·RHARATI VA सर्वदर्शनसंग्रहः। भारतीय sade January Pawar Anilor le PROTE । नित्यज्ञानाश्रयं वन्दे निःश्रेयसनिधिं शिवम् । येनैव जातं मयादि तेनैवेदं सकर्टकम् ॥ पारं गतं सकलदर्शनसागराणा- मात्मोचितार्थचरितार्थितसर्वलोकम् (१) । श्रीशाईपाणितनयं निखिल्लागमज्ञं सर्वज्ञविष्णुगुरुमन्वइमाश्रयेऽहम् ।। श्रीमत्मायणदुग्धाब्धिकौस्तुभेन महौजसा । क्रियते माधवार्येण सर्बदर्शनसङ्गहः ।। पूर्वेषामतिदुस्तराणि सुतरामालोय शास्त्राण्यसौ श्रीमत्मायणमाधवः प्रभुरुपन्यास्थत् सतां प्रीतये । दूरोत्सारितमत्मरेण मनसा टण्वन्तु तत् सज्जना माल्यं कस्य विचिवपुष्यरचितं प्रीत्यै न सञ्जायते ॥ अथ कथं परमेश्वरस्य नि:श्रेयस प्रदत्वमभिधीयते सह- स्पतिमतानुमारिणा नास्तिकशिरोमणिना चाबीकेण दूरो- मारितत्वात् दुरुच्छेदं हि चार्वाकस्य चेष्टितम् । प्रायेण सर्बप्रा- णिनस्तावत् यावज्जोवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचरः। भस्मो- । (१) यात्मोचिताचरितमर्थित सर्वलोकम् । याठान्तरम् ॥

·सर्बदनिसंग्रह। पुरुषार्थी था मन्यमानाः पा- । भूतस्य देहम्य पुनरागमनं कुत इति लोकगाथा मनुरुन्याना नोतिकामशास्त्रानुमारणार्थकामावेव रलौकिकमर्थमपटुवानाशावाकमतमनुवर्तमाना एवानुभू- यन्ते। अत एव तस्य चावाकमतस्य लोकायतमित्यन्वर्थमपरं नामधेयम् । तत्र पृथिव्यादीनि भूतानि चत्वारि तत्वानि तेभ्य एव देहाकारपरिणतेभ्यः किण्वादिभ्ा मदशक्रिवत् चैतन्यमुपजा- यते तेषु विनटेषु सत्सु स्वयं विनश्यति । तदिह विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञा- स्तीति । तत् चैतन्यविशिष्टदेह एवात्मा देहातिरिक अात्मनि प्रमाणाभावात् प्रत्यक्षैकप्रमाणवादितया अनुमानादेरनङ्गीका- रेण प्रामाण्याभावात्। अङ्गनालिङ्गनादिजन्यं सुखमेव पुरुषार्थः । न चास्य दुःख- संभिन्नतया पुरुषार्थत्वमेव नास्तीति मन्तव्यम् अवर्जनीयतया प्राप्तस्य दुःखस्य परिहारेण सुखमात्रस्यैव भोक्तव्यत्वात्। तद्यथा मत्स्यार्थी मशल्कान मकण्टकान मत्स्यानु पादत्ते स यावदादेयं तावदादाच निवर्तते । यथा वा धान्यार्थी सुपलालानि धा- न्यान्या हरति स यावदादेयं तावदादाय निवर्तते । तस्मा- दुःखभयानानुकूलवेदनोयं सुखं त्यमुचितम् । न हि मृगाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते । न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते। यदि कश्चिद् भीरुद्देष्टं सुखं त्यजेत् तहि स पशवन्मू: भवेत् । तदुक्रम् ·ParoxeteHMITAMATA चार्वाकदर्शनम्। व्याज्यं सुखं विषयमङ्ग-मजन्म पुंसा दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारणैषा। ब्रोहीन् जिहासति सितोत्तमतण्डुलाढ्यान् को नाम भोस्तुषकोपहितान् हितार्थी ॥ ननु पारलौकिक सुखाभावे बहुवित्त व्यय शरीरायासमाये अग्निहोत्रादौ विद्या वृद्धाः कथं प्रवर्त्तिव्यन्ते इति चेत् तदपि न प्रमाणकोटिं प्रवेष्टुमोष्टे अनृतव्याघातपुनरुक्तदोषैर्दूषिततया वैदिकम्मन्यैरेव धूर्त्तवकैः परस्परं कर्मकाण्डप्रामाण्यवादिभि- जानकाण्डस्य ज्ञान काण्ड प्रामाण्यवादिभिः कर्मकाण्डस्य च प्रतिक्षिप्तत्वेन त्रय्या धूर्तप्रलापमानत्वेन अग्निहोत्रादेर्जीविका- मात्रप्रयोजनत्वात् । तथाचाभाणक: अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम्। बुद्धिपौरुषहोनानां जीविकेति वृहस्पतिः ।। अत एव कण्टकादिजन्यं दुःख मेव नरकं लोकसिद्धो राजा परमेश्वरः देहोच्छेदो मोक्षः । देहात्मवादे च कृशोऽहं कृष्णा ऽहमित्यादिमामानाधिकरण्योपपत्तिः । मम शरीरमिति व्यव- हारो राहोः शिर इत्यादिवदौपचारिकः । तदेतत् सव्वं समग्राहि । अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनलानिलाः । चतुर्थः खलु भूतेश्वचैतन्यमुपजायते । किण्वादिभ्यः समेतेभ्यो द्रव्येभ्यो मद शक्तिवत् ।। अहं स्थूलः कृशोऽस्मोति सामानाधिकरण्यतः । .

·सर्वदनसंग्रहः। देहः स्याल्यादियोगाच्च स एवात्मा न चापरः ।। मम देहोऽयमित्युक्तिः सम्भवेदौपचारिकीति ॥ स्थादेतत् स्थादेष मनोरथो यद्यनुमानादेः प्रामाण्यं न स्थात् अस्ति च प्रामाण्यं कथमन्यथा धूमोपलम्मानन्तरं धूमध्वजे प्रेक्षावतां प्रतिरुपपद्येत । नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति वचन श्रवणममनन्तरं फलार्थिनां नदीतीरे प्रवृत्तिरिति। तदेत- न्मनोराज्यविजृम्भणम् । व्याप्तिपक्षधर्मताशालि हि लिङ्गं गम- कमभ्युपगतमनुमानप्रामाण्यवादिभिः । व्याप्तिश्चाभयविधीपा- धिविधुरः सम्बन्धः स च सत्तया चक्षुरादिवन्नाङ्गभावं भजते किन्तु ज्ञाततया। कः खलु ज्ञानोपायो भवेत्। न तावत् प्र- त्यक्षं तच्च वाह्यमान्तरं वाभिमतम् । न प्रथमः तस्य सम्प्रयुक्त विषयज्ञानजनकत्वेन भवति प्रसरसम्भवेऽपि भूतभविष्यतोस्तदस- म्भवेन सर्वोपसंहारवत्या व्याप्तेर्दानत्वात्। न च व्याप्तिज्ञानं सामान्यगोचरमिति मन्तव्यं व्यत्योरविनाभावाभावप्रसङ्गात् । नापि चरमः अन्तःकरणस्व वहिरिन्द्रियतन्त्रत्वेन वाद्येऽर्थे खातव्येण प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। तदुक्तम् चक्षुरादुनविषयं परतन्त्र वहिर्मन इति । नाप्यनुमानं व्याप्तिज्ञानोपायः तत्र तत्राप्येव- मिति अनवस्थादास्थ्यप्रसङ्गात् । नापि शब्दस्तदुपायः काणाद मतानुसारेणानुमान एवान्तीवात् अनन्तभीवे वा वृद्धव्यव- हाररूपलिङ्गावगतिसापेक्षतया प्रागुक्तदूषणलवानाजङ्घालत्वात् धूमधूमध्वजयोरविनाभावोऽस्तीति वचनमात्रे मन्वादिवद् वि- श्वासाभावाच्च । अनुपदिष्टाविनाभावस्य पुरुषस्थार्थान्तरदर्शने- ·चावाकदर्शनम् । नार्थान्तरानुमित्यभावे स्वार्थानुमान कथायाः कथाशेषत्वप्रस- गाच्च । उपमानादिकन्तु दुरापास्तं तेषां संज्ञामंज्ञिसम्बन्धादि बोधकत्वेनानौपाधिकसम्बन्धबोधकत्वासम्भवात्। किञ्च उपाध्य- भावोऽपि दुरवगमः उपाधीनां प्रत्यक्षत्वनियमासम्भवेन प्रत्य- चाणामभावस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि अप्रत्यक्षाणामभावस्था प्रत्यक्षतया अनुमाना आद्यपेक्षायामुक्तदूषणानतिवृत्तेः । अपि च साधनाव्या- पकवे मति माध्यममव्याप्तिरिति तल्लक्षणं कक्षीकर्त्तव्यम् । तदु- कम् अव्याप्तसाधनो यः साध्यसमव्याप्तिरुच्यते स उपाधिरिति । शब्देऽनित्यत्वे साध्ये सकलकत्वं घटत्वमश्रावणतां व्यावतथि तुमु- पात्तान्यत्र क्रमतो विशेषणानि त्रीणि तस्मादिदमनवा समा- समेत्यादिनोतमाचार्यश्चेति (१)। तत्र विध्यध्यवसायपूर्वकत्वा- निषेधाध्यवमायस्थोपाधिज्ञाने जाते तदभावविशिष्ट सम्बन्धरूपं व्याप्तिज्ञानं व्याप्तिज्ञानाधीनं चोपाधिज्ञानमिति परस्पराश्रय- वज्रप्रहारदोषो वज्रलेपायते। तस्मादविनाभावस्य दुर्बोधतया नानुमानाद्यवकाशः। धूमादिज्ञानानन्तरमग्न्यादिज्ञाने प्रवृत्तिः प्रत्यक्षमूलतया भ्रान्या वा युज्यते। क्वचित् फल प्रतिलम्भस्नु मणिमन्तोषधादिवत् यादृच्छिकः । अतस्तत्माध्यमदृष्टादिक- मपि नास्ति । नन्वदृष्टानिटौ जगद्वैचिच्यमाकम्भिकं स्यादिति चेत् न तद्भद्रं स्वभावादेव तदुपयत्तेः । तदुक्तम् (१) समासमाविनाभावावेकत्र स्तो यदा तदा। समेन यदि नो व्याप्तस्तयोहीनाऽप्रयोजकः ॥

·सर्वदनसंग्रहः
अग्निरुष्णो जलं शीतं शीतस्पर्शस्तथानिलः ।
केनेदं चित्रितं तस्मात् खभावात्तव्यवस्थितिरिति ॥
तदेतत् सबै वृहस्पतिनायुक्तम् ।
न खी नापवा वा नैवात्मा पारलौकिकः ।
नैव वर्णाश्रमादीनां क्रियाश्च फलदायिकाः ॥
अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् ।
बुद्धिपौरुष हीनानां जोविका धाटनिर्मिता ॥
पाश्चेन्निइतः स्वर्ग ज्योतिष्टोमे गमिष्यति ।
खपिता यजमानेन तत्र कस्मान्न हिंस्यते ॥
मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेत्तृप्तिकारणम् ।
गच्छतामिह जन्तूनां व्यर्थं पाथेयकल्पनम् ॥
वर्गस्थिता यदा बप्तिं गच्छेयुस्तत्र दानतः ।
प्रासादस्योपरिस्थानामत्र कस्मान्न दीयते ॥
यावज्जोवेत् सुखं जीवेदृणं कृत्वा घृतं पिवेत्
भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥
यदि गच्छेत् परं लोकं देहादेष विनिर्गतः ।
कस्माद्भूयो न चायाति बन्धुम्ने हसमाकुलः ॥
ततच जीवनोपायो ब्राह्मणेविहितस्विह।
मृतानां प्रेतकार्याणि न त्वन्यद्विद्यते क्वचित् ॥
त्रयो वेदस्य कर्तारो भण्डधूर्त्तनिशाचराः।
जर्फरीतुर्फरीत्यादि पण्डितानां वचः स्मृतम् ॥
अश्वस्थात्र हि शिश्नन्तु पत्नोग्राह्यं प्रकीर्तितम ।
।
।

·चार्वाकदनिम्। भण्डैस्तद्वत् परञ्चैव ग्राह्य जातं प्रकीर्तितम् ।। मांसानां खादनं तदनिशाचरसमीरितमिति ॥ तस्मादहूनां प्राणिनामनुग्रहार्थं चावाकमतमाश्रयणीय- मिति रमणीयम् ॥ इति मायणमाधवीये सर्वदर्शनसङ्गहे चार्वाकदर्शनम् ॥ । अत्र बौद्धैरभिधीयते यदभ्यधाथि अविनाभावो दुर्बध इति तदसाधीयः तादात्म्यतत्यत्तिभ्यामविनाभावस्य सुज्ञान- वात् । तदुक्तम् कार्यकारणभावाहा स्वभावादा नियामकात् । अविनाभावनियमो दर्शनान्तरदर्शनादिति ॥ अन्वयव्यतिरेकावविनाभावनिश्चायकावितिपक्षे साध्यसाध- नयोर व्यभिचारो दुरवधारण भवेत् भूते भविष्यति वर्तमाने अनुपलभ्यमानेऽपि व्यभिचारशङ्काया अनिवारणात् । ननु तथाविधस्थले तावकेऽपि मते व्यभिचारशङ्का दुष्परिहरेति चेत् मैवं वाचः विनापि कारणं कार्यमुत्पद्यतामित्येवंविधायाः शङ्काया व्याघातावधिकतया निवृत्तत्वात् । तदेव ह्याशङ्कोत यस्मिन्नाशयमाने व्याघातादयो नावतरेयुः तदुक्तं व्याघाता- वधिराशङ्केति । तस्मात्तदुत्पत्तिनिश्चयेन अविनाभावो नि- श्चीयते तदुत्पत्तिनिश्चयश्च कार्य हेत्वोः प्रत्यक्षोपलम्भानुपलम्भ पञ्चकनिबन्धनः । कार्यस्योत्पत्तेः प्रागनुपलम्भः कारणोपलम्भे मत्युपलम्भः उपलब्धस्य पश्चात् कारणानुपलम्भादनुपलम्भ इति ·सर्वदनसंग्रहः। । पञ्चकारण्या धूमधूमध्वज यो: कार्यकारणभावो निश्चीयते । तथा तादाम्यनिश्चयेनाप्यविनाभावो निश्चोयते यदि शिंशपा वृक्षत्वमतिपतेत् खात्मानमेव ज ह्यादिति विपक्षे बाधकप्रवृत्तेः अप्रवृत्ते तु बाधके भूयः सहभावोपलम्भेऽपि व्यभिचारशङ्कायाः को निवारयिता। शिंशपावृक्षयोश्च तादाम्यनिश्चयो वृक्षोऽयं शिंशपेति सामानाधिकरण्यबलादुपपद्यते । न य त्य न्ताभेदे तत् सम्भवति पर्यायत्वेन युगपदपि प्रयोगायोगात् नाप्यत्यन्तभेदे गवाश्वयोरनुपलम्भात्। तस्मात् कार्यात्मानौ कारणमात्मान- मनुमापयत इति सिद्धम्। यदि कश्चित् प्रामाण्यमनुमानस्य नाङ्गीकुर्यात् तं प्रति ब्रूयात् अनुमानं प्रमाणं न भवतीत्येतावन्मात्रमुच्यते तत्र न किञ्चन साधनमुपन्यस्यते उपन्यस्यते वा। न प्रथमः एकाकिनी प्रतिज्ञा हि प्रतिज्ञातं न साधयेदिति न्यायात्। नापि चरमः अनुमानं प्रमाणं न भवतीति ब्रुवाणेन त्वया अशिरस्कवचन- स्वोपन्यासे मम माता बन्ध्येतिवद्दयाघातापातात् । किञ्च प्रमाण- तदाभासव्यवस्थापनं तत्म मानजातीयत्वादिति वदता भवतैव खीकृतं स्वभावानुमानम् । परगताविप्रतिपत्तिस्तु वचनलिङ्गे- नेति ब्रुवता कार्यालिङ्गकमनुमानम् अनुपलब्धया कञ्चिदर्थं प्रतिषेधयतानुयलश्चिलिङ्गकमनुमानम्। तथाचोक तथागतैः । प्रमाणान्तरसामान्यस्थितिरन्यधियां गतः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचिदिति ॥ पराक्रान्त चात्र सूरिभिरिति ग्रन्थभूयस्वभयादुपरम्यते। ।

·নীল। है ते च बौद्धाश्चतुर्विधया भावनया परमपुरुषार्थं कथयन्ति । ते च माध्यमिकयोगाचारसौत्रान्तिकवैभाषिकसंज्ञाभिः प्रसिद्धा बौद्धा यथाक्रमं सर्वशून्यत्व वाह्यन्यत्व वाह्यार्थानुमेयत्व वा- ह्यार्थप्रत्यक्षत्ववादानातिष्ठन्ते। यद्यपि भगवान् बुद्ध एक एव बोधयिता तथापि बोद्धव्यानां बुद्धिभेदाचातुर्विध्यं यथा गतो ऽस्तमर्क इत्युक्ते जारचौरानचानादय: खेष्टानुसारेणाभिसर- परखहरण सदाचरणादिसमयं बुध्यन्ते । मव्वं क्षणिक क्षणिक दुखं दुःखं खलक्षणं खलक्षणं शन्यं शून्यमिति भावनाचतुष्टयम- पदिष्टं द्रष्टव्यम्। तत्र क्षणिकत्वं नीलादिक्षणानां सत्त्वेनानुमा- तव्यं यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरपटलं सन्तश्चामी भावा इति । न चायमसिद्धो हेतुः अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य नोलादिक्षणानां प्रत्यक्षासिद्धत्वात् व्यापकव्यावृत्त्या व्याप्य व्या- वृत्तिन्यायेन व्यापकक्रमाक्रमव्यावृत्तावचणि कात् सत्त्वव्या वृत्तः सिद्धत्वाच्च । तच्चार्थक्रियाकारित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं न च क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारः समस्ति परस्परविरोधे हि न प्रका- रान्तरस्थितिः। नैकतापि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधत इति न्यायन व्याघातस्योद्भटत्वात् । तौ च क्रमाक्रमा स्थायिनः सका- शाड्यावर्त्तमानौ अर्थक्रियामपि व्यावर्तयन्तो क्षणिकत्वपक्ष एव सत्त्वं व्यवस्थापयत इति सिद्धम् । नन्वक्षणिकस्थार्थक्रियाकारित्वं किं न स्यादिति चेत् तद- युक्त विकल्पामहत्वात् तथा हि वर्तमानार्थक्रियाकरणकाले अतीतानागतयोः किमर्थक्रिययोः खायिनः. सामर्थमस्ति नो ।

·१० सर्वदर्शनसंग्रहः। वा। आधे तयोरनिराकरणप्रसङ्गः समर्थस्य क्षेपायोगात् यत् यदा यत्करणसमर्थ तत् तदा तत्करोत्येव यथा सामग्री खकायं समर्थश्चायं भाव इति प्रसङ्गानुमानाच्च । द्वितोयेऽपि कदापि न कुर्थात् भामर्थमात्रानुबन्धित्वादर्थक्रियाकारित्वस्य यत् यदा यत्न करोति तत् तदा तत्रासमर्थं यथा हि शिला- शकलमङ्कुरे न चैष वर्तमानार्थक्रियाकरण काले वृत्तवर्त्तिव्य- माणे अर्थक्रिये करोतीति तदिपर्यायाच्च । ननु क्रमवत्महकारि- लाभात् स्थायिनः अतीतानागतयोः क्रमेण क्रमणमुपपद्यते इति चेत् तत्रेदं भवान् पृटो व्याचष्टां सहकारिणः किं भाव- स्थापकुर्वन्ति न वा न चेत् नापेक्षणीयास्ते अकिञ्चित् कुर्वतां तेषां तादात्म्यायोगात्। उपकारकत्वपक्षे सेाऽयमुपकारः किं भावाद्भिद्यते न वा भेदपक्षे आगन्तुकस्यैव तस्य कारणत्वं स्यात् न भावस्थाक्षणिकस्य श्रागन्तुकातिशयान्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वात् कार्य्यस्य । तदुलम् वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम्। चापमश्चेत् मोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्फल इति ॥ अथ भावस्तैः सहकारिभिः सहैव कायं करोतीति स्वभाव इति चेत् अङ्ग तर्हि महकारिणे न जह्यात् प्रत्युत पलाय- मानानपि गले पाशेन बवा कृत्यं कायं कुर्यात् स्वभावस्थान- पायात् । किञ्च सहकारिजन्योऽतिशयः किमतिशयान्तरमार- भते न वा उभयथापि प्रामुक्तदूषण पाषाणवर्षणप्रसङ्गः । अति- भयान्तरारम्भपक्षे बहुमुखानवस्थादौस्थ्यमपि स्यात् अतिशये ·बौडदर्शनम्। । जनयितव्ये सहकार्यान्तरापेक्षायां तत्परम्परापात इत्येकानवस्था ऽऽस्थेया तथाहि सहकारिभिः सलिलपवनादिभिः पदार्थसा- थैराधीयमाने वीजखातिशये वीजमुत्पादकमभ्युपेयम् अपरथा तदभावेऽप्यतिशयः प्रादुर्भवेत् बीजञ्चातिशयमादधानं सह- कारिमापेक्षमेवाधत्ते अन्यथा सर्वदोपकारापत्तौ अङ्कुरस्थापि सदोदयः प्रम ज्येत । तस्मादतिशयार्थमपेक्षमाणैः सहकारि- भिरतिश यान्तरमाधेयं बीजे तस्मिन्नप्युपकारे पूर्वन्यायेन सह- कारिसापेक्षस्य वीजस्य जनकले सहकारिसम्पाद्यवीजगताति- शयानवस्था प्रथमा व्यवस्थिता। अथोपकारः कार्यार्थमपेक्ष- माणोऽपि वीजादिनिरपेक्षं कायें जनयति तत्मापेक्षा वा । प्रथमे वीजादेरहेतुत्वमापतेत। द्वितीये अपेच्यमाणेन वीजादिना उपकारे अतिशय आधेयः एवं तत्र तत्रापति वीजादिजन्या- तिशयनिष्ठातिशयपरम्परापात इति दितीयानवस्था स्थिरा भवेत्। एवमपेक्ष्यमाणेनोपकारेण वीजादो धर्मिण्युपकारा- न्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवीजातिशयाश्रयातिशयपरम्परापात इति टतोयानवस्था दुरवस्था स्यात् । अथ भावाद भिन्नोऽति- शयः सहकारिभिराधीयत इत्यभ्युपगम्यते तईि प्राचीनो भावो ऽनतिशयात्मा निवृत्तः अन्यश्चातिशयात्मा कुर्वद्रूपादिपद वेदनीया जायत इति फलितं ममापि मनोरथद्रुमेण । तस्मादक्षणिकस्थार्थक्रिया दुर्घटा नाप्यक्रमेण घटते विक- ल्यासहत्वात्। तथाहि युगपत्सकलकार्याकरणसमर्थः स भाव- स्तदुत्तरकालमनुवर्तते न वा। प्रथमे तत्कालवत् कालान्त- ·१२ सर्वदर्शनसंग्रहः । रेऽपि तावत् कार्यकरणमापतेत्। द्वितीये स्थायित्ववृत्त्याशा मूषिकभक्षितवीजादावरादिजननप्रार्थनामनुहरेत् । यत् विरु- दूधमाध्यस्तं तन्नाना यथा शीतोष्णे। विरुद्धधर्माध्यस्तश्चायमिति जलधरे प्रतिबन्धसिद्धिः । न चायमसिद्धो हेतुः स्थायिनि का- लभेदेन सामर्थ्यासामर्थ्ययोः प्रसङ्गतविपर्यायसिद्धत्वात्तत्रासाम- र्थ्यमाधको प्रसङ्गतद्विर्ययो प्रागुती सामर्थ्यसाधकावभिधीयेते यद्यदा यज्जननासमर्थं तत्तदा तन्न करोति यथा शिलाशक- लमङ्कुरम् असमर्थश्चायं वर्तमानार्थक्रियाकरणकाले अतीता- नागतयोरर्थक्रिययोरिति प्रसङ्गः यद्यदा यत् करोति तत्तदा तत्र समर्थ यथा सामग्री खकायें करोति चायमतीतानागत- काले तत्कालवर्तिन्यावर्थक्रिये भाव इति प्रसङ्गव्यत्ययः विप- य॑थः। तस्माद्विपक्षे क्रमयोगपद्यव्यावृत्त्या व्यापकानुपलम्भेनाधि- गतव्यतिरेकव्याप्तिकं प्रसङ्गतदिपर्यायबलात् गृहीतान्वयव्याप्तिकं सत्त्वं क्षणिकवपक्ष एव व्यवस्थास्यतीति सिद्धम्। तदुकं ज्ञान- श्रिया यत् सत्तत् चणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा श्रमी सत्ताशक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा न मा। नाप्येकैव विधान्यथा परकृतेनापि क्रियादिर्भवेत् देधापि क्षणभङ्गमङ्गतिरतः साध्ये च विश्राम्यतीति । न च कणभक्षावचरणादिपक्षकक्षीकारेण सत्तासामान्ययो- गित्वमेव सत्त्वमिति मन्तव्यं सामान्यविशेषसमवायानामसत्त्वप्र- सङ्गात् । न च तत्र खरूपसत्तानिबन्धनः सयवहारः प्रयोजक- ·নান। १ गौरवापत्तेः अनुगतत्वाननुगतत्वविकल्पपराहतेश्च सर्षपमही- धगदिषु विलक्षणेषु क्षणेष्वनुगतस्याकारस्य मणिषु सूत्रवद्भूत- कणेषु गुणवच्चाप्रतिभासनाच्च । किञ्च सामान्यं सर्वगतं खाश्रय- सळगतं वा प्रथमे सर्ववस्तुसङ्करप्रसङ्गः अपसिद्धान्तापत्तिश्च यतः पोत प्रशस्तपादेन खविषयसवगतमिति । किञ्च विद्य- माने घटे वर्तमान सामान्यमन्यत्र जायमानेन सम्बध्यमानं तस्मादागच्छत् सम्बध्यते अनागच्छद्दा श्राद्ये द्रव्यत्वापत्तिः द्वि- तीये सम्बन्धानुपपत्तिः। किञ्च विनटे घटे सामान्यमवतिष्ठते विनश्यति स्थानान्तरं गच्छति वा प्रथमे निराधारवापत्तिः द्वितीये नित्यत्ववाचा युक्त्ययुक्तिः तीये द्रव्यत्वप्रसक्तिः इत्यादि दूषणग्रहग्रस्तत्वात सामान्यमप्रामाणिकम् । तदुक्तम् अन्यत्र वर्तमानस्य ततोऽन्य स्थानजन्मनि । तस्माद चलतः स्थानाट्टत्तिरित्यतियुक्तता ॥ यत्रामा वर्तते भावस्तेन सम्बध्यते न तु। तद्देशिनञ्च व्याप्नोति किमप्येतन्महाद्भुतम् ॥ न याति न च तत्रासीदस्ति पश्चानचांशवत्। जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिरिति ॥ अनुवृत्त प्रत्ययः किमालम्बन इति चेत् अङ्ग अन्यापोहाल- म्बन एवेति सन्तोष्टव्यमायुभतेति अलमतिप्रसङ्गेन । सर्वस्य संसारस्य दुःखात्मकत्वं सर्वतीर्थकरसम्मतम् अन्यथा तन्निविवृत्सूनां तेषां तनिवृत्त्युपाये प्रत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात् सबै दुःखं दुःखमिति भावनीयम्। ननु किंवदिति पृष्टे दृष्टान्तः ·१४ सर्वदर्शनसंग्रहः। कथनीय इति चेन्मेवं खलक्षणानां क्षणानां क्षणिकतया माल- क्षण्याभावात् नैतेन सदृशमपरमिति वनुमशक्यत्वात्। ततः खलक्षणं स्खलक्षणमिति भावनोयम् एवं शून्यं शून्यमित्यपि भावनीयं स्वप्ने जागरणे च न मया दृष्टमिदं रजतादीति वि- शिष्टनिषेधस्वोपलम्भात्। यदि दृष्टं सत् तदा तदिशिष्टस्य दर्श- नस्यदन्ताया अधिष्ठानस्य च तस्मिन्नध्यस्तस्य रजतत्वादेस्तत्सम्ब- न्यस्य च समवायादेः सत्त्वं स्यात् न चैतदिष्टं कस्यचिद्दादिनः । न चाईजरतीयमुचितं न हि कुक्कुच्या एको भागः पाकाय अपरो भागः प्रसवाय कल्प्यतामिति कल्यते। तस्मादध्यस्ताधिष्ठानत- सम्बन्धदर्शनद्रष्टणां मध्ये एक स्थानेकस्य वा असत्त्वे निषेधविष- यत्वेन मर्चस्यासत्त्वं बलादापतेदिति भगवतोपदिष्टे माध्यमिका- स्तावदुत्तमप्रज्ञा इत्थमचीक थन् भिक्षुपाद प्रसारण न्यायेन क्षण- भङ्गाद्यभिधान मुखेन स्थायित्वानुकूलवेदनीयत्वानुगतसमत्व- वनमव्यावर्त्तनेन मान्यतायामेव पर्यवसानम। अतस्तत्त्वं सदसदुभयानुभयात्मकचतुष्कोण विनिर्मुक्तं शून्यमेव तथाहि यदि घटादेः सत्त्वं खभावस्तईि कारकव्यापारवैयर्थम्। श्रमत्त्वं खभाव इति पक्षे प्राचीन एव दोषः प्रादुःयात्। यथो नम् न मतः कारणापेक्षा व्योमादेरिव युज्यते। कार्यस्थासम्भवी हेतुः खपुष्पादेरिवासत इति । विरोधादितरी पक्षावनुपपन्नौ तदुक्तं भगवता अलङ्कारा- वतारे बुद्ध्या विविध्यमानानां स्वभावो नावधार्यते।

·बौद्धदर्शनम् । १५ । अतो निरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च दर्शिता इति । इदं वस्तु बलायातं यद्ददन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चित्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथेति च । न क्वचिदपि पक्षे व्यवतिष्ठत इत्यर्थः । दृष्टार्थव्यवहारश्च न खप्नव्यवहारवत् संवृत्या सङ्गच्छते। श्रत एवोक्तम् परिबाट कामुकशनामेकस्यां प्रमदातमी। कुणपः कामिनी भक्ष्य इति तिस्रो विकल्पना इति । तदेवं भावनाचतुरायवशान्निखिलवासनानिवृत्तौ परनि- वाणं शून्यरूपं सेत्स्यतीति वयं कृतार्थाः नास्माकमुपदेश्य कि- ञ्चिदस्तीति । शिव्यैस्तावद्योगचाचारश्चेति द्वयं करणीयम् । तत्राप्राप्तस्यार्थस्य प्राप्तये पर्य्यनुयोगो योगः गुरूतस्यार्थस्याङ्गी- करणमाचारः गुरूक्तस्याङ्गीकरणादुत्तमाः पर्यानुयोगस्याकरणा- दधमाश्च श्रतस्तेषां माध्यमिका इति प्रसिद्धिः । गुरूक्तभाव- नाचतुष्टयं वाह्यार्थस्य शान्यत्वं चाङ्गीकृत्यान्तरस्य शून्य त्वचा- ङ्गीकृतं कथमिति पर्यनुयोगस्य करणात् केषाञ्चिद् योगाचा- रप्रथा । एषा हि तेषां परिभाषा खयं वेदनं तावदङ्गोका- य॑म् अन्यथा जगदान्ध्यं प्रसज्येत । तत् कीर्त्तितं धर्मकीर्तिना। अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यतीति। वाह्यं ग्राह्यं नोपपद्यत एव विकल्पानुपपत्तेः । श्री ज्ञान- ग्राह्यो भावादुत्पन्नो भवति अनुत्पन्नो वा न पूर्वः उत्पन्नस्य स्थित्यभावात् नापरः अनुत्पन्नस्थासत्त्वात्। अथ मन्येथाः अतीत एवार्थी ज्ञानग्राह्यः तज्जनकत्वादिति तदपि बालभाषितं वर्त- - ·सर्वदर्शनसंग्रहः। 1 मानतावभासविरोधात् इन्द्रियादेरपि ग्राह्यत्वप्रसङ्गाच्च । किञ्च ग्राह्यः किं परमाणुरूपोऽर्थः अवयविरूपो वा । न चरमः कृत्स्नै- कदेशविकल्पादिना तन्निराकरणात्। न प्रथमः अतीन्द्रियत्वात् षटकेन युगपद्योगस्य बाधकत्वाच्च । यथोक्तम् षट्केन युगपद्योगात् परमाणेः षडंशता । तेषामप्येकदेशत्वे पिण्डः स्थादणुमात्रक इति । तस्मात् खतिरिक्तग्राह्यविरहात्तदात्मिका बुद्धिः खयमेव खात्मरूपप्रकाशिका प्रकाशवदिति सिद्धम्। तदुलम् नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव प्रकाशते इति । ग्राह्यग्राहकयोरभेदश्चानुमातव्यः यद्देद्यते येन वेदनेन त- ततो न भिद्यते यथा ज्ञानेनात्मा वेद्यन्ते तैश्च नीलादयः । भेदे हि सत्यधुना अनेनार्थस्य सम्बन्धित्वं न स्यात् तादात्म्यस्य निय- महेतोरभावात् तदुत्पत्तेरनियामकत्वात् यश्चायं ग्राह्य ग्राहक- संवित्तीनां पृथगवभासः स एकस्मिंश्चन्द्र ममि द्वित्वावभास व भ्रमः अत्राप्यनादिरविछिन्नप्रवाहाभेदवासनैव निमित्तम् । यथोनाम महोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेद च भ्रान्तिविज्ञानैदृश्येतेन्दाविवादय इति । अविभागोऽपि बुड्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । याह्य ग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यत इति च । न च रमवीर्यविपाकादि समानमाशामोदकोपार्जितमा- ·নাড়ন । । दकानां स्यादिति वेदितव्यं वस्तु तो वेद्यवेदकाकारविधुराया अपि बुद्धेर्व्यवहपरिज्ञानानुरोधेन विभिन्नग्राह्यग्राहकाकार- रूपवत्तया तिमिराद्युपहताक्षणां के शो न्द्रनाडीज्ञानभेदवदना- युपप्लववासनासामर्थावयवम्यापपत्तेः पर्यनुयोगायोगात्। यथोत्रम् अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रानिरीक्ष्यते । विभक लक्षणग्राह्य ग्राहकाकारविलवा ॥ तथा कृतव्यवस्थेयं केशादि ज्ञान भेदवत् । यदा तदा न सञ्चाद्या ग्राह्यग्राहकलक्षणेति ॥ तस्मादुद्धिरेवानादिबासनावशादनेकाकारावभासत इति सिद्धम्। ततश्च प्रागुतभावनाप्रच यबलानिखिलवासनोच्छेद- विगलितविविधविषयाकारोपलवविपद्धविज्ञानोदयो महोदय दूति। अन्ये तु मन्यन्ते यथा वाह्यं वस्तुजातं नास्तीति तद- युक्तं प्रमाणाभावात् । न च महोपलभनियमः प्रमाणमिति वक्रव्यं वेद्यवेदकयोरभेदसाधकत्वेनाभिमतस्य तस्याप्रयोजकत्वेन मन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वात् । मनु भेदे सहोपलम्भनियमात्मकं साधनं न स्यादिति चेन ज्ञानस्यान्तर्मुखतया च भेदेन प्रति- भाममानतया एकदेश त्वैककाल त्वलक्षणस इत्वनियमासम्भवाच्च नीलाद्यर्थस्य ज्ञानाकारले अहमिति प्रतिभाम: स्यात् नवि- दमिति प्रतिपत्तिः प्रत्ययाद व्यतिरेकात्। अयोच्यते ज्ञानखरू- पोऽपि नीलाकारो भ्रान्या वहिर्वद्भेदेन प्रतिभासत इति न च तत्राहमुख इति । तयो कम् परिच्छेदान्तराद्योयं भागो वहिरिव स्थित। । D ·सर्वदर्शनसंग्रहः। ज्ञानस्याभेदिनो भेद प्रतिभासोऽप्युपप्लव इति ॥ यदन्तर्जेयतत्त्वं तदहिर्वदवभासत इति च ॥ तदयुक्तं वा ह्यार्थाभावे तदुत्पत्तिरहिततया वहिर्वदित्युपमानो- करयुक्त: न हि वसुमित्रो बन्ध्यापुत्रवदवभासत इति प्रेक्षा- वानाचक्षीत भेद प्रतिभासस्य भ्रान्तत्त्वे अभेद प्रतिभासस्य प्रामाण्यं तत्प्रामाण्ये भेदप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराश्रयप्रस- शाच्च अविसंवादान्नीलतादिकमेव संविदाना वाह्य मेवोपाद- दते जगत्युपेक्षन्तेऽवान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च । एवञ्चायम- भेदसाधको हेतुमियपायमोयन्यायवदाभासतां भजेत अतो- वहिर्वदिति वदता वाह्यं ग्राह्यमेवेति भावनीयमिति भवदीय एव वाणे भवन्तं प्रहरेत् । ननु ज्ञानाभिन्न कालस्यार्थस्य वाह्यत्वमनुपपन्नमिति चेत् तदनुपपन्नम् इन्द्रियसन्निकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञाने स्वाका- रममर्पकतया समर्पितेन चाकारेण तस्यार्थस्वानुमेयतोपपत्तेः श्रतएव पर्य्यनुयोगपरिहारो समग्राहिषाताम् । भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव च व्यक्तेजानाकारार्पणक्षममिति ।। तथाच यथा पुठ्या भोजनमनुमीयते यथा च भाषया देश: यथा वा सम्भमेण स्नेहः तथा ज्ञानाकारेण ज्ञेयमनुमेयम् । तदुक्तम् अर्द्धन घटयत्येनां न हि मुत्कार्द्धरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपतेति ॥ । ।

·बौद्धदर्शनम्। न हि वित्तिसत्तैव तवेदना युक्ता तस्या: सर्वचाविशेषात् तान्तु सारूप्यमाविशत् सरूपयितुं घटयेदिति च । तथाच वाह्यार्थ- सद्भावे प्रयोगः ये यस्मिन् सत्यपि कादाचित्काः ते सर्च तदतिरिक्तसापेक्षाः यथा अविवक्षत्यजिगमिषति मयि वचन- गमन प्रतिभामा विवक्षु जिगमिषु पुरुषान्तर सन्तान सापेक्षाः तथाच विवादाध्यामिता: प्रवृत्ति प्रत्ययाः सत्यप्यालयविज्ञाने कदाचिदव नीलाद्युल्लेखना इति। तत्रालयविज्ञानं नामाह- मास्पदं विज्ञानं नीलाद्युल्लेखि च प्रवृत्तिविज्ञानम्। यथोत्रम् तत् स्यादालयविज्ञानं यद्भवेद हमास्पदम् । तत् स्थात् प्रवृत्तिविज्ञानं यन्नीलादिक मुलिखेदिति ॥ तस्मादालयविज्ञामसन्तानातिरिक्तः कादाचित्कः प्रवृत्ति- विज्ञान हेतुर्वा ह्योऽर्थी ग्राह्य एव म वासनापरिपाक प्रत्ययः का- दाचित्कत्वात् कदाचिदुत्पाद इति वेदितव्यम् । विज्ञानवादि- नये हि वासनानामेक सन्तानवर्त्तिनामाल यविज्ञानानां तत्तत्- प्रवृत्तिजननशक्तिः तस्याश्च खकार्योत्पादं प्रत्याभिमुख्यं परि- कारणं खसन्तानवर्तिपूर्वक्षण: कक्षो- क्रियते मन्तानान्तरनिबन्धनत्वानङ्गीकारात्। ततश्च प्रवृत्तिज्ञा- नजननालयविज्ञानवर्तिवासनापरिपाकं प्रति सर्वेऽप्यालयवि- ज्ञानवर्तिनः क्षणाः समर्था एवेति वक्तव्यं न चेदेकोऽपि न समर्थः स्यादालयविज्ञानसन्तानवर्त्तित्वाविशेषात्। सर्व्व समर्था इति पक्षे कार्यक्षेपानुपपत्तिः ततश्च कादाचित्कत्व निर्वाहाय शब्द स्पर्शरूपरमगन्धविषयाः सुखादिविषयाः घडपि प्रत्यया- पाकः तस्य च प्रत्ययः ·सर्बदनिसंग्रहः। श्चतुर: प्रत्ययान् प्रतीत्योत्पद्यन्ते इति चतुरेणानिच्छताप्य- छ मतिना स्वानुभवमनाच्छाद्य परिच्छेत्तव्यम् । ते चत्वारः प्रत्यया: प्रसिद्धवाः पालम्बनममनन्तरमहकार्याधिपतिरूपाः तत्र ज्ञानपदवेदनीयस्य नीलाद्यवभासस्य चित्तस्य नीलालम्बन प्रत्य- यात् नीलाकारता भवति समनन्तर प्रत्ययात् प्राचीनज्ञाना- वोधरूपता सहकारि प्रत्ययादालोकाच्चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययादि- षयग्रहणप्रतिनियमः विदितस्य ज्ञानस्य रसादिसाधारण्य प्राप्ते- नियामकं चक्षुरधिपतिर्भवितुमर्हति लोके नियामकस्याधिप- तित्वोपलम्भात्। एवं चित्तचैत्यात्मकानां सुखादीनां चत्वारि कारणानि द्रष्टव्यानि एवं चित्तचैत्यात्मकस्कन्धः पञ्चविधः रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारमंज्ञकः । तत्र रूप्यन्त एभिर्विषया इति रूप्यन्त इति च व्युत्पत्त्या मविषयाणीन्द्रियाणि रूप- स्कन्धः । आलयविज्ञानप्रवृत्तिविज्ञानप्रवाहा विज्ञानस्कन्धः । प्रागुतस्कन्धदयमम्बन्धजन्यः सुखदुःखादिप्रत्यय प्रवाहो वेदना- स्कन्धः। गौरित्यादिशब्दोल्लेखिसविज्ञानप्रवाहः संज्ञास्कन्धः । वेदनालन्धनिबन्धना रागद्वेषादयः क्लेशा उपक्लेशाश्च मदमा- नादयो धर्माधी च संस्कारस्कन्धः । तदिदं मव्वं दुःखं दु खायतनं दुःखसाधनञ्चेति भावयित्वा तन्निरोधोपाचं तत्त्वज्ञानं सम्यादयेत् । अत एवोकं दुःखममु- दायनिरोधमागीश्चत्वारः अार्य्यय बुद्धाभिमतानि तत्त्वानि । तत्र दुःखं प्रसिद्धं समुदायो दुःखकारणं तदिवि प्रत्ययोप- निबन्धना हेतूपनिवन्धनश्च । तत्र प्रत्ययोपनिबन्धनस्य संग्राहकं ·बौद्धदर्शनम् । २१ सूत्रम् इदं कार्य ये अन्ये हेतवः प्रत्ययन्ति गच्छन्ति तेषाम- यमानानां हेतूनां भावः प्रत्यय त्वं कारण समवायः तन्त्रस्य फलं न चेतनस्य कस्यचिदिति सूत्रार्थः यथा वीजहेतुरङ्कुरो धानां घमां समवायाज्जायते । तत्र पृथिवीधातुरङ्कुर स्य काठिन्यं गन्धञ्च जनयति अब्धातुः स्नेहं रमञ्च जनयति तेजोधात रूपमाष्ण्यञ्च वायुधातः स्पर्धनं चलनञ्च श्राका- शधातुरवकाशं शब्दच तुधातुर्य थायोगं पृथिव्यादिकम् । हेपनिबन्धनस्य च संग्राहक सूत्रम् उत्पादादा तथागता- नामनुत्पादादा स्थितैवैषां धर्माणां धर्मता धर्मास्थितिता धर्मनियामकता च प्रतीत्य समुत्पादानुलोमतेति । तथाग- तानां बुद्धानां मते धर्माणां कार्यकारणरूपाणां या धर्माता कार्यकारणभावरूपा एषोत्पादादनुत्पादादा स्थिता यस्मिन् सति यदुत्पद्यते तत्तस्य कारणस्य कार्यमिति धर्मतेत्यस्य वि- वरणं धर्मस्य कार्यस्य कारणानतिकमेण स्थितिः खार्थिकस्त- ल्प्रत्ययः धर्मात्य कारणस्य कार्य प्रति नियामकता। नन्वयं कार्यकारणभावश्चेतनमन्तरेण न सम्भवतीति अत उक्तं कारणे सति तत्प्रतीत्य प्राप्य समुत्पादे अनुलोमता अनुसारिता या मैव धर्माता उत्यादादनुत्पादादा धर्माणां स्थिता न चात्र कश्चिच्चेतनाऽधिष्ठातोपलभ्यत इति सूत्रार्थः। यथा प्रतीत्य समुत्पादस्य हेदपनिबन्धः वीजाद ङ्कुरोऽङ्कुरात् काण्डं काण्डा- नालो नालागर्भस्ततः शूकं ततः पुष्यं ततः फलं न चात्र वाह्ये समुदाये कारणं वीजादि कार्य मङ्कुरादि वा चेतीयते अहमङ्कुरं ·सर्वदनिसंग्रहः। । - निवर्तयामि अहं बीजेन निर्वर्तित इति । एवमाध्यात्मिकेवपि कारणद्वयमवगन्तव्यम् । पुर:स्थिते प्रमेयाचौ ग्रन्थविस्तरभी- रुभिरुपरम्यते । तदुभयनिरोधः तदनन्तरं विमल ज्ञानोदयो वा मुक्तिः तन्निरोधोपायो मार्गः स च तत्त्वज्ञानं तच्च प्रा चो- नभावनाबलाद्भवतीति परमं रहस्यं सूचस्यान्तं पृच्छतां कथितं भवन्तश्च सुत्रस्यान्तं पृष्टवन्तः सौत्रान्तिका भवन्विति भगवता- भिहिततया मोवान्तिकसंज्ञा सञ्जातेति। केचन बौद्धा वाह्ये पु गन्धादिषु आन्तरेषु रूपादिस्कन्धेषु सत्खपि तत्रानास्वामुत्पा- दयितुं सब्र्व शून्यमिति प्राथमिकान् विनेयानचीकथत् भग- वान् द्वितीयांस्तु विज्ञानमात्रग्रहाविष्टान् विज्ञानमेवैकं सदि- ति हतीयानुभयं सत्यमित्यास्थितान् विज्ञेयमनुमेयमिति सेयं विरुद्धा भाषेति वर्स यन्तो वैभाषिकाख्यया ख्याताः । एषा हि तेषां परिभाषा समुन्मिपति विज्ञेयानुमेयत्ववादे प्रात्यक्षिक स्य कस्यचिदप्यर्थस्याभावेन व्याप्तिसंवेदनस्थानाभावेनानुमानप्रवृ- त्यनुपपत्तेः सकललोकानुभवविरोधश्च । ततश्चार्थो द्विविधः ग्राह्योऽध्यवसेयश्च तत्र ग्रहणं निर्विकल्पकरूपं प्रमाणं कल्पना- पोढत्वात् अध्यवमायः सविकल्पकरूपोऽप्रमाणं कल्पनाज्ञान- वात्। तदुतम् कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् । विकल्पो वस्तुनिर्भासादसंवादादुपप्लव इति ॥ ग्राह्यं वस्तुप्रमाणं हि ग्रहणं यदितोऽन्यथा। न तबस्तु न तन्मानं शब्दलिङ्गेन्द्रियादिजमिति च ॥

·बौइदनम् २३ ननु सविकल्पकस्याप्रामाण्ये कथं ततः प्रवृत्तस्यार्थप्राप्तिः संघा- दोपपद्येयातामिति चेन्न तद्भद्रं मणि प्रभाविषयमणिविकल्प- न्यायेन पारपम्पयेणार्थ प्रतिलम्भसम्भवेन तदुपपत्तेः । अवशिष्टं सौत्रान्तिक प्रस्तावे ग्रंपञ्चितमिति नेह प्रतन्यते । न च विने- या शयानुरोधेनोपदे शभेदः साम्प्रदायिको न भवतीति भणि- तव्यं यतो भणितं बोधचित्तविवरणे देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः । भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायैर्बहुभिः किल । गम्भीरोत्तानभेदेन कचिच्चाभयलक्षणाः । भिन्ना हि देशना भिन्ना शून्यताऽदयलक्षणेति ।। द्वादशायतनपूजा श्रेयस्करीति बौद्धनये प्रसिद्धम् । अर्थानुपाज़ बहुशे द्वादशायतनानि वै। परितः पूजनीयानि किमन्यैरिह पूजितैः ॥ ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा कर्मेन्द्रियाणि च । मनो बुद्धिरिति प्रोनं दादशायतनं बुधैरिति ॥ विवेकविलासे बौद्धमतमित्यमभ्यधायि । बौद्धानां सुगतो देवो विश्वञ्च क्षणभङ्गुरम् । पार्थसत्त्वाख्यया तत्त्वचतुष्टयमिदं क्रमात् ॥ दुःखमायतनञ्चैव ततः समुदयो मतः । मार्गश्चेत्यस्य च व्याख्या क्रमेण श्रूयतामतः ॥ दुःखं संसारिणः स्कन्धास्ते च पञ्च प्रकीर्तिताः । विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च ॥

·सर्बदनिसंग्रहः।
-
-
॥
पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयाः पञ्च मान सम्
धमायतन मेतानि द्वादशायतनानि तु ।
रागादीनां गणोऽयं स्यात् समुदेति नणां हृदि ।
आत्मात्मीयस्वभावाख्यः स स्यात् समुदयः पुनः ।।
क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इति या वासना स्थिरा।
स मार्ग इति विज्ञेयः स च मोक्षोऽभिधीयते ।।
प्रत्यक्षमनुमानञ्च प्रमाणदितयं तथा ।
चतुःप्रस्थानिका बौद्धाः ख्याता वैभाषिकादयः॥
अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहु मन्यते ।
मौत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थी न वहिर्मतः ।।
अाकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य सम्मता ।
केवलां मंविदं वस्यां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः ॥
रागादि ज्ञानसन्तानवामनाच्छेदसम्भवा ।
चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्तिरेषा प्रकीर्तिता ।
कृत्तिः कमण्डलुमी एड्यं चीरं पावभाजनम् ।
सद्या रक्ताम्बर त्वञ्च शिश्रिये बौद्ध भिक्षुभिरिति ।।
इति सर्वदर्शनसङ्ग हे बौद्धदर्शनम् ॥
तदित्यं मुक्तकच्छानां मतमसहमाना विवसनाः कथञ्चित्
स्थायित्वमाथाय क्षणिकलपक्ष प्रतिक्षिपन्ति । यद्यात्मा कश्चि-
नास्थीयेत स्थायी तथापीह लौकिकफल साधनसम्पादनं वि-
फलं भवेत् । न ह्येतत् सम्भविस्यति अन्यः करोत्यन्यो भुत

·आईतदर्शनम्। इति। तस्माद्योऽहं प्राक् कर्माकरवं सोऽहं सम्प्रति तत्फलं भुञ्ज इति पूर्वापर कालानुयायिनः स्थायिनस्तस्य स्पष्टप्रमाणावसि- ततया पूर्वीपरभागविकल कालकलावस्थितिलक्षणक्षणिकता प- रीक्षकैर ईनिन परिग्रहाहा। अथ मन्येथाः प्रमाणवत्त्वादायातः प्रवाहः केन वार्यत इति न्यायेन यत् सत् तत् क्षणिकमित्या- दिना प्रमाणेन क्षणिकतायाः प्रमिततया तदनुसारेण समान- सन्तानवर्तिनामेव प्राचीन: प्रत्ययः कर्माकती उत्तरः प्रत्ययः फलभोक्ता। न चातिप्रसङ्गः कार्यकारणभावस्य नियामकत्वात्। यथा मधुररसभावितानामाम्रवीजानां परिकर्षितायां भूमावु- तानामङ्कुरकाण्डस्कन्धशाखापल्लवादिषु तद्वारा परम्परया फले माधुर्य्यनियमः यथा वा लाक्षारसावसिकानां कापासवोजादी- नामङ्कुरादिपारम्पर्येण कार्पासादौ रक्तिमनियमः । यथोत्रम् यस्मिन्नेव हि सन्ताने आहिता कर्मवासना फलं तत्रैव बधाति कामे रखता यथा कुसुमे वीजपूरादेयम्लाक्षाद्यपसिच्यते। शक्तिराधीयते तत्र काचित्ता किं न पश्य मीति ।। नदपि काश कुशावलम्बन कल्पं विकल्पासहत्वात्। जलधरादा दृष्टान्ते क्षणिकत्वमनेन प्रमाणेन प्रमितं प्रमाणान्तरेण वा। नाद्यः भवदभिमतस्य क्षणिकत्वस्य क्वचिदप्यदृष्टचरत्वेन दृष्टा- न्तासिद्धावस्यानुमानस्यानुत्थानात्। न द्वितीयः तेनैव न्यायेन सर्वत्र क्षणिकत्वसिद्धा सत्त्वानुमानवैफल्या पत्तेः अर्थक्रियाका- रिवं मत्त्वमित्यङ्गीकारे मिथ्या मर्पदंशादेरपि अर्थक्रियाकारित्वेन । D ·सर्वदर्शनसंग्रहः। सत्त्वापाताच। अतएवोकम् उत्पाद व्ययश्रीव्ययुक्तं सदिति । अथाच्येत सामर्थ्यासामर्थलक्षणविरुद्धधाध्यासात्तत्सिद्धिरि- ति तदसाधु स्यात् वादिनामनैकान आन्ततावादस्पेष्टतया विरोधा- सिद्धेः । यदुक्तं कापीमादिदृष्टान्त इति तदुक्तिमात्रं युक्तरनुक्तेः तत्रापि निरन्वयनाश स्यानङ्गीकाराञ्च । न च सन्तानिव्यतिरे- केण सन्तानः प्रमाण पदवीमुपारोढुमईति। तदुक्तम् सजातीयाः क्रमोत्पन्नाः प्रत्यासन्नाः परस्परम् । व्यक्तयस्तासु सन्तानः स चैक इति गीयत इति । न च कार्यकारणभावनियमाऽतिप्रसङ्गं भङ्गुमईति। तथा हिं उपाध्यायबुड्यनुभूतस्य शिष्यबुद्धिः स्मरेत् तदुपचितकर्मफलम- नुभवेद्दा तथा च कृतप्रणाशावताभ्यागम प्रसङ्गः । तदुक्तं सिद्ध- सेनवाक्यकारेण कृतप्रणाशाकृतकर्मभोगभवप्रमोक्षस्मृतिभङ्गदोषान् । उपेक्ष्य साक्षात्क्षणभङ्गमिच्छन्नदो महासाहसिकः परोऽसाविति॥ किञ्च क्षणिकत्वपक्षे ज्ञानकाले ज्ञेयस्यासत्त्वेन ज्ञेयकाले ज्ञा- नस्थामत्त्वेन च ग्राह्यग्राहकभावानुपपत्ती सकललोकयात्रास्त- मियात्। न च समसमयवर्त्तिता शङ्कनीया सव्येतरविषाणवत् कार्यकारणभावासम्भवेनाग्राह्यस्वालम्बन प्रत्ययानुपपत्तेः। अथ भिन्नकालस्यापि तस्याकारार्पकत्वेन ग्राह्यत्वं तदप्यपेशलं क्षणि- कस्य ज्ञानस्याकारार्पकताश्रयताया दुर्वचत्वेन साकारज्ञान- वादे प्रत्यादेशेन निराकार ज्ञानवादेऽपि योग्यतावशेन प्रतिक- भव्यवस्थायाः स्थितत्वात्। तथा हि प्रत्यक्षेण विषयाकाररहित- ·याई तदनम २७ मेव ज्ञानं प्रतिपुरुष महमिकया घटादि ज्ञान मनुभूयते न तु दर्पणादिवत् प्रतिविम्वक्रान्तम् । विषयाकारधारितत्वेन च ज्ञानस्वार्थे दूरनिकटादि व्यवहाराय जलानलिवितीर्थेत । न चेदमिष्टापादनमेष्टव्यं दवीयान् महीधरो नेदीयान दीर्घा बहुरितिव्यवहारस्य निराबाधं जागरूकत्वात् । नचाकाराधाय- कस्य तस्य दवीयस्वादि शालितथा तथा व्यवहार इति कथनीयं दर्पणादौ तथानुपलम्भात् । किञ्चार्थादुपजायमानं ज्ञानं यथा तस्य नीलाकारतामनुकरोति तथा यदि जडतासपि तीर्थवत् तदपि जडं खात्। तथाच द्धिमिटवता मूलमपि ते नेष्टं स्या- दिति महत्कटमापनम् । अथैतदोषारिजिहोर्षया ज्ञानं जडतां नानुकरोतीति बेषे हन्त तईि तयाग्रह न स्यादित्येकमनुसन्धि- त्मतोऽपरं प्रच्चवत इति न्यायापातः । ननु मा भूत् जडताया ग्रहणं किं नश्छिन्नं तदग्रहणेऽपि जीलाकार ग्रहणे तयोर्भदो जैकान्तो वा भवेत् । गोलाकारग्रहणे चागृहीता जडता कथं तम्बानुरूपं स्यात् अपरथा गृहीतच स्तनारयागृहीतं त्रैलोक्ष्यमपि रूपं भवेत् । तदेतत् प्रमेयजातं प्रताप चन्द्रप्रभृतिभिरहन्मता- नुसारिभिः प्रमेयकमलमार्तण्डादा प्रबन्धे प्रपञ्चितमिति ग्रन्य- भूयस्वभयान्नोपन्यतम् । तस्मात् पुरुषार्थाभिलाषुकैः पुरुषैः योगती गतिनानुगन्तव्या अपि वाईत्येवाईणीया। आईत्वरूपमहंचन्द्रसूरिभिराप्तनिश्च- यालद्वारे निरटकि सर्वज्ञो जितरामादिदोषस्त्रैलोक्यजितः ।

·सज़दानसंग्रहः। हम Hary यथास्थितार्थवादी च देवोऽईन परमेश्वर इति ।। ननु न कश्चित् पुरुषविशेषः सर्वज्ञपदवेदनीयः प्रमाणप- द्धतिमध्यास्ते सद्भावग्राहकस्य प्रमाणपञ्चकस्य तत्रानुपलम्भात् तथाचोतं तोतातितः सर्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीनरमदादिभिः । दृष्टा न चैकदेशोऽस्ति लिङ्ग वा योऽनुमापयेत् ।। न चागमविधिः कश्चिन्नित्य सर्वज्ञदोधकः । न च तत्रार्थवादानां तात्यर्यमपि कल्प्यते ॥ न चान्यार्थप्रधानेस्तैस्तदस्तित्वं विधीयते। न चानुवदितुं शक्यः पूर्वमन्ौरबोधितः ॥ अनादेरागमस्वार्थो न च सर्वज्ञ आदिमान् । कृत्रिमेण त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते । अथ तवचनेनैव सर्वज्ञोऽन्यः प्रतीयते। प्रकल्येत कथं सिद्धिरन्योन्याश्रययोस्तयोः । सर्वज्ञोकतया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता। कथं तदुभयं सिध्येत् सिद्धमूलान्तरादृते ॥ असर्वज्ञप्रणीतात्तु वचनान्मूलवर्जितात् । सर्वज्ञमवगच्छन्तस्तदाक्योक्तं न जानते ॥ सर्वज्ञसदृशं किञ्चिद्यदि पश्येम सम्प्रति । उपमानेन सर्वज्ञं जानीयाम ततो वयम् ॥ उपदेशोऽपि बुद्धस्य धर्माधर्मादिगोचरः । अन्यथा नोपपद्येत सार्वज्यं यदि नाभवदित्यादि ॥

·साईतदर्शनम् । २६ अत्र प्रतिविधीयते यदभ्यधायि सद्भावग्राहकस्य प्रमाण- पञ्चकस्य तत्रानुपलभादि ति तद युक्त तत्सद्भावादे कस्यानुमा- नादेः सनावात्। तथाहि कश्चिदात्मा सकलपदार्थसाक्षात्कारी तहण स्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिवन्ध प्रत्यबलात् यत् यहण- स्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययं तत् तत्साक्षात्कारि यथा अपगततिमिरादिप्रतिबन्ध लोचनविज्ञानं रूपसाक्षात्कारि । तद्ग्रहण खभावले सति प्रक्षीणप्रतिबन्ध प्रत्ययश्च कश्चिदात्मा तस्मात् सकल पदार्थमाक्षात्कारीति। न तावदशेषार्थग्रहणस्व- भावत्वमात्मनोऽसिद्धं चोदनाबलानिखिलार्थज्ञानात् नात्य- त्यन्यथानुपपत्त्या सर्वमने मनैकान्तात्मकं सत्त्वादिति व्याप्तिज्ञानो- त्यत्तेश्च । चोदना हि भूतं भवन्तं भविश्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवंजातीयकमर्थमवगमयतीत्येवंजातीयकरध्वरमी- मांमागुरुभिर्विधिप्रतिषेधविचारणानिवन्धनं सकलार्थविषय- ज्ञानं प्रतिपद्यमानैः सकलार्थग्रहण स्वभावकत्वमात्मनोऽभ्युपग- तम्। न चाखिलार्थप्रतिबन्धकावरण प्रक्षयानुपपत्तिः सम्यग्दर्श- नादित्रयलक्षणस्थावरण प्रक्षयहेतुभूतस्य सामग्रीविश्वेषम्य प्रतीत- वात् अनया मुद्रयापि क्षुद्रोपद्रवा विद्राव्याः । नन्वावरणप्रक्षयवशाद शेषविषयं विज्ञानं विशदं मुख्य प्रत्यक्ष प्रभवतीत्युक्तं तदयुक्तं तस्य सर्वज्ञस्थानादि मुक्तत्वेनावरण स्यैवा- सम्भवादिति चेत्तन्न अनादिमुक्तत्वस्यैवामिद्धेर्न सर्वज्ञोऽनादि- मुक्तः मुतत्वादितरमुक्रवत् बद्धापेक्षया च मुक्तव्यपदेशः तद्र- हिते चास्याप्यभावः स्यादाकाशवत्। नन्वनादेः क्षित्यादिकार्य- ·सबंदानसंग्रह परम्परायाः कर्ट त्वेन तसिद्धिः तथाहि तित्यादिकं सकर्ट के कार्यत्वाइटवदिति तदप्य समीचीनं कार्यत्वस्यैवासिद्धेः । न च सावयवत्वेन तत्साधनमित्यभिधातव्यं यस्मादिदं विकल्पजालम- वतरति मावयवत्वं किमवयवमयोगित्वं अवयवममवायित्वं अव- यवजन्यत्वं समवेत व्यत्वं सावयवबुद्धिविषयत्वं वा । न प्रथमः अाकाशादावनैकान्यात्। न द्वितीयः सामान्यादी व्यभिचा- रात्। न हतीयः साध्या विशिष्टत्वात्। न चतुर्थः विकल्पयुग- लार्गलगह गलत्वात् समवायसम्बन्धमात्रबद्रव्यत्वं समवेतद्रव्य- त्वम् अन्यत्र समवेतद्रव्यत्वं वा विवक्षितं हेवक्रियते। श्राद्ये गग- नादी व्यभिचारः तस्यापि गुणादिसमवायवत्त्वद्रव्यत्वयोः सम्भ- वात्। द्वितीये साध्या विशिष्टता अन्यशब्दार्थेषु समवायकारण- भूतेष्ववयवेषु समवायत्य साधनीयत्वात्। अभ्युपगम्यैतदभाणि वस्तुतस्तु समबाय एव न समस्ति प्रमाणाभावात्। नापि पञ्चमः श्रात्मादिनानै कान्यात्तस्य सावयवबुद्धि विषयत्वेऽपि कार्यवा- भावात्। न च निरवयवत्वेऽप्यस्य सावयवार्थसम्बन्धेन सावयवबु- द्धिविषयत्वमौपचारिकमित्येष्टव्यं निरवयवत्वे व्यापित्वविरोधात् परमाणुवत् । किञ्च किमेकः कती साध्यते किं वा खतन्त्रः प्रथमे प्रासादादौ व्यभिचारः स्थपत्यादीनां बहूनां पुरुषाणां तत्र कर्लोपलम्भादनेनैव सकल जगज्जननोत्पत्तावितरवैयर्थ्यञ्च । तदुक्तं वीतरागस्तुती कास्ति नित्यो जगतः स चेकः स सर्वगः सन खवशः स सत्यः । ।

·याई सदर्शनम् । दमाः कुहेयाः कुविडम्बनाः स्युन तेषां न येषामनुशासनस्वमिति ॥ अन्यत्रापि । कती न तावदिह कोऽपि यथेच्छचा वा दृयोऽन्य या कटकृतावपि तत्प्रसङ्गः । कार्य किमत्र भवतापि च तक्षकाद्यै- राहत्य च त्रिभुवनं पुरुषः करोतीति ॥ तस्मात् प्रागुतकारणत्रितयबलादावरण प्रक्षये सार्वयं युक्तम् । न चास्योपदेशन्तराभावात् सम्यग्दर्शनादित्रितयानु- पपत्तिरिति भणनीयं पूर्वसर्बज्ञप्रणीतागमप्रभवत्वादमुथ्याशे- षार्थज्ञानस्थ। नचान्योन्याश्रयतादिदोषः आगमसर्वज्ञपरम्प- राया वीजाङ्कुरवदनादित्वाङ्गीकारादित्यलम्। रत्नत्रयपदवेदनीयतया प्रसिद्धं सम्यग्दर्शनादित्रितयमई- त्प्रवचनसङ्गाहपरे परमागमसारे प्ररूपितं सम्यग्दर्शनज्ञानचारि- त्राणि मोक्षमार्ग इति। वितञ्च योगदेवेन येन रूपेण जीवा- द्यर्थी व्यवस्थितस्तेन रूपेणाईता प्रतिपादिते तत्त्वार्थे विपरीता- भिनिवेशरहितत्वाद्यपरप-यं श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं तथा च त- त्त्वार्थसूत्रं तत्त्वार्थं श्रद्धानं सम्यग्दर्शन मिति । अन्य दपि रुचिर्जिनोततत्त्वेषु सम्यक् श्रद्धानमुच्यते। जायते तनिसर्गेण गुरोरधिगमेन वेति ।। परोपदेशनिरपेक्षमात्मस्वरूपं निसर्ग: व्याख्यानादिरूपपरोप- देशजनितं ज्ञानमधिगमः । येन खभावेन जोवादयः पदार्थाः ·सर्वदर्शनसंग्रहः । । व्यवस्थिताः तेन स्वभावेन मोहसंशयरहितत्वेनावगमः सम्य- रज्ञानम्। यथाक्रम यथावस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा । योऽवबोधस्तमत्राहुः सम्यग्ज्ञानं मनीषिण इति ॥ तज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपायकेवलभेदेन । तदु- कम् मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानि ज्ञानमिति। अस्थार्थः ज्ञानावरणक्षयोपशमे सति इन्द्रियमनसी पुरस्कृत्य व्यापृतः सन् ययार्थं मनुते सा मतिः । ज्ञानावरणक्षयोपशमे सति मतिजनितं स्पष्टं ज्ञानं श्रुतम् । असम्यग्दर्शनादिगुणजनितक्ष- योपशमनिमित्तम् अवच्छिन्नविषयं ज्ञानमवधिः । ईन्तिरा- यज्ञानावरणक्षयोपशमे सति परमनोगतस्थार्थव स्फुटं परि- च्छेदकं ज्ञानं मनःपर्यायः । तपःक्रियाविशेषान् यदर्थ सेवन्ते तपखिनस्तानमन्य ज्ञानासंस्पृष्टं केवलम् । तत्राद्यं परोक्षं प्रत्यक्षमन्यत्। तदुक्तम् विज्ञानं खपराभामि प्रमाणं बाधवर्जितम् । प्रत्यक्षञ्च परीक्षञ्च द्विधा मेयविनिश्चयादिति ॥ अन्तर्गणिकभेदस्तु सविस्तरस्तत्रैवागमेऽवगन्तव्यः । संसरणक- मोच्छित्तावुद्यतस्य श्रद्दधानस्य ज्ञानवतः पापगमनकारणक्रि- यानिवृत्तिः सम्यक्चारित्रम् । तदेतत् मप्रपञ्चमुक्तमहता सर्वथावद्ययोगानां त्यागश्चारित्रमुच्यते। कीर्तितं तदहिंसादिव्रतभेदेन पञ्चधा। अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः ॥

·आईतदनम् ।
॥
न यत्प्रमादयोगेन जीवितव्यपरोपणम्।
चराणां स्थावराणाञ्च तदहिंसाव्रतं मतम्
प्रियं पथ्यं वचस्तथ्यं सुनृतं ब्रतमुच्यते ।
तत्तथ्यमपि नो तथ्यमप्रियञ्चाहितञ्च यत् ॥
अनादानमदत्तस्थास्तेयव्रतमुदीरितम् ।
वाह्याः प्राणा नृणामों हरता तं इता हि ते ॥
दिव्यादरिककामाणां कृतानुमतकारितैः ।
मनोवाक्कायतस्त्यागो ब्रह्मायादशधा मतम् ।।
साभावेषु मूीथा त्यागः स्यादपरिग्रहः ।
यदसत्खपि जायेत मूर्च्छया चित्तविप्लवः ॥
भावनाभिभावितानि पञ्चभिः पञ्चधा क्रमात् ।
महाब्रतानि लोकस्य साधयन्त्यव्ययं पदमिति ॥
भावनापञ्चकप्रपञ्चनञ्च प्ररूपितम्
हास्यलोभभयक्रोधप्रत्याख्यानै निरन्तरम् ।
आलोच्य भाषणेनापि भावयेत् सूनृतं ब्रतमित्यादिना ॥
एतानि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मिलितानि मोक्षकारणं
न प्रत्येकं यथा रसायनज्ञानं श्रद्धानावरणानि सम्भूय रसा-
यनफलं माधयन्ति न प्रत्येकम् ।
अत्र संक्षेपतस्तावज्जीवाजीवाख्ये दे तत्त्वे स्तः तत्र बाधा-
त्मको जीवः अबोधात्मकस्वजीवः । तदुक्र पद्मनन्दिना
चिदचिव परे तत्त्वे विवेकस्तद्विवेचनम् ।
उपादेयमुपादेयं हेयं हेयञ्च कुवतः ।।

·सर्वदपूनिसंग्रहः । । हेयं हि कर्ट रागादि तत् कार्यमविवेकिनः । उपादेयं परं ज्योतिरुपयोगैकलक्षणमिति ॥ सहजचिद्रूपपरिणतिं स्वीकुर्वाणे ज्ञानदर्शने उपयोगः स पर- स्पर प्रदेशात्तु प्रदेशबन्धात् कर्मणे कोभूतस्यात्मनोऽन्यत्वप्रतिप- त्तिकारणं लक्षणं भवति । सकलजीवसाधारणं चैतन्यमुपशमक्ष- यक्षयोपशमवशादौपशमिकक्षयात्मकक्षयोपशमिकभावेन का- दयवशात कलुषान्याकारेण च परिणतजीवपर्यायजीवविव- क्षायां स्वरूपं भवति । यदवोचदाचकाचार्यः औपथमिक- क्षायिका भावा मिश्रश्च जीवस्य सत्त्वमौदयिकपारिणामिको चेति । अनुदयप्राप्तिरूपे कर्मण उपशमे सति जीवस्योत्पद्य- मानो भावः औपशमिकः यथा पङ्के कलुषतां कुर्वति कत- कादिद्रव्यसम्बन्धादधः पतिते जलस्य खच्छता। कर्मणः क्षयो- पशमे सति जायमानो भावः क्षायिकः यथा मानः । उभ- यात्मा भावो मिश्रः यथा जलस्या खच्छता। कोदये सति भवन् भाव औदायिकः । कर्मोपशमाद्यनपेक्षः महजो भावश्चेत- नत्वादिः पारिणामिकः । तदेतत् सत्त्वं यथासम्भवं भव्यस्या- भव्यस्य वा जीवस्य तत्त्वं स्वरूपमिति सूत्रार्थः । तदुक्तम् खरू- पसम्बोधने ज्ञानाद् भिन्नो नचाभिन्ना भिन्नाभिन्नः कथञ्चन । ज्ञानं पूर्वापरीभृतं सोऽयमात्मेति कीर्तित इति ॥ ननु भेदाभेदयोः परस्परपरिहारेणावस्थानादन्यतरस्यैव वास्त- वत्वादुभयात्मकत्वमयुक्तमिति चेत्तदयुतं बाधे प्रमाणाभावात् ·पाहतदनम्। अनुपलम्मा हि बाधकं प्रमाणं न सोऽस्ति समस्तेषु वस्तुम्बनेक- रमात्मकत्वस्य स्वाहादिनो मते सुप्रसिद्धत्वादित्यलम् । अपरे पुनर्जीवाजीवयोरपरं प्रपञ्चमाचक्षते जीवाकाशध- माधर्मपुइलास्तिकायभेदात्। एतेषु पञ्चसु तत्त्वेषु कालत्रयसम्ब- न्धितया स्थितिव्यपदेशः अनेकप्रदेश त्वेन शरीरवत् कायव्यप- देशः । तत्र जीवा द्विविधा: संसारिणो मुक्ताश्च । भवाद् भवा न्तरप्राप्तिमन्तः संसारिणः । ते च विविधा: ममनस्का अमन- स्काश्च तत्र संज्ञिनः समनस्का: शिक्षाक्रियालापग्रहणरूपा संज्ञा तदिधुरात्वमनस्काः । ते चामनस्का द्विविधाः त्रसस्थाव- रभेदात् तत्र द्वीन्द्रियादयः शङ्खगण्डोलकप्रभृतयश्चतुर्विधा- स्त्र साः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः। तत्र मार्गगत- धूलिः पृथिवी इष्टकादिः पृथिवीकायः पृथिवी कायत्वेन येन गृहीता स पृथिवीकायक: पृथिवों कायत्वेन यो ग्रहीय्यति म पृथिवीजीवः। एवमबादिव्वपि भेद चतुष्टयं योज्यम् । तत्र पृथि- व्यादि काय त्वेन गृहीतवन्तो ग्रहीय न्तश्च स्थावरा गृह्यन्ते न पृथिव्यादिपृथिवीकायादयः तेषां जीवत्वात्। ते च स्थावराः स्पर्शने केन्द्रियाश्च भवान्तरप्राप्तिविधुरा मुक्ताः धर्माधर्माका- शास्तिकायास्ते एकत्वशालिनो निष्क्रियाच द्रव्यस्य देशान्तर- प्राप्तिहेतुः। तत्र धर्माधी प्रसिद्धा आलोकेनाविच्छिन्ने नभमि लोकाकाशपदवेदनीये सर्वत्रावस्थितिगतिस्थित्युपग्रहो धमा- धर्मयोरुपकारः अत एव धर्मास्तिका यः प्रवृत्त्यनुमेयः अध- म्भीस्तिकायः स्थित्यनुमेयः । अन्यवस्तु प्रदेशमध्येऽन्यस्य वस्तुनः ·MAIN सर्वदर्शनसंग्रह। म पहला: तेच । प्रवेशोऽवगाह: तदाकाश कृत्यम् । स्पर्शरसवर्णवन्तः द्विविधाः प्रणवः स्कन्धाश्च भोलुमशक्या अणवः इणुकादयः स्कन्धाः । तत्र ड्यणुकादिस्कन्धभेदादण्वादिरुत्पद्यते अण्वादि- संघातात् ड्यणुकादिरुत्पद्यते क्वचिदसंघाताभ्यां स्कन्धोत्पत्तिः अतएव पूरयन्ति गलन्तीति पुनलाः। कालस्थानेकप्रदेशत्वाभा- वेनाऽस्तिकायत्वाभावेऽपि द्रव्यत्वमस्ति तल्लक्षणयोगात् तदुतं गुण पर्यायवद्रव्यमिति। द्रशाश्रया निर्गुणा गुणाः यथा जीवस्य ज्ञानत्वादिसामान्यरूपाः पुद्गलस्य रूपत्वादिसामान्यखभावाः धर्माधाकाशकायानां यथासम्भवं गतिस्थित्यवगाहहेतुत्वा- दिमामान्यानि गुणाः। तस्य द्रव्यस्योतरूपेण भवनमुत्पादः तद्भावः परिणामः पर्याय इति पर्यायाः यथा जीवस्य घटा- दिज्ञानसुखक्लेशादयः पुइलस्य पिण्ड घटादयः धादीनां गत्यादि विशेषाः अतएव षट् द्रव्याणीति प्रसिद्धिः। केचन सप्त तत्त्वानीति वर्णयन्ति तदाह जीवाजीवात्रव- बन्धसंवरनिर्जरमोक्षास्तत्त्वानोति । तत्र जीवाजीवा निरूपिता श्राखो निरूप्यते औदारिकादिकायादिचलनदारेणात्मनश्च- लनं योगपदवेदनीयमात्रवः यथा सलिलावगाहिद्वारं नद्या- स्त्रवणं कारण वादाखव इति निगद्यते तथा योगप्रणाडिकया कर्मासवतीति स योग प्रास्रवः । यथा श्रा, वस्त्रं समन्तादा- तानीतं रेणुजातमुपादत्ते तथा कषायजलाई आत्मा योगा- नीतं कर्म सर्वप्रदेशैर्ट हाति यथा वा निहप्तायःपिण्डे जले क्षिप्ते अन्भः समन्ताद् गृहाति तथा कषायोष्णो जीवो योगानोतं ·आईतदर्शनम्। कर्म समन्तादादत्ते । कषति हिनस्त्यात्मानं कुगतिप्रापणा- दिति कषायः क्रोधो मानो माया लोभश्च स विविधः भा- शुभभेदात् तत्राहिंसादिः शुभः काययोगः सत्यमितहित- भाषणादिः शुभो वाग्योगः। तदेतदास्रवभेदप्रभेदजातं काय- वाङ्मनःकर्मयोग: म पासवः प्रभः पुण्यस्य अभः पापस्ये- त्यादिना सूत्रसन्दर्भण ससंरम्भमभाणि। अपरे वेवं मेनिरे श्रालवयति पुरुषं विषयेब्बिन्द्रियप्रन्तिरास्त्रवः इन्द्रियद्वारा हि पौरुषं ज्योतिर्विषयान् स्पृशद्रूपादिज्ञानरूपेण परिण- मत इति । मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमाद कषायवशाद्योगवशाचात्मा सूही- कक्षेत्रावगाहिनामनन्तान्तप्रदेशानां पुगलानां कर्मबन्धयोग्या- नामादानमुपश्लेषणं यत् करोति स बन्धः । तदुक्तं सकषायत्वा- ज्जीवः कर्मभावयोग्यान पुनलानादत्ते स बन्ध इति। तत्र कषायग्रहणं सर्वबन्ध हेवपलक्षणार्थम् । बन्धदेवन् पपाठ वाच- काचार्यः मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाया बन्धहेतव इति । मिथ्यादर्शनं विविधं मिथ्याकादयात् परोपदेशानपेक्षं तत्त्वा- श्रद्धानं नैसर्गिकमेकम् अपरं परोपदेशजम्। पृथिव्यादिषट्- कापादानकं षडिन्द्रियासंयमनञ्च अविरतिः । पञ्चसमितिगुप्ति- वनुत्साहः प्रमादः । कषायः क्रोधादिः । तत्र कषायान्ताः स्थित्यनुभावबन्धहेतवः प्रकृतिप्रदेशबन्धहेतुर्योग इति विभागः। बन्धश्चतुर्विध इत्युक्तं प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्तु तद्विधय इति यथा निम्बगुडादेस्तिक्तत्वमधुरत्वादिखभावः एवमावरणीयस्थ ।

·३८ सर्वदनिसंग्रहः। ज्ञानदर्शनावरणत्वमादित्यप्रभाच्छेदकामोधरवत् प्रदीप प्रभा- तिरोधायककुम्भवञ्च सदसवेदनीयस्य सुखदुःखोत्यादकत्वममि- धारामधुले हनवदर्शनमोहनीयस्य तत्त्वार्थाश्रद्धानकारित्वं दुर्ज- नसङ्गवच्चारित्रे मोहनीयस्यासंयमहेतुत्वं मद्यमदवदायुषो देह- बन्धकलत्वं जलवत् नान्ना विचित्रनामकारित्वं चित्रिकवगोत्र- स्वोच्चनीचकारित्वं कुम्भ कारवद्दानादीनां विघ्ननिदान त्वमन्त- रायस्य स्वभावः कोशाध्यक्षवत्। सोऽयं प्रकृतिबन्धोऽष्टविधः द्रव्यकभावान्तरभेद मूलप्रकृतिवेदनीयः । तथावाचदुमाखाति- वाचकाचार्यः श्राद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीथायुनी- मगोत्रान्तराया इति त दञ्च समगृह्णात् पञ्चनवाटाविंशति- चतुर्द्विचत्वारिंशविपञ्चदशभेदा यथाक्रममिति । एतच्च सबै विद्यानन्दादिभिर्वित्तमिति विस्तरभयान प्रस्तुयते । यथा अजागोमहिय्यादिक्षीराणामेतावन्तमनेहसं माधुर्यखभावाद- प्रच्युतिस्थितिः तथा ज्ञानावरणादीनां मूल प्रकृतीनामादित- स्तिमृणामन्त रायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटिकोट्यः परा स्थि- तिरित्याधुक्तं कालदु नवत् स्वीयस्वभावाद प्रच्युतिस्थितिः । यथा अजागोमहिय्यादिक्षीराणां तीव्रमन्दादिभावेन स्वका- र्यकारणे सामर्थ्यविशेषोऽनुभावः तथा कर्मपुङ्गलानां खकार्य- करणे सामर्थविशेषोऽनुभावः । कर्मभावपरिणतपुइल स्कन्धा- नामनन्तान्तप्रदेशानाम् आत्मप्रदेशानुप्रवेश: प्रदेशबन्धः । श्रास्त्र- वनिरोधः संवरः येनात्मनि प्रविशत् कर्म प्रतिषिध्यते स गुप्ति समित्यादिः संवरः । संसारकारणाद्योगादात्मनोगोपनं गुप्तिः । ।

·आहतदानम्। मा त्रिविधा कायवाचनानिगहभेदात्। प्राणिपीडापरिहारेण सम्यगयनं समितिः मा ई-भाषादिभेदात् पञ्चधा। प्रपञ्चितञ्च हेमचन्द्राचार्य: लोकातिवाहिते मार्गे चुम्बिते भाखदंशभिः । जन्तुरक्षार्थमालोक्य गतिरीया मता सताम् ।। प्रापद्यतागतः सर्वजनीनं मितभाषणम् । प्रिया वाचंयमानां सा भाषासमितिरुच्यते ॥ द्विचत्वारिंशता भिक्षादोर्नित्यमदूषितम् । मुनिर्यदन्नमादत्ते सेषणासमितिर्मता ॥ पासनादीनि संवीच्य प्रतिलय च यत्नतः । गृतीयानिक्षिपेड्यायेत् सादानसमितिः स्मृता ।। कफमूत्रमलप्रायैर्निर्जन्तु जगतीतले । यत्नाद्यदुत्सृजेत् साधुः सोत्सर्गसमितिर्भवेत् ॥ अत एवासवः स्रोतसे दारं संत्रणेतीति संवर इति निरागः। तदुक्रमभियुक्तः श्रास्त्रवो भवहेतुः स्यात् संवरो मोहकारणम् । द्वतीयमाईती मुष्टिरन्यदस्याः प्रपञ्चनम् ॥ अर्जितस्य कर्मणस्तपःप्रभृतिभिर्निर्जरणं निर्जराख्यं तत्त्वं चिर- कालप्रवृत्तकषायकलापं पुण्यं सुखदुःखे च देहेन जरयति ना- शयति के शोल्लुञ्चनादिकं तप उच्यते । सा निर्जरा द्विविधा यथा कालोपक्रमिकभेदात् तत्र प्रथमा यस्मिन् काले यत् कर्म फलप्रदत्वेनाभिमतं तस्मिन्नेव काले फलदानाभवन्ती निर्जरा ॥

·सर्बदनसंग्रहः। कामादिपाकजेति च जेगीयते। यत् कर्म तपोबलात् स्वकाम- नयोदयावलिं प्रवेश्य प्रपद्यते तत् कर्म निर्जरा। यदाह मंसारवीजभूतानां कर्मणां जरणादिह । निर्जरा संस्मृता देधा सकामा कामनिर्जरा ॥ स्मता मकामा यमिनामकामा वन्यदेहिनामिति । मिथ्यादर्शनादीनां बन्धहेदूनां निरोधः अभिनवकमीभावात् निर्जरा हेतुसन्निधानेनार्जितस्य कर्मणा निरसनादात्यन्तिक- कर्ममोक्षणं मोक्षः बन्धहेतुभवहेतु निर्जराभ्यां कृत्न कर्मविप्र- मोक्षणं मोक्ष इति तदनन्तरमूर्छ गच्छत्यालोकान्तात् यथा हस्तदण्डादिभ्रमिप्रेरितं कुलाल चक्रमुपरतेऽपि तस्मिन् तबला- देवासंस्कारक्षयं भ्रमति तथा भवस्खेनात्मना अपवर्गप्राप्तये बहुशो यत् कृतं प्रणिधानं मुक्तस्य तदभावेऽपि पूर्वसंस्कारादा- लोकान्तं गमनमुपपद्यते यथा वा मृत्तिकालेपकृतमलावुद्रव्यं जलेऽधः पतति पुनरपेतमृत्तिकाबन्धमूद्धं गच्छति तथा कर्मर- हित आत्मा असङ्गवादूद्धं गच्छति बन्धच्छेदादेरण्डवीजबच्चो- ईगतिखभावाच्चाग्निशिखावत् । अन्योन्यं प्रदेशानुप्रवेशे सत्यवि- भागेनावस्थानं बन्धः परस्परप्राप्तिमात्रं सङ्गः । तदुक्तं पूर्वप्र- योगादसङ्गत्वाइन्धच्छेदात्तथा गतिपरिणामाच्चाविरुद्धं कुला- लचक्रवद्व्यपगतलेपालावुवदरेरण्डवीजवदग्निशिखावच्चेति । एव पठन्ति गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते वालोकाकाशमागता इति ॥

·था तदर्शनम्। ४१ अन्ये तु गतसमस्तक्लेशतदासनस्यानावरण ज्ञानस्य सुखैकतान- स्थात्मन उपरिदेशावस्थानं मुक्तिरित्यास्थिषत । एवमुक्तानि मुखदुःखसाधनाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सहितानि नव पदार्थान के चनाङ्गीचक्रुः । तदुक्र सिद्धान्ते जीवाजीवौ पुण्यपापयुतावा- सवः संवरो निर्जरणं बन्धो मोक्षच नव तत्त्वानोति। सङ्ग हे अहत्ता वयमपरताः स्म। अत्र सर्वत्र सप्तभङ्गिनयाख्यं न्याय मवतारयन्ति जैनाः स्था- दस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्ति च नास्ति च यादवक्तव्यः स्यादस्ति चावतव्यः स्यान्नास्ति चावतव्यः स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्य इति। तत्सर्वमनन्तवीर्यः प्रत्यपीपदत् तद्विधानविवक्षायां स्थादस्तीति गतिर्भवेत्। स्थानास्तीति प्रयोगः खात्तन्निषेधे विवक्षिते ॥ क्रमेणेभयवाञ्छायां प्रयोग: समुदायभाक् । युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्य मशक्तितः ॥ आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इव्यते । अन्यावाच्यविवक्षायां षष्ठभङ्गसमुद्भवः ॥ ममुच्चयेन युक्तश्च सप्तमा भङ्ग उच्यत इति । थाच्छब्दः खल्वयं निपातः तिङन्त प्रतिरूपकोऽनेकान्तो- तकः । यथोत्रम् वाक्येय्वनेकान्तद्योतिगम्य प्रति विशेषणम्। स्थानिपातोऽर्थयोगित्वात्तिइन्त प्रतिरूपक इति ॥ यदि पुनरेकान्तद्योतकः स्थाच्छब्दोऽयं स्यात्तदा स्यादस्तीति G ·सर्वदर्शनसंग्रहः। वाक्ये स्यात्पदमनर्थकं स्थात् अनेका कान्तद्योतकत्वे तु स्यादस्ति कथञ्चिदस्तीति स्थात्पदात् कथञ्चिदिति अयमों लभ्यत इति नानर्थक्यम् । तदाह स्थाबादः सर्वथैकान्त त्यागात् किं वृततविधेः । सप्तभङ्गिनयापेक्षा हेयादयविशेषकदिति ॥ यदि वस्वस्त्येकान्ततः सर्वथा सर्वदा सर्वत्र सवात्मनास्तीति न उपादित्साजिहासाभ्यां क्वचित् कदा केनचित् प्रवर्तत निव- तेत वा प्राप्तप्रापणीयत्वहेयहानानुपपत्तेश्च । अनेकान्तपक्षे कथञ्चित् क्वचित् केनचित् सत्त्वेन हानोपादाने प्रेक्षावतामुपप- घेते। किञ्च वस्तुनः सत्त्वं खभावः असत्त्वं वेत्यादि प्रष्टव्यं न तावदस्तित्वं वस्तुनः खभाव इति समस्ति घटोऽस्तीत्यनयोः पायतया युगपत्प्रयोगायोगात् नास्तीति प्रयोगविरोधाच एवमन्यत्रापि योज्यम् । यथोत्रम् घटोऽस्तीति न वक्तव्यं मन्नेव हि यतो घटः । नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात् सदसत्त्वयोरित्यादि । तस्मादित्थं वक्तव्यं सदसत्सदसदनिर्वचनीयवादभेदेन प्रतिवादिनचतुर्विधाः पुनरप्वनिर्वचनीयमतेनामिश्रितानि स- दसदादिमतानीति त्रिविधाः तान् प्रति किं वस्वस्तीत्यादिप- यंनुयोगे कथञ्चिदस्तीत्यादि प्रतिवचनसम्भवेन ते वादिनः सर्वे निर्विनाः सन्तः तूष्णीमामत इति सम्पूर्णार्थविनिश्चायिनः स्थाबादमङ्गोकुर्वतस्तत्र तत्र विजय इति सर्वमुपपन्नम्। यद- वोचदाचार्यः स्थाबादमञ्ज-म्

·স্মনাল।
।
अनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्वमंविदाम्।
एकदेशविशिष्टोऽा न यस्य विषयो मतः ।।
न्यायानामेकनिष्ठानां प्रवृत्तौ श्रुतवम॑नि ।
सम्पूर्णार्थविनिश्चाथि स्थाबस्तु श्रुतमुच्यत इति ।
अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावाद्यथापरे मत्सरिण: प्रवादाः ।
नयानशेषानविशेषमिच्छन्नपक्षपाती समयस्तथाईत इति ।
जिनदत्तमृरिणा जैन मतमित्थमनम् ।
बलभोगोपभोगानामुभयोनिलाभयोः ।
अन्तरायस्तथा निद्रा भीरज्ञानं जुगुप्मितम् ।
हिंसा रत्यरती रागषा रतिरतिस्परः ।
शोको मिथ्यात्वमेतेऽष्टादश दोषा नयस्य सः ।
जिनो देवो गुरुः सम्यक् तत्त्वज्ञानोपदेशकः ।
ज्ञानदर्शनचारित्राण्यपवर्गस्य वर्त्तिनि ।
स्थाद्वादस्य प्रमाणे वे प्रत्यक्षमनुमापि च ।
नित्यानित्यात्मकं सर्व नव तत्त्वानि सप्त वा।
जीवाजीवा पुण्यपापे चासवः संवरोऽपि च ।
बन्धी निर्जरणं मुक्तिरेषां व्याख्याधुनोच्यते ।
चेतनालक्षण जोवः स्यादजीवस्तदन्यकः ।
सत्कर्मपुङ्गलाः पुण्यं पापं तस्य विपर्ययः ।
आसवः कर्मणां बन्धो निर्जरस्तदियोजनम् ।।
अष्टकर्मक्षयान्मोक्षोऽथान्तीवश्च कैश्चन
पुण्यस्य संस्रवे पापस्यासवे क्रियते पुनः ।।
2

·सर्वदर्शनसंग्रहः। लब्धानन्त चतुष्कस्य लोकागढस्य चात्मनः । क्षीणाष्टकर्मणे मुक्तिर्निावृत्तिर्जिनोदिता ।। सरजोहरणा भैक्षमुजो लुञ्चितमूर्द्धजाः । श्वेताम्बराः क्षमाशीला: नि:सङ्गा जैनसाधवः ।। लुञ्चिताः पिच्छिकाहस्ताः पाणिपात्रा दिगम्बराः । ऊर्धाशिनो गृहे दातुर्दितीयाः स्युर्जिनर्षयः । भुङ्क्ते न केवलं न स्त्री मोक्षमेति दिगम्बरः । पाहुरेषामयं भेदो महान् श्वेताम्वरैः सहेति ॥ इति सर्वदर्शनसङ्ग्रहे आईतदर्शनम् ॥ तदेतदाईतमतं प्रामाणिकगईणमइति न ह्येकस्मिन् वस्तुनि परमार्थे सति परमार्थसतां युगपत् सदसत्त्वादिधर्माणां समा- वेशः सम्भवति। न च सदसत्त्वयोः परस्परविरुद्धयोः समुच्चया- सम्भवे विकल्पः किं न स्यादिति वदितव्यं क्रिया हि विकल्यते न वस्विति न्यायात्। न चानेकान्तं जगत्म, हेरम्बनरसिंहवदिति दृष्टान्तावष्टम्भवशादेष्टव्यं एकस्मिन् देशे गजत्वं सिंहत्वं वा अप- रस्मिन् नरत्वमिति देशभेदेन विरोधाभावेन तस्यैकस्मिन् देश एव सत्त्वासत्त्वादिना अनेकान्तवाभिधाने दृष्टान्तानुपपत्तेः । ननु द्रव्यात्मना सत्त्वं पर्यायात्मना तदभाव इत्युभयमप्युपपन्न- मिति चेनौवं कालभेदेन हि कस्यचित् सत्त्वमसत्त्वञ्च खभाव इति न कश्चिद्दोषः। न चैकस्य इखत्वदीर्घत्ववदनेकान्तवं जगतः ·रामानुजदर्शनम्। ३५ स्थादिति वाच्यं प्रतियोगिभेदेन विरोधाभावात् । तस्मात् प्रमाणाभावात् युगपत् सत्त्वासत्त्वे परस्परविरुद्धे नैकस्मिन्वस्तुनि वस्तुं युक्त। एवमन्यासामपि भङ्गीनां भङ्गोऽवगन्तव्यः । किञ्च सर्वस्थास्य मूलभूतः सप्तभङ्गिनयः खयमेकान्तः अनेकान्तो वा श्राधे सर्वमनेकान्तमिति प्रतिज्ञाव्याघातः दितीये विवक्षिता- सिद्धिः अनेकान्तत्वेनासाधकत्वात् तथा चेयमुभयतः पाश- रज्जः स्याद्दादिनः स्यात्। अपि च नवत्वसप्तत्वादिनिर्धारणस्य फलस्य तन्निद्धारयितुः प्रमातुश्च तत्करणस्य प्रमाणस्य प्रमे- यस्थ नवत्वादेरनियमे साधु समर्थितमात्मनस्तीर्थकरत्वं देवानां प्रियेणाईतमतप्रवर्तकेन। तथा जीवस्य देहानुरूपपरिमाण- बाङ्गोकारे योगबलादनेकपरिग्राहकयोगिजीवेषु प्रतिशरीरं जीवविच्छेदः प्रसज्येत मनुजशरीरपरिमाणे जोवो मतङ्गज- देहं कृत्स्नं प्रवेष्टुं न प्रभवेत्। किञ्च गजादिशरीरं परित्यज्य पिपीलिकाशरीरं विशतः प्राचीनशरीरसन्निवेश विनाशोऽपि मानुयात्। । न च यथा प्रदीपप्रभाविशेषः प्रपाप्रासादाद्युदर- वर्तिसङ्कोचविकाशवान् तथा जीवोऽपि मनुजमतङ्गजादिश- रीरेषु स्थादित्येषितव्यं प्रदीपवदेव सविकारत्वेनानित्यत्वप्रान्ता कृतप्रणाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गात । एवं प्रधानमलनिवर्हणन्यायेन जीवपदार्थदूषणाभिधानदिशा न्यत्रापि दूषणमुत्प्रेक्षणीयम्। त- स्मानित्यनिर्दोषश्रुतिविरुद्धत्वादिदमुपादेयं न भवति। तदुक्तं भगवता व्यासेन नै कस्मिन्नसम्भवादिति रामानुजेन च जैनम- तनिराकरणपरत्वेन तदिदं सूत्रं व्याकारि । एष हि तस्य ·१६ सर्वदानसंग्रहः। सिद्धान्तः चिदचिदीश्वरभेदेन भातृभाग्यनियामकभेदेन व्यव- स्थितास्त्र यः पदार्थी इति। तदुतम् ईश्वरश्चिदचिच्चेति पदार्थत्रितयं हरिः। ईश्वरश्चित इत्युको जीवो दृश्यमचित् पुनरिति ।। अपरे पुनरशेषविशेषप्रत्यनीकं चिन्मात्रं ब्रह्मैव परमार्थः तच्च नित्यउद्धबुद्धमुक्त स्वभावमपि तत्त्वमस्यादिसामानाधिक- रण्याधिगतजीवैक्यं बध्यते मुच्यते च। तदतिरिक्तनानाविध- भोक्तभोक्तव्यादिभेदप्रपञ्चः सोऽपि तस्मिन्नविद्यया परिक- ल्पितः सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमित्यादिवचन- निचयप्रामाण्यादिति ब्रुवाणास्तरति शोकमात्मविदित्यादि- श्रुतिशिरःशतवशेन निर्विशेषब्रह्मात्मैकत्वविद्यया अनाद्यविद्या- निवृत्तिमङ्गोकुर्वाणाः मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति भेदनिन्दाश्रवणेन पारमार्थिकं भेदं निराचचाणा: विचक्षणमन्यास्तमिमं विभागं न सहन्ते। तत्रायं समाधिर- भिधीयते भवेदेतदेवं यद्यविद्यायां प्रमाणं विद्येत न चैवमना- दिभावरूपं ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानमहमज्ञो मामन्यञ्च न जाना- मीति प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धम् । तदुक्तम् अनादिभावरूपं यदिज्ञानेन विलीयते। तदज्ञानमिति प्राज्ञा लक्षणं सम्प्रचक्षत इति ।। न चैतत् ज्ञानाभावविषयमित्याशङ्कनीयं को हि कं ब्रूयात् प्रभाकरकरावलम्बी भट्टदत्तहस्तो वा नाद्यः खरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदमदात्मके। ।

·SGARNAMASTHAN रामानुजदर्शनम्। वस्तुनि ज्ञायते किञ्चित् कैश्चिद्रूपं कदाचनेति ॥ भावान्तरमभावो हि कयाचित्तु व्यपेक्षया । भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात् ॥ इति वदता भावव्यतिरिक्तस्थाभावस्थानभ्युपगमात्। अमावस्य षष्ठप्रमाणगोचरत्वेन ज्ञानस्य नित्यानुमेयत्वेन च तदभावस्थ प्रत्यक्षविषयत्वानुपपत्तेः । यदि पुनः प्रत्यक्षाभाववादी कश्चि- देवमाचक्षीत तं प्रत्याचक्षीत अहमज्ञ इत्यस्मिन्ननुभवे अहमि- त्यात्मनोऽभावधर्मितया ज्ञानस्य प्रतियोगितया चावगतिरस्ति न वा अस्ति चेदिरोधादेव न ज्ञानाभावानुभवसम्भवः । न चेद्धर्मिप्रतियोगिज्ञानसापेक्षो ज्ञानाभावानुभवः सुतरां न सम्भवति तस्याज्ञानस्य भावरूपत्वे प्रागुक्तदूषणाभावादयमनु- भवो भावरूपाज्ञानगोचर एवाभ्युपगन्तव्य इति । तदेतत् गगनरोमन्थायितं भावरूपस्याज्ञानस्य ज्ञानाभावसमानयोग- क्षेमत्वात् । तथा हि विषयत्वेनाश्रयत्वेन च ज्ञानस्य व्यावत- कतया प्रत्यगर्थः प्रतिपन्नो न वा प्रतिपन्नश्चेत् खरूपज्ञाननि- वत्त्वं तद ज्ञानमिति तस्मिन् प्रतिपन्ने कथङ्कारमवतिष्ठेत अप्र- तिपन्नश्चेयावर्त्तकाश्रयविषयहन्यमज्ञानं कथमनुभूयेत। अथ विशदः वरूपावभास एवाज्ञानविरोधिना ज्ञानेनाभासित इति श्राश्रयविषयज्ञाने सत्यपि नाज्ञानानुभवविरोध इति हन्त तईि ज्ञानाभावेऽपि समानमेतत् अन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मा- दुभयाभ्युपगतज्ञानाभाव एवाहमज्ञो मामन्यञ्च न जानामी- त्यनुभवगोचर इत्यभ्युपगन्तव्यम्। अस्तु तहनुमानं विवादा- ·सर्वद पूनिसंग्रहः स्पदं प्रमाण ज्ञानं खप्रागभावव्यतिरिक्तखविषयावरण स्वनिवर्त्य- स्वदेशगतवस्वन्तर पूर्वकम् अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् अन्ध- कारे प्रथमोत्पन्नप्रदोपप्रभावदिति तदपि न क्षेोदक्षमम् अज्ञा- नेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरमाधने अपसिद्धान्तापातात् तदसा- धने अनै कान्तिकत्वात् दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वाच्च न हि प्रदीपप्रभाया अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं सम्भवति ज्ञानस्वैव प्रका- शकत्वात् सत्यपि प्रदीप ज्ञानेन विषय प्रकाश सम्भवात् प्रदीपप्र- भायास्तु चक्षुरिन्द्रियस्य ज्ञानं समुत्पादयतो विरोधिसन्तमस- निरसनदारेणोपकारकत्वमात्रमेवेत्यलमतिविस्तरेण । प्रतिप्रयोगश्च विवादाध्यामितमज्ञानं न ज्ञानमात्रब्रह्मा- श्रितं अज्ञानत्वाच्छुक्तिकाद्यज्ञानवदिति । ननु शक्तिकाद्यज्ञान- स्वाश्रयस्य प्रत्य गर्थस्य ज्ञान मात्रखभावत्वमेवेति चेन्मेवं शशिष्ठाः अनुभूतिईि खसद्भावेनैव कस्यचिदस्तुनो व्यवहारानु गुणत्वापा- दकखभावा ज्ञानावगतिसङ्गतिविदाद्यपरनामा सकर्मकानुभ- वितुरात्मत्वं ज्ञानत्वमित्याश्रयणात्। ननु ज्ञानरूपस्यात्मनः कथं ज्ञानगुणकत्वमिति चेत्तदसारं यदा हि मणिधुमणिप्रति तेजोद्रव्यं प्रभाव येणावतिष्ठमानं प्रभारूपगुणाश्रयः । खाश्र- यादन्यत्रापि वर्तमानत्वेन रूपलेन च प्रभा द्रव्यरूपापि तच्छे- षत्वनिबन्धन गुणव्यवहारा एवमयमात्मा खप्रकाशचिद्रूप एव चैतन्यगुणः तथा च श्रुतिः सदा सैन्धवचनोऽनन्तरो वाह्यः कृत्स्नो रसघन एव एवं वा अरे अयमात्मानन्तरो वाह्यः कृतः प्रज्ञानधन एव अत्रायं पुरुषः खयं ज्योतिर्भवति न विज्ञातु- ·रामानुजदानम्। विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते अथ यो वेदेदं जिघ्राणेति स आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तातिः पुरुष एष हि द्रष्टा श्रोता रसयिता भ्राता मन्ता बोद्धा की विज्ञानात्मा पुरुष इत्यादि का श्रुतिरपि न चानृतेन हि प्रत्यूढा इति श्रुतिरपि विद्यापर्वप्रमाणमित्याश्रयितुं शक्यं ऋतेतरविषयो ह्यनृतशब्दः ऋतशब्दश्च कर्मवचनः ऋतं पिवन्ताविति वचनात् ऋतं कर्म- फलाभिसन्धिरहितं परमपुरुषाराधनयैव तत्प्राप्तिफलम् । अत्र तद्व्यतिरिक्तं सांसारिकाल्पफलं कानृतं ब्रह्मप्राप्तिविरोधि य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ति अनृतेन हि प्रत्यूढा इति वचनात् । मायान्तु प्रकृतिं विद्यादित्यादी मायाशब्दो विचित्रार्थसर्गक- त्रिगुणात्मकप्रकृत्यभिधायको नानिर्वचनीयाज्ञानवचनः । तेन मायासहस्रं तच्छवरस्यागामिना । बालस्य रक्षता देहमेकैकं श्येनसूदितम् ।। इत्यादी विचित्रार्थसर्गसमर्थस्य पारमार्थिकस्यैवासुराद्यस्त्रवि- शेषस्यैव मायाशब्दाभिधेयत्वोपलम्भात् अतो न कदाचिदपि श्रुत्यानिर्वचनीयाज्ञानप्रतिपादनं नाप्यैक्योपदेशानुपपत्त्या तत्त्वं- पदयोः सविशेषब्रह्माभिधेयत्वेन विरुद्धयोर्जीवपरयोः स्वरूपै- क्यस्य प्रतिपत्तुमशक्यतया अर्थापत्तेरनुदयदोषदूषितत्वात् । तथा हि तत्पदं निरस्तसमस्तदोषमनवधिकातिशयासङ्ख्येयक- ल्याणगुणास्पदं जगदुदयविभवलयलौलं ब्रह्म प्रतिपादयति त- दैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्यादिषु तस्यैव प्रकृतत्वात् समानाधि- करणं त्वंपदं वा चिदिशिष्टं जीवशरीरं ब्रह्माचष्टे प्रकारदय- ·सर्वदानसंग्रहः। । विशिष्टेकवस्तु परत्वात् सामानाधिकरण्यस्य । ननु सोऽयं देवदत्त इतिवत् तत्त्वमितिपदयोर्विरुद्धभागत्यागलक्षणयोर्निर्विशेषख- रूपमात्मैक्यं सामानाधिकरण्यार्थः किं न स्यात् यथा सोऽय- मित्यत्र तच्छब्देन देशान्तरकालान्तरसम्बन्धी पुरुषः प्रतीयते इदंशब्देन च सन्निहितदेशवर्तमानकालसम्बन्धी तयाः मामा- नाधिकरण्येनैक्यमवगम्यते तत्रैकस्य युगपद्विरुद्धदेशकालप्रती- तिर्न सम्भवतीति दयोरपि पदयोः खरूपपरत्वे खरूपस्य चैक्यं प्रतिपत्तुं शक्यमेवमत्रापि किञ्चिज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धांशप्र- हाणेनाखण्ड खरूपं लक्ष्यत इति चेत् विषमोऽयमुपन्यासः । दृष्टान्तेऽपि विरोधवैधुर्येण लक्षणागन्धासम्भवादेकस्य तावद् भूतवर्तमानकालदयसम्बन्धो न विरुद्धः । देशान्तरस्थितिर्भूता सन्निहितदेशस्थितिवर्त्तत इति देशभेदसम्बन्धविरोधश्च काल- भेदेन परिहरणीयः। लक्षणापक्षेऽप्ये कस्यैव पदस्य लक्षकत्वा- श्रयणेन विरोधपरिहारे पददयस्य लाक्षणिकत्वस्वीकारो न मङ्गच्छते। इतरथा एकस्य वस्तुनस्तत्तेदन्ताविशित्वावगाह- नेन प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यानङ्गीकारे स्थायित्वासिद्धौ क्षणभ- ङ्गवादी बौद्धो विजयेत । एवमत्रापि जीवपरमात्मनोः शरीरा- त्मभावेन तादात्म्यं न विरुद्धमिति प्रतिपादितं जीवात्मा हि ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारत्वात् ब्रह्मात्मकः य आत्मनि तिष्ठ- नात्मनोऽन्तरः य श्रात्मानं वेद यस्थात्मा शरीरम् इति श्रुत्य- न्तरादत्यल्पमिदमुच्यते सर्वे शब्दाः परमात्मन एव वाचकाः । न च प-यत्वं दारभेदसम्भवात् तथाहि जीवस्य शरीरतया ·रामानुजदर्शनम् । प्रकारभूतानि देवमनुष्यादिसंस्थानानोव माणि वस्तुनीति ब्रह्मात्मकानि तानि माणि अतो देवो मनुष्यो यो वा पिशाचोरगराक्षमाः । पक्षी वृक्ष लता काष्ठं शिला दणं घट: पटः ।। इत्यादयः सबै शब्दाः प्रकृतिप्रत्यययोगेनाभिधायकतया प्र- सिद्धा लोके तदाच्यतया प्रतीयमानतत्तसंस्थानबदस्तुमुखेन तदभिमानिजीवतदन्तर्यामिपरमात्मपर्यन्तसंस्थानस्य वाचकाः। देवादिशब्दानां परमात्मपर्यन्त त्वमुक्तं तत्त्वमुक्तावल्यां चतुर- न्तरे च जीवं देवादिशब्दो वदति तदपृथक सिद्धभावाभिधानं निष्कर्षा कूतयुक्तो बहुरिह च दृढो लोकवेदप्रयोगः । आत्मासम्बन्धकाले स्थितिरनवगता देवमादिमूर्ति र्जीवात्मानुप्रवेशाज्जगति विभुरपि व्याकरोन्नामरूपे इत्यनेन देवादिशब्दानां शरीरपर्यन्त त्वं प्रतिपाद्य संस्थान- क्याद्यभाव इत्यादिना शरीरलक्षणं दर्शयित्वा शब्देस्तत्त्व स्व- रूपप्रतिकृतिभिरित्यादिना विश्वेश्वरादपृथक सिद्धत्वमुपपाद्य निष्कर्षाकूतेत्यादिना पद्येन सर्वेषां शब्दानां परमात्मपर्यन्त त्वं प्रतिपादितं तत् सबै तत एवावधार्यम्। अयमेवार्थः समर्थितो वेदार्थसंग्रहे नामरूपश्रुतिव्याकरणसमये रामानुजेन । किञ्च सर्वप्रमाणस्य सविशेषविषयतया निर्विशेषवस्तुनि न किमपि प्रमाणं समस्ति निर्विकल्पक प्रत्यक्षेऽपि मविशेषमेव वस्तु प्रतीयते । अन्यथा मविकल्पके सेोऽयमिति पूर्वप्रतिपन्नप्रकार- ।

·सर्वदर्शनसंग्रहः। विशिशप्रतीत्यनुपपत्तेः । किञ्च तत्त्वमस्यादिवाक्यं न प्रपञ्चस्य बाधकं भ्रान्तिमूलकत्वात् भ्रान्तिप्रयुक्तरज्जुसर्पवाक्यवत् नापि ब्रह्मात्मैक्य ज्ञानं निवर्तकं तत्र प्रमाणाभावस्य प्रागेवोपपाद- नात् । न च प्रपञ्चस्य सत्यत्वप्रतिष्ठापनपक्षे एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञान प्रतिज्ञाव्याकोपः प्रकृति पुरुषमहदहङ्कारतन्मात्रभूते- न्द्रियचतुर्दशभुवनात्मकब्रह्माण्ड तदन्तर्वार्त्तदेवतिय॑मनु व्यस्था- वरादिसर्वप्रकार संस्थानमंस्थितं कार्यमपि सर्व ब्रह्मैवेति कार- णभूतब्रह्मात्मज्ञानादेव सर्वविज्ञानं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानस्योपपन्नतरत्वात्। अपिच ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मि- थ्यात्वे सर्वस्थासत्त्वादेवैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं बाध्येत नाम- रूपविभागानहसूक्ष्मद शावत् प्रकृतिपुरुषशरीरं ब्रह्मकारणावस्थं जगतस्तदापत्तिरेव प्रलयः नामरूपविभागविभक्तम्यूलचिदचि- इस्तुशरीरं ब्रह्मका-वस्थं ब्रह्मणस्तथाविधस्थूलभावश्च सृष्टि- रित्यभिधीयते। एवञ्च कार्यकारणयोरनन्यत्वमप्यारम्भणाधि- करणे प्रतिपादितमुपपन्नतरं भवति निर्गुणवादाश्च प्राकृतहे- यगुणनिषेधविषयतया व्यवस्थिता: नानात्वनिषेधवादाश्च एक- स्यैव ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारभूतं सबै चेतनाचेतनात्मक वस्विति सर्वस्थात्मतया सर्वप्रकारं ब्रह्मैवावस्थितमिति सा- त्मकब्रह्मपथग्भूतवस्तुसदभावनिषेधपरत्वाभ्युपगमेन प्रतिपा- दिताः। किमत्र तत्त्वं भेदः अभेदः उभयात्मकं वा सब तत्त्वं तत्र सर्वशरीरतया सर्वप्रकारं ब्रह्मैवावस्थितमित्यभेदोऽभ्युपे- यते एकमेव ब्रह्म नानाभूतचिदचित्प्रकारन्नानात्वेनावस्थित- - ·रामानुजदर्शनम्। ५३ मिति भेदाभेदो चिदचिदीश्वराणां स्वरुपखभाववैलक्षण्याद- संकराच्च भेदः । तत्र चिद्रूपाणां जीवात्मनामसंकुचितापरि- च्छिन्ननिर्मल ज्ञानरूपाणामनादिकर्मरूपाविद्यावेष्टितानांतत्तत् कभीनुरूपज्ञानसङ्कोचविकाशौ भोग्यता चित् भोक्ता संसर्गः तदनुगुणसुखदुःखोपभोगद्दयवत् कृता भगवत्प्रतिपत्तिः भग- वत्पदप्राप्तिरित्यादयः खभावाः । अचिदस्तुनान्तु भोग्यता- नामचेतनत्वमपुरुषार्थत्वं विकारास्पदत्वमित्यादयः परस्येश्वरस्य भोतभोग्ययोरुभयोरन्तर्यामिरूपेणावस्थानमपरिच्छेद्य ज्ञानेश्व- र्यवीर्यशक्रितेजःप्रमत्यनवस्थितिकातिश यासंख्येयकल्याणगुणग- णता खसंकल्पप्रवृत्तखेतरसमस्तचिदचिदस्तुजातता खाभिमत- खानुरूपैकरूपदिव्यरूपनिरतिशयविविधानन्तभूषणतेत्यादयः । वेङ्कटनाथेन वित्थं निराटति पदार्थविभागः द्रव्याद्रव्यप्रभेदायितमुभयविधं तद्विधं तत्त्वमाहुः द्रव्यं दे॒धा विभक्तं जडमजडमिति प्राच्यमव्यक्तकाली। अन्य प्रत्यक् पराक् च प्रथममुभयथा तत्र जीवेशभेदात् नित्या भूतिर्मतिश्चेत्यपरमिह जडामादिमां केचिदाहुः ॥ द्रव्यं नाना दशावत् प्रकृतिरिह गुणैः सत्त्वपर्खेरुपेता कालोऽब्दाद्याकृतिः स्यादणुरवगतिमान् जीव ईशोऽन्य आत्मा । संपोका नित्यभूतिस्त्रिगुणसमधिका सत्त्वयुका तथैव ज्ञातुईयावभामा मतिरिति कथितं संग्रहाद्रव्यलक्ष्म ॥ इत्यादिना ।

·सर्वदर्शनसंग्रहः । तत्र चिच्छब्दवाच्या जीवात्मानः परमात्मनः सकाशाद् भिन्नाः नित्याश्च तथाच श्रुति: दा सुपर्णा सयुजा सखायेत्या- दिका। अत एवोतं नानात्मानो व्यवस्थात इति । तन्नित्य- त्वमपि श्रुतिप्रसिद्धम् न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण न हन्यते हन्यमाने शरीरे इति॥ अपरथा कृतप्राणाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः । अतएवोतं वीतरा- गजन्मादर्शनादिति। तदणुत्वमपि श्रुतिप्रसिद्धम् बालागशतभागस्थ शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पत इति ॥ पारागमात्रः पुरुषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य इति च । अचिच्छब्दवाच्यं दृश्यं जडं जगत् त्रिविधं भोग्यभोगोपक- रण भोगायतनभेदात्। तस्य जगतः कर्तीपादानं चेश्वर पदार्थः पुरुषोत्तमा वासुदेवादिपदवेदनीयः । तदप्युक्तम् वासुदेवः परं ब्रह्म कल्याणगुणसंयुतः । भुवनानामुपादानं का जीवनियामक इति । स एव वासुदेवः परमकारुणिको भक्तवत्सलः परमपुरुषस्तदु- पासकानुगुणतत्तत्फलप्रदानाय खलीलावशाद विभवव्यह- सूक्ष्मान्तर्यामिभेदेन पञ्चधावतिष्ठते। तत्राची नाम प्रतिमा- दयः। रामाद्यवतारो विभवः । व्यूहश्चतुर्विधः वासुदेव संकर्षण प्रद्युम्नानिरुद्धमंज्ञकः । सूक्ष्मं संपूर्ण षड्गुणं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म। गुणा अपहतपाभवादयः मेोऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशी- ।

·रामानुजदर्शनम्। । को विजिघत्मः सत्यकामः सत्यसंकल्प इति श्रुतेः । अन्तर्यामी सकलजीवनियामकः य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरोयमयती- ति श्रुतेः । तत्र पूर्वपूर्वमूर्ध्वपासनया पुरुषार्थपरिपन्थिदुरित- निचयक्षये सत्युत्तरोत्तरमूढुंपात्यधिकारः। तदुक्तम् वासुदेवः स्वभकेषु वात्सल्यात् तत्तदोहितम् । अधिकाऱ्यानुगुण्येन प्रयच्छति फलं बहु ॥ तदर्थं लोलया खोयाः पञ्च मूर्तीः करोति वै। प्रतिमादिकमी स्यादवतारास्तु वैभवाः । संकर्षण वासुदेवः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । व्यूहश्चतुर्विधी ज्ञेयः सूक्ष्मं संपूर्णषड्गुणम् । तदेव वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म निगद्यते। अन्तर्यामी जीवसंस्थो जोवप्रेरक ईरितः । य आत्मनीतिवेदान्तवाक्य जालै निरूपितः । अर्चापासन या क्षिप्ते कल्मषेऽधिकतो भवेत् । विभवोपासने पश्चायू होपास्ता ततः परम् । सूक्ष्मे तदनु शक्तः स्यादन्तर्यामिण मोक्षितुमिति ॥ तदुपासनञ्च पञ्चविधम् अभिगमनमुपादानमिज्या खाध्यायो योग इति श्रीपञ्चरात्रेऽभिहितम् । तत्राभिगमनं नाम देव- तास्थानमार्गस्य संमार्जनोपलेपनादि । उपादानं गन्धपुष्पादि- पूजासाधनसम्पादनम् । दूज्या नाम देवतापूजनम् । खाध्यायो नाम अर्थानुसन्धानपूर्वको मन्त्रजपो वैष्णवस तस्तोत्रपाठी ना- मसंकीर्तनं तत्त्व प्रतिपादकशास्त्राभ्यासश्च। योगो नाम देवता- ।

·सर्वदर्शनसंग्रहः । नुमन्धानम्। एवमुपासनाकर्मसमुचितेन विज्ञानेन द्रष्टुदर्शने नटे भगवद्भक्तस्य तन्निष्ठस्य भक्तवत्सलः परमकारुणिकः पुरु- षोत्तमः स्खयाथात्म्यानुभवानुगुणनिरवधिकानन्तरूपं पुनरावृ- त्तिरहितं स्वपदं प्रयच्छति । तथाच स्मृतिः मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गता इति ।। स्वभतं वासुदेवोऽपि संप्राप्यानन्दमक्षयम्। पुनरावृत्तिरहितं वीयं धाम प्रयच्छति ।। तदेतत् सव्वं हृदि निधाय महोपनिषन्मतावलम्बनेन भगव- बोधायनाचार्यकृतां ब्रह्मसूत्रवृत्तिं विस्तीर्णमालक्ष्य रामानुजः शारीरिकमीमांसाभाव्यमकार्षीत्। तत्राथातो ब्रह्मजिज्ञासेति प्रथमसूत्रस्थायमर्थः अत्र अथशब्दः पूळप्रवृत्तकाधिगमनान- न्तर्यार्थः तदुक्तं वृत्तिकारेण वृत्तात् कर्माधिगमादनन्तरं ब्रह्म विविदिषतीति अतःशब्दो हेत्वर्थः अधीतसाङ्गवेदस्याधि- गततदर्थस्य विनश्वरफलात् कर्मो विरक्तवाद्धेताः स्थिरमा- क्षाभिलाषुकस्य तदुपायभूतब्रह्मजिज्ञासा भवति ब्रह्मशब्देन खभावतो निरस्तसमस्तदोषानवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयते । एवञ्च कर्मज्ञानस्य तदनुष्ठानस्य च वैराग्योत्पादनदारा चित्तकल्मषापनयनद्वारा च ब्रह्मज्ञानं प्रति साधनत्वेन तयोः कार्यकारणत्वेन पूर्वोत्तरमीमांसयोरे- कशास्त्रत्वम् । श्रतएव दृत्तिकारा एकमेवेदं शास्त्र जैमिनीयेन षोडशलक्षणेनेत्याहुः। कर्मफलस्य क्षयित्वं ब्रह्मज्ञानफल स्य ·रामानुजदर्शनम् । - । चाक्षयित्वं परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणे निर्वेदमाया- बाल्यकृतः कृतेने त्यादिश्रुतिभिरनुमानार्थापत्युपष्टंहिताभिः प्रत्यपादि। एकैकनिन्दया कर्मविशिष्टस्य ज्ञानस्य मोक्षमाध- नत्वं दर्शयति श्रुतिः अन्धं तमः प्रविशन्ति ये विद्यामुपासते ततो भूय व ते तमो य उ विद्यायां रताः विद्याञ्चाविद्याञ्च यस्तद्दे- दोभयं सइ अविद्यया मृत्युं तोवी विद्ययामृतमश्नुते इत्यादि। तदुक्तं पाञ्चरात्ररहस्ये स एव करुणासिन्धर्भगवान् भक्तवत्सलः । उपासकानुरोधेन भजते मूर्तिपञ्चकम् ।। तद विभवथूहसभामा मिर्मज्ञकम्। यदाश्रित्यैव चिदर्गस्तत्तज्ज्ञेयं प्रपद्यते ॥ पर्वपादितोपास्तिविशेषक्षीणकल्मषः । उत्तरोत्तरमूर्ती नामुपात्यधिकतो अवेत् ।। एवं छहरहः श्रौतस्मार्तधर्मानुसारतः । उकोपामनया पुंसां वासुदेवः प्रमोदति ॥ प्रमन्नात्मा हरिभक्त्या निदिध्यासनरूपया। अविद्यां कर्मसंघातरूपां सद्यो निवर्तयेत् ।। ततः स्वाभाविकाः पुंसां ते संसारतिरोहिताः । आविर्भवन्ति कल्याणा: सर्वज्ञत्वादयो गुणाः ।। एवं गुणाः समानाः स्युर्मुतानामीश्वरस्य च । सर्वक त्वमेवैकं तेभ्यो देवे विशिय्यते ॥ मुक्तास्तु शेषिणि ब्रह्मण्यशेषे शेषरूपिणः ।

·सर्बदनसंग्रहः । सबीनचवते कामान् मह तेन विपश्चितेति ॥ तस्मात्तापचथातुरेरमृतवाय पुरुषोत्तमादिपदवेदनीयं ब्रह्म जिज्ञामितव्यमित्युक्तं भवति। प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ प्रा- धान्येन सह ब्रूत इतः स नोऽन्यत्रेतिवचनबलादिच्छाया इय्य- माण प्रधानत्वादिय्यमाणं ज्ञानमिह विधेयं तच्च ध्यानोपासना- दिशब्दवाच्यं वेदनं न तु वाञ्चजन्यमापात ज्ञानं पद सन्दर्भ- श्राविणे व्युत्पन्नस्य विधानमन्तरेणापि प्राप्तत्वात् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः श्रात्मेत्येवोपा- सोत विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत अनुविद्यं विजानातीत्यादिश्रुतिभ्यः । अत्र श्रोतव्य इत्यनुवादः अध्ययन विधिना साङ्गस्य खाध्यायस्थ ग्रहणे अधोतवेदस्य पुरुषस्य प्रयोजनवदर्थदर्शनात्तन्निर्णयाय स्वरसत एव श्रवणे प्रवर्त्तमानतया तस्य प्राप्तत्वात्। मन्तव्य इति चानुवादः श्रवण प्रतिष्ठार्थत्वेन मननस्यापि प्राप्तत्वाद प्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । ध्यानञ्च तैलधारावदविच्छिन्नस्मति- सन्तानरूपा ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिप्रतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष इति ध्रुवायाः स्मृतेरेव मोक्षोपायत्वश्रवणात् । सा च स्मृतिर्दर्श- नसमानाकारा भिद्यते हृदयग्रन्थिग्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ।। इत्यनेनैकत्वात् । तथाच आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यनेनास्या दर्शनरूपता विधीयते। भवति च भावनाप्रकर्षात् स्मृतेर्दर्श- नरूपत्वम् । वाक्यकारेणैतत् सर्वं प्रपञ्चितं वेदनमुपासनं स्थादि- ।

·रामानुजद नम्। ६ त्यादिना । तदेव ध्यानं विशिष्टि श्रुतिः नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष श्रात्मा विवृणुते तनूं स्वामिति । प्रियतम एव हि वरणीयो भवति यथायं प्रियतममात्मानं प्राप्नोति तथा स्वयमेव भग- वान् प्रियतम इति भगवतैवाभिहितम् तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते इति ॥ पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्वन न्ययेति च । भकिस्तु निरतिशयानन्दप्रियानन्य प्रयोजनसकलेतरवैष्ण्य- वज्ञानविशेष एव तमिद्धिश्च विवेकादिभ्यो भवतीति वाक्यका- रेणोक्तं तलब्धिर्विवेकविमोकाभ्यामक्रियाकल्याणानवसादानुद्ध- र्षेभ्यः सम्भवान्निर्वचनाचेति । तत्र विवेको नामादृष्टादन्नात् सत्त्वद्धिः अत्र निर्वचनम् आहारशद्धेः सत्वशद्धिः सत्त्वशड्या ध्रुवा स्मृतिरिति। विमोकः काभानभिव्यङ्गः शान्त उपासीतेति निर्वचनम् । पुनः पुनः मंशीलनमभ्यासः निर्वचनञ्च स्मार्तमुदा- हृतं भाय्यकारेण सदा तद्भावभावित इति । श्रौतस्मार्त्तकर्मा- नुष्ठानं शक्तितः क्रिया क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ इति निर्व- चनम् । सत्यार्जवदयादानादीनि कल्याणानि सत्येन लभ्यत इत्यादिनिर्वचनम् दैन्यविपर्ययोऽनवसादः नायमात्मा बल- होनेन लभ्यत इति निर्वचनम् । तद्विपर्ययजा तुष्टिरनुद्धर्षः शान्तो दान्त इति निर्वचनम् । तदेवमेवंविधनियमविशेषस- मामादितपुरुषोत्तमप्रमाद विध्वस्ततमःस्वान्तस्य अनन्यप्रयोज- MORNP ·सर्वदर्शनसंग्रहः । नानवरतनिरतिशयप्रियवदात्मप्रत्ययावभासतापन्नध्यानरूपया भत्तया पुरुषोत्तमपदं लभ्यत इति सिद्धम् । तदुक्तं यामुनेन उभयपरिकर्माित स्वान्त चैकान्तिकात्यन्तिकभक्तियोगलभ्य इति ज्ञानकर्मयोगसंस्कृतान्तःकरणस्थेत्यर्थः । किं पुनर्ब्रह्म जिज्ञामितव्यमित्यपेक्षायां लक्षण मुक्तं जन्माद्यस्य यत इति। जन्मादीति स्मृष्टिस्थितिप्रलयं तद्गुणसंविज्ञानो बहु- ब्रीहिः अस्याचिन्यविविधरचनारच्यस्य नियतदेशकालभोग- ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्तक्षेत्रज्ञमिश्रस्य जगतः यतो यस्मात् सर्वेश्व- रात् निखिल हेयप्रत्यनीकखरूपात् सत्यसंकल्पाद्यनवधिकाति- शयासंख्येयकल्याणगुणात् सर्वज्ञात् सर्वशक्रः पुंसः सृष्टिस्थिति- प्रलथाः प्रवर्त्तन्त इति सूत्रार्थः । इत्यम्भूते ब्रह्मणि किं प्रमाणमिति जिज्ञासायां शास्त्र मेव प्रमाणमित्युनं शास्त्र योनिलादिति शास्त्र योनिः कारणं प्रमाणं यस्य तच्छास्त्रयोनि तस्य भावस्तत्त्वं तस्माद्ब्रह्मज्ञानकारणात्म- ज्ञानकारणत्वात शास्त्रस्य तद्योनित्वं ब्रह्मण इत्यर्थः । न च ब्रह्मणः प्रमाणान्तरगम्यत्वं शङ्कितुं शक्यमतीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षस्य तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तेः नापि महार्णवादिकं सकर्टकं कार्य्यत्वात् घटवत् इत्यनुमानस्य पूतिकुश्माण्डायमानत्वात् तलक्षणं ब्रह्म यतो वा इमानि भूतानीत्यादिवाक्यं प्रतिपादयतीति स्थितम्। यद्यपि ब्रह्म प्रमाणान्तरगोचरतां नावतरति तथापि प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वाभावे सिद्धरूपं ब्रह्म न शास्त्र प्रतिपाद- यितुं प्रभवतीति एतत्पर्यनुयोगपरिहारायोक्तं तत्तु समन्व- ·पूर्णप्रज्ञदनम् । यादिति। तुशब्दः प्रमकामकाव्यात्त्यर्थः तच्छास्त्र प्रमाणकत्वं ब्रह्मणः मम्भवत्येव कुतः समन्वयात् परमपुरुषार्थभूत चैव ब्रह्म- पाऽभिधेयतयान्वयादित्यर्थः । न च प्रन्तिनिवृत्त्यारन्यतरवि- रहिण: प्रयोजनान्यत्वं खरूप परेवपि पुचस्ते जातः नायं सर्प इत्यादिषु हर्ष भयनिवृत्तिरूप प्रयोजन वत्वं दृष्टमेवेति न कि- ञ्चिदनुपपन्नम् । दिमात्रमत्र प्रदर्शितं विस्तर स्वाकरादेवावग- न्तव्य इति विस्तर भीरुणोदास्थत इति सर्वमनाकुलम् । इति सर्वदर्शनसंग्रहे रामानुजदर्शनम् । । तदेतद्रामानुजमतं जीवाणुलदासामवेदापौरुषेयत्व सिद्धार्थ- बोधकत्वखतःप्रमाणत्व प्रमाणत्रित्व पाञ्चरात्रोपजीव्यत्वप्रपञ्चभेद- सत्यत्वादिसाम्येऽपि परस्परविरुद्धभेदादिपक्षत्रयकक्षीकारेण क्षपणकपक्षनिक्षिामित्युपेक्षमाणः स आत्मा तत्त्वममोत्याद दा- न्तवाक्य जातस्य भयन्तरेणार्थान्तर पर त्वमुपपाद्य ब्रह्ममीमांसा- विवरण व्याजेनानन्दतीर्थः प्रस्थानान्तरमास्थित। तन्मते हि दिविधं तत्त्वं स्वतन्त्राखतन्त्रभेदात् । तदुक्तं तत्वविवेक स्वतन्त्रमखतन्त्रञ्च विविधं तत्त्वमिप्यते। स्वतन्त्र भगवान् विष्णुर्निीषोऽशेष सद्गुण इति ॥ ननु सजातीयविजातीय खगतनानात्व शून्यं ब्रह्मतत्त्वमितिप्र- तिपादकेषु वेदान्तेषु जागरूकेषु कथमशेषसगुणत्वं तस्य कथ्यत इति चेन्मेवं भेदप्रमापकबहुप्रमाणविरोधेन तेषां तत्र प्रामा- ण्यानुपपत्तेः तथाहि प्रत्यक्षं तावदिदमस्मानिन्नमिति नील- ·सर्वदर्शनसंग्रहः। पीतादेर्भेदमध्यक्ष यति। अथ मन्येथाः किं प्रत्यक्ष भेद मेवाव- गाइते किं वा धर्माि प्रतियोगिघटितम् । न प्रथमः धर्मिप्रति- योगिप्रतिपत्तिमन्तरेण तत्मापेक्षस्य भेद स्थाशक्याध्यवमाय- त्वात्। द्वितीयोऽपि धर्मिप्रतियोगिग्रहणपुरःसरं भेदग्रहणम- थवा युगपत् तत्सर्वगु हणम् । न पूर्वः बुद्धेविरम्य व्यापाराभा- वात् अन्योन्याश्रयप्रसङ्गाच। नापि चरमः कार्यकारणबुड्यो- गपद्याभावात् धर्मि प्रतीतिहि भेद प्रत्ययस्य कारणं सन्निहि- तेऽपि धर्मिणि व्यवहित प्रतियोगिज्ञानमन्तरेण भेद स्थाज्ञातत्वे- नान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावावगमात् । तस्मान्न भेदप्र- त्यक्षं सुप्रसरमिति चेत् किं वस्तु स्वरूपभेदवादिनं प्रति इमानि दूषणान्युघुष्यन्ते किं धर्मिभेदवादिनं प्रति। प्रथमे चोराप- राधान्माण्ड व्यनिगहन्यायापातः भवदभिधीयमानदूषणानां त- दविषयत्वात् । ननु वस्तुखरूपस्यैव भेदत्वे प्रतियोगिसापेक्षत्वं न घटते घटवत् प्रतियोगिमापेच एव सर्वत्र भेदः प्रथत इति चेन्न प्रथमं सर्वतोविलक्षणतया वस्तु स्वरूपे ज्ञायमाने प्रतियोग्यपे- क्षया विशिष्टव्यवहारोपपत्तेः तथाहि परिमाणघटितं वस्तु- खरूपं प्रथममवगम्यते पश्चात् प्रतियोगिविशेषापेक्षया इखं दी- मिति तदेव विशिव्य व्यवहारभाजनं भवति । तदुक्तं विष्णु- तत्त्वनिर्णये न च विशेषणविशेय्यतया भेदसिद्धिः विशेषणविशे- व्यभावश्च भेदापेक्ष: धर्मािप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः भेदापे- क्षञ्च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याश्रयतथा भेदस्यायुक्ति: पदार्थ खरूपत्वानेदस्येत्यादिना । अत एव गवार्थिनो गवयदर्शनान्न ·पूर्ण प्रज्ञदर्शनम्। - प्रवर्तन्ते गोशब्दञ्च न स्मरन्ति। न च नीरक्षीरादा स्वरूपे ग्टह्यमाणे भेद प्रतिभामाऽपि स्वादिति भणनीयं ममानाभिहा- रादिप्रतिबन्धक बलाझेदभानव्यवहाराभावोपपत्तेः । तदु कम् अतिदूरात् मामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनव स्थानात्। मौन्यायवधानादभिभवात् भमानाभिहाराचेति ॥ अतिदूराद् गिरिशिखरवर्त्तितर्वादो अतिसामीप्याललोचना- जनादौ इन्द्रियघाताद्विादादौ मनोऽनवस्थानात् कामाद्युप- सुतमनस्कस्य स्फीतालोकवर्तिनि घटादौ सौल्यात् परमा- एवादी व्यवधानात् कुद्याद्यन्तहिते अभिभवात् दिवा प्रदीप- प्रभादौ समानाभिहारात् नीरक्षीरादौ यथावद्ग्रहणं नास्ती- त्यर्थः । भवतु वा धर्मभेदवादस्तथापि न कश्चिद्दोषः धर्मिप्र- तियोगिग्रहणे सति धर्मभेदभानसम्भवात् । न च धर्मभेदवादे तस्य तस्य भेदस्य भेदान्तरभेद्यत्वेनानवस्था दुरवस्था स्थादित्या- स्थेयं भेदान्तरप्रमको मूलाभावात् भेदभेदिनी भिन्नाविति व्यवहारादर्शनात् । न चैकभेदबलेनान्यभेदानुमानं दृष्टान्त- भेदाविधातेनोत्थाने दोषाभावात् । सोऽयं पिण्याकयाचनार्थ गतस्य खारिकातैलदाढत्वाभ्युपगम इव। दृष्टान्तभेद विमर्दै त्वनुत्थानमेव। नहि वरविघाताथ कन्योद्दाहः । तस्मान्मूलक्ष- याभावादनवस्था न दोषाय। अनुमानेनापि भेदोऽवसीयते परमेश्वरो जीवाभिन्नः तं प्रति सेव्यत्वात् यो यं प्रति सेव्यः स तस्मानिनः यथा त्याद्राजा नहि सुखं मे स्थात् दुःखं मे न मनागपि इति पुरुषार्थमर्थयमानाः पुरुषाः स्थपतिपदं काम- ·सर्बदनिसंग्रहः। . - यमानाः सत्कारभाजो भवेयुः प्रत्युत सर्बानर्थभाजनं भवन्ति । यः स्वस्थात्मनो हीनत्वं परस्य गुणोत्कर्षञ्च कथयति स स्तुत्यः प्रीतः स्तावकस्य तस्याभीष्टं प्रयच्छति। तदाह घातयन्ति हि राजाना राजाहमिति वादिनः । दद त्यखिलनिष्टञ्च व गुणोत्कर्षवादिनामिति ॥ एवञ्च परमेश्वराभेद घणचा विष्णोर्गुणोत्कर्षस्य म्हगढष्णिकास- मत्वाभिधानं विपुलकदलीफललिमया जिहाच्छेदनमनुहरति एतादृशविष्णुविद्वेषणादन्धतमसप्रवेश प्रसङ्गात्। तदेतत् प्रति- पादितं मध्यमन्दिरेण महाभारततातपर्यनिर्णये अनादिवेषिण दैत्या विष्णोर्देषो विवर्द्धितः । तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्धे विनिश्चयादिति ॥ सा च सेवा अङ्कननामकरणभजनभेदात्त्रिविधा । तत्रानं नारायणायुधादीनां तद्रूपस्मरणार्थमपेक्षितार्थमिद्ध्यर्थञ्च। तथा च शाकल्यसंहितापरिशिष्टम् चक्रं बिभर्ति पुरुषोऽभितप्तं बलं देवानाममृतस्य विष्णोः । स याति नाकं दुरितावधूय विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । देवासी येन विधतेन बाहुना सुदर्शनेन प्रयातास्तमायन्। येनाङ्किता मनवो लोकसृष्टिं वितन्वन्ति ब्राह्मणास्तवहन्ति। तद्विष्णोः परमं पदं येन गच्छन्ति लाञ्छिताः । उरुक्रमस्य चिरङ्किता लोके सुभगा भवाम इति । अतनतनुर्नतदामो अश्नुते श्रितास इवहन्तस्तत् समासतेति नेत्तिरीयकोपनिषच्च । स्थानविशेषश्चाग्नेयपुराणे दर्थितः --

·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् ।
६५
:
दक्षिण तु करे विप्रो बिभयाई सुदर्शनम् ।
मव्येन शङ्ख विभयादिति ब्रह्मविदो विदुरिति ।।
अन्यत्र चक्रधारणे मन्त्र विशेषश्च दर्शितः
सुदर्शन महाज्वाल कोटिसूर्यसमप्रभ ।
अज्ञानान्धस्य मे नित्यं विष्णोर्मार्ग प्रदर्शय ।।
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विष्टतः करे।
नमितः सर्वदेवेश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते इति॥
नामकरणं पुत्रादीनां के शवादिनाना व्यवहारः सर्वदा तना-
मानुस्मरणार्थम् । भजनं दविधं वाचा सत्यं हितं प्रियं खा-
ध्यायः कायेन दानं परित्राणं परिरक्षणं मनसा दया स्पृहा
श्रद्धा चेति। अत्रैकैकं निषाद्य नारायणे समर्पणं भजनम् ।
तदुक्तम्
अङ्कनं नामकरणं भजनं दशधा च तदिति ।
एवं ज्ञेयत्वादिनापि भेदोऽनुमातव्यः तथा श्रुत्यापि भेदो
ज्वगन्तव्यः सत्यमेतमनुविश्वे मदन्तिरातिं देवस्य गृणतोमघोनः
सत्यामो अस्य महिमागृणे शवोथज्ञेषु विप्रराज्ये सत्य आत्मा
सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा मयि वारुण्यो मयि वा-
रुण्यो मयि वारुण्य इति मोक्षानन्दभेद प्रतिपादक श्रुतिभ्यः ।
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम सामर्थ्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ।।
जगड्यापारवज्ज प्रभुकरणासन्निहितत्वाच्चेत्यादिभ्यश्च । न च
ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति श्रुतिबलाज्जीवस्य पारमैश्वयं शक्यशङ्क

·सर्वदर्शनसंग्रहः। मम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेदिति वत् इंहितो भवतीत्यर्थपरत्वात्। ननु प्रपञ्चो यदि वर्तेत निवर्त्तत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमदैतं परमार्थतः ॥ इति वचनात् दैतस्य कल्पितत्वमवगम्यत इति चेत् सत्यं भावमन- भिमन्यायाभिधानात् तथा हि यद्ययमुत्पद्येत तईि निवर्तेत न संशयः। तस्मादनादिरेवायं प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदप्रपञ्चः। न चायमविद्यमानः मायामात्रत्त्वान्मायेति भगवदिच्छोच्यते । महामायेत्यविद्येति नियतिमोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छानन्त कथ्यते ॥ प्रकृतिः प्रकृष्टकरणादासना वासयेद्यतः । अ इत्युक्त इरिस्तस्य मायाऽविद्येति संज्ञिता ।। मायेत्युका प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टे हि मयाभिधा। विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवैका शब्दैरेतेरुदीर्यते ॥ प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्द लक्षणा ॥ इत्यादिवचननिचयप्रामाण्यबलात् सैव प्रज्ञा मानत्राणक: च यस्य तन्मायामात्र ततश्च परमेश्वरेण ज्ञातत्वाद्रक्षितत्वाच्च न दैतं भ्रान्तिकल्पितं न हीश्वरे सर्वस्य भ्रान्तिः सम्भवति विशे- षादर्शननिबन्धनत्वाद्धान्तेः तर्हि तव्यपदेशः कथमित्यत्रोत्तर अद्वैतं परमार्थत इति परमार्थत इति परमार्थापेक्षया तेन सर्वस्मादुत्तमस्य विष्णुतत्त्वस्य समाभ्यधिक शून्यत्वमुक्तं भवति । तथाच परमा श्रुतिः

·पूर्णप्रज्ञदर्शनम्।
Namaya
जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।
जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ।
मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।
मोऽयं सत्योऽप्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥
न च नाशं प्रयात्येष न चामो भ्रान्तिकल्पितः ।
कल्पितश्चेन्निवर्त्तत न चामो विनिवर्तते ॥
द्वैतं न विद्यत इति तस्माद ज्ञानिनां मतम् ।
मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं नातं हि विष्णुना ॥
तस्मान्मात्रमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव वित्यादि ॥
तस्माद्विष्णोः सात्कर्ष एव तात्पर्य सागमानाम् । एतदेवा-
भिसन्धायाभिहितं भगवता
द्वाविमा पुरुषो लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थाऽक्षर उच्यते ॥
उत्तमः पुरुषस्व न्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।।
यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥
यो मामेवममम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविभजति मां सर्वभावेन भारत ॥
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतदुवा बुद्धिमान स्थात् कृतकृत्यश्च भारतेति ॥
महावराहेऽपि।
K2

·सर्वदर्शनसंग्रह MIS मुख्यञ्च सर्ववेदानां तात्यय श्रीपती परे। उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्य स्वादवान्तर मिति । युक्तञ्च विष्णोः सर्वोत्कर्षे महातात्पर्य्यम् । मोक्षो हि सर्वपुरु- पार्थोत्तमः धर्मार्थकामास्वनित्याः मोक्ष एव नित्यः तस्मान्नित्यं तदर्थाय यतेत मतिमान्नर इति भालवेयश्रुतेः । मोक्षश्च विष्णु- प्रमादमन्तरेण न लभ्यते । यस्य प्रसादात् परमा यत् स्वरूपात् तस्मात् संसारान्मुच्यते नावरे सुरानाराधयन्नोऽसा परमो वि- चिन्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुमादिति नारायणथुतेः । तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्थलभ्यं सवार्थकामेरलमल्पकाते। समाश्रितादातरोरनन्तात् निःसंशयं मुक्तिफलं प्रयात इति विष्णुपुराणोक्तश्च । प्रसादश्च गुणोत्कर्ष ज्ञानादेव नाभेद- ज्ञानादित्युक्तम् । न च तत्त्वमस्थादितादाम्यव्याकोपः श्रुति तात्पर्य्यापरिज्ञानविजृम्भणात् । श्राह नित्यपरोक्षन्तु तच्छब्दो विशेषितः । त्वंशब्दश्चापरोक्षार्थं तयोरैकां कथं भवेत् ।। श्रादित्योयूप इतिवत् सादृश्यार्थी तु मा श्रुतिरिति । तथाच परमा श्रुतिः जीवस्य परमैक्यञ्च बुद्धिसारूप्यमेव वा। एक स्थाननिवेशो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य वा॥

·पूर्णप्रसादनम् । ६६ स्वातच्य पूर्णते ल्यत्वपारतच्ये विरूपतेति ॥ अथवा तत्त्वममीत्यत्र म एवात्मा स्वातश्यादिगुणोपेतत्वात् अत- त्वमसि त्वं तन्न भवमि तद्रहितत्वादित्येकल मतिश येन निराक- तम् । तदाह श्रतत्त्वमिति वा छेद स्तन क्यं सुनिराकृतमिति । तस्मात् दृष्टान्त नवकेऽपि स यथा शकुनिः सूत्रेण बद्ध इत्या- दिना भेद एत्र दृष्टान्नाभिधानाय अयमभेदोपदेश इति तत्त्ववाद रहस्यम् । तथाच महोपनिषत् यथा पक्षी च सूत्रञ्च नानावृक्षरमा यथा। यथा नद्यः समुद्राच पद्धोदलवणे यथा ॥ चारापहा च यथा यथा पुंविषयावपि । तथा जीवेश्वरी भिन्ना सर्बदैव विलक्षणौ ।। तथापि समरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः। भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोऽपि सन् ॥ वैलक्षण्यं तयोजीत्वा मुच्यते बध्यतेऽन्यथेति । ब्रह्मा शिवः मुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । लक्ष्मीरक्षरदेहवादक्षरातः परो हरिः खातन्यशक्तिविज्ञान सुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । निःसोमवेन ते सर्व तशाः सर्वदेवता इति ॥ विष्णं सर्वगणैः पूर्वं ज्ञात्वा मंसार वर्जितः । ।

·सलदर्शनसंग्रहः। तदशा एव ते सर्च सर्वदैव स ईन्चर इति च ।। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानञ्च प्रधानत्वकारणत्वादिना युज्यते न तु सर्वमिथ्यावेन। न हि सत्ताज्ञानेन मिथ्याज्ञानं सम्भवति यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाज्ञानाभ्यां ग्रामो ज्ञातः अज्ञात इत्येवमादिव्यपदेशो दृष्ट एव। यथा च कारणे पितरि ज्ञाते जानात्यस्य पुत्रमिति । अन्यथा मौम्यैकेन स्मृत्मिण्डेन सबै मृण्मयं विज्ञातमित्यत्र एकपिण्डशब्दो वृथा प्रसज्येयातां मृदा विज्ञा- तयेत्येतावतैव वाक्यस्य पूर्णत्वात्। न च वाचारम्भणं विकारो नामधेयं स्टत्तिकेत्येव सत्यमित्येतत् कार्य्यस्य मिथ्यात्वमाचष्टे इत्येष्टव्यं वाचारम्भणं विकारो यस्य तत् अविकृतं नित्यं नाम- धेयं मृत्तिके त्यादिकमित्येतद्वचनं सत्यमिति तथ्यस्य खोकारात्। अपरथा नामधेयमेवेति शब्दयोर्वैयर्थं प्रसज्येत। अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वसिद्धिः। किञ्च प्रपञ्चो मिथ्येत्यत्र मिथ्यात्वं तथ्य- मतथ्यं वा । प्रथमे सत्याद्वैतभङ्गप्रसङ्गः चरमे प्रपञ्चसत्यत्वापातः। नन्वनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा उभयथाप्यनुपपत्तिरित्याक्षेपवद- यमपि नित्यसमजातिभेदः स्यात्। तदुतं न्यायनिवाणवेधमा नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यलोपपत्तनित्यसम इति। तार्कि- करचायाञ्च धर्मस्य तदतद्रूपविकल्पानुपपत्तितः । धर्मिण स्तदिशिष्टलभङ्गो नित्यममा भवेदिति ॥ अस्थाः संज्ञायाः उपलक्षणत्वमभिप्रेत्याभिहितं प्रबोधसिद्धा अन्वर्थित्वात्तूपरञ्जकधर्मसमेति। तस्मादसदत्तरमेतदिति चेत ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम्। अभिजितचासनमेतत् दुसलमूलानिरूपणात् । तद्विविधं साधा- रणमसाधारणञ्च तत्राद्य खव्याघातकं द्वितीयं त्रिविधं चुका- नहीनखमयुक्ताङ्गाधिकलमविषयवृत्तित्वञ्चेति । तत्र साधारण- ममम्भावितमेव उक्तस्वाक्षेपस्य स्वात्मव्यापनानुपलम्भात् । एव- ममाधारणमपि घटस्य नास्तितायां नास्तितोलावस्तित्ववत् प्रक- तेऽप्युपपत्तेः । मनु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमभ्युपेयते नामत्त्वमिति तेत्तदेतत् सेोऽयं शिरश्छे देऽपि शतं न ददाति विंशतिपञ्चकन्तु प्रयच्छतीति शाकटिकवृत्तान्तमनुहरेत् मिथ्यात्वासत्त्वयोः प- यायवादित्य लमतिप्रपञ्चेन। तत्राथातो ब्रहाजिज्ञामेति प्रथमसुत्रस्यायमर्थः तत्राथशब्दो मङ्गलार्थोऽधिकारानन्नय्यार्थच खोक्रियते । श्रतः शब्दो हेत्वर्थः तदुनं गारुडे अथातःशब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि । प्रारभेत नियत्यैव तल्किमात्र नियामकम् ॥ कश्चार्थस्तु तयोर्विद्वान् कथमुत्तमता तयोः । एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ।। एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा ओवाच सत्तमः । श्रानन्तर्याधिकारे च मङ्गलार्थ तथैव च ॥ अथशब्दस्वतःशब्दो हेत्वर्थे समुदीरित इति । यता नारायणप्रसादमन्तरेण न मोचो लभ्यते प्रसादच ज्ञान- জন স্বনা সাজিৰা কালনি শিকু। সিন্নাঙ্গ।

·सर्वदनसंग्रहः। । । । लक्षणमुक्त जन्माद्यस्य यत इति । सृष्टिस्थित्यादि यतो भवति तीति वाक्यार्थः । तथाच स्वान्दं वचः उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिजोनमातिः । बन्धमोक्षा च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराडिति ॥ यता वा इमानीत्यादिश्रुतिभ्यश्च । तत्र प्रमाणमप्युक्तं शास्त्र- योनित्वादिति। नावेदविनानुते तं हन्तं तत्वोपनिषदमि- त्यादिश्रुतिभ्यः तस्थानुमानिकत्वं निराक्रियते । न चानुमानस्थ खातव्येण प्रामाण्यमस्ति । तदुक्तं कौम श्रुतिमाहायरहितमनुमानं न कुत्रचित् । निश्चयात् माधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥ श्रुतिस्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम् । प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्या विचारणेति ॥ शास्त्रस्वरूपमुक्तं खान्दे। . ऋग्यजुः भाभाथा च भारतं पाञ्चराचकम् । मूलरामायणश्चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ।। यच्चानुकूलमेतस्य तच शास्त्र प्रकीर्तितम् । अतोऽन्यो ग्रन्यविस्तारो नैव शास्त्र कुवत तदिति ।। तदनेनानन्य लभ्यः शारतार्थ इति न्यायेन भेदस्य प्राप्तत्वेन तत्र ল না জিন ৰ ৰায়ালা বলিনি গন- त्याशा प्रतिक्षिप्ता अनुमानादीश्वरस्य सिद्ध्यभावेन त दस्थापि ततः मियाभावात्। तस्मान्न भेदानुवादकत्वमिति तत्परत्वमव- गम्यते। अत एवोकम ·चूर्णप्रदर्शनम् । सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् । नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसगुणमिति ॥ शास्त्रस्य तत्र प्रामाण्यमुपपादितं तत्तु समन्वयादिति समन्वय उपक्रमादि लिङ्गम् उत वृहत्संहितायाम् उपक्रमोपसंहारावभ्यासाऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्य्यनिर्णय इति ॥ एवं वेदान्ततात्पर्यवशात्तदेव ब्रह्म शास्त्रगम्यमित्युक्तं भवति । दिभात्रमत्र प्रादर्शि शिष्टमानन्दतीर्थमाय्यव्याख्यानादौ द्रष्टव्यं अन्यबहुवभियोपरन्यत इति । एतच्च रहस्खं पूर्ण प्रज्ञेन मध्यम- न्दिरेण वायोस्तृतीयावतारमन्येन निरूपितमिति। प्रथमस्तु हनूमान् स्यात् द्वितीयो भीम एव च । पूर्णप्रजस्तृतीयश्च भगवत्कार्थसाधक इति ॥ 'एतदेवाभिमेत्य तत्र तत्र ग्रन्यसमाप्ताविदं पद्यं लिख्यते यस्य बीण्युदितानि वेदवचने दिव्यानि रूपाण्यलं ह्येतद्दर्शितमित्यमेतदखिलं वेदस्य गर्ने महः । वायो रामवचानतं प्रथमकं इक्षा दितीयं वपु- मध्वो यस्तु वतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ एतत्पद्यार्थस्तु बलियातदपुलियाधि दर्शितं देवस्य भर्गः सह। यतो जनीत्यादिश्रुतिपालोचनयावगम्यत इति। तस्मात् भर्चस्य शास्त्रस्य विष्णुतत्त्वं सर्वोत्तममित्यत्र तात्यर्यमिति सब्द निरवद्यम् ॥

·सर्वदर्शनसंग्रहः। तदेतद्वैष्णवमतं दासत्वादिपदवेदनीयं परतन्त्रदुःखावइ- त्वान्न दुःखान्तादीभितास्पदमित्यरोचयमानाः पारमैश्वयं कामयमानाः पराभिता मुन्ना न भवन्ति परतन्त्रलात् पारमै- श्वर्य्यरहितत्वादस्मदादिवत् मुक्तात्मानश्च परमेश्वरगुणसम्बन्धिनः पुरुषत्वे सति समस्तदुःखवीजविधुरत्वात् परमेश्वरवदित्याद्यनु- मानं प्रमाणं प्रतिपद्यमानाः केचन माहेश्वराः परमपुरुषार्थ- साधनपञ्चार्थप्रपञ्चनपरं पाशुपतशा शास्त्रमाश्रयन्ते । तत्रेदमादि- सूत्रम् अधातः पपतेः पारपतयोगविधि व्याख्यास्याम इति। अस्यार्थः अचाथशब्दः पूर्वप्रकृतापेक्षः। पूर्वप्रकृतश्च गुरुं प्रति शिय्यस्य प्रश्नः। गुरुखरूपं गणकारितायां निरूपितम् पञ्चकावष्ट विज्ञेया गणकत्रिकात्मकः । वेत्ता नवगणस्थास्थ संस्कर्ता गुरुरुच्यत इति ।। लाभा मला उपायाश्च देशावस्थाविशद्धयः । दीक्षाकारिबलान्यष्टौ पञ्चकास्त्रीणि वृत्तय इति ॥ तितो वृत्तय इति प्रयोकव्ये त्रीणि वृत्तय इति छान्दमः प्रयोगः। तत्र विधीयमानमुपायफलं लाभः ज्ञानतपोदेवनित्यवस्थिति- शुद्धिभेदात् पञ्चविधः । तदाह हरदत्ताचार्यः ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः शुद्धिश्च पञ्चममिति । आत्माश्रितो दुष्टभावा मलः स मिथ्याज्ञानादिभेदात् पञ्चविधः । तदप्यार मिथ्याज्ञानमधर्मश्च सक्ति ई तुच्युतिस्तथा । पशुबमूलं पञ्चैते तन्ने हेया विविक्तित इति ।। Tw SavantineK ·नकुलीशपाशुपतदर्शनम्। वाम जपो ध्यान मदा रुद्रमतिस्तथा। प्रतिपत्तिश्च लाभानामुपायाः पञ्च निश्चिता इति ।। येनार्थानुसन्धानपूर्वकं ज्ञानतपोवृद्धी प्राप्नेति म देश गुरुज- नादिः । यदा गुरुर्जनो गुहादेश; शमशानं रुद्र एव चेति । आलाभप्राप्तेरेकतमादौ यदवस्थानं मावस्था व्यतादिविशेषेण विशिष्टा । तदुलम् व्यकाव्यकाजपादानं निष्टा चैव हि पञ्चममिति । मिथ्याज्ञानादीनामत्यन्तव्यपोहो विश्द्धिः। मा प्रतियोगि- भेदात् पञ्चविधा। तदुक्तम् अज्ञानस्याध्य भङ्गख हानिः सङ्गकरस्य च । च्युतिहानिः परत्वस्थ प्रद्धिः पञ्चविधा स्मृतेति ।। दीक्षाकारिकञ्चक चोक्तम् ट्रव्यं कालः क्रिया मूर्तिगुरुश्चैव हि पञ्चम इति । गुरुभक्तिः प्रसादच मतेईन्दजयस्तथा। धर्माश्चैवानमादच बलं पञ्चविधं स्मृतमिति ॥ पञ्चमललधूकरणार्थं मानाभानविरोधिनोऽन्नार्जनोपाया वृत्त- यः भैच्योत्स्यथालब्धाभिधा इति। शेषमशेषमाकर एवा-- वगन्तव्यम् । अनाथशब्देन दुःखान्तस्य प्रतिपादनम् आध्यात्मिकादि- ·सर्वदर्शनसंग्रहः । वात्तस्य पतिशब्देन कारणस्थेश्वरः पतिरीशितेति जगत्कारणी- भू श्वरवचनत्वात्तस्य । योगविधी तु प्रसिद्धौ। तब दुःखान्तो विविधः अनात्मकः सात्मकश्चेति तत्रानात्मकः सर्वदुःखाना- मत्यन्तोच्छेदरूपः सात्मक स्तु दृक्रियाशक्तिलक्षणमैश्वर्यम् । तत्र दृक्शक्तिरेकापि विषयभेदात् पञ्चविधीपचयंते दर्शनं श्रवणं मननं विज्ञानं सर्वज्ञत्वञ्चेति । तत्र सूक्ष्म व्यवहितविप्र- कृष्टामेषचाक्षुषस्यादिविषयं ज्ञानं दर्शणम् । अशेषशब्दविषय मिद्धिज्ञानं श्रवणम् । समस्तचिन्ताविषयं मिद्धिज्ञानं मननम् । निरवशेषशास्त्र विषयं ग्रन्थतोऽर्थतश्च सिद्धि ज्ञानं विज्ञानम्। उक्तानुक्ताशेषार्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतञ्च तत्त्वव्याप्तस- दोदितसिद्धिज्ञानं सर्वज्ञत्वम् इत्येषा धोशक्तिः । क्रियाशक्ति- रेकापि त्रिविधोपचर्यते मनोजवित्वं कामरूपित्वं विक्रमणध- र्मित्वञ्चति । तत्र निरतिशयशीघ्रकारित्वं मनोजवित्वं । कभी- दिनिरपेक्षस्य खेच्छयैवानन्तम लक्षणविलक्षणमरूपकरणाधिष्ठा- हवं कामरूपित्वम् । उपसंहतकरणस्यापि निरतिशयैश्वर्यस- म्बन्धित्वं विक्रमणधर्मािस्वमित्येषा क्रियाशक्तिः। यदखतन्त्र सबै कायं त्रिविधं विद्या कला पशुश्चेति । तत्र पशुगणे विद्या सापि द्विविधा। बोधाबोधखभावभेदात् बोधखभावा विवेकाविवेक- प्रवृत्तिभेदात् द्विविधा तत्र या विवेक प्रवृत्तिः प्रमाणमात्र- व्यङ्ग्या चिन्तेत्युच्यते । चित्तेन हि सर्वः प्राणी वाह्यात्मक- प्रकाशानुग्टहीतं मामान्येन विवेचितमविवेचितञ्चायं चेतयते firiruri । grwarigayawwwinning ·নলীয়াননি। यनाच्यते चेतनपरतन्त्रत्वे सत्यचेतना कला सापिदिविधा का- याख्या कारणाख्या चेति। तत्र कार्याख्या दशविधा पृथि- व्यादीनि पञ्च तत्त्वानि रूपादयः पञ्च गुणाश्चेति । कारणाख्या त्रयोदश विधा ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकम् अध्यवमाया- भिमानमङ्कल्पाभिधवृत्तिभेदात् बुद्ध्यहङ्कारमनोलक्षणमन्तः करणत्रयञ्चेति । पशुत्वसम्बन्धी पशुः मोऽपि दिविधः माञ्जनो निरञ्जनश्चेति। तत्र साञ्जनः शरीरेन्द्रियसम्बन्धी निरञ्जनस्तु तद्रहितः । तत्प्रपञ्चस्तु पञ्चार्थभाव्यदीपिकादा द्रष्टव्यः । सम- स्तसृष्टिमंहारानुग्रहकारि कारणं तस्बैकस्यापि गुणकर्मभेदा- पेक्षया विभाग उक्तः पतिः साद्य इत्यादिना। तत्र पतित्वं निरतिशयदृक क्रियाशक्तिमत्त्वं तेनैश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वम् श्रा- द्यत्वमनागन्तुकैश्वर्यसम्बन्धित्वम् इत्यादर्शकारादिभिस्तीर्थकरे- निरूपितम्। चित्तद्वारेणात्मेश्वरसम्बन्धो योगः स च विविधः क्रियाल- क्षण: क्रियापरमलक्षणश्चेति । तत्र जप्यध्यानादिरूपः क्रिया- लक्षणः क्रियोपरमलक्षणस्तु संविङ्गत्यादिसंज्ञितः। धार्थमा- धकव्यापारो विधिः । स च विविधः प्रधानभूतो गुणभूतश्च तत्र प्रधानभूत: साक्षाद्ध हेतुः चर्थ्य।। मा द्विविधा व्रतं दा- राणि चेति । तत्र भस्मस्नानशथ्योपहारजप प्रदक्षिणानि ब्रतम् । तदुक्कम् भगवता नकुलीशेन भस्मना त्रिषवणं स्वायीत भस्मनि शयीतेति। अत्रापहारो नियमः स च षडङ्गः । तदुक्तं सूत्र- ·सर्वदनसंग्रहः । पति तेति। तत्र हमितं नाम कण्ठोष्ठपुटविस्फुर्जनपुरःसरम- हहत्य हामः । गीतं गान्धर्वशास्त्रसमयानुसारेण महेश्वरस- ध्वन्धिगुणधर्मादिनिमित्तानां चिन्तनम् । नृत्यमपि नाव्यशा- रखानुसारेण इसापादादीनामुत्तोपणादिकमङ्गप्रत्यङ्गोपाङ्गमाहित भावाभावसमेतञ्च प्रयोक्तव्यम् । हुडुकारो नाम जिवातालुस- योगानिष्पाद्यमानः पुण्यो वृषनादमदृशा नादः । डुगिति शब्दानुकारो वषडितिवत्। यत्र लौकिका भवन्ति तत्रैतत् सर्व गढं प्रयोक्तव्यम् । शिष्टं प्रसिद्धम्। दाराणि तु क्राथन स्पन्द- বলা যানিনজানিক্সান্যালি। तत्रासुप्तस्यैव सुप्तलिङ्गवद्दर्शनं काथनम् । वाय्वभिभूतस्येव शरीरावयवानां स्पन्दनं कम्पनम् । उपहतपादेन्द्रियस्येव गमनं मन्दनम् । रूप- यौवनसम्पन्नां कामिनीमवलोक्यात्मानं कामुकमिव विलासः प्रदर्शयति तत् श्टङ्गारणम् । कार्याकार्यविवेकविकलस्येव ले- कनिन्दितकर्मकरणमवितत्करणम्। व्याहतापार्थकादिशब्दो- चारणमवितद्भाषणमिति । गुणभूतस्तु चर्या अनुग्राहकोऽनुस्ना- नादिः भैक्षोच्छिष्टादिनिर्मिता योग्यताप्रत्ययनिवृत्त्यर्थः । तद- प्युक्तं सूत्रकारेण अनुसाननि त्यलिङ्गधारीति । तत्र समायो नाम धर्मिमावाभिधानं तच्च प्रथमसूत्र एव कृतम्। पञ्चानां पदार्थानां प्रमाणत: पञ्चाभिधानं विस्तरः । म खलु राशी- करभाथे द्रव्यः। एतेषां यथासम्भवं लक्षणतोऽसद्धरणाभि- धानं विभागः स त विहितशास्त्रान्तरेभ्योऽभीषां गुणातिशयेन कथनं विशेषः तथा हि अन्यत्र द:खनिवतियR ·नकुलीशापाशुपतदर्शनम् । दाइ तु पार मैश्वर्य प्राप्तिश्च । अन्यत्राभूत्वा भावि कार्यमिह तु नित्यं पश्चादि । अन्यत्र सापेक्षं कारणं इह तु निरपेक्षा भग- वानेव। अन्यत्र कैवल्यादि फलको योगः इह तु पारमैश्वर्य- दुःखान्तफलकः । अन्यत्र पुनरावृत्तिः स्वर्गादिः इ.इ पुनर- पुनरावृत्तिरूपः सामीप्यादिफलकः । मनु महदेतदिन्द्रजालं यनिरपेक्षं परमेश्वर कारणमिति तथाले कर्मवैफल्यं सर्वकार्याणां ममममयसमुत्पादश्चेति दोष- इयं प्रादुःव्यात्। मैवं मन्येथाः व्यधिकरणत्वात् । यदि निर- पेक्षस्य भगवतः कारणत्वं स्यात्तर्हि कर्मणे वैफल्ये किमायातम्। प्रयोजनाभाव इति चेत् कस्य प्रयोजनामावः । कर्मवैफल्ये का- रणं किं कर्मिण: किंवा भगवतः। नायः ईश्वरेच्छानुगृहीतस्य कर्मण: सफलत्वोपपत्तेः तदनुग्टहीतस्य ययातिप्रतिकर्मवत् कदाचित् निष्फलत्वसम्भवाच्च । न चैतावता कर्मख प्रवृत्तिः कर्ष- कादिवदुपपत्तेः । ईश्वरेच्छायत्तत्वाच्च पहनां प्रत्तेः । नापि द्वितीयः परमेश्वरस्य पर्याप्तकामत्वेन कर्ममाध्यप्रयोजनापेक्षाया अभावात् । यदुक्र समसमयसमुत्पाद इति तदप्ययुक्तम् अचि- न्यशक्तिकस्य परमेश्वर स्वेच्छानुविधायिन्या अव्याहतक्रियाशत्या कार्यकारिखापगमात्। तदुक्तं सम्प्रदायविद्भिः कादिनिरपेक्षस्तु खेच्छाचारी यतो ह्ययम्। ततः कारणतः शास्ते सर्वकारणकारणमिति ॥ ननु दर्शनान्तरेऽपीश्वरज्ञानान्मोको लभ्यत एवेति कुतोऽस्य विशेष रात्रि मोतं - ·सर्वदपूनिसंग्रह। ज्ञानमात्र निर्वाणकारणं किं वा माक्षात्कारः अथवा यथाव- तत्त्वनिश्चयः । नायः शास्त्रमन्तरेणापि प्राकृतजनवद्देवानाम- धिपो महादेव इति ज्ञानोत्पत्तिमात्रेण माक्षसिद्धा शास्त्रा- भ्यासवैफल्य प्रसङ्गात् । नापि दितीयः अनेकमल प्रचयोपचि- तानां पिशितलोचनानां पानां परमेश्वरसाक्षात्कारानुपपत्तेः। हतीयेऽस्मन्मतापातः पाशपातशास्त्रमन्तरेण यथावत्तत्त्वनिश्च- थानुपपत्तेः । तदुक्तमाचार्थः ज्ञानमाचे यथा शास्त्र साचादृष्टिस्तु दुर्लभा । पञ्चाादन्यतो नास्ति यथावत्तत्त्वनिश्चय इति ॥ तस्मात् पुरुषार्थकामैः पुरुषधारेयैः पञ्चार्थप्रतिपादनपर पाहपतशाखमाश्रयणीयम् ॥ इति सर्वदर्शनमङ्ग हे नकुलीशपाउपतदर्शनम् ।। तमिमं परमेश्वरः कादिनिरपेक्षः कारणमिति पक्ष वैष- म्यनैपुण्यदोषदूषितत्वात् प्रतिक्षिपन्त: केचन माहेश्वरा: शैवा- गमसिद्धान्ततत्त्वं यथावदीचमाणाः कादिमापेक्षः परमेश्वरः कारणमिति पचं कक्षीकुाणा: पक्षान्तरमुपक्षियन्ति पतिप शपाशभेदात् त्रयः पदार्था इति । तदुक्तं तन्त्रतत्त्व ज्ञैः त्रिपदार्थ चतुष्पादं महातन्त्र जगहुरुः । सूत्रेणैकेन संक्षिप्य प्राइ विस्तरतः पुनरिति । अस्यार्थः उक्तास्त्र या पदार्था यस्मिन् मन्ति तत्निपदार्थ विद्या- ·शैवदर्शनम्। १ क्रियायोगच त्याचत्वारः पादा यस्मिन् तच्चतुश्चरणं महा- तम्न मिति । तत्र पटनामस्वतन्त्रत्वात् पाशानामचैतन्यात् तद्धि- लक्षणस्य पत्युः प्रथममुद्देशः । चेतनत्वमाधम्र्यात् पशूनां तदा- नन्तर्यम् । अवशिष्टानां पाशानामन्ते विनिवेश इति क्रमनि- यमः दीक्षायाः परमपुरुषार्थ हेतुत्वात्तस्याश्च पहपाशेश्वर स्वरू- पनिर्णयोपायभूतेन मन्त्र मन्त्रेश्वरादिमाहात्म्यनिश्चायकेन ज्ञा- नेन विना निष्पादयितु मशक्यलात् तदवबोधकस्य विद्यापादस्य प्राथम्यम् । अनेकविधमाङ्गदीक्षाविधिप्रदर्शकस्य क्रियापाद स्थ तदानन्तर्यम् । योगेन विना नाभिमत प्राप्तिरिति मागयोग- ज्ञापकस्य योगपादस्य तदुत्तर त्वम् । विहिताचरणनिषिद्ध वर्ज- नरूपां ची विना योगोऽपि न निर्वइतीति तत्प्रतिपादकस्य चापादस्थ चरमत्वमिति विवेकः। तत्र पतिपदार्थः शिवो अभिमतः । मुक्तात्मनां विद्येश्वरादीनाञ्च यद्यपि शिवलमस्ति तथापि परमेश्वर पारतच्यात् खातन्य नास्ति । ततश्च तदनु करणभुवनादीनां भावानां सन्निवेशविशिष्टत्वेन कार्यलमवग- म्यते । तेन च कार्यत्वेनैषां बुद्धिमत्पूर्वकत्वमनुमीयत इत्यनु- मानवशात् परमेश्वर प्रसिद्धिरुपपद्यते। भनु देहस्वैवं तावत्कार्यत्वमसिद्धं न हि क्वचित् केनचित् कदाचित् देहः क्रियमाणे दृष्ट चरः । सत्यं तथापि न केन- चित् क्रियमाणत्वं देहस्य दृष्यमिति की दर्शनापहवा न युज्यते नस्यानुमेयत्वेनाप्युपपत्तेः देहादिकं कायें भवितुमईति स- निवेशविशिष्टत्वात् विनश्वरत्वाद्या घटादिवत तेन च कार्यात्वेन ·सर्वदर्शनसंग्रहः। -- बुद्धिमत्पूर्वकत्वमनुमा तुं सुकरमेव । विमतं सकर्टकं कार्यत्वात् घटवत् यदुकसाधनं तदुक्त साध्यं न यदेवं न तदेवं यथात्मादि। परमेश्वरानुमान प्रामाण्यसाधनानुमानमन्यत्राकारीत्युपरम्यते । अज्ञो जन्तुरनोशो ऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वर प्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ।। इति न्यायेन प्राणिकृतकमानुपेक्षया परमेश्वर स्य कर्ट वापपत्तेः। न च स्वातन्त्यविहतिरिति वाच्यं करणापेक्षया कर्तुः खातन्य- विहतेरनुपलन्मात् कोषाध्यक्षापेक्षस्य राज्ञः प्रमादादिना दा- भवत् । यथोतं सिद्धगुरुभिः स्वतन्त्रस्याप्रयोज्यत्वं करणादिप्रयोकृता। कर्तुः खातन्त्यमेतद्धि न कर्माद्यनपेक्षतेति ॥ तथाच तत्तत्कर्माश यवशाोगतत्साधनतदुपादानादि विशेषज्ञः का अनुमानादिसिद्ध इति मिद्धम् । तदिदमुक्तं तत्र भव- भिहस्पतिभिः इह भाग्यभोगसाधनतदुपादानादि यो विजानाति । तमते भूतनहीदं पुंस्काशयविपाक ज्ञमिति । अन्यत्रापि। विवादास्यामितं मचे बुद्धिमत्कर्टपूर्वकम् । कार्यावादावयोः सिद्धं कायं कुम्भादिकं यथेति ॥ मात्मकत्वादेवास्य सर्वज्ञत्वं सिद्धम् अज्ञस्य करणासम्भवात् । उक्तञ्च श्रीमन्मगेन्द्रः सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वात् साधनाङ्गफलैः मह ।

·पोवदनम् । ८३ यो यज्जानाति कुरुते स तदेवेति सुस्थितमिति ॥ श्रस्तु तईि स्वतन्त्र ईश्वरः कती स तु तावद शरीरः घटादि- कार्यस्य शरीरवता कुलालादिना क्रियमानत्वदर्शनात शरी- रबत्त्वे चास्मदादिवदीश्वरः क्लेशयुक्तोऽसर्वज्ञः परिमितशक्ति प्राप्नुयादिति चेन्नैवं मंस्था: अशरीरस्थाप्यात्मनः खशरीरस्प- न्दादा कर्तृत्वदर्शनादभ्युपगम्यापि बमहे शरीरवत्त्वेऽपि भगवतो न प्रागुतदोषानुषङ्गः । परमेश्वरस्य हि मल कादिपाशजाला सम्भवेन प्राकृतं शरीरं न भवति किन्तु शाल शक्तिरूपैरीशा- नादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मस्तकादिकल्पनायामीशानमस्तक स्तत्- पुरुषवलो घोर हृदयो बामदेवगुल्यः सद्योजातपाद: ईश्वर इति प्रमिया यथाक्रमानुग्रहतिरोभावादानलक्षण स्थितिलक्षणेभ- वलक्षण कृत्य पञ्चककारणं खेच्छानिर्मितं तच्छरीरं नचास्मत् शरीरसदशम् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्द्र मला द्यसम्भवाच्छनं वपुर्नतादृशं प्रभोरिति । अन्यत्रापि तदपुः पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चकृत्योपयोगिभिः । ईशतत्पुरुषाघोरवामाद्यैर्मस्तकादिमदिति ॥ ननु पञ्चवक्त्रास्विपञ्चदृगित्यादिना आगमेषु परमेश्वर स्य मुख्यत एव शरीरेन्द्रियादियोगः श्रूयत इति चेत् सत्यं निरा- कारे ध्यान पूजाद्यमम्भवेन भक्तानुग्रहकरणाय तत्तदाकारय- हणाविरोधात् । तदुक्तं श्रीमनपाकरे साधकस्य तु रक्षार्थ तस्य रूपमिदं स्मृतमिति ।

·सर्वदर्शनसंग्रहः अन्यत्रापि आकारवांस्वं नियमादुपास्या नबस्वनाकारमुपैति बुद्धिरिति । कृत्यपञ्चकं च प्रपञ्चितं भोजराजेन पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टिस्थितिमहारतिरोभावः । तबदनुग्रहकरणं प्रोकं सततोदितस्यास्येति ॥ एतच्च कृत्यपञ्चकं शुद्धाध्वविषये साक्षाच्छिवकर्ट कं कृच्छाध्व- विषये त्वनन्तादिद्वारेणेति विवेकः । तदुक्तं श्रीमत्करणे शुद्धेऽध्वनि शिवः कत्ती प्रोकोऽनन्तोऽहिते प्रभारिति । एवञ्च शिवशब्देन शिवलयोगिनां मन्त्रेश्वर महेश्वर मुक्तात्मशि- वानां सवाचकानां शिवत्वप्राप्तिसाधनेन दीक्षादिनोपायकला- पेन सह पतिपदार्थे संग्रहः कृत इति बोद्धव्यम्। तदित्यं पति- पदार्थो निरूपितः सम्प्रति पशुपदार्थो निरूध्यने । श्रनणक्षेत्रज्ञादिपदवेदनीयो जीवात्मा पशु: न तु चार्वाकादिव हादिरूपः नान्यदृष्टं स्मर- त्यन्य इति न्यायेन प्रतिसन्धानानुपपत्तेः । नापि नैयायिका- दिवत प्रकाश्यः अनवस्थाप्रमङ्गात् । तदुक्तम् आत्मा यदि भवेन्मेयस्तस्य माता भवेत् पर इति । पर प्रात्मा तदानों स्यात स परो यदि दृश्यत इति । न च जैनवदव्यापक: नापि बौद्धवत् क्षणिकः देशकालाभ्या- मनवच्छिन्नत्वात्। तदप्युक्तम् अनवच्छिनमगावं वस्तु यद्देशकालतः ।

·पौवदर्शनम् । तन्नित्यं विभु चेच्छन्तीत्यात्मनो विभुनित्यतेति ।। नाप्यद्वैतवादिनामिवैक: भोगप्रतिनियमस्य पुरुषबहुत्वज्ञाप- कम्य सम्भवात् । नापि साङ्ख्यानानिवाकी पाशजालापाइने नित्यनिरतिशयदृक्रियारूपचैतन्यात्मकशिवत्व श्रवणात् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्द्र। पाशान्ते शिवताश्रुतेरिति। चैतन्यं दृक्रियारूपं तदस्यात्मनि सर्वदा। सर्वतश्च यतो मुक्तौ श्रूयते सर्वतो मुखमिति ॥ तत्त्वप्रकाशपि मुक्तात्मानोऽपि शिवाः किच्चैते तत्प्रसाद तो मुक्ताः । मोऽनादिमुक्त एको विज्ञेयः पञ्चमन्नतनुरिति । पस्त्रिविध: विज्ञानाकल प्रलथा कल सकलभेदात्। तत्र प्रथमो विज्ञानयोगमन्यामागेन वा कर्मक्षये सति कर्माक्षया- र्थस्य कलादिभोगबन्धस्याभावात् केवलमलमात्रयुक्तो विज्ञा- नाकल इति व्यपदिश्यते। द्वितीयस्तु प्रलयेन कलादेरुपमहा- रात् मलकर्मयुक्तः प्रल याकल इति व्यवहियते। हत्तीयस्तु मलमायाकमात्मक बन्धत्रयमहितः सकल इति संलप्यते । तत्र प्रथमो दिप्रकारो भवति समाप्तकलुषासमाप्तकलुषभेदात् । तत्राद्यान् कालु ग्यपरिपाकवतः पुरुषधौरेयान् अधिकारयो- ग्याननुगृह्यानन्तादिविद्येश्वराष्ट पदं प्रापयति । तदिद्येश्वराष्टकं निर्दिष्टं बहुदैवत्ये अनन्तश्चैव सूक्ष्मश्च तथैव च शिवोचमः ।

·सर्वदनिसंग्रहः । । एकनेत्रस्तथैवैकरुद्रश्चापि त्रिमूर्तिकः । श्रीकण्ठच शिखण्डी च मोका विद्येश्वरा दूमे ॥ अन्यान् सप्तकोटिसङ्ख्यातान् मन्त्राननुग्रहकरणान् विधत्ते। तदुक्तं तत्त्वप्रकाशे पशवस्त्रि विधा: प्रोका विज्ञान प्रलयकेवलो सकलः । मलयुक्तस्तत्राद्यो मलकायुतो द्वितीयः स्यात् । मलमायाकर्मयुतः सकलस्तेषु विधा भवेदाद्यः । श्राद्यः समान्तकलुषोऽसमाप्तकलुषो दितीयः स्थात् । श्राद्याननुगृह्य शिवो विद्येश त्वे नियोजयत्या। मन्त्रांच करोत्यपरान ते चानाः कोटयः सप्तेति । सोमशम्भुनाप्यभिहितं विज्ञानाकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः । दतीयः सकल: शास्त्रेऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः । तत्राद्यो मलमाचेण युक्तोऽन्ये मलकर्माभिः । कलादिभूमिपर्यन्ततत्त्वैस्तु मकला युत इति ॥ प्रलयाकलोऽपि विविधः पक्कपाशयः तदिलक्षणश्च तत्र प्रथमो मोक्ष प्राप्नेति द्वितीयस्तु पुर्यष्टकयुतः कर्मवशान्नानाविधजन्म- भाग्भवति । तदप्युक्तं तत्त्वप्रकाशे प्रलयाकलेषु येषामपक्कमलकर्मणी ब्रजन्यते । पुर्यटकदेहयुता योनिषु निखिलासु कर्भवशादिति। पुर्यष्टकर्माप तत्रैव निर्दिष्टम् स्थात् पुर्यप्टकमन्तः करणं धी:कर्म करणानीति ।

·নগুলি। ७ विवृतं चाधार शिवाचार्येण पुर्यटकं नाम प्रतिपुरुष नियतः सर्गादारभ्य कल्यान्तं मोक्षान्त वा स्थितः पृथिव्या- दिकालापर्यन्ततिंशत्तत्त्वात्मका सूक्ष्मा देहः। तथा चोक्तं तत्त्व- वसुधाद्य स्तत्त्वगण: प्रतिपुन्नियतः कलान्तोऽयम् । पर्यटति कर्मवशा वनजदे हेब्वयञ्च सब्विति । तथा चायमर्थःममपद्यत अन्तःकरणशब्देन मनोबुद्ध्यहङ्कारचि- तवाचिना अन्यान्यपि पुंसा भोगक्रियायामन्तरङ्गाणि कलाका- लनियतिविद्यारागप्रकृतिगुणाख्यानि सप्त तत्त्वानि उपल च्यन्ते धीकर्मशब्देन ज्ञेयानि पञ्च भूतानि तत्करणानि च तन्मात्राणि विवच्यन्ते करणशब्देन ज्ञान कौन्द्रियदशकं संगृह्यते । श्रीमत्कालोत्तरे शब्द: स्पर्शस्त था रूपं रसो गन्धश्च पञ्चकम् । बुद्धिमनस्त्व हङ्कारः पुर्यटकमुदाइतमिति श्रूयते त- कथमन्यथा कय्यते। श्रद्धा अतएव च तत्रभवता रामकण्ठेन तत् सत्रं शकत्वपर तथा व्याख्याधीत्यल मतिप्रपञ्चेन । तथापि कथं पुनरस्य पुर्यष्टकलं भूततन्मात्रबुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःक- रणसंज्ञेः पञ्चभिर्व गैस्तत्करणेन प्रधानेन कलादिपञ्चककञ्चु- कात्मना वर्गेण चारचत्वादित्यविरोधः । सत्र पुर्यष्टकयुतान् विशिष्टपुष्यमभ्पन्नान् कांश्चिद नगृहा भुवनपतित्वमन्त्र महेश्वरो- ऽनन्त: प्रयच्छति । तदुलम् कांश्चिदनु ग्टह्य वितरति भुवनपतित्वं महेश्वरस्तेषामिति । सकलाऽपि द्विविधः पक्वकलुषापक्ककलुषभेदात्। तत्राद्यान् ·सर्वदनसंग्रहः। परमेश्वर स्तत्परिपाकपरिपाट्या तदनु गुणशक्तिपातेन मण्डल्या- अष्टादशोत्तरशतं मन्लेश्वरपदं प्रापयति । तदुक्कम शेषा भवन्ति सकलाः कलादियोगाद हर्मुखे काले। शतमष्टादश तेषां कुरुते स्वयमेव भन्लेशान् ।। तत्राष्टा मण्डलिन: क्रोधाद्यास्ततममाश्च वीरेशः । श्रीकण्ठः शतरुद्राः शतमित्यष्टादशाभ्यधिकमिति ।। तत्यरिपाकाधिक्यनिरोधेन शक्युपसंहारेण दीक्षाकरणेन मो- क्षप्रदो भवत्याचार्य्यमूर्तिमास्थाय परमेश्वरः । तदप्युक्तम् परिपक्वमतातानुक्सादनशक्तिपातेन । थोजयति परे तत्त्वे सदीक्ष याचार्यमूर्तिम्थ इति ॥ श्रीमन्मगेन्द्रऽपि पर्व व्यत्यामि तस्याणा: पाशजालमपोहतीति । व्याकृतञ्च नारायणकण्ठेन तत्मवं तत एवावधार्य्यम् अस्माभिस्तु विस्तरभिया न प्रस्तूयते । अपक्वकलुषान् वद्धानणन भोग- भाजो विधत्ते परमेश्वरः कर्मावशात् । तदप्युक्तम् बद्धान् शेषानपरान् विनियुक्त भोगभुक्तये पुंसः । तत्कर्मणामनुगमादित्येवं कोर्तिताः पशव इति ।। अथ पाशपदार्थः कथ्यते। पाशचतुर्विधः मलकर्ममायारी- धशक्तिभेदात् । भनु पौवागमेषु मुख्यं पतिपपाशा इति क्रमा- त्रितयम् । तत्र पति: शिव उनः पशवो ह्यणवोऽर्थपञ्चकं पाशा इति पाशः पञ्चविधः कथ्यते तत्कथं चतुर्विध दूति गण्यते । उच्यते। विन्दोमायात्मनः शिवतत्त्वपदवेदनीयस्य शिवपदप्रा- ·पोवदनम्। न प्निलक्षण पर ममुक्त्यपेक्षया पाशत्वेऽपि तद्योगस्य विद्येश्वरादि पद- प्राप्तिहेतुत्वेनापर मुक्तित्वात् पाशत्वेनानुपादानमित्यविरोधः । अतएवोतं तत्त्वप्रकाश पाशाश्चतुर्विधाः स्युरिति। श्रीमन्मृगेन्द्रेऽपि मातीशी बलं कर्म मायाकार्यञ्चतुर्विधम् । पाशजालं समान धर्मानान्नेव कीर्तिता दूति ॥ अस्थार्थः प्राहणेति प्रकर्षणाच्छादचत्यात्मनो दृक्रिये इति प्रातिः ॥ स्वाभाविक्य शुचिर्मलः स च ईष्टे खातन्त्रेणेति ईशः । तदुक्तम् एको ह्यनेक शक्ति दृक्रिययोश्छेदको मलः पुंसः । तुषतण्डुलवत् ज्ञेयस्तामाश्रितकालिकावोति ॥ बलं रोधशक्तिः अस्याः शिवशत: पाशाधिष्ठानेन पुरुषतिरो- धायकत्वादुपचारेण पाशत्वम् । तदुलम् तामामहं वरा शक्तिः सबानुग्राहिका शिवा । धर्मानुवर्जनादेव पाश इत्युपचर्य्यत इति ।। क्रियते फन्नार्थिभिरिति कर्म धा धात्मक वीजाङ्कुरवत् प्रवाहरूपेणानादि । यथा श्रीमत्किरणे यथानादिर्मल स्तस्य कमील्पकमनादिकम् । यद्यनादिरसं सिद्धं वैचियं केन हेतुनेति ॥ मात्यस्यां शतयात्मना प्रलये सब जगत् सृष्टौ व्यक्ति यातीति माया । यथो श्रीमहारभये ·सर्वदनसंग्रह। । शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लोनानि महाक्षथे। विकृती व्यक्तिमायाति साकार्येण कलादिनेति ।। अद्याप्यत्र बद्ध वक्तव्यमस्ति तथापि ग्रन्यभूयस्वभयादुपरम्यते । तदित्थं पतिपशुपाशपदार्थास्त्र यः प्रादर्शिषत । पतिविद्ये तथाविद्या पशुः पाशश्च कारणम् । तन्नित्ताविति प्रेताः पदार्थाः षट् समासतः इत्यादिना प्रकारान्तरं ज्ञानरत्नावल्यादौ प्रमिद्धम् । सर्व तत एवावगन्तव्यमिति सबै समञ्जसम् ।। पनि सम्रदर्शनम जैवदर्भनम् ।। अत्रापेक्षाविहीनानां जडानां कारणत्वं दुव्यतीत्यपरितु- व्यन्ती मतान्तरमन्निय्यन्तः परमेश्वरेच्छावशादेव जगन्निभाणं परिघुष्यन्तः स्वसंवेदनोपपत्त्यागमसिद्ध प्रत्यगात्म तादात्म्ये ना- नाविधमानमेयादिभेदाभेदशालि परमेश्वरोऽनन्यमुखप्रेक्षित्व- लक्षणस्वातन्यभाक खात्म दर्पणे भावात् प्रतिविम्बवदभामय- दिति भणन्तो वाह्याभ्यन्तरच-प्राणायामादिलोशप्रयासकला- वैधुर्येण सर्वसुलभमभिनवं प्रत्यभिज्ञामा परापरसिद्दापाथ- मभ्युपगच्छन्तः परे माहेश्वराः प्रत्यभिज्ञाशास्त्र मभ्यस्यन्ति। त- स्थेयत्तापि न्यरूपि परीचकः सूत्रं वृत्तिर्वितिर्लच्चो वृहत्तीत्युभे विभिन्यो । प्रकरण विवरण पञ्चकमिति शास्त्र प्रत्यभिज्ञायाः ।। सत्रेदं प्रथमं वचम् ·प्रत्यभिजादर्शनम्। कश्चिदामाद्य महेश्वरः स्था- हास्यं जनस्याप्युपकारमिच्छन् । समस्तमन्यतममवाप्तिहेतुं तत्प्रत्यभिज्ञामुपपादयामीति ।। कथञ्चिदिति परमेश्वराभिन्न गुरुचरणारविन्दयुगलममाराध- नेन परमेशरघटितेनैवेत्यर्थः प्रासाद्येति आ समन्तात् परि- पूर्णतया सादथित्वा स्वात्मोपभोग्यतां निरर्गलां गमयित्वा तदनेन विदितवेद्यत्वेन परार्थशास्त्रकरणेऽधिकारो दर्शितः अन्यथा प्रतारणमेव प्रसजेत् मायोत्तीर्ण अपि महामायाधि- कृता विष्णुविरियाद्या यदीयैश्वर्यलेशेनेश्वरीभूताः स भगवान- नवच्छिन्नप्रकाशानन्द खातन्त्यपरमार्थी महेश्वरः तस्य दास्तां दीयतेऽस्मै स्वामिना सबै यथाभिलषितमिति दासः परमेश्व- रखरूपखातन्त्यू पाचमित्यर्थः । जनशब्देनाधिकारिविषयनिय- माभावः प्रादर्शि यस्य यस्य होदं स्वरूपकथनं तस्य तस्य महा- फलं भवति प्रधानस्यैव परमार्थफलत्वात् । तथोपदिष्टं शिवदृष्टा परमगुरुभिर्भगवत्मामानन्द नाथपादः एकवारं प्रमाणेन शाखादा गुरुवाक्यतः । ज्ञाते शिवत्वे सर्वस्ये प्रतिपत्त्या दृढात्मना ।। करणेन नास्ति कृत्यं वापि भावनया सकृत्। ज्ञाते सुवर्णे करणं भावनां वा परित्यजेदिति ॥ अपिशब्देन खात्मनस्तदभिन्नतामाविष्कुर्वता पूर्णत्वेन खात्मनि परार्थसम्पत्यतिरिक्त प्रयोजनान्तरावकाशश्च पराकृतः। परार्थञ्च ·(लाचार सर्चदानसंग्रहः। । प्रयोजनं भवत्येव तलक्षणयोगात् न ह्ययं देवशापः स्वार्थ एव प्रयोजनं न परार्थ इति। अतएवोतमचपादेन चमर्थमधि- कृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनमिति उपशब्दः सामीप्यार्थः तेन जनस्य परमेश्वरसमोपताकरणमात्र फलम् अतएवाह समस्तेति परमेश्वरतालाभे हि सर्वाः सम्पद स्तन्निस्यन्दमय्यः सम्पन्ना एव रोहणाचल लाभे रत्न सम्पद दूव। एवं परमेश्वरतालाभे किम- भक्तिलक्ष्मीसम्मृद्धानां किमन्यदुपयाचितम् । एनया वा दरिद्राणां किमन्यदुपयाचितमिति ॥ इत्यं षष्ठीसमासपचे प्रयोजनं निर्दिष्टम् । बहुव्रीहिपचे रूपाथः समस्तस्य वाह्याभ्यन्तरस्य नित्य सुखादयी सम्पत्सिद्धिः तथा- वप्रकाशः तस्याः सम्यगवाप्तिर्यस्थाः प्रत्यभिज्ञायाः हेतुः मा तथोका । तस्य महेश्वरस्य प्रत्यभिज्ञा प्रतिमाभिमुख्येन ज्ञानम्। लोके हि स एवायं चैत्र इति प्रतिसन्धानेनाभिमुखीभूते वस्तुनि ज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति व्यवहियते दहापि प्रसिद्धपुराणसिद्धाग- भानुमानादिपरिज्ञातपरिपूर्णशक्तिके परमेश्वर सति खात्म- न्यभिमुखीभूते नच्छक्तिप्रतिमन्धानेन ज्ञानमुदेति नूनं स एवे- श्वरोऽहमिति । तामेतां प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि उपपत्तिः सम्भवः सम्भवतीति तत्समर्थाचरणेन प्रयोजनव्यापारण सम्पा- दयामीत्यर्थः । यदीश्वरस्वभाव एवात्मा प्रकाशते तईि किम- नेन प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शन प्रयासेनेति चेत् तत्रायं ममाधिः ख प्रका- शतया सततमवभासमानेऽप्यात्मनि मायावशात् भागेन प्रका- ·प्रत्यभिज्ञादर्शनम्। ६३ शने पूर्णतावभासमिद्धथे दृक्रियात्मक शक्त्याविष्करणेन प्रत्य- भिज्ञा प्रदर्श्यते । तथा च प्रयोगः अयमात्मा परमेश्वरो भवि- तुमईति ज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वात् यो यावति ज्ञाता की च स तावतीश्वरः प्रसिद्धेश्वरवत् राजवदा । आत्मा च विश्वज्ञाता की च तस्मादीचरोऽयमिति अवयवपञ्चकन्याश्रयणं माया- वादेन नैयायिकमतस्य कक्षीकारात् । तदुक्तमुदयाकरसूनुना कर्तरि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिसिद्धे महेश्वरे । अजडात्मा निषेधंवा सिद्धिं वा विदधीत कः ।। किन्तु मोहवशादस्मिान दृष्टेऽप्यनुपलक्षिते । शत्याविकरणेनेयं प्रत्यभिज्ञापदयते ॥ तथा हि मञ्जूषामिह भूतानां प्रतिष्ठा जीवदाश्रया। ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवनं मतम् ॥ तत्र ज्ञानं खतः सिद्ध क्रिया काण्याश्रिता सती। परैरप्युपलच्येत तथान्यज्ञानमुच्यत इति । या चैषां प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूपित्ता। अकमानन्दचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वर इति च ।। सामानन्दनाथपादैरपि सदा शिवात्मना वेत्ति सदा वेत्ति मदात्मना इत्यादि। जानाधिकारपरिसमाप्तावपि तदैकोन विना नास्ति संविदा लोकपद्धतिः । प्रकाशैक्यात्तदेकत्वं मातैकः स इति स्थितः ॥

·सचदानसंग्रहः प्रयोजनं भवत्येव तल्लक्षणयोगात् न जयं देवशापः स्वार्थ एव प्रयोजनं न परार्थ इति। अतएवोक्रमक्षपादेन यमर्थमधि- काय प्रवर्तते तत्प्रयोजनमिति। उपशब्द: सामीप्यार्थः तेन जनस्य परमेश्वरसमोपनाकरणमात्र फलम् अतएवाह समस्तेति परमेश्वरतालाभे हि साः सम्पद स्तन्निस्यन्दमय्यः सम्पन्ना एव रोहणाचल लाभे रत्न सम्पद दूव। एवं परमेश्वरतालाभे किम- न्यन् मार्थनीयम् । तदुकामुत्पखाचार्ये : भक्तिलक्ष्मीसद्धानां किमन्यदुपयाचितम् । एनया वा दरिद्राणां किमन्यदुपयाचितमिति ॥ इत्थं षष्ठीसमासपक्षे प्रयोजनं निर्दिष्टम् । बहुब्रीहिपक्षे दपायः समस्तस्य वायाभ्यन्तरस्थ नित्यसुखादया सम्पत्सिद्धिः नथा- खप्रकाश: तस्याः सम्यगवानियस्याः प्रत्यभिज्ञाया: हेतु: मा तोता।तस्थ महेश्वरस्य प्रत्यभिज्ञा प्रतिमाभिमुख्येन ज्ञानम्। खोके हि स एवायं चैत्र इति प्रतिसन्धानेनाभिमुखीभूते वस्तु नि ज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति व्यवडियते इहापि प्रसिद्ध पुराणसिद्धाग- भानुमानादिपरिज्ञातपरिपूर्ण शक्तिके परमेश्वर मति खात्म- भ्यभिमुखीभूते तच्छनि प्रतिसन्धानेन ज्ञानमुदेति नूनं स एवे- श्वरोऽहमिति । तामेतां प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि उपपत्तिः सम्भवः सम्भवतीति तत्समर्थाचरणेन प्रयोजनव्यापारण सम्पा- दयामीत्यर्थः । यदीश्वर खभाव एवात्मा प्रकाशते ताई किम- नेन प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शन प्रयासेनेति चेत् तत्रायं ममाधिः ख प्रका- पातया सततमवभाममानेऽप्यात्मनि मायावशात् भागेन प्रका- - ·प्रत्यभिज्ञादनम् । शने पूर्णतावभासविद्धये दृक्रियात्मक शक्त्याविष्करणेन प्रत्य- भिज्ञा प्रदर्श्यते। तथा च प्रयोगः अयमात्मा परमेश्वरो भवि- तुमईति ज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वात् यो यावति ज्ञाता की च स तावतीश्वरः प्रसिद्धेश्वरवत् राजवदा । श्रात्मा च विश्व ज्ञाता की च तस्मादीचरोऽयमिति अवयवपञ्चकस्याश्रयणं माया- वादेन नैयायिकमतस्य कक्षीकारात् । तदुक्तमुदयाकरसूनुना कर्तरि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिसिद्धे महेश्वरे । अजडात्मा निषेधंवा सिद्धिं वा विदधीत कः ।। किन्तु मोइवशादस्मिन् दृष्टेऽप्यनुपलक्षिते । प्रत्याविष्करणेनेयं प्रत्यभिज्ञोपदर्यते ॥ तथा हि। सर्वेषामिह भूतानां प्रतिष्ठा जीवदाश्रया । ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवनं मतम् ॥ तत्र ज्ञानं स्वतः सिद्धं क्रिया काश्याश्रिता सती। परैरप्युपलक्ष्येत तथान्यज्ञानमुच्यत इति ॥ या चैषां प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूपिता। अकमानन्दचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वर इति च ।। सामानन्दनाथपादैरपि सदा शिवात्मना वेत्ति सदा वेत्ति मदात्मना इत्यादि। ज्ञानाधिकारपरिसमाप्तावपि तदैक्येन विना नास्ति संविदा लोकपद्धतिः । प्रकाशेक्या त्तदेकत्वं मातेकः स इति स्थितः ॥ ।

·सर्वदनिसंग्रहः । -- স্বাস্থলল লিঅনল স্ব। विमर्श एव देवस्य शुद्धे ज्ञानक्रिये यत इति ।। विवृतं चाभिनवगुप्तायैः। तमेव भान्तमनुभाति सव्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुत्या च प्रकाशचिद्रूपमहिन्ना सर्वस्य भावजातस्य भासकत्वम वमभ्युपेयते ततश्च विषयप्रकाश स्य नौलप्रकाशः पीतप्रकाश इति विषयोपरागभेदाझेदः। वस्तुतस्तु देश कालाकारसकोचवैकल्यादभेद एव स एव चैतन्यरूपः प्रकाश: प्रमातेत्युच्यते तथाच पठितं शिवसूत्रेषु चैतन्यमात्मेति। तस्य चिद्रूपत्वमनवच्छिन्नविमर्शत्वमनन्योन्मुखत्वमानन्दैकघनत्वं माहेश्वर्यमिति पर्यायः स एव ह्ययं भावात्मा विमर्शः शुद्धे पारमार्थिक्या ज्ञानक्रिये तत्र प्रकाशरूपता ज्ञानं खतो जग- निमीदवं क्रिया। तच्च निरूपितं क्रियाधिकार एष चानन्दशक्तित्वादेवमाभासयत्यभून् । भावानिछावशादेषा क्रिया निभाहतास्थ सेति ॥ उपसंहारेऽपि। इत्थं तथा घटपटाद्याकारजगदात्मना । तिष्ठासोरेवमिच्छव हेतुकर्ट कृता क्रियेति ॥ तस्मिन् सतीदमस्तीति कार्यकारणतापि या। साप्यपेक्षाविहीनानां जडानां नोपपद्यते इति न्यायेन यता जास्य न कारणता न वा अनीश्वरख चेत- नस्यापि तस्मात्तेन तेन जगतजन्मस्थित्यादिभावविकारतत्त- झेद क्रियासहसरूपेण स्वातुमिच्छोः खतन्त्रस्य भगवतो महे- ।

·प्रत्यभिज्ञादनम् । । श्वर च्वोत्तरोत्तरमुच्छनस्वभावा किया विश्वकर्डवं वाच्यत इति। इच्छामात्रेण जगन्निर्माणमित्यत्र दृष्टान्तोऽपि स्पष्टं निर्दिष्टः योगिनामपि स्वीजे विनैवेच्छावणेन यत् । घटादि जायते तत्तत स्थिरस्वार्थक्रियाकरमिति ॥ यदि घटादिकं प्रति दाधव परमार्थतः कारणं स्यात्तईि कथं योगीच्छामात्रेण घटादिजन्म स्थात् । अयोध्येत अन्य एव सही- जादिजन्या घटाङ्कुरादयो योगीच्छाजन्यास्व न्या. एवेति तत्रापि बोध्यसे सामग्रीभेदात्तावत् कार्यभेद इति सर्बजनप्रसिद्धम् । थे तु वर्णयन्ति नोपादानं विना घटाद्युत्पत्तिरिति योगी विच्छया परमाणन व्यापारयन् सकट यतीति तेऽयि बोधनीयाः। यदि परिदृष्टकार्यकारणभावविपर्ययो न लभ्येत तर्हि घटे स्टद्द- ण्डचक्रादि दे हे स्त्रीपुरुषसंयोगादि सर्वमपेक्ष्येत तथा च योगी- च्छाममनन्तरसनातघटदेहादिसम्भवो दुःसमर्थ एवं स्थात् चेतन एव तु तथा भाति भगवान् भूरिभगा महादेवा निय- त्यनुवर्त्तनालावन्नघनतरवातन्य इति पक्षे न काचिदनुपपत्तिः । अतएवोक्तं वसुगुप्ताचार्थ्य: निरुपादानसम्भारमभित्तावेव तन्वते । जगचित्रं नमस्तही कलानाध्याय लिन इति ॥ मन प्रत्यगात्मनः परमेश्वराभिन्नवे संसारसम्बन्धः कथं भवे- दिति चेतनतिमागमाधिकारे एष प्रमाता माथान्धः संसारी कम्वन्धनः ।

·६६ सर्बदनिसंग्रहः । विद्यादि ज्ञापितैश्वयंश्चिद्दनो मुक्त उच्यत इति ।। ननु प्रमेयस्य प्रमाबभिन्नत्वे वन्धमुक्तयोः प्रमेयं प्रति को वि- शेषः अत्राप्युत्तरमुक्त तत्त्वार्थसंग्रहाधिकारे मेयं माधारणं मुक्तः खात्माभेदेन मन्यते । महेश्वरी यथावद्धः पुनरत्यन्तभेदवदिति ॥ नन्दात्मनः परमेश्वरत्वं स्वाभाविक चेन्नार्थः प्रत्यभिज्ञाप्रार्थनया नहि वीजमप्रत्यभिज्ञातं सति सहकारिसाकल्ये अङ्कुरं नोत्या-. दयति तस्मात् कस्मादात्म प्रत्यभिज्ञाने निर्बन्ध इति चेदुच्यते । श्टणु तावदिदं रहस्यं द्विविधा ह्यर्थक्रिया वाह्याङ्कुरादिका प्रमाविश्रान्ति चमत्कारमारा प्रीत्यादिरूपा च तत्राद्या प्रत्य- भिज्ञानं नापेक्षते द्वितीया तु तदपेक्षत एव । इहाप्यहमीश्वर इत्येवम्भूतचमत्कार सारा परापरसिद्धिलक्षणजीवात्मैकत्वशक्ति- विभूतिरूपार्थक्रियेति स्वरूपप्रत्यभिज्ञानमपेक्षणीयम् । ननु प्रमा- विश्रान्तिमारार्थक्रिया प्रत्यभिज्ञानेन विना दृष्टा सती तस्मिन् दृष्टेति व दृष्यम्।अत्रोच्यते नायकगुण गण संश्रवण प्रद्धानुरागा काचन कामिनी मदनविहला विरहक्लेशमसहमाना मदनले- खावलम्बनेन खावस्थानिवेदनानि विधत्ते तथा वेगात्तनिकट- मटत्यपि तस्मिन्नवलोकितेऽपि तदवलोकनं तदीयगुण पराम- भावे जनसाधारणत्वं प्राप्ने हृदयङ्गमभावं न लभते । यदा तु मूर्त्तिवचनात्तदीयगुणपरामर्श करोति तदा तत्क्षणमेव पूर्ण- भावमत्येति । एवं खात्मनि विश्वेश्वरात्मना भासमानेऽपि तन्नि- भीमनं तदीय गुण परामर्शविर हसमये पूर्ण भावं न सम्पादयति ·रसेश्वरदर्शनम् । यदा तु गुरुवचनादिना सर्वज्ञत्व सर्वकर्तृत्वादिलक्षणपरमेश्व- रोत्कर्षपरामी जायते तदा तत्क्षणमेव पूर्धात्मतालाभः। तदुक्तं चतुर्थे विमर्श तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तस्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैष तथानपेक्षितगुणः खात्मापि विश्वेश्वरो नैवायं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञादिता इति । अभिनवगुप्तादिभिराचार्यैर्विहितप्रतानोऽपि अयमर्थः संग्रहम- पक्रममाणैर स्माभिर्विस्तरभिया न प्रतानित इति सर्व शिवम् ॥ इति सर्वदर्शनसङ्ग हे प्रत्यभिज्ञादर्शनम ॥ अपरे माहेश्वराः परमेश्वरतादात्यवादिनोऽपि पिण्ड स्थैर्य भाभिमता जोवन्मुक्तिः सेत्स्यतीत्यास्थाय पिण्ड स्टापायं पारदादिपदवेदनीयं रसमेव सङ्गिरन्ते रसस्य पारदत्वं संसार- परपारप्रापणहेतुत्वेन । तदुक्तम् संसारस्य परं पारं दत्तेऽमी पारदः स्मृत इति । रमार्णवेऽपि पारदो गदितो यस्मात् परार्थ साधकोत्तमैः सुप्तोऽयं मत्समो देवि मम प्रत्यङ्गसम्भवः । मम देहरसा यस्माद्रमस्तेनायमुच्यते इति ॥ प्रकारान्तरेणापि जोवन्मुक्तियुको नेयं वाचा युक्तियुकिमतीति ·सर्बदनिसंग्रह। चेन्न षट् खपि दर्शनेषु देहपातानन्तरं मुक्तरुवातथा तच विश्वा- सानुपपत्त्या निर्विचिकित्मप्रवृत्तेरनुपपत्तेः। तदप्युक्तं तत्रैव षड्दर्शनेऽपि मुक्तिस्तु दर्शिता पिण्डपातने। करामलकवत्सापि प्रत्यक्षा नोपलभ्यते। तस्मात्तं रक्षयेत्यिण्डं रमेश्चैव रसायनैरिति ॥ गोविन्दभगवत्पादाचारपि इति धनशरीरभोगान्मत्वा नित्यान् सदैव यतनीयम् । मुक्ता सा च ज्ञानात् तच्चाभ्यासात् म च स्थिरे देहे इति । ननु विनश्वरतया दृश्यमानस्य देहस्य कथं नित्यत्वमवमीयत इति चेन्मेवं मंस्थाः षाटकौशिकस्य शरीरस्यानित्यत्वे रसानक- पदाभिषयहरगौरीसृष्टिजातस्थ नित्यत्वोपपत्तेः । तथाच रस- हृदये ये चात्यकशरीरा हरगारीसृष्टिजान्तरं प्राप्ताः वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्र गण: किङ्करो येषामिति । तस्मानीवन्मुक्ति समीरमानेन योगिना प्रथमं दिव्यतनुविधेया हरगौरीसृष्टिसंयोगजनितत्वञ्च रसस्य हरजलेनाभ्रकस्य गौरी- सम्भवत्वेन तत्तदात्मकत्वमुक्तम् अभक स्तव बोजन्तु मम बीजन्तु पारदः । अनयोर्मेलनं देवि मृत्युदारिद्र्यनाशनमिति ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते देवदैत्यमुनिमानवादिषु बहवो रसमाम- झंदिव्यं देहमाश्रित्य जीवन्मुक्तिमाश्रिताः श्रूयन्ते रसेश्वरसि- द्धान्त

·रसेश्वरदर्शनम्।
देवाः केचिन्महेशाद्या दैत्याः काव्यपुरःसराः ।
मुनयो बालखिल्याद्या नृपाः सोमेश्वरादयः।
गोविन्दभगवत्पादाचा- गोविन्दनायकः ।
चर्वटि: कपिलो व्यालिः कापालिः कन्दलायनः ।
एतेऽन्ये बहवः सिद्धा जीवन्मुक्ताश्चरन्ति हि ।
तनु रसमयीमाष्य तदात्मक कथाचणा इति ।।
अयमेवास्वार्थः परमेश्वरेण परमेश्वरी प्रति प्रपञ्चितः
कर्मयोगेन देवेशि प्राप्यते पिण्डधारणम् ।
रसश्च पवनश्चेति कर्मयोगा द्विधा स्मृतः ॥
मूर्छितो हरति व्याधीन् तो जीवयति स्वयम् ।
बद्धः खेचरतां कुर्याद्र सो बायुश्च भैरवीति ।।
मूर्च्छितखरूपमष्टकम्
नानावणी भवेत् सूतो विहाय घनचापलम् ।
लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्छितं तं वदन्ति हि ॥
आर्द्रवञ्च घनत्वञ्च तेजो गौरवचापलम् ।
यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान् स्मृतसूतकमिति ।
अन्यत्र बद्धस्वरूपमण्यभ्यधाथि
अवतश्च लघुद्रावो तेजस्वी निर्मला गुरुः ।
स्फोटनं पुनरावृत्ती बद्धसूतस्य लक्षणमिति ॥
मनु इरगोरीष्टिमिद्धा पिण्ड स्थैर्यमास्थातुं पायंते तत्मिद्धि-
रेव कथमिति चेन्न अादशसंस्कारवशात्तदुपपत्तेः । तदुन
माचार्यः

·सबदनसंग्रहः । तस्य हि साधनविधी सुधियां प्रतिकर्मनिर्मलाः प्रथमम्। अष्टादश संस्कारा विज्ञातव्याः प्रयनेनेति । तेच संस्कारा निरूपिता: खेदन मर्दन मूर्छन स्थापन पातन निरोधनियमाश्च । दीपन गगन ग्रामप्रमाणमथ जारणा पिधानम् ।। गर्भद्रुतिवाह्यद्रुतिक्षारणमरागमारणाश्चैव । क्रामणवेधौ भक्षणमष्टादशधेति रसकर्मेति ॥ तत्प्रपञ्चस्तु गोविन्दभगवत्पादाचार्य सर्वज्ञरामेश्वरभट्टारक- प्रभृतिभिः प्राचीनैराचार्यनिरूपित इति ग्रन्यभूय स्वभयादु- दास्यते। न च रमशास्त्र धातुवादार्थमेवेति मन्तव्यं दे इवेधद्वारा मुक्के- रेव परमप्रयोजनवात्। तदुक्तं रमार्णवे लोहवेधस्व था देव यदत्तं परमीशितः । तं देहवेधमाचच्च येन स्यात् खेचरी गतिः ।। यथा लो तथा देहे कर्तव्यः सूतकः सता । ममानं कुरुते देवि प्रत्ययं देहलोहयोः । पव्वें लोहे परीक्षेत पश्चाद्दे हे प्रयोजयेदिति ।। ननु सच्चिदानन्दात्मकपरतत्त्वस्फुरणादेव मुक्तिसिद्धी किमनेन दिव्यदेहसम्पादनप्रयासेनेति चेत्तदेतदवात वार्तशरीराला तदाताया प्रयोगात् । तदुक्तं रसहृदये गलितानल्पविकल्पः साध्वविवक्षितश्चिदानन्दः । स्फुरितोऽप्यस्फुरिततनोः करोति किं जन्तु वर्गस्येति ।।

·रसेश्वरदानम्। १०१ •. यं जरया झझरितं काशश्वासादिदुःखविशदञ्च । योग्यं तं न समाधी प्रतिहतबुद्धीन्द्रियप्रसरम् ॥ बालः षोडशव विषयरमाखादलम्पटः परतः । यातविवेको वृद्धा मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिमिति । ननु जीवत्वं नाम संसारित्वं तद्विपरीतत्वं मुक्तत्वं तथाच पर- स्परविरुद्धयोः कयमेकायतनत्वमुपपन्नं स्यादिति चेत्तदनुपपन्नं विकल्पानुपपत्तेः मुक्तिस्तावत् सर्वतीर्थकरसम्मता सा किं ज्ञेय- पदे निविशते न वा चरमे शशविषाणकल्पा स्थात् प्रथमे न जीवनं वर्जनीयमजीवतो ज्ञात्वानुपपत्तेः । तदुक्तं रसेश्वरसिद्धान्त रसाङ्क मेयमार्गीको जीवमोक्षोऽस्वधोमनाः । प्रमाणान्तरवादेषु युक्तिभेदावलम्बिषु । ज्ञानज्ञेयमिदं विद्धि सर्वमन्त्रेषु सम्मतम् । नाजीवन ज्ञास्यति ज्ञेयं यदतोऽस्येव जोवन मिति ॥ न चेदमदृष्टचरमिति मन्तव्यं विष्णुस्वामिमतानुसारिभिः नृप- ञ्चास्यशरीरस्य नित्यत्वोपपादनात् । तदुक्तम् साकारमिद्धा सञ्चिन्नित्यनिजाचिन्यपूर्मानन्दै कविग्रहम् । नृपञ्चास्य महं वन्दे श्रीविष्णुखामिसम्मतमिति ।। नन्वेतत् मावयवं रूपवदवभासमानं नृकण्ठीरवाङ्ग मदिति न मङ्गच्छत इत्यादिनाक्षेपपुरःसरं सनकादिप्रत्यक्षं सहस्रशीर्ष पुरुष इत्यादिश्रुति तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खग- दाादायुधमित्यादि पुराण लक्षणेन प्रमाण त्रयेण सिद्धं नृपञ्चा- ननाङ्गं कथममत् स्यादिति । सदादीनि विशेषणानि गर्भश्रीका- ।

·१०२ सर्वदर्शनसंग्रहः। तमित्रैः विष्णु खामिचरणपरिणतान्तःकरणेः प्रतिपादितानि। तस्मादस्मदिष्टदेहनित्यत्वमत्यन्तादृष्टं न भवतीति पुरुषार्थका- मुकैः पुरुषैरेष्टव्यम् । अत एवोक्तम् आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । श्रेयः परं किमन्य च्छरीरमजरामरं विहायकमिति । अजरामरीकरणसमर्थश्च रसेन्द्र एव तदाह एकोऽमो रसराजः शरीरमजरामरं कुरुत इति । किं वय॑ते रसस्य माहात्यं दर्शनस्पर्शनादिनापि महत्फलं भ- वति । तदुक्तं रसामवे दर्शनात् स्पर्शनात्तस्य भक्षणात् स्मरणादपि । पूजनाद्रमदानाच्च दृश्यते षड्विधं फलम ॥ केदारादीनि लिङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित्। तानि दृष्ट्वा तु यत्पुण्यं तत्पुण्यं रसदर्शनादित्यादिना ।। ঘাষি काश्यादिसर्वलिङ्गभ्या रसलिङ्गार्चनं शिवमिति। प्राप्यते येन तल्लिङ्गं भोगारोग्याम्तामरमिति। रमनिन्दायाः प्रत्यवायोऽपि दर्शितः प्रमादाद्रसनिन्दायाः श्रुतावेनं स्मरेत् सुधीः । द्राक् त्यजेन्निन्दकं नित्यं निन्दया पूरिताशभमिति ॥ तस्मादस्मदुतया रीत्या दिव्यं देहं सम्पाद्य योगाभ्यासवशात् परतत्त्वे दृष्टे पुरुषार्थप्राप्तिर्भवति। तदा भूयुगमध्यगतं यत् शिखिविद्युत्सूर्यवज्जगद्भासि । ।

·औलुक्यदर्शनम् । १०३ - केषाञ्चित्पुण्यदृशामुन्मोलति चिन्मयं ज्योतिः । परमानन्दैकरसं परमं ज्योतिःस्वभावमविकल्पम् । विगलितमकललेशं ज्ञेयं शान्तं खसंवेद्यम् । तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं चिन्मयं जगत् पश्यन् । उत्सनकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चामोतीति । সুনি रसो वै सः रस ह्येवायं लब्धानन्दीभवतीति । तदित्यं भवेदन्यदुःखभरतरणोपायो रस एवेति सिद्धम् तथाच रसस्थ परब्रह्मणा साम्यमिति प्रतिपादकः श्लोकः यः स्थात् प्रावरणाविमोचनधियां साध्यः प्रश्त्या पुनः सम्पन्नो सहते न दीव्यति परं वैश्वानरे जाग्रति । जाता यद्यपरं न वेदयति च स्वस्मात् स्वयं द्योतते यो ब्रह्मोव म दैन्यसंसृतिभयात् पायादसौ पारद इति । इति सर्वदर्शनसंग्रहे रसेश्वरदर्शनम् ॥ इह खलु निखिलप्रेक्षावन्निसर्गप्रतिकूलवेदनीयतया निखि- लात्ममंवेदनसिद्धं दुःखं जिहासंस्तद्धानोपायं जिज्ञासुः पर- मेश्वर साक्षात्कारमुपायमाकलयति यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयन्ती मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःख स्यान्ता भविष्यति । इत्यादिवचननिचयप्रामाण्यात् । परमेश्वरसाक्षात्कारश्च श्रवण- मननभावनाभिभवनीयः । यदाह ·सर्बदनिसंग्रह। श्रागमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासबलेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तममिति । तब मननमनुमानाधीनं अनुमानञ्च व्याप्ति ज्ञानाधीनं व्याप्ति- ज्ञानञ्च पदार्थविवेकमापेक्षम् । अतः पदार्थषटकम् अथातो धर्म व्याख्यास्याम इत्यादि कायां दशलक्षण्या कणभक्षेण भग- वता व्यवास्थापि तत्राकिदयात्म के प्रथमेऽध्याये समवेताशेष- पदार्थकथनमकारि। तत्रापि प्रथमाहिके जातिमविरूपणं दि- तीयाङ्गिके जातिविशेषयोर्निरूपणम्। आङ्गिकदययुक्त द्वितीये- ध्याये द्रव्यनिरूपणं तत्रापि प्रथमाझिके भूतविशेषण लक्षणं द्वि- तीये दिक्काल प्रतिपादनम्। श्राझिकद्वययुक्रे ढतीये श्रात्मान्तः- करण लक्षणं तत्राप्यात्मलक्षणं प्रथमे द्वितीये अन्तःकरणलक्षणम अाजिकद्वययुक्त चतुर्थे शरीरतदुपयोगिविवेचनं तत्रापि प्रथमे तदुपयोगिविवेचनं द्वितीये शरीरविवेचनम् । आशिकइयवति पञ्चमे कर्मप्रतिपादनं तचापि प्रथमे शरीरसम्बन्धि कर्मचिन्तन द्वितीये मानसकर्मचिन्तनम्। आहिकदयशालिनि षष्ठे श्रोत- धर्मनिरूपणं तत्रापि प्रथमे दानप्रतिग्रहधर्मविवेकः द्वितीय चातुराश्रम्याचितधर्मनिरूपणम् । तथाविधे सप्तमे गुणसमवा- थप्रतिपादनं तत्रापि प्रथमे बुद्धिनिरपेक्ष गुणप्रतिपादनं द्वितीये तत्सापेक्षगुणप्रतिपादनं समवायप्रतिपादनञ्च । अष्टमे निर्विक- ल्पकसविकल्पक प्रत्यक्षप्रमाणचिन्तनम्। नवमे बुद्धिविशेष प्रति- पादनम् । दशमे अनुमानभेदप्रतिपादनम् । तत्र उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति त्रिविधास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः । ननु विभागा- ·आलुक्यदर्शनम्। १०५ पेक्षया चातुर्विये वक्तव्ये कथं चैविध्यमुक्तमिति चेन्नैवं संस्थाः विभागस्य विशेषोद्देश एवान्तर्भावात् । तत्र द्रव्यगुणकर्मसामा- न्यविशेषसमवाया भावा इति षडेव ते पदार्था इत्युद्देशः । किमत्र क्रमनियमे कारणम् उच्यते समस्तपदार्थायतनत्वेन प्रधानस्य ट्रव्यस्य प्रथममुद्देशः अनन्तरं गुणत्वोपाधिना सकलद्रव्यवृत्तेर्गु- रणस्य तदनु सामान्यवत्त्वसाम्यात् कर्मण: पश्चात्तत्रितयाश्रितस्य सामान्यस्य तदनन्तरं समवायाधिकरणस्य विशेषस्य अन्ते अव- शिष्टस्य समवायस्येति क्रमनियमः। ननु षडेव पदार्था इति कथं कथ्यते अभावस्थापि सद्भावादिति चेन्मेवं वोचः नञर्थानुल्लिखि- तधीविषयतया भावरूपतथा षडेवेति विवक्षितत्वात् तथापि कथं षडेवेति नियम उपपद्यते विकल्पानुपपत्तेः तथाहि नियमव्य- वच्छेद्यं प्रमितं न वा अमितत्वे कथं निषेधः अपमितत्वे कथ- सरा नधि कश्चित् प्रेज्ञावान् मूषिकविषाणं प्रतिषेहूं यतते ततश्चानुपपत्ते। नियम इति चेन्मेवं भाषिष्ठाः सप्तमतया प्रमिते अन्धकारादा भावत्वस्य भावतया प्रमिते शक्तिसङ्यादी सप्तम- वस्य च निषेधादिति कृतं विस्तरेण । तत्र द्रव्यादित्रितयस्य द्रव्यत्वादि तिर्लक्षणम्। द्रव्यत्वं नाम गगणारविन्दसमवेतत्वे सति नित्यगन्धासमवेतम्। गुणत्वं नाम समवायिकारणासमवायिकारणभिन्नसमवेतमत्तामाक्षा- याप्यजातिः । कर्मात्वं नाम नित्यममवेतवसहितसत्तासाक्षाया- प्य जातिः । मामान्य न्तु प्रध्वंसप्रतियोगित्वरहितमनेकसमवेतम्। विशेषो नामान्योन्याभावविरोधिसामान्य रहितः समवेतः ।

·सर्वदनसंग्रहः । समवायस्तु समवायरहितः सम्बन्ध दूति षमां लक्षणानि व्यव- स्थितानि । ट्रव्यं नवविधं पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशकाल दिगात्ममनां- सीति । तत्र पृथिव्यादि चतुरयस्थ पृथिवीवादिजातिलक्षणम् । पृथिवीत्वं नाम पाकजरूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाड्याप्य- जातिः। अध्वं नाम सरित्सागरसमवेतत्वे मति सलिल समवेतं सामान्यम्। तेजस्वं नाम चन्द्र चामीकरसमवेतत्वे सति ज्वलनस- मवेतं सामान्यम्। वायुत्वं नाम त्वगिन्द्रियसमवेतद्रव्यत्वसाक्षाड्या- प्यजातिः । प्राकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे यारि- भाषिक्यस्तिस्नः संज्ञा भवन्ति आकाश: कालो दिगिति। संयो- गाजन्यजन्यविशेषगुणसमानाधिकरण विशेषाधिकरणमाकाशम् । विभुत्वे सति दिगसमवेतपरत्वासमवायिकारणाधिकरणः कालः। अकालवे सत्यविशेषगुणा महती दिक्। आत्ममनमोरात्मत्व- मनस्वे। आत्मत्वं नाम अमूर्तसमवेतद्रव्यत्वापरजातिः। मनस्त्वं नाम द्रव्यसमवायिकारणत्वरहिताणुसमवेतद्रव्यत्वापरजातिः । रूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथक्कर्मयोगविभागपरत्वापरत्व- बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाच कण्ठोकाः सप्तदश चशब्दसमु- चिताः गरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाः सप्तवेत्येवं चतुर्विंश- तिर्गुणाः । तत्र रूपादिशब्दान्तानां रूपत्वादिजातिर्लक्षणम् । रूपत्वं नाम नीलममवेतगुण वापरजातिः । अनया दिशा शि- शाना लक्षणानि द्रष्टव्यानि । कर्म पञ्चविधम् उत्क्षेपणावक्षे- पणाकुञ्चनप्रसारण गमनभेदात् । भ्रमणरेचनादीनां गमन ·बालुक्यदर्शनम् । एवान्तभावः । उत्क्षेपणादीनामुत्क्षेपणत्वादिजातिलक्षणम् । तत्र उत्क्षेपणं नाम अर्द्धदेशसंयोगासमवाथिकारण प्रमेयसमवेतक- मत्वापरजातिः । एवमवक्षेपणादीनां लक्षणं कर्त्तव्यम् । सा- मान्यं विविधं परमपरच्च परं सत्ता द्रव्यगुणसमवेता गुणक- मसमवेता वा अपरं द्रव्यत्वादि तल्लक्षणं प्रागेवोक्तम् । विशे- धाणामनन्तत्वात् समवायस्य चैक त्वाविभागो न सम्भवति तन- क्षणञ्च प्रागेबावादि। द्वित्वे च पाकजोत्पत्ती विभागे च विभागजे। यस्य न स्खलिता बुद्धिस्तं वै वैशेषिकं विदुरिति श्राभाणकस्य सद्भावात् द्वित्वाद्युत्पत्तिप्रकारः प्रदर्श्यते। तत्र प्रथ- ममिन्द्रियार्थसन्निकर्षस्तस्मादेकत्वसामान्य ज्ञानं ततोऽपेक्षाबुद्धिः ततो दिवोत्पत्तिस्तता दित्वसामान्यज्ञानं तस्माद्वित्वगुण ज्ञानं ततः संस्कारः। तदाह श्रादाविन्द्रिय सन्निकर्षघटनादेकत्वमामान्यधी- रकत्वाभयगोचरा मतिरता द्वित्वं ततो जायते। वित्वत्वप्रमितिस्ततोऽनु परतो द्वित्वप्रमानन्तरं दे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता दिवोदय प्रक्रियेति ॥ द्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिजन्यत्वे किं प्रमाणम् अत्राहुराचार्याः अपे- क्षावुद्धिर्दित्वादेरुत्पादिका भवितुमईति - व्याकत्यानुपपत्तो तेनानुविधीयमानत्वात् शब्दं प्रति संयोगवदिति। वयन्तु ब्रूमः दिवादिकमेकत्वदयविषयानित्यबुद्धिव्यङ्ग्यं न भवति अनेका- श्रितगुणत्वात् पृथकादिवदिति । ।

·सर्वदनिसंग्रहः। निवृत्तिकमा निरूप्यते अपेक्षाबुद्धित एकत्वसामान्य ज्ञानस्थ द्वित्वोत्पत्तिसमकालं नित्तिः अपेक्षाबुद्धेईित्वसामान्यज्ञानात द्वित्व गुणवुद्धिमभसमयं द्वित्वस्त्रापेक्षावुद्धिनिद्रव्यबुद्धिसम- कालं गुणबुद्धः द्रव्यबुद्धितः संस्कारोत्यत्तिसमकालं द्रव्यबुद्धे- स्तदनन्तरं संस्कारादिति । तथाच संग्रहश्लोकाः श्रादावपेक्षाबुड्या हि नश्वेदेकत्वजातिधीः । द्वित्वोदयसमं पश्चात् मा च तज्जातिबुद्धितः । द्वित्वाख्य गुणधीकाले ततो द्वित्वं निवर्तते । अपेक्षाबुद्धिनाशेन द्रव्यधीजन्मकालतः । गुणबुद्धि व्यबुद्ध्या संस्कारोत्पत्तिकालतः । द्रव्यवुद्धिश्च संस्कारादिति नाशक्रमो मत इति ॥ बुद्धेर्बुड्यन्तरविनाश्यत्वे संस्कारविनाम्यत्वे च प्रमाणं विवादा- গ্রাধিনানি মালালি ভৰানাৰিলামুয়ালি বিনি- भुविशेषगुणत्वात् शब्दवत्। द्रव्यारम्भकसंयोगप्रतिन्दिविभा- गजनककर्मममकालमेकत्वसामान्यचिन्तया आश्रयनिहत्तेरेव द्वित्वनिवृत्तिः कर्मममकालमपेक्षाबुद्धिचिन्तनादुभाभ्यामिति सझेपः । अपेक्षाबुद्धिर्नाम विनाशकविनाश प्रतियोगिनी बुद्धिरिति बोद्धव्यम् । अथ यणकनाशमारभ्य कतिभिः क्षणैः पुनरन्यद् यषुक- मुत्पद्य रूपादि मद्भवतीति जिज्ञासायामुत्पत्तिप्रकारः कथ्यते । नोदनादिक्रमेण ड्यणुकनाशः नष्टे ड्यणु के परमाणावनिसंयोगात् ·औलुक्यदर्शनम्। ग्यामादीनां निवृत्तिः निवृत्तेषु श्यामादिषु पुनरन्यस्मादमि- संयोगातादीनामुत्पत्ति: उत्यनेषु र कादिषु अदृष्यवदात्मसं- योगात् परमाणे ट्रयारम्भणाय क्रिया तथा पूर्वदे शाद्विभाग विभागेन पर्चदेशसंयोगनिवृत्तिः तस्मिन्निवृत्ते परमाण्वन्तरेण संयोगोत्पत्तिः संयुक्ताभ्यां परमाणुभ्यां मणुकारम्भः पारधे ह्यणुके कारण गुणादिभ्यः कार्यगुणादीनां रूपादीनामुत्पत्ति- रिति यथाक्रमं नवक्षणाः । दशक्षणादिप्रकारान्तरं विस्तर- भयान्नेह प्रतन्यते। इत्थं पीलुपाकप्रक्रिया। पिठरपाकप्रक्रिया तु नैयायिकधीसभ्मता। विभागजविभागो द्विविधः कारणमात्रविभागजः कार- शाकारणविभागजश्च। तत्र प्रथमः कथ्यते कार्यव्याप्ने कारणे कात्यन्नं यदावयवानाराद्विभागं विधत्ते न तदाकाशादिदे- शाहिभागः । यदा त्वाकाशादिदेशाविभाग: न तदावयवा- न्तरादितिस्थितिनियमः कर्मणा गगणविभागाकत्वस्य द्रव्या- रम्भक संयोगविरोधिविभागार म्भकत्वेन धूमस्थ জমিদ্যালয় ননস্বাৰকাৰী স্মষকালৰাৰ নিশাত करोति नाकाशादिदेशात् तस्मादिभागाद्व्यारम्भ कसं योगनि- वृत्तिः ततः कारणाभावात् कार्याभाव इति न्यायादववि- निवृत्तिः निहत्तेऽवयविनि तत्कारणचोरवयवयोर्वर्तमानो विभाग: कार्यविनाशविशिष्टं कालं खतन्त्र वावयवमपेक्ष्य सक्रि- यस्वैवावयवस्य कार्या संयुक्तादाकाशदेशाविभागमारभते न नि- श्रियस्य कारणाभावात् । द्वितीयस्तु हस्ते कात्यन्नमवयवा- स्व धूमध्वजवर्गेणेव ·११० सर्वदर्शनसंग्रहः। न्तराद्विभागं कुर्बत् आकाशादिदेशेभ्यो विभागानारभते ते कारणाकारणविभागाः कर्म यां दिशं प्रति कार्यारम्भाभिमुखं तामपेक्ष्य का कार्यविभागमारभते यथा हस्ताकाशविभा- गाच्छरीराकाशविभागः न चासौ शरीरक्रियाकार्यस्तदा तस्य निस्क्रियत्वात् नापि हस्तक्रियाकार्यः व्यधिकरणस्य कर्मणो विभागकर्तृत्वानुपपत्तेः अतः पारिशेश्यात् कारणाकारणविभा- गस्य कारणत्वमङ्गीकरणीयम् । यदवादि अन्धकारादा भावत्वं निषिध्यत इति तदसङ्गतं तत्र चतुर्द्धाविवादसम्भवात् तथाहि द्रव्यं तम इति भाट्टाः वेदान्तिनश्च भणन्ति आरोपितं नीलरूपमिति श्रीधराचार्या: श्रालोकज्ञानाभाव इति प्राभाकरैकोशिनः पालोकाभाव इति नैयायिकादयः इति चेत्तत्र द्रव्यत्वपक्षो न घटते विक- रूपानुपपत्तेः द्रव्यं भवदन्धकारं द्रव्याद्यन्यतममन्यद्वा नाद्यः यत्रान्तभावोऽस्य तस्य यावन्तो गुणास्तावगुण कवप्रसङ्गात् न च तमसो द्रव्यवहिभाव इति माअतं निर्गुणस्य तस्य द्रव्यत्वास- म्भवेन द्रव्यान्त रत्वस्य सुतरामसम्भवात् । ननु तमाल म्यामल- त्वेनोपलभ्यमानं तमः कथं निर्गुणं स्थादिति नीलं नम इतिवत् भ्रान्तिरेवेत्यलं दृद्धवीवधया। अत एव नारोपितरूपं तमः अधिष्ठानप्रत्ययमन्तरेणारोपायोगात् वाह्यालोकसहकारिर- हितस्य चक्षुषो रूपारोपे सामर्थ्यानु पलम्भाच्च । न चायमचा- क्षुषः प्रत्ययः तदनुविधान स्थान न्यथासिद्धत्वात् । न च विधिप्र- त्य यवेद्यत्वायागो भावे इति साम्प्रतं प्रलयविनाशावधानादिषु ।

·औलुक्यदर्शनम् व्यभिचारात्। अत एवं नालोकज्ञानाभावः अभावस्य प्रतियो- गिग्राहकेन्द्रियग्राह्यत्वनियमेन मानमलप्रसङ्गात्। तस्मादालो- काभाव एव तमः न चाभावे भावधर्माध्यारोपो दुरुपपादः दुःखाभावे सुखवारोप स्त्र संयोगाभावे विभागलाभिमानस्य च दृष्टत्वात् । नचालोकाभावस्थ घटाद्यभाववद्रपदभावत्वे नालोकसापेक्षचक्षुर्जन्यज्ञानविषयत्वं स्थादित्येषितव्यं यद्ग्रहे यदपेक्षं चक्षुस्तदभावग्रहेऽपि तदक्षत इति न्यायेनालोकगई पालोकायेक्षाया अमावेन तदभावग्रहेऽपि तदपेक्षाया अभा- वात्। न चाधिकरणग्रहशाबश्यम्भाव: भावप्रतीतावधिकर- ण ग्रहणावश्यंभावानङ्गीकारादपरथा निवृत्तः कोलाहल इति शब्द प्रध्वंम प्रत्यक्षा न स्यादिति अप्रामाणिकं तव वचनं परम् । तत्सर्वमभिमन्याय भगवान् कणादः प्रणिनाय सूत्रं द्रव्यगुण- कर्मनिष्पत्तिवैधयादमावस्तम इति प्रत्ययवेद्यत्वेनापि निरू- पितम्। अभावस्तु निषेधमुखप्रमाणगम्यः सप्तमा निरूप्यते। म चासमवायले सत्य समवायः संक्षेपतो द्विविधः संसाभावान्यो- न्याभावभेदात् मंसर्गाभावोऽपि विविधः प्राक प्रध्वंसात्यन्ता- भावभेदात् तत्रानित्यो अनादितमः प्रागभावः उत्पत्तिमान विनाशो अध्वंसः प्रतियोग्याश्रयोऽभावोऽत्यन्ताभावः अत्यन्ता- भावव्यतिरिक्तत्वे सत्यनवधिरभावान्योन्याभावः । नन्वन्योन्याभाव एवात्य न्ताभाव इति चेत् अहो राजमार्ग एक भ्रमः अन्योन्या- भावो हि तादाम्य प्रतियोगिकः प्रतिषेधः यथा घटः पटात्मा ·सर्वदनसंग्रहः। न भवतीति संसर्गप्रतियोगिकः प्रतिषेधोऽत्यन्ताभावः यथा वायौ रूपसम्बन्धी नास्तीति। न चास्य पुरुषार्थापयिकत्वं ना- स्तीत्याशङ्कनीयं दुःखात्यन्तोच्छेदापर पर्याय निश्रेयसरूपत्वेन परमपुरुषार्थत्वात् ॥ इति मर्वदर्शनसंग्रहे औलुक्यदर्शनम् ॥ तत्त्वज्ञानादुःखात्यन्तोच्छेद लक्षणं निःश्रेयसम्भवतीति म- मानतन्त्रेऽपि प्रतिपादितं तदाह सूत्रकारः प्रमाणप्रमेयेत्यादि तत्त्वज्ञानानि श्रेयसाधिगम इति। इदं न्यायशास्त्र स्यादिमं सूत्रं न्यायशास्त्रञ्च पञ्चाध्यायात्मकं तत्र प्रत्यध्यायस्थाहिकद्वयम्।तच प्रथमाध्यायस्थ प्रथमाहिके भगवता गोतमेन प्रामाणादिपदार्थ नवक लक्षणनिरूपणं विधाय द्वितीये वादादिसप्तपदार्थलक्षण- निरूपणं कृतम्। द्वितीयस्य प्रथमे मंशयपरीक्षणं प्रमाण चतुष्टया प्रामाण्यशङ्का निराकरणञ्च द्वितीये अर्थापत्त्यादेरन्तर्भावनिरू- पणम्। ढतीयस्य प्रथमे आत्मशरीरेन्द्रियार्थपरीक्षणं द्वितीये बुद्धिमनःपरीक्षणम् । चतुर्थस्य प्रथमे प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफल- दुःखापवर्गपरीक्षणं द्वितीये दोषनिमित्तक त्वनिरूपणं अवय- व्यादिनिरूपणञ्च । पञ्चमस्य प्रथमे जातिभेदनिरूपणं द्वितीये निग्रहस्थानभेदनिरूपणम् । मानाधीना मेयसिद्धिरिति न्यायेन प्रमाणस्य प्रथममुद्देशे तदनुसारेण लक्षणस्थ कथनीयतया प्रथमोद्दिष्टस्य प्रमाणस्य ·अक्षपादनम्। प्रथमं लक्षणं कथ्यते। साधनाश्रया व्यतिरिकाले सति प्रमाव्यात प्रमाणम् एवञ्च प्रतितन्त्र सिद्धान्त मिळू परमेश्वर प्रामाण्यं संगृ- हीतं भवति यद चकथन सत्रकारः मन्त्रायुर्बेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमाप्रपामास्यादिति । तथाच न्यायपारावारपारदृश्वा विश्वविख्यातकीर्तिरुद यनाचार्योऽपि कुसुमाञ्जलौ चतुर्थ स्तबके मितिः सम्यकपरिच्छित्तिस्तंद्वत्ता च प्रमाढता। तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्यं गौतमे मते इति । साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परदारानपेक्षस्थिती भूनानुभवे निविष्टनिखिल प्रस्ताविवस्तुक्रमः । लेशादृष्टिनिमित्तदुष्टिविगमप्रभ्रष्टशकातुषः शोन्मेषकलङ्किभिः किमपरैस्तन्ने प्रमाणं शिव इति ॥ तच्चतुर्विधं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात्। प्रमेयं द्वादशप्रका- रम् श्रात्मभरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदु:- खापवर्गभेदात् । अनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयः स त्रिविधः माधारणधासाधारणधर्मविप्रतिपत्तिलक्षणभेदात् । यमधि- कृत्य प्रवर्तन्ने पुरुषास्तत्प्रयोजनं तद्विविधं दृष्टादृष्टभेदात् । व्याप्तिसंवेदनभूमिदृष्टान्त: म द्विविधः साधयंवैधय॑भेदात्। प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः स चतुर्विधः सर्वतन्त्र- प्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमभेदात् । परार्धानुमानवाक्यैकदेशा- ऽवयवः स पञ्चविधः प्रतिज्ञाहेवदाहरणोपनयनिगमनभेदात् च्याप्यारोपे व्यापकारोपस्तर्कः स चैकादशविधः व्याघातात्मा- अथेतरेतरायचक्रकाश्रयानवस्थाप्रतिवन्धिकल्पनालाधवकल्प- ।

·सर्वदानसंग्रह नागौरवात्मगी पवादवैजात्यभेदात् । यथार्थानुभवपळया प्र- मितिनिर्णयः स चतुर्विधः साक्षात्य छत्यनुमित्युपमितिशाब्दीभे- दात् । तत्त्वनिर्णयफल: कथाविशेषो बादः । उभयसाधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । स्वपक्षस्थापना होनः कथाविशेषो वित- एडा। कथा नाम वादिप्रतिवादिनो: पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः । अगाधको हेतुवेनाभिमतो हेलाभासः स पञ्चविधः सव्यभि- चारविरुद्धप्रकरणममसाध्यसमातीतकाल भेदात् । शब्दावृत्ति- व्यत्ययेन प्रतिषेधहेतु श्छल तत्तिविधं अभिधानतात्पर्योपचा- रव्यत्ययवृत्तिभेदात्। खव्याघातक मुत्तर जातिः सा च तुवि- प्रातिविधा माधमर्यवैधया कोपकर्षवल्यावयविकल्पमाध्यप्रा- स्यप्राप्तिप्रसङ्ग प्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणाहेत्वर्थापत्तिवि- शेषापत्त्युपलब्यनुपलब्धिनित्यानित्य कार्यसमभेदात् । पराजय- निमित्तं निग्रहल्यानं तवाविंशतिप्रकार प्रतिज्ञाहानिप्रतिज्ञा- সনিমামিনিন্নাস্বার্থালালিগ্রাৰি- ज्ञातापार्थकाप्राप्तकाल न्यूनाधिक पुनस्ताननुभाषणाज्ञाना- प्रतिभाविक्षेपमतानुज्ञापर्यनयो ज्योपेक्षण निरनुयोज्यान योगा- पसिद्धान्त हेत्वाभासभेदात् । अत्र सर्वान्तर्गणिक स्तु विशेष स्तत्र शास्त्रे विस्पछोऽपि विस्तरभियान प्रस्तूयते । ननु प्रमाणादिपदार्थोडशके प्रतिपाद्यमाने कथमिदं न्यायशास्त्र मिति व्यपदिश्यते सत्यं तथाप्यसाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन न्यायस्य परार्थानुमानापर पर्यायस्य सकल- विद्यानुग्राहकतया सर्वकर्मानुष्ठानसाधनतया प्रधानत्वेन तथा ·अक्षपादनम् । । व्यपदेशो युज्यते । तथाभाणि सर्वज्ञेन मोऽयं परमो न्यायः विप्रतिपन्नपुरुषप्रतिपादकत्वात् तथा प्रवृत्ति हेतुत्वाञ्चेति। पक्षि- लस्वामिना च सेयमान्वीक्षिको विद्या प्रमाणादिभिः पदार्थः प्रविभज्यमाना प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे परीक्षितेति। ननु तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसम्भवतीत्युक्त तत्र किं तत्त्वज्ञानादनन्त- रमेव निःश्रेयसं सम्पद्यते नेत्युच्यते किन्तु तत्त्वज्ञानादुःखजन्म- प्रवृत्तिदोषमिथ्या ज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभाव इति। तत्र मिथ्या ज्ञानं नामानात्मनि देहादावात्मबुद्धिः तद- नुकूलेषु राग: तत्प्रतिकूलेषु द्वेषः वस्तु तस्वात्मनः प्रतिकूलम- नुकूलं वा न किञ्चित् समस्ति परस्परानुबन्ध त्वाञ्च रागादीनां मूढो रज्यति रक्को मुह्यति मूढः कुष्यति कुपितो मुह्यतीति ततस्तैः प्रेरितः प्राणी प्रतिषिद्धानि शरीरेण हिंसास्तेया- दीन्याचरति वाचा अनुवादीनि मनसा परद्रोहादीनि सेयं पापरूपा प्रवृत्तिरधर्ममावहतीति। शरीरेण प्रशस्तानि दान- परपरित्राणादीनि वाचा हितमत्यादीनि मनमा अहिंसादीनि सेयं पुण्यरूपा प्रवृत्तिभः । सेयमुभयो वृत्तिः ततः खान- रूपं प्रशस्तं निन्दितं वा जन्म पुनः शरीरादेः प्रादुर्भावः तस्मिन् सति प्रतिकूलवेदनीयतया वासनात्मकं दुखं भवति त इमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता अविच्छेदेन प्रवर्तमानाः संसारशब्दाथै घटोचक्रवन्निरवधिरनुवर्तते। यदा कश्चित् पुरु- ·सर्वदनसंग्रहः । पधारेयः युराकृत सुकृतपरिपाकवशादाचार्योपदेशेन समिदं दुःखायतनं दुःखानुषतञ्च पश्यति तदा तत्सब हेयत्वेन बुध्यते ततस्तनिवर्तकमविद्यादि निवर्तयितुमिच्छति तन्नित्त्युपायञ्च तत्त्वज्ञानमिति कस्यचिच्चतमृभिर्विद्याभिर्विभक्तं प्रमेयं भावयतः सम्यग्दर्शनपदवेदनीयतया तत्त्वज्ञानं जायते तत्त्वज्ञानान्मिथ्या- ज्ञानमति मिथ्या ज्ञानापाये दोषाः अपयान्ति दोषापाये प्रवृत्तिरपति प्रवृत्त्यपाये जन्मापैति जन्मापाये दुःखमत्य नं निवर्त्तते सात्यन्ति की निहत्तरपवर्गः। निवृत्तरात्यनिक त्वं नाम निवर्त्य सजातीयस्य पुनस्तत्रानुत्पाद इति तथाच पारम सूत्रं दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्या ज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तद- नन्तराभावादपवर्ग इति । ननु दुःखात्यन्ताच्छेदोऽपवर्ग इत्येतदद्यापि कफोणि गुडा- थितं वर्तते तत्कथं सिद्धवत्वत्य व्यवहियत इति चेन्नौवं सर्वेषां मोक्षवादिनामपवर्गदशायामात्यन्ति की दुःखनिवृत्तिरस्तीत्य- स्थार्थस्य सर्वतलमिद्धान्त सिद्धूतया घण्टापथत्वात् नहुप्रवृत्तस्य दुःखं प्रत्यापद्यते इति कश्चित् प्रपद्यते तथा हि आलोच्छेदो मोक्ष इति माध्यमिकमते दुःखाच्छेदोऽस्तीत्येतावत्तावद विवा- दम्। अथ मन्येथाः शरीरादिवदात्मापि दुःखहेतुत्वादुच्छेद्य इति तन्त्र सङ्गच्छते विक त्यानुपपत्तेः किमात्मा ज्ञानसन्तानो विवक्षितः तदतिरिको वा प्रथमे न विप्रतिपत्तिः कः खल्वन- कूलमा चरति प्रतिकृलमाचरेत् द्वितीये तस्व नित्यत्वे निवृत्ति- रशक्यविधानव प्रवृत्त्यनुपपत्तिश्चाधिक दूषणं न खलु कश्चित् ·अक्षपाददर्शनम् । प्रेक्षावानात्मनस्तु कामाय सब्ब प्रियं भवतीति सर्वत: प्रिय- समुच्छेदाय प्रयतते साहि प्राणी मुक्त इति व्यव- हरति। ननु धर्मिनिवृत्ती निर्मल ज्ञानोदयो महोदय इति विज्ञानवादिवादे सामग्र्यभावः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिश्च भावनाचतुष्टयं हि तस्य कारणमभीटं तच्च क्षणभङ्गपक्षे स्थि- रैकाधारासम्भवात् लङ्घनाभ्यासादिवदनासादितप्रकर्ष न स्फुट- मभिज्ञानमभिजनयितुं प्रभवति मोपलवस्य ज्ञानसन्तानस्य बद्धत्वे निरुपलवस्य च मुक्तत्वे यो बद्धः स एव मुक्त इति सामा- नाधिकरण्यं न सङ्गच्छते। श्रावरण मुक्तिर्मुक्तिरिति जैनजना- भिमतोऽपि मार्गी न निर्गतो निरर्गलः अङ्ग भवान् पृष्टा व्याचष्टां किमावरणं धीधर्मभ्रान्तय इति चेत् इयमेव । अथ देहमेवावरणं तथाच तन्निवत्ती पञ्जरान्मुक्तस्य शकस्येवात्मनः मततार्द्धगमनं मुक्तिरिति चेत्तदा वक्तव्यं किमयमात्मा मूर्ती ऽमूर्ती वा। प्रथमे निरवयवः सावयवा वा निरवयवत्वे निर- वयवो मूर्तः परमाणुरिति परमाणुलक्षणापत्त्या परमाणुधर्म- वदात्मधर्माणामतीन्द्रियत्वं प्रसजेत् । मावयवत्वे यत्मावयवं तद- नित्यमिति प्रतिबन्धबलेनानित्यत्वापत्ती कृतप्रणाशाकृताभ्या- गमा नि प्रतिबन्धी प्रसरताम्। अमूर्तत्वे गमनमनुपपन्नमेव चलनात्मिकायाः क्रियायाः मूर्तप्रतिबन्धात् पारतच्यं बन्धः स्वातन्यं मोक्ष इति चार्वकपक्षेऽपि खातव्यं दुःखनिवृत्तिश्चेद- विवाद ऐश्वर्य चेत्सातिशयतया सदृक्षतया च प्रेक्षावतां नाभि- मतम् । प्रकृतिपुरुषान्यत्वख्याता प्रकृत्युपरमे पुरुषस्य स्वरूपेणा- ·११८ सबदनसंग्रहः। वस्थानं मुकिरिति साङ्ख्याख्यातेऽपि पक्षे दुःखाच्छेदोऽभ्युपेयते विवेकज्ञानं पुरुषाश्रयं प्रकृत्याश्रयं वेति एतावदवशिष्यते तत्र पुरुषाश्रयमिति न लिप्यते पुरुषस्य कौट स्यात् स्थाननिरोधा- पातान्नापि प्रकृत्याश्रयः अचेतनत्वात् तस्याः। किञ्च प्रकृतिः प्रवृत्तिखभावा निवृत्तिखभावा वा आद्ये अनिमीक्षः स्वभा- वस्यानपायात् द्वितीये सम्प्रति संसारोऽस्तमियात् । नित्यनि- रतिशयसुखाभिव्यक्तिर्मुकिरिति भट्टसर्वज्ञाद्यभिमतेऽपि दुःख- निवृत्तिरभिमतैव परन्तु नित्य सुखं न प्रमाणपद्धतिमध्यास्ते । श्रुतिस्तच प्रमाणमिति चेन्न योग्यानुपलब्धिबाधिते तदनवका- शादवकाशे वा ग्रावमवेऽपि तथा भावप्रसङ्गात्। ननु सुखाभि- व्यक्तिर्मुकिरिति पक्षं परित्यज्य दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति स्वीकारः क्षीरं विहायारोचकग्रस्तस्य सौवीररुचिमनुभवतीति चेतदेतनाटकपक्षपतितं त्वदच इत्युपेक्ष्यते। सुखस्य सातिशय- तया प्रत्यक्षतया बहुप्रत्यनीकाक्रान्ततया साधन प्रार्थनापरि- क्लिष्टतया च दुःखाविनाभूतत्वेन विषानुषक्त मधुवत् दुःखप- क्षनिक्षेपात्। नन्वेकमनुसन्धिमतोऽपरं प्रयवते इति न्यायेन दुःखवत् सुखमित्युच्छिद्यत इति अकाम्णेऽयं पक्ष इति चेन्मेवं मंस्थाः सुखसम्पादने दुःखसाधनबाहुल्यानुषङ्गनियमेन तप्ता- यापिण्डे तपनीयबुद्ध्या प्रवर्त्तमानेन साम्यापातात् तथा हि न्यायोपार्जितेषु विषयेषु कियन्तः सुखखद्योता कियन्ति दुःख- दुर्दिनानि अन्यायोपार्जितेषु तु धनवियति तन्मनसापि चि- न्तयितुं न शक्यमित्येतत् खानुभवमनच्छादयन्तः मन्तो विदां- ।

·अक्षयाददानम्। कुर्वन्तु विदांवरा भवन्तः । तस्मात् परिशेषात् परमेश्वरान- ग्रहवशाच्छ्रवणादिक्रमेणात्मतत्वसाक्षात्कारवतः पुरुषधौरेयस्थ दुःखनिवृत्तिरात्यन्ति की निःश्रेयसमिति निरवद्यम् । नन्बीश्वर सद्भावे किं प्रमाणे प्रत्यक्षमनुमानमागमा वा न तावदत्र प्रत्यक्ष क्रमते रूपादिरहितत्वेनातीन्द्रियत्वात् नाप्यनु- मानं तयाप्तिलिङ्गाभावात् नागमः विकल्यास हत्वात् किं नि- योऽवगमयत्यनित्यो वा । आद्य अपसिद्धान्तापातः द्वितीये परस्पराश्रयापातः। उपमानादिकमशक्य शङ्क नियतविषयत्वात्। तस्मादीश्वरः शशविषाणायते इति चेत्तदेतत्र चतुर चेतमा चेतसि चमत्कारमाविष्करोति । विवादास्पदं नगसागरादिक सकर्टकं कार्य्यत्वात् कुम्भवत्। न चाय मसिद्धो हेतुः सावयवत्वेन तस्य सुसाधनत्वात्। ननु किमिदं सावयवत्वं अवयवसंयोगित्वं अवयवसमवायित्वं वा नाद्यः गगनादो व्यभिचारात न द्वितीयः तन्तुवादावनै कान्यात् । तस्मादनुपपन्नमिति चेन्वं वादीः समवेतद्रव्यत्वं सावयवत्वमिति निरुक्तेर्वतुं शक्यत्वात्। अवान्त- रमहत्त्वेन वा कार्यात्वानुमानस्य सुकरत्वात्। नापि विरुद्धा हेतुः साध्यविपर्यायव्याप्तेरभावात् नाप्यनै कान्तिकः पक्षादन्यत्र वृत्तेरदर्शनात् नापि कालात्ययोपदिष्टः बाधकानुपलम्भात् नापि सत्प्रतिपक्षः प्रतिभटादर्शनात् । ननु नगादिकमकर्ट कं शरीराजन्यत्वात् गगणवदिति चेन्नैतत् परीक्षाक्षममीच्यते नहि कठोरकण्ठीरवस्य कुरङ्गशाकः प्रतिभटो भवति अजन्य त्वस्यैव समर्थतथा शरीरविशेषणवैयर्थात। तीजन्य त्वमेव साधनमिति ·१२० सर्वदनसंग्रहः। चेन्नामिद्धेः नापि सोपाधिकत्वशङ्काकलकाङ्गुर : सम्भवो अमु- कूलतर्कसम्भवात् यद्ययमकर्ट कः स्यात् कार्यमपि न स्यादिह जगति नास्येव तत्कायं नाम यत्कारक चक्रमवधीात्मानमा- सादयेदित्येतदविवादम् । तच्च सबै कई विशेषो पहितमर्याद कर्टवं चेतरकारकाप्रयोज्यत्वे मति सकल कारकप्रयोक्तत्वलक्षणं ज्ञानचिकोर्षी प्रयत्नाधारत्वम्। एवञ्च कर्ट व्या वृत्तेस्तदुपहितम- मस्तकारकव्यावृत्तावकारणककार्योत्याद प्रसङ्ग इति स्थूलः प्रमादः । तथा निरटति शङ्करकिङ्करेण । अनुकूलेन तर्केण सनाथे सति साधने । माध्यव्यापकताभङ्गात् पक्षे नेपाधिसम्भव इति ।। यदीश्वरः कती स्वात्तईि शरीरी स्थादित्यादि प्रतिकूलतर्कजातं जागर्तीति चेदीश्वरसिद्ध्यमिद्धिभ्यां व्याघातात्। तदुदितमुदयनेन अागमादेः प्रमाणत्वे बाधनादनिषेधनम् । अाभासत्वे तु सैव स्वादाश्रयासिद्धिरुद्धृतेति ॥ न च विशेषविरोधः शक्य शङ्कः ज्ञातवाज्ञातत्वविकल्पपराहतः स्यात् । तदेतत् परमेश्वरस्थ जगनिमाणे प्रवृत्तिः किमर्था खार्थी परार्था वा आद्येऽपीष्ट प्राप्यर्थी अनिष्टपरिहारार्था वा नाद्यः अवाप्तसकलकामस्य तदनुपपत्तेः अतएव न द्वितीयः । द्वितीये प्रवृत्त्यनुपपत्तिः कः खलु परार्थं प्रवर्त्तमान प्रेक्षावानित्याच- क्षीत। अथ करुणया प्रवृत्त्युपपत्तिरित्याचचीत कश्चित्तं प्रत्या- चक्षीत तईि सान् प्राणिनः सुखिन एव मृजेदीश्वरः न ·अक्षपादनम् । दुःखशवलान् करुणाविरोधात् स्वार्थमनपेक्ष्य परदुःख प्रहा- णेच्छा हि कारुण्यं तस्मादीश्वरस्य जगत्सर्जनं न युज्यते । तदुतं PANT भट्टाचार प्रयोजनमनुद्दिश्य न भन्दा हि प्रवर्त्तते। जगच्चाहजतस्तस्य किं नाम न कृतं भवेदिति ।। नास्तिकशिरोमणे तावदीयाकषायिते चक्षुषी निमील्य परि- भावयतु भवान् करुणया प्रवृत्तिरस्त्येव न च निसर्गतः सुख- मयसर्गप्रसङ्गः सृज्यप्राणिकृतसुकृतदुष्कृतपरिपाकविशेषाद्वैषम्धा- पपत्तेः न च खातन्यभङ्गः शनीयः खाङ्ग खव्यवधायक न भवतीति न्यायेन प्रत्युत तन्निवाहात् एक एव रुद्रो न द्विती- थाय तस्थे इत्यादिरागमस्तत्र प्रमाणम्। यद्येवं तर्हि परस्परा- श्रयवाधव्याधिं समाधत्खेति चेत् तस्यानुत्थानात् किमुत्पत्ता परस्पराश्रयः शक्यते ज्ञप्ता वा। नाद्यः आगमस्येश्वराधीनोत्य- त्तिकत्वेऽपि परमेश्वरस्य नित्यत्वेनोत्पत्तेरनुपपत्तेः नापि ज्ञप्ती परमेश्वरस्य आगमाधीनज्ञप्तिकत्वेऽपि तस्यान्यताऽवगमात् नापि तदनित्यत्वज्ञप्ता आगमानित्यत्वस्य तीवादिधर्मोपेतत्वादिना- सुगमलात । तस्माविवर्तकधर्मानुष्ठानवशादीश्वरप्रसादसिद्धावभिमते- सिद्धिरिति समवदातम् ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे अक्षपाददर्शनम् ॥

·१२२ सर्वदा मसंग्रहः। ननु धर्मानुष्टानवशादभिमतधर्मसिद्धिरिति जेगीयते भ- चता। तत्र धर्मः किंलक्षणकः किंप्रमाणक इति चेत् उच्चत श्रूयताभवधानेन अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं प्राच्यां मीमांसाचा प्रादर्शि जैमिनिना मुभिना । था हि मीमांसा द्वादशलक्षणी तत्र प्रथमेऽध्याये विध्यर्थवाद मन्त्र स्मृतिनामधेयार्थक स्य शब्दराशेः प्रामाण्यम् । दितीये कर्मभेदो पोवातप्रमाणापवादप्रयोगभेद- रूपोऽर्थः । इतीथे श्रुतिलिङ्गवाक्यादिविरोधप्रतिपत्तिका- नारन्याधीतबहुप्रधानोपकारकप्रयाजादियाजमानचिन्तनम् । चतुर्थे प्रधानप्रयोजकत्वाप्रधान प्रयोजकत्वजह पर्णतादिफलरा- जसूयगतजघन्यानाक्षद्यूतादिचिन्ता। पञ्चमे श्रुत्यादिक्रम तदि- षयवर्द्धनप्राबल्यदौर्बल्यचिन्ता । षष्ठे अधिकारितद्धर्मद्रव्य- प्रतिनिध्यर्थलापनप्रायश्चित्तसचदेववझिविचारः। सन्तमे प्रत्य- क्षावचनातिदेशेषु नामलिङ्गातिदोशविचारः। अष्टमे स्पष्टास्य- सुप्रबललिङ्गातिदेशापवादविचारः। नवमे जहविचारारम्भ सामोहमन्लोहतत्प्रमशागतविचारः। दशमे बाधहेतुहारलो- पविस्तारवाधकारणकार्यकत्व यहादिसामप्रकोर्णनञविचारः। एकादशे तन्लापोहाततन्त्रावापतन्त्र प्रपञ्चनावापप्रपञ्चनचिन्त- नानि । छाद प्रसङ्गतन्त्र निर्णयसमुच्चयविकल्पविचारः । तत्राथातो धर्मजिज्ञामेति प्रथममधिकरणं पूर्वमीमांसार- म्भोपपादनपरम्। अधिकरणञ्च पञ्चावयवमाचक्षते परीक्षकाः। ते च पञ्चावयवाः विषयमंश थपूर्वपक्षसिद्धान्त मङ्गतिरूपाः । तत्राचार्य्यमतानुसारेणाधिकरणं निरूप्यते । स्वाध्यायोऽध्येतव्य ·जैमिनिदर्शनम्। १२३ इत्येतद्वाक्यं विषयः । चोदनालक्षणोऽर्थी धर्मा इत्यारभ्यान्चा- हार्थं च दर्शनादित्येतदन्तं जैमिनीयं धर्मशास्तमनारभ्य मारभ्य वेति मन्देहः । अध्ययन विधेर दृष्टार्थदृष्टार्थत्वाभ्यां तबानारभ्य- मिति पूर्वः पक्षः । अध्ययन विधेरावबोधलक्षण दृष्टफलकत्वा- नुपपत्तेरावबोधार्थमध्ययनविधिरिति वदन् वादी प्रष्टव्यः किमत्यन्तमप्राप्तमध्ययनं विधीयते किंवा पाक्षिकमवधातव- नियम्यत इति । न तावदाद्यः विवादपदं वेदाध्ययनमर्थाव- बोधहेतुः अध्ययनवागारताध्ययनवदित्यनुमानेन विध्यनपेक्ष- तया प्राप्तत्वात् । अस्तु तर्हि द्वितीयः यथा नखविदलनादिना तण्डलनिष्पत्तिसम्भवात् अवधातनिष्पन्नैरेव तण्डुलैः पिष्टपुरो- डाशादिकरणे अवान्तरादारा दर्शपूर्णमामी परमापूर्वमु- त्पादयतः नापरथा अतः अपूर्वमवघातस्य नियमतः प्रकृते लिखितपाठजन्येनाध्ययनजन्येन वार्थावबोधेन क्रत्वनु छानमिद्धे- रध्ययनस्य नियम हेतु स्त्येव तस्मादर्थावबोधतविचार शा- स्त्रस्य वैधत्वं नास्तीति तर्हि श्रूयमाण स्य विधेः का गतिरिति चेत् खर्गफलकोऽक्षरयहणमात्रविधिरिति भवान् परितस्थत विश्वजिन्यायेनाश्रुतस्यापि खर्गस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् यथा स स्वर्ग: सान् प्रत्यविशिष्टत्वादिति विश्वजित्यश्रुतमप्यधिकारिणं सम्पादयता तद्विशेषणं खर्गः फलं युक्त्या निरणायि तहदश्य- यनेऽप्यस्तु । तदुनम । विनापि विधिनादृष्ट लाभान हि तदर्थता । कल्प्यस्तु विधिसामर्थात् वा विश्वजिदादिवदिति ॥

·१२९ सर्वदर्शनसंग्रहः । -- । एवञ्च मति वेद मधीत्य स्वाचादिति स्मृतिरनुगृहीता भवति । अत्र हि वेदाध्ययनसमावर्तनयोरव्यवधानमवगम्यते । तावक मते त्वधीतेऽपि वेदे धर्मविचाराय गुरुकुले वस्तव्यं तथा सत्यव्य- वधानं बायेत तस्मादिचारशास्वल्य वैधत्वाभावात् पाठ मात्रेण खर्गमिद्धेः समावर्तनशास्त्राच धर्मविचार शास्त्रमनारम्भणीय- मिति पूर्वपक्षसोपः । सिद्धान्त स्त्वन्यतः प्राप्तत्वाद प्राप्तविधित्वं मास्तु नियमविधित्वपक्षस्तु वजहस्तेनापि नापहस्तयितुं पार्यते। तया हि खाध्यायोऽध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययः प्रेरणापरप-यां पुरुषप्रतिरूपार्थभावनाभाधामभिधाभावनां प्रत्याययति सा ह्यर्थभावनासहितमनुबद्धं भाव्यमाकाक्षति न तावत्स मानप- दोपात्तमध्ययनभाव्यं परिरभते। अध्ययन शब्दार्थस्य खाधी- नोच्चारण क्षमत्वस्य वाङ्मनसब्यापारस्य लोशार्थकस्य भाव्यत्वास- भवात्। नापि समानवाक्ोपात्तः खाध्यायः स्वाध्याय शब्दा- र्थस्य वर्णराशेर्नित्यत्वेन विभुत्वेन चोत्यत्त्यादीनां चतुणी क्रिया- फलानामसम्भवात्। तस्मात सामर्थ्य प्राप्तोऽवबोधो भाव्यत्वेनाव- तिष्ठते। अर्थी समर्थ विद्वानधिक्रियत इति न्यायेन दर्शपूर्णमा- मादिविषयावबोधमवेक्षमाणाः तत्त्वबोधे स्वाध्यायं विनियुञ्जते। अध्ययनविधिश्च लिखितपाठादिव्या त्या अध्ययन संस्कृतत्वं स्वा- ध्यायस्यावगमयति तथाच यथा दर्शपूर्णमासादिजन्यं परमा- पूर्वम् अवधातादिजन्य स्थावान्तरापूर्वस्य कल्पकं तथा समस्त- क्रतुजन्यमपूर्वजातं तु ज्ञानसाधनाध्ययननियमजन्यमपूर्व क- ल्पयिव्यति नियमादृष्टानिष्टौ विधिश्रवण वैफल्यमापोत न च ·जैमिनिदर्शनम्। १२५ - विश्वजिन्यायेन फल कल्पनाकल्यते अर्थावबोधे दृष्टे फले सति फलान्तरकल्पनायाः प्रयोगात् । तदुलम् लभ्यमाने फले दृटे नादृष्टफलकल्पना । विधेस्तु नियमार्थवान्नानर्थक्वं भविष्यतीति ॥ बनु बेदमात्रात्यायिनोऽर्थावबोधानुदयेऽपि साङ्गवेदात्यायिनः पुरुषस्वार्थावबोधसम्भवात् विचारशास्त्रस्य वैफल्यमिति चेत्त- दसमञ्जम बोधमाजस भवेऽपि निर्णयस्य विचाराधीनलात्। तद्यथा अक्काः शर्करा उपदधातोत्यत्र घृतेनैव न तैलादिनेत्य- र्थनिर्णयो व्याकरणेन निगमेन निस्केन वा न लभ्यते विचा- र शास्त्रेण तु तेजो वै घृतमिति वाक्य शेषवशादर्थनिर्णयो ल- भ्यते । तस्माद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम् । न च वेदमधीत्य स्नायादिति शास्त्र गुरुकुलनिवृत्तिपरं व्यवधान प्रतिबन्धक बाध्यतेति मन्तव्यं स्नात्वा भुक्ते इतिवत् पूर्वापरीभावममानक- ईकलमात्र प्रतिपत्त्या अध्ययनसमावर्तनयो रन्त प्रतिपत्तेः । तस्माद्विधिमामादेवाधिकरणसहस्रात्मकं पूर्वमीमांसाशास्त्र- भारम्भनीयम्। इदं चाधिकरणं शास्त्रेणापोहातत्वेन सम्ब- ध्यते । तदाह चिन्ता प्रकृतमियमुपोहातं प्रचक्षत इति । इदमेवाधिकरणं गुरुमतमनुसृत्योपन्यस्यते । अष्टवर्षं ब्राह्मणमु- पनयीत तमध्यापयीतेत्यत्राध्यापन नियोगविषयः प्रतिभासते नियोगश्च नियोज्यमपेक्षते कश्चात्र नियोज्य इति चदाचार्यक- काम एवं सम्माननेत्यादिना पाणिन्यनुशासनेनाचार्य के गम्ग- ·सर्वदर्शनसंग्रहः। माने नयतेधीतारात्मनेपदस्थ विधानात् उपनयने यो नि- योज्यः स एवाध्यापनेऽपि तथोरेकप्रयोगत्वात् । अतएवोतं मनुना मुनिना उपनीय तु यः शिव्यं वेदमध्यापयेदिजः । साङ्गच सरहस्यञ्च तमाचार्य प्रचक्षत इति ॥ ततचाचार्यकर्टकमध्यापनं माणवककर्ट केणाध्ययनेन विना न सिद्धातीत्यध्यापन विधिप्रयुक्त्यैवाध्ययनानुष्ठानं सेल्थति प्रयोज्य व्यापारमन्तरेण प्रयोजक व्यापार त्यानिर्वाहात् । तयध्येतव्य इत्यस्य विधित्वं न सिध्यतीति चेन्मा सेत्सीत् का नो हानि: पृथगध्ययनविधेरभ्युपगमे प्रयोजनाभावादिधित्वस्य नित्यानुवा- दलेनाप्युपपत्तेः । तस्मादध्ययनविधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्ता पूर्वोत्तरपक्षी प्रकारान्तरेण प्रदर्शनीया विचारशास्त्रमवैधत्वे- नानारब्धव्यमिति पूर्वपक्षः वैधत्वेनारब्धव्यमिति राद्धान्तः । नत्र वैधत्वं वदता वदितव्यं किमध्यापन विधिर्माणवकस्यार्थीव- बोधमपि प्रयुक्त किं वा पाठमात्र नाद्यः विनाप्यर्थावबोधे- नाध्यापन सिद्धेः न द्वितीयः पाठमात्रे विचारस्य विषयप्रयो- जनयोरसम्भवादापाततः प्रतिभातः सन्दिग्धोऽर्थी विचारशा- स्त्र विषयो भवति। तथा सति यचावि गतिरेव नास्ति तत्र सन्देहस्य का कथा विचारफलस्य निर्णयस्य प्रत्याशा दूरत एव। तथाच यदसन्दिग्धं प्रयोजनं तत्प्रेक्षावत्प्रतिपित्मागो- चरः यथा समनस्केन्द्रियमनिकृष्टः स्पटालोकमध्यमध्यासीनो घट इति न्यायेन विषय प्रयोजनमोरममावेन विचारशास्त्रम- ·जैमिनिदर्शनम् । नारभ्यमिति पूर्वः पक्षः अध्यापनविधिनार्थावबोधो मा प्रयोजि तथापि माङ्गवेदाथायिनो गृहीतपदपदार्थसङ्गतिकस्य पुरुषस्य पौरुषेयेश्चिव प्रबन्धेषु प्रान्नाचेऽप्यर्थावबोधः प्राप्त्येव । ननु यथा विषं मुझेत्य च प्रतीयमानोऽप्य न विवक्षले मास्य गृहे भुङथा इति भोजनप्रतिषेधस्य मानवाक्यविषयत्वात् तथाना- यार्थस्याविवक्षायां विषयाद्यभावदोषः प्राचीन: प्रादुःयादिति. चेन्मेवं वाचः दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोवैषम पिम्य सम्भवात् विषभोजन- वाक्यस्याप्तप्रणोतत्वेन मुख्यार्थपरिग्रहे बाधः स्यादिति विवक्षा नाश्रीयते अपौरुषेये तु वेदे प्रतीयमानार्थः कुतो न विवच्यते विवक्षिते च वेदार्थे यत्र यत्र पुरुषस्य सन्देहः स सर्वोऽपि विचारशास्त्रस्य विषयो भविष्यति तनिर्णयश्च प्रयोजनं तस्मा- दध्यापनविधिप्रयुक्तनाध्ययनेनावगम्यमानस्यार्थस्य विचाराई- वादिचारशास्तच वैधत्वेन विचारशास्त्रमारमणीयमिति रा- द्धान्तसंग्रहः । स्वादेतत् वेदस्य कथमपौरुषेयत्वमभिधीयते तत्प्रतिपाद- कप्रमाणाभावात् कथं मन्येथाः अपौरुषेयाः वेदाः सम्प्रदाया- विच्छेदे सत्य स्मर्यमाणकलकत्वादात्मवदिति तदेतन्मन्दं विशेष- णामिद्धेः पौरुषेयवेवादिभिः प्रलये सम्प्रदायविच्छेदस्य कक्षी- करणात् । किञ्च किमिदमस्मर्यमाणकर्दकत्वं नाम अप्रतीयमा- नकलकत्वमस्मरणगोचरकर्टकत्वं वा न प्रथमः कल्पः परमेश्व- रस्य कर्तुः प्रमितेरभ्युपगमात् न द्वितीयः विकल्यामहत्वात् तथाहि किमेकेनास्मरणमभिप्रेयते.सबैनी नाद्यः यो धर्मशीलो ·१२८ सर्वदर्शनसंग्रहः। जितमानरोष इत्यादिषु मुक्तकोतिषु व्यभिचारात् न द्वितीयः सवा सारणस्य असर्वज्ञदुजीनत्वात् पौरुषेयत्वे प्रमाण सम्भवाच्च वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वात् कालिदासादिवाक्यवत् वेदवाक्यान्याचप्रणीतानि प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वात् मन्वादि- वाक्यवदिति। ननु वेदस्याध्ययनं सब्र्व गुळध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा इत्यनुमानं प्रतिसाधनं प्रगल्भत इति चेत्तदपि न प्रमाणकोटिं प्रवेष्टुमीटे भारताध्ययनं सवें गुर्बध्ययनपूर्वकम् । भारताध्ययनत्वेन साम्प्रताध्ययनं यथेति आभासमभानयोगक्षेमत्वात् । ननु तत्र व्यासः कति स्मर्यते को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षात् महाभारतकद्भवेत् इत्यादाविति चेत्तदसारम् ऋचः सामानि जजिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत इति पुरुषसूने वेदस्य स कर्दकताप्रतिपादनात्। किञ्चानित्यः शब्दः मामान्यवत्त्वे सति असादादिवाहोन्द्रियग्राह्य वा हटवत्। नन्विद- मनुमानं स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाप्रमाणप्रतिहतमिति चेत् तदतिफल्गु लूनपुनर्जातकेश दलितकुन्दादाविव प्रत्यभि- ज्ञायाः सामान्यविषयत्वेन बांधकवाभावात् । नन्वशरीरस्थ पर- मेश्वरस्य तान्वादिस्थानाभावेन वर्णेचारणासम्भवात् कथं तत्- ·जैमिनिदर्शनम् । १२६ प्रणीतलं वेदस्य स्यादिति चेन्न तद्भद्रं स्वभावतोऽशरीर स्थापि तस्य भक्तानुग्रहार्थं लीलाविग्रग्रहणसम्भवात्। तस्मादिस्या- पौरुषेयत्ववाचे युक्तिर्न युक्रति चेत् तत्र समाधानमभिधीयते किमिदं पारुषेयत्वं सिमाधयिषितं पुरुषात्पन्नत्वमाचं पथा अस्मदादिभिरहरहरुच्चार्यमाणस्य वेदस्य प्रमाणान्तरेणार्थमुप- लभ्य तत्प्रकाशनाय रचितत्वं वा यथा अस्मदादिभिरेव निब- ध्यमानस्य प्रबन्धस्य प्रथमे न विप्रतिपत्तिः चरमे किमनुमान बलात् तत्साधनमागमवलादा नाद्यः मालतीमाधवादिवाक्येषु मध्यभिचारलात् । अथ प्रमाणत्वे सतीति विशिव्यत इति चेत्त- दपि न विपश्चितो मनमि वैशद्यमापद्यते प्रमाणान्तरागाच- रार्थप्रतिपादकं हि वाक्यं वेदवाक्यं तत्प्रमाणान्तरगोचरार्थ प्रतिपादकमिति साध्यमाने मम माता बन्ध्ये तिवत् व्याघाता- पातात् । किञ्च परमेश्वरस्य लोलाविग्रहपरिग्रहाभ्युपगमेऽप्य- तीन्द्रियार्थदर्शनं न सञ्जाघटीति देशकालखभावविप्रष्टार्थ ग्रहणोपायाभावात् । न च तच्चक्षुरादिकमेव तादृक्प्रतीति जननक्षममिति मन्तव्यं दृष्टानुसारेणैव कल्पनाया आश्रणीय- त्वात् । तदुक्तं गुरुभिः सर्वज्ञनिराकरणवेलायाम् यत्राप्यतिशयो दृष्टः स खार्थानतिलचनात्। दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तितेति ॥ अतएव नागमबलात्तत्साधनं तेन प्रोतमिति पाणिन्यनुशासने जाग्रत्यपि काठककालापतैत्तिरीयमित्यादिनमाख्या अध्यय- नसम्प्रदायप्रवर्तकविषयत्वेनोपपद्यते तदद चापि सम्प्रदाय- ·सर्वदर्शनसंग्रहः । प्रवर्तकविषयत्वेनाप्युपपद्यते न चानुमानबलाच्छन्दस्यानित्यत्व सिद्धिः प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । न चासत्यप्येकत्वे सामान्यनिब- न्धनं तदिति साम्प्रतं सामान्यनिबन्धनवमस्य बलवदाधकोप- निपातादास्थीयते। क्वचियभिचारदर्शनादा तत्र क्वचियभिचा- रदर्शने तदुत्प्रेक्षायामुक्तं खतः प्रामाण्यवादिभिः उत्प्रेक्षेत हि यो माहादज्ञातमपि बाधनम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा विनश्यतीति ।। नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं गत्वादिजातिविषयं न गादिव्यनिविषयं तामां प्रतिपुरुषं भेदोपलम्भाद न्यथा सोमशाधीते इति वि- भागा न स्यादिति चेत्तदपि शोभा न बिभर्ति गादिव्यक्तिभेदे प्रमाणाभावेन गत्वादिजातिविषयकल्पनायां प्रमाणाभावात्। यथा गत्वमजानत एकमेव भिन्नदेशपरिमाणसंस्थानव्यक्त्युपधा- नवशात् भिन्नमिवाल्पमिव महदिव दीर्घमिव वामनमिव प्रथते तथा गव्यक्तिमजानत एकापि व्यञ्चकभेदात् तत्तद्धर्मा- नुबन्धिनी प्रतिभासते। एतेन विरुद्धधर्माध्यामात् भेद प्रतिभास इति प्रत्युतम् । तत्र किं स्वाभाविको विरुद्धधर्माध्यासो भेदमा- धकवेनाभिमतः प्रातोतिको वा प्रथमे असिद्धिः अपरथा खा- भाविकभेदाभ्युपगम दश गकारानुदचारयच्चैत्र इति प्रतिपत्तिः स्यात् नतु दशकृत्वा गकार इति। द्वितीये तु न स्वाभाविक भेदसिद्धिः न हि परोपाधिभेदेन खाभाविकमैक्यं विहन्यते । माभूत् नभसोऽपि कुम्भाधुपाधिभेदात् स्वाभाविको भेदस्तक व्यावृतव्यवहारो नादनिदानः । तदुतमाचार्यों :

·जैमिनिदर्शनम् । प्रयोजनन्तु यज्जातेस्तादेव लश्यते । व्यक्तिलभ्यन्तु नादेभ्य इति गत्वादिधोथेति ॥ तथाच। प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्ति निरवग्रहा। अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि बाधते ।। एतेनेदमपास्तम् । यदवादि वागीश्वरेण मानमनोहरे अनित्यः शब्दः इन्द्रियविशेषगुणत्वाच्चतरूपवदिति । शब्दद्रव्यत्ववादिनां प्रत्यक्षसिद्धेः ध्वन्यंशे सिद्धसाधनत्वाच्च अश्रावणवोपाधिबाधित- वाच। उदयनस्तु श्राश्रयाप्रत्यक्षत्वेऽप्यभावस्य प्रत्यक्षता महता प्रबन्धेन प्रतिपादयन् निवृत्तः कोलाहल: उत्पन्नः शब्द इति व्यवहाराचरणे कारणं प्रत्यक्ष शब्दानित्यले प्रमाण यति स्म। सोऽपि विरुद्धधर्मसंसर्गस्य औपाधिकलापपादनन्यायेन दत्तर- कबलिनेव तालः समापोहि । नित्यत्वे सर्वदोपलब्धधनुपलब्धि- प्रसङ्गो यो न्यायभूषणकारोक्तः सोऽपि ध्वनिसंस्कृतखोपलम्मा- भ्युपगमात् प्रतिक्षिप्तः। यत्तु युगपदिन्द्रियसम्बन्धित्वेन प्रतिनि- यतसंस्कारकसंस्कार्यभावानुमानं तदात्मन्यनै कान्तिकमसति कलकले ततश्च वेदस्यापारुषेयतया निरस्तसमस्तशङ्काकलङ्का- कुरत्वेन खतः सिद्धू धर्मे प्रामाण्यमिति सुस्थितम् । स्थादेतत् प्रमाणखाप्रमाण वे स्वतः माझ्याः समाश्रिताः । नैयायिकास्ते परत: सौगताश्चरम खतः ॥ प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः । সাল ভল সাঃ এনাসাযনালিনি 32.

·सर्वदनसंग्रह। -- वादिविवाददर्शनात् कथंकारं खतः सिद्धं धर्मप्रामाण्यमिति सिद्धवाल्टात्य स्वीक्रियते। किञ्च किमिदं खतः प्रामाण्यं नाम किं खत एव प्रामाण्यस्य जन्म आहोखित् स्वाश्रय ज्ञानजन्यत्वं कि- मुत खाश्रयज्ञानसामग्रीजन्यत्वमुताहो ज्ञानसामग्रीजन्यज्ञानवि- शेषाश्रितत्वं किंवा ज्ञानसामग्रीमात्रजन्य ज्ञानविशेषाश्रितत्वम्। तत्राद्यः मावद्यः कार्यकारणभावस्थ भेदसमानाधिकरणत्वेने- कस्मिन्नसम्भवात् नापि द्वितीयः गुणस्य सतो ज्ञानस्य प्रामाण्यं प्रति समवायिकारणतया द्रव्यत्वापातात् नापि हतीयः प्रा- भाण्यस्योपाधित्वे जातित्वे वा जन्मायोगात् स्मृतिवानधिकर- एणस्य ज्ञानस्य बाधात्य न्ताभावः प्रामाण्यापाधिः न च तस्या- त्पत्तिसम्भवः अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वाभ्युपगमादतएव न जाते- रपि जनियुज्यते नापि चतुर्थः ज्ञान विशेषा ह्य प्रमा विशेष- सामय्याञ्च सामान्यसामग्री अनुप्रविशति शिशपासामय्यामिव वृक्षसामग्री अपरथा तथाकस्मिकत्वम्प्रमजेत्तस्मात् परतत्वेन स्वीकृताप्रामाण्यं विज्ञानसामग्रीजन्याश्रितमित्यतिव्याप्तिराप- येत। पञ्चमविकल्पं विकल्पयामः किं दोषाभावसहकृतज्ञान- सामग्रीजन्यत्वमेव ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वं किं दोषाभावास- इक्वतज्ञानसामग्रीजन्यत्वं नाद्यः दोषाभावमहकृतज्ञानसाम- ग्रीजन्यत्वमेव परतः प्रामाण्यमिति परतःप्रामाण्यवादिभिरुर- रीकरणात नापि द्वितीयः दोषाभावसहकृतत्वेन सामय्यां सह- कृतत्वे सिद्धे अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकसिद्धतया दोषाभावस्य कारणताया वज्रलेपायमानत्वात् अभावः कारणमेव न भव- ·जैमिनिदर्शनम् । १३३ तीति चेत्तदा वक्रव्यम अभावस्य कार्यत्वमस्ति न वा यदि नास्ति तदा पटप्रध्वंमानुपपत्त्या नित्यनाप्रसङ्गः अथास्ति किमपराद्धं कारणत्वेनेति सेयमुभयतःपाशा रज्जुः। तदुदितमुदयनेन भावा यथा तथाभावः कारणं कार्यवन्मत इति । तथाच प्रयोगः विमता प्रमा ज्ञान हेत्वतिरिकइवधीना का- यंत्वे सति तहिशेषत्वात् अप्रमावत् प्रामाण्यं परतो ज्ञायते अनभ्यामद शायां सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यवत् तस्मादुत्पत्ती ज्ञप्ती च परतस्त्वे प्रमाणसम्भवात् स्वतः सिद्धं प्रामाण्यमित्येतत् पूतिकुभाण्डायत इति चेत् तदेतदाकाशमुष्टिहननायते । वि- ज्ञानसामग्रीजन्यले सति तदतिरिक्तत्वजन्यत्वं प्रमायाः स्वत- स्वमिति निरुक्तिसम्भवात् अस्ति चाचानुमानं विमता प्रमा विज्ञान सामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिकजन्या न भवति अप्रमा- त्वानधिकरणत्वात् घटादिवत् न चोदयन मनुमानं परतवसा- धकमिति शनीयं प्रमा दोषव्यतिरिक्त ज्ञान हेवतिरिकजन्या न भवति ज्ञानत्वाद प्रमावदिति प्रतिसाधनग्रहग्रस्तत्वात् ज्ञान- सामग्रीमात्रादेव प्रमोत्पत्तिसम्भवे तदतिरिक्तस्य गुणस्य दोषा- भावस्य वा कारणत्वकल्पनायां कल्पना गौरवप्रमाञ्च । ननु दोषस्याप्रमाहेतुत्वेन तदभावस्य प्रमा प्रति हेतुलं दुर्निवार- मिति चेत न दोषाभावस्याप्रमाप्रतिबन्धकवेनान्यथासिद्धत्वात् तस्माहुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्ययामत्त्वं तेनात्सी नयोदित इति ॥ तथा प्रमाज्ञप्तिरपि ज्ञानज्ञापक सामग्रीत एव जायते। न च ·सर्वदनसंग्रह। संशयानुदयप्रसङ्गो बाधक इति युक्त वक्तुं सत्यपि प्रतिभासपु- कलकारण प्रतिबन्धकदोषादिसमवधानात् तदुपपत्तेः । किञ्च तावकमनुमानं खतः प्रमाणं न वा आधे अनेकान्तिकता द्वितीये तस्यापि परतः प्रामाण्यमेवं तस्य तस्यापीत्यनवस्था दुरवस्था स्यात्। चदत्र कुसुमाञ्ज लावुदयनेन झटिति प्रचुरप्रवृत्तेः प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वाभावमापादयता प्रण्यगादि प्रवृत्ति- ही छामपेक्षते तत्प्राचुर्ये वेच्छाप्राचुर्य्यम् इच्छा चेष्टसाधनता- ज्ञानं तचेष्टजातीयत्वलिङ्गानुभवं सेाऽपीन्द्रियार्थमन्निकर्ष प्रामा- थग्रहणन्तु न क्वचिदुपयुज्यत इति तदपि तस्करस्य पुरस्तात् कक्षे सुवर्णमुपेत्य माङ्गोहाटनमिव प्रतिभाति अतः समीहि- নাঘল সমানঘামালল্লি অলষনীয় स्फुट एव प्रामण्यग्रहणस्थापयोगः । किञ्च क्वचिदपि निर्विचि- कित्सा प्रवृत्तिः संशयादुपपद्येत तर्हि सर्वत्र तथाभावसम्भवात् प्रामाण्यनिश्चयो निरर्थकः स्यात् अनिश्चितस्य सत्त्वमेव दुर्लभ- मिति प्रामाण्यं दत्तजलाञ्जलिकं भवेत् इत्यलमतिप्रपञ्चेन । यस्मादुक्तं तस्मात् सद्बोधकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथाव हेतृत्वदोषज्ञानादपाद्यत इति ।। तस्माद्धर्मो खतः सिद्धप्रमाणभावे ज्यातिष्टोमेन वर्गकामो यजे- तेत्यादिविध्यर्थवाद मन्त्रनामधेयात्मके वेद यजेतेत्यत्र तप्रत्ययः प्रकृत्यर्थी परतां भावनामभिधत्त इति सिद्धे व्युत्पत्तिमभ्युप- गच्छतामभिहितान्वयवादिनां भट्टाचार्याणां सिद्धान्तो याग- ।

·जैमिनिदर्शनम् । १२५ विषयो नियोग इति कार्य व्युत्पत्तिमनुसरतामन्विताभिधान- वादिनां प्रभाकर गुरूणां सिद्धान्त इति समवदातम् ।। दूति सर्वदर्शनसंग्रहे जैमिनिदर्शनम् ॥ नवयं प्रकृतिभागः अयं प्रत्ययभाग इति प्रकृतिप्रत्यय- विभागः कथमवगम्यत इति चेत पीतयातञ्जलजलानामेतच्चाई चमत्कारं न करोति व्याकरणशास्त्रस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागपर- तायाः प्रसिद्धृत्वात् तथाहि पतञ्जलेभगवतो महामाय्यकारस्य इदमादिमं वाक्यम् अथ शब्दानुशासनमिति। अस्थार्थः श्रथे- त्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते अधिकारः प्रस्तावः प्रारम्भ इति यावत् शब्दानुशासनशब्देन च पाणिनिप्रणीतं व्याकरण- भास्त्रं विवक्ष्यते शब्दानुशासनमित्येतावत्यभिधीयमाने सन्देहः स्थात् किं शब्दानुशासनं प्रस्खयते न वेति तथा मा प्रसाङ्गीदि- त्यथशब्दं प्रायुत अथशब्द प्रयोगबलेनार्थान्तरव्युदासेन प्रस्तू- यते इत्यस्यार्थस्थाभिधीयमानत्वात् अनेन हि वैदिकाः शब्दाः शन्नोदेवीरभीष्टय इत्यादयः तदुपकारिणा लौकिका' शब्दाः गौरश्वः पुरुषो हस्तो शकुनिरित्यादयश्चानुशिष्यन्ते व्युत्पाद्य संस्क्रियन्ते प्रकृतिप्रत्ययविभागवत्तया बाध्यन्त इत्यनुशासनशब्द- शासनबलात् कर्मणरेषा षष्ठी विधातव्या तथाच कर्मणि चेति समासप्रतिषेधसम्भवात् शब्दानुशासनशब्दो न प्रमाण पथमव- तरतीति। अत्रायं समाधिरभिधीयते यस्मिन् कृत्प्रत्यये कर्ट- ·सर्बदनिसंग्रहः। कर्मणोरुभयोः प्राप्तिरस्ति तत्र कर्मण्येव षष्ठीविभक्तिर्भवति न कर्तरीति बहुव्रीहिविज्ञानबलानियम्यते । तद्यथा आश्चर्यो गवां दोहो शिचितेन गोपाल केनेति कर्तर्यपि षष्ठी भवतीति केचिब्रुवते अतएवोक्तं काशिकावृत्तौ केचिद विशेषेणैव विभा- पामिच्छन्ति शब्दानामनुशासनमाचार्येणाचार्य्यस्य वेति शब्दा- नामनुशासनमित्यत्र तु शब्दानामनुशासनं नार्था नामित्येता- वतो विवक्षितस्थार्थस्याचार्य्यस्थ कर्तुरुपादानेन विनापि सुप्रति- पादत्वादाचार्योपादानमकिञ्चित्करं तस्मादुभयप्राप्तेरभावा- दुभयप्राप्ती कर्मणीत्येषा षष्ठी न भवति किन्तु कई कर्मणाः कृतीति कृद्योगे कर्तरि कर्माणि च षष्ठी विभक्तिर्भवतीति कृद्यो- गलक्षणा षष्ठी भविष्यति तथा चेमप्रव्रश्चनपलाशशातनादिवत् समासो भविष्यति अथवा शेषलक्षणेयं षष्ठी तत्र किमपि चौधे नावतरत्येव । यद्येवं तईि शोषलक्षणायाः षष्ठ्या: सर्वत्र सुव- चत्वात् षष्ठीसमामप्रतिषेधसूचाणामानर्थक्यं प्राप्नुयादिति चेत् सत्यं तेषां खरचिन्तायामुपयोगो वाक्यपदीये प्रादर्शि। तदाह महोपाध्यायवर्द्धमानः लौकिकव्यवहारेषु यथेष्ठं चेष्टतां जनः । वैदिकेषु तु मार्गेषु विशेषोक्तिः प्रवर्त्तताम् ।। इति पाणिनिसूत्राणामर्थमत्राभ्यधाद्यतः । जनिकर्तुरिति ब्रूते तत्प्रयोजक इत्यपीति ॥ तथाच शब्दानुशासनापरनामधेयं व्याकरणशास्त्रमारब्धं वेदि- तव्यमिति वाक्यार्थः सम्पद्यते। तस्यार्थस्य झटिति प्रतिपत्तये ।

·पाणिनिदर्शनम् । अथ व्याकरणमित्येवाभिधीयतां श्रथ शब्दानुशासनमित्यधि- काक्षरं मुधाभिधीयत इति मैवं शब्दानुशासनमित्यन्वर्थम- माख्योपादाने तदीयवेदाङ्गलप्रतिपादकप्रचोजनाख्यानमिद्धेः अन्यथा प्रयोजनानभिधाने व्याकरणाध्ययने अध्येहणां प्रव- त्तिरेव न प्रमजेत्। ननु निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येतव्य इति अशेत व्यत्व विधानादेव प्रवृत्ति: सेत्स्यतीति चेनौवं तथा- विधानेऽपि तदीयवेदाङ्गख प्रतिपादक प्रयोजनानभिधाने तेषां प्रवृत्तेरनुपपत्तेः । तथाहि पुरा किल वेदमधीत्याध्येतारस्वरितं वकारी भवन्ति। वेदान्ना वैदिका: शब्दाः सिद्धाः लोकाञ्च लौकिकाः तस्माद नर्थकं व्याकरणमिति तस्माद्देदाङ्गत्वं मन्यमानास्तदध्य- यने प्रतिनकार्घः ततश्चेदानोन्त नानामपि तत्र प्रवृत्तिन सिद्येत् मा मा प्रमाङ्कोदिति तदीयवेदाङ्गत्वप्रतिपादकं प्रयो- जनमन्वाख्येयमेव । यद्यन्याख्यातेऽपि प्रयोजन न प्रवर्तरन तर्हि लौकिकशब्दसंस्कार ज्ञानरहितास्ते यज्ञे कर्मणि प्रत्यवायभाजा भवेयुः धर्माद्धीयेरन् अत एव याज्ञिकाः पठन्ति आहिताग्नि- र पशब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां सारखतीमिष्टिं निर्वपेदिति श्रतस्तदीयवेदाङ्गत्व प्रतिपादक प्रयोजनान्वाख्यानार्थमथशब्दानु- शामनमित्येव कथ्यते नाथ व्याकरणमिति। भवति च व्याकरण- शास्त्रस्य प्रयोजनं तस्य तदुद्देशेन प्रवृत्तेः तस्य प्रयोजनं यथा खाद्देशेन प्रवृत्तस्य यागस्य स्वर्गः प्रयोजनं तस्मात् शब्दान- शिष्टिः संस्कारपदवेदनीया शब्दानुशासनस्य प्रयोजनम् । नन्वे- ·सर्वदर्शनसंग्रहः । वमप्यभिमतं प्रयोजनं न लभ्यते तदुपायाभावादथ प्रतिपद- पाठ एवाभ्यपाय इति मन्येथाः तहि स बनभ्युपाय: शब्दानां प्रतिपन्तो प्रतिपदपाठो भवेत् । शब्दापशब्दभेदेनानन्याछ- ब्दानामेवं हि समानायते वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्र प्रतिपद पाठविहितानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रेावाच नातं जगाम वृहस्पतिश्च प्रवक्ता इन्द्रोऽध्येता दिव्यं वर्षसहस्त्र मध्ययन- कालः न च पारावाप्तिरभूत् किमुताद्य यश्चिरं जीवति अधीति बोधाचरणप्रचारणैश्चतुर्भिरूपायैर्विद्योपयुक्ता भवति तत्राध्य- यनकालेनैव सर्वमायुरुपयुक्त स्वात्तस्मादनभ्युपायः शब्दाना प्रतिपत्ता प्रतिपदपाठ दूति प्रयोजनं न मिझोदिति चेनौवं शब्द प्रतिपत्तेः प्रतिपदपाठमाध्यत्वानोका रात् प्रकृत्यादिवि- भागकल्पनावत्सु ल च्येषु सामान्यविशेषरूपाणां लक्षणानां पर्जन्यवत् सचदेव प्रवृत्ती बहूनां शब्दानामनुशासनापल म्भाच तथाहि कर्मणीत्येकेन सामान्यरूपेण लक्षणेन कापपदाद्धा- तुमा चादणप्रत्यये कृते कुम्भकारः काण्डलाव इत्यादीनां बहना शब्दानामनुशासनमुपलभ्यते एवमातोऽनुपमर्गे इति पदपाठ- स्थाशक्यत्वप्रतिपादनपरोऽर्थवादः नन्यन्ये ध्वयङ्गेषु सत्सु किमि- त्येतदेवाट्रियते । उच्यते प्रधानञ्च षटखङ्गेषु व्याकरणम् । प्रधाने च कृतो यनः फलवान् भवति । तदुनम् श्रामन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसामुत्तमं तपः । प्रथमं छन्दमा मङ्गमा हुयाकरणं बुधा इति ॥ तम्मात व्याकरणशास्त्रस्य शब्दानुशासनं भवति साक्षात् प्रयो- ·पाणिनिदर्शनम्। १३४ जनं पारम्पर्येण तु वेदरक्षादीनि । अतएवोक भगवता भा- व्यकारेण रक्षोहागमलध्वनन्दे हाः प्रयोजनमिति साधुशब्द- प्रयोगवशाद भ्युदयोऽपि भवति तथाच कथितं कात्यायनेन शास्त्रपूर्व के प्रयोगेऽभ्युदय स्तत्तुल्यं वेद शब्देनेति। अन्यैर प्युक्तम् एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः सुष्छु प्रयुक्नः खर्गे लोके कामधुग्भ- वतीति । तथा नाकनिष्ट सुखं यान्ति सुयुक्तर्वद्धवाग्रोः । अथ पत्काषिणो यान्ति ये चोकमतभाषिणः ॥ नवचेतनस्य शब्दस्य कथमीदृशं सामर्थ्यमुपपद्यत इति चेन्नौवं मन्येथाः महता देवेन साम्यश्रवणात् तदाह श्रुतिः चत्वारि- श्टङ्गास्त्र यो अस्य पादा दे शीर्षे सप्तहस्तामो अस्य त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो माः श्राविवेश । व्याचकार च भाष्यकारः चत्वारि श्ट गाणि चत्वारि पदजातानि नामाख्यातो- पसर्गनिपातास्त्र यो अस्य पादा: ल डादिविषया: विधा भतभ- विष्यवर्तमानकाला: द्वे शीर्ष दो नित्यानित्यात्मानौ नित्यः कार्यश्च व्यङ्ग्य व्यञ्जकभेदात् सप्तहस्तामा अस्य तिङा सइ सप्त- सुविभक्तयः त्रिधा बद्धः त्रिषु स्थानेषु उरसि कण्ठे शिरसि च बद्धः वृषभ दृति प्रसिद्धषभवेन रूपणं क्रियते वर्षणादर्षणञ्च ज्ञानपूर्वकानुष्ठानेन फल प्रदत्वं रोरवीति शब्दं करोति रौतिः शब्दकी दूह शब्दशब्देन प्रपञ्च विवक्षितः महो देवा मयाः श्राविवेश महादेवः शब्दः मामरणधर्माण मनुष्यास्ताना- विवेशेति महता देवेन परेण ब्रह्मणा मान्यमुक्तं स्वादिति जग- T2 ·सर्वदनिसंग्रहः। निदानं स्फोटाच्या निरवयवो नित्यः शब्दो ब्रह्मवेति। हरि- শামাযি জন্ধার अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्त्ततेऽर्थभावन प्रक्रिया जगतो यत इति ॥ ननु नामाख्यातभेदेन पद द्वैविध्यप्रतीतेः कथं चातुर्विध्य- मुक्तमिति चेन्मेवं प्रकारान्तरस्य प्रसिद्धत्वात्। तदुकं प्रकीर्ण के विधा कौश्चित् पदं भिन्नं चतुर्द्धा पञ्चधापि वा। अपाङ्ग त्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवदिति ।। कर्मप्रवचनीयेन वै पञ्चमेन सह पदस्य पञ्चविधल लिति हेला- राजा व्याख्यातवान् । कर्मप्रवचनीयास्तु क्रियाविशेषापजनित- सम्बन्धावच्छेदहेतव दूति सम्बन्धविशेष द्योतनहारेण क्रियावि- शोषयातनादपसर्गेम्वेवान्तर्भवतीत्यभिमन्धाय पदचातुर्विध्यं भा- व्यकारेणानं युक्तमिति विवक्तव्यम् । मन अवता स्फोटात्मा नित्यः शब्द इति निजागद्यते तन्न मृण्यामहे तत्र प्रमाणाभावादिति केचित् अत्रोच्यते प्रत्यक्षमे- वात्र प्रमाणं मारित्येक पदमिति नानावर्णातिरिक्षक पदावगते: सर्वजनीन त्वा न यसति बाधके पदानुभवः शको मिति वक्तुं पदार्थ प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्यापि स्फोटोऽभ्युपगन्तव्यः न च वर्णभ्य एव तत्प्र त्यचा प्रादुर्भवतीति परीक्षाक्षम विकल्पासहत्वात् किं समस्ता व्यस्ता वा अर्थप्रत्यय जनपन्ति नाद्यः वर्णानां क्षणि- कानां समहासम्भवात् नान्यः व्यस्तवर्णेभ्येाऽर्थप्रत्ययासम्भवात् न च व्यामममामाभ्यामन्यः प्रकार: समस्तीति तस्मादीनां वाच- ·पाणिनिदर्शनम् । १४१ कत्वानुपपत्ती यवलादर्थप्रतिपत्तिः स स्फोट इति वातिरिको वर्णाभिव्यङ्ग्याऽर्थप्रत्यायको नित्यः शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति। अतएव स्फुय्यते व्यज्यते वर्णे रिति स्फोटो वाभिव्यङ्ग्यः स्फुटीभवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति स्फोट शब्दा- र्थमुभयथा निराहुः । तथाचोक भगवता पतञ्जलिना महा- भाव्ये अथ गौरित्यत्र कः शब्दो येनोच्चरितेन मानालाङ्गल- ककुदखुर विषाणानां सम्प्रत्ययो भवति स शब्द इत्युच्यते इति । वितञ्च केयटेन वैयाकरणा वर्णव्यतिरिकस्य पदस्य वाचकत्व- मिच्छन्ति वर्णानां वाचकत्वे दितीयादिवोच्चारणानर्थ क्यप्र- मङ्गादित्यादिना ता तरिक्तः स्फोटो नादाभिव्यक्मो वाचको विस्तरेण वाक्यपदीये व्यवस्थापित इत्यन्तेन प्रवन्धेन । ननु स्फोटस्थाप्यर्थप्रत्यायकत्वं न घटते विकल्पास हत्वात मभिव्यकः स्फोटोऽथ प्रत्याययति अनभिव्यको वा न चरमः मर्वदा अर्थप्रत्ययलक्षण कार्योत्याद प्रसङ्गात् स्फोटस्य नित्यत्वा- सुपगमेन निरपेक्षस्य हेतोः सदा मत्त्वन कार्थस्य विलम्बाचा- गात् । अथेतदोषपरिजिहीर्ष या अभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थं प्रत्याय- यतीति कक्षोकियते तथाभिव्यञ्जयन्तो वर्णाः किं प्रत्येक मभि- व्यञ्जयन्ति मम्भूय वा पक्षदथेऽपि वर्णानां वाचकत्वपक्षे भवता ये दोषा भाषितास्त एव स्फोटाभिव्यञ्जकत्वपक्षे व्यावर्तनीयाः। तदुक्तं भट्टाचार्यैर्मीमांसाला कवार्तिके यस्थानवयवः स्फोटो व्यज्यते वर्ण बुद्धिभिः । सोऽपि पर्य्यनुयोगेन नैकेनापि विमुच्यते इति ॥

·सर्वदनिसंग्रहः। विभक्त्यन्तेष्वेव वर्णेषु पाणिनिना ते विभक्त्यन्ताः पदमिति गौ- तमेन च पदसंज्ञायाविहितत्वात् सङ्केतग्रहणेनानुग्रहवशावर्णेष्वेव पदबुद्धिर्भविव्यति तईि सर इत्येतस्मिन् पदे यावन्तो वणी- स्तावन्त एव रस इत्यत्रापि एवं वनं नवं नदो दीना रामो मारो राजा जारेत्यादिवर्थभेद प्रतीतिर्न स्यादिति चेन्न क्रमभेदेन भेदसम्भवात् तदुक्तं तातातितः । यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्णा: प्रज्ञातसामर्थास्ते तथैवावबोधका इति ॥ तस्माद्योभयोः समा दोषो न तेनैकश्चाद्या भवतीति न्यायात् वर्णनामेव वाचकत्वोपपत्तो नातिरिक्तस्फोट कल्पनाऽवकल्पते इति चेत् तदेतत् काश कुशावलम्बन कल्पनं विकल्यानुपपत्तेः किं वर्णमात्रे पद प्रत्ययावलम्बनं वर्णममूहे वा नाद्यः परस्परविल- क्षणवर्णमालायामभिन्नं निमित्तं पुष्पेषु विना सूत्रं मालाप्रत्य- यवदित्येकं पदमिति प्रतिपत्तेरनुपपत्तेः नापि द्वितीयः उच्चरितप्रध्वस्तानां वर्णानां समभावासम्भवात् तत्र हि समूह व्यपदेशः ये पदार्था एकस्मिन् प्रदेशे सहावस्थिततया बहवो ऽनुभूयन्ते यथा एकस्मिन् प्रदेशे सहावस्थिततयानुभूयमानेषु धवखदिरपलाशादिषु समूहव्यपदेशः यथा वा गजनरतुरगा- दिषु न च ते वास्तथानुभूयन्ते उत्पन्न प्रध्यस्तत्वात् अभिव्य- तिपक्षेऽपि क्रमेणैवाभिव्यक्ती समहासम्भवात् नापि वर्षेषु का- ल्पनिकः समूहः कल्पनीयः परस्पराश्रयप्रसङ्गात् एकार्थप्रत्या- चकत्वभि द्वौ तदुपाधिना वर्णेषु पदत्वप्रतीतिः तसिद्धावेकार्थ- ·पाणिनिदर्शनम् । १४३ प्रत्यायकत्वसिद्धिरिति। तस्मा वर्णानां वाचकत्वासम्भवात् स्फो- टोऽभ्युपगन्तव्यः । ननु स्फोटवाचकतापक्षेऽपि प्रागुक्तविकल्पप्रम- रेण घट्टकुटीप्रभातायितमिति चेत्तदेतन्मनोराज्यविजुम्भणं वैषम्यम म्भवात् । तथाहि अभिव्यञ्जकोऽपि प्रथमो ध्वनिः स्फोट- मस्फुटमभिव्यनक्ति उत्तरोत्तराभिव्यञ्जकक्रमेण स्फुटं स्फुटतरं स्फुटतमं यथा स्वाध्यायः सकृत्पद्यमानो नावधार्यते अभ्या- मेन तु स्फुटावमाय: यथा वा रत्नतत्त्वं प्रथमप्रतीतो स्फुटं न चकास्ति चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते नादैराहितवीजा- यामन्येन ध्वनिना सह। आवृत्तिपरिपाकायां बुद्धी शब्दोऽव- धार्यत इति प्रामाणिकोः। तस्मादमाच्छब्दादर्थं प्रतिपद्या- मह इति व्यवहारवशावणानां अर्थवाचकवानुपपत्तेः प्रथमे काण्डे तत्रभवनिर्भर्ट हरिभिरभिहितत्वात् निरवयवमर्थप्रत्या- यकं शब्दतत्त्वं स्फोटाभावमभ्युपगन्तव्यमित्येतत् सर्वे । परमार्थ- संविलक्षण सत्ता जातिरेव सर्वेषां शब्दानामर्थ इति प्रतिपाद- नपरे जातिम मुद्देशे प्रतिपादितम्। यदि सत्तेव सर्वेषां शब्दाना- मर्थस्तईि सर्वेषां शब्दानां पर्यायता स्यात् तथा च क्वचिदपि युगपत्ति चतुर पद प्रयोगायोग इति महचातुर्यमायुग्मतः । तदुक्तम् पर्यायाणां प्रयोगो हि योगपद्येन नेव्यते । पथ्यायेणैव ते यस्मादद न्यर्थं न संहता इति ॥ तस्मादयं पक्षो न क्षादक्षमदति चेत् तदेतद्गनरोमन्थकल्पं नी- ललोहितपीताद्युपर नकद्रव्यभेदेन स्फटिकमरिव सम्बन्धिभे- ·सर्वदर्शनसंग्रहः। १४४ दात् सत्तायातदात्मना भेदेन प्रतिपत्तिमिद्धा गोसत्तादिरूप- गोवादिभेदनिबन्धन व्यवहारवलक्षणोपपत्तेः। तथा चाप्तवाक्यम् स्फटिक विमलं द्रव्यं यथा युकं पृथक पृथक् । नीललोहितपीताद्यैस्तदर्णमुपलभ्यत इति ॥ तथा हरिणाप्युक्तम् सम्बन्धिभेदात् मत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युक्ते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः ॥ तां प्रातिपदिकार्थञ्च धात्वर्थञ्च प्रचक्षते। मा सत्तामा महानात्मा तामाङस्वतलादय इति । श्राश्रयभूतैः सम्बन्धिभिर्भिद्यमाना कन्यितभेदा गवाश्वादिषु मन्तव महासामान्यमेव जातिः गोत्वादि कमपरं सामान्य पर- मार्थतस्तता भिन्नं न भवति गोसत्तेव गोत्वं नापनमन्वयि प्रति- भासते एवमश्वसत्ता अश्वत्त्वमित्यादि वाच्यम् । एवञ्च तस्यामेव गवादिभिन्नायां सत्तायां जातो सर्वे गोशब्दादयो वाचकलेन व्यवस्थिता प्रातिपदिकार्थश्च सत्तेति प्रसिद्धम । भाववचने धातुरिति पक्षे भावः सत्तेवेति धालः सत्ता भवत्येव क्रिया- वचनो धातरिति पक्षेऽपि जातिमन्ये क्रियामाहुरने कव्यनिव- तिनीमिति जातिपदार्थनयानुसारेणाने कव्यक्तिक्रियास मुद्देशे क्रियाया जातिरूपत्वप्रतिपादनात् धात्वर्थः सत्ता भवत्येव तस्य भावस्त्वतलाविति भावार्थ त्वतलादीनां विधानात् सत्तावाचित्वं युक्त मा च सत्ता उदयव्ययवैधान्नित्या सर्वच प्रपञ्चस्य तदिव- ततया देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छेद राहित्यात् मा सत्ता ·पाणिनिदनम् । १४५ । महानात्मेति व्यपदिश्यत इति कारिकादयार्थः। ट्रव्यपदार्थसं- विलक्षणं तत्त्वमेव सर्वशब्दार्थ इति सम्बन्धसमुद्दे शे समर्थितम सत्यं वस्तु तदाकारैरसत्यैरवधार्यते । असत्योपाधिभिः शब्दैः सत्यमेवाभिधीयते ।। अवेण निमित्तेन देवदत्त गृहं यथा । गृहीतं गृहशब्देन शुद्धमेवाभिधीयते इति ।। भाष्यकारेणापि सिद्धे शब्दार्थसम्बन्ध इत्येतद्वार्निक व्याख्यानाव- सरे द्रव्यं हि नित्यमित्यनेन ग्रन्थेन अश्वत्थोपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्म- तत्त्वं द्रव्यशब्दवाच्चं सर्वशब्दार्थ इति निरूपितम । जातिशब्दा- र्थवाचिनो वाजप्यायनस्य मते गवादयः शब्दा भिन्नद्रव्यसमवेत जातिमभिदधति तस्थामवगाह्य मानायां तत्सम्बन्धात् द्रव्यमव- गम्यते एकादयः शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते गुणे तत्स- म्वन्यात् प्रत्ययः द्रव्यसम्बन्धिसम्बन्धात् संज्ञाशब्दानामुत्पत्ति- प्रत्याविनाशात् शैशव्यकौमारयौवनाद्यवस्थादिभेदेऽपि स एवायमित्यभिप्रत्ययबलात् सिद्धा देवदलत्वादि जातिरभ्युपग- লায় জিআমি জানিৰাভন স্ব ঘান্ত না ত্যা অৱনীয়- दावनुवृत्तप्रत्य यस्य प्रादुर्भावात । द्रव्यपदार्थवादिव्याडिनये श- ब्दस्य व्यक्तिरेवाभिधेयतया प्रतिभामते जातिस्नुपलक्षण तयेति नानन्यादिदोषावकाशः। पाणिन्याचार्य स्टोभयं समातं यतो जा- तिपदार्थमभ्युपगम्य जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरम्या- मित्यादिव्यवहारः द्रव्यपदार्थमङ्गीकृत्य सरूपाणामेक शेष एक- विभक्कावित्यादिः व्याकरणस्य सर्वपार्षद लावात यान्युपगमे न ·सर्वदनसंग्रहः। कश्चिदिरोधः । तस्मात् वयं सत्यं परं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दार्थ इति स्थितम् । तदुक्तम् तस्माच्छतिविभागेन सत्यः सर्वः सदात्मकः । एकोऽर्थः शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशत इति ॥ सत्यखरूपमपि हरिणो सम्बन्धसमुद्देशे यत्र द्रष्टा च दृश्यञ्च दर्शनञ्चाविकल्पितम् । तस्यैवार्थस्य सत्यत्वमाहुस्त्वय्यन्तवेदिन इति ॥ द्रव्यममुद्देशेऽपि। विकारोपगमे सत्यं सुवर्णं कुण्डले यथा । विकारापगमो यत्र तामाङः प्रकृति परामिति ॥ अभ्युपगताद्वितीयत्वनिर्वाहाय वाच्यवाचकयोरविभागः प्रद- र्शितः वाच्या मा सर्वशब्दानां शब्दाच्च न पृथक् ततः । अपृथत्वोऽपि सम्बन्धस्तथानानात्मनोरिवेति ॥ तत्तदुपाधिपरिकल्पितभेदबहुलतया व्यवहारस्थाविद्यामात्र- कल्पितत्वेन प्रतिनियताकारोपधीयमानरूपभेदं ब्रह्मतत्त्वं सर्व- शब्दविषयः अभेदे च पारमार्थिक संवृतिवशायवहारदशायां खप्नावस्थावदुच्चावचः प्रपञ्चो विवर्तत इति कारिकार्थः । तदा- हुर्वेदान्तवादनिपुणाः यथा खाप्रपञ्चोऽयं मयि मायाविजम्भितः । एवं जाग्रत् प्रपञ्चोऽपि मथि मायाविजृम्भित इति । तदित्यं कूटस्थे परस्मिन् ब्रह्मणि सच्चिदानन्दरूपे प्रत्यग- ·तहारमपवर्गस्य वाम लानां चिकित्मितम् । सांख्यदर्शनम् । भिन्नेऽवगते अनाद्य विद्यानिवृत्ती तादृरब्रह्मात्मनावस्थानलक्षणं निःश्रेयम सेत्स्यति शब्द ब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छतीत्य- भियुक्तोक्तः। तथाच शब्दानुशासनशा स्वस्थ निःश्रेयसमाधनन्वं सिद्धम् । तदुक्तम् पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्यं प्रचक्षत इति । तथा। इदमाद्यं पदस्थानं सिद्धिमापानपर्बणाम् । इयं सा मोक्षमागाणामजिह्मा राजपद्धतिरिति ।। तस्माद्ध्याकरणशास्त्वं परमपुरुषार्थसाधनतयायेतव्यमिति सिद्धम्। इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शनम् ॥ अथ सांख्यैराख्याते परिणामवादे परिपन्थिनि जागरूके क- धंकारं विवर्त्तवाद आदरणीयो भवेदेष हि तेषामाघोषः । सह- पेण हि माय शास्ते चतस्त्रो विधाः सम्भाव्यन्ते कश्चिदर्थः प्रक- तिरेव कश्चिद्विकृतिरेव कश्चिद्विकृतिः प्रकृतिश्च कश्चिदनुभय इति । तत्र केवला प्रकृतिः प्रधानपदेन वेदनीया मलप्रकृतिः नामावन्यस्य कस्यचिद्वितिः । प्रकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्त्या सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थाया अभिधानात् तदुक्तं मूल- प्रकृतिरविकृतिरिति। मूलञ्चासौ प्रकृतिश्च मूलप्रकृतिः मह- दादः कार्यकलापस्यासी मूलं नत्वस्य प्रधानस्य मूलान्तरमस्ति अनवस्थापातात् । न च वीजाकुरवदनवस्थादोषो न भवतीति वाच्यं प्रमाणाभावादिति भावः। विकलयश्च प्रकृतयश्च महद इ- ·सर्बदनिसंग्रहः। कारतन्मात्राणि तद घ्युकं महदाद्याः प्रकृतिविशातयः सप्तेति अस्यार्थः प्रकृतयश्चता: विकतयश्चति प्रकृतिविकतयः सप्त मह- दादोनि तत्त्वानि तत्रान्तःकरणादिपदवेदनीयं महतत्त्वमह- झारस्य प्रकृतिः मूलप्रकृतेस्तु वितिः एव महङ्कारतत्त्वमभि- मानापरनामधेयं महतो विकृतिः प्रकृतिश्च तदेवाहङ्कारतत्त्वं ताममं सत् पञ्चतन्मा चाणां सूक्ष्माभिधानां तदेव मात्विक सत्प्रकृतिरेकादशेन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रघ्राणरमना वगाख्यानां कर्मेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानामु- भयात्मकख मनसश्च रजमस्तुभयत्र क्रियोत्पादनबारेण कार- णत्वमस्तीति न वैयर्थम् । तदुनमीश्वर कृष्णेन अभिमानोऽङ्कारस्तस्मा विविधः प्रवर्तते सर्गः । एकादशकश्च गण स्तन्माचापञ्चकञ्चैव । मात्त्विकमेकादशकं प्रवर्तते वैताद हङ्कारात्। भूतादेस्तन्मात्रः म नाममस्तैजमाटुभयम् । बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरमनत्वगाख्यानि। वाक्पाद पाणिपायूपस्थानि कान्द्रियाण्याहुः । 'उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्प विकल्पात्मकमिन्द्रियञ्च साधना- दिति। विवृतञ्च तत्त्वको मुद्यामाचार्थवाचस्पतिभिः केवला विक- तिस्तु वियदादीनि पञ्च भूतानि एकादशेन्द्रियाणि च तदुक्तं ·सांख्यदर्शनम्। १४६ दीनां प्रकतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्य स्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः तत्तान्तरोपादानलं चेह प्रकृतित्वमभिमतं गोपटादीनां स्थूलवेन्द्रिय ग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तत्त्वान्तरत्वाभावः तत्र शब्द- स्वकिपरसगन्धतन्माचेभ्यः पूल पूर्वसूक्ष्मभूतहितेभ्यः पञ्च भूतानि वियदादीनि क्रमेणेकद्वित्रिचतुःपञ्चगुणानि जायन्ते । इन्द्रियसृष्टिस्तु प्रागेवोता। तदुक्काम प्रचतेहांततोऽहारस्तम्मानणच घोडशकः । तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूतानीति। अनुभयात्मकः पुरुषः तदुक्तं न प्रश्चतिन विकृति: पुरुष इति । पुरुषस्तु कूटस्थनित्योऽपरिणामी न कस्यचित् प्रकृतिनीपि वि- कृतिः कस्यचिदित्यर्थः । एतत्पञ्चविंशतितत्त्वसाधकलेन प्रमा- णत्रयमभिमतं तदप्युल दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधं प्रमाणभिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धीति । दूह कार्यकारणभावे चतुर्दा विप्रतिपत्तिः प्रसरति । असतः सज्जायत इति सौगताः सनिरन्ते । नैयाथिकादयः मतोऽस- ज्जायत इति । वेदान्तिनः सतो विवतः कार्यजातं न वस्तु सदिति। सांख्याः पुनः सतः सज्जायत इति । तत्रावतः सज्जा- यत इति न प्रामाणिकः पक्षा असतो निरुपाख्यस्य शशविषा- णवत्कारणत्वानुपपत्तेः, तुच्छातुच्छयोलादात्यानुपपत्तेश्च । । - ·सर्वदनिसंग्रहः। RAM पोतं कर्तुं पार्यते। भनु सत्त्वासत्त्वे घट स्य धाविति चेत्तद- चार असत्ति धर्मिणि तद्धर्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्मिण: सत्त्वापत्तेः । तस्मात् कारकव्यापारात् प्रागपि कार्थे सदेव मतश्चाभिव्यकिरुपपद्यते यथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य दोहेन सौरभेयोषु पयसः । असतः करणे किमपि निदर्शनं न दृश्यते। किञ्च कार्येण कारणं सम्बद्धं तज्जनकम् असम्बद्धंवा प्रथमे कार्यस्य सत्त्वमायातं सतारेव सम्बन्ध इति नियमात् चरमे सबै कार्य्यजातं सर्वस्माज्जायेत असखद्धत्वाविशेषात् । तदा- ख्यायि सायाचार्यों असत्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणैः सव सङ्गिभिः । असम्बद्धस्थ चोत्पत्तिमिच्छता न व्यवस्थितिरिति । অইসলঅমলকুদখি নব অলনি অল অজ্ঞনা মুঞ্জি कार्यदर्शनोनेति तन मङ्गच्छते तिलेषु तैलजननशक्तिरित्यत्र तेलस्यासत्त्वे सम्बद्धखामबद्ध त्वविकल्पेन तच्छतिरिति निरूप- णायोगात्। कार्यकारणयोरभेदाच कार्यस्य सत्त्वं कारणात् पृथक् न भवति पट स्तन्तुभ्येा न भिद्यते तद्धमत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा गोरश्वः तद्धर्मश्च पटस्तस्मानार्थान्तरम् । तईि प्रत्येकं त एव प्रावरण कार्यं कुर्युरिति चेत् संस्थानभेदेनाविर्भु- तपटभावानां प्रावरणार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः यथा हि कूर्मा- ভাজালি কুমাৰীৰ লিনিয়ালালি নিৰাপনলি লি:স্বনি चाविर्भवन्ति एवं कारणस्य तन्वादेः पटादयो विशेषा निःस- रन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्तिराभवन्तो ·सौख्यदनम्। विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्पत्तिः सतां वा विनाशः । यथोक्तं भगवद्गीतायाम् नासतो विद्यते भावो नाभावा विद्यते सत इति । ततश्च कार्यानुमानात् तत्प्रधानमिद्धिः । तदुक्तम् अन्नद करणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्य करणात् कारणभावाच्च सत्कार्यामिति । नापि मतो ब्रह्मतत्त्वस्य विवर्त्तः प्रपञ्चः बाधानुपलम्भात् अधि- छानारोप्ययोश्चिज्जडयो: कलधौतरूप्यादिवत् सारूप्याभावे- नारोपासम्भवाच्च तस्मात् सुखदुःखमोहात्मकस्य तथाविधका- रणमवधारणीयं तथा च प्रयोगः विमतं भावजातं सुखदुःख- मोहात्मककारणकं तदन्वितत्वात् यद्येनान्वीयते तत्तत्कारणकं यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितं सुवर्णकारणकं तथाचेदं तस्मा- तथेति। तत्र जगत्कारणे येयं सुखात्मकता तत् सत्त्वं या दुःखात्मकता तट्रजः या च मोहात्मकता तत्तम इति त्रिंग- णात्मककारण सिद्धिः तथा हि प्रत्येकं भावास्तै गुण्यवन्तोऽनुभू- चन्ते यथा मैत्रदारेषु सत्यवत्या मैत्रस्य सुखमाविरस्ति तं प्रति सत्त्वगुण प्रादुर्भावात्तत्मपत्नीनां दुःखम् । ताः प्रति रजोगुण प्रा- दुर्भावात् तामलभमानस्य चैत्रस्थ मोहो भवति तं प्रति तमो- गुणसमुद्भवात् एवमन्यदपि घटादिकं लभ्य मानं सुखं करोति परैरपि ह्रियमाणं दुःखाकरोति उदासीनस्यापेक्षा विषयत्वेना- पतिष्ठते उपेक्षाविषयत्वं नाम मोहः मुइ वैचित्त्ये इ.त्यस्माद्धा- ता(शब्दनिष्पत्तेः उपेक्षणीयेषु चित्तवृत्त्यनुदयात्। तस्मात ·१५२ सर्वदर्शनसंग्रहः । मचे भावजातं सुखदुःख मोहात्मकं त्रिगुणप्रधानकारण कभव- गम्यते । तथाच श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रूयते अजामेको लोहितलाकणां वकीः प्रजाजनयन्ती सरूपाः । अजाह्येको जुषमाणोनुशेते जहात्ये ना भुक्तभोगामान्य इति ॥ अत्र लोहितलाशब्दा रञ्जकत्वप्रकाशकल्लावरक त्वसाध- मर्थात् रजसत्त्वतमोगुणवप्रतिपादनयराः । नवचेतनं प्रधानं चेतनानधिष्ठितं महदादिकार्थे न व्या- प्रियते अतः केनचिच्चेतनेनाधिष्ठाचा भवितव्यं तथाच सा- र्थदर्शी परमेश्वरः स्वीकर्तव्यः स्यादिति चेत् तदमङ्गतम् अचे- तनस्यापि प्रधानस्य प्रयोजन वशेन प्रवृत्त्युपपत्तेः दृष्टञ्च अचेतनं चेतनानाधिष्ठितं पुरुषार्थाय प्रवर्तमानं थथा वत्मविध्यर्थमचे- तनं तीरं प्रवर्तते यथा जलमचेतनं लोकोपकाराय प्रवर्तने तथाच प्रकृतिरचेतनापि पुरुषविभोक्षाय प्रवर्त्य ति । तदुकम् वत्मविद्धिनिमितं क्षीरस्य यथा प्रन्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्येति ॥ यस्तु परमेश्वरः करण या प्रवर्तक इति परमेश्वरास्तित्ववा- दिनां डिण्डिमः स प्रायेण गतः विकल्पानुपपत्तेः स किं सृष्टेः प्राक् प्रवर्तते सशुत्तरकालंवा आझे भरीराधभावेन दुःखा- नु त्यत्ती जीवानां दुःखप्रहाणेच्छानुपपत्ति: द्वितोये परस्परा- श्रयप्रसङ्गः करुण या सृष्टिः सृध्या च कारुण्यमिति। तस्मादचे- तनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य महदादिरूपेण परि- सामः पुरुषार्थप्रयुक्तः प्रधानपुरुष योगनिमित्तः । यथा नि- ।

·सांख्यदर्पनम् । १५३ यापार स्थाप्ययस्कान्तस्य सन्निधानेन लोहस्य व्यापार तथा निळापारस्थ पुरुषस्य सन्निधानेन प्रधानव्यापारो युज्यते प्रक- निपुरुषसम्बन्धश्च पसन्धवत्पर स्वरापेक्षानिबन्धनः । प्रकृति भोग्यतया भोक्तारं पुरुषमपेक्षते पुरुषोऽपि भेदाग्रहाबुद्धिच्छा- थापत्त्या तगतं दुःखत्रयं वारयमाण: कैवल्यमपेक्षते । तत्प्रकृति- पुरुषविवेकनिबन्धनं न च तदन्तरेण युक्तमिति कैवल्या) पुरुषः प्रधानमपेक्षते । यथा खलु कौचित् पसन्धी पथि सार्थेन गच्छ- तो दैवकृतादपप्लवात् परित्यक्तमा मन्दमन्दमितस्ततः परि- भ्रमन्तौ भयाकुला दैववशात् मंयोगमुपगच्छेतां तत्र चान्धेन पङ्गुः स्कन्धमारोपितः ततः पङ्गुदर्शितेन मार्गणान्धः समीहित स्थानं प्राप्नोति पङ्गुरपि स्कन्धाधिरूढः तथा परस्परापेच- प्रधानपुरुषनिबन्धनः सर्गः । यथोक्तम पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पसन्धवटुभयोरपि सम्बन्धस्तत्वतः सर्ग इति । ननु पुरुषार्थनिबन्धना भवतु प्रकृतेः प्रवृत्तिः निवृत्ति कथ- मुपपद्यत इति चेदुच्यते यथा भत्री दृष्टदोषा स्वैरिणी भीर पुन पैति यथा वा कृतप्रयोजना नर्तकी निवर्त्तते तथा प्रक- तिरपि । यथोकम रङ्गस्य दर्शयिला निवर्त्तते नर्तकी यथा मुत्यात् । पुरुषस्य तथात्मानं 'प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिरिति ॥ एतदर्थं निरीश्वरमाझ्यशास्त्र प्रवर्तककपिलानुसारिणां मतमुप- इति मदर्शनसंग्रहे मांख्यदर्शनम् ॥

·२५४ सर्वदर्शनसंग्रहः। elon साम्प्रतं मेश्वरसांख्यप्रवर्तकपतञ्जलिप्रतिमुनिमतमनुव मानानां मतमुपन्यस्यते । तत्र मांख्यप्रवचनापरनामधेयं यो- गशास्त्र पतञ्जलिप्रणीतं पादचतुष्टयात्मकम् । तत्र प्रथमे पादे अथ योगानुशासनमिति योगशास्त्रारम्भप्रतिज्ञां विधाय योग- श्चित्तत्तिनिरोध इत्यादिना योगलक्षणमभिधाय समाधि मप्रपञ्च निरदिक्षत् भगवान् पतञ्जलिः । द्वितीये तपःखाध्या- येश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग इत्यादिना व्युत्थितचित्तस्य क्रियायोगं यमादीनि पञ्च बहिरङ्गानि साधनानि । तीये देशबन्धश्चित्तस्य धारणेत्यादिना धारणाध्यानसमाधित्रयम- न्तरङ्ग संयमपद वाच्यं तत्रावान्तरफलं विभूतिजातम्। चतुर्थे जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः मिद्धय इत्यादिना सिद्धिपञ्चक प्रपञ्चनपुरःसरं परमं प्रयोजनं कैवल्यम् । प्रधानादीनि पञ्चविंश- तितत्वानि प्राचीनान्येव सम्मतानि षड्रिंशस्तु परमेश्वरः लोशक- मर्मविपाकाशयर परामृष्टः पुरुषः खेच्छया निर्माण कायमधि- ष्ठाय लौकिकवैदिकसम्प्रदायप्रवर्तकः संसाराङ्गार तप्यमानानां प्राणभृतामनुग्राहकश्च । ननु पुष्करपलाशवनिर्ले पस्य तस्य तापः कथमुपपद्यते येन परमेश्वरोऽनुग्राहकतया कक्षी क्रियते इति चेदुच्यते तापकस्य रजमः सत्त्वमेव तप्यं बुद्ध्यात्मना परिणमते इति सत्त्वे परितप्य- माने तमोवशेन तदभेदावगाहिपुरुषोऽपि तप्यत इत्युच्यते । तदुक्रमाचायः सत्त्वं तप्यं बुद्धिभावेन वृत्तं भावा ते वा राजसास्तापकास्ते ।

·पातञ्जलदर्शनम् । १५५ तप्याभेदग्राहिणी तामसी था वृत्तिस्तस्यां तय इत्युक्त श्रात्मेति । पतञ्जलिनाप्युक्तम् अपरिणामिनो हि भाक्त शक्तिरप्रतिसंक्रमा च परिणामि- न्यर्थ प्रतिसंक्रान्ते च तदृत्तिमनुभवतीति । भोक शक्तिरिति चिच्छक्तिरुच्यते मा चातोव परिणामिन्यथै बुद्धितत्त्वे प्रतिसंक्रान्ते च प्रतिविम्बिते तदृत्तिमनुभवतीति बुद्धा प्रतिविम्बिता सा चिच्छनिवद्धिच्छायापत्त्या बुद्धिवृत्त्यनुकार- वतीति भावः तथा शुद्धोऽपि पुरुषः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति तमनुपश्यन्नतदात्मापि तदात्मक दूत्र प्रतिभासत इति इत्थं तप्यमानस्य पुरुषस्थादरनैरन्तर्यदीर्घकालानुबन्धियमनियमा- द्यष्टाङ्ग योगानुष्ठानेन परमेश्वर प्रणिधानेन च सत्त्व पुरुषान्यता- ख्यातावनुपमवायां जातायामविद्यादयः पञ्चशाः ममूलका कषिता भवन्ति कुशलाकुश लाश्च कर्माशयाः समूलधातं हता भवन्ति ततश्च पुरुषस्य निर्लेपस्य कैवल्येनावस्थानं कैवल्यमिति सिद्धम। तत्राथ योगानुशासनमित्ति प्रथमसूत्रेण प्रेक्षावत्प्रत्यङ्ग विषय प्रयोजनसम्बन्धाधिकारिरूपमनबन्धचतुष्टयं प्रतिपाद्यते। अनाथशब्दोऽधिकारार्थः खोक्रियते अथशब्द स्थानेकार्थवे संभ- बति कथमारम्भार्थवपक्षे पक्षपातः सम्भवेत् । अथशब्दस्य मङ्ग लाद्यनेकार्थत्वं नामलिङ्गानुशासनेनानुशिष्टं मङ्गलानन्तरारम्भ- प्रश्नकालें स्वथो अयेति । अत्र प्रश्नकानयोरसंभवेऽपि पान- न्तर्यमङ्गलपूर्वप्रकृतापेक्षारम्भलक्षणानाञ्चतुर्णामर्थानां सम्भवा- 02 ·सर्वदर्शनसंग्रहः। दारम्भार्थत्वानुपपत्तिरितिचेन्मैवं मंस्थाः विकल्पासह त्वात् श्रा- नन्तर्यमथशब्दार्थ इतिपक्षे यतः कुतश्चिदानन्तर्य पूर्वत्ति- भावसाधारणात् कारणादानन्तयं वा । न प्रथमः नहि कश्चित क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकदिति न्यायेन सा जन्तुः किञ्चित् कृत्वा किञ्चित् करोत्येवेति तस्याभिधानमन्तरेणापि प्राप्ततया तदर्थाथशब्दप्रयोगवैयर्थप्रसक्तः । न चरमः शमाद्यनन्तरं योगस्य प्रवृत्तावपि तस्थानुशासनप्रध नप्रवृत्त्यनु बन्धतथा शब्दतः प्राधान्या- भावात् । न च शब्द तः प्रधानभूतस्यानुशासनस्य शमाद्यानन्तर्य- मथशब्दार्थः किं नस्यादिति वदितव्यम अनुशासनमिति हि शास्त्रमाह अनुशिष्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलसहितो योगो येन तदनुशासनमिति व्युत्पत्तेः अनुशासनस्य च तत्त्वज्ञान चिख्यापयिषानन्तरभावित्वेन शमदमाद्यानन्तर्य नियमाभावार जिज्ञासा ज्ञानयोस्तु शमाद्यानन्तर्यमानायते तस्माच्छान्तो दा- न्तउपरतस्तितिक्षुः श्रद्धा वित्तः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदित्यादिना। नापि तत्त्वज्ञानचिख्यापयिषानन्तर्यमथश- ब्दार्थः तस्य सम्भवेऽपि श्रोटप्रतिपत्तिप्रवृत्त्योरनुपयोगेनानभि- धेयत्वात् तथापि निःश्रेयमहेतुतया योगानुशासनं प्रमितं न वा श्राद्ये तदभावेऽपि उपादेयत्वं भवेत् द्वितीये तदभावेऽपि हेयत्वं स्थात् प्रमितं चास्य निःश्रेयमनिदानत्वम् अध्यात्म योगा- धिगमेन चैवं मत्वा धीरो हर्षशोको जहातीति श्रुतेः समाधा वचला बुद्धिस्तदा योगमवास्यसोति स्मृतेश्च अतएव शिव्य प्रश्न तपश्चरणरसायनाद्युपयागानन्तयं पराकृतम्। अथातो ब्रह्म ।

·पातञ्जलदर्शनम्। जिज्ञासेत्यत्र तु ब्रह्मजिज्ञासायाः अनधिकार्यत्वेनाधिकाऱ्यार्थ त्वं परित्यज्य माधनचतुष्टयमंपत्तिविशिष्टाधिकारिममर्पणाय शमदमादिवाक्यविहिताच्छमादेरानन्तर्य मथशब्दार्थ इति श- ङ्कराचार्यनिरटङ्कि। अथ मा नाम भूदानन्तार्थोऽथशब्दः मङ्गलार्थः किं न स्यात् न स्यान्मङ्गलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभा- वात्। अहिताभीष्टावाप्तिमङ्गलम् अभीष्टं च सुखावाप्निदुःख- परिहाररूपतये; योगानुशासनस्य च सुखदुः खनिवृत्त्यारन्यत- रत्वाभावान्न मङ्गलता। तथा च योगानुशामनं मङ्गलमिति न संपनीपद्यते मृदङ्गध्वनेरिवाथशब्द श्रवणस्य कार्यतया मङ्गलस्य वाच्यत्वलच्यत्वयोरसंभवाच्च यथार्थिका वाक्यार्थ निविशते तथा कार्य्यमपि निविशेत अपदार्थत्वाविशेषात पदार्थ पदार्थ एव हि वाक्याथै समन्वीयते अन्यथा शब्दप्रमाणकानां शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्ये ति मुद्राभङ्गः कृता भवेत् । ननु प्रा- रिमितप्रबन्ध परिममाप्तिपरि पन्थिप्रत्यू हव्यूहप्रशमनाथ शिष्टा- चारपरिपालनाय च शास्त्रारम्भे मङ्गलाचरणमनुष्ठेयम् मङ्ग- लादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते श्रा- युग्मत्पुरुषकाणि वीरपुरुषकाणि च भवन्तीत्य भियुक्तोकेः। भवति च मङ्गलार्थोऽथशब्दः । ॐ कारवायशब्दश्च द्यावेतो ब्रह्मण: पुरा। कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभाविति स्मृति- सम्भवात् तथाच वृद्धिराजित्यादौ दृयादिशब्दवदथशब्दो मङ्गलार्थः स्यादिति चेनौवं भाषिष्ठाः। अर्थान्तराभिधानाथ प्रयुक्तस्यायशब्दस्य वीणावेण्खादिध्वनिवच्छ्रवणे मङ्गलफल लोप- । RAMAN ·१५७ याव्यतिरेकेण प्रागुनदूषणानुषङ्गात् किमयमयशब्दोऽधिका- सर्वदर्शनसंग्रहः। पत्तेः । अथार्थान्तरारम्भवाक्यार्थधीफल कस्यायशब्दस्य कथम- व्यफलकतेति चेन्न अन्याथै नोयमानोदकुम्भोप लम्भवत् तत्सम्भ- वात् न च स्मृतियाकोपः माङ्गलिकाविति मङ्गलप्रयोजकत्ववि- वक्षया प्रवृत्तेः । नापि पूर्वप्रकृतापेक्षोऽधशब्दः फलत श्रानन्त- रार्थः अथानन्तर्यार्थ इत्यादि विमर्शवाक्ये पक्षान्त रोपन्यामे तत्सम्भवेऽपि प्रकृते तदसम्भवाच्च । तस्मात् पारिशेश्यादधिकार- पदवेद नोयप्रारम्भाऽथशब्द इति विशेषो भाव्यते। अथैध ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरित्यत्राथ शब्दः क्रतुविशेष प्रारम्भार्थः परिग्ट होतो थथा अथ शब्दानुशासनमित्य त्राथशब्दो व्याकर- पामारवाधिकारार्थः । तदभाषि व्यासभाव्ये योगसूत्र विवरण- परे अथेत्य यमधिकारार्थः प्रयुञ्चत इति तयाचख्या वाचस्पतिः । तस्मादयमथशब्दोऽधिकारद्योतको मङ्गलार्थश्चेति मिद्धमिति । नदित्यममुख्याथशब्दस्याधिकारार्थत्वपक्षे शास्त्रेण प्रस्तु यमानस्य योगस्यापवर्तनात् समस्त शास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन शास्त्रस्य सुखा- वबोधप्रवृत्तिरास्तामित्युपपन्नम् । ननु हिरण्यगर्भो योगस्थ बना नान्यः पुरातन इति याज्ञवल्क्यस्मतेः पतञ्जलिः कथं योगस्य शासितेति चेदद्धा श्रतएव तत्र तत्र पुराणादा विशि- व्ययोगस्य विप्रकीर्णतया दुर्गा ह्यार्थत्वं मन्यमानेन भगवता कृपा- सिन्धुना फणिपतिना सारं संजिघृक्षुणा अनुशासनमारब्धं न तु साक्षाच्छामनम्। यदायमथशब्दोऽधिकारार्थः तदैवं वाक्यार्थः सम्पयेत्त योगानशामनं शास्त्र मधिकृतं वेदितव्यमिति तत्र शास्त्रे ·पातञ्जलदानम् । १५६ व्युत्पाद्यमानतया योगः समाधनः मफलो विषयः तद्व्युत्पा- दनमवान्तरफल व्युत्पादितस्य योगस्य केवल्यं परमप्रयोजन शास्त्रयोगयोः प्रतिपाद्य प्रतिपादकभावलक्षण: सम्बन्धः योगस्य कैवल्यस्य च साध्यमाधनभावलक्षम् : सम्बन्धः स च श्रुत्यादिप्र- सिद्ध इति प्रागेवावादिषम्। मोक्षमपेक्षमाणाः श्रवणाधिकारिण इत्यर्थसिद्धम्। न चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादावधिकारिण- ऽर्थतः सिद्धिराशनीया तत्राथशब्देनानन्तर्याभिधाने प्रणा- डिकया अधिकारिस मर्पणसिद्धावार्थिक त्वशङ्कानुदयात् । अत- एवोतं श्रुतिप्राप्ने प्रकरणादीनामनवकाश इति। अस्थार्थः यत्र हि श्रुत्या अर्थी न लभ्यते तत्रैव प्रकरणादयोऽथें समर्पयन्ति नेतरत्र यत्र तु शब्दादेवार्थस्योपलम्भः तत्र नेतरस्य समावः शीघ्रबोधिन्या श्रुत्या बोधितेऽर्थे तविरुद्धार्थं प्रकरणादि सम- र्पयति अविरुद्धंवा न प्रथमः विरुद्धार्थबोधकस्य तस्य बाधित- त्वात् न चरमः वैयर्थात्तदाइ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- माख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षादिति । बाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या बाध्यते सदा । मध्यमानान्तु बाध्यत्वं बाधकत्वमपेक्षयेति च ॥ तस्मादिषयादिमत्त्वाड्रह्मविचारकशास्त्रवद्योगानुशासनं शास्त्र- मारम्भणीयमिति स्थितम् । ननु व्युत्पाद्यमानतया योग एवात्र प्रस्तुतो न शास्त्रमिति चेत् सत्यं प्रतिपाद्यतया योगः प्राधान्येन प्रस्तुतः स च तदि- षयेण शास्त्रेण प्रतिपाद्यत इति तत्प्रतिपादने करणं शास्त्र कर- ·सर्वदर्शनसंग्रहः। यथा णगोचरश्च कर्ट व्यापारी न कर्यगोचरतामाचरति । च्छेत्तुर्देवदत्तस्य व्यापारभूतमुद्यमननिपातनादिकर्म करणभू- तपरागोचरं न कर्मभूत वृक्षादिगोचरं तथा च वक्तः पतञ्जले: प्रवचन व्यापारापेक्षया योगविषयस्याधिकृतता करणस्य शास्त्र- स्याभिधानव्यापारापेक्षया तु योगस्यैवेति विभागः ततश्च योगशास्त्र स्थारम्भः सम्भावनां भजते अत्र चानुशासनीयो योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इत्युच्यते। ननु युजिोंग इति संयो- गार्थतया परिपठितात् युजेनिष्पन्ना योगशब्दः संयोगवचन एवं स्थान्न तु निरोधवचनः । अत एवोतं याज्ञवल्क्येन संयोगा योग इत्युको जीवात्मपरमात्मनारिति । तदेतद्यात जीवपरयाः संयोगे कारण स्यान्यतरकादेरसमः- वादजसंयोगस्य कणभक्षाक्षचरणादिभिः प्रतिक्षेपाच्च । मीमां- सकमतानुसारेण तदङ्गोकारेऽपि नित्य सिद्धस्य तस्य साध्यत्वा- भावेन शास्त्र वैफल्यापत्तेश्च धादूनामनेकार्थत्वेन युजेः समाध्य- र्थवोपपत्तेश्च । तदुक्तम् निपाताश्चापमर्गाश्च धातवश्चेति ते त्रयः। अनेकार्थाः स्मृताः सर्वं पाठस्तेषां निदर्शन मिति ॥ श्रतएव केचन युजि समाधावपि पठन्ति युज समाधाविति । नापि याज्ञवल्क्यवचनव्याकोपः तत्रस्थस्थापि योगशब्दस्य समा- ध्यर्थत्वात्। ममाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनोः । ब्रह्मण्येव स्थितिची सा समाधिः प्रत्यगात्मन इति ·पातञ्जलद नम्। नेनैवोकत्वाच्च । तदनं भगवता व्यासेन। योग: ममाधिरिति । यद्येवमष्टाङ्गयोगे चरमस्याङ्गस्य समाधित्वमुक्त पतञ्जलिना यम- नियमामन प्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधयोऽष्टाङ्गानि चोगस्येति। न चाङ्ग्येवाङ्गतां गन्तुमुत्सहते उपकार्थीपकारक- भावस्य दर्शपूर्ण मामप्रयाजादौ भिन्नायतनत्वेनात्यन्तभेदादतः समाधिरपि न योगशब्दार्थी युज्यत इति चेत्तन्न युज्यते व्युत्पत्तिमात्राभिधित्मया तदेवार्थमावनिर्भासं खरूपन्यमिव समाधिरिति निरूपितचरमाङ्गवाचकेन समाधिशब्देनाङ्गिजो योगस्थाभेदविवक्षया व्यपदेशोपपत्तेः न च व्युत्पत्तिबलादेव सर्वच शब्दः प्रवर्त्तते तथात्वे गच्छतीति गोरिति व्युत्पत्तेः तिष्ठन, गौर्न स्यात गच्छतो देवदत्तस्य स्थात प्रतिनिमित्तञ्च प्राग- कमेव चित्तवृत्तिनिरोध इति तदुक्तं योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इति। ननु वृत्तीनां निरोधश्चेद्योगोऽभिमतस्तामां ज्ञानत्वेना- माश्रयतया तन्निरोधोऽपि प्रध्वंसपदवेदनीयस्तदाश्रयो भवेत प्रागभावप्रध्वंसयोः प्रतियोगिसमानाश्रयत्वनियमात तप्तशा- पपन्नवयन्धी विकरोति हि धर्मिणमिति न्यायेनात्मनः कौट स्यं विहन्येतेति चेत्तदपि न घटते निरोधानां प्रमाणवि- पर्यायविकल्पनिद्रास्टतिखरूपाणां वृत्तीनामन्तःकरणाद्यपर- पायचित्तधर्मत्वाङ्गोकारात् कूटस्थनित्या चिच्छक्तिरपरि- णामिनी विज्ञानधर्माश्रयो भवितुं नाहत्येव । नच चितिशके रपरिणामित्वमसिद्धमिति मन्तव्यं चितिशतिरपरिणामिनी मदा ज्ञात्वात् न यदेवं न तदेवं यथा चित्तादि इत्याद्यनुमान- ·१६२ सर्वदनिसंग्रहः । SE सम्भवात् तथा यद्यमी पुरुषः परिणामी स्यात्तदा परिणामस्य कादाचित्रकलातामा चित्तवृत्तीनां सदाज्ञाटत्वं नोपपद्येत चिद्रूपस्य पुरुषस्य सदैवाधिष्ठात्रवेनावस्थितस्य यद न्तरङ्गनिर्मल सत्त्वं तस्यापि सदैव स्थितत्वात् येन येनार्थेनोपरक्तं भवति तस्य दृश्य स्य. सदैव चिच्छायापत्त्या भानोपपत्त्या पुरुषस्य निःमङ्गत्वं सम्भवति ततश्च सिद्धं तस्य सदाज्ञाट त्वमिति न काचित् परि- णामित्वाशशावतरति । चित्तं पुनर्वेन विषयेणोपरतं भवति स विषयो ज्ञातः यदुपरक्तं न भवति तद ज्ञातमिति वस्तु नोऽय- स्कान्तमणिकल्पस्य ज्ञाना नकारणभूतोपरागानुपरागधर्मि- वाद यासधर्मकं चित्तं परिणामि इत्युच्यते । ननु चित्तस्थे- न्द्रियाणां चाहङ्कारिकाणां सर्वगतलान सविषयैरस्ति सदा सम्बन्धः तथाच सर्वेषां सर्वदा सर्वत्र ज्ञानं प्रसज्येत सर्वगत- खेऽपि चित्तं यत्र शरीरे वृत्तिमत् तेन शरीरेण सह सम्बन्धो येषां विषयाणां तेब्वेवास्य ज्ञानं भवति नेतरोश्वित्यतिप्रसङ्गाभा- वाद त एवायस्कानमणिकल्पा विषयाः अयःमधर्मकं चित्तमि- न्द्रिय प्रणालिकाभिम बध्योयर जयन्ति। तस्माञ्चित्तस्य धी वृत्तयो नात्मनः तथाच श्रुनिः कामः सङ्कल्यो विचिकित्मा श्रद्धा अश्रद्धा तिरधतिरित्येतत्मब्वे मन एवेति। चिच्छतर- परिणामित्वं पञ्चशिखाचार्य राख्यायि अपरिणामिनी भोश- किरिति पतञ्जलिनापि सदाज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभाः पुरुष- स्यापरिणामित्वादिति । चित्तपरिणामित्वेऽनुमानमुच्यते चित्तं परिणामि ज्ञाताज्ञातविषयत्वात् श्रोत्रादिवदिति । परिणामश्च ।

·: पातञ्जलदर्शनम्। त्रिविधः प्रसिद्धः धर्मलक्षणावस्याभेदात् धर्मिणश्चित्तस्य नी- लाद्यालोचनं धर्मपरिणामः यथा कनकम्य कटकमुकुट केयू- रादि धर्मस्य वर्तमानत्वादिलक्षणपरिणामः नीलाद्यालाचनस्य स्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः कनकादेस्तु नवपुराणत्वादिरव- स्थापरिणामः। एवमन्यत्रापि यथासम्भवं परिणामत्रित यम- हनीयं तथाच प्रमाणादिवृत्तीनां चित्तधर्मत्वात्तनिरोधोऽपि तदाश्रय एवेति न किञ्चिदनुपपन्नम् । ननु वृत्तिनिरोधो योग इत्यङ्गीकारे सुषुम्यादी विक्षिप्त- मूढादिचित्तवृत्तीनां निरोधसम्भवाद्योगत्वप्रसङ्गः न चैतद्युज्यते चिप्ताद्यवस्थासु क्लेशप्रहाणादेरसम्भवानिःश्रेयसपरिपन्थित्वाच। तथा हि क्षिप्तं नाम तेषु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणमस्थिरं चित्त- मुच्यते। तमासमुद्र मनं निद्रावृत्तिमच्चित्तं मूढमिति गीयते । चिप्तादिशिष्टं चित्तं विक्षिप्तमिति गीयते। विशेषो नाम चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवहढमिति न्यायेनास्थिरस्थापि मन- सः कादाचितक समुद्भूतविषयस्यैर्यमम्भ वेन स्थैर्यम् । अस्थिरत्वञ्च खाभाविकं व्याध्याद्यनुशयजनितं वा। तदाह व्याधियानसंशय- प्रमादाल स्थाविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपा स्तेऽन्तराया इति। तत्र दोषत्र यवैषम्यनिमित्तो ज्वरादियाधिः चित्तस्थाकर्मण्यत्वं त्यानं विरुद्धकोटिदयाव- गाहि ज्ञानं संशयः समाधिसाधनानाम भावनं प्रमादः शरी- रवाञ्चित्तगुरुत्वादप्रवृत्तिरालस्यं विषयाभिलाषाऽविरतिः अतस्मिंस्तद्धिान्ति दर्शनं कुतश्चिनिमित्तात्. समाधिभूमेर- ·सर्वदर्शनसंग्रहः । लाभोऽलब्धभूमिकत्वं लब्धायामपि तस्यां चित्तस्थाप्रतिष्ठा अन- वस्थितत्वमित्यर्थः । तस्मान्न सन्तिनिरोधो योगपक्षनिक्षेपमईति इति चेनौवं वाचः हेयभूनक्षिप्ताद्यवस्थात्रये वृत्तिनिरोधस्य हेच- वसम्भवेऽप्युपादेययोरेकाग्रनिरुद्धावस्थयोईत्तिनिरोधस्य यो- गलमम्भवात् एकतानं चित्तमेकाग्रमुच्यते निरुद्धसक लत्तिक संस्कारमात्रशेषं चित्तं निरुद्धमिति भण्यते। सच समाधिदि विधः सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातभेदात् तत्रैकाग्र- चेतमि यः प्रमाणादिवृत्तीनां वाह्यविषयाणां निरोधः म सम्प्रज्ञातसमाधिः सम्यक् प्रज्ञायतेऽस्मिन् प्रकृतेर्विविकतया चि. तमिति व्युत्पत्तेः । स चतुर्विधः सवितर्कादिभेदात् समाधि- नीम भावना सा च भाव्यस्य विषयान्तरपरिहारेण चेतसि पुनः पुनर्निवेशनं भाव्यञ्च द्विविधम् ईश्वर स्तत्त्वानि च तान्यपि विविधानि जडाजडभेदात् जडानि प्रकृतिमहदहङ्कारादीनि चतुर्विंशतिः अजडः पुरुषः । तत्र यदा पृथिव्यादीनि स्थूलानि विषयत्वेनादाय पूर्वापरानुसन्धानेन शब्दार्थ लेख्यमन्भेदेन च भावना प्रवर्तते म समाधिः सवितर्कः यदा तन्मानान्त:कर- रण लक्षणं सूक्ष्मं विषयमालम्ब्य देशाद्यवच्छेदेन भावना प्रवर्तते नदा सविचारः यदा रजस्त मोलेशानुविद्धं चित्तं भाव्यते तदा सुख प्रकाशम् यस्य मत्त्व स्यो २ कात् सानन्दः यदा रजस्त मोले- शानभिभूतं यद्धं सत्त्व मालम्ब नौ कृत्य या प्रवर्तते भावना तदा तस्यां सत्त्वस्य न्यग्भावाञ्चितिश को रुद्रेकाच्च सत्त्वमात्रावशेषलेन मास्मितः समाधिः वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात ·मातचलदर्शनम्। मम्प्रज्ञात इति सर्वत्तिनिरोधे वमन्प्रज्ञातः समाधिः । ननु सर्ववृत्तिनिरोधी योग इत्युक्त सम्प्रज्ञाले व्याप्तिर्न स्थात् तत्र मत्त्वप्रधानायाः मत्त्व पुरुषान्यताख्यातिलक्षणाया वृत्तेरनिरा- धादिति चेत्तदेतद्यात क्लेशकर्मविपाकाश थपरिपन्थिचित्त - त्तिनिरोधी योग इत्यङ्गोकारात् क्लेशाः पुनः पञ्चधा प्रसिद्धाः अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः । नन्वविद्येत्यच किमा श्रीयते पूर्वपदार्थप्राधान्यम् अमक्षिक वर्त्तत इतिवत् उत्तर पदार्थ प्राधान्यं वा राजपुरुष इतिवत् अन्य पदार्थप्राधान्यं वा श्रमक्षिको देश इतिवत तत्र न पर्वः पूर्वपदार्थप्रधानले अविद्यायां प्रसज्य प्रतिषेधोपपत्ता क्लेशादि- कारकत्वानुपपत्तेः अविद्याशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वाभावापत्तेश्च न द्वितीयः कस्यचिदभावेन विशिष्टाया विद्यायाः क्लोशादिपरिप- न्थित्वेन तद्दोजत्वानुपपत्तेः न हतीयः नञोऽस्यानां बहुत्री- हिवा चोत्तरपद लोप इति वृत्तिकारवचनानुसारेण अविद्य- गाना विद्या यथाः सा अविद्या बुद्धिरिति शमाधिसिद्धो तस्या अविद्यायाः क्ले शादियोजत्वानुपपत्तेः विवेकख्यातिपूर्वकम- त्तिसम्पन्नायास्तस्यास्तथालाप्रसाच्च उक्तञ्च अस्मितादीनां शानामविद्यानिदानत्वम् । अविद्या क्षेत्रत्वमुत्त रेषां प्रसुप्तत- नुविच्छिन्नादाराणामिति। तत्र प्रसुप्तत्वं प्रबोधसहकार्यभावेना- नभिव्यक्तिः तनुलं प्रतिपक्षभावनया शिथिलीकरणं विच्छिन्नत्वं बलवता क्लेशेनाभिभव: उदारत्वं सहकारिमन्निधिवशात् का- यंकारित्वम् । तदुक्तं वाचस्पतिमि श्रेण व्यामभाव्य व्याख्यायाम् ·सर्वदर्शनसंग्रहः। प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तनुदग्धाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नादाररूपाञ्च क्लेशा विषयसङ्गिनामिति ॥ इन्दवत् स्वतन्त्रपदार्थ यानवगमाद्भयपदार्थप्रधानत्वं नाश- ङ्कितम्। तस्मात् पक्षदयेऽपि क्लेशादिनिदानत्वमविद्यायाः प्रसिद्धं हीयेतेति चेत् तदपि न शोभनं विभाति पर्युदासशक्तिमाश्रि- त्याविद्याशब्देन विद्याविरुद्ध स्थ विपर्यय ज्ञानस्याभिधानमिति वृद्धैरङ्गीकारात् । तदाइ नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिषेधकः। वदत्य ब्राह्मणाधीवन्यमात्रविरोधिनाविति। वृद्धप्रयोगगम्या हि शब्दार्था: सर्व एव नः । नेन यच प्रयुक्तो थो न तस्मादपनीयत इति ॥ वाचस्पतिमित्रैरप्युक्तं लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयाः सम्बन्धः लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नत्र उत्तरपदाभि- धेयोपमर्द कस्य तद्विरुद्धतया तत्र तबोपलब्धेरिहापि तद्विरुद्धे प्रवृत्तिरिति। एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् अनित्याचिदुःखानात्मसु नित्य चिसुखात्मख्यातिरविद्येति । अतस्मिंस्तदुद्धिर्विपर्यायः इत्युक्तं भवति तद्यथा अनित्ये घटादौ नित्यत्वाभिमान अपना कार्यादी शुचित्व प्रत्ययः । स्थानादीजादवकृम्भान्निव्यन्दानिधनादपि । कायमाधेयशाचत्वात् पण्डिता यहिं विदुरिति ।। परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिनिरोधाच्च दुःखमेव सर्च विवे- ·पातञ्जलदर्शनम् । किन इति न्यायेन दुःखे स्त्रक्चन्दनवनितादौ सुखत्यारोप: अनात्मनि देहादावात्मबुद्धिः। तदुक्तम् अनात्मनि च देहादावात्मबुद्धिस्तु देहिनाम् । अविद्या तकृतो बन्धस्तन्ना मोक्ष उच्यत इति ॥ एवमियमविद्या च तुयादा भवति । नन्वेतेष्वविद्याविशेषेषु कि- च्चिदनुगतं मामान्यलक्षणं वर्णनीयम् अन्यथा विशेषस्थामिद्धेः । तथाचोतं भट्टाचार्य: मामान्य लक्षणं त्यका विशेष स्वैव लक्षणम न शक्यं केवलं वनुमतोऽप्यस्य न वाच्यतेति ॥ तदपि न वाच्यमतस्मिंस्तदुद्धिरिति मामान्यलक्षणाभिधानेन दत्तोत्तरत्वात् । सत्त्व पुरुषथोरहमस्मीत्येकताभिमानोऽम्मिता तदप्युक्तं दृकदर्शनशक्त्यारेकात्मत्वाभिमानोऽस्मितेति । सुखाभि- ज्ञस्थ सुखानुस्मृतिपूर्वकः सुखसाधनेषु हष्णारूपो गर्द्धा रागः । दुःखज्ञस्य तदनुस्मृतिपुरस्सरन्तत्साधनेषु निन्दा द्वेषः तदुक्क सुखानुशयो रागः दुःखानुशयी द्वेष इति । किमत्रानुशयिशब्दे ताच्छोल्यार्थे णिनिरिनिर्वा मत्वर्थीयोऽभिमतः नाद्यः सुप्य- जातो णिनिस्ताच्छील्य इत्यत्र सुपीति वर्तमाने पुनस्सुव्य- हणस्य उपसर्गनिवृत्त्यर्थत्वेन सेोपमाद्धातोर्णिनेरनुत्पत्तेः यथा- कथञ्चिदङ्गीकारेऽपि प्रचाञ्जितीति वृद्धिप्रभक्तावतिशाय्यादि- पदवदनु शायिपदस्य प्रयोगप्रसङ्गात न द्वितीयः एकाक्षरात् कृतो जातेः सप्तम्याञ्च न तो स्मृताविति तत्प्रतिषेधादत्र चानुशयशब्द खाजन्तत्वेन कृदन्तत्वात् तम्माद नु- ·१६८ सर्वद नसंग्रहः। शयिशब्दो दुरुपपाद इति चेत् नै तद्रं भावानवबोधात् प्रा- यिकाभिप्रायमिदं वचनम् । अतएवोक्तं वृत्तिकारण द्वतिकरणो विवक्षार्थः भवत्राभिसम्बध्यत इति। तेन क्वचिद्भवति कार्यो कार्य्यिकस्तण्डली तण्डुलिक इति तथाच वदन्तात् जातेश्च प्रतिषेधस्य प्रायिकत्वम् अनुशयशब्दस्य कृद- ततया दुरुपपत्तिरिति मिद्धं पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःखानु- भववासनाबलात् सदस्य प्राण मन्मात्रस्या कमरा च विदुषः सञ्जायमानः शरीरविषचादेर्भम वियोगा माभूदिति प्रत्यहं निमित्तं विना प्रवर्तमानोभयरूपोऽभिनिवेशः पञ्चमः लोशः। मा च भूवं हि भूयासमिति प्रार्थनाथाः प्रत्यात्ममनुभवञ्चि- द्धत्वात् तदाह खर सवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेश इति। ते चाविद्यादयः पञ्च सांभारिकविविधदुःखेोपहार- हेतुलेग पुरुषं क्लिमन्तीति क्लेशाः प्रसिद्धवाः । कम्माणि विहित प्रतिषिद्धरूपाणि ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादी- नि विपाकाः कर्म फलानि जात्यायुभीगा: श्राफलविपाका- चिन्तभूमौ ओरत इत्याशयाः धर्माधर्मसंस्काराः तत्परिपन्थि- चित्तवृत्तिनिरोधो योगः निरोधो नाभावमात्रमभिमतं तव तुच्छ त्वेन भावरूपसंस्कारजननक्षमत्वामभवात् किन्तु तदाश्रयो मधुमतीमधुप्रतीकाविशोकामंस्कारशेषताव्यपदेश्यः चित्तस्याव- स्थाविशेषः निरुध्यन्तेऽस्मिन प्रमाणाद्याञ्चित्तवृत्तय इति व्युत्प- तेस्पपनः। श्रभ्यामवैराग्याभ्यां वृत्तिनिरोधः तत्र स्थित योऽभ्यासः । प्रकाशप्रवृत्तिपत्तिरहितस्य चित्तस्य स्वरू- ।

·पातञ्जलदर्शनम्। । पनिष्ठः परिणामविशेषः स्थितिः । तनिमित्तीकृत्य यत्नः पुनः पुनस्तथा त्वेन चेतसि निवेशनमभ्यासः । चर्मणि दीपिनं इन्ती- तिवनिमित्तार्थेयं सप्तमीत्युक्तं भवति । दृष्टानुअविकविषयवि- पास्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् । ऐहिकपारत्रिकविषयादी दोषदर्शनानिरभिलाषस्य ममैते विषया वयाः नाहमेतेषां पश्य इति विमर्शी वैराग्यभित्युकं भवति । समाधिपरिपन्थि- क्लेशतनूकरणार्थं समाधिलाभार्थञ्च प्रथम क्रियायोगविधान- परेण योगिना भवितव्यं क्रियायोगसम्पादने अभ्यासवैराग्ययोः सम्भवात्। तदुत भगवता आरुरक्षा योगं कर्य कारण मुच्यते । योगारूढस्थ तस्यैव शमः कारणमुच्यते इति ॥ क्रियायोगोपदिष्टः पतञ्जलिना तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग इति। तपःखरूपं निरूपितं याज्ञवल्क्येन विधिनाजोन मार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषण प्रास्तषसां तप उत्तममिति ॥ प्रणवगायत्रीप्रतीनामध्ययनं स्वाध्याय इति । तेच मन्त्रादि- विधाः वैदिकास्तान्त्रिकाच वैदिकाच द्विविधाः प्रगीता अप्र- गीताश्च । तच प्रगीता: सामानि अप्रगीताश्च द्विविधाः छन्दो बद्धास्तद्विलक्षणाश्च । तत्र प्रथमा चचः द्वितीया यजूंषि । त- टुक्त जैमिनि ना तेषाम्मग यत्रार्थवशेन पाद व्यवस्था गीतिघु सा- साख्या शेषे यजुः शब्दः इति । तन्त्रेषु कामिककारण प्रपञ्चाद्या- ·सर्वदनिसंग्रहः। गमेषु थे ये वर्णितास्ते तान्त्रिकाः। ते पुनर्मन्त्रास्विविधाः स्त्रीपु- नपुंसकभेदात्तदाह स्त्रीपुनपुंसकत्वेन त्रिविधा मन्त्रजातयः । स्त्रीमन्ना वशिजायान्ताः नमोऽन्ताः स्युर्नपुंसकाः ॥ शेषाः पुमांसस्ते शस्ता: सिद्धा वश्यादि कर्मणोति ॥ नापनादिसंस्काराभावेऽपि निरस्तममहादोषत्वेन सिद्धिहेत- वात् सिद्धवम् । स च संस्कारो दशविधः कथितः शारदातिलके मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धिदायिनः । निर्दोषतां प्रयान्याश ते मन्त्राः साधु संस्कृताः ।। जननं जीवन व ताडनं बोधन तथा। अभिषेकोऽथ विमलीकरणाप्यायने पुनः । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥ मन्त्राणां माटकावर्णादुद्धारो जननं स्मृतम् । प्रणवान्तरितान् कृत्वा मन्त्रवर्णान् जपेत् सुधीः । मन्त्रार्णम या तद्धि जीवनं संप्रचक्षते ॥ भन्सवर्णन् समालिख्य ताडयेचन्दनाम्भमा । प्रत्येकं वायुवीजेन ताडनं तदुदाहृतम् ॥ विलिख्य मन्त्रवणांस्तु प्रसनैः करवीरजैः । मन्त्राक्षरेण सङ्ख्यातहन्यात्तद्दोधनं मतम ॥ खतन्त्रोतविधानेन मन्त्री मन्त्रासयया। अश्वत्थ पल्लवैमन्त्रमभिषिञ्चेद्विाद्धये ॥ सञ्चिन्य मनसा मन्त्र ज्योतिर्मन्त्रेण निर्द इत् ।

·ঘানপ্পলমুল।
१७१
मन्ने मलत्रयं मन्त्री विमलीकरणं हि तत् ॥
तारव्योमानिमनुयुक् ज्योतिर्मन्त्र उदाहृतः ॥
कुशोदकेन जप्तेन प्रत्यर्थं प्रोक्षणं मनोः ।
वारिवीजन विधिवदेतदाप्यायनं मतं ॥
मन्त्रेण वारिणा मन्त्र तर्पणं तर्पणं स्मृतम् ।
तारमायारमायोग मनोर्दीपनमुच्यते ॥
जप्यमानस्य मन्त्रस्य गोपनं वप्रकाशनम्।
संस्कारा दश मन्त्राणां सर्व्वतन्त्रेषु गोपिताः ।
यत्कृत्वा सम्प्रदायेन मन्त्री वाञ्छितमश्नुते ॥
रुद्धकीलितविच्छिन्नं सुप्तभप्तादयोऽपि च ।
मन्त्रदोषाः प्रणश्यन्ति संस्कारैरेभिरुत्तमैरिति ।
तदलमकाण्डताण्डवकल्पेन मन्त्रशास्त्र रहस्योद्घोषणेन ।
ईश्वरप्रणिधानं नामाभिहितानामनभिहितानाञ्च सा-
मां क्रियाणां परमेश्वरे परमगुरी फलानयेक्षया समर्पणम्।
अत्रेदमुक्तम्
कामतोऽकामतो वापि यत्करोमि शुभाशुभम ।
तत्मब्वं त्वयि विन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहमिति ॥
क्रियाफलसन्यासोऽपि भक्तिविशेषापरपर्यायं प्रणिधानमेव
फलाभिसन्धानेन कर्मकरणात्। तथाच गीयते गीतासु
भगवता
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुमी ते मङ्गोऽस्वकर्माणीति ॥
x2

·१७२ सर्वदनसंग्रहः । फलाभिसन्धेरुपघातकत्वमभिहितं भगवद्भिर्नीलकण्ठभारती श्रीचरणैः अपि प्रयत्न सम्पन्न कामेनोयहतं तपः । न तुष्टये महेशस्य श्वलीढमिव पायसमिति ॥ सा च तपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानात्मिका क्रिया योगसाधनाला- द्योग इति । शुद्धसारोपलक्षणावृत्त्याश्रयणेन निरूप्यते यथायु- घृतमिति। मुहमारोपलक्षणा नाम लक्षणाप्रभेदः । मुण्यार्थषाध तद्योगाभ्यामर्थान्तरप्रतिपादनं लक्षणा सा द्विविधा रूढिमूला प्रयोजनमूला च तदुक्तं काव्यप्रकाशे मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अज्यार्थी लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रियेति ॥ तच्छब्देन वक्ष्यत इत्याख्याते गुणीभूतं प्रतिपादनमात्रं परा- मृश्यते। मा लक्षणेति प्रतिनिर्दिश्यमानापेक्षया तच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गखोपपत्तिः । तदुक्तं कैयौः निर्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्य- मानयारक्यमापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तनिङ्गमुपा- ददत इति । तत्र कर्माणि कुशल इत्यादि रूढिलक्षणाया उदा- हरणं कुशान् लातीति व्युत्पत्त्या दीदानकर्तरि यौगिक कुशलपदं विवेचकलसारूप्यात् प्रवीणे प्रवर्त्तमानं अनादिद्ध- व्यवहारपरम्परानुपातित्वेनाभिधानवत् प्रयोजनमनपेच्य प्रव- तते। तदाह निरूढालक्षणाः काश्चित् सामादभिधानवदिति। तस्मात् रूढिलक्षणायाः प्रयोजनापेक्षा नास्ति । यद्यपि प्रयुक्तः ·पावञ्चलदर्शनम् । १७३ शब्दः प्रथमे मुख्यार्थं प्रतिपादयति तेनार्थनार्थान्तरं लक्ष्यत इति अर्थधीयं लक्षणा तथापि तत्प्रतिपादके शब्दे समारो- पितः सन् शब्दव्यापार इति व्यपदिश्यते। एतदेवाभिप्रेत्योक्तं लक्षणारोपिता क्रियेति। प्रयोजन लक्षणा तु षविधा उपादा- লল যা অস্বাৰা নাম্বাৰম্বালা सारोपा शुद्धसाध्यवसाना चेति । कुन्ताः प्रविशन्ति मञ्चाः क्रोशन्ति गौवाहीकः गौरथं प्रायुधतं आयुरेवेद मिति यथा- क्रममुदाहरणानि द्रव्यानि । तदुक्तम् स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ खसमर्पणम। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शद्वैव मा द्विधा । भारोपान्या तु धोका विषयी विषयस्तथा। विषय्यन्तःकतेऽन्यस्मिन् मा स्थात् माध्यवसानिका ।। भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्बन्धान्त रतस्तथा । गौण शुद्धा च विज्ञेया लक्षणा तेन षड्विधेति ॥ तदलं काव्यमीमांसामर्मनिर्मन्यनेन । स च योगा यमादिभेदवशादष्टाङ्ग इति निर्दिष्टः । तत्र यमा अहिंसादयः । तदाह पतञ्जलिः अहिंसामत्यास्तेयब्रह्म- चापरिग्रहा यमा इति। नियमाः शौचादयः । तदप्याह शौचमन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा इति। एते च यमनियमा विष्णुपुराणे दर्शिताः ब्रह्मचर्यमहिमां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् मेवेत योगी निष्कामा योग्यतां खं मनोनयन ॥

·१७४ सबंदर्शनसंग्रह खाध्यायशाचसन्तोषतपांसि नियमात्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि परं परस्मिन् प्रवणं मनः ॥ एते यमाः मनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः । विशिष्ट फलदाः कामे निष्कामाणां विमुक्तिदा इति ॥ स्थिरसुखमासनं पद्मासनभद्रासनवीरासनस्वस्तिकासनदण्ड- कासन सोपाश्रयपर्यक्रौञ्चनिषदनोष्ट्रनिषदनसमसंस्थानभेदा- হয়নি पादाङ्गुष्ठी निबन्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु। जापरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतले उभे। पद्मासनं भवेदेतत् सर्वेषामभिपूजितम् । इत्यादिना याज्ञवल्क्यः पद्मासनादिस्वरूपं निरूपितवान् तत्सव ततएवावगन्तव्य मा तस्मिन्नासन स्थैर्ये सति प्राणायामः प्रतिष्ठिता भवति। स च श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदखरूपः तच श्वासो नाम वाह्यस्य वायोरन्तरानयनम्। प्रश्वासः पुनः कोष्ठस्य वहिनि:सा- रणम्। तयोरुभयोरपि सञ्चरणाभावः प्राणायामः । ननु नेदं प्राणायाममामान्यलक्षणं तद्विशेषेषु रेचकपूरककुम्भकप्रकारेषु तदनुगतेरयोगादिति चेन्नैष दोषः सर्वत्रापि श्वासप्रश्वासगति- विच्छेदसम्भवात् तथा हि कौष्ठस्य वायोर्वहिनि:सरणं रेचकः प्राणायामः प्रश्वासत्वेन प्रागुक्तः । वायवायारन्तारणं चरमः थः श्वासरूपः । अन्तस्तम्भवृत्तिः कुम्भ कः यस्मिन् जलमिव कुम्भ निश्चलतया प्राणाख्यो वायुरवस्थाप्यते । तत्र सर्वत्र श्वासप्र- श्वासदयगतिविच्छेदोऽस्येवेति नास्ति शङ्कावकाशः। तदुनं ·पारघट्ट घटीभ्रान्ति न्यायो नाद्याः पुनः पुनः ॥ पातञ्चलदर्शनम्। तस्मिन् मति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायाम इति । स च वायुः सूर्योदयमारभ्य सार्द्धघटिकाइयं घटीयन्त्रस्थितघट- भ्रमणन्यायेन एकैकस्यां नामां भवति एवं सत्य हर्निशं श्वास- प्रश्वासयोः षट्शताधिकै कविंशतिसहस्राणि जायन्ते । अतएवोत्रं मन्चसमर्पण रहस्यवेदिभिरजपामन्त्रसमर्पणे षट्शतानि गणेशाय षटसहस्रं खयम्भुवे । विष्णवे षट्सहस्रञ्च षट्सहस्रं पिनाकिने ॥ सहस्रमेकं गुरवे सहस्रं परमात्मने । महसमात्मने चैवमर्पयामि कृतं जपमिति ॥ तथा नाडीसचरणदशायां वायोः सञ्चरणे पृथिव्यादीनि त- यानि वर्णविशेषवशात् पुरुषार्थाभिलाषुकः पुरुषैरवगन्तव्यानि । तदुक्रमभियुक्तः सार्द्धं घटीद्वयं नाडीरेकै कार्कीदयात् वहेत् । - शतानि तस्य जायन्ते निश्वासोच्छामयोन। खखषट्कदिकः मझ्याहोराचे सकले पुनः ॥ षत्रिंश गुणवर्णानां या वेला भणने भवेत्। सा वेला मरुतो नाड्यन्तरे सञ्चरतो भवेत् ।। प्रत्येक पञ्च तत्त्वानि नाडोस वहमानयोः। वहन्यहर्निशं तानि ज्ञातव्यानि यतात्मभिः ॥ ऊद्धं वझिरधस्तायं तिरश्चीनः समीरणः । भूमिमर्द्धपुटे व्योम सर्वगं प्रवत् पुनः ॥

·सर्वदनिसंग्रहः।
वायोर्वरपां पृष्टव्या व्योम्नस्तत्त्वं वइत् क्रमात् ।
वहन्योरुभयोनीद्योज्ञातव्योऽयं यथाक्रमम् ॥
पृथ्व्या: पलानि पञ्चाशच्चत्वारिंशत्त थाम्भमः ।
अग्नेस्त्रिंशत् पुनर्वायोविंशतिर्नभसो दश ।।
प्रवाहकालमयेयं हेतुर्विदलयोरथ ॥
पृथ्वो पञ्चगुणा तोयं चतुर्गुणमथानलः ।
त्रिगुणद्विगुणा धाधुर्विषदेकगुणं भवेत् ॥
गुणं प्रति दश पलान्युयों पञ्चाशदित्यतः ।
एकैकहानिस्तायादेस्तथा पञ्च गुणाः चितेः ।
गन्धारमश्च रूपाञ्च स्पर्शः शब्दः क्रमादमी ॥
तत्त्वाभ्यां भूजलाभ्यां स्थात् शान्तिकार्ये फलोन्नतिः ।
दीप्तास्थिराधिकात्ये तेजोवाय बरेषु च ॥
पृथ्व्यप्तेजोमरुद्दोमतत्त्वानां चिमुच्यते
श्राद्ये स्वैय्ये खचित्तस्य शैत्ये कामोद्भवो भवेत् ॥
हतीये कोपमन्नापा चतुर्थे चञ्चलात्मता ।
पञ्चमे शून्यतैव स्यादथवा धर्मवासना ॥
श्रुत्योरङ्गएको मध्याजल्यौ नासापुटद्दये।
एक्कणोः प्रान्त्यकोपान्याङ्गुली शेषे दृगन्तयोः ।।
न्यस्थान्त पृथिव्यादितत्त्वज्ञानं भवेत् क्रमात् ।
पीतश्वेतारुणश्यामविन्दुभिर्निरुपाधि खमित्यादिना ।।
यथावदायुतत्त्वमवगम्य तनियमने विधीयमाने विवेकज्ञाना-
चरणकर्मक्षयो भवति । तपा न परं प्राणायामादिति।
--

·यातञ्जलदर्शनम्। १७७ दयन्ते भायमानानां धानां हि यथा मलाः । प्राणायामैसु दह्यन्ते तददिन्द्रिय पन्नगा इति च ॥ तदेवं यमादिभिः संस्कृतमनस्वस्य योगिनः संयमप्रत्याहारः कर्तव्यः चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां प्रतिनियतरञ्जनीयकोपनीय- मोहनीयप्रवणत्वप्रहाणेनाविकतखरूपप्रवणचित्तानुकारः प्रत्या- हारः इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रतीपमाहियन्तेऽस्मिन्निति व्युत्प- तेः। ननु तदा चित्तमभिनिविशते नेन्द्रियाणि तेषां वाह्यवि- षयत्वेन तत्र भामर्थ्याभावादतः कथं चित्तानुकारः श्रद्धा अत- एव वस्तुतस्तस्यासम्भवमभिमन्धाय सादृश्यार्थमिवशब्दञ्चकार सूत्रकारः खविषयासम्पयोगे चित्तखरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहार इति । सादृश्यञ्च चित्तानकारनिमित्तं विषयासम्म- योगः यदा चित्तं निरुध्यते तदा चक्षुरादीनां निरोधे प्रय- बान्तरं नापेक्षणीयं यथा मधुकरराजं मधुमक्षिका अनुवर्तन्ते तथेन्द्रियाणि चित्तमिति । तदुक्तं विष्णुपुराणे शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याचाणि योगवित् । कुर्याञ्चित्तानकारीणि प्रत्याहारपरायण इति ॥ वश्यता परमा तेन ज्ञायतेऽतिच खात्मनः । इन्द्रियाणामवयस्तैोगी योगस्य साधक इति ॥ नाभिचक्रहृदयपुण्डरीकनाड्यनादावाध्यात्मिके हिरण्यगर्भवा- भप्रजापतिप्रतिके वाद्ये वा देशे चित्तस्य विषयान्तरपरिहा- रेण स्थिरीकरणं धारणा। तदाइ देशबन्धश्चित्तस्य धारणेति । पौराणिकाच - ·१७८ सर्वदनिसंग्रहः । प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम्। वशीकृत्य ततः कुर्याच्चित्तस्थानं प्रभाश्रयमिति ॥ तस्मिन् देशे ध्येयावलम्बनस्य प्रत्ययस्य विसदृशप्रत्ययप्रहाणेन प्रवाहोध्यानं तदुक्तं तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानमिति । अन्यैरप्युक्त तट्रपप्रत्ययकाय्या मन्नतिश्चान्यनिस्पृहा । तड्यानं प्रथमैरङ्गैः षनिनिष्पाद्यते तथेति ॥ प्रसङ्गादरममङ्गं प्रागेव प्रात्यपीपदामः । तदनेन योगाङ्गानुष्ठानेनादरनैरन्तर्य्यदीर्घकालसेवितेन समाधिप्रतिपक्षलोश प्रक्षयेऽभ्यासवैराग्यवशान्मधुमत्यादिसमाधि- लाभो भवति। अथ किमेवमकस्मादस्मानतिविकटाभिरत्यन्ता प्रसिद्धाभिः कर्णाटगाडलाटभाषाभि6षयते भवान नहि वयं भवन्तं भीष- यामहे किन्तु मधुमत्यादिपदार्थव्युत्पादनेन तोषयामः ततश्चा- कुतोभयेन भवता श्रूयतामवधानेन । तत्र मधुमती नामाभ्यास- वैराग्यादिवशाद पास्तरजस्तमालेशसुखप्रकाशमयसत्वभावनया नवद्यवैशारद्यविद्योतनरूपतम्भर प्रज्ञाख्यासमाधिसिद्धिः। त- दुक्तं ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञेति । तं सत्यं विभर्ति कदाचि- दपि न विपर्ययेणाच्छाद्यते तत्र स्थितौ दायें सति द्विती- यस्य योगिनः मा प्रज्ञा भवतीत्यर्थः । चत्वारः खलु योगिनः प्रसिद्धाः प्राथमकल्पिको मधुभूमिकः प्रज्ञाज्योतिरतिक्रान्त- भावनीयश्चेति । तत्राभ्यासी प्रत्तिमात्रज्यातिः प्रथमः न त्वनेन परचित्तादिगोचरज्ञानरूपं वै ज्योतिर्वशीकृतमित्युक्तं । THE ·মানস্লবলে। १७६ भवति । ऋतम्भर प्रज्ञो द्वितीयः भूतेन्द्रियजयी वतीयः परवै- राग्यसम्पन्नश्चतुर्थः । मनोजविवादयो मधुप्रतीकमिद्धयः तदुक्तं मनोजवित्वं विकरणाभावः प्रधानजयश्चेति। मनोजविलं नाम कायस्य मनोवदुत्तमो गतिलाभः विकरणाभावः काथ- निरपेक्षाणामिन्द्रियाणामभिमतदेशकालविषयापेक्षवृत्तिलाभ: प्रधानजयः प्रकृतिविकारेषु सर्वेषु वशित्वम् । एताच सिद्धयः करणपञ्चकखरूपजयात् हतीयस्य योगिनः प्रादुर्भवन्ति यथा मधुन एकदेशोऽपि खदते तथा प्रत्येकमेव ताः सिद्धयः स्वदन्त इति मधुप्रतीका सर्वभावाद्यधिष्ठान वादिरूपादिरूपा विशे- का सिद्धिः । तदाह सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रतिष्ठस्य सर्व- भावाधिष्ठानत्वं सर्वज्ञत्वं चेति। सर्वेषां व्यवसायाव्यवसायात्म- कानां गुण परिणामरूपाणां भावानां खामिवदाक्रमणं सर्व- भावाधिष्ठानत्वं तेषामेव शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मित्वेन स्थिता- नां विवेकज्ञानं सर्वज्ञाट त्वम्। तदुक्तं विशोका वा ज्योतिभ- नीति। सर्वत्तिप्रत्य स्तमये परं वैराग्यमाश्रितस्य जात्यादि- वीजानां क्लेशानां निरोधसमर्थी निर्वीजः समाधिः असम्प्र- ज्ञातपदवेदनीयः संस्कारशेषताव्यपदेश्यः चित्तस्थावस्थाविशेषः तदुक्तं विरामः प्रत्य याभ्यासपूर्वः संस्कार शेषोऽन्य इति। एवञ्च सर्वतो विरज्यमानस्य तस्य पुरुषधौरेयस्य क्लेशवीजानि च निर्दग्धशालिवीजकल्पानि प्रसवसामर्थ्यविधुराणि मनमा सार्दू प्रत्यस्तं गच्छन्ति । तदेतेषु प्रलीनेषु निरुपनवविवेकख्यातिपरि- पाकवशात् कार्यकारणात्म कानां प्रधाने लयः चितिशक्तिख- ·१८० सर्वदर्शनसंग्रह। रूपप्रतिष्ठा पुनर्बुद्धिमत्ताभिसम्बन्धविधुरा कैवल्यं लभते इति । सिद्धिद्वयी च मुक्तिरता पतञ्जलिना पुरुषार्थशून्यानां प्रति- प्रसवखरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति । न चास्मिन सत्यपि कस्मान्न जायते जन्तुरिति वदितव्यं कारणाभावात् कार्थ्याभाव इति प्रमाणसिद्धार्थ नियोगानुयोगयोरयोगात् अपरथा कार- णाभावेऽपि कार्य सम्भवे मणिवेधादयोऽन्धादिभ्यो भवेयुः तथा चानुपपन्नार्थतायामामाणको लौकिक उपपन्ना भवेत् । तथाच श्रुतिः अन्धो मणिमविन्दत अविध्यत् तमनङ्गुलिरावयत् गृहीतवान् अग्रीवः प्रत्यमुञ्चत् पिन द्धवान् तमजिको वा नसं- श्चत अभ्य पूजयत् स्तुतवानिति यावत्। एवञ्च चिकित्साशास्त्र- वद्योगशास्त्रं चतुर्वृहं यथा चिकित्साशास्तं रोगा रोगहेतुरा- रोग्यं भेषजमिति तथेदमपि संसारः संसारहेतुमीक्षा मोक्षा- पाय इति । तत्र दुःखमयः संसारो हेयः प्रधानपुरुषयोः संयोगो हेयभोगहेतुः तस्यान्यन्तिको निवृत्तिहानं तदुपायः सम्यग् दर्शनम्। एवमन्यदपि शास्त्रं यथासम्भवं चतुर्दूहमूह- नीयमिति सर्वमवदातम ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पातञ्जलदर्शनम् ॥ इतः परं सर्वदर्शनशिरोमणिभूतं शाङ्करदर्शनमन्यत्र लि- खितमित्यत्रोपेक्षितमिति । सम्पूर्णः । RAATLAHATE भारती Harame