन्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते, कचिद्धमिग्राहकात्प्रमाणात् । अन्यथा कार्यात् कारणानुमानं कापि न स्यात् । तेन तस्यानुविधानानुपलम्भात् । उपलम्भे वा कार्य- 5 लिङ्गानवकाशात् , प्रत्यक्षत एव तत्सिद्धेः। तज्जातीयानुविधानदर्शनासिद्धिरन्यत्रापि न वार्यते । तथापि कोष्ठगत्यानुविहितान्वयव्यतिरेकमेव कार्यात्कारणं सिद्धेयत् , अन्यत्र पूर्वभाव इति । अनन्यथासिद्धनियत पूर्वभाव' इत्यर्थः। येन केन- चिदिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वा, धर्मिग्राहकमानेन वेत्यर्थः। प्रकृतमधिकृत्याह- व्यापकस्यापीति। अन्यथेति। कारणत्वमन्तरेणेत्यर्थः। 01, अन्यथेति। यद्यन्वयव्यतिरेकादेव कारणत्वं स्यादित्यर्थः। तेनेति । अनुमाना कार्येण वेत्यर्थः। ननु यत्कार्य कारणं प्रति लिङ्गं तत्कार्यजातीयं प्रति अन्वयव्यतिरेको दृष्टावेव। अतोऽनुमानं स्यादित्यत आह-तजातीयेति । अन्यत्रापीति । नित्यविभावित्यर्थः । द्रव्यत्वेन गुणं प्रति कारणता तत्रापि स्यादेव । रूपादिकं प्रति घटाविद्रव्यस्यान्वयतिरेकदर्शनादित्यर्थः। कोष्ठगत्येति । 15 व्यापकस्यापि नित्यस्य 'पूर्वभावो' नियतपूर्ववर्तित्वं हेतुत्वव्यवहारविपयः 'येन केन- चित्' न त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव 'मीयते' ज्ञानादिकं प्रति आत्मनो येनानुमीयते तदाह- धर्मिघोरिति । बुद्धयादिकं ससमवायिकारणकं भावकार्यत्वादित्यनुमानेन पक्ष- धमतावलादात्मा सिद्धथन् बुद्धयादिकारणत्वेनैव सिद्धयति। अनेनैव प्रमाणेनात्मा सिद्धः, [39b]अन्यथा तदसिद्धौ कस्य व्यतिरेकाप्रतियोगितया कारणत्वाभावः साधनीय 20 इति भावः। एवं व्यतिरेकाप्रतियोगितया कारणत्वाभावसाधनम् अन्वयव्यतिरेकावेव व्यतिरेक- घटितमिति तु विवक्षितम् । अन्वयव्यतिरेकयोरेकोऽस्तु कारणताग्राहकं, तथापि यत कार्येण कारणानुमानं तत्र पक्षधर्माताबललभ्यकारणताव्यक्ते नै तौ तद्ग्राहकावित्याह- अन्यथेति । पक्षधर्मताबललभ्यान्वयव्यतिरेकयोस्तद्ग्राहकत्व इत्यर्थः । भूमादिलक्षणात् कारणं वह्नयादि नानुमीयते, तेन पक्षधर्माताबललभ्यव्यक्तिविशेषेण तस्य धूमादेरन्वयाद्यनुविधानानुपलम्भादित्यर्थः। कार्यलिङ्गानवकाशात् तेन लिङ्गेनानुमित्य- नुत्पादात् । प्रत्यक्षत एवेति । तथाच न पक्षतेति भावः। अन्यत्रापि नित्यव्यापके- ऽपि कार्यजातीयं स्वगुणं प्रति कारणजातीयस्य घटादेस्तथा दर्शनादित्यर्थः। कोष्ठगत्या वस्तुगत्या, न तु तज्ज्ञानं जनकमित्यर्थः । तथाच तादृशान्वयव्यतिरेकप्रतियोगिशालित्वं 30 कारणत्वव्यापकं तन्निवृत्या तत्र तन्निवृत्तिरिति भावः । व्यापकताग्राहकमाह-अन्यत्रेति । - कार्या- 25 ·न्यायकुसुमाञ्जली I. 19] 118 तथा दर्शनादिति चेन्न। वाघेन सङ्कोचात् , विपक्षे वाधकामावेन चाव्याप्तेः, दर्शन- मात्रेण चोत्कर्षसमत्वात् । अस्य च ईश्वरे विस्तरो वक्ष्यते । सर्वव्यापकानां सर्वान्प्रत्यन्वयमात्राविशेपे कारणत्वासको वाधकमिति चेन्न । अन्वयव्यतिरेक- वज्जातीयतया विपक्षे वाधकेन 'च विशेपेऽनतिप्रसङ्गात्। तथा हि. कार्य समवायि- 5 वस्तुगत्येत्यर्थः । वाधेनेति । विभोर्वाधेन व्यमितिरेकवत्येव तत्सङ्कोचादित्यर्थः । व्यतिरेकवदेव कारणत्वमिति व्याप्तौ विपक्षवाधकत्वान्नास्तीत्याह-विपक्षेति । दण्डादौ दर्शनमात्रादन्यत्नापि तथा स्यादित्यत्राह-दर्शनमात्रेणेति । अस्य चेति । उत्कर्षसमजात्युत्तरस्येत्यर्थः । विशेषविरोधप्रस्तावे पञ्चमस्तवके। एवं सति घटपटादिकमपि प्रत्याकाशादीनां कारणत्वं स्यादित्याह-सर्वेति। अन्वयेति । 10 घटादिकं प्रत्याकाशादीनां न तावत् समवायिकारणत्वं सम्भवति, पृथिवीत्वावच्छिन्नं प्रति पृथिवीत्वावच्छिन्नस्यैव समवायिकारणत्वस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । नाप्य- समवायिकारणत्वं, द्रव्ये तदसम्भवात् । नापि निमित्तकारणत्वम् , अन्यथासिद्धत्वा- दित्यर्थः। 'अन्धयव्यतिरेकवजातीयेति स्फुटयति-कार्यमिति । बाधेनेति । धम्मिग्राहकमानेन सिद्ध व्यतिरेकाप्रतियोगिनः कारणत्वे अस्य व्यापकत्वस्य सङ्कोचाद्वयतिरेकप्रतियोगिनिष्ठकारणत्वं तद्वयाप्यत्वं, न तु कारणत्वमिति 15 यथोपदर्शितव्यासावप्रयोजकत्वमाह--विपक्ष इति । अव्यासर्ययो- पदर्शितव्यातेरभावात् । ननु दण्डादौ तथा दर्शनादिदमभिधीयते इत्यताह- उत्कर्षेति। उत्कर्पसमाख्यजात्युत्तरत्वात् । अस्य चोत्तरस्य ईश्वरे तत्साधनप्रस्तावे विस्तरः। असत्त्वं बाधकम्, कारणत्वस्य व्यतिरेकप्रतियोगित्वाभावववृत्तित्वे वाधकं, तथा च विपक्षे बाधकामाबो नेति वार्त्तमिति भावः। अन्वयव्यतिरेकवदिति । यजातीये सहकारिसमवधानप्रयुक्तं कार्योपधानं तदसमवधानप्रयुक्तञ्च तदनुपधानं तत्तथा । न चाकाशे सहकारिसमवधानतद्व्यतिरेकप्रयुक्त ज्ञानाद्युपधानानुपधाने इति न तत्र तत् कारणमिति तत् कस्य हेतोरिति चेत् , ताशस्य त्वभाववादस्येष्टार्थत्वादिति प्रागमि- धानात् । ननु यत्र कुलचिदुत्पद्यतां ज्ञानमिति तेनैवोपहितमाकाशमपि स्यात्, कालवदित्य- वाह-विपक्षेति । ज्ञानादिकारणत्वव्यवहारविषयत्वाभाववान् आकाशादिविपक्षः 25 कारणत्वस्य तद्वाधकेन तवृत्तित्ववाध[40a] केनानन्यथासिद्धत्वेन विशेपे नियतपूर्ववर्तित्वे ऽसति प्रसङ्गात् आकाशसाधारण्याभावात् । यद्वा अन्वयव्यतिरेकवजातीयतया स्वसमवेत- कार्य प्रति तत्समवायि घटादिकम् अन्वयव्यतिरेकवदतथात्मनोऽपि द्रव्यत्वेन तजातीयतया स्वसमवेतज्ञानादिकं प्रत्येव हेतुत्वं, न तु शब्दादिके तस्य तत्रासमवायात्, तन च स्वभावत्य तत्प्रागभावस्य वा नियामकत्वात् । ननुं रूपादिकं दर्शनवलात् समवायिजन्यमस्तु, ज्ञानादिकं तत्समवायिकारणमन्तरेणैव स्यात्,तत्राह-विपक्ष इति । 'वा' कारः समुच्चये। भावः। 20 30 1 गुपानन्द reads वा for च.

·5 10 [I. 20 प्रथमः स्तवः 119 कारणवद् दृष्टमित्यदृष्टाश्रयमपि तज्जातीयकारणकम् , आश्रयाभावे, किंप्रत्यासन्नम- समवायिकारणं स्यात : तदभावे निमित्तमपि किमुपफुर्यात ? तथा . चानुत्पत्तिः सततोत्पत्तिा सर्वनोत्पत्तिर्वा स्यात् । एवमपि निमित्तस्य सामदेिव नियतदेशोत्- पादे स 'एव देशोऽवश्यापेक्षणीयः स्यात् । तथाच सामान्यतो देशसिद्धावितरपृथिव्यादि- वाधे तदतिरिक्तसिद्धि को वारयेत् ? . एवमसमवायिनिमित्ते चोहनीये । इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुनी तितो मूलत्वात्प्रकृतिः प्रवोघभयतोऽविद्येति यस्योदिता। देवोऽसौ विरतप्रपञ्चरचनाकल्लोलकोलाहलः साक्षात्साक्षितया मनस्यभिरति बनातु शान्तो मम ॥२०॥ ॥ इति श्रीन्यायफुसुमाजलौ प्रथमस्तबकः ।। विपक्षवाधकं स्फुटयति-आश्रयाभाव इत्यादि । ननु निमित्तकारणमेवाश्रयः स्यादित्यत आह-एवमपोति। तर्हि तदेव समवायिकारणं स्यादित्यर्थः । नित्यकारणविभुभोक्तृसिद्धिमभिप्रेत्याह-तथा चेति। ज्ञानादीनां समवायिकारणं सिध्यद् अपद्रव्यातिरिक्तद्रव्यमादायैव सिध्यतीत्यर्थः ॥१६॥ स्तवकार्थमुपसंहरन्नेवाशंसामाह-इत्येवे[षे ?]ति । 'इति'-शब्द उपसंहारे, 15 'आश्रयाभाव' इत्यनेन मूल एव, तदभिधेयम् । तज्जातीयकारणकं समवायिकारणकं किमिति समवायिकारणप्रत्यासन्नकारणस्यैव तत्वादिति भावः । तथाच कारण- सामान्यानुपपत्तिः, विनैव कारणम् उत्पत्त्युपगमे च सततोत्पत्तिः, आश्रयस्यानियामकत्वे तु सर्वतोत्पत्तिः। ननु ध्वंसादिवत् विनापि समवाय्यसमवायिकारणं निमित्तकारण- सामर्थ्यादेव ज्ञानादि नियतदेशोत्पत्तिकं स्यादित्याह-एवमपीति । समवायिकारणत्वं 20 विनापीत्यर्थः। स 'चति । स एवेति भावः । तस्य च तत्समवायिस्वं मनोऽन्तरेण साधनीयमित्यभिसन्धिः। वस्तुतस्तु अन्योन्याभावरूपः व्यतिरेका समवायिकारणताग्राहकः, अन्यथा स्वाभाववति स्वस्मिन् समवेतोत्पयभिचारस्य वज्रलेपत्वापत्तेः नित्यव्यापकस्यापि नानुपपन्न इति मणिकच्चरणाः। स्वासमवेतकार्यमानं प्रति स्वात्मनो निमित्तकारणताप्रवादस्तु न श्रद्धेयः। अस्तु वा अदृष्टद्वारा तथा, अदृष्टं प्रति समवायिकारणता, अन्यत्र चादृष्ट- 25 सम्बन्धेनैव निमित्तता, तेन सम्बन्धेन व्यतिरेकः सुलभ एव । यदि च स्वस्वजन्यान्यतर- हेतुत्वमेव स्वस्य हेतुता तथापि नानुपपत्तिः। विवेचयिष्यते चाधिकमीश्वरसाधनप्रस्तावे॥१९॥ एतावता प्रवन्धेनादृष्टे साधनत्वं व्यवस्थाप्याश्रयासिद्धिं निराकृत्याविद्यादिबोधका- नागमानन्यथासिद्धयन् स्तवकार्थमुपसंहरति- इत्येषेति । 'इति’-रुपसंहारद्योतनाय । 'असौं' स्वप्रसिद्धो देवः 'मम' चेतसि रति' 30 I JUTR reads for va i . - ·-- .. . 1.20] 120. न्यायमुमाली यहा 'एमा' इत्यर्थे इत्येपेत्यखण्ड पत्र शब्दः। 'अलौ देवो मम मनसि साक्षादेवा- समिभिरति बनानु मम मनस्यासको भत्रत्वित्यर्थः । साक्षितयेति । तस्या- मानको न्वयमेव साक्षी भवत्वित्ययः। 'यस्य पवा' अनेन स्तवंकन यत् साधित- मदृष्ट लव सहकारिणतिः। सहकारिणि सिद्धान्तिनामेकवाक्यतामाह-मायेति । दुखन माया-प्युनीयतेऽष्टमपीत्यदृष्टमेव एकदाण्डिनो [ माया ! ]प्रमचं विश्व- मित्यनेनावनने : सांख्या अपि प्रकृतिपदनादृष्टमेवाबत्तने, मूलकारणं प्रकृति- रित्यादि बिदण्डिनोऽप्यविद्याप्रभवं विश्वमित्याचताणा अविद्यापदनादृष्ट- मेवाहः। 'प्रबोधस्तत्वज्ञानं तन्नास्यत्वादविद्यापि ततो विमति। भोगद्वाराऽदृष्ट- न्यापि तन्नास्यतया तदपि ततो दिमतीति साम्याव । 'प्रपञ्चों गोवटादि कार्यजातं तस्य रचना निर्माणं तन्नति यः कल्लोल सांख्यादिसिद्धान्तमवादः, स एव 'कोला- हलो नमिन्यन्नविशेषनु यु ? ]तिको वचनसन्दर्भः , यस्मिन् विषये 'वित र?' शान्तः। 'शान्तों देवाविहीनः, तया चाहटसहकृत ईश्वर एव प्रपञ्चकारणं, न तु माया प्रतिरविद्या वत्यर्थः। यहा साक्षादिति। साक्षितयेति । सन्निहितेनैव सम्बाध सम्बन्धः । तेनाभिरतिवन्त्रे सातादेव साक्षी, न तु श्रुतादिसाक्षीत्यर्थः । यद्वा 'साक्षाचाभिरति वजातुं साक्षात्कारविषयो भवत्वित्यर्यः, मननस्य जातत्वात् ॥२०॥ इति प्रथमः स्तवका विश्यामनुनिं 'बनानु दियरीकरांनु। तत्रेतिकर्तव्यतामाह-साक्षादिति। माझालाविषयीननेत्यर्थः । बालारिप्रकाराकाहायामाह-माभितया सदनलाविष्ठा- वृत्यर्थः । तथा च न येन रूपेण मननं साबालालप्रयोजकत्यमादर्शितन : द्वितीय लवकारयोगा[401Jथमाह-शान्त इति । देवाविहीन इत्यर्थः । तथाच तत्रनि नामानावाचः प्रम सायनात तल्ट रचना निर्माण दल यः कल्लोल' सांख्यादिनिद्वान्तवादः स एव कोलाहलों नमित्यजिविशेषतया तत्सदृशः 'विस्तों यस्मादमदुदधियुज्या देवां वावादिति भावः। 'यस्य देवस्य 'एमा' प्रयालकव्यत्रत्यारिनतलायनवाला बनायला 'बहकारियति' नहारिकारणम् 'मनमा विवित्रा कार्यवेचित्रेयण कारणस्य नाविनवित्रताका ननु मायादि बन्न नहकारित्वेनादत्र्यत, तविननित्यत्राह-मायेति । ऐन्द्रजालिकमायामारून्य- माह-दुन्नीतित इति । दुःखन या उन्नीनिन्द्रयनं ताहान् ? ]वर्मणोपचारिक नावारदमन इति नावः । एवमंदि। मूलत्वादिति । निविलकार्य प्रति वामावरमरया प्रयोजनका बात , सांख्ययुन्यच्या 'प्रकृति गवन् । 'प्रबोध- लवामान्कारः तद्रयन्तिद्विगेषितया उत्पन्ने तयनालारे अविधायनकायद्वान 3 मोनाहटमानियनीति विद्याविरोधित्वमेव मान्यन् ॥२०॥ इति । श्रीगुणानन्दविद्यावागायनाचार्यविरत्रितः कुनुमाञ्जलि- प्रयमस्तवकतालविवेकः 15 स 25

·No text on this page.