·॥ अथ वेदन्तिचिन्तामणिः॥ 14424 तत्र प्रथम प्रकरणम् ।। ॥ श्रीगणेशाय नमः । श्रीगोपालकृष्णाय नमः ।। RAR शुद्धाद्वैत सर्वशक्ति जडजीवादिकारणम् ॥ साकारं सच्चिदानन्दं वन्दे श्रीपुरुपोत्तमम्॥१॥ मायावादतमोनाशभक्तिमार्गप्रकाशयोः॥ सूर्याचन्द्रमसी स्तौमि श्रीमद्वल्लभविठलौ ॥२॥ भक्तो गुरुश्रीनजवल्लभस्य पितुर्घनश्यामत आप्तविद्यः ॥ गोवर्द्धनो बालनिबोधनाय वेदान्तचिन्तामणिमातनोति॥३॥ अथैतद्विश्वमखिलं नानारूपं निरीक्ष्यते। अतीव चित्रमेतस्य कारणं परिचिन्त्यताम् ॥४॥ यत्पूर्वत्ति नियतं यदुत्पत्तावपेक्ष्यते ॥ तत्तस्य कारणं प्रोक्तं कार्यमुत्पाद्यमस्य यत् ॥५॥ यथा मृत्सा कलालश्च दण्डादिर्घटकारणम्।तिथेदं किमुपादाय केन वा निर्मितं भवेत्॥६॥ चेतनस्य मनुष्यादेः पितरौ तत्तथाविधौ जडस्याप्यथ रक्षादेवाजाचं यद्यपि स्फुटमाणा १ कारणम् २ कार्यानुरूपौ.

·पित्रोः पितामहौ मातामही तेषां तथेतरे।।एवं विचारे को बादौ किं च सर्गोऽस्ति मैथुनात्॥८ किमादौ पुरुषः स्त्री वोमयं वेत्यपि संशयः॥एवं जडेऽपि वृक्षस्य बीजं तत्फलतः फलम् ॥९ वृक्षावृक्षारंवीजात्ता वीजमादिमम्।।नाध्यवस्यति धीः किंचिदन्ततः परिचिन्तने।।१० तस्मात्सर्वप्रपञ्चस्य निदानं ब्रह्म केवलम् आदित्वाद्वितीयत्वात्सर्वरूपत्वशक्तितः।११ सर्वधर्मविशिष्टत्वादैश्वर्यात्तत्मसिद्धितः॥ स्वयमेव खेच्छयेदं स्वरूपादुदपादयत् ॥ १२॥ यथोर्णनामिालात आलये सृजतीच्छया पात्यत्त्येवं त्वस्यसृष्टिस्थितिसंढत्यस्ततः॥१३ पञ्चभूतात्मकं सर्व किं न तान्येव कारणमानिरास्पद्त्वं नैपांचोचिंतो योगःखंतो यतः॥ कालजीवादयो नेतन्मयास्तेषां कुतो भवः। किं च पञ्चैव तान्येवंस्वभावान्येव वा कुतः।।१५॥ भतोऽवश्यं सर्ववीज खतन्त्रश्चैक ईशिता ।। प्रवर्तको नियन्ता च यो हेतुः स्थितिनाशयोः॥ तद्ब्रह्म कास्ति सर्वत्र व्याप्त व्योमेव हृद्यपिाकस्मान दृश्यतेऽस्माभिस्तिरोभूय यतः स्थितम् घर्म न नाशयेद्वायुः सनप्यारुदकन्दरे। व्यजनेनानुभूयेत तया ज्ञानेन दृश्यते ॥१८॥ घटादिन विलोक्येत तिरस्करणिकावृतम् ॥ मायाजवनिकाच्छंनं तथा ब्रह्मनलक्ष्यते॥१९ .१ सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान्कश्चिदेक एवास्य जगतः कति सर्वमतेपु प्रसिद्धम् ·अस्त्येव तपिका काका शुका हंसाकलापिन: असिता हरिताश्वेताकतायेनचंचित्रिताः परस्परविरुद्धस्यातिविचित्रस्वरूपिणः ॥ यद्विश्वस्योद्भवे हेतुर्नियमेन.यथोचितम् ॥२१॥ सूर्यादीनांसुदु ययाथात्म्यानां प्रकाशनम्। निराधारेस्थितिर्यातिनियता नित्यतायत एवंविधैः श्रुतै दृष्टैःप्रकारेवहुभिःस्फुटैः॥ स्थिरेण मनसा स्पष्टं ब्रह्म निश्चीयतां दृढम् ॥२३॥ कुसुमाञ्जलिमुख्येपु ग्रन्थेप्पीशेऽनुमाशतम् । अदर्युदयनाचार्यादिभिस्तेनोदितं यथा॥ कार्यायोजनकृत्यादेः ‘पदात्मत्ययतः श्रुतेः ॥ वाक्यात्संख्याविशेषाच साध्यो विश्वविदव्ययः॥२५॥ जडं भूतादिकं जीवान्सृष्वान्यदपि भूततान्यूनाधिकत्त्वतो देहाश्चित्रा नानाविधा कृताः॥ तेषु जीवादि संस्थाप्य माययाऽमोहयत्वया। मोहिता न विजानीमो ब्रह्म कि कीदृशो वयमा श्रुतिप्वपि पुराणेपुब्रह्मादीनां भवस्ततः बहुधा मानवादीनां सर्गोऽस्तीत्यवधार्यताम् ।।२८ एवं सृथ्वा प्रत्त्यर्थ मर्यादा पापपुण्ययोः॥ सर्वोज्ञापयितुं चान्यद्वेदा आविष्कृताः स्वतः ।। १ गतिः २ अन्तर्यामिप्रभृति ३ पार्थिवानां शरीराणामर्दैन पृथिवी मतेत्यादिवचनैः ४ मादिशब्देन प्राणेन्द्रियादिसंग्रहः ५सस्वरूपज्ञानभक्त्यादिकम ५॥५४ ·वे.चिं. सोपांया सफला कर्ममर्यादातत्र रूपिता ज्ञानार्थ स्वस्वरूपं च मुक्तिभक्तिश्च दर्शिता ।३०|| २ | इदं यः सुकृतं कुर्यात्स इदं सुखमामुयात्।।इदं च दुप्कृतं कृत्वेदं भुञ्जीत स दुप्फलम॥३१॥ वेदेषु विद्यमानेषु विविच्योपदिशत्खपि ।। यथा यथा यः कुरुते ददात्यस्मै तथा तथा॥३२॥ कर्मानुसारतो वंशो देहो विया च वैभवः ॥ इत्यादि प्राप्यते सर्व प्राप्तदेहादिसंभवैः॥३३॥ कर्मभिश्चापरं सर्व तजस्तैश्चान्यदाप्यते ॥ वकुपापास्तु नरकं बहुपुण्याः सुरालयम् ॥३॥ गच्छन्ति यातनादेहं पुण्यदेहं च संश्रिताः॥ तत्र भुक्त्वा भुवं याताःप्राप्नुवन्ति तथाखिलम् ॥ अखण्डोऽनन्त एतादृक्प्रवाहोऽयं प्रवर्तते।यथा पाड्जलैर्नयाःप्रवाहो ह्यपराहतः॥३६॥ जगदीशस्य लीलायं मपञ्चो निखिलो मतः।मृत्पुत्तलेषु राजानममात्यमनुगादिकम्॥३०॥ यथा वाला करोत्येवमत्रेशोऽपि निजेच्छया ॥ क्वचित्सख्यं क्वचिद्वैरमित्याद्यप्यखिलं तथा वहप्रपञ्चा दृश्यन्ते क्रीडा बुद्धिवलादयः।।साश्चर्या अपि जीवानां यद्यल्पविपया अपि।।३९ विश्वं त्वनन्तविपयमीशक्रीडात्मकं तदा।अहुचितप्रपञ्चं च साश्चर्य न कुतो भवेत् ॥१०॥ केचिदारुखण्डाना नाम भूपादि कथ्यते।। निर्घारिताश्च गत्यस्तत्पद्कस्यैव काश्चन।।४१२ • १ प्रायश्चित्वादिरुपायः २ अविच्छिन्नः ३ समातिशून्यः ·आधारोऽपि चतुःपष्ठिनिलयोकारि नागरैः विधीयते युद्धमात्रं यदि तत्राप्यनन्तता॥४॥ तदात्र किमु वक्तव्यं प्रपञ्चे भगवत्कृते । तद्वदत्राप्यथाधारो ब्रह्माण्डानि बहूनि तु॥४॥ पाञ्चभौतिकपिण्डानां संज्ञानानाविधाः कृतागाअनेकेपामिन्द्रियतः कृता नाना प्रवृत्तयः।। प्रवृत्तिजन्यकार्याणि मानसान्यपि भूरिशनासदसत्कर्मभिर्ववचो गतयोऽपि विनिश्चिताः॥ लीलार्थमीश्वरत्वार्थमचिन्त्यानन्तशक्तिना।।स्वरूपात्स्वेच्छया तेन प्रपञ्चः प्रकदीठतः। अहंताममतावद्धा माययान्धास्तदिच्छया॥सर्व एव प्रवर्तन्तेश्च परंपरयोक्तया ॥४७॥ तदंशा अखिला देवाः सकामा आश्रयन्ति तान् । तत्तददाति तद्वारा तेभ्यो माहात्म्यबुद्धये यस्तु सम्यग्विजानीयात्स संसाराद्विमुच्यते॥सर्वात्मना भजेद्योऽस्य न किंचिदपि दुर्लभम् गर्नेञ्चनान्मातृदुग्धादिना चोपकृतं बहु ॥येनेशः सदयाम्भोधिहरिःकस्मान सेव्यते॥५०॥ स चस्वल्पेन संतुष्येत्तस्यापि स्यात्सुखं यतः॥ऐहिकामुष्मिकं मोक्षः सुलभो यदि वाञ्छचते यतन्ते मनुजालोके राज्ञोऽपि हि समागमे। समागमेऽखिलेशस्य यतितव्यं कुतोन वा।।५२ समागमोऽस्य ज्ञानेन तज्ज्ञानं वेदशाखतः।समीपस्थगिराराज्ञोऽपि प्रकृत्यादि बुद्धयते॥ वेदरय दुर्विवोधत्वालोकानुग्रहकारिभिःगईश्वरानुन्नयोक्तानि सच्छास्त्राणि मुनीश्वरैः॥५४ ·वे.चिं. वेदार्थ एव बोधार्थ सच्छास्त्रेषु विविच्यते॥मन्तव्या सावधानर्वाग्वेदशास्त्रमयीशिनुमा५५॥ प्र. ३ ऋते गुरुं तयोरयों मननार्हो न बुद्धयते ।। परंपराप्राप्तविद्योऽतः कश्चित्सद्गुरुर्गतिः ॥५॥ वेदज्ञानाद्गुरुप्राप्तादुपदेशपुरःसरात् ।। केवलाद्वोपदेशाचेगजेनुप्येत्स नान्यथा ॥ १७ ॥ शीघ्रतद्दर्शकान्प्राप्य महामन्वान्सतोगुरोःरावेदार्थेज्य परिश्राम्येच्छक्त्यासक्तोहरिभजेत गुज्ञिया सानुरागं सश्रद्धं पुरुपोचमम् ॥शुद्धभावो भजेन्नित्यं यथाशक्त्युपत्रारतः॥५९॥ लोकेऽपि शरणायातान्सर्वस्वविनिवेदकान।यदि तुच्छोऽपि बलवान्कथंचिदपि न त्यजेत्।। तर्हि यः सद्गुरुद्वारा तमेकं शरणं व्रजेत् ॥ सर्व समर्पयेत्तस्मै कथं त्यक्ष्यति तं प्रमुः ।। ६१ ॥ योगिनामपि दुर्दशः साक्षाद्यावन्न दृश्यते। शुद्धरूपादिवुद्धयर्थं तावत्तत्प्रतिमार्चनम्॥१२॥ . तत्राविश्य स्थितो मन्त्रवशो गृह्णाति सोऽर्पितम् ॥भक्तानां त्वथ तत्रैव साक्षादनुभवोऽखिलः गोपीचन्दनमुद्राभिस्तुलसीमालया गले।।गुरूपदिष्टाः शुद्धोर्ध्वपुण्ड्रास्तस्यातिवल्लभाः॥१४ यथावश्यकवस्त्रादि न त्वा नृपमन्दिरमा तदीया नैव यान्त्येवमत्राप्येतत्रयं विना ।।५।। वैष्णवानां चिह्नमूर्ध्वपुण्डूं माला च कण्ठगालोकानां लक्षणं किंचिद्राजसंवन्धिनामिव।।६६ ३ गुरूपदेशमादाय तस्मादूत्वा सुवैष्णवाः॥यत्वा च स्वामिचिह्नानि सेवन्तां सन्ततं हरिम्॥' .

·पूर्णानन्दमयं यद्गम परं सर्वदेवसेवध्वम्।बुद्धयध्वं स्थिरमनसा तद्वेदादिमनिरन्तराभ्यासात इतिश्रीमदल्लभाचार्यपतवर्तिश्रीवजवल्लमचरणानुचरपञ्चनदीघनश्यामभद्वात्मजगोवर्द्धनशोधकवि- विरचिते वेदान्तचिन्तामणौ नास्तिक्योच्छेदकशास्त्रार्थसंग्रहाख्यं प्रथमं प्रकरणम् ॥ १॥ अथ द्वितीयं प्रकरणम् ॥ . शादमेव प्रमाणं स्यात्परोक्षव्रह्मनिश्चये।। अलौकिकं स्वतन्त्रं च साक्षात्तत्प्रतिपादकम्॥१॥ वेदा श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि॥समाधिभापाव्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम्॥ उत्तरं पूर्वसंदेहवारकं परिकीर्तितम् ।। अविरुद्धं तु यत्त्वस्य प्रमाणं तच नान्यथा ॥ ३॥ एतद्विरुद्धं यत्सर्व न तन्मानं कथंचन ॥ इत्युक्तमांचायंपादैः प्रमाणानां विनिर्णये ॥४॥ स्वस्वरूपं हि वोधार्थ वेदेवेव निरूपितम् ॥सर्गादीनां प्रकाराश्च मक्तिर्मुक्तिश्च वर्णिता॥ (परोक्षाचिन्त्यरूपं यद्विस्पष्टं साधनं फलम् ॥ अतस्तैरेव जानीयायामोहितबुद्धयः ।।६।। वेदास्ते स्वात्मकास्तेनोपदिष्टाब्रह्मणे पुरातेनर्पिभ्यःस्वशिष्येभ्यस्तैस्तैः खेभ्यश्च दर्शिता १ श्रीभागवतम् ·प्र. वे.चिं. एवं परंपराप्राप्ता आम्नाया भगवन्मयाः ॥ (स्कन्ध ६) वेदो,नारायणः साक्षात्स्वयंभूरिति शुशुम ॥८॥ ४ श्वेताश्वतरे। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै ।। तरह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥९॥ (स्कन्ध ११) कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ॥ मयादी ब्रह्मणे मोक्ताधर्मों यस्यां मदात्मकः ।।१०।। श्रुतिभागवतादी तत्स्पष्ट मेवावगम्यते ॥ बहुप्रकारैर्वाधार्थ तत्र ब्रह्मैव रूप्यते ॥ ११॥ नारायणपरा वेदा इति भागवतादिषु ॥ वेदैश्चसवैरहमेव वेद्य इति हि स्मृतिः ॥ १२ ॥ तवावशिष्टं हरिणा विरक्तायार्जुनाय तत् ॥तथा तदधिकारेण स्मृतिरूपेण रूपितम्॥१३ सूत्रेभयरूपत्वं वाक्यंशेपत्वमुच्यते ॥ वेदोऽपि ब्रह्मवाक्साक्षातंत्र स्यादेव वेदता ॥१४॥ पाझे गीतामाहात्म्ये ॥ गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः॥ या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिर्गता ॥ १५ ॥ १ श्रुतिस्मृतिरूपत्वम् २ वेदवाक्यशेषत्वं गीतायाः ३ ईश्वरवाचि ४ ·वेदस्य दुईयार्थत्वाच्छास्त्रं संदेहवारकम् ॥ व्यासेनाविष्कृतं सूत्रमयं ब्रह्मनिरूपकम्॥१६॥ तच्छिष्यो जैमिनिरपि वेदैर्धर्म व्यचारयत्एवं कृत्स्नो हि वेदार्थो मीमांसातोवसीयते॥ व्यासो निर्णीतवान्झस्वरूपं साधनं फलम् । श्रुतित-स्मृतित-शास्त्रे न्यपेपत्तदसंमतम् ॥ ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्रिर्विनिश्चितैः॥ मामाण्यमिति गीतासु तस्य भागवतेऽपि च ॥१९॥ (स्कन्ध ) जिज्ञासितं सुसंपन्नमपि ते महदद्भुतम् ॥ जिज्ञासितमधीतं च यत्तद्रह्म सनातनम् ॥२०॥ भारतेऽदर्शि वेदार्थः पुराणैरपिकैश्चन ॥सूत्रकर्तुस्तथाप्यात्मा नात्यतुष्यचदा तदा ॥२१॥ तस्मै नारदवारद्वारोपदिष्टाय समाधितः। भगवान्दर्शयामास रूपं भागवतात्मकम् ॥२२॥ यथापश्यत्तथैवाविश्चकाराक्षरशोऽखिलम्॥ श्रीभागवतरूपस्त्वं प्रत्यक्षः कृष्ण एव हि॥२३ इति पाझे स्फुटं ज्ञानोवतारो वादरायणः॥ समतुष्यत्तदा कृष्णदशलीलादिकीर्तनात् ॥२४ १ अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिचतुरध्यायम् २ प्रथमेऽध्याये ३ तृतीयेऽध्याये १ चतुर्थे ५ द्वितीये ६ श्रुतिस्मृत्यसंमतं सांख्यादि मतम् ७ अत्र सर्गो विसर्गश्च स्यानं पोषणमूतय इत्याद्या दश आदिशब्दादधिकारो ज्ञानं च ·वे.चिं. भगवान्ब्रह्मणे देवर्षये स मुनये च सः॥माकाशयदिदं व्यासः प्रादुश्चक्रे शुकादिमिः॥२५॥ कस्मै येनेत्यादि तत्रानेकत्रैतत्पदृश्यते । अन्यत्स्मृतिपुराणायप्यासीत्तादृग्वरीच्छया॥२६ एवमेतानि चत्वारि संशयनानि चक्रमात प्रकाशितानि हरिणा जीवानग्रहकारिणा ॥२७ अनादित्वाच भगवद्रूपत्वात्सर्वनिर्णये । सर्वथैव प्रमाणं स्यादेपामक्षरमक्षरम् ॥ २८ ॥ अन्यदेभ्यो बढ़तरमविरुद्ध प्रमापकम् ॥ विरोधीन्यममाणानि मोहशास्त्राणि सृष्टये ।।२९ विरुद्धधर्माचिन्त्यं तत्परोक्षं महदद्भुतम् ।। अलौकिकेन शान्देनं ज्ञातुमेतेन शक्यते ॥३०॥ ययदिष्टं तु तत्सर्वं यदशे मृत्युरप्यसौ ॥ अवश्यमेव ज्ञातव्यं तदुःखातिनिहत्तये ॥ ३१॥ (स्कन्ध ११) लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं वहुसंभवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ॥ तूर्ण यतेत न पतेदनुमृत्यु यावनिःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ।। ३२ ।। न जन्मनामाक्पितरौ नापत्यं मृत्यनन्तरम्॥न स्त्री स्वीया विवाहात्माक्तस्मात्तन्ममता वृथा विक्रीते गृहभूपादौ नष्टे दुःखं न जायते ॥ भविक्रीते.तु जायेत ममता तत्र कारणम् ॥३॥ देवदत्ताभिधे देहे मध्येऽहमिति मन्यते॥क्षणान्तरे मृतौ देहः कवा जीवः कं गच्छति ॥३५ १ द्वादशस्कन्धे कस्मै येन विमासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरत्यादि २ ब्रह्म ·करोत्यचं कुटुम्बार्थ सते तद्रोदिति क्षणम् ॥न महायस्तदा दूतैर्यदानीयेत यातनाम ॥३६॥ मिया स्त्री तनया गेहं धनायत्रैव तिष्ठति ॥ देहोऽपि किंतु यात्येकः पापपुण्यसहायवान् । मुनिभिःसर्वगतिभिःखस्यौनांग्रहणादिकम्॥यथा तथाऽधोलोकस्य गतयोऽपि विनिश्चिताः देहेऽहंता च गेहादी ममता मायया तु या॥ते संसारो वृथतजं रागवैरादिकं त्यज ॥३९॥ सदा संवन्धिनं सर्वदुःखानं नित्यमीश्वरम् ॥ स्नेहागज महानन्दोऽमृतदेहो भविष्यसि॥४०॥ असेवने महान्दोपः पाने यज्जीवलक्षणे ॥ दासभूतो हरेरेव नान्यस्यैव कदाचन ॥४१॥ इत्यसौ सहजो दासो जीवः सृष्टः स्वभक्तये।।अमजस्तं तु तहत्तं यो मुछते स्तेन एव सः॥४२ (भागवते) नृदेहमायं सुलभं सुदुल्लभं ध्वं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् . ॥ मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान्भवाब्धिंन तरेत्स आत्महा ॥४३॥ अतोऽवश्यं सेवनीयो निरपेक्षोपकारकृत्॥ज्ञातव्यश्च यथार्था स्याद्भक्तिर्ज्ञानं विनान या॥ वेदादिनिष्ठा मुनयो बहवो ज्ञानचक्षुपः ॥ अपश्यन्भक्तियोगेन संमापुस्तं पुराविदः ॥४५॥ यतमानो विदे वेदैःशक्त्यां दीनो मजेद्रतः॥माहात्म्यज्ञोऽस्य कृपया मुलभ स्यात्सुदुर्लभम् १ ज्ञानाय ·६ वे.चिं. सर्वैरनन्यशरणैःमवर्ण्यमानं प्रमाणवन्दिगणैः।।महतः फलान्तरङ्ग भजामि वीजं प्रपञ्चतरोः इतिश्रीमदलमाचार्यमतवर्तिश्रीवजवळभचरणानुचरगञ्चनदीघनश्याममहात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकविनि- रचिते वेदान्तचिन्तामणौ प्रमाणनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम् ॥ २॥ अथ तृतीय प्रकरणम् शुद्धाद्वैतकरूपाय शुद्धद्वैतमदर्शिने । शक्त्या सर्गादिलीलाय नमोऽस्त्वतकर्मणे ॥१॥ स विश्व लीलयैवेदं सृजत्यवति हन्त्यजः॥ तथा यतो वा इमानि भूतानीति प्रपद्यते ॥२॥ तैत्तिरीयेषु तस्माद्वा एतस्मादिति च स्फुटम् ॥ तदस्य ब्रह्मरूपत्वं ब्रह्मकार्यस्य युज्यते ॥३॥ मृदुद्भूतघटादीनां मृण्मयत्वं निरीक्ष्यते॥ यत्सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिवि हि श्रुतिः ॥४॥ सवें पुरुप एवेदं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ इति भागवते सूक्तं पौरुपं समनूदितम् ॥ ५॥ यथा घटशरावाद्याकृतिमात्रेण भिद्यते ॥ न भियते मृण्मयत्वात्तथैवात्र चराचरम् ॥६॥ सद्भपा प्रथमावस्था मध्ये भिद्येत कारणात् ॥ घटायाकारभेदेन मृत्सा तयपि वस्तुतः ॥णा लयेऽपिशकलाः सूक्ष्मा सूक्ष्मा जायन्त एव हिाते मृद्येव मलीयन्त इत्यन्तेऽप्यस्य मृत्तिका १ द्वितीयस्कन्धे ·तथा ब्रह्मैवात्र पूर्वमन्ते ब्रह्मैव शिष्यते।। मध्ये क्रीडार्थभेदार्थ नाना तेनेच्छया कृतम् ।।९।। सर्वाकार सर्वशक्तिसर्वधर्माश्रयो हि तत् ॥ संचिदानन्दरूपंच तस्मादाविरभूजगत ॥१० जडजीवान्तरात्मानः पूर्वमाविष्कृता इमे ।। एकं द्वयं त्रयं तत्र भेदायास्थापयद्विभुः ॥११॥ जडे सदंशा प्रकश्चिदानन्दौ तिरोहितो॥जीवे च सच्चितावतामिण्येतत्रयं स्फुम् ॥१२॥ सन्नाम विद्यते चिच्च चैतन्येन मकाशते ॥ आनन्दः प्रियतातीवेत्येपा प्रत्यक्षलक्षणम् ॥१३॥ जर्ड सर्व मृदश्मादि क्रियाशून्यं स्वतो हि यत्।।सत्तामात्रंजडस्यास्ति न प्रीतिर्न प्रकाशनम्। तनोर्यसंवन्ध एव श्वासादिर्नशवेऽन्यथासोऽणुमात्रश्च तत्स्थानोजीवो जीवनकारणम् ॥ स विद्यतेऽखिले देहे चैतन्येन प्रकाशते॥ जीवेन विषयानन्दो यद्यप्येपोऽनुभूयते ।। १६॥ न्यूनाधिकः स क्षणिको न पूर्णानन्द उच्यते॥ तस्यैवानन्दस्य मात्रामुपजीवन्ति हि श्रुतिः॥ मिनःप्रतिशरीरंयोऽणहत्स्थो हंसशब्दभाका साक्षी सोऽन्तःस्थित स्पष्टं तत्र तत्रयमेव हि भूतैर्नाना तनूः सृध्वा जीवान्तर्यामिणावुभौ । प्रत्येक संस्थाप्य जीवान्माययामोहयत्मः॥ १ चेष्टा २ चेतनासमवधानात् ३ अस्मित्वप्रत्ययः १ अन्तर्यामी ५ सच्चिदानन्दाः ६ भाकाशादिभिः ·वे.चिं. जडेवपीच्छयाधर्मास्तिरोभाव्याखिलाग्निजान् ।केचित्क्वचित्क्वचित्केचिच्छेपिताभेदसिद्धये प्र. ७ प्ररोहो माईवे किंचिदृक्षे काठिन्यमश्मसु । अमरोहश्चेति भेदोसृजातेप्वपि गम्यते ॥२१॥ अनुष्णाशीतलस्पर्शीभूवाय्वोरप्सुशीतलः॥त तेजस्युष्ण एवेति धर्माणामप्यनेकता॥२२॥ चिदायभावतो रूपे बह्वाकारप्रकारतः।। परस्परं विभिन्नानां घर्माणामपि दर्शनात् ॥२३॥ सज्ञानानां च जीवानां मायया मोहनादृढम् ॥ महान्प्रदृश्यते भेदो ब्रह्मत्वं नैव लक्ष्यते ॥२॥ वस्तुंतस्त्वखिलं ब्रह्म त्रिकालेषु तथा स्मृतिः॥ वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा मदुर्लभः ।।२५ (स्कन्ध ८) त्वय्यग्रआसीत्त्वयि मध्यआसीत्त्वय्यन्तआसीदिदमात्मतन्त्रे ॥ त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्सेव परः परस्मात् ॥२६॥ भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः ॥ इति भागवते विष्णुपुराणेऽन्यत्र चोदितम् ॥ तस्मादभिन्नमेवास्ति कारणाद्ब्रह्मणो जगत् ॥२७॥ आविर्भाव चिदादीनां धर्माणामपि सर्वशः॥ ब्रह्मवैकं तदा पूर्ण सर्व स्यादेव केवलम् ।। २८ दृश्येताकारतो भेदो मुद्रिकाकटकादिषु ॥ आदिमध्यावसानेपु स्वर्णमेवेति निश्चयः॥२९॥७ जीवानां ब्रह्मविज्ञानादानन्दांशप्रकाशनात्।। सर्वत्र लीलया तादृग्ववैकं प्रतीयते ॥३०॥ .

·नानात्वमैच्छिकं मध्येऽचिन्त्यत्वादृश्यते महत् ।तमोनाशे शुद्धदृष्टर्नेह नानास्ति किंचना३१ ब्रह्मरूपः सदा सत्यः प्रपञ्चस्तत्कृतोऽखिलानिरूप्यते हि वेदादौशुद्धाद्वैतमतो मतम्।३२ सत्वस्वरूपमेतत्त्वस्मादाविष्कृतं स्वयं येन।कर्तारं भर्तारं हर्तारं भज सदाललितलीलम्। इति श्रीमदल्लभाचार्य्यमतवर्तिश्रीवजवछभचरणानुचरपञ्चनदीघनश्याममात्मजगोवर्द्धनशीघकवि- विरचिते वेदान्तचिन्तामणौ संक्षेपतस्त्रिविधकार्यनिरूपणं नाम तृतीयं प्रकरणम् ।। ३॥ ॥॥ अथ चतुर्थ प्रकरणम् : भगवत्समवायित्वात्ताप्यात्सत्य एव हि ॥ प्रपञ्चो यादृशं स्वर्ण तावस्यादेव कुण्डलम्॥१ तन्तुकार्य पटस्तन्त्वात्मकः स्यस्तन्तवो यथा।।सुक्ष्माः सिताश्च वस्त्रेऽपि तत्ताक्षत्वमीक्ष्यते।। ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यमिति पश्यते ॥ यदिदं किं च तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यपि॥३॥ सर्वशब्देन निर्दिश्य दृष्टं श्रुतमदो खिलम् ॥ एतस्य ब्रह्मरूपत्वं सत्यत्वं च निरूप्यते ॥४॥ कालत्रयेऽप्यवाघ्यं यत्सत्यमित्युच्यते बुधैः॥त्वय्यग्रआसीत्पद्येऽपि सदा सत्ताभिधीयते ॥ तस्मात्सनातनमिदमखण्डं वर्तते सदा ॥ मध्ये कार्यात्मना पूर्वोत्तरयोः कारणात्मना ॥६॥ • १ छान्दोग्धे श्वेतकेतुविद्यायाम् २ तेत्तिरीयब्रह्मवल्याम् ·वे.चिं. विश्वं हि ब्रह्म तन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया। यथेदानी तथा चाग्रे पश्चादप्येतदीदृशम् ॥ ८ उक्तं तृतीयस्कन्धेश्य सूत्रका श्रुतेलात।कारणानन्यतामस्योक्त्वा सत्यत्वं प्रपञ्चितम् । (अ० २ पा० १ सू० १४) तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १५ ॥ भावे चोपलब्धेः ॥ १६ ॥ सत्त्वाचावरस्य ॥ १७ ॥ असव्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १८॥ युक्तःशब्दान्तराच ॥ १९ ॥ पटवच ॥ ब्रह्मानन्योऽस्ति सत्योऽयं भावे सत्युपलभ्यते ॥ अवरस्य प्रपञ्चस्य सत्त्वमुक्तश्रुतौ श्रुतम् ॥९॥ असता इदमित्येतदव्याकृतिपरं मतम् ॥ तदात्मानं स्वयमिति वाक्यशेपस्य संगतेः॥१०॥ समवेतं भवेत्कार्य युक्तिवीजद्रुमादिवत् ॥वाक्यान्तराणि सत्यत्वबोधकानि वहुनि हि॥११॥ पटोऽनुभूयते सर्वो विस्तीर्णो नानुभूयते ॥ संकोचेल्पतया तद्वत्सृष्टिप्रलययोर्जगत् ॥१२ व्याख्यातमित्य भाष्ये सत्कार्यवादो विविच्यते ॥ एवं सर्वत्र वेदादौ युक्तिभिश्चानुभूयते ॥ भाविर्भावतिरोभावाभ्यां नैवास्ति ह्यनित्यता ॥ आविर्भावे प्रतीयेत तिरोभावे तु नेच्छया। आविष्कतानि भूतेभ्यःशरीराणीच्छया स्वयमाईश्वरोजीवयुक्तानि निमित्तीकृत्य केवलम् ·भूतेभ्य आविष्कुरुते तादृशानीतराण्यपि॥तानि कर्मानुसारेण जीवान्प्रापयात प्रभुः ॥१६॥ देहाः सन्त्येवभूतेषुभागैःकारणरूपतःमध्ये कार्यात्मना भिन्नालीयन्तेऽन्ते च कारणे॥ जीवस्तु नित्य एवास्ति योगो भगवदिच्छया।आविर्भावतिरोभावशालि नित्यंमतोऽखिलम् व्यासेन भारते योधा येहतास्ते मदर्शितामाइति नित्यं तिरोमावेऽपीच्छया दृश्यते क्वचित्॥ केचिदाहर्जगन्मिथ्या भ्रमाद्ब्रह्मणि दृश्यते ॥ यथेह रजतं शुक्तौ यथा रजौ भुजङ्गमः ।। २० ब्रह्मादृश्यं सर्वथैव निराकार मते च ते ॥ साकारे दृश्य एव स्यादाश्रये निश्चितंभ्रमः॥२१॥ नघल्याच्छन्नशक्तीवावायौवाभ्रान्तिरिष्यते।किंचसाधर्म्यमूलोऽयं शुक्तौयच्चाकचक्यतः किं नान्यथा गजभ्रान्तिर्गायिकं सगुणं जगतानिधर्मकं विमायं तत्साम्यगन्धोऽपिनानयोः॥ हहादौ रजतं सत्यं वल्मीकादौ च पन्नगः॥दृश्यते तज्जसंस्कारात्कल्पयेद्वीपाश्रये ॥२॥ तथा मित्रमतः सत्यं दृष्टं चेदीदृशं क्वचित् तदाकल्प्येत संस्कारादृश्यते धूयते न तत।२५॥ नन्वसत्यो यथा स्वप्ने गृहवित्तादिलभ्यते ॥ मिथ्या तंत्र ननिद्रान्ते तदसत्यमिदं तदा ॥२६ इति चेन्न तदोभूतः पापैः पुण्यन वै भवेत् ।। दुःखं सुखं वा तत्सर्व जगजाभ्यां तु जायते ॥२॥ १ स्वमे २ स्वामिकवस्तु ·वे.चिं. दृष्टं जायदवस्थायां यद्यद्धटपटादिकम्।।संस्कारात्कल्प्यते तत्तन्मोहनान्मायया मतेः॥२८ प्र. ९ / अस्य जायदवस्था तु मोक्षस्तत्र न किंचन ॥ वत्यं सत्यं तदा दृष्ट्वानासत्यं परिकल्पितम्॥ नन्यदृष्टमपि स्वमे दृश्यते शृङ्गवाञ्छशगचलन्दो गजः पीत इत्याद्यवाखिलं तथा॥३०॥ इति चेन्न शशो वृक्षो हस्ती शृङ्गगतिक्रिया। पीतवर्ण इमेहेष्टा योगमानं तु कल्प्यते ॥३१॥ गृहं सत्यं स्वयं सत्यो योगो ममतया मुघा|जीवनसत्यस्तनुः सत्याऽहंताराजत्ववया ॥३२ सिद्धान्त इति चेत्तर्हि दृष्टान्त उपपद्यते।पुराणेप्वप्येतदर्थ स्वमाभत्वंक्वचित्कृतम् ॥३३॥ अत-सूत्रेपु वैधाचन स्वमादिवत्त्वतः॥ निपिध्यतेऽधिकरणादसत्यत्वं तु वस्तुतः ॥३४॥ स्वमे भुक्त्यम्बुपानाभ्यां क्षुत्तृण्नैव निवर्त्तते । तदा देहकृतैर्वन्धात्कथं मुच्येत साधनैः ॥३५ तस्मादसत्यं नैवेदं ताप्यानित्यमेव हिश्रतिष्वनेकत्र सत्यत्वमुक्तं नान्यथा क्वचित् ॥३६ (द्वादशस्कन्धे ) एतत्केचिदविद्वांसो मायासंसृतिमात्मनः ॥ अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते॥३॥ असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदादुरनीश्वरम् ॥ इत्यासुरेषु गणिता असत्यत्वप्रवादिनः ॥ ३८ ॥ ९ १ विवादःस्व राजैवाइमिति प्रतीतिवत् ·दृढाहन्तापदं देहं गेहादि ममतास्पदम् ॥ यदा सत्यं विजानीयान विरज्येत कश्चन ॥३९ वैराग्यार्थमसत्यत्वं पुराणेपु कचित्वचित् ॥अभिप्रेत्य तिरोभावं कुत्रचित्संसृतिं तथा ॥४० क्रीडामये प्रभोरस्मिन्संयोगविगमास्पदे। तिरोभाविनिनो रागः कर्तव्यःक्षणिके वृथा॥४१ शेपेणाप्यस्य नित्यत्वं निश्चितं पस्पशाहिके ॥ नित्यः कार्योऽथवा शब्द इत्याकारविचारणे ॥४२॥ सिद्धे शब्दार्थसम्बन्ध इत्येतत्तु विवृण्वता|शब्दश्चार्थश्च सम्बन्धस्त्रयो नित्या निरूपिताः एवं सर्वत्र शास्त्रेषु नित्यमेव निरूपितम् ।। आविर्भावतिरोभावाभ्यां मिथ्या भात्यनित्यता। असच्छास्नेष्वनित्यत्वं न्यायादिषु विविच्यते।।सनास्तिक्येषु मोहाय मुनिभिर्निर्मितेविह॥ उचरोत्तरसर्गाथै मोहनाय मनीपिणाम् ॥ रुद्रादिदैवतैः कैश्चिन्मतेषु रचितेषु च ॥१६॥ ताइक्छास्त्राभ्यसनतोभ्रान्तचित्ताः स्वकर्मभिः॥अप्राप्ततत्त्वाजायन्ते नियन्ते च मुहर्मुहुः ।। (मार्कण्डेये अ०८१) ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ॥ बलादारुष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥४८॥ केचिदेव तु वेदार्थ प्रसादात्सगुरोहरेः॥विनिश्चित्य भजन्तस्तं मुच्यन्ते प्राप्नुवन्त्यपि॥४९ ·चिं. प्र.५ नित्यं स्वरूपमखिलमाविर्भाव्य स्वयं तिरोभाव्य ॥ रममाणमविहतेच्छंदृत्पदके हीरकं विरचयाच्छम् ॥५०॥ इति श्रीमदल्लभाचार्यमतवर्तिश्रीवजवल्लमचरणानुचरगञ्चनदीघनश्यामभट्टात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकविवि- रचिते वेदान्तचिन्तामणौ प्रपञ्चसत्यत्वनिरूपणं नाम तुर्य प्रकरणम् ॥ ४ ॥ अथ पञ्चम प्रकरणम् ननूत्पत्तिर्घटस्यास्तिध्वंसोऽप्यस्य विलोक्यतो।कथं वाच्या प्रपश्चान्तःपातिनस्तस्य नित्यता अनन्तं सत्यनादित्वे नित्यमित्युच्यते कथम् ॥नश्वरं नित्यमिति चेद्यथैतत्कथ्यते तथा॥२ घटे नटे तु किं मष्टं नाकारोऽन्यत्र दृश्यते ॥ न मृत्तिका प्रस्थमिता चेत्तावत्येव लभ्यते ॥३ न नष्टा पदसंज्ञापि शब्दानां नित्यता यतःसृष्टयारम्भादनेके स्युर्धस्तास्ते सातु विद्यते॥४ किन्त्वाकारमृदोर्योऽभूत्संज्ञाया वाचकत्वतः॥तत्राकारतिरोधाने संयोगः स न वर्तते ।।५ सर्वाकारो हरिः पूर्ण एकैकाकारतः पृथक् ॥ बहुत्वमिच्छन्रूपाणि चकार द्विविधान्यपि।। सर्ववर्णानुपूर्वीकैः शब्दैर्वाच्योर्थतः स्वयम्।।व्यवहाराय नामान्यप्येकैकस्येच्छया व्यधाता। १ घटान्तरेषु २ चराचराणि.

·सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर: नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते ॥
तद्धेदं तमुव्याकृतमासीत्तनामरूपाभ्यां व्याक्रियत ॥ ॥
नामरूपे व्याकरवाणीत्याद्या श्रुतयोऽधदन।तश्चित्तौ बृहदारण्ये छान्दोग्येऽन्यत्र चक्रमात
कम्युग्रीवादिमांस्तेप्वाकारो यो नियतः पुरायोगस्तावन्मृदस्तस्य चोत्पतिरिति कथ्यते॥
अयमर्थः पदादस्माद्बोध्य इत्थं स्वनामसु॥ स्वीयेष्वेकैकरूपेषु संकेतो यः पुरा कृतः॥१०॥
तस्मात्परम्परामाप्तास्तथा व्यवहतेस्तयोः॥ योगं घटेत्यानुपूर्वी वक्ति वाच्यतया तदा ॥११
व्यवहारा भवन्त्यस्मात्तेजलानयनादयः॥ य आकारानुसाराद्वासृष्ट्वा नियमिताः पुरा॥१२॥
अनन्तरं तथेच्छातो निमित्तीकृत्य किंचन ।। तिरोभाव्यत आकारः क्रियते मृल्लयो मृदि ॥१३॥
घटशब्दस्य वाच्यस्तु दृश्यो योगो वियोगतः। तत्रामवृत्तेः संज्ञाया नष्टो घट इतीरणा॥१४॥
टयूदरत्वाद्याकारः समग्रस्तु तिरोहितः ॥ भिन्नभिन्ना य आकारा दृश्यन्तेऽवयवेषु ते ॥
पूर्वाकारांशभूता हि घटस्य शकला इव ॥ तेपामपि तिरोधानं यदाणुत्वं भवेत्तदा ॥ १६ ॥
वस्तुनो विद्यमानस्य जीवानुभवयोग्यता आविर्भावस्तिरोभावोऽतोऽन्यथेति हि लक्षणम्॥
आविर्भावतिरोभावावृत्पत्तिर्नाश इत्यपि ॥शास्त्रविद्भिर्विकल्प्येते विदुर्ब्रह्मविदस्तु तौ॥१८॥

·चिं. तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् ॥ आविर्मावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥१९॥ प्र. ९
1" (अध्याय २२ श्लो० ५९) इति विष्णुपुराणेऽपि प्रथमांशे निरूपितम् ।।
उक्तंभागवतेऽप्येतदशमे हरिणा स्वयम्॥२०॥
खं वायुयॊतिरापोभूस्तत्कृतेषु यथाशयम्॥आविस्तिरोऽल्पोभूर्यको नानात्वं यात्यसावपि।।
छान्दोग्ये तस्यैवं विजानत एवं मन्वानस्येत्युपक्रम्य ॥
आविर्भावतिरोभावावात्मनोऽनमात्मन इति श्रूयते ॥२२॥
स्पष्टं श्रुत्यन्तरे केनबृहदारण्यकादिमे॥ मार्कण्डेयपुराणेऽपि तुर्येऽध्याये निरूप्यते ॥२३॥
(श्लो०३९) आविर्भावतिरोभावदृष्टादृष्टविलक्षणम् ॥वदन्ति यत्सृष्टमिदं तथैवान्ते च संहतम्
पुराणे ब्रह्मवैवर्त खण्डे श्रीकृष्णजन्मनः॥ एकविंशे तथा ध्याये नन्दादीकृष्ण आह तत् ॥
(श्लो०९) स्थाने स्थाने पृथिव्यां च काले काले यथोचितम् ॥
ईशेच्छयाविर्भूतं हि न भवेत्प्रतिवन्धकम् ॥२६॥
तथा (श्लो० १२१) ब्रह्माण्डं वा कतिविधमाविर्भूतं तिरोहितम् ॥
११
विधेया वा कतिविधास्तस्य धूमङ्गलीलया ॥२७॥

·देहोऽपि पञ्चभूतेभ्य आविर्भूतस्तदिच्छया॥योगोऽध योग्यभागानां तेषां तत्ताहगाकतेः॥
कर्मानुसारतो जीवस्तावत्कालं मुनक्ति तम् ॥व्यवहारास्तदा तस्मिन्स्युर्मनुष्यगवादयः।।
परतन्त्रः स तां त्यक्त्वा यदा देहान्तरंब्रजेत्।। वियुज्यन्ते दह्यमाने देहे तान्यारुतिस्तथा।
आकारस्तु तिरोधत्ते तेजो लीयेत तेजसि ॥
श्वासादिरूपो यो वायुः सोऽवशिष्टस्त तं विशेत् ॥३१॥
आकारबद्ध आकाशस्तत्तिरोधानतो गतः। जलं तेजसि भूमौ वा भूमिभस्मादिरूपतः॥३२॥
वियुक्तान्यपि विद्यन्ते संज्ञाया अप्रत्तितः॥संयोगस्याभिधेयत्वानटोऽसाविति गद्यते॥
मुक्ताभिग्रंथ्यते मध्ये निधाय पदकान्यपि ॥ गुणैस्तेपास संयोगो हार इत्यभिधीयते॥३४
मुक्तादीनांवियोगे न हारसंज्ञा प्रवर्त्तते ॥ संयोगविगमावेव तो नैकस्यापि हि क्षयः॥३५॥
यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविहइच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्॥
इत्युक्तं प्रथमे स्कन्धे तृतीयेऽपि विवेचितम्॥तन्निरोधोऽस्य शयनमाविर्भावस्तु संभवः॥३७
कार्य कारणरूपेण तिरोभावे तु विद्यते ।। आविर्भावे तु तद्रूपं तदिच्छातो विभिद्यते॥३८
स एव प्रोयते हारः पुनः प्रोतुं यदीष्यते ॥ आविष्कुर्यात्तमेवैवं देहमिच्छेयदीश्वरः ॥३९॥

·चि. मुद्रिकानिष्ठमाणिक्यं कुण्डले जटित यथा॥परंवानीशितुर्जीवस्त याति तथेतराम् ॥४०॥ प्र.. १२ वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ॥ तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥४१॥ मुद्रिकायामिन्द्रमणिस्तस्यां जव्यत इच्छया।परकायमवेशादी जीवस्यावस्थितिस्तथा॥४२ तस्यां तदेव माणिक्यं शक्यते जदितुं पुनः॥तथाविर्भाव्य तानेव क्वचिदर्शयति प्रभुः ।।४३॥ भारते दर्शिताः सर्वे प्रादुर्भाव्य त एव हि ॥ व्यासद्वारातु तत्स्पष्टं पर्वण्याश्रमवासिके॥४४॥ सर्वे भवन्तो गच्छन्तु नदी भागीरथी प्रतितितो द्रक्ष्यय सर्वास्तान्ये हताः स्म रणाजिरे।) ततः सर्वे सदारास्तत्र गत्वावगाह्य रात्रौ व्यासाश्रमं जम्मुः ।। ततो व्यासो महातेजाः पुण्यं भागीरथीजलम् । अवगाहाजुहावाथ सर्वाल्लोकान्महामुनिः। पाण्डवानां च ये योधाः कौरवाणां च सर्वशनाराजानश्च महाभागा नानादेशनिवासिनः ।। ततः सुतुमुलः शन्दो जलान्ते जनमेजय ॥ प्रादुरासीद्यथा पूर्व कुरुपाण्डवसेनयोः॥४८ ततस्ते पाण्डवाः सर्वे मीष्मद्रोणपुरोगमाः ॥ससैन्याः सलिलात्तस्मात्समुत्तस्थः सहस्रशः॥ १२ १ परतन्त्रः

·इत्यादिना प्रत्येकं नाना निरूप्योवाच ।। एकां रात्रि वित्यैवं ते वीरास्ताश्च योपितः॥
आमन्त्र्यान्योऽन्यमाश्लिप्य ततो जग्मुर्यथागतम् ॥ ५० ॥
एतदाकर्ण्य जनमेजयोऽन्वयुक्त ॥ कथं च त्यक्तदेहाना पुनस्तद्रूपदर्शनमिति ॥
तदानीं वैशम्पायन उवाच ॥ अविप्रणाशः सर्वेषां कर्मणामिति निश्चयः ॥५१॥
कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयो नृप॥ महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रयात् ॥५२॥
ku इत्यादि । एतदये । अविनाशी तथा नित्यः क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः ॥
भूतानामात्मभावो यो ध्रुवोऽसौ संमजानताम् ॥५३॥
इत्यादि भारते प्रोक्तमन्यत्रापि स्फुटं त्विदम्॥संगृहीतमिदं विद्वन्मण्डने प्रभृभिः स्वयम् ॥
संयोगविगमौ तस्मादेहादेर्भाष्यकृत्ततः ॥ व्यधारक्वचिच्च सदसत्प्रपञ्चे गणनामपि ॥५५॥
क्रीडार्थमाविर्भवति नानारूपैनिजेच्छया।सर्वधर्मा तिरोधत्तेशक्तिमान्भगवान्स्वयम् ॥५६
आविर्भावतिरोभावी शक्ती वै मुरवैरिणः॥ इत्याचार्यैः संगृहीताद्वचनाच्छक्तिता तयोः॥
परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत इति श्रुतिः॥यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति सर्वास्विमावपि ॥५८
आविर्भावयतीत्येका तिरोभावयतीतरा ॥ तत्कार्यमाविर्भवनं तिरोभवनमप्यथ ॥५९॥

·चिं. यपकर्मकमयमाविभवनमिच्छति ॥ तयाविर्भावयति तत्तिरोभावेऽप्ययं क्रमः ॥ ६० ॥ प्र. ५ १३ नित्ये ते भगवच्छक्तीन कार्य युगपत्तयोगासर्वात्मा शक्तिमान्कि तु यद्यत्कर्मकमिच्छति। गमनादानशक्ती तु वर्तते चरणे करे ॥ देहीच्छया तयोः कार्य तदभावे प्रसुप्तता।।६२॥ ब्रह्मनिष्ठमिदं सर्व तस्याविर्भवतीच्छया। जातउत्पन्नइत्याद्या तस्मिन्व्यवहतिस्तदा ।।६३ आविर्भावो हि जननं प्रादुर्भावे जनिर्यतः ॥ उत्पूर्वो वा पद गतौ धातुरुत्पत्तिरुद्गमः ॥१४॥ न दृश्यते तिरोभूतं वस्तु ब्रह्मणि तन्मयम् ॥ यथा जवनिकाच्छन्नं पटादिन विलक्ष्यते ॥६५॥ नाशमाप्तो नाशमाप्त इति व्यवहतिस्तदा ॥वस्तुतोऽदर्शनं नाशो नशधातुरदर्शने ॥६६॥ चेतने व्यवहारस्तु मृत इत्यपि जायते।माणत्यागे हि मृङ्माणः संघातस्थो वियुज्यते॥६॥ जीवोपाधिःस संघर्षातोजीवेन सह गच्छति।।जीवदेहवियोगोऽतो मृतिरित्यभिधीयते॥१८॥ तोधात्वर्थविचारे तु व्यवहारेगापि सिद्धयतः।। नाशोत्पत्तिविकल्पस्त्वपरिनिष्ठधियामयम्॥ नाशोत्पत्ति विदा शोकोऽप्यनित्यत्त्वधिया भवेत् ॥ नित्यत्वज्ञा ब्रह्मनिष्ठा न विमुह्यन्ति कर्हिचित् ॥७॥ १३ १ लिङ्गशरीरम्,

·नित्यत्वं बोधितं स्पष्टं गीतासु हरिणा स्वयम्॥अज्ञानस्य विनाशाय ततो नष्टार्जुनस्य शुक् ।।
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः॥ न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥७२॥
दृश्यमानप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं सुप्रमाणतः॥ महत्त्व प्रपञ्चेन भाष्यकारी निरस्तवान् ॥७३॥
विस्तृत रूपमनयोराचार्यचरणादिभिः ॥ वालबोधोपयोग्येव संक्षेपेणेह वर्णितम् ॥७४ ॥
तस्मात्क्रीडास्पदं विश्वं नित्यं भगवदात्मकम् ॥
आविर्भावतिरोभावशालि वेदादिपूदितम् ॥ ७५ ॥
तद्धयानमानसः स्या एकोऽप्यविकार एव यो भवति।।
रमणेच्छयावविधः कुर्वश्चयो महाश्चर्याम् ॥७६॥
इति श्रीमदल्लमाचार्यमतवर्तिश्रीव्रजवल्लभचरणानुचरपञ्चनदीघनश्यामभट्टात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकवि.
विरचिते वेदान्तचिन्तामणावाविर्भावतिरोभावनाम पञ्चमं प्रकरणम् ॥५॥
अथ षष्ठं प्रकरणम्
य आविर्भावयत्यत्ति वाह्यान्तररतीच्छया।। समवाय्यप्यविकृतस्तस्मै भगवते नमः॥१॥

·प्र.६ सर्वत्र वादत्रितयं तदा सविस्तरं शास्त्रगणैरवर्णि ॥ प्र आरम्मवादोऽथ वित्तवादस्तथा तृतीयः परिणामवादः ॥२॥ तत्र नित्यं विमु नभो वाय्यादीनां विविच्यते॥चतुर्णा यत्र परमाणुरूपाणां तु नित्यता कार्यरूपाण्यनित्यानि तेपामारम्भतोऽभवन् ।। ईश्वरस्तु निमित्तं वा ब्रह्ममिन्नमिदं जगत् ॥४॥ न तदंशो विभुर्जीव कालो द्रव्यान्तरंच सः॥इत्यादिरूप आरम्भवादस्तार्किकसंमतः॥५॥ तदद्वैतश्रुतिशतैः खण्डितं मोहनात्मकम् ॥ आचार्यः प्राक्तनैरत्र न विस्तरमियोच्यते ।।६।। असत्यं कल्पितं विश्वंभ्रान्त्या रज्जुभुजङ्गवत्।।सशाङ्कराणां विवर्त्तवादःप्रागिह दूपितः॥७ प्राचीनाचार्यचरणवहिवाग्वार्धिवर्द्धिते ।। खण्डितो बहुधा शुद्धाद्वैतचन्द्रोदये मया ॥८॥ सर्व कार्यात्मना यत्र कारणं मृदादिवत् ॥ नाना परिणमत्येप परिणामः प्रकीर्तितः॥९॥ विकृताविकृतत्वाभ्यां परिणामो द्विधा मतः॥ विकृतं सत्परिणमत्कारणं कार्यरूपतः॥१०॥ न पुनः कारणात्मत्वं विकृतः सोऽभिधीयते॥दुग्धादधि यथा जातं पुनर्दग्धं न जायते॥११ कार्यात्मना परिणमत्कारणं त्वविकारि सत् ।।पुनः कारणरूपत्वमैपोऽविकृत उच्यते॥१२॥ १४ १ भ्रमवादः विवर्तो भ्रमः विरुद्वं वर्तनम् तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानमिति यावद.

·नानाभूपादिरूपेण रजतं परिणामि हि ॥ मध्ये तदेव चान्तेऽपि तत्पुनः स्याद्विलापने ॥१३ असौ वेदान्तसिद्धान्तः शुद्धान्तःकरणप्रियः॥ परिणामोह्यविकृतः साक्षाच्छुत्यादिसंमतः॥ तदात्मानं स्वयमकुरुतेति परिणामिता|अतः सूत्रेऽप्यात्मकृतेः परिणामादितीरणा॥१५॥ सुवर्णमविकार्यैव नाना परिणमत्यदः ॥ शिष्यते स्वयमेवान्ते मध्ये व्यवहतिः परा ॥१६॥ सर्वाकारैम तथैवैकं परिणमत्यतः ॥ विकारो निर्विकारस्य कथंचिन्नैव जायते ॥ १७॥ यथा सुवर्ण सुकृतं पुरस्तात्पश्चाच सर्वस्य हिरण्मयस्य ॥ मध्ये तदेव व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥१८॥ इत्थं भगवता खस्याविकारित्वं समन्वये॥उक्तं सदृष्टान्तमिदमन्यत्रापि बहु स्फुटम्॥१९॥ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवदित्यतः॥व्यासोऽधिकरणं माहाविकाराय समन्वये ॥२०॥ स निर्गुणोऽनन्तगुणः परिणाम्यविकारवान ॥विरुद्धमित्याद्युभयं वेदे यद्यपदिश्यते॥२१॥ तस्माद्ब्रह्माखिलाकारं सरलाकृतिरप्यहिःखेच्छया कुण्डलाकारोऽविकार्येव प्रजायते॥२२ तैजसानां तु सर्वेपांभाप्येऽभाष्यविकारिता|दृष्टान्ता बहवःस्पष्टाः सुबोधिन्यादिपूदिताः।। चिन्तामणे कल्पतरोः कामधेनो समुत्थितापदार्थाः परिदृश्यन्ते विक्रियन्तेन ते क्वचित् ॥

·चिं. विकृतः परिणामस्तु न स ब्रह्मणि युज्यते ॥ वेदायनुपदोक्तस्याविकारित्वस्य वाधनात् ॥ प्र. ६ १६ (स्कन्ध १०) तथापि भूमन्महिमागुणस्य ते विबोद्धमहत्यमलान्तरात्मभिः ॥ अविक्रियात्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यवोध्यात्मतया न चान्यथा।।२६॥ "ह्म ज्योतिर्निगुणं निर्विकारमितिचान्तिमे।। अनेकत्रापि गीतायामविक्रियमुदीर्यते ॥२७॥ मलयः किं च सर्वेषां न स्यात्तत्र तथा सति।कार्याणां कारणात्मत्वासंभवाद्विकृती पुनः॥२८ तज्जलान्यत्मयन्तीत्यादिश्रुतौ स तु रूपितः॥स्वस्मिन्विलापिते विश्वे ब्रह्मैकमवशिष्यते॥ (स्कन्ध १०) नष्टे लोके द्विपरार्द्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेपु ॥ व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेकः शिष्यते शेपसंज्ञा३०॥ क्रीडार्थमाविष्कृतवान्बहुत्वेच्छुः स्वरूपतः ।। ऊर्णनाभिर्यथा तन्तूंस्तै,हमविकारवान् ॥ आविर्भावे रतीच्छैव हेतुः श्रुत्यादिसंमतः॥ यथा काण्वश्रुतौ पूर्व रमणामाव उच्यते ॥ स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत् सहैतावानास ॥ एकाकिनो रत्यभावाहितीयेच्छाविभोरभूत् ॥ वस्तुतो न द्वितीयं तु शुद्धाद्वैतस्य वर्तते ॥३३] १५ १ भागवताख्ये तुर्यप्रमाणे २ काण्वशाखीयोपनिषदि बृहदारण्यके पुरुषविधब्राह्मणे.

·इति स स्वयमेवास रूपनामविभेदतः ।। अनेकधाथ वैचित्र्यं तत्तद्धर्मतिरोभवात् ।। ३४ ॥ सर्वधर्मतिरोधानात्तद्धर्मस्यैव दर्शनम् । अन्यत्रान्यस्य धर्मस्यचेति भेदो महानिह ॥३५॥ एवं विधप्रपञ्चेन स्वात्मना क्रीडति प्रभुः ॥ क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत्ते कृतं यतः॥३६॥ क्रीडामाण्डमिदं विश्वमित्यादिष्विदमुच्यते।। ऊर्णनामिर्हि रमते तन्तुभिगेंहतोऽथवा॥३७॥ सर्वशक्तेस्तथेच्छातो मूढैर्नानेव दृश्यते ।। ब्रह्मवैकमिदं सर्व वस्तुतस्तु विचारणे ॥३८॥ यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद्यद्यथा यदास्यादिदं मगवान्साक्षात्प्रधानपुरुपेश्वरः॥३९॥ इत्यादिना भागवतेऽखिलस्य ब्रह्मतामता एवंचात्माकामितिसूत्रेऽप्येतन्निरूप्यते ४० कटकं मुद्रिका हेनः कुण्डलं खण्डकानपि ॥ हेमत्वेनैव ग्रहाति यथा बुद्धिस्तदर्थिनः ॥४१॥ तथा ब्रह्मविदो बद्धिर्यत्त्वियद्भेददर्शनम्॥एकस्योक्तं भागवते तथा जानन्ति ते दृढम् ॥४२॥ (स्कं० १२ अ० ४ श्लो० ३०) यथा हिरण्यं बहुधासमीयते दृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु॥ एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैः ॥ १३ ॥ एवं क्रीडन्मपश्चात्मा यदान्तारतिमिच्छति।तदात्मनि विलाप्येदरमते कारणे वशी॥४४ सखार्थ सर्वजीवानां करोति लयमात्मनि ॥ व्यधायथेह क्षणदा सुख्यन्त्यात्मरतौ हि ते॥

·वे.चिं. भाईदा हि यत्रैतत्पुरुषः स्वपितीत्यतः॥ चिति लीनास्तदा जीवा न विदन्ति तु किंचन ॥ प्र.. १६ दुःखात्ययो यथा पुंसा सुपुप्तावनुभूयते ॥ नानन्दानुभवस्तत्र स तु मोक्षे प्रवक्ष्यते ॥१७॥ अन्ने प्रलीयते मर्त्य इत्याद्युक्तमकारतः ।। जडानां प्रलयस्तत्र सर्वेषां सर्वकारणे ॥४८॥ आनन्दांशान्तरात्मान आनन्दे चिति चेतनाःजडा सदंशे वर्तन्ते विलीनाः सुप्तशक्तयः॥ उद्गच्छन्ति तदिच्छातः पुनस्ते तत्तदंशतः।। तत्तदंशेपुलीयन्त ऊर्णनाभ्यास्यतन्तुवत्॥५०॥ यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा प्रथिव्यामोपचयः संभवन्ति यथा सतः पुरुपाकेशलोमानि तथाऽक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥५१॥ मुण्डकोपनिपद्येतहदारण्यकादिपु ॥श्रुतं भागवते चेदं स्कन्ध एकादशे स्फुटम् ॥५२॥ यथोर्णनाभिर्हृदयादूणों सन्तत्य वक्त्रतःतया विहत्य भयस्ता ग्रसत्येवमधीश्वरः॥५३ तस्मात्सर्वलयस्थानं सर्वाविर्भावकारणम्॥चित्ते स्थिरं परंब्रह्मास्त्वचिन्त्यानन्तशक्तिमत्।। यस्माज्जीवाः खांशा अणवोऽन्तर्यामिणो जडाश्चासन् ॥ साकारं श्रुतिसारं वारं वारं स्मराखिलाधारम् ॥५५॥ १ छान्दोग्ये. or ·इतिश्रीमदल्लभाचार्यमतपतिश्रीवजवल्लभचरणानुपरपञ्चनदीघनश्यामभट्टात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकवि- विरचित वेदान्तचिन्तामणावविरुतपरिणामनिरूपणं नाम पष्ठं प्रकरणम् ॥ ६॥ ॥ ॥ ७ ॥ अथ सप्तम प्रकरणम् अंशा जीवा यतोवह्नर्विस्फुलिङ्गवदुद्गताः । संसरन्ति च मुच्यन्ते नमोऽस्मै सर्वशक्तये॥१॥ व्योमेव व्यापकं ब्रह्म सर्वत्रैकरसं सदा ॥ सच्चिदानन्दरूपं च पूर्ण निर्वाधमक्षयम् ॥२॥ यच्च किंचिज्जगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्वहिश्च तत्सर्वव्याप्य नारायणः स्थितना सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म पूर्णमद श्रुतेः॥सर्वक्रियाभिः सर्वत्र नित्यैर्धमस्तथाखिलैः ॥४॥ सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥५॥ मायया सर्वतःसशिंस्वशक्त्याचिन्त्यरूपरतातस्याप्रतिहतेच्छस्यवहुत्वेच्छोदिताभवत्॥ सा बहु स्यां मजायेयेत्यादिश्रुत्यादिसंमता ।। तदेच्छया प्रदेशे तदुद्गमार्थ तिरोदधे ॥७॥ सृष्टिकाले तएवान्ता परिच्छेदा निरूपिताः॥तथा हन्त तिरोसानीत्यादिवाक्यैर्निरूपितम् काण्वायुपनिषत्स्वेतत्तथा स्मृतिपुराणयोः॥ विभक्तिरमतय॑स्याविभक्तस्यापि युज्यते ॥ अविभक्तं विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थितम्॥चित्प्रधाना: परिचित्राअंशाव्युदचरंस्ततः॥

·प्र.७ चिं. जीवाः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः सुदीप्तात्पावकायथा ॥ मुण्डकोपनिपत्स्चेप दृष्टान्तोऽन्यत्र चोदितः ॥११॥ द्वितीयमुण्डके (खण्ड १) तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकादिस्फुलिङ्गा-सहस्रशःप्रमवन्ते सरूपाः॥ तथाक्षराद्विविधाः सोम्य मावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥१२॥ छान्दोग्ये॥ यथा सुदीप्तात्पावकारखुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवं तस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे जीवाः सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ति रमणीयचरणाः कुपूंयचरणा इति ॥१३॥ सर्वेऽन्तर्यामिणो जाता आनन्दांशस्वरूपतः॥सदंशेन जंडा येभ्यः कृता देहा अनेकधा ॥ तिरोभावयदानन्द जीवे तं च चित जडे । आनन्दांशतिरोधानानिराकाराईभावपि ॥१५ चतुर्भुजादिर्न तयोस्तादृग्भगवदाकृतिः ॥ आनन्दरूपमेवास्य हस्तपादादिकं यतः॥१६॥ प्रजायेय प्रकृष्टोऽहंजायेयेतीष्टवांस्तु यत् ॥ऐश्वर्यादेः सविषयत्वाय धर्मास्तयोंकरोत् ।।१७ पड्धर्मा भगशब्देनैश्वर्थ वीर्य यशस्तथा ॥श्रीनिं च विरागश्च नित्या भगवतोऽखिलाः॥ १ पुण्यचरित्राः २ पापचरित्राः ३ पञ्चभूतप्रभृतयः । आनन्दांशम् ५ चिदंशम् ६ जड- जीवौ ७ तिरोभावयत्, ·विष्णुपुराणे ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ॥. ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतीरणा।।१९॥ ऐश्वर्यादितिरोभावाज्जीवानां दीनादिकम् ॥ तिरोहितं ततो ह्यस्य सूत्रे बन्धविपर्ययो । बन्धश्चतुष्टयाभावावयाँभावाद्विपर्ययःसापराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो अत्रत्ये श्रीमदाचार्यभाष्ये तत्सुप्रपश्चितम् ॥ २१ ॥ मायया निर्मिते विद्याविये शक्ती प्रभोः स्वयम् ॥ जीवस्यैव ततो वन्धो मोक्षो नांशान्तरस्य सः ॥२२॥ (स्कन्ध ११ अ० ११ श्लो०३४) विद्याविद्य मम तनू विशुद्धव शरीरिणाम् ।। मोक्षवन्धकरी आये मायया में विनिर्मिते ॥२३॥ एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ॥बन्धोऽस्याविद्ययानादिविद्यया च तथेतरः॥२४ सुखदुःखाद्यनुभवोऽपि जीवस्यैव केवलम् ॥ चिदभावाज्जडेऽन्तर्यामिण्यानन्दातिरोमवात ॥ स्वरूपाज्ञानमेकं हि पर्व देहेन्द्रियासक्ः ॥ अन्तःकरणमेपां हि चतुर्दाध्यास उच्यते ॥२६॥ १ जातमितिशेषः २ ऐश्वर्यादिषट्कम् ३ ऐश्वर्यादिचतुष्कस्य : ज्ञानवैराग्ययोः ·पञ्चपर्वा त्वविद्येयं यदद्धो याति संसृतिम् ॥ इत्यस्याः पञ्चपर्वाण्याचार्यपादा न्यरूपयन् ॥ प्र. ७ अहंताममतारूपः संसारो यो मृपोदितः।अविद्योपाधितो मिथ्या मृगतृष्णेव दृश्यते॥२८ विपरीतक्रमेणोक्तमध्यासानां चतुष्टयम् ॥ एवं पर्वसु सिद्धेषु देहेऽहंमाव इष्यते ॥ २९॥ तत्संबन्धिनि गेहादी ममतापि ततो मता ।। स संसारोभ्रमः स्वमो मायेत्यादीह कथ्यते ॥ अविद्योपाधितो ह्येपोऽज्ञानात्मेह प्रतीयते॥कामलोपहिताक्षस्य श पीतत्ववन्मृपा॥३१ उपाधेः साधनैर्नाशे यथावस्थितमीक्ष्यते ॥ ब्रह्मत्वं कीडनार्थत्वं तथा विद्यानिवर्तने ॥३२॥ भागवते ॥ यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ॥ चक्षपा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भूः ॥३३॥ देहादीनां विरागार्थ सदृष्टान्तमसत्यता । संसारमेव तनिष्ठमभिप्रेत्य कृता कचित् ॥३॥ विप्रोऽपि मायया स्वप्ने राजाहमिति मन्यते ॥ तत्तदेहगतो नैवं ब्रह्मांशत्वं स्मरत्यसौ॥३५ (स्कन्ध १०) स्वप्ने यथा पश्यति देहमीहशं मनोरथेनाभिनिविष्टचेतनः ।। दृष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन्प्रपद्यते तत्किमपि ह्यपस्मृतिः॥३६॥ | १८ १ रोगविशेष:

·इत्यहम्भावमापन्नो देहे मिथ्यावियोगिनि।। अवशःकार्यते सर्वमीश्वरेण विमूढधीः॥३७॥ देहात्मभावो देहेनेशेच्छया कृतकर्मसु ।। अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ३८॥ वस्तुतस्त्वीश्वरेणेह तत्तद्द्वारेच्छयाखिलम् ॥कार्यते क्रीडया तत्राहकति मतिर्मपा ।।३९ फलसाधनयोः प्रोक्ता कर्ता कारयिता हरिः। अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व मवर्तते ॥४०॥ मागवते।यथा दारुमयी योपायथा यन्त्रमयोगाएवंभूतानि भगवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो यथा भ्रमरिका दृष्टया भ्राम्यतीव महीयते॥चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तवाहन्धिया स्मृतः।। उदिश्य संमृतिपदमहन्ताममते अपि ।। सर्वत्र तनिवृत्त्यैव मुक्तिनवान्यथोच्यते ॥ ४३ ॥ (स्कन्ध ७) एतद्वारो हि संसारो गुणकर्म निबन्धनः ॥ अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः खम इवेयते ॥४४॥ (स्कन्धः १२) तपतधिगच्छन्ति विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ महम्ममेति दौरात्म्यं न येषां देहगेहयोः॥४५॥ इत्यादिवचनस्तादृमुधापत्यय एव सः॥ तनिवृत्त्या मवा मुक्तिदेहादिस्तु न संसृतिः। नैवात्मनो न देहस्य संसृतिः सुविविक्तयोः॥अविवेकस्तयोर्योसावथ तस्यैव संसृतिः ।।४७ ·. वे.चिं. एकादशस्याष्टाविंश इति भेदेन रूपणात् ॥देहादेः संसृतित्वेतु जीवन्मुक्तिर्न युज्यते॥४८॥ प्र. .१९ प्रत्यक्ष एव देहादिर्मुक्तस्यापितु जीवतः।। सति संसरणे मुक्तिः कुतःशास्त्रविरोधिनी॥४९ • तस्मादहन्ता देहादावध्यासाभावतो न हि ॥ ममताहन्त्वमूला तु तन्निवृत्त्या निवर्तते ॥५०॥ आत्मलाभे तुविद्यातोमुक्तोंजीवनभविष्यति। देहसंसारभेदोतः सिद्धान्तःश्रुतिसम्मतः॥ सम्यक्प्रकारं संसरणं स्वरूपाच्यवनं दृढम् ॥ ब्रह्मांशरयान्यथाभावस्तत्संसरणमुच्यते ॥५२ असत्या संसृतिः सत्यः प्रपञ्च इति निर्णयः॥ ऐन्द्रजालिकवत्स्पष्टं साऽसत्यापि प्रतीयते ।। जीवा यस्य स्वांशा न प्रतिविम्वा न चाभासाः ॥ यत्कृतसंसरणास्तचरणं शरणं व्रजामि भवतरणम् ॥ ५४ ॥ इति श्रीमदल्लमाचार्यमतवर्तिश्रीवजवल्लभचरणानुचरपञ्चनदीघनश्याममहात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकवि- विरचिते वेदान्तचिन्तामणौ जीवोद्गम संसारनिरूपणं नाम सप्तमं प्रकरणम् ॥ ७ ॥ अथ अष्टम प्रकरणम् जीवान्तर्यामिणी खांशावणको भोक्साक्षिणौ।येनान्तःस्थापितौज्ञाज्ञौ नमस्तस्मै कपालवे | १९ १ आध्याय ·मुण्डकोपनिपदि ॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्षं परिपस्वजाते ॥ एकस्तयोः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनननन्यो अभिचाकशीति ॥२॥ एकादशस्कन्धे ॥ सुपर्णावेतो. सहजी सखायौ यदृच्छया कृतनीहौ च वृक्षे ॥ एकस्तयोः खादति पिप्पलानमन्यो निरनोजपि बलेन भूयान् ॥३॥ भिन्नौ प्रतिशरीरं तावकैकस्मिन्द्वयोरपि ॥ प्रवेशादंसरूपेण हदि भागवते यथा ॥४॥ (स्कन्ध४)॥ हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । गुहां प्रविष्टावात्मानौ सूत्रेऽप्येतद्रुहा तु दृत् ॥५॥ वाजसनेयिशाखायाम् यथा व्रीहिर्वा यवो वाश्यामाको वाश्यामाकतण्डलोवेवमयमन्तरात्मन्पुरुपो हिरण्मयः॥ इत्यादिश्रुतिभी रूपं तस्योक्तम् स्पतिभिस्तथा।।ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुनतिष्ठति ॥ प्रथमस्कन्धे भीष्मकृतस्तुतौ ॥ हदि हदि धिष्ठितमात्मकल्पितानां। स विद्यमानानन्दतादैश्वर्यज्जानतस्तथा ॥ न दुःखसुखभोक्तैपां साक्षी द्रष्टैव किं तुसः॥ तद्वेदवाक्ये द्वावीशान शौ ज्ञाज्ञाविति स्फुटम् ॥ १ अध्याय १ पाद २ मू. ११ गुहाम्प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् २ आनन्दप्रचुरः ·. वे.चिं. (अ० १ पा०२ सू०८) सम्भोगमाप्तिरितिचेत्र वैशेष्याच्च सूत्रतः॥९॥ प्र० २० वैशेष्य जीवतस्तानन्दधाविलोपनात् ॥ द्वैतं सृष्टौ तयोरेव नजीवब्रह्मणो क्वचित् ॥ अन्तर्यामिब्राह्मणेन्तर्यामिपादे च विस्तृतम् ।। रूपं तस्य ततःस्पष्टं भाष्यादेवधार्यताम् ॥ सचिन्मात्रश्चित्मघानोब्रह्मस्वांशोहदिस्थितःविसर्पिचैतन्यगुणोऽणुजीवोऽविद्यया सितैः (मुण्डके) एपोऽणुरात्माचेतसा वेदितव्यो यस्मिन्माणःपञ्चधा सम्बिवेश। इत्यादिश्रुतिभिस्तस्याणुमानत्वं निरूप्यते ॥ १३ ॥ (अ०२ पा०३ सू० २१) नाणरतच्छृतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ इत्यादिसूबतोव्यासचरणैर्निरणायितत्स एपआत्मा हदीत्यादिभिःश्रुतिभिःरीरितम्।। (अ०२ पा० ३ सू० २४) अवस्थितिवैशेप्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्दादि हि ॥ व्याप्तो प्यसूत्रयदिति तस्मादृयेव संस्थितः ॥ १५ ॥ हत्स्थो गुणात्सचैतन्यां सम्पूर्णातहतेतनुम् ॥कोणस्थितोयथादीपोऽखिले गेहे प्रकाशते॥ १ आनन्दांशस्य ऐश्वर्यादिधर्माणाञ्चातिरोभावातू १ बद्धः ५ जीव ६ चैतन्यासहिताम् २० विधेयविशेषणमेतत् ·कस्तूरिका स्थितैकत्राभिव्यानोतिस्वगन्धतः देशं महान्तं देहं स चैतन्येन तथाखिलम् ।१७) व्यासो विसर्पिगुणतां (अ०२ पा० ३ सू०२५)गुणाद्वाऽऽलोकंवत्तथा ॥ (अ०३ पा० ३१०२६) व्यतिरेको गन्धवच्चेत्यादिदृष्टान्ततोश्वदत् ॥१८॥ शाइरास्तार्किका जीवमेकं व्यापकमालपन ॥जीवकत्वे सर्वमुक्तिरेकमुक्त्या भविष्यति ॥ सतिबन्धेनैव मोक्षोयात्येकः पुण्यतोदिवम् ॥अन्यः पापेन नरकमिति श्रौतंन युज्यते ॥२० सर्वे जीवा बहुवचः श्रुत्युक्तं च विरुध्यते।। व्यापकस्योद्गमेनैव नोपाधैर्जीवकल्पनात् ॥२१॥ यत्मयन्तीति जीवानां मलयो नेह सम्भवेत्॥ज्ञानात्तत्रप्रवेशोऽपिविशते तदनन्तरम् ॥२२॥ किं च जीवः स्वतन्त्रो वा ब्रह्मैवोपहितं तथा|आये द्वैतं वन्धमोक्षौ नापि ब्रह्मात्मता भवेत् ॥ नस्यात्कस्यापिमरणं व्याप्तेर्जीवस्य तादृशाद्वितीयेतुनतद्वयाप्तिः किंतुस्याब्रह्मणो हिसा॥ आकाशं व्यापकं व्याप्तिर्घटकाशस्य न क्वचित् ॥ उपाधिनाशो मोक्षश्चेजीवनाशः स कथ्यताम् ॥ २५॥ १ लोकः प्रकाशः प्रकाशकद्रव्यं वा २ उपाघरेवोद्गम इति तु न वक्तुं शक्यम् तस्य त्वन्मते- जीवभ्रान्तिकल्पितत्वात् ३ देहलोदीपकवदस्योमयत्रसम्बन्धः १ जीवस्य व्यापकता ·चिं. सर्वाणि रूपाणि विचित्य पार इति पौरुपम् ॥ सूक्तं श्रुत्यन्तराण्येवं तत्कौर्मे चोपबृंहितम् ॥ प्रा सपी तदधीनत्वात्ततमन्दाभिधेयता। अन्येपो व्यवहारार्थमिष्यते व्यवहर्तृभिः॥४९॥ २२ अनामरूपता तस्यालौकिकत्वाय वर्णिता|माहात्म्यवोधनायैवलौकिकोऽस्ति घटो यथा॥ रूपं नियतमेपास्यतत्तिरोभावशालि च ॥ द्वित्राण्येव चनामानि न तथास्येति निश्चयः ॥ व्यारुतिः सृष्टिकालेन्तः पूर्वमव्याछतिस्तयोः॥ द्वयोर्बौकनिष्ठत्वं बृहदारण्यके स्फुटम् ॥ 'तदेदन्तहव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियते असौनामायमिदरूपाय मिति॥५२॥ एतन्मते सनिप्पनं साइर्य कार्यकारणे । तनिवृत्त्यर्थमाचाय्य पदं शुद्ध विशेपितम् ॥५३॥ शुद्धाद्वैतपदे ज्ञेयः समासः कर्मधारयः॥ अद्वैतं शुद्धयोः प्राहुः पष्ठीतत्पुरुपं बुधाः ॥५॥ मायासम्बन्धरहितं शुद्धमित्युच्यते बुधैः।कार्यकारणरूपं हि शुदं ब्रह्म न मायिकम् ॥५५॥ इति लोकत्रयेणात्राद्वैते शुद्भविशेषणम् ॥ गोस्वामिभिर्गिरिधरैर्तिण्डे विदृतं खके ॥५६॥ अंते शुद्धता श्रीमद्वल्लभाचार्य्यरूपिते ।। मतान्तरेषु सर्वत्र दृश्यते द्वैतमेव यत् ॥ ५७॥ २२ १ शुद्धाद्वैतमार्तण्डाख्ये स्वग्रन्ये ·दुर्मतनिरासतिनामाचार्याणां हुताशनाख्यानाम् ॥ अन्तःकरणविभूपणसुरंपतिरवं तमः से मे हन्तु ॥ १८॥ इति श्रीमदल्लभाचार्यमतवर्तिश्रीव्रजवलमचरणानुचरपञ्चनदीघनश्याममहात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकवि विरचितेवेदान्तचिन्तामणौ जीवान्तर्यामिस्वरूपविवेकपूर्वकशुद्धाद्वैतार्थनिरूपणं नामाष्टमं मकरणम्॥८ अथ नवम प्रकरणम् स्वाभिन्नाऽप्राकृतधर्मः श्रितं सर्वविरोधिभिः शक्तीभिस्तादृशीमिस्तं वन्दे निदीपमद्वयम् अप्राकृताखिलाकार: श्रुतिभिः प्रतिपाद्यते॥माहात्म्याय स्फुटं भक्त्यै प्राकृतं तु निपित्थ्यते।। यत्पाश्चभौतिकं तस्येच्छया पैशावदर्शनम् ॥मित नियतकायंचतत्माकृतमुदाहृतम् ॥३॥ यथादेहोऽस्मदादीनां पञ्चभूतेभ्य उत्थितः।अस्मिञ्जायत इत्याया दृष्टाविकृतयोऽपिपद् मलिनोऽन्यनियम्यश्च मितःसप्तवितस्तिभिः॥श्रवसाश्रूयते मात्रं दृश्यते मात्रमीक्षया ॥५॥ १ नीलमणिः २ अज्ञानमन्धकार च ३ श्रीकृष्णः ४ स्वामिन्नाभिरमारुतीभिः ६ माहा- त्म्यज्ञानपूर्वकमुठस्नेहस्यैव भक्तित्वं ६ जायते ॥ अस्ति ॥ व ते ॥ अपक्षीयते ॥ विपरिणमते ॥ नश्यतिव ७ परिच्छिन्नम् ·ये.चिं. सर्वतं निर्गुणं पूर्ण ब्रह्म बद्धमुपाधिना ॥ तदेवोपाधितो मुक्तं साधनैर्विष्ठवो महान् ॥ २६ ॥ प्र. २१ उत्क्रान्तिगत्यागतयो वेदसूत्रादिसम्मतःगाव्यापकस्य नयुज्येरंश्चेदुपाघेःप्रर्वक्षिताः॥२७॥ तं प्राणोऽनूकामतीति श्रुतिस्तर्हि विरुत्थ्यतोश्रुतेःस्मृतेश्चमूत्राणां नव्याप्तिस्तस्यसम्मता। नित्यः सर्वगतस्थाणुर्ब्रह्म सर्वत्र यद्गतम् ॥ सह तिष्ठति तेनाणुरचलेकार्थवान्यथा ॥ २९ ॥ शरीरे गुणतो व्याप्तेः क्वचिद्वयापकतोदिता ब्रह्मवयापकत्वे तूक्तान्यश्रुत्यादिवाधनम्॥ शाङ्कराणां मते कर्तृ न प्रपञ्चस्य भोक्त च ॥ धर्माकारक्रियात्यन्ताभाववद्ब्रह्म कथ्यते॥३१ मायायां प्रतिबिम्बोऽस्य तत्का शवलाभिधः ॥ प्रतिविम्वत्त्वविद्यायां तस्य॑ जीवोऽभिधीयते ॥ ३२॥ तपोपाध्यवच्छिन्ने चैतन्ये ब्रह्मरूपिणि॥अथवा तौ घटमठोपहिताकाशवत्कृतौ ॥ ३३ ॥ सत्वेनु शुद्धमलिने माया विद्ये अनादिमे ।। तत्रावच्छिन्नपक्षस्तु संक्षेपेण निराकृतः॥३४॥ दृश्यते प्रतिविम्बस्तु नवाबादेनिराकृतेः॥न दृष्टो मलिनेप्येप मृदादावन्यथा भवेत् ॥३५॥ १ अध्या १ पा० ३ उत्क्रान्तिगत्या गतीनामित्यधिकरणे प्रसिद्धः २ वदसि ३ जीवस्य २१ १ स्थापचलपदयोरेकार्थकतया पौनरुक्त्यम् ५ चैतन्येन ६ निर्गुणस्य ·चेताहब्रह्मणस्तत्र कि न स्याद्वायुदारुणोः॥अलीकं प्रतिविम्बन जीवस्यालीकता वचित्।। श्रोतो गुहायां नेकस्यां प्रवेशो युज्यते द्वयोः॥इत्यादितत्वदीपे चोक्तं विद्वन्मण्डने बहु॥३०॥ अविद्योपाधिरचितं जीवत्वमिति ते जगुः॥ पारतन्ध्य भगवतोद्वैतापत्तिश्चतन्मते ॥३८॥ अंशानां जीवभावस्त्वीशेच्छयोक्तप्रकारया|शक्त्याविद्योपाधिना तु संसार इतिवैदिकम्। तस्मादेवोद्गमस्तस्मिल्लयो मध्ये च दृप्यते॥कार्यात्मनेच्छया भेदो जडजीवान्तरात्मनाम् शुद्धद्वितमतः सिद्ध श्रुतिस्मृत्यादिसम्मतम् ॥ द्वीतं द्वयोरितं ज्ञानं नद्वैतं द्वीतमेव यत्॥४१॥ कार्यकारणरूपं तदीशजीवात्मकं तथा ॥ नामरूपात्मकं चेति त्रिविधं समुदाहतम् ॥१२॥ द्विविधं दूपितं तत्राप्यग्रे तपयिष्यते ॥ नामरूपात्मकं द्वैतंशाङ्कराणां यथोदितम् ॥१३॥ अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यर्थपञ्चकम् ॥ आयंत्रयं ब्रह्मरूपं मायारूपं ततः परम् ॥४४ अस्ति भाति प्रियत्वं तुजातं कार्यात्मनेच्छयासच्चिदानन्दरूपस्य व्याकृतिनीमरूपयोः॥ स सर्वनामा स च सर्वरूप इति कीर्त्यते॥ नामरूपे व्याकरवाणीतीच्छास्याभवत्परा ॥४६॥ विभिद्य रूपमेकैकं शब्दजालात्ववाचकात् ॥ तत्तत्वाचीनि नामानि व्यवहाराय निर्ममे॥ १ अयनं इतं भावे क्तः २ गत्यर्थकधातूनां ज्ञानार्थकताया अपि स्वीकाराज्ज्ञानमित्यर्थः ३ त्यंश ·घे.चिं. नित्याधर्मा निजाऽभित्राःसधै सर्वत्र तस्यतु ॥सर्वकामः सर्वरस इतिच्छान्दोग्यरूपणात ॥प्र. विश्वतश्चक्षुस्त विश्वतो मुखो विश्वतोवाईत विश्वतस्पात् ॥ २३ सम्बाहुभ्यां धर्मति सम्पतत्रे-वाभूमी जनयन्देव एकः ॥७॥ सहनशी पुरुपः सहस्राक्षः सहस्रपात्।। सर्वतः पाणिपादान्तमिति श्रुत्यादयोऽवदन॥८॥ सर्वत्र सन्द्रियाणांतस्य तत्काठमीर्य्यते॥ सर्वज्ञस्याखिलं ज्ञानं सर्वकर्तुः क्रियाखिला॥९॥ न पाञ्चभौतिकं तानि सार्थ स स्वतो व्यधात् ॥ अजवादमृतत्वाचाविकारित्वान्न विक्रियोः ॥ १० ॥ (स्कन्ध ८)वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकमानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् ॥ विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानामात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः ॥ ११॥ अत एव न मालिन्यमैश्वर्यान्न नियम्यता ॥ व्याप्तेःपरिमिति मेतदप्राकृताकृति ॥१२॥ १ हस्त २ नभति ३ पृथ्वी ४ दर्शनादिकं ५ चाक्षुपादिः ६ गमनादानादिः ७ भगवतो हस्तादिकं अस्मंदादिवत् पाञ्चभौतिकं तु तस्यानादित्तात् महाभूतानांच सृष्टिकालवाविर्भूतत्त्वात् २३ ८ सस्वरूपात विरूद्व कार्यकारणभावइत्याशय ९ जायतइत्यादयः १० लोकवरपरिच्छेदः ·सर्वाकाराश्रयत्वं च श्रुतयोवर्णयसंमः॥ मशकेनसमो नागेनेत्याद्यास्तद्विभुत्वतः॥१३॥ प्राकृतं परिमाणादि पाञ्चभौतिकतादिकम् ॥ तत्याऽस्थूलमनण्यादिश्रुतिमिम्मतिपिध्यते॥ क्रियासु फलसन्देहो देहेऽभिमतिरज्ञता।। ऊर्मयोलोकनिष्ठानांदोपा इत्यादयो मताः॥१५॥ निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्चनम्॥इत्यादिश्रुतयः सर्व निपेधंस्तत्सदूपणम्॥१६ तस्य प्राकृतशून्यत्वं तथा भागवतादिपु ॥ (स्कन्ध १० अध्याय १०) गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारैः माकृतैर्गुणैः ॥ १७ ॥ श्वेताश्वतरादौ । अपाणिपादो जनो ग्रहिता पश्यत्यक्षुः संशृणोत्यकर्णः ॥ स वेत्ति वेद्यं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्यं पुरुपं महान्तम् ॥१०॥ पाणिपादनिषेधेऽपिगमनग्रहणोक्तितःअस्मदादिसमन्यून प्रारुतं प्रतिपिध्य तत् ॥१९॥ विघियन्ते श्रुती सर्वः सर्वशक्तेः क्रिया प्रवाः ॥ सर्वत्रावाधितं ज्ञानं चैवं सर्वविदो खिलम् ॥ २० ॥ १ समोपशकेनेति बृहदारण्यके साम्यं च तचनिष्ठाऽऽकारवत्त्वेन २ कामक्रोधादयः ३ क्रिया दिकम् १ गन्ता ५ पाण्यादिकम् ·वे.चिं. थुतौपञ्चरात्रेच। निर्दीपपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्त्रो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीनः ॥ प्र०९ आनन्दमासकरपादमुखोदरादिसर्वत्रच त्रिविधभेदविवर्जितात्मा ॥२१॥ २४ नियताकारकार्य्यत्वन्योन्यबाधक्षयादयः॥दोपा गुणेषु देहेषु प्राकृतेपुतदिच्छया ॥२२॥ आनन्दमात्राकारः स निर्दूपणगुणाश्चयः॥निर्दोपविग्रहः स्यानिश्चेतना प्रकृति जंडा ॥२३ नप्राकृता गुणास्तस्य नशरीरेन्द्रियादिकम्।।इत्युक्तं भगंवच्छास्त्रे याज्ञवल्क्यस्मृतावपि।। अथवा परमात्मानं परमानन्दविग्रहम् ॥ इत्यानन्दमयाकारः सर्वत्रामाकृताखिलः ॥२५॥ निपित्ध्य प्राकृतं तत्र विधत्तेमाकृतं श्रुतिः।।सार्वत्रिकत्वकथनात्तस्याप्राकृततास्फुटा॥२६॥ सामान्योक्तनिपेधेपुलोकसिद्धांशोधनम् । निपित्ध्य धर्मानर्सर्वत्र मायो धर्मान्हि वक्तिसा नन्चानन्दमयं ब्रह्मायाकृतं प्राकृतं जगत् ।। निरानन्दकथं ब्रह्म कार्यं तद्रूपमद्वयम् ॥२८॥ इति चेदुक्तमेवैतद्रहुवायाखिलं कृतमा।आनन्दांशोऽखिलाधर्मास्ते तिरोभाविताइह॥२९ ब्रह्मधर्मतिरोभावादन्योन्यामावदर्शनात् ॥ आविर्मावतिरोभावाभ्यामिदं दृश्यदूपणम् ॥ १ स्वगत २ निर्दोषपूर्णेति वचने ३ पञ्चरात्रे ४ भगवतचक्षुरादेः ५ लोकतुल्यावयवानां २४ निषेपः ६ उपनिषत्सु ७ श्रुतिः ३ ·रागमा घटे मृत्स्ना सर्ववर्णा विलक्षणा ॥ दृश्योन वास्तवो भेदस्तथात्राप्यवधार्यताम् ।। जगतु ब्रह्मणो भिन्नं न ब्रह्मजगतः पृथक् ॥ सृष्टिकालोऽपि हि घटोमृदो भिन्नोन मुद्दात् ॥ करस्त्ववयवत्वेन शरीराद्भिद्यतेशकः॥शरीरंन कराद्भिन्नंतस्यावयवितांशिता ॥३३॥ कार्याणि भिन्न भिन्नानि तथात्वात्तस्य विक्षया।प्राकृतानि विवुध्यन्तां यथासामान्यदर्शनम्। सर्वात्मकमनुस्यूतं सर्वत्र ब्रह्मकारणम् ।। सर्वधर्माश्रयत्वेनातथात्वात्तदलौकिकम् ॥३५॥ उक्तवाक्येऽप्यतोरूपंनिरूप्याशक्य मिन्नताम्॥सर्वत्र चस्वगतभेदविवर्जितातोच्यते॥३६ व्याप्तेर्दशमवाक्येऽपि गुणानां गृह्यमाणतानिरूपयन्ति श्रुतयस्तस्माईक्तव्यवस्थया॥३७ अनाहः शङ्कराचार्या निराकारं परंभवेत्।।गुणक्रियाविशेषाणामत्यन्ताभावमन्मतम्॥३॥ तन्मायोपहितं सत्स्यादीश्वरःशवलाभिधः।मायासम्बन्धतःकर्ता भोक्तास्यश्रुतिभिः कृतः तदुपाधिगतं धर्मायत्राध्यारोपयन्ति ताः ॥ वस्तुतोऽपवदन्त्येता निर्विशेपे निपेधिकः ॥ १ तिरोहितचिदानन्दत्वाञ्च २ बहुस्याम्प्रजायेयेति ३ सामान्यतोयथालोकदृष्टचादृश्यन्ते ब्रह्मविदान्तिमामान्येवाप्रकतानि ? निदोषपूर्णगुणेति ५ गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यम् ६ ब्रह्मकर्तृकाप्रा- कृतगुणनिष्ठा नतु गुणकर्तृका ब्रह्मनिष्ठा ७ प्रकृतस्य निषेधो प्रारूतस्य विधिः ·प्र. ।२६ अध्यारोपापवादाभ्यां श्रुत्योः स्यात्सङ्गतिर्दयोः॥ लोके प्रदर्शनायेन्दोर्यथा शाखापि दर्यते ॥ ४१ ॥ ज्ञानार्थचित्तशुद्धयर्थीपास्तये प्रथम तथा निरूप्यते सधर्मत्वं जाते ज्ञाने निपिध्यते॥शा इतिचेच्छुयेतांमाया सादिः साऽनादिरेववाआये कर्तातु को ब्रह्मातिरिक्ताभावतः परम् कर्तृत्वं निर्विशेपस्य पुनः प्राप्तं द्वितीयके द्वितापत्तिःसदेवति प्रभृतिथूतिबाधनम् ॥१४॥ ब्रह्माप्यनाद्यनादि सोपहितस्याप्यनादिता ॥ सर्गोऽविरतमेवस्यान जातु मलयो भवेत् ।। नित्यवद्धं भवेद्ब्रह्म मुक्तिस्तन्नाशने यदि ॥ श्रयेत क्वापि तस्यापिजीववन्मुक्तिसाधनम् ॥ व्यासाचा प्रतिज्ञाय निर्गुणस्य विचारणम् ॥ अथातोब्रह्मजिज्ञासेत्यतस्यैवलक्षणम् ॥ जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वादिति कथ्यते ॥ प्रतिज्ञोपक्रमौ भग्नौ स्फुटव्यासस्य ते मते॥ १ सविशेषनिविशेषवादितयाद्विविधयोः २ ज्ञानसम्पादिकाचिचशुद्धिः तत्सम्पादिकाची पासना ३ निर्विशेपत्रझैव कर्तृस्यादित्यर्थः ४ एकं ब्रह्मपरामायेति द्वैतम ५ सदेवसौम्येदमग्रआसीत् आत्मैवेदमग्रआसीत् आत्मावाइदमेकएवाग्रआसीदित्यादीनां सृष्टेः प्राग्वस्त्वन्तरसत्तानिषेधकश्रुती नां विरोधः ६ शबलाख्यापनम् ·निपेत्येव कर्तृत्वं प्रकृत्युपहितस्य तु॥गौणश्चेन्त्रात्मशब्दादित्यादिनासूत्रकृत्स्वयम्॥४९॥ नसोऽकामयतेत्यादिरूपिताः कामनादयः ॥ सम्भवन्तिजडाया निर्धर्मत्वाद्ब्रह्मणोन ते ।। तस्योपाधिशातत्वे निर्विशेषविकल्पताम् ॥ब्रह्मणोवाधते यासा नश्येत्तज्ज्ञानतः कथम् ॥ न्यायात्प्रक्षालनाद्वीति ह्यध्यारोपापवादतः॥धर्माणां लोकसिद्धानामपवादोऽस्तु केवलम्।। मायागुणोपासनाञ्चेन्मुक्तिः स्यादेयता कुतः ॥ज्ञानोद्वे पराद्धंचा किं मायारूपया स्त्रिया॥ इत्यादिदूपणगणैस्तन्मतं श्रुत्यसम्मतम् ॥ आचार्यैः प्रभुभिश्चान्यविस्तरेण निराकृतम् ॥ तस्माद्रतीच्छया सर्वशक्तिरीश्वर आत्मनःसर्वमाविश्चकारेदमित्येव श्रुतयोध्यदन्॥५५ श्रुत्योरुभयवादिन्यानिणये प्राह सूत्रकृत्त । तद्वयवस्थामिमामेवश्रुतिभिः सैव सिध्यति ।। (अ ०३ पा०२ सू०२२ ) प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिपेधति ततोब्रवीति च भूयः॥ कर्ता भर्ता च भोक्ता च निहन्तापि स एवाहि । अहं सर्वस्यस इमल्लिोकानसृजतेत्यपि ॥५॥ सर्वकर्ता सर्वभोक्ता मर्त्ता भोक्ता महेश्वरः ॥ भर्ता सम्रियमाणो विभतरीत्यादिवचोभरैः ।। खातन्त्र्यं युज्यते कर्तुःसृष्टी स्वातन्त्र्यमीशितुः। मायायास्तस्य शक्तित्वात्करणत्वं पुराणतः।। १ उपाधिभूतायामायायाः २ कामादिमत्त्वे ३ प्रक्षालनादि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्

·चिं. धर्माविर्भावतः स्वस्यामारुतात्मत्यसिद्धये ॥ पूर्वससेव्यते जाते तादृक्त्वे निश्चलं पुनः ॥ प्र० १
२६ अजानन्स्तस्य माहात्म्यं नैव सेवेत कश्चनाइति माहात्म्यबोधाय महत्ता श्रुतयोऽखिलाः॥
(मुण्डके) दिव्ययो ह्यमूर्तः पुरुपः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ॥
अमाणो ह्यमनाः शुभ्र इति दिव्यस्त्वलौकिकः ॥ १२ ॥
अजन्माप्राकृततनःशुद्धःप्राणीतरोऽमनाः । माणिमिःप्राकृतैः सेव्योऽशुद्धैन्यूनर्मनोवशैः।
यस्याप्राकृतधर्मा आत्माभिन्नाश्च शक्तयः सर्वाः ।।
सर्वाशभेदहीनं लक्ष्मीनं भजमनो भवदीनम् ॥ १४ ॥
इति श्रीमदल्लभाचार्यमतवर्तिश्रीवजवल्लभचरणानुचरपश्चनदीघनश्यामभट्टात्मजगोवर्धनशीघ्रकवि
विरचित वेदान्तचिन्तामणौ ब्रह्मसाकारत्वविवेको नाम नवमं प्रकरणम् ॥ ९॥
अथ दशमं प्रकरणम्
शुद्धाद्वैतं वस्ततस्तुनानाभेदं निजेच्छया। स्वाभित्रशक्तिधर्माण नुमोनानामतस्तुतम्।।१॥ २६
ब्रीवैकं प्रपञ्चस्य निमित्त समवापि च ॥ पुराणे करणं माया तच्छक्तिर्दण्डवन्मता ॥२॥

·अचिन्त्या विविधा नित्याः स्वाभाविक्योऽस्य शक्तयः॥ ज्ञानक्रियादिभेदेन स्वाभिन्नाः स्ववशा विभोः ॥३॥ श्वेताश्वतरे।। न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ॥ परास्य शक्तिर्विधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानक्रियावलं च ॥४॥ यः सर्वज्ञ सर्वशक्तिरित्यादिश्रुतिभिःश्रुताः॥तासु मायाप्यघटितघटनायां पटीयसी॥५॥ (स्कन्ध १०) श्रिया पुष्टया गिरा कान्त्या का तुष्टयेलयोर्जया ॥ विद्यया विद्यया शक्त्यामायया च निपेवितम् ॥६॥ इति भागवतोक्तासुमुख्यासु द्वादशस्वियम् । गणिता कारणत्वेन पुराणेपरिवर्णिता॥७॥ (प्रथमस्कन्धे)स एववेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया ॥ सदसगुपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः ॥८॥ सामर्थ्य सर्वभवने तस्य मायेतिकथ्यते ॥शक्तित्वात्तदभिन्नासा विचित्रपरिणामकृत् ॥६॥ क्वचित्संमोहिका मायाऽविद्यैवव्यपदिश्यते। वहबोर्धा हि मायायागीताभाष्ये प्रदार्शताः। १ तत्वदीपिकाख्ये अजीपि सन्नव्ययात्मेत्यस्य व्याख्याने ·॥ चिं. मायाशब्दावचिच्छास्त्रे हरिसामर्थ्यवाचकः ॥वाप्यविद्या सपावाची कृपाकपटवित्तवाना। प्र. १ शक्तिशक्तिमतोआंदोवस्तुवोधाय केवलम्।अभेदोवस्तुतोनाक्ष्णो दृष्टिशक्ति पृथग्भवेत्।। न धर्मधर्मिणोद्वैतमप्यस्याप्राकृतस्य तु (अ०३ पा० सू० २८) प्रकाशाश्रयवातेजस्त्वादिति हि सूचितम् ॥१३॥ तेजः प्रकाशयोर्भेदो न तेजस्त्याद्यथा तथा|ब्रह्मणः शक्तिधर्माणां ब्रह्मत्वेन भिदा न हि न भूमिर्गन्धतो भिन्ना न गन्धो भूमितःष्टथक् ॥ तद्वस्तु तादृगेवेति न द्वैतं धर्मर्मिणोः॥१५॥ अस्मिस्त्वलौकिकेचिन्त्येऽद्धये भेदो नसर्वथा। सुविस्तृतमिदं भाष्ये श्रीविद्वन्मण्डने तथा। माध्वाचार्याइह प्राहुर्जगत्का कुलालवता मिनोनिमित्तमेवेशो विकारात्समवायिनः॥१॥ प्रकृतिःस्यादुपादानं तैतन्त्रास्य जडस्य तु || प्रकृतिमुस्योपादानमिति भागवतोक्तितः॥ ब्रह्मणो जडजीवानां द्वैतमेवास्ति वास्तवम् ॥ जीवब्रह्मभिदा बक्ति वा सुपर्णा श्रुतिर्यतः ॥ इति चेायतामुक्त्वासुत्रकद्रह्मकारणम् ॥ जन्माद्यस्येति सुत्रेणकेवलं ननिमित्तता॥२०॥ १ पुरुपधृतवस्त्रवत्पृथक्कतुं न शक्यते २ ईश्वराधिना ३ जगतः कारणसावादिनि भावः ५ मुण्टके पैझिरहस्यबामणे चेदम् ·समवायित्वमप्यस्येत्याह तत्तु समन्वयात् ॥ रत्यभावो न युज्येत नैव रेमेश्रुतीरितः॥ २१॥ अस्यैवाये सहैतावानासेतिसमवायिता ॥पव्यते समवायित्वं तैत्तिरीयादिषु स्फुटम् ॥२२॥ असद्वाइदमय आसीत् ॥ ततो वै सदजायत ।तदात्मानश्स्वयमकुरुत ।। तस्मात्तत्सुकृतमिति ॥ आत्मानमित्युपादानं निमित्तमकरोदिति ॥ अमावोऽन्यनिमित्तस्य स्वयमित्यभिधीयते ॥ २३ ॥ ऐतदात्म्यमिदं सर्वे ।। आत्मैवेदं सर्व ।। सर्वं खल्विदं ब्रह्म ॥ पुरुप एवेदः सर्वे ॥ यद्भूतं यच्च भाव्यम् ॥ श्रुतिभिः स्मृतिमिः मोक्ता जगतो ब्रह्मरूपता ।। वाध्येत प्रकृतिस्त्वाविरासास्यांश:सदात्मकः।।२४ अतस्त्वदुक्तवाक्येपि ब्रह्म तत्रितयं त्वहम्।प्रकृतेः पुरुपस्यापि कालस्य हरिरूपता २५ यत्र येनेतिपद्योक्ताऽग्रेऽप्येतदर्शयिष्यते।।सर्गान्तरे तात्वेऽपि निदानं तु तदेव हि ॥२६॥ १ अकुरुतेत्यस्यार्थिकोनुवादः२ दण्डादितुल्यस्य ३ प्रतिहस्योपादानमितिवाक्ये ४ प्रकृतिः। पुरुषःकालश्चेति ५ निबन्धे यत्रयेनयतोयस्योतिश्रीभागवतवचनव्याख्याने ६ कदाचित्पुरुपद्वारेति निबन्धोक्तेः ७ प्रकतेर्जगत्कारणत्वे.८ प्रतिकारणत्वाज्जगतआदिकारणम् ९ ब्रह्मैव.

·अनोर्गनानिदृष्टान्तोऽप्यनेकन नियते ॥ समवायेऽप्यविकतिः पूर्वमेव प्रदर्शिता॥२७॥ म०१० सर्वत्राद्वैतमेवोचैर्वदन्ति श्रुतयोऽखिलाः ॥ पुमान्कथञ्चिदपि हि द्वैतज्ञानेऽपि दुष्यति२८॥ द्वा सुपर्णाश्रुतौ सृष्टौ जीवान्तर्यामिणोभिंदा ॥ वृक्षांश्रयत्वसहजत्वादिनैव परस्य यत् २९ तत्वमस्यादिवाक्यानि तदभेदं वदन्ति च ।। अभेदोशांशिभावेन ब्रह्मस्वांशास यन्मतः३० स्वांतत्वमंशो नानाव्यपदेशादित्यपक्रमात् ।। व्यासेन बोधितं सूत्रे तथा स्मृतिपुराणयोः।। ममैवांशो जीवलोके जीवमतः सनातनः । मनःपष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानिकर्पति ३२ (स्कन्ध १०) स्वकृतपुरेष्वमीप्ववहिरन्तरसंचरणं तव पुरुप बदन्त्यखिलशस्तिष्टतोंशकृतम् ॥ इति गति विविच्य कवयो निगमापवनं भक्त उपासतेघ्रिमभवं भुवि विश्वसिताः ॥ ३३ ॥ मेदामेदं ब्रुवातेआचार्यों निम्बार्कभास्करी ॥ निम्बार्काणां मते भेदोवास्तवो माध्यवन्मतः १ अभिननिमित्तोपादानले २ देहाश्रयत्वम् ३ सदृश १ जीवः ५ उपक्रमं विधाय ल्यव् २८ लोपेपञ्चमी ·पुत्रादयो विभिन्नांशाःस्वांशाः करपदादयः॥विभिन्नांशाइमे जीवाइति भेदो विनिश्चितः॥ एपां चित्वेनसाधादभेदोऽपि निरूप्यते ॥मुखस्याल्हादकत्वेन सादृश्याचन्द्रता यथा३६ अंशत्वं माध्यवत्तेपां भेदाभेदौ व्यवस्थया। सिद्धान्तवदणुत्वादितत्राप्यवहितः शृणु ॥३७॥ स्वांशत्वमेवजीवानां ममैवेत्येवकारतः ॥ हेतुः सङ्गच्छते नाना व्यपदेशो न ते मते ॥३८॥ पादोऽस्यविश्वा भूतानीति पादत्वेन चांशताम् । मन्त्रवर्णादिति व्यासःस्वांशतैव तथा सति वन्हिस्वांशो विस्फलिङ्गोऽतोदृष्टान्तीकृतः श्रुतौ भस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं कृत्स्नमिदं जगत् इत्यादिश्रुतिभिर्जीवा-खांशा अवयवोक्तितभावाप्यश्रुतं विभिन्नांशत्वं सर्वत्राभिदानयोः यत्त्वाह माध्वो वनमालिदासो राश्येकदेशीश इहास्तु चन्द्रात् ॥ यथा शतांशो गुरुमण्डलं स्यादित्यं मयान्यत्र तदप्यदूपि ।। ४२॥ यथा सौम्येति मृत्पिण्डदृष्टान्तोनं पराहतः। प्रतिज्ञहैकविज्ञानात्सर्वविज्ञानमित्यपि॥३ १सूत्रेषु द्वितीयस्य तृतीयपादे प्रातिशेष:रजीवब्रह्मणोः३ द्वैतमते भेदाभेदमते च छान्दोग्यम पिवातमादेशमप्राक्षोयेनाश्वतं श्रुतं मवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति मुन्डकादिपु कस्मिनुखलु भगवो विज्ञातेसर्वमिदं विज्ञातं स्यादित्यादि ·प्र०१० i वे. चिं. अभेद व श्रुतिषु तत्वमस्यादिपूदितः ॥ बन्धे द्वैतभ्रमो मोक्षे तन्निवृत्तिर्निगद्यते ॥४॥ २९ तैत्तिरीये ।। यदा ह्येवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते ।। अथ तस्य भयं भवति ॥ बृहदारण्यके ॥ यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्यायुक्त्वा यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कंपश्यदित्यादि। तथायोऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मि नसवेदयथा पशुः॥ ४५ ॥ निन्दन्ति श्रुतयोद्वैतं दोपो ज्ञाने तथा महान्।ौतं ब्रह्मप्रपञ्चैक्यं घटते नमते च ते॥४६॥ (सप्तमस्कन्धे अ०९) यस्मिन्यतोयर्हि च येन यस्य यस्मै यस्माद्यथा यदुत यस्त्वपर परोवा मावाकरोति विकरोति पृथकस्वभावःसंचोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥४७॥ भास्कराणां मते भेद औपाधिक उदीरितमाअभेदस्त्वंततोजीवो व्यापको लिङ्गतोऽणता४८ इहापिव्यापिता जीवतया ब्रह्मतयाथवा ॥आये नैयायिके वेशद्वितीयेशाङ्करे तथा॥४९॥ पुरा निराकृताव्याप्तिद्विधोपाधिकृताणुता नित्यस्वाभाविकैश्वर्यज्ञानादेर्यदि रोधकः५० १ निगदेन प्रतिपाद्यते २ उच्छब्दोऽप्यर्थेअरमल्पमपि अन्तरं भेदम् ३ उपाधिनाशे ४ आणु त्वचतिर्लिङ्गशरीरकृतपरिच्छेदाभिप्रायेण ५ प्रवेशः ६ जीवत्वेन ब्रह्मतेन च २९ ·घटेतोपाधिरेवान्यो नाऽवाधाखिलर्मिणः ॥ अद्वयस्य स्वतन्त्रस्य दूरे तन्मूलिकाभिदा । (स्कन्ध १०) व्रजस्तिष्ठनूपदेकेन यथवैकेन गच्छति यथावणजलो कैच देही कर्मगति गतः इत्यादिनावक्ति नाना तस्य मागवतंगतीअन्यानि संयाति नवानि देहीत्यादिकास्मृतिः पूर्वत्यागो गतिर्दैहान्तरे व्याप्तस्य नोचिता ॥ इदंलिङ्गस्य चेनैयादेहःकर्मगतिं गतः ॥५४॥ अत्रं देहीति सङ्घातदेहवान् भिन्न उच्यते॥त्याज्यप्राप्यत्वकथनात्स्थूलदेहस्य नेह सः५५ इत्यादिश्रुत्यादिमूलैर्मतान्येतानि दूपणैः॥प्राचामाचारतोवाचामर्वाचामपि सुस्फुटैः ।।१६।। समनुय प्रथमाध्वकिरणादिपु विस्तरात् ।। निरस्तानि मया शुद्धाद्वैतचन्द्रोदयादिपु ॥ अभेदोवास्तवोब्रह्मजगतोरैच्छिकी मिदा जीवावांशाः प्रवेशादिसिद्धान्तः श्रुतिसंमतः निवन्धेसिजातीयविजातीयस्वगतद्वैतवार्जितम् ॥ ब्रह्मोक्तं श्रीमदाचार्यद्वैतगन्धोपिनास्ति नः ।। ५९ ॥ तत्रजीवाः सजातीया विजातीया जडामता:स्विगता अन्तरात्मानो भिन्ना घटशराववत्।। १ तहीतिशेषः २ शुकः ३ वाक्ये ४ जलेसैबन्धखिल्यवत् जीवानांब्रह्माणि प्रवेशः वन्हे विस्फुलि अवनतोनिर्गम इति ·वे.नि. अभिन्ना ब्रह्मणो मृत्त्वाद्रटादेरभिदा यथा सजातीयादिभेदानां स्वरूपंच यथोदितम्॥११ ०११ ३० तस्य स्वगतोभेदपत्रपुष्पफलादिषु ॥ वृक्षान्तरात्सजातीयोविजातीयःशिलादितः॥६२ शुद्धाद्वयनयजयकुंडयया भयद्भवप्रभवभाजाम् ॥ कारणमाह यमेक तंमनुत्सेकं भजस्व सविवेकम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यमतवर्तिश्रीवजवल्लभचरणानुचरपञ्चनदोघनश्यामभट्टात्मजगोवर्द्धनशीघ्रकविवि- रनिते वेदान्तचिन्तामणौ शक्तिधर्माभेदनिरूपणपूर्वकद्वैतमतनिराकरणं नाम दशमं प्रकरणम् ॥ यदूपश्चिदचित्सर्गःस्टष्टः सृष्टी न ते नयः।। सर्वत्र सन्नविज्ञातोऽस्मै नमोऽनुप्रवेशिने ॥१॥ या सर्वत्रैव संतिष्ठन्नन्तरः संस्पृशेत्र तत् ॥ शरीरं तत्र वेदेत्यं योऽनुविश्य प्रकाशते ॥२॥ इत्याहुः श्रीमदाचार्याःशास्रार्थे ब्रह्मरूपणे॥ सह्य कथ्यतेधार्थीयःपृथिव्यामितिश्रुतेः॥ १ विचारण्यादिभिः कथितम् २ विद्यारण्यकारिकेयम् ३ सिद्धान्तः ४ अर्थावश्रीमदाचार्याः५ मतान्तरेषु जगत्कारणतयोकानामविद्यातद्गुणप्रकृतिचिदचिच्छरीरप्रमृतीनां व्यावर्तनायैकमितिकपुरु पोचमम् ७ जडजीवसर्गः ८ प्रपञ्चसत्ताकाले ९ जड़जीवाभ्यां नुदः १० निबन्धश्लोकोऽयम् ११ शाखार्थप्रकरणे ३० ·वृहदारण्यकेऽध्याये पञ्चमे तच्च सप्तमे ॥ ब्राह्मणे पश्यते वाक्यमन्तयामिनिरूपके ॥ ४॥ (ए०६१६) या एथिव्यां तिष्ठनष्टथिव्या अन्तरोयं पृथिवी नवेद यस्य एथिवी शरीरं यः एथिवीमन्तरी यमयत्येप तआत्मान्तर्याम्पमृत इत्यादि । रामानुजावदन्तीह विशिष्टाद्वैतवादतः॥ श्रुतावस्याष्टथिव्यादिसप्तम्याऽऽधाररूपणात्॥५ अतस्तस्योच्यते भेदो यथाऽऽस्ते भूतले घटः ॥ इति वाक्ये भूमितलाइटभेदः प्रतीयते ॥ अतः पृथ्व्यादिकं व्याप्यं भिन्नमेवाखिलं परात् ॥ब्रह्मणोहिशरीरे द्वे नित्ये चिचिती मते॥ सूक्ष्मे कारणरूपे ते याभ्यां स्थूलमभूजगत् ॥ चिच्छरीरातु चित्कार्यमचिच्चाचिच्छरीरतः॥ विभागानहता नामरूपयोः सूक्ष्मता मतानामरूपव्याकरणं तस्यैव स्थौल्यमुच्यते ॥९॥ ब्रौवं सुक्ष्मचिचिद्विशिष्टं कारणं श्रुतेः॥ कार्य च स्थूलचिदाचिद्विशिष्टमिति निर्णयः॥ विशिष्टाद्वैतमनयोरद्वैतं तद्विशिष्टयोः ॥ विशेषणे चिदचितीब्रह्मणाकारणात्मके ॥११॥ सूक्ष्मे स्थूले नुते कार्यात्मके कार्यविशेषणे||जीवस्तुस्थूलचित्स्थूलमवित्दथव्यादिकं मतम् ॥ अन्तास्थितोनियंतेहाँऽनुप्रविष्टोविभागकृत् ॥ उक्तश्रुतौ पृथिव्यादेर्जडस्यान्तःस्थितः श्रुतः १ परमात्मनःपध्वन्तमिदम् ३शरीरद्वयस्य ४उक्तवाक्यात तच्चशिष्टयेप्रमाणम् ५चिचितोः।

·पे.नि. जीवस्यापि तथा कार्या विज्ञान इतीरणादायआत्मनीति तत्पाठभेदान्माध्यन्दिनेथुतम् प्र. ११ ३१ शरीरत्वं च तत्रैव श्रुतं तस्यैतयोयोः॥ जीवो जडोन्तरात्मेति भोक्तभोग्यनियामकाः ॥ क्रमात्रयः पदार्थास्तैर्मतास्तत्कारिका यथा ॥ ईश्वरश्चिदविच्चेति पदार्थात्रतयं हरिः । ईश्वरश्चित इत्युक्तो जीवोदृश्यमचित्पुनः ।। १६ ।। व्याद्रव्यप्रभेदायितनुभयविधं तद्विधंतत्त्वमाहु दव्यं देधा विभक्तं जडमजडमिति प्राच्यमव्यक्तकाली । अन्त्यं प्रत्यपराक्व प्रथममुभयथा तब जीवेशभेदा ॥ नित्या भूतिर्मतिश्चेत्यपरामिहजडामादिमां केचिदाहुः ॥ १७ ॥ तत्र ॥ द्रव्यं नानादशावत प्रकृतिरिहगुगैसत्त्वपूर्वरुपेता ॥ १अन्तस्थितःश्यो विज्ञाने तिष्ठन विज्ञानादन्तरइत्यादिकाण्वानांहदारण्यकेपाठः३यात्मनितिष्ठना मनोन्तरइत्यादिवास्यम् माध्यन्दिनवृहदारण्यके ६ एतयोर्जडजीवयोस्तस्यब्रह्मणःशरीरभूतत्वम् ७यस्यपृथ्वीशरोरमित्यादिमिजंडस्य यस्य विज्ञानं शरीरंयस्यआत्माशरोरमितिजीवस्य ८अस्तीतिपृथ | ३१ वास्यम्९इद्गुत्तरान्वयि तेप्वीश्वरस्तुहरिरित्यर्थनविहपदार्थः त्रयत्यहरिवं विधीयते द्वैतभङ्गापत्तेः ·कालोब्दाद्याकृतिःस्यादणुरवगतिमाञ्जीवईशोऽन्य आत्मा।। सम्योक्ता नित्यभूतिस्त्रिगुणसमधिका सत्त्वयुक्ता तथैव ॥ ज्ञातु यावभासामतिरितिकथितंसङ्ग्रहाद्रव्यलक्ष्म ॥ १८॥ इत्थं वेंकटनाथाद्या विस्तराच्छुतियुक्तिभिः ॥ तत्त्रग्धरासहस्रादौ पदार्थ व्यमजन्त ते!! लये क्रमाज्जीवजडौ शरीरे चित्यचित्यपि ॥ विलीयेते नामरूपाविमागेन मवेशतः॥ वस्तुतो भिन्नमेवैतद्ब्रह्मर्णश्चिदचित्सदा ॥ स्वरूपतः स्वभावायैः शरीरत्वादभेदवाक् ॥ सूक्ष्मे चिचितो ब्रह्म तत्त्वानि त्रीणि कारणे ॥स्थूले ते च तदन्तस्थाकाय तत्त्वत्रयं मतम् ।। तत्स्थूलसूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टे कार्यकारणे क्रमात्तयोरभेदस्तु विशिष्टाद्वैतमीयते ॥ २३॥ चिच्छरीरेण चित्कार्यस्याचितोचिच्छरीरतः।।अन्तस्थेन परस्यैक्यं न त्रयाणां परस्परम्॥ अस्मन्मतेऽपि भेदश्चेजडजीवान्तरात्मनाम् ॥निबन्धे तन्मतं तत्तत्रयं स्यादिति चेन्नहि ॥ जडो जीवोन्तरात्मेति कार्यमेव विधा मतम्।।कारण त्वेकमेवेदमद्वैतैकरसं परम् ॥ २६ ॥ १ नामरूपविमागोच्छेदकावप्रवेशात् २ पञ्चमीयम् ३ मृष्टिप्राकाललगोचरकालयोरपिनाभेदड़ ति भावः १ इमेभेदे हेतवः ५ ब्रह्माभेदोक्तिस्तयोः शरीरत्वाभिमायादौपचारिकी चिदचिती ·के.वि. स बस्यां मजायेयेतीच्छामूलः परस्परम् ॥ कार्यमावत्यतो भेदस्तेषां घटशराववत् ॥२७॥ ०११ ३२ न नित्यो बास्तवस्त्वेषां भेदा कुख्यकुसूलवत् ।। मृत्वेनाभेदवत्तेपामभेदोनोस्तिवास्ताः॥ सर्व पुरुष एवेदं नेह नानास्ति किञ्चन ।। मृत्योःसमृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति ।। देतदृष्टर्दितीद्वि भयं भवति सर्वथा । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च तद्विदः॥३०॥ वृहदारण्यके पुरुषविधब्राह्मणे ॥ (पृ० २१५ ) तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत सएव तद भवत्तथापीणां तथा मनुष्याणां तद्वैतत्पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहंमनरभवसूर्यश्चेति ।। तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदशसर्व भवति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा ह्येपास भवति अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पगुरेवरस देवानामित्यादि ॥ ब्रह्मविद्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिषु स्फुटम् ॥ कार्येपि भिन्नचिदानवशिष्टचं तेन वारितम् ॥ ३१ ॥ १ जडजीवान्तर्यामिणाम २ घटादीनाम् ३ जडादिषु ४ अनौपचारिकः ५ कठस्थं वाक्यद्वयम् ६ बृहदारण्यके स्फुटमिदम् ७ (अ ०१ पा ० १ सू०३) ग्राहयन्तिचेत्यन्तं सूत्रम् ८ निवं ३२ कार्यारस्थायां विचिद्वैशिष्टचकयनेपि तत्रताविकमेदानगीकारानिबन्धाविरोधायाभित्रपदम् ·अथ ब्रह्मातिरिक्तस्य कारणत्वं निवारये ॥ एकमेवाद्वितीयं तद्वेदेब्रह्मैव कारणम् ॥३२॥ नासदासीनो सदासीनान्यत्किञ्चिन्मिपत्तदास्वमिन्नचिदचित्सत्ये वेकोऽहमिति वाध्यते बृहदारण्यके (पृ०१२५) आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुपविधः सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोड पश्यत् ॥ तत्रैव (पृ० १९८) ब्रह्म वाइदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मा तत्सर्वमभवत् ।। तत्रैव (पृ०२५७) आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव सोऽकामयतेत्यादि । च्छान्दोग्ये श्वेतकेतुविद्यायाम् (खण्ड २) सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं० सत्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति ॥ तत्तेजोऽसृजत ॥ वहचानामैतरेयोपनिपदि ॥ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीनान्यत्किञ्चनमिपत् स ऐक्षत लोकानुसजा इति स इमाँलोकानसृजतेत्यादि । तैत्तिरीये ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आ काशः सम्भूत इत्यादितथा।।सोकामयत बहुस्यां प्रजायेयेति।स तपोऽतप्यत । सतपस्त वा ॥ इदरसर्वमसूजत ॥ अग्रे॥ तदात्मानरस्वयमकुरुत ॥ तस्मात्तत्सुकतमुच्यत इति ।। स्वयं पर्यणमब्रह्म जगद्रूपेण केवलम् ॥ ब्रह्मणोऽन्ये शरीरे तु युज्यते नैव जीववत् ॥३४॥ १ लोका अम्भन्मभृतयः पदाथस्तित्र प्रसिद्धाःप्रयोजनशून्यम्३सूक्ष्मशरीररहितम् । शरीरिभिन्ने ·वे.चिं. अशरीर शरीरेषु धनवस्थेप्ववस्थितम् ॥ महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति॥ ०१: ३३ शरीराभावमेवस्य ये पठन्ति कठादयः। नेदं जीवपरं वाक्यं ब्रह्मप्रश्नोत्तरे स्थितम् ॥३६॥ (अ० १ पा० ४ सू० ६) त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्रश्च ॥ इति सूत्रे स्फुटमिदं विभुत्वं चेहवाधकम् ।। आनन्दमात्रकरपादमुखोदर एवसः ॥३७॥ साकारः श्रूयते जीववद्भिवावयवो नसः। सूत्रे तदत एवाह च तन्मात्रमिति स्फुटम् ॥ ३८॥ शरीरेप्चित्युक्तितस्तकल्प्येते चेद्रहूक्तितःअनवस्थत्वोक्तितो द्वे एव नित्ये च ते कुतः ॥ किं च ते किं परिच्छिन्ने न वाऽऽद्य परिमातुका । अणुर्वा मध्यमानैव सा प्रसिद्धा तयोर्कचित् ॥४०॥ परिच्छिन्नतयानन्तविश्वोत्पत्तौ क्षयोऽनयोः॥ किं चैतयोरधिष्ठानाच्यं ब्रह्मैवचेत्स्वयोः।। शरीरयोरधिष्ठानं शरीरीति न सङ्गतम् ॥ अपरिच्छिन्नपक्षे तु साथै न कुतो भवेत॥४२॥ १ वाक्यजीवपरत्वे आवयोः सिद्धान्ते तस्याणुत्वात् २ सूक्ष्मशरीरे ३ शरीरेग्वितिबहुवचनात् ।। ३३ दे एव कुतः अनस्यताच नित्ये कुतइत्यन्वयः ५ परिच्छेदपक्षे ५ श्रुत्यादौ ६ वाच्यमित्यन्तंपृथ ग्वाक्यम् ७ इदमुत्तरान्वयि ·अन्योऽन्यस्मिन्यतोऽन्योऽन्यं विभुत्वे नास्ति सर्वदा ॥ अतोविभाजकं किस्यादेशकालायसम्भवात् ॥ १३ ॥ देशामेदेऽप्यसाय विभुत्वं च नमूर्तयोगादृश्यते योद्गार्थ चाऽसार्यार्थ जडात्मनोः॥४ तिरोभावादि वक्तव्यं तत्मसिद्धं न ते मते ॥इत्यादिदूपणैर्वक्तुं न शक्ये विदचित्तनू॥४५॥ नापिशवीतयोः सत्ताप्तृष्टे मागवामिन्नयोगात्मैवेदमग्र आसीत्सदेवेत्येवकारतः ॥ एकमेवाद्वितीयं तदित्यादिश्रुतिकोपनात ॥ इह सत्तत्त्वमस्यादौ तच्च ब्रह्मै गीयते॥१७॥ ओतत्संदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ॥ अहमेवासमेवाये नान्यद्यत्सदसत्परम् ॥ पश्चादहं यदेतवयोवशिष्येत सोऽस्म्यहम्॥श्रूयते सोऽनुवीक्ष्यान्यन्त्रात्मनोऽपश्यदित्यपि १ विभुत्वादेशस्य विभाजकत्वमसम्भवि सार्वदिकत्त्वाच कालस्य सृष्टेःमाझालादीनांसुतरामस भवश्व २ विस्फुलिङ्गपदुद्गम्य पतनार्थम् देशान्तरसपेक्षितमितितदर्थम् ३ परस्परतो वैलक्षण्यानुभावा) थम् उपयोर्विमुत्वेतदननुमवापत्तेः । जडजीवयोः ५ तिरोऽसानातिनुत्या यथा ब्रह्मणः पूर्वमुपपा दितं तथा ६ वक्तुभितिशेषः ७ सदेवसोम्यतिवाक्ये ८ गीतायां प्रतिपाद्यते ९ गीतावास्यमिदम् १० भाधिकानुवादाभिप्रायात्पदविपर्यास छन्दोनुरोधात् श्रुतौ तु नान्यदात्मन इतिपागद ·वे. चिं. सतीस्वान्ये चिदचिती दृष्टेनान्वीक्षयापिचेत् ।। सर्वज्ञत्वं व्यापकत्वमीशत्वं तस्य मज्यते॥ प्र० १६ ३४ द्वितीयेच्छा रत्यभावमूलिकैकाकिनःश्रुतौ । एकोकित्वं रत्यभावो दितीयेच्छा चैवाधिताः मन्येक एवाहमासमित्यादौ देहजीवयोः ।। द्वयोः सत्वेऽप्येकपदं तदभेदाश्रयायथा ॥५२॥ तथा द्विदेहयुगब्रह्मात्रात्मशब्देन गृह्यते॥तथैकोऽहं स्थलेऽतोन्यत्रासीत्किश्चित्तदेति चेत् मिवं जीवस्य देहेऽहंमत्ययोऽध्यासजो मृपा ॥ अविद्ययेशेच्छयास्तीत्येकत्वं प्रयुनक्ति से। न तथाब्रह्मणो मिथ्याऽध्यासोऽज्ञानकहेतुकः॥स्थिरानवैध्यससचेयकल्याणगुणशालिनः सर्वज्ञस्याऽविलिप्तस्य स्वतन्त्रस्यनियामिनास्वाधीनाऽविद्यादिशक्तेनित्यमुक्तस्य युज्यते। अथात्मैवेदमित्यादौ सर्वस्याप्यात्मरूपता ॥ माक्सर्गाच्यते नान्यचिदचिद्रूपता क्वचित् ॥ ५ ॥ १ विद्यमाने २ वप्रतियोगिकतात्विकभेदवती ३ स वैनैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते सद्वितीयमैच्छ व सहैतावानासेति वृहदारण्यके १ चिदचित्सत्वादेकाकित्वस्य ताभ्यां सहैव रतिसम्मवात्तदमावस्य ततएवद्वितीयेच्छायाश्च वाघः ५ चकारात्सर्वरूपेणमवनमपित्राषितम् ६ लौकिकमयोगे ७ सोनु, ३४ वीक्ष्य नान्यदात्मन इत्यादौ ८ अवियाकरणकबन्धेऽयं हेतुः ९ जीवः १० प्रत्येकमियत्चारहितः ·विरुद्धां ब्रह्मभिन्नत्वाद्वस्तुतो जडजीवयोः॥ आत्मशब्दस्य चिदचित्परत्वं तु न शक्यते ॥ निर्गुणः पर एकस्तदर्थ इति निर्णयात्।।गौणश्चैत्रात्मशन्दादित्यादौ तत्सर्वसंमतम् ॥५९ उपादानं सहैतावानासेत्युक्त्या तदेवं हि॥ तथा भिन्ननिमित्तोपादानदृष्टान्तपूर्वकम्॥६०॥ सर्वेषां जडजीवानां तत एवैकतः शुतः ॥ उद्गमो न तु तद्भिन्नचिदचिदेहतः क्वचित् ॥६॥ बृहदारण्यके दृप्तवालाकिब्राह्मणारव्ये चतुर्थाध्यायप्रथमब्राह्मणे (पृ० ३७२ ) स यथोर्ण नाभिस्तन्तुनोचरेद्ययाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वेलोकाः सर्वेदेवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्तीति।अनेकोपनिपगुष्टमेतताकि बहुविस्तरात्॥ न च जीवमकरणाद्वाक्यं जीवपरं त्विदम्॥१२॥अणुमात्रात्ततः सर्वानुद्गमाल्लिङ्गवाधनात् ।। भवेल्लिङ्ग प्रकरणाद्वलिष्ठं पूर्वतन्त्रतः ॥ ६३ ॥ सुषुप्तौ ब्रह्मलीनस्य ततै उद्गमबुद्धये ।। सर्वेपामुद्गमस्तस्मात्तव्यते परमात्मनः ॥ ६४ ॥ १ जडजीवयोबझात्मकता र आत्मशब्दार्थः ३ अझैव ४ महतां प्राणलोकादीनां जीवसकाशाद द्रमासम्भवात् ५ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमप्रिकर्षादितिपूर्व मामासासूबाद ६ जीवस्य ७ ब्रह्मतः ·वे. चिं. अधोत्पत्त्यप्ययाधार तमेवोक्त्वा तदात्मता श्राव्यते तैत्तिरीयादौ सर्वेषां भूतभाविनाम् ।। प्र०१ ३५ महानारायणोपनिपदिायस्मिविद ५ से चेविचेति सर्व यस्मिनदेवा अधिविश्वे निपेदुः॥ तदेव भूतं तदुभव्यमाइदं तदक्षरे परमेव्योमन् ॥ (अ० १ पा० ४ सू० २३) प्रतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधातदित्यादि ॥ ६५ ॥ तस्याऽमित्रनिमित्तोपादानतां प्राह सूत्रकृत् ॥ अमेदश्रुतयः सर्वाः सङ्गच्छन्ते न चान्यथा ॥ ६६ ॥ पुश्चि प्रकृति सूक्ष्मतनू इत्यपि नोचितम्॥ यदक्ष्यते ब्रह्म तयोरुपादानं लयास्पदम् ॥२७॥ घटते तेन विदचिद्वैशिष्टयं नैव कारणे ॥ अन्तर्यामिब्राह्मणं न सूक्ष्म तदेहंसाधकम् ॥३०॥ आनायतेन वृत्तान्तः सर्गादुत्तरकालिकमातिष्ठन्यमयतीत्येवं वर्तमाने शताच लट् ॥३९ १ समेतिव्यति च २ जगतःप्रतिरुपादानकारणं चानिमित्तकारणं च ब्रह्मैव एवमेवसतिएक विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यादित्यादिदृष्टा- न्तश्च नोपरुध्यते ३ ब्रह्मदेहयोः १ यः पृथिव्यां तिष्ठनित्यादिवाक्येषु ·कालान्तर विभोभिन्न किञ्चिद्वयाप्यं न विद्यते॥सर्वस्य पूर्णब्रह्मत्वात्परिच्छेदायभावतः पृथ्व्यादीनामानहै च तागूपानुपाश्रयात् ॥यंतव्यामावतस्तत्र नियमोऽपि न युज्यते ॥७१ सृष्टिकाले समुद्भूतं भूतप्राणेन्द्रियादिकम् ॥ जीवाश्च तत एवांत्र ये शरीरतयोदिताः ॥७२ तैत्तिरीयब्रह्मोपनिपदि।तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः।। आकाशाद्वायरित्यादि।मुण्डकोपनिपदि द्वितीयमुण्डकपथमखण्डे । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीत्यादिषु ॥ अनेकत्र स्फुटमिदं शास्त्रे मीमांसितं तथा ।। आचार्यणाययोः सम्यग् द्वितीयाध्यायपादयोः॥७३॥ इदानिमैच्छिका दादूपनामविभागतः॥ खात्मकस्य पृथिव्यादेः सप्तम्याधारतोचिता ।।७४ ॥ १ प्रपञ्चस्य व्याकृतनामरूपतया स्थित्यधिकरणकालातिरिक्ते२आदिशब्दादानन्दांशतिरोभावा दीनांसड्ग्रहः ३ ब्रह्मकर्तृका अन्तर्यामिब्राह्मणे ५ ब्रह्मसूत्रेषु ५ व्यासेन ६ तृतीयचतुर्थयोः ७ यमैच्छिकभेदे हेतुः भेदश्वाधाराधेयभावे ८ यः पृथिव्यां योप्सु इत्यादिरूपया ·वि.चि. तत्र व्याप्य स्थितः कृत्स्नाणनाथ नियामकः ॥ अनुप्रविष्टः सृष्ट्वेदं मरणाय न लिप्यते ॥|| प्र०१६ ३६ तात्सृथ्वा तदेवानुपाविशच्युतितः स्मृतेगा यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः॥७३ | तैत्तिरीये नारायणपत्रे । अतः समुद्रा गिरयश्चसर्वेऽस्मात्स्यन्दते सिन्धवः सर्वरूपाः ॥ गतश्च विश्वा भोपघयो रसाच्चयेनेपभूतस्तिष्ठत्यन्तरात्मा||आनन्दादितिरोभावात्क्रीडनार्थ एथकृताः ।। जडा जीवाश्च निःसङ्गस्वान्तस्थितमधोक्षजम् ॥ ७७ ॥ तदिग्छया न जानन्तीति न वेदेति मण्यते ॥ शरीरमिति भेदस्तु सृष्टिकालेपि लुप्यते ।। न्यादीनां त्वन्मतेऽपि स्थलोनामेव वर्ण्यते ॥ शरीरनिति तेन न सूक्ष्मे सिध्यतस्तनू ॥ भोवत्को सूक्ष्मदेही चेद्वेदादिपायगोचरौ॥ तदा यश्चिति तिष्ठन्यो चितितिष्ठनिति द्वैयम्।। १ सर्वस्य जीवनाथ कोझेतान्याकःपाण्याद्यदेपआकाशआनन्दोनस्यादितिश्रुतेः २ गीतावाक्यात प्रथमार्येपञ्चमी रठे रसाश्रतिपागद ४ आदिशब्दादैपर्यादिनां जडे चिदंशस्य च तिरोधानम् ५ भवस्तादक्षजयस्मात्तमइन्द्रियजन्यज्ञानाविषयम् ६ ब्रह्मेच्छया ७ शरीरखकथनेन त्वयास्थूलत्वेना भिमतानां पृथिव्ययाग्रिप्रभृतीनाम् ९ अन्तर्या मित्राझमे १० मवभिमतौ११वाक्यद्वयमेवयात् न तु पृषिव्यादिवाक्यानि ३ ·एवंन्यात्तत्तु नोक्तं तस्मात्तौश्रुत्यसम्मतौकारणे तेन जीवानामतन्त्रंत्यन्मतं त्रयम्॥८॥ याऽऽधारत्वनियम्यत्वव्याप्यवैदर्शिता भिदा ।। उपक्रमोपसंहारविचारे सा न वास्तवी ॥ यथोपक्रमे (पृ० ६१४) सोनवास्पितञ्जलं काप्यं याज्ञिकारश्च योवैतत्काप्यसूत्रं विया चान्तयामिणमिति स ब्रह्मविदा लोकवित्स देववित्स भूतवित्स आत्मवित्स सर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत्तदहं वेद । इत्येकस्यैव विज्ञानात्सर्वविज्ञानमीयते ॥ सर्वस्य तदुपादानकत्वे सत्वेवसम्भवेत् ।। ८३ ।। एकमृत्पिण्डविज्ञानाद्विज्ञातं स्यात्त मृन्मयम् ॥ एकेन लोहमणिना सब लोहमयं यथा||८४॥ उपसंहारे (पृ०६२२) अदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतःश्रोताऽमतोमन्ताविज्ञातोविज्ञाता नान्योऽतोड स्ति द्रष्टानान्योऽ तोऽस्ति श्रोता ॥ नान्योन्तोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोगस्ति विज्ञापत आत्मान्तर्याम्यमृतइति ॥ कर्तारो दर्शनादीनां जीवाः स्वांशतयाखिलाः ।। ब्रह्माभिन्ना विस्फुलिङ्गवदित्येवेह वोत्थ्यते ।। ८५ ॥ न चेताहग्जीवसत्त्वानोपपद्येत तात्त्विकः ॥ संघो द्रदन्तरादीनां तस्मात्सर्वं तदात्मकम् ॥ १ तादृशं वाक्यद्वयं तु नतोक्तम् २ श्रुतेरविवक्षितम् ३ अनौपचारिकः । निषेधः ·वे. वि. सृष्टिकाले परिच्छेदो भेदोमवेत्त्वं विभक्तता ॥ अनुप्रयो नियमो न पूर्वापरकालयोः ॥ म० ३७ इदानीमवेदमत एकदेश्येव तन्मतम् ॥ तंदावरणभङ्गेऽपि दर्शितास्यैकदेशिता ॥ ८८॥ ननु मर्वमतान्येवं दूपयनद्वेपद्वान् ॥ इति चेत्र विनोदोऽयं विदुपा तत्त्वनिर्णये ।। ८९॥ भत्तिज्ञाने यत्र विष्णोर्यत्र वेदः पराप्रमा|मतानितानि सर्वाणि जीयोद्धारस्य हेतवः॥९०॥ सत्त्वादिभेदतो जीवाश्चित्रप्रकृतयोऽखिलान् ॥ उद्धर्तु प्रभुणा माना सम्प्रदायाः प्रकाशिताः यथाधिकार तेप्येते प्रवर्तन्ते ततः फलम् ॥ ऐहिकामुष्मिक माक्षो विविधश्च यथायथम् ॥ ब्रह्मण्यलौकिकेऽचिन्त्ये स्वामित्रानन्तशक्तिनि ॥ तंद्रपस्य व्यवस्थानमभेदाच्छुतिपूदितम् वितरतियत्स्वयमगुगं विविधेभ्नः कामना नाना ॥ सगुणैः शिवादिरूपस्तदंशिभूतं भजे परं ब्रह्म ॥ ९ ॥ इतिश्रीमदलभाचार्यमतवात श्रीवजालमनरणानुचरमञ्चनदीघनश्यामभहात्मजगोवर्द्धनशीघकवेः कती वेदान्तचिन्तामणौ विशिष्टादैनविचारो नामैकादशं प्रकरणम् ॥ ११ ॥ १ तत्तस्मात् अथवा मस्य यःसर्वत्रेति श्लोकस्य व्याख्यानभूने २ निर्णयनिमित्तम् ३ सम्म दायेषु तदभिवस्य प्रपञ्चस्य ३७ - ·॥ अथ द्वादशं प्रकरणम् ॥ लीलाय शिवशक्त्याद्याः कृतायन विभूतयः । नैर्गुण्यहेतुं भक्तानां नमामो निर्गुणं परम्।। शेवा रामानुजमततस्कराः सर्ववाङ्मयम् ॥ योजयित्वा शिवपरं विशिष्टादैतमेरयन् ॥२॥ निर्गुणं स्यात्परं ब्रह्म श्रुतेनिर्गुणमुक्तिकृत् ॥शम्भोस्तमः प्रधानस्य ब्रह्मत्वं न तथोचितम्॥ निर्गुणः स्यात्परशियो व्यूहादिस्थो गुणीति चेत्॥न सूतसंहितादौ वः सगुणः सोऽपि कथ्यते उमाईविग्रहः श्रीमानसोमाईकृतशेखरः॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानरुणस्यः परमेश्वरः ॥५॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुपं साम्वमीश्वरम् ॥ अष्टमे नवमेऽध्याये तन्महोपनामात्स्फुटम्॥६॥ महेशानोपास्यलिङ्गाद्वाक्ये परशिवः स्फुटः।। साहित्यात्सर्वदा शक्तेः सगुणत्वं दृढीकृतम् शक्तेः परस्वरूपेऽपि तद्रहस्ये निरूपितम् ॥ सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणा परमेश्वरी ॥ १ नीलकण्ठादयः २ ब्रह्ममीमांसाभाष्यशिवतत्त्वविवेकलिङ्गार्चनचन्द्रिकादिषु ३ श्रुतितः ४ चरमकोटिकं विभूतित्वेन तूचितमेोतिभावः ५ अष्टमाध्यायस्थमिदम् ६ नवमाध्यायस्थमिदम् ७ तान्त्रिकोयं रहस्यभागः सप्तशतीपाठोत्तरम्पठ्यमानः प्रसिद्धः ८ त्रिगुणात्मकत्वमुक्तम् ·चि (स्कन्ध १०) शिवः शक्तियुतः शश्वत्रिलिङ्गो गुणसंहतः ॥ प्र० वकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं विधा ॥९॥ ततो विकाराअभवन्पोडशामीप कञ्चन ।। उपधावन्चिभूतीनां सर्वासामश्नुते फलम्॥१०॥ हरिहि निर्गुणः साक्षात्पुरुपःप्रकृतेः परः। स सर्वगुपद्रष्टा तं भजनिर्गुणो भवेत् ॥ ११ ॥ श्रीमद्भागवतेऽप्युक्तं सगुणत्वं शिवस्य तु ॥ वैष्णवानों यथाशम्मभक्तः परशिवम्परम् १२ व्यहवर्ती तु संहारशक्तिकार्ये निरूपितः ॥ तत्पाझब्रह्मवैवर्तपञ्चरात्रादिवाक्यतः ॥१६॥ अनेदभागेश्च मयाऽन्यत्र पश्चितम् ॥ कृष्ण एव परं ब्रह्म सदानन्दस्तथा ऐतिः १४ कृषिवाचक शब्दो णश्च निवृतिवाचकः ।। तयोरक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते॥१५ शिवादिरूपैः सगणेः कामानूपरयति प्रभुः ॥ स्वयं तु निर्गुणो देवो भक्तानां निर्गणत्वकृत् ॥ १६ ॥ (स्कन्ध १०) उत्तरार्दै ॥ यस्याधिपाजरजोखिललोकपालैमौल्युत्तमैर्घतमुपासितती थतीर्थम् ॥ब्रह्मा भयोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश्चोद्वहे न चिरमस्य नृपासनं क्व १७, ३८ ·(स्कन्ध १० ) पुर्वाई ॥ त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् ॥ श्रीमद्भागवतेऽस्येति भगवद्रुपता मता ॥ १८॥ येऽप्यन्यदेवताभक्ता इतिगीतासु चोदितम्।।पाने कार्तिकमाहात्म्ये प्रथमाध्याय ईर्यते१९ (श्लो० २६ . २७ ) सौराः शैवाश्च गाणेशा वैष्णवाः शक्तिपूजकाः ॥ मामेव प्राप्नुवन्तीह वाम्भः सागरं यथा ॥ २० ॥ एकोऽहं पञ्चधाजात क्रीडयानामभिः किल। देवदत्तोयथा कश्चित्पुत्राद्याव्हाननामभिः।। इत्थं भगवता प्रोक्ता शिवादीनां निजांशता॥ शिवादिरूपं शैवाद्या भजन्तः प्रामपन्ति तम् ॥ २२ ॥ विष्णुः सत्वगुणोपाधिस्तद्भक्ता ईंह वैष्णवाः ॥ शम्भोरुपासनं चक्रासुरान्मोहय क्वचित। उत्तरोत्तरसर्वार्थ तत्पाझे स्पष्टमुच्यते ॥ विष्णोर्नामसहस्त्रे तु शिवेन गिरिमां मति ॥२४॥ १ भगवन्तम् २ सौराः शैवा इति पायवाक्ये पञ्चायननोपासकानिरूपणेन साहचर्यात्सगुणो पासका एव वैष्णवा बोध्या न तु पुरुषोत्तमोपासकाः ३ ननु रामायातोरपु भगवता शिवभक्तिकर णात सेव्यसेवकभावविपर्यय एव कुतोनेत्याशङ्कयाह शम्भोरिति ४ भगवान् कामान ·मादायामरशक्तीना मुख्यत्वेन गुणाश्यांशार मुपिाधिधारिणामात्रयाणामार्गता तत्रेत्यस्यान.. कार्याणि कार्य्यरूपायां शक्तीनां प्रकृतेरपि ॥ ततोऽस्यामुपचर्यन्ते माहात्म्यख्यातये कचित् ॥ ३७॥ उक्तं द्वितीयेऽध्याये तत्सप्तशत्याः समाहितः॥प्रथमाध्यायवृत्तान्तस्तहीकायां मया पुनः देवीसूक्ते स्वमाहात्म्यं देव्येवोक्त्वा ततो मम ॥ योनिरप्स्वन्तः समद्र इत्युक्ता हरिकार्यता ॥ ३९ ॥ तस्मात्मज्यतया नैव घटतेऽस्या निमितत्ताशक्तिमत्पारतन्न्यं च शक्तित्वानुमोदितम् १ रमणार्यमात्मानं भत्तुमिच्छना नानारूपं चिकीतेतियावर २ कार्येषु ३ ब्रह्मणा १ मर्नाः गलौकिकशक्तीः ५ स्वशक्त्यशः ६ दुर्गा ७ ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणाम् ८ देव्याम् ९ इदमुनरा म्वयि १० ऋग्वेदप्रसिद्ध ११ ब्रह्मरुद्रोत्पादकत्वादिरूपम् १२ इदं पदं उसनत्यनेनान्वेति १३ अहमेवस्यमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुतमानुपेभिरित्यादिनोवत्ता .

·व.वि. तनाव विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः॥ महामाया हरेश्चैपा तया संमोह्यते जगत् ॥ प्र. १० इत्युक्तं प्रथमाध्याये तथा नारायणीस्तवे ॥ या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति कथ्यते ॥१२ परतं तर शक्तित्वाभिप्राय निरूपितम् ॥ त्वयति करणं ज्ञेयं शक्तेनी कनृतोचिता ॥ विसृष्टी मृष्टिरूपा त्वं रिथतिरूपा च पालने ॥ तथा संहतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये।। जगन्मये भगवति विधाशक्तिस्तु या स्थिता।।तदूपा त्वमिति स्तुत्या त्वयोत करणं ध्वम् समयायि निमित्तं च ब्रह्मैव श्रुतिसंभतम् ॥ विभूतीनां च माहात्म्यं ब्रह्ममाहात्म्यवोधकम् राज्ञः स्तुतावमात्यादिप्रशंसापर्यवस्यति ॥ स्तुतः क्वचित्पुराणेपुतत्तद्रूपस्ततो हरिः ।। ४७ आकाशात्पतितं तोयं यथागच्छति सागरम् ॥ सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति॥४८ ये यथा मां प्राद्यन्त तांस्तथैव भजाम्यहम् ॥ इत्यादौ फलदः पूज्यस्तत्तदंशी स एव हि ॥ पूर्वोक्तपानवाक्येऽपि स्फुटा भगवदंशता । तन्त्रशास्त्राण्ययुक्तानि मोहनाय कृतानि यत् अतरतदनुसारेण मद्यं मांसं च मैथुनम् ॥ मन्वाना उत्तमं कोलाऽऽद्या यान्ति यमयातनाः तच्छाक्तकिरणे तन्त्रकिरणेऽन्यत्र दुर्मतम् ।। दुर्गापाठविवृत्त्यादौ विस्तरादूपितं मया५२ १ त्वयैतद्धार्यत इति वाक्ये २ सप्तम्यन्तक्दिम् ३ सौरा शैवा इति वाक्ये ४० ·तस्मात्तदद्वयं ब्रह्म लीलाये भाषितद्ववम् ॥ विमोहशस्त्रसम्भ्रान्तरशक्यं ज्ञातुमासरः ॥ दैवाभजन्तु तत्स्वाचार्योक्तभक्त्या परात्परम् ।। सदानन्दं वेद त्या ननमं तु च मोहकः रूपेऽक्षरे पेदे योऽध्यात्म्येक्रीडति सदास्वरूपेणाअधिभूतक्षरकत्ती रूपोत्तममाधिदैविकंवंदे इतिश्रीमदल्लभाचार्यमतवर्ति श्रीनगवल्लभयरणानुचरपञ्चनदीघनश्याममहात्मजगोवर्द्धनशीघकवेः कृती बदान्तचिन्तामणी शैवशाक्तमतविचारो नाम द्वादशं प्रकरणम् ॥ १२ ॥ ॥ अथ त्रयोदशं प्रकरणम् ॥ वल्लयीवल्लभो नानां धामन्यक्षरनामनि । कलयल्ललिता लीलाः सर्दास स्वादनुग्रही ॥१॥ 'अधिदेवादिभेदेन ब्रह्मणोऽस्ति त्रिरूपता ।। क्षरोक्षर इति द्वेषा तथायः पुरुपात्तमः ॥२॥ पूर्णानन्दमयाकारः सर्वाकारानुभावनः ।। सच्चिदानन्दरूपोऽसत्पदार्थास्टष्टविग्रहः ॥३॥ १ स्वरूपभूते २ अक्षराख्ये ३ स्वधाग्नि १ गोपीमियः ५ विविधाः इदं लीलाविशेष णम् ६ सदेति पृथक्पदम् दाससहितइति वा अस्मिन् पक्षे एतनदोः सुलोपइत्यस्यानवृत्तावपिखपरे शरि वा विसर्गलोपोवक्तव्य इति तल्लोपः ७ पूर्णवं अक्षरतगणनाशुन्यत्वमानन्दे ·म० के.चिं. अलौकिकीभिः स्वाभिन्नाभिनित्यानन्तशक्तिभिः ।। स्वाभाविकीभिरपराहतकार्याभिराश्रितः ॥ ४॥ विरुद्वसर्वधर्माणामेकाधारोऽविरोधतः ॥ अप्राकृताखिलगणो निर्गुणोऽविकृतो विभुः॥५ नित्यः पूर्णोऽव्ययो व्याप्त एक एकरसः सदा ॥ज्ञेयः कृष्णः परं ब्रह्म प्रमास पुरुषोत्तमः। अन्यत्स्याक्षरं रूपं सच्चिदानन्दमात्रकम् । तद्रूपं गणितानन्दं पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् ॥ सपानन्दस्य मीमांसा भवतीत्यादिना श्रुतौविध्यानन्दाच्छतगुणोऽक्षरानन्दोहि गण्यते आनन्दमात्रकरसादमुखोदरता है रेः॥ तदानन्दमयोऽभ्यासादिति सने समर्थितम् ॥९॥ अन्ये तु भगवद्धर्माः सर्वे तत्र हरीच्छया आविर्भावतिरोभावशालिनः क्रीडनास्पदे ॥१० व्याप्तोऽक्षरः स्वयं व्याप्तो व्याप्तिर्दुग्धाम्बुबड्डयोः।उभे अपियर्थकस्मिन्कलोव्याप्य तिष्ठतः १ सत्तादिगुणत्रयरहितः २ वेदादिप्रमाणेषु ३ पुरुपोत्तमस्य १ अक्षराख्यम् ५ शारी रादिसर्वसुखोपेतचक्रतानन्दापेक्षया सहस्रगुणितपरार्द्धगुणानन्दम् ६ श्रुतौब्रह्मवल्लयाम् ७ प्रजाप त्यानन्दात् ८ पुम्पोत्तमस्य ९ यतोवाचह निष्ठोके वाड्मानसनिवृत्तिकथनात्सरानन्दे वाग्विायगणना राहित्यमित्यादि १० अक्षरे ४१ ·यथेारसयोः सर्दियोश्च तिलतेलयो। अलोकोव्यापिवैकुण्ठः कैनिद्गोलोक इत्यपि॥१२ तदेव परमं व्योम परं धाम परं पदम् ॥ अक्षरं वृहदळक्तं पर्यायः परिक्रीयते ॥ १३ ॥ परमात्मा पर ब्रह्मेत्यादिभिः पुरुपोत्तमः॥ बहु स्फुटीकृतं वेदादौ तद्रूपं तथा स्मृतिः॥१४॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहः परमां गतिम् ॥ यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्वाम परमं मम ।। पुरुषः सपरः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया।इत्युक्तो भक्त्येकलभ्योऽग्रे परः पुरुपोत्तमः तदास्थाय निजं धामेच्छानुरूपविधायकमकीला नित्याः स्वयं शुद्धा अनिरुद्धा दधातिम अनागन्तुकधर्मत्यातल्लीलास्वखिलास्थापि ॥ न शुद्धाद्वैतवाघः स्यादभेदादमधर्मिणोः॥ ननु चेदक्षरं नित्यं नित्यश्च पुरुपोत्तमः॥भेदः स्याद्वास्तवो द्वैतं न चन्न्युनोऽक्षर कथम् १ अन तिलपु तैलं दयनीवसपिरित्यादिश्रुत्यनुग्रहोपि द्रष्टव्यः २ पश्यतां सर्वलोकानाम लोक समपद्यतेतिभागवतादौ ३ बृहदामनपञ्चरात्रादिषु १ अक्षरब्रीव ५ तदरेक्ष परमे व्योमन् | चोअक्षरे परमे व्योमन् प्रतिष्ठिनाइत्यादिश्रुतिषु ६ अव्यक्तोक्षरइयुक्त इतिगीतादौ ७ तयोरैक्यं परं ब्रह्म उत्तमपुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ब्रह्मेतिपरमात्मेत्यादिश्रुतिस्मृतिपुराणेषु ८ पर्यायः ९ मुण्डकापानिपत्सु १० गीतावाक्यम् ११ अक्षरम् १२ पुरुषोतमः ·वे.वि.इति चेन्न हरियं प्रियमोदः प्रमोदधान ॥ आनन्दात्मा पक्षिरूपस्तैत्तिरीयेषु पयते।।२०।। प्र० १ ४२ ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेति पुच्छं तवाक्षरं श्रुतम् ॥ न पुच्छं पक्षितो भिन्नं नाक्षरं पुरुपोत्तमात् ।। सावयववान्पक्षी स्वतन्यः पुच्छतोऽधिकः॥ पुच्छंत्ववयवत्वेन न्यून भेदोन वस्तुतः॥२२॥ 'अल्पधर्मकमेकांशभूतं न्यूनं तथाक्षरमा|सर्वधर्माश्रयः सोडामादंशभूतोऽधिकःश्रुतः॥२३॥ न मेदो भगवत्सचिदानन्दात्माक्षरोपियत् ॥ पुच्छं पक्षिपदार्थान्त्र विभक्तमिह तत्तथा।। अतोक्षरस्य रणलमपि कंचिदुच्यते ॥ प्रतिष्ठेति पदात्तस्य प्रोक्तैवोत्तमधामता ॥२५॥ स्वाभिन्न एकांशमते सचिदानन्दधामनि ॥ आत्मतन्त्रः सर्वधर्मा सर्वदा रमते विभुः॥२६॥ भागवते (स्कन्ध २) नमो नमरतेशत्पमाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहुः योगिनाम् ।। निरस्तसाम्यातिशयेन राधसावधामनि ब्रह्मणि रस्यते नमः ॥ २७ ॥ यदा वही रिरंसः स्यात्स्वरूपादक्षरात्मकात् ॥ तिरोभावेन धर्माणां प्रपञ्चं सृजतिक्षरम् ॥ नत्यक्षरमुपादानं निमिरं पुरुषोत्तमः ।। तदामिन्ननिमित्तोपादानवादः कथं भवेत् ॥ २९॥ ४२ १ ब्रह्मलकम् २ अन्योन्तरआत्मानन्दमयः तस्यप्रियमेवीशरइत्यादिना ३ हृदोपगुह्याई पदं पदे पदे इति भागनादो ·एवं चेच्छण चेद्वेमकुटात्तत्पिण्ड उद्बती सृज्येत कटकायमान कुटासमवायि किम् ॥३०॥ ऊर्णनाभिः सृजञ्जालं लालया स्वाशभूतयाालीलयाऽभत्र किं तस्योपादानं स भविष्यति उपक्रम्याक्षरं ब्रह्म मुण्डकपाद्यमुण्डके ।। यद्धतयोनि परिपश्यन्ति धीरा इतीर्यते ॥ ३२॥ तथाक्षरातसम्भातीह विश्वमिति चोच्यते ॥ तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ ३३ ॥ द्वितीयमण्डकेयुक्तं तस्मात्सई परात्मकम् ।। अतः पुरुप एवेदं विश्वं तत्रैव पन्यते ॥१॥ तदाहरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।। विगोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मनः ॥३५॥ तृतीयस्कन्ध एकादशाध्याय इति कारगम् । तदेव जगतोधामाय॑ चोक्तं हरिणा तथा।। अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ॥ अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना। १ सुवर्णपिण्टात् २ सुवर्णराशिस्तत्कटकादेः समवायिकारणं भवत्येव अत एव समवायोति कीवप्रोगः ३ जालस्य एवं चोर्णनाभिवत्परः लालावदक्षरं जालवत्प्रपञ्चः ४ अक्षरस्य पुरुषोत्त याभिन्नत्वेन जगति पुरुषोत्तमोपादानकवानपगमात् ५ द्वितीयमुण्डकप्रथमखण्डसमाप्तौ ६ सर्वस्व जगतः कारणानां पञ्चमहामतादीनाम् ७ कारणमित्यनेनान्वेति ८ परस्य ९ अन्यक्सोक्षर इत्य क्न इनिवाक्यादक्षरः ·भव्यक्तान्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ॥ रामागमे प्रलीयते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १: तस्मादि क्षरमिदमावि वितमक्षरात् ।। क्षरणंतु तिरोभावः क्षरन्त्यन्ते ततः क्षरम्। नधानोस्ति तिरोभावः कदाचिदिति सोऽक्षरः॥ एतावतीतः पुरुपोत्तमो गीतातु रूपितः ॥ द्वाविमो पुरुपी लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥४१॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः।योलोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः॥४२॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ॥ अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः ॥ क्षराक्षरी नु पुरुपी ताभ्यामेप यदुत्तमः ॥ लोके वेदेशपातस्मात्पुरुषोत्तम उच्यते ॥ ४४ ॥ (अ० ४ श्लो० १८) न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः ॥ अनायनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥४५॥ न यत्र वाचो न मनो न सत्यं तमो रजो वा महदादयोऽमी ॥ म प्राणदीन्द्रियदेवतावान सत्रिवशः खल लोककल्पः।। ४६ ।। १ लो २ क्षरणवत्तद्वितः ३ एच्छिकमेदवान् ४ क्षरातीनतेन लोके पाञ्जलादिदर्शने मथितः अक्षावदुत्तमत्वेन तु दे ४३ ·न स्वमजाग्रन च तत्सपुत्रं न खं जलं भूरनिलोऽनिरर्कः॥ संसुप्तवच्छून्यवदनतर्थ तन्नूलभूतं पदमामनन्ति ॥ १७ ॥ इति भागवते स्कन्धे द्वादशे वर्ण्यतेऽक्षरम् ॥ तदेव परमं घाम गीतासु बहुरूपितम्॥४८|| यवक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः॥ यदिच्छन्ता ब्रह्मचर्य परन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ १९ ॥ इत्यादिनाऽऽह प्रणवाभिधेयं स्वपदं हरिः ॥ यदक्षरं तदेवैतत्कठपल्लीषु पश्यते ॥५०॥ सर्वे वेदायत्पंदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्तं पदं सग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥५१॥ एतत्थ्येवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परम् ॥ एतत्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्५२।। एतदालम्भनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ॥ १ पदं पदनीयं प्राप्यम् २ यत्प्रात्यानीतिमाप्याशयः ३ तुभ्यं नचिकेतसे १ भगवडाम ५ भगवद्वानः प्रणववान्यत्वं भागवतद्वादशस्कन्धेपि प्रसिद्वम् स्वधानो ब्रह्मणः साक्षादाचकपरमा त्मन इति ६ ॐकारवाच्यम् ७ क्षरजगदपेक्षया परम् ८ भगवनिलयः ·प्र०१ रो.नि. एतद लम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ।। ५३ ॥ ४४ इति वल्लयां द्वितीयस्यां तृतीयस्यां च भग्यते ॥ यासेतुरीजानानायक्षरंब्रह्म यत्परम्॥५॥ इत्यक्षरं निरूप्यास्यप्रात्यप्राप्त्योश्च कारणे ॥ सोऽधनापारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५५॥ इत्यन्तेनोदिते तस्मादुत्तमोऽये परः श्रुतः ।। महतःपरमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः॥५३॥ पुरुपान पर किश्चित्सा काष्टा सा परा गतिः ॥ इति श्रुत्युदितो देयो गीतासु वह वर्णितः पुरुपः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ॥ मुण्डकोपनिषद्युक्त्वाऽक्षर प्रोक्तः परः पुमान् ॥ ५८॥ दियो ह्यमूर्त पुरुपः स बाह्याभ्यन्तरो हजः ।। अमाणो ह्यमनाः शुभ्रो यक्षरात्परतः परः इत्यादिना धिविच्योक्ती स्पष्टं तत्र परराक्षरीएकस्यैवेच्छिकानेदाच्छुदाद्वैतं च दार्शतम् १ नमामिज्ञजनेष यदा ब्रह्माख्य लोके परब्रह्मणो वा लोके २ विज्ञानाविज्ञानादिरूपे ३ कविते ४ अक्षराव ६ वेदान्ते वक्षाशंन्द्रस्य प्रधानारत्वनिरासस्तु (अ. १ पा० ३ सू० १०) अक्षरसम्बरान्तरित्याधिकरणएवरुनाः ६ क्षासर यदक्षरं तस्मादपिपरः ७ मुण्डके ४४ ·पराक्षरविवकोऽयं कार्यादेस्तारतम्यतः ॥ कठमुण्डकमाण्डक्यवृहदारण्यकादिए ॥ ६ ॥ छान्दोग्यकोपीतकीशावास्यतित्तिरिपु स्फुटः॥ आनायते तैत्तिरीये प्रने नारायणाभिधे । स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोक्षरः परम स्वराट् । गीतायाम् (अ० १० श्लो०१२) परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ॥ पुरुपं शाश्वतं दिव्यमारिदेवमजं विभुम् ॥ १३ ॥ आइस्त्वामृपया सर्व देवपि रदस्तथा (अ० ११ श्लो०१८) त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य पर निधानम् ॥ त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुपो मतो मे।। ६४ ॥ तथा (श्ल।०३७) त्वनक्षरं सदसचत्परं यत् ॥ एवं वेदैरभेदोऽस्य शुद्धः कृष्णेन कथ्यते॥ सं एवाक्षरसंज्ञोऽत एकाशे प्रतिपादितः ॥६५॥ तस्मादेकोऽहमित्यादिनैवकिश्चन वाध्यते ।। बहुतं तु तिरोभावादिष्टं नासीत्पुराहि तत् ॥ १ पुरुषोत्तमः २ अक्षरं च भवाना ३ पुरुषोत्तमम् ४ सदसत्तरं तथा अक्षरं ततः परश्च त्वमेव १ अक्षरस्य पुरुषोत्तमन सहाभेदः ६ पुरुषोत्तमः ७ विष्णुपुराणादौ ८ चिदानन्दादि तिरोभावहेतुक बहुत्वं ·. पार अमयवरदपाणि सेन्दुकोटीरजूटा वसितसितदुकूला शरचन्द्रश्वेतां शशिशकलश्वेतालमुकुटा करैः कुम्भाम्भोजे वरभया.. पार इत्यायुक्तस्वरूपा या कचिद्रेक्त्यैव दृश्यते ॥ सुलभा नाखिलानां सेतिफलं तीर्थरूपतः आविर्भावी तिरोभावी शोकमोहादिदूपितः पद्धाववानप्रपञ्चस्तु रूपं स्यादाधिभौतिकम् ।। ७७ ॥ यो गीतवहुमाहात्म्यः सकामैक्षिकामुकैः । सेव्यमानश्च फलदो धामाध्यात्मिकमक्षरः। पुरुपोत्तमभानन्दाकारः स्यादाधिदैविकमाभक्तिमात्रेण लभ्यास मोगमोक्षौ ततोऽक्षरात् श्रद्धालु सलिलं तीर्थ पश्यन्कल्याणवान्भवेदातथाऽक्षरात्मकं पश्यन्विश्व ज्ञानी विमुच्यते (स्कंघ १२ अ०.६ श्लो०३२) परं पदं वैष्णवमामनन्ति तयनेति नेतीत्यतदुत्सिवृक्षवः १ गङ्गालहरी छोकोऽयम् २ प्रवाहादौ ३ मक्त्या लम्यस्त्वनन्ययेत्यादिवाक्यः १ बत- तीत्यतदस्थिर संसारादिकं अथवा तद्रन ततोऽन्यदतए ·- विसृज्य दोरात्म्यमनन्यसौडदा हदोपह्यावसित समाहितैः॥ १॥ इति भागवते विष्णुपुराणे प्रथमाशके | अक्षरात्मकमेतद्धीत्युक्तमन्यत्र च स्फुटम् ॥२ भधिभूतादिभावोऽयमित्थं गीतासु रूप्यते । (अ०८श्लो०३) अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ध्यात्ममुच्यते ॥ १३॥ मुतभावोद्भवको विसर्गः कर्मसंजितः ॥ अधिभूतं क्षरो भावः पुरुपश्चाधिदैवतम् ॥८४॥ यो निर्गुणोपि निर्गुणधामापि जगत्ससर्ज सगुणमिदम्।। बृहदात्मैक्याद्गुणान्कुर्वाणो विजयते वरणसुलभः ॥ ८५ ॥ इतिश्रीमदछपाचार्यमतवात श्रीब्रजवलमचरणानुचरपन्चनदीधनश्यामभट्टात्मजगोवद्धनशीघ्रकवेः कती वेदान्तचिन्तामणौ विशिष्टादैतविचारो नासत्रयोदर्श प्रकरणम् ॥ १३ ॥ र नास्त्यन्यस्मिन् अनन्य वा सौहविषा ते २ यो वेदनिहित गुहायामिति श्रुत्या- तुल्यार्थमिदं द्वितीयस्कन्धे तु (भ० २ श्रोक. १८) हृदोपगुह्याई पदं पदे पदे इतिपाठः अईस्य हरेः पदं चरणम् ३ निश्चितं यदा अवबद्धं आरमतयागृहीतम् १ विष्णुपुराणस्थोऽयं चरणः तदेतदक्षरं नित्यं जगन्मुनिवराखिलमिविपाठश्वश्रीधरस्वामिविष्णुचित्यादिभियाख्यातः १६ ५ अक्षरब्रह्मणासहजीवस्यैक्यसंपादनातु ६ भगवत्कर्तृकोजीवस्यस्वीयतयाङ्गोकारोवरणअनेकल- म्यत्वं साधनान्तराऽलम्यत्वोक्तिपूर्वकयमेवैषवृणुतेतेनलम्यइतिश्रावणात ·।। अथ चतुर्दशं प्रकरणम् ॥ नमोऽस्तु ज्ञान्यलभ्याय मक्त्येकसुलभाय यः। प्रकृति पुरुपं कृत्वा निर्माति सगुणं जगत्।। सत्त्वं रजस्तम इति त्रिमिाप्तं जगद्गुणैः ॥ जीवाश्च त्रिविधा देवास्वंयस्तत्तनियामकाः ॥ ननु स्यानिर्गुणं ब्रह्म स्वयं धामात्मक तथा ब्रह्मामिन्नो ब्रह्मकार्यःप्रपश्चःसगुणः कुतः २. अत्रोच्यते गुणा मायाकाया व्यामोहिका हि सा जीवानां तादृशीर्वतीरात्मकायैः करोति तैः॥४॥ मायायां ते विलीयन्ते कार्यत्वात्प्रलये गुणाः ॥ शान्ता विरतायत्वात्सुप्तवत्र तिष्ठति सर्गमिच्छति चेद्देवः पुरुपं कुरुतेऽक्षरात । चिद्रूपं तरंचिद्रूपां जडांचं प्रकृति पुनः ॥ ६ ॥ १ अविज्ञातविजानता, किश्यन्तियेकेवलंबोधलब्धयेइत्यादिश्रुतिपुरणिवाक्यक्तिरहितशुष्क ज्ञानिभिःपुरुषोत्तमो नलम्या तेषामक्षरेलयात् २ भक्त्याहमेकयो ग्राह्यइत्यादिवाक्यैः ३ ब्रह्मविष्णु शिवाः ४ गुणैः ५ प्रमाणिं ६ माया .

·7 (स्कं० ११ अ० २४ श्लो० २ आसीज्ञानमयो ह्यर्थ एकमेवाविकल्पितम् म०१४ यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयगे ७ तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाइनोगोचरातीतं द्विधा समभवगृहत् ॥८॥ तयोरेतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।। तानं त्वन्यतमो मावः पुरुषः सोऽभिधीयते इति भागवते प्राह तदेव मगवान्स्वयम् ॥ तिरोहित चिदानन्दा सदशात्मकतिर्जडा ।।१०॥ त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः । प्रकृतिर्गणसाम्यं स्यादिति भागवतोक्तितः ग्राणां समानानां त्रिगुणानामवाधतःऐक्यं तच्छक्तिमायात्मा जडा प्रतिरुच्यते तिर्खस्योपादानमाधारः पुरुषः परं ॥ संतोऽभिव्यञ्जकः कालो बैह्मतत्रितयं त्वहम् १ दृष्टा २ अथोशब्दःकात्स्र्षे सर्वोपर्योदष्टाद्वतीयब्रह्मलीनस्तदभिन्नएवासीत् ३ कदै- वमितिचेतत्र कालत्रयमाह यदति अयुगे युगामावपति सृष्टिनाकाले तथासृष्टयारम्मकृतयुगे इदानी मपिब्रह्मामेदस्तिकेसतिच ४ उभयविषयानतीतं गोचरंसत्यमितिपाठेतुतद्वोचरंयथामवतितथा ५ अक्षरं ६ सदंशरूपः ७ कार्यकारणरूपा ८ चिद्रूपः ९ भागवतत्यं भागवतवचनमेतत् ४७ १० अमरूपतया नित्यस्यैव जगतआविर्भावहेतुः सृष्टिकालः ११ वस्तुतःप्रकतिपुरुषकालानामपि ब्रह्मांशत्वात्सर्व भगवानेत्र ·* तद्वाराविष्कृतं भूतादिकं तत्सगुणं मतम् ततो महदहं तस्मादिति सांख्ये क्रमः स्मृतः प्रकृत्या निर्मितत्वेन मारुतत्वागुणान्वयात् ॥ धर्मान्तरतिरोभावाजढमत्रा भासते तस्या अप्यंशभूतत्वाजडे ब्रह्मसमन्वयम् ॥ तन्मूलके सदंशेन वक्ति तत्तु समन्वयात् ॥१६ जीवास्तु निर्गुणा: स्वांशा आटताः मारुतैगुणैः।। सृष्टयारम्भे नारदीये पञ्चराने स्फुटं तथा त्रिविर्धाजीवसङ्खास्तु देवमानुपदानवाः । तत्र देवा मुक्तियोग्या मानवेपूतमा अपि ॥१८॥ मध्यमामानुपाये तु सृतियोग्याः सदैव हि ॥ अधमा निरयायैवदानवास्तु तमोलयाः॥१९ शेतावपि त्रयः प्राजापत्या इति तदुच्यते ॥ तदन्तःकरणादीनि तादृशानि भवन्ति हि॥२० जीवा कर्माणि कुर्वन्ति स्वभावानुगुणान्यतः ।। फलं वाञ्छन्ति तादृक्ष प्राप्य सुरख्यंति तोते १ प्रतिद्वारा २ आकाशादि ३ प्रतितोमहत्तत्वं ततत्रिविधोऽहंकारः ४ न तु श्रुतिसंमतः (अ ० २ पा० १ सू०२) इतरेषा चानुपलब्धेरित्यादौ तनिषेधात् ५ प्रतिमूलके जडे ६ श्लोकद्वयमिदं निबन्धपि सर्वार्थनिर्णये उदात्तम् ७ सात्विक राजस तामसाः ८ मध्यमलोकेषु। प्रणम् ९ तावरणमनोक्तायाम् १० सात्विकादिजीवानां अंत:करणेन्द्रियाणि सात्त्विकादीनि १० स्वगुणानुरूपफलेषु ३ ·NA १८ .वि. सत्वायुपाधिमादाय विष्णुर्ब्रह्मा शिवस्तया ॥ ततनियमनायामूत्स्यित्यादिकृतये टयक्- म०१४ (स्कन्धाअ०२वो२३) सत्त्वं रजस्तमइति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते॥ स्थित्यादये हरिविरश्चिहरेतिसंज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्वतनोतॄणां स्युः ॥ २३ ॥ विच्छक्तिः पुरुपो नारायणो ब्रह्मा ततोऽभवत् ॥ब्रह्मादिद्वारकासर्गःपुराणादौ परिस्फुटः (स्कं० १ ० ३ श्लो० १) जगृहे पौरुपं रूपं भगवान्महदादिभिः॥ संभूतं पोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया २५ यस्याम्मसि शयानस्य योगनिद्रा वितन्वतः॥ नाभिन्हदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजा पतिः गुणा विलीय जायन्ते शून्यवत्महतो लये । प्रकृतिीयतेऽव्यक्ते पुरुपश्चं तथा स्मृतिः पतिः पुरुषश्चोभी लीयेते परमात्मनि ॥ कदाचित्पुरुपद्वारेत्युक्तः सोऽयमीरितः न लीना गुणा यंत्र लीयते प्रकृतिर्यदि ।। साक्षरे सगुणं धाममवेदेवेति चेन्न हि ।।२९ ।।। १ क्रमात्सात्विकादिनियमनाय २ अक्षरे ३ शास्त्रार्थतत्वदीपे पोटासर्गेषु प्रकतिपुरुषद्वार-) ४८ कोप्येकः सर्गउक्तः कदाचिचाशसर्गेच्छायामित्यमपि सृष्टिर्मवति ३ यस्याम् । तदतिशेषः ।

·जगतः सगुणत्वं तु गुणवन्धोऽनुभूयते ॥न तस्य वश्यमायस्य बन्धगन्यः स्वशक्तिः (स्कं० ११ अ० ११ श्लो १) बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे नवस्तुतः ॥ एणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ।। ३१ ।। सृष्टावेवोभवन्त्येते मारुताः संति सल्लयात ।। साप्यनुद्भूतरूपाचेत्तत्कार्याणि कुतस्तराम किञ्च तत्तद्वृत्तिरूपाः सम्भवन्त्यधुनैव तें ।। जीवेप्येव विमूढेप क्रीडाथ लिङ्गयत्तु च।।३३ न हि ज्ञानपने नानायुज्यन्ते वृत्तयः परे॥ गुणा वृत्तिरूपलं सारव्यविद्भिर्विविच्यते॥३४॥ पीत्यत्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ३५ सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टनुपटम्मकं चलंच रजागुरुवरणकमेव तमः प्रदीपवञ्चार्थतो वृत्ति ।। तस्मादचिन्त्यमहिमा भगवान्पुरुपोत्तमः ॥ विरुद्धधर्माधारेऽस्मिन्युक्तं सर्वमलौकिके गुणैः २ सदंशेजडमानस्य लयात् ३ गुणादीनि ४ गुणाः ६ लिङ्गशरीरम ६ पञ्चशिखा. चार्यकतार्यास्विमार्यादयम् ७ निरोधः ८ आच्छादनम् ९ तेलवादीनापन्योन्यविरुदत्त्वेपि- यथा संयोगेन दोपाख्यकार्यारंपादकवं विशेषवार्थस्तव्याख्यायां वाचस्पतिमिश्नरुतसांख्यतत्व कौमुद्या द्रष्टव्यः १० भगवति ·प्र०१४ (स्कन्ध १ अ० २ श्लो० ३०) स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया सदसदूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विमः ॥३८ तया विलसितेप्चेषु गुणेषु गुणवानिव अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः॥ ३९ ॥ यथा ह्यवहितोवन्हि रुकः स्वयोनिपु ॥ नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् असौ गुणमयावैर्भूतमक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ॥स्वनिर्मितेषु निर्विष्टोभड़े भूतेषु तद्गुणान् ॥४॥ भावयत्येप सत्वेन लोकान्वैलोकभावनः॥ लीलावतारानुरतो देवतियनरादिषु ॥४२॥ इत्युक्तं सर्वमुदितं श्रीमद्भागवतादिषु ।। श्रुतिप्रसिद्ध तत्सिद्ध शुद्धमद्वैतमुज्वलम् ॥१३॥ चतुष्टये प्रमाणानामविरोधाद्विचारिते ।। श्रीमदाचार्यसिद्वान्तान वर्णोऽप्यन्यथा भवेत् ॥ सर्वप्रमाणविषयः सर्वशक्तिः स्वयं प्रभुः ।। पूर्णानन्दो रसात्मासौ क्रीडत्यध्यात्मधामनि ।। यादृशं धाम तत्तत्र यथा क्रीडा यथा हरिः॥ लोलार्थ तस्य रूपाणि यथा नाना तयाखिलम् वृहद्वामनसशेतत्तुराणे खिल्य उत्तरे ॥ ब्रह्मभृग्वादिसंवादे स्पष्टं तदिह लिख्यते ॥ १७॥ ब्रह्मोवाच ॥ पष्टिवर्पसहस्राणिमया तप्तं तपः पुरा ॥ नन्दगोपनजस्त्रीणां पादरेणूपलब्धये।। १ अत्र पूर्वमुक्तम् २ रसोवै स इति ब्रह्मवीश्रुतेः३ पुराणस्य किचिदाख्यान ४९ ·तथापि न मया मातास्तासां वै पादरेणवः ॥ श्रुत्वैतद्ब्रह्मगो वाक्यं मृगुः प्राहाथ सादरम् ॥ वैष्णवानां पादरजो गृह्यते त्वद्विधैरपि । सन्ति ते बहवोलोके वैष्णवा नारदादयः ॥० तेषां विहाय गोपीनां पादरेणुस्त्वयापि यत् गृह्यते संशयो मेत्र को हेतुस्तद्वदप्रभो ततोब्रह्मा भृगं प्राह चिन्तयित्वा पुरातनीम् ।। कथां सर्वश्रुतीनांच रहस्यं परमाद्भुतम् ॥५२॥ ॥ श्रीब्रह्मोवाच ॥ न स्त्रियो व्रजसुन्दर्यः पुत्र ताः श्रुतयः किल ॥ नाहं शिवश्च शेपश्च श्रीश्च ताभिः समाक्वचित् ।। ५३ प्राकृते प्रलये प्राप्ते व्यक्तेऽव्यक्तं गते पुरा॥ शिष्टेब्रह्मणि चिन्मात्रे कालमायाद्यगोचरे ।। ब्रह्मानन्दमयो लोकों व्यापिवैकुण्ठसंज्ञकः । निर्गुणोऽनायनन्तश्च वर्तते केवलेऽक्षरे ॥२५॥ अक्षरं ब्रह्म परमं वेदानां स्थानमुत्तम् ।। गोलोकवासी तस्थैः स्तुतो वेदैःपरात्परः॥५६॥ चिरं स्तुत्या ततस्तुष्टः परोक्ष प्राह तौन्गिरा ॥ १ यद् ब्रह्मायुःसमाप्तिरूपे २ आविर्भूतेजगति ३ अक्षरम् प्रविष्टे ५ तिगेक्षरे ६ मये ७ के ८ के एकचोऽक्षरे परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता इति तैत्तिरीयश्रुतेः १० अक्षरे स्थितैः ११ आधिभौति- कजगदपेक्षया परादाध्यात्मिकादारादप्याधिदैविकत्वेन परः १२ वेदान ·वे.). चिं. 24tan || म०६४ तुष्ठोस्मि ब्रूत भो प्राज्ञा वरं यन्मनसीप्सितम् ॥ ५७ ॥ श्रुतयअनुः ॥ नारायणादिरूपाणि ज्ञातान्यस्माभिरच्युत ।।सगुणं ब्रह्म सर्वेषी वस्तुबुद्धिर्न तेषु नः ५८ ब्रह्मेति पट्यतेस्माभिर्यदूपं निर्गुणं परम् । वाङ्कनोगोचरातीतं ततो न ज्ञायते तु तद ५९ आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह पुराविदमातद्रूपं दर्शयास्माकं यदि देयो वरो हि नः ६० श्रुत्वैतदर्शयामास स्वं लोकं प्रकृतेः परम् ॥ केवलानुभवानन्दमात्रमक्षरमध्यगम् ॥६॥ यत्र वृन्दावनं नाम वनं कामदुपैमैः ॥ मनोरमनिकुञ्जाव्यं सर्वतुंसुखसंयुतम् ॥ १२ ॥ यत्र.गोवर्द्धनो नाम सुनिर्झरदरीयुतः॥ रत्नधातुमयः श्रीमान्सुपक्षिगणसंकुलः ॥३३॥ यत्रानिमलपान या कालिन्दी सरितां वरा॥रलबंदोमयतटी हंसपद्मादिसंकुला ॥६॥ शचंद्रासरसोन्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् ॥ लसत्कदम्बमध्यस्थ किशोराकतिरच्युतः६५ दर्शयित्वेति च माह बूत किं करवाणि वः ॥ १ अशेषाणां नोऽस्माकम् २ निर्गलितवस्तुत्वबुद्धिः ३ गिरिरितिशेषः । सुपदं काकादि व्या ५० चये ५ नानारा ६ समूहः ७ कदम्बवृक्षाः वस्तुतस्तु गोपीवृन्दम् तत्कदम्बकमध्यस्थ इत्यपि पाठः ·दृष्टो मदीयो लोकोऽयं यतो नास्ति परं वरम् ॥ ६६ ।। श्रुतयऊचुः ।। कोटिकन्दर्पलावण्ये लयि दृष्टे मनांसि नः ॥कामिनीभावमासाय स्मरक्षुब्धान्यसंशयम यथा त्वलोकवासिन्यः कामं तत्त्वेन गोपिका। मजन्ति रमणं मत्वा चिकीजिनि नस्तथा ॥ १८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ दुर्लभो दुर्घटश्चैव युष्माकं सुमनोरथः ॥ मयानुमोदितः सम्यक् सत्यो भवितुमर्हति ।। ६९ ॥ आगामिनि विरञ्चौ तु जाते सृष्टयर्थमुद्यते ।। कल्पं सारस्वतं प्राप्य बजे गोप्यो भविष्यथ पृथिव्या भारते क्षेत्र माथुरे मम मण्डलेहन्दावने मविष्यामि प्रेयान्वो रासमण्डले।७१॥ जारधर्मेण सुस्नेहं सुदृढं सर्वतोधिकम् ॥ मयि संप्राप्य सर्वेऽपि कृतकृत्या भविष्य । ब्रह्मोवाच ॥ ॥ श्रुत्वैतच्चिन्तयन्त्यस्ता रूपं भगवतश्चिरम् ॥ उक्तकालं समासाय गोप्यो भूत्वा हरिं गताः ॥ ७३ ॥ १ कन्दपकोटीति- क्वचित् श्ययच्छम् ३ मक्तिलक्षणं माहात्म्य ज्ञान पूर्वस्तु सुदृढः सर्वतो- विक: स्नेहो मक्किारति प्रोक इति पंचरात्रोकेर - ·चिं खियो या पुरुषाश्चापि तद्भावेनैव केशवम् ॥ 14०१४ ५१ हदि कृत्वा गतिं यान्ति श्रुतीनां नात्र संशयः ॥ ४॥ तासां पादरजः स्तुत्यं नित्यं दृन्दावने मुवि॥ तत्वाप्य तत्कामनया यान्त्यहो गोपिका गतिम् ।। ७५॥ नन्दगोपब्रजस्त्रीणामतः पादरजो मया ॥ वाञ्छितं पुत्रकाः सम्यग्यदिताः श्रुतयो मताः ॥ ७६ ।। श्रुत्वैतहपयो वाक्यं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। सीत्मना प्रपन्नास्ते श्रीगोपीजनवल्लमम् ॥ ७७ ॥ इत्युक्तमुत्तरे खिल्ये वृहद्वामनसंज्ञके ॥ प्रभुपादादिभिरिदं संगृहीतं सनिर्णयम् ॥७८ ।। ऋगादीनामुपनिषत्सु पृथनामपूर्वकम् ॥ १ श्रुतिरूपादि गोपीनाम् २ पुरुषोत्तमप्राप्तिकामतया ३ गोपालमहादिकतयहि मुख- ५१ वंशापिषु संगृहीतत्वादादिपदम् T ·तत्रत्यं वर्ण्यते सर्व तादृप्यादमिदोदिता ॥ ७९ ॥ भाष्यादौ श्रीमदाचाय्यदर्शितं प्रभुभिस्तथा ॥ तनित्यलीलावादादावन्यत्रान्यैस्तदीक्ष्यताम् ॥ ८॥ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सुरयः ।। दिवीवचक्षुराततम् ॥ ऋग्भिनिरूपितेधाम्न्यात्माऽभिन्ने चिन्त्यधर्मवान् ॥ सर्वात्मकः सर्वलीलो नित्यभक्तैर्निजात्मामः ॥ ८१ ॥ अखण्डः पूर्ण एवासौ रमते स समं सदा भक्त्येकलभ्योभगवानान्यथा दृश्यते परः ।। इत्यवश्यं सेवनीयः परमान्दसिद्धये ।। स्वाभाविककृपाशक्ति व सेवार्थनिर्मितैः ॥८३॥ यत्तेनरचिता देवाः सेवनायैव चेतनाः॥ दासभूतो हरेरेवेति पाझे जीवलक्षणम् ॥ ८४ ॥ जीवाः स्वांशा यतः सृष्टा मोक्षेऽप्यक्षररूपिणः॥ अतोऽपि भजनं युक्तं यो यदंशः स तं भजेत् ।। ८५॥ इतिश्रीमदल्लभाचार्यमतवात श्रीवजवल्लभचरणानुचरपञ्चनहीघनश्यामभट्टारमजगोवर्द्धनशीघ्रकवेः कृतौ वेदान्तचिन्तामणौ विशिष्टाद्वैतविचारो नामैकचर्तुदर्श प्रकरणम् ॥ ११ ॥ १ भगवद्रामवृत्तम् २ तत्रत्यवस्तूनां साक्षाद्भगवद्पत्वात् ३ वाक्यमिदम् ·५२ - के.चिं. . .॥ अथ पञ्चदशं प्रकरणम् ॥ । पर , सर्वात्मार्पणतः, सेवारसैमुक्त्यधिक कृतः॥ स्वाचार्यैःसुलभोयः स श्रीकृष्णः शरणं मम॥१॥ ननु तो गोपिका नित्यानित्यं क्रीडादिकंयदि ॥शुद्धं द्वैतमिदं जातं शुद्धाद्वैतं कुतः पुनः॥२॥ । नशङ्कनीयमित्येवं शक्तिशक्तिमतोहतः॥ मूत्रेषुपतितो भेदः सुबोधिन्यां न्यरूपयन् ॥३॥ आधिदैविकशक्तित्वं तासां कृष्णमुखानयः॥ वासुदेवोपनिषदि श्रूयते शक्तिरूपता ॥४॥ गोप्यो नाम विष्णुपत्न्यस्तासां चन्दनमाल्हादनं कश्वाल्हाद एप ब्रह्मानन्दरूपः काश्च- १ वृहदामनायुक्ताः २ निरस्तः ३ वेणुगीतादिव्याख्याने पादायमुत्तरत्रान्वयी * आधर्व- णीयेयमुपनिषद गोपीचन्दनोपनिषदित्यापकथ्यते ॐनमस्कृत्य भगवन्तं नारदःसर्वेश्वरंवासुदेवं पर च्छेत्यादि । इयं शंकराचायीद्यनुसारिमिबहुभिर्व्याख्याता मागत्रततत्वमास्करादिषु सर्वसाधार- ५२ णग्रन्थेषुदाहृता च ·. विष्णुपत्न्यो गोप्यो नाम जगत्सृष्टिस्थित्यन्तकारिण्य प्रकृतिमहदहमाया महामायाक श्व विष्णुः परब्रह्मैव विष्णुरिति ॥ तत्रैवाग्रे आपो ह वा अग्रे आसत्रित्युपक्रम्य ।। ताचो पनिपद्वैवस्वतेन्तरे सगुणं ब्रह्म विधिनानन्दैकरूपं पुरुषोत्तमरूपेण मथुरायां वसुदेवस मन्याविभविष्यति ॥ तत्र भवत्यः सर्वलोकोत्कृष्टसौन्दर्यक्रीडाभोगं गोपिकास्वरूपैः व्र ह्मानन्दैकरूपं कृष्णं भजिष्यथ ॥ तत्रश्लोकी ॥ इति ब्रह्मवरं लब्ध्वा श्रुतयो ब्रम्हलोकगान ॥ कृष्णमाराधयामासुर्गोकुलधर्मसंकुले । श्रीकृष्णाख्यं परं ब्रह्म गोपिका श्रुतयोऽभवन् एतत्संभोगसंभूतं चन्दनं गोपिचन्दनमिति ॥ भागवते (स्कन्ध १० पू०) ताभिर्विधूत शोकाभिर्भगवानच्युतो वृतः॥ व्यरोचताधिकं तात पुरुपः शक्तिभिर्यथा ॥ ५ ॥ इति पुंशक्तिवल्लीलाशक्तिभिः सह शंसिता ।। मूर्तिमत्त्वं तु शक्तीनामप्राकृततयेच्छया ॥ ६ ॥ यथा मूर्तिनं वर्णानांलौकिकानामलौकिके । वेदी यथा मूर्तिधरास्त्रिंपृष्ठे तदिदं तथा ॥७॥ १ भागवतस्थायमिन्द्रवज्राचरणः २ सत्यलोकादौ ·५३ मूर्तयोऽकूरदृष्टानां शक्तीनामपि वर्णिताः ॥ ताधिदैविकीनां तु तात्वे को न संशयः ॥ ८॥ (स्कन्ध १० अ०३३श्लो१७) एवं परिष्वङ्गकराभिमशस्निग्वेक्षणोद्दा मविलासहासः॥ रेमे रमेशोव्रजसुन्दरीभिर्यथाभका स्वप्रविम्बविभ्रमः॥२॥ ते ते भक्तास्तदात्मानो न भिदाऽवपि वर्तते ।। इत्यभेदे कीडने च दृष्टान्तं शुक उक्तवान् ॥ १० ॥ लीलामात्रैर्धर्मभूतैः कामादिभिरलौकिकैः । अबद्धस्य स्वतन्त्रस्य बाधः सर्वाश्रयस्य तैः ॥ ११ ॥ नाचिन्त्यस्याप्रमेयस्य शुद्धाद्वैतस्य कश्चन ।। अतो भागवतेऽप्युक्तमात्मारामो व्यरीरमत् ॥ १२ ॥ ॥रसो वै स इति श्रुत्या रूपितास्य रसात्मता ॥ सर्वकामः सर्वरस इति धर्मत्वमीर्यते। १ मूर्तिमत्वे २ शिशुप्रतिबिम्बदृष्टान्तम् ३ सर्व कामः सर्व गन्धः सर्व रस इति छान्दोग्य पञ्चमप्रपाठके (सं. १९) शाण्डिल्यविद्यायां द्विवारमाम्नातम् ५३ ·विरुद्धधर्माधारत्वं ब्रह्मत्वमिति लक्षणात् ॥ कामादयो ज्ञानघने भूपर्ण न तु दूपणम् ॥१४॥ शक्तिशक्तिमतोभदो नैवं मुंद्ध तदद्वयम् । तत्रत्येषु तिरोभावो न धर्माणां तु वस्तुए। अनीश्वरानप्रकृष्टांस्तिरोहितगुणान्वहन ॥ यदेच्छति मजायेयेति तदा कुरुते जगत् ॥१६॥ ते तिरोभूततद्धा वद्वाः संसारमायया ।। दृढाहत्वाच्छरीरेनाचिराप्ते क्षणभङ्गुर।।१७।। नाव्येकस्यामिवारोहात्मपायामिव संगमात् ।। वियोक्ष्यमाणेष्वचिरान्मिलितेष्वघुनैव च ॥ १॥ तेन स्यादिपु संवन्ध कल्पयित्वा च पण्यवत् ।। गतागतेषु वित्तेषु ममत्वाञ्चिन्तयाकुलाः ॥ १९ ॥ संसक्ता देहगेहादावकृतार्था अतर्पणावलेन मृत्युना नीताःप्रापिता पारवश्यत्तमा२०॥ १ मेदस्यायं निषेधः २ तस्मात् भेदाभावाद्धतोः शुद्धाद्वैत सिध्यति ३ परधामस्येषु लीलो पयोगिषु १ तत्रत्यवस्तुपुस्विस्यन्वयात् लौकिकवस्तु यावृत्तिः ६ संसारहेतुभूतया ६ संबन्धद्वार- भूतशरीरेण ७ पत्नीत्वपुत्रत्वादिलक्षणम् ८कय्यवस्तुधिवगतागतेषु ९ पुनर्जन्मप्रापिताइत्यग्रेणान्वयः ·वे. चिं. पुनर्जन्म पुनःसक्तास्तत्रत्येषु गृहादिषु ॥ नीयमानाः पुनस्तेनं पापपुण्यानुरोधतः ॥२१॥||ta आपत्रा नरक स्वर्ग नानोद्विग्ना वृथा मुहः । कचित्सुखं क्वचिदुःखं क्वचिन्मोहमुपागताः एवं परवशाः प्राप्ता जन्ममृत्युपरम्पराम् ॥व्यूह्यमाना इवौधेन घटीयन्त्रमिव श्रिताः॥२३॥ जीवा क्लिश्यन्ति दुःखस्य नाशेपुनरमुंद्रवे ॥ तद्भक्तिरेव परमं कारणं हरितोपिणी॥२४॥ महामारते नामसहस्र । न क्रोधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुभा मतिः ॥ भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥२५॥ पुरुषोत्तममापनो न पुनदुःखमाप्नुयात् ॥ प्राप्यो भक्त्यैव स तथा गीताभागवतादिए। नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ॥ शक्य एवविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मा यथा ॥२७॥ मक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ॥ ज्ञातं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥२८॥ भक्त्याहमेकया ग्राह्यो भक्या लभ्यस्त्वनन्यया ॥ १ तजन्मभवेषु २ मृत्युना ३ सुखादीनि सत्वरजस्तमोजन्यानि कमाए तेषां मुखदुःखमा- इसमावत्वं साख्यततकौमुद्यादिषु प्रसिद्धम् १'नाशेऽनुद्भवे च कारणमित्युत्तरेणावयः लौकि || ५४ कोपायनांशेषि दुःखस्य पुनरुद्गवो दृष्टइत्युमयग्रहणम् ·भक्त्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित् ॥ २९ ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं नव्रतानि च॥ प्रीयतेऽमलया मक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम् भक्त्या तुतोप मगवान गजयूथपाय ।। इत्यादी भक्तिरेवास्य पुरुपार्थः परो मतः॥ सम्यक्त्वसिद्धये ज्ञानं साधनं भक्तिसूत्रतः ॥३१॥ तत्सा मुख्येतरापेक्षितत्वादित्यमुपक्रमात् ॥ ब्रह्मकाण्दंतु मक्तौ तस्यानु ज्ञानाय सामान्यादित्यंतमामक्तेर्नानादिशेपित्वं वक्ति सम्पूर्णमान्हिक।।३२॥ पदार्थ एव न जातो यः सेव्यः स कथं भवेत् ।। भक्त्यसम्पादकं ज्ञानं केवलं तु विनिन्दित्तम् ॥ ३३ ॥ (स्कंघ १०)ब्रह्मस्तुतौ॥ श्रेयाश्रुति भाक्तिमुदस्य ते विभोलिश्यन्ति ये केवलचोथलब्धये तेपामसौ केशल एच शिप्यते नान्यद्यथा स्थूलतुपावघातिनाम् ॥ ३४॥ १ भक्तीदिसिद्धये २ (अ० १ सू० १०) सामुख्यतिमक्तिरेषमुख्या इतरै नादि- मिस्वानितया तस्याएवापेक्षितत्वात् ३ ज्ञानकाण्डन्तु भक्तौ भगवत्स्वरूपानुज्ञापकतयोपयुज्यते या गे इतिकर्तव्यतायनुज्ञापकतयापूर्वकाण्डमिव । मक्तिमीमांसाप्रथमाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ·चिं प्रथमस्कन्धे नारदः।। नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरंजनम्॥ म. १५ कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पित कर्म यदप्यकारणं ॥ ३५॥ गीतायां ॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी मवार्जुन ॥ ३६॥ योगिनामपि सर्वेपो मद्तेनान्तरात्मना ॥ श्रद्धावान भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः।। (अ० १सू० २३।२४) तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात् ॥ प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः ।। इति स्मृत्युनुसारेण शाण्डिल्यमनिनो दितम् ॥ माहात्म्यवोधके शाने भक्तिसाधनतोचिता ॥ ३८ ॥ माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः संवतोऽधिकः॥ स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिन चान्यथा ॥ ३९॥ नारदीये पञ्चरात्रे तस्या लक्षणमीरितम् ॥ (अ० १ सू० २) १ भक्तेोगायपेक्षया मुख्यत्वम् २ शब्दस्तूक्तगीतावाक्यरूपः ३ अर्जुनभगवकतृकाभ्याम् मक्विमीमांसापथमाध्याय उक्तम् ६ मुख्यभक्त: ।

·सो परानुरक्तिरीश्वरे ॥ इत्युक्तं भक्तिसूत्रेषु श्रीमद्भागवते तथा ॥ ४० ॥ (स्कन्धु० २) देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् ॥ सत्त्व एवैकमनसो रतिः स्वाभाविकी तु या ॥४१॥ अनिमित्ता भागरती भक्तिस्सिद्धगरीयसी ॥ इति निष्कामत स्नेहो भक्तिराथर्वणे तथा मक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येन मन:कल्पनमिति ॥ चतुर्विधा भजन्ते मां चतुर्धेत्यधिकारिषु ।। न समतोर्तिश्च ज्ञानी जिज्ञासुरुत्तमः। भक्त्या सत्रातया भक्त्येत्येका भक्तिस्तु साधनम् ।। फलात्मिका परा भक्तिर्मानसी प्रेमलक्षणा ॥४४॥ तनुजा वित्तजा सेवा तस्योः साधनमुर्च्यते ॥ १ पुरुषोत्तमे या परानुरक्तिः सा पराभक्तिरितिस्वप्नेश्वरादयो व्याख्यातारः २ गीतायाम्। चतुर्विधामजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन | आर्को जिज्ञासुरार्थी ज्ञानी च मरतर्षमेत्यादि ३ उत्तम- तया नामितः सकामत्वात् ४ मागवते (स्कन्ध ११ अ०३ श्लोक०३१) भक्त्या संजातया भक्त्याविम्रत्युत्पुलकां तनुमिति ९ मानस्याः ६ मागवतादिषु.

·चिं सर्वेन्द्रियैः शुद्धयावात्तत्परैः सेवनाऽऽदिमां ॥ १५॥ तदिच्छाप्तैस्स्वसर्वस्वोस्थैरोवावमवैः परी॥ उमे अपि प्रमाणोक्ते प्रथमं तनुजा यथा ॥ १६ ॥ कग्वेदे ।। तमुस्तोतार: पूर्य तस्य गर्भ जनुपा पिपर्तन ॥ आस्य जानन्तो नामचिद्विवक्तनमहस्ते विष्णो सुमति मजामहे ।। भागवते।। करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु ॥ शावौ करौ नो कुरुतः सपर्य्याम्॥ वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायाम् । करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च ।। गृहशुश्रुपणं मह्यं दासवयदमायया ॥ आदरः परिचायाम् ॥ इत्यादौ प्रथमा प्रोक्ता द्वितीयांप्युच्यते यथा ॥ सर्वलामोपहरणं 4 पुष्पं फलं तथा ॥ १७ ॥ सज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वचः॥ १ तनुजा २ भगवदिच्छयालब्धः ३ वित्तजा १ तनुजा ५ विचना ६ भागवतस्थमेतत् ७ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छनीति भगवदाक्यम् ५६ r ·नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यत हरिरीश्वरः॥१८॥ मुकुन्दसेवौपयिक स्पृहा हि नः ॥ भतां सन्भ्रियमाणो विमति । योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ इत्यावावपरोक्तैस्ते एकीभूय सुदुर्लभाम् ॥ भकृत्यशेषां कुर्वाते देशर्मी प्रेमलक्षणाम् ॥ ४९ ॥ सर्वार्पणात्प्रवृत्स्य सेवने प्रेमनिर्मलम ॥ भवेदेव गुणाम्भोधौ हरौ स्यान्मानसीततः॥५०॥ (स्कन्ध०१)नारदः॥ एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसस्तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायत इति ॥ (स्कं० ११) योगीश्वरः ॥ इत्यच्युतानि भजताऽनुवृत्याभक्तिविरक्तिर्भगवत्प्रवाष इति । अवान्तरे फले द्वे स्तः प्रामुख्यफलतोऽनयोः ॥ संसारदुःखविलयो बृहदात्मैक्यबोधनम् ॥ ५१ ॥ १ तित्तिरिश्रुतिः २ गीता ३ तनुजवित्तजसेवे ४ नास्तिकर्तव्यशेषो यस्याम् ५ श्रवणादि- नवविधमतिभ्यः पराम् ६ तनुजवित्तजसेवे कुर्वतः ७ फलरूपा मानसी ८ मानसीतः ९ उक्तसेवयोः १० अक्षरब्रह्मणा सहजीवामेदज्ञानम् ·५७ के.पि. (स्कन्ध ६) चित्रकेतुः ॥ नहि भगवन्नघटितमिदं लद्दर्शनानृणाम खिलपापक्षयसायन्नामसदहणात्पुल्कसोऽपि विमुच्यते सगारात् ॥५२॥ अहेतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुपोतमे ॥ जनयत्यागु वैराग्यं ज्ञानं यत्तहेतुकम् ॥ ५३ ।। मां च योऽव्यभिचारण भक्तियोगेन सेवते ।। स गुणान्समतीत्यैतानब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ५४ ॥ इत्युक्तो भक्तितो बंधनाशो ब्रह्मात्मवोधनम् ॥ संसारो विद्यया शक्त्या कृतः पूर्व प्रहत्तये ॥ १५॥ वरूपं विस्मरन्मूढोऽन्तः प्राणेप्षिन्द्रिये तनौ । क्रमादध्यामतो वेत्ति देवदत्तोऽहमित्यसौ ॥ ५६ ॥ देहसम्बन्धिगेहादौ ममत्वेनानुपजते ।। अहं ममात्मकस्तार्ह संसार इति कथ्यते ॥ १७॥ १ द्विविधसेवातः २ सृष्ट्यारम्भे ३ अन्यथा ब्रह्मांशानामित्थं प्रवृत्त्यसम्मवादितिभावः स्वरूपाज्ञानमध्यासचतुष्टयं चेति पश्चाविद्यापप ५ अन्तःकरणे ५७ .

·सर्वात्मना प्रवृत्तस्य सेवनायां निरन्तरम् ॥ देहादीनां तदीयत्वभावनादईमो हतिः॥५८॥ तन्मूलिका तु ममता विहताऽहङ्कृतेर्हतेः ॥' मोमेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ५९॥ अविद्यानाश इत्युक्तो भक्तानां स्वप्रपत्तितः ।। संसारकारणलयान तस्य पुनरुद्भवः ॥ ६० ॥ अविद्यालिकादि नैव शक्नोति बाधितुम् ॥ एकांतभक्त्येकनिष्ठम् जनमेतदतिस्फुटम् ॥ ६१ ॥ संसारो मायया मिथ्या भ्रमो मध्येऽन्तरायकृत् ॥ ब्रह्मज्ञाने जवनिका तत्राशे ब्रह्मविद्भवेत् ।। ६२ ।। सर्पज्ञाने हत्ते रजुज्ञानं स्यात्कृतं भयम् ॥ १ अहन्तायाः २ भगवद्वाक्यम् ३ शरणाऽऽगतितः ४ अविद्यानाशाद ५ तस्य संसारस्य ६ कर्तृ आदिशब्देन देशविशेषादयः ७ एकोन्तोनिश्चयोवति ८ नश्येदेवेत्युत्तरान्वयि.

·नश्येदेव तथैवेदं श्रीभागवत इर्यते ॥१३॥ (स्कं० १२ १०४ श्लो० ३१ ३२३३) यथा घनोऽर्कप्रमवोर्जदार्शितो होकांशभूतस्य च चतुपस्तमः ॥ एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मवन्धनः ॥ ३१॥ घनो यदाप्रभवो विदीयंते चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते तदा ॥ यदा ह्यहवार उपाधिरामनो जिज्ञासया नश्यति तर्झनुस्मरेत् ।। ६५॥ यदैवमेतेन विवेकहतिना मायामयाहंकरणात्मवन्धनम् ।। छित्वाऽच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमादुरोत्यन्तिकमङ्गसंष्ठवम् ।। ६६ ।। घामाप्तिः संसृत शे ब्रह्मत्वं त्वक्षराऽऽत्मता ॥ तत्पष्ठे पश्चयेऽध्याये द्वादशस्कन्ध उच्यते ॥ ३७॥(अ० ६ श्लो० ३३) १ सर्पस्थाने अहन्ता रज्जुस्थाने अक्षरात्मा जीवः संसारम्रमनाशे स्वात्मनि प्रपञ्चे चाक्षर. ब्रह्मात्मकतामतीतिः २ सूर्याऽधिभौतिकरूपस्य ३ सूर्यदर्शनप्रतिबन्धकः ? अहंकारः ६ मगवत्कृतः ६ जीवस्य ७ कर्तृ ८ भगवतः ९ आत्यंतिकसंप्लवो मोक्षः ५ ·त एतदधिगच्छन्तिविष्णोर्यसरमं पदम् ॥ अहंममेतिदौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ६॥ (अ०५ श्लो० ११) अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् ।। एवं समीक्षनात्मानमात्मन्याधाय निष्कले ॥ ६९ ॥ उपाधिनाशे विज्ञाने ब्रह्मात्मत्वावबोधने ॥ गङ्गातीरस्थितो यद्वदेवतां तत्र पश्यति ॥ ७० ॥ तथा कृष्णं परं ब्रह्म स्वस्मिज्ञानी प्रपश्यति ॥ इत्युक्तं श्रीमदाचार्यजीवन्मुक्तिरियं परा ॥ ७ ॥ अक्षरं जानतः सवै भवेदक्षररूपता ॥ ब्रह्मविद्ह्मैव भवतीति श्रुत्या तथोदितम् ॥७२॥ आनन्दादितिरोमावाज्जीवभावो विचारितः।भूयो भक्त्यानन्दलाभादैश्वर्यादेश्च सम्भवात श्रुते रसह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवत्यतः ।। १ सार्द्धशोकोयं सिद्धांतमुक्तावलीस्यः २ गंगायाः परमभक्तः ३ मूर्तिमती गंगाम १ हादौ ५ प्रपञ्चम् ६ ब्रह्मवल्लीश्रुतेः ७ अयं तिरोहितानन्दोपि जीवो रसं आनन्दरूपं परं लब्ध्वा पुनरानन्दांशवान् भवति ·अपि वा तमादेशमग्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् ॥ इति स्याद्ब्रह्मता घामत्वाकृष्णस्फूतिरुज्वला ॥ ७ ॥ स्वयं तदात्मना तेनं प्रपञ्चोऽप्यक्षरात्मकः ॥ सर्वोऽपि शक्यते द्रष्टुमबाध्यज्ञानवापा ॥ ५ ॥ सर्व ब्रह्मात्मकं पश्यन्सर्वाऽविहता हरेः ॥ लीला विलोकयंस्तास्ता न किञ्चिदपि कहिति ॥ ७६ ॥ (स्क० ११०७) आत्मारामाश्चमुनयो निर्ग्रन्या अप्युरुक्रमे ॥ कुर्वन्त्यहेतुकी भक्तिमित्यंभूतगृणो हरिः ।। ७७ ॥ तत्तल्लीलापर, पश्यन्सर्वत्र पुरुषोत्तमम् ॥ शब्दस्तिवाचकाञ्घृण्वन्सदा चरति निःस्पृहः ॥ ७८ ॥ कृष्णप्रेमामृतास्वादादारभ्यहिकवेभवम् ॥ १ छान्दोग्याष्टमाध्यायश्रुतिः २ अक्षररूपेण ३ जीवन्मुक्तेन ४ विघातशून्याः ५ प्रथम- स्कन्धेसूनोक्तिरियम् ६ अविद्याग्रन्धिरहिताः ७ विरुद्धांशपरिहारेण शब्दमानं तचल्लीलाविशिष्टभग वदभिधायकमवगच्छन् ८ हेतोः ९ ऐहिकवैभवं मानुषानन्दमारम्य ५९ ·तृणमायाणि गणयन्माक्षान्तानि सुखान्यपि ॥ ७९ ॥ विकलोऽयं दाम्भिकोऽयं महात्माय हरजनः॥ इति नाना जनोक्तिभ्यो न शोचति न दृप्याति ॥ ८०। सख्या स्वस्वामिना स्वातिप्रियेण हरिणा सदा ॥ भंगवता सह संलाप इत्यायुक्तदशां गतः ॥ ८१ ॥ एकादशस्कन्धे नवयोगीश्वरप्रसङ्गमा क्वचिद्दन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्धसन्ति नन्दन्तिवद न्त्यसौकिकाः।नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवताः ॥८॥ शृण्वन्समद्राणि रथाङ्गपाणेर्नन्मानि काणि च यानि लोके ॥ गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन्विलजो विचरेदसङ्गः ।। ८३ ।। एवं व्रतःस्खप्रियनामकीा जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः। हसत्यथो रोदिति रौति गायत्युन्मादवन्नृत्यति लोकवाद्यः ॥ ८४ ॥ खं वायुमानि सलिलं महीं च ज्योतीपि सत्त्वानि दिशो दुमादीन् । १ शुष्कज्ञानिमोक्षपर्यन्तानि २ वेणुगीतसुबोधिनीस्योयं गाथाछन्दक्षणः ·1. १८ सरित्समद्रांश्च हरेःशरि यकिञ्चभूतं प्रणमेदनन्यः ॥ ८५ ॥ गृहीत्वापीन्द्रियानित्यारभ्य स भवति मागवतप्रधान उक्त इत्यंतम् ॥ कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदशिमगाइयमेव परा भक्तिमानसीत्यभिधीयते८६ एतत्सिद्धौ पुनः किञ्चित्कर्तव्यं नावशिष्यते ।। चेतस्तत्मवणं सेवेत्याचायलक्षणं कृतम् ॥ ८७ ।। पिछलेशः सङ्गृहीतं वक्तुं तल्लक्षणं यथा ॥ सामेवाह वजस्थानां श्रीगोपीजनवल्लभः ॥.८८ ॥ (स्कन्ध ११ अ० १२ श्लो०१२) तनाविदन्मय्यनुपङ्गबधियः समात्मानम दस्तथेदम् ॥ यथा समाधौ मुनयोऽधितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे ॥८॥ एतत्प्रकारा वहनोऽर्यन्तामा निमिः॥ १ भगवद्वयतिरिक्तभानशून्धा २ चेतसस्तस्मिन् भगवात प्रवणं सूच्यामिवसूत्रस्य भगवत्मवणं चेतरवसेवेत्यपरे ३ सिद्धान्तमुक्तावल्यां कृतम् १ तानावित्रितिवचनम् ५ मानसीलक्षणम् ६ गोप्य: ७ फलरूपमतिप्रकाराः ८ श्रीमदाचार्य ·स्वानुभूत्येकवेया सा वक्तुं शक्येत किं मया ॥ १० ॥ एवं विहरतो देहः पतेयदि तदिच्छया।परमानुगृहीतस्य देहोऽपि स्यादलौकिका९१ ॥ आत्माभित्रो महानन्दो हरेश्चरणरेणुजः॥ देहमाहादिमस्कन्ये द्विविधं विधिनन्दनः ॥ १२ ॥ प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धा भागवती तनुम् ॥ प्रारब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत्पाञ्चभौतिकः ॥९३ ॥ निर्गुणोप्राकृतः सोऽस्माच्छूयः पुण्यश्च पातकैः॥ सगुणात्कर्मवद्धानः शरीराद्वयतिरिच्यते ॥ ९४ ॥ (स्कं०१०) जहुगुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणवन्धनाः ॥ इत्युक्त्या निर्गुणमाप्तिस्तासां सुव्यज्यते यतः ॥ ९५॥ १ मानसीसम्पन्नस्य २ प्राकतामाकतभेदेन ३ नारदः १ एतहवाव न तपति किमह "साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमितीत्यादिश्रुतिभ्यः ५ रासपञ्चाध्याय्यामन्तहगता गोप्पः ·सूत्रेष्वेतत्फलाध्याये स्पष्टत्वेनप्रपश्चित्तम् ॥ (अ० १ पा० २ सू०२) विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥ इत्यायध्यायान्तरेऽपि तद्विनिर्यिते श्रुतेः ॥९६ ।। परं ब्रह्मेतद्धयायति रसति भजति सोऽमतो भवति ॥ ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति ॥ (अ० १ ० ३) तत्संस्थस्याऽमृतत्वोपदेशात् ॥ (स्कं० १०) कुरुक्षेत्रसमागमप्रसङ्गे ॥ मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । इत्यादावस्तत्वं त्वप्राकृताकार उच्यते ॥ ९७ ॥ दुर्जन्मजरामृत्युमोहसन्दोहदोहदैः ॥रहिते महितेऽन्वर्थाऽमृतत्वमिति तत्र वाक्॥९८॥ कहिचिन्न मवेद्भूयः पर्यावर्तोऽस्य संसृतेः ॥ आर्मेडितं न त पुनरावर्त्तत इतिश्रुतौ ॥१९॥ १ ब्रह्मसूत्रेषु २ तुर्याध्याये चतुर्यपादे ३ एतमितः प्रेत्याभिसम्मवितास्मीत्यादिभ्यो विषयवाक्यश्रुतिभ्यः ४ आधर्वणश्रुतिः ६ छान्दोग्यश्रुतिः संस्थामक्तिः ६ मक्तिमीमांसामूत्रम् ७ ऐहिकजन्मादिकमेवानपिद्धं न त्ववतारवदैच्छिकं तदिति मावः ८ द्विरुक्तम् ९ छान्दोग्यान्ते. ६१ ·गीतायाम् n आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १०॥ तत्सेवैकाहयाऽऽनन्दमय्यानिर्दोपया तया ।। भगवद्रूपया तन्वा सेवा सिद्धयति सा सदा ॥ १०१ ॥ निगणः परमो मुक्तिरियमेवाखिलाधिका ।। यथैतदानन्दवल्लया तैत्तिरीये तथोच्यते ॥ १०२॥ ब्रह्मविदामोति परम् ॥ तदेपाभ्युक्ता ॥ सत्यं ज्ञाननमनतं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ।। ब्रह्मणा विपश्चितेति ।। इति मन्त्रेण संक्षिप्य वर्णितं विस्तरात्पुनः ।। १ अलौकिक्या ब्रह्मरूपया २ श्रुतौ अस्मालोकात्मेत्यति जीवन्मुक्तिव्यावर्त्तमात्परा ३ अक्षरपुरुषोचमयोआता पुरुषोत्तममामोति । पूर्वोक्तमभिमुखीकरय व्याख्यानरूपैपा सत्यज्ञानमित्ति गुक्ता ५ सचिव गणितानन्दं देशकालाऽपरिछिनमक्षरं तत्र निहितं परं च यो वेद सः गुहायो ददि आविर्भूते अक्षरधाम्नि पुरुषोत्तमेन सह कामानुपभुके ·समग्रोपनिपत्माह बहनोक्तेन किं मम ॥ १.३॥ यचरणाजनिशरणास्तकरुणामन्दमकरन्दात् ।। मायन्तिदेवमधपाः स्वीये कृपयन्तु मयि निजाचार्याः ॥ १० ॥ निर्गणमाप गुणपूर्ण तूर्ण वरणाद्विधाय शरणातम् ॥ तत्परवन्तं तनुते भगवन्तं भावदः स मे भूयात् ॥ १०५ ॥ सिद्धयत्येतद्धरेरेवानुग्रहादेव केवलम्॥न साधनान्तरं कर्नु किश्चिज्जीवन शक्यते ॥१०॥ कठमुण्डकयोः ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेषया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वर्णते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा वृणुते तनं खाम् ॥तलवकारोपनिषदि । यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ॥ गीतायां ॥ नाहं वेदैर्न तपसा ॥ (स्कं० ११ अ० १२ श्लोक !) न रोधयति मां योगो न सांरव्यं धर्म उद्धव ॥ इत्यसाधनतामाह साधनानां हरिः स्वयम् ॥ १०७ ॥ १ सत्त्वादिरहितं ऐश्वर्यादिगुणपूर्णम् २ अङ्गीकाराद ३ निर्गुणीकतमक्तस्याधीनम् १ स्त्री यतयाङ्गीकरोति ६२ ·सेवा तु साधनं तन्वाऽस्माभिर्यत्किञ्चिदर्पितम् ॥ लौकिकं कृपया सेवात्वे न सोङ्गीकरोति चेत् ॥ १०८॥ किमांसनं ते गरुडासनाय किं भूपणं कौस्तुभमूपणाय ॥ लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति ॥ १०९॥ मागवते ॥ विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं न मन्यते स्वयमनुवर्तती भवान् ।। योगिनामप्यलभ्यस्य सर्वेशस्य परस्य हि॥ आत्मपूर्णस्य लामाय दीनानुग्राहिणः श्रुतो सुगम साधनं प्रोक्तं सर्वथा शरणागतिः॥ तस्यैवाकैतवोपाधिस्वसर्वस्वनिवेदनम् ॥१११॥ गोपालपूर्वतापनीये ॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्यास्तस्मै गोपायति कृष्णः ॥ यस्तं देवमात्मरत्तिप्रकाशं मुमुक्षवैशरणमनुव्रजेत् ॥ ११२ ॥ आरम्भेपि ॥ श्रीकृष्णो वै परमं दैवतम् ॥ श्वेताश्वतरादौ॥ मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥ गीतायाम् ॥ सर्वधर्मानपरित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ॥ अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।। ११३ ॥ १ मानसपूजास्थं वचनमिदं निबन्धे धृतम् २ भगवत एव शरणागतिः ·(स्कन्ध ११) ॥ तस्मात्त्वमुद्धबात्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनां । प्रवृत्ति व नितिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ ११ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् ॥ या हि सर्वात्मभावेन यास्यसे ह्यकुतोभयं ॥ ११५॥ (स्कन्ध २) ।। ये दारागारपुत्राप्तान प्राणान्वित्तमिमं परम् ॥ हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ११६ ॥ (स्कन्ध ११) नवयोगीश्वरप्रसङ्गे । इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः मियम् ॥ दारान्सुतान् गृहान प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ ११७ ॥ बृहदारण्यके मणविद्यायाम् । स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामाधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा तद्यथा रथनाभौ रयनेमो चाराः समर्पिता एवमेवा स्मिन्त्रात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोका:सर्वे देवा-सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानः १ मा समर्प्य दानविषयेपि त्यागार्थकधातुप्रयोगात् ·समर्पिताः ॥ इत्यादिपूदितं तत्र प्रथमं शरणागतिः ॥ ततःसमर्पणं येनार्ण्यमाणांगीकृतिर्भवेत् ॥ ११८ एतत्सर्वहरेस्तोपादि नसित्ध्येहते गुरुं ॥ अतस्तद्वद्धिराचार्य तादृक्षं सततं व्रजेत् ।। ११९ ॥ मुंडकोपनिपदि ॥ तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्सामिपाणिः श्रोधियं ब्रह्मनिष्ठम्॥ श्वेतकेतुविद्यायां ॥ आचार्यवान पुरुपो वेद ॥ एकादशस्कंधे ॥ आचाय्यचत्यवपुपास्वगति व्यनक्ति ॥ आचार्यमा विजानीयात् ।। श्वेताश्वतरे ॥ यस्यदेव पराभक्तिर्यथा देवे तथा गरौ । तस्यैते कथितीह्या प्रकाशंते महात्मनः ॥ १२० ॥ ( स्कंध ११) योगीश्वरमसंगे ॥ भयं द्वितीयाभिनिवेशतःस्यादीशादपतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ॥ तन्माययातो बुध आमजेत्तंभत्त्यैकयेशंगुरुदेवतात्मा ॥१२१ १ क्रमनियमेहेतुः शरणागत्यावस्तूनांभगवदंगीकारार्ह त्वसिद्धेः २ गुरौहरिद्धिः ३ शास्रो- कलक्षणकं १. पुरुषोत्तमे ६ उपनिषत्प्रभृतिपूक्ताः ६ सर्वशक्तब्रह्मणःसकाशादुगतस्याध्यासच- तुष्करूपीविपर्ययःस्वरूपास्सरणंचतन्माययाभवति ·परशरमाधवीयप्रथमाध्याये पुराणसारे ॥ गुरावतुष्टे तुष्टाःतुःसर्वे देवा द्विजोत्तम ।। तुष्टे तुष्टा यतस्तस्मात्सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १२२ ॥ श्रेयो यदिगुर्वाज्ञां मनसा पि न लंघयेत् ॥ गुर्वाज्ञ पालकोयस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते ।। १२३ ।। आदित्यपुराणे ॥ पाझे रुष्टे हरस्त्राता हरे रुष्टे हरिस्तथा ॥ हरौ रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥ १२४ ।। इत्यवश्यं व्रजेच्छास्त्रविज्ञवैष्णयसदुरुं। निर्णतव्यं मयाऽन्यत्रे दकिंचिदिह दर्श्यते १२५ गौतमीयतंत्रे ॥ अवप्णवोपदिष्टेन मंत्रेण निरयं व्रजेत् ॥ पुनश्च विधिनासम्यग्ग्राहयेद्वैपणवाद्गुरोः ॥ १२६॥ महाकुले प्रसुतोऽपि सर्वशास्त्रेषु दीक्षितः॥ सहस्रशाखाध्यायी च न गुरुस्यदिवैष्णवः ॥१२७॥ १ सत्सिद्धांतमाडादिग्नथेषु .

·पशास्त्रज्ञो भवेद्विपोवेदवेदांतपारगः ॥ अवैष्णवोगुरुर्नस्याद्वैष्णवःश्वपचो गुरुः ॥ १२८ ॥ इत्यादि वचनस्तादृक् गुरुंसंमन्यते उभे ॥ कुर्वोता कृष्णमंत्राभ्यां नान्यथाते भविष्यतः॥ १२९ ॥ पुनर्गौतमीयतंत्र प्रथमाध्याये ॥ गाणपत्येषु शैवैपु तथा शाक्तेषु सुव्रत ॥ सर्वेषु मंत्रवर्गेषु वैष्णवं श्रेष्ठमुच्यते।विष्णवेषु च मंत्रेषु कृष्णमंत्राःफलाधिकाः १३० अन्यत्रापि ॥ कृष्णमंत्रविहीनस्यपापिष्ठस्य दुरात्मनः ॥ श्वानविष्ठासमं चानं जलंच मदिरासम ॥ १३१॥ इति ।। अष्टोत्तरेण शरणं पंचाक्षर्यासपूर्वया ॥ गच्छेत्समर्पयेत्सर्व श्रुतिस्मृत्यदृताविमौ ॥ १३२॥ उद्धारावूनयोश्चक्रे गोस्वामिपुरुपोत्तमैः॥ उपदेशादिविपयशंका निरसने स्फुटम् ॥ १३३ ॥ १ वैष्णवब्राह्मणादेवशरणादिमंत्राग्राह्याइत्येवंतात्पर्यकोवादोयं २ भगवतःशरणगमनमा त्मनिवेदनंच ३ गद्यसहितया १ मंत्री ·प्र. चिं| अधिक्रियेत सेवायां राहुरोः कृष्णमन्त्रतः।।वैष्णवःसन्यथाश्रौते गायत्र्यध्ययने द्विजा एकादशे ॥ एवं धर्ममनुष्याणासुद्धवात्मनिवेदिनाम् ॥ ६५ मयि संजायते भक्तिः कोऽन्योोस्यावशिष्यते ॥ १३५॥ गीतायाम् ॥ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परांगतिम् ॥ १३६ ॥ किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्पयोऽमला अनित्यमसुर्ख लोकमिमं प्राप्य भजख मां तत्रैव ।। आप चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।। साधुरेवस मंतव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ १३८ । क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति ॥ कौन्तेय प्रतिजानीहिनमे भक्त प्रणश्यति ॥ १३९ ।। इति सर्वेपि भगवत्सेवायामधिकारिणः॥ ततो गुर्वाज्ञया देवं शुद्धः सेवेत शक्तितः॥१४० १ यथा जन्पना शूद्रप्रायोपि गायत्रीग्रहणेन द्विजः सन् वेदाध्ययनादावधिक्रियते २ कृता त्मनिवेदनानामेव अवकीर्तनादिधम्मभक्तिरुद्भवति ३ व्यपाश्रयः शरणागतिः ४ चातुर्वणिकाः ·कालनिर्णयदीपिकायां नारदीये ॥ प्रातमध्यं दिनेसायं विष्णुपूजां समाचरेत् ।। यथा सन्ध्या तथा नित्या विष्णुपूजा स्मृता बुधैरिति ॥ १११ ॥ मन्त्रैः सद्गुरुणा सम्यङ्मृत्वाविष्कृतं हरिम् ॥भजेत्प्रेरणा सदा तत्तदुपचारैमहोत्सवैः।। कालनिर्णयदीपिकायां प्रातःकाले ॥ पूजनं प्रतिमायां तु उत्तमं एरिकीर्तितम् ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरात् ॥ (स्कं० ११) मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनैः॥ इति प्रक्रम्य हरिणा निरणायीह सेवना॥१४३ ममार्गास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यम इत्यादिभिः॥ गुर्वाज्ञोक्तप्रकारेण सदा सेवेत संस्मरेत्।।कीर्तयेत्तद्भक्तगीतः सच्छास्त्रेः शृणुयात्परम् ॥ यथाधिकार लीलास्ता क्रमशोभावयन्दृढम् ॥ निःसाधनोर्पितात्मादिदैन्यात्माणेश्वरंश्रितः॥ १४६ ॥ सर्वदा देहगेहादी तदेकार्थत्वभावनः ॥ (स्कंध ७) ॥ १ प्रतिमाशालग्रामागोमतीचक्रादीनि २ प्रतिमादौ ३ संस्कृतैः प्राकृतैश्च कीतयेत् १ वेदब्रह्मसूत्रमागवतादिशास्त्रैः पुरुषोत्तमं शृणुयातू .

·पं.चिं. यस्त आशिप आशास्ते न स मृत्यः स वै वणिक् ॥ १४६ ॥ इत्याद्युक्त्या सुनिष्कामो मृत्यभावादकैतवः सर्वलौकिककर्माणि ताटस्थ्येनैव नाट्यन्।। ६६ लामालामो समौकुर्वन्मन्चानस्तद्वशं जगत् ॥विवेकंधैयश्रियादियुक्सञ्चिन्तनतत्परः॥ पुत्रे कृष्णप्रिये प्रीतो न प्रीतस्तत्पराड्मुखे।।उदासीनेस्वयंकुर्वन्प्रतिकूले गृहं त्यजन् १४९//15 वर्तेत वैष्णवाचारैःश्रीमदाचार्य्यदर्शितः ॥ सप्रमाणैरोभक्तोजिज्ञासुस्तन्मुखाच्छुतेः ।। गृहादि वाधकं यत्ततत्परत्वेन युञ्जतः।।सर्वात्मना च भजतो मवेत्मत्युत साधकम् १५१ (स्कंध ५)॥ भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद्यतः स आस्ते सह पट्सपत्नः॥ जितेन्द्रियस्यात्मरतेव॒धस्य गृहाश्रमः किं नु करोत्यवद्यम् १५२ उपदेशवादे ब्रह्मवैवर्त्तब्रह्मखण्डीयैकादशाध्याये नारदं प्रति ब्रह्मवाक्यानि ॥' वैष्णवानां हरेरर्चा तपस्या च श्रुतौ श्रुता ॥ वैष्णवस्त्वं गृहे तिष्ठ कुरु कृष्णपदार्चनम्।। अन्तर्बाह्ये हरिय॑स्य कि तस्य तपसा सुत ॥ नान्ता हरिय॑स्य किं तस्य तपसा वृथा । १ विवेकस्तु हरिः सर्व निजेच्छातः करिष्यतीत्यादिनाश्रीमदाचार्योक्तः २ गुरुमुलाच्छ तेः सकाशात् ३- भगवन्मात्रोपयोगित्वेन ४ भगवतिमक्तिमतः५ अपरोक्षज्ञानिनः- ·तपसा हरिराराध्यो नान्यः कश्चन विद्यते॥ यत्रतत्र कृतं कृष्णसेवनं परमं तपः॥१५॥ इत्यादीनि ॥ निवेदिभिःसमयैव सर्व कुर्यादिति स्थितिः ॥ इति निर्वाह आचार्यैरुक्त आहेदमुद्धवः ॥ १५६ ॥ (स्कन्ध ११ अ०६) त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः ॥ उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥१५७ महोपनिपदि श्रूयते ॥ एक एव नारायण आसीत्न ब्रह्मा न यावापृथिवी सर्वे देवाः सर्वे पितरः सर्वे मनुष्याः विष्णुनाऽशितमनन्ति विष्णुनाऽभातं जिघ्रन्ति विष्णुना पीतं पिबन्ति विष्णुना रसितं रसयन्ति तस्माद्विद्वांसो विष्णूपढतं भक्षयेयुरिति ।। कृष्णाप्रसादमूतं यदन्नं दुष्टस्य सङ्गतिः ॥ अन्यदेवाश्रयश्चेति सर्वथैतन्त्रयं त्यजेत्॥१५८॥ आचारप्रकाशे भगवत्पूजानिरूपणे ब्रह्माण्डेपत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नं पानीयमौपधम् ।। अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पितम् ।।१५९॥ तत्रैव कौमी अनर्पयित्वा गोविन्दे यैर्मुक्त धर्मवर्जितं ।। शुनो विष्ठासमं चान्नं नीरं च सुरया समम् ॥ १६० ॥ १ कृतात्मनिवेदनैः सह सर्व कुर्यात् २ भगवत्प्रसादः ·-- میں مدد ब. चि. इत्यन्नंनिन्द्यतेहिक्सङ्गः सर्वत्रवर्जितः ॥ उक्तमस्मद्गुरुश्रीमद्जवल्लभशर्मभिः॥ १३१ अग्निवद्भगवद्भावो दुःसङ्गो जलमेव हि || सत्सङ्गव्यवधानेन नाशयेनु न चान्यथा।।१६२ ६७ ॥ भागवते ॥ प्रसङ्गनजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः ॥ स एव साधुपु कृतो निःसङ्गत्वाय कल्पते ॥ १६३ ॥ (स्कन्ध ५) रहगणेतत्तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणागृहाद्वा ॥ नच्छन्दसा नैव जलाग्निसोमैर्विना महत्पादरजोभिपेकम् ॥१६४ (स्कन्ध १) क्षणार्दैनापि तुलये न स्वर्ग नापुनर्भवम् ॥ भगवत्सगिसङ्गस्य मानां किमुताशिपः ॥ १३५ ॥ इति सर्वत्र सत्सङ्गः साधनं परमं मतम् ॥ देवास्तदत्तसामर्थ्यादेकै कमितकामदा॥१३६ दातुं शक्तान भक्ति च मुक्तिमीशोऽपि भोगदः ॥ खदांमुचुकुन्दादिभ्यो न मुक्तिद दुस्ततः ॥१७॥ १ अनिवेदितमन्नादिदुष्टानां सङ्गथ २ समर्पणमन्त्रोपदेष्टारोस्य कवेर्मातामहागोस्वामि विशेषाः ३ भगवद्दत्तशक्तेः । शिवः ·अलौकिक कल्पतरुःस्वाभाविककृपाम्बुविः॥प्रापेण्यो नवो मेघः सर्वकामाम्बुवपणे।। सेव्याः सदास एवैको साम्याधिक्योखिलेश्वरः।मुकुन्द एक्शनोति दातुं मुक्ति स्वसेवनम् वैष्णवानां कृष्ण एव सदैवं तदतिक्रम॥दोपः काण्डे द्वितीयस्मिन्संहितायां श्रुतो हिनः॥ यो वै स्वां देवतामतियजते ॥ प्रस्वाय देवतायै च्यवते ॥ न परां प्रामोति ॥ पापीयानुभवतीति ॥ स्वल्पदान्सुलभक्रोधान् दुःखसाध्यस्तिदंशकान् ॥ त्यक्त्वा सर्वप्रदं स्वल्पतोपं सेवध्वमशिनम् ॥ १७१ ॥ पाण्डवगीतायां ॥ वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते ॥ तृपितो जान्हवीतीरे कूपं सनति दुर्मतिः ।। १७२ ॥ ॥ द्वितीयस्कन्धे ॥ अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः॥ तीनेण भक्तियोगेन यजेत पुरुपं परम् ।। १७३ ॥ १ न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यत इतिश्रुतिभ्यः २ तीयस्थडित्सूपसंख्यानमिति वात्तिका त्साघु:३ अस्माकं तैत्तिरीयाणां ·निष्कामोऽपि तदङ्गत्वं मत्वा सेवेत चैवथा। या तरोमूलनिषेचनेनेति गतार्थता॥१७४) १८ तस्मादनन्यभावेन तेमवैकं य आश्रित दैन्यानिःसाधनं कृष्ण संसाराकिं न मोचयेत्॥ अभेदाद्भजतो मूत्तावेवं संभाषणादिकः ॥ साक्षात्कारोभवेत्तस्य भगवान परवानिव ॥१७६, यथा मुंगरिदासायाः स्वाचार्यकृपयाजामन् ।। एतद्गहस्यं परममनुभूयैव बुध्यते॥१७७/ न ते चतुर्विषां मुक्ति वाञ्छन्तिमनसा क्वचित् तदुक्तं हरिणा सेवा रसझेरितरैरपि१७८ सालोक्यसार्टिसामीप्यसायुज्यैकत्वमप्युत ॥दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जना।। मधुद्विद्वानुरक्तमनसामभवोपिफल्गुः ।। न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा० ॥ नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः किमन्यत्कालविद्रुतम् ॥ इति मोक्षेऽप्यनाकांक्षा लौकिके तु कुतस्तराम् ॥ १८० ॥ १ देवानां भगवदवयवरूपत्वम् २ पथा तरोर्मूलनिपेच्नेन तृप्यंतितत्स्कन्धभुजोपशाखाः॥ प्राणोपहारो बलिरिन्द्रियाणां तथैव सर्वार्टणमच्युतेज्येतिमागवतायुक्तन्यायात् ३ कृष्णं : जीव ५ साक्षाद्भगवानेवायमितिबुदया ६ एषामाख्यायिकाचरित्रग्रंथेभ्योजेयाः ६ ·सर्व ब्रह्मात्मकं तत्र सलील पुरुपोतमम्।।पश्यन्नतिदृढस्नेहोऽप्यलक्ष्यचरितो भवेत् १८१ तनुजातः परां भक्तिमहो यान्ति गृहे स्थिताः॥ श्रीमदाचार्यकृपया नान्यथा तपसा वने ॥ १८२ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः॥ तमक्रतुं पश्यति चीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ।। १८३ ॥ प्रभवो भक्तिहेतौ तत्सिदिमाहुरनुग्रहातान साधनैर्जीवकतैस्तनुजायप्यनुग्रहात् १८४ | मुख्यं हि तस्य कारुण्यं भक्तिसूत्रेपि वर्णितम् ॥ पुष्टिमार्गोऽयमेव स्यात्पोर्पणं तदनुग्रहः ॥ १८५ ।। १ पश्यन्नपिविक्षिप्तवद्भासमानः २ शरीरसेवातः ३ तैत्तिरीये नारायणोपनिषदि किंचि- त्पाठभेदेन कठवल्लीषु च पश्यते ४ भगवतोऽनुग्रहात् ५ प्रभवः श्रीविठ्ठलाचार्याः ६ ग्रंथविशेष ७ गतिसिद्धिम् ८ ननु द्विविधसेवातस्तत्सिद्धिः पूर्वमुक्तेतिचेत्सत्यं परं तयोरप्यनुग्रहसाध्यत्वा- दनुग्रहैकनिदानकत्वमक्तरक्षतमिति भावः ९ अ० २ सू ४९ शांडिल्यसूत्रंमुख्यनिदानम् १० पुष्टिरनुग्रहस्तत्प्रधानो मार्गः ११ द्वितीयस्कंधवचनमिदम् ·चि./ एतादृशस्य भगवदत्यन्तकृपया यदि ॥ गृहस्थास्तादृशाःसर्वे तदा न त्याग इप्यते ॥ प्र. नियंतं कुरु कर्म त्वं सहूत्यक्त्वा समाचरेत्।।इति गोतासु नितिं नो मोक्षमिमं जगौ। ६९ (स्कं० ६ अ० ११) ममोत्तमश्लोकजनेषु सरव्यं संसारचके भ्रमतः खकमिः ॥ त्वमाययात्मात्मजदारगेहेष्वासक्तचित्तस्य न नाथ याद ॥ न चेदेवं त्यजेद्रोहंमजेदेको निजेश्वरमानजेद्यथा रुचि स्थानं जे प्रायो वसन्तिते१८९ सर्वत्र वा अमेझूमौ सङ्गकुति तादृशाम् ॥लोकदृष्टया सुखं दुःखं मित्रवद्धरये वदेत् १९० पारतन्यं भगवतःस्वातन्त्र्यं तस्य जायते।तादृशानां दशामाह स्वयं दुर्वाससं हरिः ॥ (स्कन्ध ८) अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज ॥ साधुभिस्तदृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः ॥ १९२ ॥ नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिावना ॥ श्रियं चात्यन्तिी ब्रह्मन्येषां गतिरहं परा ॥ १९३ ॥ १त्रीपुत्रादयःभिन्नवाक्यस्थपादद्वयमस्वगृहेप्रेमपूर्णसर्वचिकाध्येण मगनगुणगानादिरूपम् ६९ सर्वानुकल्यं न चेत्५परममतावडशो व्रजदेशे विचरंतिधमुक्तस्यास्तुनःमुखदुःखादिद्वन्दाभावात ·ये दारागारपुंबाप्तान्प्राणान्वितमिमं परम् ॥ हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥१९॥ मयिनिर्वबढदयाः साधवः समदर्शनाः॥वशेकुर्वन्तिमा भक्त्या सत्स्त्रियासरपति यथा॥ मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥ नेच्छन्ति सेवया पूर्णाःकुतोऽन्यत्कालविद्रुतम् ॥ १९६॥ साधवोहृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् ॥ मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ इति ।। महानुभावा भापन्ते जीवन्मुक्तिमिमां पराम् ॥ अमृत्वं परा मुक्तिः स आकारस्त्वलौकिकः ॥ १९८ ॥ आनन्दांशतिरोधाने निराकारत्वमीरितम् ॥पुनस्तदाविर्भवने भवेदप्राकृताकतिः१९९ तेन नास्य परिच्छेदो न भेदो हेयहस्तिवत् ।। न तोवन्मात्रताऽऽकारे जरादीनां क्व सम्भवः ॥ २००॥ १ हयादीनामन्योन्यं भेदवदीश्वरानेदः जीवदेहविभागश्च २ कामानीकामरूप्यनुसंचर नित्यादौ कामरूपत्वश्रवणादाकारे नियतत्वम् ·८० पं.चिं. भाप्यादौ स्पष्टमेवैतत्तेन नात्र प्रपञ्च्यते।।धर्माविर्भावतो जातेजरत्वे तत्रलीयते।।२०१/प्र. अंशो वृहति तद्धाम्निजले सैन्धवखिल्यवत् ॥ तदोद्दृत्य कृपाम्भोधिः सायुज्येनानुभावयेत् ॥ २०२॥ लीलाः सर्वाः सदा देवो गोपानुधरद्यथा ॥ (स्कन्ध १०) दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् ॥ २०३ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ॥ यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः ॥ २० ॥ ते तु ब्रह्महँदं नीता मग्नाः कृष्णेन, चोद्धृताः ॥ गोस्वामिभिर्गिरिधरे रूपितारीतिरुद्धृतेः ॥ २० ॥ १ आनन्दस्यैश्चर्यादिधर्माणां च २ अक्षरे अंशो जीवः ३ लवणशकलवत यथा सैंधव खिल्यउदके प्रास्तउदकमेवानुपिलीयेतेत्यादिश्रुतिभ्यः १ अक्षरात् स्यात्त्य . सोश्रुते सर्वान कामान्सहेविश्रुत्युक्त न ६ निस्यकोडादिपिशिष्टः परः ७ सत्यं ज्ञानमतं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्युक्तमक्षरम् ८ अक्षररूपमगावस्थानम् ७० ·उद्धृती परमः केशो विरहानलसन्भवः ॥ यदा देहादिनाशाय समर्थो जायते तदा ।। २०६ ।। निजं श्रीमत्कृष्णचंद्रः स्वाधिकारानुसारतः॥ परमानन्दलीला स्वामनुभावयति प्रभुः ॥ २०७॥ शुद्धाद्वैतविचारार्क इदं श्लोकद्वयं स्थितम् ।। (अ० २ सू० ४४ ) शाण्डिल्यसूभ्याम् ॥ संमानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्सा महिमख्यातितदर्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावामातिकूल्यादीनि च स्मरणेभ्यो बाहुल्यात् ॥ विरहो भक्तिसूत्रोक्तस्तथाऽतप्ततनुश्रुतेः ॥ २०८ ॥ तापक्केशौ प्रजायेतां ततोऽसह्यौ यदा तदा ॥क्रमादन्नमयाद्यात्मा विशेदेहादि पञ्चक (अ० ४ पा० ४ सू० १) सम्पद्याविर्भावःस्वेन शब्दात् ॥ १ यतो वाचइत्युक्तोऽगणितानंद: २ अतप्ततनूनतदामो अश्नुतइत्यादि ३ देहमन्नमयः। प्राण प्राणमयः मनईद्रियाणि च मनोमयः तेन तेषां तत्तदात्मकरवंजीवोऽक्षरात्मकत्वाद्विज्ञानमयः आनंदमयः परसहाशिवापुरुषोत्तमः स्वतन्त्रः ·के. चिं. इत्यादिना सूत्रकृताक्षरसम्पत्त्यनन्तरम् ॥ आविर्भावःपरेच्छातः क्रीडा चोक्ता श्रुतौ मता॥ अस्माल्लोकात्मेत्य लीनोक्षरेतः पुनरुद्धृतः ॥ तवं चरणरेणूत्या लब्ध्वा विरहतापितः ।। २११॥ उपसंक्रम्यानमयादीनानन्दमयं परम्।।कामभोगी कामरूपी कामान् मुङ्क्ते परेण सः॥ तैत्तिरीये ब्रह्मभृगुवल्लयोः सूत्रेषु च स्फुटम् ॥ सर्वोपनिपदश्चाः शक्तो वक्तुं न मादृशः ॥२१३ ॥ नातः परतरं किंञ्चिन्नातिन गुणोद्भवः ॥ इदं श्रीवल्लभाचार्य कृपयेवान्यथा न हि ॥ २१४ ॥ देवोद्धारप्रयत्नात्मा भगवदनानलगातस्याज्ञया प्रादुरासीद्वस्तुतः कृष्ण एव सः॥२१५ चरित्रचिन्तामण्यादौ पाद्मादिवचनैर्दृढम् ॥ सर्वाचार्य्यकांपूर्व निर्णीतंचानुभूयते ॥ नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः टथिव्ये नम औपधीभ्यः॥ १ भगवतः २ कथापूर्वकम् ३ अद्यापि तन्नाममजपादिभ्यो यथोक्तफललामातू ·नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो ब्रह्मणे बृहते करोमि ॥ नुवन्तीत्यादयो वेदास्तत्स्वरूपं सनातनम् ॥ इति श्श्रुतिरहस्ये तत्प्रकाशादिषु निश्चयः ।। २१७ ॥ प्रसंगाद्वैष्णवाचारा विविच्यन्तेत्र केचन ॥ धारयेत्सर्वदा मालामामन्त्रग्रहणाद्गुरोः ॥ २१८ ॥ तुलसीकाप्ठजां कण्ठे क्षणार्ध न त्यजेत्तथा ॥ तन्मार्गशीर्पमाहात्म्ये स्कान्दे प्रावोचदच्युतः ॥ २१९ ॥ तुलसीकाष्ठजांमालां कण्ठस्थां वहते तुयः॥अप्यशौचोऽप्यनाचारो मामेवैति न संशयः धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः॥नरकान निवर्तन्ते दग्धा कोपामिना मम ॥ इत्यधारणतः प्रत्यवायानित्यत्वमीरितम्॥ मरणावसरेऽप्येपान त्याज्यामोक्षदायिनी।। काशीखण्डे एकोनविंशाध्याये । हरिनामाक्षरमुख भाले गोपीमृदाङ्कितम् ॥ १ आचार्यस्वरूपम् २ गोस्वामिगिरिधरैः काश्यैः कते ग्रंन्थे ३ मन्त्रग्रहणमारभ्य ७ सदैव कंस्थितां अन्यथाकंठेवहतइत्येववदेत् वचतमिदं विष्णुधर्मोत्तरेप्यस्ति ·- म. तुलसी मालिकोरस्कं न स्टशेयुर्यमोटाः ।। २२३ ।। गारुडे मार्कण्डेयः ।। निवेद्य केशवे माला तुलसीकाष्ठसम्भवाम् ॥ ७२ वहन्ति ये नरा भक्त्या तेषां वै नास्ति पातकम् ॥ २२४ ॥ तदा प्रीतमनास्तस्मिन्कृष्णो देवकिनन्दनः ।। तुलसीकाष्ठसम्भूतम् शिरोवाइविभूषणम् ॥ २२५ ॥ तुससीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः।। दृष्ट्वा नश्यति दूरेण वातोद्भूतं यथा रजः।। तुलसीकाप्टसम्भूते माले कृष्णजनप्रिये ॥ विभर्मि त्वामहं कण्ठे कुरु मां कृष्णवल्लभम्॥ तुलसीदलजा माला निपिद्धा कालपञ्चके। होरीतेनं शिवः पाझे विधत्ते तद्धृति सदा॥ स्नानकाले तु यस्याङ्गे दृश्यते तुलसी शुभा ॥ गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातं तेन न संशयः ।। २२९ ॥ तुलसीमालिकां मृत्वा यो मुक्ते गिरिनन्दिनी ॥ १ स्नानमोजनमैथुनमलमूत्रविसर्जनकालेषु २ स्वस्मृतौ ३ लानभोजनादिकालेष्वपि तत्काष्ठमालाटतिम् ७२ ·सिक्थे सिक्थे स लभते वाजपेयफलं शुभम् ॥ २३०॥ बहुना किमिहोक्तेन शृणु त्वं वरवर्णिनिविदुत्सर्गादिकालेऽपि नत्याज्या कण्ठमालिका तथा ॥ यत्कण्ठे तुलसी नास्ति ते नरा मूढमानसाः॥ भन्नं विष्ठा जलं मूत्रं पीयूपं रुधिरं भवेत् ॥ २३२ ॥ ततःसर्वेषु कालेपु नत्याज्या कण्ठमालिका॥क्षणार्द्ध तद्विहीनोपि विष्णद्रोही न संशयः स्कान्दे ॥ तुलसीकाष्ठमाला यो पृत्वा मुते द्विजोत्तमः॥ सिक्ये सिक्ये स लमते वाजपेयफलं मुने ॥ २३४॥ तुलसीकाठमालां यो पृत्वा स्नानं समाचरेत् ॥ पुष्करे च प्रयागे च नातं तेन मुनीश्वर ॥ २३५॥ तत्रैव ॥ यज्ञोपवीतवद्धार्या कण्ठे तुलसिमालिका ।। नाशौचं धारणे तस्या यतः सा ब्रह्मरूपिणी ॥२३६ ॥ पूजाजशङ्खचक्रादि गोपीचन्दनमृत्स्नया ॥ कुर्यान्निपेधस्तप्तायाः पूजाशून्येक्वचिन्मृदः १ आदिपदान्मैथुममूत्रोत्सादिसंग्रह।

·-
•७३
वे. किं. आचारंप्रकाशे ऊर्ध्वपुण्डुविधौ हलायुधीये।गोपीचन्दनमुद्रां च कृत्वा भमति मूतले॥ प्र.
:: सोऽपि देशो भवेत्यूतः किं पुनर्यत्र संस्थितः ॥ २३८ ॥
पाझे ॥ कृष्णनामाक्षरैगोत्रमयेचन्दनादिना ॥..
(स
लोकपावनो भूत्वा तस्य लोकमवाप्नुयात् ॥ २३९ ॥
(॥ तथा भगवद्वचः।। ममावतारचिन्हानि दृश्यन्ते यस्य विग्रहे ।।
मो मो न विज्ञेयः स नूनं मामकी तनुः ॥ २४०॥
नीलकण्ठान्हिके च सनत्कुमारः। कृष्णायुधाङ्किते देहेतोयचन्दनमृत्स्रया ।
प्रयागादिषु तीर्थेषु से गत्वा किं करिष्यति ॥ २४१ ॥
यदा यदा प्रपश्येत देहं शंखादिचिन्हितम्।।तदा तदा जगत्वामी तुष्टोहरति पातकम् ।
॥ पाझे भगवान् ॥ गोपीचन्दनमृत्स्नाया लिखितं यस्य विग्रहे ॥
शङ्खचक्रगदापनं तस्य देहे भवाम्यहम् ।। २१३ ।। -
सौवर्ण राजतं तानं कांस्यं मृन्मयमेववा ॥
चक्र कृत्वा तु मेधावी धारयेत विक्षणा ॥ २४४ ॥

·उपवीतादिवद्धार्याः शङ्खचक्रगदादयः।ब्राह्मणस्य विशेषेण वेष्णवस्य विशेषतः ॥२४॥ इत्थं विधीयते मुद्रा मृन्मयी धातुचक्रताद्विजानामपि धर्मीयमुपवितातिदेशतः ॥ मार्गशीर्पमाहात्म्ये तृतीयाध्याये ॥ चक्रलाञ्छनहीनस्य विमस्य विफलं मवेत् ॥ क्रियमाणंच यत्कर्म वैष्णवानां विशेषतः॥२४७ ॥ इत्यावश्यकता स्कान्दे वर्णिता विमघमतामिस्तुत्य मृन्मयी मुद्रा पूजाघृत्वयथोदितम् शङ्गचक्रादिरहितः पूजा यस्तु समाचरेत् ॥निष्फलं पूजनं तस्य हरिश्चापि न तुष्यति॥ यस्तु सन्तप्तशवादिलिङ्गाड़िततनुर्नरः ।। स सर्वयातनाभोगी चाण्डालो जन्मकोटिषु॥ इदं बृहन्नारदीयं पृथ्वीचन्द्रोदयेस्थितं ॥ अङ्कन तप्तमुद्रा स्थाच्छूद्रतां त्रिकयोश्च सा ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रन्तु भगवत्प्रसादद्रव्यतो मतम् ॥वैष्णवानां च शैवानां द्विजानांनित्यमुच्यते ॥ मदनपारिजाते च वाझे ॥ यागो दान तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ॥ भस्मीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्; विना कृतर ॥ २५२ ॥ । स्कान्दे मार्गशीर्पमाहात्म्येऽपीदमेव वाक्यम् ॥ धर्मप्रवृत्तौ स्मृतिसारसमुचये उर्ध्वपुण्डू १ नाक-विद्महेवेदपंथानमाश्रितइत्यादौ पोरसादौतथाप्रसिद्ध ·. वे. चिं. विधि प्रक्रम्य ॥ ललाटे तिलकं कृत्वा कुर्या-शेवाश्च वैष्णवाः ।। तर्पणं चापि वै श्रादमन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ २५३ ॥ आचारमयूखे च शौनकः ॥ ऊर्ध्वपुण्इं शिवस्यैवं विष्णोः कुर्युश्च चा बुधाः। मूर्मि मूलेन मन्त्रेण शेष द्वादशनाममिः ॥ २५४ ॥ धर्मप्रवृत्तौ स्मृतिसारसमुच्चये ॥ ऊर्ध्वपुण्डू द्विजातीनामग्निहोत्रसमो विधिः ॥ इत्यावश्यकृता सिद्धा सर्वथा सान्तरं तु तत् ॥ २५५॥ चतुर्विंशतिमतव्याख्यायां मदनपारिजातसङ्ग्रहः ।। एकान्तिनी महाभागाः सर्वभूतहितेरताः। सान्तरालम्प्रकुर्वन्ति पुण्ई हरिपदाकृतिम् ॥ २५ ॥ ॥ इत्यादि । पाने ऊर्ध्वपुण्डाध्याये ।। ऊर्ध्वपुण्न्तु सर्वेषो न निषिद्धं कदाचन ।। धारयेयुः क्षत्रियाद्या विष्णुमक्ता भवन्तिये॥२५७॥ ? इति सर्वेषु वर्णेषु वैष्णवानां तदीरितमानिषिध्यते शिवेनैव पाने भस्मत्रिपुण्डूकम्॥२५॥ - 21 ।

·४ विमाणां नैव धार्यस्यात्तिर्यक्पुण्ड्रादिधारणम्॥ नारायणात्परब्रह्मादन्येपामर्चनं नहि। ब्राह्मणःकुलजो विद्वान्भस्मधारी भवेद्यदि वर्जयेत्तादृशं देवि मयोच्छिष्टं घटं यथा ॥ त्रिपुण्र्दू शूद्रकल्पानां शूद्राणां च विधीयते।त्रिपुण्डूधारणाद्विप्रः पतितः स्यात्र संशय इति त्रिपुण्ड्स्य विधिशिवे' निषेधः सर्ववैष्णवे॥अवैदिके तु शैवेवा तानि द्वादशनामभिः।२१२ आवश्यक मालामुद्रावत्तिलकं शुभ।।तत्पान उत्तरे खण्ड एकीकृत्य प्रशंसितम्॥२६३ (अध्याय १०) ये कण्ठलग्नतुलसीनलिनाक्षमाला ये बाहुमूलपरिशोभितशंखचक्राः॥ येवा ललाटफलके लसदूर्ध्वपुण्दास्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति २६४ त्रयमेकैकवादून निवन्धस्यानुसारतः॥ पुरुषोत्तमपादैः सप्रमाणौघं दृढीकृतम् ।। २६५ ।। तथा श्रुतिरहस्यादौ मयाप्यन्यत्र वारितः ॥ संशयस्तिलकद्रव्ये रुद्राक्षस्याप्यधारणे ॥ १।२ उभयत्रवैषयिकमधिकरण जात्यभिप्रायादेकवचनं सर्वेवादिकाः ३ शिवपूजादिकम भेदादिच्छातश्चतिर्यगू_पुंड्रयोविकल्पः १ ऊर्ध्वपूद्राणि ५ ललाटेकेशवंवियानारायणमथोदरइत्या दिनोक्तैर्बग्रंथप्रसिद्धैःग्रंथांतरेषु इदामासात्सिद्धांतमतिरेप्पयंविषयोऽनेनकविनासम्यनितिः॥

·1. चिं. आचारैरीदृशैः शुदैःौतैः स्मातः पुराणजैः॥ सदाचारागः शुद्ध सेवेतोक्तप्रकारतः प्र. १ लीलास्वादोऽनुभूत्येकवेद्योऽस्य स्यादनुग्रहाव ।। ब्रम्हालिभिमार्यमानोऽप्येपामत्यन्त दुर्लभः ॥ २६॥ न स्वमेऽप्यारजुषा केवलज्ञानिनामयसामन्चते परसं मोतं ब्रम्हाइंभानमेव ते ।। २३९॥ अहं ब्रम्हेति संसिद्धावक्षरत्वं भविष्यतिनितेशरात्परं कचिजानन्ति पुरुषोत्तमम् २७० इत्यात्मलाभसन्तुष्टाःसात्विका भक्तिवर्जितानलीयन्ते तेक्षरे ज्ञानघने सर्वे चिदंशकाः नावर्तन्ते पुनर्मनाःसुखे संझुप्तवत्ततः॥ ददाति भगवान्प्रायो मुक्ति मक्तःसुदुर्लभाय॥२७२ भगवान्भजतांमकुन्दो मुक्ति ददाति कर्दिचित्स्मन भक्तियोगअनिच्छतोगतिमा - मक्तस्य कृष्णसायुज्याद्रसपानं तटस्थवत् ॥ मनवज्ञानिनां नैतत्तापशान्तियोःफलपण १ ननिर्गुणा सत्वात्संजायतेजान कैवल्यं सात्विकंज्ञानमित्यादिवचोम्यः २ जीता ३ पलंपिबतस्तीरस्थस्येव १ रसास्वादनं ५ मतज्ञानिमोसमारतापस्थतटस्थनिमम योग्रिष्मता स्य च शातिः ·इति श्रीवल्लभाचार्यचारुभास्वद्विकासितम् ॥ सिद्धान्ताजं भजध्वं भो देवभृङ्गारसार्थिनः ॥ २७ ॥ बालानां वोधनायेह दिशानं दर्शितं मया ।।: माक्तनेषु प्रवन्धेषु विस्तरस्तु विलोक्यताम् ॥ २७५ ॥ तदुच्छिष्टोपभोगेन शुद्धबुद्धर्ममापि ये॥चन्द्रोदयादयो ग्रन्था अनुगृहीतं तानपि२७३ प्रथमै यत्प्रकरणेमोक्तं संक्षिप्य तत्पुनःप्रपश्चितं प्रकरणैश्चतुर्दशभिरुज्ज्वलम्॥२७॥ पीनपयोघरकान्तौ सद्वन्दावनविलासरुचौ ॥ राधायां श्रीकृष्णे रचय रतिं देर्पकोपमानपदे ।। २७८ ।। नोल्लासितेनदीने कृतेऽपि भने नैवारिजातानाम् ।। ' १ रसोभक्तिः पुरुषोत्तमोवा पक्षेमरंदः २ कुचोमेघाश्च ३ समीचीनदायनं सतांदस्या वनरक्षणंच ४ भक्ति १ रूपादिगवरोषप्रणयकलहानांदपकस्यकामस्योपमायाश्च ६ नदीपतौसमुद्र वस्तुतस्तुदैन्यवानपोछासितोनत्वदीनः ७ कमलानां वस्तुवस्त्वर्वाचीनदुर्वादरूपवैरिसमूहानाम् - ·। द्विजराजशन्दभाजो नमामि सैदिनोदयान्त्रिजाचार्यान् ॥ २७९ ॥ श्रीमद्भक्तिसुधाब्धिवर्द्धनविधौ संपूर्णचंद्रायितं दुर्वादोत्कटकुंमिदम्भदलने शार्दूलली- . १५ लायितम्॥पादाब्जं भजतामशेपविदुपां मस्तेषु मालायितं यैर्वाचो विसराजयन्तिरूचिरा स्ते विहलेशप्रभोः ॥ २८० ॥ याश्रीमद्रजवल्लभाभिधगुरोः स्पृष्टः कृपादृष्टिभिर्वाल्येशानिखिलाध्यमांश्चनिपुणता ताद्धनश्यामतः॥ तूर्णवर्णयतेवहूनियुगपच्छ्रोत्रिष्टवस्तूनियोनानाकाव्यनिंबन्धकृत्ससमभूत्रोवर्धनाख्यःकविः पंचनदान्वयजनुपातेनांधेनापिसत्क्रपैकशा ॥ भू १ दृशि २ दुर्गा ९ शशि मितविक्रमवर्षेव्यधायि पश्चदशी ॥२८॥ १ चंद्रोब्राह्मणश्रेष्ठश्च २ दिवसेपउदपस्तत्साहितानितिविरोधः वस्तुतस्तुसतावेदानाहनस्पह रेरुदपाकलौप्रकाशोयेभ्यस्तात् ॥ ॥ मात्रेयगोत्रेजावेनगोपीनाथांगजन्मना देवकीनंदनापे ७६ नगोवद्धनगुरोर्मुखाद ॥ अधीत्पतलनग्रंथस्तस्यैवस्मृतयेमया ॥ दुतंठतस्फुटमूक्ष्मसरलंटिप्पण शुभम् ॥ श्रीरस्त श्रीःशमम ॥

·यो गोवर्द्धनवाक्सुघोदधिभवासदाञ्छितार्थप्रदास्वान्तध्वान्तनिवारकामुरुधनश्यामो-
क्तिशाणोज्ज्वलः॥
विद्वद्भिकरुणापरैर्टदिष्टतःसोऽयमहीमण्डलेयावञ्चन्द्रदिवाकरविजयतांवेदान्तचिन्ताम
णि इति श्रीमद्वेदव्यासविष्णुस्वामिमतपुण्डरीकमण्डलमंडनमार्तदश्रीमद्वल्लमाचार्यचर
णाजचंचरीकचिचेन मोक्षगुरुस्वमातामहगोस्वामिश्रीव्रजवल्लमचरणैकतानेन तैलङ्गवेल्ल
नादीज्ञातीयतित्तिरिशाखीयापस्तम्बबाघूलसगोत्रोद्भवपंचनापनामकघनश्यामभहात्म
जेन स्वपितृसकाशाल्लब्धविद्येन गोवर्द्धनाशुकविना कृते वेदान्तचिन्तामणौ साधनफला-
दिविवेकोनाम पञ्चदशंपकरणसंपूर्णम् ।। सर्पूणश्चायंवेदान्तचिन्तामणिः ॥ ॥

·'- vi - पुस्तक प्रसारक मंडळी, कालिकादेवी, मुंबई. कि. द.स अध्यात्मरामायण (रेपु)... •il. -II अमरकोश-अमरसिंहछत, मानु. अनुमतिभकाश-विद्यारण्यस्वामि- जीदीक्षितकत व्याख्यामुघल श किंवा रामाश्रमटिकिासाहित अभिज्ञानशाकुंतल नाटक-कालिः भवधूततिा (साधी.) दासछत-राघवमदृछत अर्थ- योतमिका दीकासहित मिष्टांगहृदय ( वैद्यक ग्रंथ)- " (इंग्रजी टीपासहित).. वाग्भटछत, अरुणदत्तकृत अमिधामसंग्रह-प्रथम भाग (अम- सघोगसुंदर टीकासहित ... रासिंहछत नामलिंगानुशासन, अष्टाध्यायीसूत्रपाठ-पाणिनिहत... पुरुषोत्तम देवछत विकांउशेष, भावित्यहदय व सूर्यकवच .....॥ हारावटी, एकाक्षरकोश वदि- भापस्तंबीयदेव रूपकाश माशीचनिर्णय-व्यंबकळत...... भाभिमवकादबरी काव्य-शुद्धिरा. उदासीनसाधुस्तोत्र-देवतीर्थछत, अझानंदता टीकेसहित ... 68 ...

·६१-१२०) किंट. ख. इसन्नात्तिकथा प्रथम भाग (कथा १-६० वितीय भाग (स्था प्रवेदी नित्यविधि... ऋग्वेदी देवे ऋणमोचनमगलस्तोत्र SH ऋतुसहार काव्य-कालिदासछत, मणिरामकृत टीकेसहित ..... इग्रजी दीपांसहित आणि शृङ्गारतिलक काव्य-कालि दासकृत कथासरित्सागर-सोमदेवभछत ६al कादबरी-वाणभवलता मानुचंद्र व सिद्धचंद्र यांच्या टोकांसहित ९ किरातार्जुनीय काव्य-मारविकृत, मद्धिनाथकत घण्टापधटीकेसहित २ . कि.ट. ख. कुमारसंभव काव्य-कालिदासक्त, माछिनाथछत (१-८सर्ग) 4 सीतारामत (८.१७ सर्ग) संजीविनीटीक्सहित... सुवलयानंदकारिका-बाशाघरकृत, स्वक्षत अलंकारदीपिकाटीके । सहित उष्णसहस्रनाम गणपतिस्तोत्र गणेशाष्टक गणेशगीता ( साधी) ... ...... " गणेशसहस्रनामावलि गोपालसहस्रनाम, गोपालकवच व गोपालस्तवराज यांसहित ...४} " (रेशमी पुठा) घटखपरकाव्यसटीक ... .ils ·इति वेदांतचिंतामणिः समाप्तः

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission