Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur
Shree Vipaksutram
Front matter
No text on this page.
શ્રીમાન નિ ભાઈ ઉમરભાઈ
શ્રીમાન મગળ ન જેમ ભાગ
પ્રમુખના વિના
최에 에
મ્પ પ્રભુદાસ મુરજ દેરી
૩૦૦ દેનાર મહા પ
જમ ,
છે કે
'
શ્રીમાન બાતીવાનભાઇ મગળદાનભાઈ
નમુ બ જેને શાસ્ત્રો કમિટિ
જન્મ તીથી
સ્વર્ગવાસ તીથી
No text on this page.
શ્રી. અ. ભા. સ્થા. જૈનશાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિને (આગમબત્રીસી પ્રકાશન- કાર્યને) રૂા. ૫૦ અથવા તેથી ઉપર મદદ આપનાર ગ્રહના મુબારક નામો ૧૫૧ શ્રીમાન શાન્તીલાલ મગળદામ જાગીર મીવ માલી, અમદાવાદ ૫૦૦૧ કે ઠારી હર્ગોવીંદ જેચંદ (કાકા) ગજેકેટ સદર હરખદ ગજીવન હ છબીલદાસભાઈ ત્યા ગીલદાસભાઈ નામે... ૫૦૦૧ નામનગર ૫૦૦૧ શેઠ ધારી જીવણભાઈ હ વાડીવાલભાઈ તથા હ મગનભાઈ બર્માનેવ એજન્ટ-નવાપુર ૫૦૦૦ વારીયા હરખચંદભાઈ કાળીદાસભાઈ હ (સુપુત્ર) લાલચદભS જેચ દભાઈ, નગીનદાસભાઇ, વૃજલાલભાઈ, વલભદાસભાઈ-ભાણવડ ૩૦૦૧ મહેતા ગુલાબચંદ પાનાચદ રાજકોટ શહેર ૩૦૦૧ મઘતી પીતાબર ગુલાબચદ જામનગર, હાલ રાજકોટ ૩૦૦૧ કેકારી જીવરાજ વર્ધમાન વકીલ હ કહાનદાસભાઈ, વેણલાલભાઈ -જેતપુર (કાઠીના) ૩૦૦૧ મચદ તુલસીદાસ (હ સુપુત્ર) કાન્તીવાલ મચદ બર્માનેલ એજન્ટ-રતલામ (૨૦૦૦ બાકી) ૩૦૦૦ દેશી પ્રભુદાસ મુળજી રાજકોટ હ સુપ ચ પકલાલ, ચદ્રકાન્ત ૨૫૦૦ વગણ સામજી વેલજી ((હ સુપ) રામજીભાઇ, દુર્લભજીભાઈ, છગનલાલભાઈ, મલાલભાઈ, ઇટાલાલભાઈ ગાજકોટ શહેર ૨૦૦૧ શાહ લહેરાદ કુવરજીભાઈ હ. ન્યાલચંદ લહેરચદ જવાહ (૫૮)મીકસન્સદ્ધપુર નામદાર ઠાકોર સાહેબ સર લખધી-મિંહજી બહાદુર-મોરબી છગનલાલ હેમચદ જામનગર (હ સુપુત્રે) મોહનલાલભાઈ કોલ બે) મોતીલાલભાઈ (મુંબઈ) ૧૦ મહેતા સેમચદભાઈ નેણમીભાઈ કરગરીવાલા હાલ બી-મુબઈ ૧૦૦૧ ૦ આત્માગમ માણેકલાલ-અમદાવાદ ૧૭પ૦ શ્રી સ્થાનક્વાસી જૈન સંઘ-ગજકોટ ૧૧૦૦ મોરબી શાહ માણેકલ્ચદભાઈ ભાણજીભાઈ ફરીયા- પિબદર બગડીઆ જગજીવનદાસ રતનમી-દામનગર ૫૧ મેતા માવજી ધરમસી મેના પિપટલાલભાઈના વરસી તપના પારણની ખુશાલી-જામજોધપુર ૭૫. શ્રી સ્થાનકવાસી જૈન સંઘ વઢવાણ સીટી ૨૦૦૦ વમાં s ૧૦૦૦ ૭૫૧ ૫૦૦ થાનગઢ .
S ૫ક હ - વાડીનાને નમચદ વકીલ બી એ એલ એલ બી વીરમગામ. ૫૦૧ શ્રી સ્થાનકવાસી જૈન સંઘ સુણાવ પપ૧ દેશી કપુદ અમી હ દેશી દવપતગમ કપુરચદ-જામજોધપુર ૫૦૦ મહેતા મેહનલાલ કપુરચદ-રાજડેટ ૫૦૦ મેરી કેશવલાલ હરીચદ-દામનગર (સાબરમતી ગમનગર) ૫૦૦ કામદાર ગોવીંદભાઈ પિપટભાઈરાજકોટ ૫૧ તાગચદ પિપટભાઈ–રાજી-ગજકેટ તાગીદ પુખગજજી–ઔર ગાબાદ સુખમજી જીવરાજજી ૧૫૦ અગજજી લાલચંદજી ૧૫ ધુકલચદ રૂપ દજી ૧૫ દગડુંલાલજી મદનલાલ ૧૦૦ ૫૦૧ શાહ બીવલાલભાઈ ડામભાઈ-લીબડી ૫૦૧ મહેતા મૂવચદભાઈ રાઘવજીભાઈ તથા તેમના ધર્મપત્ની ળિયાતબાઈ કરસનજીના સમરણાર્થે હ દુર્લભજીભાઈ તથા મગનલાલભાઈ–બ્રા શ્રી સ્થાનકવાસી જૈન સંઘ-વાકાનેર (પ બાકી) ૫૦૧ સાવરકુંડલા (બાકી) ૫૦૧ ચુડા (ઝાલાવાડ) બાકી શીતલ બાકી અમલનેર. ૫૧૫ વિરમગામ ૫૧ ખાખીજાલીઆ ૨૫૧ સાબરમતી (૧૬ બાકી) ૩૧ શેજેચંદ માણેકચંદભાઈ-ભાણવડ ૨ ૫૧ - સ લ લુભાઈ છગનવલ ડેકટરગજકોટ હું સુપુત્રે તીનાવાડ, હીમનલાલભાઈ, મેહનતાવનાઈ, સીવાભાઈ ડેકટર ૨૫૧ શેડ તીલાલ ન્યાલચ દ રાજકોટ ૨૫૦ ભવાનભાઈ કાનાભાઈ જેતપુર (કાઠીના) ૫ જ ! ૨૫૧ 0 છે ૨૫ 0 5) ૫૧ ખ ભાત s ' ४०२ 0 s 0 07 0 D ૨૫૧ ૨૫ શ્રી વીઠનજીભાઈ મેરી માસ્તર (જડોટ) વીરમગામ શાહ નાગદાસભાઈ માણેકચદ-વી-મગામ ૨૫ ચ પાલાલજી મેરે સ્થા જન સ ઘ ડેડાઈચા ૨૫૦ ગ્રીકમજી લાધાભ5 જુનાદેવ G p PLY પ૦ બાદરમલ સુ જમલ બેન્ડ યાદગીરી -૫૧ ગાણ નાગ દમભાઈ વાઘ ભાઈ અમલને- ૫૧ - નાની નાળચદ મનદાવાદ
દ
*
- જનમ કેમ
૧ જેચ અજરામણ ૨ વખતબાઈ વલમજી ૩ શા તીવાવ જે ચદ ૪ ઉદચ જેચ ૫ મણુબેન જેદ ૬પ૦૦૧ દેનાર દાનવીર
ઉરવિંદ ચદ (મકા) ૭ દેવકુવર તદ (જામનગર) ૮ રૂક્ષ્મણી ફિચર (રબી) ભાનુમતિ ૧૦ માઈનલ
૧૧ દિનેશરા ૮
છે.
Dine,
No text on this page.
11 0 ૨૫૧ છોટાલાલ વખતચંદ -૫ પ્રેમચંદ માણેકચદ ૨૫૧ ગલીઆ હરીલાલ લાવદ ગીરધરનગર ૨૫૧ - વાશકર દીનચદ શીઆ, નાટે ટ, મુંબઈ ૨૫૧ મefકલાલ એ કપામી આ દ ૨૫૧ મઘવી માચદ માધવજીભાઈ ભાણવડ 31 મહેતા લાલજી માદભાઈ લાલપુર ૨૫ સુરીબેન (લમીબેન) પાલનપુ વાલા ૨૫૧ શાહ છગનલાલ નાનાભાઈ ન્યુ ચચળદ-મુંબઈ ૨૫ સ્વર્ગવામી સાતેક કચરાના ન્મથે એતમચંદ વાલજી ટાલાલ વાલજી અમૃતલાલ વાવડ કાણુવાળા હાલ ઉપલેટા ૨૫૧ શેઠ જેવાલાલ ગેધન ઉપલેટા ૨૫૧ 4 બાખડા વાઇજ તુલસીના ધર્મપત્ની કમલબાઈ તવી હા 4 બાખડા માણે ચદ વછરાજ, વા પંચદ વજ ટેશન પ્લોટ કમલ મુજ ગોડલ ૨૫૧ શેઠ ખુમાલદ કાનજી ૯ પ્રતાપરાય શેઠ-ઉપલેટા -૦૦ ધર્માત્મા શ્રાવકભા, હ ોડીઆ ભેરદાનજી ચાહ બીકાનેર ૫૧ શા તારાચદ જીવન શેઠ ઉપલેટા ૧૫ર પટેલ ભવાનભાઈ ગેળભાઈ ૧૫૧ મી મોતીચ દ નાનજી ૧૫૧ વીઠલજી હરખચ દ ૧૫૧ બાટવીઆ હેમનલાલ લીલાધર , ૧૫૧ છગનલાલજી બાગચા ઉદેપુર ૧૫ -તની હજી હ ગોધનદાસ હીરજી જામજોધપુર ૧૫. નરભેરામ આર મગીયા જેતપુર ડે વલભ૭ ટેડીના પુત્રની લગ્નની ખુશાલીમાં રાજકેટ ૧૫૧ જુનાગઢ વે ડો લીલાધર વાલજીના પુત્રની ખુશાલીમાં જાટ હાલ ધનજી ૧૫૧ મગનલાલ છગનલાલ શ્રી પિપટલાલ માવજીના ધર્મપત્ની બેન છગલ ફૂલચદના વીતપની ખુશાલીમા જામજોધપુર ( ગટ) એક ધર્મવતા બહેન તથી ૧૫૧ શાહ નરભેગમ રૂગના કુડલાવાળાના માતુશ્રી ઝબકબાઈ ત-થી જેતપુર (કાઠીના) ૧૫૧ રાહ નથુભાઈ રૂગનાથ ધગજી ૧૫૧ શેડ ગામજી જીણભાઈ ભાણવડ 151 ૧૫૧ શેઠ કરસનજી જીણાભાઈ ૧૫૧ શેઠ મેહનતાલ કાનજી-ઉપલેટા ૧૫૧ વલભદાસ નથુભાઈ- બેગજી ૫૧ વનમાળી હરજીવન-ઉપસેટ ૨ ૫. વી-મગામ મુકામે ૫ડિત ધરાય કનૈયાલાલજી મ તથા તપસ્વીજી મદનલાલજી મ નુ ચેમાસુ સંવત ૧૯૦૫ના પર્યુષણમા થતા શ્રી શઘના ઉત્સાહથી સઘના અઘણું મહાનુભાવો તરફથી નીચેની રકમ નીચે લખ્યા મહાનુભાવો તરફથી મળેલી મે- ૨૫૧ શ્રી વાડીલાલ નીમચદ ૨૫૧ મેદી માસ્તર ૫૧ નાગરદાસ માણેકચર ૧૫ કેશવલાલ મેહનલાલ માલીવાડ-વરમગામ ૫૧ હીરાબેન સુખલાલ શેઠ ફળી ૨૫ શેઠ જેમલભાઈ ઈશ્વરભાઈ સંઘવી ફળી ૧૧ વેલસીભાઈ આ બાલાલ લખતર ભાવસાર રાયચદ રવજીભાઈ સ્ટેશન સ્ટેલ વિરમગામ ૫૧ શેઠ જીવણલાલ હીરાચદ કાળુપુર અમદાવાદ ૨૫ ભેગીનાલ છોટાલાલ લુહાર કડ-વીરમગામ ૨૫ હરીલાલ કેશવજી ના ભાટવાડે વિરમગામ ૧૧ બલુભાઈ નાનચદ લુહાર કેડ ૨૫ છેટાલાલ રામચદ માલીવાડ ૧૧ ઇટાલાલ દેવચંદ વૈદ્ય કુળી ૧૫ પીતાબર નથુ મેટ ભાટવાડે ૧૧ દામોદર છગનલાલ સ વવી ફળી ૨૫ મણવાવ ટેકસી પોટા ગાંડાલાલ મ ગળાજી પ્રાગધ્રા ૨૫ ચુનીલાલ ચત્રભુજ શેઠ ખાનનુ ડેલું વીરમગામ ૧૧ ઉજમણી નાનજી શેઠ ૧૧ ગણેશ ઓતમ બાવનપાલગા ૨૫ રતીભાઈ મ્યુની સેક્રેટરી વીરમગામ હાલ વાકાનેર ૧૫ ખુશાલભાઈ ચતુરભાઈ શેઠ ફળ વીરમગામ ૧૫ મનસુખલાલ હરખચંદ શેઠ વૈદ્ય ફળી , નાગરદાસ વીદ ભુન ખડકી ૨૫ લીચ દ વખતચંદ બાવનપાલગા 5) 0 છે 5) 20 s! ૨૫ જૈનાચાર્ય જેનધર્મદિવાકર પૂ શ્રી ઘાસીવાવજી મ આદિ થા ૦૦૭ના વગાખ સુદી ૩ માળ તા ૮-૫-૫ ના રોજ ભાણવડ મુકામે વરસી તપના પાન પર પારેલા ત્યારે ભાણવડ થી સઘ તઝુધી વારીયા હખચદભાઈ બેઠ તથી પ૦૦) પરબવાળા માર્ચદ તગ્દથી ૧૦૦૦ ઉપગત નીચે લખ્યા મહાનુભા તથી ૧૧ અને તેથી નીચેની રકમ નીચે લખ્યા મહાનુભા ત-થી મળેલી મો- ૧•૧ વવ મણીલાલ ખેગારભાઈ કદઈ કાનજી રતનશીભાઈ ૧૦૧ સઘવી હખચદ નેણશીભાઈ મેહનલાલ ૫૧ શેઠ દીપચદ અમસીભાઈ મનસુખલાલ પોપટલાલ ૫૧ કદઈ દમન દામજીભાઇ મેતીચદ મનજીભાઈ પાસ ઘવી માવજી સુદરભા ૧૫ - ઘવી હેમરાજ જાદવજીભાઈ જુઠાલાલ વસનજીભાઈ મણlઈ જેઠાભાઈ કામદાર શાન્તીલાલ તુલસીદાસભાઈ જટાશકર વીરપાળભાઈ કોઈ ઝવેશ્ચદ તુલસીભાઈ ૧૫ ૧૫ . ૨૫ ૨૫ ૨ ૦ બ્રાફ સંઘના ગૃહસ્થા તરફથી મળેલી રમે ૫૧ મેતા માપે ચદ જેઠાભાઈ ૨૫ મેતા જેચંદ રાઘવજીભાઈ વખતચંદ મલકચંદભાઈ મેતા ડાયાલાલ પોતમભાઈ ૫૧ શેઠ હાસુખલાલ તેજપાલભાઈ ૧૦ શેઠ નાનચદ મેતીચદભાઈ ૫૧ મી તારાચદ હરખચંદભાઈ ૧• મેતા નવલચદ નઆલચદભાઈ ૨૫ મેતા મકનજી મચદભાઈ ૧૦ મેતા કચરા રાઘવજીભાઈ ૫ મેતા રૂગનાથ મચદભાઈ ૩] શેઠ મોહનલાલ હરખચંદભાઈ ૨૫ દેશી નાગજી દામોદરભાઈ ગ ર મણીલાલભાઈના ધર્મપત્ની હેમકુવરબાઈ તથા ભાણજીભાઈ દલીચદ જુઠાલાલની માતુશ્રીના પાણાની ખુશાલીમાં ૧૧ - ઘવી જુઠાલાલ વસનજી-જામભાણવડ ૨૫ મેતા નાનજી વસનજી–પરમાં દર ભગવાનજી વસનજીક માવડીઆ નાગદાસ ચદ-પરબ દર ૨૫ મણીલાલ જેઠાભાઈ અવલાણભાણવડ ૨૫ ફળીયા ગાડાલાલ કાનજી ૧૫ શેઠ જેચંદ માણેકચંદ ૨૫ ની મજી મેઘજીહ છણ નથુ હ જેચંદભાઈ માર્ચદ-ભાણવડ ૨૫ ૫. 15
No text on this page.
पृष्ट पक्ति पृष्ठ पक्ति अशुद्धि शुद्धि १३ ७ फरमाण फडाण- करमाण २० १०० १० १० ३ १० . . शुद्धिपत्रम् अशुद्धि घायर पार्यविशेष -मापदाय- -मजोरद्रव्य- सत्यानादिक मन्यानादिक १३ अधिकरणी अधिकरणी माति भयति चिनाम चित्रामण धम्म धम्म मरमन यमेन जाप जायस शोरिक शायदान मौरिकत शार्यदत्त શકિદત गोहरत १४३ पर मध्यम यामध्यदेश मागे भागे -बधिर -धि -मित्य । -मित्यर्थ । समाण समाणे महात मदा त प्रच- अधपुरिमे अधपुरिसे पासिर पासिउ सदिसतु सदिसतु १७० घुपतु २५ " ६३ पापफ पापक ३ मपत्सम्पन सपमम्पन्न ३ दुष्ट दुमत दुर्नत लिकलुस फरिकलुस मरवण भपय काडुविय काइ बिय- १८२३ शरीरगाम सरीरगसि ३ वहता वहा 'तता' 'तता -भपज्य- भैषज्य- -तप- रज्ये राज्ये जप्पमिद जभित खतिए सत्तिर पाउन्मए पाउ भृण सा 73 मृगाया मृगादया स्पपत्या स्वपतिना ७ चाप्यभवत् चाप्यभरम् विपत्ती पिउन्ती ४ पातयितु पातयितु ६ सभ्रात सत्रात मेण सेण उम्मुक्कभारे उम्मुक्रवाल- माने ८ ५४. १५० ९ दुमा द " ११ ३ ट १ जयतु - ३ -- ६ " - १७३ प्रतिनिष्काम्य 'रि अह -माररयात उपदर्शयामि वह मतयित जमाण प्रतिनितम्य 'टरिय' अह -मारयात उपदर्शयामि वधेह १८० ४ ३ २०४ ११० मृतथित १८३ इति बेमि भत दृश्यलासे त्ति मि मते दूतापल से द एजनमाण १२ , ६ पारण- " पापा " तयण तत्थप
No text on this page.
- ૩ -
(૪)
જનન
(૨)
૧ ધારીભાઈ! I માજી
Of folloicit a Uccits c
W
B 2 Bislitesilehen Ballet it fit E
૫૦૦૦ ને ર
श्री विपाकसूत्र की विषयानुक्रमणिग प्रथम श्रुतस्वन्ध १ पृष्ठ विषय- मङ्गलाचरण २-३४ अवतरणिका ३५-१८२ "मृगापुन" नामक प्रथम अध्ययन १८३-२८५ "उज्झितक" नामक द्वितीय अपयन । २८६-३९२ "अभग्नसेन" नामक तृतीय अ ययन । ३९३-४४८ "शफ्ट" नामक चतुर्थ अ ययन । ४०९-४७७ बृहस्पतिदत्त" नामक पञ्चम अध्ययन । ४७८-५२९ "नन्दिषेण" नामक पष्ठ अध्ययन । ५३०-५८१ "उदुम्बरदत्त" नामक सप्तम अध्ययन । ५८२-६१६ "शीर्यदत्त" नामक अष्टम अ ययन । ६१७-६८२ "देवदत्ता" नामक नवम अ ययन । ६८३-७०२ अजू" नामक दशम अयगन । ॥ द्विताय श्रुतस्वन्ध ॥ १-५९ सुबाहु नाम मथम अध्ययन । ६०-६४ " भद्रनन्दि" नामक द्वितीय अ ययन । ६५-६६ सुजात नामक तृतीय अपयन ।। ६७-६८ सुवासर " नामक चतुर्थ अ ययन । जिनदास नामक पञ्चम अ ययन । ७१-७० "नपति" नामक पष्ठ अ ययन । ७३-७४ महापल नामा सप्तम अपयन । ७५-७६ "मदनदि" अष्टम अध्ययन । ७६-७७ "महावन्द्र" नामक नवम अध्ययन । ७८-८२ "वरदत्त" नामक दशम अ ययन । ८३-८४ असमाप्ति “ " - पृष्ट पक्ति पृष्ठ पत्ति 13 द्र दिहिय' स्मिादयस्यः - ३० १ ७ mer . " - : ३ ३० - F शुद्धिपत्रम् अदि शूटि छायापार याविशेष -मापदय- -मनायदाप- १३ सम्यादि सादिक অগ্নি সখিগো भयति भयति বিরার विप्रामण घाम २३ मरमन रायमा जायसाढे गौरियाध शायनध गौरिषदत शायदरत શિકિદન વીર્યદત્ત घमापनम थानमध्यरेश मागे भागे -यधिर -यधिर -मित्य । -मित्यर्थ । समाण समाण महात महात - ट . ७ . ८ गीसार पिहरित्तए' तेणे सासिल बिलमिर 'दाउयरिय रिक पौदरिक ननीय उच्चनीच मणगसि -मणगसि द्वितीय द्वितीय- -तीरादि- वाणादि- चक्लावक- बगलाधग- अणेसि अण्णेसि असहयानो असहायाना 'जलयरथल- 'जलयरथलयर- यरखहया खहयरमंसेहि मसानि' जल जलचरस्थलचर- घरस्थलचर खेचरमासे खेचरमासानि जक्खायतणे जक्खाययणे अह जक्खायणे' 'जक्खाययणे' पुस्खरिणी पुस्खरिणि पुक्खरिणी- पुक्खरिणीओ पच्चुत्तरिस्ता पच्चुत्तरह पच्चुत्तरित्ता २७ पुषचारिणी पुक्सरिणि तत् उहित्ता पुक्खरिणि ६ ६ . सटिमनु ग्रुपतु अह ३ अधपुरिमे अधपुरिम पासिर पामिर मदिसतु जयतु दृष्ट्रम् प्रतिनिक्राम्य प्रतिनि:- रि अह -माररख्यात उपदर्शयामि वधेह मतकुयित जमाण a www " . 'रिया 77pm- ४ है ३०४ ११२ . क पारण " पृष्ठ पक्ति पृष्ठ पक्ति २०१ २०५ अशुद्धि यति रामोऽसे राजाइपि १८ २ पुरुष ६ ८ ४ 5 हति दशयित्या नम ३ - मदिरा २०८ ૨૨૨ २१७ ૨૨૮ २२० २२२ २२४ ૮ २४० २४१ रित कटु ७ २ ८ २४३ शुद्धिपत्रम् অজ্ঞ शुद्धि उत्तरकचुइए उत्तरकचुहए उत्पीडित उत्पीडित २९६ उग्घासण उम्घासण ३०० पुरुष ३०५ भगय भगव -मदर० -मदर० ३०९ णाभ णाम ३११ घनाद्यपहारक धनाद्यपहारक' ३१७ त्तिकटु पुग्छश्च ३२० यावत् यावत् ३२१ गोत्रा गेात्रामा ३२२ स्थापपति स्थापयति ३२३ -धाप्पभवत् -व्याप्यभवत्, ३२९ अर्धरात्रि अधरात्र- ३३१ सपणद्ध- सत्तद्- ३३७ अगोपानि अजोपाहानि ३३८ -स्तेपा एयपहाणे एयप्पहाणे ३३९ दुघह दुघट्ट ३४३ पलायित्वा पकाग्य रायमाणी रायमाणी भुजमाणे भुजमाणे वैश्यागृहकेपु वेश्यागृहकेषु ३६२ ३८२ पादुन प्रादुर्भत ३८३ 'अतराणि य' 'अतराणि य एवं मूर्छित मूच्छित ३९१ अयम 'अयमदठे ३९३ प्रज्ञप्त प्रक्षप्त ४०३ दिभागे दिग्भागे तस्या -विभूसिता ३ कुर्वय 'सजिवेहि सालाटग्या यस्या नानाना गुपहाति सदावेद त ८,१९ सरावे चारपलि उरुबटाहि विलुपाहि " ८ . २४. २४६ २५९ २५७ ६ ६ ८ ३ २६१ २६२ २६४ ९ 'उदाहो' कोडुबिय- . ४ २६५ २६८ गृहाण गृहा णेत्यर्थ । १२ ३ ६ २७६ ૨૮૭ छना दुर्मिष -नस्वार्थ ८ ७ २८९ अपरझ पृष्ठ पक्ति पृष्ठ पक्ति ८०७ ४०४ ४०१ . १२ " १२० ३ १० १० . १ ४ ११ ६ ४.० शुद्धिनम् अदि शुदि अशुद्धि शुद्धि तर्थय 'कडाडेहि य' फुहाडेहि य' पणपतिस्पर्य । पर्णयति ६ आस्वादयत्य आस्वादयत्य: मेयर्य ४ त ता সিলি निक्षिप्प ५२० गीयप রায় ५२४ सत्ययाह विहरत्त पिहरितए' सौरले शोल्य तेणेच तेणे दोहद सारिल्ल दोहर सासिल्ल चिरमित विलमिर मादाया महाया सिंघाहग सिंगाटग 'दोउरिय' 'दोउयरिय अमच्च अमय यौदरिक यौदरिक दड उच्चनीय उच्चनीच 'साह' 'साह? ५४० -मणगसि -मणसि द्वितीय अल द्वितीय अल पाराणसीप याणारसीए ८४८ -तीरादि- -याणादि- কীয়া कौशाम्बी ५४९ घटकलापक- बगलाघग- -हिमवत० -हिमत. अणेसि अण्णेसि पूर्यभव पूर्यभय ५५१ असहयानो असहायाना 'जलयरथल- 'जलयरथलयर- परखहयर सहयरमसेहि यहर मसानि जल जलचरस्थलचर- प्रयन् ग्रुधन् 'अभिसिंचाई 'अभिसि चरस्थलचर खेचरमास खेचरमासानि अभिषिञ्चति चति' अभि पिञ्चति जयसायतणे जपखाययणे अह करोति कुर्वति 'जयसायणे' 'जक्खाययणे' कालेसु कालेपु पुस्सरिणी पुस्खरिणि वापाविष्ट कोपाविष्ट पुषपरिणी पुषखरिणीओ अरारिकम अलकारिक पच्चुत्तरिता पच्चुत्तरह कर्म पच्चुत्तरित्ता दुजोहणस्स दुज्जोहणस्स ५६४ ५, १६, २७ पुस्परिणी पुषपरिणि मुराणा मुगराणा ३ तत् पछोल्लाइ, पच्छोल्लावेद, ५६८ उहत्ता उध्वहिता पछोरलावित्ता पच्दोल्लाविता ९,१७ पुषखरिणी पुषखरिणि 4200 ३ ४६७ 4 x + a ww va " ७ त १४९९ ६ २ A पृष्ठ पक्ति पृष्ठ पंक्ति १ ०७० ३ ७ ५७६ ८ १९ णिप्पखेति, ८ १ शुद्धिपत्रम् अशुद्धि शुद्धि अशुद्धि २३ पयायाहि पयाया ठिड सुहम्मे मुहम्मे 'उचालित्ता' 'उच्चहिता' समणेण समणेणं त विपुल तद् विपुल सुवाह मुवाह कालघम्सुणा कालधम्मुणा अम्बुनामा- अम्बूनामा- 'उबरइत्ते स 'उबरदते १ घारीणी धारिणी २ ज्येष्ठ ज्येष्ठ १२ समरण भगय समणे भगवं 'पिसराइ' बीसराइ' मनोऽरुप मनोऽमकप णिपक्खेति, २० कि नाणए कि नामए सिपाखित्ता निप्पक्खित्ता मासखमणस्स मासक्तम. समर्पयेति समपर्यात णस्स भवातरे भवाद भवातरे स्वाथ स्वाय साध स्वाय पुष्पना र पुष्पनन्दी ३१ मनोनाक्कय- मनोवाक्काय ६२५ ६ याव यावत् ४२ गृहाति गृह्णाति ६२९ एकोनपश्चत- एकोनपश्चशत- दोणमुहण- दाणमुह- मातर मातर ४५ नौभियत्रर्ग नौभियंत्र गम्पदे बहिर्मागे वहिर्भागे म्यते फूटागार टाकारशाला "घिहरई 'विहर शाला सूतसित्ता भूसित्ता ६४० पुरिति तए ण से सीह- 'तेणे, 'तेणे' सेणे राया अद्ध- -माशयई माइयाई' रत्तकालसमयसि 'तोधिहा- 'तवोरिहाणेहि बहुहिं पुरिसेहि पहि' रर्धा स्वा ६८८ णिगएमाणे निज्जायमाणे ६२ द्वासप्ति द्वासप्तति- ददाम ददाम ६७ उणे उप्पण्णे প্লাম্বিয়া বিশ্বনা ६८ विजयपुर विजयपुरे नाटद्वात्रिंश टके-द्वात्रिंश- सम्पूर्णम् । समत्त देषि यहाभियो बलाभिधे सपैसे सपहे चिना। चिता' ६९० १,२ शपन -डायन- इति द्वितीय श्रुतसन्यस्य सुदिपत्रम् यानिशूलम् यीशुग्म इनि प्रथमश्रुतसन्धस्य शुद्धिपत्रम् २ ३ १ १० Get ४ १ १ २ ९ ७ ८ ६७२ ४ ७४ ८०
nnectinuuuuuuuuuus #writual
રા. ૫૦૦૦
દેનાર
aiviiiiiiiauraniuminantણે
દાનવીર મહારાય ભાણવડ નિવાસી
વારીયા હરખચંદ કાળીદાસ શેઠ
૯ સુપુત્રી લાલચ ભાઈ જે ભાઈ
નગીનદાસભાઈ વૃજલાલભાઈ
વલભદાસભાઈ
રા ૨ ૦ ૦ ૦ દેનાર દાનવીર
ગેડ શ્રી ન્યાલચ દ લહેચ દ
જવાહર પલ્સ મિલ્સ, સિદ્ધપુર
વાસા છગનલાલ હેમચદભાઈ હ મુપુત્રો
મેહનલાલ. કોલ બે મોતીલાલ મુબઈ
TitllutioninIIIIIIIIIIt Stilittle
swimsunivinitions
અ.
દ : -
કોઠારી હરખચદ જાનન
ઉપપ્રમુખના પિતા
શ્રીમાન છબીનદાસ હરખચ દ ડેરી
ઉપપ્રમુખ જે. શાસ્ત્રોદ્ધાર કમિટિ ૫૦૦૧
નાર નવીર મરાશય
No text on this page.
॥ श्री चीतगगाय नम U जेगानार्य-जमदिवाकर-पूज्यश्री-वासीगरजी महाराज-विरचित- विपायटिकाटीकासमल हातम् ॥श्री विपाकश्रुतसूत्रम् ॥ (मद्गलाचरणम् ) माग्निीत्तम्- परमगुणगभीर तोर्ण मसार तीर जिनघनसमीर कोपत्रहः मुनीरम् । क्षपितमिह शरीर फार्मण यव फरीर, भविजनपरहीर नौमि त धीरवीरम् ॥१॥ (बसन्ततिलकारतम्) आनन्तराऽऽगममुधारसनिझरेण, संसिन्य धर्मतरुसटुचिरालवालम् । स्वर्गापवर्गमुखराशिफलं प्रदाय, मोक्षं गतं तमिह गौतममानमामि ॥ २ ॥ (द्रुतविलम्बितत्तम्) कमलकोमलम पदद्विक, विमलबोघिदयोपवियोधकम् । मुसलसत्सहदोरक्चस्त्रिक, गुस्वर मणमामि विशोधकम् ॥ २॥ (अनुष्टुत्तम् ) विपाश्रुतसूत्रस्य, भावार्थाना प्रकाशिका । विपास्चन्द्रिका टीका, पासीलालेन तन्यते ॥४॥ " २ विपाकश्रुत अवतरणिका- खलु मिथ्याखाविरतिकपायादिमता ज्ञानावरणीयाविधर्म क्दार्थताना प्राणिना संसारे पेराग्यनननार्थ भगवताऽम्य विपाकमूनस्यार्य प्रतियोधित । कस्य कस्य कर्मण. कीश कीशो विपाको भवतीति वोन वैराग्यमुत्पपते, पैराग्येण च परम्परया मोक्षसिद्धि || विपाकश्रुत सूत्रकी विपाकचा द्रका टोका का हिन्दी अनुगद अवतरणिका- ससारस्थ समस्त प्राणी मिथ्यात्व, अपिरति और कपाय आदि वध कगन पाले कारणों स सदा सतप्त एस ज्ञानावरणीय आदि भआठ प्रकार के वीस गिरतर अत्यन त्रस्त हो रहे है । सच्ची आमिक शाति क्या है - टस बात का उन्हें नान नहीं हाता है। क्योकि आत्मिक शाति का सचा उपाय एक वैराग्य ही है। उस वैराग्य से वे सवथा पराङ्मुस है , अत उहें ससार स वैराग्य हो इस लिये भगवान इस विपाकश्रुतमूत्र का अर्थ प्रकट करते है । इसमें वे यह स्पष्ट करेंगे फि-किस२ कर्म का कैसा निपाक होता है। इसके श्रवण से जीनों को वैराग्य की उत्पत्ति होगी, उस से अतमे उहें परपरा समय स मुक्ति का गम और सच्ची आत्मिक शाति की प्राप्ति होगी। . કાચ વિપક્ષન ભૂવની વિપાક ચન્દ્રિકા ટીન નો ગુજરાતી અનુવાદ અવતરણિકા - સ સારમાં રહેનારા તમામ પ્રાણીઓ મિથ્યાત્વ અવિરતિ અને આદિ કર્મબન્ધ કરાવનારા કારણે વો હમેશા પૂબ અકળાયેલા એટલે કે – સાના વરણીય આદિ આઠ પ્રકારના કર્મોથી હમેશા બહુજ પીડિત થઈ રહ્યા છે, સાચી આત્મશાતિ કેવી હોય? તે વિશેનું તેને જ્ઞાન થતુ નથી, કારણકે આત્મિક શનિને મારો ઉપાય એક વૈરાગ્ય જ છે અને વૈશ્યથી તે જી હમેશા વિમુખ છે, તે કારણથી તેને સમાર ઉપરથી વૈરાગ્ય થાય તે માટે ભગવાન આ વિપાલ્કન સૂરને અર્થ પ્રકટ કરે છે આ સૂત્રમા તે આ સ્પષ્ટ કરશે કે- કયા કયા કર્મીને કે કે વિપાક થાય છે? એના સાભળવાથી અને વૈરાગ્ય ની ઉત્પત્તિ થશે અને છેવટે તેના પરમ્પરા સાધવી મોક્ષને લાભ અને સાચી આમિક શાતિ પ્રાપ્ત થશે विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका आसान कांगमनं भवति, आघवश्व-कायचाइमनसा योग । स द्विविध -माम्परायिकावा, पियकर्मामश्चेति । सम्पायनीरस्य योग साम्परायिकन्य कर्मण आसवो भवति । अपायजीवन्य योग - पियस्यैव मग आसो भवति, न तु माम्परायिकस्प । इपियस्य कर्मण. स्थिनि- कमो के आनका नाम आवव है। मानव सभा मा म नवीन२ जानावरणीय आदि कमो का आना होता है, अथात्-जाव मिध्यादर्शन आदि कर्मवघक कारणों स निग्तर कार्मण वर्गणा का योगों द्वारा साचता रहता है आगत कार्मण वर्गणाएँ कपाय क मनब स भिन्न जानावरणीय आदि प स साये हुए भाजन के परिपाक की तरह परिणत होता रहता है। मन, वचन और काय । क्रिया का नाम याग है और वही आसर है। भावार्थ - मन, वचन और काय के गरा आ मा के प्रदेश में जो परिप्पन्द (हलन-चलन) होता है, उस याग कहत है। याग क तीन भेद है- मनोयाग, वचनयाग . और कायाग। मनायोग- मन के निमित्त से आ मा के प्रदशा मे परिष्पन्द हाना । वचनयाग वचन के निमित्त स आत्मा के प्रदेशों में परिष्पन्द हाना । ધારા મેનુ આવવુ તેનુ નામ આસા છે આસવ વડે કરીને આત્માને વિષે નવા-નવા જ્ઞાનાવરણેય આદિ કર્મો આવે છે અર્થાત- જીમ મિથ્યાદર્શન આદિ કર્મબ વ કરાવનારા કારણે વડે હમેશા કાર્મણ વર્ગણાઓને વેગ ખે ચતો રહે છે અને તે કાર્મણ વણાઓ અપાયના બધથી જુદા જુદા જ્ઞાનાવરણીય અ દિ૩૫ વડે ખાધેવા ભેજનના પરિપાકની માફક પકવ થતી રહે છે મન, વચન અને કાયાની જે ક્રિયા તેનું નામ ગ છે, અને તેજ આસ્રવ છે ભાવાર્થ-મન, વચન અને કાયા દ્વારા આત્માના પ્રદેશમાં જે પરિપદ હલનચલન થાય છે તેને યોગ કહે છે, તે યુગના ત્રણ ભેદ છે મનેગ, વચનગ અને કાગ મને યોગ-મનના નિમિત્ત વડે આત્માના પ્રદેશોમાં જે હલન-ચલન થાય છે તે મનયોગ છે, વચનના નિમિત્ત વડે આત્માના પ્રદેશમાં જે હલન-ચલન विपाक, ते ४ काल:-एक एव समयः, स च मध्यम' समयः । तत्रायो पन्धममयः, द्वितीयो वेधमानकर्मसमयो मध्यम', ततीयः परिशाटसमयः । वेशमानकर्मसमयमादित्य एकसमयस्थितिक शातवेदनीयरूपमीर्यापथमित्युन्यते । मौसमय विपक्षया तु त्रिममयस्थितिक तदिति बोध्यम् । काययोग- काय के निमित्त से आत्मा के प्रदेशों मे परिप्पद होना । 1 . इन तीनों यागों की उत्पत्ति मे वीर्या तराय फम का क्षयोपशम कारण है । यह तीन प्रकार का योग ही आस्रव है। जिस प्रकार कुए के भातर पाना के आन मे झिरे कारण होता है, उसी प्रकार आत्मा मे फर्म आने में योग कारण हैं। कमा के आनके द्वारका नाम आस्रव है, यद्यपि योग आस्रव के होने के कारण है तथापि यहा पर कारण मे कार्यका उपचार कर उसे भासवरूप कह दिया है-जैसे प्राणो की स्थिति में कारण हानने अन्न ही प्राण कह दिये जाते है । यह योग शुभ और अशुभ के भेद से दो प्रकार का है । शुभ परिणामों से ग्चे हुए योग का नाम शुभ और अशुभ परिणामों से रचे हुए योग का नाम अशुभ है । शुन થાય છે તે વચનગ છે અને કાયાના નિમિત્ત વડે આત્માના પ્રદેશમાં જે હલન- ચલન થાય છે તેને કાયમ કહે છે આ ત્રણ પેગની ઉત્પત્તિમાં વીર્યાન્તરાય કમને પશમ ડોરણ૩૫) આ ત્રણ પ્રકારના ચેમજ આસવ છે, જે પ્રમાણે કુવાની અદર પાણી આવવામાં કે તળાવમાં પાણી આવવામા જેમ ગરનાળુ કારણરૂપ છે તેવી જ રીતે આત્મામા કને પ્રવેશ થવામાં યોગ કારણભૂત છે કર્મોના આવવાના દરવાજાનુ આસવ છે જે કે વેગ આશ્રવ થવામાં કારણ રૂપ છે તે પણ અહિ કારણમાં કાને ઉપચાર કરીને તેને આસવરૂપ કહેલું છે, જેવી રીતે પ્રાણની સ્થિતિમાં કારણરૂપ અa હેવાથી અને પ્રાણ કહેવાને વ્યવહાર છે તે ગ શુભ અને અશુભના બે થી બે પ્રકારના છે શુભ પરિણામે દ્વારા રચેલા યોગનું નામ શુભ અને અશુભ પરિણામો દ્વારા રચેલા નું નામ નામ विपाक्चन्द्रिका टीका तराणका - योग से पुण्य और अशुभ योग मे पाप का आरव होता है। " पुनाति आम न पुण्य जो आमा को पवित्र करे वह पुण्य और 'पाति-रक्षति शुभात् आमान त पापम् "जो आमा को अडे कायो से बचाव दूर करे उसे पाप कहते हैं। यह योग कपाय सहित जात्रों के मापगयिक मात्रा और कपायरहित जीवों के इयापथ आवर का कारण होता है । आमा का जो कप-अथान् चारों गतियो मे भट- कार टन्न देवे-वह पाय ह । यह पाय मुग्य अन्तानुबंधी अप्र याग्यानावरण प्र यायानायग्ण और सचलन के मैदस ४ प्रकार की है। जिम आस्रव का प्रयाजन ममार ही है, वट माम्परायिक आयव है । स्थिति और अनुभाग वर रहित कमी के आत्रा का नाम यापय आस्रव है । यह नए पूर्व भव की अपेक्षा ११ वे, तथा इस भव २१ अपक्षा माक्षगामा को १२ वे १३ वे गुणस्थान तक के जोगों के हाता है। इसके पहिले गुणस्थाना में सापरायिक आस्रा होता है । ईर्यापथ आनर की स्थिति ससमय की अपेक्षा ३ ममय का तथा वध आदि का अपेक्षा से एक ही समय मात्र की है। यहा म यम समय का ही ग्रहण किया गया है। पहि। अवस्था नर की, द्वितीय अवस्था અથુભ ગ છે શુભ ગધી પુણ્ય અશુભ યેગથી પાપનો આસવ થાય છે पुनानि आमान पुण्य "२ मात्भाने पवित्र ते धुएय भने 'पाति- रक्षति शुभान्-आ मान तत्पापम' २ मामाने भाअयोधी ६२ गणे ते पा५ ४ छ આ યોગ કપાયસહિત જીવોને સાપરાયિક આસવ અને કવાયરહિત જીને છપય અસવના કાણુરૂપ છેઆત્માને જે વર્ષ-અર્થાત-ચાર ગતિમા ભટકાવીને દુખ આપે છે તે કપાય છે એ કપાય મુખ્ય અનતાનુબ ધી, અપ્રત્યાખ્યાનાવર, પ્રત્યાખ્યાનાવરણ અને સજનલનના ભેદથી ચાર જ પ્રકારના જે આસવનું પ્રયોજન એ સારજ છે તે સામ્પરાયિક આસવ છે, સ્થિતિ અને અનુભાગ બધ હિત કર્મોના આસવનું નામ ઈર્યાપથ આસવ છે આ બધ પૂર્વ ભવની અપેક્ષા અગિયાર (૧૧)મા તથા આ ભવની અપેક્ષા મેક્ષગામીઓને બારથી તેરમા (૧૨ થી ૧૩) ગુણસ્થાન સુધીના જીને હેય છે એના પહેલા ગુણસ્થાનેમા સાપાયિક આસ્રવ હોય છે ઈર્યાપથ આસાની સ્થિતિ સર્વ સમયની અપેક્ષા વ્ર, ૩ સમયની તથા બ ધ આદિની અપેક્ષાથી એકજ સમય માત્રની છે અહિ મધ્યમ ગ્રહણ કરવામા આવ્યો છે પહેલી અવસ્થા બે ધની બીજી અવસ્થા નમયને જ विपास्ते ६ . माम्परायिककर्मासव', पिथकर्मास्रवति निधि जास्रा उक्त , साम्परायिककर्मासवभेदा' कियन्त १ इत्युच्यते-सपरेति-परिभ्रपति अस्मिन्नात्मेति सपराया चातुर्गतिर. ससारः। 'सम्' इति समन्ताला, परा ' इति भृशार्थे, स सम्पराय प्रयोजनमस्य कर्मण इति साम्परायिक- ससारपरिभ्रमणहेतु । साम्परायिककर्मास्रवभेदा--पश्चेन्द्रियाणि श्रोनादीनि, वेदन की और तृतीय अवस्था निजरा की है । इस अपेक्षा स इन अवस्था क भिन्न२ समय ही यहा म यम समय समझना चाहिये, अथात् एक मयम समय में हो सातावेद नीय कर्म के बध की ये सब अवस्थाएं होती है- भिन्नर दूसरे ममयों में नहीं। यह क्षीण माह केरली की अपेक्षा से कहा है उपशात मोह को अपेक्षा स अनुत्तरविमाननासा देवो की ३३ तेतीस सागरोपम की स्थिति है । साम्परायिक आघव के भेद- चतुगतिरूप संसार का नाम सपराय है यह सपगय ही जिस आत्रव का प्रयानन हो वह साम्परायिक आस्रव है । ससार में परिभ्रमण करने का जो कारण है वह सापरा- यिक आत्रव है, इसके भेद-श्रोत्रादि पाच इद्रिय, क्रोधादिक ४ कपाय, हिंसादिक ५ , વેદનની અને ત્રીજી અવસ્થા નિર્જનાની છે, આ અપેક્ષાથી તે અવસ્થાઓને ભિન્ન ભિન્ન સમયજ તેને આ સ્થળે મધ્યમ સમય સમજ જોઈએ અર્થાત-એક મધ્યમ સમયમાજ સાતવેદનીય કર્મના બે ધની એ તમામ અવસ્થાઓ થાય છે ભિન્ન- ભિન્ન બીજા બીજા સમયેમા થતી નથી આ ક્ષણમોહ કેવલીની અપેક્ષાથી કહેલું છે ઉપશાત મેહની અપેક્ષાથી અનુત્તરવિમાનવામી દેવોની તેત્રીસ ૩૩ સાગર- પમની સ્થિતિ છે સામ્પરાયિક આસવના ભેદ ચતુતિ-૫ સસારનું નામ સપરાય છે આ સમ્પરાય જ જે આસ્રાનું પ્રોજન હોય તે સામ્પરામિક આસ્રવ છે મારા પરિભ્રમણ કરવાનું છે કારણ કે તે સામ્પરામિક આસ્રવ છે, તેના ભેદ– શ્રોત્રાદિ પાચ ઇન્દ્રિ, ક્રોધાદિ ચાર કષાય, रिपाकचद्रिका टीका अपतरणिका चसार• कपाया. क्रोधादयः, पञ्चासतानि हिंसादीनि, पञ्चविंशतिः क्रिया कायित्यादयः। ससारपरिभ्रमणजनक साम्परायिक कर्म र नता सम्पायजीवाना कि तन्यमवन्धन्तुल्प एष भवति, उत तर विशेषः । उन्यते अस्ति विशेपः, जीवाना हि परिणामोऽनेकरूपस्त दाद कर्म बन्धा नियमत प्रतिविशिष्टा पर भवन्ति । तुल्या अतुल्गश्च कर्मबन्यो भवन्ति, न तु नियमतस्तुल्या एव भवन्ति, नापि वा नियमतोऽनुल्या एव । कदाचित् कदाचित् तुल्पपरिणामाना तुल्या अपि भवन्ति, पिपमपरिणामा नामतुल्याथ। है. अवत और कायिकी आदि २५ क्रियाएँ, इस प्रकार ३९ मेद हैं । इस आग्नव की विशे- पता में ये नाचे लिखे भाप कारण अथात् समारमें परिभ्रमण कराने वाले इन कमी का न करन वाले सकपाय जीवो क कर्मरन्ध तुल्य ही होता हो सो बात नहीं है किन्तु तीनभाव, मदभाव, मध्यमभाव जातभान, अज्ञातभार अधिकरणविशेष और वीर्यविशेप से इस आसव में विशेषता मानी गई है । जात्रों के परिणाम जन अनेक रूप होते हैं तब उनके भेद स आये हुए कमी का नध भी अनक प्रकार का होता है-कभी तुन्य भी होता है और कमा अतुल्य भा होता है, यह नियम नहा है कि तुन्य ही हो या अतुल्य ही हो । ભાવ હિસાદિક પાચ અવ્રત અને કાયિકી અદિ પચીશ ક્રિયાઓ આ પ્રમાણે ૩૯ ઓગણચાલી. ભેદ છે આ આસવની વિશેષતામાં અહિ નીચે લખેલા કારણરૂપ છે અર્થાત-સમારમાં પરિભ્રમણ કરાવવા વાળા એ કર્મોને બધ કરનાર સષાય અને કર્મબધ તુલ્ય જ થઈ જાય છે તે વાત નથી, પરતુ તીવ્રભાવ, મદભાવ, મધ્યમભાવ, જ્ઞાતભાવ, અજ્ઞાતભાવ, અધિકણ વિશેષ અને વીર વિશેષથી એ આwવમાં વિશેષતા માનવામાં આવી છે જેના પરિણામ જ્યારે અનેકરૂપ થાય છે, ત્યારે તેના ભેદથી ડર્મના બધ પણ અનેક પ્રકારના થઈ જાય છે. ક્યારેક સમાન પણ હોય છે અને ક્યારેક પણ થાય છે, આ નિયમ નથી કે સમાન કે અસમાન જ અસમાન हाय, वपाकश्रुते ननु कतिविधास्ते परिणामा येषा विशेषाः कर्मवन्यान् विशेषयन्ति ? उच्यते-तीन-मन्द-मध्यमभावास्तथा ज्ञातभावोऽज्ञातभारच धर्म बन्धाना विशेषे हेतवो भवन्ति, एव वीर्यपिशेपस्तथाऽधिकरणविशेषाऽपि तत्र हेतु । तत्र तीन -प्रकष्टो भाव -परिणामस्तीत्रमावा, स च सातिशय तद्यथा-तीनस्तीततरस्तीनतम इति । कारणभेदात् कार्यभेदो भवति, कार्य भेदोऽपि कारणभेद ज्ञापयति, अत परिणाममात्रापेक्षया आ मा कम पध्नाति । तथा म दभाव -स्वल्पपरिणामस्तस्माच स्वल्प एव पर्मविशेषोऽवश्यभावी । , 1 तुल्य परिणामवाले जीवा के कर्मों का बध तुल्य और अतुन्य परिणामवाले जाना के कम का बध अतुल्य भा होता है, अत्यत वढे हुए काधादि कपायो द्वारा जो प्रकृष्ट-तात्र- परिणाम होते हैं वे तीन भाव है । " तीनभाव" यह सामाय शब्द है । तीन तीतर और तीनतम इस प्रकार इस भावका ३ अवस्थाएँ हाती हैं । इसको इन तीन अवस्थाओं के होने का कारण कारणभेद है । कपाया के अश भी अनेक प्रकार के है । इन तमाम अशा का समावेश इन तीनों अवस्थाओं में हो जाता है । इसी प्रकार जन तोत्र तीव्रतर और नीत्रतम, ये परिणाम जीवों के होते हैं तो उस समय उन परिणामों की अपेक्षा स होन वाले आस्रव में भी तान तात्रतर और तीनतम ये तान अवस्थाएँ होती हैं। तीन परिणामों से उपार्जित आस्त्रव तोव और तीवतर परिणामों से उपार्जित आस्रव तीव्रतर, एव ततन સમાન પરિણામે વાળા જીવોને કર્મોને બ ધ સમાન અને અસમાન પરિણામ વાળા જેને ને બધ અસમાન પણ હોય છે, બહુજ વધેવા ક્રોધાદિક કષાય દ્વારા જે પ્રકૃ–તીવ્ર પરિણામ થાય છે તે તીવ્રભાવ તીવ્રભાવ” આ સામાન્ય શબ્દો તીવ્ર-તીવ્રતર અને તીવ્રતમ એ પ્રમાણે આ ભાવની ત્રણ અવસ્થાઓ થાય છે તની ત્રણ અવસ્થાઓ થવાનું કારણ-કારણભેદ છે, કષાયેના અશના પણું અનેક પ્રકાર છે, એ તમામ અને સમાવેશ આ ત્રણ અવસ્થાઓમાં થઈ જાય છે એ પ્રમાણે ત્યારે તીવ્ર, તીતર અને તીવ્રતમ એ પરિણામ જોને થાય છે ત્યારે તે સમયે તે પરિણામેની અપેક્ષાથી થવાવાળા આસવમા પણ તીવ્ર તીવતર અને તીવ્રતમ એ ત્રણ અવસ્થાએ થાય છે તીવ્ર પરિણામોથી ઉપાર્જિત આવા તીવ્ર અને તીવતર પરિણામોથી ઉપાર્જિત આસવ તીવ્રતા, એ પ્રમાણે તીવ્રતમ विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका - आन्तर' परिणामो यदा मृदुर्भवति, तदा फर्मपन्धोऽपि स्वल्पपरिणामापेक्ष वा मृदुरेव भाति, तत्र न पदाचिन् तीप्रमावतुल्यो बन्यः। मन्दभावोऽपि- सातिशयः, तद्यथा-मन्दो मन्दतरो मन्दतम इति । एव मध्यमभावोऽपि सातिशयः, तद्यथा-म यमो मध्यमतरो मध्यमतम इति । . भाव है परिणामों से उपार्जित आत्रय तीनतम होगा। स्थिति बध मे भी इस प्रकार से मातर समझ लेना चाहिये । स्वल्पपरिणाम से-पायों का मदता से जो भार होते हैं वे मद 1इन में भी मद, मन्दतर और मंदतम ये अवस्थाएँ हुआ करती है । इन मद भावों की अपेक्षा से भी आप मे मद, मदतर और मंदतम इस प्रकार की तीन अवस्थाएं होंगी । अर्थात् मंदभाना से उपार्जित आस्रव भी मद होगा, एवं म दतर और मंदतम परिणामों से उपार्जित मदतर और मदतम हागा। तीनभावों से जिम प्रकार आसन में तीवता आती है, उसी प्रकार मैदभावो से उपार्जित आस्रव मे मदता भातो है-नात्रता नहीं । जो परिणाम न तीव हो और न मद हा कितु मध्यम दशा वाले हो वे परिणाम मध्यम हैं । ये भी मध्यम म यमतर और मध्यमतम इस प्रकार से तीन भेद वाले પરિણામોથી ઉપાર્જિત આસવ નીવ્રતમ થાય છે સ્થિતિમાં ધમાં પણ આ પ્રમાણે અન્તર સમજી લેવું જોઈએ સ્વ૮૫ પરિણામથી-કપાયેની મદતાથી જે ભાવ થાય છે તે મદભાવ છે તેમ પણ મન્દ, મન્દર અને મન્દતમ એ અવસ્થાએ થયા કરે છે તે મદભાવોની અપેક્ષાથી પણ આમાં મન્દ, મન્દતર અને મન્દતમ આ પ્રમાણે ત્રણ અવસ્થાઓ થાય છે અર્થાત-મભાથી ઉપાર્જિત આસવ પણ મદ હોય છે, એ પ્રમાણે મદતર અને મદતમ પરિણામેથી ઉપાર્જિત મદ તર અને મદતમ થશે, તીવ્ર ભાવેથી જે પ્રમાણે આસમા તીવ્રતા આવે છે તે પ્રમાણે મદભાથી ઉપાર્જિત આસનમાં મદતા આવે છે–તીવ્રતા નહી, જે પરિ ણામ તીવ્ર ન હોય અને મદ પણ ન હોય પરંતુ મધ્યમ દશાવાળા હોય તે પરિણામ મધ્યમ છે તે પણ મધ્યમ, મધ્યમતર અને મધ્યમતમ, એ પ્રમાણે ત્રણ ભેટવાળા હોય છે.
विपाकशुते . . एते च तीव्रमन्दम यमभावाः पपीपकर्पवर्तित्वादधिमानादिभेदेन पुन विभिन्ना भवन्ति, तद्यथा-स तीवभाव:-कदाचिदधिमात्रः, कदाचिदधि मात्रमध्यः, कदाचिदधिमात्रमृदु । तथा-मध्याधिमृदुः। तथा-मध्याधिमात्रः, मध्य मध्य', मध्य मृदुः । एव कदाचिन्मृद्वधिमात्रः, मृदु मध्य', मद्-मृदु'. इति । अथ ज्ञातभाव' क पदार्थः १, उच्यते-ज्ञातमस्यास्तीति ज्ञात' आत्मा, 'अर्शआदि-बादच' ज्ञानादुपयुक्तम्यात्मनो यो भाव -परिणाम स ज्ञात भाव', इच्छया प्राणातिपातादौ यदि पत्ति स्यात्तदाऽऽत्मनो योऽध्यवसाय . - ये तीन मद और माध्यमभाव तीन तीवतरे और तीव्रतम आदि रूप से प्रकर्ष और अप्रकर्ष वृत्तिवाले होने से अधिमात्रादिक के भेद से भी अनेक प्रकार के माने गये हैं, जैसे-तीव्रभाव-कभोर अधिमात्र, कभी२ अधिमान-मध्य और कभीर अधिमात्र मृदु होता है उसी प्रकार मध्य अधिमान, मध्य मध्य और मध्य मृदु भी होता है, इसी प्रकार कभी२ मृदु-अधिमात्र, मृदु-म य और मृदु मृदु भी वह होता है। झात नाम आत्मा का है- ज्ञान से उपयुक्त आत्मा का जो परिणाम है वह ज्ञान भाव है, जैसे- यदि कोई प्राणी अपनी इच्छा से प्रेरित हो कर प्राणातिपात आदि अशुभ कार्यो के करनेमें प्रवृत्ति करता है तो उसका उस तरहका परिणाम ज्ञातभाव है । अज्ञात- એ તીવ્ર, મન્દ અને મધ્યમભાવ તીવ્ર, તીવ્રતર અને તીવ્રતમ આદિ રૂપથી પ્રકર્ષ અને અપ્રકષ વૃત્તિવાળા હોવાથી અધિમાત્રાદિકના ભેદથી પણ અનેક પ્રકારના માનવામા આવે છે જેમકે તીવ્રભાવ કયારેક કયારેક અધિમાત્ર, કયારેક ક્યારેક અધિમાત્ર-મધ્ય અને કયારેક અધિમાત્ર–મૃદુ હેાય છે એ પ્રમાણે મધ્ય અધિમાત્ર, મધ્ય-મધ્ય અને મધ્ય-મૃદુ પણ હોય છે તેવી રીતે કયારેક મૃદુ-અધિ મા, મૃદુ મધ્ય અને મૃદુ-મૃદુ પણ તે હેય છે જ્ઞાત નામ આત્માનું છે જ્ઞાનથી ઉપયુક્ત આત્માનું જે પરિણામ છે તે જ્ઞાતભાવ છે, જેમ કોઈ પ્રાણ પિતાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈને પ્રાણાતિપાત આદિ અશુભ કર્મો કરવામાં પ્રવૃત્તિ કરે છે તે તેનું તે પરિણામ સાતભાવ છે विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका स ज्ञावभाव इति । अज्ञातपावस्तु तद्विपरीतः। यत्राजातभावस्ततापि कर्मः वन्यविशेपो द्रष्टव्यः । यो हि--'मृगं व्यापादयामी'-त्यभिसन्धाय मगमेव लपी ऋत्य शर मक्षिपति. या 'स्थाणु विध्यामी'-चभिमायेण शर प्रक्षिपति, तेन भरेण तदन्तरालवर्ती मृगः कपोतो चा निपातितः, तत्र तुल्येऽपि माणाति- पातक्रियाहये निमित्तविशेषात् बन्धविगेपो वो य. । अभिसन्धानेन माणाति पातकारिण. प्रकृष्टो पन्ध , अभिसन्धानरहितस्य कपायादप्रमादवशवर्तिनस्तु . भाव इम मे विपरीत होता है। अर्थात् प्रमाद अथा अनान से प्रवृत्ति होन का नाम अज्ञातभाव है । अज्ञातभार में भा कर्मचध मे विशेषता होती है। कल्पना कीजिये- कोई एक व्यक्ति इस प्रकार के विचार से कि-" मैं इस मृग को मारूँ" मृगका मारन के लिये हा बाण छोडता है, और दूसरा कार्ड एक व्यक्ति इस अभिप्राय से युक्त होकर कि- मैं इस स्थाणु को गिरा दू" वाण छाडता है और उसके बीचमें रहे हुए किसी कबूतर या मृगका वध हा जाना है तो इस प्रकार की परिस्थिति में हिंसा यद्यपि उन दोनों से हुई है पर तु फिर भी परिणामा को अपेक्षा से कर्मध में विशेषता ही होगी। कारण कि निसन सक्ला करके मृगका वध किया है उसका परिणाम ज्ञातभाव है । इससे उसे प्रकृष्ट कर्म का बघ होगा । सक्लिष्ट भाव हा अतिशय रूप से कर्मध का कारण माना મૃગને મારે અજ્ઞાત ભાવ તેનાથી ઉલ હોય છે અર્થા-પ્રમાદ અથવા અજ્ઞાનવી પ્રવૃત્તિ થવી તેનું નામ અજ્ઞાતભાવ છે અજ્ઞાતભાવમાં પણ કર્મ બન્ધમાં વિશેષતા હોય છે કલ્પના કરે કે –કોઈ એક વ્યક્તિ આ પ્રમાણેના વિચાથી કે હું આ ” મગને મારવા માટે બાણ છેડે છે અને બીજી કોઈ એક વ્યકિત એ અભિપ્રાયથી યુક્ત થઈને બાણ છેડે છે કે – 'હું આ સ્થાણું-ઝાડનું સુકુ થડ પાડી નાખુ આ પ્રમાણે બાણ છોડતા વચ્ચમાં કોઈ કબૂતર અથવા તે મૃગને વધ થઈ જાય છે તે તે પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં હિંસા એ બનેથી થઈ છે પણ તેના પરિણામોની અપેક્ષાથી કર્મબધમાં વિશેષતાજ થશે, કારણ કે જેણે સક-૫ કરીને મૃગને વધ કર્યો છે તેના પરિણામ જ્ઞાતભાવ છે તે કારણથી તેને પ્રકુણ કર્મને બધ થશે, સ કિલષ્ટ ભાવજ અતિશય રૂપથી કર્ધબ ધનું કારણ માન 4 विपाकश्रुते पूर्वकादल्पः कर्मबन्धः। प्रमादश्च-माकपायलेश्यावलापानाज्ञानमभव' पौरु पेयपरिणामसमुत्थान' कटुविपाकजनको नरकपाताऽऽहितसस्कारः तीनादि सातिशय, मध्यपायलेश्यापरिणतिप्रमादवलाधिष्ठानवासनावासितस्तु मन्द- मदतरादिभेद । - गया है । सकल्प क विना कपाय आदि प्रमाद के वशवती होकर जिससे अचानक ही मृग आदि का वध हो गया है, उसके यद्यपि कर्म का बध तो होगा ही पर वह प्रकृष्ट नहीं कि तु अल्प होगा, क्यों कि उसस जो हिंसा हुई है वह अज्ञात भावसे हुई है ज्ञात भाव से नहीं। प्रकृष्ट कपाय और लेश्या के बल के जोर से जो अज्ञातरूप भाव उपन होता है उससे इस प्रमाद की उत्पत्ति होती है, इसका विपाक कटुक-दुगति का दाता माना गया है । प्रमाद दशा सपन्न व्यक्ति के भीतर नरको उत्पत्ति के योग्य ही सस्कार उत्पन्न होते है । यह प्रमाद भी तीव, तीव्रतर और तीव्रतम के भेद से अनेक प्रकार का शास्त्रों में वर्णित हुआ है । जिस प्रमाद में मध्यम कपाय और लेश्या के उदय रूप बल का जोर रहता है यह म यम मध्यमतर आदि भेदवाला होता है, परन्तु जो प्रमाद अल्प कपाय और लेश्या की परिणति के बल से विशिष्ट होता है उसके मद मदतर आदि भेद होते हैं। વામાં આવે છે સ કc૫ વિના કષાય આદિ પ્રમાદને વશવતી થઈને જેનાથી અચાનકજ મગ આદિને વધ થઈ ગયેલ છે તેનાથી કર્મબન્ધ તે થશેજ પરન્તુ તે પ્રકૃણ નહી પણ અ૫ વશે કારણ કે તેનાથી જે હિંસા થઈ છે તે અજ્ઞાત ભાવથી થઈ છે જ્ઞાતભાવથી થઈ નથી પ્રકૃષ્ટ કષાય અને લેશ્યાના બલના જેરથી જે અજ્ઞાતરૂપભાવ ઉત્પન્ન થાય છે તેનાથી આ પ્રમાદની ઉત્પત્તિ થાય છે તેને વિપાક કટુક દુર્ગતિ આપનાર માનવામાં આવે છે પ્રમાદ દશા સંપન્ન વ્યક્તિમાં નરમા ઉત્પત્તિ થવા લાગ્યજ સસ્કાર ઉત્પન્ન થાય છે, આ પણ તીવ્ર, તીવ્રતા, અને તીવ્રતમના ભેદથી અનેક પ્રકારને શાસ્ત્રમાં વર્ણવેલો છે જે પ્રમાદમાં મધ્યમ કષાય અને લેસ્થાના ઉદયરૂપ બળનું જોર રહે છે તે મધ્યમ, મધ્યમતર આદિ ભેટવાળો હોય છે પરંતુ જે પ્રમાદ અપ કપાય અને લેસ્થાની પરિણતિના બળથી વિશિષ્ટ હોય છે તેના મદ, મદતર આદિ ભેદ હોય છે પ્રમાદ विपाकचद्रिका टीका अवतरणिका अय को वीर्यविशेप: इति, उन्यते-वीर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमनन्या निर्वीयम्-आत्मनः शक्तिः सामथ्र्य महापाणता । तच वज्रर्पभनारायसह- ननवतामेव त्रिपृष्ठादिवासुदेवादीना संरचमिहपाटनादावमिव्यक्त, सिंहादीना च मदमत्तमहागनादिविदारणेऽभिव्यक्त भवति, तस्य विशेष अतिशयस्त स्माद् पीर्यविशेषान् कर्मवन्यविशेप'। अप्राप्यधिमानादिभेदमरूपणा पूर्व- वन् करणीया। मन्दप्राणस्य तु न तागुत्को भवति, याटशो महामाणस्प । अतोपर्यविशेप' कर्मबन्धविशेषे कारण भवतीति । . वीर्यान्तराय कर्मके क्षयोपशम से उपन्न हुई लब्धि का नाम वीर्य है। शक्ति, सामर्थ्य और महाप्राणता ये सब इसके पयायवाची शद हैं । इसकी स्पष्ट रूपसे अमि व्यक्ति ववरूपभनागच सहनन्याले त्रिपृष्टादि वासुदेवा में बलिष्ट सिंहादिकी विदारण क्रिया करते समय प्रतोत होती है, सिंहादिकों की शक्ति को अभिव्यक्ति भी मदो मत्त गजराज के विदारण से ज्ञात हाता है । वीर्य का अतिशय ही वीर्यविशेष है । इससे भी कर्म के बधमें विशेषता भाती है। यह कार्यविशेष भी अधिमानादिके मेदसे पूर्वकी तरह अनेक भेदवाला है, निम प्रकार महाप्राण-प्रबलशक्ति मे अधिमात्रादिक भेदों की प्ररूपणारूप उत्कर्ष पाया जाता है उस प्रकारका उकर्ष मादप्राणता मे नहीं होता है । વર્યાનય કર્મને ક્ષયોપશમથી ઉત્પન્ન થયેલી લબ્ધિનું નામ વીર્ય છે શક્તિ, સામર્થ્ય અને મહાપ્રાણતા એ સર્વ તેના પર્યાયવાચી શબ્દ છે તેની પણ રૂપથી ઓળખાણ વા ઋષભનારાચ સહનન વાળા ત્રિપુછાદિ વાસુદેવામા બળવાન બિહાદિકની વિદારણ -તોડી નાખનારી-ક્રિયા કવ્વા સમયે દેખાય છે, સિંહ આદિકની શક્તિને પરિચય પણ મદેન્મત્ત હાથીનું જ્યારે વિદારણ કરે છે ત્યારે જાણી શકાય છે વીર્યનુ અતિશય તેજ વીર્ય વિશેષ છે તેનાથી પણ કમ ધમ વિશેષતા આવે છે એ વિર્યવિશેષ પણ અધિમાત્ર આદિના ભેદથી પૂર્વ-પ્રમાણે અનેક ભેદવાળુ છે જેવી રીતે મહાપ્રાણ-પ્રબલ શક્તિ-મા અધિ માત્ર આદિ ભેદની પ્રરૂપણરૂપ ઉત્કર્ષ જાણી શકાય છે તેવા પ્રકારને ઉત્કર્ષ મ દપ્રાણુનામા હાય નહિ विपाकश्रुते अथाधिकरणविशेष उच्यते-अधिक्रियते येनात्मा दुर्गतिस्थान प्रति, तदधिकरण तस्य विशेपोऽतिशय' अधिकरण विशेपस्तस्मात् कर्मवन्ध विशेषः । जीवान् अजीवान् वा विषयीकत्य प्राणिन' प्रवर्तन्ते तीतादिभावेन । ते च जीवा अनीवा वा तीतादिभावेन भवितु परिणन्तुरात्मनो विषया भूखा साम्परायिककर्मवन्यहेतवो भवन्तीति दुर्गतिमस्थाननिमित्तवादधि- करणशब्दवाच्या भवन्ति । तथा च यः साम्परायिकामवन्धस्य तत्वेन विषयः सोऽधिकरणमित्युच्यते । निमि . अधिकरण नाम आनव आदि के आधार का है, जिससे आत्मा दुर्गतिरूप स्थान का पात्र बनता है ऐसे अधिकरण विशेष से भी कर्मो के बध मे विशेषता भाती है । प्राणा, जीव और अजीवों को विषय करके तोत्रादिभावों द्वारा प्रवृत्ति किया करते हैं । अर्थात् अधिकरण के दो भेद है- एक जीवाधिकरण और दूसरा अजीवाधिकरण । ये दोनों ही अधिकरण तात्रादिभावपन्न व्यक्ति के विषयभूत होकर सापरायिक कर्मध के निमित्त होते है इसलिये ये दोनों ही जीव और अजीन अपने को आश्रय करके प्रवृत्ति करनेवाल जीव के लिये दुर्गति पथ के निमित्त होने से अधिकरण शब्द के द्वारा कहे गये है। શ્વાનનું પાત્ર બને છે અધિકરણ આસવ આદિના આધારનું નામ છે જેના વડે આત્મા દુર્ગતિરૂપ એવા અધિકરણવિશેષથી પણ કર્મોના બ ધમા વિશેષતા આવે છે પ્રાણ જીવ અને અને વિષય કરીને તીવ્રાદિભાવે દ્વારા પ્રવૃત્તિ या , मर्यात-मधि४२८ (१) मे वा४ि२४, (२) भने બી અછવાધિકરણ, એ બને અધિકરણ તીવ્રાદિભાવસ પણ વ્યક્તિને વિષયભૂત થઈને સાપરાયિક કર્મબંધનું નિમિત્ત થાય છે એટલા માટે એ કોને જીવ અને અજીવ પિતાને આશ્રય કરીને પ્રવૃત્તિ કરનારા જીવ માટે દુર્ગતિપથનું નિમિત્ત હોવાથી અધિકરણ શબ્દ દ્વારા કહેવામાં આ યુ છે विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका तत्र तत्र (१) जीवविषयं जीवारिकरणम् । तद् द्रव्यभावभेदेन द्विविधम् । दव्याधिकरण-द्रव्यरूपमधिकरण छेदनभेदनादि द्रव्यशस्त्रम् । तद् दाविधमेव, तर कुठारादि रौकिक शत्रमेकम्, अपराणि नव लोको- तराणि शस्त्राणि-दहन-विप लवण-स्नेह-क्षारा ऽम्लानि, अनुपयुक्तस्य च मनो- इस भावार्थ- कोई भी प्राणी क्यो न हो वह जीर को निमित्त लेकर या अजीव को निमित्त लकर ह। तात्रानिभाना से युक्त हा अपनी भयेक क्रिया चार करता है, अपेक्षा मे वह तनिमित्तक, सापरायिक आस्रव का वधक हाता है सापरायिक आस्रव ये दोना यथायोग्यरूप मे जीव की प्रत्येक प्रवृत्ति मे निमित्तभत या विषयभूत होते ही हैं इसलिये निमित्त होने में इन दोनों को सापयिक आना का अधिकरण कहा गया है। (१) जो जीव को विषय कर सापगयिक आस्रव होगा वह जीवाधिकरण और जो भजार को निमित्त लेकर सापरायिक आस्रव होगा वह अजावाधिकरण हागा । द्रव्य और भावके मेद से इस जीवाधिकरण के दो प्रकार हैं । छेन्न, मेदन आदि द्रव्यरूप अधिकरण है। अथात् जीवा का छेदन करना, मेदन करना आदि जो द्रव्यशस्त्र है यह द-याधिकरण है, इसके भी लौकिक और लाकोत्तर ये दो भेद हैं । कुठार आदि लोक मे शस्त्ररूप से प्रसिद्ध होने से लौकिकशस्त्र कहलाते हैं। यह एक ही भेदवाला है। लोकोत्तरशस्त्र-दहन, विप, लवण, स्लेह, क्षार, अम्ल तथा अनुपयुक्त व्यक्तिके मन, वचन भौर कायके मेद से नव प्रकारका ભાવાથ–કઈ પણ પ્રાણુ હોય તે જીવને નિમિત્ત લઈને અથવા અજીવ ને નિમિત્ત લઈને જ તીવ્રાદિ ભાવોથી યુક્ત થઈ ક્રિયા ચાલુ કરે છે એ અપે- ક્ષાથી તે તગ્નિમિત્તક સામ્પરાયિક આસવનુ બ ધક થાય છે સામ્પરાયિક આસવમાં એ બને (જીવ-અજીવ) અથાગ્ય રૂપથી જીવની પ્રત્યેક પ્રવૃત્તિમાં નિમિત્તભૂત અથવા વિષયભૂત થાયજ છે એટલા માટે નિમિત્ત હોવાથી એ બન્નેને સાપરાયિક આસવના અધિકરણ કહેવામા આવે છે (૧) જે જીવને વિષય થઈને સામ્પરાયિક આસ્રવ થાય છે તે જીવાધિકરણ અને જે અજીવને નિમિત્ત લઈને સાપરાયિક બચાવ થાય છે તે અછવાધિકરણ છે દ્રવ્ય અને ભાવના ભેદથી એ જીવાધિકાર જુના બે પ્રકાર છે. કેદન, ભેદન આદિ દ્રવ્યરૂપ અધિકરણ છે, અર્થાત નુ છેદન, ભેદન આદિ દવ્યશસ્ત્ર છે. તે દ્રવ્યાધિકરણ છે તેના પણ લૌકિક અને કેત્તર એ બે ભેદ છે કુઠાર આદિ લેમ શરૂપથી પ્રસિદ્ધ હોવાથી તે લોકિક શસ્ત્ર કહેવાય છે તે એકજ ભેદવાળુ છે લેટેસર શસ્ત્ર, દહન, વિષ, લવણ, નેહ, ક્ષાર, અમ્લ તથા અનુપયુક્ત-વિવેકહીન વ્યક્તિને મન, વચન विपाकश्रुते वाक्कायास्त्रयः । एतेन द्रव्याधिकरणेन समिलितो जीवाजीवी विषयीकत्य साम्परायिक कर्म बध्यते । तद्यथा-करचरणग्रीवादीना कुठारादिना छेद' । वहिना दहन सचेतनानाम्, विषेण मारणम् । लवणेन पृथिवीकायाग्रुप घातः। स्नेहेन=घृततैलादिना चैषामेवोपघातः । क्षारेण सफलत्वट्मासाथ- वर्तनम् । अम्लेनाप्पारनालादिना पृथिवीकायाधुपघातः । अनुपयुक्तस्य मनो- वाकाया या या चेष्टा कुर्वन्ति, तया तया कर्म वध्यते। " " द्रव्य लोक में ॥ शस्त्र है, कुठारादि लौकिक शस्त्र १, दहनादि लोकोत्तर शस्त्र ९, एव दश प्रकारके शस्त्र होते हैं । लोकोत्तर शस्त्र इन्हें इसलिये कहा है कि जिस प्रकार कुठार तलवार आदि इस नाम से प्रसिद्ध हैं उस प्रकार ये दहन करना- जलाना आदि क्रियाएँ शस्त्ररूप से प्रसिद्ध नहीं हैं इसलिये इहें लोकोत्तर शस्त्र कहते है । जीव इस द्रव्यरूप अधिकरण का जीव और अजीवके ऊपर प्रयोग करन से सापरायिक कर्म का बध करता है। हाथ, पैर और ग्रीवा-गर्दन आदिका कुठार आदि से काटना छेद है। सचेतन वृक्ष आदि का अग्नि से जलाना-दहन है। विष देकर किसी को मारना, नमक डालकर विखेर कर पृथिवीकाय आदि जीवों का उपघात करना घृत अथवा तेल आदि से जीवों का विघात करना क्षार से समस्त चमटे और मास आदि का काटना, अरनाल आदि अम्लद्रव्य से શસ્ત્ર અને કાયાના ભેદથી નવ પ્રકારના ભેદવાળું છે કુઠારાદિક લૌકિક શસ્ત્ર ૧, દહનાદિ લેકેત્તર શસ્ત્ર નવ પ્રકારનું, એ પ્રમાણે દમ પ્રકારનુ શસ્ત્ર છે કેન્સર શસ્ત્ર એટલા માટે કહ્યુ છે કે જે પ્રમાણે કુઠાર, તલવાર આદિ દ્રવ્ય લેકમાં “ આ નામથી પ્રસિદ્ધ છે તે પ્રમાણે એ દહન કરવુ-બાળવુ આદિ ક્રિયાઓ શસ્ત્ર રૂપથી પ્રસિદ્ધ નથી માટે તેને કોત્તર શસ્ત્ર કહે છે, જીવ આ દ્રવ્યરૂપ અધ કરણને જીવ અને અજીવ ઉપર પ્રગ કરવાથી સામ્પરાયિક કર્મને બધ કરે છે હાથ પગ, અને ગ્રીવા ગરદન ( ગળાને પાછલે ભાગ) આદિને કુઠાર આદિથી કાપવુ તે છેદન છે સચેતન વૃક્ષ આદિને અનિથી બાળવું તે न વિષ-ઝેર આપીને કેઈને માગ્યુ, નિમક ખાર નાખી-વખેરી પૃથિવીકાય આદિ જીવોને ઉપઘાત કરે, વૃત-ઘી-તેલ આદિ વડે જીવન વિઘાત કર, ક્ષાર વડે કરી તમામ ચામડી અને માસ વગેરે કાપવું, અરનાર-કાળ-રાખ આદિ આસ્લ– विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका १७ अथ भावारिकरणमुच्यते-भावानात्मनस्तीनादिपरिणामः, म एवा धिकरणं भावारिकरणम् , अनेनापि समिलितौ नीवाजीयो निमित्तीकृत्य साम्प- रायिक धर्म च्यने । तचाष्टोत्तरशतविषम्, तद्यथा-इद भावाधिकरणरूपं जीवापिकरण संक्षेपतस्तावत् त्रिवियम्-सरम्भ १ समारम्भः २, भारम्भः ३, . पृथिवीकाय आदि जावा का उपघात करना, ये ममस्त लौकिक और लोकात्तरिक द्रव्य- शस्त्र सापगपिक कर्मनस के कारण हैं। इसी प्रकार अनुपयुक्त व्यक्ति की मानमिक, चाचिक और कायिक क्रिया और चेटाएँ भी अपन आश्रित जार को कर्मरंच का कारण होती हैं। आमा के तोत्र, तीतर आदि जो भाव है वे भावाधिकरण है। इस भाषावि. करण से मंमिलित जीव और अजीव का निमित्त करके सापरायिक कर्म का वध होता है। यह भावाधिकरण १०८ प्रकार का है- (१) सरम, (२) समारभ (३) आरभ । इनक ३ योगों-मनोयोग, वचनयोग, और काययाग से गुणा करने पर ९ भेद होते हैं । इन नौ भेदा का कृत, कारित और अनुमोदना, इन तीन से गुणा करने पर २७ और २७ को क्रोध, मान माया एर लोभ इन चार पायो स गुणित करने पर १०८ प्रकार निष्पन्न हाते हैं । हिमादिक कार्य के करने का संकल्प-इगदा करना सरम्भ, उस कार्य की सामग्री અા ખાટી-જે વડે પૃથિવીકાય આદિ છરોનો ઉપઘાત કરી તે સમન્ત લૌકિક અને લોકોત્તકિ દ્રવ્ય-શસ્ત્ર સાપરાધિક કર્મ બ વનુ કારણ કે એ પ્રમાણે અનુપયુક્ત- ઉપગ વિનાના વ્યક્તિની માનસિક, વાચિક અને કાયિક કિયાઓ અને પ્રવૃત્તિ પણ પિતાના આશ્રિત જીવને કર્મબ ધનુ કારણે થાય છે આત્માના તીવ્ર, તીવ્રર આદિ જે ભાવ છે તે ભાવાધિકરણ છે ભાવાધિકરણથી સમિલિત જીવ અને અજીરને નિમિત્ત કરીને માપરાયિક કર્મનો બધ થાય છે આ ભાવાધિકણ ૧૦૮ એકમો આ પ્રકાર છે (૧) સભ, (२) ममा म, (३) मा तना योगा-मनाया, पयनयोग, मने जाय- ચોગ ના ભેદથી નવ ભેદ તેના કૃત, કારિત અને અનુમોદના, આ ત્રણથી ગુણતા સત્તાવાર, ૨૭ અને તેને ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ, આ ચાર કષાયેલી ગુણતા ૧૦૮ પ્રકાર–ભેદ થાય છે હિંસાદિક કાર્ય કરવાને એ કલ્પ-વિચાર કરવો विपाकश्रुते इति । एतन् पुनः प्रत्येक कायवाइमनोभेदेन विविधम् । तदप्ये कशः कृत पारिता- -ऽनुमतभेदांत विविध भवति- तदपि पुनरेकशः कषायचतुप्रयभेदाचतुर्विधमिति । संरम्भादीना व्याख्यामेवमाहुः- सरम्भ सकल्प., परितापनया भवेत् -समारम्भः । प्राणिवधस्चारम्भः, विविधो योगस्ततो ज्ञेयः ॥ 4 " की आयोजना करना या उसे एकत्रित करना अथवा जीवों को सताप पहुँचाना कष्ट देना सौरभ और प्राणिका वध-हिंसा करना आरम है। कहा भी है- सरम 'संकल्प , परितापनया भवेत् समारभ । प्राणिवधस्त्वारभ , त्रिविधो योगस्ततो ज्ञेय ॥ भामार्थ -मन से सरभ करना, मन से समारभ करना और मन से भारभ करना, वचन से सरभ करना, वचन से , समारभ करना और वचन से आग्भ करना, काय से सरम करना, काय से समारभ करना और काय से आरम करना, इस प्रकार ये सरम के योगों के साथ ९ भेद होते है, इसी प्रकार मन से स्वय सरंभ करना, मन से, दूसरों स सरभ कराना, मन से संरभ करसेवालों की अनुमोदना करना तथावचा से सरभ करना, वचन से सरभ कराना, और वचन से संरभ करनेवालों की अनुमोदना करता, एव काय से सरभ करना, काय से स र भ कराना और कायसे स र भ करनेवालों की अनुमोदना તે સરભ, તે કાર્યની સામગ્રીનું આજન–એકત્રિત કરવુ ત, અથવા જીને સંતાપ પહેચડકણ દેવુ તે અમારભ અને પ્રાણીને વધ-હિસા કરવી તે આર ભ ટે કહેલું છે કે- परिनापनया भवेत् प्राणिववस्त्वारम्भ, निविधा योगस्ततो ज्ञेय ॥ ભાવાર્થ–મનથી સર ભ કર, મનથી માર ભ કરો, અને મનથી આર એ ક, વચનથી સર ભ કર, વચનથી સમારભ કર, અને વચનથી આર ભ કર, કાયથ સર ભ કર, કાયથી સરભ ૨, અને કાયથ આર ભ કર, એ પ્રમાણે સરભના ચગેની સાથે નવ ભેદ થાય છે, એ પ્રમાણે મનથી સ્વય સ૨ભ કર, મનથી બીજા પાસે સર ભ કરાવ, મનથી સરભ કરવાવાળાને અનુમોદન આપવુ, તથા વચનથી સરભ કુ, કરાવવા અને અનુમોદન આપવુ, તેમજ કાયાથી - ભ કર, તરાવ, અનુમોદન આપવું, એ પ્રમાણે ૯ નવ ભેર सरभ समारभ। " - विपाकनन्द्रिका टीका अपतरणिका , (२) अजीवाधिकरण च. संक्षेपतस्तावचतुर्वियम्, तद्यथा-निर्वर्तना धिारण१, निक्षेपाधिकरणर, संयोगाधिकरण३, निसर्गाधिकरण४, चेति । अजीव- विपग्रान निर्वतना - निक्षेप-सयोग-निमर्गान् कुर्वन रागद्वेपवान् आत्मा साम्परायिक फर्म पनाति । . फरना, इस.प्रकार ये ९ भग एक सरम के होते हैं । इमी प्रकार ममार भ और आरंभ के भी योग के द्वारा १८ मग हागे, अत पूजाक्त ९ और ये १८ इस प्रकार २७ भंग हा जाते हैं। मन में जो व्यक्ति स्वय स र भ करता है, वह किसी न किसी कपाय के आवेश से ही करेगा--विना इसके नहीं-इसलिये मनसे या वचन से किसी भी योग से सर मादि करते समय कोष बादि ४ चार कपायों में से किसी न किसी कपाय का सद्भाव होने से इस भावाधिकरण के १०८ भेद हो जाते हैं । इस प्रकार जीवाधिकरण का यहा तक कथन किया । भर अजोवाधिकरण का कथन करते हैं- यह अजीवाधिकरण सक्षेप से ४ प्रकार का है- (१) निवर्तनाधिकरण, (२) निक्षेपाधिकरण, (३) संयोगाधिकरण, और (४) निसर्गाधिकरण ।' प्राणी, अजीव- विषयक इन ४ अधिकरणों को करता हुआ रागद्वेप से सम्पन्न होकर सापरायिंक कर्म का बध करता है। ચાર કષામાથી એક સરભના થાય છે એ પ્રમાણે અમારભ અને આર ભના પણ ભેગે દ્વારા ૧૮ અઢાર ભેદ થાય છે તેથી પ્રથમના નવ-૯ અને બીજા ૧૮ અઢાર, એ પ્રમાણે સત્તાવીશ ભેદ થાય છે. જે વ્યકિત મનથી સ્વય સરભ કરે છે તે કઈ પણ કષાયના આવેશથી જ કરે છે તે વિના થતું નથી એટલા માટે મનથી અથવા તે વચનથી કેઇ પણ રોગથી સર ભાદિ કરવા સમયે કોઈ આદિ ઈ એક પાયને સદમાં હોવાથી આ ભાવાધિકરણના એકસે આઠ ૧૦૮ ભેર થાય છે આ પ્રમાણે છાધિકરણને પ્રમ ગ અહિ સુધી કહ્યો છે હવે અજીરાધિકરણ સંક્ષેપથી કહે છે- અછવાધિકરણ સક્ષેપથી ચાર પ્રકાર છે (૧) નિર્વત’નાધિકરણ, (૨) નિક્ષેપાધિકરણું, (૧) સગાધિકરણ અને (૪) નિસર્ણાધિકરણ, પ્રાણી, અજીવ-વિષય આ ચાર અધિકારણેને કરતા કરતા રાગ-દ્વેષથી સંપન્ન થઈને સાપરાયિક કર્મને બધ કરે છે विपाकश्रुते निय॑मानमजीवद्रव्य सस्थानादिक निर्वर्तना, तद्रूपमधिकरण निना. धिकरणम् तद् द्विविधम् मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणम् १, उत्तरगुणनिवर्तनाधिकरणं २ च । अथ किं नाम मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणम्?, उच्यते मूल चासौ गुणश्च मूलगुणः, मूलमाघ सस्थानाख्यो गुणो मूलगुण., स एव निर्वर्तनाधिकरणं मूलगुण निर्वर्तनाधिकरणम्, मूलगुणो हि नित्तः सन् अधिकरणी भवति कर्म- बन्धस्य । औदारिकादीना पञ्चविधशरीराणा स्वस्ववर्गणापायोग्यद्रव्यनिर्मा है " (१) निर्वर्तनाधिकरण- रचना के विषयभूत अजीनदव्य का जा सस्थान भादिक वह निवर्तना है। निर्वर्तना नाम रचना का है, ग्चनारूप अधिकरण ही निर्वर्तनाधिकरण कहलाता है । मूलगुणानिर्वर्तना और उत्तरगुणनिर्वर्तना इस प्रकार से निर्वर्तना के २ भेद हैं। मूलं चासौ गुणश्च मूलगुण , मूलमाद्य स स्थानाख्यो गुण मूलगुण मूलरूप गुण का नाम मूलगुण है । यहाँ आदि का जो स स्थान है वही मूलगुण का वाच्य है। वह निर्वर्तना का अधिकरण होने से मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणरूप से कहा है। रचना का विषय- भूत हुआ यह मूलगुण कर्मच ध का अधिकरण होता है । औदारिक, वैक्रियिक, आहारक, तेजस और कार्मण, इन पौद्गठिक पाच शरीरा के आकार अपनी२ वर्गणारूप योग्य द्रव्यों से (૧) નિર્વાધિકરણ–નિત્તના અર્થત રચનાના વિષયભૂત અજીવ દ્રવ્યના જે સભ્યાન આદિક છે તે નિર્વના છે નિર્તના નામ રચનાનુ છે રચનારૂપ અધિકરણજ નિર્વત્તાધિકરણ કહેવાય છે મૂલગુણ-નિર્વના અને उत्तरशुध-नियतना, मा प्रमाणे निवनाना मे ले छ– ' मूल चासौ गुणश्च मूलगुण मूल्माय सस्थानाख्यो गुण मृल्गुष पात भूत३५ गु तेनु नाम भूलगुण અહિ આદિનું જે સસ્થાન છે તે મૂલગુણનું વાચ્ય છે તે નિર્વનનું અધિ કણ હેવાથી મૂલગુણ-નિર્વાધિકરણ ૩૫થી કહે છે રચનાના વિષયભૂત થયેલ આ મૂલગુણ કર્મબંધને અધિકરણ થાય છે દારિક, વિઝિય, આહારક તેજસ અને કાર્મનું એ પદ્ગલિક પાચ શરીરના આકાર પોત-પોતાની વર્ગg૩૫ विपाकचन्द्रिका टीका अपतरणिका ० -- - । पितानि संस्थानानि प्रथमममयादारभ्य मूलगुणनिर्तनाधिकरणरूपाणि, चन्च. निमित्तत्वात् । तत्रौदारिकशरीरम्यागोपागशुद्रिरर्णवेधावयासस्थानादि, तथा चैक्रियशरीरस्यानोपाइ-केश-दशन-नरवादियम् , आहारशरीरस्य चाङ्गो पागादिकम् उत्तरगुणनिर्वर्तनापिकरण पोयम् , कार्मण तैजस शरीरयोरुत्तर- गुणनिर्वतनाधिकरण नास्त्या, तयोरगोपागावभावात् । तपा-वाड्मनोवर्गणा- रचे जाते हैं। ये आकार हा कर्मवध के का•ण होन मे प्रथम समय से लेकर मूलगुण निर्वर्तना के अधिक रणरूप होते हैं । औदारिक शरार में हाथ पैर आदि जग और अगुलि वगैरह उपागों का शुद्धि करना, कान आदि अवयवां का गांधना, शरीरके आकार का रचना- विशेप करना, यह औदारिक शरीर का उत्तरगुणनिना है । वैझियिक शरार की, अग और उपागरूप केश, दात, नस आदि का रचना, हाथ पैर आदि स्प आकार के होने का नाम उत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरण है। एष आहारक शरीर में जो अग उपाग आदि की रचना है, वह भी उत्तरगुणनिर्वर्तना है । तैजस और फार्मण शरीर में उत्तरगुणनिर्वर्तना- धिरण सभावित नहीं है, क्योंकि वहा पर अग और उपागों की रचना नहीं है । इसा प्रकार वचनवगणा एष मनोवर्गणा से निप्पादित मन और वचन भी आकार विशेष है, अत ये मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरण ही है । उत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरणता इनमें नहीं भातो है, क्योंकि उत्तरगुणनिर्वर्तना का सबध अग उपाग आदि से है । प्राण और अपान ગ્ય દ્રવ્યોથી રચાય છે, એ આકારજ કર્મગધના કારણરૂપ હોવાથી પ્રથમ સમયથી લઈને મૂલગુણ-નિર્વત્તાના અધિકરણરૂપ થાય છે દારિક શરીરમાં હાથ-પગ, આદિ આગ અને અગુલી વગેરે ઉપાગોની શુદ્ધિ કરવી, કાન આદિ- અચાને વિ વિવું શરીરના આકારની રચનાવિશેષ કરવી તે દારિક શરીરની ઉત્તરગુણ નિર્તના છે વક્રિય શરીરની, આગ અને ઉપાગ રૂપે કેશ, દાત, નખ અદિની રચના હાથ-પગ આદિ રૂપ આકાર થવુ તેનું નામ ઉત્તરગુણ-નિર્વ પર્સનાધિકરણ છે એજ પ્રમાણે આહારક શરીરમાં જ અગ–ઉ પગ આદિની રચના છે તે પણ ઉત્તરગુણ-નિર્વર્સના છે વૈજન અને કાશ્મણ શરીમા ઉત્તરગુણનિર્તના ધિકરણ મ ભાવિત નથી, કારણ કે અહિ અગ અને ઉપાગની રચના નથી એ પ્રમાણે વચનવર્ગનું અને મને વર્ગણાથી નિષ્પાદિત મન અને વચન પણ આકાર વિશેષ છે, તે કારણથી એ મૂલગુણ-નિર્વનાધિકણજ છે, ઉત્તરગુણ-નિર્વનાધિ કણુતા તેમાં આવતી નથી, કારણકે ઉત્તરગુણ-નિર્તનનો સબધ અગ-ઉપાગ तथा २२ विपाश्रुते योग्यद्रव्यनिर्मापितौ पाड्मनासस्थानविशेषौ मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणम् । प्राणापानवर्गणायोग्य पुद्गलद्रव्यनिर्मापितौ उच्च्चासनिःश्वासा- पारौ मूल्गुणनिर्वर्तनाधिकरणम्। एपा वागादानामप्युत्तरगुणनिर्तिनाधि करण न सभवत्येव, अङ्गोपाङ्गायभावात् । उत्तरगुणनिर्तिनाधिकरण-काठ- कर्म-पुस्तकर्म-चित्रकर्मादीनि । तत्र काठम-रथपुनलिकादिक, तन्निर्माण च। पुस्तकर्म-चित्रकर्मणी अपि स्त्रीपुस्पादीनामाकते प्रतिकतिरूपे, तन्निर्माणरूपे च । एवमन्यदपि-लेप्य, पत्रव्य, जलफर्म, भूम्मति-उत्तरगुणनितिनापि ( श्वासोच्वास ) वगणायोग्य पुद्गलद्र य मे निष्पन उच्वास और नि श्वास रूप भाकार भी मूलगुणनिर्वर्तना है। श्वासावास में भी उत्तरगुणनिति नारूपता इसलिये सभ पित नहीं है कि वहा पर अग उपागादिक का अभाव है। भाव यह है कि- गरार मन और श्वासोच्दास का रचना का होना मूलगुणनितना है। उत्तरगुणनिर्वतनाधिकरण-काष्ठकर्म, पुस्तकर्म और चित्रकर्म आदि है। अर्थात् काष्ठ, मिट्टा आदि से चित्र वगैरह की रचना करना उत्तरगुणनिर्वतना है। काष्ठ स रथ, पुतली आदि का बनाना काष्टकर्म है। मिट्टा आदि स त्री पुरुष आदि का चित्राम ( भाकृति ) बनाना पुस्तकर्म है। फाटा नगैरह बनाना यह चित्रकर्म है। इसा प्रकार लेप्यकर्म, पत्रच्छेद्यकर्म, जलकर्म और भूकम आदि समस्त चित्राम क्रियाएँ આદિ સાથે કે પ્રાણ અને અપાન ( નોમ) વર્ગણ 5 પુલ દ્રયથી નિષ્પન્ન ઉસ અને નિ ધામરૂપ આકાર પણ મૂવગુણનિર્વના રે બધા સમાં પણ ઉત્તરગુણનિર્તનારૂપતા એટલા માટે ન ભવિત નથી કે ત્યા અને ઉપાદિકનો અભાવ છે અને ભાવ એ છે કે- શરીર, મન અને ધાને મની રચના થવી તે મૂલગુણનિર્તન છે ઉત્તરગુગુનિવર્સનાધિકરણ-કાછમ પુસ્તકર્મ અને ચિત્રકર્મ આદિ છે, અર્થાત કાક, માટી આદિથી ચિત્ર વગેમ્ની રચના કરી તે ઉrગુણનિર્વના છે, વાકથી રઘ પુતલી આદિનું બનાવવું તે કાકર્મ કે માટી આદિથી સ્ત્રી-પુરૂષ આદિના ચિવા (આકૃતિ) બનાવી તે પુસ્તકમ કે રે વગેરે બનાવવું તે ચિત્ર કર્યું છે એ પ્રમાણે લેપ્ટકર્મ, પહેધકર્મ, જવકર્મ અને ભૂકર્મ આદિ સમસ્ત विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका २३ करण यो यम् । एव कृपाणादिगतवधस्थानता मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणं, तत्र तीक्ष्णतोचलतादि-उत्तरगुणनिवर्तनाधिकरण नेयम् । (२) ब निक्षेपाधिकरणमुन्यते निक्षिप्यते स्थाप्यतेऽसाविति निक्षेप:- स्थाप्पः कश्चिदजीवपदार्य एव । तपमधिकरण निक्षेपाधिकरणम् । तचतुर्वि धम्-अप्रत्युपेक्षितनिक्षपणाधिकरण १. दुष्प्रमार्जितनिक्षेपाधिकरण, सहसा. निक्षेपाधिकरणम् ३, अनाभोगनिक्षेपाधिकरणं ४ चेति । चशुपाऽनवलोकिते भूमदेशे निक्षेप्यस्य-स्य पनीयम्य बन्नुपानादेनिक्षेपः स्थापनम् अमन्युपेक्षिताधिकरणम् १ । उत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरण ममझना चाहिये । तलवार आदि में जो मारन की याम्यता है अथवा तलवार आदि की जा रचना है वह मूलगुणनिर्वर्तना है उममें तीक्ष्णता, टलता आदि की रचना-उत्तरगुणनियत ना है । (२) निक्षेपाधिकरण इस प्रकार है-वस्तु के रमन का नाम निक्षेप है । अजावपदार्थ हा रखन याम्य होता है । निक्षेपम्प जा अधिकरण है वह निक्षेपाधिकरण है। यह ४ प्रकार का है-(१) अप्रत्युपेक्षितनिक्षेपाधिकरण, (२) दुप्प्रमार्जितनिक्षे पाधिकरण, (३) समानिक्षेपाधिकरण, और (१) अनाभोगनिक्षेपाधिकरण । विना देखे जमीन पर रखनयाग्य-वस्त्र एप पानादिक उपकरणका रखना अप्रत्युपक्षितनिक्षेपाधिकरण है १ । देखकर के भा, विना अच्छी तरह पूजे, अथवा તલવાર ચિત્રામણ ઝિયાએ તે ઉત્ત-ગુણનિર્વત્તનાધિકણુ સમજી લેવું જોઈએ આદિમ જે મારવાની યેગ્યતા છે, અથવા તલવાર આદિની જે રચના છે, તે મૂલગુણનિર્વના છે તેમાં તીતા, ઉજજવલના આદિની રચના તે ઉત્તરગુણ નિર્વના છે (૨) નિક્ષેપાધિકરણ આ પ્રમાણે છે કે –વસ્તુને રાખવાનું નામ નિક્ષેપ છે, અજીવ પદાર્થ જ રાખવા યોગ્ય હોય છે, નિક્ષેપરૂપ જે અવિકર છે તે निक्षेपवि:२५ , त या ना छ-(1) अप्रत्युपेक्षित-निपाधि४२५ (२) दुष्प्रमादित-निपाधि , (3) महमा-निक्षेपाधि:२५], भने (४) अनाम- નિપાધિકરણ નજરે બરાબર જોયા વિના જમીન ઉપર રાખવા ગ્ય વસ્ત્ર અને પાત્રાદિક ઉપકરણને રાખવુ તે અપ્રત્યુપેક્ષિત-નિક્ષેપાધિકરણ છે (૧), સારી રીતે २४ विपाकश्रुते प्रत्यवेक्षितेऽपि भूप्रदेशे दुप्पमाणिते, रजोहरणेनाऽप्रमाणिते वा निक्षेपः- स्थापन दुष्पमार्जिताधिकरणम् । एकस्मिन् स्थाने निममार्जनेन मुप्रमाणित भवति, तद्विपरीत दुष्प्रमाणितम् २ । अप्रत्युपेक्षित-दुरप्रमार्जितदेशे शक्त्यभावात् सहसा निक्षेपः सहसानिक्षेपाधिकरणम् ३ । अनाभोगोऽत्यन्त विस्मृति , यस्यैव मपि स्मरण नास्ति-' मया प्रत्यवेक्षिते सुप्रमाणिते च देशे निक्षेप्तव्यम् ' इति, तेन यो निक्षेपः क्रियते तदनाभोगनिक्षेपाधिकरणम् ४ । नहीं पूजे स्थान पर वस्त्र पात्रादिकना रखना-यतना रहित होकर वस्तु रसना-ह दुष्प्रमाजितनिक्षेपाधिकरण है। रखन योग्य स्थान का कमस कम रजोहरण द्वारा ३बार पूजना चाहिये तभी वह सुप्रमार्जित होता है, अयथा वह दुष्प्रमार्जित है २ । प्रति लेखना प्रमार्जना किये विना भूमिपर शक्ति के अभावसे सहसा-एकदम हो वस्त्र पात्रादिक का रख देना-वह सहसानिक्षेपाधिकरण है ३ । अत्यात विस्मृति का नाम अनाभोग है, जिस इतनी भी स्मृति नहीं रहती है कि “ मुझे ये वस्त्र पात्रादिक अच्छी तरहसे प्रतिलसित और प्रमार्जित किये गये स्थान पर ही रखना चाहिये " उसके द्वारा जो उनका निक्षेप किया जाता है वह अनाभोगनिक्षेपाधिकरण है अर्थात् किसी वस्तु का योग्य स्थानमें न रखकर विना प्रतिलेखिन विना प्रमार्जित किये कहीं भी रख देना अनाभोगनिक्षेपाधिकरण हे ४ । જોયુ હોય તે પણ સારી રીતે પૂજ્યા વિના અથવા તો પૂજ્યા વિનાના સ્થાન પર વસ્ત્ર પાત્રાદિક રાખવા, યતના-રહિત થઈને કઈ પણ વસ્તુ રાખવી તે દુષ્પમાર્જિત નિક્ષેપાધિકણ છે વસ્ત્ર-પાત્રાદિક રાખવા ગ્ય સ્થાનને ઓછામાં ઓછુ ત્રણ વખત રજોહરણ વડે પૂજવું જોઈએ ત્યારે તે સુપ્રભાજિત થાય છે તેમ કર્યો વિના તે દુપ્રમાર્જિત છે (૨), પ્રતિલેખના પ્રમાર્જના કર્યા વિના જમીન ઉપર શક્તિના અભાવથી સહસા એકદમ-વસ્ત્ર-પત્રાદિકને રાખી દેવુ તે સહસા-નિ- પાધિકરણ છે (૩), અત્યત વિમૃતિ-તદ્દન ભૂલી જવું તેનું નામ અનાભોગ છે જેથી કરીને એટલી યાદિ પણ નથી રહેતી કે - “મારે આ વસ્ત્ર–પાત્રાદિકને સારી રીતે પ્રતિલેખના-પડિલેહન અને પ્રમાણિત કરેલા સ્થાન પરજ રાખવા જોઈએ તેને દ્વારા જે તેને નિક્ષેપ કરવામાં આવે છે તે અનાભેગ-નિપાધિકરણ છે અર્થાત-કઈ પણ વસ્તુને ચેક સ્થાન પર નહિ રાખતા પ્રતિલેખિત કર્યા વિના અને પ્રમાજિત કર્યા વિના ગમે ત્યા રાખી દેવુ તે અના–નિલેષાધિકરણ છે (૪) विपाकचद्रिका टीका अवतरणिका २५ (३) सयोजनं सयोगः- मिश्रणम्, एकवीररण ग, तद्रूपमधिकरण- संयोगाधिकरणम् । तद् द्विविधम्-भक्तपानसयोगाधिकरणम् , उपकरणसयो गाधिकरणं चेति । तर भक्तम्-प्रशन-खार-स्वायभेदान् यिा। तम्य संयोजन-पाने मुसे वा व्यञ्जन-गुढोपदंश-फल-शाकादिना सह मिश्रणम् एकत्वीकरण वा, तथा-पानस्य द्राक्षा-दाहिमपानकादेरपि मामुकजलारनाला- देच खण्डशर्करामरिचादिमि सह पाने मुखे वा सयोजनं तत् । उपकरण- (३) मयोगाधिकरण-मिला देने का नाम अथवा एकमेक करने का नाम सयोग है। इस रूप जो अधिकरण है वह संयोगाधिकरण है। यह भी दो प्रकार का है--(१) भक्तपानमयोगाधिकरण, (२) उपकरणसंयोगाधिकरण | भान, खाप मौर स्वाध के भेद से भक्त ३ प्रकार का है । पात्र में अथवा मुग्व में व्यन्जन,गुइ, फल, और शाक आदि के साथ भक्त-भोजन-का मिलाना, अथवा, भोजन का इनके साथ एकमेक करना वह भक्तसंयोगाधिकरण है, इसी प्रकार पीने याग्य द्राक्षा दाडिम आदि के रस, एव अन्य प्रासुक जल भरनाल आदि को मिश्री, शक्कर और मिर्च आदि के साथ पामें या मुख में मिश्रित करना वह पानसयोगाधिकरण है। अथात्- आहार पानी आदि को दूसरे आहार पानी आदि के साथ मिलाना वह भक्तपान પાત્રમાં (૩) સાગાધિકરણ –મેળવી દેવું તેનું નામ અથવા તે બે વસ્તુને એક- મે કરી દેવુ તેનુ નામ સાગ છે સાગરૂપ જે અધિકારણ કે તે સમાધિ ४२८५ छ तेना ५५ मे २ छ (१) मान-स येाधि४२५, () S५४२५/- સાગાધિકરણ, અશન, ખાવ અને વાઘના ભેદથી ભકતના ત્રણ પ્રકાર છે અથવા મુખમાં વ્ય જન, ગોળ, ફળ અને શાક આદિની સાથે ભક્તજનનું મેળવી દેવુ, અથવા ભેજનને તેની સાથે મેળવી દેવુ તે ભકત- સાગાધિકરણ છે એ પ્રમાણે પીવા 5 દ્રાક્ષ, દાડમ આદિને રસ, તેમજ અન્ય પ્રાસુક પાછું, અનલ–કાજી આદિને ખાડ, સાકર અને મરી આદિની સાથે પાત્રમાં અથવા મુખમાં મેળવી દેવુ તે પાનગાધિકરણ છે અર્થાત–આહાર પાણી આદિકને બીજા આહાર-પાણ વગેરેની સાથે મેળવી દેવુ તે ભક્તપાન २४ विपाकश्रुते प्रत्यवेक्षितेऽपि भूमदेशे दुप्पमानिते, रजोहरणेनाऽप्रमाणिते वा निक्षेप स्थापनं दुष्प्रमार्जिताधिकरणम् । एकस्मिन् स्थाने त्रि:ममार्जनेन मुममार्जित भवति, तद्विपरीतं दुष्पमार्जितम् २ । अप्रत्युपेक्षित-दुप्पमानितदेशे शक्त्यभावात सहसा निक्षेपः सहसानिक्षेपाधिकरणम् ३ । अनाभोगोऽत्यन्तविस्मृतिः, यस्यैव मपि स्मरण नास्ति-' मया प्रत्यवेक्षिते मुममानिते च देशे निक्षेप्तव्यम् ' इति, तेन यो निक्षेप' क्रियते तदनाभोगनिक्षेपाधिकरणम् ४ । . - . नहीं पूजे स्थान पर वस्त्र पात्रादिकना रसना-यतना रहित होकर वस्तु रसना-वह दुष्प्रमार्जितनिक्षेपाधिकरण है। रखने योग्य स्थान का कमस कम रनाहरण नारा ३बार पूजना चाहिये तभी वह सुप्रमार्जित हाता है, अन्यथा वह दुष्प्रमार्जित है २ । प्रति लेखना प्रमार्जना किये विना भूमिपर शक्ति के अभावसे सहसा-एकदम हा वस्त्र पात्रादिक का रख देना-वह सहसानिक्षेपाधिकरण है ३ । अत्यत विस्मृति का नाम अनाभोग है, जिस इतनी भी स्मृति नहीं रहती है कि " मुझे ये वन पात्रादिक अच्छी तरह से प्रतिलखित और प्रमार्जित किये गये स्थान पर ही रखना चाहिये" उसके द्वारा जो उनका निक्षेप किया जाता है वह अनाभोगनिक्षेपाधिकरण है अर्थात् किसी वस्तु का योग्य स्थानमें न रखकर विना प्रतिलेखित विना प्रमार्जित किये कहीं भी रख देना अनाभोगनिक्षेपाधिकरण है । . જેયુ હોય તે પણ સારી રીતે પૂજ્યા વિના અથવા તે પજ્યા વિનાના સ્થાન પર વસ્ત્ર પાત્રાદિક રાખવા, યતના રહિત થઈને કોઈ પણ વસ્તુ રાખવી તે દુપ્રભાજિત નિક્ષેપાધિકણ છે વસ્ત્ર-પત્રાદિક રાખવા ગ્ય સ્થાનને ઓછામાં ઓછું ત્રણ વખત રજોહરણ વડે પૂજવું જોઈએ ત્યારે તે સુપ્રભાજિત થાય છે તેમ કર્યો વિના તે દુષ્પમાર્જિત છે (૨), પ્રતિલેખના પ્રમાર્જના કર્યા વિના જમીન ઉપર શક્તિના અભાવથી સહસા એકદમ-વસ્ત્ર–પાત્રાદિકને રાખી દેવુ તે સહસા-નિક્ષે પાધિકરણ છે (3), અત્યત વિસ્મૃતિ-તદ્દન ભૂલી જવું તેનું નામ અનાભોગ છે જેથી કરીને એટલી યાદિ પણ નથી રહેતી કે – “મારે આ વસ્ત્ર–પાત્રાદિકને સારી રીતે પ્રતિલેખના-પડિલેહન અને પ્રમાર્જિત કરેલા સ્થાન પરજ રાખવા જોઇએ તેના દ્વારા જે તેને નિક્ષેપ કરવામાં આવે છે તે અનાભોગ- નિપાધિકરણ છે અર્થાત–કઈ પણ વસ્તુને ગ્ય સ્થાન પર નહિ રાખતા પ્રતિલેખિત કર્યા વિના અને પ્રમાણિત કર્યા વિના ગમે ત્યાં રાખી દેવુ તે અના–નિ પાધિકરણ છે (૪) विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका २५ (३) सयोजनं सयोगः= मिश्रणम्, एकत्रीकरण बा, तद्रूपमधिकरण- संयोगाधिकरणम् । तद् द्विविधम्-भक्तपानसयोगाधिकरणम् , उपकरणसयो गाधिकरणं चेति । तत्र भक्तम्-प्रशन-साग-स्वायभेदान् प्रिया । तस्य संयोजनं पाने मुसे वा व्यञ्जन-गुढापदंश-फल-शाकादिना सह मिश्रणम् एकत्वीकरण वा, तथा-पानस्य द्राक्षा-दाडिमपानकादेरपि प्रामुकजलारनाला- देच खण्डशर्करामरिचादिमि सह पाने मुसे वा सयोजनं तत् । उपकरण- - (३) मयोगाधिकरण-मिरा देने का नाम अथवा एकमेक करने का नाम सयोग है । इस रूप जो अधिकरण है वह संयोगाधिकरण है। यह भी दो प्रकार का है-(१) भक्तपानमयोगाधिकरण, (२) उपकरणसंयोगाधिकरण । अशन, खाद्य और स्वाद के भेद से भक्त ३ प्रकार का है । पात्र में अथवा मुग्व में व्यञ्जन,गुड़, फल, और शाक आदि के साथ भक्त-भोजन-का मिलाना, अथवा, भोजन का इनके साथ एकमेक करना वह भक्तसंयोगाधिकरण है, इसी प्रकार पीने योग्य द्राक्षा दाडिम आदि के रस, एव अन्य प्रासुक जल अरनाल आदि को मिश्री, शक्कर और मिर्च आदि के साथ पात्रमें या मुग में मिश्रित करना वह पानसयोगाधिकरण है। अथात्- आहार पानी आदि को दूसरे आहार पानी आदि के साथ मिलाना वह भक्तपान પાત્રમાં ફળ અને (3) स योगाधि-भगवी हे तेनु नाम मया तो मे. •तुने - મેક કરી દેવુ તેનુ નામ સાગ છે સાગરૂપ જે અધિકરણ છે તે ગાધિ ७२ छ तना ५५ मे २ ७ (१) तपान-मयाधि४२६३, (२) 6५४२५- ગાધિકરણ, અશન, ખાદ્ય અને સ્વાઘના ભેદથી ભક્તના ત્રણ પ્રકાર છે मथवा भुममा व्यसन ,, શાક આદિની સાથે ભકત–ભજનનું મેળવી દેવુ, અથવા ભેજનને તેની સાથે મેળવી દેવું તે ભકત- સાધિકરણ છે એ પ્રમાણે પીવા ગ્ય દ્રાક્ષ, દાડમ આદિને રસ, તેમજ અન્ય પ્રાસુક પાણી, અલ-કાજી આદિને ખાડ, સાકર અને મરી આદિની સાથે પાત્રમાં અથવા મુખમાં મેળવી દેવુ તે પાનસ વેગાધિકરણ છે અર્થાત–આહાર પાણ આદિકને બીજ આહાર-પાણી વગેરેની સાથે મેળવી દેવું તે ભક્ત પાન - - २४ विपाकश्रुते प्रत्यवेक्षितेऽपि भूमदेशे दुप्पमानिते, रजोहरणेनाऽममाणिते वा निक्षेप स्थापन दुष्पमार्जिताधिकरणम् । एकस्मिन् स्थाने तिप्रमाणनेन सुप्रमार्जित भवति, तद्विपरीतं दुप्पमार्जितम् २ । अप्रत्युपेक्षित-दुष्पमानितदेशे शक्त्यभावात् सहसा निक्षेपः सहसानिक्षेपाधिकरणम् ३ । अनाभोगोऽत्यन्त विस्मृति , यस्यैव मपि स्मरण नास्ति-' मया प्रत्यवेक्षिते मुममार्जिते च देशे निक्षेप्तव्यम् ' इति, तेन यो निक्षेपः क्रियते तदनाभोगनिक्षेपाधिकरणम् ४ । नहीं पूजे स्थान पर वस्त्र पात्रादिकना रसना-यतना रहिन हाकर वस्तु रसना वह दुष्प्रमार्जितनिक्षेपाधिकरण है। रखन योग्य स्थान का कमस कम रजाहरण द्वारा ३बार पूजना चाहिये तभी वह सुप्रमार्जित हाता है, अन्यथा वह दुष्प्रमार्जित है २ । प्रति लेखना प्रमार्जना किये विना भूमिपर शक्ति के अभावसे सहसा-एकदम हो वन पात्रादिक का रख देना-वह सहसानिक्षेपाधिकरण है ३ । अत्यत विस्मृति का नाम अनाभोग है, जिस इतनी भी स्मृति नहीं रहती है कि " मुझे ये वस्त्र पात्रादिक अच्छी तरहसे प्रतिलखित और प्रमाजित किये गये स्थान पर ही रखना चाहिये" उसके द्वारा जो उनका निक्षेप किया जाता है वह अनाभोगनिक्षेपाधिकरण है अर्थात् किसी वस्तु का योग्य स्थानमें न रखकर विना प्रतिलेखित विना प्रमार्जित किये कहीं भी रख देना अनाभागनिक्षेपाधिकरण है । જેયુ હેય ને પણ સારી રીતે પૂજ્યા વિના અથવા તે પૂજ્યા વિનાના સ્થાન પર વસ્ત્ર પાત્રાદિક રાખવા, યતના રહિત થઈને કઈ પણ વસ્તુ રાખવી તે દુપ્રભાજિત નિક્ષેપાધિષ્ણ છે વસ્ત્ર-પાત્રાદિક રાખવા યોગ્ય સ્થાનને ઓછામાં ઓછું ત્રણ વખત રજોહરણ વડે પૂજવું જોઈએ ત્યારે તે સુપ્રભાજિત થાય છે તેમ કર્યા વિના તે દુપ્રમાર્જિત છે (૨), પ્રતિલેખના પ્રમાર્જના કર્યા વિના જમીન ઉપર શતિના અભાવથી સહસા એકદમ-વસ્ત્ર-પાત્રાદિકને રાખી દેવુ તે સહસા-નિ પાધિકરણ છે (૩), અત્યત વિસ્મૃતિ-તદ્દન ભૂલી જવુ તેનુ નામ અનાભોગ છે જેથી કરીને એટલી યાદિ પણ નથી રહેતી કે - “મારે આ વસ્ત્ર–પાત્રાદિકને સારી રીતે પ્રતિલેખના-પડિલેહન અને પ્રમાર્જિત કરેલા સ્થાન પરજ રાખવા જેએ તેના દ્વારા જે તેને નિક્ષેપ કરવામાં આવે છે તે અનામેગ-નિષાધિકરણ છે અર્થાતકેઈ પણ વસ્તુને યોગ્ય સ્થાન પર નહિ રાખતા પ્રતિલેખિત કર્યા વિના અને પ્રમાર્જિત કર્યા વિના ગમે ત્યાં રાખી દેવુ તે અના–નિયે પાધિકરણ છે (૪) विपास्चद्रिका टीका पतरणिका ऽपि त्याग-प्रेरण शाम्रोपदेशा-ते, इति भाषः । मनोनिसर्गः मनसो टुप्मवृत्तिः । अत्र पहियापारापेक्षया शरीरादीनामजीवनिमर्गाधिकरणन्वमुक्तम् । जीवाधि- करणे चात्मनः परिस्प दरूपान्तापारापेक्षया मनोवामायाना ग्रहणम्, मूलगुणनिर्तनापिकरणे सस्थानमात्र तेषामिति विशेप' । है । वचन की दुष्प्रवृत्ति करना दूसरों को हिंसादिक पापकर्म करन की और उपदेश द्वाग प्रेरित करना वह वानिसगाधिकरण है २। मानसिक दुष्प्रवृत्ति का नाम मनोनिमगाधिकरण है ३। यहा वाद्यव्यापार की अपक्षा से मन, वचन और काय मे अजीवाधिकरणता कहा गयी है । जापाधिकरण में आमा के परिस्पष्ट रूप अतर्यापार की अपेक्षा से मन वचन और काया का ग्रहण किया गया है। मूलगुणनितिना मे मन वचन और काय का आकार मात्र गृहीत हुआ है। अजायाधिकरण के भेदम्प मूलगुणनिर्वर्तना में तथा निसगाधिकरण म एव जीवाधिकरण के १०८ मदा में मन, वचन, और काय का प्रहण हुआ है, अत इस प्रकार इनके ग्रहण करन स पुनरुक्ति दोप का प्रसग होता है इस प्रकार की आशका का परिहार करन के लिये टीकाकार कहते हैं कि-ऐसी आशका नहीं करनी चाहिये क्यों कि अजीवाधिकरण के भदरूप निसर्गाधिकरण में मन, वचन और काय के बाह्य व्यापार भावार्य બીજા માણસને હિમાદિક પાપકર્મ કરવાને ઉપદેશ આપી પ્રેરણા કરવી તે વા નિમર્તાધિકરણ કે ૨, માનસિક માઠી પ્રવૃત્તિનું નામ મને નિસગધિકરણ છે , અહિ બાહ્ય વ્યાપારની અપેક્ષાથી મન, વચન અને કાયામાં અછવાધિકણુતા કહેવામા આવે છે જીવાવિકણમાં આત્માની હલન-ચલન…૫ અન્તવ્યપારની અપેક્ષાથી મન, વચન અને કાયાનું ગ્રહણ કરવામા આવ્યુ છે મૂલગુણનિર્વ નામાં મન, વચન અને કાયાને આકાર માત્ર ગ્રહણ કર્યો છે ભાવાર્થ-અછાધિકરણના ભેદ રૂપ મૂલગુણ નિર્વનામા, તથા નિસર્ગો ધિકરણમા, એ પ્રમાણે જીવાધિકરણમા ૧૦૮ એકસો આઠ ભેદમાં મન, વચન અને કાયાને ગ્રહણ કરવામાં આવેલ છે એટલા માટે એ પ્રમાણે તેના ગ્રહણ ડગ્યાથી પુનરૂક્તિ દોષ આવવાને પ્રસંગ બને છે આ પ્રકારની જે શ ના થાય છે તેને પરિહાર કરવા માટે ટીકાકાર કહે છે કે–એવી શકા નહિ કરવી જોઈએ કારણ કે અછવાધિgના ભેદરૂપ નિર્વાધિકરણમા મન, વચન અને કાયરૂપગનું ગ્રહણુ विपाकश्रुते सयोगाधिकरण तु-उपकरणस्य वस्त्रपानादे' रक्तपीतादिवर्ण, तत्मान्तभागम्य च शोभार्थ वस्त्रान्तरादिभिश्च नानावर्णमश्च सह संयोजनम् । (४) निसर्जन निसगः= त्याग , उन्ननम्. तदूपमधिकरण निसर्गाधि- करणम्। तत् निविधम्-कायनिसर्गाधिकरण ', वानिसर्गाधिकरण २, मनोनिस र्गाधिकरणम् ३, इति । तर कायनिसर्गः क. पदार्थः इति चेत्, उन्यते-काय शरीरम् औदारिकादि, तस्य निसर्गो न्यायापेतमुज्झनम्=प्रविधिना त्याग., स्वयमेव शस्त्रपाटनाग्निजलप्रवेशोद्वन्धनादिमिरिति भावः । वाइनिसर्ग'वाची . संयोगाधिकरण है ११ वस्त्र पार आदि का रक्त, पोत आणि पणो के साथ तथा गामा क निमित्त उसके प्रातभाग को अय दूसरे वस्त्रों के साथ, तथा अनेक वण के धागो के साथ युक्त करना सो उपकरणसयोगाधिकरण है २ । (४) निसर्गाधिकरण-- त्याग अथवा छोडन का नाम निसर्ग है। निसर्गरूप अधिकरण का नाम निसगाधिकरण है । यह तान प्रकार का है- (१) कायनिसगाधिकरण, (२) वाड्निसर्गाधिकरण, और (३) मनानिसर्गाधिकरण । औदारिक आदि शरीर का अवि- घिरूप से त्याग करना-शस्त्र आदि से घात कर उसका त्यागना, अग्नि में गिरकर जल जाना, जल में डबकर मरजाना, गले मे फांसी लगाकर अपनी हत्या कर लेना आदि लोकविरुद्ध अपमृत्यु के कारणों से शरीर का स्सय विनाश करना सो कायनिसर्गाधिकरण ગાધિકારણ છે વસ્ત્ર-પાત્ર આદિને લાલ, પીળા આદિ રંગની સાથે તવો શોભા માટે તેના એક ભાગને બીજા વસ્ત્રોની સાથે તથા અનેક ૨ ગવાળા દેરાઓની સાથે જોડી દેવુ તે ઉપકરણુ-નગાધિકરણ છે (૪) નિનગધિકરણ-ત્યાગ કરો અને છોડી દેવું તેનું નામ નિસર્ગ છે નિસર્ગરૂપ અધિકરણનું નામ નિર્માધિકરણ છે અને તે ત્રણ પ્રકારના છે (१) यनिमा४ि२५ (२) पाइनिय४ि२], (3) भने भनानिसा४ि२८५ દારિક આદિ શરીરને અવિધિ પણે કરેલે ત્યાગ–આદિથી ઘાત કરીને ત્યાગ કર, અગ્નિમાં પડીને બળી મરવું, પાણીમાં ડૂબીને મરણ પામવું, ગળામા કમ નાખી પિતાની હત્યા કરી વગેરે લોકવિરૂદ્ધ અપઝ યુના કાણેથી પોતાના શરીરને નાશ કરે, તે કાયનિમર્ઝાધિકણ છેલ વચનને માઠી પ્રવૃત્તિ કરવી, विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका गतिरोपलक्षणमा योगमात्रप्रत्ययत्वात् । गच्छत्तस्तिष्ठतो चा कपाय- रहितजीवस्य त्रिसमयस्थितिको न्यो भवति । अपायो द्विविधा-वीतराग. सरागय । तत्र वीतरागविविध.-उपशान्तमोह , क्षीणमोह, केवली च । तर क्षीणमोह-केवलिनौ सयोन्मूलितपातिकर्मराशिौ । सरागस्तु-संज्वलन पायवानपि यः खल्वविधमानोदय मोऽपाय एव । आगमकी विधि के अनुसार जो गमन होता है वह ईर्या है, यह ईया ही जिस कर्म के भागमन का मार्ग है वह ईयापय कर्म है । ईयापध कर्म क आन मे जो ईर्या को कारण रूप से कहा है वह सिर्फ उपलक्षण मात्र है, अर्थात् ईयापथ आश्व केवल योग से ही होता है कपाय से नहीं। वह योगी चाह चल रहा हो चाहे बैठा हो, उमके तीन समय की स्थितिवाला ईयापथ आस्रव ही हागा साम्परायिक आत्रव नहीं, और उसा का बन्ध होगा। अपायी-जिनक कषाय का उदय नहीं है ऐसे जीव दो प्रकार के होते हैं- एक सरागा और दूसरे वीतरागो। उपशा तमोगुणस्थानवाल, क्षीणमाहगुणस्थानवाले और कवली, ये तान जीव सर्वथा झपाय से रहित है, क्यो कि कपाय का उदय १० वे गुणस्थान तक ही होता है, आगे के गुणस्थानों में नहीं। सरागी जोव यद्यपि सज्वलनकपाययुक्त भी होते हैं फिर भी जिनके इसका उदय नहीं है वे जीव भी उनके उदयाभावको अपेक्षा कपायरहित ही माने गये है। આગમની વિધિ પ્રમાણે જે ગમન થાય છે તે ઈર્યા છે તે છે જે કર્મને આગમનને માર્ગ છે તે ઈર્યાપ કર્મ છે ઈર્યાપથ કર્મના આવવામા જે ઈર્થીને કારણરૂપ કહેલ તે કેવળ ઉપલક્ષણ માત્ર છે, અર્થાત ઈર્યાપથ આવ કેવળ રોગ માત્રથી જ થય છે, ક્યાયથી નહિ, તે ચેગી ઈચ્છા મુજબ ચાલે અથવા તે બેઠા રહે તે પણ તેને ત્રણ સમયની સ્થિતિવાળે ઈર્યાપથ આસવ લાગશે જ, પણ ચામ્પાયિક આસવ લાગશે નહિ અને તેને બધ થશે અષાયી-જેને કપાયનો ઉદય નથી એવા બે પ્રકાર હોય છે (૧) એક સગગી અને (૨) બીજે વીતરાગી ઉપશાન્તાહ ગુણગાનવાળા, ક્ષીણમેહ ગુણસ્થાનવાળા અને કેવલી, એ ત્રણ જ સર્વથા કપાયથી રહિત છે કારણ કે કષાયને ઉદય દસમા ગુણસ્થાન સુધી જ હોય છે પણ આગળના ગુણસ્થાનમા થતો નવી સરગી જીવ જે કે અસ્વલન કષાય યુક્ત પણ હોય છે તો પણ જેને તેના ઉદય નથી તે જીવ પણ તેના ઉદયા ભાવની અપેક્ષા કપાયરહિત જ માનવામાં આવેલ છે २८ विपाकश्रुते साम्परायिक कर्म ज्ञानावरणीया यष्टविधम् । "अपायजीवस्य इपियस्यैव कर्मण आयो भवति, न तु साम्परायिवस्ये "-ति यदुक्त, ता किं नाम र्यापथ कर्मेति ?, उच्यते-ईरणम र्या आगमानुसारिणी गति., सेव पथ मार्ग प्रवेशे तस्य कर्मणस्तदीर्यापथम्। । का ही ग्रहण किया गया है- मा, वचन, कायरूप योग का नहा । मन की, वचन की और काय की बाह्य दुष्प्रवृत्ति ही वहा गृहीत हुई है। निर्वर्तनाधिकरण में मन, वचन और काय के आकार का ग्रहण हुआ है, मन, वचन और काय की प्रवृत्ति का नहीं । जोवाधिकरण में मन वचन और कायम्प याग को जो आत्मा के प्रदेशों का परिस्प द रूप अतरग परिणाम है ग्रहण किया है । योग क्या है । इस विषय का खुलाशा पीछे किया जा चुका है। आठ प्रकार का जो ज्ञानावारणीय आदि कर्म है वही साम्परायिक कर्म है । " जो जीव कषाय से रहित है उनके ईर्यापथ कर्म का आस्रव होता है, साम्परायिक कर्म का नहा यह जो बात पहिले कही है सो ईर्यापथ कर्म क्या है इस प्रकार की जिज्ञासा का समाधान करने निमित्त टीकाकार कहते हैं कि-" ईर्या आगमानुसारिणी गति., सैव पन्था मार्ग प्रवेशे यस्य कर्मणः, तदीर्यापथम् " 2 નથી મનની વાનની અને કાયાની બાહ્ય માઠી પ્રવૃત્તિને ત્યા સ્વીકારવામા– ગ્રહણ કરવામાં આવી છે નિર્વત નાધિકરણમા મન, વચન અને કાયાના આકારને ગ્રહણ કરેલ છે મન, વચન અને કાયાની પ્રવૃત્તિનું ગ્રહણ નથી જીવાધિકરણમાં મન વચન અને કાયરૂપ બને જે આત્માના પ્રદેશોના હલન-ચલન અન્ડરગ પરિણામ છે તેનું ગ્રહણ કર્યું છે એગ એ શું છે? એ વિષયને ખુલાસો પાછળ કરી આપે છે આઠ પ્રકારના જે જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મ છે, તે સામ્પગયિક કમ છે જે જીવ કષાયથી રહિત છે તેને ઈર્યાપથ કર્મનો આગ્રહ थाय , મામ્પરાણિક કર્મને થતું નથી” એ વાત જે પ્રથમ કહી છે ને ઈર્યાપથ કર્મ શું છે? એ પ્રકારની જીજ્ઞાસાનું સમાધાન કરવા માટે ટીકાકાર કહે છે કે ईरण ईया आगमानुमारिणा गति , मैव पथा. मार्ग प्रवेगे यस्य कर्मण तीर्यापयम् ।
विपाकचन्द्रिका टीका अवतरणिका . सन्या कर्मक्षयो मोस इति कि । निर्जरा द्विविधा-विपाकना, अविपाकजा वा। विपाक-उदय । उदीरणा परिपाक । संमारसागरे परिपुवमानस्यात्मनः शुभाशुभस्य कर्मणो विपाकगलमाप्तस्य यथायथमुदयावलिकाम्रोतमि पति- तस्य फलोपभोगादुपजाते स्थितिक्षये या निवृत्तिः मा विपाकजा निर्जरा । यत्त धर्म-अप्राप्तविपासालम् औपक्रमिकक्रियाविशेषमाम दिनुदीर्ण बला- दुदीर्य-उदयालिफामनुपवेश्य वेधते पनसाम्रफल पारवत् सा त्वविपाकना निर्जरा। विपाको निर्जराया सारणम् । तपोऽपि निर्जराया कारण भवति । अतो द्विविधा निर्जरा भवति । आत्मा क प्रदशो से सबध का विच्छेद हाता है। निर्जरा और माक्ष मे यही अतर है सचित कमी का थोडा नाश होना निर्जरा है और उनका सर्व या विनाश होना मोक्ष है- विपाकना और अविपाकना के भेद से निर्जरा दो प्रकार की है। उन्य का नाम पिपाक और उदारणा का नाम अविपाक है। स्थिति विना पूरी किये ही कमी के फल देने का नाम उदीरणा है । संमार सागर मे अनादिकाल से गोते सानवाली आमा के साथ क्षीरनीर की तरह सनधित हुए शुभ और अशुभ कम का यथायोग्य रीति मे अपने समय पर प्राप्त फल के उपभाग स स्थिति क क्षय हो जान पर जो आत्मा से उनको निवृत्ति हो जाती है वह विपाकजा निर्जरा है । जिस कर्म का उदयकाल प्राप्त न हो उस कर्म का औप- क्रमिक किया विशप के प्रभार से उदय मे लाकर खपा देना इसका नाम अविपाकजा निर्जरा है । जैसे आम तथा पनस की ढाला मे लगा हुआ फल जो अपने समय पर पक પ્રદેશ ભાના ચાન્ડનો વિકેદ થાય છે નિજંગ અને મોક્ષમા એ જ ભિન્નતા રૂપ અતર છે-સચિત કર્મોને ઘેડ નાશ થશે તે નિર્જરા, અને તેને સયા નાશ થ તે મોક્ષ કે વિપાકજા અને અવિપાકજાના ભેદથી નિર્જરાના બે પ્રકાર માનવામાં આવે છે ઉદયનું નામ વિપાક અને ઉદીરણનું નામ અવિપાક છે સ્થિતિ વિના પૂરી કરેલા કર્મો જે ફળ આપે તેનુ નામ ઉદીરણા છે સામા અનાદિ કાળથી ગોથા ખાનાર આત્માની સાથે ક્ષીર-નીર–પ્રમાણે સબ ધમા આવેલા અથંભ કર્માને ચગ્ય રીત પ્રમાણે પિતાના સમય ઉપર પ્રાપ્ત ફળના ઉપભેગથી સ્થિતિનો ક્ષય થતા જે આત્માથી તેની નિવૃત્તિ થઈ જાય છે તે વિપાક નિર્જગ છે જે કર્મને ઉદયકાળ આવ્યું ન હોય તે કર્મને ઓપક્રમિક ક્રિયા વિશેષના પ્રભાવથી ઉદયમાં લાવીને ખપાવી દેવું તેનુ નામ અવિપાકજા નિર્જરા છે જેવી રીતે આવ્યા તથા પનામની ડાળીમાં લાગેલ સ સાર શુભ અને विपाकश्रुते साम्परायिकेर्यापथकर्मबन्धा नियमेन प्रतिविशिष्टा एव भवन्तीन्युक्तम् । अथ तस्य साम्परायिकस्येर्यापथस्य च कर्मणः परिणाम. फलं च विपाक इत्युच्यते, स च-उदयो वेदना चेत्युभयरूपः । तर-उदय: उदयावलिकाप्रवेशः, वेदनारसानुभव' । तत् कर्म पीडानुग्रहावात्मनः प्रदाय भुक्तभक्तादिविकार वन्निवतते= निःसरति, अवस्थानहेत्वसद्भावात् । अत्रेदमुक्त भवति-विपाका कर्मणो निरा=आत्मपदेशेभ्य परिपतन भवति । देशतः कर्मक्षयो निरा, साम्परायिक और ईर्यापथ कर्म का वध जीयों के नियम स विशिष्ट हो होता है, अर्थात् साम्परायिक कर्म का वध कपायसहित जीवों के हा ने स उसमे स्थिति वध और अनुभागवध विशिष्ट होता है- तब फि ईर्यापथ भाषेत्र मे कपाय का सर्वथा अभाव होने से स्थिति और अनुभागनम नहीं होता, सिर्फ प्रकृति और प्रदशमय ही होता है। इन दोनों प्रकार के कर्मों का जो परिणाम एव फल है उस का नाम विपाक है, यह विपाक रदय और वेदना इस रूप से दो प्रकार का होता है। उदयानलि मे कर्मों का प्रवेश होना--स्थिति को पूरी करके फल देना-उदय है । रसानुभव का नाम वेदना है । उदय और वेदना अवस्थारूप विपाकगाला कम आत्मा को पीडा और अनुग्रहरूप फल देकर खाये हुए भोजन के विकृत परिपाक का तरह बाद मे झड जाता है-आत्मा से दूर हो जाता है, फिर वहा अपनी स्थिति पूरी हो जाने से ठहरता नहीं है । कहने का तात्पर्य यह है-विपाक से कर्मो की निर्जरा होती है-कमी का थोडा२ आशिफरूप સામ્પરાયિક અને ઇર્યાપથ ને બવ જીવને નિયમથી વિશિષ્ટ જ હોય છે અર્થાત-સામ્પરાયિક કર્મને બધ કષાયસહિત જીરાને હવાથી તેમાં સ્થિતિ બધ અને અનુભાગ ધ વિશિષ્ટ હોય છે ત્યારે કે ઈર્યાપથ આસવમા કષાયને સર્વથા અભાવ હોવાથી સ્થિતિ અને અનુભાગ બધ થતું નથી કેવલ પ્રકૃતિન ધ અને પ્રદેશગ ધ જ થાય છે આ બન્ને પ્રકારના કર્મોનું જે પરિણામ-ફળ છે તેનું નામ વિપાક છે એ વિપાક ઉદય અને વેદના એ પ્રમાણે બે પ્રકાર છે ઉદયાવલિમા કર્મો પ્રવેશ થઈને સ્થિતિને પૂરી કરીને ફળ આપે છે તે ઉદય છે રમાનુભવનું નામ વેદના છે ઉદય અને વેદના અવસ્થારૂપ વિપાકવાળા કર્મ આત્માને પીડા અને અનુગ્રહરૂપ ફળ આપીને ખાધેલા ખેરાકના વિકૃત પરિપાક ની પેઠે પછીથી છુટી જાય છે અર્થાત્ આત્માથી દૂર થઈ જાય છે ફરીને ત્યાં પિતાની સ્થિતિ પૂરી થવાથી સ્થિરતા કરતા નથી કહેવાનો આશય એ છે કે – વિપાકથી કર્મોની નિર્જરા થાય છે-કર્મોને થોડા-થોડા અશરૂપથી આત્માના विपाकचद्रिका टीका अवतरणिका ३३ द्वादगांवोन तपप्ता परीपहजयेन वा जातो विपासा, स नियमेन बुद्धिपूर्वको पवति, स कुगलमूर इत्युच्यते । अयमात्मन कल्याणकारको विपार' । अय हि यदा सम्लगम क्षयलक्षणो भवति, तदा मोक्षस्य साक्षात्कारण भवति । । है . पे प्रेग्नि हो जा कमी की निर्जग कग्न में प्रति करता है, वह परिणाम विपाक, बुद्धिपूर्व है, क्या कि " बुद्धि पूवा यस्य स बुद्धिपूर्व निम विपाक के पहिले " कमो की मैं निजग कह " इस प्रकार की बुद्धि हानी है वह बुद्धिपूर्ण माना गया है । इसी का नाम दूसरा शमूर । इस प्रकार की बुद्धि जिम परिणाम के पूर्व मे नहीं हो, वह अनुद्धिपूर्व परिणाम है। यह अशुद्धिर्य परिणाम नानावग्णीय आदि कमो का जो अपनेर आमिक गुणों का आवरण ग्नम्प फल है, जब वह अपन समय पर नरक, तियञ्च, मनुष्य और व पयाय में परिपक होकर उदय में आता है तब वह अपनी स्थिति के पूर्ण होन मे अवस्या निरित हो जाता है। यहो अवुद्धिपूर्वक विपाक है, क्यों कि यह विपाक- रूप कर्म का निर्जग बुद्धिपूर्वक नहीं हुई है रितु अपने समयानुसार ही हुई है, मत यह आमा का हिनविधायक नहीं है, प्रत्युत संसारानुनी ही है। जा फर्म का विपाक १२ प्रकार के तप क आगधन स अथवा २२ प्रकार के परीपहा क नीतन से होता है वह नियम से बुद्धिपूर्वक हा होता है, उममे हो आमा का कल्याण होता है, और यही जिस . " નિગ કર આ પ્રાગ્ની બુદ્ધિથી પ્રેરિત થઈને જે કર્મોની નિર્જરા કરવામા प्रवृत्ति ४२ ते परिणाम-विा भुद्धि sty : "बुद्धि पूना यस्य स बुद्धिपूर्व" જે વિપાકના પહેલા જ કર્મોની નિર્જરા ૮૩ આ પ્રકારની બુદ્ધિ થાય છે, તે બુદ્ધિપૂર્વ માનવામાં આવે છે આનું બીજુ નામ કુશલમૂલ કે આ પ્રકારની બુદ્ધિ જે પરિણામના પૂર્વમાં નથી થઈ તે અબુદ્ધિપૂર્વ પરિણામ છે આ અબુદ્ધિપૂર્વ પરિણામ જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મોનું, જે આપણા આત્મિક ગુણેને આવરણ કરવા રૂપ ફળ છે તે જ્યારે પિતાના સમય ઉપર નરક, તિર્થ, મનુષ્ય અને દેવ પર્યાયમાં પરિપકવ થઈને ઉદય આવે છે ત્યારે તે પિતાની સ્થિતિ પૂરી થતા અવશ્ય નિરિત થઇ જાય છે--અરી જાય છે, તે અબુપૂિર્વ વિપાક કારણ કે એ-વિપાક રૂપ કર્મની નિર્જરા બુદ્ધિપૂર્વક નથી પરંતુ પોતાના સમય અનુસાર જ થઇ છે, તેથી તે આત્મહિત સાધક નથી પણ સારાનુબધી જ છે જે તેને વિપાટ બાર પ્રકારના તપની આરાધનાથી, અથવા બાવીસ પ્રકારના પબિહેને છાવાથી થાય છે તે બુદ્ધિપૂર્વક હેય છે, તેવી આત્માનું કલ્યાણ થાય છે my . विपाकश्रुते निर्जरा कर्मणः परिणामः, अतः साऽपि विपाक इति व्यपदिश्यते । तदभिमायेणाऽपि विपाकम्य द्वैविध्यमुच्यते, तद्यथा-विपाकोद्विविध:-अधुद्धि पूर्वः १, कुशलमूलच २। तत्रावुद्धिपूर्वः क पदार्थः?, इत्युच्यते-द्धिः पूर्वा यम्य स बुद्धिपूर्वः, 'कर्म शाटयामि' इत्येवरूपा बुद्धिः प्रथम यस्य स बुद्धिपूर्व, न बुद्धिपूर्वोऽवुद्धिपूर्वः । ज्ञानावरणीयादिकमणो यदावरणादिरूपं फल तस्मिन् नरकतियह मनुष्यदेवेषु विपच्यमानेऽनुभूयमाने सति यस्तस्य कर्मणो निर्जरण रूपो विपाक. स भवत्यचुद्धिपूर्वक' । अय ससारानुमन्त्री विपाक' । यस्तु कर टूट पडता है, उसके स्थानापन्न विषाकजा निर्जरा है । इस से आत्मा का कुछ भा हित नहीं होता है। जो फल कि जिसका विपाक काल प्राम नहीं हुआ है, टाली से तोट- कर पाल में रख दिया जाता है, वह समय के पहिले भी पक जाता है, इसके स्थानापन अविपाकजा निर्जरा है, यह तपश्चर्या आदि द्वारा साम्य हुआ करती है, और इसी से आत्म- क्ल्याण का मार्ग हाथ लगता ह। जिस प्रकार विपाक निर्जरा का कारण होता है, उसी प्रकार तप भी निर्जरा का कारण होता है । इस प्रकार निर्जरा दो प्रकार होती है । कर्म का परिणाम निर्जरा है । इस अपेक्षा निर्जरा भी विपाक है, ऐसा व्यपदेश होता है। इस अभिप्राय से भी विपाक अवुद्धिपूर्व और कुशलमूल के भेद से दो प्रकार का माना गया है। 'कर्मशाट्यामि "मैं कर्मों की निर्जरा करूँ' इस प्रकार की बुद्धि - ફળ તે પિતાના સમય પર પાકીને ટુટી જાય છે તેને સ્થાનાપન્ન વિપાક નિર્જરા છે તેનાથી આત્માનું કેઈ પ્રકારે હિત થતુ નથી જે ફળ તેને વિપાકકાલ પ્રાપ્ત નથી થશે અને ડાલી ઉપરથી તાડીને તેને ઘાસમા રાખવામાં આવે છે તે સમય પહેલા પણ પાકી જાય છે, તેને સ્થાનાપન્ન અવિપાક નિર્જરા છે તે તપ થર્યો આદિ દ્વારા સાધ્ય થયા કરે છે અને તે વડે કરીને આત્મ-કલ્યાણને માર્ગ હાથમાં આવે છે જેવી રીતે વિપાક એ નિર્જરાનુ કારણ હોય છે તે પ્રમાણે તપ પણ નિર્જગનું કારણ થાય છે આ પ્રમાણે નિર્જરા બે પ્રકારે છે નું જે પરિણામ તે નિર્જરા છે એ અપેક્ષા નિર્જરા પણ વિપાક છે, એવો વ્યપદેશ થાય છે એ અભિપ્રાયથી પણ વિ પાક અબુદ્ધિપૂર્વ અને કલમૂલના ભેદથી બે પ્રકારનું માનવામા આવે છે कम शान्यामि . હું કર્મોની विपाकचन्द्रिका टाका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन ३५ मुमविपाकाव्यश्च । तर प्रथमश्रुतस्कन्चे दशाध्ययनानि सन्ति, तत्र मथमा- ययनं वर्णयनिदमाघ मूत्रमाह-" तेण कालेण" इत्यादि । ॥ मूलम्-मू ॥ तेण कालेण तेण समएण चपा णामं णयरी होत्या । चण्णओ। तत्यण चपाए णयरीए यहिया उत्तरपुरन्धिमे दिसीभाए पुण्णभद्दे चेइए होत्या। वणो । तेण कालेणं तेण समरण समणस्स भगवओ महावीरस्स अतेनामी अन्नमुहम्मे णाम अणगारे जाडसपण्णे कुलसपण्णे, वण्णभो, चउद- सपुन्वी चउनाणोवगए पंचहि अणगारमाहिं सद्धिं संपरिखुढे पुवाणुपुचि चरमाणे जाव जेणेव पुण्णभने चेहए अहापडिरूवं जाव विहरइ । परिसा निग्गया। धम्म सोचा निसम्म जामेव दिसि पाउन्भूया तामेन दिसि पडिगया ॥१॥ मू० ॥ ॥ टीका-मू.१॥ तेण कालेण तेण समएण ' तस्मिन् काले सामान्येऽवसर्पिणीलक्षणे चतुर्थारके इत्यर्थ , तस्मिन् समये विशिष्टे तदेकदेशभूते हीयमानलक्षणे इत्यर्थ । मूने सप्तम्यर्थे तृतीया। चम्पा नाम नगरी ' होत्था ' आसीत् । प्रथम विभाग में दश अध्ययन हैं, उनमे से प्रथम अ ययन का वर्णन करते हुए सूत्रकार इस आदि सूर का कथन करते है- " तेण कालेण" इत्यादि। उस काल उस समय अर्थात् अवसर्पिणी काल के चौथे आरे मे चम्पा नामको एक नगरी थी। भूतकालिक “ आसीत् " क्रियापद का प्रयोग इस बात को लक्ष्य में लेकर किया गया है कि जिस प्रकार वह चपा नगरी चौधे आरे मे ऋद्धि आदि से તેમાથી પ્રથમ અધ્યયનનું વર્ણન કરતા સૂત્રકાર આ પ્રથમ સૂત્રનું કથન કરે છે– " तेण कालेण' त्याहि। તે કાલને સમય અર્થાત–અવસર્પિણી કાળના ચોથા આરાને વિષે ચપ્પા નામની એક નગરી હતી, ભૂત કાલિક સાહીત્ ક્રિયાપદને પ્રગ એ વાતનું લક્ષ્ય રાખીને કરેલો છે કે જે પ્રમાણે તે ચ પાનગરી ચોથા આરામા ઋદ્ધિ આદિથી સંપન્ન હતી તેવી સુધર્મા સ્વામીના સમયમાં રહી ન હતી ચ પા ३४ विपाकश्रुत एपरिधनिर्जरारूपस्य विपाकस्य मोक्ष प्रति साक्षात्कारणत्वमिति जैना- गमसिद्धान्त। विपाकस्प प्रतिपादक-योधक युतप्रवचन विपाकश्रुतम् । इदमेका दशमङ्गम् । इद च विपाकस्य शुभाशुभकर्म सम्बन्धित्वेन शुभाशुभकर्म फलभूत वेदनारूपं विषाक वर्णयितु प्रस्तुतम् । वेदनारूपो विपाका दुवमुखभेदेन द्विविधः। अतोऽस्य शास्त्रस्य द्वौ युतसन्यौ भवत --दुखविपाकाख्य., - समय समस्त कमी का क्षय स्वरूप होता है उस समय मुक्ति का साकारण होता है। इस प्रकार निर्जरारूप निपाक में मुक्ति के प्रति साक्षात्कारणता सिद्ध है। ऐसा जैन- सिद्धात का कथन है, इसमे कोई भी विराध नहीं है । इस विपाफ का प्रतिपादन करना हा इस शास्त्र का मुरय उद्देश है, इसलिये विपाक का प्रतिपादक होने से यह सूत्र भी “ विपाकश्रुत " इसी नाम से प्रसिद्ध काटि में आया है । उदय और वेदनारूप से विपाक दो प्रकार का पहिले वर्णित हुआ है, उनमें से इस शास्त्र में अशुभ और शुभ कमा के फलभूत वेदनारूप विपाक का कथन किया जायगा । यह वेदनारूप विपाक भी दु ख और सुख के भेद से दो प्रकार का है। इस लिये दुसविपाक और सुखविपाक इस नाम से यह शास्त्र दो विभागों में विभक्त हुआ है। અને તે જે સમય સમસ્ત કને ક્ષય સ્વરૂપ થાય છે તે સમય મુક્તિનું સાક્ષાત્કારણ થાય છે આ પ્રમાણે નિર્જરારૂપ વિપાક મુક્તિ તરફ સાક્ષાત કારણુતા સિદ્ધ છે એ પ્રમાણે જૈન સિદ્ધાન્ત કહે છે, તેમાં કઈ પ્રકારને વિરોધ નથી એ વિપાકનું પ્રતિપાદન કેવુ તે જ આ શાસ્ત્રને મુખ્ય ઉદ્દેશ છે એટલા માટે વિપાકનું પ્રતિપાદક હોવાથી આ સૂત્ર પણ विपाकश्रुत ? એ નામથી પ્રસિદ્ધ કેટીમાં આવ્યું છે, ઉદય અને વેદના પથી વિપાકના બે પ્રકાર પ્રથમ વર્ણવેલા છે તેમાથી આ શાસ્ત્રમાં અશુભ અને શુભ કર્મોના કુળભૂત વેદનારૂપ વિપાકનું વર્ણન અથવા કથા કહેવામાં આવશે એ વેદના૩૫ વિપાકના પણ દુખ અને સુખના ભેદથી બે પ્રકાર છે એટલા માટે દુખવિપાક અને સુખવિપાક એ નામથી આ શાસ્ત્ર બે વિભાગમાં વહેચાએલુ છે પ્રથમ વિભાગમાં દસ અધ્યયન છે विपाकचद्रिका टीका युत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ३५ मुमविपाकायश्च । तत्र प्रथमश्रुतस्कन्चे दशाध्ययनानि मन्ति, तर प्रथमा- ध्ययनं वर्णपन्निदमाय मूत्रमाह---" तेण कालेण" इत्यादि । ॥ मूल्म्-म् ॥ तेण कालेण तेण समण्ण चपा णाम णयग होत्था। वण्णो । तत्यण चपाए णयरीए रहिया उत्तरपुरन्थिमे दिसीभाए पुग्णभद्दे चेहए होन्था। वणो । तेण कारणं तेण समरण समणस्स भगवओ महावीरस्स अतेवामी अन्नसुहम्मे णाम अणगारे जाइसपण्णे कुलसपण्णे, वण्णभो, चउद- सपुची चउनाणोनगए पंचहि अणगारमाहिं सद्धिं सपरिवुढे पुव्वाणुपुब्धि चामाणे जा जेणेच पुण्णभदे चेडए अहापडिरूवं जाव विहरइ । परिसा निग्गया। धम्म सोना निसम्म जामेव दिसि पाउन्भूया तामे दिसि पटिगया ॥ १ ॥ मू० ।। ।। टीका-मू १॥ 'तेण कालेण तेण समएण' तस्मिन् काले सामान्येऽवसर्पिणीलक्षणे चतुर्थारके इत्यर्थ , तस्मिन् समये विशिष्टे तदेकदेशभूते हीयमानलक्षणे इत्यर्थ । मूत्रे सप्तम्यर्थे ततीया। चम्पा नाम नगरी — होत्था ' आसीत् । प्रथम विभाग में दश अध्ययन हैं, उनमे से प्रथम अ.ययन का वर्णन करते हुए सूत्रकार इस आदि सूर का कथन करते हैं- " तेण कालेण " इत्यादि । उस काल उस समय अर्थात अवसर्पिणी काल के चौथे आरे मे चम्पा नामको एक नगरी थी। भूतकालिक " आसीत् " क्रियापद का प्रयोग इस बात को लक्ष्य मे लेकर किया गया है कि जिस प्रकार वह चपा नगरी चौथे आरे मे सद्धि आदि से તેમાથી પ્રથમ અધ્યયનનું વર્ણન કરતા સૂત્રકાર આ પ્રથમ સૂત્રનું કથન કરે છે– " तेण कारेण' त्याहि। તે કાલને સમય અર્થાતુ-અવસર્પિણી કાળના ચેથા આરાને વિષે ચમ્યા नामनी मे नगरी ती, भूतानि आसीत् ' जियान प्रयोग को पातर्नु લક્ષ્ય રાખીને કરે છે કે જે પ્રમાણે તે ચપાનગરી ચોથા આરામાં અદ્ધિ આદિથી સંપન્ન હતી તેવી સુધર્મા સ્વામીના સમયમાં મહી ન હતી ચ પદ विपाकश्रुते यद्यप्पधुनाऽपि साऽस्ति, तथाप्यवसर्पिणीकालस्य हीयमानखान सुधर्मस्वामिन' समये सा वक्ष्यमाणवर्णकविशिष्टा नास्तीति कला ' आसीत् ' इति भूतकाल- विवक्षया निर्देशः। कीटशी सा नगरी -त्यत आह-यण्णमो' वर्णक:- अस्या वर्णनम्, स च-' रिद्धस्थिमियसमिद्धा, पमुइग्रजणजाणाया' इत्यादिरौप- पातिकमूनाद् विज्ञेय इत्यर्थः । तत्र ऋद्धस्तिमितसमृद्धा-रद्धा-नभःस्प- शिवहुलमासादयुक्ता बहुलज़नसकुला च, स्तिमिता स्वपरचक्रभयरहिता, समृद्धा-धनधान्यादिपूर्णा, (पदत्रयस्य कर्मधारयः) विभव विस्तीर्णा शान्तिसम्पन्ना चेत्यर्थः, 'प्रमुदितजनजानपदा' प्रमुदिता' प्रमोद प्राप्ताः, जनाः नागरिका जानपदा अशेषदेशवासिनो यस्या सा तथा, उतभूतवस्तुसौलभ्यात् प्रम - ऊचे . संपन्न थी वैसी सुधर्मा स्वामी के समय नहीं रही। चपा नगरी तो अब भी है, परतु पहिले जैसी नहीं है। इसका सविस्तर वर्णन औपपातिक सून मे है । ' ऊचे महल थे। और वह जनसरया से भरी हुई थी। 'स्तिमिता' जहा स्वचक परचक्क का भय नहीं था, समृद्धा' धन धान्य और विभव से परिपूर्ण थी। वहा का प्रत्येक जन आनद मे सदा मग्न रहता था दूसरे देशों से आये हुए मनुष्य वहा पर किसी भी वस्तु की अप्राप्तिजन्य कष्ट का अनुभव नहीं करते थे। वे भी सदा प्रफुल्लित चित्त रहते थे, कारण कि वहा पर जीवननिर्वाह की समस्त साधन सामग्री बहुत ही प्रचुर- रूप मे सुलभ थी। उस नगरी मे ऐसा कोई भी स्थान नहीं था जो जनसमुदाय से व्याप्त न रहता हो। नद्धा નગરી તે હાલમાં પણ છે પરંતુ પહેલા જેવી નથી તેનું સવિસ્તર વર્ણન પાતિક સૂત્રમાં છે ઉચા ઉચા મહેલ હતા અને તે નગરી મણ साथी भरपूर ती 'स्तिमिता न्या स्वय-परश्यना भय न त समृद्धा ધન્ય ધાન્ય અને વૈભવથી પરિપૂર્ણ હતી, ત્યાના દરેક માણસો આનદમાં મગ્ન રહેતા હતા, બીજા દેશમાંથી આવેલા માણસે આ નગરીમાં કોઈ પણ વસ્તુ વિના દુખ પામતા નહિ, અને તે પણ હંમેશા પ્રફુલ્લિત મનથી રહેતા હતા, કારણ કે અહિ જીવનનિર્વાહની તમામ સાધન-સામગ્રી વિશેષ પ્રમાણમાં બહુજ સુલભ હતી, આ નગરીમાં એવું કેઈ પણ સ્થાન ન હતુ કે જયાં માણસોની વક્તી ન હોય विपारुचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन -- दितनिग्विजनेत्यर्थः। तर खलु चम्पाया नगर्या हितस्या रायप्रेदेशे 'उत्तरपुरस्थिमे दिमामा' उत्तरपौरम्त्ये दिग्भागेशानकोणे, 'पुण्गभदे पूर्णभद्र-पूर्णभद्रनामक, 'चेहए' चैत्यम्यानम्, आसीत् । ' वणो ' वर्णक'= वर्णनम् , स च-चिराइए पुयपुरिसपण्गत्ते ' इत्यादिरौपपातिकमूत्रे द्रष्टव्य इत्यर्थः तत्र- चिराडा' चिरादिक-चिरकालिगम्, अत एव-'पुत्र्यपुरिसपण्णत्ते' पूर्वपुरुप- मतप्त-पूर्वपुरुपै. माचीनपुर प्रज्ञप्त-प्रथितम्, इद पहुकालतः प्रसिद्धमित्यर्थः तस्मिन काले तम्मिन् ममये श्रमणस्य भगवतो महापीरस्य अन्तेवासी शिष्यः । अजमुहम्मे णाम अणगारे ' आर्यसुधर्मा स्वामी नामानगारः विहरतीत्य- न्वय. । म कीदृश : याह- जाइसपण्ण' जातिसम्पन्नः-मुविशुद्धमावशयुक्तः, कुलसपण' कुळसम्पन्न -फुल-पैतृक पक्षस्तत्सम्पन्न', इत्यर्थः । ' वण्णआ' वर्गक' वर्णनम्, स चान्यत्रोक्त:- बलसंपण्णे, विणयसंपण्णे, . उत्तमपैठ कपक्षयुक्त , उस चपा नगरी क बाट ई-गान कानमे एक पूर्णभद्र नामका बहुत प्राचीन उद्यान था। इसका भी वर्णन औपपातिक मे " चिराइए पुनपुरिसपष्णत्ते" इयादि सूत्रद्वारा किया गया है, यह उद्यान चिरकाल का बना हुआ है। एक समय की बात है कि भगवान महावीर के शिष्य श्री आर्य सुधमा स्वामी अनगार उसी अवसर्पिणी काल के उसी चौथे आरे मे तीर्थंकरों की परंपरा से विहार करते हुए उस उद्यान मे अपने ५०० शिष्यों सहित पारे । वह कैसे ये सो कहते है-जातिसंपन्न- जिनका मातृपक्ष विशुद्ध था, कुलसपन्न-जिनका पितृपक्ष निर्मल था । शास्त्रों में इनका इस प्रकार आता है--- " वलसपण्णे, विणयसंपण्णे, लायवसपण्णे, ओयसी वर्णन . ઉદ્યાન બહું લાખ આ ચ પાનગરીની બહાર ઈશાન કોણમાં એક પૂર્ણભદ્ર નામનો બહુજ प्रागन जाय ना, तनु पनि पाय मोपपति सूत्रमा 'चिराइए पुथ्वपुरिम पण्णते ઇત્યાદિ સૂત્ર વડે કર્યું છે અમને બનેલા છેએક સમયની વાત ભગવાન મહાવીરના શિષ્ય શ્રી આર્ય સુધર્મા સ્વામી તે અવસર્પિણી કાલની તે ચોથા આરામાં તીર્થકરોની પર પરાથી વિહાર કરતા તે ઉદ્યાન-બગીચામાં પિતાના પાચસો ૫૦૦ શિષ્ય સહિત પધાર્યા છે તે કેવા હતા તે કહે છે –જાતિમ પન્ન–જેનું માતૃપક્ષ વિશુદ્ધ હતુ, કુલમ પન્ન-જેનું પિતૃપક્ષે નિર્મલ હતુ શાસ્ત્રોમાં તેનું વર્ણન આ પ્રમાણે ३८ विषाकश्रुन . लाघवसपण्णे, ओयसी, तेयमी, वयसी, जससी जियकोहमाणमायाोहे, जीवियासा मरणभयविपमुझे इत्यादि । अस्य व्याख्या-चलसम्पन: लाघवसम्पन्न: लाघव द्रव्यत' म्वल्पोपधिसम्, भावतो गौरवयनिवारण तत्सम्पन्न', ओजस्वी = ओज'-तपामभृतिप्रभावात् समुत्थतेजः तद्वान. तेजस्वी - तेजोलेश्यादिमान्, वचस्वी-बच.-आदेय वचनं, सकलमाणिगणहितसम्पादक निरवयवचन, तद्वाम् इत्यर्थः, यशस्वी, जितक्रोधमानमायालोमा क्रोधादिकपाय विजयीत्यर्थः, जीवि- तेयसी, वयसी जससी, जियोहमाणमायालरोहे जीवियासामरणभय विप्पमुके" इत्यादि, वे आर्य सुधर्मा स्वामी आगार बलयुक्त, विनयसपन्न तथा लाघरगुणनिशिष्ट थे । द्रव्य और भाव की अपेक्षा लाघव दो प्रकार का होता है, अत्यत अल्प पधि रखना ये द्र य की अपक्षा लाघव गुण है तीन गौरवो स रहित हाना भाव का अपेक्षा लाघव गुण है। तपश्चर्या आदि के प्रभाव स जा तेज प्रकट होता है वह ओज, तथा तजोलेश्या स उद्भूत शार रिक चमक तेज कहलाती है, श्री सुधर्मा स्वामी इन दानों से समवित थे-आजस्वी थे और तेजस्वी भी थे। वे वचस्यी थे-उनक वचनों के प्रति समस्त प्राणियों के हृदय मे स्नेह था, क्यों कि उनके उन वचनों से सदा हित होता था, कभी वे सावध वचन नहीं बालते थे । वचनों में सावधता क्षायचतुष्टय के सद्भाव स ही आती है, वे मुनिराज कोध, मान, माया और लाभ के सर्वथा विजयो थे । उन्हे न जीवन से मोह था और - भाव- परस पगे विणयस पणे लाघाप पण्णे ओय सी तेय सी वय सी जस सी जिय कोहमागमायालाहे जीयियामामरणभयविप्पमुक त्याहि ते मार्य सुधर्मा पाभी मार બલયુક્ત, વિનયમ પન્ન તથા લાઘવગુણવિશિષ્ટ હતા, દ્રવ્ય અને ભાવની અપેક્ષા લાઘવ બે પ્રકારનુ છે, બહુજ થેડી ઉપવિ-ઉપકરણ રાખવુ તે દ્રવ્યની અપેક્ષા લાઘવ ગુણ છે ત્રણ ગોરવથી રહિત થવુ તે ભાવની અપેક્ષા લાઘવ ગુણ છે, તપશ્ચર્યા આદિમા પ્રભાવથી જે તેજ પ્રગટ થાય છે, તે એજ, તથા તેજલેશ્યાથી ઉત્પન્ન શારીરિક પ્રકાશ તે તેજ કહેવાય છે શ્રી સુધર્મા સ્વામી એ બન્નેથી સમન્વિત હતા એટલે એજસ્વી અને તેજસ્વી હતા, વચસ્વી હતા, તેમના વચને પર તમામ પ્રાણીઓના હદયમા સ્નેહ હતો કારણકે તેમનાથી સૌનું સદા હિત થતુ હતુ, કોઈ પણ વખત તેઓ સાવઘ વચન બોલતા નહિ વચનેમા સાવના કષાયચતુષ્ટયના અભાવથી જ આવે છે તે મુનિરાજે ક્રોધ, માન માયા અને લોભને સર્વથા જીતી લીધા હતા તેમને જીવન ઉપર મેહ કે મરણ પ્રતિ ભય विपार चन्द्रिका टीका ध्रुत० १ अय० १ मंगापुन ३९ तानापरणभपनिमुक्त , इत्यादि । पुनस्तद्वर्णनमाह-'चऽदयपु ॥ चतुर्दशपूर्वी- चतुर्दगपूर्वधारी, 'चाणावगा' नानोपगत 'च गणागा' नानोपगत = केवलयनितमन्यादिचतुर्नान वान् , पञ्चभिरनगारगतै मा सपरित , पुनरागुपुश्चि' पूर्वानुपूर्व्या-तीर्थरोक्त परम्परया, 'नग्माणे' चरन विहरन 'जा' यावत्-ग्रामानुगाम दानित्यर्थः, पर पूर्णभद्र चेय तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य 'महापडिन्य' यथामतिरूप-मायु फ्ल्प्यम् अवग्रहमानाम् , 'जा' यावत् यावच्छ देन - 'भवटा मयमेन तपमा चात्मान भावयन' इत्यर्थम्य संग्रह , विहरति । 'परिसा निग्गया' परिपनिर्गता श्री मृधर्मम्बामिन वन्दितु संस्था अब णार्य च परिषद्-गृन्दरूपेण जनसह तिर्नगरान्निर्गता=नि.मृता पश्चविधाभिगमपुर- न मग्ण स भय हो, जापन और मरण के प्रति उनक हृदय मे सना सममान था । न वे जापिताशसी थ और न मग्णागसी ह।। ये ग्यारह अग और चौदह पूर्व के धारी, तथा मविज्ञान, श्रुतनान, अवधिनान और मन पर्ययज्ञान, इन चार ज्ञाना म सुशामित थे । उम उद्यान में पधार कर मुनिकल्प के अनुसार अवग्रह-आना लेकर उतर और तप सयम से अपनी आ मा का भावित करते हुए विचरन लग। चपानगरी के निवा- सियों को ज्या ही सुधर्मा स्वामी के उम उद्यान मे आन की ग्वनर मिली कि इतने ही जनपरिपद् उनका वदना और उनसे घम श्रवण करन के लिये बडा उभंग स अपनर स्थान से प्रस्थान कर उस उद्यान मे पाच प्रकार के अभिगमपूर्वक एकत्रित हुई। ન હતું જીવન અને મરણ પ્રતિ તેમના હૃદયમાં હમેશા સમભાવ હતા તે જીવિતાની ન હતા અને મણુશસી પણ ન હતા તે અગિયાર અગ અને ચોદ પૂર્વેના જ્ઞાન ધરાવનાર, તથા મતિજ્ઞાન, ચુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન અને મન- પર્યયજ્ઞાન, એ ચાર જ્ઞાનેથી સુશોભિત હતા તે ઉદ્યાનમા પધારીને મુનિ ૫ અનુસાર અપગ્રહ-આજ્ઞા લઈને ઉતર્યા અને તપ સયમથી પિતાને આ તમને ભાવિત કરતા થકા વિચવા લાગ્યા નગરીના નિવાસી જનેને “ સુવર્મા સ્વામી આ ઉદ્યાનમાં પધાર્યા છે તેવા ખબર भल्या सेवामा परिष-भासाता समु य भने वन भर वर्भ माMAIL માટે બહુજ ઉમગથી પિતાના સ્થાનથી પ્રયાણ કરીને તે ઉદ્યાનમાં પાંચ પ્રકારના या- विपाश्रुते स्सर तन समागता । एवमत्र योजना-धर्मः कथितः तेन मुधर्मस्वामिना धर्म उपदिष्टः । धर्म श्रुत्वा निशम्य यम्या एवं दिशः परिपत् प्रादुर्भूता-आगना तामेव दिश प्रतिगता। सुधर्मास्वामी ने आई हुई उस परिपद् को धर्मदेशना दो, धर्म सुनकर परिषद्जन अपनेर स्थान पर गये ॥१॥ भावार्थ- अवसर्पिणी काल के चतुर्थ आरे मे चपा नाम की एक नगरी थी, जो अपनी अनुपम काात और प्रभाव स प्रसिद्ध थी, जिस मे आकाशतलचुम्बो बडेर सु दर महल और मकान बने थे । जहाँ की जनता हरएक प्रकार से मपन्न और सुखो थी। शाति का जहा एकछत्र राज्य छाया हुवा था । जिस मे ऐमा काई सा भा स्थान नहीं था जो निर्जन हो । हरतरह से यह नगरी सुखी और लक्ष्मी से हरी भरी थी । इसके बाहर ईशान कोण मे एक बहुन प्राचान पूर्णभद्र नामका मनोटर उद्यान था, जा देखने वालों के मन को अपनी आर बलात् आकृष्ट कर लेता था। जहा यह सतुओं का निवास जनता को सब प्रकारसे सुखित और शाति प्रान करता रहता। एक समय का बात है कि-प्रामानुग्राम निहार करते हुए उस समय श्री सुधमा स्वामी अनेक गुण गणोसे मण्डित, शात, दात और चतुर्दशपूर्वके धारी थे, उस उद्यान में अपन ५०० शिष्यो અભિગમ પૂર્વક એકત્ર થઈ સુધી સ્વામીએ આવેલી આ વરને ધર્મદેશના આપી ધર્મ સાભળીને તે વર પિતા-પિતાના સ્થાને ગઈ ૧ ભાવાર્થ—અવસર્પિણી કાલના ચોથા આરામ ચપા નામની એક નગરી હતી, જે પોતાની અનુપમ કાતિ અને પ્રભાવથી તે પ્રસિદ્ધ હતી જેમાં આકાશને સ્પર્શ કરતા હોય તેવા મોટા મોટા સુન્દર મહેલ અને મકાન બનેલા હતા ત્યાની જનતા તમામ પ્રકારથી સંપન્ન અને સુખી હતી શાતિનું ન્યા એકછત્ર રાજ્ય હતુ જેમા માણસ- વસ્તી વિનાનું કોઈ પણ સ્થાન ખાલી’ન હતુ તમામ પ્રકારથી આ નગરી સુખી અને લક્ષમાંથી હરી ભરી હતી તે નગરની બહાર ઈશાન કેણમાં એક બહુજ પ્રાચીન પૂર્ણભદ્ર નામને મનહર ઉધાન-બગીચે હતા, જે બગીચે જોનાર માણસના મનને પિતાના તરફ આકર્ષણ કરતો હતો જ્યા છ ઋતુઓ નગરની પ્રજાને સર્વ પ્રકારે સુખ અને શાંતિ આપતી હતી એક સમયની વાત છે કે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા તે સમયે શ્રી સુધર્મા સ્વામી અનેક ગુણ-ગણેથી શેલતા, શાત, દાત, અને ચૌદ પૂર્વના ધારણ કરનાર "11 विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अय०१ मृगापुत्र ४१ मृलम् --मृ० २ तेण कालेण तेण ममग्ण अन्नमुहम्मम्म अंतेवामी अननन् णाम अणगारे सत्तम्सेहे जहा गोयममापी तग नाव झाणकोटोवगए विहरड । तण्ण अनज णाम प्रणगारे जायसड्ढे जाव जेणेव जनमुहम्मे अणगारे तेणेव उपागए, तिरबुत्तो आयाहिणपयाहिण करेड, करिता बदड, णममा वंदिता णममिता जार पनवासः। एवं वयामी-जड ण भते ! समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण दसमस्स अगस्म पण्डावागरणाण अयमहे पणते, पकारसमस्त ण भते । अगस्स वित्रागम्यम्म समणेणं जाव सपत्तेण के अहे पण्णूने ? । तपण जनमुहम्म अणगारे जंजू अणगार एवं वयामी-एवं खलु जम्मू । समणेण जाव सपत्तेणं एकारममस्स अगस्म विवागसुयस्स दो सुयक्रसधा पण्णत्ता, मंजहा-दुविवागा य मुहविवागा य || मू० २ ॥ । टीका-मू. २ ॥ 'तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये आर्य सुधर्मणः- - सहित पधारे । नगरनिवासियों का ज्याही इस उद्यान मे सुधमा स्वामी के पधारनेको खबर पडी त्याही नगरानन सब के सन उनके बदन दर्शन एव उनमे धर्म श्रवण करन के निमित्त बढी हा उत्कटा से वहा पर आये, सुधमा स्वामीन धर्मका उपदेश दिया। उपदेश सुनकर वे सब अपने अपन स्थान गय । ० १ ॥ "तेण कालेण " इयादि- उसा काल में और उसी समय में आर्य सुधर्मा स्वामी के शिष्य श्री जम्बूस्वामी તેઓ તે ઉધાનમા પોતાના પાચસો શિષ્ય મહિત પધાર્યા નગર નિવાસીઓને જે વખતે આ ઉદ્યાનમા સુધર્મા સ્વામી પધાર્યા છે તે ખબર થઈ તેજ વખતે નગરીના તમામ માણસે તેમને વદન દર્શન અને તેમના પાસેથી ધર્મરાવણ કરવાના નિમિત્તથી બહુજ ઉત્કંઠાથી ત્યાં ગયા, સુધર્મા સ્વામીએ ધર્મ ઉપદેશે આપે, ઉપદેશ સાંભળી તે સૌ પોતપોતાના સ્થાન પર ગયા ! સૂત્ર ૧૫ तेण कालेण' इत्याहि- તે કાલમા અને તે સમયમાં આર્ય સુધર્મા સ્વામીના શિષ્ય શ્રી જખ્ખ સ્વામી ४० विपाकश्रुते स्तर तत्र समागता । एवमन योजना-धर्मः कथितः तेन मुधर्मस्वामिना धर्म उपदिष्टः। धर्म श्रुत्वा निगम्य यम्या एवं दिशा परिपन् प्रादुर्भूता-आगता तामेव दिश प्रतिगता। ॥ 7 । - सुधर्मास्वामी ने आई हुई उस परिषद् को धर्मदेशना दी, धर्म सुनकर परिपद्जन अपने २ स्थान पर गये ॥१॥ भावार्थ- अवसर्पिणी काल के चतुर्थ आरे मे चपा नाम की एक नगरी थी, जो अपनी अनुपम काात और प्रभाव स प्रसिद्ध थी, जिस मे आकागतलचुम्बी बडे २ मु दर महल और मकान बने थे । जहा की जनता हरएक प्रकार में मपन्न और सुखो थी। शाति का जहा एकछत्र राज्य आया हुवा था । जिस मे ऐमा काई सा भा स्थान नहीं था जो निर्जन हो । हरतरह से यह नगरी सुखी और लक्ष्मी से हरी भरी थी । इसके वाहर ईशान कोण मे एक बहुत प्राचान पूर्णभद्र नामका मनोहर उद्यान था, जा देखने वालों के मन को अपनी ओर बलात् आकृष्ट कर लेता था। जहा छह सतुओं का निवास जनता को सब प्रकारसे सुखित और शाति प्रान करता रहता। एक समय की बात है कि-ग्रामानुपाम विहार करते हुए उस समय श्री सुधमा स्वामी अनेक गुण गणोंसे मण्डित, शात, दात और चतुर्दशपूर्वके धारी थे, उस उद्यान में अपने ५०० शिष्यो અભિગમ પૂર્વક એકત્ર થઈ સુધર્મા આમીએ આવેલી આ રિવને ધર્મદેશના આપી ધર્મ સાભળીને તે વર પિતા-પિતાને સ્થાને ગઈ ૧ ભાવાર્થ—અવસર્પિણી કાલના ચોથા આરામ ચ પ નામની એક નગરી હતી. જે પોતાની અનુપમ કાતિ અને પ્રભાવથી તે પ્રસિદ્ધ હતી જેમા આકાશને પર્શ કરતા હોય તેવા મોટા મોટા સુન્દર મહેલ અને મકાન બનેલા હતા ત્યાની જનતા તમામ પ્રકારથી સંપન્ન અને સુખી હતી શાતિનું જય. એકછત્ર રાજ્ય હતુ જેમા માણસ-વસ્તી વિનાનું કઈ પણ સ્થાન ખાલી ન હતુ તમામ પ્રકારથી આ નગરી સુખી અને લક્ષ્મીથી હરી ભરી હતી તે નગરીની બહાર ઈશાન કેણમા એક બહુજ પ્રાચીન પૂર્ણભદ્ર નામને મનહર ઉદ્યાન-બગીચા હતો, જે બગીચે જનાર માણસના મનને પિતાના તરફ આકર્ષણ કરતા હતા. જ્યાં છે અતુઓ નગરીની પ્રજાને સર્વ પ્રકારે સુખ અને શાંતિ આપતી હતી એક સમયની વાત છે કે ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા તે સમયે થી સુધર્મા સ્વામી અનેક ગુણ-ગણેથી શમતા, શાત, દાત, અને ચૌદ પૂર્વના ધારણ કરનાર विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ३ लक्षणोपेताः) यम्य सस्थानस्य तन समचतुरस्त्र-तुल्यारोहपरिणाह, तन सम्यानम् =आकारविशेप इनि समचतुरस्रसस्थान तेन सस्थित समचतुरस्त्रसंस्थान- सस्थितः । तथा नजभनारानसहनना नाराचम् उभयतो मर्कटबन्ध', मपभः- तदुपरि वेष्टनपट्टाफतिकोऽस्थिविशेपः, पत्र-कीलिकास्थि उपयमस्थि दृढीकर्तु तद्वेधक्मस्थि, तेपासमार , तदरूप संहननम् अस्या बन्नविशेपो यम्य स वनपभ- नाराचसहनन । कनकपुलकनिकपपमगीर' कनकस्य-सुवर्णम्य, पुलकखण्ड तस्य निरुप. शाणनिघृष्टरेग्या, 'पम' शदेन पद्मफिन्जल्क गृह्यने, पद्म पद्मकिन्जल्क च तद्वद् गौर' इति । यद्वा-कनकम्य-सुवर्णस्य पुलक-मारो वर्णातिशयस्तत्मधानो छ सस्थानों में स यह प्रथम सस्थान है। वज्रर्षभनाराचमहनन से वे युक्त थे। आजू बाजू दोनो आर मर्कट वध का नाम नाराच, उसके ऊपर वटनपटककी आकृति जैसी जा हड्डो विशेप है वह ऋषभ, दाना हड्डियों का दृढ करन के लिये कोल जैमी हड्डी का नाम वज्र है। इस स हनन में वन क हाड, वज्र के वेठन और वन की कीलिया होता है । यह सर स उत्तम प्रकार का शरीर का नाधा है । इसमें आजू-बाजू के दोनों हाड परस्पर में जुडे हुए रहते हैं । इन दोनों को आरपार जोडने वाली वजखील होती है । इनका शारीरिक मौदर्य मा सुवर्ण के भातरी भाग का, कसाटी पर कसा गड रेसा के समान अधिक उज्ज्वल और कमल के कसरे के तुल्य चमकीला एव गौरवर्ण का था। कसौटी पर सुवर्ण की रेसा जैसे अधिक उज्ज्वल और चमकीली नजर आता है, और कमल के केसरे जैसे अधिक मनोमोहक हाता है, ये दोनों वस्तुएँ पीतपण गौरवर्ण हो हाता है, फिर भी કરવો એ પ્રથમ સ્થાન છે વજીનષમનારાચ સહન નથી તે યુક્ત હતા, આજુ બાજુ બને તરફ મર્કટ ધ તેનું નામ નારાચ, તેના ઉપર ઇનપટ્ટકની આકૃતિ જેવુ જે હાડકુ હોય છે તે ઋષભ, બન્ને હાડકાઓને મજબૂત માટે કીલ-ખોલા જેવા હાડકાનું નામ વજી છે આ સહનમા વીના હાડકા, વજનું વેઠન આચ્છાદન અને વજીની ખીલીઓ હોય છે એ સેથી ઉત્તમ પ્રકારના શરીરના બાધા છે તેમાં આજુબાજુના બન્ને હાડકા પરમ્પમા જોડાએલા રહે છે એ બન આરપાર જોડનારી વજી ખીલી હોય છે તેનું શારીરિક સોન્દર્ય પણ નાના અ દરના ભાગને કસેટી પર કસતા જે રેખા દેખાય છે તેના સમાન અધિક ઉજવલ, અને કમલના કેમર તુય ચમકત એ પ્રમાણે ગૌર વર્ણનું હતું એ બન્ને વસ્તુ विपाकश्रुते आर्यस्य सुधर्मस्वामिनोऽनगारस्य अन्तेवासी शिष्य' आर्यनम्धूनामाऽनगार., अस्य 'विहरती' त्या वयः। स की-शः? इत्याह 'सत्तुस्महे' सप्तोत्मेपः सप्त स्तममाण- शरीर इत्यर्थ । 'जहा गोयममामा तहा' यथा गौतमम्बामी तथा गौतमम्वामी मथमगणधरी यथा भगवतीमूने वर्णितम्तयाय वर्णनीय इत्यर्थः 'जान' गाव यावच्छन्देन- 'समचउससठाणसठिण, राजरिसहनागयसघयणे, कणगपुल्गनिघसपम्ह गारे, उग्गतवे, दित्ततवे, तत्ततव, महात, उराल घारे, घोर पए, घरगुण, धारतपरसी, पारबभचेरवासी, उच्छूढसरारे, सखितविजुलतेउलस्स उढजाणू, अहोसिरे, कय नलिपुडे, उक्कु डासणे' इत्येपा सग्रह । अस्य व्याख्या समचतुरस्रस स्थानसस्थित'समा -तुल्याः अन्यूनाधिका , चतस्रोऽस्रय -हस्तपादोपर्यधोरूपाश्चत्वारोऽपि विभागा (शुभ- - . . " थे। इनके शरीर की ऊचाई सात हाथ की थी। भगवती मूग में प्रथम गणधर श्रा गौतम स्वामी का जिम प्रकार वणन किया गया है इसी प्रकार इनका भी वर्णन समझना चाहये । सूत्रस्थ जाव यह पद " पमचरससठाणसठिए बजरिसहनाराय- समयणे, कणगपुलगनिधसपम्हगोरे, उग्गतवे, दित्ततवे, तत्ततरे महातवे, उराले, पोरे, घोरव्यए, बोरगुणे, पोरतबस्सी, घोरभरवासी, उढसरीरे, सखित्त- विउलतेउलेस्से, उड्ढजाणू , अहोसिरे, कयजलिपुडे, उकुडासणे " इन सव विशे पणों का सूचक है । इन सबका अर्थ इस प्रकार है- वे आर्य जम्बूस्वामी अनगार समचतुरस्रसस्थानविशिष्ट थे। जिसमें हस्त, पाद, एर ऊपर और नाचे के शरीर के विभाग न यून हो और न अपने प्रमाण से अधिक ही हों, वह समचतुरस्रसस्थान है, जान હતા તેમના શરીરની ઉચાઈ માત હાથ હતી, ભગવતી સૂનમાં પ્રથમ ગવર ની ગૌતમ સ્વામીનું જે પ્રમાણે વર્ણન કર્યું છે તે પ્રમાણે જમ્મુ સ્વામીનું વર્ણન સમજવું જોઈએ સૂરમાં એ પદ ममवउरमसाणपठिा, नरिसहनाराय मघयणे क्णगपुलगनिघसपम्हगोरे उग्गतवे दित्ततवे तत्ततवे महातवे उराले घारे घोर वए, घारभचेरखासी उन्मृतसरीरे ससित्तविउरतेउलेस्से उडढनाणू अहोसिरे क्य जरिपुडे उनसणे या सर्व विशेष ना सूयर छ त भनि अर्थ मा પ્રમાણે છે–ને આર્ય જખ્ખ સ્વામી અણગાર સમચતુરસસથાનવિશિષ્ટ હતા, डाथ, ५०, તથા ઉપર અને નીચેના શરીરને ડઇ પણ ભાગ પિતાના પ્રમાણથી જૂનાધિક ન હોય તે સમચતુરસથાન કહેવાય છે છ સસ્થાનેમા घोरगुणे घोरतवस्सी विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र घटविधर्म भस्मीभवति, गर्मनिर्भरणार्थ तपस्यावानित्यर्थः । महातपाः-महत्- बृहत् प्रशस्त वा तो यस्य स तथा । उदार: सफरजी' सह मैत्रीभावात । घोरः परिपडोपसर्गरुपायशत्रुप्रणाविषौ भयानकः । घोरप्रतः धोरं-कातरै दुंबर तत-सम्यस्त्वशीलादिक यम्य स तथा । घोरतपस्सी धोरैः-तपोमि' तपस्वी । पोरब्रह्मचर्यवासी धोरम्-अल्पसत्यदुश्चरत्वेन दारुण यद् ब्रह्मचर्य, तर वस्तु भील यस्य स तया । उन्हशरीर'-उद-त्यक्त शरीर-शरीरशोभा करणं येन स तया, गोभनार्थशरीरसस्कारपरित्यागीत्यर्थः । संक्षिप्तविपूल- तेजोछेश्य' संक्षिता गरीरान्तर्गतत्वेन सकुचिता, विपुला-विस्तीर्णा-भनेकयोजन- . ठीक इमा प्रकार इनकी तपश्चया भी कर्मरूपी वा को दग्ध करो मे प्रदीत थी। उनकी तपस्या स जानापरणीय आदि आठ कमी की प्रतिक्षण निर्जरा होती थी। इस से मविपाक निर्जग क वे अधिकम्प मे धनी थे, यह बात स्पष्ट होती है। तपश्चर्या उनकी वृहत् एष प्रशस्त थी । समस्त ससा जीवों के साथ उनका मंत्री भाव था। वे परीपह और उपमगा के विजयी ये । कपागरूप गरम के मदन करने में वे अतिशय धीर थे। कायरो स दुश्चर सम्यक्ता एप गाल आदि व्रता के वे आराधक थे । वे घोरतपस्वी थे । घारनाचाराधे ब्रह्मचर्ग जैस महाकरिन व्रत के ये मन वचन और काया से पालन करने नाले ये 1 शारारिक शोभा की आप उनका बिलकुल भी रक्ष्य नहा या। शरीर के भीतर નાખીને આગળ આગળ અધિક મનેજ થતું જાય છે તે પ્રમાણે તેમની તપસ્વર્યા પણ કર્મ પી વનને બાળવામાં પ્રદીપ્ત હતી તેમની તપસ્યાથી જ્ઞાનાવરણીય આદિ આઠ કર્મોની પ્રતિક્ષણ નિજ થતી હતી તે કારણથી અવિપાક નિર્જરાના અધિક રુપમા ધનિક હતા, એ વાત સ્પષ્ટ છે તેમની તપશ્ચર્યા વિશેષ એવા વખાણવા લાયક હતી સ સસારી જીની સાથે તેમને મિત્રભાવ હતો તેમણે પરિહા અને ઉપસર્ગો પર વિજય મેળવ્યો હતો કષાયરૂપ શત્રુઓનું મર્દન કરવામાં તેઓ અતિશય ધીર પુરૂષ હતા કાયર ને કઠિન જણાતા સમ્યત્વ અને બીલ આદિ વ્રતના તે આરાધક હતા, ઘેરતપી હતા, ઘેરબ્રહ્મચારી હતી, બ્રહ્મચર્ય જેવા મહાકઠિન વ્રતનું મન, અને કાયાથી પાલન કરનાર હતા શારીરિક શોભા તરફ તેમનું બિલકુલ લક્ષ જ શરીરની અંદર જ તેમણે તેતેશ્યાને ગોપવી રાખી હતી, બહારમાં તેમણે વચન ન હતું, विपाश्रुत . - यो निकपः-शाणनिरीमुवर्णरेग्या, तस्प यत् पक्ष्म-बलख तद्वद् गौरशाण निघृष्टाऽनेकसुवर्णरेसावचाफचिस्ययुक्त गौरशरीरः । उग्रतपा उप-विशुद्ध भवृद्धपरिणामबत्तात् । पारणादौ विचिनामिग्रहवचाच,अमायमनशनादि द्वादश- विय तपो यस्य स तथा, तीनतपोधारीत्यर्थ । दीप्ततपा:-दीप्त-फर्मवनदाहकत्वे नानिवज्वलत्तेजक तपो यस्य स तथा । तप्ततपा.-तप्त तापित तपो येन स तप्ततपा । तादृश तपस्तप्त , येन कर्माणि सन्ताप्पन्त, येन तपसा ज्ञानावरणीया जैसे इनमें अधिक काति रहती है उसी प्रकार जम्बूस्यामा का शरीर भी अधिक सतेन और चमकीला था । अतिशय अर्थ में भो " पुलक शब्द का प्रयाग होता है। भाण पर बार र एक ही जगह सोने को मिली हुई रेखाएँ जिस प्रकार अधिक से अधिक चम- कीली होती है उसी प्रकार उनका वह शरीर भी अधिक स अधिक काति का पुज था, गौरवर्ग युक्त वह शरार भी खूब जगमगता था। अनशन आदि १२ बारह प्रकार का तपस्या करने मे उनक परिणाम सदा उत्तरोत्तर वृद्धियुक्त रहा करत थे, तथा पारणांके दिवस मे भी वे अनेक प्रकार के अभिग्रह करते थे, इस लिथै उनकी तपस्या मे किसी भी प्रकार स हीनता नहीं आने पाती थी, इसलिये वे उप्रतपस्वी थे-तोत्र तपों के तपन बाल थे । कर्मरूपी वन का विनाशक हाने से अग्नि की तरह उनका तप अधिक प्रज्वलित या। अग्नि जिस प्रकार वन को भस्मसात् करती हुई आगेर अधिक सतेज होती है, પીતવર્ણ અને ગૌરવર્ણ જ હે છે અને જેની તેમા બહુજ કાતિ રહે છે એ પ્રમાણે જ ભૂ સ્વામીનું શરીર પણ અધિક તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન હતુ અતિશય અર્થેમા પણ “g શબ્દને પ્રવેગ થાય છે સોટીને પથ્થર પર વારંવાર એકજ જગ્યાએ મળેલી સેનાની રેખાઓ જે પ્રમાણે અધિક અધિક ચમકતો હોય છે તે પ્રમાણે તેમનું શરીર પણ વધારેમાં વધારે કાતિને ઢગલ હતુ ગેર વર્ણ યુક્ત તે શરીર પU ખૂબ પ્રકાશતુ હતુ, અનશન અદિ બાર પ્રકારમી તપસ્યા કરવામાં તેમના મનના પરિણામ હમેશા ઉત્તરોત્તર વૃદ્ધિયુક્ત રહ્યા કરેલા, તથા પારણના દિવસે પણ અનેક પ્રકારના અભિગ્રહ તે કરતા હતા, તેથી તેમનાં તપસ્યામાં પણ કોઈ પ્રકારની ખામી-ઉણપ આંધતી નહિ તેથી તે ઉગ્ર સઘળી હતા તીવ્ર તપના કરનારા હતા કર્મરૂપી વનના વિનાશક હોવાથી આ પ્રમાણે તેમનું તપ અધિક પ્રજલિત હતુ અગ્નિ જે પ્રમાણે વનને બાળી ભમ કરી विपाकचद्रिका टीका अवतरणिका नियन्त्रितचित्तरत्तिमानित्यर्थः । विहग्इ' और योजना-सयमेन तपसाऽऽत्मान भावयन् विहरनि आम्ते स्म । ततः ग्वलु आर्यजम्यूनागाऽनगार' यत्रैवायसुधर्माऽनगारस्तत्रैवोपागत इत्यन्वयः। स जम्यूनामानगार कीदृश. इत्याह 'जायढे जातश्रद्ध जाता-भाग- भूता, समति सामान्येन मवृत्ता, तत्चनिर्णय विपयिका वाडा यस्य स तथा,वक्ष्य . . थी । इस प्रकार उप्रतपस्यागले, दप्ततपाले, तप्ततपवाले, महातपवाले, उदारकृतिवाले, घोर और घोरवतवाले, धोरगुणवाले घोरतपस्यानाले, घारब्रह्मचयवतवाले उच्छूढगरीरवाले- शरीर की ममता नहीं करनपाले, विपुल तेजोलेश्या का सवग्ण करनेवाले, ऊजानुसपन्न, अधोमस्तक्युक्त अनलिविशिष्ट और ध्यानस्य हाकर मयम और तपसे आत्मा को भावित करते हुए विराजमान थे। वे श्री आर्यजम् स्वामी अनगार ग्यारहवे अग के भाव पूछने के अभिप्राय से जहाँ श्री सुधर्मा स्वामा विराजमान थे वहाँ पर पहुँचे । वे (जम्बृ०) कैसे ये सो कहते है- "जायसइडे'पहिले नहीं जाग्रत हुई नह अब मामान्यरूप से तत्वों के विपाक का निर्णय करने के लिये जिनकी वाठा जगा यो। 'जायसड्ढे"पद के साथ का "जाव" यावत शब्द-"जात समय , जानकुतूहल , उत्पन्नश्रद्र , उ पन्नसाय ,उत्पन्नकुतूहल , सजातश्रद्ध, सजातस शय स जातकुतूहल, समुत्पन्नश्रद्ध , समुत्पन्नस शय , समुत्पनकुनूरल" इन अन्य विशेषणों का અન્તર્મુખી બની રહી હતી એ પ્રમાણે ઉગ્ર તપસ્યા વાળા દીપ્ત તપવાળા તમ તપવાળા, મહાતપ વાળા, ઉદારત વ ળા, ઘર અને ઘેર વ્રત વાળા, ઘેરગુણ વાળા, ઘેર તપન્યા વાળા, વેર બ્રહ્મચર્યવ્રત વાળા, ઉછૂઢ શરીર વાળા શરીરની મમતા નહિ કરવા વાળા, તેજેશ્યાના આ વરણ કરવા વાળા ઉદ્ધાનુ- પન્ન, અધોમસ્તક (નીચા મસ્તક વડે) યુક્ત, અ જલસહિત અને દયાનસ્થ થઈને સ યમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા થક બિરાજમાન હતા તે આર્ય જખ્ખસ્વામી અણગાર અગિયારમા અગના ભાવ પૂછવાના અભિપ્રાયથી જ્યા શ્રી સુધર્મા સ્વામી બિરાજમાન હતા ત્યાં પહોચ્યા તે (જબૂર કેવા હતા તે કહે છે- પ્રથમ નહિ જાગ્રત થયેલી તે હવે સામાન્યરૂપથી તનેના વિપાકને નિર્ણય કરવા માટે જેની ઈછા જાગી હતી જ્ઞાચલ પદ માથેના “વાવ યાવત્ શબ્દ जातकुतूहर, उत्पन्नश्रद्ध, उत्पन्नस शय, उत्पनकुतूहल , मजातकुतुहल , समुत्पनश्रद्ध समुत्पन्नमशय , समुत्पनरुतूहल 'मे मील विशेषन सय मात- जायसडढ जातसशय सजातश्रद्ध सजातराशय विपाश्रुते परिमितक्षेत्रगतमस्तुभस्मीकरणसमर्था तेजोलश्या-विशिष्टतपोननितलधिविशेष समुत्पन्नतेजोज्वाला यस्य स तथा, शरीरा-तीनतेगोलेश्यावानित्यर्थः। ऊर्ध्वजानु:-ऊचे जानुनी यस्य स तथा । अधःशिराः नतमस्तक', इतस्ततःचक्षु यापार निवर्त्य नियमितभूमिभागनियतदृष्टिरित्यर्थ । ताबलिपुट' मस्तक- न्यस्तसपुटीकतहस्तः । उत्कुटासन =उत्कुट भूमावलग्नपुतम् , आसनं यस्य स तथा, भूप्रदेशास्पृष्टपुततयोपविष्टः । ध्यानकाठोपगत =ध्यान-धर्मध्यान भुयानं च, तदेव कोष्ठा-कुशूलो ध्यानकोष्ठ., तमुपगतो ध्यानकोष्ठोपगत , यथा कोष्ठगत धान्य विकीर्ण न भवति, तथैव ध्यानत इन्द्रियान्त फरणतयो वहिन यान्तीति भाव., ही उहों ने तेजालेश्या को समृत कर रसा था, बाहर मे उसका उहोंने कहीं पर भी किसी भी समय उपयोग नहीं किया । इस लश्या की प्राप्ति जोनों को विशिष्ट तपस्पा द्वारा हो होती है । यह तेजोलेश्या अनेक याजनतक क्षेत्ररय वस्तुभों का सहार करनवाली होती है। दोनों घुटनों को ऊचे करके नतमस्तक होकर रहते थे । मस्तक पर जिहोन अंजली कर रखी है। वे उत्कुटासन नाले थे-जिस आसन में बैठक जमीन को स्पर्श नहीं करती है किन्तु दोनों पैरों के सहारे बैठा जाता है उसका नाम उत्कुट आसन है। तथा जिस प्रकार कोठे के भीतर रखा हुआ धान्य आदि जहा-तहा बिखर कर खराब नहीं हो सकता है तथा सुरक्षित बना रहता है, ठीक इसी प्रकारसे जिनको इन्द्रिय और मन की वृत्ति धर्म और शुक्ल न्यान के बल से बाह्य व्यापार से निवृत्त होकर अन्तर्मुखी बनी हुई તેને કોઈ સ્થળે અને કોઈ સમયે ઉપયોગ કર્યો ન હતો આ લેસ્થાની પ્રાપ્તિ જીને વિશિષ્ટ તપસ્યા દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે આ તેલેશ્યા અનેક યોજના સુધી ક્ષેત્રસ્ય વસ્તુઓને સહાર કરનારી હોય કે બન્ને છુટોને ઉચે રાખી નતમસ્તક થઈને રહેતા હતા મસ્તક-માથાપર જેમણે આ જલી કરી (બે હાથ જેલા) રાખી છે તે ઉત્કટાસનવાળા હતા જે આસનમાં બેઠક જમીનનો સ્પર્શ કરતી નથી પરંતુ બન્ને પગના આધારે બેમાય છે, તેનું નામ ઉભુટાસન છે, તથા જે પ્રમાણે કોઠારમા રાખેલું અનાજ આદિ જ્યા ત્યા ખમણ થઈને વિખરાઈ નહિ જતા સુરક્ષિત રહે છે, તે જ પ્રમાણે જેની ઈન્દ્રિ અને મનની વૃત્તિ વર્મ અને શુકલ ધ્યાનના બળથી બહારના વ્યાપાથી નિવૃત્ત થઈને विपाकचद्रिका टीका अवतरणिका नियन्त्रितचित्तरतिमानित्यर्थः । 'विहरइ' अयं योजना-सयमेन तपसाऽऽत्मान भावयन् विहरनि आम्ते स्म । तत. खलु आर्यजम्यूनामाऽनगारः यत्रैवायसुधर्माऽनगारस्तत्रैवोपागत इत्यन्वय । स जम्यूनामानगार कीहशः? इत्याह 'जायढे जातश्रद्ध जाता-भाग- भूता, समति सामान्येन भत्ता, तत्त्वनिर्णय विपयिका वान्छा यस्य स तथा,वक्ष्य . . . . . थी। इस प्रकार उग्रतपस्यापाले दमतपनाले, तप्ततपवाले, महातपवाले, उदारकृतिवाले, पोर और घोग्वतवाले, घोरगुणपाले घोर तपस्यापाले, घारब्रह्मचर्यव्रतवाले, उच्छूढगरीरवाले- शरीर की ममता नहीं करनाले, विपुल तेजोलेश्या का सबग्ण करनेवाले, ऊजानुसपन्न, अधोमस्तस्युक्त भञ्जलिविशिष्ट और ध्यानस्य हार सयम और तपसे आत्मा को भारित करते हुए विराजमान थे। वे श्री आर्यजम्न स्वामी अनगार ग्यारहवे अग के भाव पूछने के अभिप्राय से जहाँ श्री सुधर्मा स्वामी विराजमान थे वहाँ पर पहुँचे । वे (जन्पृ०) कैसे थे सो कहते हैं- "जायसड्डे पहिले नहीं जाग्रत हुई यह अन मामा यरूप से तत्वों के विपाक का निर्णय करने के लिये जिनकी वाठा जगा यो 'जायसड्ढे 'पद के साथ का "नाव" यावत शब्द-"जात जानकुतूहल , उत्पन्नश्रत , उपन्नसशय ,उत्पन्न कुतूहल , सजातश्रद्ध, सजातस शय स जातकुतूहल , समुत्पनश्रद्ध , समुत्पन्नस गय , समुत्पन्नकुतूहल " इन अन्य विशेषणों का संगय, . , . અન્તર્મુખી બની રહી હતી એ પ્રમાણે ઉગ્ર તપસ્યા વાળા દીસ તપવાળા તમ તપવાળા, મહાતપ વાળા, ઉદારત વળા, વોર અને ઘેર વ્રત વાળા, ઘરગુણ વાળા, ઘોર તપવા વાળા, ઘેર બ્રહ્મચર્યવ્રત વાળા, ઉછૂઢ શરીર વાળા मर्थात्- શરીરની મમતા નહિ કરવા વાળા, તેજસ્થાન વરણ કરવા વાળા ઉર્વજાનુ પન્ન, અધમસ્તક (નીચા મસ્તક વડે) યુન, આ જલસહિત અને ધ્યાન થઈને સયમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા થકા બિરાજમાન હતા તે આર્ય જખ્ખસ્વામી અણગાર અગિયારમા અગના ભાવ પૂછવાના અભિપ્રાયથી ન્યા શ્રી સુધર્મા સ્વામી બિરાજમાન હતા ત્યાં પહોંચ્યા તે (જગ્ગા કેવા હતા તે કહે છે- પ્રથમ નહિ જાગ્રત થયેલી તે હવે સામાન્યરૂપથી તોના વિપાકને નિર્ણય કરવા માટે જેની ઈચ્છા જાગી હતી વાચજન્ટે પદ સાથેના “જ્ઞાન યાવત શબ્દ जातकुतुहर, उत्पन्नश्रद्ध, उत्पन्नम शय, उत्पन्नातूहल, सजातश्रद्ध, सजातराशय समुत्पनश्रद्ध समुत्पन्नमशय , समुत्पन्नातहल એ બીજા વિશેષ સુચક जायसडढ . जातस शय, - मजातसुदर विपाश्रुते परिमितक्षेत्रगतवस्तुभस्मीकरणसमर्था तेजोळश्या-विशिष्टतपोनितलधिविशेष समुत्पन्नतेजोज्वाला यस्प स तथा, शरीरातीनतेजोलेश्यावानिन्यर्थः । ऊर्ध्वजानुः ऊर्चे जानुनी यस्य स तथा । अध गिरा' नतमस्तका, इतस्ततच ापार निवर्त्य नियमितभूमिभागनियतदृष्टिरित्यर्थः। कताअलिपुट =मस्तक. न्यस्तसपुटीकृतहस्तः । उत्कुटासन -उत्कुट भूमावलमपुतम् , आसनं यस्य स तथा, भूप्रदेशास्पृष्टपुततयोपविष्टः। ध्यानकाष्ठोपगत ध्यान-धर्मध्यान शुज यान च, तदेव कोष्ठा-कुशूलो ध्यानकोष्ठ., तमुपगतो ध्यानकोष्ठोपगतः, यथा कोठगत धान्य विकीर्ण न भवति, तथैव ध्यानत इन्द्रियान्त फरणतयो पहिन यान्तीति भावः, , ही उहों ने तेजालेश्या को समृत कर रसा था, बाहर मे उसका उहोंने कहीं पर भी किसी भी समय उपयोग नहीं किया। इस लश्या की प्राहि जीनों को विशिष्ट तपस्पा द्वारा हो होती है । यह तेजोलेश्या अनेक याननतक क्षेत्रस्य वस्तुओं का सहार करनेवाली होती है। दोनों घुटनों को ऊचे करके नतमस्तक हाकर रहते थे | मस्तक पर जिहोंन अजली कर रखी है। वे उत्कुटासन पाले थे-जिस आसन में बैठक जमीन को स्पर्श नहीं करती है किन्तु दोनों पैरों के सहारे बैठा जाता है उसका नाम उकुट आसन है । तथा जिस प्रकार काठे के भीतर रखा हुआ धान्य आदि जहा-तहा बिखर कर खरान नहीं हो सकता है तथा सुरक्षित बना रहता है, ठोक इसी प्रकारसे जिनका इन्द्रिय और मन की वृत्ति धर्म और शुक्ल ध्यान के बल से बाह्य व्यापार से निवृत्त होकर अन्तर्मुखी बनी हुई તેને કેઈ સ્થળે અને કોઈ સમયે ઉપયોગ કર્યો ન હતો આ લેસ્થાની પ્રાપ્તિ જીને વિશિષ્ટ તપસ્યા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે આ તેલેશ્યા અનેક જન સુધી શેવસ્થ વસ્તુઓને સહાર કરનારી હોય છે બન્ને ઘુટણને ઉચે રાખી નતમસ્તક થઈને રહેતા હતા મસ્તક-માથા૫ર જેમણે આ જલી કરી (બે હાથ જોડેલા) રાખી છે તે ઉત્કટાસનવાળા હતા જે આસનમાં બેઠક જમીનને સ્પર્શ કરતી નથી પરંતુ બન્ને પગના આધારે બેમાય છે, તેનું નામ ઉત્કટાસન છે, તથા જે પ્રમાણે કોઠારમાં રાખેલું અનાજ આદિ જ્યા ત્યા ખોળ થઈને વિખરાઈ નહિ જતા સુરક્ષિત રહે છે, તેજ પ્રમાણે જેની ઈન્દ્રિયો અને મનની ત્તિ વર્ગ અને શુકલ ધ્યાનના બળથી બહારના વ્યાપાથી નિવૃત્ત થઈને विपाकचद्विमा टीका अवतरणिका ४७ . नियन्त्रितचित्तवृत्तिमानिन्यर्थः । विहरइ' अत्रय योजना-सयमेन तपमाऽऽस्मान भावयन् विहरनि-आम्ते म्म । तत• ग्वलु आर्यजम्यूनामाऽनगार' यत्रैवार्यमुपर्माऽनगारस्तत्रैवोपागत इत्यन्वय । स जम्यूनामानगार कीदृश? इत्याह 'जायढे जातश्रद्ध -जाता-माग- भूता, सपति सामान्येन प्रवृत्ता, तत्त्वनिर्णय विषयिका वान्छा यस्य स तथा,वक्ष्य- थी। इस प्रकार उग्रतपस्यावाले दप्ततपवाले, तमतपनाले, महातपवाले, उतारकृतिवाले, धार और घोग्वतमाले, घरगुणवाले घोरतपस्यागाले, घारनह्मचर्यवतवाले उच्छूढशरोरवाले- शरीर की ममता नहीं करनगाले, विपुल तेजोलेश्या का सवरण करनेवाले, ऊर्वजानुसपन्न, अधोमस्तक्युक्त अनलिविशिष्ट और ध्यानस्थ हाकर मयम और तपमे आमा को भावित करते हुए विराजमान थे। वे श्री आर्यनम्वृ स्वामी अनगार ग्यारहवे अग के भाव पूछने के अभिप्राय से जहाँ श्री सुधर्मा स्वामी विराजमान थे वहाँ पर पहुँचे । वे (जम्बृ०) से ये सो कहते हैं- "जायसड्ढे 'पहिले नहीं जाग्रत हुई वह अब मामान्यरूप से तत्वों के विपाक का निर्णय करने के लिये जिनकी वाठा जगा या 'जायमड्ढे"पद के साथ का "जाव" यावत शद-"जात- संगय , जानकुतूहल , उपन्नश्रद् , उपन्नसशय ,उत्पन्नकुतूहल सजातथद्ध, सजातस शय स जातकुतूहल , समुत्पन्नश्रद्ध , समु पन्नास भय , समुपनकुतूरल" इन अन्य विशेषणों का અન્તર્મુખી બની રહી હતી એ પ્રમાણે ઉગ્ર તપસ્યા વાળા દીપ્ત તપવાળા તપવાળા, મહાતપ વાળા, ઉદારત વળા, ઘોર અને ઘેર વ્રત વાળા, ઘોરગુણ पाणा, वा तप-या पाणा, वार प्रायर्यप्रत पाणा, २८ शरीर पाणा अर्थात- શરીરની મમતા નહિ કરવા વાળા, તેજેશ્યાના વણ કરવા વાળા ઉર્ધજાનુ- સપન્ન, અધામક (નીચા મસ્તક વડે) યુન, અજિલી મહિત અને ધ્યાનસ્થ થઈને યમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા થકા બિરાજમાન હતા તે આર્ય જખ્ખસ્વામી અણગાર અગિયામાં અગના ભાવ પૂછવાના અભિપ્રાયથી જ્યા શ્રી સુધન્વામી બિરાજમાન હતા ત્યા પહોચ્યા તે (જબૂટ કેવા હતા તે કહે છે- जायसढे प्रयम न यत 4येही ते वे सामान्य३५थी arart विधान! નિર્ણય ગ્યા માટે જેની ઈચ્છા જાગી હતી રાજ પદ નાના પાન ચાવત શબ્દ जातसशय , जातकुतूदल, उत्पनश्रद्ध, उत्पन्नाशय, उत्पन्नकुतूहल, सजातश्रद्ध, सनातराशय मजातातूर , समुन्पनश्रद्ध ममुपन्नमशय , समुन्पन्नकुतूहल ' से भी विशेषाना सय તમ ४८ . विपाकश्रुते माणतत्वजिज्ञासाचानित्यर्थः, 'जायमसए' जातसंशयः-जातः प्रवृत्तः सशयो यस्प स तथा । दशमारे प्रश्नव्याकरणमो भगवत्मोक्तमानवसंवरयो• स्वरूप धर्माचार्य- समीपे श्रुत, तद्विपाकविपये सशयोत्पच्या जातसशय इति भावः । 'जायकोउइच्छे' जातकुतूहल:-जात-प्रवृत्त कुतूहलम्-औत्सुक्य गस्प स तथा 'मत्प्रश्नस्य कीदृशमुत्तर मम धर्माचार्यों वक्ष्यति' तुच्छोतुमौत्सुक्यवानित्यर्थः । ' उत्पन्नसड्ढे उत्पन्नश्रद्धा उत्पन्ना-विशेषेण उत्कृष्टतया जाता श्रद्धा यस्य स तथा, यद्वा- सूचक है, इनका अर्थ इस प्रकार है-"जातसशय" श्री नम्वृस्त्रामी पहिले भगवान द्वारा प्रतिपादित दशम अग प्रश्नव्याकरण नामक सूत्र में आस्रव और स वर के भार श्री सुधमा स्वामी के पास सुना था अत उनके विपाक के विषय में उहे सशन का उत्पत्ति हुई। "जातकुतूहला" जब उहे उस विषयमे उत्कंठा उत्पन्न हुई तब यह बात भी स्वामाविक है कि-उस श का की निपत्ति के निमित्त, जिनके पास वे पहुचे ह वहाँ यह भी एक प्रकार से उत्कठा होती है कि-'मेरी शका का समाधान धर्माचार्य से किस रूप मे मुझे मिलेगा' इस बात को सुनने के लिये उनके चित्त मे उत्कठा जगी थी। "टत्पनश्रद्ध , उपन्नस शय , उत्पन्न कुतूहल" ये पद पद्यपि पूर्वोक्क इन "जातश्रद्ध जातसशय जातकुतूहल" पदा के समानार्थक जैसे प्रतीत होते है, परन्तु सूक्ष्म दृष्टि से विचार करने पर इनके अर्थ में भेद है, और वह इस प्रकार से है-"ज्ञात- . छ त अर्थ मा प्रभारी छ,- नातम शय શ્રી જ બૂ સ્વામી પ્રથમ, ભગવાન દ્વારા પ્રતિપાદિત દશમ અંગે પ્રશ્ન વ્યાકરણ નામના મૂત્રમાં આસવ અને સ વરના ભાવ શ્રી સુધર્મા વામી પાસે સાભળ્યા હતા તેના વિપાકના વિષયમાં તેમને सशयनी उत्पत्ति यई जातकुतूहल તેમને જ્યારે તે વિષયમાં ઉત્કંઠા ઉત્પન્ન થઈ ત્યારે એ વાત પણ સ્વાભાવિક છે કે-ને શકાની નિવૃત્તિના નિમિત્ત, જેની પાસે તેઓ પહેચ્યા હતા ત્યાં એક પ્રકારની ઉત્કol થાય કે “મારી શકાનું સમાધાન ધર્માચાર્ય પાસેથી કેવી રીતે મને મળી શકશે” એ સમાધાન સાભળવા भारतमनावितभा 8t anali ती 'उत्पलश्रध्ध, उत्पनसशय उत्पन्नकुतूहल,' એ પદ જે કે પૂર્વોક્ત આ जानश्रद्ध जातसशय, जातकुतूहल પદના સમાન અર્થના સૂચવનાર જેવા દેખાય છે, પરંતુ સુક્ષ્મ દ્રષ્ટિથી વિચાર કરતા તેના અર્થમાં लिनता छ, मतभा प्रभारी छ,- जात प्रद, जातमशय , जानकुत्तृहर मे पहा .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अय० १ मृगापुत्र ४९ . - श्रद्धाया' स्वरूपस्य तिरोहितत्वे जातश्रद्रः, तस्याः स्वरूपस्य प्रादुर्भावे तु उत्पन्न श्रद्ध इति भावः। एवम् 'उप्पन्नससए उपनकोउहले उत्पन्नसशयः, उत्पन्नकुन्- हल., इति । ' सजायसड्डे, सनायससए, सजायकोउहले सनातश्रद्धः, सजातसशय., सजातकुतूहल') अन 'स' शब्दः प्रविशेषादिवाचकः, तेन सविशेषेण मिन्न- मिन्नवस्तुस्वरूपनिर्णयेच्छारूपेण जाता-पत्ता श्रद्धा यम्य स तथा । एवमग्रेऽपि । . श्रद्ध , जातमशय , जातकुतूहल इन पदों द्वारा श्रद्धा आदि की जा उनमें जाप्रति प्रकट की है, वह केवल सामान्यरूपसे ही की गई समझनी चाहिये । उपनश्रद्ध , इत्यादि पदो द्वारा उनमें श्रद्धा, सशय और कुतूहल को उपत्ति विशेषरूपसे प्रकट की जा रही है। श्रद्धा-तत्वो के निणयविषयक वाञ्छा जब अपने स्वरूप से भप्रकट अवस्था में रहता है तब वह सामान्यरूपसे उत्पन्न हुई कही जाती है । इसी प्रकार संशय और कुतूहल के जात और उत्पन्न विशेषणों में भी यही सामाय और विशेष धर्म की अपेक्षासे समा- धान जान लना चाहिये । सामान्यरूपसे उपन्न हुई श्रद्धा जब विशेषरूपसे प्रकट होती है, तब वहा पर उत्पन्नध्य इस पद की सार्थकता समझना चाहिये । इसी प्रकार सजातबद्ध , सजातसशय , सजातकुतूहल इन पदों मे जा स" यह शब्द है वह पूर्व कथित विशेष की अपेक्षा भी अधिक विशेष आदि अर्थ का घोतक है । ये पद દ્વારા શ્રદ્ધા આદિની તેમનામાં જાગૃતિ પ્રકટ કરી છે તે કેવલ સામાન્ય રૂપથીજ કરી છે એમ સમજવું જોઈએ उत्पन्नश्रदत्यादि यह द्वारा तेमनामा श्रद्धा સ શય, અને કુતૂહલની ઉત્પત્તિ, વિશેષરૂપથી કરવામાં આવી છેશ્રદ્ધા-તત્વના નિર્ણયવિષયક ઈચ્છા જ્યારે પિતાના સ્વરૂપથી અપ્રકટ અવસ્થામાં રહે છે, ત્યારે તે સામાન્યરૂપથી ઉત્પન્ન થઈ એમ કહેવાય છે એ પ્રમાણે સશય અને કુતુહલનું ઉત્પન્ન થવું તે વિશેષણમા પણ એ સામાન્ય અને વિશેષ ધર્મની અપેક્ષા છે એ રીતે સમાધાન જાણી લેવું જોઈએ સામાન્યરૂપથી ઉત્પન્ન થયેલી શ્રદ્ધા જ્યારે વિશેષરૂપમાં પ્રકટ ત્યારે ત્યાં उत्पन्नश्रध्ध' से પદની સાર્થકતા સમજવી જોઈએ એ પ્રમાણે सजातश्रद्ध, सजातसराय ઉત્તર એ પદમાં જે “ત' એ શબ્દ છે તે પૂર્વ કથિત વિશેષની અપેક્ષાએ પણ અધિક વિશેષ આદિ અને ઘાતક છે તે પદ શ્રદ્ધા, સશય અને કુતુહલન થાય છે આગળ सनात विपाकभुते 'समुप्पण्णसड्ढे, समुप्पण्णससए, समुप्पण्णकोउहले' समुत्पन्नश्रद्धः, समुन्पनसंशयः, समुत्पन्नकुतूहला, तर-समुत्पन्ना-सर्वथा सजाता श्रद्धा यस्य स तथा । एवमग्रेऽपि । " श्रद्धा, संशय एव कुतूहल के भिन्नर वस्तुस्वरूप के निणय में जाग्रति प्रदर्शित करते है । तथा समुत्पन्न श्रद्ध , समुत्पनसशय , समुत्पनकुतूहल ये पद भी श्रद्धा मादि की उत्पत्ति में सर्वथारूपसे जाग्रति प्रकट करने वाले है । " समुपग-सर्वथा सजाता श्रद्धा यस्य स अथात् सर्व प्रकार से उत्पन्न हुई है श्रद्वा जिसके वह समुपनश्रद्धा बाला कहलाता है। शका- सूत्र में सर्व प्रथम जातश्रद्ध इत्यादिक जो पद रखे गये हैं, वे सर्वथा व्युत्क्रमवाले है, क्यों कि जबतक स शय या कुतूहल नहीं होंगे तबतक श्रद्धा हो ही नहीं सकती, इसीलिये सर्वप्रथम सूत्रमें सशय आदि का पाठ रखना उचित था, बाद मे श्रद्धा का। समाधान-शका ठीक नहीं, क्यों कि इस प्रकार के पाठ से विशिष्ट अर्थ की प्रतीति सूत्रकार को करानी इष्ट है और वह इस प्रकार से । यह यद्यपि ठीक है कि सश यादिपूर्वक ही श्रद्धा की स गति यहा ठीक जचती है, तो भी श्रद्धा मे संशब और તથા श्रद्ध जातश्राध ભિન્ન ભિન્ન વસ્તુસ્વરૂપના વર્ણનમાં જાતિ પ્રદર્શિત કરે છે समुत्पन्न- समुत्पन्नमशय , समुत्पन्नकुतूहूर थे ५६ पy श्रद्धा माहिनी उत्पत्तिमा सपथा ३५थी गति ४२ना। 'समुत्पना सर्वथा सताता श्रद्धा यस्य म ' अर्थात सर्व પ્રકારથી ઉત્પન્ન થયેલી શ્રદ્ધા જેને તે સમુત્પન્નશ્રદ્ધાવાળા કહેવાય છે શકા–સૂત્રમાં સૌથી પ્રથમ ઈત્યાદિક જે પદ રાખેલા છે તે સવથા વ્યુત્ક્રમ વાળા છે કારણ કે જ્યા સુધી સશય અથવા કુતૂહલ નહિ થાય ત્યા સુધી શ્રદ્ધા હોઈ શકે જ નહિ એટલા માટે સૌથી પ્રથમ સૂત્રમાં સશય આદિ જે પાઠ છે તે રાખવું જોઈતું હો, ત્યાર પછી શ્રદ્ધા વગેરે પાઠની જરૂર હતી ઉત્તર–શકા બરાબર નથી, કારણકે આ પ્રકારના પાઠથી વિશિષ્ટ અર્થની પ્રતીતિ સૂત્રકારને કરાવવી ઈષ્ટ છે અને તે આ પ્રકારથી એ જ કે, ઠીક છે કે મશયાદિપૂર્વક જ શ્રદ્ધાની સગતિ કરવી તે અહિ ઠીક લાગે છે, તે પણ विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ५१ श्रद्धादय' शब्दा व्याख्याता एव । अत्रैव श्रद्धादी कार्यकारणभावोऽवगन्तव्य' प्रश्न- चान्छा जिज्ञासारूपा श्रद्धा जाता, तस्या कारण सशयः, कुतूहल चेति। अन्ये खाहु'- जातश्रद्धादिपदत्रयेणावग्रहः, उत्पन्नश्रद्धादिपदत्रयेण ईहा, संजातश्रद्धादिपदत्रयेण अवायः समुत्पन्नश्रद्धादिपदत्रयेण च धारणा प्रतिवोध्यते, इति । ईशाऽनेक्गुण- P . . - " " कुतूहल पूर्वकता आन स उनमे परस्पर मे कार्यकारणभार प्रदर्शित होता है, प्रश्न के वश से जिज्ञासाम्प श्रद्धा होता है उसका कारण स शय और कुतूहल होते है । (१) जात श्रद्ध , जातस शय , जातकुतूदल , (२) उत्पन्नश्रद्ध , उत्पन्नस शय , उत्पन्न- ऊतूहल , (३) सजातश्रद्ध सजातसशय , स जातकुतूहल , (४) समुत्पन्नश्रब्ध, समुत्पन्नस गय , समुत्पन्नकुतूहल , । यहा कोई इस प्रकार भी समाधान उपस्थित करते हैं कि-" जातश्र ध इत्यादि तीन पदो स सूत्रकार यह बात पुष्ट करते है कि-जबू- स्वामी मे जो सर्वप्रथम श्र-धा, संशय एव कुतूहल उत्पन्न हुए वे भवनहरूप मे ही हुए, ईहा, अवाय और धारणारूप से नहीं । " उत्पनश्रध' इत्यादि तीन पदो से यह पुष्ट होता ह कि वे सब बाद मे ही उनमे ईहारूप से, पश्चात् अवायरूपसे और फिर धारणारूप से पुष्ट हुए। भाव यह है-कि आस्रव और संपर के विपाक के विषय में जो उन्ह श्रध्धा . जातश्रध्ध શ્રદ્ધામા સશય અને કુતૂહલ-પૂર્વકતા આવવાથી તેમાં પરમ્પરમાં કાર્ય-કારણ ભાવ પ્રદર્શિત થાય છે પ્રશ્નના વશથી જિજ્ઞાસારૂપ શ્રદ્ધા થાય છે, તેનું કારણ सय भने तूर डाय छे (1) जात नद्ध , जातसराय , जातातृहल (२) उत्पन्नध उत्पन्नसराय , उत्पन्नकुतूहल , (३) सजातश्र व सनातसराय, सनातकुतूहल (४) समुत्पन्नश्रध्ध समुत्पन्नसशय , समुत्प नन्हर माडं ४ मा प्रभारी सभाधान ४२ छ ઇત્યાદિ ત્રણ પદેથી સૂત્રકાર એ વાત પણ કરે છે કે- જખ્ખ સ્વામીમાં જે સર્વ પ્રથમ શ્રદ્ધા, સશય અને કુતૂહલ ઉત્પન્ન થયા તે અવગ્રહ રૂપમાં જ થયા છે, ઈહા, અવાય અને ધારણું રૂપથી નહી याय १ मे सब पछी भनाभा " इहा' ३५थी मने पाथी " अवाय' ३५था અને તે પછી धारणा' ३५थी पुष्ट रेल छ ભાવ એ છે કે–આસવ અને સવરના વિપાક વિષયમાં જે તેમને શ્રદ્ધા, “ उत्पन्नश्रद्ध ઇત્યાદિ ત્રણ પદેથી એ પુષ્ટ विपाश्रुते सपन्नः श्रीजम्यूस्वामी यवार्य. श्रीसुधर्मा स्वामी वर्तते तत्रागत्य, 'तिस्वुत्तो' विकाव-श्रीन वारान् 'आयाहिणपयाहिण ' आदक्षिण-मदक्षिणम् = अञ्जलिपुट सशय और कुतूहल हुए वे उहे सर्वप्रथम अवाहरूप मे हुए, क्या कि सर्वप्रथम पदार्थ का अवमहरूप हो ज्ञान होता है। बाद मे वहापर सशय के हान पर उसके निरा करणरूप जो प्रयत्नविशेष-झुकता हुआ ज्ञान होता है वह ईहा कहलाती है । विना अवाह के ईहा-ज्ञान नहीं होता है । ईहा के पश्चात् अवाय-पदार्थ का निश्चयस्वरूप ज्ञान होता है, और फिर धारणा-यह वह संस्कार है जो उस पदार्थ के ज्ञान को बहुत काल तक आत्मा मे स्थिर कर रखता है । यहा पर भी यही बात घटित होती है, क्यों कि 'जात' पद से अवग्रह का, ' उत्पन' पद से ईहा का सजात ' पद से भवा यका और — समुत्पन्न' पद स धारणा का बोध सुत्रकारने जंबू स्वामी के आरव और सवर के विषय में उत्पन्न हुई श्रध्या आदि ज्ञान विशेपो में कराया है। इनमे 'गृहीतार्थ ग्राहकता'--पुनरुक्ति इसलिये नहीं है कि ये पूर्व-पूर्वकी अपेक्षा उत्तरात्तर विशेष विषय के सूचक होते हैं श्री जम्बू स्वामी सुधर्मा स्वामी के समीप जाकर सुधर्मा स्वामी को हाथ जोडकर સશય અને કુતુહલ થયા છે તે તેમને સર્વ પ્રથમ અવગ્રહ રૂપમાં થયા છે, કારણ કે- સર્વ પ્રથમ પદાર્થના અવગ્રહ રૂપ જ જ્ઞાન થાય છે ત્યાર પછી જ્યા આગળ સશય થતા તેના નિરાકરણ રૂપ જે પ્રયત્નવિશેષ-તે તરફ ઢળતુ જ્ઞાન થાય છે, તે “હા, પછી અવાય-પદાર્થના નિયસ્વરૂપ જ્ઞાન થાય છે અને ત્યાર બાદ ધારણ તે એ સંસ્કાર છે, જે, તે પદાર્થના જ્ઞાનને બહુજ કાળ સુધી આત્મામાં સ્થિર કરીને રાખે છે અહિ આગળ એ પણ ઘટી શકે છે કે – પદથી "अ'ना પદથી "' ना । पायी “वाय' भने “समुत्पन्न' या " ધારણ”ને બેધ સૂત્રકારે જખ્ખ સ્વામીના આસ્વય અને સવરના વિષયમાં ઉત્પન્ન થયેલી શ્રદ્ધા આદિ જ્ઞાનવિશેષમા કરાવ્યું છે तमा “हातार्थ माता -पुनरुक्ति भेटमा भाटे नथी 3 -- मे पूर्व-पूर्वी અપેક્ષા ઉત્તરોત્તર વિશેષ વિષયના સૂચક થાય છે શ્રી જખ્ખ સ્વામી સુધર્મ સ્વામીની પાસે જઈને સુધર્મા સ્વામીને હાથ . વાત " जात उत्पन्न सजात विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन ५३ . - पवा, तं बद्धाञ्जलिपुट दक्षिणकर्णमूलत आरभ्य ललाटपदेशेन वामकर्णान्तिकेन चक्राकार परिभ्राम्य ललाटमदेशे स्थापनरूपं करोति । कृत्वा-आदक्षिणपदक्षिण त्रिकखा, 'वंदइ' चन्दते-स्तौति, ‘णमसइ' नमस्यति नमस्करोति । 'बंदित्ता' वन्दित्वा ‘णमसित्ता' नमस्थित्वा 'जाव' यावत् 'पनुवासह' पर्युपास्ते सेवते । अत्र यावच्छन्देन-एव योजनाऽवगन्तव्या- 'सुस्सूसमाणे, नमसमाणे, विगएण पज- लिउद्दे, अभिमुहें इति । अस्य छाया-शुश्रूपमाण., नमस्यन् , विनयेन पाञ्जलिपुट', अभिमुख', इति । तत्र श्रीसुधर्मस्वामिन सेवमानः श्रीजम्यूस्वामी ' एव ' वक्ष्य- माणप्रकारेण 'वयासी' अवादीव-श्रीमधर्मस्वामिनमपृच्छदित्यर्थः । यदि खलु हे भदन्त = हे भगवन् । श्रमणेन भगवता महावीरेण ' जाव . - मादक्षिण-प्रदक्षिणपूर्वक तीनवार वदना नमस्कार किया । अंजलिपुट को बाधकर दक्षिण कान से लेकर मस्तक के पास स घुमाते हुए वाये कानतक जो उन्हे घुमाकर फिर मस्तकपर रसाजाता है वह आदक्षिण-प्रदक्षिण है । वन्दना शब्द का अर्थ स्तुति और नमस्कार का अर्थ-दो हाथ दो पैर और एक मस्तक, इन पाच अंगो को झुकाना है । वदना और नमस्कार करके पर्युपासना ( सेवा ) करने लगे। सूत्रस्थ 'यावत्' शब्द से " सुस्मुसमाणे, नमसमाणे विणएण पजलिउडे, अभिमुहे " इन शब्दों की भी यहा योजना होती है श्री सुधर्मास्वामी की सेवा करते हुए श्री जम्बूस्वामाने पूछा कि-हे भदत ! धर्म की आदि करनेवाले, तीर्थकर, स्वयसंबु ध एवं सिध्धिगात को प्राप्त हुए श्रमण भगवत જેડીને આદક્ષિણ--પ્રદક્ષિણપૂર્વક ત્રણવાર વદન-નમસ્કાર કર્યા બે હાથ જોડી જમણા કાનથી લઈને મસ્તક પાસે ફેરવીને ડાબા કાન સુધી લઈ જઈને ફરી તે મસ્તક પાસે રાખવામાં આવે છે તે આદક્ષિણ--પ્રદક્ષિણા છે વન્દના શબ્દને અર્થ સ્તુતિ, અને નમસ્કારને અર્થ–બે હાથ, બે પગ, એક મસ્તક, એ પાચ અગેને નમાવવું તે, વન્દના અને નમસ્કાર કરીને પર્ણપાસના-સેવા કરવા લાગ્યા, સૂત્રસ્થ यावत् ' शपथी मुसूस्समाणे नमसमाणे, विणएण पजलिउडे, अभिमुहे" से शहानी ! અહિં જરા થાય છે શ્રી સુધર્મા સ્વામીની સેવા કરતા કરતા શ્રી જખ્ખું આમીએ પૂછ્યું કે- હે ભદત ! ધર્મની આદિ કવ્વા વાળા, તીર્થ કર, સ્વય સબુદ્ધ, ઇત્યાદિ વિશેષણથી . . .
५४ विपाकश्रुते सपत्तेण' यावत् समाप्तेन, अत्र यावच्छन्दादेवं चोध्यम्-आदिफरेण, तीर्थकरण, स्वयंसम्बुद्धन, यावत्-सिद्धिगतिनामधेयं स्थान संप्राप्तेन गतेन दशमस्यास्य 'पाहावागरणाण प्रश्नव्याकरणाना-प्रश्नव्याकरणास्यस्य 'अयमहे' अयमर्थः आस्रवसवरनिरूपणरूपोऽर्थः ' पण्णत्ते' मज्ञप्तः, मरूपितः-पतियोधित इत्यर्थः, एकादशस्य खलु हे भदन्त ! अगस्प 'विवागसुयस्स' विपासश्रुतम्य श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिद्धिगतिनामधेय स्थान समाप्तेन कोऽर्थः प्रज्ञप्त। ततः जम्बूस्वामिनः प्रश्नकरणानन्तर 'ण' खलु आर्यसुर्माऽनगारो जम्बूस्वामिन मनगारम् , 'एव' वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी अबादीद-एव खलु हे जम्बू. । श्रमणेन 'नाव' यावत्-भगवता महावीरेण यावत्-सिद्धिगतिस्थान 'संपत्तेण' सपाप्तेन-गतेन एकादशस्याङ्गस्य विपाकश्रुतस्य द्वौ श्रुतस्कन्धौ प्रज्ञप्ती, 'तजहा' तद्यथा-'दुहविवागा य' दुखविपाकाच-दुःखविपाकारुयश्च, विपन्यन्ते-वेद्यन्ते अनुभूयन्ते इति विपाकाः, दुःखान्येव विपाका वाच्यतया यत्र स दुःखविपाका, श्री महावीर प्रभुने प्रश्नव्याकरण नामक दशम अग का यह भाव फरमाया है, परतु हे भगवन् ! ग्यारहवा अग विपाकश्रुत का क्या भाव फरमाया है । इस प्रकार जंबूस्वामा के पूछने पर श्री सुधर्मा स्वामी कहते है कि हे जबू । सिध्धिगतिप्राप्त श्री महावीर प्रभुने ग्यारहवे अंग श्री विपाकश्रुत के दो श्रुतस्कध कहे हैं- एक दु खविपाक और दूसरा सुखविपाक । जिनका अनुभव किया जाय वे विपाक हैं, जिस श्रुतस्कंध मे दुख ह। વિશિષ્ટ અને સિદ્ધિ ગતિને પ્રાપ્ત થયેલા શમણુ ભગવત શ્રી મહાવીર પ્રભુએ પ્રશ્ન વ્યાકરણ નામના દસમાં અગના એ ભાવ ફરમાવ્યા છે, પરંતુ હે ભગવન ! અગિયારમુ આગ જે વિપાશ્રુત, તેમાં શું ભાવ કહેલા છે ? આ પ્રમાણે જમ્મુ સ્વામીએ પૂછ્યું ત્યારે શ્રી સુધર્મા સ્વામી કહે છે કે… હે જખૂ! સિદ્ધિગતિને પામેલા શ્રી મહાવીર પ્રભુએ અગિયારમા અગ શ્રી વિપાકશ્રુતના બે કુતસ્ક ધ કહેલા છે– (૧) એક દુ ખવિપાક અને (૨) બીજુ સુખવિપાક જેને અનુભવ કરવામાં આવે તે વિપાક છે જે શ્રુતસ્ક ધમાં દુ જ વિપાક શબ્દના વાચ (અર્થ) રૂપથી પ્રકટ કરેલ છે, તે દુ ખવિપાક છે આ કૃતષ્ક ધનું નામ દુ ખરૂપ विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन दुःखरूपविपाफवोधस्तया दुःश्वविपाकनामका प्रथमः श्रुतस्कन्च इत्यर्थः । 'सुइ विजागा य' मुग्यविपाकाश्च मुखविपाकाख्यश्च, सुखान्येव विपाका यस मुग्वविपाकः मुखरूपविपाकोषकतया मुखविपाफनामको द्वितीय तस्कन्ध इत्यर्थ ॥२॥ - विपाक शन्द के वाच्य (अर्थ) रूपसे प्रकट क्येि जाये वह "दु खरिपाक है। इस श्रुत- स्कध का नाम दु खरूप विपाक का बाधक होने से ही दुःसविपाक है। दूसरे श्रुतस्कंध का नाम सुखविपाक है, इसमे सुख ही विपाकरूपसे वर्णित है, अत सुखरूप पिाक फा चौधक होनेसे इमका नाम " सुखविपाक" है। भावार्थ-सभा विसर्जित हा चुक्ने के बाद श्री जबूस्वामी, जहा श्री सुधर्मा- स्वामी विराजमान थे वहा पहुचे और उन्हे अपनो समाचारी के अनुमार ३ बार वदना एव नमस्कार कर उनके ममुख बैठ गये । बैठकर विनयके साथ गुरुदेव से किया कि हे भदत ! भगवान महावीर प्रभुने १०३ अग में आस्रव और सवर तत्व का वर्णन भलीभाति किया है। अब में आप से यह जानता चाहता हूँ कि भगवानने ११ वे अग मे उनके विपाक का किस रूप मे कथन किया है। सुधमा स्वामीने जनु स्वामी से कहा कि-हे जवू ' इस ११ वे अगका भगवान ने दी श्रुतस्कघ मे वर्णन किया है । (१) प्रथम श्रुतस्कन्ध का नाम दु खविपाक और । प्रन विपान माध ४२वना३ डापाथी तेनु नाम 'दुःखविपाक' के भीत श्रुत धनु નામ સુવિ છે તેમાં સુખ જ વિપાકરૂપથી વર્ણન કરાએલુ છે, તેથી કરી सुम३५ विपानु माधडपाधी तेनु नाम ' मुखविपाक ' छ ભાવાર્ય–સભા વિસર્જન થયા પછી શ્રી જબૂસ્વામી જ્યા આગળ શ્રી સુધર્મા સ્વામી બિરાજમાન હતા ત્યાં પહોંચીને પિતાની સમાચાર પ્રમાણે ત્રણ વાર વદને નમસ્કાર કરીને તેને સન્મુખ બેસી ગયા, બેસીને વિનય સાથે ગુરૂદેવને પ્રશ્ન પૂછ્યું કે-હે ભદન્ત! ભગવાન મહાવીર પ્રભુએ દસમા આસવ અને સવર તત્વનું વર્ણન બહુ સારી રીતે કર્યું કે હવે હુ આપના પાનેથી એ જાણવા ઈચ્છા કરું છું કે ભગવાને અગિયારમા અગમાં તેના વિપાકનુ કેવી રીતે વર્ણન કર્યું છે. સુધર્મા સ્વામીએ જમ્મુ સ્વામીને કહ્યું કે હે જબ્બ ! એ અગિયારમા અગનુ ભગવાને બે શ્રુતસ્કધરૂપમાં વર્ણન કર્યું છે. (૧) પ્રથમ આ ગમાં विपाकश्रुते मूलम्-०३ पढमस्स ण भंते ! मुपक्खधस्स दुहविवागण समणेण जाव सपत्तेण के अहे पण्णत्ते । तएण मुहम्मे अणगारे जम्बृअणगार एव वयासी-एप सलु जबू समणेण३ आइगरेण जाच संपसेण दुइविवागाण दस अज्झयणा पण्णत्ता, तनहा- मियाउत्ते, उज्झियए, अभग्ग, सगडे, वहस्सई, नंदी। २ ३ ६ ७ उवर, सारियदत्ते, य देवदत्ता य, अजू य, ॥ १ ॥ ॥ सू० ३ ॥ टीका-०३ जम्बूस्खामी पुनः पृच्छति-पढमस्सण भते ! ' इत्यादि । प्रथमस्य खलु हे भदन्त ' हे भगवन् । श्रुतस्कन्धस्य दुःखविपाकाना-दुःखविपाकनामकस्य श्रमणेन दूसरे श्रुतस्कंध का नाम सुखविपाक है इनमें प्रथम में दुखरूप विपाक का और द्वितीय में सुखरूप विपाक का वर्णन है ॥ २ ॥ "पढमरस ण भत० इत्यादि- सूत्रस्थ यावत् शब्द से 'आदिकरेण तीर्थकरेण स्वयसबुद्धेन ' इत्यादि, 'सिध्धिगतिनामधेय स्थान सप्राप्तेन इन अय पदों का ग्रहण है। जबूस्वामी श्री सुधर्मास्वामी से पूछते हैं कि आदिकर--अपने शासन की अपेक्षा स धर्मके प्रथम प्रवतक, तीथकर स्वयसबुध-विना दूसरे के उपदेश से बोध पाये हुए इत्यादि विशेषणा से विशिष्ट, और सिद्धिगति नामक स्थान में विराजमान ऐस श्री श्रमण શ્રુતસ્કંધનું નામ ટુ વિના બીજા થનક ધન નામ સુવિદ્યા છે તેમાં પ્રથમમા દુખરૂપ વિપાકનુ, અને બીજામાં સુખરૂપ વિપાકનું વર્ણન કરે છે કે , पटमस्सण भते. ' प्रत्याहि- सूत्रस्य यावत् शथी 'आदिरेण तीर्थ करेण स्वयमध्धेन' इत्यादि सिवातिनाम धेय स्थान सप्राप्तेन ' से अन्य पौनु अथाय के न्यू स्वामी श्री सुधी સ્વામીને પૂછે છે કે-હે ભદન્ત આદિકરા-પિતાના શાસનની પેક્ષાથી ધર્મના પ્રથમ પ્રવર્તક તીર્થ કર વયસબુદ્ધ–બીજાના ઉપદેશ વિના બાધ પામ્યા આ વિશેષણથી વિશિષ્ટ સિદ્ધિ ગતિ નામના સ્થાનમાં બિરાજમાન એવા શ્રી विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र यावत् समाप्तेन 'के अ कोऽर्थको भाव. प्रज्ञप्तः । तत' ग्यलु मुहम्मे' मुधर्मा- मुर्मा स्वामी अनगारो जम्बुनामफमनगारम् 'ए' वक्ष्यमाणकारेण 'वयामी' अवादी-एव खलु हे जम्बू । श्रमणेन भगवता महागीरेण ' आइगरण' आदि- करेण-स्वशामनापेक्षया धर्मम्य प्रथममवर्तकेन, 'जावसपत्तेण ' यावत्-सिद्धिगति स्थान समाप्नेन 'टुइपिपागाण' दु सविपाकाना दुसविप'कनाम्न प्रथमश्रुतस्कन्य स्येत्यर्थः दशाध्ययनानि प्राप्तानि । अध्ययननामान्याह- 'मियाउत्ते' इत्यादि । 'मियाउत्ते' मृगापुत्र. १, 'उझियए' उज्यिता २, 'अभग्ग' अभग्न. ३, 'सगडे' शस्ट. ४, 'पहस्मई' बृहस्पति ५, 'नदा' नन्दि ६, 'उबर' उदुम्बर ७, 'सोरिय दत्तेय' शोरिक्दत्तश्च ८, 'देवदत्ताय' देवदता च ९, 'अंजू य' अञ्जश्व १० ॥१० ३॥ . भगवत श्री महावार प्रभुन है भदन्त दुसविपाक नामक प्रथम श्रुतस्कर का क्या भाव प्ररूपित किया है इम प्रश्न के समाधान निमित्त श्री मुधर्मास्वामी अपन शिष्य श्री जम्बूस्वामा स कहते हैं कि-' आदिकर ' आदि विशेषणा स विशिष्ट उन श्री श्रमण भगवत महावार प्रभुन दु मविपाकनामक श्रतस्कध के अर्थ को स्पष्ट रूप स प्ररूपित करन के लिये दश अ.ययनो को प्ररूपणा की है। वे १० अ.ययन ये हैं-(१) मृगापुत्र, (२) झितक, (३) अभग्न, (४) शकट (५) वृहस्पति (6) नन्दि, (७) उदुम्बर, (८) गौरिकदत्त, (९) देवदत्ता, और १० असू । भावार्थ- पूर्व में विपाक क दु खविपाक और सुखविपाक इस प्रकार से दा भेद प्रक्ट किये गये है, उनम श्री सुधमास्वामी स जयूस्वामी यह पूछ रहे हैं कि-हे , શ્રમણ ભગવત શ્રી મહાવીર પ્રભુએ દુ ખવિપાક નામના પ્રથમ તસ્ક ધમાં શુ ભાવ પ્રરૂપિત કર્યો છે? આ પ્રશ્નના સમાધાન નિમિત્તે શ્રી સુધ સ્વામી પિતાના શિષ્ય શ્રી જખ્ખ સ્વામીને કહે છે કે-આદિર, ઇત્યાદિ વિશેષણથી વિશિષ્ટ તે શ્રમણ ભગવત મહાવીર પ્રભુએ દુ ખ વિપાક નામના મૃતષ્કન્ધના અને સ્પષ્ટ રૂપથી પ્રરૂપિત કરવા માટે દસ અધ્યયનની પ્રરૂપણ કરી છે તે મ અધ્યયન या प्रभारी छ (१) भृगापुत्र, (२) Glorists, (3) अमन, (5) ४८, (५) पृड पति (6) नदि, (७), (८) शौति (6) पत्ता, (१०) 240 ભાવાર્થ-પૂર્વમાં વિપાકના દુ ખવિપાક અને સુખવિપાક એ પ્રમાણે બે ભેદ પ્રકટ કર્યા છે તેમાં શ્રી સુવર્મા સ્વામીને જ બૂસ્વામી એ પૂછી હ્યા છે १८ विपाकश्रुते मूलम्-मू०४ जदण भते ! समणेण भगवया महावीरेण आइगरेण तित्ययरेण जाव सपत्तेण दुविवागाण दस अज्झयणा पण्णता, तनहा-मियाउसे य जाव अजू य । पढमस्म ण भते ! अज्झयणस्स दुविवागाण समणेण जाव संपरोण के अहे पण ।तएण सुहम्मे अणगारे जंतूअणगार एव चयासी-एर खलु जम्यू । तेण कालेण तेण समएण मियागामे णाम जयरे दोत्या, वण्णओ । तस्सण मियागामस्स णयरस्स पहिया उत्तरपुरत्यिमे दिसीमाए चदणपायवे णाम उजाणे होत्था । सम्योउय, वण्णो । तत्थण च दणपायवस्स बहुमज्मदेसभाए मुहम्मस्स जक्खस्स जक्खाययणे होत्या । चिराइए, जहा पुण्णभद्दे । तत्थण मियागामे णयरे विजए णाम खत्तिए राया परिवसइ । वष्णओ। तस्स ण विजयस्स खत्तियस्स मिया णाम देवी होत्या। सुकुमालपाणिपाया, अहीणपडिपुण्णपचिदियसरीरा, वण्णभो । तस्स ण विजयखत्तियस्स पुत्ते मियाए देवीए अत्तए मियाउत्ते णाम दारए होत्या, जाइअधे जाइए, जाइबहिरे, जाइपंगुळे य, हुडे य वायव्वे य, पत्थि ण तस्स दारगस्स हत्था वा. पाया वा, कपणा वा, अच्छी वा, णासावा, केवलं से तेसि अंगोवगाण आगिई आगिइमेने। तएण सा मियादेवी त मियापुत्त दारग रहस्सिय भूमिघरसि रहस्सिएण भत्तपाणेण पडिजागरमाणी पडिजागरमाणी विहरइ ॥ मू०४ ॥ . , मदन्न। प्रथम दु खविपाक नामक श्रुतस्कध के भाव की क्या प्ररूणा है । । तब श्री सुधर्मास्वामी इस श्रुतस्कघ को विशेषरूप से प्रतिपादित करने के लिये मृगापुत्रादि १० अ ययनो टारा दु खविपाक नामक प्रथम श्रुतस्कध के भार प्रकट करते हैं ।। ३ ॥ - હે ભદન્ત' પ્રથમ ૬ ખવિપાક નામે શુષ્કાના ભાવની પ્રરૂપણું શું છે? ત્યારે સુધર્મા સ્વામી એ શ્રુતસ્ક ધનુ વિશેષરૂપથી પ્રતિપાદન કરવા માટે મૃગા- પુત્રાદિ દસ અધ્યયને દ્વારા દુખવિપાક નામનું પ્રથમ કૃતષ્ક , તેના ભાવ પ્રકટ रेशा विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुर टीका-मू०४ श्रीजम्यूस्वामी पृच्छति-'जइण भते' इत्यादि । यदि खलु हे भदन्त = हे भगवन् ! श्रमणेन भगवता महावीरेण आदिकरेण तीर्थकरेण ' जाव' यावत्- सिदिगतिस्थान- सपत्तेण' ममाप्तेन गतेन, 'दुइविवागाण ' दुःखविपासाना-दु स विपाफनामकस्य प्रथमश्रुतस्कन्यस्येत्यर्थः, दश दशसंख्यकानि, अध्ययनानि. मज्ञप्तानि, तद्यथा-मृगापुनश्च यावद् अचूश्च । तत्र पथमस्य खलु हे भदन्त । अध्ययनस्य दुःखविपाश्रतस्फन्वस्य श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत्-सिद्धि गविनामधेय स्थान 'सपत्तेण ' समाप्तेन गतेन कोऽर्थ. प्रज्ञप्त' ? । १ - . जाण भते!' इत्यादि- 'भते' हे भदन्त-भगवन् ! 'जड ण' यदि आइगरेण तित्ययरेण जाच संपत्तेण, दिकर-स्वशासन की अपेक्षा धर्मके आदि प्रवर्तक, तीर्थकर और मिद्धिगतिनामक स्थान को प्राम हुए 'भगवया,' भगवान् 'महावीरेणं,' महावीरने 'दुहविवागाण' दुखविपाकनामक प्रथम श्रुतस्कंध के . तनहा-मियाउते य जाव मृगापुत्र अ ययन से ले कर अन्न नामक अतिम अध्ययन तक नो ' दश अज्झयणा' दश अध्ययन पण्णत्ता प्ररूपित किये हैं। उनमें से 'भते' हे भगवन् ‘दुहवित्रागाण' दु खविपाकके 'पढमस्स ण अज्झयणस्स ' प्रथम मृगा- पुत्रनामक अध्ययन का 'समणेण जाव सपत्तेण' आदिकर आदि विशेषणो से विशिष्ट अंज्य' . . जाण भते!.'त्यादि ( भते) महन्त-मगन् (जइण) यहि (आइगरेण तित्थयरेणं जाव सपत्तेण ) [६४२-शासननी अपेक्षा धर्मना माहि प्रत, ती ४२ भने सिद्धिगति नामना स्थान प्रास थये। (मगषया) भगवान् (महावीरेण ) भावारे (दुहविषागाण) मqिा नाममा प्रथम श्रुत धना ( तजहा मियाउत्ते य जाय अजू य) भूगापुत्र अध्ययनयी मार लान 246 नामना seal अध्ययन सुधीरे (दम अज्झयणा ) इस अध्ययन (पण्णता) प्रचित छ तेभायी (भंते ) लगबन्। (दुहविषागाण) हुम विधान (पदमस्स- अज्मयणस्स ) प्रथम भृगापुत्र नामना अध्ययन (समणेण जाय मपत्तेण) - विपाकश्रुते 'तएण' ततः खलु = श्री जम्बूस्वामिनः प्रश्नकरणानन्तर खलु 'सुहम्मे अणगारे' श्रीसुधर्मा स्वामी अनगारः श्रीजम्यूखामिनमनगारम् , '' वक्ष्य माणपकारेण 'वयासी' अवादीत् कथयति स्म । हे जम्मूः । एव वक्ष्यमाणप्रकारेण खलु तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'मियागामे णाम ' मृगाग्रामनामक गियरे' नगर 'हात्था' आसीत् । वर्णकः-वर्णन , स चौपपातिकमूनाचम्पानगरीवद् वोध्यः। तस्य खलु मृगाग्रामस्य नगरस्य 'पहिया' पहि'- पाद्यपदेशे 'उत्तरपुरस्थिमे दिसीमाए' तएण' श्री उन श्रमण भगवान महावीरन केअटे पण्णत्ते ' क्या अर्थ कहा है। जबू स्वामी के इस प्रकार के प्रभ करने के पश्चात् 'सुहम्मे अणगारे ' वे सुधर्मा स्मामीने जबूअणगार ' उन जवू स्वामी के प्रति ‘एवं वयासी इस प्रकार से कहा-कि 'जमू एव सल्लु ' हे जम्बू ! तुम्हारे प्रश्न का उत्तर इस प्रकार है- सुना- ' तेण कालेण तेण समएण मियागामे णयरे होत्था' उस अवसर्पिणी कालके चतुर्थ आरे मे मृगाग्राम नाम का एक नगर था । ' वण्णओ' औपपातिक सूत्र मे निस प्रकार से चपानगरी का वर्णन किया गया है-ठीक इसी प्रकार से इस नगर का भी वर्णन समझना चाहिये-चपानगरा जिस प्रकार की अद्भुत शोभा आदि गुणो से विशिष्ट है-उसी प्रकार स यह नगर भी अपने अनुपम सौन्दर्य स युक्त है। 'तस्स ण मियागा- मस्स णयरस्स' उस मृगाग्राम नामक नगर क पहिया' बाह्यप्रदेशमे 'उत्तर- . ત્યાર ડર આદિ વિશેષણે વિશિષ્ટ તે શ્રમણ भगवान महावीरे ( के अठे पण्णत्ते) शु अर्थ य छ ? (तएण ), श्री भ्यू. स्वाभीमें 2 प्रमाणे प्रश्न यी ५७ ( सुहम्मे अणगारे ते सुधर्मा पाभीमे ५ अायुगा२ प्रति ( पव वयासी) मा प्रभार धु-(जंवू एन खलु ), भ्यूभारा प्रश्न उत्तर भा પ્રમાણે છે સાભળે (तेण कालेण तेण ममपण मियागामे णयरे होत्था) તે અવસર્વિણું કાલના ચોથા આરામ મૃગાગ્રામ નામનું એક નાર હતું ( घण्णओ ) भोपाति सूत्रमा के प्रभारी य पानगरीनु पनि ४२ , ते પ્રમાણે આ નગરનું વર્ણન સમજી લેવું જોઈએ, ચપાનગરી જે પ્રમાણે અદ્ભુત શોભા આદિ ગુણેથી વિશિષ્ટ છે, તે પ્રમાણે આ નગર પણ પિતાના અનુપમ બૌન્દર્યથી યુક્ત छ (तस्तण मियांगामस्त णयरस्म) मा भृायाम नामना ना (पहिया) मा प्रदेश (उत्तरपुरथिमे दिसोभाप) उत्तर भने ६ विपाकचद्रिका टाका श्रुत० १ अय० १ मृगापुत्र उत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे ईशानकोणे, 'चदणपायवे णाम उन्नाणे' चन्दनपादपनायक- मुद्यानम् 'हाथा' आसीत् , तत् कीदृश-मित्याह-सयोउय' सर्तुकम्-सर्वे फतवो वमन्तादय' सन्ति यत्र तत् तथा, सातपुष्पफलसमन्वितमित्यर्थः । 'वण्णो' वर्णक -वर्णनम् , स च कुमुमस उन्ननन्दनवनमफाशमित्यादिविज्ञेय' । तर खल चन्दनपादपस्य 'बहुम सदेसभाए' रहम-पदेसभागे-सर्वया मध्यभागे ' सुहम्मस्म जग्वस्म सुबर्मनाम्नो यक्षम्य 'जग्वाययण ' यक्षायतनम् , 'हाथा' आसीत् । तब यक्षायतन वर्ण पन्नाद-चिराडा जहा पुण्णभदे' चिरादिक = चिरकालिकम् , यथा पूर्णभद्र = पूर्णभद्रचैत्यसदृशम् , - पूर्वपुरुषमज्ञप्तमित्यादि विशेषणमौपपातिकमूत्राद् विजेयम् । पुरथिमे दिसीभाए' उत्तर भौर पूर्वदिशा के भाग-ईशान कोन मे 'चंदणपायवे णा- म उन्नाणे होन्या' चढनपादप नाम का एक उद्यान-बगीचा था। 'सन्चोउय' इममे समस्त हा स्तुआ की गाभा थी-समस्त तुसंवधा पुष्प और फलो से यह सदा हरा-भरा बना रहता था। 'वण्णो' वणन 'कुसुमसम्न न दनवनप्रकाश' अनेक जाति के सुगधित फूला से यह सुरम्य और इन्द्र के नदनवन जैसा मन का आनंदित करने वाला था । ' तत्थण चदणपायवस्स बहुमज्मदेसभाए' उम चदनपादप नामक वगोचा के ठाक मध्यभाग में मुहम्मस्स जक्खस्स 'मुधर्म नामके यक्ष का जिक्खा- ययणे होत्या ' एक यक्षायतन था। 'चिराइए, जहा पुण्णमद्दे' पूर्णमद्र चैत्य की तरह यह भा बहुत अधिक प्राचान था । इमक वणन मे भी ' पूर्वपुरुषप्रजमम् ' इत्यादि . ચ ન પૂર્વ निशाना भाग-13ty-AL च दणपायवे णाम उज्जाणे होत्या પાદપ નામનો એક ઉદ્યાન-બગીચે હતું, તે સાર છએ વસ્તુઓની તેમા શોભા હતી તમામ ઋતુના પુષ્પ અને ફળોથી તે બગીચે હમેશા ભરપુર डत 'यण्णओ' व ' कुसुमसंछन्न नन्दनवनप्रकाशे' मने तिन सुगधित કુલેથી તે સુરમ્ય અને ઈન્દ્રના નદનવન પ્રમાણે મનને આનન્દ આપનારે તે तत्यण चदणपायरस्म बहुमज्झदेसभाए' से यह पा६५ नामना मायाना મધ્ય ભાગમાં सुहम्मस्स जक्वस्त' सुवर्म नामाना यक्षनु जक्खाययणे होत्या' मेा यक्षायतन तु 'चिराइए जहापुण्णभद्दे ' म चैत्यना प्रभारमा ચક્ષાયતન પણ બહું પ્રાચીન હતુ पूर्वपुरुषप्रज्ञप्तम् . તેના વર્ણનમાં પણ विपाकत ७ . तत्र खलु मृगाग्रामे नगरे 'विजए णाम खत्तिए राया परिवसई विजयनामक: क्षत्रियो राजा परिवसति । 'वण्णओं' वर्णकः-वर्णनम् , स च 'महयाहिमवत-महत मलय-मदर-महिंदसारे' इत्यादिरौपपातिकवद् बोध्या, अस्प व्याख्या-महाहिम वन्महामलयमन्दरमहेन्द्रसार'महाश्चासौ हिमवान् महाहिमवान , स इस महान् अन्यमहापर्वतापेक्षया, मलयो-मलयाचल', मन्दरो मेरुगिरिः महेन्द्र:=पुरपतिः, पर्वतविशेपो चा, तद्वत् सार-प्रधानो यः स तथा । तस्य खलु विजयस्य क्षत्रियस्य राज्ञः 'मिया णाम देवा' मृगानाम्नी देवी 'होत्था' आसीत् । सा कीदृशी ?-त्याह- 'सुकुमालपाणिपाया सुकुमारपाणिपादा . औपपातिकसूत्रकथित इन समस्त विशेषणो का यहा पर भी मंघटन करलेना चाहिये । तत्यण मियागामे णयरे ' उस मृगाग्राम नगर में ' विनए णाम खत्तिए राया परिवसइ ' विजय नामक एक क्षत्रिय राजा रहता था 'वो' इस नरेश का वर्णन भी औपपातिक सूत्रमे वर्णित कूणिक राजा की तरह समझना चाहिये, यथा- 'महयाहिमवतमहतमलयमंदरमहिंदसारे' इत्यादि, पर्वतों मे जैस महाहिमवान् पर्वत प्रधान माना जाता है, मलयाचल जैसे श्रेष्ठ गिना जाता है, मेरु पर्वत जिस प्रकार सर्वोत्तम है और महेद्र-सुरेद्र अथवा पर्वतविशेष जैसे मुख्य माना जाता है, प्रकार यह राजा भी अय राजाओं में प्रधान-श्रेष्ठ था । तस्सण विजयस्स खत्तियस्त मियाणाम देवी होत्या' क्षत्रिय वंश में उसा ઇત્યાદિ ઓપપાતિક સૂત્રમાં કહેલા તમામ વિશેષણોને અહિ લગાડી દેવા જોઈએ तत्थण मियागामे णयरे मा भृायाम नगरमा विजयणाम खत्तिए राया परिषसा' fari नामनाले क्षत्रिय २० रहेता ता वण्णओ આ રાજાનું વર્ણન પણ ઔપપાતિક સૂત્રમાં વર્ણવેલા કુણિક રાજા પ્રમાણે સમજી बेवुन म • महया-हिमवत-महत-मलय-मदर-महिंद-सारे') या તેમા જેવી રીતે મહા હિમાવાન પર્વત પ્રધાન માનવામાં આવે છે, મલયાચલ જે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે મેરૂ પર્વત જેવી રીતે સર્વોત્તમ છે અને મહેન્દ્ર-સુરેન્દ્ર અથવા પર્વતવિશેષ જેવી રીતે મુખ્ય માનવામાં આવે છે તે પ્રમાણે આ રાજ પણ અન્ય રાજાઓમાં મુખ્ય અને એક ता, तस्सण विजयस्स खत्तियस्स मियाणाम देवी होत्या' क्षत्रिय सभा .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र . कोमळकरचरणा, 'महीगपडिपुण्णपचिंदियसरीरा' अहीनमतिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरा अहीनानि अन्यूनानि स्वरूपता, प्रतिपूर्गानि लक्षणतः पश्चापीन्द्रियाणि यस्मिन् , सत् , तथाविध शरीर यस्याः सा तथा । 'वण्णओ' वर्णकः-वर्णन ,स चास्याः औप- पातिकमूत्राद् धारिणीदेवीवद् विज्ञेय इत्यर्थः । तस्य खलु विजयक्षत्रियस्य-विजय नामस्य क्षत्रियस्य राज्ञः 'पुत्ते' पुत्र मियाए देवीए' मगाया देव्याः 'अत्तए' आत्मजः 'मियापुत्ते णाम दारत' मृगापुत्रनामको दारका चालक', 'होथा' आसीत् । स फीशः? इत्याह-'नादअधे' इत्यादि । जात्यन्या जन्मकालादारभ्यान्ध एवेत्यर्थः, 'जाइए' जातिमूक -जन्मतो मूक'-वाशक्तिरहितः, 'जाइबहिरे' जातिवधिरः जन्मत' श्रवणशक्तिरहितः, 'जाइपंगुले य' जातिपद्गुलश्चजन्मतः पद्गुः खञ्जः, चरणविकल . तिलक स्वरूप उस विजय नृपति की रानी का नाम मगादेवी था । 'मुकुमालपाणि- पाया अहीण. वण्णो' इमके हाथ और पैर अयत सुकमार थे। शरीर भी इसका स्वरूप की अपेक्षा न्यूनतारहित, तथा लक्षग की अपेक्षा परिपूण पाचों इन्द्रियों से युक्त था। औपपातिक मूत्र में जिस प्रकार का वर्णन धारिणी देवी का किया गया है ठीक उसी प्रकार का वर्णन इस मृगा देवी का भी समझना चाहिये 'तस्स ण विजयरस सत्तियस्स पुत्ते मियाए देवीए अत्तए मियापुत्ते णाम दारप होत्या' उस विजय नामक क्षत्रिय राजा के एक पुत्र था जिस का नाम मृगापुत्र था-जो मृगादेवी से उत्पन्न हुआ था। वह ' जाइओ, जाइए, जाइबहिरे जाइपंगुले य, हुंडे य, वायवे य' ज म से ही अंघा, और जन्म से ही मूंगा था। बहिरा और जन्म से ही पागला था। इसके शारीरिक अवयवों की रचना ठीक जन्म से तिस २१३५ मे विध्य सानी सहानु नाम भूमाहेवी इतु 'सुकुमाळपाणि पायाअहीण धण्णओ' तेना हाथ-५५ गई सुमित ता, तेना शरीरनी अपेक्षा સ્વરૂપવાન અને લક્ષણની અપેક્ષાએ પાચ ઈન્દ્રિયથી પૂર્ણ યુક્ત હતા પપાતિક સૂત્રમાં ધારિણી રાણીનું દેવીનું વર્ણન કરેલ છે, તેવુજ વર્ણન મૃગાદેવીનું સમજી લેવુ જોઈએ तस्मण विजयस्म खत्तियस्त पुत्ते मियाए देवीए अत्तए मियापुत्ते णाम दारण होत्था' विस्य नामना क्षत्रिय राजनने मे पुत्र तो तेनु नाम भृगपुत्र तु २ भृगाहवा 48 पन या उता, ते ५२ 'जाइअधे, जाइ मूए, जाइबहिरे, जाइपगुले य हुडे य, पायव्वे य रन्मथा आधी, मन म - ६४ विपाकश्रुत इत्यर्थः । 'हुडे य' हुण्डश्च हुण्डसंस्थानवान् , सर्वाश्यवममाणहीन इत्यर्थः। यत्र पादायवयचा यथोक्तप्रमाणरहिताः मायस्तद् हुण्डसस्थानम् । 'वायचे य' वायव्यय वायुरस्यास्तीति वायव्य वायुरोगी वातरोगवानित्यः । न स्त' ग्वलु तस्य दार कस्य हस्तौ वा, पादौ वा, की वा, अक्षिणीचयुषी वा, नामे वा। केवलम् एतेपामगोपाहानाम् , अगानि-शिरामभृतीन्यष्टौ - शिर', उरः २, पृष्ठम् ३, उदरम् ४, चाहुद्वयम् ५-६, पादद्वय च ७८, । उपाङ्गानि- अहायवभूतानि- कर्णनयननासाऽगुत्यादीन्यनेकविधानि । तेपाम् 'आगिई' आइति =आकार , 'आगिइमेर।' आकृतिमानम् आकारमात्र, न तु तदुचितस्वरूपमित्यर्थः । ततः खलु नहीं थी हुण्डक सस्थान था--प्रत्येक अवयव अपने२ प्रमाणमें ग्च से हीन थे, उसके शरीर की बनावट सुदर नहीं थी-आकृति दुर्दशनाय थी, जिस प्रमाणमें जिस भग और उपाग की रचना होनी चाहिये उम प्रकार को रवना से होन अंग और उपागों का हाना ही हुण्डकसस्थान है, इस नाम कर्मके उदय से शरीर अंग और उपाग किसी खाम आकार के नहीं हाते हैं । वह वातरोगसे भी पाडित था। 'णात्थि तस्स दारगस्त हत्था वा पाया वा कण्णा चा, अच्छी वा णासा वा' उस लड़के के न हाथ थे, न पैर थे, न कान थे न आँखे थीं और न नाक ही थी 'केवल से तेसिं अगोवगाण आगिइमेत्ते' केवल अंगों-मस्तक, उरस्थल, पृष्ठ, उदर-पेट, दो वाहु दा पाव, और टपागों-अग के अवयव स्वरूप कान, नाक, आखे और अंगुलि आदि के चिह्न मात्र ही थे । . . થીજ મુગે હન, જન્મથી બહેરો અને જન્મથીજ લુ હતા તેના શરીરની રચનામ અનયાની રચના પણ સારી ન હતી, હુડક સસ્થાન હતુ, દરેક અવયવ પોતાની સ્વાભાવિક રચનાથી અધુરા હતા, તેના શરીરની રચનામાં સુદરતા ન હતી નજરે જોતા ગમે નહિ તેવી તેની આકૃતિ હતી જે પ્રમાણે જે જે અગ ઉપામેની વ્યવસ્થા થવી જોઈએ તેવી ન હતી પણ હીન અગ-ઉપાગવાળું શરીર તે હુડકસ સ્થાન છે તે નામકર્મના ઉદયથી શરીર (અગ–અને ઉપાગ) કેઈપણ प्रार-मास २ विनानु तु ते वायुना शगयी sिa sो ‘णत्थिम वस्त दारगस्प्त हत्या वा, पाया वा, कण्णापा अच्छी वा, णासा वा તે કુમારને (पुत्र)साय ५२, आन, माम, ना आई ५ न तु 'केवल से तेसिं भगोप गाण आगिई आगिइमेत्ते' ३११ मा, भन्त, अस्थ, , GER પીઠ, બે હાથ, બે પગ અને ઉપગે અગના અવયવ સ્વરૂપ કાન, નાક, આખ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन सा मृगादेवी त मृगापुन दारक 'रहस्सियसि' राहसिकेम्प्रच्छन्ने गुप्ते जनेनाविदिते इन्यर्थ., 'भूमिप सि' भूमिगृहे-भृम्यधोभागवर्तिनि गृहे, 'रहस्मिएण' राहसिकेन प्रच्छन्नेन, भत्तपाणेण' भक्तपानेन 'पडिजागरमाणी२' प्रतिजाग्रतीर= पालयन्तीर 'विहरई' विहरति ।। मू०४॥ तएण सा मियादेवी त मियापुत्त दारग रहस्तियसि भूमि परसि' इस प्रकार की परिस्थितिसपन उम वालकको उस मृगादेवान लोगोंकी दृष्टि स छुपे हुए तलघर में रक्सा था और 'रहम्सिएण भत्तपाणेण पडिजागरमाणी२ विहरइ' छिपार कर भाजन-पान स उसका सावधानीपूर्वक पालन-पोषण करती थी। भावार्थ-१० अ ययना में से प्रथम मृगापुत्र नामक अध्ययन का क्या भाव है-इस प्रकार श्री जनूस्वामी द्वारा पूछे जाने पर श्री सुधर्मा स्वामी इस अध्ययन का स्पष्टीकरण करते हुए कहते हैं-मृगामाम नामक कि बहुत विशाल और सुरम्य नगर था। उसक बाहर ईशान कोणकी ओर छह स्तुआ की शोभासे विशिष्ट एक चदनपादप नामका बहुत ही प्राचान नदन वन जैसा विस्तृत मनाहर बगीचा था। उसक ठीक बीचावाच सुधर्मनामक यक्ष का एक आयतन था। उस नगर का शासक અને આગળીઓના માત્ર ચિન્હજ હતા तपण मा प्रियादेयी त मियापुत्त दारगं रहस्तियसि भूमिधरसि' से प्रभारी थे. ५२स्थति पन ते asने भृावा માણસની નજરે ન પડે એવી રીતે ખાનગી ઘરના નીચેના ભાગમાં રાખતી હતી भने 'रहस्सिएण भत्तपाणेण पडिजागरमाणीर विहरइ मन छानी शासन- અન્ન, પા, આપીને સાવધાનીપૂર્વક તેનું પાલન પોષણ કરતી હતી ભાવાર્થ દશ અધ્યયનમાં પ્રથમ અધ્યયન મૃગાપુત્ર નામે અધ્યયનને શુ ભાવ છે? આ પ્રમાણે જમ્મુ સ્વામીએ જ્યારે પ્રશ્ન પૂછ્યું ત્યારે શ્રી સુધર્મા વામી આ અધ્યયનનું સ્પષ્ટીકરણ કરતા થકા કહે છે કે – મૃગાગ્રામ નામનું એક બહુજ વિશાલ અને સુન્દર નગર હતુ, તેના બહારના ભાગમાં ઈશાન કોણમા છ હતુઓની ભાથી વિશેષ શેતો ચદનપદય નામને એક ઘણાજ પ્રાચીન નન્દનવન જે વિસ્તાર વળે મને હર બગીચે હતું તેના મધ્ય ભાગમાં સુવર્મ નામના યક્ષનું એક નિવાસસ્થાન હતું તે નગરને અમલ કરનાર ક્ષત્રિયકુલાવત સ विपाकश्रुते मृलम्-मू० ५ तस्थणं मियागामे णयरे एगे जाइओ पुरिसे परिवसइ । से ण एगेण सचक्खुएण पुरिसेण पुरओ दडपण पगहिहन्नमाणे पगदिनमाणे फुहाइड- सीसे मच्छियाचडगरपकरेण अग्णिनमाणमगे मियागामे जयरे गिहे गिहे कालुण्णनडियाए विति उप्पेमाणे विठरइ । मू० ५ ॥ क्षत्रियकुलावतस विजय नामक कोड एक राजा था, जो बहुत प्रतापी एर नरपतियों का मुखिया था। उसकी रानी का नाम मगादेवी था वह बहुत ही मुदर एस सुकुमार अगवाली थी। शारीरिक सौदर्य से जिसके समक्ष रति भी लज्जित होती थी। उसका शरीर प्रत्येक अग और उपागा की परिपूर्णता से भरा हुआ था, किसी भी अंग और उपाग में काई भा यूनता नहीं था। उसके एक पुत्र हुआ-जिसका नाम मृगापुत्र था । वह वेचारा जन्म से ही अधा, बहिरा, गूगा और लगडा था । सस्थान भी इसका हुंडक था । न इसक हाथ पैर आदि अग थे और न अग के अवयवभूत कोइ उपाग ही, सिर्फ उसके शरीर मे इनकी आकृतिमात्र ही थी। वह वातरागी था। मृगादेना उस बालक को लागो स छिपाकर मकान के तल्घर में ही रसती और वहीं पर उस खाना-पीना देकर उमका पालन-पोषण करती थी॥ ४ ॥ વિજ્ય નામનો ઈ એક રાજા હતા તે વોજ પ્રતાપી અને રાજાઓના સમુદાય મા મુખ્ય હતો તેની રાણીનું નામ મૃગાદેવી હતુ તે પણ બહુજ સુંદર અને સુકેમલ અગવાળા હતા રાણીના શરીરની સુંદરતા એવી હતી કે તેના રૂપ પાસે કામદેવની સ્ત્રી પણ લજજા પામી જતા હતા રાણીના શરીરના પ્રત્યેક અંગ ઉપાગ પરિપૂર્ણ અને સ્વાભાવિકતાથી ભરેલા હતા આ ગ–ઉપાગમાં કોઈ પ્રકારની ન્યૂનતા ન હતી, તે રાણીને એક પુત્ર થયે જેનું નામ મૃગાપુત્ર હતું તે બિચારે જન્મથીજ આધળે, બહેરા મુંગો અને લગડે હતો, હુડક સસ્થાન હતું તેને હાથ, પગ આદિ અગ અને તેના અવયવભૂત કઇ ઉપાગ ન હતા, માત્ર તેની આકૃતિ હતી તે પુત્ર વાયુના રોગ વાળે હતે મૃગાદેવી તે બાળકને લોકોથી છુપાવીને મકાનના નીચેના ભાગમાં રાખતી હતી અને ત્યા આગળ ખાવા પીવાનું આપીને તેનું પાલન પોષણ કરતી હતી !
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन ६७ . टीका-मू०५ 'तयण' इत्यादि । तर खलु मृगागामे नगरे एकः 'जाइअंधे' जात्यन्धः- जन्मफालतोऽन्यः पुरुष. परिवसति । स खलु एकेन 'मचाखुएण' सचक्षुकेण पुरुषेण पुरतो दण्डकेन ‘पगढिन्नमाण पढिजमाण' ममप्यमाण प्रक्रप्यमाणः- नीयमानो नीयमान , 'फुट्टहडाहडमासे' स्फुटितहडाइडशीर्ष स्फुटित-स्फुटित- केश 'हटाहड' अत्यर्थम् 'हटाइड' अत्यर्थवाचको देशीयभन्दः, शीर्ष गिरो यस्य स तथा, 'मन्छियाचडगरप-करण' मक्षिकाचटकरपहररेण-मक्षिकाणा चटकर मपानो-पिस्तरवान् य' पहारः-समूह स तथा तेन, 'अणिजमाणमग्गे' अन्वीय- मानमार्ग:-अनुगम्यमानमार्गः, तस्य जात्यन्धस्य मार्गे मक्षिकाः पृष्ठतोऽनुधाव- माना आसन् मल्युक्तसादिति भावः । तथावियोऽसौ मृगाग्रामे नगरे गृहे गृहे तत्यण इयादि- तत्थण मियागामे णयरे' सी मृगाग्रम नगर में 'एगे जाट' एक जम से अना काई पुस्प रहता था। से ण एगेण सचक्खुएण' वह दूसरे किसी एक नेत्रयुक्त पुरुष की सहायता से ' पुरनो दइएण पगड्डिजमाणे' यष्टि-लकटी के सहारे चलता था। चलते चलते 'फुट्टहडाहडपीसे' इसके शिर के बाल निलकुल अस्तव्यस्त-विखरे हुए थे और 'मच्छियाचडगरपकरण अणिज्जमाणमग्गे' मक्सियो का बहुत अधिक समूह उसके माथे के ऊपर उडता हुभा रस्ते भर पाछे२ चलता था । क्यों कि वह मलिन तन या । इस प्रकार की दुरवस्थासपन्न वह विचारा मियागामे णयरे गिहे गिहे ' उस मृगाग्राम नगर तस्थण 'त्यादि तत्थण मियागामे णयरे' ते भृगायाम नारने दिये 'एगे जाइये એક જન્મથી આધળે કોઈ પુરુષ રહેતો હતો તે જ ઇન સત્તાવુvor તે भीत वाणा पु३पनी सहायतायी पुरओ दडपण पगडदिज्जमाणे२' ansीन आधारे यारतो तो यालता यासता 'फुट्टहडाहडसीस' तना માથાના બાલ એકદમ વિખરાએલા હતા અને मच्छियाचडगरपहकरेण अणिज्जमाणमग्गे' भाजीसाना भाटा समूड तेना भाया 6. Ssd sता અને તેના સાથે સાથે રસ્તામાં તે સમૂહ પણ જ, કારણકે તેનું શરીર બહુજ भेड तु मा प्रजनी पामे या मियागामे णयरे गिहे गिहे' , ' " .
+ विपाकश्रुते ' कालण्गवडियाए ' कारुण्यवृत्या-दयाजनकत्या स्वदैन्य प्रदर्शयतस्तस्योपरि लोकाना दया समुत्पद्यत इति भावः, "वित्ति' वृत्ति जीविका कप्पेमाणे' कुर्वाण: सन् विहरति ॥ ० ५ ॥ मूलम् -मू०६ तेण कालेण तेण समएण समणे भगव महागीरे जाव समोसरिए । परिसा जिग्गया । तएण से विजए खत्तिए इसीसे कहाए लढे समाण जहा कूणि तहा निग्गए, जाव पजुवासइ ।। सू०६॥ में घर घर · कालुण्णवडियाए वित्ति कप्पेमाणे विहरइ' दीनतापूर्वक-दया उत्पन्न हो इस प्रकार स जीविका भीख माग कर अपना निर्वाह-करता था। भावार्थ-उसी मृगाग्राम नगर में एक दूसरा भा ज माघ मनुष्य रहता था। उसे सहारा देने वाला वहा एक और दूसरा भिखमगा व्यक्ति था--जो अधा नहीं था। उसकी सहायता के बलपर ही यह सब अपना काम किया करता था। वह जमाघ जब भीख मागने निमित्त जहाँ कहीं पर जाने के लिये उद्यत होता, तो वह उसे लकडी पकडवा कर ले जाता । अधिक गदा रहन के कारण दुर्गंध से आकृष्ट मक्खियों का झुड का झुड इसके आस-पास माथे पर भिनभिनाता रहता । वह घर२ अपनी दानता प्रका शित करता हुआ भाख माग२ कर अपना गुजारा चलाता था ॥५॥ નગરમાં તે મૃગાગ્રામ धरै धरे कालुण्णवडियाए वित्तिं कप्पेमाणे विहरह' દીનતાપૂર્વક દયા ઉત્પન્ન થાય તેવી સ્થિતિમાં ભીખ માગીને પિતાને નિર્વાહ કરતે હતો ભાવાર્થ-તે મૃગાગ્રામ નગરમાં એક બીજે પણ જન્માધ માણસ રહેતા હતો, તેને મહાય આપનારે એક ભીખારી માણસ બીજે હો, તે આધળો ન હતો તેથી તેની સહાયતાના બળથી તે પિતાનું તમામ કામ કરતા હતા, તે જન્માધ જ્યારે ભીખ માગવા નિમિત્તે જયા-ત્યાં જવા માટે તૈયાર થતો ત્યારે તે ભીખારી તેને લાકડી પકડાવીને લઇ જતો હતે એકદમ ગ દ હેવાથી દુર્ગધથી એ ચાઈને માખીઓના ટેળાઓ તેના આસ-પાસ માથા ઉપર ફર્યા કરતા હતા તે ઘેર-ઘેર પિતાની દીનતા જાહેર કરીને ભીખ માગી-માગીને પિતાનું ગુજરાન ચલાવતે હતો ૫છે विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन टीका-मू०६ 'तेण कालेण' इलादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान् महावीर 'जार' यावत् , इह यावत्कारणाद् उदं द्रष्टव्यम् - 'पुजाणुपुन्धि चरमाणे गामाणुगाम दूइज्जमाणे सुहसुहेण विहरमाणे' इत्यादि । पूर्वानुपूर्ध्या चरन ग्रामानु- ग्रामं द्रवन मुखमुखेन विहरन् यत्रैव मृगाग्रामनामक नगर, यत्रैव च दनपादप- नामस्मुन्धान तत्र समवमृतः । 'परिसा णिग्गया' परिपद निर्गता श्रीमहावीर- बामिन पन्दितु धर्मकथाश्रवणा च परिपद् = वृन्दरूपेण जनसंहतिनगरा- निर्गता-नि मृतेत्यर्थः। - तेण कालेण' इत्यादि- तेण पालण तेण समपण' उसी काल और उसी समय में समणे भगत्र महावीरे जाव समोसरिए' श्रमण भगवान् महावीर, यहाँ ' यावत् ' शब्द से इन अन्य विशेषणो का ग्रहण हुआ है-'पुव्वाणुपुन्धि चरमाणे गामाणुगाम दुइज्जमाणे मुह-सुहेण विहरमाणे इत्यादि ' तीर्थकरप्रतिपादित विहारक्रिया के अनुसार एक ग्राम से दूसरे ग्राम मे विचरते हुए सुखशातापूर्वक वहा पर आये । श्री महावीर प्रभु को वदना करने तथा उनसे धर्मदेशना सुनन के लिये वहा का जनसमूह वहा पर एकत्रित हो गया । तएण से विजए खत्तिए इमीसे कहाए लढे समाणे ' पश्चात् वह विजय नामका नृपति जब उसे यह ग्वबर पडो कि-'श्रमण भगवान महावीर पूर्वानुपूर्वी से ग्रामा- 'तेण कालेण' त्याह- 'तेण कारण तेण समएण' ते ४ मने ते समयने वि समणे भगर महावीरे जाध समोसपिए' श्रम लगवान् महावी२, महा 'यावत्' शमयी ollon विशेषणानु ७५ ४रेटु छ 'पुवाणुपुरि परमाणे गामा णुगाम दूइजमाणे सुद्द सुहेण यिहरमाणे' त्या तीर्थ 3रे प्रतिपादन रेसी विडार ४२वानी हिया- પદ્ધતિ પ્રમાણે એક ગામથી બીજે ગામમા વિચરતા થકા સુખશાંતિપૂર્વક અહિ આવ્યા તે સ્થળના પ્રજાજનોને સમુદાય શ્રી મહાવીર પ્રભુને વદના કરવા તેમજ ધર્મદેશના સાભળવાન માટે તે સ્થળે સૌએકત્રિત થઈને ગયા तपण से विजए खत्तिए इमोसे कहाए लद्धढे समाणे' पछीथी ते वियनामना सन 431 કે-“શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પૂર્વાનુમૂવીથી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા-કરતા આ .
विपाकश्रुते ७० मृगाग्रामस्य वाह्य- ततः खलु स विजया विजयनामकः क्षत्रियो राजा, 'डमी8 कहाए लडे समाणे' अस्याः कथाया लब्धार्थः सन्='श्रमणो भगवान् महावीर. पूर्वानुपूर्व्या चरन् ग्रामानुग्राम द्रवन् इहागत', इह संप्राप्त , इह समवस्तः, प्रदेशे चन्दनपादपोद्याने यथामतिरूप-कथाकल्प्यम् अवग्रहमवाद्य सयमेन तप साऽऽस्मान भावयन् विहरती' त्यस्या. कथाया ज्ञातार्थः सनियर्थ । 'जहा कृणिए तहा निग्गए' यथा कूणिकस्तथा निर्गत.-यथा कूणिकनामको राजा भगवन्त पन्दितु गृहानिर्गतस्तद्वद् विजयनामक. क्षत्रियो राजा हृष्टतुप्रचित्तानन्दितः मीतिमना नुग्राम विहार करते हुए इस मृगामाम नगर के बाहिर चदनपादप नामके चाचा मे साधुसमाचारी के अनुसार अवग्रह लेकर तप और सयम से अपनी आमा को भावित करते हुए विचरते है। तब 'जहा कूणिए तहा निग्गए' जिस प्रकार कूणिक राजा बडे ठाठ बाट के साथ प्रभु की वदना एव धर्मश्रवण करन की इच्छा से निकला उसी प्रकार यह विजयनामक क्षत्रिय राजा भी भगवान को वदन करने के लिये बडे ठाठ- बाट से निकला । अर्थात् भगवान के पधारने की वार्ता सुनते ही राजाका चित्त अपूर्व आनद से भर गया था। हृदय मे अपूर्व उत्साह था । प्रभु के दर्शन वन्दन और उनस धर्मश्रवण करने की तीव लालसा अत करण मे बढती चली जा रही थी। चित्तमे थोडा सी भी उदासीनता नहीं थी, प्रभु की आर ही विचारधारा का एकर विचार था। मानसिक परिणति बिलकुल राजकाज की चि तास निवृत्ति पाकर अपूर्व हपोल्लास મૃગાગ્રામ નગરના બહાર ચદનપાદપ નામના બગીચામાં સાધુ-સમાચારી અનુસાર અવગ્રહ લઈને તપ અને સ યમથી પિતાના આત્માને ભાવિત કરતા થકા વિચરે છે त्यारे जहा कूणिए तहा निग्गए रे प्रभारी इणि २01 मg 8-माथी- પ્રભુને વદના અને ધર્મ સાભળવાની ઈરછાથી નીકળ્યા હતા તે પ્રમાણે આ વિજય નામના ક્ષત્રિય રાજા પણ ભગવાનને વેદના કરવા માટે મોટા ઠાઠ- માઠથી નીકળ્યા, અર્થાત ભગવાનના પધારવાની વાત સાંભળતા જ ર જાનુ ચિત્ત અપૂર્વ આન દથી ભરાઈ ગયુ હદયમા અપૂર્વ ઉત્સાહ હતો, પ્રભુના દર્શન વન્દન અને તેમના પાસેથી ધર્મ સાભળવાની તીવ્ર લાલસા આત કરણમાં વધતા લાગી, ચિત્તમાં થોડી પણ ઉદાસીનતા ન હતી, પ્રભુ તરજ પિતાની વિચાર ધારાને એક-એક પ્રવાહ વહેતે હો, માનસિક પરિકૃતિ એકદમ રાજકાજની विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अध्य० १ मृगापुन परमसौमन म्यत हर्पवशविमर्पहृदय , म्हातः, कतालिका, कृतकौतुक कमङ्गल मागश्चित्त , शुद्धमवेश्यानि-शृद्धानि-निर्मलानि, प्रवेश्यानि-राजसभाप्रवेशाणि, महलानि वसा णि प्रबरपरिहित, अल्पमहाभिरणाङ्कत शरीरः, आमिपेक्य हस्ति- रनमारूढः, पुर पस्थिताप्टाष्टमद्गलक. मकोरण्टमाल्यदाम्ना उत्रेण प्रियमाणेन, श्वेत- घरचामरैरद्धयमाने वैश्रमण इव नरपति अमरपतिसनिभया या प्रथितकीर्ति , . स युक्त हो परमशाति का अनुभव कर रहा था । हर्प के आवेग मे राजा का हृदय भर रहा था। फिर राजा ने स्नान किया, काक आदि प्राणियों के लिए अन्नदेनेरूप बलि कर्म किया, रात्रि के दु स्वप्न आदि दोपो की निवृत्ति के लिए कौतुक--मपीतिलकादि, मगल-दधि अक्षत आदि रूप प्रायश्चित्त किया, और सभा मे जाने के योग्य सुन्दर बहु- मूल्य वस्त्र, तया भाग्से थोडे भारवाले मूल्यस अधिक्मूल्य वाले अलकार पहिन । सब प्रकार से सज-धजकर यह सुदर गजराज पर आरूढ हुआ । उस समय राजाके मस्तक पर कोरण्ट के पुष्पा की माला से सुशामिन उन अपनी पूर्ण आभासे सूर्य की आभा को निवारण करता हुआ चमक रहा था । आजूबाज़ दोनों ओर शरद् सतुके बादलके समान शुभ्र-उज्ज्वल दो चामर ढुल रहे थे । देखने वालों का राजा उस समय साक्षात् कुवेर जैसा प्रतात होता था । इद्र के समान विशिष्ट विभूति से युक्त यह नरपति ચિન્તાથી નિવૃત્તિ પામીને અપૂર્વ હર્ષોલ્લાસથી યુક્ત થઈ પરમ શાતિને અનુભવ કરી રહી હતી, હર્ષના આવેગમાં રાજાનું હૃદય ભરાઈ ગયુ હતુ, રાજાએ નાન કર્યું અને કાગડા આદિ પ્રાણીઓને માટે અન્ન દેવા રૂપ બલિકર્મ કર્યું, ગત્રીમા માઠા સ્વપ્ન થયા હોય તેના ની નિવૃત્તિ માટે કૌતુકર્મથી તિલકાદિ, મગલ- દધિ, અક્ષત (ચોખા) આરિરૂપ પ્રાયશ્ચિત કર્યું, અને સભામાં જવા ગ્ય સુન્દર બહુ મૂલ્યવાન વસ્ત્ર, તથા તદ્દન ઓછા ભારવાળા છતા મૂયને અધિક એવા અલ હાર પહેર્યા, તમામ પ્રકારથી સજાયમાન થઈને એક સુંદર ગજરાજ (હાથી) પર વારી કરી, તે સમય ગજાના મસ્તક પર કેર ટના પુષ્પ (ક કેલ) ની માલાથી શોભતુ છત્ર – પિતાના તેજથી સૂર્યના તેજ નિવારણ કરતુ ચમકી રહ્યું હત આજુ-બાજુ બન્ને તરફ શઋતુના વાદળ સમાન શુન્ન-ઉજજવલ બે ચામર ઢળી રહેતા હતા જેનારાઓને એ સમયે રાજા સાક્ષાત કુબેર જેવા દેખાતા હતા, ઈન્દ્રને સમાન વિશેષ પ્રકારની સંપત્તિથી યુક્ત એ રાજા પોતાની ચતુર विपाकश्रुते ७० ततः खलु स विजय विजयनामकः क्षत्रियो राजा, 'डमीच कहाए कद समाणे' अस्याः कथाया लधार्थ सन्="श्रमणो भगवान महावीर पूर्वानुपूर्व्या चरन् ग्रामानुग्राम द्रवन् इहागतः, इह समाप्त', इह समवस्त', मृगाग्रामस्य वाद्य- पदेशे चन्दनपादपोद्याने यथाप्रतिरूप-कथाकल्प्यम् अवग्रहमवगृह्य सयमेन तप साऽऽत्मान भावयन् विहरती' त्यस्याः कथाया ज्ञातार्थ सनियर्थः। 'जहा कृजिए तहा निग्गए' यथा कूणिकस्तथा निर्गत -यथा कूणिफनामको राजा भगवन्त पन्दितु गृहानिर्गतस्तद्वद् विजयनामक. क्षत्रियो राजा हृष्टतुष्टचित्तानदितः प्रीतिमना नुग्राम विहार करते हुए इस मृगाग्राम नगर के बाहिर चदनपादप नामके बगीचा मे साबुसमाचारी के अनुसार अवग्रह लेकर तप और सयम से अपी आमा को भावित करते हुए विचरते है' तब 'जहा कृणिए तहा निग्गए ' जिस प्रकार कूणिक राजा बडे ठाठ बाट के साथ प्रभु की वदना एव धर्मश्रवण करने की इच्छा से निकला उसा प्रकार यह विजयनामक क्षत्रिय राजा भी भगवान को वन्दन करने के लिये बडे ठाठ- बाट से निकला । अर्थात् भगवान के पधारने की वार्ता सुनते ही राजाका चित्त अपूर्व भानद से भर गया था। हृदय मे अपूर्व उत्साह था। प्रभु के दर्शन वदन और उनस धर्मश्रवण करने को तीव लालसा अत करण में बढती चली जा रही थी। चित्तमे थोडा सी भी उदासीनता नही थी, प्रभु की आर ही विचारधारा का एकर विचार बह रहा था । मानसिक परिणति बिलकुल राजकाज की चि ता स निवृत्ति पाकर अपूर्व हर्षोल्लास મૃગાગ્રામ નગરના બહાર ચદનપાદપ નામના બગીચામાં સાધુ-સમાચારી અનુસાર અવગ્રહ લઈને તપ અને સંયમથી પોતાના આત્માને ભાવિત કરતા થકા વિચરે છે त्यारे जहा कृणिए तहा निग्गए' ने प्रभार इणि २ गहु 18-भाउथी- પ્રભુને વદના અને ધર્મ સાભળવાની ઈચ્છાથી નીકળ્યા હતા તે પ્રમાણે આ વિજય નામના ક્ષત્રિય રાજા પણ ભગવાનને વદના કવ્વા માટે મેટા ઠા- માઠથી નીકળ્યા, અર્થાત ભગવાનના પધારવાની વાત સાંભળતા જ ર જાનું ચિત્ત અપૂર્વ આનંદથી ભરાઈ ગયુ હદયમાં અપૂર્વ ઉત્સાહ હતો, પ્રભુના દર્શન વન્દને અને તેમની પાસેથી ધર્મ સાભળવાની તીવ્ર લાલસા અતકરણ વધવા લાગી, ચિત્તમ છેડી પણ ઉદાસીનતા ન હતી, પ્રભુને તરતજ પિતાની વિચાર ધારાને એક-એક પ્રવાહ વહેતે હતો, માનસિક પરિણતિ એકદમ રાજકાજની विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र सात्सुक्येन, सर्वपुप्पगन्यमाल्यालङ्कारेण, 'सत्रुटितश दसैनिनादेन' - सर्वेषा त्रुटिताना बाबाना शब्दस्तस्य संनिनादेन-मतिध्वनिना, महत्या कद्रया, महत्या घुत्या, महता वलेन, महता समुदयेन, महता वरत्रुटितयमकसमरमवादितेन' महताहता, वरसुटिताना श्रेष्ठविविधतायाना, यमरसमकेन-युगपत्मवादितेन 'शङ्ख-पणव-पटह-भेरी-झलरी- ग्वरमुखी-हुक -मुरज-मृदन दुन्दुभि निर्णोप- नादितरवेण-गादिदुन्दुभ्यन्ताना वाघाना निर्वोपस्य नादितरवेण-प्रति चनिना मृगाग्रामनगरस्य मध्यमव्येन निर्गत इति भाव । जार पजुवामइ' यावद पर्यु- पास्ते । अत्र यापच्छब्दादेवं योजनाऽत्रगन्तव्या- स विजयनामको राजा मगा ग्रामनगरतो निर्गत्य यत्रैव चन्दनपादपनामस्मुवान तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य किश्चिदूरे छत्रादिकान तीर्थंकरातिशयान् पश्यति, दृष्ट्वा आमिषेक्य हस्तिरत्न स्थापयति, स्थापयिला तस्माद् हस्तिरत्नात् मत्यवरो- इति, प्रत्यवरुद्य, खड्गायमुकुटादिकानि राजचितानि यत्या, यव श्रमणा . - " बजते हुवे शख, पणव, पटह, मेरी, झल्लरी, मृदग, और दुदुभि आदि बाजों की गगनभेद। गडगडाहट से उस मृगाग्राम नगर को शब्दमय करता हुआ ठीक उसके मध्यभाग से निकला । 'जाव पज्जुवासइ' चलते२ जब वह बगीचा क निकट पहुँचा तो उसे कुछ दूर पर भगवान की अतिशय स्वरूप उन चामर आदि बाह्य विभूति दृष्टिपथ हुई। उसके दिखते ही वह हाथी से उतर गया, और तलवार छत्र एव चामर आदि राजचिह्नों का परित्याग कर जहा श्रमण भगवान महावीर प्रभु विराजमान थे उस ओर पाच प्रकारके अभिगम से શ્રમય કતા સભ્રમની સાથે અનેક પ્રકારના એક સાથે વાગતા શખ, પણવ, પટહ, ભેરી, ઝાલર, મુદગ દુન્દ્રભિ આદિ વાજી ના ગગનભેદી ગડગડાટ સાથે મૃગામામને ગામના મધ્ય ભાગમાથી નિકળ્યા છે जाव पज्जुवासह ચાલતા ચાલતા જ્યારે તે બગીચાની નજીક પહોંચ્યા ત્યારે તેણે થોડે દૂર પર ભગવાનના અતિશયરૂપ છત્ર, ચામર આદિ બ્રાહ્ય વિભૂતિ પિતાની દૃષ્ટિએ પડી, તેને જોતા જ તે રાજ હાથી ઉપરથી નીચે ઉતરી ગયા અને તલવાર, છત્ર, ચામર આદિ રાજચિહ્નો ત્યાગ કરીને જે સ્થળે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પ્રભુ બિરાજમાન હતા તેમની તરફ પાચ પ્રકારના અભિગમ ચુત થઇને ચાલતા ७२ विपाकश्रुते हयगजरथयोधकलितया चतुरहिण्या सेनया समनुगम्यमानमार्गः यत्रय चन्दन पादपनामकमुद्यान तत्रैव प्राधारयद् गमनाय । यस्य पुरतो महान्त अवा', अश्व वसः, उभयपार्श्वयो गा-गजा. नागवरा', पृष्ठतो रथसमूह , तथा यम्य पुरतशा- टाएमगलानि मस्थितानि स विजयनामक क्षत्रियो राजा महीचतालगन्त: प्रगृ- हीत तालवन्त यस्मै स तथा उन्छूित वेतच्छनः' उठूितम्-उपरिवितानित , श्वेत-शुक्लवर्ण उत्र यस्मै म तथा, 'प्रवीजितपालन्यजनिक 'प्रीजिता-प्रच- लिता बालव्यजनिका यस्मै स तथा, 'सर्वद्धर्या' सफलया रदया, 'सत्या' सकलचसाभरणमभया, 'सवलेन' सर्वसैन्येन, सर्वसमुदयेन 'सर्वपरिवारादि- समुदायेन, 'सर्वादरेण' सर्वप्रयत्नेन, 'सर्पविभूत्या' सर्पविभूपया, सर्पसंभ्रमेण अपनी चतुरगिनी-हय, गज, ग्थ, कौर पदातियों से समवित सना स सहित होकर जिस आर चंदनपादप नाम का उद्यान था उसी ओर जाने का प्रस्थान किया। इस राजा के आगे बडे२ घाडों पर बैठे हुए सवार चल रहे थे। दोनों तरफ दिग्गज जैस मदो मत्त गजराज, पीछे की ओर रथो का समूह, आगे२ और भी अष्ट अष्ट मंगल इसके मार्ग को मगलमय बनाते हुए चल रहे थे। इस प्रकार यह विजय नामक राजा कि जिसपर पंखे ढोरे जा रहे हैं, सफेद छाता जिसके ऊपर तना हुआ है और चामर जिसके दोनो ओर ढुल रह है 'वह' अपनी समस्त द्धि समस्त द्युति-सफल वस्त्र और आभरणों की काति, समस्त सैन्य, समस्त परिवार आदि के समूह और समस्त अपनी विभूति से अच्छी तरह सुसज्जित हो बडे ही संभ्रमके साथ अनेक प्रकार के साथ२ ગિણી–ઘાડા-હાથી-રેથ અને પાયદલથી સમન્વિત સેના સહિત જે તરફ ચદન પાદપ નામને બગીચે હન તરફ જવા માટે ચાલતા થયા, તે રાજાના આગળ મેટા-મોટા છેડાઓ પર ધ્યાર થયેલા રક્ષકે ચાલતા હતા, અને તરફ દિગ્ગજ જેવા મદોન્મત્ત ગજરાજ છે પાછળના ભાગમા ને સમૂહ છે, આગળ-આગળ આઠ આઠ મગળ તેના માર્ગને મગળમય બનાવીને ચાલે છે, એ પ્રમાણે તે વિજય નામને રાજી કે જેના પર લખા હે ળાઈ રહ્યા છે, છત્ર જેના મર ધારણ છે, અને ચામર જેની બન્ને બાજુ ટાળી રહેલ છે, તે પિતાની સમસ્ત ઋદ્ધિ, સમસ્ત સમૃદ્ધિ, સકલ વસ્ત્ર અને આમરણેની કાતિ, સમસ્ત સૈન્ય સમસ્ત પરિવાર આદિને સમૂહ અને પિતાની તમામ વિભૂતિથી સારી રીતે સુસજ્જિત થઈને મેટા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन मूलम्-०७ तएण मे जाइये पुरिसे त महानणसद जाव सुणेत्ता तं पुरिम एक चयासी-किन देवाणुपिया ! अन्न मियागामे णयरे इदमहेइ वा. जाब निग्ग न्छति' । तएण से पुरिसे त जाइप पुरिस एव वयासी- नो वलु देवाणु- पिया । इदमहेइ वा जाव णिग्गन्ठति, पब ग्वलु देवाणुप्पिया । समणे जाव विहरह । तएण एए जाव णिग्गन्छति । तएण से अपपुरिसे त पुरिस एव चयासी- गच्छामो ण देवाणुप्पिया अम्हे वि समण भगव जाव पज्जुवासामो । तएण से जाइअ पुरिसे पुरओ दडपण पगहिज्जमाणे पगविजमाणे जेणेव समणे भगर महावीरे तेणेव उवागन्छइ, उवान्छिता, विक्खुत्तो आयाहिणपया . . पधारे । उनको वदना तथा उनस धर्मदेशना सुनन के निमित्त इस बात की खबर पटते हो जनसमूह एकत्रित होकर उस बगीचे में जा पहुंचा। विनय राजा भी भगवान के आगमनवृत्तात को सुनकर अयत हर्षित हा रे ठाटनाट के साथ अपनी समस्त सना को साथ लेकर प्रभु की वदना के लिये राजमहल स हाथी पर सवार होकर निकल । चलते२ जब प्रभु की बाह्य विभूति कुछ दूरम उन्हें दृष्टि गोचर होन लगी तब वे हाथा को सडा कर उसमे उतर पडे और राजचिह्नों का परित्याग कर पाच अभिगमों से युक्त हो प्रभु के निकट पहुँचे । पहुँचते ही उ हाने भगवान की तीन बार हाथ जोडकर वदना की, नमस्कार किया, मन वचन काय, एन त्रिविध से पर्युमना-सेवा करन लगा ॥६॥ વાન પધાર્યા એ વાતની ખબર પડતા જનસમૂહ એકઠા થયે અને સૌ મળીને બગીચામાં જઈ પહેચા વિજ્ય રાજા પણ ભગવાનનું આગમન સાંભળીને અત્યંત હર્ષ પામી પૂરા ઠાઠ-માઠથી પિતાની તમામ સેનાને સાથે લઈને પ્રભુની વના કરવા માટે રાજમહેલમાથી હાથીપર સ્વાર થઈને નીકળ્યા. ચાલતા ચાલતા જ્યારે પ્રભુની બાહ્ય વિભૂતિ થોડા દૂરથી નજરે પડી ત્યારે તુરત જ હાથીને ઉભે રાખી નીચે ઉતરીને રાજાના તમામ ચિહ્નોને છડી આપી પાચ અભિગમથી યુક્ત થઈને પ્રભુની નજીક પહોંચ્યા, પહેચતાજ તેણે પ્રભુને ત્રણવાર હાથ જોડીને વદના-નમસ્કાર કર્યો, અને મન, વચન, કાય, એ ત્રણ પ્રકારથી પર્યુંસના–મેવા કરવા લાગ્યા પણ ७४ विपाकश्रुते भगवान महावीरस्तत्रैवोपागच्छति । उपागत्य श्रमण भगवन्त महावीर पञ्चविणे नाभिगमेन-सत्कार विशेषेण अभिगच्छति । पञ्चविधोऽभिगमस्त्वेवम्-सचित्ताना हरितफलकुसुमादिद्रव्याणा त्याग १, चित्ताना नखाभरणादीनामन्याग. २, एकशाटिकोत्तराऽऽसङ्गकरणम्=भापायतनार्थमस्यूतेनैकपटेन उत्तरासद्करणम् ३, चक्षु स्पर्श-श्रीमहावीरस्वामिनि दृष्टिपथमागते, अञ्जलिपग्रह.-सयोजितकरद्वय- सपुटीकरण चेति ४, मासस्तस्मिन्नेव भगवति स्थिरीकरणम् ५। पञ्चाभिगमपूर्वक भगवत्समीपे गखा श्रमण भगवन्त महापीर विकस.- वारत्रयम् आदक्षिणप्रद क्षिण करोति । कृत्वा, चन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा, नमस्यित्वा, कायिकी- बाचिकी-मानसिकीभेदेन निविधया पर्युपासनया 'पर्युपास्ते =सेवते इति ।०६।। युक्त होकर चला । ५ प्रकार के अभिगम ये है- (१) सचित्त फूलमाला आदि का त्याग करना, (२) अचित्त पत्र आभरण आदि का त्याग नहीं करना, (३) भापाका सयमित करने के लिये एक साचित वस्त्र ( मुखपोतिका के सदृश ) रखना, (४) प्रभु के दृष्टिपथ होते ही हाथ जोडना, (५) मनका भगवान मे हा स्थिर करना । इन पाच अभिगमा से भगवान के सनिकट पहुचकर उसने प्रभुका ३बार आदक्षिण-प्रदक्षिणापूर्वक वदना की और नमस्कार किया ! पश्चात् मानसिक, कायिक और वाचिक ३ प्रकार की उपासना से प्रभु की उपासना करने लगा। भावार्थ- उस समय श्रमण भगवान महावीर पूनानुपूर्वी से विहार करते हुए उस मृगाग्राम नगर के बाह्यप्रदेश में स्थित उस चदनपादप नामके बगीचे में થયા પાચ પ્રકારના અભિગમ એ છે-(૧) સચિત કુલ-માળાને ત્યાગ કરે, (૨) અચિત્ત વસ્ત્ર આભરણ આદિને ત્યાગ નહિ કરે, (૩) ભાષાને સ યમ સાચવવા માટે એક સાબીત વસ્ત્ર (મુખવસ્ત્રિકા જેવું) રાખવુ, (૪) પ્રભુને પિતાની દૃષ્ટિએ જોતાજ બે હાથ જોડવા, ૫) મનને ભગવાનમાજ સ્થિર કરવુ આ પાચ અભિગમ સાથે ભગવાનની નજીકમાં પહેરીને તેણે પ્રભુની ત્રણવાર આદક્ષિણ- પ્રદક્ષિણાપૂર્વક વદના કરી અને નમસ્કાર કર્યા પછી માનસિક, કાયિક અને વાચિક ત્રણ પ્રકારની ઉપાસના વડે પ્રભુની ઉપાસના કરવા લાગ્યા ભાવા–તે સમય ભગવાન મહાવીર પૂર્વાનુપૂર્વીથી વિહાર કરતા થકા તે મૃગાગ્રામ નગરના બ્રાહ્મપ્રદેશમાં આવેલા ચદનપાપ નામના બગીચામાં પધાર્યા, તેમને વદના કરવા તથા તેમની પાસેથી ધર્મ ઉપદેશ માળવાના નિમિત્ત “ભગ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० १ मृगापुत्र ७७ . यावत् एकस्या दिशि एकाभिमुखाः, इति सग्रह', निर्गच्छन्ति । ततः खलु स-सच- क्षुकः पुरुषस्त जात्यन्ध पुरुषम् एव-वक्ष्यमाणमकारेण 'चयासी' अवादी-नो खलु हे देवानुपिय ! अन्य मृगाग्रामे नगरे इन्द्रमहः इन्द्रोत्सबो यावद् निर्ग- छन्ति, एवं खलु हे देवानुप्रिय । श्रमणो भगवान महावीर', इह याषच्छब्देनैवं दृश्यम्-पूर्वानुपूर्व्या चरन न मानुग्रामं द्रवन् इह समागतः, इह संपाप्तः, इ समव मृतः 'नाव हिरड यावद् विहरति । इहैच मगाग्रामे बाह्यपदेशे चन्दनपादपोधाने यथामतिरूपमवग्रहमवगृह्य सयमेन तपसाऽऽत्मान भावयन् विहरति। तत• खल एते 'जाव णिग्गच्छति ' यावनिर्गन्छन्ति उग्रा भोगा यावदेकस्या दिशि एकाभि- . - 'देवाणुप्पिया' है देवानुप्रिय ! 'नो इदमहेड वा जाव णिग्गच्छति' न तो आज इस नगर मे इद्र का उत्सव है और न स्कन्द या रुद्र का उत्सव है, किंतु 'एव खलु देवाणु पया हे देवानुपिय । बात यह है कि 'समणे जाव विरहइ ' श्रमण भगवान् महावीर प्रामानुपाम विहार करते हुए तप और संयम से आत्मा को भवित करते हुए इस नगर के बाह्य प्रदेश में स्थित चदनपादप नामके उद्यान में जो ईशान दिशा की ओर है आये हुए हैं ' तएण एए जाब णिग्गच्छति' इसलिये उनके वंदन एव उनसे धर्मश्रवण करने के लिये ये समस्त ही नगरनिवासी जन तथा बडे२ श्रीमत और नरेश आदि उग्र भाग कुठ वाले मानवश्रेष्ठ एक ही दिशा की भोर चले जा रहे है, इस . . મેટા કુલીન માણને એકજ દિશામાં એકજ તરફ ચાલ્યા જાય છે ? આ વાતને સાભળીને तएण से पुरिसे त जाइअध पुरिस' ते हेमतो भास- આખવાળો માણસ, આધળા માણસને આ પ્રમાણે કહેવા લાગ્યું કે- 'देवाणुप्पिया' हेपानुप्रिय! नो इदमहेर वा जाप णिग्गच्छति' सार નગરમા ઈકને ઉત્સવ નથી તેમજ સન્દ કે રૂદ્રને પણ ઉત્સવ નથી, પરંતુ एव खलु देवाणुप्पिया' ७ वानुप्रिय। म पात छ ?-'समणे जाप विहर' શ્રમણ ભગવાન મહાવીર ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા તપ અને સ યમથી આત્માને ભાવિત કરતા થકા આ નગરના બહારના પ્રદેશમાં રહેલો ચ દનપાદપ નામને જે બગીચે ઈશાન કોણમાં છે, ત્યાં પધાર્યા છે तपण एप जाब जिग्गच्छति' सेटमा भाट वन ४२११ मने धर्म साक्षातभनी पासे तमाम નગરનિવાસી માણસે તથા મોટા-મોટા શ્રીમતી અને રાજા આદિ ઉગ્ર ભાગ . , ७६ विपाकश्रुते हिण करेइ, करित्ता बदइ, नमसइ, वदिता नमसिना जाव पज्जुवासइ । तएण समणे भगव महापीरे विजयस्स रनो तीसे ग महइमहालयाए परिसाए विचिस धम्म परिकहेइ । जहा जीवा यज्झंति । परिसा जाब पडिगया। विजए विगए ।। ०७॥ टीका-मू० ७ . . 'तएण से' इत्यादि । ततः खलु स 'जाहमधे' जात्यन्धः-जन्मान्ध पुरुषस्तं 'महाजणसद' महाननशन्द-महान्त जनशद यावत् . इह यावचन्दादिद द्रष्टव्यम्- जनव्यदृशन्द जनपोळ जनानामव्यक्तवर्णक ध्वनिम् , इति । 'सुणेत्ता' श्रुखा त - सचक्षुष्क स्वसहायक पुरुषम् एवम्-वक्ष्पमाणभकारेण अवादी-'किन्न' कि-कृतः खलु हे देवानुप्रिय । अन्य मृगाग्रामे नगरे 'इदमहेइ या' इन्द्रमा इन्द्रोत्सव', अत्र 'डवा' शब्दो चाक्यालकारार्थ , 'जाय णिग्गप्छनि' यावत् निर्गच्छन्ति, अत्र यावर- ब्देन- स्पन्दमह , रुद्रमह' यावत्-यत् खलु बहव उग्रा भोगाः उग्रपुत्रादयो तएण से' इत्यादि-- तएण' इसके अन तर ' से जाइअधे पुरिसे ' वह जात्यध पुरुष 'महा- जणसद्द जाव सुणेत्ता' मनुष्यों के कालाहल को सुनकर त पुरिम' उस अपने सहायकभूत मनुष्य स एव वयासो' इस प्रकार बाला-कि देवाणुप्पिया किन' हे देवानुप्रिय । यह कोलाहल क्यों हो रहा है। क्या अज मियागामे जयरे इदमहे. इ वा जाव णिग्गच्छति आज इस मृगाग्राम नगर में इन्दोत्सव है, स्कन्दोत्सव या रद्रोत्सव है जो उग्रकुल के भोगकुल आदि के बडे२ कुलीन व्यक्ति भी एक ही दिशा की तरफ एक ही ओर चले जा रहे है ? इस बात का सुनकर 'तएण से पुरिसे तं जाइ अध पुरिस' वह चक्षुष्मान पुरुष अधे से ' एवं वयासी' इस प्रकार बोला कि- तपण से० ' त्याहि तपण' ते ५छ। ' से माअंधे पुरिसे' ते त्यध १३५-'महामण सह मात्र मुणेत्ता' भनुध्योan alse eita 'त पुरिस' ते चौताना सय ५३५२ 'एव पयासी मा प्रभारी बोल्यो 'देवाणुपिया किन હે દેવાનુપ્રિય! આ કેલાહલ કેમ થઈ રહ્યો છે? શુ? “ यागामे जयरे इदमहेर वा जाल णिग्गच्छति मार આ મૃગાગામ નગરમા ઈન્દોત્સવ છે ? શુ સ્કોત્સવ અથવા રૂદ્રોત્સવ છે કે જે ઉગ્રકલ, લેગકુલ આદિના મોટા . . .
७९ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अ.य० १ मृगापुत्र 'आयाहिण पयाहिण आदक्षिणप्रदक्षिण-अञ्जलिपुटं वद्वान उद्धाञ्जलिपुट दक्षिण- कर्णमूलत जारभ्य एलाटपदेशेन वामवर्णान्तिकेन चक्राकार नि: परिभ्राम्य ललादेशे स्थापनम्प, करोति । रत्वा-आदक्षिणमदक्षिण कृत्वा वन्दते, नमस्यति, पन्दित्वा नमस्यित्वा, यावत् पर्युपास्ते । तत खलु श्रमणो भगवान् महावीरो विजयस्य-विजयनामकस्य राक्ष- स्तस्याश्च महत्या महालयाया परिपदः 'विचित्त' विचित्रम् अनेकविध-श्रुतचारित्र रूप 'धम्म परिकहेड' धर्म परिस्थयति, 'जहा जीवा बज्झति' यथा-जीवा वध्यन्ते मुन्यन्ते कर्मभिः, इत्यादि । 'परिसा जाप पडिगया' परिपद् यावत् पविगता । अत्र यावन्दादेव योजना- परिपत्-जनसंहति. भगवतः समीपे सविधिवन्दनपुरस्सर तिक्वुत्तो आपाहिणपहिण परेड ' पहुँचते ही उसके साथ उसन भगवान् महावीर को हार जाडकर तीनचार अजलि की 'करित्ता वदह नमसइ' फिर वदना की और नमस्कार क्यिा-पश्चात् 'वदित्ता नमसित्ता जाव पज्जुवासइ' वन्दना नमस्कार करने पाद त्रिवियरूप स उनकी सेवा करने लगा। 'तएण समणे भगव महावीरे विजयस्स रन्नो तीसे य महमहालयाए परिसाए विचित्तं धम्म परिकहेइ ' तदन्तर श्रमण भगवान महावीर ने विजयनरेश और महती जनमेदिनी के समक्ष श्रुत और चारित्ररूप धर्म की रशना दी, जिसमे यह प्रकट किया गया कि 'जहा जीवा वझंति' यह जीव कर्मों से किस प्रकार पाता है और उनसे किस प्रकार छूटता है ? इत्यादि, 'परिसा जाव पडिगया विजए वि गए ' प्रमु को इस प्रकार वंदना कर विधिपुरस्सर धर्मकथा तिक्खुत्ता आयाहिण पयाहिण करेर' पायतानी माय तेभरे लगवान महावीरने यसन युवा Arelu 'करित्ताबदइ नमसई' शवनाश भने नभन्सार यो, 'वदित्ता नमसित्ता जाघ पज्जुवासई' १६ नमः२४ा पछी विविध ३५थी નમની સેવા કરવા લાગ્યા तएण समणे भगव महावीरे विजयस्स रन्नो तीसे य महामहाल्याए परिसाए विचित्त धम्म परिकहेइ' ते पछी श्रम लगवान મહાવીરે, વિજય રાજા અને મોટી માનવમેદિનીના સમક્ષ શ્રત અને ચારિત્રરૂપ વર્મને ઉપદેશ આપે ત ઉપદેશમા એ પ્રગટ કર્યું કે – આ જીવ કર્મોથી जहा जीवा घज्झति पी शते ५ पाय छे भने 30 शते टे छे, त्याल, परिसा जाय पडिगया विजएवि गए' प्रभुने प्रभारी १६ना उशने विधि विपाकश्रुते मुखा निर्गच्छन्तीत्यर्थः । ततः खलु सोऽन्धपुरुषस्त सचमुफ पुरुषमेवमवादी- गच्छामः खलु हे देवानुपिय ! वयमपि श्रमण भगान्त महातीर यावर पर्युपास्महे । ततः खलु स जात्पन्धः पुरुष पुरतो दण्डकेन 'पगन्टिनमाण पगाड्दाजमाणे' प्रकष्यमाण प्रकप्यमाणः नीयमानो नीयमानः, यत्रैव अमणो भगवान् महावीर- स्तत्रैवोपागाउति. उपागत्य 'तिक्खुत्ता' अय देशीयः शब्द., निकृस', बीन् वारान लिये जनसमूह का यह कोलाहल हो रहा है 'तएण से अधपुरिसे त पुरिस एव वयासी ' इस बात को सुनकर पश्चात् वह ज माध व्यक्ति उस अपन सहायक व्यक्ति स कहने लगा कि गच्छामो ण देवाणुप्पिया अम्हे वि' ह देवानुप्रिय । चला अपन भी चले और 'समण भगव जाच यज्जुवासामो' वहा चलकर श्रमण भगवान महावीर की वदना, नमस्कार और विविधरूप से पर्युपासना करे । तएण से जाइ अंग्रे पुरिसे' इस प्रकार उस जमाध के कथन को सुनकर वह चक्षुष्मान पुरुष उस ज माध को 'पुरओ दडएण पगढिजमाणे पगढिजमाणे जेणेव समणे भगव महावीरे तेणेव उवागच्छइ ' उसी ओर मार्ग मे भागेर लकडा के एक छोडका उस पकडवाकर और दूसरे छोड का स्वय पकड कर उसके सहोर उस ले चला और चलते २ भगवान महावीर जहाँ पर विराजमान थे यहा क्रमश पहुँचा · उवागच्छित्ता કુળવાળા માનવ એક દિશામાજ ચાલ્યા જાય છે એટલા માટે જનસમૂહને આ કોલાહલ થઈ રહ્યો છે “ तपण से अधपुरिसे त पुरिस एक घयासी' આ વાતને સાભળીને પછી તે જન્માધ માણસ પોતાના સહાયક માણસને કહેવા साये -' गच्छामोण देवाणुप्पिया अम्हे वि હે દેવાનુપ્રિય ' આપણે પણ स्या ४ये अने 'समण भगव जाव पजुवासामो' त्याने श्रमण सगवान મહાવીરને વદના નમસ્કાર અને ત્રિવિધ રૂપથી પર્યુંપાસના – સેવા કરીએ तपण से जाइअधे पुरिसे આ પ્રમાણે તે જન્માધ માણસના વચનને सामजान ते नवाजा भास ते माय भायमन पुरओ दडपण पगड्ढिज्ज- माणे पगड्ढिज्जमाणे जेणेव ममणे भगव महावीरे तेणेव उपागच्छइ લઈને ત માગે લાકડીને એક છેડે જમાધ માણસના હાથમાં આપી બીજે છેડે નેત્રવાળા માણસે હાથમાં રાખી તેના આધારે ચાલતા થયા અને ચાલતા ચાલતા ભગવાન भडावी या माग सिमानता त्या जर वे पडाच्या 'उवागच्छित्ता, विपाकचद्रिका टाका श्रुत० १ अय० १ मृगापुत्र . . मृलम्-मू० ८ तेण कालेण तेण समएण समणम्म भगवो महावीरस्म जेडे अनेवामी इंदभूई णाम अणगारे जाव विहाइ। तरण से भगव गोयमे त जाइअन्ध परिम पासड, पासिता जायसड्ढे जाब एव घयामी-अस्थिण भते के पुरिसे जाओ, जाउयासवे ?, हता अस्थि, पहिण भते से पुरिसे जाडो जाइब- रूवे ?, एव खलु गोयमा । इहेच मियागामे णयरे विजयस्म सत्तियम्स पुते मियादेवीए अत्तए मियापुत्ते नाम दारए जाइये जाइअपरूवे, नत्यि ण तस्स दारगम्प जाव आगिडमित्ते। तपण सा मियादेवी जाव परिजागरमाणी विहरह। तषण से भगव गोयमे समण भगव महावीर वरड, नमसर, वदित्ता नमंसित्ता एव वयासी-च्छामि ण भते । अह तुम्भेहि अमणुनाए समाणे मियापुन दारग पासितप । अहामुह देवाणुप्पिया । तएण से भगव गोयमे ममणेण भगवया महावीरेण अभणुनाए समाणे हहे तुझे समणम्म भगवो महावीरस्त अंतियाओ पडिनियमइ पडिनिक्खमित्ता अतुरिय जाव सोहेमाणे साहेमाणे जेणेव पियागामे गयरे तेणेव उवागन्ड, उवागन्छिता मियागाम णयर मज्झमज्झेण अणुपत्रिसइ, अगुपचिसिता जेणेच मियादेवीए गिहे तेणेव उवागन् । मू०८॥ कर वह जमाध व्यक्ति भी चला अपन भा प्रभु के दान आदि के लिये चलें इम भावना स प्रेरित होकर उसका सहायता के नलपर प्रभु के दर्शन के लिये चला । वहाँ पहुँच कर वह भगवान महावीर का सविधि वदना नमस्कार कर के सवा करन लगा। भगवानन उस आई हुई परिपद पर विजय नरेश के ममक्ष श्रुत चारित्र रूप धर्म का उपदेश किया । उसमें वे यह प्रकट किया कि यह जीन कर्मों से किस प्रकार उधता है ભગ પણ પ્રભુના દર્શન આદિ માટે જઈએ” આવી ભાવનાથી મનમાં વિચાર કરીને તેની મહાયતાના બળ પર પ્રભુના દર્શન કરવા માટે ચાલ્યા પ્રભુની પાસે જઈને ભગવાન મહાવીરને વિધિપૂર્વક વદના–નમસ્કાર કરીને સેવા કરવા લાગ્યા વાને તે આવેલી જનસમુદાયની પરિષદ અને વિજ્ય રાજાના સમક્ષમા અતાગ્નિ ૫ ધર્મને ઉપદેશ કર્યો, તેમાં એ વસ્તુ જણાવી કે આ જીત મેં વડે. કેવી રીતે બધાય છે, અને કયા પ્રકારે છુટી શકે છે ઇત્યાદિ ઉપદેશ સાંભળીને विपाकश्रुते धर्मकथा श्रुला यस्या दिशः सकाशात् प्रादुर्भूता आगता, तामेन दिश प्रतिगता, इति । 'विजए वि गए विजयोऽपि गतः। विजयनामकः क्षत्रियो रानाऽपि धर्म कयां श्रुत्वा भगवन्त वन्दित्वा नमस्कृत्य स्वस्थान प्रतिगत इत्यर्थः ।। म्० ७ ॥ का श्रवण कर वह परिषद् जिस आर से आई थी उसा और प्रफुल्लित चित्त होकर चली गई। विजय राजा भी धर्मकथा को सुनकर भगवान का वंदना और मस्कार कर अपने स्थान गया। भावार्थ-एक दिशा की ओर ही एक तरफ जाते हुए जनसमूह के कोलाहल की आवाज जब उस जमाध व्यक्ति के कानो में पडी, तब वह अपने सहायभून उस सूझते हुए व्यक्ति से पूछने लगा कि-हे भाई ! आज यह कोलाहक इस नगर में क्यों हो रहा है क्या कोई भाज-यहा इन्द्रमहोत्सव आदि विशिष्ट उत्सव है । उसकी इस प्रकार की बात सुनकर वह सूझता व्यक्ति बोला कि-भाई इस नगर में इस समय कोई भी उत्सव नहीं है कितु कोलाहल जो हो रहा है उसका कारण यह है कि श्रमण भगवान महावीर इस नगर के चदनपादप नामक बगीचे में आकर विगजमान हुए है । राजा और प्रजा दोनों भक्ति और आनद के आवेग से प्रेरित होकर बडी सजधज के साथ उनके दर्शन एव धर्म श्रवण करने के लिये जा रहे हैं। उस को इस प्रकार की बात को हृदयंगम પૂર્વક ધર્મકથાને સાંભળીને તે માનવસમુદાય જે ઠેકાણેથી આવ્યું હતું તે તરફ પ્રફુલિત ચિત્તથી ચાલ્યા ગયે, અને વિજ્ય રાજા પણ ધર્મકથાને સાભળીને ભગ વાનને વદના અને નમસ્કાર કરીને પિતાના સ્થાનકે ગયા ભાવાર્થ-એકજ દિશા તરફ જતા જનસમુદાયના કોલાહલનો અવાજ જ્યારે જન્માધ માણસે સામાન્ય ત્યારે તે પિતાને સહાય કરનાર નેત્રવાળા માણ સને પૂછવા લાગ્યું કે હે ભાઈ ! આ નગરમાં આજે કોલાહલ શુ થાય છે ? શુ આજે અહિ ઈન્દ્ર મહોત્સવ આદિ વિશિષ્ટ ઉત્સવ છે? તેની આ પ્રકારની વાત સાભળીને તે નેત્રવાળા માણસે જવાબ આપે કે-સાઈ ! આ નગરમાં આજે કઈ પણ ઉત્સવ નથી પરંતુ જે કોલાહલ થઈ રહ્યો છે તેનું કારણ એ છે કે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર આ નગરના ચદનપાદપ નામના બગીચામાં આવીને વિરાજ માન થયા છે, રાજ અને પ્રજા બન્ને ભક્તિ અને આનંદના વેગમાં ઉત્સાહપૂર્વક ભારે ઠાઠમાઠથી તેમના દર્શન અને ધર્મશ્રવણ કરવા માટે જઈ રહ્યા છે તેની આ પ્રમાણે વાત સાંભળીને હૃદયમાં ઉતારીને તે જન્માધ માણસ પણ ચાલે આપણે विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ८३ . ततः ग्वलु स भगवान् गौतमस्त जात्यव-जन्मान्ध पुरुष पश्पति, दृष्ट्वा जातश्रद्धो यावत्-जातसगय., जातकुतूहलः, इत्यारभ्य समुत्पन्नकुतूहल इति द्वितीयमूत्रे मागुक्तोऽर्थो विज्ञेय । एव भूत सन् गौतमस्वामी यत्र श्रमणो भगवान महावीरस्वामी वर्तते तमागत्य त्रीन वारान् जादक्षिणमदक्षिण फखा वदते, नमस्यति, दिला नमस्यित्वा, यावदेवमवादी-अस्ति खलु हे भद त ! हे भगवन् । केइ पुरिसे जाइअधे-जाइअधस्वे' कोऽपि पुरुपो जात्यन्यो जात्यन्ध- गोयमे' तदन तर टन गौतम स्वामीने 'त जाइअर पुरिस पासइ' उस जमाध पुरुप को देखा 'पासित्ता' देखकर उहें उसके विषय में पूछने का श्रद्धा उत्पन्न हुई, सशय उत्पन्न हुआ और उत्सुकता भा उत्पन्न हुई। इसी तरह उन्हें उस में और भा द्वितीय सूत्र मे प्रतिपादित उपनश्रद्धा आदि परिणाम उद्भूत हुए । यहा बात 'जाय- सड्ढे जाव' इस पद द्वारा यहा प्रदर्शित की गई है। जातश्रद्धा आदि परिणामों में और उपनश्रद्धा आदि परिणामों में क्या अतर है। इस विषय का स्पष्टीकरण यहां द्वितीय सूत्र की व्याख्या में किया जा चुका है। 'एव वयासी' उस जन्माध का देखकर पूर्वोक्त श्रद्धा आदि परिणामो स युक्त वे गौतम गगधर श्री श्रमण भगवान महावीर स्वामी के समीप आकर और उन्हें अपन आचार के अनुसार तानयार पदना और नमस्कार कर विनययुक्त बोल कि-'भंते । अस्थिण केइ पुरिसे जाइये जाइअधरूवे हे भगवन् । इस के अतिरिक्त और भा काई जमाध और जन्माधरूप पुरुप है क्या । जन्म એ વાત તે પછી એ ગૌતમ સ્વામીએ त जाइअध पुरिस पाम तेलमा ५३पने नया, 'पासित्ता' ने त मत ५७पानी २६ Grपन्न 45, सशय उत्पन्न થયા અને ઉત્સુક્તા પણ ઉત્પન્ન થઈ, આ પ્રમાણે તેમને એમાં બીજા સત્રમાં પ્રતિપાદન કરેલી “ ઉત્પન્નશ્રદ્ધા આદિ પરિણામ ઉત્પન્ન થયા 'जायसड्ढे जाध આ પદ દ્વારા અહિ પ્રદર્શિત કરી છે जातश्रद्वा' मा परिणामामा भने 'उत्पन्नश्रद्वा' मा पारभिामा ४ मत२ १ २ विषय -पटी२ मडि भी सूनी व्याभ्यामा २९ छ । एव वयासी'ते माधने જઇને પૂર્વ કહેલી શ્રદ્ધા આદિથી યુક્ત તે ગોતમ ગણધર શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર વામીના સમીપ આવીને તેમણે પિતાના આચાર અનુસાર ત્રણવાર पहना भने नभर ४१ विनययुत माया 8 -'भते! अस्थिण केई पुरिसे जाइअये जाइधरूवे हे सगवन् । नाथी मी माघसनेमाघ ८२ विपाश्रुने - टीका-मृ०८ 'तेण कालेण' इत्यादि। तस्मिन् काले तस्मिन समये श्रमणम्य भगवतो महावीरस्य 'जेहे अतेनामी' ज्येष्ठोऽन्तेवासी-मुरुयशिष्यः, 'इद णाम अणगारे' इन्द्रभूतिनामकोऽनगार , 'जाव विहरह' यावहिरति । अत्र यावन्देन मप्लोत्सेधा सप्तहस्तममाणशरीरः, समचतुरस्रसस्थानसस्थित , इत्यादि वर्णन भगवतीमत्रतो विज्ञेयम्। तथाविधोऽसौ ऊर्धजानु', अधःशिरा , कृताञ्जलिपुट' उत्कुटुकासन' भ्यानकोष्ठोपगत सयमेन तपसाऽऽन्मान भावयन विहरतीत्यर्थ । और किस प्रकार छूटता है ? इत्यादि, उपदेश श्रवण कर गजा और प्रजा सभी प्रभु को यदना नमस्कार करके अपने२ स्थान पर हपोल्लसित होकर चले गये ॥ ७ ॥ 'तेण कालेण' इत्यादि- 'तेण कालेण तेण समएण' उसो काल और उसो समय में समणस्स- भगवओ महावीरस्स' श्रमण भगवान महावीर के जेहे अनेवामी' बडे शिष्य 'इंद भूई नाम अणगारे' इति नामके अनगार थे 'जाब विहरइ' जो सात हाथ की अवगाहना वाले और समचतुरस्र संस्थान से युक्त थे । जा जानु को उचे और मस्तक का नीचे किये हुए हाथ जाड कर उकडे आमन से बैठते थे । ये ध्यानरूपी कोष्ठ में निमान हुए सयम और तप से आत्मा का भावित करते हुए विचरते थे। । तएण से भगव રાજા અને પ્રજા તમામ પ્રભુને વદના નમસ્કાર કરીને પોતાના સ્થાન ૫૨ મો માણસે હર્ષ અને ઉલ્લાસ પામીને ચાલ્યા ગયા 'तेण कालेण' इत्याहि तेण कालेण तेण ममएण ते स अनेते समयले विष 'समणस्स भगघओ महावीरस' श्रम भगवान महावीरना 'जेठे अतेवामी मोटा शिष्य इई नाम अणगारे भूत नामना અણગીર હતા, તે સાત હાથની અવગાહન વાળા અને સમચતુરસ સ્થાનથી યુક્ત હતા, જે ઢીચણને ઉચે રાખીને તયા મસ્તકને નીચે નમાવીને હાથ જોડીને ઉકડાસનથી–પગથી એડી પર ઉભડક બેડા હતા, અને તે ધ્યાનરૂપી કેષ્ઠમા એક તાર થઈને મ યમ તથા તપથી આત્માને ભાવિત કરતા ઘકા વિચગ્ના હતા तएर्ण से भगव गोयमे विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ८३ , उस जमाघ ततः ग्वलु स भगवान् गौतमस्त जात्यन्य जन्मान्ध पुरुष पश्यति, दृष्ट्वा जातश्रद्धो यावत्-जातसगय , 'जातकुनूहलः, इत्यारभ्य समुत्पन्नकुतूहल , इति द्वितीयम्ने मागुक्तोऽर्यों विजेय । एच भूत. सन गौतमस्वामी यत्र श्रमणो भगवान् महागीरस्वामी वर्तते तत्रागत्य जीन वारान् नादक्षिणप्रदक्षिण कला चन्दते, नमस्यति, पदिला नमस्यित्वा, यावदेवमवादी-अस्ति खलु हे भद-त' हे भगवन् । । केइ पुरिस जाइअवे-जाइअधरुवे' कोऽपि पुरुषो जात्यन्यो जात्यन्ध गोयमे' तदनन्तर टन गौतम स्वामीन 'त जाइअर पुरिस पासइ पुरुष को देखा 'पासित्ता' दखकर उहें उसके विषय में पूछन का श्रद्धा उत्पन्न हुई, सशय उत्पन्न हुआ और उत्सुकता मा उत्पन्न हुई। इसी तरह उन्हें उस में और भी द्वितीय मूत्र मे प्रतिपादित उ पन्नश्रद्धा आदि परिणाम उद्भूत हुए । यही बात 'जाय- सड्ढे जाच ' इस पद हारा यहा प्रदर्शित की गई है। जातश्रद्धा आदि परिणामा में और उत्पन्नश्रद्धा आदि परिणामा में क्या अतर है। इस विषय का स्पष्टीकरण यही द्वितीय सूत्र का व्याख्या में किया जा चुका है। 'एव वयासी' उस जन्माध का देसकर पूर्वोक्त श्रद्धा आदि परिणामो स युक्त वे गौतम गणधर श्री श्रमण भगवान महावीर स्वामी के समीप आकर और उन्हें अपन आचार के अनुसार तानवार पदना और नमस्कार कर विनययुक्त घोल कि-'भते ! अस्थिण केइ पुरिसे जाइओ जाइअंधावे भगवन् ! इस के अतिरिक्त और भी काई जमाध और ज माधरूप पुरुष है क्या । जाम sho से पान , તે પછી એ ગૌતમ સ્વામીએ त जाइअध पुरिस पामइ ' सभा उपने नया, 'पासित्ता'न त मत पूछानी 21 SLa 45, सशय उत्पन्न થયે અને ઉત્સુકતા પણ ઉત્પન્ન થઈ, આ પ્રમાણે તેમને એમાં બીજા સૂત્રમાં પ્રતિપાદન કરેલી છે ઉત્પન્નશ્રદ્ધા આદિ પરિણામ ઉત્પન્ન થયા 'जायसड्ढे जाप આ પદ દ્વારા અહિ પ્રદર્શિત કરી છે जातथद्वा' माहि परिवाभामा भने 'उत्पनश्रद्वा' मा परिभाभा शु मत२ छ १ मे विषय •पी४२ मडि भीसूत्रनी व्यायामा २९ छे । एव वयासी'ते माधने જોઇને પૂર્વ કહેલી શ્રદ્ધા આદિથી યુક્ત તે ગોતમ ગણધર શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીના સમીપ આવીને તેમણે પોતાના આચાર અનુસાર ત્રણવાર पहना भने नभ२२ ४२१ विनययुत माया है -' भते ! अत्थिण केई पुरिसे जाइअधे जाइधरूवे हे भगवन् । मानाथी जीने माध भने माध ८४ विपाश्रुते . रूपः एवमन्योऽपि कश्चित् पुरुपः जात्यन्या जन्मान्धः जन्मत एव दर्शनशक्ति रहित., जात्यन्धरूप जन्मान्धरूपः, आदित एव नयनयोरनुत्पत्याऽतीव दृष्टि- हीन' कुत्सिताङ्गरूप इत्यर्थः, अतो नान पुनरुक्तिदोपः । विपते किम् ? इत्यर्थः। भगवानाह- 'हता अथि' हन्त अस्ति, 'हन्त' इति स्वीकारार्थकमव्ययम् , हे गौतम । अस्त्येव जन्मान्यो जन्माघरूप इत्यर्थ । गौतमः पुन पृच्छति-'कहिण भंते !' इत्यादि । कुन खलु हे भदन्त ! स पुरुपो जात्यन्धो जात्यन्यापा, भगवान् कथयति- एव खलु गायमा ।" इत्यादि । एव खलु हे गौतम ! इत्र मगाग्रामे नगरे विजयस्य-विजयनामकम्य क्षत्रियस्य राज्ञः पुत्रो मृगादेव्या आत्मजो से ही दर्शनशक्ति स जो विकल हाता है वह जात्यध, एत्र जम सही जा नयन-नेत्र की अनुत्पत्ति स युक्त होता है, वह जमाधरूप है। जमाध के नत्र की आकृति तो हाती है पर वह देखने की शक्ति स होन हाता है, ज माधरूप के ना की आकृति तक भी नहीं होता वह कुत्सितरूप होता है, यही जन्माध और ज माधरूप में अतर है। इस प्रश्न के उत्तर में भगवान ने कहा कि हे गौतम । 'हता अत्यि' हा है। पुन गौतम स्वामाने प्रश्न किया-'कहिण भते से पुरिसे जाइये जाइअंध' भगवन् । वह जात्य ध और जायन्यरूप पुरुष कहा है कहिये । एवं खलु गोयमा' हे गौतम । मुनो 'इहेच मियागामे णयरे विजयस्स खत्तियस्त पुत्ते मियादेवीए अत्तए मियापुरे नाम दारए जाइये जाइअधरूवे ' इसी मृगाग्राम नगर मे जो विजय । અતર રૂપ પુરૂષ છે? જન્મથીજ નેત્રથી જવાની શક્તિ જેને દશનશક્તિ કહે છે, તે શક્તિપી જે વિકલ-રહિત હોય છે, તે જાતિઅ ધ, અને જન્મથી જ જે નેત્રની ઉત્પત્તિ થઈ ન હોય તે જન્મ ધરૂપ છે જન્માધને નેત્રની આકૃતિ તો હોય છે પરતુ દેખવાની શક્તિ રહિત હોય છે, જન્માધરૂપને તો નેત્રોની આકૃતિ પણ હિતી નથી અને કુત્સિતરૂપધિક્કારવા એગ્ય રૂપ હોય છે. આટલું જન્માધ અને જન્માવરૂપમા છે આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં ભગવાને કહ્યું કે गातभा हृता अत्थि' छ पुन (शथी ) गौतम स्वामी प्रश्न ज्यों- 'कहिण भते से पुरिसे जाइअधे जाइअधावे हे भगवन् । लत्य ५ मन सत्य ३५ ५३५ ४या छ ? डे ! ' एन खलु गायमा गौतम! साना इहेर मियागामे जयरे विजयस्म खत्तियस्त पुत्ते मियादेवीए अत्तए मियापुत्त नाम दारए जाइमधे जाइअधवे આ મૃગાગ્રામ નગરમા જે વિજય રાજા - .
विपाकचन्द्रिका रीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ८५ मृगापुत्रनामको दारका बालकः जात्यन्चो जात्यन्वरूप., न स्तः खलु तस्य दार- स्य जार आगिइमित्ते' यावत्. इह यावच्छ देन='हस्तौ वा पादौ वा' इत्यादिस्व चतुर्यमूते द्रव्यः केवल तम्य तेपामगोपाहानाम् आकतिमात्र विद्यते । ततः खलु सा मगादेवी 'जाव' यावत् , इ. यावच्छन्दादेव योजनीयम्-तं मृगापुनदार गह- सिके भूमिगृहे राहसिकेन भक्तपानेन ‘परिजागरमाणीर' परिनाग्रती२-पालयन्तीर विहरति । तत खलु स भगवान गौतम श्रमण भगवन्तं महापीर बन्दते नमस्यति, । नृपति और उनका गनी जो मृगादवी है-उन दोनों के एक पुत्र जिसका नाम मृगापुत्र है वह जमाघ एन जन्माध प है 'नथि ण तस्स दारगस्स जाव आगिडमिने' उसके कोई भी हाथ पैर आदि अग और उपाग नहा हैं। सिर्फ उनकी आकृति मात्र ही है। 'तएण सा मियादेवी जाच पडिजागरमाणीर विहर' इमीलिये वह मृगादेवी उस विप अपन मृगापुन को मकान के एकान तलघर (भोयरे) मे छिपाकर रखती है और वहीं पर उम खाना पाना देती है, और बडी ,सावधानी से उसका पालन पोषण करती रहती है तएण' इस प्रकार प्रभु के द्वाग कहे जान पर पश्चात् ' से भगव गोयमे उन गौतम स्वामाने समण भगव महावीर पदइ नमसह' श्री श्रमण भगवान महावीर का तानगर प्रदक्षिणापूर्वक वदना को और नमस्कार किया। 'वदित्ता नसित्ता एव वयासी' वदना नमस्कार कर के फिर उन्होंन कहा कि-'मते' हे - અને તેની રાણું જે મૃગાદેવી છે, તે બન્નેને એક પુત્ર છે જેનું નામ મૃગાપુત્ર છે તે જન્માધ અને भाध३५ छ 'नत्थि ण मस्त दारगस्स जाव आगिइ- मित्ते' ते 35 814 1 माहिम मने पाग नबी, 340 तेनी આકૃતિ માત્ર જ છે तएण सा मिया देवी जार पडिजागरमाणी २ विहरइ એટલા માટે ગાદેવી તે વિરૂપ-કુરૂપ પિતાના મૃગાપુત્રને મકાનના એકાત તળીયાના ભાગમાં (યામા) છુપાવીને રાખે છે, અને તેને તે ઠેકાણેજ ખાવા પીવાનું આપે છે, અને ભારે સાવધાનીથી તેનું પાલન પોષણ કરતી तपण' या प्रमाणे प्रसुना द्वारा मा पात सामगीन पछी से भगव गोयमे તે ગૌતમ સ્વામીએ समण भगव महावीर चंदा नमसइ શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીને ત્રણવાર પ્રદક્ષિણપૂર્વ વદના અને નમસ્કાર ज्या वदित्ता नमसित्ता पर क्यासी' વદના નમસ્કાર કરીને ફરીથી તેમણે .
विपाकश्रुते वन्दिसा नमस्थित्वा एवमवादी-इच्छामि खलु हे भदन्त । अह युष्माभिरभ्य नुज्ञातः सन् मृगापुन दारक हप्टुम् । भगवानाह-'महासुह देवाणुप्पिया ।' यथा सुख हे देवानुप्रिय ! यथा सुख भवेत् तया क्रियतामित्यर्थः । तत खलु स भगवान् गौतम. श्रमणेन भगवता महावीरणाभ्यनुज्ञात सन् हृष्टस्तुष्ट' श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य 'अतिशामा' अन्तिकात् समीपाद पडिनिक्खमइ' प्रतिनिष्क्रामति' = निर्गच्छति । मतिनिकाम्य, 'अतुरिय' अत्वरित मनास्थैर्यादिति भावः 'जाव' यावत् , अत्र यावच्छन्दादेव द्रष्टव्यम्- अचपलमसभत अहासुह देवा - भदन्त | तुम्भेहिं अब्भणुनाए समाणे अह मियापुत्त दारग पासित्तए इच्छामि' यदि आप आज्ञा प्रदान करे तो मैं उस मृगापुर को देखना चाहता हूँ । इस प्रकार गौतम स्वामी की आकाक्षा देखकर श्रमण भगवान महावीर बाले कि-' णुप्पिया' हे देवानुप्रिय । तुम्हे जैसा सुख हो वैसा करो । 'तएण' भगवान की इस प्रकार आज्ञा पाकर ‘से भगव गोयमे' वे गौतमस्वामी 'समणेण भगवया माहवीरेण' श्रमण भगवान महावीर प्रभु द्वारा अब्भणुनाए समाणे' आज्ञा पाकर 'इठे तुठे' बहुन ही अधिक आनंदित हाते हुए 'समणस्स भागवो महावीरस्स अतियाओ' उन श्रमण भगवान महावीर के पास से 'पडिनिक्खमइ' निकले । और 'पडिनिक्खपित्ता' निकलकर ' अतुरिय ' धार धारे जाव सोहेमाणे सोहेमाणे' मानसिक स्थिरता और कायिक चपलतासे रहित होकर वे ईर्यासमिति स . मधु ' भते 3 महन्त | तुब्भेहि अब्भणुनाए समाणे अह मियापुत्त दारग पासित्तए इच्छामि ने मा५ आज्ञा मा त हु ते मारने नाना ઈચ્છા રાખુ છુ આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામીની ઈચ્છા જેઈને શ્રમણ ભગવાન महापार माया - अहासुह देवाणुप्पिया देवानुप्रिय! मने २ प्रारे तपण' लगाननी से प्रभारी मात्रा प्रात शन से भगव गोयमे ते गौतम स्वामी ' समणेण भगवया महावीरेण ' श्रभy ભગવાન મહાવીર પ્રભુ દ્વારા अब्मणुन्नाए समाणे' माज्ञा भेगमीन तुटूठे मन पधारे भान पाभीने 'समणस्त भगवओ महावीरस्स अतियाओ' तभमपान मारना पासे पढिनिक्खमइ' नlsoया अने 'पडिनिक्खमित्ता नाश्री अतुरिय 'धीरे धीरे ' जाय सोहेमाणे२' मानसि स्थिरता भने याताया સુખ થાય તેમ કરે - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ८७ जुगतरपलोयणा टिटटीए पुग्यो रिय' अचपलं-कायचापल्याभावाद , अत्वरितम- चपलमिति द्वय क्रियाविशेषणम् । तथा 'असमते' अमंभ्रान्त = सभ्रमरहितः 'जुगतरपलोयणाग निढोग' युगान्तरप्रलोकनया नष्टया-युग-यूपस्त प्रमाणो-झूमरा प्रमाण -चतुर्नस्त प्रमाण भूमिभागोऽपि युगम् , तम्यान्तरे मध्ये मलोकनं यस्याः सा तथा, तया पाचसुपा 'पुर औ' पुरत =अंग्रे, 'ग्यि' र्यार्या-गति, अर्या भदेन गतिविपयो मार्गोऽपि गृह्यते, अत'-मा-मागे 'साहेमाणे सोहेमाणे शोध- यन गोपयन्-प्रेक्षमाण प्रेक्षमाण पत्र मृगाग्रामनामक नगर तत्रैवोपागच्छति, उपाग य मृगाग्राम नगर म-यम येन अनुपविशति, अनुमविश्य यत्रैव मगादेव्पा गृह तगोपागत ॥ म०८॥ . 'जुगतरपलोयणाए दिट्ठीए' झूमग प्रमाण या चार हाय प्रमाण आगे की भूमिका अच्छी तरह से अवलोकन करनवाला दृष्टि से अथात ईर्यासमितिपूक गमन करते हुए जेणेव मियागामे णयरे तेणेव उवागड' जहा मृगाग्राम नामका नगर था वहा पर पहुँचे । उवागठित्ता मियागाम णयर मज्झमज्झेण अणुपविसड' पहुँचते ही वे उस नगर मे ठोक उसके वीचाचीच मार्ग स प्रविष्ट हुए ' अणुपविसिता जेणेव मियादेवीए गिहे तेणेव उवागन्ड' प्रविष्ट होकर जहा मृगादेवी का महल था वहा पहुंचे। भावार्थ- भगवान के बडे शिष्य गौमत स्वामी जो कि सात हाथ की अवगाहना वाले और ममचतुरस्रमस्थान आदि विशेषणों से युक्त थे। उन्हों ने उस जिन 4 या ममितिथी माम 'जुगतरपलेायणाए दिट्ठोए' घोपरा प्रभार અથત ચાર હાય પ્રમાણ આગળની ભૂમિનું સારી રીતે અવલે ન થઈ શકે तेपी थी अर्थात् मिभितिपूर्व ४ गमन शन 'जेणेव मियागामे णयरे तेणेय उवागच्छद arय भृगायाम नामर्नु न तु त्या पाडाश्या उवागच्छित्ता मियागाम णयर मज्झमझेण अणुपविसइ' पहायता ॥२२॥२ नमन भागेथी प्रवेश - 'अणुपविसित्ता जेणेष मियादेवीए गिहे तेणेव उपागच्छइ' પ્રવેશ કરીને જ્યાં મૃગાદેવીને મહેલ ને ત્યા ગયા ભાવાર્થ–ભગવાનના મોટા શિષ્ય શ્રી ગૌતમ સ્વામી જે કે માત હાયની અવગાહનાવાળા અને સમચતુસ સ્થાન આદિ વિશેષણેથી યુક્ત હતા, વચલા विषाकश्रुतें मूलम् -मू०९ तरण सा मियादेवी भगव गोयम एनमाण पासड, पासित्ता हट-तुह जाव एवं बयासी-सदिसतु ण देवाणुप्पिया । किमागमणग्योयण ?, तपण भगव गोयमे मियादेवि एव पयासी-अहण्ण देवाणुप्पिए । तर पुनं पासित हन्त्रमागए । तएण सा मियादेवी मियापुत्तस्स दारयस्स अणुमग्गजायए चतारि पुत्ते सवा कारविभूसिए करेट, करिता भगवओ गोयमम्स पाएस पाडेड पाडित्ता एव बयासी-एए ण भते । मम पुत्ते पामह । तरण से भगव गोयमे मियादेवि एव बयासी-ना खलु देवाणुप्पिए । अह एए तब पुत्ते पासिउ हन्न मागए, तत्थ ण जे से तब जेटे मियापुत्ते दारए जाइअधे जाईअधरूबे, ज ण तुम रहस्सियसि भूमिघरसि रहस्सिएण भत्तपाणेण परिजागरमाणी विहरसि, तंण अह पासिउ हव्यमागए ॥ ० ९॥ जमाघ व्यक्ति को देखकर बडे विनय और नम्रता के साथ दोनो हाथ जोड़कर प्रमुस प्रभ किया कि-हे भगवन् । जिस प्रकार यह मनुष्य जन्माध और ज माधरूप है क्या इस प्रकार का और भी कोई व्यक्ति है-प्रभु ने उत्तर देते हुए कहा कि हे गौतम ! हा हे और वह इसी मृगाग्राम नगर के गजा विजय और रानी मृगावती का पुत्र है, उसके न कोई अंग है और न उपाग, सिर्फ इनकी उसमे आकृतिमात्र ही दृष्टिगाचर हाती है, रानी उस सपने पुत्र को महल के भोयरे में रखती है और वहीं उसे खानापीना देती है। प्रभु द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर गौतम स्वामाने फिर साधु समाचारी के अनु सार विनयावनत भाव से प्रभु से प्रार्थना की कि भगवन् । यदि आपकी आजा हा ता તેમણે એ જન્માધ વ્યક્તિને જોઈને બહુજ વિનય અને નમ્રતા સાથે બે હાથ જોડીને પ્રભુને પ્રશ્ન કર્યો કે હે ભગવન ! જે પ્રમાણે આ માણસ જન્માધ અને જન્માદરૂપ છે, તેવી રીતે બીજો કોઈ માણસ છે ? પ્રભુએ ઉત્તર આપતા કહ્યું કે-૯ ગૌતમ ! હં છે અને તે આ મૃગાગ્રામ નગરના ગજા વિજ્ય અને રાણી મૃગાદેવીને પુત્ર છે, તેને કેઈ આગ નથી તેમજ કોઈ ઉપાગ પણ નથી, કેવળ તેની આકૃતિ માત્ર તેનામાં છે, તે નજરે પડે છે રાણી પિતાના પુત્રને મહેલના યરામ રાખે છે અને તેને ત્યાં ખાવા-પીવા આપે છે પ્રભુ પાસેથી આ વાત સાંભળીને ગૌતમ સ્વામીએ ફરીથી સાધુ સમાચારના નિયમાનુસાર વિનય ભાવથી પ્રભુને પ્રાર્થના કરી કે હે ભગવન ! જે આપની આજ્ઞા હેાય તે હુ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ८९ . टीका-मू० ९ 'तएण' इत्यादि । ततः ग्वलु सा मृगादेवी भगवन्त गौतमम् 'पत्रमाण' आगन्छन्त पश्यति । दृष्ट्वा हृष्टा तुष्टा यावन् एवमवादीत्-'सदिसतु ण' सदिशन्तु- ब्रवन्तु खलु हे देवानुप्रियाः! किमागमनप्रयोजनम् ? तत सलु भगवान् गौतमो मैं उस मृगापुत्र का देखना चाहता हू, भगवानने कहा-जैसा सुख हा वैसा करो । गौतम स्वामी वहा से प्रभु की भाना प्राप्त कर उस को देखने के किये गातभाव मे मृगाप्राम की ओर ईर्यासमितिपूर्वक चले, और जहा मृगादेवी का महल था वहा आये ॥ ८॥ तएण सा०' इयादि- 'वएण' कुछ समय बाद सा मियादेवी' उस मृगादेवीन 'एज्जमाण भगव गोयमं पास महल का आर आते हुए भगवान गौतम स्वामी को देखा 'पासित्ता' देख कर हतुनाव एव वयासी' वह बहुत ही अधिक हर्षिन और भक्ति से पुलकित अन्त करण हो कर बाला · संदिसतु ण देवाणुप्पिया' किमागमण- पओयण' आजा काजिय-कहिये भदत | आपका सि निमित्त पधारना हुआ है। 'तएण भगव गोयमे मियादेवि एव वयासी' मृगादेवी के इस विनयपूर्ण प्रश्न को सुनकर भगवान गौतम ने उसस कहा कि-' देवाणुप्पिए अह ण तव पुत्त पासिर તે મૃગાપુત્રને જોવાની ઈચ્છા રાખું છું ભગવાને કહ્યું કે- જેમ સુખ ઉપજે તેમ કરે ગૌતમ સ્વામી પ્રભુની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને ત્યાથી તે મૃગાપુત્રને જોવા માટે શાન્તભાવથી મૃગાગામ તરફ ઇસમિતિ– પૂર્વક ચાલ્યા, અને જ્યાં મૃગાદેવીને મહેલ હતો ત્યા આવ્યા છે ૮ तपण सा०'त्यादि तपण' मा समयमा सा मियादेवी' ते भृमाहवीये 'एन्त्रमाण भगर गोयम पासइ' भनी त मावता सापान गौतम स्वाभान या पासित्ता' नन 'हट्ट-तुट्ठ-जाय एष पयासी' म४ वर्षित भने सतुष्ट થઈને તેમના સમીપ નજીકમાં આવીને વિનય અને ભક્તિથી પુલકિત આત કરણ यनेमावी. सदिमतु ण देवाणुपिया। किमागमणपयोयण ' हा આજ્ઞા । सहत मापर्नु सुनिभित्तथी माड पधारयु ययु छ ? 'तपण भगव गोयमे मियादेवि पथ घयासी' भृगाहवाना विनयपूर्य से प्रभने सासणीने सापान ગૌતમે તેમને કહ્યું કે देवाणुपिय अह ण तर पुत्त पासिउ इन्धमागए ' , ९० विपाकश्रुते मृगादेवीमेवमनादीत-अह खलु हे देशानुपिये ! तत्र पुन द्राटु 'हन्यमागए' हव्य मागत.-शीघ्रमागतोऽस्मि । ततः खलु सा मृगादेवी मृगापुनस्य दारकम्य 'अणुमग्गजायए' पयाजात- कान् , 'अणुमग्ग' इति-पश्चादूनाचको देशीयः शब्दः । पश्चात्काले मृगापुत्र दारकज मान्तर जातका जन्म प्राप्ता ये ते नथा, तान् 'चतारि पुत्ते' चतुरः पुत्रान् सर्वालङ्कारविभूपितान् करोति । कुखा भगरतो गौतमस्य 'पाण्मु' पादयो. -चरणयो -चरणद्वयोपरि 'पाडे' पातयति । 'पाडिना' पातयिता, एवमवादी- एतान् खलु हे भदन्त ! मम पुत्रान् पश्यत । ततः खलु स भगवान् गौतमा मृगादेवीमेवमवादीत्-नो खलु हे देवानुपिये ! अहमेतास्तव पुत्रान् द्रष्टु हव्य- हबभागए' हे दानुप्रिये । मैं तरे पुत्र को दखन के लिये ही यहा आया हू । तएण' इस प्रकार गौतम स्वामी का बात सुनकर 'सा मिया देवी' वह मृगादेवी मियापुत्तस्स दारगस्स' मृगापुत्र के . अणुमग्गजायए पछे उत्पन्न हुए अपने चत्तारि पुत्ते' चार पुत्रों को ' सव्वालंकारविभूसिए करेड' समस्त अल कारों से विभूपित करने लगा · करित्ता' और जब वे पूर्णरूप स अलंकृत हो चुके तब उसने उहें ' भगवओ गोयमस्स' भगवान गौतम के पाएमु पाडेइ चरणों में सादर उपस्थित किये और 'पाडित्ता' तत्पश्चात् एव वयासी' वह इस प्रकार बोली कि-' भते ' हे भद त । 'एए ण मम पुने पासह' ये मरे पुत्र हैं, आप इहे देखिये । तएण' उसके इस प्रकार के शिष्टतापूर्ण व्यवहार को देखने के पश्चात् ' से भगव હે દેવાનુપ્રિયે ! હું તારા પુત્રને જોવા માટે અહિ આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામીની વાત સાંભળીને सा मियादेवी' ते भृगाहेवी मियापुत्तस्स दारगस्त भृाना 'अणुमग्गजायए પછીથી ઉત્પન્ન થયેલા पोताना ' चत्तारि पुत्ते ' या२ पुत्रन सव्यालंकारविभूसिए करेइ ' तमाम मस थी शर ी, 'करित्ता' मने क्यारे ते२ तमाम शशुभार थ -हो त्यारे तेरे ते पुत्राने 'भगवओ गायमस्स' भगवान गौतमना 'पापसु पाडेइ ' सरमा मा६२ भडित वीर AI शभ्या भने ' पाडिता ते पछी एक बयासी ते मा प्रभारी मामी -- भते 3 महन्त ! 'एप ण मम पुत्ते मा भा॥ पुत्र छ, मा५ तेन मी, 'तएण' तेनामा नाशिता જોઈને પછી ' से भगत गोयमे ते लगवान ગૌતમ ' . तएण આ . . . ' पामह પૂર્ણ વ્યવહારને रिपाकचन्द्रिका टोका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र मागतः-एतान् द्रष्ट नागतोऽस्मीति ससिप्तार्य', 'तन्य तत्र-तेषु तव पुत्रेषु, सलु योऽपौ तव ज्येष्ठो मृगापुनो दारको जात्यन्यो जात्यन्धरूप', य खलु ख 'रहस्सियसि भूमिघ रास' राहसिके भूमिटहे, अन्यजनेनाऽविदिते भूम्य गोवर्तिनि रहे, 'रहस्सिपण भत्तपाणण' राहसिन भक्त पानेन 'पडिजागरमाणी२' प्रतिजाग्रतीर- सावधान पालयन्ती२ विहरमि, तं ग्वलु जह पासिउ' दाट हव्यमागतः ।।०९।। - गोयमे' व भगवान गौतम । मियादेवि एव पयासी' पुन उस मृगादेवी से कहन रगे ' देवाणुप्पिए हे दयानुप्रिवे । अह एए तव पुत्ते पासिर ना सलु हव्यमागए' मैं तो इन पुत्रो को दमन के लिये यहा पर नहीं आया हूं, कि तु-तत्व ण जे से तब जे मियापुत्ते दारए जाइये जाउअधस्वे' इन सब में जा तेरा ज्येष्ठ पुत्र मृगापुत्र है और जो जमाध और जन्मापरूप है ज ण तुम रहस्सियमि भूमिवरसि' जिस तुम अपन महल के एकात भायरे म बसा है और जिस तुम रहस्मिएण भत्तपाणेण' गुप्त- रूप स भोजन पान देकर पडिजागरमाणो२ विहरसि' पान-पापण कर रही हा अह त ण पासिउ परमानए ' मैं उस तुम्हारे पुत्र को देखने के लिये यहा पर आया हू भावार्थ चलत? जब वे मृगादेवा के महल में प्रविष्ट हुए तब महल में आते हुए उनें देखकर मृगादवा हर्पित हुई और अधिक स अधिक आनदित एव તાશ આ . મેટે પુત્ર मियादेविं एप धयामी' थी भृवान ४६॥ साया देराप्पिये' नुप्रिये । 'अहं ए तर पुत्ते पासिउ नो खलु हन्धमागए' हु પુત્રોને જોવા માટે અહિ આગળ આવ્યા નથી, પરન્તુ तत्य ॥ जे से तय जेठे मियापुत्ते दारए जाइअवे जाइअघलवे એ સર્વમા જે તારે भृगापुर छ भने माघ तया माध३५ छ ' ज ण तुम रहस्तियसि भूमिधरमि ने तमे तमा। भवन मेन्त साना मायरामा सच्यो छ, भने रेने त । रहस्सिएण भत्तपाणेण' गुस३५ मी-पान मापीन पडिजाग- रमाणी विहरमि' पालन पोषण री २ छ।, अह तं ण पासिउ हव्यमागण તે તમારા પુત્રને જોવા માટે અહિ આગળ આવ્યું છુ ભાવાર્થ—ચાલતા-ચાલતા જ્યારે તેમણે મૃગાદેવીના મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે મહેલમાં આવતા તેમને જોઈને મૃગાદેવી–હર્ષ અને વધારેમાં વધારે આ દ ९२ विपाकश्रुते . मूलम्-मू०१० तएण सा मियादेवी भगव गोयम एव वयासी-सेकेण गोयमा ! वहारूवे णाणी वा तबस्सी वा जेण तव एसमठे मम ताव रहस्सिाए तुम इन्चमक्खाए जो ण तुन्भे जाणह', तपण भगव गोयमे मियादेवि एव वयासी एव खलु देवाणुप्पिया! मम धम्मायरिण समणे भगव महागीरे, जो ण अह जाणामि । जाव च ण मियादेवी भगवया गोयमेण सद्धि एयमदं सलाइ, ताच च ण मियापुत्तस्स दारगस्स भत्तवेला जाया यावि होत्था । तएण सा मियादेवी भगव गोयम एन वयासी-तुम्भेण भते ! इह चेव चिट्ठह, जा ण अ६ तुभ मियापुत्त दारग उबदसेमि-त्तिकट-जेणेव भत्तपाण- घरे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता, वत्थपरियट्टय करेइ, वत्यपरियट्यं करिता, कहसगडिय गिण्डइ, गिण्हित्ता विउलस्स असणपाणखाइमसाइमस्स भरेइ, भरित्ता त कहसगडिय अणुकडढमाणीर जेणेव भगव गोयमे, तेणेच उवागन्छड, उवा गन्छित्ता भगव गोयम एव बयासी-एह ण तुभ भते ! मम अणुगच्छह, जाण अह तुभ मियापुत्त दारग उबढसेमि । तएण से भगव गोयमे मिय देवि पिडओ समणुगन्छइ ॥ मू०१० ।। ७ सतुष्ट चित्त होकर बडे ही विनय के साथ उनके समक्ष सात आठ कदम जाकर वदन नमस्कार करने के पश्चात् भगवान से बोली कि हे भद त । कहिये आज किस कारण आप यहा पधारे । । इस बात को सुनकर गौतम स्वामीने कहा कि-हे देवानुप्रिये । मेरे आनेका मुएय कारण तुम्हारे पुत्र को देखना है । इस प्रकार गौतम स्वामी का वचन सुनकर वह अपने मृगापुर के पीछे हुए चार पुत्रों को वन और भूषण आदि से अलंकृत પામી અર્થાત્ નતુષ્ટ ચિત્ત થઈને મહાન વિનય સાથે એમના સમક્ષ સાત-આઠ પગલા આગળ જઈને વદન નમસ્કાર કરીને પછી ભગવાનને કહેવા લાગી કે હે ભદન્ત' કહો આજ શું કારણથી આપ અહિં પધાર્યા છે? આ વાતને સાંભળીને ગૌતમ સ્વામીએ કહ્યું કે હે દેવાનુપ્રિયે ! મારૂ આવવાનું મુખ્ય કારણ તમારા પુત્રને જોવાનું છે. આ પ્રમાણે ગોતમ સ્વામીના વચન સાંભળીને તેણે પિતાના મૃગાપુત્રની પછીથી થયેલા ચાર પુત્રને વસ્ત્રો અને ઘરેણા આદિથી શણગારીને તેમના ચરણેમા ઉભા રાખ્યા ગૌતમે તેને જોઈને મુગાદેવીને કહ્યું विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अय. १ मृगापुत्र ९३ टीका-मू०१० 'तएण' इत्यादि । ततः खलु सा मृगादेवी भगवन्त गौतममेवमवादी- स क. खलु हे गौतम ! 'तहारूवे' तथारूप: वाशो ज्ञानी वा तपस्वी वा येन तव एषोऽर्यो मम तावद् 'रहस्सिकए' राहसिका मच्छन्नः, गुप्त इत्यर्थः, युप्म- भ्यमेवमाररुयातः, यतः खलु यूय जानीय ?, ततः खलु भगवान् गौतमो मृगा - करके चरणों में उपस्थित किये । गौतम स्वामी इन्हे देखकर मृगादेवी से कहा कि मैं तुम्हारे इन पुत्रों को देखने के लिये नहीं आया हू , मैं ता उस पुत्र को देखना चाहता ह कि जो इन सब में बडा है और जिसे तुम एकान्त अपने महल के भोयरे में रखे हुए हो, तथा वहीं पर जिसके खाने-पीन को पूर्ण व्यवस्था कर रही हो ॥ ९ ॥ तएण सा० ' इत्यादि ॥ १० ॥ तएण' भगवान गौतम की इस प्रकार की बात सुनकर 'सा मियादेवी वह मृगादेवी ' भगवं गोयम एव वयासी ' भगवान गौतम से इस प्रकार बोली कि-' गोयमा । से के ण तहारूले णाणी वा तबस्सी वा हे भदत! यह तो कहो, ऐसा वह कौनसा ज्ञानी अथवा तपस्वी है जेण' जिसने 'तव' आपसे । मम एसमट्ठो तात्र रहस्सिाए एव्वमक्खाए ' हमारा यह गुप्त समाचार कहा है 'जओ ण तुम्भे जाणह' कि जिससे आप इस समाचारको जाने हो । , . કે હું તમારા આ પુત્રને જોવા માટે આવ્યું નથી, હું તે એ પુત્રને જેવા ઈચ્છું છું કે જે સૌથી મટે છે અને જેને તમે એકાન્તમા તમારા મહેલના હૈયામાં રાખેલે છે, તથા ત્યા આગળ ખાવા પીવાની પૂર્ણ વ્યવસ્થા તમે કરી રહ્યા છો ૯ !! तरण सा.' त्यादि 'तपण' सगवान गौतमनी मा प्रजनी पात सामजीन सा मियादेवी ते भूसाहेवी भगष गोयम एव चयासी ભગવાન ગૌતમને આ પ્રમાણે બેલી - गोयमा से के ण तहारये गाणी वा तपस्सी वा હે ભદન્ત! એ તે કહા એવા તે કોણ જ્ઞાની અથવા તપસ્વી છે जेण ये ' तब આપને मम एसमट्ठा ताव रहस्तिकए हव्यमक्खाए आभाश मा गुप्त सभायार ! छ जओ णं तुम्भे जाणह'नाथा मा मा सभाया नया छ । ' . " तपण ९४ विपाकश्रुते देवीमेवमयादीत्-एव खलु हे देवानुप्रिये ! मम धर्माचार्य. अमणो भगवान महावीरः यतः खलु अह जानामि 'जाव चण' यावत्-यावति काले च खलु मगादेवी भगवता गौतमेन सार्धम् , 'यम? ' एतमर्थ 'सल्यड' सलपति-भापते. ' ताप - चण' तावत्काले च खलु मृगापुत्रस्य दारकस्य भत्तवा' भक्तपेग भोजनावमर', 'जाया यावि होत्था' जाता चाप्यभवत् । ततः खलु सा मृगादेवी भगवन्त गौतममेवमवादीद-यूय खलु हे भदन्त ! 'इह चेव चिट्टह' इहैव तिष्ठत । 'जाण' यावत् खलु-यावति फाले पलु . तएण' मृगादेवी को इस बात को सुनने के बाद भगव गोयमे प्रियादेवि एव वयासी ' गौतमस्वामी ने उससे कहा कि-'देवाणुप्पिये एव खलु' हे देवानु- प्रिये । यह सब बात इस प्रकार है- ' मम धम्मायरिए समणे भगव महावीरे' मेरे धर्माचार्य श्रमण भगवान महागोर हैं जो ण अह जाणामि ' उनसे मैंने इस गुप्त बात को जानी है 'मियादेवी जाव च ण भगवया गोयमेण सद्धिं एयम? सलबइ' मगादेवी जबतक भगवान गौतम के साथ इस प्रकार की बातच त कर रही थी कि ' तावं च ण मियापुत्तम दारगस्स भत्तवेला जाया याचि होत्या' इतने में ही मगापुत्र के भोजन का समय भी हो गया । तएण सा मियादेवी भगव गोयम एव चयासी' पश्चात् वह मृगादेवी भगवान गौतमस्वामी से इस प्रकार कहने लगा कि-' भते ! तुम्भेण इह चेव मृगवानी आ पातने सामान ५०ी 'भगव गोयमे मियादेवि पत्र धयामी गौतम स्वाभीये तेने ४यु - देवाणुप्पिये एर खलु वानुप्रिये । सातभाभ पात से अरे -- मम धम्मायरिए समणे मगध महावीरे भा२॥ धर्मायार्थ अभएर लगवान महावीर छ । जओ ण अह जाणामि' तना પાસેથી મે આ ગુમ વાતને જાણે છે ' मियादेवी जाव च ण भगवया गोयमेण सद्धि एयम सलवइ मृगानी ४५२ मावान गौतमनी माय આ પ્રકારની વાતચીત કરતી હતી, ताव चण मियापुत्तस्त दारगस्स भत्तवेला એટલામા મૃગાપુત્રના ભજનનો પણું થઈ गयो. तएणं सा मियादेवी भगवे गोयमें एर घयासी પછી તે મૃગાદેવી ભગવાન ગૌતમ સ્વામીને આ પ્રમાણે કહેવા લાગી કે- जाया यायि होत्था" સમય . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र अड युप्मभ्य मृगापुत्र दारक 'उवदसेमि' उपदर्शयामि, 'त्तिका' इति कृता- इत्युक्त्वा यत्रैव भक्तपानगृह तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य, 'पपरियय ' वस्त्र- परिवर्त-वखस्य परिवर्तः परिवर्तनम् , स बबपरिवर्तस्त साधारणवस्त्रपरिधान 'करेड' करोति, 'करित्ता' कवा 'कट्ठमगडिय' काठगाटिया काष्ठमय लघुशकट - गाडी' इति प्रमिद्र गेहई' गृह्णाति, गृहीत्वा विपुलम्याऽगनपानग्वायस्वायस्य 'भेन्ट' भरति-पूरपति, अत्र कर्मण शेपलविवक्षाया पष्ठी । भृखा काष्ठशकटिकाम् अणुकदमाणा' अनुकर्पन्ती२ अनुसरन्ती२, यत्रैव भगवान् गौतमस्तत्रैवोपा- जाकर चिह' हे भगवन । आप कुछ समय तक यहीं पर ठहरिये-'जाण अह तुम मियापुत्त दारग उचढमेमि ' मैं जब तक आपक लिये मृगापुत्र को दिखलाती ह 'तिकट्ट' ऐसा कह कर 'जेणेव भत्तपाणघरे तेणेव उवागच्छ।' वह जहा भक्तपानगृन था वहा पर गई और । उवागन्छिता वत्यपरि- वस्त्र परिवर्तन करने लगी ‘वत्यपरियय करिता' वस्त्र परिवर्तन कर लेन के बाद स्मगडिय गिण्हड ' उसन एक लाटा सी लकडो की बनी हुई गाडा ली और उसमें उमने विउलस्स असणपाणखाइमसाटमस्स भरेड' विपुल अशन, पान, खाद्य और स्वाधके भेद से चारों प्रकार के आहार पानी भरे, भर कर 'त कट्ठसगडिय जणुकहढमाणी २' वह उसे बेचता हुई 'जेणेव भगवं गायमे' जहा गौतम स्वामी खडे थे नेणेव उवागन्छड वहा हो पहुँची उवागन्छित्ता' यटय करे। भते ! तुम्भेण इह चैव चिट्ठह भगवान । मा५ याडी समय शा। जाण अह तुम मियापुत्त दाग्ग उघदसेमि એટલામા હુ આપને મૃગાપુત્ર मतायु 'त्तिकट्ट' से प्रमाणे उहीने जेणेव भत्तपाणघरे तेणेव उवागच्छइ તે orat attYS उतु त्या आई मने ' उयागच्छित्ता' ने 'वत्थपरियट्टय करेइ ५७ परिवर्तन ४२वा all' वत्थपरियट्टय करित्ता' पर महाव्या પી कट्टसगडिय गिण्इ तेरी मे४ नानी alsstनी नाक्षी गास सीधी અને તેમાં તેણે विउलस्त असणपाणखाइमखाइमस्स भरेड' સારી રીતે અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્યના ભેદથી ચારેય પ્રકારના આહાર પાણી પૂરી गते लशने 'त कट्ठसगडिय अणुकड्ढमाणीर' ते तेने यती यी 'जेणेय भगय गोयमे' ज्या गोतम भाभी SAL हुना, 'तेणेव उवागच्छद' त्यान विपाकश्रुते - . गच्छति, उपागत्य, भगवन्त गौतममेवमवादी- 'एहण' एत-आगच्छत खलु यूय हे भदन्त ! मम 'अणुगच्छह ' अनुगच्छत-मम पश्चादागतः समागन्छतेत्यर्थः, 'जाण' यावत्-यावत्काले खलु, अह युप्मभ्य मृगापुत्र दारकम् ' उवदसमि' उपदर्शयामि। ततः खलु स भगवान् गौतमो मृगादेवीं पृष्ठतः समनुगच्छति ॥१०॥ और पहुँच कर ' भगव गोयम एव वयासी' भगवान् गौतम से इस प्रकार कहन लगी • भते ! तुम्भ एह ण' हे भदन्त ! आप आइये और ' मम अणुगन्छह ' मेरे पाछे२ चलिये 'जाण अह तुब्भ मियापुत्त दारग उवदसेमि' मैं आपको मृगापुत्र दिखलाती हूँ ' तएण से भगव गोयमे मिय देवि पिट्टओ समणुगच्छा' मृगादेवी की इस प्रकार की बात सुनकर वे श्री गौतम स्वामी उसके पीछे२ चले । भावार्थ-गौतम स्वामी की इस प्रकार की मृगापुत्र को देखने की इच्छा जान कर मृगादेवी विस्मित सी होकर कहल लगी-भगवन् कहिये तो सही-आप को हमारे इस पुत्र का समाचार किससे ज्ञात हुआ है । मृगादेवी के इस प्रश्न का उत्तर देते हुए गौतमने कहा कि-हे देवी । मरे धर्माचार्य धर्मगुरु श्री श्रमण भगवान महावीर हैं, मैं उन्हीं का अन्तेवासी हू , अत मुझे यह समाचार उहीं स परिज्ञात हुआ है। परस्पर में उन दोनों का जब तक इस प्रकारका विचार-विनिमय हो रहा था कि इतने में ही . पलाया 'उधागछिछत्ता' मन पडायान 'भगव गोयम एव पयासी -सवान गौतम मा प्रभारी वा साथी-भते तुम्भ एह ण 'Mira ! ५ माया भने 'मम अणुगच्छद भारा पा-पाछप यास जाण अह तुम मियापुत्त दारग उपदसैमि' हु आपने भृगापुत्र मताछु तएण से जगव गोयमे मियादेवि पिठओ समणुगच्छइ' मृगाहवानी प्रानी पात सासणी ते શ્રી ગૌતમ સ્વામી તેના પાછળ-પાછળ ચાલ્યા ભાવાર્થ-ગૌતમ સ્વામીની આ પ્રકારની મૃગાપુત્રને જોવાની ઈચ્છા જાને તે મૃગાદેવી આશ્ચર્ય પામીને કહેવા લાગી કે-હે ભગવાન કહે તે ખરા- આપને અમારા આ પુત્રના સમાચાર કેના પાસેથી જાણવામા આવ્યા છે મૃગ દેવીના આ પ્રશ્નને ઉત્તર આપતા થકા ગૌતમે કહ્યું કે દેવી ! મારા ધર્માચાર્ય ધર્મગુરૂ શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર છે, હું તેમને અનેવાસી (શિષ્યો છું તેથી મને આ સમાચાર તેમના પાસેથી જાણવામાં આવ્યા છે એ બન્નેના વિચારની આપ-લે થતી હતી તેવામાં મૃગાપુત્રના જનને સમય - પરપરમાં विपाकचन्द्रिका टाका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र . - मृलम्-मू० ११ तएण सा मियादेवी त फसगडिय अणुक्ढमाणी२ जेणेव भूमिघरे तेणेव उपागाइ, उवागन्छित्ता चउप्पुढेण वत्येण मुह ग्रेड, मुह संघमाणी भगव गोयम एव पयासी-तुन्भेवि ण भने । मुहपातियाए मुह वोह, तएणं से भगव गोयमे मियादेवीए एन वुत्ते समाणे मुपोत्तियाए मुह मेड, तएण सा मियादेवी परम्मुही भृमिघरम्स दुवार विहाडेट, तभी ण गधे निग्गन्छड से जहा नामए अहिमडेइ वा जाव तओऽवि ण अणिद्वैतराए चेव जाव गरे पण्णते, तएण से मियापुत्ते दारए तम्स विउलस्म असणपाणग्याइममाइमस्स गपेण अभिभूए समाणे तसि विपुलसि असणपाणवाउमसाइमेसि मुन्छिए, तं विउल असण४ आसएण आहारेड, आहारिता विप्पामे विद्धंसेइ, विद्धसित्ता, तो पच्छा पूयत्ताए य मोणियत्ताए य परिणामेइ । तपि य ण पूरा च सोणिय च आहारेइ ।। सू० ११ ॥ - मृगापुत्र के भोजन का समय भी हो गया। भोजन की वेला जान कर मृगादेवीन कहा कि-ह भदन्त । आप थाडा ठहरिये में आपका उस दिखलाता है । ऐसा कह कर यह मृगादेवी वहा स रठा और एक काष्ठनिर्मित गाडी पर उमन खान पोन आदि को समस्त विपुल सामग्री को भर कर वह पुन गौतम स्वामी के समीप पहुँच कर कहने लगा-- भदन्त ! आइये और मेरे पाछे२ पधारिये, मृगापुत्र दिग्पलाती हू । मृगादेवी की इस प्रकार बात सुनकर गौतम स्वामी उसके पीछे२ चलने लगे ॥ १० ॥ आप को પણ થઈ ગય, ભેજનની વેળા જાણીને મૃગાદેવીએ કહ્યું કે હે ભદન્ત ! આપ ડે સમય થોભી જાઓ, હું આપને તે મૃગાપુત્ર બતાવું છું આ પ્રમાણે કહીને તે મૃગાદેવી ત્યાથી ઉઠી અને એક લાકડાની ગાડીમાં તે પુત્રને ખાવા પીવાની તમામ સામગ્રી સારા પ્રમાણમાં ભરીને તે ફરી ગૌતમ સ્વામીના નજીક જઈને કહેવા લાગી– ભદન્ત' આવે અને આપ મારા પાછળ-પાછળ પધારે હુ આપને મૃગાપુત્ર બતાવું છું, મૃગાદેવીની આ પ્રકારની વાત સાંભળીને ગીતમ સ્વામી તેના પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યા ૧૧ - - . हे भदन्त - विपाकश्रुते गच्छति, उपागत्य, भगवन्त गौतममेवमवादील- 'एहण' एत-आगच्छत खलु यूय । मम 'अणुगछह ' अनुगन्छत-मम पयामागतः समागन्छतेत्यर्थः, 'जाण' यावत्-यावत्काले खलु, अह युप्मभ्य मृगापुत्र दारकम् ' उबदसमि' उपदर्शयामि । ततः खलु स भगवान् गौतमो मृगादेवी पृष्ठतः समनुगच्छति ॥१०॥ और पहुँच कर ' भगव गोयम एव वयासी' भगवान् गौतम से इस प्रकार कहन लगी - भते । तुम्भ एहण' हे मदत ! आप आइये और ' मम अणुगन्छह ' भर पाछे२ चलिये 'जाण अह तुम्भ मियापुत्त दारग उबदसेमि' मैं आपको मृगापुत्र दिखलाती हूँ ' तएण से भगव गोयमे मिय देवि पिट्टओ समणुगच्छा' मृगादेवी की इस प्रकार की बात सुनकर वे श्री गौतम स्वामी उसके पीछे२ चले । भावार्थ- गौतम स्वामी की इस प्रकार की मृगापुत्र को देखने की इच्छा जान कर मृगादेवी विस्मित सी होकर कहल लगी-भगवन् कहिये तो सही-आप को हमारे इस पुत्र का समाचार किससे ज्ञात हुआ है । मृगादेवी के इस प्रश्न का उत्तर देते हुए गौतमने कहा कि हे देवी । मेरे धर्माचार्य धर्मगुरु श्री श्रमण भगवान महावीर हैं, मैं उन्हीं का अतेवासी हू , मत मुझे यह समाचार उहाँ स परिज्ञात हुआ है। परस्पर में उन दोनों का जब तक इस प्रकारका विचार-विनिमय हो रहा था कि इतने में ही . भने । पडाया 'उवागछिछत्ता' मन पसायीन 'भगव गोयम एष पयासी -भगवान गौतम मा प्रभारी ४ा all-'भते तुम एह ण 'Batra! मा५ मावा मम अणुगच्छह भास पाण-पा७ यास जाण अह तुम मियापुत्त दारग उवदसेमि' एमापने मृगापुत्र शतायु छु तएण से जगव गोयमे मियादेवि पिठओ समणुगच्छइ' मृगावानी मा २-१ पास सजीन त શ્રી ગૌતમ સ્વામી તેના પાછળ-પાછળ ચાલ્યા ભાવાર્થ-ગૌતમ સ્વામીની આ પ્રકારની મૃગાપુત્રને જોવાની ઈચ્છા જાણીને તે મુગાદેવી આશ્ચર્ય પામીને કહેવા લાગી કે-હે ભગવાન કહે તે ખરા- આપને અમારા આ પુત્રના સમાચાર કેના પાસેથી જાણવામાં આવ્યા છે મૃગા દેવીના આ પ્રશ્નને ઉત્તર આપતા થકા ગૌતમે કહ્યું કે દેવી ! મારા ધર્માચાર્ય ધર્મગુરૂ શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર છે, હું તેમને અન્તવાસી (શિષ્ય ) છું તેથી મને આ સમાચાર તેમના પાસેથી જાણવામાં આવ્યા છે પરસ્પરમાં એ બન્નેના વિચારની આપ-લે થતી હતી તેવામાં મૃગાપુત્રના ભજનને સમય - - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ९९ - मान्छादयतेत्यर्थः, 'तएण से भगव गोयमे मियादेवीए एव बुत्ते समाणे मुहपोत्तियाए मुह वधेइ ' तत खलु स भगवान गौतमो मृगादेव्या एवमुक्तः सन मुखपोतिकया, मुख पनाति-नासिकामाच्छादयतीः । 'मुह पंधमाणी', 'मह नह', 'मुह वधेड', इतिवाक्यत्रये 'मुह' शब्दो लक्षणया प्राणस्य बोधक। भूमिगृहद्वारोद्घाटनकाले दुर्गन्धाऽऽघ्राणवारणाय मुग्वबन्धनमनुपपन्नम् , मुखेन गन्यग्रहणाऽसभवात् , तस्मादत्र 'मुह' शब्दो न मुखपरः, किन्तु यथा-'गद्गाया घोप.' इत्यत्र प्रवाहरूपे मुरुपायें घोपान्न- यतात्पर्यानुपपच्या तत्ममीपपर्तिनि तीरे लक्षणा मन्यते, तथा दुर्गन्धाऽऽत्राण . . . . . मुवि . से भगव गोयमे वे गौतम स्वामी मियादेवीए एव वुत्ते स्माण' जम मृगादेवीके द्वारा इस प्रकार कहे जान पर ' मुहपोत्तियाए' मुखप्राञ्छनिका स मुह बंधेड ' अपना नाक का ढक लिया । 'मुह वधमाणी' 'मह बघेड। मह वह ' इस वाक्यत्रय स यह पद लक्षणास नाक ' इस अर्थ का बाधक है, ऐसा समझना चाहिये। क्यों कि यहा पर जा मुस का आवरण करना प्रकट किया गया है वह नाक को ढकने के उदेश सहा समझना चाहिये, कारण भमिगृह के द्वार का उद्घाटन करन से जो तीवतम-असह्य दुर्गंध आवेगा उस का सूचना-कार्य मुख नहा कर सकता है, यह काम तो नासिका का है अत जिस प्रकार इस वाक्य में गगापद की क्षणा तीर में होती है, क्यों कि धाप का सद्भार प्रवाहरूप मुग्य अर्थ मे बाधित हाता गगाया पोप । સવામી मुह वह આ . નાક એમ . ગોતમ 'मियादेवीए एव चुत्ते समाणे भृगावाना 4. प्रभाग मुंदपोत्तियाए ' भुमीछानी 43 ' मुह बयेइ ' पोतार्नु ना दीदी मुह बंधमाणी मुह वह ત્રણ વાકયથી 'भुप' से પદ લક્ષણથી એ અને બેવ કરે છે સમજવું જોઈએ, કારણ કે અહિ આગળ જે મુખનું આવરણ કરવાનું પ્રકટ કર્યું છે તે નાક ઢાકવાના ઉદ્દેશથીજ સમજવું જોઈએ, કારણ કે ભેરાના દરવાજાને ઉઘાડવાથી જે તીવ્રતમ-અમદા દુર્ગધ આવે તેની ગંધ લેવી તે કાર્ય મુખનું नधी मे म त नानु छ, तथा ४१ वी शते ' गगाया घोष ગગાપદની લક્ષણ તીર-કાઠામાં હોય છે, કારણ કે ઘેપને સદભાવ પ્રવાહ એ વાકયમાં .९८ विपाकश्रुते टीका-मू० ११ 'तएण' इत्यादि । ततः खलु सा मगादेवो ता काठशकटिकाम् ' अणुक ड्ढमाणी२' अनुकर्पन्ती२ अनुसरन्ती२ यत्रैव भूमिगृह तत्रैवोपाच्छति, उपागत्य 'चउप्पुडेण वत्थेण' चतुप्पुटेन वस्त्रेण 'मुइ यधमाणी' मुख प्राण वनती आन्छा दयन्ती भगवन्त गौतमम् एवमवाटीत यूयमपि खलु हे भदन्त ! ' मुहपोत्तियाए मुह बधेह' मुखपोतिफया - मुसपोछनिकया, रज.स्वेदादिमोन्छनार्थ यदन्यद् वस्त्रखण्ड हस्ते प्रियने, सा मुखमोनिके युन्यने । तया, मुख बन्नीत-प्राण . . तएण सा० ' इत्यादि- तएण' इसके बाद 'सा मियादेवी' वह मृगादेव। ' त कसगडिय' उस गाडी को 'अणुकड्ढमाणी२' खेंचतार 'जेणेव भूमिघरे ' जहा पर भायरा था । तेणेव उवागन्छइ ' वहा पर पहुंची और · उवागच्छित्ता' पहुँचते ही उसने चउप्पुडेण वत्थेण ' चारघरी किये हुए वस्त्र से . मुह बंड' मुख–नाक का ढक लिया। और 'मुह वधमाणी' मुख नासिका को ढकती हुई 'भगव गोयम एव क्यासी' भगवान गौतम से कहने लगी कि-' भते ' हे भदन्त । 'तुब्भेविण मुहपो 'त्तियाए मुह वह ' आप भी अपनी नाकको मुखमोनिका से अर्थात्-धूलि एव पसीना आदि को पोंछने के लिये जा एक दूसरा वस्त्रखड हाथ में रखा जाता है उसको मुखप्रोन्छनिका कहते हैं, उससे अपनी नाक को ढक लीजिए 'तएण तत्पश्चात् . . तपण सा त्याहि तपण त्या२ ५४ी सा मियादेवी' त भृवी ‘त कट्ठसगडिय તે ગાડીને अणुकड्ढमाणी २ मे यती यती जेणेष भूमिघरे' या આગળ ભેરૂ હત तेणेष उवागच्छइ त्या मागण पहारी भने उगगच्छित्ता' पहागर तेथे ' चउप्पुडेण पत्थेण' यार घरी पाणेसा मुह बधेइ भुभ-नाने dish all भने मुह बधमाणी भुभ-नामिन दान 'भगव गोयम पय धयामी' भगवान गौतमने ४५ साली - भते ' 'Barra ! तुब्भेषि ण मुहपोत्तियाए मुह बधेह ' भा५ प मापनानाने भुमो छ- નિ વડે અર્થાત્ પૂલ અને પરસેવા આદિને લુછવા માટે જે એક બાજુ વઐખડ -કપડાને ટુકડે હાથમાં રાખવામાં આવે છે તેને મુખમો છનિકા કહે છે, તેના तपण ' त्यांरपछी से भगव गोयमे ' વડે આપના નાકને ઢાકી લે . - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र मिति । हनुकपोलनासानयनभूभालादेमुग्यावयवतया मुग्वसव्यपदेशो भवति, हनुकपोलादी विकते सति अस्य मुग्व विकत , विरूपम् , असुन्दर '-मिति, शोभने तु तस्मिन् , 'अम्य मुग्व सुन्दर सुरूप कमनीय'-मिति च प्रयोगो लोके दृश्यते, तत्र नासाऽपेक्षया मुग्यम्य प्रधानतया मुग्वशब्दः प्रयुक्त , मुखसमीपत्र- तित्वाद् गन्धग्रहणशक्तिमचाच घ्राणम्य योधः मुकर इति भावः । केचित्तु वदन्ति-गौतमस्वामिनो मुखोपरि मुखवत्रिका बद्धा नासीत् , किन्तु नेत्र મૌર भाल आदि, ये सर मुस क ही अवयर हैं, इसलिये इनमे मुख का व्यपदेश होता है । जब किसी प्राणा के दाढो कपाल आदि विकृत हाते हैं तब व्यवहार मे यही कहा जाता है कि-इसका मुस सुदर नहीं है। और दाढी कपोल आदि जन सुन्दर हात है तब कहा जाता है कि-देखो इसका मुख कितना सुन्दर है । यहापर 'नाक' न कह कर जा उम अर्थ मे मुख गद का प्रयोग मूत्रकार ने किया है उसका कारण यही है कि नाक को अपक्षा मुख को ही प्रधानता मानी जाती है। फिर मुख शब्द स नाकका हो जो यहा पर ग्रहण किया गया वह इस लिये कि एक तो वह मुख क बिलकुल समीपवता है, दूसरे गन्ध के प्रहण करने मे वही शक्तिसम्पन्न है अन्य नहीं। काई २ ऐसा जा कहत है कि-गौतम स्वामीने मुख पर मुखवस्त्रिका नहीं बाधी ને જ બેવક છે, મુખને નહિ દાઢી, ગાલ, નાક, નેત્ર, ભૂ અને કપાલ આદિ એ તમામ મુખના જ અવયવે છે, એટલા માટે તેમાં મુખનો વ્યપદેશ-આપ થાય છે જ્યારે કોઈ પ્રાણીની દાઢી ગાલ આદિ વિકૃત હોય છે ત્યારે વ્યવહારમાં એવી રીતે કહેવામાં આવે છે કે-તેનું મુખ સુદર નથી, અને દાઢી, ગાલ આદિ જ્યારે સુદર હોય છે ત્યારે કહેવામા આવે છે કે-જુઓ તેનુ મુખ કેટલું સુંદર છે? અહિ આગળ નાક' નહિ કહેતા તે અર્થમા “મુખ’ શબ્દને પ્રયોગ સૂત્રકારે કર્યો છે તેનું કારણ એ છે કે-નાકની અપેક્ષા મુખની પ્રધાનતા માનવામાં આવે છેબીજું કારણ એ છે કે-મુખ શબ્દથી નાકનું જે અહિ રહeણું કરવામાં આવ્યું છે, તે એટલા માટે છે કે–એક તે તે મુખની એકદમ નજીક છે, બીજી વાત એ છે કે ગન્ધને ગ્રહણ કરવામાં તે નાકજ શક્તિ ધરાવે છે બીજી અવયવ નહિ કે કોઈ એવી રીતે જે કહે છે કે-ગૌતમ સ્વામીએ મુખ પર મુખ १०० विपाकश्रुते वारणोद्देशेन मुसोपरि वस्त्रबन्धन नोपपद्यते, मुखरन्यने तेऽपि घ्राणेन्द्रियस्या- नावरणेन तदुद्देशसिद्धयसम्भवादिति बन्धनान्वयतात्पर्यानुपपरपा तत्समीपवर्तिनि घ्राणे लक्षणा गम्यते । किञ्च-मुखोपरि सटोरकमुखवतिका बवामीत्, तत्र पुनर्वस्खपन्धनविधानमनर्थकम् । तस्मादत्र मुद्द' इति पद नासिकार्थे लाक्षणिक अत तत्समीपरी तीररूप अर्थ में लक्षणा से उसका सद्भार अगाकार किया जाता है, ठीक इसी प्रकार दुर्गंध का वारण करने के लिये मुस के ऊपर वस्त्र का आवरण करना भी युक्तिसंगत प्रतीत नहीं होता है । कारण कि मुसके भागृत करलेने पर भी दुर्गंध को नहीं मूघने का जो उद्देश है वह किसी प्रकार स सिद्ध नहीं होता है, क्यो कि इस उद्देश की सिद्धि का साक्षात्कारण जा नासिका है, उस के आवत करने से ही सिद्ध होता है, इसलिये जिस प्रकार गगापद की लक्षणा तासमापवर्ती तीर मे गृहोत हाती है इसी प्रकार यहा पर भी ' मुख' शब्द से लक्षणा से तत्समीपवर्ती नामिका का ही है । - . ग्रहण होगा। किञ्च-गौतमस्वामाने जन अपने मुस पर डारे सहिन मुखपोतिका बार ही रखी थी तब क्या आवश्यकता थी कि वे वहा पुन वस्त्र से बधन करते, अत वहा पुन वस्त्र का बधन सर्वथा अनर्थक हो है, इसलिये भी यही मानना चाहिये कि-मुखशब्द लक्षणा से · नासिका' इस अर्थ का ही बोधक है मुख का नहीं । डाढा, गाल, नासा, રૂ૫ મુખ્ય અર્થમા બાધિત થાય છે તેથી કરી તત્સમી પવન તીરરૂપ અર્થમા લક્ષણથી તેને સદભાવ અગીકાર કરવામાં આવે છે એ પ્રમાણે દુર્ગધનું વારણ કરવા માટે મુખ ઉપર વસ્ત્રને ઢાકવુ તે યુક્તિઓ ગત જણાતુ નથી કારણ કે મુખને ઢાકવાથી પણ દુર્ગધ નહિ સુ ઘવાનો જે ઉદ્દેશ છે તે કઈ પ્રકારે સિદ્ધ થતો નથી કારણ કે એ ઉદ્દેશની સિદ્ધિનું સાક્ષાત્કારણ જે નાસિકા નાક છે તેને ઢાકવાથી જ સિદ્ધ થાય છે એટલા માટે જે પ્રમાણે ગગાપદની લક્ષણા તત્સમીપવતી તીરમાં ગ્રહણ થાય છે, એ પ્રમાણે અહિ પણ “મુખ શબ્દથી લક્ષણા વડે તત્સમી પવતી નાસિકા–નાકનુંજ ગ્રહણ થઈ શકે છે વળી–ગૌતમ સ્વામીએ પિતાના મુખ પર દેરાસહિત મુખપતિ બાથી જ રાખી હતી તે પછી ફરીને વસ્ત્ર બાધવાની શું આવશ્યકતા હતી? કે જેથી કરી આ સ્થળે ફરી વસ્ત્ર બાધવાની હકીકત સર્વથા નિરર્થક છે એટલા માટે એજ માનવું જોઈએ કે મુખ શબ્દ લક્ષણથી “નાસિક-નાક એ અર્થ + नत्र भ्रा એકદમ નજીક છે, બીજી વાત એ છે કે – "वपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १०१ मिति । हनुरुपोलनासानयनभूभागदेर्मुग्यावयवतया मुखखव्यपदेशो भवति, इनुरूपोलादौ विकते सति 'अम्य मुख विकत , विरूपम् , असुन्दर'-मिति, गोभने तु तस्मिन , 'अन्य मुग्य सुन्दर सुरूप कमनीय'-मिति च प्रयोगो लोके श्पते, तर नासाऽपेक्षया मुखम्य प्रानतया मुग्वशन्दः प्रयुक्त , मुखसमीपव- तिन्वाद् गन्धग्रहणशक्तिमत्वाच घाणम्य बोध' मुकर इति भाव । के चिनु वदति-गौतमम्बामिनो मुखोपरि मुखवस्त्रिका बद्धा नासीत् , किन्तु भाल आदि, ये मर मुग्य के ही अपया है, इसलिये इनमे मुख का व्यपदेश हाना है। जन किसी प्राणा क दाढो कपाल आदि विकृत हाते हैं तब व्यवहार म यही कहा जाता है कि इसका मुस सु दर नहीं है। और दाढी कपोल आदि जब मतर हात तब कहा जाता है कि-देखा इसका मुख कितना सुन्दर । यहापर 'नाक' न कह कर जा उम अर्थ मे मुख श द का प्रयोग मूत्रकार ने किया है उमका कारण यही है कि नाक को अपक्षा मुख को ही प्रधानता मानी जाती है। फिर मुम्ब गन्द स नाफफा हो जा यहा पर ग्रहण किया गया वह इस लिये कि एक तो वह मुग के बिलपुर ममीपवता है, दूसरे गध के ग्रहण करने मे वही शक्तिसम्पन्न है काई २ ऐसा जा कहत है कि-गौतम स्वामीने मुख पर मुखवस्त्रिका नहीं बाधी ને જ બેવક છે, સુખને નહિ દાઢી, ગાલ, નાક, નેત્ર, જૂ અને કપાલ આદિ એ તમામ મુખનાજ અનય છે, એટલા માટે તેમાં મુખને વ્યપદેશ-આપ થાય છે જ્યારે કે પ્રાણીની દાઢી ગાલ આદિ વિકૃત હોય છે ત્યારે વ્યવહારમાં એવી રીતે કહેવામા આવે છે કે તેનું મુખ સુદર નથી, અને દાઢી, ગાલ આદિ જ્યારે સુદર હોય છે ત્યારે કહેવામાં આવે છે કે-જુઓ તેનું મુખ કેટલું સુંદર ના” નહિ કહેતા તે અર્થમા “સુખ' શબ્દને પ્રગ સરકારે કર્યો છે તેનું કારણ એ છે કે-નાકની અપેક્ષા મુખની પ્રધાનતા માનવામાં કારણ એ છે કે- મુખ’ શબ્દથી નાકનું જે અહિ ગ્રહણ त આવ્યું છે, તે એટલા માટે છે કે–એક તે નાક મુખના ગન્ધને ગ્રહણ કરવામાં તે નાકજ શક્તિ ધરાવે છે બીજી અવયવ નહિ bઈ કઈ એવી રીતે જે કહે છે કે-ગૌતમ સ્વામીએ મુખ પર મુખ अन्य नहीं। છે? અહિ આગળી આવે છે. બીજી કરવામાં १०० विपाकश्रुते वारणोद्देशेन मुखोपरि वस्त्रबन्धन नोपपाते, मुखरन्धने कतेऽपि घ्राणेन्द्रियस्या- नावरणेन तदुद्देशसिद्धचसम्भवादिति चयनान्वयतात्पर्यानुपपत्या तत्समीपवर्तिनि घाणे लक्षणा गम्यते । किञ्च-मुखोपरि सटोररुमुखवम्बिका दैवामीद , तत्र पुनर्वस्तरन्ननविधानमनर्थकम् । तस्मादत्र मुह' इति पद नासिकार्थे लाक्षणिक . है अत तत्समीपवर्ती तीररूप अर्थ में लक्षणा स उसका सद्भाव अगाकार किया जाता है, ठीक इसी प्रकार दुर्गध का वारण करन के लिये मुख के ऊपर वस्त्र का आवरण करना भी युक्तिसंगत प्रतीत नहीं होता है। कारण कि मुसके भागृत करलन पर भी दुर्गंध को नहीं सूधने का जो उद्देश है वह किसी प्रकार स मिद्ध नहीं होता है, क्यों कि इस उद्देश की सिद्धि का साक्षात्कारण जा नासिका है, उस के आरत करने से ही सिद्ध होता है, इसलिये जिस प्रकार गगापद की लक्षणा त समोपवती तीर मे गृहोत होती है इसी प्रकार यहा पर भी ' मुख' शब्द स लक्षणा से तसमीपवर्ती नासिका का हा ग्रहण होगा। किञ्च-गौतमस्वामाने जर अपने मुख पर डार सहित मुखपोतिका बार ही रखी थी तब क्या आवश्यकता थी कि वे वहा पुन वख से बधन करते, अत वहा पुन वस्त्र का बधन सर्वथा अनर्थक हो है, इसलिये भी यही मानना चाहिये कि-मुखशब्द लक्षणा से · नासिका' इस अर्थ का ही बोधक है मुख का नहीं । डाढा, गाल, नासा, રૂપ મુખ્ય અર્થમા બાધિત થાય છે તેથી કરી નભમીપવતી તીરરૂપ અર્થમા લક્ષણથી તેને સભાવ અગીકાર કરવામાં આવે છે એ પ્રમાણે દુર્ગધનું વારણ કરવા માટે મુખ ઉપર વસ્ત્રને ઢાકવુ તે યુક્તિએ ગત જણાતુ નથી કારણ કે મુખને ઢાકવાથી પણ દુર્ગધ નહિ સુ ઘવાને જે ઉદ્દેશ છે તે કોઈ પ્રકારે સિદ્ધ થતું નથી કારણ કે એ ઉદ્દેશની સિદ્ધિનું સાક્ષાત્કારણ જે નાસિકા નાક છે તેને ઢાકવાથી જ સિદ્ધ થાય છે એટલા માટે જે પ્રમાણે ગગાપદની લક્ષણ તત્સમી પવન તીરમાં ગ્રહણ થાય છે, એ પ્રમાણે અહિ પણ “મુખ’ શબ્દથી લક્ષણા વડે તત્સમી પવતી નાસિકા–નાકનુજ ગ્રહણ થઈ શકે છે વળી–ગૌતમ સ્વામીએ પિતાના મુખ પર દેરાસહિત મુખપતિકા બધી જ રાખી હતી તો પછી ફરીને વસ્ત્ર બાધવાની શું આવશ્યકતા હતી ? કે જેથી કરી આ સ્થળે ફરી વસ્ત્ર બાધવાની હકીક્ત સર્વથા નિરર્થક છે એટલા માટે એજ માનવું જોઈએ કે મુખ શબ્દ લક્ષણાથી “નસિક-નાક' એ અર્થ - . - - विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० १ मृगापुन १०३ ततः ग्वलु सा मृगादेवी ' परम्मुहो' पराइमुखी-विमुखी भूमिगृहस्य द्वार 'विहाडेह' विघटयति-उद्घाटयतीत्यर्थः । 'तओण' ततः खलु-तस्माद् भूमिगृहादू 'गधे निग्गन्छइ' गन्धो निर्गच्छति-दुर्गन्धो बहिनिःसरतीत्यर्थः। कीदृशः स दुर्गन्ध इति दृष्टान्त प्रदर्शयितुमाह- ‘स जहानामा ' स यथानामकम्-'नामकम्' इति वाक्यालवारे, सा=दुर्गन्धः यथा यत्मकारस्तथा दृष्टान्तेन दर्शयतीति भावः । तथा हि-'अडिमडेइया' अटिमृतक इति वा, इति वा' उभयमपि वाक्यालद्वारे, अहिमृतकस्य गया गन्यो भवेदित्यर्थ यथा मृतसर्पफलेवरस्य गन्धो दु.सहस्ततोऽप्यनिष्टतरो गन्ध इत्यग्रेऽन्वयः । 'जाव' यावत्-इह यावच्छन्दात्-" गामडेइ वा, सुणगमडेइ वा, दीव- गमडेह पा, मजारमडेड वा, मणुस्समडे ना, महिसमडेइ वा, मूसगमडेड वा, आसमडेइ वा, हथिमडइ वा, साहमडेड वा, वग्घमडेइ वा, विगमडे वा, दावियमडेइ वा” इति । अस्य छाया-गोमतक, शुनकमृतक , दीपकमृतक , मार्जारमृतकः, मनुप्यमृतकः, सूपरमृतकः, अश्वमृतका, हस्तिमृतक', सिंहमृतकः, व्याघ्रमृतकः, वृकमृतकः. विषय का जिमे जानने की आभलाषा हो, वे दशवकालिक सूत्र के प्रथम अध्ययन की आचारमणिमञ्जपा नामकी टीका में देख सकते हैं। मृगादेवी के वचन से जब गौतम स्वामीने वस्त्र से नाक का बाध लिया 'तएण' तब ‘सा मियादेवी' उस मृगादेवीने ‘परम्मुही' तिरछा मुख करके 'भूमिघरस्स दुवार विहाडेद' उस भूमिधर-भोयरे के द्वार का खोल दिया । खुलते ही 'तो ण' उसस गरे निग्गच्छइ ' दुर्गध निकली 'से जहा नामए वह कैसी थी सो कहते है- 'अहिमडेइ वा जाव' जिस प्रकार मृत सर्प यावत्-अर्थात्-गाय के, कुत्ते के, गिरगिट क, मार्जार के, मनुष्य के, महिष के, मूषक के, घोडे के, हस्ति के, सिंह के, व्याघ्र के, समता य तेभो दशवैकालिकसूत्र ના પહેલા અધ્યયનની आचारमणि નામની ટીકામાં જઈ લેવું મૃગાદેવીના વચનથી ગૌતમ સ્વામીએ વસ્ત્રથી જ્યારે નાકને ઢાકી લીધુ, ત્યારે सा मियादेवी a भृगावी ' परम्मुही नासु भुमशन भृमिघरस्त दुवार विहाडेइ' ते सायरानो पाने धाये ઉઘાડતાજ 'तओण' तेभाथी 'गधे निग्गच्छइ' दुर्गन्ध नीसी से जहा नामए તે हेवी इती ते ४ छ 'अहियडे इ वा जाव' २ अरे भरेता सर्प यापत् भर्थात्-साय, सुतरा, डी 31, मिलाड, भास, पा31, SER, घ31, डाथी, १ . . . . मजपा तपण .
विपाकश्रुते हस्त एवं धृता, अत एव मृगादेवी दुर्गन्धाघ्राणप्रतियन्याय 'तुन्मे विण भंते ! मुहपोतियाए मुह बोड' इति प्रार्थितवतीति, तन्न सम्यक् अनास्तमुखे सपा- तिमसूक्ष्मव्यापिजीवाना रक्षणार्थ, तयोडीयमानसचित्तरजोरक्षणार्थ, वायुकाय रक्षणार्थ च मुखवत्रिकाबन्धनस्य सफलजैनागमतात्पर्य विषयतया मुखरखिका नासीदिति कल्पन तावन्मिथ्याखविलसित सकलागमविरुद्ध च। अधिक जिज्ञासमानस्तु दशवैकालिफमूत्रस्य मत्कृताऽऽचारमणिमपाटीकाया प्रथमा. ध्ययने मुखरखिकाविचारो द्रष्टव्यः । . थी, किंतु उसे हाथमे ही रखा था जो मुख पर मुसवस्त्रिका वधी होती ता मृगादेवी 'तुम्भे विण भते' मुहपोत्तियाए मुह बघेह' हे भदन्त ! आप भी अपने मुख का मुखवस्त्रिका से आवृत कर लीजिये, ऐसा क्यों कहती अत इस कथन से यही साबित होता है कि- उन्होंने उसे हाथ में हा ले रखी था। ऐसा कहना ठीक नहीं है, क्यों कि इस प्रकार का मायता मिथ्यात्व का विलास तथा आगम मार्ग से विपरीत ह । मुख पर जन मुखवत्रिका बधी नहीं होती तो सपातिम मूक्ष्म जीवों का सरक्षण, तथा उडते हुए सचित्तरज कणों का, एव वायुकाय के जीवो का भी रक्षण कैस हा सकता, इन्हीं सब जीवों का रक्षा का लक्ष्य में रखकर ही तो मुख पर साधुजन मुखवस्त्रिका बाधते है, और इसी उद्देश स मुखवत्रिका बाधने का मुखपर का आगममें विधान किया गया है। विशेष रीति से इस વસ્તિકા બાધી ન હતી, પરંતુ તેમણે હાથમાજ રાખી હતી જે મુખ પર મુખ पनि माघी डात तो भूगावी ' तुब्भेषि ण भते मुहपातियाए मुह बंधेह હે ભદન્ત! આપ પણ આપના સુખને મુખવચિકાથી ઢાકી લેજો આ પ્રમાણે શા માટે કહે? એટલા માટે આ કથનથી સાબિત થાય છે કે તેમણે (ગોતમ સ્વામીએ) તેને હાથમાં જ લઈ રાખી હતી એ કહેવુ ઠીક નથી કારણ કે- એ પ્રકારની માન્યતા મિથ્યાત્વને વિલાસ તથા આગમમાર્ગથી વિપરીત છે જે મુખ પર સુખસિકા બાધી ન હોય તે પતિમ સૂકમ સ ક્ષણ, તથા ઉડતા સચિત્ત રજકણે તથા વાયુકાયના જીવન પણ રક્ષણ કેવી રીતે થઈ શકે ?, એ તમામ જીવોની રક્ષાને લક્ષમાં રાખીનેજ સાધુ પુરૂષ મુખવસ્ત્રિકા બાધે છે, અને એજ ઉદ્દેશથી મુખવસ્વિકાને મુખ પર બાંધવાનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે વિશેષ પણે આ વિષયને જેઓ જાણવાની અભિલાષા આાગામમાં . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ततः खलु स भगापुत्रो दारसस्तम्य विपुलम्याशनपानखान्यस्वायस्य गन्येन अमिभृतः आमट' सन तस्मिन विपुलेऽशनादिके मूर्हितः, त विपुलमशन पान खाच स्वाय आमएप' आस्येन-मुखेन ' आहारेइ' आहारयति-भुदक्ते । मुक्त सः 'खिप्पामेव विदयह क्षिपमन विश्वपते-विनश्यति, जठराग्नौ पचतीति भाव । तत पत्रात् 'प्यत्ताए य' पूयतया च-दुर्गन्यश्वेतवर्णविकृतरक्ततयेत्यर्थ', 'साणि- 'तमोवि ण मणिहतराप चेव जाव गरे पण्णते' उससे भी जाधक अनिष्ट दुर्गंध उम भायरे से निकला। 'तएण' जर मृगादेवान भोयर के फिनाढ खाल और अशन पाआदि का गादी वहा पर धकेला उम समय से मियापुते दारए' वह मृगापुत्र तम्स विउलस्स असणपाणखाग्मसाइमस्स गरेण' उन पिपुट अगन, पान, सादिम, मोर स्वादिम वस्तुओं की सुगध स ' अभिभूा समाणे' आकृष्ट होता हुआ 'तसि विउलसि अमणपाणखाइमसाइमंसि मुन्छिए ' उस भनक प्रकार का विपुल अगनादिक साथ सामग्री में मूर्छित हाकर यह ' त विउल जसण ४ आसएण आहारेड साथ सामग्री का अपन मुग्व म हो उठा२ कर खा गया। ' जाहारिता खिप्पामत्र विद्धसेइ ' खाते के साथ है। उसका वह समस्त आहार भस्म हा गया-जठगग्नि द्वारा पचा दिया गया । 'विद्धसित्ता तमो पन्छा पूय ताए य सेोणियत्ताए य परिणामेइ । अणिठतराए चेय जार गरे पण्णते तेनायी ५५ धारे मनिष्टर्गत ભોયરામાથી નીકળી ” જ્યારે મુગાદેવીએ ભયરાનુ કમાડ ઉઘાડયું અને અમને पान-स- આદિની ગાડી આગળ ધકેલી તે સમયે से मियापुत्ते दारए पिडसम असणपाण वाइममाइमस्ख गयेण તે પુષ્કળ અશન, પાન, ખાદિમ અને સ્વાદિમ વસ્તુઓના सुगधया 'अभिभूए ममाणे' मा मत : तमि चिउरसि असण- पाण-खाइम-साइमसि मुछिए' ते मने प्रारनी पु सानाहि माध सामग्रीमा भूछित छन त त विउल अमट आसएण आहारेइ यन्त up साभश्रीन पोताना भुमा पारने मा यो 'आदारिता सिप्पामेर पिहसेह' भापानी भाये तन माडासम्म 45 गयो- rate पायन 45 गया 'निद्धसित्ता तो पच्छा प्रयत्ताप य सोणियत्ताप य परिणामह' उस समस्त . तएण ત્યા “ તે મૃગાપુત્ર तस्स १०४ विपाकश्रुते . . - द्वीपिकमृतकः। तत्र गोमृतमः-गोमतको मृतकलेवरमित्यर्थः । शुनकमृतका शृनक म्य=कुकुरस्य मृतको मृतकलेपरम् । दीपकमृतका दीपक -कलासः 'गिरगिट' इतिप्रसिद्धस्तम्य मतका शव =मृतकले परमित्यर्थः। एव -पार्जारमृतका यो व्यास्येयाः, द्वीपिको व्याघविशेष 'चित्ता' इति भाषामसिद्धः। कीदृशोऽडि मृतकादिरिति तद्विशेषणान्याह-'मय कुहियविण-दुरभि पारण दुभिगधे' इत्यादि । मतकुथित-विनष्ट दुरभि व्यापन-दुरभिगन्य =मतो-जीव विमुक्त एव सन कुथित -कोथमुपगतः शटित इत्यर्थः, तथा पिनष्ट =स्वरूपादपेत सन् दुरभि -तीतर दुष्टगन्धोपेता, तथा व्यापन शकुनिशगालादिभिभक्षितसाद विरूपा वीभत्सावस्था प्राप्त सन् दुरमिगन्धः दुरभिगन्धोऽस्यास्तीत्यर्थेऽच्, परमतीनदुर्गन्धवानित्यर्थ । तत. पदत्रयस्य कर्मधारयः । यथा-'किमिजालाउलससत्ते' कमिजालाकुलससक्त:- कृमिजालैः कीटसमूहैराकुल-व्याप्त यथा भवति तथा ससक्त. परिपूर्ण । तथा- 'असुइ विलीण-विगय वीभच्छदरिसणिज्जे' अशुचि विलीन विकत-बीभत्सदर्शनीय अशुचि: स्पर्शकरणायोग्यखात् , विलीन -जुगुप्सासमुत्पादकबाद , विकत चित्तसमुद्वेगजनकलात्, वीभत्स द्रष्टुमयोग्यत्वात् , एवं दर्शनीय =श्यमान य स तथा। एव भूते सर्पादिमृतके याटशो गन्धो भवेत् , ततोऽप्यनिष्टतरो गन्धो भूमिगृहतो निर्गच्छतीत्याह-'तभावि ण अणिद्वतराए' इत्यादि, ततोऽपि अहिमृतका- देरपि खलु अनिष्टतरक एव यावद् गन्ध =दुर्गन्ध' प्रज्ञप्त । वृक (भेडिया) के और द्वापिक चीता के मृतक-मरे हुए, कुथित सडे हुए अतएव विनष्ट- आकृातरहित, दुरभि-दुर्गधयुक्त,ध्यापन-श्रृगालादि स खाये जाने पर विरूप आकार के कि जिसमें काडा का समूह बिलबिला रहा है, और इसी लिये जो स्पर्श के अयाग्य हान से अशुचि, घृणा का उत्पादक होने से पिलान, चित्त में उद्वेग का जनक होने से विकृत, और दखने के अयाग्य होने से बीभत्स, उनसे जिस प्रकार असह्य दुर्गन्ध निकलती है सिस, पाय, धे, शत्तो पोरेना मुहा, 3 अर्थात् 'पाति विनाना, દુર્ગન્યથી ભરપૂર અને જેને શિયાલીયા ખાઈ જાય તે પછી તે વિરૂપ આકારવાળા, કે જેમાં કીડાઓને જ ખીચખીચ ભર્યો છે (ખબદી રહ્યો છે ) એટલા માટે તે સ્પર્શ કરવા યોગ્ય પણ નથી તેથી એકદમ અશુચિ અને ધૃણાપાત્ર હોવાથી વિલીન, ચિત્તમાં ઉગનું કારણ હેવાથી વિકૃત અને દેખવામા અાગ્ય હવાથી બીભત્સ, તેમાથી જે પ્રકાર અસહ્ય દુર્ગધ નિકળે છે જf - - - . विपाकचन्द्रिका टाका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन १०७ टीका-मू० १२ 'तएण' इत्यादि । ततः ग्वल भगवतो गौतमस्य सकल्प समुदपयत उत्यन्वयः । तं मगापुत्रं दारक दृष्ट्वा 'अयमेयाम्वे' अयमेतद्रूपः-वक्ष्यमाणम्वरूप , अझथि आध्यात्मिक -आत्मगत., 'चितिए' चिन्तितः-पर्यालोचित:-पुनः कर लिया तर मृगादेवीने उस मोहरे का दरवाजा पाछे की ओर मुन्वकर उघाडा । उसके उघ डते हा यहा म जा दुर्गध पिकली वह मरे हुए सर्पादिक के सडे गठ कलेवर का दुर्गमे भा अधिक असह्य था । उम माद्य सामग्री की सुगधि मे आकृष्ट हो वह मृगापुत्र उसमे अधिक आसक्तचित्त बनकर उस अपन मुग्न स हा उठा२ कर खा गया। खाते के साथ हो वह शीत्र पच गया और पचते हा वह पाप और खून के रूप में परिणत भी हो गया । मृगापुत्र का उमा ममय खून और पाप की उन्टा ( वमन ) हुई, वह उसका भी चाट गया ॥ १२ ॥ तएण भगवओ०' इत्यादि । तएण' इसके बाद मियापुत्तं दारय मृगापुर की परिस्थिति का 'पासित्ता' अवलाकन कर ' भगवओ गोयमस्प्त' भगवान गौतम को अयमे- यारूचे । अज्झथिए ' आत्मगत 'संकप्पे ' मकल्प समुप्प- દરવાજે ત્રાસુ મુખ રાખીને ઉઘા, તે ઉઘાડતાની સાથે જ તેમાથી દુધ નીકળી, તે મરી ગયેલા સર્પ આદિના મડી અને કેહાઈ ગયેલા લેવરમાથી જે દુગધ નીકળે તેનાથી પણ અધિક અસહ્ય દુર્ગવ નીકલી હતી, પછી તે ખાવાની સામગ્રીની સુગવવી આકર્ષણ પામીને ત મૃગાપુત્ર તેમાં અવિક આસક્ત ચિત્ત બનીને તેને પોતાના મુખથી ઉપાડી-ઉપાડી ખાઈ ગયે, ખાવાની સાથેજ એકદમ તુરત તેને પાચન વી ગયું અને પચતાની સાથે તે પરૂ અને લેહ રૂપે પરિણત પણ થઈ ગયું તે સમયે મૃગાપુત્રને લોહી અને પરૂની ઉલટી થઈ તેને પણ તે ચાટી ગયે ૧૧ तरण भगयओ'त्यादि- 'तपण त्या माह मियापुत्त दारय भृगापुत्रनी परिस्थितिनु-'पामित्ता qati नशन भगवओ गोयमस्स भगवान गौतमने 'अयमेयासरे म! जानी अन्झथिए मात्भार वि५ मकप्पे ६५ ममुप्पज्जित्था' उत्पन्न क्या 6 - । इम प्रकार का विपाकथुते . . . यत्ताए य' गोणिततया च परिणामेइ' परिणमयति । तदपि च बलु पूय च शोणित च मिति, वान्ता 'माहारेइ' आहारयति-मुहते ॥ मू०११ ॥ मूलम्-मू० १२ तएण भगवी गोयमस्त त मियापुत्त दारय पासित्ता अयमेयारूवे अज्झस्थिए, चितिए, कपिए पत्थिए. मणोगए संकप्पे समुप्पन्नित्या-'अहो ण इमे दारए पुरा-पोराणाण दुषिण्णाण दुप्पडिक्ताण असुभाण पाषाण कडाण कम्माण पावग फलवित्तिविसेस पचणुभवमाणे विहरड, ण मे दिट्ठा परगा वा णेरडया वा पञ्चक्ख खलु अय पुरिसे णरयपडिरूविय घेपण वेएइ '- तिकट मिय देवि आपुच्छर, आपुच्छिता मियादेवीए गिदाओ पडिनिक्खमड, पडिनिक्खमित्ता, मिया- गाम णयर मज्झमज्झेण निग्गच्छड, निग्गन्छिता जेणेव समणे भगव महागीर तेणेत्र उवागच्छइ, उवागच्छित्ता, समण भगव महावीर तिनसुत्तो आयाहिण- पयाहिण करेड, करित्ता बदइ, नमसइ, वैदित्ता, नमंसित्ता एव वयासी ॥९० १२॥ त पि य ण पूय च सोणिय च आहारेड' और पचते ही उसका परिणमन पोप और शोणित के रूप में हो गया। पश्चात् उस मृगापुत्र ने पीप और खून का उल्टा (वमन) की, और उस उर्दित पीव और खून को भा रह चाट गया । भावार्थ मृगादेवी के पाछे२ चलते हुए गौतम स्वामी भाहरे के पास पहुँचे । मृगादेवीन पहुँचते ही अपने अशनादिक से भरे हुए गाडे का गेककर चार पुट किये गये कपडे से अपना नाकको आवृत किया और गौतम स्वामी स भी नाक ढक्ने के लिये प्राथना की । जब उसने और गौतमस्वामी ने अपना२ नाकको अच्छी तरह आवत तपि य ण पूय च सोणिय च आहारेइ' पायन या तेनु परिश्मन ५ भने લેહીના રૂપમાં થઈ ગયું, પછી તે મૃગાપુત્રને પરૂ અને લોહીની ઉલટી-વમન થઈ અને તે ઉલટીમાં બહાર આવેલ પરૂ અને લોહીને પણ તે ચાટી ગયે ભાવાર્થ-બૃગાદેવીના પાછળપાછળ ચાલતા થયેલા ગૌતમ સ્વામી ભયરાની પાને પહેચ્યા, મૂગાદેવી ત્યા પહેજતાજ તે અનાદિક ( ખેરાક)ની ભરેલી ગાડીને રોકીને ચાર વડા કપડાથી પોતાના નાકને ઢાકી લીધુ અને ૌતમ સ્વામીને નાક ઢાકવા માટે પ્રાર્થના કરી, જ્યારે તેણે તથા ગૌતમ સ્વામીએ પોતાના નાકને સારી રીતે ઢાકી લીધા ત્યારે મૃગાદેવીએ તે ભયાન विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अ य० १ मृगापुत्र १०९ विशेष -अवस्थाविशेपस्तम् , 'पञ्चणु भवमाणे' प्रत्यनुभवन्-भुनानः 'विहरइ विहरति । ण मे रिहा गरगा वा गैरइया वा' न मया दृष्टा नरका वा, नैरयिका वा, पच्चक्ख ग्वछ अय पुग्मि' प्रत्यक्ष खलु अयं पुरुप ' णरयपडिरविय ' नरकपति- रूपिका-नरसिदशी, 'वेयण ' वेदना वेण्ड ' वेदयति-अनुभवति, इति कला इति मनसि कसा मगादेवीम 'आपुच्छइ' आपृच्छति - गन्छामीति, आपृच्छय . . भी जिन का इसन प्रायश्चित्त आदि द्वाग मशोधन नहीं किया है, और इसी कारण जिन की यह परम्परा बद्धित हाती चली आ रही है । उही अशुभ कर्मो के खोटे फल को यह भोग रहा है। यद्यपि 'ण मे दिहा णरगा वा णेरड्या वा मैंने प्रत्यक्षरूप मे नरक और नारक्यिा का नहीं देखा है तो भी इसे देखकर मुझे नरक और नारकियो का प्रत्यक्ष अनुभव होता है, क्यो कि 'पञ्चग्य खलु अय पुरिसे णरयपडिरूविय वेयण वेएट' यह पुरुप प्रत्यक्षरूप मे ही नरक जैसी वेदना का अनुभव कर रहा है 'त्तिक१' ऐसा मनमे विचार कर · मियादेवि ' उहोंने मृगादेवी से 'आपुच्छइ' जाने के लिये पूछा और 'आपुषिउत्ता' पूछकर 'मियादेवीए गिहाओ पडिनिक्खमइ' फिर वे मगादेवी के घर म निकले और 'पडिनिक्खमित्ता' निकलकर 'मियागाम ક્તિ કરેલ છે, અને ઉપાર્જિત કરીને પણ જેણે એ પાપનું પ્રાયશ્ચિત આદિ દ્વારા સધન કર્યું નથી,એ જ કારણથી એની એ પરમ્પરા વૃદ્ધિ થતી રહી છે તે જ અશુભ કર્મોનું માઠું ફળ આ ભોગવી રહેલ છે ण मे दिट्ठा गरगा घाणेरइया वा પ્રત્યક્ષ રૂપમાં નરક અને નાકીના જીને મે દેખ્યા નથી તે પણ આ જીવને જોઈને મને નરક અને નારકી भाना प्रत्यक्ष अनुभव थाय छे १२५ - पच्चक्ख खलु अय पुरिसे गरयपडि रुपिय यण वेएड्' मा ४३५ प्रत्यक्ष ३५भा २४ २वी नाना मनुलप ४री हो 3 'त्तिकट्ठ मे प्रभारी मनमा पियार ७शन मियादेवि ' તેમણે મૃગાદેવીને आपुच्छ।' જવા માટે પૂછ્યું અને आपुच्छित्ता' पूछीन 'मियादेवीए गिहाओ पडिनिखमइ' पछी ते भृगावाना घरथी निया भने पडिनिक्खमित्ता निशान 'मियागाम णगर मझ मज्झेण निग्गच्छह' भृगा - . - १०८ विपाकश्रुते पुन स्मृतः, 'कप्पिए ' कल्पिता-घल्पनायुक्तः, 'पस्थिए ' मार्थितः निज्ञासितः । 'मनागए' मनोगत -मनोवी साप साल्पा-विचार: ' समुपनिया' समुदप यतादुर्भूत । 'अहो आश्चयं खलु अय दारक 'पुगपाराणाण' पुरा णानां पूर्वसम्बन्धिनां पुरातनानों 'दुचिमाण ' दुधीर्णाना-दुष्प्रभावेनाचरिताना, 'दुप्पडिकताण ' दुष्पतिक्रान्ताना-मायश्चितमतिपत्पादिना अमतिकान्तानाम्-- पश्चात्तापादिमिरनिवतितानामित्यर्थः । असुभाण अशुभानाम्-अशुभजनका नाम् , 'पावाण ' पापानाम् कताना कर्मणा ज्ञानावरणीयादीनाम् 'पाग' पापकम्- अशुभम् ' फलवित्तिविसस ' फलवृत्तिविशेप फलरूप:-परिणामरूपो या वृत्ति- ज्जित्था' उत्पन्न हुआ। जिसमे 'चितिए ' उन्हों ने बार२ विचार किया ' कप्पिए' उस विचार में उनके हृदय में अनेक प्रकार की कल्पना भी उठी। पत्यिए' इन कल्पनाओं में सिर्फ एक यही विचार बार२ जिज्ञासित था कि-यह इस प्रकारको हालत से युक्त क्यों हुआ है ? 'मणोगए' यह उनका सकल्प अभीतक आत्मगत हाकर भी बाह्यरूप में प्रकट नहीं हुआ था-सिर्फ मनके भीतर हो था। विचार की परम्परा की स्थिरता हाने पर उन्हें ज्ञात हुआ कि-'अहो' आश्चर्य है ' इमे दारए पुरा पोरा णाण दुचिण्णाण दुप्पडिकताणं असुभाण पावाण कडाण कम्माण पावग फल- वित्तिवसेस पचणुब्भवमाणे विहरह इस बालक की इस परिस्थितिसपन्न होने का कारणे एके इसके भिव-उपार्जित ज्ञानावरणीयादिक अशुभ कर्म ही है, जिहें इसने प्रभा मे बडे ही प्राणानिपातादिरूप दुष्ट भावों से अर्जित किये हैं और उपार्जित करके . . . मा चिनिए' तेभ पार पा२ विया२ या 'कपिए' ते पियारमा तमना (यमा भने प्रहारनी ४८५ ५ था all ‘पतिथए ' मा ४८पनाम्यामा કેવલે એક એ વિચાર વાર વાર જીજ્ઞાસાપૂર્વક થયે કે – આ જીવ આ પ્રકારની હાલતમાં यी रीत माव्य ? 'मणोगए' प्रभारी तेभने। स४८५ णु सुधी माम ગત થઈને પણ બ ઇંરૂપમાં પ્રકટ થ ન હતો-કેવળ મનની અ દરજ હતું, વિચાર ५२-५रानी (स्थरता था तभने तपाभा. भाव्यु - भा. माश्य छ 'इमे दारए पुरापोराणाण दुञ्चिण्णाण दुप्पडिताण असुभाण पाषाण कडाण कम्माण वग फलपित्तिविसेस पञ्चणुभवमाणे पिहरइ Bानी भावी पशिथति पन्न થવામાં કારણ એક તેના પૂર્વ ભવના સચિત જ્ઞાનાવરણીય આદિક છે, તેને આ છરે પૂર્વ ભવમાં મોટા પ્રાણાતિપાત આદિરૂપ દુષ્ટ ભાવથી ઉપા અશુભ કર્મ જ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १११ रूप धारणा किया तो उन्हें ज्ञात हुआ कि-इसने पूर्वभव में बडे ही अशुभ भावों से जो अशुभतम कमी का वध किया है, वे ही इसकी इस कठिनतम आपत्ति और विपत्ति के मूलकारण है । जो इसने पहिले अशुभतम कर्म कमाये है उनकी इसके द्वारा किसी भी रूप में प्रायश्चित करके शुद्धि नहीं की गई है, यही कारण है कि वे प इसे फूट२ कर निकल रहे हैं। रक और नारको ये दोनों गातें शास्त्रप्रतिपादित वस्तुएँ हैं, फिर भी इसे देखकर उन दोनों बातों का मुझे प्रत्यक्ष भान होता है-नरको में नारको जीप जिस भयकर वेदना का अनुभव करते हैं, वैसी हो वेदना यह भा भोग रहा है, अत इमकी यह करुणाजनक परिस्थिति साक्षात् नरको की प्रयक्षता का ज्ञापक है, नरकों में भी तो नारको जोर ऐसे ही अनत कष्टों का अनुभव करते रहते हैं। इस प्रकार विचार कर वे गौतमस्वामी मृगादेवो से पूछ कर वहासे निकले और निकल कर मृगाग्राम नगर के बीचों-बीच होते हुए जहा श्री श्रमण भगवान महा वीर निराजमान थे वहा पर आये और आते ही उन्होंने भगवान को तीन वार प्रदक्षिणा पूर्वक वदना और नमस्कार किया। पश्चात् भगवान से उहोंने अपने जाने से आने तक का समस्त वृतान्त इस प्रकार कहा--॥ सू० १२ ॥ તેમન વિચારધારા સ્થિતા પામી ત્યારે તેણે જોયું કે આ જીવે પૂર્વ ભવમાં મેટા અશુભ ભાવેથી જે અશુભતમ કર્મોને વધ કર્યો છે, તેજ એની આ મહાન કઠિન આપત્તિ અને વિપત્તિનું મૂળ કારણ કે જે એ જીવે પહેલા અશુભ કર્મની કમાણી કરી હતી તેની કોઈ પણ રૂપમાં તેણે પ્રાયશ્ચિત કરીને શુદ્ધિ કરી નથી તેજ કારણ છે કે તે કર્મ આજે કુટી-કુટીને નીકળી રહ્યા છે નશ્ક અને નારકી એ બને વાતે શાસ્ત્રથી પ્રતિપાદન કરેલી વસ્તુઓ છે વળી પણ આને જોઈને એ બને વાતોનુ મને પ્રત્યક્ષ ભાન થાય છે-નરકમાં નારકી જીવ જે ભય કર વેદનાને અનુભવ કરે છે, બરાબર તેવીજ વેદના આ પણ ભોગવી રહેલ છે, જેથી કરી તેની આ કરૂણાજનક પરિસ્થિતિ સાક્ષાત નરકની પ્રત્યક્ષતાનુ જ્ઞાપક–જ્ઞાન કરાવનાર , નરકમા પણ નારકી જ આવી જ રીતે અનત કોને અનુભવ કરી રહે છે આ પ્રમાણે વિચાર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ મૃગાદેવીને પૂછીને ત્યાથી પ્રયાણ કર્યું, અને પ્રયાણ કરીને મૃગાગ્રામ નગરના મધ્ય ભાગમાં થઈને જ્યાં શ્રી શમણે ભગવાન મહાવીર બિરાજમાન હતા ત્યા આગળ આવ્યા અને આવતા જ તેમણે ભગવાનને ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા પૂર્વક વદના અને નમસ્કાર કર્યા પછી તે ગૌતમ સ્વામીએ પિતે ત્યાથી ગયા અને પાછા આવ્યા ત્યા સુધીની તમામ હકી- કત આ પ્રમાણે કહી– સૂ૦ ૧૨ विपाकश्रुते मृगादेव्या गृहात् 'पडिनिक्खमइ ' मतिनिष्कामति, प्रतिनिष्फम्य मृगाग्रामम्य नगरस्य मध्यमध्येन निर्गन्छति । निर्गत्य यव श्रमणो भगवान महागीरो विग्रने, तत्रैवोपागच्छति। उपागत्य श्रमण भगवन्त महावीर विकस 'आयाठिण-पयाहिण' आदक्षिणपदक्षिणम्- अञ्जलिपुट पद्ध्वा त पद्धप्राञ्जलिपुट दक्षिणकर्णमूलत आरभ्य ललाटपदेशेन वामकर्णान्तिकेन चक्राकार नि: परिभ्राम्य ललाटदेशे स्थापनरूप ' करेइ' करोति । कृत्वा वन्दते नमस्यति, वन्दित्वा नमयित्वा, ' एवं ' वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासा' अवाटीदभापत- मू० १२ ॥ णयर मज्झमज्झेण निगच्छइ ' मृगामाम नगर क ठाक बीचोबीच होकर 'जेणेव समण भगव महावीरे जहा पर श्रमण भगवान महासार विराजमान थे ' तेणेव उवागन्छ। वहा पर आ पहुँचे । ' उवागच्छित्ता' आते ही उहान ' समण भगव महावीर श्रमण भगवान महावीर का 'तिक्खुत्तो आयाहिण पपाहिण करेइ करिता वदर- नमंसई' तीन बार प्रदक्षिणापूर्वक वदना और नमस्कार किया, 'वदिशा नमंसित्ता एवं षयासी' वन्दना और नमस्कार करने के बाद वे भगवान महावीर से इस प्रकार बोले- भावार्थ-गौतमस्वामीने अपनी आँखों से उस मृगापुत्र की ऐसी परिस्थिति देखकर बड़ा ही आश्चर्य किया। उनके हृदय में अनेक प्रकार की कल्पनाएँ होने लगी। उन्होंने सोचा कि इस प्रकारकी इसकी हालत का मूल कारण क्या है । क्यों यह इस प्रकारसे अत्यत दुखी हो रहा है । जब उनका विचारधारान स्थिरता का - ' . જયા સમ નગ૨ન मरामर पयमा छुने 'जेणेव ममणे भगव महावीरे શ્રમણું ભગવાન મહાવીર વિરાજમાન હતા तेणेव उवागच्छ।' भावी पडाच्या 'उधागच्छित्ता सात तरततम समण भगव महावीर' श्रभा भवान महावीरने तिक्खुत्तो आयाहिण पयाहिंण करेइ करित्ता दइ नमसइ' ત્રણવાર પ્રદક્ષિણાપૂર્વક વન્દના भने नभा२ र्या 'वदिता नमसिता एवं वयामी' ना अने नमः॥२ उशने सापान मडावी२ पासे २॥ प्रमाण मोरया- ભાવાર્થ-ગોતમ સ્વામી પિતાની નજરે એ મૃગાપુને એવી પરિસ્થિતિ મા જઈને બહુ જ આનર્ય પામ્યા, તેના હૃદયમાં અનેક પ્રકારની કપનાઓ થવા લાગી તેમણે વિચાર કર્યો કે આ પ્રમાણે આ જીની હાલત-દશા થવાનું મૂળ કારણ શું છે? શું કારણથી આ પ્રમાણે તે અત્યંત દુખી થઈ રહેલ છે જ્યારે . - - . - ' . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र ११३ शोणित चाहारयति । तत' सलु मम ' अन्झथिए ' आध्यात्मिक:-आत्मगत , 'चिंतिए ' चिन्तित' पर्यालोचितः, · कपिए' कल्पिता कल्पनायुक्तः ' पथिए' पार्थित:-निज्ञासित', 'मणोगए' मनोगत:-मनस्यवस्थितः, 'संकापे' सकल्प - विचारः, ' समुप्पजिया' ममुग्पयत-संजात:-अहो । खलु अय दामः, पुरा यावद विहरति, अत्र यावर उन्दाद 'पुराणाना=पुरातनाना पूर्वभवमम्बन्धिना- मिन्यर्थः, श्रीगाना दुरिताना, दुष्पतिकान्तानाम् अशुभाना पापाना ताना कर्मणा पापक फलमृत्तिविशेष प्रत्यनुभवन् विहरती'-ति योज्यम् । मृगापुत्रस्य सोणिय च आहारेड वह बहुत ही अधिक हर्षित और सतुष्ट हुई । इस प्रकार की गौतम स्वामान अपने जाने स लम्र 'वह मगापुत्र पीप और शोणित का आहार करता है ' यहा तक का समस्त वृत्तात श्री श्रमण भगवान महावीर से सविनय निवेदन किया । और फिर यह भा निवेदन किया कि- तएण मम इमे अज्झथिए चितिए कपिए पथिए मगोगए सकप्पे-समुप्पज्जित्था ' मैंने उस मृगापुत्र की जो परिस्थिति देखो और देखकर मर अन्त करण में उसके प्रति यह अध्यवसाय उत्पन्न हुआ कि- इसका इस परिस्थिति का कारण इसके द्वारा पूर्वभव में अशुभतम भावो से अर्जित अशुभ तम जानावरणीयादि कमो का निकाचित वध है । इन अशुभतम कमी की, कि जा इस सदा पाप प्रकृतियों के हा वध कराने वाल हुए हैं इसने कभी भी आलाचना आदि स शुद्धि नहीं का। इस प्रकार गौतमस्वामी मृगापुर के वृत्तान्त का और अपने - 'हट्ट त चेय सध जाव पूय च सोणिय च आहारेइ तेग मने सनाप પામી આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામીએ પિતે ત્યાં ગયા ત્યાથી આર ભી “તે મૃગાપુત્ર પરૂ અને શાણિતને આહાર કરે છે ત્યા સુધીની વાન શ્રી શ્રમણ ભગવત મહાવીરને વિનય सहित ची मने मे ५ निनथु -'तपण मम इमे अज्झथिए-चिंतिए कप्पिर, प्रथिए मोगए सकप्पे ममुपज्जित्या' मे ते भृानन में पस्थिति જોઈ અને તેને જોયા પછી મારા અન્ત કરણમાં તેના માટે આ પ્રમાણે અધ્ય વસાય ઉત્પન્ન થયા કે-આ જીવની આવી પરિસ્થિતિ ઉત્પન્ન થવામાં કારણરૂપ તેણે પૂર્વભવમા અશુભતમ ભાવોથી ઉપાર્જિત કરેલ અશુભતમ જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મોને નિકાચિત બધ છે એ અશુભતમ કમે, જે તેને મકૃતિઓને કરાવવાવાળા થયા છે, તેની તેણે ડેઈ સમય પણ આલેચના આદિથી શુદ્ધિ કરી નથી આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામી મૃગાપુત્રના ૫૫ બધ विपाश्रुते मूलम्-० १३ एव खलु अह तुन्भेहिं अभणुण्णाए समाणे मियागाम णयर मन- मज्ञण अणुपविसामि० जेणेव मियादेवीए गिहे तेणेव उवागए । तएण सा मिया देवी मम एज्जमाण पासइ, पासित्ता हह । चेव सच जार पूय च सोणिय च आहारेइ। तएण मम इमे अज्झस्थिए, चिंतिए, कपिए, पत्थिए, मणोगए, संकप्पे समुपज्जित्था-अहो ण इमे दारए पुरा नाव विरह, से ण भते । पुरिसे पुन- भवे के आसि, किंणामए वा किंगोत्तए पा, कयरसि गामसि वा, णयरसि वा, किं वा दचा, किं वा भोचा, किं वा समायरित्ता, केसि वा पुरापोराणाण दुछि पणाण दुप्पडिकताण असुभाण पावाण कम्माण पावग फल वित्तिविसेस पचणु भवमाणे विहरइ ।। मू० १३ ॥ टीका-मू०१३ * एव खलु' इत्यादि । हे भगवन् ! एव खलु अह युष्माभिरभ्यनुज्ञात' सन् मृगाग्रामनामकं नगर मध्यमध्येन सर्वथा मध्यमार्गेण · अणुपविमामि' अनु- प्रविशामि अनुपविष्ट इत्यर्थः, यत्रैव मृगादेव्या गृह तयोपागत , तत =खलु सा मृगादेवी मामागच्छन्त पश्यति, दृष्ट्वा हृष्ट-तुष्टा यावत् तदेव सर्व यावत् पूय च अह. मृगाग्राम नगरमे . 'एव खलु अह इत्यादि सू० १३ भगवन् । 'तुब्भेहिं एव खलु अब्भणुण्णाए समाणे' आपका आज्ञा से मियागाम जयर मज्झमज्झेड' ठाक उसके मध्यमार्ग से • अणुपविसामि' गया और जहा मृगादेवी का महल था वहा पर पहुँचा तएण' बाद मे ' सा मियादेवी' उस मृगादेवान मम एज्जमाण पास मुझे आते हुए देखा और 'पासित्ता' देख कर वह इ त चेव सच जाव पूय च पष खलु अब ઈત્યાદિ मापन! 'तुम्भेहि एवं' खलु अभणुण्णाए समाणे' सापनी माज्ञाथी अह'('मियागाम' णयर मृगायाम नगरमा- मज्झमझेण नाना मध्य भाई ने अणुपषिसामि ગયે–પ્રવેશ કર્યો અને જયાં મૃગા- हवा भडल तो त्या पडायो तरण ' ते ५०ी 'सा मियादेवी ते ॥ हवामे 'मम एजमाण पासइ' भने भारत मेयो भने, 'पासित्ता' बने त . , બરાબર - - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत०१ मध्य०१ मृगापुत्र ११३ गोणित चाहारयति । ततः यलु मम 'अझथिए' आध्यात्मिकः-आत्मगत', 'चिंतिए ' चिन्तित. पर्यालोचितः, 'कप्पिए' कल्पिता कल्पनायुक्तः पथिए' पार्थितः-जिज्ञासितः, 'मणोगए ' मनोगतः-मनस्यवस्थितः, ' सकप्पे' सकल्प:- विचारः, ' ममुपजिया ' ममुपपत-संजात:-अहो । खलु अय दारयः, पुरा यावद् विहरति अत्र यावच्छन्दाद 'पुगणाना-पुरातनाना पूर्वभवमम्वन्धिना- मित्यर्थ , दुधोना दुरिताना, दुष्पतिक्रान्तानाम् अशुभाना पापाना कताना कर्मणा पापक फल्मृतिविशेष मत्यनुभवन् विहरती'-ति योज्यम् । मृगापुत्रस्य सोणिय च आहारेड ' वह बहुत ही अधिक हर्षित और सतुष्ट हुई । इस प्रकार की गौतम स्वामान अपने जाने स लस्र वह मुगापुत्र पीप और शोणित का आहार करता है ' यहा तक का समस्त वृत्तात या श्रमण भगवान महावीर से सविनय निवेदन किया । और फिर यह भा निवेदन किया कि- तरण मम इमे अज्झस्थिए चितिए कपिए पत्थिा मगोगा सरप्पे-समुप्पन्जित्या' मैन उस मृगापुर की जो परिस्थिति देसी और देखकर मर अतरण में उसके प्रति यह अयवसाय उत्पन्न हुआ कि- इसकी इस परिस्थिति का कारण इसके द्वारा पूर्वभव में अशुभतम भावों से अर्जित अशुभ तम जानावरणीयादि क्मो का निकाचित वध है । इन अशुभतम कर्मो का, कि जो इस सदा पाप प्रकृतियाँ के हा वध कराने वाल हुए है इसने कभी भी आलोचना आदि स शुद्धि नहीं का । इस प्रकार गौतमस्वामी मृगापुर के वृतान्त का और अपने - 'हट्ट त चेय सम्म जाब पूय च सोणिय च आहारेइ ते graf भने सनाप પામ આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામીએ પિતે ત્યા ગયા ત્યાથી આર ભી તે મૃગાપુત્ર પર અને શેણિતને આહાર કરે છે ત્યા સુધીની વાત શ્રી શ્રમણ ભગવત મહાવીરને વિનય सहित retul अने 24 4 मिनयु-'तपण मम इमे अज्झथिए चितिए कप्पिर, पत्थिए मोगप सकप्पे ममुप्पज्जित्था' में ते मात्रा में पायात જઈ અને તેને જોયા પછી મારા અન્ત કરણ , તેના માટે આ પ્રમાણે અધ્ય વસાય ઉિત્પન્ન થયા કે-આ જીપની આવી પરિસ્થિતિ ઉત્પન્ન થવામાં કારણરૂપ તેણે પૂર્વભવમાં અશુભતમ ભાવથી ઉપાર્જિત કરેલ અશુભતમ જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મ નિકાચિત એ છે કે અશુભતમ કમે, જે તેને પ્રકૃતિએને બાથ કરાવવાવાળા થયા છે, તેની તેણે કઈ સમય પણ આલેચના આદિથી શુદ્ધિ કરી નથી આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામી મૃગાપુત્ર પપ ११२ विपाश्रुते मूलम्-मू०१३ एवं खलु अह तुम्भेहिं अभणुण्णाए समाणे मियागाम णयर मजा - मज्झेण अणुपविसामि० जेणेव मियादेवीए गिहे तेणेत्र उवागए । तएण सा मिया देवी मम एजमाण पासइ, पासित्ता हट त चेव सब जार पूग च सोणिय च आहारेइ। तएण मम इमे अज्झस्थिए चिंतिए, कप्पिए, पत्थिए, मणोगए, सकप्पे समुप्पज्जित्था-अहो | इमे दारए पुरा जाब विरड, से ण भते । पुरिसे पुत्र- भवे के आसि, किंणामए वा स्गिोत्तए पा, कयरसि गामसि वा, जयरसि वा, किं वा दचा, किं वा भोचा, किं वा समायरित्ता, केसि वा पुरापोराणाण दुचि याण दुप्पडिकताण अनुभाण पावाण कम्माण पावग फल वित्तिविसेस पचणु भवमाणे विहरइ ।। मू०१३ ॥ टीका-मू०१३ एव खलु' इत्यादि । हे भगवन् ! एव खलु अह युप्माभिरभ्यनुज्ञात. सन् मृगाग्रामनामक नगर मध्यमध्येन=सर्वथा मध्यमार्गेण · अणुपविमामि' अनु प्रविशामि अनुपविष्ट इत्यर्थ , यनैव मृगादेव्या गृह तत्रैवोपागतः, ततः खलु सा मृगादेवी मामागच्छन्त पश्यति, दृष्ट्वा हृष्ट-तुष्टा यावत् तदेव सर्व यावत् पूय च एवं खलु अह इत्यादि सू० १३ 'तुम्भेहि एव खलु अब्भणुण्णाए समाणे ' आपका आज्ञा से • मियागाम जयर' मृगाग्राम नगरमे 'मझमझेण ' ठाक उसके मध्यमार्ग से • अणुपचिसामि' गया और जहा मृगादेवी का महल था वहीं पर पहुँचा तएण' बाद मे ‘सा मियादेवी' उस मृगादेवान मम एजमाण पासइ ' मुझे आते हुए देखा और — पासित्ता' देस कर वह हट्ट त चेव सच जाव पूय च ઈત્યાદિ मापन! 'तुम्भेहि एवं खलु अभणुण्णाए समाणे ' सापनी आसाथी अह' 'मियागाम जयर' मृगाधाम नगरमा-' मज्झ मज्झेण ' नाना मध्य भाग 40ने अशुपषिसामि' गया-प्रपेश श्यों भने यो भृ- स्वाना भडल तो त्या पक्षाच्यो तएण' ते ५०ी 'सा मियादेवी ते ॥ हवी 'मम एन्जमाण पासइ' भने भापत नेयो भने 'पासित्ता ana . भगवन् । - अह. म . . . एष खलु अह . અમર विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन ११५ - भावार्य भगवन् आपमे आजा प्रापकर मैं मृगाग्राम नगर के मध्यभाग से मृगादेवी के घर पहुँचा । ज्यों है। मृगादेवीन मुझे अपन महलमे आते हुए देखा ग्यो हो वह विशेषरूपमे हर्पित और सतुष्ट हुई । और उसन सविनय वदन कर मेरे वहा पहुचने का कारण पूछा, मर आगमन के कारण से परिचित हो रह मृगापुत्र की सान पान आदि का समस्त विपुल सामग्रा को एक काष्ट के गाडे मे भरकर उस सेंचता हुइ मर आगेर चली, मै उसक पाछे२ चला, इत्यादि यावत् ' वह मृगापुत्र पाप और शाणित का आहार करता है ' यहा तक का ममम्न वृत्तात श्री गौतमस्यामाने श्री श्रमण भगवान् महावर के समक्ष मुस्पष्ट रूप म कह सुनाया और माथमे मगापुत्र का दयनीय परिस्थिति का देखकर जो उनके मनम अनेक प्रकार के सकल्पविकल्परूप मानमिक अयवसाय उठे थ व भी सब कह रिये । पश्चात फिर निवेदन किया कि-भगवन् ! यह नो कृपा कर कहिये कि यह मृगापुत्र जो इस प्रकार की नारकीय यातना भोग रहा है उसका क्या कारण है । इसने कौन म ऐन अशुभतम कमा का निकाचित वध किया है जो इमे दम प्रकार का परिस्थिति का कारण हुना है , यह पूर्वभवमे कौन था ?, क्या इसका नाम ભાવાર્થભગવન્! આપની આજ્ઞા મેળવીને હુ મૃગાગામ નગરના મધ્ય ભાગથી તે મૃગાદેવીને ઘેર પહાચ્યા, જ્યાં મૃગાદેવીએ મને પોતાના મહેલમાં આવતા જે 4 તેજ વખતે તે બહુજ હર્ષ અને સતોષ પામી અને તેણે સવિનય વજન કરીને મારૂ અહિ આપવાનું કારણ પૂછ્યું, મારા આવવાનું કારણ પુરૂ જાને તે મૃગાપુત્ર માટે ખાવા-પીવાની આદિ તમામ સામગ્રી પૂરી રીતે એક લાકડાની ગાડીમાં ભરીને તેને બે ચતી થકી મારા આગળ-આગળ ચાલી, હું તેના પાછળ પાછળ ચાલે, ઈત્યાદિ, યાવતુ-જ્યા સુધી તે મૃગાપુત્ર પરૂ અને લેહીને આહાર કરે છે ત્યા સુધીના તમામ વૃત્તાન્ત શ્રી ગોતમ સ્વામીએ શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પામે સ્પષ્ટ રૂપમા કહી સભળાવ્યું, અને તે માટે મૃગાપુની દયાજનક પરિસ્થિતિને જોઈને જે તેમના મનમાં અનેક પ્રકારના ક૫-વિ૮ ૩૫ માનસિક અધ્યવસાય ઉઠયા હતા તે પણ તમામ કહ્યા, પછી ફરીને નિવેદન કર્યું કે – ભગવન્કૃપા કરીને એ તે કહે કે – આ મૃગાપુર જે આ પ્રકારની નારકીય યાતના ભોગવી રહેલ છે, તેનું શું કારણ છે ? તેણે એવા કયા અશુભતમ કર્મોને નિકાચિત બંધ કર્યો છે કે જે તેને આવા પ્રકારની પરિસ્થિતિ થવામાં કારણભૂત થયા છે, તે પૂર્વભવમાં કોણ હતા ?, તેનું નામ અને ગોત્ર શું હતું?, કયા ગામ २१४ विपाकश्रुते दारकस्य यथादृष्ट वृत्त भगवत पुरतोऽभिधाय गौतमः पति- ' मे ण भते।' त्यादि । हे भदन्त । हे भगवन ! स ग्वलु पुरुषः पूर्वमवे - पूर्वजन्मनि क पासीत् ?, किनामको वा किंगोको वा, कस्मिन ग्रामे वा नगरे गा. 'किना दचा' किंवा कुपाने दान दत्चा, किंवा भोचा' किं भुग्ला मघमासादिक कि वा समायरित्ता' किं वा ममाचर्य-किं प्राणातिपातादि दुर्म कवेत्यर्थः, केपा वा पुरापुराणाना दुश्चीर्णाना दुष्पतिक्रान्तानाम् अशुभाना पापाना नाना कर्मगा पापक फलवृत्तिविशेष प्रत्यनुभवन् पिहरति ॥ मू० १३ ।। . मानसिक परिणामों को भगवान् से सुस्पष्ट कह कर फिर पूछन लगे कि- 'भते ' ह भदत । वह व्यक्ति-मृगापुत्र ‘पुन्नभये के आसी' पूर्वभनमे कौन था — किंणामए वा कि गोत्तए वा उसका क्या नाम और क्या गात्र था। ' रसि गामसि ना णयरसि वा, कि वा दबा, कि वा भोचा कि वा समारित्ता' किस प्राम अथवा नगर मे वह रहता था । ऐसा क्या इसन पूर्वभवमे कुपात्र को दान दिया अथवा मद्य मास आदि अभक्ष्य का भक्षण किया, या प्राणातिपातादिक दुष्ममी का आचरण किया । अथवा केमि वा' कौन स ऐस 'पुरापोराणाण' इत्यादि, पूर्व के अनेक भावोमे दुर्भावों से उपार्जित दुष्कमो का इसने निकाचित वध किया कि-जिनक कारण यह इस प्रकार के भयकर दुखरूप फल को भोग रहा है ।। . पुत्रभव વૃત્તાન્તને તથા પિતાના માર્નામક પરિણામને ભગવાન પાસે પણ રૂપથી કહીને शथी ५० atta.' भते' ? RErd ते व्यति-भृगापुत्र के आसी पूमिपमा त ? ' किंणामए वा किंगात या તેનું નામ शु मन मात्र शु तु ? 'कयरसि गाममि घा जयरमि वा किंवा दचा किंवा भोचा किंचा समायरित्ता' या गाम मथवा नगरमा २उत। तो, मेवु श्यु પાપ એણે પુર્વ ભવમાં કર્યું ? શુ કુપાત્રને દાન આપ્યું અથવા મધ, આદિ અભણ્યનું ભક્ષણ કર્યું, અથવા પ્રાણાતિપાતાદિક દુષ્ટ કર્મોનું આચરણ ज्यु ? अथवा केसि था मे ज्यु 'पुगपाराणाण इत्यादि, पूना मन મા દુર્ભાવોથી મેળવેલા દુકને તેણે નિકાચિન બંધ કર્યો કે જેને કાણુથી તે આ પ્રમાણે ભય ર દુ ખરૂષ ફળને ભોગવી રહ્યો છે? માસ . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव ११७ हे गौतम तस्मिन झाले तस्मिन् समये इहैव जम्बूद्वीपे द्वीपे मारते वर्षे 'सयदुवारे णाम णयरे' शतद्वारनामक नगर ' होत्था ' आसीत् । तत् कीदृशमित्याह- ' रिथिमियसमिद्धे' मस्तिमितममृद्रम्-मद्र-सपरसम्पन्न स्तिमित स्वचक्रपर- चक्रमयरहितं च तत् समृद्ध-उत्तरोत्तरवर्धमानधनधान्यपूर्णमित्यर्थः, 'वण्णो वर्णक:-अस्य नगरस्य वर्णनम् , स च औपपातिकमूनाद् विजेय इति भावः । तत्र ग्वलु शतद्वारनामके नगरे धनपतिनामी राना, 'होथा' आसीत् । ' वण्णओ' वर्णक -अम्य राज्ञो वर्णनम्, स च- 'महाहिमवन्महामलयमन्दरमहेन्द्रसार । इत्यादिरौपपातिकमूत्राद् द्रष्टव्य । तम्य खलु शतद्वारनामकस्य नगरस्य अदूर सामते ' नातिदूरे नातिसमीपे दाहिणपुरस्थिमे दिसिमाए । दक्षिणपौर इम प्रकार स कहना प्रारभ किया कि-'एव ग्वल गोयमा' हे गौतम । तुम जो रहे हा सो उसका उनर इस प्रकार है- 'तेणें कालेण तेण समएण' उस काल और उस समयमैं इहेव जैनदीचे दी।' इमा जीप नामके द्वोपमें • भारहे वासे' भरत क्षेत्र में 'सयदुवारे णाम णयरे होत्था' शतद्वार नामक एक नगर था। यह नगर औषपातिक मूत्रमे चर्णित 'रिद्धत्यिमियसमिद्धे वण्णओ' इस प्रकार के वर्णन से विशिष्ट था, इस नगर में लक्ष्मी का सदा निवास था, अर्थात् यह नगर सदा लक्ष्मी से युक्त था इस मे प्रजा 'सदा स्वचक और परचक्र के भय से मुक्त थी, जनता यहा की उत्तरोत्तर धनधान्यादि से परि- पूर्ण बनी रहती, इत्यादि । 'तत्य ण सयदुवारे णयरे धणवई णाम राया होत्या' उम नगर का शासक धनपति नामक राजा था । तस्म ण सयदुवारस्स भयरस्स ભગવાન ગૌતમ પ્રતિ આ પ્રમાણે હેરાને આર ભ કર્યો કે - एव खलु गोयमा' गौतम! तमे रे पछी तन। उत्त२ मा प्ररे के तेण कालेण तेण ममएण समभयन विधे इटेष जवूदीवे दीये मापूदी नामना वापा मारहे यासे सरतक्षेत्रमा सयदुवारे णाम जयरे होत्थी' शतार नामदनगर मा नगर भोपाति सूत्रमा पर्युवेत 'रिथिमियसमिधे वण्णो' પ્રકારના વર્ણનથી વિશિષ્ટ હતા આ નગમ લક્ષમી હમેશા નિવાસ કરતી હતી, અર્થાત્ આ નગર હમેશા લક્ષમીથી પૂર્ણ હતુ તે નગરમાં પ્રજા હમેશા સ્વચક્ર અને પરચકના ભયથી મુક્ત હતી અહી ની પ્રજા ઉત્તરોત્તર ધનધાન્યાદિથી परि २उती ती 'तस्थ ण सयदुधारे णयरे धणबई णाम राया होत्था समारना सधनपति नामना २१ ता 'तस्स ण सयदुवारस्त पयरेस्स मा , विपाकश्रुते , . मृगम्-० १४ गोयमाइ समणे भगव महारीरे भगर गोगम पर पामी-एव खलु गोयमा ! तेण कालेण तेण समएण इदेव जीवे दीरे मारहे वासे सगवारे णाम गयरे होत्या, रिद्धत्यिमियसमिद्धे वणी। तत्य ण मयदुगारे णयरे घणबई णाम गया होत्या, वण्णओ । तस्म ण सयदुवारस्स णयरस्म अदरसामने दाहिणपुरत्यिमे दिमिभाएं विजयवद्धमाणे णाम खेडे होत्या, रिद्धस्थिमिय। वण्गो । तस्स ण विजयवद्धमाणस्म खेडस् पचगाममयाइ आभोए यावि होत्या! तसि ण विजयवद्रमाणखेडसि एकाई णाम रटकूडे होत्या-अहम्मिए जाव दुपडि याणदे । से ण एकाई णाम रहा. विजयवद्धमाणस्स खेडस्स पचण्ड गामसयाण आहेवच पोरेवच सामिन भट्टित महत्तरगत आणाईसरसेगावच कारेमाणे पालेमाणे विहरड ।। मू० १४ ।। टीका-मू० १४ * गायमाइ इत्यादि । ' गोयमाइ ।' गौतम इति । हे गौतम ! इत्येव- मामन्त्र्य श्रमणो भगवान् महावीरो भगवन्त गौतमम् एवमवाटीद-एवं खलु और क्या गोत्र था १, किस ग्राम अथवा नगर का यह निवासा था, कौन स अ यास इसने इस प्रकार की अपनी हालत का बिगाडने वाले कर्मों का वध किया था ८ तथा कौन से पुराने बहुत काल के दुश्चीर्ण प्राणातिपातादिक स उपार्जित कर्मो का यह फल भाग रहा है ? ॥ १३ ॥ गोयमाइ० ' इत्यादि । तब · गोयमाइ ' हे गौतम इस प्रकार सबोधितकर सपणे भगव महावीरे' श्रमण भगवान महावीर स्वामार्ने 'भगवं गोयम एव बयासी' भगवान गौतम के प्रति અથવા નગમાં તે રહેતા હો, કયા પ્રકારનો અર્કથી તેણે આ પ્રકારે હાલતને બગાડે તવા કર્મને બધ કર્યો હતો, તવા કયા પુરાવું ઘણું જ લવ સમયના દુથી પ્રાણાતિપાતદિક વર્ડ પ્રાપ્ત કરેલ 'કમેનું આ ફળ ભોગવી हो? ॥ १३ ॥ गोर्यमाइ त्याहि- 'गोयमाइ गौतम। मा प्रमाणे समाधन श- सर्मणे भगव महाधीरे भगवान महावी स्वामी भगव गोयम एव वयानी ત્યારે . विपाकचदिका टीका श्रुत० १ अभ्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव ११९ 'अहम्मिा अधार्मिक यावत्, इह यावत्करणादिदं द्रष्टव्यम्-' अधम्माणुगए, अधम्ममची अधमिटे, अधम्मक्साई, अधम्माणुगई, अधम्मप्पलोई . अधम्मजीवी, अधम्म- पलजणे, अपम्मसीलसमुदायोरे, अधम्मेण चे वित्ति कप्पेमाणे विहरइ, 'हण, छिंद, भिंत, कित्तए लाहियपाणा, चडे, रुदे, खुद्दे, अममिक्खियकारी, माहस्सिए, उक्छचण, वचण, माई, नियडा कूडमाई साइसपोगबहुल, दुप्परिचार दुचरिए दुरणुणए, दुस्सीले, दुपए इति । तत्र-अधर्मानुगतः अधर्म-श्रुतचारित्राभावमनुगतः, अधर्मसेपी- अधर्म से वितुं शील यस्य स तथा । तत्र हेतुं मदर्शयन् विशेपणान्याह-अधर्मेष्ट = अधर्म एवेष्टो यस्य स तथा, अत एव-अधर्माख्यायी अपपदेशक , अधर्मानु रागी अधर्मानुरागवान, अधर्मप्रलोकी अधममुपादेयतया प्रलोकपति प्रेक्षते य सोऽधर्ममलोकी। अधर्मजीवी अर्मेणैव जीवनशील , अधर्मपरञ्जना . . * हण रत्यारभ्य टुप्पटियाणदे' इत्यन्तानि विशेषणानि दशाश्रुतस्वन्धसूने वर्तन्ते । है इनका अर्थ टुप्पडियाणदे ' महा अधर्मी था । ' यावत् शब्द स — अधम्माणुगए, अधम्मसेवी, अम्मि?' इत्यादि पदों का यहा पर ग्रहण हुआ इस प्रकार है-यह अर्मानुगत था, श्रुत चारित्ररूप धर्म की पालना स रिक्त था, यह अधर्मसेनी अधर्म का ही उपाय या, इसमे कारण यह था कि यह अधर्मेष्ट था अधर्म हा इसे अभीष्ट था । यह अधर्माख्यायी -मदा अधर्म का ही प्ररूपणा करता था। अधर्मानुरागी-अधर्म में ही यह सला अनुरागी था, अधर्मप्रलोकी-यह इसलिये था कि यह अधर्म को ही उपादेयरूप से मानता था । अधर्मजीवी-अधर्म ही इसका जीवन या, अत अधर्मपरञ्जन -अधर्म मे . अहम्मिए जाय दुप्पडियाणदे' भी अधभी तो यावत्' શબ્દથી अधम्माणुगए, अधम्मसेवी, अधम्मिट्ठे' त्या पर्नु मा स्थणे पण थयु छ, तन मर्थ मा प्रमाणे - 'अधर्मानुगत' अधर्म भार्ग शासना२ श्रुत यारित्र३५ धर्भ पादनथी ६२ , ते 'अधर्म सेवी' अधर्मनु सेवन ४२नार, અને અધર્મનો ઉપાસક ता, तभा १२६५ मे तुमे 'अमिष्ठ' तो गेटवे है तन अधर्म asna sतो ते 'अधर्मात्यायी' अधभी बाथी भेशा અધર્મનીજ પ્રરૂપણ ४२ता तो, 'अधर्मानुरागी'-अधर्मभान हमेशा प्रीतिपणे! हतो, 'अधर्मप्रलोकी ते अधर्मनल उपाय मानती हुता, 'अधर्मजीवी-अधर्म मे तेनु न तु तथा 'अधर्मप्ररञ्जन ' अधभार प्रसन्न ना२-अध .
- विपाकश्रुते स्त्ये दिग्भागे-आग्नेयकोणे 'विजयबदमाणे णाम 'विजयमाननामक, ' खेडे' खेट-खेड इति भाषा प्रसिद्ध, प्लीमापारवेष्टितं लघुनगरम् , ' हा या ' आसीत् । तत् कीदृशम् इत्याह- 'रिथिगियसमिद्धे' स्तिमितसमृद्धम् 'गा' वर्णक-वर्णनम् स च पूर्ववद् योध्या । तम्य खलु विजयवर्धमानस्य खेटस्य पञ्चग्रामशतानि - भाभोए ' आभोगे उपभोगे ' यावि हा था ' चाप्यासन् । तस्मिन् खलु विजयवर्धमानखेटे एकाईणाम ' एकादिनामक , ' रहकूडे ' राष्ट्रकूट.- माण्डलिक मण्डलोपजीवी राजनियोगिक इत्यर्थः, आसीत्, म कीदृशः' इत्याह- . अदूरसामते दाहिणपुरस्थिमे दिसिभाए विजयवद्धमाणे णाम खेडे होत्या' उस शतद्वार नामक नगर के न अधिक दूर और न अधिक विकट-अग्निकोण मे विजयवर्द्धमान नाम से प्रसिद्ध एक खेड था। यह भी ऋद्धिमपन था, लघु नगर का नाम खेड है । इसके चारों आर धूलि का प्राकार होता है और यह समतलभूमिमाग से ऊंचे स्थल पर होता है। तस्स णं विजयवद्धमाणस्स खेडस्म पचगामसयाइ आभाए यावि होत्था' उस विजयवर्द्धमान खेड के पाचसौ ग्राम लगते थे, अथात् पाचसौ गाव उसके अधिकार में थे, उनका कामकाज सब यहा हा होता और यहा हो उन सब का भाग आता । तसिप विजयवद्धमाणखेडसि एकाई णाम रटुकडे होत्था' उस विजय वर्द्धमान खेट मे “एकादि ' इस नामका एक मण्डलाधिपात था। यह 'अहम्मिए जाव सदरलामले दाहिणपुरस्थिमे दित्तिभार विजयचट्ठमाणे काम खेडे हास्था તે શતદાર નામના નગરો બહુ દૂર નહિ તેમજ નજીક પણ નહિ એવી રીતે અગ્નિકોણમાં વિજ્યવર્ધમાન નામનું એક પ્રસિદ્ધ ખેડ હતુ, તે પણ સપન્ન હતુ લઘુનગરનું નામ ખેડ છે તેની ચારે બાજુ ધૂળને કેટ હોય છે અને એ સમતલ ભૂમિભાગથી ઉચા સ્થળ પર હોય છે तस्स ण विजयवद्वमाणस्त खेडस्त पचगामसयाइ आभोए यावि होत्था' તે વિજયવદ્ધમાન ખેડના પાચ ગામ હતા, અર્થાત પાચ ગામ તેના અધિકારમા હતા, તેનું કામકાજ તમામ ત્યાજ થતુ હતુ, અને ત્યાજ એ સૌના ભેગા सापता sit 'तसि ण विजयवद्धमाणखेडसि एक्काइ णाम रट्ठकूडे होत्था તે વિજયવદ્ધમાન ખેડામા એકદ' આ નામને એક મહિલાધિપતિ હતો, તે --- विपाकचद्रिका टीका ध्रुत० १ अय० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १२१ सातिसमयोगबहु - सातिप्रयोगः लाकवञ्चनार्थ बहुमूल्य वस्तुनि हीनमूल्यवस्तु- समेलन, सबहुलगे यम्य स तथा, दुष्परिचमान्दुस्सग कारकः, दुरिता दुष्टचरि- त्रवान , दुरनुनयः अविनीत:-केनापि वशीक मशक्यः, दु.शोल =दुष्ट-दोपयुक्तं शल-खभावो यस्य स तवा, दुनवा=दुष्ट मामभक्षणादिकं तम्-भाचरण यस्य स तथा, 'टुप्पडियाणदे' दुपत्यानन्दा-दुपत्यकरणेष्वेव प्रसन्नमना., स खलु एकादिनामको राष्ट्र हट , विजयवर्षमानस्य खेटस्य पश्चाना ग्रामशताना 'आहवञ्च' भारिप यं, 'पारेवच्च पुरावर्तित्वाभग्रेमरत्वम्, 'सामित्त' स्वामित्व ' इसका दैनिक 'मातिसपयोगबहुल ' अच्छी वस्तु में बुग वस्तु का मिलाकर अच्छी वस्तु के भार से वेच देता था । ' दुप्परिचय ' उसके दुष्टा की हो सगति था, 'बहुदुश्चरित ' बडा दुचरित्र था और — दुरनुनय' किसाका भा कहना नहीं मानने वाला था। 'दुश्शील इसका स्वभाव भी दुष्ट था, 'नत । मासभक्षणादिक करना आचार या । ' दुष्प पानन्द ' यह दुष्कृय करन में ही सदा आनन्द मानता था, यह एकादि नाम का माडलिक नरपति इस वर्द्धमान खेट के पाचसौ गांवों का स्वय अधि पतित्व करता था और पन नियोगिजना से भी उनका भधिप तत्व कराना था। स्वय उनका मुखिया बना हुआ था, और अपने नियागिजना को भी उनका मुखिया बनाये हुए था । स्वय भी उनका नायक था और अपने नियोगिजना को मा उनक नायक बना . કપટ વડે છુપાવનાર હતો, सातिसप्रयोगबहुल ' सारी •तुमा न परतु भेजवान. सारी ५-तुना माथी १0 ता ता, दुष्परिचय त ट भाष्य એની સેબત હતી, यहुदुश्चरित 'गहु मू1 यत्र पाणी तो भने दुरनुनय' धनु डेषु मानत नहि दुश्शील' तेना स्वमा ur ge तो 'दुर्नत'-भ समय કરવું, તે તે તેને હમેશા આચાર હતે અને 'दुष्प्रत्यान' त हुभ ४२मा उमेश मानन्द मानना sil, मा साहि નામને માડલિક રાજા આ વિદ્ધમાન ખેડના ૫ સે ગામોનું પોતે અવિપતિ પણ કરતો હતો, અને પોતાના નિગી જને પાસે તે ગામનું અધિપતિત્વ કરાવતે હવે અને પિતે તેઓને ઉપરી બનીને રહે હો, અને પિતાના નિયોગીજને ને (અજ્ઞામાં રહેનાર વિશ્વાસુ મ ણને . પણ તેના મુખિયા બનાવ્યા હતા, પિને સોને નાયક હતો, અને પિતાના વિશ્વાસુ માણસોને પણ નાયક તરીકે ગણેલા १२० विपाश्रुते . , . , . . अधर्मे मरज्यते यः स तथा, अधर्मशीलसमुदाचार' आचारविचारशून्य', अधर्मे जैव वृत्ति जीविका कल्पयन् कुर्वाण , विहरति । पुन -जहि-मारय, हिन्धि छेदय, भिन्धिम्भेदप, इति मापणशील., विकर्षक =नासिकादिकर्तनशील', अत एव-लोहितपाणि.-रुधिरखरण्टिनास्त', चण्ड:-पोपनः, रुद्र =भयननकः, क्षुद्रः- क्षुद्रबुद्धिकः, असमीक्षितकारी अविमृश्यारी, अत एव-साहसिक दुस्माइम- चान् , उत्तश्चना उत्कोवग्राही, पश्चन:पतारक' मायी-मायाकरणशील., निक्रतिः निकतिमान गृढमायी, कूटमागी-गृढमायाच्छादनार्थ पुनर्मायाकारक., मस्त रहता था, यह अधर्मशीलसमुदाचार-सुदर आचार और विचारों से सदा रहित था, और अधर्म से ही अपनी आजाविका करता था। फिर यह* इण' इयादि-मारा, काटो, भेदन करो ' इत्यादि वाक्य बोलता रहता था। 'विकत' प्राणियों के नॉक आदि अवयवों को काटनेवाला था, इसलिए लोहितपाणि ' इसके हाथ सून से भरे रहते थे । यह चड' बडा क्रोधा और 'रुद्र' भयानक था, ' क्षुद्र ' बुद्धि इसको तुच्छ यी यह असमीक्षितकारी' 'विना विचारे कार्य कर बैठना था, अत यह साहसिक' बडा ही दुस्साहस वाला था, उत्कंचन' घस-रिश्वत-खानेवाला पूरा 'था, 'वचन' दूसरे को ठगन मे बडा चतुर था, 'मायी' कपटशाल, 'निकृति 'गृढकपटी और 'कूटमायी ''किये हुए एक कपट का दूसरे कपट से छिपा लता था, यहा से लेकर दुप्पडियापदे ' तक के विशेषण दशाश्रुतस्कन्धसूत्र' मे हैं। મમાં મસ્ત રહેનાર હતું તે अधर्मशीलसमुदाचार - ક મુન્ટર આચાર અને વિચારોથી હમેશા રહિત હતા, અને અધમથી આજીવિકા કરતા હતા વળો पाहण मारे। अपत्या पायगाया तो तो विर्तक प्रायाना ना माहि मपयवाने आपापाता, तेथी ४२ लोहितपाणि-तना डाय साथी ४२७मेला २तात 'चड-महान धी भने 'रुद्र -मयान त 'क्षुद्र- तुछ भुद्धि पाणे तो तभी असमीक्षितकारी'-विना विचार आयशसतो त तथा ते 'साहमिक सारे सास ४२नार हतो, . 'उत्क्चन -साय-३श्वत ખાવાવાળે પુરો હતા धश्चन भने अपामा म यतुर डतो, 'मायो भाया-४५८मा शत "निकृति -Gटी, कूटमायी-४२॥ ४५टने lon ngण! ली याने' दुष्प्रत्यानन्द 'धान । दशाश्रुतस्वन्धमत्र छि - . * 'हण' - . , .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १२३ मूलम्-सू० १५ तएण से एकाई रहकूढे विजयवद्धमाणस्स खेडस्स पंचगामसयाइ रहहि करेहि य भरेहि य विद्वीहि य उगोडाहि य पराभवेहि य दिजेहि य भिनेहि य कुतेहि य, ल पोसेहि य आलोव गेहे व पंथकाहि य जोवीलेमाणे ओलेमाणे, हिम्मेमाणे विडम्मेमाणे, तनेमाण तजेमाणे तालेमाण तालेमाण, निद्रण करमाण२, विहरइ । तएणं से एकाई रहकृढे विजयवद्धमाणम्स खेडस्स बहण राईसरतलबर- माइवियकोदुपियसेविस थवाहाण अन्नेमि च पहण गामेरपुरिसाणं बहस कज्जे- सु य, वारणेसु य, मतेस य, कुडुचेसु य, गुज्झेस य, रहस्सेस य, निच्छएम य, ववहारेसु य, सुणमाणे भगठ-न मुणेमि अमुणमाणे भणः-पुणेमि, एव पासमाणे भासमाण गिण्डमाणे जाणमाण । तएण से एकाई रटुकृडे एयफम्मे, एय- पहाण, एपविज्जे, एयसमायारे सुरहुँ पावाम कलि कलुसं समनिणमाणे विहरइ ।। मु० १५॥ . ' इस भी कॅपते रहते थे | इसी नगर के कुछ निकट अग्निकाण मे विनयवर्धमान नामका एक खेट बसा हुआ था । इसमे पाचसौ गाव लगते थे । इमका अधिपति एकादि । नाम का एक माडलिक राजा था। यह नीति और न्याय मार्ग स विपरीत मृत्तिवाला था। धम-कर्म से इस बिलकुल ही प्रीति नहीं थी। यह महा अधर्मी और महा अन्यायी था। दुराचारी और व्यभिचारी था । मासादिक भक्षण करना और कराना इसका दैनिक आचार था। इसकी आजाविका भी ऐस हो अधार्मिक कार्यों से संपन्न होती थी । श्रुत चारित्ररूप धर्म का नाम सुनते ही इसके मस्तिष्क का पारा अपनी मर्यादा को उलपन અગ્નિકેણમા વિજયવદ્ધમાન નામને એક ખેડ વસેલે હવે તેના તાબામાં પાચસો ગામ હતા, તેને રાજા “એકાદિ” આ નામનો એક માડલ અધિપતિ હતા ન્યાય માર્ગથી વિપરીત વૃત્તિ વળે હન, ધર્મ—ર્મમાં તેને બિલકુલ પ્રીતિ ન હતી, તે મહા અધમ અને મહા અન્યાયી હત, દુરાચારી અને વ્યભિચારી હતા, માસાદિક ભક્ષણ કરવું અને કાવવુ એ તેને દૈનિક આચાર હતા, તેની આજીવિકા પણ એવી જ અધાર્મિક કાર્યોથી સમ્પન્ન થતી હતી. શ્રુત ચારિત્રરૂપ ધર્મનું નામ સાભળતાજ તેના મસ્તકને પારે પિતાની મર્યાદાનું તે નીતિ તથા १२२ विपाकश्रुते . " . नायकत्व ' भट्टित्त ' भर्तृत्वम्-पोपकसम् , महत्तरगत महत्तररुवम् उन मत्वम् ' आणाई सरसेणापर्थ 'आज्ञेवरसैनापत्यम् आज्ञेश्वरम्य आज्ञामधानम्य यत् सैनापत्य -सेनापतित्वं तत् ' कारेमाण' कारयन=नियोगिरिति भाव', 'पालेमाण' पालयन् म्बयमेव — विहरइ' विहरति ॥ मू०१४॥ . वखे थे । स्वय भी उनका पोपक था और अपर नियागिजनों को भी उनक पोषक क्येि हुए था। स्वय भी यह उन गांवों में महत्तरत्व-सवात्तमरूप से विरयात था, तथा अपने नियोगिजनों को भी यह उनमे महत्तररूप से प्रसिद्ध किये था। इसकी और इसके नियोगिननों की आना उन गांवों में प्रधानरूप स चलती थी। एक तरह से यह और इसके नियोगी ही मानों उन गानो के सनापति थे । भावार्थ अब श्री श्रमण भगवान महावीर मृगापुर के पूर्वभव का वर्णन करते है कि- हे गौतम । इस जवूदीप के भरतक्षेत्र मे टस काल और उस समय जन और धन आदि से सर्वप्रकार स परिपूर्ण शतद्वार नामका एक सुदर नगर था। यह अपन वैभव आदि स देवलोक की तुलना करता था । जनता इसका निभय होकर रहती था। हरतरह से प्रजा मे आन द का एकछत्र राज्य था। इस नगर का शासक धनपति नामका नरेश या, जिसके शौर्य और पराक्रम की धाक के मारे प्रबल पराक्रमी शनुजन હતા પિતે તે પિષક હતા તેમજ વિશ્વાસુ માણસોને પણ તેના પોષક બનાવ્યા હતા પિતજ તે ગામોમાં સર્વોત્તમરૂપથી પ્રખ્યાત હતું, તથા પિતાના વિશ્વાસુ માણસોને પણ સર્વોતમ રૂપથી પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા પિતાની તથા પિતાના વિ વાસુ માણસોની આજ્ઞા તે ગામમાં પ્રધાનપણે ચાલતી उता, मे, शते તે પિતે તથા તેના વિશ્વાસુ માણસે ( નિગીજને ) જ જાણે કે તે ગામના સેનાપતિ હતા ભાવાર્થ-હવે થી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર મૃગાપુત્રના પૂર્વભવનું વર્ણન કરે છે કે હે ગોતમ ! આ જમ્બુદ્વીપના ભરત ક્ષેત્રમાં તે કાલ અને તે સમયને વિષે જન અને ધન આદિ સર્વપ્રકારથી પરિપૂર્ણ શતદ્વાર . નામનું એક સુન્દર નગર હતા, તે પિતાના વૈભવ આદિ વડે દેવકની તુલના કરતુ હતુ, ત્યાના માણસે ભયરહિતપણે રહેતા હતા, દરેક પ્રકારે પ્રજામાં એકછત્ર રાજ્ય હતુ આ નગરને શાસક ધનપતિ નામનો રાજા અને જેના શૌર્ય અને પરાક્રમના ભયથી પ્રબલ પરાક્રમી શત્રુઓ પણ કાપતા હતા, આ નગરની ઘેાડી નજીકમાં– विपाक्चन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभर १२५ 4 घूस भाषायाम् । ' पगभवेहि य' परामवैश्व = तिरस्कारकरणः, 'दिनेट य' देयैश्व-सरलवस्तुयु करवित्र, ' भिन्नहि य' भेयैश्व-दण्डद्रव्य:- कश्चिदपराधमा श्रत्य सपूर्णग्रामादिपु ग्रायरित्यर्थः । 'कुनाह य' कुन्तैश्च= कुतकम्-'एतावद् दन्य लया देय' मित्येव नियन्त्रणया यत् समर्पणमिति । 'लउपामहि य' लयापैकराचौरविशेषाः, तेपा पोपा -पोपणानि तः, 'आलावणेहि य' आदीपनैश्वग्रामादीना दाहनैश्च, पंथका ह य' पान्याश्य- पान्याना शरूमहारेण धनापरणश्च, 'आवीलेमाणे२ ' अवीडयन२ 'विहम्मे- माणे२' विधर्मपन्२-सदाचारच्युतानि कुन्२ि, 'तन्जेमाणे२' तर्जयन्२, . 'उछोडाहि य' राच-घूम आदि से 'पराभवेहि य ' तिरस्कार आदि से, दिनहि य' ममस्तचाजा पर कर 'टेक्स' आदि के लेने स, • भिज्जेहि य मेध-विमापर कोर्ट अपगव लगाकर समस्त गार पर दण्ड कर के वसूल किये द्रव्य स 'कुतेहि य '' तुम्हें इतना द्रव्य देना पडेगा' इस प्रकार की अनुचित यन्त्रणा मे लिय गये द्रव्य स 'ल पामेहि य' प्राम आदि को लुटवाने के अभिप्राय से किये गये चोरों के पापण स 'आलीवणेहि य ग्राम आदि में अग्नि के लगाने से 'पथको- टेडिय' रास्तागारों को इस्त्रो के प्रहार द्वारा टूटने से 'ओवीलेमाणे२ सना दु खिन और 'विहम्मेमाणे' सदाचार स भ्रष्ट करता हुआ 'तज्जेमाणेर' तर्जित- देखो याद रखो, जो तुम रोग मुझे अनुक वस्तु न दोगे तो फिर तुम्हारा भला नहीं' इस प्रकार 'उकोडाहिय' साथ-३श्वन आहिया 'पराभवेहि यतिकार माहिथा 'दिज्जेहि य तमाम गले ५० ४२ (टेम) मा वाथी 'भिज्जेहि यल-18y माणुस ५२ કે પણ પ્રકારને અપરાધ-ગુન્હ મૂકીને સમસ્ત ગામને દડ કરીને મેળવેલા द्रव्यथा 'कुतेहि य' 'तभारे मार द्रव्य-धन मापवु ५' भावा प्रारना मनुथित हु४म १३ दीपेक्षा व्यथा 'ल्छपोसेहि य' गाम माहित युटवाना अभिप्रायथा ७२सा यार ना पाप 43 'आलीयणेहि य' आम मानि अनि गाथा • पथकोद्देहि य' રાસ્તાગીરોને હથીઆરના પ્રહાર &શ सुस्वाथी ओपीलेमाणेर म. हुमित भने-'विहम्मेमाणे सायाश्थी भ्रष्ट रत। थही तज्जेमाणे ' तत-नुमा या राणा, ने तमे वो भने मभु पन्तु નહિ આપે તે પછી તમારી સલામતિ નથી” એ પ્રમાણે આગળી ઉચી કરીને
१२४
विपाकलने
.
टीका-मू० १५
'तएण से' इत्यादि । ततः खलु सः ' एकाई' एकादि:-एकादिनामको
राष्ट्रकूट , विजयवर्धमानम्य खेटम्य पञ्चग्रामशतानि पहुभिः · करेहि य' रैश्व=
क्षेत्रादिनिमित्तकै र ज्ञे देयद्रव्यश्च, भरेहि य' भरैध राजग्राह्य कराणामेनाधिक्यः,
• विद्याहि य ' वृद्धिभिश्न-पोवलादीना दत्तस्य धान्यस्य द्विगुणादेडणैश्व,
उकाडाहिय। उकोडामिश्च उकाडा' इति देशीयः शब्दो लश्चार्यकः, लाच',
-
,
कर जाता था । स्वय अधर्मी दुराचारी, और अन्यायी तो यह था ही और दूसरों को
भी इस प्रकार से बनने का उपदेश आदि देता रहता था। उस सेट में और उस से
लगे हुए उन पाचसौ प्रामा में इसको और इस के नियोगिजनो की आज्ञा चल्ती था। यह
और इन के नियोगीजन ही वहा के अधिपति थे, मुसिया थे, रक्षक थे, स्वामी थे और
सनापति आदि थे ॥१४॥
तएण से एकाई." इत्यादि-
'तएण से एकाई 'फिर वह एकादि नामना माडलिक राजा 'विजयवद्धमाणस्म'
उस विजय वर्धमान खेट के 'पचगामसयाई' उन पाचौ गावो के निवासिजना का
बहूहि' बहुन अधिक ‘करेहि ' करों से ' भरेहिं ' करों की अधिकतासे 'विद्धीहिं'
वृद्धि--किसान आदि को दिये गये धान्य आदि को दूने आदि रूप में लेने से,
ઉલ્લંઘન કરી જાતે હ પોતે અધમ, દુરાચારી, અને અન્યાયી તે તે હોજ
અને બીજાને પણ એ પ્રમાણે બનાવવાને ઉપદેશ આપતા હતા તે ખેડ-કમબે
અને તેની સાથેના તે પાચસો ગામોમાં તેની અને તેના નિવેગીજને વિશ્વાસુ
માણસની આજ્ઞા ચાલતી હતી તે પિતે તથા તેના વિશ્વાસુ માણસે ત્યાના
અધિપતિ હતા, મુખીયા હતા, રક્ષક હતા, સ્વામી હતા અને સેનાપતિ
આદિ હતા
तपण से पकाई त्याहि-
तण्ण से एकाई' ५ ते ६ नमन। मालिश विजयवर-
माणस्त तवयभान उना पचगामसयाइ' ते पायसे। माना निवासी
જનોને રદ' બહુ જ अधिः 'करेईि थी 'भरेहि शनी माताधी,
frદ વૃદ્ધિ ખેડુત આદિને આપેલ જે ધાન્ય આદિને બમણા રૂપમાં લેવાથી
॥ १४॥
विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वमन २२७ महाजना , सार्थवाहा:-म्नद्रव्येण व्यापार कारयित्वा लोकोपकारका , तेषा द्वन्द्व., तेपा, 'अन्नेसि च हृण' अन्येपा च बटना — गामेल्लपुरिसाण ' ग्रामीण पुरु पाणा-ग्रामीणा.-ग्रामनिवासिनो ये पुरुषाम्तेपामित्यर्थः, बहुषु 'कजेसु य रायेषु च-कर्तव्येषु प्रयोजनेबिति यावत् । 'कारणेसु य फारणेपु चमार्य जातसपादक- हेतुपु मतमु य ' मन्त्रेषु च कर्तव्यनिश्चयार्थ गुप्तविचारपु 'उद्धवेमु य कुटुम्वेषु च-गन्यवेपु, ' गुन्येसु य ' गुहोषु चलतया गोपनीयेषु व्यवहारपु, 'रहस्मसु य' रहस्येपु चरदसि पन्ते भवा रहस्यास्तेपु प्रच्छन्नव्यवहारेविति यावत् 'निच्छएमु य ' निश्चयेपु चम्पूर्णनिर्णयेपु, 'बबहारेसु य ' व्यवहारेषु च व्यव- हारपष्टव्येपु, 'मुणमाणे' शृण्वन भणड' भणति वदति, न सुणेमि' न । व्यक्ति, मठ-माहार-महाजन, मार्थना-अपनी पुजी देकर व्यापार-कार्य कराकर लोका क उपकारक तथा और भी बहुत से ग्रामीण अन्य पुस्पों के 'बहुम, रज्जेमु य, कारणेसु य, मतेम य, कुटुस य, गुज्झेम य, निन् एमु य, ववहारेस य' अनक कार्यो क्तव्ययाग्य प्रयाजनो म, कारणो-कार्य साधक हेतुओं में, मत्रो कर्तव्य को निश्चय कम्न के लिये किये गये गुम विचारों में, अपने२ फुटुर के योग्य सलाह में, अथवा कुटुम्बाजना के लाना आनि वश गोपनाय व्यवहारों में, रहस्य-गुम वातों में, निश्चय-' अनिश्चित पदार्य के पूर्ण निश्चय करन में और व्यवहा'-व्यावहारिक वातों में 'मुणमाणे' जर उसमे कई ऐमा प्रम करता कि-' हे स्वामिन् । हमने सुना है कि आप क्या यह अमुक कार्य ग्ते ना?' तो वह इस बात को सुनता हुआ भी ' अमुणमाणे मण', મુખ્ય માનવામાં આવતા પુરૂષ, એ., શાણ, મહાજન, માર્યવાહ-પિતાની મુડી આપીને વેપાર કરાવીને લડે પર ઉપકાર કરનાર તથા બીજા પણ ઘણું ગ્રામીણ અન્ય પુરૂના बहुसु फन्नेसु य, कारणेसु य मतेसु य कुटुवेसु य, गुज्झेस य, निच्छपसु य यहारेसु य અનેક કાર્યો-તરવા ચોગ્ય પ્રજામા, કારણે-કાર્યમાધક હેતુઓ મા મને-કર્તવ્યને નિશ્ચય કરવા માટે કરેલા ગુણ વિચામાં પિતાના કુટુંબને એગ્ય સલાહમા, અવવા કુટુંબી જનોના લાઇન આદિ ખાનગી રાખવા રોગ્ય વ્યવહારમા, રમ્ય-ગુપ્ત વાતમા, નિશ્ચય- प्रनिति पाना , नियय ४ वाभा भने व्यप पातामा 'सुणमाणे જ્યારે તેને કઈ એ પ્રશ્ન કરે છે તે સ્વામી! અમે સાભળ્યું છે કે - . , १२६ विपाश्रुते 'अरे ? शास्यसि अथ यन्ममेद न दत्से' इत्येवमदगुल्यादिनिर्देशेन भीपयन्नित्यर्थः, 'तालेमाणे२ ताडयन्२, कशाचपेटादिमिरिति भावः, 'निद्रणे कमाणे२ निर्धनानि कुर्वन्२, विहरति । तत. खलु म एकादी राष्ट्रकटो विजयवर्षमानम्य खेटम्य रहना ' राई सरतलवरमाडबियकोडवियम् द्विसत्थाहाण' राजेश्वरतलपरमाडम्बिककौटुम्बिक- श्रेष्ठसार्थवाहानाम्-तत्र राजेश्वराः, युवराजा वा, तलबरा'-नगररक्षका • फोट- वाल' इतिख्याता, माइम्बिका'-मडम्याधिपतयः, महम्मश्च ग्रामविशेप यस्य चतुर्दिक्षु योजनपर्यन्तमन्य कोऽपि नागो न विद्यते स इत्यर्थः, फौम्बिका:- ग्राममधाना , कुटुम्ब-परिजनस्तस्य नायका वा, प्रेष्टिन:-शेठ ' इति मसिद्धा अगुली उठाकर उनकी भत्र्सना करता हुआ एवं ताडेमाण ताडित-काडा, थप्पडो, लात और घूसा आदि से उन पर प्रहार करता हुआ, अतमें निदणे फरेमाणे२ विहरइ' उहें निर्धन-दरिद्री बनाता हुआ रहता था। तएण से एकाई रहकूडे ' जब वह एकादि माडालेक राजा 'विजयवद्ध- माणस खेडस्स' विजयवर्द्धमान खेट क 'वहूहिं राईसरतलबरमाडरियकोड- वियसेडिसत्यवाहाण अन्नेसि च बहूण गामेलपुरिसाण' अनक राजा, ईश्वर अथवा युवराज, तलवर-नगर रक्षक काटचाल, मडम्बाधिपति (जिसक चारों आर एक गाजन तक कोई भी गाव न हाँ वह मटव कहा जाता है-उसक जा शासक होते हैं वे मडवाधिपति कहे जाते हैं) कौटुम्बिक-गार के मुखिया पुरुष, अथरा मनुष्या में प्रधान माने गये . . - . मना, मेष ताडेमाणे ताति-डीयsी, ३-५, सात, सा AIR तना ५२ प्रडार ४२ते। 41 टे. निद्धणे करेमाणे२ विहरइ तेमाननन-दी બનાવતે થકા હેતે હને तयण से एक्काई रट्टकूटे 'न्यारे ते मे भावि Not विजय वद्धमाणस खेडस्त ५४य पई भान उन 'बहुर्हि राईसर-तलवर-माडविय सेट्ठि-सत्थयाहाण अन्नेमि च बट्टण गामेलपुरिसाण मने २१, ५२ अथवा યુવરાજ, તલવર, નગરક્ષક, કોટવાલ મડગાધિપતિ, ( જેની ચારે બાજુ એક જન સુધી કઈ પણ ગામ ન હોય તેને મડળ કહે છે, તેને જે શાસક હાય- તેને મડગાધિપતિ કહે છે) કોમ્બિક, ગામના મુખ્ય પુરુષ, અથવા માણસોમાં विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वमय - गयप्पहाण' एतत्मपान:-एतनिष्ठः, 'यविजे' एतद्वियः-एव विद्या-विज्ञान यस्य स तथा, ' पयममायारे ' एतत्समाचार:- एप' समाचार -आचरण यस्य म तया, मुबह पापकर्म ज्ञानावरणीयादिकमशुभ कर्म, · कलिकलम' कलिकलुप-- कलहहेत कटपं 'मजिगमाणे ' समजयनू विहरति ॥ मृ० १५ ॥ क कार्य प्रधान या-यही जिसक जोवन का माधा यी, यही जिमका र अनुपम विज्ञान था, और यह। जिसके सिद्धासानुमार सोत्तम आचरण या 'सुबहु पावकम्म अविक-उकृष्टस्थितिमपन-चतुत यादा नानावरणीयादित अशुभ पाप कर्माका 'कलिक लुम ' जो आ मा का अतिशय ठह-दुगों के दाता होन में मठामस-मैलतुल्य मलिन उनका 'समज्जिणमाणे विहरड' वध करता हुआ रहता था । भावार्य-मन्माना करने पाठ उप एकादि माडलिक गजा के राज्य में किसा का मुस नहीं था । प्रजा हरतरह स दु या था। वह प्रजा का अपनी आसो स मुग्या नहीं देख सकता था। जोर जुन्म स प्रना पर अपन अधिकार का दुरुपयोग करता था। अपना अनुचित आवश्यक्ताा का प्ति क लिये अथवा प्रजा में अपने भयंकर आतक का मिका जमाने के लिये वह हर एक अवैध उपाया द्वाग उमक जन और धनका सहार और अपहरण कर आनदित हाता था। करवृद्धि से प्रजा दु या रहता था। कृषक અવિક સમજતા હતા જીવનમાં જેને એજ કામ મુખ્ય હતું, એજ જેના જીવનની ભાવના હતી, એજ જેના જીવનમાં અનુપમ વિજ્ઞાન હતુ અને એજ જેણે પિતાના સિદ્ધાન્ત પ્રમાણે અત્તમ આચરણ માન્યુ હતુ मुपद, पालकम्म ઉસ્થિતિમ પન્ન બહુજ વવારજ્ઞાનાવણય આદિ અશુભ કર્મો કરજ જે આત્માને અતિશય કલ-૬ ને આપનાર હોવાથી મસીમમ-મેલ જેવા मलिन जाय तनी समन्त्रिणमाणे विहरर ' ५५ ४२ता यो हताहता सावार्थ _મન માની કરવા વાળા ત એકાદ માડલિક ગુજના જ્ય ઈને સુખ ન હતુ, પ્રજા દરેક પ્રકાર શ્રી દુખી હતી તે પિતાની આખેથી પ્રજાને સુખી જોઇ શત ન હ, જે-જુલમથી પ્રજા પર પિતાના અધિકારનો દુરૂપયોગ કરતા હતા પિતાની બુી આવતાઓની પૂર્તિ માટે અથવા પ્રજામાં પિતાની ભયંકરતાને પ્રભાવ જમાવવા માટે તે દરેક “ અવ”—નહિ બર છવા ગ્ય-ઉપાથે દ્વારા તેને જન અને ધનને સહાય અને અપહરણ કરીને આનંદ પામને હવે વૃદ્ધિથી પ્રજદ બી રહેતી હતી, ખેડુતને પિતાના પાસેથી જે १२८ विपाकवते , शृणोमि, 'असुणमाणे ' अशृण्वन् भणति-पदति, 'मुगेगि' शृणामि एवं पाममाणे पश्यन् 'भासमाणे 'भापमाण:, 'गिण्डमाण गृहन् 'जाणमाणे ' जानन अग मर्थ:-पश्यन पदति न पश्यामीति अपश्यन् वदति-पश्यामीनि, तथा भाषमाणो वदति नाह अनीमि, अभाषमाणस्तु वदति-भई प्रीमीति, तथा गृहन वदति-न गृहानीति, अग्रहन् भगति-गृहामी त, जानन भणति-न जानामीति, अजानन् वदति-जानामीति । ततः खलु स एकादी राष्ट्रकटः 'एयकम्मे ' पतकर्मा अनसुनी करता कहता है कि- न सुमि' तुम क्या कहते हो, मैं सुनता नगं हूं। तथा • असुगमाणे ' जो कोई की बात सुनन में न आई हा तो उसे अपने मन में पैदा कर 'भणह' कहता 'सुण में' अरे ! भाई ! यह क्या बात है, जा तुम्हारी मैं इप बात को सुन रहा हू । 'एव पाममाणे भासमाणे गिमाणे जाणनाणे' इमा प्रकार नहीं देखे को देखा और देखे हुए को अदेखा, कही हुइ बात को नहीं कटी हुई और नहीं कही हुई को कही हुई, नहीं लिये हुए को लिया हुभा और लिये हुर का नहीं लिया हुआ, और ज्ञात का अज्ञात और अज्ञात को ज्ञात कहता था। इस प्रकार की वचनामय अशुभतम मायाचारी पारेणति से 'तएण से एकाई रहकडे एकम्मे एपप्प हाणे एयविज्ने एयसपायारे' उस एकादि राष्ट्रकूट-माडलिक राजाने जो इस प्रकार वचनामय मायाचारी परिणति का ही अपना कर्त य समझे हुए था, जापन में जिसके यही છતા તમે શું તથા આપ શુ આ અમુક કાર્ય કરે છે તો તે એ વાતને સાંભળતા પણું ને સાભળ્યું हाय तेम ४१ छ - न मुणेमि છે હુ સભળતો નથી असुणमाणे * જે તેની વાત રાભળવામાં ન આવી હોય તે તેને પિતાના મનમાથી પેક કરીને भणइ सुणेमि અરે ! ભાઈ આ શું વાત છે જે તમારી હુ એ વાતને સાભળી રહ્યો છું पव पासमाणे भासमाणे गिण्हमाणे जाणमाणे આ પ્રમાણે નહિ એવીને નિઈ છે, અને જેએલીને નથી જોઇ, કહેલી વાતને નથી કહી, અને નહિ કહેલી- વાતને કહી છે, નહિ લીધેલી (વસ્તુ)ને લીધી છે અને લીધેલીને નથી લીધી અને જાણેલને નથી જાણ અને નથી જાણતો તેને જાણું છું, એમ કહેતો હતો मा प्रमाणे 8 लरेस अशुभतम भायायारी परिणतिथी 'तपण से एक्काई रटुकडे एयक्रम्मे एयप्पहाणे एययिज्जे एयसमायारे ते मे २८ -भाले નરેશ જે આ પ્રમાણે પરવચનામય માયાચારી પરિણતિને જ પિતાનું કર્તવ્ય, विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० १ मगापुत्र-पूर्वभव १३१ राजाको आना के अनुमार नहीं चरते अपने कतव्य का पालन करते हुए नीति मार्गका अनुसरण करते तो राजा उन के घगे में आग उगवा दता था। पथिकों का सदा तस्करों द्वारा दिये गये अनेक प्रहारों के माय २ पाका अपहरण सहन करना पडना था । जो कोई विरोध करता राजाका तरफ से वह दण्डित किया जाता-दुखित किया जाता था। सदाचारियो को मदाचार स च्युत और धर्मा माभा को धर्म स पगट्नुख करवाने में या करन में ही राजा का आनं- आता था । तनना, भर्सना और ताडनाज य दु ग्वा का मदा प्रत्येक प्रजाजा का भागाना और निर्धन बनाकर उहें रखना वस यही इस गजाक। नाति और राति थी। यह था इस राजा के मनमान शामन का नमूना । राजा, ईश्वर, सलवर माडविक आदि जन जन इसके साथ बैठ कर कायो, कारणों मत्र ( सलाह ) और गुप्त बातो आदि के विषय में विचारविमर्श करते और पूछते कि हमने सुना है कि सरकार अमुक कार्य रभ करन वाले है और अमुक कार्य कर रहे हैं ' ता वह झट स कह उठता कि हमन तो ऐसी कोई बात नहीं की है, और न मुना हा है, तुमन कहा स मुनला। तथा जिस बात का कोई भी विप। કરે જે માણસ ગજાની આના પ્રમાણે નહિ ચાલતા–પિતાના કર્તવ્યનું પાલન કરતા થકા નીતિ માર્ગથી ચાલતા-તે જ તે માણસના ઘરમાં આગ લગાડી દે હને મુસાફરોને હમેશા ચાર દ્વારા થયેલા પ્રહારે સાથે ધનનું અપહરણ પણ સહન કરવુ પડતુ હતુ જે કઈ વિરોધ કરતા તે તેને રાજા તરફથી દડ કરવામા આવતા હતા, તથા તે દુખી કરવામાં આવતો હતે. સદાચારીઓને સદાચાથી ભ્રષ્ટ અને ધર્માત્માઓને ધર્મથી વિમુખ કરવામાં ગજને આનદ આવતો હતો તર્જના ભત્સના અને તાડના જન્ય (તિસ્કાર-અપમાનજનક વચન અને મારવુ એ) દુ ખ હમેશા દરેક પ્રજાજનન ભેગવાવવા અને પ્રજાને નિર્ધન બનાવી રાખવી એજ તે રાજાની નીતિ અને રીતિ હતી, આ હતા તે ગજાના મનમાન્યા કારભારને નમુના રાજા, ઈશ્વર, તલવર, માડબિક આદિ તમામ માણસો જ્યારે તેના સાથે બેસીને કામ-કાજની સલાહ અને ગુપ્ત વાતા આદિ માટે વિચારની આપલે કરતા ત્યારે પૂછતા કે અમે સાભળ્યું છે કે સરકાર અમુક કામને પ્રારભ કરનાર છે, અને અમુક કામ કરી રહ્યા છે તો તે જલદીથી કહી દેતે કે-“અમે તે એવી કઈ કરી નથી અને સાભળો પણ નથી, તમે ક્યાથી સાભળી? તથા જે વાતને કોઈ પતે પણ ન હોય તેને તે પિતાની માનસિક કલ્પનાથી विपाकश्रुते आदिको के लिये जो इसकी और से क्षेत्रों में बोने आदि के लिये धान्य वितरित किया जाता उसे यह दुगुना तिगुना कर उन से यडी निर्दयता से वसूल करता था। लाच और पूस का इस अयायी राजा के गज्य में मन एकछत्र गन्य छाया हुआ था। इसकी कृपा स दुर्जन और प्रजापाडक जन वहा आनदित रहते, और “यायी एव धर्मा माओं को अपना जीवन कष्टमय चीताना पडता था। इस के शासन में सजनों एवं न्यायप्रिय व्यक्तियोंका कोई आदर नहीं था, झूठे और दगागजों की ही वहा चलती थी। प्रयेक वस्तु-चाहे वह उपयोगी हो चाहे अनुपयोगी हो-सब पर फर (टेक्स) की मुद्रा लगी हुई रहती थी । जरा जरा से अपराध में लोगों पर मनमाना दण्ड किया जाता था, दण्ड की तो यहा तक दशा थी कि किसी एक व्यक्ति के अपराधी घापित होन पर उस के पूरे गाववालों से इच्छानुसार दण्ड लिया जाता था । ' तुम्हें इतना दण्ड देना पड़ेगा। इस प्रकार की राजघोषणा होने पर फिर उसकी किसी भी कचहरी में अपील नहीं होती थी। राजाज्ञा हा सोपरि मा य था। इस राजा के शासन में चोरों को इम लिये पुष्ट કિયા ગાતા થા કે ના ઘન પદાળ રાનમાર # પૃ િ ના ખેતરમાં વાવવા માટે અનાજ-ધાન્ય આપતું હતું તે પાછુ લે ત્યારે બમણ ત્રણગણુ કરીને બહુજ નિર્દયતાથી વસુલ કરતે હતે, લાચ અને રૂશ્વતનું તે અન્યાયી રાજ્યમાં તમામ ઠેકાણે એકછત્ર રાજ્ય છવાઈ ગયુ હતુ, તેની કૃપાથી દુર્જન અને પ્રજાને પીડા કરનાર માણસ તેના રાજયમાં આનન્દ ' કરતા હતા અને જે ન્યાયપરાયણ તથા ધર્માત્મા હતા તેઓને પોતાનું જીવન કષ્ટથી વીતાવવું પડતું હતું, તેના શાસનમાં સજજને અને ન્યાયપ્રિય માણસોને કે ઈ પ્રકારે આદર-ભાવ મળતે નહિ જૂઠા અને દગાબાજેનું ત્યાં તમામ પ્રકારે ચલણ હતુ, દરેક વસ્તુઓ ઉપગી હોય અગર ઉપયોગી ન હોય તે તમામ પર કર (ટેકમ) ની છાપ લાગેલી રહેતી હતી જરા–જરા જેટલા અપરાધમાં પણ માણસ પર પિતાની ઈચ્છા પ્રમાણે દડ કરતે, દડની છે ત્યા સુધી દશા કરી હતી કે કોઈ એક માણસને અપગધ જાણવામાં આવતા તેને તમામ ગામવાળા માણને પાસેથી ઇચ્છાનુસાર દડ લેવામાં આવતું હતું “તમારે આટલે દડ આ જ પડશે” આ પ્રકારને રાજા તરફથી ઢઢેરે થતા તેની કચેરીમાં કઈ પ્રકારે અપીલ થઈ શક્તી નહિં રાજાની આજ્ઞા જ સર્વોપરિ માન્ય રાખવી પડતી હતી, આ રાજાના રાજ્યમાં ચાર લોકોને એટલા માટે પુષ્ટ રાખવામાં આવતા હતા કે તે ચાર લેક પ્રજાના ધનને હરણ કરી ગજાના ડારમાં વધારો विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वमव . , . . टीका-मृ० १६ 'तएणं तस्म०' इत्यादि । तत' सलु तस्य 'एकाइयस्स' एकादिकम्य-एकादि- नामस्म्य 'रहरुडस्म' राष्ट्रकूटम्य अण्णया कयाइ ' अन्पदा क्दाचिन कम्मि- श्विदन्यस्मिन् समये 'मगरगमि' शरीरे ‘जमगममगमेव' युगपढेव-एकस्मिन्नेव ममये तम्य पोरमाणातिपातादिस्मादयवंशात् पोडश रोगातका उत्पन्ना इत्याह-' सारस' इत्यादि । 'सोल्स गेगातका पाउन्भूया' पोडश रोगातका:- रोगायातकाथेति द्वन्द', तर रोगा दाहवरादय , आतङ्का शूलादय , पहा- रोगाश्च ते आतथा रोगातका -रोगा-व्याधयस्त एव आतङ्का-तीनवटकारिणः, प्रादुर्भूता -समुत्पन्ना । तद्यया-'सासे ' श्वास. ऊर्ध्वश्वास.', 'कासे ' कास - पायों से उकृष्ट स्थिति को लिये हुए दु ग्वदायी प्रकृष्ट ज्ञानावरणीय आदि पाप क्मो का उपार्जन करता रहता था ॥ १५ ॥ तएण तम्स०' इयादि-- तएण' कुछ काल के पश्चात् ' तस्स एकाइयस्स रट्टकृडस्स' उस एकादि नामक राष्ट्रकूटके 'गरीरंग सि' शरार में अण्णया कयाद कार्ट एक समय 'जमगसमगमेव ' एक ही साथ 'सोलस रोगायका सोलह रोग और आतङ्का दाहज्वर आदि रोग और शूल वगैरह आतक, अथवा तीन कष्टकारक होने से रोगरूप आतंक ' पाउन्भूया' उपन्न हुए । 'तजहा' वे ये हैं-'सासे , जरे, दाहे ४, कुच्छिमूले ५, भगंदरे ६, अरिसा ७, अजीरए. ८, दिहि ९, અને કપાવી ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ માટે થયેલા દુખદાયી પ્રકૃણ જ્ઞાનાવરણીય આદિ પાપ કર્મોને ઉપાર્જન કરતો હતે હતો હવા तपण तस्स' इत्याहि- तएण કેટલોક કાળ વિત્યા પછી ૪ तस्स एकाइयस्त रहकूटस्स ते हि नाम राष्ट्रना शरीरगसि 'शरीमा 'अण्णया कयाइ' ध मे समये 'जमगसमगमेव' माथे सोल्स रोगातका भोज । भने मात, દાહજાર આદિ રોગ અને શૂલ વગેરે આતક અથવા તીવ્ર કકારક હોવાથી રિગરૂપ આતક पाउन्भूया त्पन्न ल्या, તે એવી રીતે કે सास, कासे, नरे, दाई, कुन्छिसले, भगरे अरसा अनौरए, दिटि कासे , - . तजहा १३२ विपाते " . मूलम् - सू० १६ तपण तस्स एकाइयस्स रहकृडस्स अण्णया कयाई सरीरगंसि जमग समगमेव सोलर्स रोगातका पाउन्भूया तनहा-सासे१, कासे२, जरे३, दाहे४, कुच्छिमूले ५, भगंदरे ६। अरिसा ७, अजीर ८, दिहि ९, मुद्रमले १०, अरो. यए ११, ॥ १॥ अस्टिवेयणा १२, यन्नवेयणा १३, कई १४, उदरे १५, कोढे १६ ॥ तर्पण से एकाई स्टुकडे सोलसहि रोंगातकेहि अभिर्भूए समाणे गोपियपुरिसे सदावेइ, सदाचित्ता, एव वयासी-गच्छद्द ण तुम्भे देवाणुप्पिया' विजयवद्धमाणे खेडे सिंघाडंगतियचउकचचरमहापहपहेस महयार सदेण उग्यो सेमाणार एवं वंदह-एवं खलु देवाणुप्पिया । एकाइरहकृडस्से सरीरगसि सोलस रोगायका पाउन्भूया, जहा-सासे ,, कासे २, जरें ३. जाव कादे १६, द जो ण इच्छा देवाणुप्पिया ! विजो वा विजपुत्तो वा जाणो वा जाणयपुनो वा, तेइच्छिओ चा तेइच्छिय पुत्ती गा, एकाइरहकूडस्स एएसि सोलसण्ड रोगाय काण एगमवि रोगाय उवमामित्तए तस्स ण एकाई रहकृडे विपुल अत्य सपय ण दल ८ । दोच्चपि तचापि उग्योसेह, उम्पोसित्ता एयमाणत्तिय पंचप्पिणह । तएण ते कोडुपियपुरिसा जाब पञ्चप्पिणति ।। मू० १६ ॥ नहा हाता उस यह अपनी मानसिक कल्पना स खडी कर देता और लागा को दुखित क्यिा करता मतलब ऐस नृपालों की यही रीति होती है जो सुना को अनसुनी और अनसुनी को सुनी कहते हैं । इसी प्रकार देखी गई, कही गई, ग्रहण की गई और जानी गई को अदेखी, नहीं कही गई, नहीं प्रक्षण को गई और नहा जानी गई कहता और विपरीत को भविपरीत कहना था। इस प्रकार की मायाचारी परिणति से ही यह अपन शासन को चलाता था। इस अशुभतम परिणतिम मान इस राजाने सहिष्टयोर्ग और ઉભી કરી દે અને તેને દુખી કર્યા કરતે, મતલબ કે –આવા રાજઓની બાવીજ રીત ભાત હૈય છે જે સાભળેલી વાતને નથી સાંભળી, તથા ન સાભળી વાતન સાભળી કહે છે, આ પ્રમાણે જોયેલી, ડહેલી, ગ્રહણ કરેલી અને જાણેલીને નહિ જોયેલી, નહિ કહેલી, નહિ ગ્રહણ કરેલી અને નહિ જાણેલી તે પ્રમાણે વિપરીતને અવિપરીત કહેતે હતે આ પ્રકાર 1 માયાચારી પરિણતિથીજ તે પિતાનું રાજકાજ ચલાવને અને આ અશુભતમ પરિણતિમાં મગ્ન આ રાજાએ સકિલષ્ટ વેગ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १३३ - - . टीका-मू० १६ 'तएणं तम्म०' इत्यादि । ततः खलु तस्य 'एक्काइयस्स' एकादिकम्य-एकादि- नामकम्य — रहकूटस्म' राष्ट्रकुटम्य 'अण्णया कयाइ ' अन्पदा कदाचित् कस्मि- विदन्यस्मिन समये 'सोग्गमि' शरीरे ‘जमगसमगमेव' युगपदेव एकस्मिन्नेव ममये, तस्य घोरप्राणातिपातादिकर्मादयवंशात् पोडश रोगातका उत्पन्ना इत्याह- साल्स' इत्यादि । 'सोलस गेगातका पाउन्भूया ' पोडश रोगातङ्का:- रोगाथातकाथेति द्वन्द्व, तर रोगा दाहज्वरादय , आतङ्का शूलादयः, यद्वा- रोगाश्च ते आतङ्का रोगातङ्का:-रोगा-व्याधयस्त एव आतङ्का-तीनकटकारिणः, प्रादुर्भूता -समुत्पन्ना' । तद्यथा-'सास ' श्वासा-ऊर्वश्वास. १, 'कासे ' कासः- पायास उकृष्ट स्थिनि को लिये हुए दुखदायी प्रकृष्ट ज्ञानावरणीय आदि पाप कमो का उपार्जन करता रहता था ॥ १५॥ तरण तस्स० ' इयादि- तएण' कुछ कालके पश्चात् ' तस्स एकाइयस्स रद्वकृडस्स' उस एकादि नामक राष्ट्र फुटक 'शरीरग सि' गरार में अण्णया कयाद कार्ट एक समय 'जमगसमगमेव ' एक है। साथ ‘सोलस रोगायका' सोलह रोग और आतङ्का दाहज्वर आदि रोग और शूल वगैरह आतक, अथवा तीन कष्टकारक होने से रोगरूफ आतंक · पाउन्भूया' उपन्न हुए। 'तनहा ' वे ये हैं-' सासे १, कासे २, जरे, दाहे ४, कुच्छिमूले ५, भगंदरे ६, अरिसा ७, अजीरए ८, दिहि ९, અને કષાયથી ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ માટે થયેલા દુખદાયી પ્રકૃણ જ્ઞાનાવરણીય આદિ પષ કર્મોને ઉપાર્જન કરતે રહતે હતું ધા तपण तस्स' छत्याहि- तएण કેટલેક કાળ વિત્યા પછી तस्स एकाइयस्त रट्टकूडस्स ते नम: राष्ट्रकूटना शरीरगसि शरीरमा अण्णया कयाइ छ समये 'जमगसमगमेय' मे माथे सोल्स रोगातका' पण मन मात, દાહરૂર આદિ રોગ અને શૂલ વગેરે આતક અથવા તીવ્ર કકારક હોવાથી ३५ मात 'पाउन्भया' Brपन्न यया, તે એવી રીતે કે . . . . . . ' तजहा ७ सासे, काने, लरे, दाह, कुन्छिसले, भगदरे अरिसा अनीरए, दिट्टि १३४ विपाश्रुते . श्लेष्मविकारः २ 'जरे' ज्वरस्तापा ३, 'दाहे' दाहा-दाहज्जरः ४, 'सुच्छिमूले' कुक्षिाल: ५, 'भगवरे' भगन्दरः ६, 'अरिसा' अर्श: गुदादररोग ७, 'अजीरप' अजीर्णकः आहारस्यापरिणतिः ८, 'दिवा' दृष्टि: टिशूल नेत्रशूलम् ९, 'मुद्रमूल' मूर्धशूलम्-मस्तकपीडा १०, 'भरोभए' अरोधका आहारादावरूचिः ११, 'अच्छि वेयणा' अक्षिवेदना १२, 'कण्णवेयणा' कर्णवेदना १३, 'कड़ कण्ड.-मर्जू : 'खाज' इति प्रसिद्धः १४, 'उदरे' उदरम्-उदररोगः-जलोदरम् १५, 'काढे' कुष्ठ १६। ततः खलु स ' एक्काई रटुकडे एकादी राष्ट्रकटः पोडशभी रोगातङ्करमि- भूत. सन् ‘फोटुबियपुरिस' कौटुम्बिापुरुपान्-आदेशकारिण पुरुपान् — सदावेइ' मुद्धसूले १०, अरोपए ११ ॥१॥ अन्छिवेयणा १२, कण्णवेयणा १३, कडू १४, उदरे १५, कोढे १६ ।। श्वास-उर्वश्वास १, कास-लप्मविकार २, ज्वर-ताव ३, दाह-दाह-वर ४, कुक्षिशूल-उदरशूल ५, भगदर ६, अर्श बवासीर ७, লা अपचन, दृष्टिशूल ९, मस्तकशूल १०, आहारादिक में अरुचि ११, नरवदना १२, कर्मवेदना १३, कडू-खाज १४, उदरराग-जलोदर १५, और कुष्ठ-काढ १६ । 'तएण' पश्चात् ' से एकाई रहकडे सोल सेहि रोगायकेहिं उस एकादि राजाने इन सोलह रोगों से अभिभूए समाणे' अत्यंत पाडित हाकर कोडुबियपुरिसे' अपने आज्ञाकारी पुरुषोंका 'सदावेइ बुलाया, और सदाविता' . . . वड, उदरे, काढे,॥ मुद्धसूले, अरोयए, अच्छिवेयणा कण्णवेयणा, ૨ હાસ-ઉર્વશ્વાસ 14-SE-A-ले भवि२, ४१२-ताव ड हा- हार, ૫ ६ ८ मुक्षिशुस-६२शुख, स२, अर्थ-गा२, मार्य -५या, टिशूस, भरत शुध, ૧૧ ૧૨ १३ १४ ૧૫ भावामा म३, नेत्रवेना, आननी २६ना, ४-५२४, २t-crater, અને કુષ્ટ-કેટ, तएण પછી से रकृडे सलमेहि, रोगातकाहिं तसतसे ते सण जाथी 'अभिभूए समाणे' અત્યત પીડિત થતા एक्काई विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव . शब्दयति-आइयति शन्दयिखा-आहृय, एव 'वयासी' अवादीद-गच्छत खलु यूय हे देवानुप्रिया. ! विजयवर्धमाने खेटे-'सिंघाडगतियचउकचच्चरमहापहपहेसु' शनाटकनिकचतुकचबरमहापथपथेपु-शृङ्गाटक-त्रिकोणमार्ग', त्रिक = त्रिपथम् , या यो मार्गा मिलिता सन्ति तत् स्थानम् , चतुष्क-चतुःपथ -यत्र चत्वारो मार्गा मिलितास्तत् म्यानम् , च वरम् अनेकमार्गसंगमस्थानम् , महापथ राजमार्गः, पन्या मार्गः, "पा द्वन्द्व., तेषु शृङ्गाटकादिपु जनसमूहस्थानेषु 'महयार' महता२ 'मदेण' शब्देन-नादेन 'ग्यासेमाणा२' उद्घोषयन्तः२ एव बदत- एव खलु हे देवानुपिया. ! 'एकाइहाटस्स' एकादिराष्ट्रकूटस्य शरीरे पोडश रोगातका प्रादुर्भूता', तद् यथा-श्वास ', कासः २, ज्वरः ३, यावत्कुष्ठ. १६, % 3D . बुलाकर ' एव श्यामो' इस प्रकार कहा कि-'देवाणुप्पिया । तुम्भे गच्छह ण है देवानुप्रिय ' आप ल ग जाभा और 'विजयवद्धमाणे खेडे सिंघाडगतियचजा:- चचरमहापहपहेसु' विजयवर्द्धमान सेट के गाटक तीन कोने वाले मार्गमें त्रिक त्रिपथ- तीन मार्ग जहा मिलते हो वहा, चतुष्फ चतुष्पथ चार गस्ते जहा मिलते हो वहा, चत्वर बहुत सस्ते जहा मिरत हो वहा, महापथ राजमार्ग में और पथ सामा य मार्ग में 'महयार' जोर २ की ' सदेण' आबाज स ' उग्घोसेमाणा २ एव वदह' वार बार घाषणा कर यह कहो कि-' एप ग्खलु देवाणुप्पिया । हे देवानुप्रियो । 'एकाइरहकडस्स सरीरगसि सोल्स रोगातफा पाउन्भूया' एकादि राष्ट्रकूट राजाके शरीर में सास खास आदि सोलह राग एक साथ उत्पन हुए हैं 'त ' सो 'जो गं' जो कोई व्यक्ति . . ' कोडवियपुरिसे' पाताना मारी Y३याने 'सदाइ मासाव्या, मने 'सदायित्ता' मासाने 'एन वयासी या प्रमाणे यु-3 प्रभा यु-डे देवाणुप्पिया 'नुब्भे गच्छदण देवानुप्रिय ! तभे यो मने 'विजयपद्धमाणे खेटे सिघाडगतियचउक्चच्चरमहापहपहेसु विस्य पदमान मेडन गार ખુણ વાળા માર્ગમા,ત્રિક ત્રિપથ-ત્રણ માર્ગ જ્યા મળે છે ત્યા ચતુષ્ક ચતુષ્પથ–ચાર રસ્તા જ્યા મળેછે ત્યા, ચસ્વર ઘણા ખ્તા ક્યા મળતા હોય ત્યા, મહાપથે રાજમાર્ગમા मन पथ-सामान्य भागमा 'महयार' मेर-२ मद्देण भवानथी उम्घासेमाणार वार १२ वाषा ४री मेम ४- एय खलु देवाणुप्पिया है देवानुप्रिया! पकाइरनकृडस्प सरीरगसि सोल्स रोगातका पाउन्भूया' पप वदह विपाकभुते . 'ते' तत्-तस्मात् जो ण' न्यः खलु इन्उति हे देवानुप्रिया ! विनो वा' वैयोगा, 'विजपुत्तो वा' चेयपुत्रो बा, 'जाणो वा' ज्ञायको बा, 'जाणयपुत्तो वा' ज्ञायक- पुत्रो या, 'तेइच्छिभो वा' चैकित्सिको वा. 'तेइच्छियपुत्ता पा' चैकिसिमपुत्रो वा एकादिराष्ट्रकूटस्य एपा पोडशानागेगातकाना मध्ये एकमपि रोगातकम् ट्वमामि सए' उपशमयितु -निवर्तयितु य' खलु इउतियातनामनेकार्थवाद-शक्नोति तस्य खलु एकादिराष्ट्रकूटो विपुलाम् 'त्यसपय ण' अर्थसपद खलु प्रलयह' ददाति दास्यति । भो देवानुपिया.! एनमिद वाक्य 'दाचरि नचयि उग्यामह द्वितीयवारमपि तृतीयवारमपि उद्घोपयत, उद्घोप्य 'एयमाणनिय' एताम्-उक्त चाहे वह ' विज्जो वा विज्जपुसो वा जाणओ वा जाणयपुतो वा तेगिरिओ वा तेगिच्छियपुत्तो वा ' वैप हा या धका पुत्र हो, ज्ञायर-(रागोका ज्ञाता) हा या ज्ञायकका पुत्र हो, इलाज करन वाला हो या इलाज करने वाले का पुन हा, काइ भा क्या न हो एकादरडस्स एएसि सेलिसह रोगायकाण एगमवि रोगायक उपसा- मित्तए इच्छह ' एकादि राष्ट्रकूट के इन १६ प्रकार क रागों में से किसी एक राग का भी दूर कर सकता हो तो ' तस्स णं एकाई रहकडे विउल अत्यपय ण दलयइ उसके लिये निश्चय से यह एकादि राष्ट्रकूट बहुत अधिक अयसपत्ति प्रदान करेगा। दोपि तच्चपि उग्धोसेह' इस प्रकार की घोषणा एक बार, दो बार, और तीन बार तक करो 'उग्घोसित्ता एयमाणत्तिय पञ्चप्पिणह' और पापणा करके पाछे मुझे खबर दो એકાદિ રાષ્ટ્રકૂટ રાજાના શરીરમાં કામ, ડાસ આદિ સોળ રાગ એક સાથે ઉત્પન્ન यया छे त ते जोण अ भास गमेत विजो वा' विजपुत्तो वा जाणओ वा जाणयपुत्तो वा तेइच्छिआ वा तेइच्छियपुत्तो धा वैध डाय 3 વૈદ્યને પુત્ર હોય, રેશના જાણકાર હોય કે જાણકારના પુત્ર હોય, ઇલાજ કરાવાળે હોય અથવા jan કરનારને પુત્ર હોય, ડાઈ પણ કેમ ન હોય 'एक्काइस्टकूडस्स एएसिं सालमण्ड रोगातकाण एगमवि रोगातक अवसामित्तए એકાદ રાષ્ટ્રકૂટના એ સેળ પ્રકારના રોગોમાંથી अध એક રાગને પણ દૂર કરવાની ઈચ્છા રાખતા હોય અર્થાત દૂર કરી શકતા डाय तो तस्सण एक्काइ रकूडे विउल अत्थसपय ण दल्यइ तेने मारे નિશ્ચયથી તે એકાદિ રાષ્ટ્રકૂટ રાજા ઘણીજ અર્થ-પત્તિ પ્રદાન કરશે देव पि तच्च गि उधारोह मा प्रारना धेषा मे पार मे पार અને ar पर सुधी ४२५ 'उग्घोसित्ता एयमाणत्तिय पपिणह ५४ी भने, १ .
दिशकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वमव रूपाम्, आज्ञप्तिकाम्-आज्ञावचन ‘पञ्चपिणह' प्रत्यर्पयत-मदुक्तानुमार कार्य संपाच मा क्ययतेत्यर्थ । ततः सलु ते पौटुम्विकपुरुपा यावत् शृगाटकादिषु घोषणा कसा, ‘पञ्च िपणति' प्रचर्पयन्ति= स्वामिन ! भवढानानुसारेणास्माभिः शृदाटका दिपूद्धोपित्त'मिति निवेदयन्नीत्यर्थ ॥ मू० १६ ॥ कि 'हमन दम पापणा का कर दा है' इस प्रकार गनाकी आजा पाकर ने कोईविय पुरिसा जाच पचपिणति' उन कौटुंपिक पुरुषा न विजयवर्द्धमान नगर में जाकर शृगाटक, त्रिपथ और चतुमय आदि मागा में पूर्वोक गना को मार घोरगा कर पोळे आकर "पापणा कर दी है इस प्रकार राजा को खबर दी। भावार्थ-अपनी अधार्मिक प्रवृत्ति और अनानि मार्ग के आमेवन से सं चत भशुभ फर्मा को विपाक हुआ तन उस राजा क गरीर में कुछ काल के बाद हा एक हा माथ श्वाम, कास, ज्वर स ल कर कुष्टतक भयकर १६ रोग फूट निकले । जा उस नान की माक्षी पूरते ये कि-मसार में रहकर अधार्मिक प्रवृत्ति हा चाह रखना मनुष्य के लिय हितार मार्ग नहीं है । राजा इन रागो से अयन त्रस्त था । उसने अपन आदेशका। जनो को बुलाकर कहा कि- ' हे देवानुप्रिय ! तुम जाओ और नगरमें प्र येक मार्ग पर इस बात की जारदार शादों में बार२ धापगा कगे कि-'एकादि राजा क शरीर में श्वाम આપે છે-“અમે એ છેષણ કરી દીધી છે આ પ્રમાણે રાજાની આજ્ઞા પામીને ते पोटु वियपुरिसा जाव पञ्चप्पिणति त टु४ि ५३पासे वियभान નગમા જઈને શુગાટક, ત્રિપથ અને ચતુષ્પથ આદિ માર્ગોને ગજાએ કહેલી પર્વોક્ત પણ વાર વાર કરી, પછી આવીને પણ કરી દીધી છે. આ પ્રમાણે રાજાને ખબર આપ્યા ભાવાર્થ – પિતાની અધાર્મિ પ્રવૃત્તિ અને અનીતિમાર્ગના સેવનથી સચય કરેલા અશુભ કમેન વિપાક પરિપાક વચે ત્યારે તે નાના શરીરમા કેટલાક સમય પછી એકજ મારો શ્વાસ, કામ, જથ્વી આર ભીને કોઢ સુધીના ભય કર સેળ રોગો ફુટી નીયા, જે એ વાતની સાલો પતા હતા કે - સમારમાં રહીને અધર્મમય પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખવી તે માણસ માટે હિતકર માર્ગ નથી રાજા આ રોગથી અત્યત ત્રાસ પામતે હવે તેણે પિતાના પરાકારી માણસોને બોલાવીને કહ્યું કે હે દેવાનુપ્રિય ' તમે જાઓ અને નગશ્મા પ્રત્યેક માર્ગ વાતની બહુજ જેર-શે. શદેથી વાર-વાર છેષણ કરે છે – પર ઓ १३८ विपाकश्रुते मूगम्-मू० १७ तएण विजयवद्धमाणे सेटे दम पयाख्य उग्रोसण सोगा निसम्म बहरे विजा य ६ सत्थकोसहयगया साहिता २ गिहे हितो पडिनिकग्वमति, पडिनिकाय- मित्ता विजयवद्धमाणस्स खेडस्स मज्झमझेण जेणेच एगाइरहस्स गिहे तेणेव उवागच्छति, आगन्छित्ता एकाइसरीरय परामसति, तेसिं रोगाण नियाण पुच्छति । एकाइरहरुडस पहुहिं अभगेह य उचट्टणाहि य सिणेहपाणेहि य चमणेहि य विरेयणेहि य सिंचणेहि य अवहणेहि य अणुवासणाहि ग वत्यिक म्मेहि य निरूहेहि य सिरावेहेहि य तन्छणेहि य पन्छणेहि ग सिरवत्थीहि य तप्पणेहि य पुडपागेहि य छल्लीहि य चल्लीहि य मूलेहि य कदेहि य पुफेहि य पत्तेहि य फलेहि य वीएहि य सिलियाहि य गुलियाहि ग ओसहेहि य भेसजेहि य इच्छति तेसि सोलसण्ड रोगायफाण एगमवि रोगायकं उबसामित्तए, गो चेच ण सचाएति उत्सामित्तए । तएण ते वहये पिज्जा य विज्जपुना य० नाहे नो सचाएति तेसि सोल सण्ड रोगायकाण एगमवि रोगायक उवसामित्तए, ताहे सता तता परितता जामेव दिसि पाउन्भूया, तामेव दिसि पडिगया ॥ मू० १७ ॥ कासादिक गगों ने भयकर रूप से अपना घर बना लिया है सो जो भी कोई वैद्य या उसका पुत्र वगैरह जो इन रोगों की चिकित्सा करने मे सिद्धहस्त हो वह आकर राजाकी चिकित्सा करेगा, राजा उस के लिये अधिक से अधिक अर्थसपत्ति का प्रदान करेगा। राजा की यह आज्ञा पाकर उन व्यक्तियों ने (सेवकों ने ) विजयवर्द्धमान नगर में जाकर प्रत्येक मार्ग पर खडे हो२ कर बार बार राजा की आज्ञा की जोर२ से घोषणा की, और पछे आकर आप की पूर्ण आज्ञा सुनादी गई है इस प्रकार की राजा को खबर दी ॥१६॥ એકાદિ રાજાના શરીરમાં શ્વાસ કાસ આદિ સેળ રોગોએ ભયકર રૂપથી પિતાનું ઘર બનાવી દીધુ છે, તે જે કેઈ પણ વય અથવા તે વૈદ્યનો પુત્ર વગેરે જે એ ગની ચિકિત્સા કરવામાં સિદ્ધહસ્ત હોય તે આવીને રાજાની ચિકિત્સા કરશે તે રાજા તેને વધારેમાં વધારે ધન-સંપત્તિ આપશે રાજાની આ પ્રમાણેની આજ્ઞા પામીને તે સેવકોએ વિજયાદ્ધમાન નગરમાં જઈ પ્રત્યેક રસ્તા પર ઉભા રહીને વાર વાર રાજાની આજ્ઞાની જોર-શોરથી ઘોષણા કરી, પછી આવીને “આપની પણ આજ્ઞા આ પ્રમાણે રાજાને ખબર આપ્યા ના મ ભળાવી દીધી છે विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १३९ टीका-मू० १७ 'तएण' इत्यादि । ततः खलु विजयवर्षमाने खेटे इमामेतद्रूपामुद्धोपणा ध्रुखा निशम्य बहवो वंद्याच वैयपुत्राश्च, नायकाश्च ज्ञायमपुत्राश्च चेकित्सिकाच चैकित्सिकपुत्राश्च 'सत्यकासहयगया' शस्त्रकोशहस्तगताः - शस्त्रकोगो नव- न्छेदनादिभाजन हस्ते गतोऽवस्थितो येषा ते तया, 'सएडिंतार' खकेन्य स्वकेभ्य , ' गिहहितो' गृहेभ्य. ' पिडिनिक्समात ' प्रतिनिष्कामन्ति-निर्गन्छन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य विजयवर्षमानस्य खेटस्य मा पम पेन यत्रैव एकाइरहकूडस्स' . . . - तएण' इत्यादि- तएण' घापगा पिट जान के बाद 'विनयवद्वमाणे खेडे इम एयारूब उम्पोसण सोचा' विजयवर्द्रमान सेट में गजा का पूवाक्त घोषणा का सुनकर और 'निसम्म ' हृदय में उसका निश्चय कर 'वह विना य६' अनेक वैद्य और वैद्यों के पुन, जायक और उनर पुन, चिकित्सक और उनक पुत्र, ये सर सत्यकोसहत्यगया' छुरा, नहरणी गदि शत्रों की पेटा का हाथ में ल लेकर 'सएहितोर गिहे हितो' अपनेर घरों से 'पडिनिक्खमति ' निकले और 'पडिनिस्वमिता' निकल कर विजय- बद्वमाणस्त खेडस्स' विनयव मानखेट के 'मझमझेग' वाचों वाच हाकर 'जेणेत्र एकाहरडस्त गिहे ' जहा एकाटि राष्ट्रस्ट राजा का गृह था ' तेणेव उवागच्छति' वहा पर पहुँचे और 'उवागच्छिता' पहुँच कर उहोन 'एकाइसरीरय ' एकादि तएण "त्यहि तएण 1.11 या विजयपदमाणे खेडे इम एयारूव उग्घोषण ==ા' વિજયવદ્ધમાન ખેડમાં રાજાની પૂર્વોક્ત જાહેરાતને સાંભળીને सन 'निसम्म ९.यमा तना निक्य उशने 'बहवे विजा यद' समेत वैध भने વૈદ્યોના પુત્રી, જાણકાર અને તેના પુત્રો, ચિકિત્સક અને તેના પુત્રો, એ તમામ सत्थकासहत्थगया' ७१, न७२९,, माहि शसोनी पेटीने डायमा बन 'मपहितोर-शिहितो' पातपाताना घशथी 'पडि निक्खम ति नीच्या અને 'डिनिस्खमित्ता निsana ' विजयवद्धमाणस्स खेडस्स 'विनयभान ! 'मझमझेण' पन्यावय याने 'जेणेव एकाइरटठडस्त गिहे જયા એકાદ सट्रेट रागर्नु निवासस्थान तु तेणेव उपागच्छति' त्या साच्या मन उपागच्छित्ता मावाने एकाइसरीग्य तमय साहि-rail जगरना - - - - विपाकश्रुते एकादिनामकम्यराष्ट्रकूटस्य गृह तमोपागन्छन्ति, उपागय एकाइसरीरय एकादिशरीरकम् एकादिनामकस्य गप्टन्टस्य शरीर 'पगमुमति ' परामचन्तिा स्पृशन्ति । तेपा रोगाणा ' नियाण निनानम् उत्पत्तिकारण पृन्ति । एकादि- राष्ट्रकूटस्य ' चहुहिं ' बहुभिः = बहुविौ' 'अमगे ह य ' अभ्य तैलमर्दनेश्व 'उव्वदृणाहि य उद्वर्तनैश्च-गलापार्षद्रव्यमयोगविशेपेण शरीरोपमदनैश्च, 'सिणेह पाणेहि य' स्नेहपानश्च औपधपरिपकघृतादिपानेश्व, 'उमणेहि य वमनैश्च विरयणेडि य' विरेचनैश्च, सिंचणेहि य' सेचनैश्च, उष्णजलाभिषेकच, 'अवदणे हे य' अबद- हनैश्च दम्भनैश्च तालो कोशादिना शरीरावय विशेपे दाहकरणेच, 'डाम' इति भापामसिद्धे , 'अणुगासणादि य' अनुवासनैश्च विरेचनविशेपै यन्त्रद्वाराऽपानमार्ग नृपति के गरार का ' परामुसति ' स्पर्श किया । पश्चात् तेसिं रोगाण' उन रागों का नियाण' निदान-'उपत्ति का मूल कारण क्या है यह 'पुच्छ' पूछा । पूछने के बाद उहीन एमाइरहकूडस्म टम एकादि राष्ट्रकूट का 'वहूदि अमगेहिय' बहुत प्रकार के अभ्यगो-तैलों की मालिश के द्वारा उबट्टणाहि ।' उत्तनों मल को अरार से बाहर निकलने वाली औषधियों के सयागविशेष से शारारिक मालिश के द्वारा 'सिणेहपाणेहि य' औषधि डालकर पकाये गये घृतादिक के पिलाने द्वारा महि य' उल्टी-कय करवाने के द्वारा 'विरेयणेहि य' विरेचना द्वारा सिंचहि य गरम-गरम जल से अभिसेचन द्वारा, अबद्दहणेहि य मे लाल किये हुए लोहे के सकुवे आदि स डाम देने द्वारा, अणु वासणाहि य यत्र से गुदा द्वारा पेट मे तैल आदि के प्रवेश, अर्थात् इनीमा के 'परामुस ति प य ५७ तेमि रोगाण ते शेगानु 'नियोण - निन- उत्पत्तिनु भूत १२ शु छ? को 'पुच्छति' पच्यु ५च्या ५ तेभरे एकाइरटठकूडस्प्त ' ते मे राष्ट्रकूटन। 'बहुहिं अमगेहि य usyire atta अश्य गो-डाना भालिश हा 'उबट्टणाहिय पाहामा-भागाने शिरमाथी કાઢનારી ઓષવિઓના સાગવિશેષથી શારીરિક માલિશ દ્વારા सिणेहपाणेहि य' सोपधि भगवान ५ धृताहिन थान द्वारा घमणेहि य GER वान 'बिरेयणेहि य विरेयना-jail द्वारा सिंघणेहि य' १२भ- गरम पानी अनियन द्वारा अबद्दहणेहि य' मनमा तपावली बना न माहिथी सन , ' अशुगमणाहिय यन्त्रथी द्वारा पेटभा तर . १ अग्नि . આ ડુંગર विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १४१ गोदरे तैगदिमवेशनम्पै , 'उनीमा' इति प्रसिद्धः, 'बधिकम्मोह य वस्तिकर्ममिश्च- मलनिर्गमार्थ गुदे वांदिप्रक्षेपैश्येत्यर्थः, 'निम्हेहि य' निरुदेव-द्रव्येपकतैलमयोगेण विरेचनविशेपैश्च मिगवेहेहि य' गिरावयैश्च-वितरुधिरनिःसारणार्थ नाडीवेधै- श्वेत्यर्थ . 'तच्छणहि य' ताणेश्व-सुरमादिना बकरेग्नेश्व, 'पच्छणेहि य मतक्षणेश्व क्षुग्पादिना हस्तलाघवेन त्वच' प्रतनूकाणैश्वेत्यर्थ 'मिरप्रथाहि य' शिरोवस्तिभिश्च: गिरसि चर्नकोश दत्वा तत्र सस्कृततेादिपूरणैश्वेत्यर्थः, नप्पणेहि य' तर्पणैश्च- स्नियद्रव्येण शरीरमवाहनेथ पुडपागेहि य' पुटपाकैश्व-विशेषनिष्पनीष- धविशेषैश्च, ‘म्लीहि य' उल्लीभिश्वनिम्बादित्वम्भिश्च, 'पल्लीहि य' बल्लीभिच प्रयोग द्वारा, 'बत्यिकम्मेहि य' बस्तिकर्म-संचित-दूषित मठको निकालने के लिये गुदा मे औषधिनिर्मित यत्ती आदिके प्रोप द्वारा, 'निहेहि य' निरूह -औपधिया डालकर पकाये गये तैल के प्रयोगस विरेचनविशेष द्वारा, मिरावेहेहि य' शिरावय-विकृत रस-रुधिर का निकालन क लिये नाडा के वेघ--काटने द्वारा, तच्उणेहि य' तक्षण-क्षुरा आदि स चमडी का छेदने द्वारा, 'पन्णेहि य' प्रतलण-डंग आदि स सवे हुए हाथों की सफाईपूर्वक वढा हुई चमडी को छीलन आदि दाग, सिव वीडिय' शिरपस्ति-सिर में चर्मका कोस बाधकर दवासे निर्मित तल के भग्न द्वारा 'तपणेहि य तर्पण-स्निाय द्रव्यम शारीरिक मालिश द्वाग 'पुटपागेहि य पुटपाक-पाकविशेष से तयार की गई ओषधियो द्वाग 'उहीहि य नाम वगैरह का भातरका छाल द्वारा 'वल्लीहि य' गुडूची आदि આદિન પ્રવેશ અર્વાત એનીમા દ્વારા 'बत्यिकम्महिन्य' मन्तिभथा मथित ષિત મળને કાઢવા માટે ગુદામા ઔષધિની બનાવેલી વાટ આદિ નાખીને તે ६२ निम्हेहि य' 8-मोषधे! नाभी at aart प्रयोगयी विरेयन- विशेष हास, 'मिराहेहि य' शिवेध-वित २म-उचिरने हवा भाटे नाहीना ३५-14 द्वारा, मच्छणेहि य' तक्षण-सुस १ यामीन! " ारा 'पच्छणेहि य प्रdeg-1 हिथा माली हायानी मा ४ पक्षी यामीन का द्वारा 'मिरवत्थीदि य शिशेती-शिमा यामान अश નાખી દવાથી બનાવેલું તેનું ભરવુ તે દ્વારા 'तप्पणेहि य' त-स्निग्ध દ્રવ્યથી શારીરિક માલિશ દ્વારા पुडगगेहि य' पुटपा४-पाविशेषथा तैयार કરેલી ઓષધિઓ દ્વારા छल्लीहि य લીંગડા વગેરેની અ તરછાલ દ્વારા . f . १४२ विपाश्रुते गुडूच्यादिळताभिश्च. मूलैच, फन्दैन, पुपैश, पत्रैश्व, फलैश्च, पीजैन, 'सिलि. याहि य' शिलिकाभिश्च, शिलिका किराततिक्तः 'चिरायता' इति प्रसिद्ध ओपधिविशेषः । 'गुलियाहि य' गुलिकाभिध 'ओमहेहि य औषधेच 'मेसजहि य' भैपज्यैश्च-अनेकौरधिमिश्रितरूपैः, इच्छन्ति नेपा पोडशाना रोगातङ्कानामेकमपि रोगातङ्कमुपशमपितम्, किनु नो चर खलु मचाएन उनमामित्ता' गान्युपश मयितुम् , एक्मपि रोगातङ्क निवारयितुं न शक्नुमन्तीत्यर्थ । तत सलु ते बहवो वैद्याश्च वैयपुनाथ, अत्र चकारग्रहणात् ज्ञायकादीनामपि समुनयः । 'जाहे' यदा नो शक्नुवन्ति तेपा पोडशाना रोगातवानामेकमपि रोगातङ्कमुपशयितुम् , ' ताहे' - लताओ द्वारा ' मुलेहि य, कदेहि य, पुप्फेहि य, पत्तेहि य, फलेहि य, पोएहि य, सिलियाहि य, गुलियाहि य, ओसहेहि य, भेसनेहि य' मूल, कद, पुष्प, पत्र, फल, बोज, शिलिका-चिरायता, गुलिका, औषध और भैपज्य-अनेक औषधियो स मिश्रित दवा विशेष द्वारा 'इच्छति तेसिं सोलसह रोगाय काण एगमाव रोगायक उसामित्तए' उन पूर्वोक्त १६ रोगा को दूर करने लगे परतु 'णो चेव ण सचाएति उवसामित्तए' उन १६ सोलह रोगो मे स वे एक भी रोग को दूर करने के लिये समर्थ नहीं हुए। 'तएण' इस के बाद 'ते वहवे विज्जाय विजपुता य जाहे नो सचाएति तेसिं सोलसह रोगायकाण एगमवि रोगायक उपसामित्तए जब कि वे समस्त वैद्य और उनके पुत्र आदि उन १६ रागामे स एक भो राग का 'घल्लीहि य गणे! सतासीदा। मूलेहि य फदहि य पुप्फेहि य पत्तेहि य, फले हि य, बीपहि य सिल्यिाहि य गुलियाहि य, ओसहेहि य, भेसज्जेहि य' મૂલ, કદ, ફૂલ, પત્ર ફળ, બીજ, કરી આતુ, ગુલિકા આદિ ઓષધિ અને અનેક औषधाथी मिश्रित पाविशेष ६२ इच्छति तेर्सि सोल्सह रोगायधाण पगमवि रोगायक उयसामित्तए ते पूर्वा१ सोम शगाने ६२ ४२पाने महेनत ४२ वाया, परन्तु 'णो चेव ण सगएति उवसामित्तए त सण शगाभाथी એક પણ રોગને તે દૂર કરવા માટે સમર્થ થયા નહિ–અર્થાત એક પણ રોગ મટાડી શકયા નહિ 'तपण' ते पछी ते बहवे विज्जा य विज्जपुत्ता य जाहे नो संचापति तेमि सोलसण्ड रोगाय काण एगमयि रोगायक उपसामित्तए' જ્યારે તે તમામ વિદ્યા અને તેના પુત્ર આદિ તે સેળ ગેમાથી એક પણ રોગને विपाकचन्द्रिका टीका थुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १४३ तदा 'मता' यान्ता:यमातुराः, 'तता' तान्ताः खिन्ना', 'परितता' परितान्ताः= मग खिनाः, रोगातङ्कमपनेतुमसमर्याः मन्तः, यस्या एव दिशः मादुर्भूताः- आगनास्तामेव दिश प्रतिगताः ॥ मू० १७ ॥ . और हताश उपयात करने के लिये ममर्थ नहीं हुए 'ताहे स ता तता परितंता जामेव दिसि पाउन्भूया, तामेव दिस पडिगया' तर थक कर, खेदसिन्न हो हो कर जहा स व आये ये वहीं पर वापिस चले गये। भावार्य उन रोगेम अय त ही पीडात हुए उम राजाने कि जिसे वेदना क मारे न रात को निद पा और न दिन को चेन ही था, अपने आनाकारी मनुष्यों द्वारा जर मारे नगर मे अपन रागो की चिकित्मा करने वाले के लिये धनसपत्ति के राम का धापणा करवाई तर उस घोसणा को सुन कर वहा के नितने भी वैद्य और उनके पुत्र आदि चिकिसक ये वे मन म्पने२ रोग का इलाा करने के साधना से मजिन हो कर गजा के पास आ पहुचे । आते ही सर ने राजा के शरीर का तापमान आदि जान्न के लिये अपने २ हाथों से स्पर्श किया, तथा 'रोग का मूल कारण क्या है' ऐमा पूउ विचार किया। विचार-विमर्श हो चुकने पर राजा की चिकित्सा प्रारम हुई । चिकित्सामे अनक प्रकार के तैल आदि के मालिगो का, उद्वर्तना- निनाद 304 समर्थ यया नहि 'ताहे मता तता परितता जामेव दिसि पाउ भृया तामंत्र दिसि पढिगया' त्याने यात्री ह पाभी, भिन्न य मने हताश બનીન ક્યાથી ત આવ્યા હતા, ત્યા પાછા ચાલ્યા ગયા ભાવા–તે રોગથી બહુજ પીડા પામીને તે રાજાને વેદનાથી રાત્રિ અને દિવસ નિદ્રા આવતી નહિ, તેમજ કોઈ ઠેકાણે ચેન પડતુ નહિ, પિતાની આજ્ઞામાં રહેનાર માણ દ્વારા જ્યારે અખા નગરમાં પોતાના રોગની ચિકિત્સા કરવા વાળા માટે ઘણુ જ વન–પતિ આદિ લાભ મળશે એવી જાહેરાત કરાવી ત્યારે, તે જાહેરાતને સાસળીને ત્યાના જેટલા વિવ અને તેના પુત્ર આદિ િિકત્સક હતા તે સર્વ રોગના ઇલાજ કવ્વા પિત–પિતાના સાધને લઈને રાજાની પાસે આવી પહેચા, આવીને તુરતજ મો નવોએ ગાના શરીરના તાપમાન વગેરે જાણવા માટે પિત-પોતાના હાથથી સ્પર્શ કર્યો, તથા રોગનું મૂળ કારણ શું છે? એ પૂછીને વિચાર મેં પમ્પ વિચા-વિનિમય કર્યા પછી, રાજાની ચિકિત્સા કરવાનો પ્રારંભ કર્યો ચિકિત્સા-ઉપચાગ્યા અનેક પ્રકારના તેલ વડે માલિશ, ११४ विपाकश्रुते मूलम्-सू० १८ तएण एकाई रट्टाडे विज्जेहि य ६ पडियाइविखए परियारगपरिमए निविण्णोसहभेसज्जे सोलसरोगायकेहि अभिभूए समाणे रज्जे य रटे य जाब अतेउरे य मुच्छिए, रज्ज च रह च आसाएमाणे पत्येमाणे पीहेमाणे अभिसमाणे अदुहवसट्टे अड्दारजाई वाससयाइ परमाउयं पालाना कालमासे काल किना इमीसे रयणप्पभाए पुढपीए उकोसेण सागरोनमटिडएसु नेरडामु नेरइत्तार उववन्ने । से ण तओ अणतर उन्नट्टित्ता हे। मियागामे णयरे विजयम्वतियस्प मियादेवीए कुच्छिसि पुत्तत्ताए उववन्ने । सू०१८ ॥ (उवटना-पीठिया) का, औषधि मे परिपक किये गये घृतादिकाम, चमनकारक औपधियोका, विरेचक चूर्णो का, गर्म जला, डाम देनेका, इनामा, गुदाभाग मे बत्ती आदि लगाने का, विशेष२ पिरेचक दवाइयों का, नाड का काटन का, छुग आदिसे चमडी के छेदन और भेदन करने आदिका प्रयोग किया गया, परन्तु अशुभ कर्म की अतिशय प्रबलता का उदय हाने से उस राजा को इन तमाम प्रकार की चिकित्साओं द्वारा वे लोग थाडा सा भी लाभ न पहुँचा सके। दया करते२ वे लोक थक गये परतु राजाका उन गेगो मे से एक भी रोग दूर नहीं हुआ। जब उहाने रोगको योडीसी भी क्षीणता नहीं देखी, तब हताश और खेदखिन हो कर वे सब के सबही अपन २ घर पर वापिस लट गये ॥१७॥ ઉદ્ધને–ળવાના ઓષધથી પરિપકવ કરેલા વૃતાદિકના માલિશ, વમન (ઉલટી) કરાવનારી દવાઓ, વિરેચન ઓષધે, ગરમ જલ आम देवा, मस्ति (मेनीमा), शुहानामा पति (पेट) नामपी, G-मारे त विरेय पासी, नमी, છરી વડે કરી ચામડીનું છેદન-ભેદન આદિ ઉપર જણાવેલા તમામ પ્રગ કર્યા, પરંતુ આ સેગે તેને અશુભ કર્મોના અતિશય-બળવાન ઉદય થવાથી થયેલા હતા તેથી તે રાજાને તમામ પ્રકારના ઉપચાર કરવામાં આવ્યા છતા તેને જરા પણ રેગની શાતિરૂપ લાભ થશે નહિ તેમજ રોગ મટયો નહિ ત્યારે તે જ વ આદિ એકદમ હતાશ થઇ, અને મનમા ખેદ પામી પિત–પિતાના નાને પાછા ચાલ્યા ગયા છે ૧૭ विपाकचन्द्रिका टीका ध्रुन० १ अध्या० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १४५ - . . टीका-मू०१८ तएण ' इन्यादि । ततः खल एरादिराष्ट्रकूटः वैद्यैश्च वैद्यपुश्च, ज्ञापय ज्ञायपुवैश्व, चैकित्मिकेश्व चर्शि सकपुत्रश्च 'पंडियाइ क्खए' प्रत्यास्यातः- परित्यक्तः, 'पाग्यागिरिश्चत्ते ' परिचारपरित्यक्त -सेवाकारिभिरपि परित्यक्तः अमाध्यरोगदर्शनादिति भान , 'निावण्योसहभेसजे' निविष्णोपरपज्य:- औषधमपज्यपारणे विरत : पोडारोगातङ्करभिभूत सन् रजे य' रज्ये च, 'रटे य' राष्ट्र च, यावत् , 'अतरे य' अन्त पुरे च मून्छित , राज्यं च राष्ट्र च 'तएण एकाई' इत्यादि- 'तएण' इसके पश्चात् जब वह 'एकाई रहकूडे' एकादि राष्टकूट निधि य ६ पडियाइदिए' वैद्य, वैद्यपुन आदि चिारसको द्वारा असाध्य जानकर छड दिया गया तथा 'परियारगरिबत्ते' इसके जा परिचारक जन धे उहीने भी ईम छोड़ दिया तब निमिणोसहभेमज्जे ' राजाने भी स्वय औषधि और भैप य के सवन से उपेक्षावृत्ति करली, इस अवस्था में 'सोलसरोगायकेहि अभिभूए समाणे ' इसके सोलह रोग दिन प्रतिदिन अधिकाधिकरूप मे बढते गये और वह उनस बहुत हा अधिकरूप में पीडित होने लगा। फिर भी 'रज्ज य रट्टे यजाव अते उरे य मुछिए' रोय, राष्ट्र और बत पुर आदि मे अत्यत मूछित बना हुआ यह ‘ज्ज च रह च आसाएमाणे, पन्येमाणे, पाहेमाणे, अभिल्समाणे ' भोगे हुए ताण एकाई'त्याहि- ' स्यार पछी यारे ते एकाई रहढे हि ट्रस्ट शतने 'बिजेहि य ६ पडियाइक्विए' , वैपुत्र आदि वित्मिीय 11 साध्य જાણ છેડી દીધો તથા परियारगपरिचते' तेनी 7 मा२पा२ ४२ना श्यो२४ न 1 तेभो सबने छोडवीधा त्यारे ' निधिष्णोसहभेन રાજાએ પોતે પણ એવધ વન કામ ઉપેક્ષાવૃત્તિ કરી લીધી ત્યારે તે અવસ્થામાં 'सोल्मरोगायकेहि अभिभूए ममाणे'तेना सोग रोगी दिन-प्रतिहिन पधारे- વધા ધતાં ગયા,અતુ એકદમ વધતાં ગયા અને તે કારણથી તે રાજા ઘણેજ पीडा पाभा साम्यो त पते शत 'रज्ने यरठे य जाव अतेउरे यमुच्छिए' રચ; રાષ્ટ્ર અને અંતં પુર આદિમ એકદમ ભારે મૂછ પામે તે 'रज प र च भासापमाणे, पाणे, पीहेमाणे अभिल्समाणे गाय . . मएण .
विपा -- 'आसाएमाणे आखादयन् 'पत्थेमाणे' प्रार्थगन, 'पीहेमाणे' म्हयन-विशेषेण वाग्छन् ' अभिलसमाणे' अभिलपन , अदुइध्यमहे' आर्तदुःसार्तवशातः आत:-मनसा दुःखित', दुःखात: देहेन, वशात:-राज्यसमासक्तेन्द्रियवशेन तन्मुग्ववियोग- सम्भावनया पीटितः, एपा धर्मपारये आद'खावशातः-आध्यानोगत इत्यर्थः । 'अड्ढाइन्जाइ याससयाइ ' अर्थतृतीयानि चर्पशनानि-माद्वयवर्षशतानि, परमाउय' परमायु'कम् उत्कटायुप्फ पालयित्वा कालमासे काल वा 'इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए' अस्या रत्नप्रभागाः पृथिव्या, 'उकासेण ' उत्कएँग 'सागरो वमटिइएसु' सागरोपमस्थिति के नैरयिकेपु नैरयिकतया उत्पन्नः। स खलु ततो- . . . . पालन कर राज्य सुखो की अभिलाषा से राज्य आदि मे गृद्ध हुआ रातदिन इही विचारों में मग्न रहा करता कि-' कहीं इस अवस्था मे मेरा यह राज्य मुझ न जाय । अत इसको प्रार्थना का, स्पृहा-चाहना का, और अभिलापा-वाञ्छा का, यदि कोई विषय था ता वह एक राज्य ही था, उसा मे यह स्पृहाशाल और अभिलाषासपन बना हुआ था। अट्टदुइटवस?' मानसिक दु खो और शारीरिक कष्टों की परपरा से, एव इन्द्रिय सधी वैषयिक सुखो की अभिलापा से अत्यत दुखित बना हुआ यह राजा ' अड्ढाइ ज्जाइ वाससयाइ परमाउय पालइत्ता' ढाइसौ ( २५०) वर्ष की उकृष्ट आयु का 'कालमासे काल किचा' अ त मे स्थिति के क्षय होते ही कालमाप्त हाकर ' इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवी के 'उकोसेण सागरो- वहिइएसु णेरइएसु नेरइयत्ताए उववन्ने ' उत्कृष्ट एक सागर की स्थितिवाले प्रथम સુખની અભિલાષાથી રાજ્ય આદિમા આસક્ત થયેલે રાત્રી-દિવસ તેના વિચારોમાં ડુબે રહેતે કે-મારી આ અવસ્થા–સ્થિતિમાં મારૂ રાજ્ય મારા પાસેથી છુટી ન જાય તેથી તેને પ્રાના, પૃહા, ચાહના અને અભિલાષા, વાછનાને કઈપણ વિષય હોય તે તે એક જ હતું અને રાજ્યમાજ તે વાસના-અભિલાષા અને સ્પૃહાશીલ બની રહ્યો હતો, अदृदुहट्टयम? ' भामिमी भने शारी२ि४ કષ્ટની પર પરાથી એ પ્રમાણે ઈન્દ્રિયમ ધી વિષયના સુખની અભિલાષાથી गई जित हो ते २01 अड्ढाइन्जाइ घाससयाइ परमाउय पालइत्ता मढीसा (२५०) वर्षनु Gre आयुष्य पालन ४शने 'कालमासे काल किच्चा मन्तभा आयुस्थितिना क्षय यता ५ भ२५ पाभान इभीसे रयणप्पभाए पुढधीए' से २नमा पृथ्वीना उक्कोसेण सागरोवमट्टिइपसुणेरइएसु नेरइयत्ताए उवघन्ने विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १४७ ऽनन्तर-ततः-तस्मात् स्थानात् पश्चात् 'उव्वट्टित्ता' उद्वर्त्य-निःसृत्य इहैव मृगाग्रामे नगरे 'विजयखत्तियस्स' विजयक्षत्रियस्य विजयनामकस्य क्षत्रियस्य राज्ञः, मृगादेव्याः 'कुन्छिसि' कुक्षौ-गर्भ 'पुत्तत्ताए' पुत्रतपा ' उववन्ने ' उत्पन्नः ॥ मू० १८ ।। . - नरकमे नारकीरूप से उत्पन्न हुआ । वहा के अनंत दुखो का भोगते२ जन इसको नारकीय स्थिति पूर्ण हो गई, तब से वह ' अणतर' पश्चात् 'तो' वहा स 'उहिता' निकल कर ' इहेव ' इमी भरतक्षेत्र मे स्थित इस मृगाग्राम नगर मे 'विजयखनियस' विजय क्षत्रिय राजा की 'मियाए देवीए ' रानी मृगादेवी की कुच्छिसि ' कुक्षि-पँख मे 'पुतत्ताए उववन्ने ' पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ । भावार्थ जब वैध आदि का के वापिस अपने२ घर लौट जाने से, राजा के परिचारका को 'राजा की बीमारी असाध्यकोटी मे पहुँचचुकी है' यह निश्चय हो गया तब उन्होने भी राजाकी परिचर्या आदि करने की ओर से विनुखता धारण करली, ऐसा होने पर स्वय राजाने भी औपधि और भैषज्य आदि का सेवन करना छोड दिया। इस परिस्थिति मे रागो का उपद्रव राजा के शरीर ऊपर दिन दूना और रात चौगुना होने लगा, राजा की इस समय की अवस्था बडी ही दयनीय थी। इस हालत मे ઉત્કૃષ્ટ એક સાગરોપમની સ્થિતિ વાળા પ્રથમ-પહેલા નરકમાં નારકી પણે ઉત્પન્ન ત્યાના અનત દુ ખેને ભગવતે-ભગવતે જ્યારે તેની નારકીની સ્થિતિ पुश थ६ मई त्यारे 'से' ते अगतर પછી, तओ ત્યાથી उठधट्टित्ता नीतीन 'इदेय 'सत क्षेत्रमा २ला मा भृायाम नगरमा विजयखत्तियस्स વિજય ક્ષત્રિય રાજાની 'मियाए देवीए l भृवानी दूम-लमा पुत्तत्ताए उपवन्ने पुत्र३५थी संपन्न थये। ભાવાર્થ-જ્યારે વૈદ્ય આદિ ઉપચારકે પોત-પોતાના સ્થાને પાછા ચાલ્યા ગયા તેથી રાજાના પરિવારોને ખાત્રી થઈ કે, રાજાને રોગ અસાધ્ય સ્થિતિમાં આવી ગયું છે, આ પ્રકારને નિશ્ચય થઈ ગયે ત્યારે તેઓએ પણ રાજાની સેવા સારવાર કરવામાં ઉપેક્ષા ધારણ કરી લીધી આ પ્રમાણે જ્યારે થયુ ત્યારે રાજા પણ જાણી ગયે અને પિતે પણ ઔષધ ખાવાનું અને ઉપચાર કરવાનું છોડી દીધુ આ પરિસ્થિતિમાં રાજાને રેગોને ઉપદ્રવ શરીરમાં દિન-પ્રતિદિન વધવા લાગે રાજાને પીડા થવાથી રાત્રી મેટી હેય તેમ અર્થાત ચાર ગણું જણાવા લાગી, આ સમયની રાજાની અવસ્થા ઘણીજ કરૂણાજનક હતી, આવી હાલતમાં १४६ विपाश्रुते . - 'आसाएमाणे आस्वादयन् 'पत्थेमाणे' मार्थयन , पीहेमाणे' स्पृहयन-विशेषेण वाछन् । अभिल्समाणे' अभिलपन , 'अदुष्टयम?' वार्तदुःसातवशातः आर्तः-मनसा दुःखित , दुःखातः देहेन, वशात -राज्यसमासक्तेन्द्रियवशेन तत्सम्ववियोग- सम्भावनया पीटित', एपा धर्मपारये आतंदुःखावशातः-आर्तध्यानोपगत इत्यर्थः । 'अड्ढाइजाइ वाससमाइ ' अर्धनीगानि वर्षशनानि-माद्वय शतानि, 'परमाउय' परमायुष्कम् उत्कटायुप्फ पालयिखा कालमासे काल कवा 'इमीले रयणप्पभाए पुढवीए' अस्या रत्नभायाः पृथिव्या , 'उकासेण ' उत्तपेग 'सागरो वमट्ठिडएसु' सागरोपमस्थितिकेपु नैरपिकेषु नैरयिकतया उत्पन्नः। स खलु ततो- अत पालन कर अत राज्य मुखो की अभिलाषा से राज्य आदि मे गृद्ध हुमा रातदिन इही विचारों में मग्न रहा करता कि-' कहीं इस अवस्था मे मेरा यह राज्य मुझ से छूट न जाय इसकी प्रार्थना का, स्पृहा-चाहना का, भौर अभिलाषा-वाञ्छा का, यदि कोई विषय था तो वह एक राज्य ही था, उसा मे यह स्पृहाशील और अभिलाषासपन्न बना हुआ था। ' अमृदुइवसट्टे' मानसिक दुखा और शारीरिक कष्टों की परपरा से, एव इन्द्रिय- सधी वैपयिक सुखो की अभिलाषा से अत्यत दुखित बना हुआ यह राजा अड्ढाइ ज्जाइ वाससयाइ परमाउय पालइत्ता' ढाइसौ ( २५०) वर्ष की उत्कृष्ट आयु का कालमासे काल किचा' मे स्थिति के क्षय होते ही कालप्राप्त हाकर 'इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवी के 'उकोसेण सागरो- वहिइपसु णेरइएमु नेरइयत्ताए उपबन्ने' उत्कृष्ट एक सागर की स्थितिवाले प्रथम સુખની અભિલાષાથી રાજ્ય આદિમા આસક્ત થયેલે રાત્રી-દિવસ તેના વિચારોમાં ડુબે હેતે કે- મારી આ અવસ્થા–સ્થિતિમાં મારૂ રાજ્ય મારા પાસેથી છુટી ન જાય તેથી તેને પ્રાર્થના, પૃહા, ચાહના અને અભિલાષા, વાછનાને કેઈપણ વિષય હોય તે તે એક જ હતો અને રાજ્યમાજ તે વાસના-અભિલાષા भने २७ जनी २at sil, अदृदुहवसट्टे' मा मा भने शारी४ि કષ્ટની પર પરાથી એ પ્રમાણે ઇન્દ્રિયસ ધી વિષયના સુની અભિલાષાથી म हुमित गने ते २ion अड्ढाइनाइ घाससयाइ परमाउय पालइत्ता मढीसा (२५०) वर्षनु Gre सायुष्य पालन शने 'कालमासे काल किच्चा मन्तमा मायुस्थितिनो क्षय यता भरय पाभीन इमीसे रयणप्पमाए पुदवीए' से लाला पृथ्वीना उक्कोसेण सागरोधमठिाइएसुणेरइएसु नेरइयत्ताए उवधन्ने .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र--पूर्वभव मृलम्--मू०१९ तएण तीसे मियादेवीए मरीरे वेषणा पाउन्भूया, उजला जव जलता। जणमिदं च ण मियापुत्ते दारए मिगादेवीए कृच्छिसि गम्भत्ताए उपनन्ने तप्प भिई च,ण मियादेी विनयम्स ग्वनियस्म अणिट्ठा अफना अफ्षिण अमणुगा अमणामा यावि हान्या । तरण नीसे मियादेवीए. अण्णया-कमाई पुनरना वरत्तकालसमयसि कुडव नागरिय जागरमाणीए इमे अज्झन्थिए जाव समुष्प- जिन्या - एवं ग्बलु,जह विजयस्म खत्तियस्म पुन्धि इया, कता पिन्जा वेपासिया अणुपया आसी, जप्पभिड च ण मम इमे गम्भे कुच्छिसि गम्भत्ताए उचवन्ने, तप्पमिई च ण विजयम्स खत्तियस अह अणिवा जाव अमणामा, जाया यावि होन्था, नेच्छा ण विजए खतिए मम नाम वा गात वा गिण्डित्तए, किमंग ! पुण दंगण वा पम्भिोग गा त सेय खलु मम एवं गम्भ बहुटिं साडणाहिय पाटणाहि य गालणाहि य मारणाहि य साडित्तए पा ४ । एव संपहेइ, सपे हित्ता वहणि खाराणि य कडुयाण य तुवराणि य गम्भसाडणाणि य खाय: माणो य, पीयमाणी य, इच्छइ-त- गर्भ साडिनए-वा ४, नो-चेवण-से-गम्भे- सइइ वा ४ । तएण सा मियादेवी जाहे नो सचाएइ ते गम्भ साडित्तए वा ४, ताहे सता तंना परितता अामिया अस्सबमा त गम्भ दुई-दुहेण परिवहइ । तस्प ण दारगस्म गभगयस्प चेत्र अट्ट नालीओ' अभितरवहाओ; अह नाली भो चा हरप्पवहाआ, अह पूयप्पबहाओ, अदु साणियापवहाओ, दुवे दुवे कण्गतरेम, दुवे दुवे अछितरेसु, दुवे दुवे नक्कतरेस, दुवे दुवे धमणि अतरेसु, अमिक्खणार' पूय च सा णया च परिस्मत्रमाणीओ२, चेत्र चिटानः। तस्स ण दारगस्म गमगयस्स चेत्र अग्गिए नामावाही से. दारए जे आहारेइ से ण खिप्पामेव विद्धममागन्छइ पूनत्ताए। य सोणियत्ताए य परिणमइ । त पिय से पूय च.सोणिय च,आहारेइ । वेदनाजन्य अपार कष्टों का भोगकर अपनी वहा की स्थिति के पूर्ण होते ही वहा से निकल कर इस मृगाग्राम नगर मे बिजय क्षत्रिय राजा के यहा मृगादेवी की कुक्षि में पुनरूप से उत्पन्न हुआ ॥१८॥ આદિ વદના આપર અપાર કોને ભેગરીને ત્યાની સ્થિતિને પૂરા કરી ત્યાથી નીકળીને આ મૃગાગ્રામ નગરમાં વિજય ક્ષત્રિય રાજાને ત્યાં મૃગાદેવીની કુક્ષિ- કૂખમાં પુનરૂપે ઉત્પન્ન થયે-ગર્ભમા આવ્યો છે ૧૮ . पाउन्मूए जेण भी वह राज्य गष्ट्र एव भत पुर में ही बड़ा मूछिन बना हुआ था । वह रात-दिन यही चिता करता रहता था कि-' यदि मैं इस हालत से आका त होकर मर गया तो ये सब सुख मुझ से छूट जायेंगे हाय ! मैं, इन्हे फेमे छोटू । यह गम्य कि जिपमे मन देवदुर्लभ सुखा का सेवन किया है. अपनी मनमानी इच्छाओं की पूनि जहा मैन की , विलास और वैभव मे ही में लगा हुवा रहता था, हाय ! इनना मुन्दर यह राज्य, मुझ से कैमे छाडा जायगा, मुझे इस समार मे कुछ नहीं चाहिये यस, मेरी यह चाह, यही इच्छा, और यही अभिलापा है कि-'मैं और मेग यह गज्य, ये दोनो सदा इस समार में स्थिर रहे ',। इस प्रकार के अनुक सकल्प और विकल्पो मे, पडा, हुआ यह नरेश कि जिसकी शार कि स्थिति अयत, विगड चुकी थी, जो मग्णतुल्य कष्ट से अत्यत त्रस्त था, राज्य के ऊपर जिसका, अत्यत मोह.था, इन्द्रियसवपो विषयभगे के भोगने के लिये जिसे इस दशामे भी तब लालसा जग रहा थी। वह अपनी ढाईमौ (, २५० ) वर्ष की आयु समाप्त कर आर्तध्यान से बिलबिलाता हुआ मकर १सागर की उक्रप्ट स्थितिवाले १प्रथम नरक में जाकर, उत्पन्न हुआ, और, वहा के अनत और अमर्यादित अशुभतम शीतादि પણ તે રાજા પિતાના રાજ્ય, અને અભ્યાજ બહુજ આસાન બની ગયે હે, અને તે વિસ રાત્રી એની જ ચિતા કરતે હો કે- જે આવી વિનિમાં હુ દુખી થઈ મરણ પામીશ તે આ તમામ સુખ મારા પાસેથી જતુ રહેશે, હાય ! હું તેને કેવી રીતે છેડી શકુ? આ રાજ્ય કે જન અદર દેરોને દુર્લભ એવા મુખનું સેવન કર્યું છે, મારી દરેક ઈચ્છાઓ જે મન-માની હતી તે આ રાજ્યમાં મેં પરિપૂર્ણ કરી છે વિકાસ અને વૈભવમાજ હુ લાગે રહેતે હતો, હાય ! આટલું સુન્દર આ રાજ્ય હુ કેવી રીતે છેડી શકીશ?, મને આ બારમા બીજુ કશુ ય જોઈતુ નથી, ફક્ત મારી એક એજ અભિલાષા અને ચાહના, કે – હું અને મારા આ રાજ્ય બને હમેશા માટે, આ સમારકા સ્થિર રહીએ” આ પ્રકારના અનેક મક:૫ અને વિકમા પડે તે રાજા , જેની શારીરિક સ્થિતિ બહુજ બગડી ગઇ હતી અને તે મરણતુ ય ક થી બહુજ ત્રાસ પામતે હતે, રાજ્ય ઉપર જે ઘણેજ મોહ હતા, ઇસિબન્ધી, વિષયભેગો ભેગ વવા માટેની આવી દશામાં પણ તીવ્ર, લાલસા જાગી હતી તે જ પોતાની અઢીસો (૨૫૦) વર્ષની આયુષ્ય, પૂરી કરીને આવાની, આકુળ-વ્યાકુલતા પાસ થકે મરછુ પામીને એક સાગરોપમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળા પ્રથમ નરમ નારદીપ ઉપજ થયે, અને ત્યાના અનત અને અમર્યાદિત અશુભતમ શત- { . - - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र-पूर्वभव १५१ बने । गर्भत्वेनोत्पन्न:-गर्भावस्था प्राप्तः, गर्भे समागत इन्यर्थः, ' तप्पभिइ च ण' तत्मभृति च खलु तदारभ्य-तस्मादिवसादारभ्य मृगादेवी विजयस्य क्षत्रि- यम्य राज्ञ', 'अणिवा' अनिष्टा-मतिकूला, ' अकता' अकान्ता अकमनीया- अमनोहरेत्यर्थः, 'अप्पिया' अप्रिया द्वेप्या, ' अमणुण्ण्णा ' अमनोज्ञा-असुन्दरा, 'अमणामा ' अमनोऽमा अमनोगता मनस्यनस्थिनेत्यर्थः, ' यावि' चापि 'हत्या' अभवन, गर्भधारण गलत प्रभृति स्वपत्याऽपमानिता जातेत्यर्थः। तत. खलु तस्या मृगादेव्याः, ' अण्णया कयाइ अन्यदा-कदाचित् कमिश्विदन्यस्मिन् समये ' पुन्चरत्तावरत्तकालसमयसि' पूर्वरात्रापररात्रकालममये- रात्रै पूर्वो भागः पूर्वरात्र, राप्रेरपरो भाग'-अपररात्रः, तावेव तदुभयमिलितो य' कालः समय:-कालरूप. समयः, मध्यरात्र इत्यर्थ., इह चार्पलादेकरेफ- लोपेन अपरराशन्दोऽयमिति, तस्मिन् 'कुडुबजागरियाए' कुटुम्बनागरिकया- कुटुम्बार्थ जागरणेन-कुटुम्पचिन्तया, ' जागरमाणीए' जाग्रन्या'-अजासनिद्रायाः, दिन से लगाकर 'मियादेवी' वह मृगादेवी ‘विजयस्स खत्तियस्स ' अपने पति के लिये ' अणिट्ठा, अर्कता, अप्पिया, अमणुण्णा, अमणामा यावि होत्या' अनिष्ट -प्रतिफूल, अकमनीय-अमनोहर, अप्रिय-द्वेष्य, अमनोज्ञ-असुन्दर और अमनोगत-मन मे नहीं रहने योग्य-अनगमतो बन गई । 'तएण' तीसे मियादेवीए अण्णया कयाइ पुन्यरत्तावरत्तकालप्तमयंसि कुटुंबजागरिय जागरमाणीए' कुछ समय पश्चात् एक दिन, उस मृगादेवी के रात्रि के पूर्वभाग और अपरभाग से मिलित समय-मयरात्रि में जब कि वह कुटुम्ब की चिन्ता से . . તે દિવસથી આર ભીને सा मियादेवी' ते भृगाहेवी-'विजयस्म खत्तियस्त' पोताना पति विय क्षत्रिय भाटे अणिट्ठा, अकता, अप्पिया, अमणुण्णा, अम णामा यानि होत्था' प्रतिस, समना, अप्रिय, अमना मसुन्४२ मने AY- ગમતી બની ગઈ तपण तीसे मियादेवीए अण्णया फयाइ पुव्वरत्तावरत्तकालसमयमि कुडुवजागरिय जागरमाणीए' मा अभय पछी से हिस त भृगवान રાત્રીના પૂર્વભાગ અને અપર ભાગથી મિશ્ર (રાત્રીના પ્રથમ અને પાછળના મિશ્ર સમયે) એટલે કે મધ્ય રાત્રીમાં જ્યારે તે કુટુંબની ચિન્તાથી જાગી રહી હતી, देने मी रात्री सुधी पर निद्रा आपी नती ते मभये इमे अज्झथिए जाप -- १५० विपाकवते तएण सा मियादेवी अनया कयाइ नवण्इ मासाण बहुपडिपुण्णाण दारग पपाया जाइअंध जाब आगिइमेत ॥ मू० १९ ।। टीका-मू० १९ तएण' इत्यादि। ततः खलु तभ्या मृगादेव्याः । सरीर'-देहे 'वेयणा' वेदना-पीडा, · पाउन्भूया' मादुर्भूता-समुत्पन्ना, सा वेदना कीटशी? त्याह- उज्जला' उजमला-उत्कटा, 'जाव जलंता' यावन् ज्वलन्ती, अत्र याव- च्छन्दादेवं द्रष्टव्यम्-' विउला, ककसा, पगाढा, चंडा, दुहा, तिम्या, दुरहियासा' इति । विपुला-महती, कर्कशाम्कठोरा, प्रगाढा-निविडा वेदनाया विरामा भावात् निरन्तरेत्यर्थः, चण्डा-उग्रा-भयावहेत्यर्थः, 'दुहा' दुखा-दु खोत्पा दिका 'तिब्या' तीना-दुस्सहा, पटसीत्यर्थः 'दुरहियासा' दुरधिसहा कदा चित् कष्टतरेण सह्या, जलन्ती ज्वलनीच ज्वलन्ती-दाहं कुवनीव । ' जप्प भिई च ण' यत्मभृति च खलु यदार-प-यस्मादिवसादारभ्येत्यर्थः, 'मियापुत्त दारए' मृगापुत्रो दारक'-मृगापुत्रनामकः पुत्र., मृगादेव्या कुक्षौ ' गभत्ताए उव- तएण तीसे० इत्यादि- तएण' गर्भस्थिति होने बाद 'तीसे मियादेवीए ' उस मृगादेवी के 'शरीरे' शरीरमे ' वेयणा' अनेक वेदनाये ‘पाउन्भूया' उत्पन्न हुई जो वेदना उज्जला जाव जलता ' महाविकट, विपुल, कर्कश, प्रगाढ, उग्र, भयावह, दु खेोत्पादक, तीन-दु सह, ( कष्टसह्य ) और दुरधिसह-अधिककष्ट से सहन करने योग्य और शरीर भर मे दाह को उत्पन्न करती रहती थीं। तथा 'जप्पभिइ च ण ' जिस दिन से लेकर 'मियादेवीए ' मृगादेवी की 'कुन्छिसि' कुक्षी मे ‘मियापुत्ते दारए' वह मृगापुत्र दारक ' गभगए उववन्ने ' गर्भरूप स उत्पन्न हुआ ' तप्पभिइ च ण ' उसी तपण तीसे० इत्याहि- त्यार पछी-गलस्थिति या पछी 'तीसे मियाप देवीप'ने भृशावाना 'सरीरे' शरीरमा 'यणा' वहनायो ‘पाउठभूया' , २वना उजला जाव जलता मडावि४८, सारे समत, प्रा6-मई १८, GU આકરી જલદ ભય કરનારી, દુ ખ ઉત્પન્ન કરનારી તીવ્ર દુ સહ અને અધિક કષ્ટથી सहन ४२१॥ योग्य सेवा, तथा मामा शरीरमा हा अत्यन्न ४२ता ती जप्पभि- चण सथी · मियाए देवीए भृाही. क्षिमा-SERभा ' मियापुत्ते दारए 'भूमात्र २४ 'गठभत्ताए उयपन्ने ग५या पन्नथ्यो 'तप्पभिइ च ण . . . . । तपण विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १५३ - - नाम वा गोत्रं वा 'गिण्हित्तए ' ग्रहीतुम्, मत्प्राणनाथो मम नाम गोत्र या ग्रहीत नेउतीत्यय:, किमह ! पुनर्दर्शन वा परिभोग वा कर्तु मिति, 'त' तत्-तम्मान कारणात् 'सेय ' श्रेय' खलु मम एतं गर्भ 'बहुहि' बहीभिः ' साड़णाहि य 'साट- नाभिश्च गर्भस्य खण्डश' करणेन विनाशनैश्च, 'पाडणाहि य' पातनाभिश्च 'गालणाहि य ' गालनाभिश्व 'मारणाहि य' मारणाभिश्च साडितए वा शार्दायतु वा पातयितु वा गालयितु वा मारयितु वा श्रेय , इति पूर्वेणान्वयः । एव । सपेहेइ' समेक्षते, वमनसि विचारयतीत्यर्थ ।। 'सपेहित्ता' समे क्ष्य-विचार्य, बहून् ' खाराणि य ' क्षाराश्च, 'कडुयाणि य' कटुझाच, 'तूवरा- णि य ' तुवराश्च कपायरसाश्चेत्यर्थ., गभसाटणाणि य ' गर्भशाटनाश्च 'खाय- । क्या कहू प्राणनाथ तो मेरे नाम और गोत्र तक का भी लेने मे लज्जित होते है ते। फिर उनकी मुझे देखने की और परिभोग का तो बात ही क्या है अत अब इसी में मेरी भलाई है कि मैं इस गर्भ का विनाश करनेवाले प्रयोगो द्वारा खण्डखण्ड करहूँ, गिरानेवाले उपायों द्वारा गिरा,, गलानेवाले प्रयोगो द्वारा गलदू, और मारनेवाल उपायो द्वारा मार, । ऐसा उसने अपने मनमे विचार किया । ' संपेहित्ता' विचारकर वहूणि खाराणि य कडुयाणि य तूवराणि य गभसाडणाणि य खायमाणी य पीयमाणी य इच्छा त गम्भ साडित्तए वा ४ ' फिर वह गर्भ का नाश आदि करने वाले अनेक प्रकार के क्षार पदार्थो का, कटुक-कडवे पदार्थो का और तूबर-कपाय रस તે મારા નામ અને ગોત્રનું નામ લેવામાં પણ લજા પામે છે, તો પછી તે મને જોવાની કે પરિભેગની તો વાતજ કયા રહી?, મારે માટે બસ એજ માર્ગ મારા છે કે આ ગર્ભને વિનાશ થાય તેવા પ્રયોગો દ્વારા એના ટુકડે ટુકડા કરી નાખુ ગર્ભ ગળી જાય તેવા ઉપાય દ્વારા ગાળી નાખુ, મરણ પામે તેના ઉપાયોથી भारी नाभु से प्रमाणे तो पोताना मनमा विया२ ४य - सपेहिता वियर ४शन 'यह णि खाराणि य कडुयाणि य तूबराणि य, गम्भसाडणाणि य वाय माणी य पीयमाणी य इछह य त गम्भ साडित्तए वा ४ તે ગર્ભનો નાશ કરનારા અનેક પ્રકારના ક્ષાર પદાર્થોને, કડવા પદાર્થોને, તુરા રસ વાળા ર્થોને, ખાવામાં અને પીવામાં ઉપયોગ કરતી હતી કે જેના વડે તે ગમ નાશ . . " पहा- १५२ विपाकश्रुते - हुआ कि- इमे अयम् अझथिए । आध्यात्मिका आत्मविषयः यावत् संकल्पो- विचारः समदपगम- खलु अ विनयम्य क्षत्रियम्य पूर्वमिष्टा, कान्ता, धिनी' ध्येया-चिननीया. 'विस्सासिया विश्वामिता विश्वाम• मजातोs स्थामिति विश्वासपात्रमियर्थः, 'अणुमया' अनुमता-समता आसी' आसम्, यत्मभूति च खलु ममाय गर्नः · कुन्छिाम' कुक्षौ उदरे गर्मवे. नोत्पन्न, तत्मभृति च ग्वल विजयम्य क्षत्रियम्याहमनिटा यावत् अमनोऽमा: अमनोगता जाता च यमवत । नेन्छति खलु विजयः क्षत्रियो राजाम्मम जग रही थी जिसे अभीतक भी नींद नहीं आई था • इो अज्झथिए जाव समुप जिन्या ' निज मन मे, चिन्तित, कल्पित, प्रार्थित और मनागत ऐमा विचार उपन एक खलु अह विजयस्म खत्तियस्म पुनि इट्ठा कता धिजा, वेसा- सिया, अणुमया आसो' मैं अपने पति के लिये पहिल, इष्ट, कान, मनेाज, ध्येय चिंतनीय, विश्वासपात्र और समत थी, परतु 'जप्पभिइ च ण मम इमे गम्भे कुच्छि से गभत्ताए उवचन्ने ' जिस दिन मेरी कुक्षि मे यह जाव आया है - तप्पभिड चणं विजयस्स खत्तियस्मा अइ अणिहा नाव अमणामा जाया याचि होत्या' उसी दिन से लेकर मैं अपन पति के लिये अनिष्ट, अकात, अप्रिय अमनोगत हो गई हूं। 'णेच्छइ ण विजए वत्तिए मम नाम वा गोत्त वा गिण्डित्तए किमग ! पुर्ण दसणा वा पग्भिोग वा त सेय खलु मम एवं गभ बहूहिं साडणाहिं य पाडणाहिं या गालणाहिं य मारणाहिं या साडित्तए वा ४ एव सपेहे' अरे। समुप्पजित्था પિતાના મનમાં ચિન્તા, કલ્પના, પ્રાર્થના અને મનમાં એવા विया ५न AL -' एव खलु अह विजयस्म खत्तियस्स पुन्धि इट्ठा, कता, चिजा वैमामिया, अणुमया आमी' મારા પતિને પ્રથમ ઈષ્ટ વહાલી, કાત, સુર, મનેણ-મનહરણ કરનારી, દશેય ચિનાનીય અને વિશ્વાસપાત્ર તથા માનીતી ता, परन्तु जपनि च ण मम इमे गम्भे कुञ्छिसि गम्भत्ताए उपवन्ने हिसथी भा२। गर्म भा 21 0 मान्यो 'तप्पभिइ च ण विजयस्स खत्ति यस्म अह अणिट्ठा जाप अमामा जाया यायि होत्या तहसयों પતિને અનિષ્ટ, મકાન, અપ્રિય, અને અણમાનીતી થઈ ગઈ છું विजए खत्ति र मम नाम वा गोत वा गिण्हित्तए किमग 'पुण दमण वा परि भाग पात सेय खलु मम एय गम्भ बहहि साढणाहि य पाडणा य गालणाहि य मारणाहिं य साडेत्तए था ४ एवं सहेइ ' अरे! शुty-tr' હિ. મારા णेच्छह म विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र तस्य खलु दारकस्य गर्भगतस्यैव 'अट्ठ नालीओ' अष्टौं नाडय =शिराः, 'अभितरप्परहाआ' अभयन्तामवहा अभ्यन्तरे शरीरस्याभ्यन्तर एवं मवहा:- परान्तीति प्रबहा:-रुधिरादिस्राविशः, तथा-अष्ट नाय., 'बाहिरप्पवहाओ' बहि.प्रबहाः शरीराद् यहिः पूयादिवाहिन्या, एता एव पोडश नाय. पुनर्विभज्यन्ते- 'अट्ठ' इत्यादि । तत्र पोडशसु नाडीपु अष्टौ पूयमवहा., अष्टौ शोणितप्रवहा इत्यर्थ । केन प्रकारेण तास्ता अप्पाष्टसंख्यका इति जिज्ञासाया- माह-' दुवे दुवे' इत्यादि । द्वे द्वे द्वे पूयमवहे द्वे शोणितपबहे कर्णान्तरयो.. योनरन्तयो., द्वे द्वे अध्यन्तरयोः, द्वे द्वे नापान्तरया, द्वे देदे पूयमवहे, द्वे शोणितमवहे 'धर्माणअतरेसु' धमन्यन्तरेपु-हृदयकोष्ठका तर्वर्तिनाडीमध्येपु, - वहाओ, दुवे दुवे कण्णतरेसु, दुवे दुवे अन्उितरेमु, दुवे दुवे नक्तरेसु, वे दुवे धमणिअतरेसु अभिक्खण अभिक्खण पूप च सोणिय च परिस्सवमाणीओ२ चेव चिठ्ठति ' जब वह मृगापुत्र गर्भमें था तब उस की आठ नाडिया तो शरीर के भीतर रुधिर आदि का बहातो था और आठ नाडिया शरीर से बाहिर पीप आदि को। इस प्रकार ये सालइ नाडिया जो शरीर के भीतर और बाहर रुधिर एव पाप भादि अपवित्र और अशुचि द्रवरूप रस का बहाती थीं, उनमे से दो दा नाडिया काना के दाना गन्धा में, दो दा आखा क भीतर मे , दा दा नाक के नथना के भातर मे , और दा दो हृदयकोष्ठ के भीतर रही हुइ नाडिया के बीच मे निरन्तर बार२ पाप और शाणित का बाहर और भीतर वहाती रहता थीं। तस्स ण दारगस्स गभगयस्स चेव अग्गिए अभिक्खण पूय व . घहाओ अटठ सेणियप्णयहाओ, दुवे दुचे कण्णतरेसु, दुवे दुर अच्छितरेसु दुवे दुवे नकतरेसु, दुवे दुवे धमणिअतरेसु अभिक्खण सोणियं च परिस्सवमाणीआर चेय चिट्ठति ' यार त भृगापुर में भी बता ત્યારે તેની અ નાડીઓ તે શરીર છે આ દર રૂધિર (લેહી) આદિને વહેવરાવતી હતી અને બીજી આઠ નાડીઓ શરીરની બહાર પરૂ આદિને વહેવરાવતી હતી, આ પ્રમાણે સેળ નાડીઓ શરીર / અ દર અને બહાર લેહી અને પરૂ આદિ અપવિત્ર પ્રવાહી રૂ૫ રસને વહેવરાવતી હતી, તેમાંથી બે બે નાડીઓ કાનના બન્ને છિદ્રોમ, બે બે નાડીઓ નેત્રની અ દર, બે બે નાકના નશ્કેરામા, બે બે નાડી હૃદયના કહાની અદર રહેલી નાડીઓના વચમાં નિરતર વાર વાર પરૂ અને રૂધિરને विपाते पतति वा, गलति वा, . . माणी य पीयमाणी य' खादन्ती च पिबन्ती च उच्छति त गर्भ शाटयितुं वा, पातयितुं वा गालयितु वा, मारयितु वा, नो चैव खलु स गर्भ: शटति वा. म्रियते वा । ततः खलु सा मगादेवी यदा नो शक्नोति त गर्भ शाटयितु वा पातयितु बा, गालयितु या मारयितु वा, ताहे' तदा, श्रान्ता-श्रमातुरा, तान्ता-खिन्ना, परितान्ता-सर्वथा खिन्ना, 'अकामिया अकामिका-निराशा, 'अस्सवसा' अस्खयशा-अस्वाधीना, त गर्भ 'दुइ-दुहेण दुःख-दुःखेन अतिदुःखेन — परिवहइ' परिवहति धारयति । वाले पदार्थो का खाती थी और पोती थी कि जिस से वह गर्भ नष्ट हो जावे । परतु • णो चेव ण से गम्भे सडइ वा ४ ' वह गर्भ न नष्ट हुआ, न गिरा, न गला और न मरा ही। 'तएण सा मिया देवी जाहे नो सचाएइ त गब्भ साडितए वा४' पश्चात् जब वह मृगादेवी उस अपने गर्भ को नष्ट करने के लिये, गिराने के लिये, गलाने के लिये और मारने के लिये समर्थ न हुई 'ताहे सता तता परितता अकामिया अस्सवसा त गम्भ दुइ-दुहेण परिवहइ' तब वह मन में अत्यत खेदखिन हुई शरीर में भी उसके बहुत कष्ट का अनुभव हुमा एव वह मन और शरीर, इन दाना मे एक ही साथ विशेषरूप स पाडित रहने लगी और अभिलापारहित होती हुई उसन उपाय या वश नहीं चलने से परवश होकर जिस किसी भी तरह-बडे ही दु ख के साथ उस गभ धारण किया । तस्स ण दारगस्स गब्भगयस्स चेव नालीओ अभितरप्पवदाओ अट्ठ नालीमो बाहिरप्पवहाओ अट्ठ पूयप्पवहाओ अट्ट सोणियप्प पाभी Mय, परन्तु जो चेष ण से गम्भे सडइ वा તે ગર્ભ નાશ પામ્યા 18, मी न गयो तेभल भ२९४ ५ पाभ्यो नहि 'तपण सा मियादेवी जाहे ना सचापइ त गम्भ साडित्तए वा ४ पछी न्यारे त भृगावी पोताना ना નાશ કરવા, ગાળી દેવા, પાડી દેવામાં અને મારી નાખવામાં સફળ થઈ નહિ ताहे सता तता परितता अकामिया अस्सघसा त गभ दुह-दुहेण परिवहइ' ત્યારે મનમાં અત્યંત ખેદથી પીડા પામીને તેના શરીરમાં બહુજ દુખ થયુ અને મન તથા શરીર માં એક સાથે વિશેષરૂપથી પીડા થવા લાગી અને અભિલાષા રહિત થઈને કઈ પણ ઉપાય નહિ ચાત્યે તેથી પરવશ થઈને દરેક પ્રકારે ભારે દુખની સાથે તેણે ગર્ભને ધારણ કર્યો दारगस्त गभगयस्म चेष भट्ट नालीभो अभितरप्पषहाओ अट्ठ नालीओ बाहिरप्पवहाओ अट पूयप्प तस्सण विपाकचद्रिका टीका ग्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र जाइअध' जात्यन्धम् जन्मकालादारभ्यान्य नेत्रहीनम्, यावत्-इह यावत्कर- णात् 'जाइमूर्य' जातिमूकम् इत्यादि बोध्यम् , ' आगिडमेत्तं' अगोपाङ्गानाम् आकतिमानम् ॥ ० १९।। हुआ, जो जम सही अघा और गूगा आदि था। इसके कोइ भी अग और उपाग पूर्ण नहीं थे किन्तु उन सकी केवल आकृति मात्र ही थी। भावार्थ मृगापुत्र के अशुभ कमो की अतिशय प्रमलता प्रकट करते हुए मृत्रकार कहते हैं कि जब से यह गर्भ मे आया था तभी से इसे सुख नहीं मिला और इसके निमित्त से विचारी माताको भी सुस नहीं मिला। इस अभागे के गर्भ मे आते ही माता को अनेक प्रकार के शारीरिक और मानसिक असह्य दु खो का भोगना पड़ा। अपन पति के लिये यह गभावस्था के पहिले जितनी प्राणी से भी अधिक प्रिय आदि रूप मे थी-गर्भ रहने पर वह उतनी ही अपने पति के लिये अप्रिय और अनगमती बन गई । इसके पति की तो इसके ऊपर यहा तक उपेक्षावृत्ति हो गई कि इसका नाम लेना भी उसको नहीं गमता ! हर तरह स पति द्वारा उपेक्षित हुई उसने, एक दिन जन कि वह कुटुम्ब को चिता से अत्यत व्यथित होने की वजह से मध्यरात्रि तक में भी निद्रा से वचित हो रहा थी, इस अपने पति की उपेक्षा का मूल कारण एक मात्र આધળો અને મુગો હતા, તેનું કોઈ પણ અગ ઉપાગે પૂર ન હતુ, પરન્તુ તે તમામની આકૃતિ માત્ર જ હતી ભાવાર્થ– મૃગાપુત્રના અશુભ કર્મોની પ્રબળતા પ્રગટ કરતા સૂત્રકાર કહે છે કે-જ્યારથી તે ગર્ભમાં આવ્યું હતું તે સમયથી તેને સુખ મળ્યું ન હતુ, તેમજ તેના નિમિત્તથી બિચારી તેની માતાને પણ સુખ મળ્યું ન હતુ એ અભાગી જીવ ગર્ભમા આવતાજ માતાને અનેક પ્રકારની શારીરિક અને માનસિક અસહ્ય પીડા-દુ ખ વગેરે ભેગવવું પડ્યું, ગર્ભાવસ્થા પહેલા પિતાના પતિને જે પ્રમાણે પ્રાણથી અધિક પ્રિય આદિ રૂપમાં હતી, તે ગર્ભમા આવ્યા પછી તેટલી વહાલી પિતાના પતિને ન રહી પરંતુ ઉલટી અપ્રિય અને અણગમતી બની ગઈ તેના ઉપર તેના પતિને એટલે સુધી અણગમે અને ઉપેક્ષાવૃત્તિ થઈ ગઈ કે રાજાને તેનું નામ લેવુ પણ ગમતુ નહિ દરેક રીતે પતિદ્વારા ઉપેક્ષિત થયેલી તેણે એક દિવસ જ્યારે તે કુટુમ્બની ચિન્તાથી બહુજ દુખિત થવાના કારણથી અર્ધરાત્રી સુધીમાં પણ નિદ્રા નહિ આવી, ત્યારે તેણે પોતાના તરફ પોતાના પતિની ઉપેક્ષાનું મૂળ કારણ એક માત્ર આ ગર્ભજ છે, એ પ્રમાણે નિશ્ચય - विपाकवते अभीक्ष्णमभीक्ष्ण=पुनः पुनः पूर्य च शोणितं च परिस्सवमाणीओ२,' चेब, परिस्रवन्त्य २ एव वहन्त्यः२ एव • चिट्ठति' तिष्ठन्ति । तस्य खलु दारफम्य गर्भगतस्यैव ' अग्गिए नाम वाही' अग्निझनामको व्याधिः भस्मकनामको वातजनितो रोगविशेषः पाउम्भूप' प्रादुर्भूतः । अग्निक- व्याधेः स्वभावमाह- जेण स' इत्यादि, येन व्याधिना स दारकः यत् खलु आहार यति, तव खलु क्षिप्रमेव विश्वसमागच्छति--परिणामान्तर प्रामाति, तदेवा:- 'पूयत्ताए' इत्यादि, प्रयतया शोणिततया च परिणमति । तदपि च से' सदारक , पूयं च शोणित च आहारयति । ततः खलु सा मृगादेवी अन्यदा कदाचित् नवाना मासाना बहुपति पूर्णाना दारक-पुन, ' पयाया' जाता मजनितवती। कीटश दारकमित्याह- नाम वाही पाउठभूए, जेणं से दारए जे आहारेइ से ण खिप्पामेव विद्धसमा गच्छइ, पूयत्ताए य सेोणियत्ताए य परिणमइ' तथा गर्भ मे रहे हुए ही इस मृगापुत्र को वहीं पर एक भस्मक व्याधि भी उत्पन्न हो चुकी थी, जिससे जो कुछ भी यह माता के द्वारा खाये हुए आहार आदि का लेता था वह शीघ्र ही भस्म हो जाता, और पीप तथा रुधिर के रूप में परिणत हो जाता। 'त पिय से पूय च सेोणिय प आहारेइ ' उस भी यह खा जाता। 'तएण सा मियादेवी अन्नया कयाइ नवण्ड मासाण बहुपडिपुण्णाण दारग पयाया जाइअर नाव आगिइमेत मृगादेवी के जब गर्भ के नौ माह क पूरे दिन निकल चुके तब उसके इस पुत्र का जम બહાર અને અ દર વહેવરાવતી હતી, दारगस्स गब्भगयस्त चेव अग्गिए नाम चाही पाउब्भूप, जेण से दारए जे आहारेह, से ण खिप्पामेव विद्वस भागमछइ, पूयत्ताए य सोणियत्ताए य परिणमइ તથા ગર્ભમાં રહેલા તે મૃગાપુત્રને એક ભસ્મક નામને રોગ પણ ઉત્પન્ન થઈ ચુક્યો હતો તેથી જે હાઈ તની માતા રાક ખાતી હતી-જેને આહાર તે મૃગાપુત્ર લેતે હતો તે તુરત જ બળીને ભગ્ન થઈ જતો હતો, અને પરૂ તથા રૂધિરના રૂપમાં પરિણત पy 4gardi sai, ' त पिय से पूय च सेोणिय व आहारे ' तेने ५ ते माथे rai sal 'तपण सा मियादेवी अन्नया कयाइ नवण्ठ मासाण बहुपरिपुण्णाण दारग पयाया जाइअध जाय आगिहमेत्त મૃગાદેવીને જ્યારે ગર્લને નવ માસના પૂરા દિવસ થયા ત્યારે તેને એક પુત્રને જન્મ થયે, તે જન્મથી જ . तस्सण .
- विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० १ मृगापुत्र १५७ जाइअध' जात्यन्धम् जन्मकालादारभ्पान्य नेत्रहीनम्, यावत्-इह यावत्कर- णात् 'जाइमूर्य' जातिकम् इत्यादि बोध्यम् , ' आगिइमेत्त' अङ्गोपाङ्गानास् आकतिमानम् ।। मू० १९ ॥ हुआ, जो जन्म से ही अधा और गूगा आदि था। इसके कोई भी अग और उपाग पूर्ण नहीं थे कि तु उन सबकी केवल आकृति मान ही थी। भावार्थ मृगापुत्र के अशुभ कर्मो को अतिशय प्रबलता प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि जब से यह गर्भ मे भाया था तभी से इसे सुख नहीं मिला और इसके निमित्त से विचारी माताको भी सुस नहीं मिला। इस अभागे के गर्भ मे आते ही माता को अनेक प्रकार के शारीरिक और मानसिक असह्य दु खो का भोगना पड़ा। अपन पति के लिये यह गर्भावस्था के पहिले जितनी प्राणो से भी अधिक प्रिय आदि रूप मे थी-गर्भ रहने पर वह उतनी ही अपने पति के लिये अप्रिय और अनगमती बन गई । इसक पति की तो इसके ऊपर यहा तक उपेक्षावृत्ति हो गई कि-इसका नाम लेना भी उसको नहीं गमता । हर तरह से पति द्वारा उपेक्षित हुई उसने, एक दिन जब कि वह कुटुम्ब को चिता से अत्यत व्यथित होने की वजह से मध्यरात्रि तक मे भी निद्रा स वचित हो रही थी, इस अपने पति की उपेक्षा का मूल कारण एक मात्र આધળે અને મુગે હતું, તેનું કોઈ પણ અગ ઉપાગ પૂરું ન હતું, પરંતુ તે તમામની આકૃતિ માત્ર જ હતી ભાવાર્થ– મૃગાપુત્રના અશુભ કર્મોની પ્રબળતા પ્રગટ કરતા સૂત્રકાર કહે છે કે–જ્યારથી તે ગર્ભમાં આવ્યું હતું તે સમયથી તેને સુખ મયુ ન હતુ, તેમજ તેના નિમિત્તથી બિચારી તેની માતાને પણ સુખ મળ્યું ન હતું એ અભાગી જીવ ગર્ભમા આવતાજ માતાને અનેક પ્રકારની શારીરિક અને માનસિક અસહ્ય પીડા-દુ ખ વગેરે ભોગવવું પડ્યું, ગર્ભાવસ્થા પહેલા પિતાના પતિને જે પ્રમાણે પ્રાણથી અધિક પ્રિય આદિ રૂપમાં હતી, તે ગર્ભમાં આવ્યા પછી તેટલી વહાલી પિતાના પતિને ન રહી પરતુ ઉલટી અપ્રિય અને અણગમતી બની ગઈ તેના ઉપર તેના પતિને એટલે સુધી અણગમે અને ઉપેક્ષાવૃત્તિ થઈ ગઈ કે રાજાને તેણીનું નામ લેવુ પણ ગમતુ નહિ દરેક રીતે પતિદ્વારા ઉપેક્ષિત થયેલી તેણે એક દિવસ જ્યારે તે કુટુમ્બની ચિન્તાથી બહુજ હું કારણથી અર્ધરાત્રી સુધીમાં પણ નિદ્રા નહિ આવી, ત્યારે તેણે પિતાના તરફ પિતાના પતિની ઉપેક્ષાનું મૂળ કારણે એક માત્ર આ ગર્ભજ છે, એ પ્રમાણે નિશ્ચય બિત થવાના विपाकश्रुते गर्भ ही निश्चित किया। उसने उस गर्भ को नष्ट विनष्ट आदि करने के लिये अनेक गर्भविध्वसक क्षार आदि औषधियों का और उपायो का आश्रय लिया परन्तु फिर भी वह नष्ट न हुआ और न गिरा, न गला और न मरा हो । जब उसका कोई उपाय और वस न चला तब उसने किसी तरह से बडी उपेक्षा और दुखित चितवृत्ति स उस वहन किया । गर्भ अवस्था में ही इस बालक की १६ नाडिया से रात और दिन सून और पीप की धाराएँ बहती रहती-८नाडिया तो शरीर के भीतर खुन भादि नहाती और ८नाडिया शरीर के बाहर पीप आदि बहाती । इस प्रकार जो ८नाडिया रक्त को और ८नाडिया पाप को वहाने वाली थीं, इनमे स २-२ खून और पीपको बहाने वाली नाडियों का स्राव कानों के भीतर और बाहर था, २-२ का आखो के भीतर और बाहर, २-२ का नासिका के भीतर और बाहर भौर २-२ का हृदय कोष्ठ के भीतर और बाहर था । इस पुण्यहीन अभागे गर्भ के दुखो का अत नहीं था। इसके एक और भयकर, अनिष्ट व्याधि थी, जिसके कारण इसके आहार किये हुए भोजन का खाते२ ही पचन हा जाता था और भूखे का भूखा ही बना रहता था। इस व्याधि का नाम भस्मक व्याधि है કર્યો પછી તેણે તે ગર્ભને નાશ આદિ કરવા માટે અનેક પ્રકારના ગર્ભનાશ કરનારા ક્ષાર આદિ ઔષધે અને ઉપાયને આશ્રય લીધે પરન્તુ તે ગર્ભનાશ પાપે નહિ તેમજ ગર્ભપાત પણ થયે નહિ, જ્યારે તેને કઈ પણ ઉપાય ચાલ્યા નહિ ત્યારે તે વાતની ઉપેક્ષા કરીને બહુજ દુ ખ પામીને તેણી ગર્ભને ધારણ કરવા લાગી ગર્ભાવસ્થામાજ આ બાળકની ૧૬નાડીઓમાથી રાત્રો અને દિવસ રૂધિર અને પરૂની ધારાઓ વહેતી રહેતી-આઠ નાડીઓ તે શરીરની અંદર રૂધિરને વરાહેવતી અને આઠ નાડીઓ શરીરની બહાર પરૂને વહેવરાવતી આ પ્રમાણે જે આઠ નડીએ રૂધિર અને આઠ નાડીઓ પરૂને વહેવરાવતી હતી તેમાથી બે બે રૂધિર અને પરૂને વહેવરાવતી નાડીઓને શ્રાવ કાનેની અ દર અને બહાર હને, બે બે ને નેત્રમા તથા નેત્રની બહાર બે બે નો નાસિકાની આદર અને બહાર અને બે બે ને હૃદયના કૈઠાની અ દર અને બહાર હતું, આ પુણ્યહીન અભાગી ગર્ભને દુખનો કેડે ન હતું તેને બીજી પણ એક અનિષ્ટ- ભયંકર વ્યાધિ હતી તેના કારણથી તેનું ખાધેલું ભજન ખાવાની સાથેજ પાચન થઈ જતુ હતુ તેથી ભૂખ્યા ભૂખે થઈ રહેતું હતું આ વ્યાધિ-રંગનું विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १५९ मूलम्-मू०२० तपण सा मियादेवी त दारग हुंडं अधरूवं पासइ, पासित्ता भीया तत्या उचिग्गा सजायभया अम्मधाइ सदावेइ, सदावित्ता एवं पयासी गच्छ ण देवाणुप्पिया । तुम एय दारग एगते उकुरुडियाए उज्झाहि । तएण सा अम्मधाई मियादेवीए तहत्ति एयम पडिसुणेइ, पडिमुणित्ता जेणेच विजए खत्तिए तेणेव उवागच्छड उचागच्छित्ता करयलपरिग्गहियं सिरसावत्त मत्यए अंजलि कट्ट एवं बयासी-एच खलु सामी ! मियादेवी नवण्ड मासाण जाव आगिइमेतं । तएण सा मियादेवी तं हुई अधरूव पासइ, पासिल भीया तत्या उचिग्गा संजायभया मम सदाइ, सदावित्ता एव वयासी-गच्छ ण तुम देवाणु- प्पिया। एयं दारगं एगते उकुरुडियाए उज्झाहि, त सदिसह ण सामी ! तं दारग अह एगते उज्झामि, उदाहु मा ', तएण से विजए खत्तिए तीसे अम्मधाईए अंतिए एयमढे सोचा तहेव समते उहाए उठेइ, उहित्ता जेणेव मियादेवी तेणेव उवागच्छइ, उवागन्छित्ता मियादेवि एवषयासी-देवाणु- पिया ! तुम्ह पढमे गम्भे, त जइ ण तुम एय एगते उक्कुरुडियाए उज्झासि, इसमे खाया हुआ भोजनादि पदार्थ पेटमे पहुँचते ही भस्म हो जाता है क्षुधा की निवृत्ति एक क्षण के लिये भी नहीं होती है, यही दशा इस गर्भस्थ बालककी थी। खाये हुए भोजन का परिपाक इसका रुधिर और पोप के ही रूपमे होता था, उसे भी यह नहीं छाडना-खा ही जाता था। अपने नौ माह की पूरी स्थिति पूर्ण कर यह मृगादेवी की कुक्षि से जन्मा, और जम से ही अधा और गूगा, भादि हुआ। किसी भी भ ग और उपाग की पूर्ति इसके नहीं थी, कितु यह केवल उन सबकी भाकृतिमात्र से ही युक्त था ॥ १९ ॥ નામ ભરમક રોગ હતુ આ રોગમાં ખાધેલ ખેરાક પેટમા જતાજ બન્મ થઈ જાય છે તેથી ક્ષુધા-ભૂખ એક ક્ષણ માત્ર પણ મટતી નથી, આવી દશા આ ગર્ભમાં રહેલા બાળકની હતી, અને ખાધેલા ખેરાકને પરિપાક રૂધિર અને પરના રૂપમાં થતું હતું, તેને પણ આ મુકતે નહિ, એટલે કે ખાઈ જતા હતા પિતાના નવ માસની રિથતિ પૂરી કરીને તે મુગાદેવીના ઉદરથી જન્મ પામ્યા અને જન્મ થીજ તે આધળે અને મુગો હતા તેને ઠંઈ પણ અગ કે ઉપાગની પતિ ન હતી, પરંતુ તેની આકૃતિમાત્ર હતી ૧લા .
१५८ विपाको गर्भ ही निश्चित किया। उसने उस गर्भ को नए विनष्ट आदि करने के लिये अनेक गर्मविध्वंसक क्षार आदि औषधियों का और उपायों का आश्रय लिया परन्तु फिर भी वह नष्ट न हुआ और न गिरा, न गला और न मरा हो । जब उसका कोई उपाय और वस न चला तब उसने किसी तरह से बडी उपेक्षा और दुखित चित्तवृत्ति से उस वहन किया । गर्भ अवस्था में ही इस बालक की १६ नाडियों से सत मौर दिन खून और पीप की धाराएँ बहती रहती-८नाडिया तो शरीर के भीतर सून भादि नहाती और नाडिया शरीर के बाहर पीप आदि बहाती । इस प्रकार जो दनाडिया रक्त को और ८नाडिया पाप को बहाने वाली थीं, इनमे से २-२ खुन और पीपको बहाने वाली नाडियों का स्राव कानों के भीतर और बाहर था, २-२ का आखा के भीतर और बाहर, २-२ का नासिका के भीतर और बाहर और २-२ का हृदय कोष्ठ के भीतर और बाहर था । इस पुण्यहीन अभागे गर्भ के दु ख का अन्त नहीं था। इसके एक और भयकर, अनिष्ट व्याधि थी, जिसके कारण इसके आहार किये हुए भोजन का खाते२ ही पचन हा जाता था और भूखे का भूखा ही बना रहता था। इस व्याधि का नाम भस्मक व्याधि है કર્યો પછી તેણે તે ગર્ભને નાશ આદિ કરવા માટે અનેક પ્રકારના ગર્ભનાશ કરનારા ક્ષાર આદિ ઔષધો અને ઉપાયને આશ્રય લીધે પરંતુ તે ગર્ભનાશ પામે નહિ તેમજ ગર્ભપાત પણ થયે નહિ, જ્યારે તેને કંઈ પણ ઉપાય ચાલે નહિ ત્યારે તે વાતની ઉપેક્ષા કરીને બહુજ દુ ખ પામીને તણી ગર્ભને ધારણ કરવા લાગી ગર્ભાવસ્થામાજ આ બાળકની ૧૬નાડીઓમાથી રાત્રો અને દિવસ રૂધિર અને પરૂની ધારાઓ વહેતી રહેતી–આઠ નાડીઓ તે શરીરની અંદર રૂધિરને વરાવતી અને આઠ નાડીઓ શરીરની બહાર પરૂને વહેવરાવતી આ પ્રમાણે જે આઠ નાડીએ રૂધિર અને આઠ નાડીઓ પરૂને વહેવરાવતી હતી તેમાથી બે બે રૂધિર અને પરૂને વહેવરાવતી નાડીઓને શ્રાવ કાનાની દર અને બહાર હને, બે બે ને નેત્રમાં તથા નેત્રની બહાર બે બે ને નાસિકાની અદર અને બહાર અને બે બે ને હૃદયના કોઠાની અદર અને બહાર હતું, આ પુણયહીન અભાગી ગર્ભને દુખને કેડે ન હતું તેને બીજી પણ એક અનિષ્ટ- ભય કર વ્યાધિ હતી તેના કારણથી તેનું ખાધેલુ ભેજન ખાવાની સાથેજ પાચન થઈ જતુ હતુ તેથી ભૂખ્ય ભૂખે થઈ રહેતું હતું આ વ્યાધિ-રોગનું विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अध्य० १ मृगापुत्र , N सम्माधानी . 'स जागभया' संजातभयाभयजनितकम्पेन प्रचलितगात्रा, अम्बापात्री 'मदाई' शब्दयनि-आहयति, शब्दयि वा परमवादीन-गन्छ ग्वलु हे देवानुपिगे ! खमेत दारकमेकान्ते-निर्जने, 'उकुरुडियाए' उन्कुरुटिकायाम्पचरनिक्षेपस्थाने 'उन्झाहि' उज्झ-उसृज सिपेयर्थः । तत' ग्वल सा 'अम्मधाई मृगादेव्या तहात्त ' तथाऽस्तु इ युक्ता एनमर्थ 'पडिसुणेट ' प्रतिशृणाति स्वीकरोति । प्रतिधु य गत्रैव विजय क्षत्रिय , तत्रोपागन्छ त उपागत्य करतलपरिगृहीत शिरावर्त मस्तकेऽञ्जलिं खा एवमवादी-एव खलु घाय माता को ' सदावेइ ' बुलाया ' सदावित्ता' बुलाकर 'एव पयासी' उसने ऐसा कहा कि-' देवाणुपिया गन्छ ण तुम ' हे देवानुपिये | तुम शघ्र जाओ और एय दारग एगते उकुडियाए' इस बालक का ले जाकर किसी एकान स्थान में उकुरडी-कचरे के पुजमें ' उशाहि' डाल आओ 'तएण सा अम्म पाई। मृगादेवा के इस प्रकार के कहे हुए पचना का सुनकर वह धायमाता तहति तथास्तु ऐमा कहकर 'मियादेवोए एपमट्ठ प इमुणेइ' मृगादेवी के कथित अभिप्राय का स्वीकृत किया। 'पडिमुणित्ता' स्वोकत कर 'जेणेव विजय ग्वत्तिए तेणेव उवागच्छा वह फिर जहा पर विनय क्षत्रिय थे वहा पर ई उवागरिता करयलपरिग्गहिय सिरसापत्त मत्थए अनलि कटु एव वयामी' आकर उमन दानो हाथ जोड मस्तक पर अञ्जलि करके इस प्रकार निवेदन किया-' सामो' ह स्वामिन् । ધાય માતાને सद्दाइ ' मेवाणी महावित्ता' गोसासीन एष चयासी તેને આ પ્રમાણે કહ્યું 'देवाणुदिया गच्छ ण तुम' 3 आनुप्रिये । તમે જલદી જાઓ અને एय दारग एगते उरुडियाए આ બાળકને લઈ જઈને કાઈ પણ એકાન વાનમાં ઉકરડા ક ४यगना गाभा उज्झाहि નાખી આવે तरण मा अम्मधाई ' भृAt मा strel at नयनान सामान धाय माता तहत्ति' तया-तु ( तमे उखु, ते प्रमाणे श) में प्रमाणे हीन मियादेवीए एयमट्ट पडिसुणेइ ' मृगवान। ४. मलिप्रायने स्वी४२ ठ्यो । पडिसुणिता ' wito ४शन जेणेव विजये खत्तिए तेणेव उवागच्छर તે પછી જ્યા વિજય ક્ષત્રિય હતા હવા આવી उनागच्छित्ता करयलपरिरगहिय सिरसायत्त मत्थए अजलि कटु एन ग्यासी આવીને તાણે भने यी भाया ५२ Areी ४शन मा प्रमाणे नियन यु- मामि ' . - .
विपाको तो ण तुम्ह पया नो थिरा भविस्सइ-1 तो ण तुम एय दारग रहस्सिय गंसि भूमिघरसि रहस्तिएण' भत्तपाणेण पडिजागरमाणी२ विहराहि, तो ण तुम्ह पो थिरा भविस्सह । तएण सा मियादेवी विजयस्त खत्तियस्त तहत्ति पयमह विणएण पडिमुणेइ, पडिमुणित्ता त दारग रहस्सियसि भूमिवरसि रहम्सिएण पत्नपा- ण पडिजागरमाणी२ विहरइ । एव खल गोयमा ! मियापुते दारए पुरा पुराणाण जाव पचणुभवमाणे विहरइ ।। मू० २० ॥ टीका-मू० २० तएण' इत्यादि । तत• खलु सा मृगादेवी तं दारक 'हुड' हुण्डम् अव्यवस्थितागावयव सर्वावयत्रप्रमाणविकलसस्थानेन युक्तमित्यर्थ । अधरूव अन्धरूप पासइ ' पश्यति, 'पासित्ता' दृष्ट्वा भीया' भीता- भययुक्ता भयजनकविकृताकारदर्शनात् ' भीया ' इत्यत्र 'तत्था, उन्विगा, सजा- यभया' इति द्रष्टव्यम् । ' तत्था ' त्रस्ताबासमुपगता, "अयमस्माकं कीदृशमशुभ विधास्यतीति चिन्तनाव उव्वगा' उद्विग्ना-व्याकुला-कम्पमानहृदयेत्यर्थः, तएण सा' इत्यादि- तएण' बालक के जन्म होनेके पश्चात् 'सा मियादेवी' उस मृगादेवीने हुड' हुण्डक-खास आकार से रहित एवं समस्त अवयवों के प्रमाण से शू य सस्थानवाला तथा अधरूव अधरूप त दारग उस पुत्र को 'पास' देखा 'पासित्ता' देखते ही ' भोया, तत्था, उचिगा, सजायभया' यह इस विचार से कि-"यह हमारा क्या अनिष्ट करेगा।' अत्य त डर गई एव त्रस्त हुई, उद्विग्न- व्याकुल हुई, तथा भय से उसका शरीर कापने लग गया। पश्चात् अम्मधाई तर्पण मा० ઇત્યાદિ બાળકને જન્મ થયા પછી सा मियादेवी ते भृगावीस હુડ–ખાસ આકારરહિત એટલે કે તમામ અવયના પ્રમ ણથી શન્ય સંસ્થાન વાળા” તથા अधरून मध३५ 'त दारग ते पुत्रने पास लयो पामित्ता' मur 'भोया'तत्था 'उधिग्गा सजायभया' ते विया આ અમારૂ કેવુ અનિષ્ટ કરશે એ બહુજ ભય પામી ગઈ “અને પીડિત य, व्याप ५ , तथा मय पडतेनु शरी४५ वायु, पछी 'अम्मधार . . . . . तपण , स्था . . . . - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र दारकमहमेकान्ते 'उन्झामि क्षिपामि 'उदाहु मा' उताहो मा-अथवा न सिपामि । ततः खलु म विजय क्षत्रयस्तम्या अम्बाधाच्या अन्तिके एतमर्थ श्रुखा तथैव-तत्काले यथावस्त्रादिक शरीरे परितमामीत् तेनैव स्वरूपेण सभ्रान्त - उत्सुक उहाए ' उत्थया-उ थानगत मा उनिष्ठति, उत्याय यत्रैव मृगादेगी, तोगनि, उसगन्य मगादेवीमेवमवादीन-हे देवानुप्रिये । तुम्हं ' तब अय • पढमे गमे ' प्रथमो गभ , त ' तनः तस्मात्-यदि बलु समेतमेकान्ते । उकुरुडियाए उत्कुरुटिकाया कचवर निक्षेपस्थाने 'उन्यास ' उज्यसि-क्षिपमि, 'तआण' तन पलु तुम्ह ' तत्र पया' प्रजासततिः, एंगते उजामि उगहु मा उस पालक को गना मार के यह अनुनार किसा शात स्थान मे छोड आऊँ या नहीं। 'तएण से विजए खत्तिए तीसे अम्म- पाईए अतिए एयमट्ठ सांचा तहेव समते उठाए उई' इस प्रकार वह विजय राजा उम धायमाता के नुग्व' स ऐपा वचन सुनकर गना जिम रूप में जैसा नठा पा उमी रूप मे मनात हा उठ खडा हुभा, और 'उहिता जेणेव मियादेवी तेणव उवा- गच्छई ठकर जहाँ मृगादेना थी वहाँ पर पहुँचा । ' उवागन्डित्ता मियादेवि एव वयासो-देवाणुपिया ' तम्ह पाये गम्भे' पचते हो उसने मृगादवी स इस प्रकार कहा-हे देवानुप्रिये ' यह तुम्हारा पहिला ही पहिला गर्भ है ‘त जड ण तुम एय एगते उक्कुडियाए उज्झासे' जा यदि तुम इम एकान स्थानमे डलवाती हो ' तो ण तुम्ह पया ना थिरा भविष्मः' तो फिर तुम्हारो संतान स्थिर नहीं होगी શું સ હેબે કહ્યું તે પ્રમાણ કઈ એકાન્ત સ્થાનમાં મૂધ આવુ કે નહિ ? तएण से विजए खतिए तीने अम्मवार्डए अतिण पथमट्ठ मच्चिा तहेव समते उट्टाए उट्ठ। આ પ્રકારે ધ યમાતાના મુખની એવા વચન સાંભળીને રાજા જે રૂપમાં બેઠા હતા તેજ ૩૫ મ ભ્ર ત્ત થઈને GAL Rs 14, भने उठित्ता जेणेध मियादेवी तेणेव उवागन्छ। ઉડીને ક્યા મૃગાદેવી હતા ત્યાં આવી પહોચ્યા उपगच्छिता मियादेवि पर्ष वयामी देवाणुपिया तुम्ह पढमे गम्भे' मावीन ते भृगवान भा प्रभा यु ११ नुप्रिये भातभा। पडयो गर्म के 'न जइ ण तुम एय एगते उका रुडियाए उज्झामि भार त सन यान्त स्थानमा नापी आपाता तो तुम्ह पया ना थिरा भविस्तइ ता पछी 1 , उपाहुमा? મ્બ બ ળકને જ તમારા ભવ થમ થનાગ १६२ विपाकश्रुते . हे म्बा मन । मृगादेशी नवाना मासाना यावत, अत्र यावदेनेव द्रष्टाम्- बहुपतिपूर्णाना दारक प्रजनितकती जात्यन्ध याचन अगोपागानाम्-आति मात्रम् , तत खलु सा मगादेशी त हुण्डम रूप पति दृष्ट्वा भीता प्रस्ता उद्विग्ना सजातभया मा शन्दयति, शगिन्वा परमवादीत-गट सलु त्व हे देवानुपिये ! एत दारश्मेशन्ने उत्कुर टिकाया-पचबरम्याने, 'उल्झ हि' उज्न- क्षिप, 'त तन-तम्मात्- स दिसह ' सदिशन गृय खलु हे स्वामिन ! त 'मियादेवा नवण्ड मामाण जाब आगिडमेत ' मृगादेवी के नौ मास के पूर्ण समय हान पर पुत्र प्रसव हुआ है, वह ज मान्ध और ज माधरूप है । एव जिमक काई भी अग और उगग पूर्ण नहीं है, सिर्फ उन सबकी उममें आकृतिमान ही है । तएण सा मियादेवी त हुड अधरून पामड, पापित्ता भीगा तत्या उ अग्गा, सजयभया मम सहावेइ ' जन मृगादेवीन उस हुण्डक और आरूप बालक का देखा तो देखते ही बहुत कुछ डरगई, चित्तमे विशेष उद्विग्न हुई, एवं मारे भयके उसके समस्त शरीर मे कपकपी छूटने लगी। एसी हालत मे उसने मुझे बुगया और ' सद्दा वित्ता एव वयासी' बुलाकर कहने लगा कि- 'देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रये ! 'तुम ण गच्छ' तुम जाआ, और एय दारगं एगले उकुरुडियाए उज्झाहि ' इस बाठक को किसी एकात स्थान में कूड़े-कचरे में डाल आओ त ' तो 'सामी' हे स्वामिन् । 'सदिमह' आप आज्ञा दीजिये, तु दारग माभिन्। मियादेयी नवण्ह मामाण जाव आगिइमेत्त' भृगावीर नव માસને સમય પૂરો થતા પુત્રને જન્મ થયો છે તે જન્માધ અને જન્માધરૂપ છે એટલે કે જેને કેઈ પણ અગ અને ઉગ પૂર્ણ નથી, કેવળ તે સર્વની તેનામાં આ કૃનિ માવજ છે तपण मा मियादेवी त हुड अधरुष पामइ पासित्ता भीया नत्था उधिग्गा सजायभया मम महावेइ ' यारे भृाहेवासे ते અને અધરૂપ બાળકને જે તથા જોતાની સાથે જ તે બહુજ ડરી ગઈ ચિત્તમાં વિશેષ પણે ઉગ પામી અને ભયના કારણે તેના શરીરમાં કરી છુટી આવી હાલતમાં તેણે મને બોલાવી અને सद्दायित्ता' मावानीने एव क्यासी मा प्रभार पा all 'देवाणुलिया हे वानुप्रिये । 'तुम ण मच्छ તમે જાઓ અને एय दारग एगते उक्कुर डियाए उज्झाहि' मा माने કોઈ એકાત સ્થાનમાં ઉકરડામાં કે કચરામા નાખી આવે ત तो सामी 3 पाभिन्। मदिसह ' मा मासा आपा, शु. दारग पगते अन्झामि . . . क्या विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र एव खलु हे गौतम ! मृगापुत्रो दाम्फः 'पुरा पाराणाण ' पुग-पूर्वकाले पतानामिति भावः, अत एव पुराणाना-चिरन्तनाना 'जाव पञ्चणुम्भवमाणे ' यावत् मत्यनुभवन्, अत्र यावच्छब्देन ' दुच्चिण्णा टुप्पडिकंताण असुभाण पावाण कडाण कम्माण पाग फलविात्तविमस ' अत्रत्यत्रयोदशसूत्रगत' पाठोऽनुसन्येयः। दुश्रीर्णाना दुप्पतिक्रान्तानामशुभाना पापाना कृताना कर्मणा पापक फलनिविशेष पत्यनुभवन् विहरतीत्यन्वयः ॥ २० ॥ गोयमा। मियापुत्ते दारए पुग पुराणाण जाव पचणुभवमाणे विहरइ' इस प्रकार हे गौतम ! मगापुत्र दारक पूर्वकालोन अत एव चिरन्तन और दुश्चोण-अशुभतम खाटे अध्यवसायो स उपार्जित तथा आलोचना आदि शुद्धि से अनिवर्तित-दूर नहीं किये ऐत अशुभ अपने किये हुए पापकर्मों का अशा-रूप भशुभ फल भोग रहा है । भावार्य-इस बालक का हुण्डक संस्थान है, इसके अवयव किसी खास आकार के नहीं है, और न वे अपने प्रमाणानुमार ही हुए है, यह तो एक विलक्षण आकृत मात्र है, न जाने इसके कारण क्या अशुभ हानेवाला है और यह कौन अनिष्ट करेगा, इत्यादि विचारों से त्रस्त एव उद्विग्न बनी हुई मृगादेवी का शरीर सहसा भाषी अनिष्ट की आशस से कप उठा। उससे रहा नहीं गया और धायमाता - सा . પાન આપીને પાલન પિષણ કરવા લાગી एष खलु गोयमा मियापुत्ते दारए पुग पुराणाण जाय पञ्चणुभयमाणे घिहरइ' में प्रभारी गौतम ! भृगापुत्र દેરક વ કાલના અર્થાત ચિન્તન પુરાતન અને દુર્ણ અશુભતમ માઠા અધ્યવસાયથી ઉપાર્જિત (મેળવેલા ) તથા આલેચના આદિ શુદ્ધિ વડે કરી દૂર નહિ કરેલા એવા અશુભ પોતાના કરેલા પાપકર્મોના અશાતારૂપ અશુભ ફળને ભેગવી રહ્યો છે सावार्थ આ બાળકનું હુડક મથાન છે, તેના અવયમ કઈ પ્રકારને ખાસ આકાર નથી અને તે અવયવો પિતાના પ્રમાણ અનુસાર પણ નથી આતે એક વિલક્ષણ આકૃતિમાત્ર છે શું કહી શકાય કે આ કારણથી શુ અશુભ થવાનું હશે? અને એ કેવા પ્રકારનું અનિષ્ટ કરશે, ઈત્યાદિ વિચારોથી ત્રાસ અને ઉગ પામેલી તે મુગાદેવીનું શરીર એકદમ ભવિષ્યમાં અનિષ્ટ થવાની શકાથી કપવા લાગ્યુ પિતાથી ન રહી શકાયુ માટે ધાય માતાને બોલાવીને કહ્યું કે- १६४ विपाकश्रुते - . नो' थिरा' स्थिरा भविष्यति । ' ताण ' तस्मात् खलु त्वमेत दारक 'रह स्मियसि ' भूमिगृहे-भून्यधोवतिगृहे ' रहस्सिएणं भत्तपाणेण ' राहसिकेन भक्तपानेन 'पडिजागरमागी २' पतिनाग्रती २=पालयन्ती २ 'विहराहि' विहर, ' तो ण' तस्मात् खलु तव प्रना स्थिरा भरिप्यति । तत खलु सा मृगादेवी विजयम्य क्षत्रियम्य स्वपते. 'तयाऽस्तु' इत्युक्त्वा एतम विनयेन 'पाटमुणेई' प्रतिशणोति-स्वीकरोति, पतिथुत्य-स्वी- कृत्य त दारक राहसिके भूमिगृहे राहसिकेन भक्तपानेन मतिजाग्रतीरालयन्ती२ विहरति । तो ' इमलिये निश्चित ' तुम एय दारग रस्सियगसि भूमिवरसि रहस्सिएण भत्तपाणेण पडिजागरगाणी२ विहराहि' तुम इस बालक का मनुष्यों स भविदित भामरे मे प्रच्छन्न रूप स रख कर और वहीं पर गुमरूप से भात पानी खिला पिला कर इसका पालन पोषण करो । ' तो ण' ऐसा करने से ही 'तुम्ह पया थिरा भविस्तइ' भागामा काल मे हानवाली तुम्हारी सतान स्थिर होगी। तएण सा मियादेवी विजयस्स खत्तियस्म तहति एयमट्ठ विणएण पडिमुणेइ' इस प्रकार वह मृगादेवी अपने पति विजय राजा के कथन को 'तथास्तु' कह कर बडे ही विनय से स्वीकार किया और 'पडिमुणित्ता त दारग रहस्सियस भूमिघरमि रहस्सिएण भत्तपाणेण पडिजागरमाणीर विहरइ' स्वीकार कर उस बालक का एका त गुप्तरूप भैहरे में रखकर प्रच्छन्नरूप स दिये गये भोजन और पान से पालन पोषण करने लगा। सतान 1-२ थरी नलि अर्थात भी मतान से नहि 'ताण એટલા भारे निश्चित 'तुम एय दारग रहस्सियगसि भृमिघरं मि रहस्सिपण भत्तपाणेण पदिजागरमाणी२ विहराहि ' तमे मा ने मनुष्यो न त तवी शते ભયરામાં ગુપ્ત રૂપથી રાખે અને ત્યા ગુમ પણે ખાન-પાન આપીને તેનું પાલન षष्य ४२। 'ताण । मेवी शते ४ाथी । तुम्ह ण्या' थिरा भविस्सा हुव ५छी यनारी तमारी xn-मतान स्थिर थशे (4ता २शे )'तएण मr मियादेवी विजयस्त खत्तियस्स तहत्ति एयमट्ठ विणपण पडिसुणेइ આ પ્રમાણે તે મૃગાદેવીએ પિતાના પતિ વિજય રાજાના વચનને “'તથાસ્તુ કહીને બહુજ વિનયથી તેને સ્વીકાર કર્યો અને “ पडिसुणित्ता त रस्सियसि भूमिघर्गसि रहस्मिपण भतपाणेण पडिजागरमाणी२ विहरह સ્વીકાર કરીને તે બાળકને એકાન્ત ગુરૂપ ભયરામાં રાખીને ગુપ્તરૂપથી ભોજન- एव खलु " विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०१ मृगापुत्र मूलम्-मू० २१ मियापुने ण भने ! दारए इभो कालम से काल किना कहिं गमिहिड', कहिं उपन्निहिड ? गोयमा ! मियापुने दारए वनोसं वासाइ परमाउय पालइत्ता कालमासे कालं किवा इहेच जीवे दीवे भारहे वासे वेगड्ढगि- रिपायमूले साहकुलमि सीहनाए पचायाहिड, सेण तन्य सीहा भविस्मइ अह- म्मिए जाच साहसिए बहु पाव जाव सजिणद, समन्जिणित्ता कालमासे काल किना इमीसे स्यणप्पभाए पुढपीए उकाम मागरावमटिइएस जाव उव चन्जिहिड । मे ण तो अणतर उन्धष्टित्ता सरीसिसु उववजिहिइ तत्य ण काल मिचा दोचाए पुढचीए उकोसेण तिान सागरोमाइ ०, सेण तो अणतर उबहिना पक्खीसु उस जहिड, तन्थ वि काल विचा तनाए पुढगीए सत्त सागरोवमाइ ०, से ण तो सीहेसु य०, तयाणतर चउत्थीए०, इरगो, पच मीए०, इत्थी, उट्ठीए०, मणुओ, अहे सत्तमाए । तो अणतर उन्नट्टित्ता से जाइ इमाइ जलयरपचिंदियतिरिक्ख जोणियाण मच्छ-कन्छभ-गाह-मगर-सुमुमाराऽऽतीण अद्धतेरसजाइकुलकोडि- जोणिपमुहसयसहस्साइ, तत्थ ण एगमेगसि जोणिविहाणसि अणेगसयसहस्स खुत्तो उदाइत्ता२ तत्थेव भुज्जो मुज्जो पञ्चायाइस्सइ । . . . प्रदर्शित पद्धति के अनुसार ही उस बालक की सब प्रकारको व्यवस्था कर उसका पालन पोषण करने लगी। श्री वीर प्रभु गौतम स्वामी से कहते है कि-हे गौतम ! यह तुम्हारे प्रश्न का उत्तरे है, इसस तुम समझ गये होंगे कि -यह मृगापुत्र पूर्वभव मे बाधे हुए चिर तन अपने दुश्वीर्ण और दुष्प्रतिक्रान्त अशुभ, पाप, कर्मो का अशुभ फल भोग रहा है ॥ २०॥ સમતિને સ્વીકાર કરીને રાજાએ બતાવેલી પદ્ધતિ પ્રમાણે જ त બાળક માટે રાણી તમામ પ્રકારની ગોઠવણ કરીને પાલન-પોષણ કરવા લાગી શ્રી વિરપ્રભુ ગૌતમ સ્વામીને કહે છે કે-હે ગૌતમ, આ પ્રમાણે તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર છે, આ ઉપરથી તમે સમજી ગયા હશે કે –આ મૃગાપુત્ર પૂર્વભવમાં બાધેલા ચિ. નન-પુરાતન પોતાના દુરી અને દુપ્રતિકાન્ત અશુભ પાપકર્મોનું અશુભ ફળ सोसवी २छो २० ॥
विपाकमते છે को बुलाकर कहा कि तुम इसे चालकको किसी एकात स्थानमें जाकर उकुरटी पर कूडे कचरे में छोड़ आओ रानी की इस बात को सुनते ही वह तथास्तु कहकर विजय नरेश के निकट उनका अभिप्राय जाने के लिय पहुंची और राना के उस पुत्र प्रसव का समस्त समाचार एप रानी का हार्दिक विचार भाषापान कह सुनाया। राजा सुनकर आश्चर्यचकित हो उठा, और जैमा बैठा था वैमा हो रानी के निकट भापहुँचा। आते ही उसने अपना निजी विचार रानी से प्रकट किग और कहा कि-- ऐमा करना याम्य नहीं है, कारण कि यह तुम्हारा प्रथम गर्म है। इसमें इस प्रकारका कृत्य भावी सतान की स्थिरता में बाधक हागा, अत अब यह जैसा हुआ है सो सब ठाक है, इस विषयमें विशेर विना न कर इस पला पापा को हो चिंता करना अब विशेष श्रेयस्कर है, इसलिये इस का सातम यहा उपाय है कि तुम इसे अपने महलक मोहरे में गुमरूप स रखो, वह स्थान ऐसा है कि जहा पर काई भी व्यक्ति आ जा नहीं सकता, अत वहाँ पर गुनरूप स इमक खाने पीन को पूर्ण व्यवस्था रखो, ऐसा करने से भावी सताा स्थिर होगी और इसका भो पालन पापग हो जायगा। राजा की इस समति को स्वीकृत कर, रानाने राजाक द्वारा તે તમામ પહેરી તમે આ બાળકને કોઈ એકાન્ત સ્થાનમાં જઈને ઉકરડામા-કચરામાં મૂકી આવે, રાણની આ વાતને સાંભળીને તથાસ્તુ' કહીને તે વિજય નરેશ પાસે તેમને અભિપ્રાય જાણવા માટે પહોંચી ગઈ અને રાણીને આ પુત્ર પ્રસવ થયે તેના તમામ સમાચાર તથા રાષ્ટ્રના અતરના જે વિચાર હતા છેલ્લે સુવાના કહી સંભળાવ્યા રાજા હકીકત સાભળીને આશ્ચર્યચક્તિ થઈ બેઠા ચંઈ જ્યાં શણ હતા ત્યાં આવી પહોચ્યા આવીને ગજાએ પિતાના જે વિચારા હતા તે રાણી પાસે જણાવી દીધા અને કહ્યું કે એ પ્રમાણે કરવુ તે ચગ્ય નથી કારણ કે આ તમારે પ્રથમ ગર્ભ છે તેમાં આ પ્રકારનું કૃત્ય તમારા ભાવિ મતાનેની સ્થિરતામાં બાધક નિવડશે, તેથી જે થયું તે સર્વ ઠીક છે આ બબ તમા વિશેષ ચિન્તા ન કરતા તેના પાલન-પોષણની ચિન્તા કરવી તે હાલ વિશેષ કલ્યાણકારી છે, એટલા માટે એને સૌથી સારો ઉપાય એ છે કે તમે એ બળદને પિતાના મડલના ભયરામાં ગુણરૂપમાં રાખે, તે એવુ સ્થાન છે કે જ્યા આગળ કઈ પણ વ્યક્તિ આવી કે જઈ શકે તેમ નથી, તેથી ત્યાં ગુર્ણ પણે તેના ખાવા-પીવાની પૂરી વ્યવસ્થા રાખે અને તે પ્રમાણે કરવાથી ભાવિ મતાન પણ સ્થિર થશે અને આ બાળકનું પણ પાલન-પેષણ થઈ જશે રાજાની આ પ્રકારની विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र अद् वाणि, कवित् 'पदिशतिवर्षाणि ' ज्युपलभ्यते, परमायुप्क पाल- यित्वा कालमासे-मरणसमये प्राप्ते काल कत्या-गरण प्राप्य इहैव जम्बूद्वीपे द्वीपे भारते वर्ष 'वेयड्ढगिरिपायमूले' बतायगिरिपाद मृले-ताहचनामकर्म- तस्याधोभागे-समीपे ' सीहतुलसि' सिंहकुले ' सादत्ताए' मिहत्तया 'पञ्चाया- हिंड' प्रत्यायास्यति-उत्पत्त्यने, स ग्वलु ता मा भविष्यति । कीटगोडी भविष्यती ' त्याह-' अम्मिए मार्मिक जान साहामा ' यावत् माहमिक, अत्र यावच्छ देन- भूरे दढप्पहारी' इत्यादि गोव्यम् । च-बहुविध पापं प्राणा- तिपातादिलक्षण यावत् कलिकलुपम् इत्यस्य संग्रड , ' मज्जिणइ ' समयति= . दीवे भारहे वासे ' यह मृगापुत्र नालक बत्तीस वर्षको उष्ट आयु का पालन कर स्थिति के क्षय होने पर मर कर इस मध्य जाप क भरत क्षेत्र में यहगिरिपायमूले ' चैताढ्य पर्वत की तलहटी म ' सोहकुलंमि ' सिंह के कुल में 'सीहत्ताए पद्यायाहिइ ' सिंह का पयाय मे उपनगा । ' से ण तत्थ सीहो भवि- स्सड अहम्मिए जाव साहमिए' रह , ऐसा सिंह हागा कि जो अनर्मी, शूर, दृढप्रहारी एप माहसिक होगा। जाव' शब्द स ही यहा ' मूरे दढप्पहारी' इन पदों का मग्रह किया गया है । 'टु पाच जाव समजिगड' यावत् सदस यहा पर भी कलिकलुम ' इस पद का ग्रहण हुआ है, उस सिंहन अपनी पयाय से अनेक प्रकार के कलि कला प्राणातिपातादिरूप पापकमो का सवय करेगा । समन्नि- ભવ્ય તે ત્યાં किच्चा इहेव जवूदीवे दीवे भारहे चासे આ મૃગાપુત્ર બાલક બનીરવ વર્ષની ઉથ આયુષ્યનું પાલન કરીને વિતિને લય થતા મરણ પામીને આ જ બૂદ્વીપના ભરત ક્ષેત્રમાં वेयड्ढगिरिपायमूले ઘતાઢય પર્વતની તળેટીમા, मीहकुलाम' બિહના કુલમાં • मोहत्ताए पञ्चायाहिद' નિહ પર્યાયથી 6 पन्न थरी, 'से ण तत्थ सीहो भविस्मर अहम्मिर जाय साहसिए આગળ એવા પ્રકારનો મિહ થશે કે જે અમી, શુરવી, દ્રઢપ્રણા અર્થાત માહસિક થશે शपथी मडि, 'सूरे दढप्पहारी' मा पानी में वहु पार जान मन्त्रिणा થાવત શબથી અહિ कलिकलुस એ પદનું ગ્રહણ થયું છે, તે નિહ પિતાના પર્યાય અનેક પ્રકાના કલિકલુષ પ્રતિપાતાદિપ પાપ કર્મોને બચય કરશે નિળિar जाय અગી પણ १६८ विपाकश्रुते . द्वात्रिं सेण तो उन्नट्टित्ता एव चउपएस उरपरिसप्पेस भुगपरिमप्पे खडयरेस चारिदिएमु तेइदिएसु इदिएस पणफागम् फट्याखेमु षडयदु दिएमु वाऊ तेऊ. आऊ. पुढगी अणेगमयमहस्मासुत्तो०, सेण तो अणतर उम्पट्टित्ता सुपाहपुरे णगरे गोणताण पचायाहि । से णं तत्य उम्मुकरालभाये जायणगमणुपत्ते अन्नया फयाइ पढ़पपाउ संसि गगाए महाणइए खलाणमष्ट्रिय खणमाणे तडीए पाला समाणे कालंग तत्येव सुपइहपुरे णयरे सेहिकुलसि पुत्तत्ताए पचायाइस्म ॥ मू० २१ ।। टीका-मू० २१ मृगापुत्रश्य पूर्वभववृत्तान्त सर्व भगवद्वचनादवगन्य गौतमो भगवन्त पृच्छति- मियापुत्ते ण भते' इत्यादि । हे भदन्त !-हे भगवन् ! मृगापुत्र खलु दारकः 'इओ' इत -अस्माद् भवात् कालमासे= मरणावसरे काल कृला कहिं गमिहिइ' कुन गमिष्यति ', 'कहिं उववजिहिइ कुत्रो पत्स्यते ? भगवानाह-' गायमा' इत्यादि । हे गौतम ! मृगापुत्रो दारक. मियापुत्ते ण ' इत्यादि- इस प्रकार श्री गौतम स्वामीने श्री वीर प्रभु के मुख स मृगापुत्र का समस्त पूर्वभव का वृत्तान्त जानकर पुन प्रभु से यह पूछा कि- ' भते' हे भदत ! 'मिया पुत्तेण दारए इओ कालमासे कालं किच्चा कहि गमिहिइ ' मृगापुत्र बालक इस भव से मरण के अवसर में मर कर कहा जायगा 'कहि उपजिहिड उत्पन्न होगा ' प्रत्युत्तर मे प्रभुने कहा- गोयमा' हे गौतम ! मियापुते दारए बत्तीस वासाइ परमाउय पालइत्ता कालमासे काल किचा इहेव जबृदोवे मियापुत्त ण 'त्यादि આ પ્રમાણે શ્રી ગૌતમ સ્વામીએ શ્રી વીર પ્રભુના મુખથી મૃગાપુત્રના સમસ્ત પૂર્વભવના વૃત્તાન્તને (સાભળીને ) જાણ કરીને ફરી પ્રભુને આ પ્રમાણે भते 'Data! मियापुत्ते ण दारए इओ कालमासे काल किचा कहिं गमिहिह' भृगापुत्र मा म मा भर पाभान या 2 ? 'कहिं उपवजिहिद' या Gun य? प्रत्युत्तरमा प्रभु धु- गोयमा डे गौतम । 'मियापुत्ते दारप वत्तीस पासाइ परमाउय पलहत्ता कालमासे काल . . कहा पर . પૂછયું કે . विपाकचन्द्रिका टीका ध्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १७२ यस्या पृथिव्या सप्त सागरोपमानि स्थिति प्राप्स्यति । स खलु 'तो' तत - तत्पश्चात् ' साहेसु य ' सिंहेस चोत्पत्म्यते । ' तयाणतर तदनन्तर 'चर थी चतु या पृथिव्या नैरगिवेषु नैरयिस्तयोत्पन्स्यते । तत उद्धृत्य ' उरगा उरगः-मो भविष्यति । तापि कालं कसा 'पचमीए ' पञ्चम्या पृथिव्या नैरयिकेपृत्पस्यते। तत उद्धृत्य स खलु ' इत्थी' स्त्री भविष्यति । तत्रापि काल कसा 'ए' पप्या पृथिव्या नैरयिकेपृत्पत्स्यते । तत उद्धृत्य स ग्खलु ' मणुओ मनुन'-मनुप्पो भविष्यति, तनापि काल का ' अहेसत्तमाए अघःसप्तम्या पृथिव्या नैरपिकेषु नैरयिकतयोत्प गते . १ तर चउत्थीए०, उरगा०, पचमीए०, इत्थी, वीए०, मणुभो, अहे सतमाए०, वहा स मर कर सातमागर को उ कृष्ट स्थितिवाले तृतीय नरक मे , वहा से निकल कर तिर्यग्गति मे सिंह की पयाय मे , वहा से मरे कर दश सागर की उत्कृष्ट स्थितिवाले चतुर्थनरक में , वहा स अपन समय मे मर कर सर्प पर्याय मे , वहा से मरकर फिर मत्रह (१७) सागर की उत्कृष्ट स्थितिबाले पचम नरक मे , वहा से मर कर खा पर्याय में, बहा से पश्चात् मर कर बाईस सागर की उकृष्ट स्थितियुक्त छठवे नरकमे, वहा से निकलकर मनुष्य पर्याय में और अत में वहा से भी मर कर तेतीस (३३) सागर का उत्कृष्ट स्थितिवाले सातवे नरक मे उपन्न हागा । तो अणतर उन्मट्टित्ता से का इमाइ जलयरपचिंदिपतिरिक्खजाणियाण मच्छ इच्छभ-गाइ-मगर-सुमुम रा सागरोवमाइ० से ण तओ मीहेसु य० तयाण तर चउत्थीए०, उरगा, पचमीए०, इत्थी, छट्ठीए०, मणुओ अहेसत्तमा० ' ५४ी त्याथी नाजीने तिर्थ य गतिभा સિહની પર્યાયમ મરણ પામીને સાત સાગરોપમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ વાળા ત્રીજા નરકમાં, ત્યાંથી નીકળીને તિગ ગતિમા સિહની પર્યાયમા, ત્યાં થી મરણ પામીને દસ સાગરોપમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ વાળા ચોથા નરકમા, વાથી તે સ્થિતિ પુરી કરી 1, સર્ષપર્યાયમા, ત્યાથી મરણ પામીને ફરી સત્તર (૧૭) સાગરોપમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળા પાચમા નરકમ, ત્યાથી મરણ પામીને સ્ત્રી પર્યાયમા, ત્યાથી મરણ પામીને બારીક (રર) સાગરોપમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ વાળી છઠ્ઠા નક્કમ, વાયો રીકળીને મનુષ્ય- પર્યાયમાં અને અામ ત્યાથી મરણ પામીને તે સીમ (૩) માગ પમના ઉત્કૃષ્ટ स्थितिवाणा सातमा १२४मा पनि यो 'तओ अणतर उपट्टित्ता से जाइ इमाइ जलयरपबिंदियतिरिक्खजोणियाण मच्छ-कच्छभ- -गाह-मगर-सुसुमारादीण १७० विपाकवते -- . . , . उपार्जयति । 'समनिणिता' सगळ-पापकोपार्जन कन्या, पालमासे काले कत्वा, अस्या रत्नपभाया पृथिव्या · उगोस' उमटतया सागरोपमस्थिति केपु यावत्-'नैरयिकेषु नैरयिकतया' इति संप्रदः, 'उपनिदिइ ' उत्पत्स्यते । स खलु ततोऽनन्तरम् तत्पश्चात् ' उन्नहिसा' उद्धृत्य-रत्नप्रभापृथिव्या निर्गत्य ' सरासिवेसु' सरीसृपेषु नकुलादिषु ' उपाजिहिद' उपत्म्यते । तत्र खलु काल या ' दोघाए पुढवाए ' द्वितीयस्या पृथिव्याम् , उत्यर्पण श्रीणि सागरोप मानि स्थिति माप्स्यति । स खलु ततोऽनन्तर 'उहिला' उदृत्य-द्वितीयस्या पृथिव्या निर्गत्य पक्षिपूत्पास्यते । तत्रापि काल काया ' तच्चाए पुढवीए । तृती णित्ता कालमासे काल किचा' उनका संचय कर के कालगास-मृत्यु अवसर में मरकर वह इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए उक्कोस सागरोवमहिइएमु जाव उव- वन्जिहिइ ' अब इसी रत्नप्रभा-पृथिवा के एक सागर की उत्कृष्ट स्थितिवाले प्रथम नरकमें नारकीरूप से उत्पन्न होगा। ' से ण तो अणंतर उन्मट्टिता सरीसिवेमु उव पन्निहिड, तस्य ण काल किचा दोचाए पुढवीए उसेण तिनि सागरोचमाइ । पश्चात् वह वहा ए निकल कर सरीसृप-नकुल आदि योनियों में उत्पन्न होगा । पश्चात् वहा की स्थिति के क्षय हाने पर वह द्वितीय नरक कि जहा पर तीन सागर की उत्कृष्ट स्थिति है, उसमे ज म धारण करेगा, फिर से ण तओ अणतर उन्नट्टित्ता पक्खीस उपजिहिद वह वहा से निकलकर पक्षियों के कुल में उत्पन्न होगा काल किचा तच्चाए पुढवीए सत्त सागरोवमाइ ० से ण तो सीहेस य० तयाण - तत्थ दि काल मासे काल किच्चा तेन। म यय ४शन मृत्युना मवमरे भर पाभान इमोसे ग्यणप्पभाए पुढपीए सकोस सागरावमाटिठाइपसु जाध उधव जिडिइ પછી તે જીવ આ રત્નપ્રભા પૃથ્વીના ઉત્કૃષ્ટ એક સાગરની સ્થિતિ વાળા પહેલા કમ ના-કરૂપે ઉત્પન્ન થશે ' से ण तओ अणतर उवट्टित्ता मरीसिवेसु उधजिहिद तत्थ ण काल विच्चा दोश्चाए पुढवीए उक्कोमेण तिन्नि मागरोष मार ' पछी ते त्याचा नाणी मरा५-ge (नाणीया ) माहिनी योनि એમા ઉત્પન્ન થશે પછી ત્યાની નિયતિને ય કરીને તે બીજા નરકમાં જ્યા આગળ ત્રણ સાગરોપમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ છે તેમાં જન્મ ધારણ કરશે પછી से ण तओ अणतरं उत्पट्टित्ता पक्खीसु उवजिहि ' ते त्याची नवीन पक्षियान गुमा उत्पन्न ये तस्थषि काल किच्चा तच्चाए पुडषीप सत्त %D , . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १७३ प्रत्यायास्यति, उत्पत्स्यते । 'पण' स खलु 'तो' तता-'उज्वट्टित्ता' उद्ग्त्य-निर्गत्य, एव 'चटप्पएसु ' चतुष्पदेषु गवादिषु ' उरपरिसप्पेसु' उर परिमा = उरगेपु सर्पादिपु इयर्थः, 'भुयपरिसप्पेसु' भुज परिमपु-भुजगामिपु नकुलगोपिकासु 'खहयरेसु ' खचरेपु-गगनचरेषु पक्षिपु, चतुरिन्द्रियपु, त्रीन्द्रियेषु द्वीन्द्रियेपु, ' वणप्फडएसु' वनस्पति के पु, 'कटुयस्वखेसु' 'बटुयदुद्धिामु ' स्टुकदुमकेपु अर्कादिषु, 'वाउसु' वायुपु, 'तउसु' तेजम्मु, 'आउसु ' जमु, 'पुढासु' पृथिवीपु जने कशतमहस्रकल:-अनेऊलक्ष- वारम् उत्पत्म्यते । ततोऽनन्तरम् — उत्तिा' उत्य-निर्गत्य 'सुपइट्टपुरे णयरे' सुप्रतिष्ठपुरे नगरे, गाणत्ताए' गो-वेनपभत्वेन चलीपर्दतयेत्यर्थ., ' पञ्चाया- दिड प्रत्यायास्यति-उत्पत्स्यते । 'सण' स खलु तत्र उम्मुक्कभावे' उन्मुक्तवालभाव =वाल्यावस्था- फ्रान्त , ' जायणगमणुपत्ते' यौवनकमनुप्राप्त तारुण्यमुपागत , ' अनया कयाइ कर वद चतुष्पद गाय आदि तिर्यचा मे, उरपरिसपे सर्पादिका मे , भुजपरिसप नकुल गाह आदि का मे , ख नर-पाक्षयो मे , चतुरिद्रिया मे , तेइन्द्रियो मे, द्वान्द्रिय जीवा मे और एकेद्रिय बनस्पनिकाय ऋटुरक्षों मे, कटुकदुग्धाले आकडा पदि वृक्षो मे, वायुकाय मे , तजस्काय में अप्काय मे , और पृथिवीकाय मे लाखोवार उत्पन्न होगा। ' से ण तमो अणतर उचट्टित्ता सुपट्टपुरे णयरे गेोणत्ताए पञ्चायाहिद' पश्चात् वहा से निकलकर वह सुप्रतिष्ठितपुर नगर मे गोण-साडरूप से उत्पन्न होगा। ‘से ण तत्य चहा पर वह ' उम्मुक्कवालभावे ' वान्यावस्था का छोडकर 'जोधणगमणुपत्ते ' जब यौवन अवस्था को प्राप्त करगा, तब अन्नया कयाइ । काई एक समय पढम- પછી ત્યાંથી નીકળીને તે જીવ ચતુષ્પદ-ગાય આદિ તિર્ય ચોમા, ઉરરિસર્પ– સાદિકમાં ભુજપરિસર્પનળીઆ ઘે આદિમા, બેચર-પક્ષિયમા, ચતુરિન્દ્રિ- જેમ, તેઈન્દ્રિમા, દ્વીન્દ્રિયના જીવોમાં અને એકેન્દ્રિય વનસ્પતિનાયક વૃક્ષમા, કટુ દુધવાળા-આકડા આદિ વૃધામા, વાયુકાયમા, અગ્નિકાયમી અપકાયમ मन विवाअायमा सामोपा२ जत्पन्न यश, ‘से ण तओ अणतर उव्यट्टित्ता सुपइट्ठ पुरे णयरे गोणत्ताए पच्चायाहिई' ५ त्याथी नाणी सुप्रनिलितपुर नगरमा ગણ-મઢ રૂપથી ઉત્પન થશે से णं तत्थ' ત્યા તે उम्मुकपालभावे (मा) यास्याने ५॥ शने 'जोधणगमणुपत्ते न्यार युवापश्याने प्रास पणे त्या३ 'अन्नया कयाइ छ मे समय 'पढमपाउमसि' प्रायभि: वर्षा १ ' १७२ विपाश्रुते - . . तओ अणतर ततोऽनन्तर 'उहित्ता' उद्वत्य अधासप्तम्या: पृथिव्या निर्गत्येत्यर्थ., ' से ' स मृगापुरदारकजीयः, यानि इमानि जलचर पञ्चेन्द्रियतिर्यगयोनिकाना मत्म्यक छपयाहमकरमुमुमारादीना 'अद्वतरसजाइकुल काटिजाणिपमुहसयसहस्साइ । अषेत्रयोदशनाति फुल कोटियोनिममुखशतसह- स्राणि जातो पश्चेन्द्रियजातौ कुलमोटीना योनिममुसाणि-योनिद्वारकाणि योनिशतसहस्राणि-तानि अर्धयोदशानि-सार्धद्वादशशतसहस्राणि-साद्वादश- लक्षाणीत्यर्थ पञ्चन्द्रियजातौ सापद्वा शलक्षकुलमाटीन प्राप्म्यतीति यावत् । तत्र खलु एगमेगसि' एकैस्मिन् । जोणिविहाणास ' योनिविधाने योनिमैदे 'अणगस यसहस्मसुत्ता अनेकशतसहमकस -अनेकलक्षवारम् • उद्दाइत्ता२' उत्पय२ 'तथे' तव 'भुजा२,' भूयो भूय.-पुन पुनः, पचायाइस्सड दीण अद्धतेरसजाइकुल कोडिजोणिपमुहसयसहस्साइ पश्चात् वहा स निकल कर वह मृगापुत्र का जाव पर्चा द्रय तिथंचेा के भेदस्वरूप जलचर--मच्छ, कच्छप, ग्राह, मगर और सुसुमार आदि तिथंचगति नामकर्मविशिष्ट तिर्यश्च जीवा की पञ्चन्द्रिय जाति मे जो साढा बारह (१२॥ ) लास उलकाटि है उनमे उ पन हागा । 'तत्य ण एगमेगसि जोणि विहाणसि अणेगसयसहस्ससुत्तो उद्दाइतार तत्थेव भुज्जो भुज्जो पञ्चायादस्सइ ' उनमे एक २ योनि क भेद म लाखावार, वार-वार जम मरण करेगा। 'से ण तो उव्यट्टित्ता एव चउप्पएम, उरपरिसस्पेसु मुयपरिसप्पेस, बह- यरेमु, चरिदिएसु, तेइदिएसु, घेइदिएस, वणप्फइएसु, कडुयरक्खेसु, कड्डयदुद्धि- एयुगाऊ, तेउ०, आऊ०, पुढवीमु, अणेगसयसहस्सखुतो' पश्चात् वहासे निकल अहतेरसजाइकुलकोडिजोणिपमुहसयसहस्साइ પછી ત્યાંથી નીકળીને त મૃપુત્રને જીવ ચેદ્રિય તિર્થ ચોના ભેદસ્વરૂપ જલચર, મચ્છ, કાચ, ગ્રાહક મગર અને સુસુમાર આદિ તિર્યંચગતિનામકર્મવિશિષ્ટ તિર્થ ચ જીવોની પ ચેન્દ્રિય જાતિમા જેના માડાગાર લાખ (૧ર) કુલકટી છે તેમા ઉત્પન્ન થશે एगमेसि जोणिविहाणमि अणेगसयसहस्सखुत्तो उद्दाइत्तार तत्थव भुजा भुजो पञ्चायाइस्सइ' तभा से 2 यानिन लहमा जापार વારેવારે જન્મ અને મણ કરશે से ण तओ उव्वट्टित्ता एर चउप्पएसु, उग्परि- सप्पेस, भुयपरिसप्पेसु, खयरेसु धरिदिसु, तेइदिएसु बैइदिएसु धणप्फइएसु, पहुयरुखेसु,षडयदुद्विण्सु, घाऊ०, तेऊ० आउ०, पुढवीसु, अणेगसयसहस्मखुत्ता' , तत्वण विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुन १७५ पर्याय का परित्याग करेगा तम वह सर्वप्रथम इस जदीपस्थित भरतक्षेत्रान्तगत वैताढ्य पर्वत की तलहटी मे सिंह को पर्याय को धारण करेगा । उममे यह अपनी अधार्मिक, शौर्यविशिष्ट, दृढपहारकारी एव साहमिक प्रवृत्ति से अनेक प्रकार के अशुभतम प्राणाति पातादिरूप पापकों का उपार्जन करेगा। उसके प्रभाव से अपनी आयु के परिसमाप्त होते ही यह मरकर प्रथम नरक का नैरयिक हागा, वहा की १ सागर की स्थिति समाप्त फर जब वहा स निकल कर फिर यह तिर्यंच पयाय में सरीसृप आदि जीवा की पर्याय को धारण कर और मर कर द्वितीय नरकका नैयिक होगा । वहा को तीन सागर की स्थिति भोगकर जन वहास निकलगा तर फिर म यह पक्षियों के कुल मे पक्षीम्प से जमेगा । यहा का प्राप्तस्थिति भागकर फिर मर कर तृतीय नरेक में जायगा । वहा को सातसागर की उत्कृष्ट स्थिति की समामि कर, मर कर वहा से पुनरपि सिंह के भव को प्राप्त करेगा। यहा से मार चतुर्थनरक, कि जा १० सागर को उत्कृष्ट स्थिति है उसमें नैरयिक का जीव होगा। वहा से उस स्थिति की पूर्णता होते ही सर्प की यानि में जन्म लेगा। यहा से मर कर १७ सागर की पाचवे नरकको स्थिति का वहा के दुखों का (૩વર્ષની આયુષ્યને પૂરી કરીને જ્યારે તે પર્યાયને ત્યાગ કરશે, ત્યારે તે સૌથી પ્રથમ આ જમ્બુદ્વીપમાં રહેલ ભરતક્ષેત્રની અંદરના વૈતાઢય પર્વતની તળે ટીમ સિંહની પર્યાયને ધારણ કરશે, તેમાં તે પિતાની અધાર્મિક શૌર્યવિશિષ્ટ દઢ પ્રહારકારી સાહસિક પ્રવૃત્તિથી અનેક પ્રકાગ્ના અશુભતમ પ્રાણાતિપાતાદિ રૂપ પાપકને મેળવશે તેના પ્રભાવથી પિતાની આયુષ્ય પૂરી થતાજ તે મરણ પામીને પ્રથમ નકને નારકી થશે ત્યાની એક ૧ ભાગરની સ્થિતિ પુરી કરીને ત્યાથી નીકળીને પાડે તે તિર્યંચ પર્યાયમાં મરામર્ષ આદિ છોની પર્યાયને ધારણ કરશે પછી ત્યાથી મરણ પામીને બીજા નરકમાં નારકી થશે ત્યાની ત્રણ સાગ- રના સ્થિતિ જોગવીને જ્યારે ત્યાથી નીકળશે પછી ફરીથી તે પશિના કુલમાં પક્ષીરૂપથી જન્મ પામશે ત્યાની પ્રાપ્ત સ્થિતિ ભેગરીને મરણ પામીને ત્રીજા નરકમાં જશે ત્યા સાત ૭ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિને પૂરી કરી મરણ પામીને ત્યાથી ફરી પણ મિહના ભાવમાં આવશે ત્યાથી મરણ પામીને એવું નાક કે જ્યા દસ ૧૦ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ છે તેમાં કીને જીવ થશે તે સ્થિતિ પૂરી થતાજ તે સર્ષની એનિમા જન્મ પામશે ત્યાથી મરણ પામીને સત્તર (૧૭) સાગરની પાચમા નરકની સ્થિતિ વડે ત્યાના ૬ ને ભેગરીને આયુષ્યને સમા १७१ विपाकश्रुते . . अन्यदा कदाचित कस्मिंश्चिदन्यस्मिन समये ' पढमपाउससि 'मयममापि प्रथम वर्षाकाले, 'गंगाए गहाणइ गवाया महानपाः 'सअगमहिय । खलीन मृत्तिका-खलीन-नदीतट तस्य या मृत्तिका, ताम्, 'खगमाणे ' खनन् उखनन् 'तडीए' तटया, पतितायामितिशेष:, 'पेल्लिए समाणे ' पीडितः सन् ' काल - गए ' फाल गत.-मृत । तत्पश्चात्-तर 'मुपदपुरै' मुमत्तिष्ठपुरे मुमतिष्ठपुरनामके नगरे श्रेष्ठिकले पुरतया ' पञ्चायाइस्सह ' प्रत्यायास्यति उपास्यते ॥१॥ पाउससि ' प्राथमिक वर्षकाल मे 'गगाए माईए ' गगामहानदी के ' सलीण- मट्टिय खणमाणे तडीए पलिए ममाणे फालगए' तौर की मिट्टी को अपने साँगे। स खादेगा और खोदते२ जब तट उस पर गिर पडेगा उसके नीचे दवजान से उसकी मृत्यु हो जायगी, और मर कर वह तत्व सुपइट्टपुरे णयरे सेठिकुलसि पुत्तत्ताए पचाया इस्सइ' वहीं पर सुप्रतिष्ठितपुर नगर मे किसी एक श्रेष्ठो-18 क घरमे पुत्ररूप से उत्पन्न होगा। भावार्थ- श्रमण भगवान महावीर के श्रीमुस स मृगापुत्र का समस्त पूर्व- भवीय वृत्तान्त यथावत् जानकर श्री गौतम स्वामीने उनसे फिर यह प्रश्न किया कि-हे प्रभो | आप यह और प्रकट करने की कृपा करे कि वह मृगापुत्र मरकर कहा उपन्न होगा १, तब प्रभुने गौतमस्वामीके इस प्रश्न का उत्तर देते हुए इस प्रकार कहा कि-हे गौतम ! वह मृगापुत्र अपनी उत्कृष्ट बत्तीस (३२) वर्ष की आयु का समाप्त कर जब इस गगाए महाणईए' मा महानहीना 'खलीणमट्टिय खणमाणे तडीए पल्लिए. समाणे कालगए' तारनी भाटाने पोतानाशी गाथा पाहणे अनेता દતા તે કાંઠે ઉપર પડી જશે અને તેના પર માટી પડવાથી તે દબાઈ જશે तथा तनु मृत्यु थशे मने ते भर पाभान 'तत्थेय सुपइट्ठपुरे जयरे सेटिठ कुलसि पुत्तत्ताप पन्चायाइस्सइ त्या सुप्रतिsay२ नगरमा ४ मे ना ઘેર પુત્રરૂપે ઉત્પન થશે ભાવાર્થ-શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના મુખથી મૃગાપુત્રના તમામ પૂર્વ ભવના વૃત્તાન્તને યથાવત જાણીને શ્રી ગૌતમ સ્વામીએ ભગવાનને ફરીથી આ પ્રશ્ન કર્યો કે –હે પ્ર! આપ એ પણ જણાવવાની કુપા કરે છે તે મૃગાપુર મરણ પામી કયા ઉત્પન્ન થશે?! ત્યારે પ્રભુએ ગૌતમ સ્વામીના આ પ્રશ્નને ઉત્તર આપતા આ પ્રમાણે કહ્યું કે – ગૌતમ! તે મૃગાપુત્ર પિતાના ઉત્કૃષ્ટ બનીશ હાલમાં विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुर १७५ पर्याय का परित्याग करेगा तब वह सर्वप्रथम इस जवृद्वीपस्थित भरतक्षेत्रातर्गत वैताढ्य पर्वत की तलहटा मे सिंह को पर्याय को धारण करेगा। उममे वह अपनी अधार्मिक, शौर्यविशिष्ट, दृढप्रहारकारी एव साहमिक प्रवृत्ति से अनेक प्रकार क अशुभतम प्राणाति पातादिरूप पापकों का उपार्जन करेगा । उसके प्रभाव से अपनी आयु के परिसमान होते ही यह मरकर प्रथम नरक का नरयिक होगा, वहा की १ सागर की स्थिति समाप्त फर जब यहा से निकल कर फिर यह तिथंच पयाय में सरीमृप आदि जीवो का पर्याय को धारण कर और मर कर द्वितीय नरकका नरयिक होगा । वहा को तीन सागर की स्थिति भोगकर जर वहास निकलेगा तर फिर म यह पक्षियों के कुल मे पक्षीरूप से जमेगा । यहा का प्राप्तस्थिति भोगकर फिर मर कर तृतीय नरेक में जायगा । वहा को सातसागर की उत्कृष्ट स्थिति की समामि कर, मर कर वहा से पुनरपि सिंह के भव का प्राप्त फरेगा । यहा से मकर चतुर्थनरक, कि जा १० सागर की उत्कृष्ट स्थिति है उसमें नैरयिक का जाप होगा। वहा से उस स्थिति की पूर्णता होते ही सर्प की यानि मे जन्म लेगा । यहा से मर कर १७ सागर की पाचवे नरकको स्थिति का वहा के दुखा का (૩) વર્ષની આયુષ્યને પૂરી કરીને જ્યારે તે પર્યાયને ત્યાગ કરશે, ત્યારે તે સૌથી પ્રથમ આ જમ્બુદ્વીપમાં રહેલ ભરતક્ષેત્રની અદરના વૈતાઢય પર્વતની તળે ટીમ સિંહને પર્યાયને પાર કરશે, તેમાં તે પિતાની અધામિક શૌર્યવિશિષ્ટ દઢ પ્રહારકારી માસિક પ્રવૃત્તિથી અનેક પ્રકાગ્ના અશુભતમ પ્રાણાતિપાતાદિ રૂપ પાપકર્મોને મેળવશે તેના પ્રભાવથી પિતાની આયુષ્ય પૂરી થતાજ તે મરણ પામીને પ્રથમ નકને નારકી થશે ત્યાની એક ૧ સાગરની સ્થિતિ પુરી કરીને ત્યાથી નીકળીને પાછો તે નિ ચ પર્યાયમા સરાસ આદિ છોની પર્યાયને ધારણ કરશે, પછી ત્યાથી મરણ પામીને બીજા નરકમાં નારકી થશે ત્યાની ત્રણ સાગ રની સ્થિતિ જોગવીને જ્યારે ત્યાંથી નીકળશે પછી ફરીથી તે પક્ષના કુલમાં પક્ષીરૂપથી જન્મ પામશે ત્યાની પ્રાપ્ત સ્થિતિ ભેગરીને મરણ પામીને ત્રીજા નરકમાં જશે ત્યા માત ૭ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિને પૂરી કરી મરણ પામીને ત્યાથી ફરી પણ સિહના ભવમાં આવશે ત્યાથી મરણ પામીને ચાયુ નરક કે જ્યા દસ ૧૦ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ છે તેમાં નાખીને જીવ થશે તે સ્થિતિ પૂરી થતાજ તે સપની નિમાં જન્મ પામશે ત્યાથી મરણ પામીને સત્તર (૧૭) સાગરની પાચમ નરકની સ્થિતિ વડે ત્યાના દુ ખેને ભેળવીને આયુષ્યને મા- बिपाश्रुते भोगते२ आयुष्य को समाप कर वहा से मर खोपर्याय मे भायगा । यहा मे मर कर छठे नरक की २२ सागर की स्थिति को रहा नारकी की पयाय लेकर ममाम कर रहा से निकल फिर मानव पर्याय का पा सातवे नरक का नरयिक होगा, जहा ३३ सागर तक यह अनत अपार कष्ट का मोक्ता बनेगा। समम नरक की ३३ सागरप्रमाण स्थिति को भोगकर यह वहा से निकल जलचर पचेद्विय तिर्यचों मे साढेवारह (१२॥ ) लाख कुलकाडि मे बार२ अनेक योनियों मे लासो घार जम-मरण कर चतुष्पद-गाय आदि થી પર્યાય છે, પરણિ મઢિમા ને, રસુતિ વીવે છે, તે િવ ને, રીત્રિય जीवा मे और एकेन्द्रियजीव-वनस्पतिकाय मे कटु वृक्षा मे कटुकक्षौर बाल से आदि वृक्षों मे, वायुकाय मे , तेजमझाय मे , अप्काय एव पृथिवीकाय में भी लाखो वार नाम मरण करेगा । पश्चात् सुप्रतिष्ठितपुर नामक नगर में वह एक मदो मत्त साड होगा। यह साड जब अपनी बाल्यावस्था का व्यतीत कर अपनी पूर्ण जवाना के जोशमें चढेगा तब गगानदी के तट का मिट्टी का सौगोंद्वारा खोदेगा। उम नदी का तट उस पर गिर पडेगा इससे वह मर कर उसी नगर में किसी एक सेठ के यहा पुन होगा ॥२१॥ પ્ત કરતા મરણ પામીને પછી સ્ત્રી પર્યાયમાં આવશે ત્યાથી મરણ પામીને છઠ્ઠા નરકની ૨૨ બાવીસ સાગરની સ્થિતિને નારકી જીમ પણે સમાપ્ત કરીને ત્યાથી નીકળીને મનુષ્ય પર્યાયને પામીને સાતમા નરકમાં નારકી જીવ થશે, જ્યા ૩ તેત્રીશ સાગર સુધી અન ત-અ વાર કણોને ભોગવશે, સાતમા નરકની તેત્રીશ સારાર પ્રમાણ સ્થિતિને ભેગવીને તે ત્યાથી નીકળીને જલચર પ ચન્દ્રિય તિર્યો મા સાડા બાર લાખ (૧૨) કુલકેટીમા વાર વાર અનેક એનિમા લાખે વા૨ જન્મ- મરણ કરીને ચતુ પદ ગાય આદિ પર્યાયમા ઉરપરિસર્ષ આદિમા, ચતુરિ દ્રય મા, તેઈદ્રિય જીનોમ, દ્વિન્દ્રિય જમા અને એકેન્દ્રિય જીવ-વનસ્પતિ કાયમા, કટુક વૃક્ષમા, કટુક દુધવાળા આકડા આદિ વૃક્ષેમ, વાયુકાયમ તેજસ કાયમા, અપ્રાયમા, અને પૃથિવીકાયમ પણ લાખ વાર જન્મ-મરણ કરશે, પછીથી સુપ્રતિષ્ઠિતપુર નામના નગરમા તે એક મદોન્મત્ત સાર થશે તે માત્ર જ્યારે પિતાની બાલ્યાવસ્થાને પૂરી કરીને પોતાની પુરી જુવાનીના જોશમાં ચઢળે ત્યારે ગગા નદીના કાઠે તે કાઠાની, માટીને શી ગડા દ્વારા દશે, ત્યારે તે નદીને કાંઠે તેના પર પડશે તેથી મરણ પામીને તેજ નગરમાં કોઈ એક શેઠના ઘેર પુત્ર રૂપે જન્મ પામશે | ૨૧ विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अय० १ मृगापुत्र १७७ मूलम्-सू०२२ से ण तथ उम्मुक्यालभारे विण्णायपरिणय मेत्ते जोवणगमणुपत्ते तहा रूवाण थेराण अतिए धम्म सोचा निसम्म मुढे भविता अगाराओ अणगारिय पव्वदस्सइ । से ण तव्य अणगारे भविस्सइ-रियासमिए जाच भयारी । से ण त थ पहा पासाइ सामण्णपरियागं पाउणिन आलोइय- पडिकने समापिने कालमासे काल विच्चा सोहम्मे कप्पे देवत्ताए उववनि हिड । से ण तो अणतर चय चइता महाविदेहे वासे जाउ कुलाइ भाति अढाइ जहा दढपटन्ने सा चेव वत्तव्बया, फ्लाआ जात्र सबटुग्याणमत करिस्सइ । एव खलु जंतू ! समणेण भगवया महापीरेण जाव सपत्तेण दुहविवा- गाण पढमस्स अज्झयणस्स अयम पण्णने तिमि ।। मू० २२ ॥ । विवागमुए मिगापुत्तीय पढम अज्झयण समतं ॥१॥ टीका-मूत्र० २२ से ण' इत्यादि । स खलु उम्मुक्रमालभावे ' उन्मुतवालभाव बाल्यावस्थामतिकान्त , • विण्णायपरिणयमेत्ते' विज्ञातपरिणतमान.-विज्ञातम्= अवयुद्ध परिणतमानम् अवस्थान्तर येन स तथा, बाल्यावस्थामतिक्रम्य परिज्ञात यौवनारम्भ इत्यर्थ । यौवनस्मनुमाप्तः, तथारूपाणा स्थावराणान्तिके धर्म . . - 'से ण तत्थ ' इत्यादि-- से ण तत्थ ' वह पुत्र वहा जब 'उम्मुकवालभावे विण्णायपरिणयमेते जोवणगमणुपत्ते' कौमार अवस्था बीत जाने पर यौवनावस्था के प्रारभ का जानन वाला हो यौवन अवस्था मे प्राप्त होगा तब तहारूवाण थेराण अतिए यम्म सोचा निसम्म ' तथारूप स्थविर आचार्या के समीप धर्म का श्रवण और उस हृदय से ण तत्थः' छत्यादि ' से ण तत्थ ' ते पुत्र त्या न्यारे उम्मुकबालभावे विण्णायपरिणय मेत्ते जोधणगमणुपत्ते ' मायावस्था पूरी थय। पछी न्यारे युवान सवस्यामा भावये त्यारे तहारूवाण थेराण अतिए धम्म सच्चिा निमम्म तया३५ न्य વિર આચાર્યોના પાને જઈ ધર્મને સાળી તે ધર્મને હૃદયમાં ધારણ કરીને - . . १७८ विपाकबुते श्रुत्वा निशम्य मुण्डो भूत्वा. अगारात्-अगार-गृह परित्यज्येत्यर्थः, अनगारिवा माजिप्यति, साधुत्व म.न्यति । म खलु तत्र अनगारो भविगति । कीरा' इत्याह-ईर्यासमितः विवेकपूर्वगमनवान यावद् ब्रह्मचारी ब्रह्मचर्यपालक । स ग्वलु तत्र रहनि पाणि · सामण्णपरियाग' श्रामण्यपर्याय संगम- पर्याय 'पाउणित्ता' पालयिखा, 'लाइयपडिकर' आलो चनपनिकान्ता आलोचित-गुग्ये निवेदित यदनिचारजात तद् प्रतिक्रान्त --गुरूपदिष्टमायश्चि- तेन पुनरकरणपतिज्ञया विशोधित येन स तथा, 'समाहिपत्ते' समाधिप्राप्त.. समाधि-शुभध्यानम् प्राप्त उपगतः कालमासे पाल रखा ' सोहम्मे कप्पे' सौधर्म मे धारण कर मुडे भवित्ता' मुडत हा 'अगाराभो' गृका परित्याग करके अणगारिय पन्चइस्पा अनगार-अवस्था के अगीकार करेगा 'सेण तथ अणगारे भविस्सइ, , ईरियाममिए जाव उभयारी' वह मुनि पाचपमिति तीनगुप्ति का आराधक और गुप्त ब्रह्मचारी होगा । ' से ण तत्थ वहहिं वासाइ सामग्णपरि याग पाउणित्ता' वह उम अवस्था मे अनेक वपो तक उम श्रमणपयाय का-सयम आलोइयपडिकते ' अपने लगे हुए अतिचारा का गुरुदेव स निवेदन कर और उनके द्वारा कथित शुद्धि के अनुपार फिर नहीं करने को प्रनिना मे उनका सशोधन कर ' समाहिपत्ते ' शुभ ध्यानरूप समाधि में लवलीन हो ‘कालमासे काल फिबा' अपना आयुकर्म की स्थिति पूर्ण हाने पर काठ कर वदा से सेहम्मे कप्पे ' सौधर्म नामक प्रथम देवलोक में · देवत्ताए उववनिहिइ ' देवरूप में उत्पन्न मुडे भवित्ता भुडित छन ' अगाराओ घरनी परित्याशन अणगारिय पधइस्स અણગાર ( સાધુ) અવસ્થાને અ ીકાર કરશે सेण तत्थ अणगारे भविस्मइ ईरियाममिए जाव बभयारी' पछी ते भुनि पाय ममिति, जय शुभना माराध: मने गुप्त प्रक्षयारी थशे से ण मत्थ बहर घासाइ सामण्णपरियाग गउणित्ता તે મુનિ–અવસ્થામાં અનેક વર્ષો સુધી શ્રમણ- પર્યાય –મયમ ભાવને પાળીને आलोइयपडिक्कते पातानसामेला मनियाराने ગુરૂદેવ પામે નિવેદન કરી અને તેમણે કહેલી શુદ્ધિને અનુસરીને ફરીથી અતિચાર नह ४२वानी प्रतिज्ञाथी तेनु समाधन ४२॥ ममाहिपत्ते ' शुभ प्यान३५ सभा विमा तceln is, कालमासे काल विचा' भने पाताना मायुष्य भनी स्थिति पूर्ण यता भरण्य पाभीने त्याथा - सोहम्मे कप्पे भौध नाभना प्रथम भाव का पालन कर .
विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अध्य०१ मृगापुत्र १७९ - - . कल्पे-अयमे देवलोके, ' देवत्ताए ' देवत्वेन ' उवानिइ उत्पन्स्यते । स खलु ततोऽनन्तर चर्य-शरीर देवदेहमित्यर्थः 'चहत्ता' त्यक्ता महाविदेहे व= महा- विदेहक्षेत्र यानि कुन्न भवन्ति ' अढाइ अढ गनि, तेपा खलु अन्यतरस्मिन् कुले पुत्रतयोत्पन्स्यते । 'जहा नढपटने' यथा ढपनिझ', औपपानिमूने यथा दृढपतिजनामको भव्या वर्णितस्तथाऽयमपि वान्य इन्यर्थ • !' मा चेत्र वत्तञ्चया सैर व व्यना या पदमतिनस्य वक्तव्यता वर्णन, सेवाम्यापि वनपतेन्चर्य । तामेव स्मारयन्नाह- कगा' इति - कगम्नेन द्वामप्ततिमरू का ग्रहीने, यथा टहमतिज्ञेन गृहीना इति भाव । जाव सादुक्खाणात करिस्मइ यावन् सर्वदुःखानामन्त परिगति, इति भावः, अत्र याव उन्देन-सेत्स्यति, होगा। से ण तथा जणतर चय चहत्ता महाविदेहे वासे जाइ कुलाइ भवंति अइहाइ जहा दहपइन्ने सा चेव वत्तम्बया, रगतो नाव मगदुक्खा मत करिस्सई' पश्चात् अपनी पूर्ण आयु का परिभाग कर उस देवपया का परित्याग कर वह वहा से च्यवकर महाविदह क्षेत्र में जो भी समृद्धिशाला कुछ हैं उनमे किसी एक कुल मे पुत्रपन उत्पन्न होगा। औपपातिक सूत्र मे जिम प्रकार से दृहयातन का वर्णन किया गया इ ठीक उसी प्रकार स इ. भा समझना चाहिये । 'कलाओ नाव सावखाणमंत करिस्मा ' यही बात दन पदा म मूत्र ग्न स्पष्ट का है कि जिस प्रकार टहपतिज्ञ ७२ कलाओं में प्राण था उसा प्रकार स यह मा उनमें निपुणमति होगा, वह जिम प्रकार समस्त कमी का अन्त करने वाला हुआ, यह भी उसी प्रकार हागा! यायन् पमा • देयत्ताए उपरजिदिइ ११३५मा Brun 4d से ण तओ अणतर बय चइत्ता महानिदेहे घासे जाइ कुगइ भरति अडढाइ जहा दढपइन्न सा चैन उत्त-घया कताओ जाय सध्यदुक्सागमत करिस्सइ ' पछी पातानी ५॥ આયુષ્યને ભેગરીને ત દેવ પર્યાયને ત્યાગ કરી ત્યાથી ચને મહા વિદેહક્ષેત્રમા જે સમૃદ્ધિશાલી તુવે છે, તેમાના કેઈ પણ અ૮ કુલમાં પુત્રરૂપે ઉત્પન્ન થશે પપાતિક સત્રમાં જે પ્રમાણે દૃઢપ્રતિજ્ઞનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે ते प्रभार मा प्रसगने या संमा नये, पलामो जाय सव्यदु खाणमत करिस्सइ ' मे पात मा uatथो सूत्रारे २१४ ४ ४ - प्रभारी ina બહેતર (૭૨) કલાઓમાં પ્રવીણ હતા તે પ્રમાણે આ પણ તેમાં નિપુણ બુદ્ધિ વાળે થશે, તે જે પ્રમાણે મમઃ કર્મોને અન્ન કરનાર થયા, તેજ પ્રમાણે આ શબર विपाकश्रुते . . भोत्म्यते, मोक्ष्यते, परिनिर्यास्यति, इत्येपा सग्रहः । तत्र मेत्म्यति सिद्धो भवि- यति तात्यो भविष्यति, भोत्म्यते-केरज्ञानेन सर ज्ञेग शाम्यति, मोक्षगते मालमरन्धाद् विमुक्तो भविष्यति, परिनिर्वाम्यति पारमाथिरमुख माप्स्यति । सर्वदु.ग्वानाम्-अन्त नाश फरियति । श्री सुरसस्वामी जम्म्यामिनमाह-एर खलु जम्बू !' इत्यादि । एव खलु हे जम्यू । श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिद्धिगतिस्थान संप्राप्तेन दुइविवागाण ' दुःखरिपाकाना=दु खरिपाकनामफस्य प्रथमश्रुतस्क शब्द से 'सेत्स्यति भोत्स्यते, मोक्षपते, परिनिर्वास्यति' इन पदो का ग्रहण है, इन का भर्य इस प्रकार है- 'सेत्स्यति वह सिद्ध-कृतय होगा, भोत्स्यते' केवल ज्ञान से समस्त ज्ञेयो का ज्ञाता होगा, मोक्षपते समस्त कमो के वधन स सर्वथा मुक्त होगा, 'परिनिर्वास्यति ' पारमार्थिक भामिक अनन्त अव्यावाध सुखो को प्राप्त करेगा। सर्वदुःखाना अत फरिप्पत्ति ' इस प्रकार के कहने का तात्पर्य यह है कि वह समस्त 'दु खो का और उनके कारणभूत समस्त कर्मों का विनाश करन वाला होगा। एक खलु जबू । समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण दुह विवागाण पढमस्म अज्झयणस्स अयम? पण्णत्ते तिमि इस प्रकार श्री 'सुधर्मास्वामी जबूस्वामी स कहते हैं कि--हे जम्बू । सिद्धिगति स्थान को प्राप्त हुए श्री महावीर प्रभुने दु सविपाक नामक प्रथम श्रुतस्कंध के प्रथम પણ થશે યાવત શબ્દથી मेत्स्यति, भात्स्यते, मोक्ष्यते, परिनिर्वास्यति એ પદનું ગ્રહણ કરવાનું છે તેને અર્થ આ પ્રમાણે છે- તે સિદ્ધકૃતકૃત્ય-થશે, કેવળ જ્ઞાનથી જાણવા ચોગ્ય સમસ્ત પદાર્થોના જાણકાર થશે, સમસ્ત કર્મોના બન્ધનથી સર્વથા મુક્ત થશે, પારમાર્થિક આત્મિક અવ્યાબાધ સુખને પ્રાપ્ત सर्वदु खाना अन्त करिष्यति આ પ્રકારે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તે સમસ્ત દુખે અને તેના કારણભૂત સમસ્ત કર્મોને વિનાશ કરનારા થશે 'एव खलु जम्बू! समणेण भगवया महावीरेण जाव संपत्तण दुहविधागाणं पढमस्स अज्झयणस्म अयमढे पण्णत्ते तिबेमि' ॥ આ પ્રમાણે થી સુધર્મા સ્વામી જમ્મુ સ્વામીને કહે છે કે- હે જમ્મુ ! સિદ્ધિગતિને પ્રાપ્ત થયેલા શ્રી મહાવીર પ્રભુએ ખવિપાક નામના , પ્રથમ સુત विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ मृगापुत्र १८१ यस्येत्ययः, 'पढमस्स अझयणस्स प्रथमस्याध्ययनस्य 'अयमहे' अयमर्थ:- मगापुनम्यातीतवर्तमानानागतभवसम्मन्धिदु सविपाकरूपोऽर्थ., 'पण्णत्ते' मजप्त-= कथित । ' इति वेमि' इति ब्रीमि-हे जम्मूः । यथा भगवताऽभिहित तथैव खा पथयामि न तु स्वयुद्भया कल्पयित्वेति भाव. ।। मू० २२ ॥ अ ययन का यह मृगापुत्र के अतात आनागत और वर्तमान भवसनसरी दुखविपाकरूप भाव का कथन किया है । इसलिये उहोने जैसा कहा वैसा ही मैंने तुम से कहा है, इसमें निजकल्पना स मैंने कुछ भी नहीं कहा है । भावार्थ- वह पुत्र जप क्रमश अपने कुमारावस्था के घीतने पर युवावस्था के आगमन को जानकर यौवन अवस्था का प्राम करेगा तर वह तथारूप स्थविरो के पास धर्म की दशा के श्रवण से और हृदय में उसका मनन करने से ससार, शरीर और भागास विरक्त हे। गृहस्थावस्था का त्याग कर मुनिदीक्षा का अगोकार कर सयमी हे। जावेगा । उस अवस्था में यह अनेक वर्षांतक सयमभाव की सच्ची आराधना करने वाला होगा, और जो कुछ अतीचार लगे होगे उनकी आलाचना और प्रतिक्रमण से शुद्धिकर शुमध्यानरूप समाधि मे मग्न होकर अपनी अवस्था की पूर्णता होते ही यह सर्वप्रथम प्रथम देवलेोक्मे देव होगा। वहा को सुखराशि का भागकर फिर वहा से चयेगा और महाविदेह क्षेत्रमें किसी समृद्धिशाली कुल में पुत्ररूप से जन्म लेकर दृढमतिज्ञ की तरह ઋધના પ્રથમ અધ્યયનને આ મૃગાપુત્રને ગયા સમયના આવતા સમયના અને વર્તમાનભવસ બધી દુ વિપાક રૂપ ભાવનું કથન કર્યું છે, એટલા માટે તેમણે જે પ્રમાણે કહ્યુ હતુ તેવુજ મે તમને કહ્યું છે, તેમાં મેં મારી સ્વતંત્ર -પિતાની કc૫નાથી કોઈ પણ ધુ નથી | ૨૨ ll ભાવાર્થ...તે પુત્ર જ્યારે ક્રમે-કમે પોતાની બાલ અવસ્થાને પૂરી કરતા યુવાવસ્થાના આગમનને જાણીને યોવનાવસ્થાને પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારે તે તથારૂપ સ્થવિર પાસેથી ધર્મના ઉપદેશને સાભળી હૃદયમાં તેનું મનન કરવાથી મસાર, શરીર અને ભેગથી વિરકત થઈને ગૃહસ્થાવસ્થાનો ત્યાગ કરી મુનિદીક્ષાને અગી કાર કરી સયમી થઈ જશે તે અવસ્થામાં અનેક વર્ષો સુધી સમભાવની સાચી આરાધના કરવાવાળા થશે, અને જે કાઈ અતીચાર લાગ્યા હશે તેની આલેચના અને પ્રતિક્રમણ કરી શુદ્ધ બની શુભધ્યાનરૂપ સમાધિમાં તહલીન થઈને પિતાની અવસ્થા પુરી થતાજ સૌથી પ્રથમ પહેલા દેવેલેકમા દેવ થશે, ત્યાના સુખના ભડાને ભેગવી પછી ત્યાથી ચવીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં કોઈ १८२ विपाकवते ॥ इति श्री विश्वविख्यात-जगहल्लम-प्रसिद्धवाचक-पश्चदशमापाकलितललितकलापालापक प्रविशुद्धगद्यपपनै कम थनिर्मायक-यानिमानमर्दक-श्रीशाहुउपनिकाल्हापुग्गजप्रदत्त- 'जैन शास्त्राचार्य-पदभूपिन-फोल्हापुरराजगुरु-पाल्नमचारि-जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री-घामीलाल मनिनिराचताया श्री-विपाक- श्रुते प्रथमश्रुतस्कन्धस्य विपाच कायाया व्यारयाया मृगापुरनामक प्रथममध्ययन सम्पूर्णम् ॥१॥ प्रत्येक कलाओं मे विशारद वन मत मे समस्त कमो का अत कर निवागस्थान को प्राप्त करने वाला होगा। इस प्रकार श्री सुधर्मास्वामी अपने शिष्य श्री जबूस्वामी का मबोधन करते हुए कहते हैं कि हे जम्बू ! इस दु खविपाकनामक प्रथम श्रुतस्कध के प्रथम अध्ययन का यह मृगापुत्र के अत त अनागत और वर्तमान भव सवधी दु खविपाकरूप अर्थ का कथन श्री वीरप्रभुने किया है अत जैसा मैंने उनस सुना वैसा ही तुमसे कहा है अपनी कल्पना से कुछ नहीं कहा है ॥ २२ ॥ श्री विपाकश्रुत के दुखविपाकनामक प्रथम श्रुतस्कध की विपाकचन्द्रिका नामक संस्कृत टीका के हिन्दी अनुवाद में मृगापुरनामक प्रथम अध्ययन संपूर्ण हुभा ॥१॥ સમૃદ્ધિશાલી કુળમાં પુત્રરૂપે જન્મ પામીને દૃઢપ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે દરેક કલાઓમાં વિશાદ બની સમસ્ત કર્મોને અત કરી નિર્વાણ સ્થાનને પ્રાપ્ત કરનાર થશે આ પ્રમાણે સુધર્માસ્વામી પોતાના શિષ્ય શ્રી જખ્ખ સ્વામીને સાધન કરીને કહે છે કે હું જ બૂ! આ દુ ખવિપાક નામના પ્રથમ શ્રુતસ્ક ધના પહેલા અધ્યયનને આ મૃગાપુત્રના ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન–ભવ બધી દુખવિપાક રૂ૫ અર્થનું કથન શ્રી પ્રભુએ કર્યું છે તેથી જે રીતે મે તેમના પાસેથી સાભ ન્યુ છે, તેવું જ મે તમને કહ્યું છે, મારી પિતાની કલ્પનાથી કોઈપણ धु नथी ॥२२॥ શ્રી વિપાકશ્રુતના દુખવિપાક નામના પ્રથમ કૃતક ધની વિપાકચ ટ્રિક નામની હિન્દી ટીકાના ગુજરાતી અનુવાદમાં મૃગાપુત્ર નામનું પ્રથમ અધ્યયન સપૂર્ણ થયું આતમાં ॥अथ द्वितीयमध्ययनम् ॥ - . श्री-जम्बुम्बामी दु खविपाश्रुतस्कन्धस्य प्रथमाध्यनगत सपूर्णमर्थ श्रुत्वा द्वितीयाध्ययनार्थ श्रोतुमुत्कण्ठितः सन् श्रीसुधर्म चामिन पृच्छति जहण भते' इत्यादि। ॥ मूम-मृ० १॥ जहण भने ! ममणेण जाव सपत्तेण दुइविनगाण पढमस्स अज्झ- यणस्स जयमढे पण्णत्ते, दोनस्म ण भते । अज्झयणम् दुविवागाण सम- णेण जाव सपत्तण के अटे पण्णत्ते ?, तरण से सुहम्मे अणगारे जवू-अण गारं एर वयामी-एव खलु जबू ! तेण कालेण तेण समएण वाणियग्गामे णाम जयरे होत्या, रिद्धस्थिमियममिद्धे, तस्प ण वाणियग्गामस्स उत्तरपुर त्थिमे दिसीभाए दुइपलासे णाम उजाणे होत्था, त थण दूइपलासे मुहम्मस्स जक्खस्स जपखाययणे होत्था, वण्णो ॥ मू० ॥ । टीका-मू० १॥ यदि खलु हे भदन्त ! हे भगवन् ! श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत सिद्धिगतिनामधेय स्थान समाप्नेन ' दुइविवागाण' दुःखविपासाना=दुःखवि- द्वितीय अध्ययन श्री जवूस्वामी दुखविपाक श्रुतस्कध के प्रथम अध्ययन के अतर्गत संपूर्ण अर्थ का अवधारण कर द्वितीय अ.यन का सुनने के लिये उफठित होते हुए श्री सुधर्मास्वामी मे पूछते हैं- 'जदण भते' इत्यादि- । भने ' हे भदन्त ! 'जह ण ' यदि खलु 'समणेण जाव संपत्तेण' श्रमण भगवान महावीरने कि जो सिद्धिगनिनामक स्थान का प्राप्त कर चुके हैं 'दुहविवागाण' દ્વિતીય અધ્યયન શ્રી જબૂસ્વામી દુ ખવિપાક ધ્રુતરક ધના પ્રથમ પ્રથમ અધ્યયનમા’ આવેલા સપૂર્ણ અર્થનુ અવધારણ કરીને બીજા અધ્યયનને સાભળવાની ઉકઠા ધરાવતા તેઓ શ્રી સુધર્મા સ્વામીને પૂછે છે- “ जइण भते!' त्याहि। भते। महन्त !' जहण'ने 'ममणेण जाप सपत्तेण ' श्रम लगवान भडावा ये सिद्धिगति नामना स्थान प्राप्त ४२६ छे त दुइषिधागाण म . . .
१८४ विपाकश्रुते C हो था , . - पाकस्य श्रुतस्कन्यस्येत्यर्थः, आदरार्थे विपाकबाहुल्पविक्षया वा इह बहुवचनम् , प्रथमस्याध्ययनस्य असमर्थ:-पूर्वमुक्तोऽर्थः प्रज्ञप्तः, द्वितीयस्य सलु हे भदन्न ! अध्ययनस्य दुःश्वविपाकश्रुतम्कन्धसम्पन्धनः श्रमणेन भगवता महावीरेण यापन सिद्धिगतिस्थान समाप्नेन कोऽर्थः प्रज्ञप्तः ?--भगवता दुःपविपाकश्रुत कन्यस्य द्वितीयाध्ययने कोऽर्थ कथित इत्यर्थः । 'ततः खलु स श्रीसुधर्माऽनगार. श्रीजम्नामस्मनगारमेव वक्ष्प माणप्रकारेण अवादी-एव खलु हे जम्मू । तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'बाणियग्गामे णाम णयरे' वाणियग्रामनामकं नगर आमीत् । तत् कीदृश?-मित्याह-रिथिमियसमिद्धे मद्धस्तिमितसमृद्धम् मद्ध-नमःस्पर्शि दुखविपाक नामक प्रथम श्रुतस्कघ के पढमस्स अज्झयणस्स' प्रथम अध्ययन का अयमढे पण्णत्ते ' यह पूोक अर्थ प्रतिपादित किया है तो ' मते ' हे भदत ! 'दुइ- विवागाण दोबस्स अझयणस्त ' इसी दु सविपाक नामक श्रुतस्कघ के द्वितीय अध्य यन का 'समणेण नाव संपत्तण ' उही श्री श्रमण भगवान महावीर प्रभुन कि जो सिद्धिगतिनामक स्थान को प्राप्त हो चुके हैं के अटे पण्णत्ते' क्या भाव प्रतिपादित तएण से सुहम्मे अणगारे' इस प्रकार श्री जनूस्वामी के प्रश्न को सुनकर वे सुधर्मास्वामी अनगार 'जबू-अणगार ' जबूस्वामी भनगार के प्रति ' एव वयासी' इस प्रकार बोले ' तेण कालेण तेण समएण ' उस काल उस समय मे 'वाणिय ग्गामे णाम णयरे होत्था' वाणियग्राम नाम का एक नगर था 'रिद्धत्यिमियसमिद्धे વિપાક નામના પ્રથમ શ્રુતસ્ક ધના पढमस्स अज्झयणस्स' પ્રથમ અધ્યયનને પૂર્વોક્ત અર્થ પ્રતિપાદન કર્યો છે તે महन्त ! दुहविवागाण दोच्चस्स अज्झयणस्त ' विा श्रुधन भी अध्ययन। 'समणेण તે શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પ્રભુ જે સિદ્ધિગતિ નામના સ્થાનને પ્રાપ્ત થઈ ચુક્યા છે તેણે 'के अठे पणत्ते' शुभाव प्रतिपादन यो छ । तएण से सुहम्मे अणगारे' પ્રકારના શ્રી જખ્ખ સ્વામીના પ્રશ્નને સાભળીને સુધર્મા સ્વામી અણુગાર जम्यू-अणगार જમ્બુ સ્વામી અણગાર પ્રતિ मा अभएणे माया-' तेण कालेण तेण समएण કાળ અને તે સમયને વિષે वाणियग्गामे णाम जयरे होत्था' पाशिययाम નામનું એક નગર હતુ रिद्धत्थिामयसमिद्धे જે નગરમાં આકાશને સ્પર્શ किया है ? 2 . भत આ जाप सपत्तण * આ . एष घयामी . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झिनक बहुलमासादयुक्त चटुजनसकुल च, स्तिमित स्वचक्रपरचक्रभयरहितं, समृद्ध च- धनधान्यादिमसिम्पनम् , उन पत्रयम्य कर्मधारय । तस्य सलु वाणियग्रामम्य उत्तरपुर यमे दिमीभाए' उत्तरपोरस्ये दिग्भागे ईशानको ग इत्यथ , ' दुईपलास णाम उन्नाणे' दुतीपलाशनाममुगानम् 'हा था ' जासीत् । तत्र ग्वलु दूतीपलागे 'मुहम्मस्स' मुधर्मस्य=नुपर्मनामस्म्य 'जक्सस्स ' यक्ष-य यक्षायन- म्=पन्तरदेशविशेषस्थानम् , जामात् ' वगओ' वर्णकान्यक्षायतनस्य वर्णनम् , म चान्यत्रोतरीन्या २००५ इत्यय ॥ मू० १ ॥ जिममे नभस्तलस्पशी अनक बटर ऊँच प्रसाद ये, और जा अनकानक जना स व्याम था । जहा पर प्रजा सदा स्तिमित-स्वचक और परचक्र के भय स रहित या। जो धन और पाय आदि महा नदया स सपन्न था। तम्म ण वाणियागामस्म उत्तरपुर- त्यिमे दिसीनाए उम वाणियग्रामनगर क ईशान काण मे 'दुईपलासे णाम उनाणे' एक 'दुतीपलगश' इम नाम का गीचा था। तत्यण दुईपलामे मुहम्मस्स जक्खस्स जक्खाययणे हो या वयो' उस गांचे मे सुधमा नामके व्यन्तरदेव का एक आयतन था । उसका वणन औषपातक मूत्रम चिराइए' इत्यादि पढो ग वर्णित पूर्णभद्र चै य जैसा समझना चाहिय । भावार्थ- श्री जस्त्रामा मुघमास्थामा स दु ग्वविपाक्श्रुतस्कर के प्रथम अध्ययन का भाव यथावत् अक्षण कर द्वितीय -यन क भाव का श्रवण करन क ल्य उन्कठित होकर उनस पूछते हे कि-ह भदन्त ' इसक द्विताय अध्ययन का क्या भाव કરે તેવા ઘણું મોટા-મોટા ઉચા મહેલ હતા અને જે અનેક માણુને વો પરિપૂર્ણ હતું, જ્યાં પ્રજા હમેશા ચચળતા હિન, તથા પડના ભાવો રહિત હતી ધન-ધાન્ય આદિ મહાન ઋદ્ધિથી ભરેલુ હતુ तस्त ण पाणियग्गामस्म उत्तरपुरत्यिमे दिमिमाए d attguयाम नाना UASyमा — दुईपलासे- णाम उजाणे से तापसास નામના બગીચા હતા तत्य ण दुईपलास सुहम्मस्त जक्खस्त जक्खाययणे हेात्या यण्णओ ते यामा सुवर्भ नामना વ્યાર દેવનું એક રહેવાનું સ્થાન હતું, તેનું વર્ણન ઓપપાતિકમૂત્રમા चिराइए त्या पt १ ४२० पूर्ण न अन्यना qg- प्रभारी मभ यु' ભાવાર્થ– શ્રી જખ્ખ સ્વામી શ્રી સુધર્મા સ્વામી પાસેથી દુ ખાવ પાક થતષ્કના પ્રથમ અધ્યયનને ભાવ યથાવતું સાભળીને દ્વિતીય- બીજા અવ્યયનના ભાવને સાભળવાની ઉથવાથી તેમને પૂશ્મા લાગ્યા કે–હે ભદન ! તુ ખવિ પાક - ચક્ર અને . . . १८४ বিথাঙ্কার पारस्य श्रुतस्कन्धस्येत्यर्थः, आदरार्थे विपाकबाहुल्यविवक्षया वा इह बहुवचनम् । प्रथमस्याध्ययनस्प असमर्थ:-पूर्वमुक्तोऽर्थः मतप्त', द्वितीयस्य गलु हे भदन्त ! अध्ययनस्य दुःवविपाश्रुतम्कन्धसम्बन्धिना श्रमणेन भगवता महावीरेण यावन सिद्धिगतिस्थान समाप्नेन कोऽयः प्राप्तः ?-भगवता दुसविपाकश्रुत कन्यस्य द्वितीया पयने कोऽर्थ कथित इत्यर्थः । ततः खलु स श्रीसुधर्माऽनगार: श्रीनम्चूनामस्मनगारमेव वक्ष्य माणमकारेण अवादीत्-एव खलु हे जम्मूः । तस्मिन् काले तस्मिन् समपे 'वाणियग्गामे णाम णयरे' वाणियग्रामनामकं नगर हो था' आमीत् । तत् कीशर-मित्याह-रिथिमियसमिद्धे' मद्धस्तिमितसमृद्धम् मद-नभःस्पर्शि दुखविपाक नामक प्रथम श्रुतस्कघ के पहमस्म अज्झयणस्स' प्रथम अययन का अयमढे पण्णत्ते' यह पूर्वोक्त अर्थ प्रतिपादित किया है तो ' भते ' हे भदत ! 'दुह- विवागाण दोचस्स अन्झयणस्त' इसी दु सविपाक नामक श्रुतस्क के द्वितीय अध्य यन का 'समणेण नाव संपत्तेण ' उही श्री श्रमण भगवान महावीर प्रभुन कि जा सिद्धिगतिनामक स्थान का प्राप्त हो चुके हैं के अटे पण्णत्ते ' क्या भाव प्रतिपादित किया है ? ' तएण से सुहम्मे अणगारे' इस प्रकार श्री जयूस्वामी के प्रश्न का सुनकर वे सुधर्मास्वामी अनगार 'जंबू-अणगार ' जबूस्वामी अनगार के प्रति 'एव वयासी' इस प्रकार बोले । तेण कालेण तेण समएण उस काल उस समय मे 'वाणिय ग्गामे णाम जयरे होत्था' वाणियग्राम नाम का एक नगर था 'रिद्धस्थिमियसमिद्धे' વિપાક નામના પ્રથમ શ્રુતસ્કંધના पढमस्स अज्झयणस्स' પ્રથમ અધ્યયનને પૂર્વોક્ત અર્થ પ્રતિપાદન કર્યો છે તે महन्त ! दुहविवागाण दोच्चस्स अज्झयणस्स' मा हुमqि४ श्रुत धना भी मध्ययन। 'समणेण जाव सपत्तण તે શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પ્રભુ જે સિદ્ધિગતિ નામના स्थान प्राप्त थ युइया छ तेथे ' के अ पणत्ते શુ ભાવ પ્રતિ વાદન ર્યો ? तएण से सुहम्मे अणगारे પ્રકારના શ્રી જખ્ખ સ્વામીના પ્રશ્નને सालमा सुधर्मा स्वामी भा''जम्बू-अणगार જમ્મુ સ્વામી અણગાર પ્રતિ एव घयासी' मा प्रमो माया- तेण कालेण तेण समरण ' ते કાળ અને તે સમયને વિષે घाणियग्गामे णाम णयरे हात्था' वायग्राम નામનું એક નગર હતુ रिथिमियसमिद्वे જે નગરમાં આકાશને સ્પર્શ भते , .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अय०२ उझितक १८७ पप्णीरहप्पयाया वि होन्या। हग गणियासहस्माणं आहेवच पोरेवचं सामित्त भट्टत्त महत्तरगत आणाईसरसेणावन कारेमाणी पालेमाणी विहरह । तत्य ण वाणियग्गामे विजयमित्ते णाम सत्यवाहे परिवसइ, अड्डे । तस्सण विजयमितस्य सुभहा णाम भारिया होत्या, अहीण । तस्स ण विजयमिचस्प पुत्ते मुभाए भारियाए अत्तए उझियए णाम दारए होत्या । अहीण जाव मुरुवे ॥ मू० . २ ॥ टीका-मूत्र० २ . गणिका, . . उस , तत्य ण इत्यादि । तत्र खलु वाणियग्रामे मित्त णाम राया मित्रनामको राजा, होन्या ' आसीत् । तत्र खलु मित्रम्य राज्ञ. ' सिग णाम देवी' श्रीनाम्नी गनी 'हाया' नासीत् । 'वण्णा'वर्णक-अस्या वर्ण नम् स चौपातिकमूने द्वादशमृत्रोक्तधारिणदेरीवर्णनवद् वोय. । तर खलु वागियग्रामे कामझया णाम गणिया कामवजानाम्नी 'होया' आमीत | मा महशी याह- अहाणजावमुरूवा' अत्र तत्व ण 'इयादि- तत्थ ण 'वाणियग्गामे' वाणियप्राम नगर मे 'मित्ते णाम - राया होथा 'मिर इस नाम से प्रसिद्ध एक राजा था ' तत्यण वहा उस 'मित- स्स रनो सिरी णाम देवा होत्या' मित्र राजा को श्री नाम की गना थी। 'वण्णी' औपपातिकसूत्र के १२ ३ मूत्र मे धारिणा देवी का जैसा वर्णन किया गया है, टाक इमी प्रकार से इसका भा वर्णन समझना चाहिये । तत्य वाणियग्गामे कामज्झया णाम गणिया होत्या' उसी वाणियग्राम नगर मे कामध्वजा इस नामकी एक गणिका-वेश्या थी । ' अहीण जाव मुरूवा' यहा ' जाव' शब्द से 'अहीणपडि ઈત્યાદિ 'पाणियग्गामे ' पापियाम नसमा मिते णाम राया होत्या' भित्र सेनामी प्रसिद्ध मे 10 ता 'तस्थ ण मित्तम्म रनो मिरी नाम देवी हाथा' त भित्र ने श्री नामनी - sती, 'यण्णा' ઓપપાતિકસૂત્રના (૧૨માં ) બારમા સૂત્રમાં ધારિણી દેવીનું જે પ્રમાણે વર્ણન કરેલ છે તે જ પ્રમાણે આ ટી-નામની રાણીનું વર્ણન સમજી લેવું सत्य वाणियग्गामे कामज्झया णाम गणिया दात्या' d पाश्यियाम नगरमा કામધ્વજા નામની એક ગણિકા-વેશ્યા રહેતી હતી अहीण जात्र मुख्या - तत्थ ण , तत्थ ण ત્યા . ત્યા १८६ विपास्ते . मूलम्-मू० २ तत्थ ण वाणियग्गामे मिते णाम राया होत्या । तयण मित्तस्म रभो सिरी णाम देवी होन्या । वणी । तयण वाणिगग्गामे कामना णाम गणिया हाथा। अहीण जान सुरूना पावनरिकलापडिया चउसद्धि गणियागुणोषवेगा एगणनीसे विसेसे रममाणी एपर्त सरगुणप्पहाणा बनीम पुग्मिोरयारकुसला णवंगमुनपडियोहिया अद्वारम् देसीमामाविसारया सिंगा रागारचारुवेसा गीयग्इगधमणकुसला, मगयगय हसिरणिगविहियविलाम ललियसलाब निउणजुतोषचारकुसला मुदरथणजहणायणकरचरणलावण्ण विलासक लिया ऊसियज्झया, सहस्सरमा विदिपण उत्तचामावाल्वीयणिया, है । तब श्री सुधर्मास्वामी कहते हैं- हे जबू । उस काल और उस समय मे नमस्तल स्पर्शी प्रासादा एच जनमेदिनी से परिपूर्ण एक वाणियग्राम नाम का नगर था। जहा पर प्रजामे हरएक प्रकार का सुख और आनद था कोई भी किसी भी प्रकार से दुखी नहीं था। वहा प्रजा का न अपने राजा की तरफ स काई कष्ट था, और न अय राजाओं की तरफ से कट था। प्रजा मे धन धाय आदि प्राधियों की कमी नहीं थी। उस नगर के ईशान कोण मे दूतीपलाश नामका एक उचान था, जो बहुत प्राचीन था। हरएक प्रकार के वृक्षों से और पट्झतु की शोभा स जो सदा अलकृत रहता था। यहा सुधर्मनामके एक व्यतर देव का आयतन था। इसकी भाभा पूर्णभद्र चै य जैसी थी ॥१॥ નામક શ્રેનષ્ક ધના આ બીજા અધ્યયનના ભાવ શું છે? ત્યારે શ્રી સુધર્માસ્વામી કહે છે કે હે જબ્બ ! તે કાળ અને તે સમયને વિષે આકાશને સ્પર્શ કરે તેવા બહુજ ઉચા મહેલે અને માનવમેદિનીથી ભરપૂર એક વાણિયગ્રામ નામનું નગર હતુ, જ્યા પ્રજાને તમામ પ્રકારના સુખ અને આન દ મળતા હતા, કોઈ પ્રકારે ઈ પણ માણસ દુ ખ ન હતુ, તેમજ તે નગરની પ્રજાને પોતાના રાજવી તરફથી પણ કેઈ પ્રકારે દુખ ન હતુ, તેમજ પરરાજ્ય અર્થાત બીજા રાજ તરકને પણ ભય ન હતી પ્રજાને ધન-ધાન્ય આદિ તમામ પ્રકારની અદ્ધિઓની એટ ન હતી, તે નગરના ઇશાન કોણમા “તીપલાશ' નામને એક બગીચા હતે તે ઘણજ પ્રાચીન છે, દરેક પ્રકારના વૃક્ષાથી અને છ જતુઓની ભાથી હમેશા તે શોભતું હતું જેમાં મન્ટ, મન્દ શીતળ અને સુગન્ધિત પવન વડે હતે ત્યા સુધર્મનામના એક વાણુ યતર દેવનું નિવાસસ્થાન હતું તેની શોભા પપાતિકસૂત્રમાં વર્ણવેલ પૂર્ણભદ્ર ચેત્ય જેવીજ હતી ૧ - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक १८९ जलादि निःमरति, तदा स पुम्पादिर्मानवानुन्यते, तम्य शरीरावगाहनावि- शेपो मानमन ग्रह्यने । उन्मानम् ऊर्ध्वमान यत् तुलायामागेप्य तोलनेऽर्ष- भारममाण भवति तत् । प्रमाण= नजाडगुलीभिरष्टोत्तरशन अलिपरिमितोन्द्रायः, मान च उमान च प्रमाण चेति मानोन्मानप्रमाणानि ते. प्रतेपूर्णानि सप नानि, जत एव सुजातानि-यथोचिनावयवमनिवेशयुनानि, मर्वाण-मकलानि, अनानि-मस्तकादारभ्य चरणान्तानि यस्मिंस्तन् , ताशम् , अत एन सुन्दरमङ्ग = वपुर्यम्या सा तपोक्ता । 'शशिनौम्याकारा कान्ता प्रियदर्शना'-शशीम चन्द्र इव, सौम्य -मुन्दर., आकार-स्वरूप यस्या सा तथा, का ता-कमनीया मनो- गा, मिय-हृदयाहादक दर्शन यम्याः सा तथा । मुरूपा-शोभन रूप यस्या. होने पर जब उससे द्रोणपरिमित जल वाहर निकलना है तन वह पुस्प मानवाला कह- लाता है । यह मान शरार की अवगाहना विशेषरूप ही यहा गृहीत हुआ है । तराजू पर चढाकर तालने पर जो अधमार प्रमाण होता है वह उमान है । अपनी अगुलियोद्वारा १०८ अगुलिपरिमित जो उचाई होती है वह प्रमाण है । अथात् उसके शारारिक समस्त मस्तक स लेकर परता के अवयव मान, उन्मान एव प्रमाण ० युक्त थे, तथा जिन अवयवो की जैमी सुन्दर रचना होनी चाहिये, वैसी ही सुदर रचना से वे विशिष्ट थे- किसी भी अग की रचना न्यूनाधिक नहीं थी। इसीलिये जिमका शरीर सर्वाङ्गसुन्दर था। जिसका आकार चन्द्रमा के समान सौम्य था । जो मन का हरण करनेवाली होने से कमनीय थी। जिसका दर्शन भो भत करण का आह्लादकारी था। इसीलिये जिसका તેમાથી દ્રોણ–પ્રમાણુ પાણી નીકળે માનવાળા કહેવાય છે એ માન તે શરીરની અવગાહનાવિશેષરૂપે જ અહિ ગ્રહણ કરેલ છે ત્રાજવા પર ચઢાવીને તળવાથી જે અર્વભાર પ્રમાણ થાય છે તે ઉન્માન કે પિતાની આગળીઓથી ૧૦૮ આગળીઓના પ્રમાણમાં જે ઉચાઈ હોય ત પ્રમાણ કહેવાય છે અર્થાત તે વેશ્યાનું તમામ શરીર મસ્તકથી લઈને પગ સુધીના તમામ અવયવો માન, ઉન્માન અને પ્રમાણથી યુક્ત હતા, તથા જે જે અવયાની જેવી રીતે સુન્દરતા અને રચના હોવી જોઈએ તેવી જ સુન્દર રચનાથી તે પૂર્ણ હતી, કેઈ પણ અગની રચના ન્યૂનાધિક ન હતી, એટલે કે તેનું શરીર ગસુન્દર હતું, જેને આકાર ચન્દ્રમાસમાન સૌમ્ય હતા, તેમજ મનહરણ ઠા વાળી હવાથી ચાહના થાય તેવી સુંદર હતી જેનું દર્શન પણ અન્નકર- ને આહલાહ આપે તેવુ હતુ, એટલે કે તેનુ રૂપ વિશિષ્ટભાપૂ હતુ, - - કરતા પાટ ત્યારે તે પુરૂષ સવાર ૨૮૮ विषाकते यायच्छन्दादेव योजना द्रव्या-'अहीरपडिपुग्णपचिदियसरंग, स्थायणयजणगुणो यवेया, माणुम्माणप्पमाणपडिपुण्णमुजायस-धगमुगी, समिमामाकाग फना पियरमण, सुख्या' इति । तत्र' मीनपरिपूर्णपञ्चे न्द्रयशरीरा' - अनानिलपणना, सपूर्णलक्षणानीत्यर्थ , परिपूर्णानि म्यम्पन , नातिहम्याति नातिदीपाणि नातिपीनानि नातिकशानि, पञ्च इन्द्रियाणि यत्र तदनपरिपूर्णपश्चेन्द्रिप , ताश शरीर यस्या' सा तथा, 'लपणव्यञ्जनगुणोपपेता' लक्षणानि-चि हानि हस्तरेखादिरूपाणि स्वस्तिकादीनि, व्यञ्जनानि-मशतिलादीनि तान्येव गुणाः प्रशस्तरूपाः, तैरपपेता-मृसपना । 'मानोन्मानप्रमाणमतिपूर्णसुजातमति- सुन्दराही, मान-जलादिपरिपूर्णकुण्डादिविष्टे पुरुपादौ यदा द्रोणपरिमित पुण्णपचिदियसरीरा, लक्सणवंजणगुणोचया, माणुम्माणपमाणपडिपृण्णसजाय- सव्वगसुंदरगो, ससिसामाारा कता, पियदंसणा, सुरूवा,' इन पदों का ग्रहण हुआ है जिनका अर्थ इस प्रकार है- लक्षण की अपेक्षा अहीन-अर्थात् समस्त लक्षणों स युक्त, तथा स्वरूप की अपेक्षा परिपूर्ण-न अधिक हस्थ, न अधिक दर्घ, न अधिक पान और न अधिक कृश, अपने२ प्रमाण से विशिष्ट ऐमी पावों इन्द्रियों से जिमका शरीर सुशोभित था । हस्त की रेखा आदि चितरूप जो स्वस्तिक आदि हुआ करते है वे लक्षण कहेजाते हैं । मसा, तिल आदि जो शरार मे हुआ करते है वे -यश्चन है । इन दानों प्रकार के चिहो स जो सपन्न थी । जल से भरे हुए कुण्ड मे मनुष्य के प्रविष्ट . । - આ સ્થળે जाव શબ્દથી अहीणपडिपुण्णपचिंदियमीरा रक्षण वजणगुणावया, माणुम्माणप्पमाणपदिपुण्णसुजायसव्व गसुदरगी, ससि सामाकारा कता पियदसणा सुरुवा આ ઉપર કહેલા પદ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે તેમને અર્થ આ પ્રમાણે છે – લક્ષણની --અપેક્ષાએ અહીન અર્થાત સમસ્ત લક્ષણેથી યુક્ત, તથા સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ પણ જરા પણ નાના મોટાપાણ નહિ તેમજ બહુ લબાઈ કે ટુકાપણું પણ નથી બહુજ દુબળાપણુ કે જાડાપણું પણ નથી શરીરના દરેક અને પોતપોતાના પ્રમાણમાં હતા તેમજ સ પૂર્ણ શકિત વાળી પાચ ઈન્દ્રિયથી જેનું શરીર સુમિત હતું,' હાથની રેખા વગેરેના ચિહ્નરૂપ જે અસ્તિક આદિ હોય છે તેને લક્ષણ કહેવામાં આવે છે, મસા, તિલ, આદિ જે ચિન્હ શરીરમાં થાય છે તેને વ્ય જન કહે છે તે ઉપર જણાવેલા બે પ્રકારના ચિહ્નોથી તે યુક્ત હતી પાણીના ભરેલા કુકમા મનુષ્ય પ્રદેશ - .
, विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अध्य०२ उझितक १९१ ' गीयरइगधवणकुसला' गीतरतिगन्धयनाटयकुशला-गीतरतिथासौ गन्धर्वनाटय कुशला चेति समास' । गन्धर्व-नृत्ययुक्तगीत , नाटय तु नृत्यमेव, तन कुशला। ' सगयगयहसियभणियविहियविलामललियसलावनिउणजुनावयारकुमला' संगत- गतहसिताणतविहितविलामललितमापनिपुणयुक्तोपचार शला-सगतेषु चितेपु गत-हसित-भणित-विहित-विलास-कलितसलापेषु निपुणा, तत्र गत-गमन गाहमादिवन . दृसितं-स्मिन , भणित-वचन रोकिलवीणादिस्य रेण च युक्त, विहित चेपित विलासो-नेत्र-चेष्टा, ललितसलगप-चक्रोक्तण घलङ्कारसहित परस्पर भापण, तेपु निपुणा=चतुरा, तथा युत्ते पु=समुचिनेपू- पचारेषु कुशला, तत. पदद्वयम्य धर्मपारयः । 'सु-रथणजहणवयणकरचरण- यारकुमला, मुदस्थणजहणवयणकरचरणलावण्णविलासफलिया, ऊसियज्झया। सगीत'वद्या मे , रतिविद्या मे और गधर्व, नाटयकला (नृत्र युक्त गीत का नाम गधर्म, और केवल नचने का नाम नाट्य ) इनमे कुशल, सगत-समुचित गत-गज एव हस आदि जैसी चाल चलने मे , हसित-हसने मे, भणित-कोकिल जैमी वाणी बोलने मे, विहित अनेक प्रकार की मनका लुभाने वाली चेष्टाओं मे, विलास-नेत्र की चेष्टा मे, ललितसलापनिपुण-वक्रोक्ति आदि अलकारसहित परस्पर संभाषण करने में विशेष विशा- रद उचित उपचार करने मे बहुत ही कुशल, सुदर अग प्रत्यगो मे युक्त, रमणीय जघा यो से मनोहर, चदतुल्य मुख स सपन, कमल जैसे करपल्लव मे मनाहर, अनियारे दार्थ नयना से चित्ताकर्षक, तथा रावण्य और विलास से विशिष्ट, अथवा लावण्य के विलास सुन्दग्थण, - जहण, -वयण -कर, -चरणलावण्णविलासकलिया, ऊमियज्झया સગીત-પિત્રામા, રતિ-વિદ્યામાં અને ગ ધર્વ, નાટયકલા (નત્યયુક્ત ગીતનું નામ ગ ધર્વ, અને ફકત નાચવાનું નામ નાચ) તેમા કુશલ, અગત-સમુચિતગત- ગજ અને હમ આદિ જેવી ચાલ ચાલનારી હસિત હવામા, ભણિત-કોકિલા જેવી વાણી બોલવામાં, વિહિત-અનેક પ્રકારની મનને ભાવે તેવી ચેષ્ટાઓમા, વિલાસ-નેત્રની ચેષ્ટામા, લલિતસ લાપ-નિપુણ વક્રોક્તિ આદિ અવકાહિત પરસ્પર સભાપણ કરવામાં વિશેષ વિશારદ, ઉચિત ઉપચાર કરવામા બહુજ કુશળ સુન્દર અગ-પ્રત્યગોથી યુક્ત, રમણીય જ ઘાઓથી મનહર ચદ્રતુલ્ય મુખ પન્ન જેના હાથ કમળ સરખા મનને આનદ આપનાર, વિલક્ષણ દીર્ધ દદિથી ચિત્તનું આકર્ષણ કરનાર, તથા લાવગ્ય અને વિલાસથી વિશિષ્ટ અથવા લાવણ્યપૂર્ણ . .
विपाकवते सातथा। 'पावत्तरिकलाप डिया' द्वामप्ततिकलापण्डिता, चतुःषष्टिगणिका गुणोपपेता, एकोनविंशद्विशेषेषु रममाणा, एकत्रिगदरतिगुणप्रधाना, इत्रिंशत पुस्पोपचारकुशला, नवागसप्तपतियोधिता, अपादशदेशीयभाषाविशारदा, - सिंगारागारचारुवेसा' शृङ्गारागारचारुवेपा-गद्दारम्य शृगाररमम्य अगामित्र- गृहमिव चारुशोभनो वेपोन्न। वस्त्रादिश्वना यस्मा' सा तया । . रूप विशिष्ट शेरमा मे युक्त था । यह 'चात्तरिफलापडिया ' यहत्तर (७२) कलाभा में निपुण थी । 'चरसहिणियागुणोक्वेया' गणिका के चौसठ (६५) गुणा स युक्त थी। एक्तासरइगुणप्पहरणा' रतिसंवधी ३१ गुणो मे अतिशय चतुर था 'वतीसपुरिसोरयारकुसला' ३२ ऐम गुण कि-जिनस पुरुपर्ग अपनी आर आकृष्ट हा-राझे, उनमे विशेष चतुर, 'णवंगमुत्तपडियोहिया' सोये हुए नव अंग दा कान दो नेत्र, दो नाक, एक जाभ, एक चमडा और एक मन-ये जिसके अगचुके है अथात् जिसकी समस्त इन्द्रिया अपनार विषय ग्रहण करने मे वडी निपुण हैं, ऐसी थी, 'अट्ठा रमदेसीभासाविसारया' १८ देश की भाषा जाननेवाली थी, 'सिंगारागारचारु वेसा' शृगार रस का घर, सुदर वस्त्राभूषणों से सजित पभपा वाली, ' गीयरइ गधचणट्टकुसला, संगयगयहसियभणियविहियविलासललियसलावनिउणजुत्ताव . , त धावत्तरिकलापडिया' महाते२ (७२) alमा निपुण हता मटिगणियागुणाववैया गजिना यास8 गुणे। तेनामा ५॥ at 'गुण तीसे घिसेले रममाणी (२६) मोगalu विषयस"धी विशेषोमा २मय કરવા વાળી હતી 'एकतीसरइगुणप्पहााणा રતિમ બ ધી (૩૧) એકત્રીશ ગુણમાં અતિશય ચતુર હતી बत्तीसपुरिसोधयारकृतला એવા શકીશ. ગુણે તેનામાં હતા કે જેનાથી પુરૂષવર્ગનુ પિતાના તરફ આકર્ષણ થાય અને તેના પર પ્રસન્ન થાય તે ગુણેમાં વિરોષ ચતુર હતી “ णवगसुत्तपडिबाहिया સૂતેલા નવ અગ-બે કાન બે નેત્ર, નાકના બે છિદ્ર, એક જીભ એક ચામડી અને એક મન, તે જેનામાં જાગી ચૂકેલા હતા, અર્થાત જેને तमामन्दियो त-ताना विषयानु अड ४२पामा म निy ती 'अट्ठारस देसीमामाविसारया 'मटा देशना ना! नारी ती 'सिंगारागारचारवेसा शुभा२२सनु घर, सुन्दर पत्राभूषा Aloera सूषापी, गीयरहगधयणट्ट कुंतला, सगयगयहसियमणियविहियषिलामललियसलापनिउणजुत्तोवयारकुतला, विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक १९१ ' गीयरहगधव्वणकुसला' गीतरतिगन्धर्वनाटयशला गीतरतिश्वासौ गन्धर्वनाटय कुशला चेति समासः । गन्धर्व-नृत्ययुगीन , नाटय तु नृत्यमेव, तत्र कुशला । ' सगयगय हसियभणियनिहियविलामललियसलाबनिउणजुनावयारकुमला सगत- गतहसिताणतविहितविलामललितसलापनिपुणयुक्तोपचारशला-सगतेषु = समु- चिनेषु गत-हसित-भणित-विदित-विलास-ललितसलगपेषु निपुणा, तत्र गत-गमन गजहमादिवन . हमित-स्मिन , भणित-वचन मोकिळवीणादिस्य रेण च युक्त, निहित चेपित विलासो-नेत्र-चेष्टा, ललितसलगप-चक्रोक्ता घलङ्कारसहित परस्पर भाषण, तेषु निपुणाचतुरा, तथा युत्ते पु-समुचितेपू- पचारेपु कुशला, तत पदद्वयम्य र्मचारयः। सुरथणजहणवयणकरचरण- . . . . यारकुमला, मुदस्थणजहणवयणकरचरणलावण्णविलासफलिया, असियज्झया। सगीत विद्या मे , रतिविद्या मे और गधर्व, नाट्यकला (नृर युक्त गीत का नाम गधर्व, और केरल नचने का नाम नाट्य ) इनमे कुशल, सगत-समुचित गत-गज एर हस आदि जैसी चाल चलने मे , हसित-हसने मे, भणित-कोकिल जैमी वाणी बोलने मे, विहित-अनक प्रकार की मनका लुभाने वाली चेष्टाओं मे, विलास-नेत्र की चेष्टा मे, ललितसलापनिपुण बकोक्ति आदि अलकारसहित परस्पर संभाषण करने में विशेष विशा- रद उचित उपचार करने मे बहुत ही कुशल, सुदर अग प्र यगो मे युक्त, रमणीय जघा यो से मनाहर, चद्रतुल्य मुख से सपन्न, कमल जैसे करपल्लर मे मनोहर, अनियारे दार्घ नयना मे चित्ताकर्षक, तथा लावण्य और विलास से विशिष्ट, अथवा लावण्य के विलास सुन्दग्थण, जद्दण, -घयण -कर, -चरणलावण्णविलासकलिया, ऊमियज्झया સગીત-વિઘામા, ગતિ-વિદ્યામા અને ગધર્વ, નાટ્યકલા (નૃત્યયુક્ત ગીતનું નામ ગધર્વ, અને ફક્ત નાચવાનું નામ નાય) તેમા કુશલ, ભગત-સમુચિતગત- ગજ અને હમ આદિ જેવી ચાલ ચાલનારી હસિત હવામા, ભણિત-કિલા જેવી વાણી બોલવામાં, વિહિત-અનેક પ્રકારની મનને ભાવે તેવી ચેષ્ટાઓમા, વિલાસ-નેત્રની ચેષ્ટામા, લલિત લાપ-નિપુણ વક્રોક્તિ આદિ અવકાહિત પરસ્પર ભાષણ કરવામાં વિશેષ વિશાદ, ઉચિત ઉપચાર કરવામાં બહુજ કુશળ સુન્દર અગ-પ્રત્યથી યુક્ત, રમણીય જ ઘાએથી મનેહર ચદ્રતુલ્ય મુખ પન્ન જેના હાથ કમળ સરખા મનને આનદ આપનાર, વિલક્ષણ દીર્ધ દૃષ્ટિથી ચિત્તનું આકર્ષણ કરનાર, તથા લાવણ્ય અને વિલાસથી વિશિષ્ટ અથવા લાવણ્યપૂર્ણ– - १९० विषाकश्रुते सा तथा। 'बायत्तरिकलाप डिया' वामप्ततिकलापण्डिता, चतुष्टिगणिका गुणोपपेता, एकोनविंशद्विशेषेषु रममाणा, एफटिंगदरतिगुणप्रधाना, द्वात्रिंशत् पुरपोपचारकुशला, नवागसप्तमतिरोधिता, अप्रादशदेशीयभाषाविशारदा, 'सिंगारागारचारुवेसा' शृङ्गारागारचारवेषागारम्य शृगाररमम्य अगामिक गृहमिव चरु.-शोभनो पोनप पखादिरचना यस्याः . . . सा तथा। . रूप विशिष्ट शोभा से युक्त था । वह चावत्तरिफलापडिया' बहत्तर (७२) कलाओं में निपुण थी। उसद्विगणियागुणावया' गणिका के चौसठ (६४) गुणो में युक्त थी। 'एकतासाइगुणप्पहाणा' रतिसंवधी ३१ गुणो मे अतिशय चतुर था बत्तीसपुरिसोरयारकुसला ' ३२ ऐम गुण कि-जिनस पुरुपर्ग अपनी आर भाकृष्ट हा-राझे, उनमे विशेष चतुर, 'णवंगमुत्तपडियोहिया' सायहुए नव अंग दा कान दो नेत्र, दो नाक, एक जाभ, एक चमडा और एक मन-ये जिसके जगचुके है अथात् जिसकी समस्त इन्द्रिया अपनार विषय प्रहण करने मे वडी निपुण हैं, ऐसी थी, 'अट्ठा रसदेसीभासाविसारया' १८ देश की भाषा जाननेवाली थी, 'सिंगारागारचारु- वेसा' शृगार रस का घर, सुदर वस्त्राभूषणों से सजित वेषभूषा वाली, गीयरइ गधचणट्टकृसला, संगयगयहसियभणियविहिय विलासललियसलावनिउणजुत्ताव . चउ . તે बावत्तरिकलापडिया બહોતેર (૭૨) કલાઓમાં નિપુણ હતી मटिगणियागुणायवेया । गाना यास शुणे तेनामा पूरा Kat 'एग्रण सीसे विसेसे रममाणी (२८) मेत्रीय विषयस घी विशेषोभा समय કરવા વાળી હતી एकतीसरइगुणप्पहाराणा રતિમ બધી (૩૧) એકત્રીશ ગુણેમાં અતિશય ચતુર હતી बत्तीसपुरिसोययारकुप्सला ' मेवा पत्री ગુણે તેનામા હતા કે જેનાથી પુરૂષવર્ગનુ પિતાના તરફ આકર્ષણ થાય અને तेना ५२ प्रसन्न याय ते गुणमा विशेष यतु२ ती ' णवगसुत्तपडियोहिया સૂતેલા નવ અગ-બે કાન બે નેન, નાકના બે છિદ્ર, એક જીભ ચામડી અને એક મન, તે જેનામા જાગી ચૂકેલા હતા, અર્થાત્ જેની તમામ ઈન્દ્રિયે પોત-પોતાના વિષયનું ગ્રહણ કરવામાં બહુજ નિપુણ હતી એરણ देसीमामाविसारया मार शिनी लाषा जयनारीता 'सिंगारागारचारवेसा शु॥२२सनु ३२, सुन्दर वस्त्राभूपायी सतिष भूषापाणी, गीयरइगधन्त्रण? कुसला, स गयगयहसियमणियविहियविलासललियसंलापनिउणजुत्तोवयारकुसला, विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक १९३ पहना गणिकासहस्राणाम् ' आहवच्च ' आधिपत्य =नेतृत्वम् , 'पोरेवच्च । पौरोहस्य-पुरोवर्तितम्-अग्रेसरसमित्यर्य., ' सामित्तं ' स्वामित्व -प्रभुन्य भट्टित्त' भन त्व =पोषकत्वम्, ' महत्तरगत्तं ' महत्तरकन्वम्जन्यवेश्यापेक्षया श्रेष्ठत्वम् , ' आणाईसरसेणाञ्च ' आजेश्वरसेनापत्यम्-आज्ञेश्वर -आज्ञामधानो य' सेना पतिस्तम्य भाव कर्म वा-आज्ञेश्वरसेनापत्यम्, तदिव तत् तगा, तत् 'कारेमाणा' पारयन्ती परैः, ' पालेमाणी' म्बय पालयन्ती विहरति । गाणियासहस्साण आहेबञ्च पोरेवच सामित्तं भट्टितं मह रगत अग्णा:सर सेणावच कारेमाणी पालेमाणी विहरह' वह वेश्या समस्त गणिकाओं में मुख्य थी इसीलिये हजारो वेश्याओं का नतृत्व करती थी, उन सब मे अग्रेसर मानी जाती थी, स्वामिनीरूप से उनमे प्रसिद्ध थी। उन सबका यह पोषण करता थी, अ य वेश्याजना की अपेक्षा इसी कारण यह श्रेष्ठ गिनी जाती या । जिस प्रकार अपनी मेना का नायक सेनापति समस्त अपना सेना में आजाप्रधान सेनापतित्व पद का उपभोग करता है, अथवा अपनी आनानुसार उसका सचालन करता है, ठाक यह भी समस्त वेश्याजनरूप अपनी सेना का सचालन करती और उसमे अपना आज्ञा का एकछत्र राज्य स्थापित करती थी । इसकी इच्छा के विरुद्ध वहा एक वेशा प्रवृत्ति नहीं करती। जा भो काई नियम यह बनाता उसका यह स्वय पालन करता हुई दूसरी वश्या स भा पालन कराती थी। आहेचच पोरेवेच्च मामित्त भट्टित्त महत्तरगत्त आणाइसरसेणारच कारेमाणी पाले માળી વિદર ત વેશ્યા સમસ્ત વશ્યાઓમાં મુખ્ય હતી તેથી કરીને આ કામ જા બીજી હજારે વેશ્યાઓનું નેતૃત્વ-નેતાપણુ કરતી હતી અને તે સર્વમાં અગ્રેસર મનાતી હતી, બીજી તમામ વેશ્યાઓમાં સ્વામિનારૂપથી તેના પ્રસિદ્ધિ હતી અને તે સો વૈશ્યાઓનું પિષણ કરતી હતી. આ કારણથી તે સૌમાં શ્રેષ્ઠ ગણાતી હતી જે પ્રમાણે પિતાની સેનાનો નાયક-નાપતિ પિતાની તમામ બેનામા આજ્ઞાપ્રધાન સેનાપતિપદને ઉપલેગ કરે , અથવા પિતાની આજ્ઞા પ્રમાણે તે નાનું સચાલન કરે છે, બરાબર તેવી જ રીતે કામધ્વજા વેશ્યા પણ તમામ વેશ્યાજનરૂપ પિતાની સેના, તેનું સંચાલન કરતી અને તેના પર પિતાની આજ્ઞાનું એકછત્ર રાજ્ય સ્થાપિત કરતી હતી, તેની ઇચ્છા વિરૂદ્ધ ત્યાની એક પણ વેશ્યા કોઈ પણ કામ કરતી નહિ પોતે જે કાઈ નિયમ કરે તેનું પિતે પાલન કરતી અને બીજી વેશ્યાઓ પાસે પાલન કરાવતી હતી.
१९२ विपाकश्रुते . नयणलावणविलासकलिया' सुन्दरस्तनम नवदनफरचरणनयनलारपग्लिास कलिता, मुन्दरस्तनजघनादिनयनान्तेषु लापण्पनिलामयुक्त्यर्थ । 'ऊम यज्झया' उन्निध्य जा-अर्धाकृतजयपताया, 'सहस्सलंगा' 'सहस्सलंगा' महसताभा, सहस्र लाभ'-गीतनृत्यादिकलामदर्शनम्य शुल्क यम्या सा तथा, दिण्ण तचामरबालवीयणिया' विती चामरपालयनि-नं च चामर च बालव्यजनिका चेति द्वन्द्व., उचचामरपालव्धननिराः, ता वितीर्णा भूपेन पारितोपिकतया दत्ता यस्यै सा तथा, 'पण्णीरहप्पयाया वि' करियप्रयोता. पि-कर्णीरथः-प्रवहणविशेषः, तेन मयात-गमन यम्या. सा तथा, कर्गीरथो हि केपाश्चिदेव मद्धिमता भवतीति, सोडाप तम्या अस्तीत्यतिशयम तपादना र्थोऽपिशब्द इति । ' होत्या' आसीत्, सा कामध्वजानाम्नी वेश्या एव विधा 55सादिति भावः। सा गणिकामु मुख्याऽऽसीदिन्याह-बण' इत्यादि। से साहत, ऐसा थी, एव जिमके पिलासभवन पर सदा विजयपताका फहराता रहतो थी। ऐसा । सहस्पलपा गात, नृत्य आदि कलाओं से सहस्र लाभ कमाने वाली *विदिण्णउत्तचामरवालवीयगिया' राजा की ओर से जिसे पारितोपिकरूप मे छन्न, चामर और बाल यजन प्रदान किये गये, ऐसी, और पण्णीरहप्पयाया वि' जो कर्णीरथ-प्रवहणविशेष मे बैठकर गमन करनेवाली, ऐसी बह कामध्वजा नामका वेश्या हात्था' थी ' कणोरहप्पयाया वि' मे आप शब्द इस बात की पुष्टि के निमित्त सूत्रकारने दिया है कि यह कर्णीरथ विशेषधनिक व्यक्तियों के ही घर पर होता है, वह भी उसके पास था इससे उसके ऋद्धि को अतिशयता जानी जाता है । વિલાસ સહિત હતી અને જેના વિલાસભવન ઉપર તેના નામની विrison १२४ती ती सवा 'सहस्सल भा' जात, નૃત્ય આદિ કલાએ વડે કરી વિધ-વિધ પ્રકારના હજારે લાભ મેળવવા વાળી विदिण्ण छत्त चामर बालवियणिया' २it त२५ नाममा छत्र, याम, मने antar મેળવ્યા હતા, અને कणीरहप्पयायाधि'२ रथ-मेसवामा मने पहुन કરવામાં વિશેષ, તેમાં બેસીને જવા આવવાવાળી હતી આ પ્રમાણે શક્તિ घरातारी त मनामनी वेश्या होत्या ना " कणीरहप्पयायाधि આ પદમા જે “ અ ' શબ્દ એ વાતની પુષ્ટિ માટે સૂત્રકારે આપેલ છે કે-આવા કણરથ વિશેષ ધનવાન મણિના વેર જ હોય છે, તે રથ પણ તે ન પાસે હતું, તે ઉપરથી તેની કદ્ધિની વિશેષતા જાણી શકાય છે यहूण गणियामहस्साण . . . वर्ग સદાય . .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० उज्झितक भावार्थ- उस वाणियमाम नामके नगर में मित्र नामसे प्रसिद्ध एक राजा था । उसकी रानी का नाम श्रीदेवी था । वह समस्त स्त्रियों के उचित सद्गुणा म विभूषित थी। रानी धारीणी जैसी ही यह था। उम नगर में काम बना नाम की एक वेश्या रहता थी। जो सौन्दर्य से भरी हुई थी। व यात्रा में जितने भी गुण हान चाहिये वे मर इसमे थे । ७२ कला की यह पूर्ण चतुर या । गणिका के ६४ गुणो से यह तन्मय थी। चैपयिक २९ प्रकार के गुणो मे यह पूर्ण दक्ष थी। ३१ प्रकार के रतिविषयक गुणों की यह पूर्ण जानकार यो । परपुम्पो के रिझान मे हतुभूत ३२ प्रकार के उपचारों मे यह पूर्णरूप से कुशल था । शृगारग्म की यह पगकाटा थी । सुन्दर वेषभूषा से यह सदा सुसजित रहा करती, एव गात, गति और गधर्वनृय मे यह विशेषरूप से प्रसिद्ध थी। इसकी चाल मत्तगजराज जैसा थी। कोकिल एप वीणा का स्वर भी इसके सामन फोका था । चेष्टाएँ भी इसकी मनका मुग्ध करन वाली थीं । नेत्रा का नर्तन इस का अजीब प्रकार का या । वक्रोक्ति आदि अलंकार तेा इमक भाषण मे भर ही रहते थे। इसके सन अग प्रयंग सुन्दर थे । चद्रमा भी इसके मुम्बश्रा के समक्ष गाजत होता रहता ભાવાર્થ– તે વાણિય નામ નગરમા મિત્ર નામથી પ્રસિદ્ધ એક ગજા હતું, તેની રાઈનું નામ શ્રી દેવી હતુ, તે તમામ સ્ત્રીઓના ઉચિત સદગુણોથી શેભાયમાન હતી ધા િરાણી જવી તે હતી તે નગરમાં કામબા નામની એક વેશ્યા રહેતી હતી તે નો દર્યથી ભરપુર હતી તેવામાં જેટલા ગુણો હેવા જોઈએ તે તમામ તેનામાં હતા, બહેતર કલાઓમાં તે પૂરી થતુ- હતી, ગણિકાના ચામગુણેમા ત ત મય હતી વિષયના (૨૯) ઓગણત્રીશ પ્રકારના ગુણેમા તે પૂરી રીતે કુરાળ હતી, (૩૧) એકત્રીશ પ્રકાગ્ના તિવિષયક ગુની પૂરી જાણકાર હની પરંપરાને રીઝવવામાં ઉપગી (૩૨) બત્રીસ પ્રકારના ઉપચારમાં તે પૂરી રીતે કુશલ હતી ગામ તા ત અવવિ હતી, સુન્દર વેષ–ભૂષાથી એ હમેશા સુસજિત રહેતી હતી એ પ્રમાણે ગીત, રતિ અને ગધર્વ નૃત્યમાં તે ખાસ કરીને વધારે પ્રસિદ્ધ હતી, તેની ચાલ મન્મત્ત હાથી જેવી હતી સ્વરમાં કાયલ અને પીણાના સ્વર પણ તેના સ્વર પાસે ફીકા લાગતા હતા, તેની દરેક ચેષ્ટાઓ પણ મનને મુગ્ધ કરનારી હતી, નત્રના પલકારા પણ વિચિત્ર પ્રકારના હતા, વોકિત આદિ અલ કાર તા તેના ભાષણમાં ભરેલાજ રહેતા હતા તેના તમામ અગ-ઉપાગ સુન્દર હતા ચન્દ્રમાં પણ તેના મુખ १९४ विपाकते . । . - . . , वह महीन और तर खलु पाणियग्रामे विजयमिते णाम सन्थादे' विजयमित्रनामक: सार्थवाह. परिक्सति । स कीदृशः इत्याद-'अ' जाहप-समृद्धिसम्पन्न। तस्य खलु विजय मित्रस्य 'सुभदा णाग भारिया' मुमद्रासाम्नी भार्या ' होत्या' आसव, सा कीदृशी? त्याह-'अहोगपडिपुण्णपचिनियमरीग' अहीनपरि पूर्णपश्चेन्द्रियशरीरा । तम्य खलु विनयमिास्य पुत्र सुभद्राया भायाया आत्मज.-अङ्गजा, 'उझियए शाम दागा उज्जितकनामको दारकबालर', ' होत्था ' आसीत्, स कीटश' ? इत्याह- अहीग जाव सुस्त ' अहीनपरिपूर्ण- पञ्चेन्द्रियशरीर', यावत् मुरूप =मृन्दराकतिक ॥ २ ॥ 'तत्य ण वाणियग्गामे उस वाणियग्राम गर म 'विजयमिने णाम सत्य चाहे परिवसइ । विजयमित्र नाम का एक सार्थवाह रहता था। भड्ढे । वह बहुत अधिक धनी था तस्स ण विजय मित्तस्म सुभदा णाम भारिया होत्या' उस विजयमित्र सार्यवाह । सुभद्रा नाम की पनी थी। • अहीण परिपूर्ण पचेद्रियों से विशिष्ट शरीर वाली थी ! 'तस्स ण विजय मित्तम पुत्ते सुभदाए भारियाए अतए उज्झियए णाम दारए होत्या' उस विजयमित्र सार्थवाह का एक पुत्र था जो सुभद्राभार्या का अंगजात था, एव जिसका नाम उझित था । यह 'अहीण जाव सुरूवे ' 'अहीणपडिपुण्णपचिंदियसरीरे, लक्खणवजणगुणाववेए, माणुम्मा णप्पमाणपडिपुष्णसुजायसव्वगसुदरगे, ससिसामाकारे, कते, पियदसणे सुरुवे' इन सूत्रोक्त समस्त विशेषणों से युक्त था। इनका अर्थ पिछले सूत्रमे स्पष्ट लिखा चा चुका है। 'तत्थ ण थाणियग्गामे त वायियामानामा विजयमित्त णाम सत्यवाहे परि घसइ' वियभित्रनाभने। ये सार्थवाड (28) रखते sd अड्ढे ते मम धनवान Sो तस्मण विजयमित्तस्स सुभद्दा णाम भारिया होत्था' त वियभित्र सार्थ વાહની સુભદ્રા નામની પત્ની હતી अहीणा ' ते मार-माथy विनानी ( અપૂર્ણ અગવાળી) અને તમામ પાચ ઈન્દ્રિયેથી વિશિષ્ટ શરીરવાળી હતી तस्स ण विजयमित्तस्स पुत्ते सुभदाए भाग्यिाए अत्तए उज्झियए णाम दारण રથા તે વિજયમિત્ર સાર્થવાહને એક પુત્ર હતું, જેનું નામ ઉજ્જિત હતુ, २ सुभद्रा स्त्री यही म पाभेट , ते 'अहीण जाध सुस्वे' 'अहीण पडिपुण्णपचिंदियसरीरे लक्षणवजणगुणाववेप माणुम्माणप्पमाणपडिपुण्णसुजाय- सव्वगसुदरग ससिमामाकारे ते पियदसणे, सुरूवे આ સૂત્રમાં કહેલા તમામ વિશેષણેથી યુક્ત હો, એ પદે અર્થ પાછળના સૂત્રમા સ્પષ્ટ લખે છે . - विपाकचन्द्रिका टाका श्रुत० १ अ य० २ उझितक १ समणे भगव । मूल्म-मृ० ३॥ तेण कालेण तेणं समएण भगवं जाव समोसड्ढे । परिसा निग्गया। रायावि निग्गयो। जहा कृणिनो निग्गओ धम्मो महिओ। परिसा राया पडिगया ।। मृ० ३॥ ॥ टीका-मृ० ३ ॥ । तेण कालण' इत्यादि । तस्मिन काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान महावीर' 'जाव' यावत् पूर्वानुपूर्व्या चरन ग्रामानुग्राम द्रवन् यत्रैव वाणियग्रामनगरम्य दुतीपलाशनामस्मुगानं, यव सुधर्मयक्षस्य यक्षायतन वर्तते, तत्रैव समासढे समवस्त'-ममागतः । ' परिसा' परिपद् जनसहति., 'निग्गया' निर्गता-भगवद्वन्दनार्थ नगरतो नि.सता। 'रायावि ' राजाऽपि तेण कालेण । त्यादि- नेण कालेण तेण समएण उस काल उस समय मे जाव समोसइटे, परिसा निग्गया, राया वि निग्गी जहा कृणिनो निग्गओ, चम्मो कहिओ, परिमा राया पडिगया' श्रमण भगवान महावीर प्रभु पूर्वानुपूर्वी से पामानुग्राम विहार करते हुए जहा वाणियग्राम नाम के नगर में दूतीपलाश नाम का यान था और उमम जहा पर सुपर्मयक्ष का आयतन था वहा पर पधारे । प्रभु का आगमन सुनकर नगर की परिपद् एकत्रित होकर प्रभु के दर्शन और धर्मश्रवण के लिये पिन होती हुई निक्ला । राजा भी कृणक नरेश की तरह बडे ही ठाटवाट से अपने तेण कालेण ઈત્યાદિ तेण कालेण तेण समएण તે કાળ અને તે સમયને વિષે તમને भगध जाव समोमड्ढे परिमा निग्गया रायायि निग्गओ जहा कृणिओ निग्गओ, धम्मा कहिओ, परिसा राया पडिगया ' भर मगवान महावीर प्रभु पूर्वानु પૂરી થી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા થકા જ્યા વાણિયગ્રામ નામના નગરનું તિપલાશ નામનું ઉદ્યાન (બગીચે ) હતું, અને તેમાં જે છેકાણે સુધર્મ યક્ષનું નિવાસસ્થાન હતું તે વેકાણે પધાર્યા પ્રભુનું આગમન સાભળીને નગરની પરિષદ એકઠી થઈને પ્રભુના દર્શન અને તેમના પાસેથી ધર્મ સાભળવા માટે હર્ષ પામીને નીકળી, નગરના રાજા પણ કૃણિક ગજા જે પ્રમાણે કાઠમાઠથી હતા, તે પ્રમાણે ઠાઠમાઠથી પિતાના ગજમહેલથી પ્રભુને વદના રાયા १९६ विपाकश्रुते था । इसके करपल्लव कमल के समान केगल थे। भनियारे दोघ नयना की चितवन तो अद्भुत ही थी । जिसके क्लिासभवन पर सदा मजा फहरातो रहती थी। एक बार के ही गीतनृत्य आदि मे जिसे हजारों मुदामा का प्रामि हा जाया करती थी। राजा की आर से भी जिसे पुरस्काररूप में उन चामर आदि प्राम हुए थे। जहा पर भी यह आती थी कांग्थ में बैठकर ही जाता, इतनी तो यह विभूतिगती थी। यह अपने समस्त गणिकाओं के समूह का नतृप्त करता यो । सब ही इसकी भानानुसार चलतो और इसके प्रत्येक भादश का शिग्माये पर चढाती थी। मतलब कहने का यह कि-जिस प्रकार सेनापति अपना सना का संचालन करता है-ठोक उमीप्रकार यह भी वेश्याओं की सेनापति जैसा ही मचालिका थी । उस नगर मे एक विजमिन नामका सार्थवाह रहता था जो विशेषरूप से धनमपन्न था। इसका पानी का नाम सुभद्रा था। इसके उन्झित नामका एक पुत्र था। यह बहुत हा अधिक सौन्दर्य संपन्न था। इसका प्रत्येक अग और उपाग लावण्यता से भरा हुआ था ॥२॥ પાસે લાયમાન થઈ જતો હતો તેના બંને હાથ કમલ જેવા કોમળ હતા, સોથી અજબ લાબા નેત્રની ચિતવન અભૂતજ હતી, તેના વિલાસભવન પર હમેશા ધ્વજા ફરતી રહેતી એકજ વખતના તેને ગીત અને નૃત્યમાં હજાર રૂપિઆની પ્રાપ્તિ થતી હતી એટલુ જ નહિ પણ રાજા તરફથી તેને છત્ર, ચામર આદિ સત્કારરૂપે મળેલા હતા, અને જ્યા જતી હતી ત્યા કણરથમાં બેસીને જતી હતી આ પ્રમાણે તે વૈભવશાલી હતી તે પિતાની તમામ ગણિકાઓનું નેતાપણ કરતી, અને તમામ તેની આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલતી, તેમજ તેના દરેક હુકમને ગણિકાઓ પોતાના માથા પર ચઢાવતી હતી, તાત્પર્ય એજ કે-જે પ્રમાણે સેનાપતિ પિતાની સેનાનું સચાન કરે છે તે જ પ્રમાણે કામધ્વજા પણ વેશ્યાઓનું સેનાપતિ પ્રમાણે સંચાલન કરતી હતી તે નગરમાં એક વિજયમિત્ર નામને સાર્થવાહ ( ધનવાન સ ધન નાયક ) રહેતો હતો અને તે વિશેષરૂપમ્પ ધનસ પન્ન હતું તેની પત્નીનું નામ સુભદ્રા હતુ તેને ઉઝિત નામને એક પુત્ર હતા, તે પણ બહુજ વધારે સૌ દર્યથી સંપન્ન હને તેના પ્રત્યેક અગ અને ઉપાગ લાવયતાથી મરેલા શોભતા હતા પરના विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अ.य० २ उझितक . ।। मूलम् - मृ० ३॥ तेण कालेण तेणं समएण भगवं जाव समोसड्ढे । परिसा निग्गया। रायाचि निग्गओ। जहा कृणिनो निग्गो धम्मो कहिओ। परिसा राया पडिगया । मृ० ३॥ । टीका-मू० ३॥ तेण कालण' इत्यादि । तस्मिन काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान महावीर 'जान' यावत् पूर्वानुपूर्व्या चरन ग्रामानुग्राम द्रवन् यव वाणियग्रामनगरम्य दुतीपलाशनामकमुगानं, यव सुधर्मयक्षस्य यक्षायतन वर्तते, तत्रैव समोसढे' समवसृतः-ममागतः । 'परिसा" परिपद् जनसहति., 'निग्गया' निर्गता-भगवद्वन्दनार्थ नगरतो निःसृता । ' रायावि ' राजाऽपि तेण कालेण ' इत्यादि- 'नेण कालेण तेण समएण उस काल उस समय में जाब समोसड्ढे, परिसा निग्गया, राया वि निग्गनो जहा कपिओ निग्गो, चम्मो कहिओ, परिसा राया पडिगया' श्रमण भगवान महावार प्रभु पूर्वानुपूर्वी से प्रामानुग्राम विहार करते हुए जहा वाणियग्राम नाम के नगर में दूतीपलाश नाम का उयान ग और उममे जहा पर सुपर्मयक्ष का आयतन था वहा पर पधारे। प्रभु का आगमन सुनकर नगर की परिपद् एकत्रित होकर प्रभु के दर्शन और धर्मश्रवण के लिये हर्पिन होती हुई निक्ला । राजा भी कृणिक नरेश की तरह बडे ही ठाटवाट से अपने . 'समणे भगव तेण कालेण ઇત્યાદિ ' तेण कालेण तेण समएण ' ते ७ भने ते समयने विष समणे भगव जान समामड्ढे परिमा निग्गया रायावि निग्गओ जहा कृणिओ निग्गओ, धम्मा कहिओ, परिसा राया पडिगया ' अभय लगवान महावीर प्रभु पूर्वानु પીથી ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા થકા જ્યા વાણિયગ્રામ નામના નગરનું તિપલાશ નામનું ઉદ્યાન (બગીચ ) તું, અને તેમાં જે ઠેકાણે સુધર્મ યક્ષનું નિવાસસ્થાન હતું તે વેકાણે પધાર્યા પ્રભુનું આગમન સાભળીને નગરની પરિષદ એકઠી થઈને પ્રભુના દર્શન અને તેમના પાસેથી ધર્મ સાભળવા માટે હાઈ પામીને નીકળી, નગરના રાજા પણ કૃણિક રાજા જે પ્રમાણે ઠાઠમાઠથી હતા, તે પ્રમાણે ઠાઠમાઠથી પિતાના ગજમહેલથી પ્રભુને વદના યા -- . . १९८ विपाकश्रुते मित्रनामा नृपश्च । निग्गआ' निर्गत: भगान्त पन्दितु म्बनगरतो निःमतः । जहा कृणिओ निग्गा' यथा कूणिको निर्गतः, यथा गणियो रामा हस्ति स्कन्धवरगतः सकोरण्टमाल्यदाम्ना उत्रेण प्रियमाणेन वतपरचामरैरुद्धयमाने वैश्रमण इच नरपति', अमरपतिसनिमया नद्या प्रथितकीर्तिः, हयगजरथ प्रवरयोधकलितया चतुरगिण्या सेनया समनुगम्यमानमार्ग' सर्वालङ्कारविभ राजमहल से प्रभु का वदन करन के लिये निकला। प्रभु की वदना के लिये कूणिक राजा जिस प्रकार की तयारी के साथ निकला था, उसका वणन इस प्रकार है-- श्री श्रमण भगवान महावीर जिस समय चपानगरी के उद्यान में विहार करते हुए पधारे थे उस समय उनके आगमन का वृत्तात सुनकर उनके वदन के लिये राजा काणिक भा श्रेष्ठ गजराज पर बैठ कर गया था। उसके ऊपर छत्रधारियोंने जो सफेद राज्यचिव स्वरूप छत्र ताना हुआ था वह कारट के पुष्पों की माला स चारा और स वेष्टित या, कारट की मालाएँ उसके चारों आर लटक रही थी। उसके दानो पार्श्वभाग की तरफ सफेद सुदर दो चामर दुल रहे थे । राजा उस समय देखनेवाला का कुवेर जैसा मालम होता था । इन्द्र जैसी विभूति स इसकी निर्मल कीर्ति सूब बढ़ रही थी। इसके आगेर चतुर गिणी सेना-जिसमें हस्ति, घोडा, रथ और बलिष्ठ योद्धाओं का समूह था- चल रही थी। इसके शरीर पर राज्यविभूति के परिचायक और नृपति का धारण करने योग्य समस्त हो आभरण और अलकार अपनी पूर्ण आभासे चमक दमक કરવા માટે નીકળ્યા, પ્રભુની વદના માટે કૃણિક રાજા જે પ્રમાણે તૈયારી કરીને નીકળે હતું, તેનુ વર્ણન આ પ્રમાણે છે શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર જે સમયે ચ પાનગરીના ઉવાનમાં વિહાર કરતા થકા પધાર્યા હતા તે સમયે તેમના આવવાની વાત સાંભળીને તેમને વદન કરવા માટે રાજા હૂણિક પણ સૌથી સારા હાથી પર બેસીને ગયા હતા તેના ઉપર છત્રધારીએ જે સફેદ રાજ્યચિન્હસ્વરૂપ છત્ર રાખ્યું હતું તેને કેરટના પુષ્પોની ચારે બાજુ વીંટાએલી હતી અને ચારે બાજુ તે માળાઓ લટકતી હતી અને તેના બ બાજુ તરફ સફેદ સુન્દર બે ચામર ઢળી રહ્યા હતાઆ સમયે રાજાને દેખાવ, જેનારાઓને કુબેર જેવો જણાતું હતું, ઈન્દ્ર જેવી વિભૂતિથી તેની નિર્મલ કીર્તિ ખૂબ વધતી જતી હતી તેના આગળ-આગળ ચતુર ગણુ સેના, જેમાં હાથી ઘોડા, રથ અને બલવાન હૈદ્ધાઓને સમૂહ હતે આ પ્રમાણે સેના ચાલતી હતી તેના શરીર પર રાજ્ય વિભૂતિની ઓળખાણ આપનારા અને રાજાએ ધારણ કરવા યોગ્ય તમામ આભરણ-આભૂષણ અને અલ કાર પિતાની भाता विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उज्झितक १९९ पितो महत्या ऋद्वधा महत्या गुत्या महता बलेन महता समुदयेन महता वर- टितयमगसमगमवादितेन शड्व-पणव-पटह-भेरि-झलरि खरमुखी-हुडुक-मुरज मृग-दुन्दुभि-निर्यापनादितरवेण चम्पाया नगर्या मध्यमध्येन भगवन्त वन्दितु निर्गतस्तथा मित्रनामको भूपोऽपि वाणियग्रामनगरानिर्गत इत्यर्थः । निर्गत्य यत्रैव दतीपलाशाख्यमुद्यान तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य श्रमणस्य भग बतो महावीरस्य नातिदूरे नातिसमीपे मादिकं तीर्थकरातिशयं पश्यति, दृष्ट्वा आभिषेवय हस्तिरत्न स्थापयति, स्थापरिता आमिषेक्याद् हस्तिरत्नात्- करते हुए सुशोभित हा रहे थे । इस प्रकार यह राजा विशिष्ट झद्धि से शरीर की विशिष्ट काति स, अपनी समस्त सना स, उमगव आदि सर्व प्रकार के परिवार के ममुदाय से और सर्व प्रकारके वादित्रो क एक ही साथ किये गये गर्जारवसे युक्त रास, पणव, पटह, भेरी, झालर, खरमुखी, हुंदकी, मुखमृदंग ( रणसिंघा) और दु दुभा आदि के निघोपो की महायान से सहित होकर चपानगरी के ठीक बीचो बाच से हाकर प्रभु का वदन करन के लिये निकला था, इसी प्रकार की सजावट से मित्रराजा भी प्रभु के आगमन का वृत्तात सुनकर उनके वदन के लिये अपने नगर से निकला । निकल कर वह वहा पहुंचा, जहाँ दूतीपलाश नाम का बगीचा था। उसके कुछ पास पहुँचते ही उसन भगवन् की छत्रचामर आदि बाह्यविभूति के जो तीर्थंकर प्रकृति के अतिशय स्वरूपथी दिग्वते ही अपने गजराज को महावत से खडा करवाया પૂર્ણ તેજ કાતિથી ચમકતા હતા અને શોભતા હતા આ પ્રમાણે આ રાજા વિશેષ પ્રકારની સંપત્તિથી, શરની વિશેષ કાન્તિથી, પિતાની સમસ્ત સેનાથી ઉમરાવ આદિ સર્વ પ્રકારના પરિવાર સમુદાયથી અને સર્વ પ્રકારના વાજીત્રાના साथ थती नाथी युत, शम, पयुष, ५८, मेरी, आसर, भरभुभी, હુદકી, મુખમૃગ (રણસિ ઘા) અને દુદુભી આદિના આવાજના મહાધ્વનિ સહિત ચ પાનગરીના મધ્ય રસ્તા પર થઈને પ્રભુને વદન કરવા માટે નિકલ્યા હતા, આવા જ પ્રકારની સજાવટથી મિત્રરાજા પણ પ્રભુ ! આગમનની હકીકત સાભળીને તેમના વદન માટે પિતાના નગરથી નીકલ્યા, અને નીકળીને જ્યાં હૃતિપલાશ નામને બગીચા હો ત્યાં પહોચી ગયા નજીકમાં જતાજ તેણે ભગવાનના છત્ર ચામર આદિ બહારની વિભૂતિ કે જે તીર્થંકરપ્રકૃતિના અતિશયરૂપ હતી, તેને જોતા જ પિતાના માવતને સૂચના કરી હાથીને ઉભે રાખ્યું અને હાથી ઉપરથી ઉતરીને . २०० विपाकश्रुते मत्यवरोहति मत्यवरुद्य खद्गरचामरमुकुटादिरानचितानि त्यतया यौष श्रमणो भगवान् महावीरस्तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य श्रमण भगवन्त महावीर पञ्चविधेनाभिगमेन अभिगच्छति । पनविनाभिगमेन अभिगत्य श्रमणस्य भगवतो महापीरस्य त्रीन् वारान आदक्षिणपदक्षिण करोति । ऊत्या वन्दते नम स्यति । वन्दित्वा नमस्यित्वा फायिस्यादिकया निविधपर्युपास्नया पर्युपास्ते। और उससे उतर कर वह अपने समस्त सङ्ग, उत्र, चमर और मुकुट आदि राचिन का परित्याग कर पाच अभिगमो से युक्त हो जहा प्रमु विराजमान थे वहा पहुँचा । पाच अभिगम ये हैं- पुष्प माला आदि सचित्त द्र या का ठेडिना १, अचित्त द्रव्य-वक्ष आभरण आदि का रखना २, मुस की यतना के लिये पकपट साडो का उत्तरासन करना ३, प्रभु को देसते ही हाथ जोडना ४, और मन को अन्य कार्यों से हटाकर उनको ही भक्ति मे तमय करना ५ । पहुँचते ही उसन प्रभु का तानवार प्रदक्षिणा पूर्वक नमस्कार किया। पश्चात् मन वचन और काया से प्रभु की उपासना-सेवा करने लगा। प्रभु के समक्ष अपने समस्त अगो का सकोचन करना और नम्रीभूत होकर दोनो हाथ जोड उनके स मुख बैठना यह काय से उपासना है, प्रभु के वचन निकलते ही ' भदन्त धय है आपके वचन बिलकुल सत्य है ' इत्यादि वचना का उच्चा रण करना । वचन से उपासना है, भगवान की सवा भक्ति मे मन लगाना सा मनद्वारा . . પાચ પિતાના તમામ ખડગ, છત્ર ચામર અને મુકુટ આદિ જે રાજચિહ્ન હતા તેને છેડીને પાચ અભિગમથી યુક્ત થઈને જ્યાં પ્રભુ વિરાજમાન હતા ત્યાં પહોંચ્યા અભિગમ આ પ્રમાણે છે પુષ્પની માલા આદિ ચિત્ત દ્રવ્યોને ત્યજી દેવુ (1), અચિત્ત દ્રવ્ય-વસ્ત્ર-આભરણુ આદિ રાખવું (૨), મુખની યત | માટે એકપટ સાડીનું ઉત્તરાસન કરવુ (3), પ્રભુને જેતાજ હાથ જોડવા (૪), અને મનને બીજા કામમાથી હઠાવીને પ્રભુની જ ભકિતમા તન્મય કરવુ (૫) ત્યા પહોચીને તેણે પ્રભુને ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણપૂર્વક નમસ્કાર કર્યા પછી મન વચન અને કાયાવડે પ્રભુની ઉપાસના-સેવા કરવા લાગ્યા પ્રભુના સમક્ષ પોતાના તમામ અગેનું સંકોચન કરવું અને નગ્ન થઈને બે હાથ જોડીને સન્મુખ બેસવુ તે કાયા વડેની ઉપાસના છે પ્રભુના વચન નીકળતાજ “ભદન્ત ! ધન્ય છે આપના વચન બિલકુલ સત્ય છે” ઈત્યાદિ વચનો ઉચ્ચારણ કરવો તે વચનથી ઉપાસના છે, ભગવાનની સેવા-વતિમાં મન લગાડવું તે ઉપાસના છે પ્રભુએ પરિષદ " સન द्वारा . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उग्झितक २०१ 'धम्मा कहिओ' धर्म:- श्रुतचारिजलक्षणो धर्मः कथित:-भगरता निगदितः। ' परिसा राया पडिगया' परिपत्, राजा मित्रभूपश्च, स प्रतिगता.-पस्या एवं दिशः प्रादुर्भूतास्तामेव दिश प्रतिगता इत्यर्थः ॥३॥ मूलम-मृ० १ तेण कालेण तेण समपण समणरस भगवी महावीरस्स जेनते वासी इदभू जाव तेउलेस्से छह-उल्टेण जहा पणतीए पढमाए जाच जेणव वाणियग्गामे तणेव उवागाउट, उवागठित्ता वाणियग्गामे उचनीचकुलाट अढ माणे जेणेव रायमग्गे नेणेव उवागउट, उवागठित्ता तन्य ण पहवे हत्थी पासड, सप्णपद्धचम्मियगुडिर उपीलियफयत्ये उमियघंटे जाणामगिर- यणविविहगेजे उ-रकचुटप परिकप्पियज्यपडागरपचामेले आरूढहन्या- राहे गहियाउहप्पहरणे । अण्णे य तर हव नास पासः, मगदपदव- म्मियगुडिए, आविद्रगुडे, ओसारियपक्खर उत्तरकचुइए आचूलमुहचडापर चामग्थासम्परिमंडियकडिए, आरूढस्सारोह गहिमाउदप्पहरणे, तेसिं च ण पुरिसाण मज्गय एग पुरिस पासइ, अवनोडायण उक्त कण्ण गा सणेहतुपियगत्त वज्मारकडिजुणियत्य कंठे पगुणरत्तमहदाम चुण्णगुडियगाय चुण्णय वज्झपाणप्पिय तिल२ चे छिन्नमाण कामणिमसम्बाविन णवी- यक्खरसएहि हम्ममाण अणेगणरणारिसपरिगुड चच्चरे चवरे सडपडहएण उग्पोसिन्नमाण, दम च ण एयारूब उग्यासण सुणेइ-णा ग्यलु देवाणु पिया। उज्झियगस्स दारगस्म कर राया वा रायपुचो वा नवरज्मइ, अपणो से सयाइ सम्माद जवरज्यति ॥ ४ ॥ उपासना है। प्रभुन आई हुई परिपद और राजा को धमका उपदश दिया। श्रुत चरित्ररूप धर्म का उपदश श्रवणकर परिषद जहा स आइ था वहा वापिम गइ । रॉजा भा अपन नगर का वापिस गया । इसका भावार्थ स्पष्ट है। તથા રાજાને ધર્મને ઉપદેશ આપે શ્રુતચારિરૂપ ધર્મને ઉપદેશ સાભળીને પરિપઃ જ્યાંથી આવી હતી ત્યા પાછી ગઈ, રાજા પણ પિતાના નગર તરફ પા. ગયે આને ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે ॥॥
२०२ विपाकश्रुते - . 'जाव टीका-मूत्र ४ 'तेण कालेण' इत्यादि। तस्मिन् काले सस्मिन् समये अमणस्य भगवतो महागीरस्य ज्येष्ठोऽन्ते वासी-शिष्य ' इदभूई ' इन्द्रभूति.. 'जात्र तेउलेस्से यावन् तेजोवेश्या, अत्र यावर उब्दान-'णार्म अणगारे गोयमगोते' इत्यादि — सरित्तविउलतेउलेस्स' इति द्रष्टव्यम् । इन्द्रभूतिनामकोऽनगारो गौत मगोनो यावत् सक्षिप्तविपुलतेजोलेश्य', 'उद्ध-उण जहा पणतीए ' पष्ठ पप्ठेन यथा प्रज्ञप्तौ भगवतीमूने यथा कथित तथा वान्यमित्यर्थः तत्र हि । उदु रहेण अणिरिखत्तेण तवोक्म्मेण अप्पाण भावेमाणे विहरइ, तएण से भगव गोयमे छ?क्ख मणपारणगास' इत्युक्तम् । अस्य न्याया-पष्ठ-पप्ठेन अनिक्षिप्तेन तपाकर्मणा ऽऽस्मान भावयन् विहरति । ततः खलु स भगवान् गौतम' पक्षपणपारणके, पढमाए' प्रथमाया यावत्-इह यावत्-करणादिद द्रष्टव्यम्- 'पारसीए स झाय करेड बीयाए पोरसीए झाण झियाइ, तइयाए पोरसीए अचवल मसभते मुट्ठपोतिय पडिलेहेइ बत्थाइ पडिले हेइ, भायणाणि पमनइ, भायणाणि उग्गाहेड, जेणव समण भगव महावार तेणेर उवागन्छइ, उवागच्छिता समण भगव 'तेण कलेण ' इत्यादि । 'तेण कालेण तेण समएण ' उस काल उस समय समणस्स भगवओ महावीरस्स जे? अतेवासी इदभूई । भगवान महावार के बड़े शिष्य इन्द्रभूति जाव तेउलेस्से' जो गौतम गारके थे एव तपके प्रभाव स उद्धृत विस्तृत तेजालश्या जिहोंने अपने शरीरके भीतर ही सक्षिप्त करके दबा रखी थी 'छट्टे-छटेण जहा पण्णत्तीए' और छठ-उठ तप करते थे। वे छठ (वेले) के पारणाके दिन जिसप्रकार भगवतीसत्रमे कही है उसो विधिके अनुसार 'पढमाए जाव' प्रथम पौरुषीमें स्वाध्याय तेण कालेण इत्यादि तेण कालेण तेण समपण તે કાલ અને તે સમયમાં भगवओ महवीरस्स जेट्ट अतेवाप्ती इदई सरापान मारना मोटा शिष्यन्द्रभूति અણગાર વાર તેને જે ગોતમ ગોત્રના હતા, તે તપના પ્રભાવથી ઉત્પન્ન વલી વિસ્તૃત તેલેશ્યા જેમણે પોતાના શરીરની અંદર જ સ ક્ષિપ્ત કરીને દબાવી सभी ती 'छट्ट-छद्रेण जहा पण्णत्तीए भने ७६-७४ने। છઠ્ઠ બેલાના પારણના દિવસે જે પ્રમાણે ભગવતીસત્રમાં જે વિધિ કહી છે તે विधि-मनुसार 'पदमाए जाव प्रथम पोरसीमा स्वाध्याय मने जल पौरसीमा अनगार . ૪૫ કરતા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २०३ - महावीर वंदर नमसड, वदित्ता नमंसित्ता एप वयासा-इच्छामिण भते । तुम्भेहिं अभणुण्णाए समाणे छटुक्खमणपारणगसि वाणियगामे गयो उच्चणीयमझिमाद कुलाइ घर- समुदाणस्स भिक्सायरियाए अडित्तए अहासुह देवाणुाप्पया। मा पडिरव करेह, तएण भगव गोयमे समणेणं भगवया महावारण अभणुण्णाए समाणे समणस्स भगवा महामारस्स अतियाओ पडिनिकम्ममइ, पडिनिक्खमित्ता अतुरियमचवलमसमते जुगतरपलोयणाए दिहाए पुरओ इरिय सोहेमाणे इति । पौहत्या म्वाध्याय करोति, द्वितीयाया पौरुप्या ध्यान ध्यायति, तृतीयाया पौरुष्याम् अचपलमसंभ्रान्तो मुखपोतिका-सदोरक मुग्ववत्रिकामियर्थः प्रतिलेखयति, वस्त्राणि पतिलेखपति, भाजनानि पानागि प्रमार्जयति, भाजनानि उद्ग्राहयति गृह्णातीत्यर्थ., यव श्रमणो भगवान् महावीरस्तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य श्रमण भगवन्तं महावीर वन्दते नमस्र्यात, वन्दिसा नमस्यित्वा एवमवादीव-इच्छामि खलु हे भदन्त । युप्माभिरनुज्ञात. पाठक्षपणपारणके वाणियग्रामे नगरे उच्चनीचमध्यमानि कुलानि गृहसमुदायस्य मिक्षाचर्या आटतुम् , भिक्षानयनार्थ गन्तुमिच्छामीत्यर्थः । भगवा नाह-'अहामुढ'मित्यादि । यथामुख हे देवानुभिय । प्रतिवन्ध-विलम्ब मा कुरु । और द्वितीय पौरुपामें ध्यान किया । तृतीय पौरुपाम भचपलरीत स असभ्रा त हाकर सदारक मुखवत्रिका की, वन की एव पात्रों का प्रतिलखना कर व पात्रा को लेकर जहा श्रमण भगवान् महावीर थे रहा आये । आकर वे उन्, वदन एप नमस्कार किया। वदन और नमस्कार कर प्रभुम इस प्रकार कहा-है भदन । आज मेरा यह इच्छा है कि मैं यदि आप आजा प्रदान करे ता इस षष्ठ-क्षपण क पारण के निमित्त वाणियग्राम में उच्च नोच एव म यम कुलोंके घरों में भिक्षाचर्या के लिये जाऊँ । उनकी इसप्रकार प्रार्थना सुनकर भगवान्न कहा कि-हे देवानप्रिय ! तुम्हे जैसा सुख हा वैसा करा, विलम्ब न ધ્યાન કર્યું ત્રીજી પોરબીમાં ચચલતારહિત અમ બ્રાત થઈને રાસાથેની મુખવશ્વકા અને વસ્ત્રો, તથા પાત્રોના પ્રતિલેખના કરીને તે પાત્રને લઈને જ્યા બમણ ભગવાન મહાવીર હતા ત્યાં આવ્યા, આવીને તેમણે વદન-નમસ્કાર કર્યા વદના-નમસ્કાર કરી પ્રભુને આ પ્રમાણે કહ્યું–હે ભદન્ત' આજ મારી એ ઈચ્છા છે કે જે આપ આજ્ઞા આપે તે હું આ ઇ-ક્ષપણના પારણનિમિત્તે વાણિયગ્રામમાં ઉચ્ચ, નીચ અને મધ્યમ કુળના ઘરમાં ભિક્ષાચરી કરવા માટે જાઉ તેમની એ પ્રમાણેની પ્રાર્થના સાભળી ભગવાને કહ્યું કે-હે દેવાનુપ્રિય' તમને જે પ્રકારે સુખ થાય તે પ્રમાણે २०२ विपाकश्रुते . . जाव दीका---०४ 'तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन फाले तस्मिन् समये श्रमणस्य भगवतो महापीरस्य ज्येष्ठोऽन्तेगसी शिष्य ' इदभूई ' इन्द्रभूति . 'जात्र- तेउलेस्से यात् तेजोलेश्या, अन यावन्डन्दाद- णाम अणगारे गोयमगोते ' इत्यादि सखित्तविउलतेउलेस्स' इति द्रष्टव्यम् । इन्द्रभृतिनामकोऽनगारो गौत मगोतो यावत् सक्षिप्तविपुलतेजोलेश्य , 'उद्ध-रटेण जहा पणत्तीए ' पष्ठ षष्ठेन यथा मज्ञप्तौ भगवतीमूने यथा कथित तथा वाच्यमित्यर्थः तत्र हि 'उद छद्रेण अणिक्खित्तेण तवोक्म्मेण अप्पाण भावेमाणे विहरइ, तएण से भगव गोयमे उक्ख मणपारणगास' इत्युक्तम् । अस्य छाया-पष्ठ-पप्ठेन अनिक्षिप्तेन तपःकर्मणा ऽऽत्मान भावयन् विहरति । ततः खलु स भगवान् गौतम पक्षपणपारणके, पढमाए' प्रथमाया यावत्-इह यावत्-करणादिद द्रष्टव्यम्- पारसीए स झाय करेइ' बीयाए पोरसीए झाण झियाइ, तइयाए पोरसीए अचवल- मसभते मुहपोतिय पडिलेहे वत्थाइ पडिलेहेड, भायणाणि पमज्जइ, भायणाणि उग्गाहेड, जेणेव समण भगव महानगर तेणेन उवागच्छइ, उवागच्छिता समण भगव तेण कलेण ' इत्यादि । 'तेण कालेण तेण समएण 'उस काल उस समय में । महावीरस्स जे अतेवासी इदभूई ' भगवान महावार के बड़े शिष्य इन्द्रभूति 'जाच तेउलेस्से' जो गौतम गात्रके थे एव तपके प्रभाव से उद्भूत विस्तृत तेजालेश्या जिहोने अपने शरीरके भीतर ही सक्षिप्त करक दबा रखी थी 'छह-छट्टेण जहा पण्णत्तीए' और छठ-छठ तप करते थे। वे छठ (वेले) के पारणाके दिन जिसप्रकार भगवतीमत्रमे कही है उसी विधिके अनुसार 'पढमाए जाच ' प्रथम पौरुषीमें स्वाध्याय तेण कालेण इत्यादि तेण कालेण तेण समएण તે કાલ અને તે સમયમાં 'भगवओ महवीरस्त जे? अतेवाप्ती इदभूई लगवान महावीरन। भोटर शिष्य छन्द्रभूति अा२ जाय तेउलेस्से'ने गौतम गोत्रन ता, तपना प्रमाथी उत्पन्न થયેલી વિસ્તૃત તેલેશ્યા જેમણે પોતાના શરીરની અંદર જ સ ક્ષિપ્ત કરીને દબાવી सभी ती 'छट्ठ-छद्रुण जहा पण्णत्तीए भने ७६-७ त કરતા હતા છઠ્ઠ બેલા)ના પારણના દિવસે જે પ્રમાણે ભગવતી સત્રમાં જે વિધિ કહી છે તે विधि-मनुसार 'पदमाए जाव प्रथम पोरसीमा स्वाध्याय भने मील पोरसीमा . समणस्स भगवओ अनगार - . . . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ झितक २०५ तान् पीलियकयथे' उत्पीडितमपन्थान उत्पीडिता--गाढतरसंलग्ना हस्ति पन्धनरजुयेपा ते तथा-' कयाय' इति देशीयः शन्दो इस्तिवन्धनरज्जुवाचकः । यद्वा-' कय य' इति षष्टरक्षार्थमुपधानाकार तूलपूर्णमुपकरण 'कू थ' इति प्रसि दम् , तद् उत्पीडित -गाढ़तरबद्ध येा ते तथा, तान, तथा · उदामियघंट' उदामितपण्टान-उनामिता. अपनीतरचना पलबिना इत्यर्थ , घण्टा येपा ते तथा,-तान , तथा-'णणामणिग्यणपिस्टिगवजे' नानामणिरन्नविविधग्रैवेयकान= नानामणिरत्नमयानि विविधानि यानि=ग्रीवाभरणानि येषा ते तथा, तान , उत्तरक्चुग' उसञ्चुरितान-उत्तरसन्चुगा:-तनुत्राणविशेपाः सजाता येपा ते तया, तान ' परिकप्पियायपडागयरप चामेल' परिकल्पितध्वजपताकवर- 'उप्पी लयफ्यत्ये' क्यत्य' यह देशीय शब्द है, इसका अर्थ ' हाथियों के बाधन की रस्सा' ऐसा है । अथवा कयस्थ ' शब्द का अर्थ भाषा मे 'कूथ' भी हाता है । यह हाथियों पर पृष्ट-पाठ की रक्षा के निमित्त वाया जाता है । इसमे रूई भरा होता है और इसका आकार विस्तृत तकिया जैसा होता है। उदामियघंटे इन प्रत्येक हाथियों की आजु-बाजु झुल के पास दाना ओर बडे२ घट लटक रहे थे ‘णाणामणिरयणविविहगेवेने ' दन मवो क गला मे वेयक-कण्ठाभरण पहि- नाये गये थे। जो मा कण्ठाभरण ये सब पहिने हुए थे वे नाना मणिया एव रत्ना स खचित थे। 'उत्तरकचुइए' तनुत्राणविशेष का नाम उत्तरकंचुक है यह भा सव हाथियों क पाहन हुए थे। परिकप्पियज्झयपडागवरपचामेले' ता, ते तमाम भाटा मोटा २४थी तेना५२ भी न ाधेला ता उप्पीलिय- આ શબ્દ દેશી છે તેને અથ હાથીને બાધવાની રસ્મી (२) मेवो थाय 3 मथ। “यत्य' शहना, अर्थ लापामा- 4-५५y થાય છે તે હાથીઓના પઠની રક્ષા માટે બાધવામાં આવે છે, તેમાં રૂ ભરેલું હોય છે, અને એને વિસ્તૃત આકાર તકીયા જે હોય છે. उद्दामियघटे ते प्रत्ये। હાથીઓને આજુબાજુ ઝુલની પાને બન્ને બાજુ મોટા-મોટા ઘટ હતા णाणामणिरयणनिविहगेयेन्जे' ते तमामना ગળામાં પ્રવેયક-ઠાભ પહેરાવેલા હતા જે જે ઠાભરણ પહેર્યા હતા તે તમામ નાના મણિયે એન रत्नाथी भडसा ना, 'उत्तरकुचुइए' तनुत्राए विशेषतु नाम ઉત્તઋચુક છે તે પણ તમામ હાથીઓને પહેરાવેલા હતા, परिकप्पियज्झयपडागवम्पचामेले'? -- . - जा . फ्यत्ये' कयत्थ - લટકી રહ્યા २०४ विपाकवते - . , सनाह ततः खलु भगवान् गौतमः यमणेन भगाता महावीरेणाभ्यनुज्ञातः सन श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य अन्तिमम् भगात. समीपात. प्रतिनिष्का- मति । प्रतिनि'कम्य असरितम् शीघ्रतारहितम् अचपलम्-चंचलतारहितम् , असभ्रान्त उद्वेगरहिता युगान्तरमागकनया=पुरोवर्तिचतुर्हस्तपमाणभूभाग मध्यावलोकातत्परया दृष्टया पुरत मी गगनं शोधयन '' जेणेर चाणियग्गाम णयरे तणेव उवागछड' यत्रय वाणियनामनामक नगर तत्रैवोपागच्छति उपा गत्य पाणियग्रामे उच्चनीचमभ्यपानि पुलानि अटन्-विचरन यव ' रायमो' राजमार्ग -तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य, तत्र पलु बहुन । इत्थी' हस्तिना-गजान पासइ ' पश्यति । की शान हस्तिनो दृष्टवान ? इत्याह-'सण्णा०' इत्यादिना । ' सण्णद्ध पद्धवम्मियगुडिए सनद्धवद्धवर्मितगुडितान-सनद्ध बद्धा सनद्धबद्धा. रजवादिना कवचस्य हटवन्धनं माता, अत एव वर्मिता काचिता युक्ता., ते चामी गुडिता =गुडा.-हस्तिकवचा'-सजाता एषामिति गुडिता- हस्तिम्वचधारका इत्यर्थ , अत्र गोचलीवर्दन्यायेन वर्मितेति विशेषणोपादानम् , करा। इस तरह प्रभुके फरमाने पर गौतमस्थामा भगवान् के पास स उठकर अचपलरीति से उद्वेगरहित होकर 'जेणेव वाणियग्गामे तेणेव उवागच्छइ गणियग्राम में पागन्त्तिा वाणियग्गामस्म उच्चनीचमज्झिमकुलाइ अडमाणे ' आकर वहा के समस्त ही उच्च नाच एर मध्यम कुला के घरा मे फिरते हुए 'जेणेव रायमग्गे तेणेव उवागच्छद' जहा राजमाग था वहा आये। 'उवागच्छिता तत्थ ण वहवे हत्थी पासइ ' आते ही उ हाने वहा अनेक हाथियों को देखा। वे हाथा किस प्रकार के थे सो कहते है - 'सनबद्धचम्मियगुडिए' इन सब हाथियों का जो कवच पहिराये गये थे, वे सब मोटे२ रस्सों स उन पर कस कर वधे हुए थे। કે વિલમ્બ ન કરો આ પ્રમાણે પ્રભુની આજ્ઞા થતા ગૌતમસ્વામી ભગવાનની पाथी हीन मयसपने देशहित थप 'जेणेध वाणियग्गामे तेणेव उवागरुछ। पाणियाममा मा041 उवागच्छिता पाणियग्गामस्स उच्चनीचमज्झिमकुलाइ अडमाणे આવીને ત્યાના તમામ ઉચ નીચ અને મધ્યમ કુળવાળાના ઘરમાં ફરીને જાય ग्गे तेणेष उपागच्छा જ્યા રાજમાર્ગ હતું ત્યા माच्या उवागच्छित्ता तत्थ ण यहवे हत्थी पासई' माqar भो त्या अनेसायीमान लयाहाथी वा ना सता त छ-'सन्नद्ध पद्धयम्मियगुडिए मे तमाम डायीमान वय परापेक्षा आये ।
. " . रिपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अय० २ उन्झितक २०७ कवचा गुडिता प्रवकवचवन्तः, गुडगन्दोऽवश्वचेऽर्थेपि वर्तते । अत्र पदत्रयस्य कर्मधारयसमासः। तान् । एतत्पदबोधितमेवार्थ स्पष्टीकुर्वनाह- आविद्वगुड़े, आमारियपरखरे उत्तरकचुइए ' इति । आविद्धगुडान भाविद्धाः संलग्नाः, गुडा:= कवचा येपा ते तया, तान् , तपा अवसारितपश्वरान्-नवसारितानि अवल म्बितानि, पवखराणि-क्वा येपा ते तथा, तान् — पक्खर' इति देशीय. शब्दोऽश्यकवचवाचक । तथा उत्तरसन्चुकितान-उत्तरकञ्चुका:-तनुनाणविशेषाः सजाता येपामिति तथा, तान । 'ओचूटमुइचडाधरचामरथासगपरिमडियकडिए" अवचुलामुग्वचण्डाधरचामरस्थासम्परिमण्डितस्टीन-अवचूलमुख म्घल्गायुक्तमुखम् , अत एव चण्डाधर-भयानकारोष्ठ येषा ते त्था, चामरै , स्थासः-दर्पणः परि- मण्डिता पटियंपा ते तया, ततः कर्मधारयः, तान् । 'भारुढस्साराहे' आरूढाश्वारो- हान् आरुढा' अश्वारोहा येषु ते तथा तान । ' गहियाउहप्पहरण ' गृहीतायुधमहर- णान् गृहीतानि,-वृतानि, आयुधानि-शवाणि, प्रहरणानि-अबाणि येषु ते तथा क्वची मे युक्त ये और ये घोडे घोटेमधी क्वचों से युक्त थे, मतल्न इन का यही है कि- य घाडे ऐस थे कि जिन पर कवच लटक रहे ये और शरीर की रक्षा के लिये जिहे विशेष परिधान भा पहिनाये गये ये इनक मुग्वमें लगामें लगी हुई थी, टनकी वजह से इनके मुखके अधरोष्ट बडे भयानक दीयते थे। उनका कटिभाग स्यामकों (रर्पणों ) स शोभित हो रहा था। इन सर पर भी बडे अश्वारोही सवार थे इन पर भा अस्त्र शस्त्र उदे हुए थे, अथवा-सन सवारों के हाथ मे अस्त्र शस्त्र सुसज्जित ये। गौतमस्यामाने इन घोडा क देखने के पश्चात् तेसि च ण पुरिसाण मझगय एग पुरिस पासह હાથીના કવચથી યુક્ત હતા ત્યારે આ વડાએ વડાસ બધી કવાથી યુક્ત હતા તાત્પર્ય એજ કે–વડા એવા હતા કે જેના પર કવચ લટકી રહ્યા હતા, અને શરીરની રક્ષા માટે જેને વિશેષ પરિધાન પણ પહેરાવ્યા હતા તેના મોઢામાં લગામ લાગેલી હતી તે કારણથી તેના મોઢા નીચેના ભાગ ભયાનક દેખાતું હતું, તેની કમરને ભાગ દર્પણથી શોભતે હતા તે દરેક ધોડાઓ પર મોટા-મોટા સવાર બેઠા હતા, તેના ઉપર પણ શસ્ત્ર-અસ્ત્ર લાદેલા હતા અથત તમામ સવારના હાથમાં હથિઆર શેભતા હતા એટલે કે હથિઆર Harsat गौतम-वाभीसे 20 घोडासाने या ५ तेसिं च ण पुरिमाण मज्झगय १ २०६ विपाकश्रुते . पञ्चापीडान-परिकल्पिताः ध्वजपताकवरा एवं पञ्च आपीडा:-शिरोभूषणानि येपा ते तथा, ध्वजत्रितयमध्ये पताकद्वयमेतत्पश्चक दृस्तिशिरोभूपणमिति भावः । 'आरूढहत्थारोहे' आरूढहस्त्यारोडान्-आरूढाः हस्त्यारोहा:-हस्तिपका ' महावत ' इति मसिद्धाः येषु ते तथा, तान् 'गल्यिाउहप्पहरणे' गृहीता युधमहरणान् , गृहीतानि-धृतानि आयुधानि शस्त्राणि महरणानि अस्वाणि येषु ते तथा, तान्, एव विधान् गजान् गौतमः पश्यति स्मेत्यर्थः । अन्याश्च तत्र बहून् अश्वान् पश्यति । कीदृशानवान् ? इत्याह- सण्णद्ध ' इत्यादि । सण्ण दबद्धवम्मियगुडिए' सनद्धबद्धवर्मितगुडितान् सनद्धबद्धाः, अत एव वर्मिता -पृत हाथियों के शिर के पाच आभूषग होते हैं वे भी इनके अपने २ मस्तक पर धारण किय हुए थे। इनमें ध्वजा और पताका मुरय होती हैं। तीन धजाआ के बीच मे दा पताकाएँ, ये पाँच, हाथियों के शिर के आभूषण हैं। आरूढहत्थारोहे। इन सब पर हस्तिपक-महावत बैठे थे । काई भी ऐसा हाथी नहीं था कि जिन पर महावत न बैठा हो। 'गहियाउहपहरणे' शस्त्र एवं अस्त्र इन सब हाथियों पर लदे हुए थे, अथवा इन समस्त हस्तिपका ( महावतों ) के हाथों में अस्त्र शस्त्र सुसजित थे । • अण्णे य तत्थ वहवे आसे पासइ' हाथियों के बाद गौतमस्यामोन अनेक घाडा का भी देखा। ये घोडे भी ' सन्नद्धबद्धवम्मियगुडिए, आविद्धगुडे, ओसारियपक्खरे, उत्तरकंचुइए, ओचूलमुहचडाधरचामरथासकपरिमडियाडिए' हाथियों क जैस कवच धारण किये हुए थे वैस इन घोडों के भी थे, फर्क सिर्फ इतना ही था कि हाथी हस्ति હાથીઓના માથા ઉપર રાખવાના પાચ આભૂષણ હોય છે તે પણ તે હાથીઓના માથા પર ધારણ કરાવેલા હતા, તેમા ધ્વજા અને પતાકા મુખ્ય હોય છે, ત્રણ ધબ્રજાઓના વચમાં બે પતાકાઓ એ પાચ, હાથીઓના માથાના આભૂષણ છે 'आरूढहत्थारोहे ये तमाम ५२ भारत में ता४ ५ वो हाथी न इतना ५२ भडावत मेठी न डाय गहियाउहपहरणे' शख मन अस એ તમામ હથીઆરે તે તમામ હાથી પર લાદેલા હતા અથવા તે એ તમામ મહાવતેના હાથમાં શસ-અસ્ત્ર સુસજિત હતા ! 'अण्णे यतत्थ बहवे आसे पामई' थीम पछी गौतमस्वामी भने घामाने पy જયા એ ઘેાડી પણ सन्नद्वषद्वषम्मियगुडिए, आविद्धगुढे, ओसारियपक्खरे उत्तर कचुइए ओचलमुहचहाधरचामरथासकारिमडियकंडिप साथीभान प्रभारी કવચ ધારણ કરેલા હતા તેવા આને પણ હતા ફરક માત્ર એટલે જ હતું કે હાથી विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उन्झितक २०९ गुण्डित-लिप्त गात्र-शरीर यस्य स तथा गैरिकरगरक्तदेहमित्यर्थः, तम् , 'चुग्णय' चूर्णक-संत्रम्तम् ‘बझप्राणप्पिय ' वयमाणमियब-या:-वृधदण्ड- योग्याः पाणा:-गुच्छ्वासादय. प्रिया यस्य स तया तम् , माणदण्डं मानमई- मित्यर्थः । ' तिल तिल चैव छिनमाण' तिल तिल चैव डिपमानम्-विलग- स्तिलगाछेगमित्यर्थः 'काणिमसखाविज सागणिमामखाधं 'कागणि' लघुतराणि मासानिमामखहानि-कारादिभिः खायानि यस्य म तथा तम् . णमाम्वरसग्सएदि हम्ममाण न यखवरशतहन्यमानम्-खर्खर अश्वासना- चर्ममयतोत्रविशेष', चाम' इति भाषाप्रसिद्ध स्फुटितवंशो वा। शतसख्यकाश्च ने नव्या. ग्वर्खरास्तैईन्यमान = ताइनमानम् , 'अणेगणग्णारि- अनेकनरनारीसपरिहतं, 'चच्चरे चच्चर' चन्वर चवरे-जनेस मार्गसमिलिते स्थाने २ बण्डपटहेन-खण्डः = खण्डित. स्फुटितो यः पटहः ढोल' मपरिवुड' था जो अयत स त्रस्त था। बझपाणप्पिय जिसके उच्छ्वास आदि प्यारे प्राण, वाद ड के योग्य हो रह थे-जो प्राणद ड प्रामि के याग्य हा रहा था । तिल- तिल चेव लिन्जमाण' 'जिसका शरार तिल-तिल के बराबर कटा हुआ हो रहा 'काफणिम सम्वाविन्ज 'निसका मास छोट२ टुकडे कर कौवा आदि पक्षियों के खिलान के लायक हा रहा था। 'णीखक्खरमरहि हम्ममाण' सैंकडों नवानचम नर्मित काडा से जो पाटा जा रहा था । 'नगणरणारिस परिचुड' जिस देसने के लिये अनक नर और नारिया का समूह एकट्टा हुआ था, और इसीलिये जो इन सब स घिरा हुआ था । ' चचरे२ ख डपडहएण उम्पोसिज्जमाण ' प्रत्येक चौहट पर तो 'वज्झपाणप्पिय જેના શ્વાસે શ્વાસ બાદિ વહાલા પ્રાણ, વધ દડને થઈ રહ્યા હતા-જે પ્રાદડ પામવા ચે૫ બની રહ્યો હતે 'तिल तिल चैव छिन्नमाण '२नु N G-147431 नाना-नाना रे 34 गये 45 रघु तु, काणिमसखाविज रेनु भास नाना-नाना કરીને કાગડા આદિ પક્ષિઓને ખવરાવવા લાયક થઈ રહ્યુ હતુ णतीखक्खर सपदि हम्ममाण 3 नवीन याभाना तयार ४रे यst 43 शन देने भार भारपामा मापतो तो 'अपोगणरणारिसपरिवुड જેને જોવા માટે અને નર નારીઓને સમુદાય એકઠો એ હતું અને તે માટે તે સૌથી પ્રેરાએલ હતા चश्चरेर वडपडहएण उग्धासिन्जमाण ' प्रत्ये: योटा-मलमा रेना विषयमा " લાયક ~ . . . . . २०८ विपाकश्रुते तान् । ' तेसिं च ण पुरिसाण मझगय एग पुरिम पासट' नेपाम् हस्त्यारूढा- नाम् अश्वारूढाना च खलु पुरुपाणा मध्यगतम् एकं पुस्प पश्यति । क्यम्भूत पुरुष पश्यती ' त्याह-' अवोडगधण ' इत्यादि । अकोटवन्धनम्रज्या गलं हस्तद्वय च मोटयित्वा पृष्ठभागे हस्तद्वयस्य बन्धन यम्य स तथा तम् उकत्तकण्णनास उत्कतकर्णनासम्-छिनकर्णनासिकम्. 'णेहतुपियमन्च स्नेहतुप्पियमात्रम् -स्नेहेन-धृतेन 'तुप्पिय ' लिप्त स्निग्पमित्यर्थः गात्र यस्य स तथा तम् , ' तुप्पिय ' इति देशीयः शदो घृतलिप्तराचः। ' बझ करकडिजुणियस्थ ' बद्धकर फडियुगन्यस्तम् , बद्धो करौ कडियुगे यस्तो निसिप्ता यस्य म तथा तम् ' कडि ' इति-लौहमयं वचन 'हथकडी' इति भाषा प्रसिद्धम् । ' कठेगुणरत्तमल्लदाम ' क्ण्ठे गुणरक्तमाल्यदामान अण्ठे गले गुण इव- कंठम्नमिव रक्त लोहित माल्यदाम-पुष्पमाला यस्य स तथा त, रक्तकणेर पुष्पमालायुक्तमित्यर्थः। 'चुण्णगुडियगाय' चूर्णगुण्डितगात्रम्-चूर्णन मैरिवेण उन सब हस्तिपको एव घुडसवारों के बीचमे एक ऐम पुरुष को देसा, जा 'अवओडगवण, उक्कतकण्णणास णेहतुप्पियगाय ' अवकोटक्वधनस-गले और दोनों हाथों को माडकर पृष्ठभाग मे रस्सी से दोनों हाथों के बंधन - युक्त था, कान और नाक जिसके कटे हुए थे। तैल से जिसका शरीर चिकना हो रहा बद्धकरकडिजुयणियत्थ ' सधे हुए हाथ जिसके कडियुग पर रखे हुए जिसके दोनों हाथो मे हथकडिया पड़ी हुई थीं। 'कठेगुणरत्तमलदाम ' क ठमे जिसके डारे के समान कनर के लाल पुष्पोंकी माला पहिनी हुई थी। 'चुण्ण गुडियगाय शरीर भी जिसका गैरिकोरु-के चूर्ण से लिम हो रहा था । 'चुण्णय' एग पुरिस पासइ ते तमाम हाथीना महायता भने घाउसवारीना स्यमा ५ मेवा पु३षने नया अवओडगबंधण उक्त्तकण्णणास णेहतुषियगाय सपाट બન્ધનથી–ાળામાં અને બન્ને હાથને બાધીને પાછલા ભાગમાં દેરાથી બન્ને હાથના બ ધનથી યુક્ત હતા, કાન અને નાક જેના કપાઈ ગયેલા હતા જેનું શરીર તેલ વડે કરીને ચીકાસ વાળું થઈ રહેલ હેતુ बद्धकरकडिजुयणियत्थ । બાધેલા હાથ જેણે કડિયુગ પર રાખેલા હતા, જેના બન્ને હાથમાં હાથકડી પડી હતી कठेगुणरत्तमल्लदाम જેના કઠમા (ગળામા) જેને દોરા જેવી લાલ કરેણના ફૂલની માળા પહેરી હતી चुण्णगुडियगाय શરીર પણ જેનું ગેરૂના ચૂર્ણથી લિપ્ત થઈ રહ્યુ હતુ चुण्णय ' અને જે બહુજ ત્રાસી ગયેલ - . था . .
- । विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उन्झितक २०९ गुण्डितं-लिस गात्र-शरीर यस्य स तथा गैरिकरागरक्तदेहमित्यर्थः, तम् , 'चुग्णय' चूर्णक-संत्रम्तम् ' बझप्राणप्पिय ' वध्यमाणप्रिय-व-पा:-पदण्ड- योग्या' प्राणाः-उन्चासादयः प्रिया यस्य स तया तम् , माणदण्डं प्राप्नुमई- मित्यर्थ । ' तिल तिल चव छिजमाण' तिल तिल चैव उिपमानम्-तिलश- म्तिलगायमित्यर्थ. कारुणिमसखाविज्ज कागणिमामखायं 'कागणि' लघुतराणि मासानिमामखहानि-कामादिमि. खायानि यस्य म तथा तम् . ‘णनावश्यग्सएहि हम्ममाण' न यखबरशतन्यमानम्-खर्खर =मश्वासनार्थ- चर्ममयतोत्रविशेष, चाक इति भापामसिद्ध , स्फुटितवंशो वा। शतसख्यकाश्च ने नव्याः ग्वर्खरास्तैईन्यमान = ताडयमानम् , 'अणेगणरणारि- सपरिवुड' अनेकनरनारीसपरिवृतं, ' चच्चरे चचर' चन्वरे चखरे-अनेक मार्गसमिलिते स्थाने २ ग्वण्डपटहेन-खण्डः = खण्डित. स्फुटितो य• पटहः ढाल' जा अयत सत्रस्त था। 'वझपाणप्पिय जिसके उच्छ्वास आदि प्यारे प्राण, वपद ड के योग्य हो रहे थे-जा प्राणद ड प्रामि के याग्य हा रहा था। तिल- तिल चेव बिजमाण जिसका शरीर तिल-तिल के बराबर कटा हुआ हो रहा था काकणिम सम्वाविज ' जिसका मास छोट२ टुकडे कर कौवा आदि पक्षियों के खिलान के लायक हा रहा था । 'णसीखवखरमरहिं इम्ममाण' सैंकडो नवानचमानर्मित काडा स जो पाटा जा रहा था। ' अणेगणरणारिस परिवुड ' जिस देखने के लिये अनक नर और नारियों का समूह एकटा हुआ था, और इसीलिये जो इन सन स घिरा हुआ था । ' चचरे२ ग्व डपडहएण उग्धोसिज्जमाण ' प्रयेक चौहट पर तो वझपाणप्पिय જેના શ્વાસોચ્છવાસ આદિ વહાલા પ્રાણ, વધ દડને લાયક થઈ રહ્યા હતા-જે પ્રાણુદડ પામવા ગ્ય બની રહ્યો હતે तिल तिल चैव छिन्नमाण नु N 16-10-2431 नाना-नाना दुसरे उया गये 45 रघु तु, काफणिमसखापिन्ज रेनु भाम नाना-नाना ! કરીને કાગડા આદિ પક્ષઓને ખવરાવવા લાયક થઈ રહ્યુ હતુ णनीखक्खर सपहि हम्ममाण से नवीन आमाना तयार :रेखा 34s ५॥ २२ भार भाराभा मापतो तो ' अपोगणरणारिसपरिवुड જેને જોવા માટે અનેક નર નારીઓને સમુદાય એકઠે એ હતો અને તે માટે તે સૌથી પ્રેરાએલો હતે चश्चरेर खडपडहएण उग्धोसिजमाण ' प्रत्ये: योटा-AMPमा रेना विषयमा . . .
. •णों विपाकश्रुते इति प्रसिद्धो वायविशेपस्तेन उद्घोप्यमाणम् , इत्यम्भूत पुरुष भगवान गौतमः पश्यति, इमा वक्ष्यमाणा च पलु एयारूव एतटूपाम् उद्घोषणा शृणोति- नो खलु हे देवानुभिया ! उज्झितकस्य दारकस्य कोऽपि राजा पा राजपुत्रो वा अवरझड अपरा ध्यति 'अप्पणो से सयाइ कमाइ अवर-झंति ' आत्मनस्तस्य खकानि कर्माणि अपराध्यन्ति ॥ मू०४॥ जिसके विषयमे पापणा की जा रही थी, ऐसे पुरुषका श्री गौतमस्यामान देसा। ण एयाख्व उग्रोसण सुइ' उसके विषय मे घापणा इस प्रकारकी की मारही थी गौतमन इस भी सुना खलु देवाणुप्पिया उज्झियस्स दारगस्स के राया वा रायपुत्तो वा अब रज्झइ, अप्पणो से सयाइ कम्माइ अवरज्झति ' हे देवानुप्रियो ! सुनो इस उझित दारक की इस प्रकार की दशा का कारण न राजा है और न राजा का पुत्र ह कि तु- इसके स्वयकृत कर्म हा इसकी इस परिस्थिति मे कारण हैं | भावार्थ प्रभु के मुखारविद स धर्म का यथार्थ व्यारयान सुनकर जब आई हुई समस्त परिषद अपने २ स्थान पर गई। भगवान् की धर्मदेशना हो जाने के बाद भगवान् के बडे शिष्य श्री गौतमस्वामा कि जो बडे तपस्वी थे एर इहाने तपस्या के प्रभाव स अनेक विशिष्ट मद्धियों को प्राप्त कर लिया था, इही में स इहे एक तेजोलेश्या भी प्राप्त हो चुकी थी और उसे अपने शरीर के भीतर ही जिहोंने જાહેરાત કરવામાં આવતી હતી એવા પુરૂષને શ્રી ગૌતમ સ્વામીએ જે इम च णे एयारूव उग्धोसण सुणेइ तनी ममतमा म डरात ४२ता उता तेन गौतमे पण सामणी-'णो खलु देवाणुप्पिया उज्झियस्स दारगस्स केइ राया या रायपुत्तो वा अवरज्झइ अप्पणी से सयाइ कम्प्राइ अवरज्झति'- નુપ્રિયે ! સાભળે આ ઉઝિન દારકની આ પ્રકારની દશા થવાનું કારણ રાજા નથી અને રાજાના પુત્ર પણ નથી પરંતુ એના પિતાના કરેલા કર્મ જ તેની આ પરિસ્થતિમાં કારણ રૂપ છે ભાવાર્થ– પ્રભુના મુખારવિન્દથી ધર્મનું યથાર્થ વ્યાખ્યાન સાભળીને જ્યારે આવેલી તમામ પરિષદ પિતાના સ્થાન પર ગઈ ભગવાનની દેશના થઈ રહ્યા પછી ભગવાનના મોટા શિષ્ય શ્રી ગૌતમ સામી કે જે મોટા તપસ્વી હતા અને જેણે તપસ્યાના પ્રભાવથી અનેક પ્રકારની વિશેષ વદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી, તેમાં એક તેજેસ્થા પણ પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેને પિતાના શરીરની .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उझितक सकुचित कर दना रखी था। वे निग्तर उह-रह का तपस्या करते थे, और जिनका भाज पारणा का सिया, वे श्री गौतमस्थामा भगवान के समीप आये और उन्हे चदन नमस्कार कर प्रायना करन लगे कि- हे भदत । यदि आप का आना हो तो मै आज दम आगधित पष्ट तप (वेले ) के पारणा के निमित्त गाचरी के लिये वाणिय- ग्राम में जऊँ, और वहा के उच्च नाच एव मध्यमकुरों के घरों में भ्रमण कर भिक्षा पार करूँ । इस प्रकार गौतमस्वामा की प्रार्थना मुनकर प्रभुन कहा कि- हे देवानुप्रिय । तुम्हे जिसमे मुग्व हा वैसा करो । इस प्रकार प्रभु से आना पाकर वे उस वाणिय- ग्राम नगर मे आये, और वहा के घर मे गोचरा के लिये घूमते हुए ज्यों ही राजमार्ग पर आते हैं तो वहा इहान एक बडी हविक्ट परिस्थिति देखा अनक हाथी और घाडे एक भार सड़े हैं, वे सब करचो म सुसजित हैं। बडार झूले इन पर ओढाई हुई हैं । घाडे मी सुसज्जित हैं। लगामा से उनक अपरोष्ठ कम्पित हा रहे हैं। अस्त्र एव शस्त्रा का लिये हुए घुडसवार एव महारत घोडो और हाथियों पर बैठे एहु है । इन सब के बीच में एक ऐमा पुस्प है जो उधा हुआ है, कान और नासिका जिसकी काटी जा चुकी है, गले मे लाल कनर के पुष्पों की माला जिस पहिनायी . આદરજ જેણે સંકુચિત કરીને દબાવી રાખી હતી, તે નિત્તર છઠ્ઠ – છઠ્ઠની તપસ્યા કરતા હતા અને જેને આજે પાણાને દિવસ હતું, તે ગૌતમ સ્વામી ભગવાનની સમીપ આવ્યા અને ભગવાનને વદન નમ ૨ કરીને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા કે - હે ભદન્ત જે આપની આજ્ઞા હોય તો હું આજ આ આગધિત પતપ (બેલા) ના પારણા નિમિત્તે ગોચરી માટે વાણિયગ્રામમાં જઉ અને ત્યાના ઉચ નીચ અને મધ્યમ કુલના ઘરે ફરીને ભિક્ષા પ્રાપ્ત કર, આ પ્રકારની ગૌતમ સ્વામીની પ્રાર્થને સાભળીને પ્રભુએ ટહ્યું કે-હ દેવાનુપ્રિય ! તમને જેમાં સુખ થાય તેમ તમે કરે, આ પ્રમાણે પ્રભુ પાસેથી આજ્ઞા મેળવીને તે વાણિયામ નગરમાં આવ્યા, અને ત્યાના ઘરમાં ગોચરી માટે ફરતા ફરતા યા રાજમાર્ગ છે ત્યા આવ્યા, તે ત્યા તેમણે એક ભારે બહુજ વિકટ પરિસ્થિતિ જોઈ અનેક હાથી અને ઘેડા એક બાજુ ઉભા છે તે તમામ કચેથી સુસજિજત છે મેટી–મેટી ઝૂલે તેમને ઓઢાડી છે, રેડા પણ સુજિત છે, લગામ વડે તેને અધરેજ(નીચલા હોટ) કપે છ અસ્ત્ર અને શસ્ત્રને ધારણ કરી ઘોડાના સ્વાર અને મહાવત ઘોડા તથા હાથ પર બેઠેલા છે, તે સેના વચમા એક એ પુરુષ છે કે જે બધેલ છે, જેના નાક અને કાન કાપી નાખેલા છે, ગળામાં લાલ કરેના પુની માળા २१२ विपाकभुते मूलम्-मू० ५ तएणं से भगवो गोयमस्स तं पुरिस पासित्ता इमे अप्रथिए५- अहो ण इमे पुरिसे जाव णरयपडिरूविय चेयण वेएइ चिकट वाणियग्गामे णयरे उचनीचमज्झिमकलेसु जाव अडमाणे अहापजत्त समुदाण गिण्डइ, गिहिता वाणियग्गामस्स मज्झ-मज्झेण जाव पडिदसेड. समण भगव महावीर वंदइ णमंसह वंदित्ता मंसित्ता एव वयासी-एच खलु अह मते ! तुम्भे अब्भणुण्णाए समाणे वाणियग्गामं जाव तहेव निवेएइ । से ण भते । पुरिसे पुन्वभवे के आसि' नाव पचणुब्भवमाणे विहरइ । मू० ५॥ टीका-मूत्र० म । तएण ' इत्यादि । तत• खलु तम्य ' भगवओ गोयमस्स ' भगवती गई है, जिसकी दशा बहुत बुरी की जा रही है, प्राणदड के योग्य जा घोषित किया जा चुका है । जिसका मास कौवा और कुत्तों के खाने योग्य हो रहा है। ऐसी दयनीय दशास परिपूर्ण इस पुस्प को देखकर इहे बडा ही अफसोस हुआ। इसके विषय मे यह घाषणा भी जो उस समय प्रत्येक चोराहे पर की जा रही थी उहोने सुनी। घोषणा में यह कहा जा रहा था कि- इस पुरुष को इस दशा का कारण न यहा का राजा है और न राजा का पुत्र है किन्तु यह स्वय ही अपने किये हुए कर्मो का फल भोग रहा है ॥ ४ ॥ तएण से ' इत्यादि--- तएण इस प्रकार इस विकट भयकर हृदय का कर्पाने वाले दुखमय જેને પહેરાવી છે જેની દશા બહુજ બુરી કરાય છે, પ્રાણુદ એગ્ય હોવાની જાહેરાત થઈ ચૂકી છે જેનું માસ કાગડા અને કુતરાને ખાવા ચગ્ય થઈ રહ્યુ છે આવી દયાજનક દશાથી પરિપૂર્ણ આ પુરૂષને જોઈને તેમને ભારે અફસેસ થયે, આ માણસને બાબતમાં જે જાહેરાત તે સમયે દરેક સ્થળે ચૌટામા થઈ રહી હતી તે પણ સાભળી, જાહેરાતમાં કહેવામાં અવિતુ હતુ કે –આ પુરૂષની આવી દશા થવાનું કારણ અહિંના રાજા નથી તેમજ રાજને પુત્ર પણ નથી, પરંતુ આ પોતેજ કરેલા કર્મોનું ફળ ભોગવી રહેલ છે જ છે 'तरण से०'त्यादि 'तपण' मा प्रा३ मा पिट-मय ४२ हयने पार तथा समय . सकप्पे. । पुरा १ . , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० २ उझितक २१३ गौतमस्य तं पुरुष दृष्ट्या, ',इमे' अयम् ' अझथिए, चितिए, कम्पिए, पथिए, मनोगए। आत्मगत', चिन्तितः. कल्पित., मार्थिता, मनोगतः, अ यथिए ' इत्यादीना पश्चाना पदाना व्याख्या मथमाध्ययने द्वादशसूत्रे कता। सकल्पा-विचारः समुप्पजित्था' समुदपयत-समुत्पन्न -- अहो ? खलु अय पुरुपः ' जाव' यावत्-अत्र यावन्छन्देन-प्रथमा ययने द्वादश- मृतस्य पाठो योजनीय:-'पुरा पोगणाण दुचिण्णाण दुप्पडिकताण असुमाण पावाण फडाण कम्माण पावग फलविसिविसेस पचणुभवमाणे विहरइ, न मे दिट्ठा गरगा चा णेरड्या वा पञ्चवरस खल अय पुरिसे णरयपडिरूविय । इति । पूर्वकाले पुराणाना-पूर्वभवसम्पन्धिना दुश्वीर्णाना-दुश्चरिताना, दुष्पतिक्रान्ता- नाम्-अकतमायश्चित्तानाम्-अनिवर्तितविपाकानामित्यर्थः, अशुभानाम्-अमुखहे- दृश्य के देखने स ' से भगवओ गोयमस्म उस भगवान गौतमस्वामी के हृदय में यह । अज्झथिए, चितिए,'कप्पिए पत्थिए मणोगए सकप्पे' आध्यात्मिक- -आत्मविषयक विचार, चिन्तित-बार वार स्मरणरूप विचार, कल्पित-भगवान को पूछनेरुप कार्य के आकार मे परिणत हुआ विचार, मार्थित-पूछने का अभीष्टरूप से स्वीकृत विचार और मनोगत सकल्प-'मुझे इस विषयमे भगवान का अवश्य पूछना है इस प्रकार का मानसिक निश्चयरूप विचार उत्पन्न हुआ और मन ही मन कहने लगे कि- अहो ण इमे पुरिसे जाव णरयपडिरूविय चेयण वेएइ ' अहो । देखो यह पुरुष ( यावत् ) पूर्वकाल में पूर्वभवसंबधी दुश्चीर्ण दुष्प्रतिकात-प्रायश्चित जिनका नहीं किया गया-ऐस दु खके हेतु, अपने किये हुए अशुभ कर्मो-ज्ञानावरणीयादिको का १श्यत नेपाथी ‘से भगघओ गोयमस्स' त भगवान गौतम स्वामीना હૃદયમાં मा ' अज्ज्ञथिए चिंतिए, कप्पिए, पत्थिए, मणोगए सकप्पे' माध्यात्मिामात्म વિષયક વિચાર, ચિત્તિન-વારવાર અરવિચાર કપિત-ભગવાનને પૂછવા રૂપ કાર્યના આકારમા પારિત થયેલે વિચાર, પાર્થિત-પૂછવાના અભણ રૂપથી સ્વીકૃત વિચાર અને મને ગતસ કપ-મારે આ વિષયમાં ભગવાનને જરૂર પૂછવું આ પ્રકારના માનસિક નિયપિ વિચાર ઉત્પન્ન થયે, અને પિતાના મન વડે મનમાજ કહેવા લાગ્યા કે अहो ण इमे पुरिसे जात्र णिस्याडि रूपिय वेयण वेएइ ' म ! मा ३५ ( यावत् ) पूर्वसभा पूल સબન્ધી હૃથીર્ણપ્રતિકાન્ત પ્રાયશ્ચિત જેનું કર્યું નથી એવા દુખના હેતુરૂપ २१४ विपाकश्रुते - , -- तूनाम् , पापाना-दुष्टम्वभावाना कृताना कर्मणा-नानावरणीयादीनाम् , पापक फलवृत्तिविशेप प्रत्यनुभवन् विदरति । ' न मे दिट्ठा' न गे=मया दृष्टाः नरका वा नैरयिका वा, मत्यक्ष प्रत्यक्षदृष्टः खलु अय पुरुषः 'णस्यपडिम्पिय 'नर कमतिरूपिका-नरकतुल्या वेदना • पेएइ ' वेदयति-अनुभवति । ' ति कटु' इति कृखा-इति मनसि निधाय, वाणिग्ग्रामे नगरे । उच्चणीयमझिमकुलसु उच्चनीचमध्यमकुलेषु ' जाव अडमाणे' यावन् अन्-विचरन् , ' अहापजत्त' यथापर्याप्तम्-स्वमर्यादाऽनुसारेण 'समुदाण ' समुदानम्-अनेकगृहेभ्यः स्व. ल्प-स्वल्प गृहीत मिक्षासमूह 'गेहद' गृह्णाति, गृहीता वाणियग्रामस्य नग रस्य ' मज्झ मझेण' मध्यमभ्येन, 'जाय पडिदेस ' यावत् भतिदर्शयति- धर्माचार्यस्य भगवतो महापीरस्य पुरत स्थापयिखा दर्शयतीत्यर्थः । 'पडि दसित्ता' प्रतिदर्थ-भैक्ष दर्शयिखा, श्रमण भगवन्त महापीर वन्दते, नमस्यति, पापमय फलका भोग रहा है, न मैंने नरक को दखा और नारका का, कि तु यह साक्षात् नरक जैसी वेदना भोग रहा है । इस मे कारण इसके पूर्वकाल मे सचित अशुभतम कर्म है । 'त्ति कटु वाणियग्गामे णयरे उच्चनीचमज्झिमकुलेषु जाच अडमाणे अहापजत्न समुयाण गिण्हइ ' इस प्रकार विचार कर उहान उस वाणियग्राम नगर मे उच्च नीच एव मध्यम कुलो के घरों से यथापर्याप समुदानी भिक्षा ला फिर वे गिण्हित्ता वाणियग्गामस्स जयरस्स मज्झ मज्झेण जाव पडिदंसेइ ' उसे लेकर उस वाणियप्राम नगर से ठीक बीचोबीच होते हुए अपने स्थान पर आये। आकर प्राप्तभिक्षा प्रभु का दिखलायो । दिखलाने के बाद उहों ने समण भगव महावीर પિતે કરેલા અશુભ-જ્ઞાનાવરણીય આદિ કર્મો ના પાપમય કુળને ભોગવી રહ્યો છે, મેં નરકને જોયુ નથી, તેમજ નારકી જીવોને પણ જોયા નથી, પરંતુ આ સાક્ષાત નરક જેવી વેદના ભેગવી રહ્યો છે તેનું કારણ તેણે પૂર્વકાળમા સચય કરેલા सशुलतम ४ छ 'त्ति कटु वाणियग्गामे णयरे उच्च-नीच-मज्झिम-कुलाइ जाव अडमाणे अहापजत्त समुयाण गिण्हइ । प्रभार पियार ४शने गौतम સ્વામીએ તે વાણિયગ્રામ નગરમાં ઉચ્ચ નીચ અને મધ્યમ કુળના ઘરમાથી થથાપથમ-જરૂર પૂરતી સમુદાની ભિક્ષા લીધી ५छी ते 'गिदित्ता वाणियग्गामस्स रज्म-मज्झेण जाव पडिडसेइ ' लक्षL ने વાણિયગ્રામ નગરના બરાબર મૂળ ભાગના રસ્તા પર થઈને પિતાના સ્થાન ५२ साव्या, भावीन भणेक्षा निक्षा प्रभुने मतापी, पछी तभी समण भगव . णयरस्स विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २१५ . वन्दित्वा नमस्थित्वा, ''-वक्ष्यमाणप्रकारेण, 'वयासी' अवादी-एव खलु अह हे भदन्त ! युप्माभिरभ्यनुज्ञातः सन् वाणियग्राम 'जाव तहेव निवेपइ' यावत् तथैव निवेदयति, म खलु हे भदन्त । पुरुषः 'पुश्वभवे के आसि' पूर्वभवे क आमीत् ? 'जान पञ्चणुभवमाणे' यावत् प्रत्यनुभवन, अत्र यापच्छन्देन-प्रथमाध्ययनोक्तत्रयोदशमूत्रस्थपाठोऽनुसन्येय-णामए वा किंगो- ते वा कयरमि गाममि वा जयरसिवा किंवा दच्चा किं वा भोच्चा किवा समा- यरित्ता केसि वा पुरापोराणाण दुचिण्णाण दुप्पडिताण असुभाण पावाण कडाण कम्माण पावग फलवित्तिविसेस ' इति । किनामको वा किंगोनो वा, कत रस्मिन् ग्रामे वा नगरे वा, किंवा दवा, किंवा मुक्त्वा, किंवा समाचर्य, चदइ नमस: श्रमण भगवान् महावार का वंदन और नमस्कार किया। पदित्ता णमसित्ता एव वयासी' वंदना और नमस्कार करने के अनन्तर फिर उन्होंने प्रभु से इस प्रकार कहा- 'एव सलु अह भते । तुन्भेहिं अभणुग्णाए समाणे वाणिय ग्गाम जाव तहेव निवेइए' हे भदत । मैं आप से आज्ञा पाकर जर भिक्षाचर्या के लिये वागियग्राम नगर मे गया तर वहा राजमार्ग पर इस पूर्वक्ति प्रकार का दृश्य देसा । प्रभो! कहिये ' सेण भते पुरिसे पुच्चभवे के आसि ' यह पुरुप पूर्वभव में कौन था ?, उसका नाम और गोत्र क्या था, वह किस गाम और किस नगर मे रहता था। इसने ऐसा क्या कुपात्र मे दान दिया , अथवा किस मद्य मास आदि अभक्ष्य का भक्षण किया ', या किन प्राणातिपातादिक दुष्ममी का आचरण किया , महागीर घदइ मममह શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વદન અને નમસ્કાર કર્યા वदित्ता णममित्ता एप घयासी વદના અને નમસ્કાર કરીને પછી તેમણે प्रमुने म प्रहारे धु- एव खलु अह भते ! तुम्भेहिं अभYण्णाए समाणे घाणियग्गामे जाय तहेर निवेप' म त मापनी माता भगवान જ્યારે ભિક્ષાચર્યા કરવા માટે વાણિયથામ નગરમાં ગયે ત્યારે ત્યા ગજમાર્ગો ५२ मा ति मेश्य यु प्रभु ! से ण भन्ते पुरिसे पुव्व भवे के आमि ते ५३५ पूर्वीपमा आप तो भने तेनु नाम भने मात्र भु હતુ ? તે કયા ગામમાં અને કયા નગરમાં રહેતા હતા તેણે એવુ શુ કુપાત્રને દાન આપ્યું અથવા તે મધ-માસાદિ કયા અભક્ષ્યનું ભક્ષણ કર્યું ને કયા પ્રાણાતિપાતાદિક દુષ્કર્મોનું આચરણ કર્યું, અથવા કેવા પ્રકારના પૂર્વના . S અથવા २१६ विपाकवते केपो वा पुरापुराणाना दुश्वीर्णाना दुप्मतिक्रान्तानामशुभाना पापाना कृताना कर्मणा पापफ फलतिविशेष प्रत्यनुभवन् 'विहरह' विहरति ॥ ० ५ ॥ अथवा कौनसे ऐसे पूर्वके भनेक भवो मे दुर्भावी से उपाजित दुष्कर्मों का निकाचित बध किया कि- जिसके कारण यह इस प्रकार के भयंकर दुखरूप फलका भोग रहा है। भावार्थः प्रभु गौतमने जब उसकी इस प्रकार दयनीय दशा का भव लोकन किया-तब उनके अत करण मे भनेक विचारधाराओं में उथल-पुथल है।न लगी। वे वाणियग्राम नगर से यथापर्याप भिक्षा लेकर प्रभु के समीप आये । प्राप्तभिक्षा प्रभुका दिखला कर एर उन्हे वदन एव नमस्कार कर फिर इस प्रकार बोले- हे नाथ' भाज मैं आप आज्ञा लेकर गोचरी के लिये वाणियग्राम नगर में गया था। वहा के उच्चनीचादि कुलो के घरों से यथापयाप्त भिक्षा प्राप्तकर ज्याही में आरहा था कि राज मार्ग में इस प्रकार का एक करुणाजनक बडा दृश्य देखा। हे भगवन् । कहिये-यह पुरुष इस प्रकार की दशा का पात्र क्या हुआ है , इसने पूर्व भव मे ऐस कौनसे अशुभ कर्म किये है कि जिनकी वजह से यह इस भयंकर दशाका भोग रहा है, पूर्व भव में इसका क्या नाम था ?, क्या गात्र था , इत्यादि गौतमने पूछा ॥ ५ ॥ અનેક ભમા દુર્ભથી ઉપાર્જન કરેલા દુષ્કર્મોને નિકાચિત બધ કર્યો કે જેના કારણથી તે આ પ્રકારના ભય કર દુખે રૂ૫ ફળને ભેગવી રહ્યો છે ? ભાવાર્થ પ્રભુ ગૌતમે જ્યારે તેની આ પ્રકારની દયાજનક દશાનું અવકન કર્યું, ત્યારે તેના અત કરણમા અનેક પ્રકારની વિચારધારાઓમાં ઉથલ-પાથલ થવા લાગી, તે વાણિયગ્રામ નગરમાથી યથાપ્રર્યાપ્ત ભિક્ષા લઈને પ્રભુની સમીપમાં આવ્યા, પ્રાપ્ત ભિક્ષા પ્રભુને બતાવીને તેમને વદન અને નમસ્કાર કરીને પછી આ પ્રમાણે બેલ્યા-હે નાથ'આજ હુ આપની આજ્ઞા લઈને ગોચરી માટે વાણિયગ્રામ નગરમાં ગયે હતો, ત્યાના ઉચ્ચ નીચ આદિ કુલાના ઘરમાંથી યથાપર્યાપ્ત ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરીને હું જ્યાં આવતું હતું ત્યા-રાજમાર્ગમાં આ પ્રકારનું એક કરૂણાજનક મોટુ દશ્ય જોયું, હે ભગવાન! કહો તે માણસ આવી દશાને શા કારણથી પ્રાપ્ત થશે? તેણે પૂર્વ ભવમાં એવું કયુ અશુભ કર્મ કર્યું છે કે જેના કારણથી તે આવી ભય કર દશાને ભોગવી રહ્યો છે? પૂર્વભવમા એનું નામ શું હતું ? શુ શેત્ર હતુ? ઇત્યાદિ હકીક્ત ગૌતમે પૂછી ૫ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २१७ मूलम्-मू०६ एव खलु गायमा ! तेण कालेण तेण समएण इद्देव जपूनावे दीवे भारहे वासे हत्यिणाउरे णाम जयरे होत्या, रिद्धः। तयण हथिणाउरे गयरे मुणदे णाम राया होत्या, महयाहिमवंतमल्यमदर० । तय ण हस्थिणाउरे णयरे बहुमज्झदेसभाए मह एगे गोमंडवे होत्या। अणेगखभसयसण्णि चिट्टे पासाईए ४ । तत्य ण पहले गोरुवा सणाग य अणाहा य णयरगानीको य णयरवलीवद्दा य जयरपडियानो य णयरमहिसीभो य णयरमहिसा य णयर वसभा य पउरतणपाणियणिभया णिरुधिग्गा मुह-मुहेण परिवसति । तत्थ ण हथिणाउरे भीमे णाम ऋडग्गाहे होत्या, अम्मिए जाव दुप्पडियाणदे । तस्स ण भीमस्त क्रूडग्गाहस्म उप्पला णाम भारिया होत्या, अहीण० ॥६॥ टीका-०६ गौतमवचन श्रुत्वा भगवानाह-' एव खलु गोयमा' इत्यादि । एव खलु हे गौतम ! तस्मिन काले तस्मिन् समये इहैव जम्बूद्वीपे भारते वर्षे हस्तिनापुरनामक नगरमासीत् । तन् की-श? मित्याह-'रिद्ध०' इत्यादि । एव खलु ' इत्यादि- गौतम के पूर्वोक्त वचनों को सुनकर प्रभुने कहा गोयमा' हे गौतम । सुना एव सलु' तुम्हारे प्रश्नों का उत्तर इस प्रकार है- 'तेण कालेग तेण सगएण ' उस काल और उस समय मे 'इहेब जवृदोवे दीवे भारहे वासे इत्थिणा- उरे णाम णयरे होत्था' इसो मय जम्बूद्वीप मे एव इसी भरतक्षेत्र मे एक हस्ति नापुर नाम का नगर या । रिद्ध० यह नगर ऋद्ध '-नभस्तलस्पशा अनेक . . - . . एव खलु' त्यहि ગૌતમના પૂર્વોક્ત વચને સાભળીને પ્રભુએ કહ્યું गोयमा' गोतम! साली ' एव खलु तमा। प्रश्नोन उत्त२ ॥ प्रमाणे छ- तेण कालेण तेण તે કાળ અને તે સમયને વિષે इहेव ज वृद्दीचे दीवे भारहे पामे हत्थिणाउरे णाम णयरे होत्था' જ બુદ્વીપમાં એવ આ ભરતક્ષેત્રમાં से हस्तिनापुर नामनु ना२ तु 'रिद्ध०' मा નગર -નભનલમ્પશી समपण આ મધ્ય २१८ विपाकश्रुते . , मदस्तिमितसमृद्ध-सद्धम्-नभःस्पशिबहुलमासादयुक्त रहुलजनसलं च स्तिमित- खपरचक्रभयरहित, समदम्-धनधान्यादिपरिपूर्णम् । तर खलु हस्तिनापुरे नगरे 'मुणद णाम रामा' सुनदनामको राजा 'होथा ' आसीत् । स कीश' इत्याह ' महया ' इत्यादि । ' महयाहिमवतमहत मलयमदरमहिन्सारे ' महाहिमवन्महामलयमन्टरमहेन्द्रसार , अस्य व्याख्या ज्ञाता मूत्रम्य प्रथमा ययने श्रेणिकभूपवर्णनेऽस्माभिरक्ता । तर खलु हस्तिनापुरे नगरे बहुमझदेसभाप बहुमध्यदेशभागे-सर्वथामध्यभागे महान एको गोमण्डप आसीत् । स कीदृश , इत्याह-' अणगखभसयसपिणविटे' अनेकस्तम्भशतसन्नि विष्ट -अनेगानि स्तम्भशतानि सनिविष्टानि यत्र स तथा, अनेकशतस्तम्भयुक्त इत्यर्थः । तथा- 'पासाई ए ' प्रासादीय'-मनःमसन्नताजनकः, अत्र- दरिसणिजे, प्रसादा स युक्त, एव बहुलजनो से व्यान, · स्तिमित '-स्वचक्र एव परचक के भय से रहित और ' समृद्ध ' धनधा यादि स परिपूर्ण था। 'तत्य ण इथिणाउरे गयरे सुणदे णाम राया होत्या' उस हस्तिनापुर मे एक सुनद नामका राजा रहता था । महपाहिमवतमलयमदर० यह महाहिममान , महामलय, मदर, एव महेद्र के जैस विशिष्ट सार स युक्त था । ( इन पदों की व्याख्या ज्ञातासूत्र के प्रथम अ ययन मे को गई है ) ' तत्थ ण इथिणाउरे गयरे बहुमज्यदेमभाए मह एगे गामंडवे होत्था' उस हस्तिनापुर नगर मे ठीक उसके म यभाग मे एक विशाल गोमडप-- गोशाला था। 'अणेगखभसयमणिविटे पासाईए ४ वह गामण्डप अनेक खभा से युक्त था । देखने वालों के चित्त मे प्रसन्नता का उत्पादक था। देखते२ जिससे आखे (આકાશને સ્પર્શ કરે તેવા ઉચા ઉચા) અનેક મહેલેથી યુક્ત અને ઘણીજ વસ્તીથી मर५२, स्तिमित- यह भने ५२यना मयथा हित तथा समृद्ध बनधान्याथी परिपूर्ण तु तत्थ ण इत्थिणाउरे णयरे सुणदे णाम राया होत्था तिनापुरमा ये सुन नाभना २aon २उता उता ( महयाहिमवतमल्यम दर०) ते मला હિમાવાન, મહામલય, મન્દર એવ મહેન્દ્રના જેવા વિશિષ્ટ સારથી યુક્ત હતા, વ્યાખ્યા જ્ઞાતાસૂત્રના પ્રથમ અધ્યયનમાં કરવામાં આવી છે) तत्थ ण द्दत्थिणाउरे णयरे बहुमझदेसभाए मह एगे गोमडवे होत्था' ते હસ્તિનાપુર નગરમાં બરાબર તેના મધ્યભાગમાં એક વિશાલ મડપ–ગશાળા હતી अणेगख भसयसणिविट्ठे पासाईए ४' ते शाम ४५ भने तनाथी युत હતો, જેનારને ચિત્તને પ્રસન્ન કરે તે હતો, જેને જોતા જોતા નેત્રને થાકજ , . (આ પદની विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उझितक २१९ , 'अभिरूवे, पडिरूवे' इति पदयस्य संग्रहः, दर्शनीयः-यस्य दर्शने चक्षुपो. श्रान्तिनं भवतीत्यर्थः। अभिरूप'-अभिमतरूप:-यस्य दर्शन पुनः पुनरमिलपितं भवतीत्यर्य। प्रतिरूप-नवं नवमिव दृश्यमान रूप यस्य म इत्यर्थ । तर पल पहनो गोरूपा. सनाथाच अनाथाश्च नगरगव्यय नगरपलीबर्दाश्च, 'णयरपडियाओ य' 'पडिया' इति देशीय' शब्दः, नगरावम्यागिन्यो पार महिण्य इत्यर्थः 'पाडी' इति भाषामसिद्धाः। 'णयरमहिमोओ ग' नगरमहि- प्यश्व, 'गयग्महिसा य नगरमहिपाश्च णयरवसभा य नगरपभाव 'साह, इति भापापमिद्धाश्च, 'पउरतणपाणियणि भया' प्रचुरतणपानीय निर्भया:-अधिकतरतृणपानीयगमेन बलाधिक्यानिर्भयाः, 'णिरुम्विग्गा' निरु - - . नहीं थकती थीं। एकबार जिस देखनपर पुन दशकको जिसके देखने का इ छा होता रस्ता थी। जिसकी सुन्दरता देसनवाला के लिये नवीन२ जैसी ही प्रतिभासित होती था। 'तत्थण वहवे गोख्या सणाहा य अणाहा य, णयरगावीओ य गयरबलीवदा य, णयर पड्डियाओ य, णयरमहिसीओ य, णयरमहिसा य, णयरवसभा य, पउरतणपा- णियणिन्भया णिसव्विगा सुह-सुहेण परिवति' नगर मे रहो हुई इस शाला में नगर की अनक साय और अनाथ गाये रहती थीं। नगर के अनेक नल रहते थे। नगर की अनेक वाल से --पाडिया रहनी थीं। नगर की अनेक भैस रहती था। नगरके अनेक भैसे रहते थे। नगर के अनेक साड रहत थे। इह वहा यथासमय पानी और घास मिलता था । ये सब जानवर पहा सुरक्षिनराति स निर्भय बन कर रहते थे। લાગતું નહિ, એક વખત જેણે જે હોય તે પણ જેનાર માણસને તે ફરીથી જવાની ઈચ્છા રહ્યા કશ્તી, જેની સુંદરતા જેનાર માણસને માટે નવીન- તીન હોય તેવી દેખાતી હતી तत्य ण घहवे गोरूमा सणाहा जयरगावीओ य, जयरबलीवदाय, णयरपड्डियाओ य, णयरमहिसौओ य, णयर महिसा य, णयरवसभा य पउरतणपाणियणिभया णिरुधिग्गा मुह-सुहेण परिवसति' नानी से शाणामा नगरनी भने मनाथ मने मनाय गाये। રહેતી હતી, નગરના અનેક બળદ ગહેતા હતા, નગરની અનેક બાળ લે છે (પીએ) રહેતી હતી, નગરની અનેક ભેસે રહેતી હતી, નગના અનેક પાડા રહેતા, નગરના અનેક ગાઢ પણ રહેતા હતા, તે તમામને યથાસમય પા અને ઘાસ મળતું હતું, અને તે તમામ ત્યા સુરક્ષિતપણે य अणाहा य . જાનવર २२० विपाकवते - . . द्विग्ना:-आहारादिचिन्तारहिता., सुहसुहेण परिवसति मुखमुखेन-अति सुखेन परिवसन्ति । तन खलु हस्तिनापुरे भीमनामको ' कूडग्गाहे ' कृटग्राहः, कृटेन-कप टेन गृह्णातीति कूटग्राहः-मायामपञ्चकरणेन धनाचमहारका, वञ्चक इत्यर्थः । यहा कट गृह्णाति-धारयतीति कटग्राहः-कपटी मायापीत्यर्थः।' होत्या ' आसीत् । म कीटश. ' इत्याह- अहम्मिए' अधार्मिका, 'जाव दुष्पडियाणदे ' यावद्-अत्र यावच्छन्दयो य पाठ प्रथमाध्ययने चतुर्दशमूत्रव्याख्यावसरेऽस्मामिः पद शित। दुष्पत्यानन्द -दुस्-दुर्लभ. प्रत्यानद'-परमाहादो यस्य स तथा, सतोपाभावात् सत्यसुग्ववश्चित इत्यर्थ । तस्य खलु भीमस्य कूटयाहस्य ' उप्पला णाम मारिया' उत्पला नाम्नी भार्या पत्नी ' होत्या' आसीत् । सा कीची ?- त्याह-' अहीण.' इति. 'अहोणपडिपुण्णप चिंदियसरीरा ' अहीनपरिपूर्णपञ्चेन्द्रिय- शरीरा, प्रथमा-ययने चतुर्थमूत्रे व्याख्यातमिदमस्माभिः ।। मू० ६ ॥ आहागदिक की इहे चिता ही नहीं थी, इसलिये ये सबके सब चौपाये निरुद्विग्नचित्त होकर सुखपूर्वक शाति से रहते थे। 'तत्य ण हथिणाउरे भीमे णाम कूडग्गाहे होत्था ' उसी हस्तिनापुर मे भीम नामका एक कृटग्राह-मायाके प्रपश्च स परधन का अपहारक-ठगिया भी रहता था। अहम्मिए जाव दुप्पडियाणदे' यह महा अधार्मिक एव दुष्प्रत्यानदी था। इसे दूसरे का दुख पहुंचाने मे हो आनन्द होता था, यह सत्यसुख से वचित था। तस्स ण भीमडग्गाहस्स उप्पला णाम भारिया इस भीम कूटप्राह की स्त्री का नाम उत्पला था ' अहीण० ' यह सौदर्य से નિર્ભય થઈને રહેતા હતા ખાવા-પીવાની તેને ચિન્તાજ ન હતી, તેથી કરીને તમામ ચાર પગવાળા જાનવરે ઉગરહિત ચિત્તથી સુખ-શાંતિ પૂર્વક રહેતા હતા 'तत्य ण इत्थिणाउरे भीमे णाम कृडग्गाहे होत्था' ते स्तिनापुरमा भीम नामा એક ફૂટગ્રાહ-માયાના પ્રપ ચ વડે કરી પરધનનું અપહરણ કરનાર એક ઠગ भायुम ५५ २खते' अहम्मिए नाच दुप्पडियाणदे ते મહા અધમી અને દુપ્રત્યાન દી (અધર્મના કામમાં આનદ માનનાર) તેની મનોવૃત્તિજ એવી હતી કે બીજા પ્રાણીને દુ ખ પહોચાડવામાં આન દ રહે તે સાચા સુખથી રહિત हुत तस्स ण भीमकृडग्गाहस्त उप्पला णाम भारिया होत्या' मा भीम इटानी श्रीनु नाम Gua स्तु ' अहीण. ' सौन्दर्य थी पूर्ण अन होत्या, विपाकद्रिका टीका श्रुत० ०१ अभ्य० २ उन्झितक २२१ युक्त एप रूपलावण्य से भरी थी। इसका शरीर, प्रमाण एव लक्षण से युक्त था। इसके पाचो इंद्रिया पूरी थीं। भावार्थ - गौतम के प्रश्नों का उत्तर देने के लिये भगवान् ने इस प्रकार कहा-चतुर्थकाल के इस चौथे आरे में इस जगूद्धाप में जो भरत क्षेत्र है, इसमे एक हस्तिनापुर नामका नगर था । यह बडा ही सुरम्य एव जन-धनादि स खून परिपूर्ण थ । इममे मकानात बहुत ही ऊँचे बडे ही विस्तृत बने हुए थे। यह जन-धन से पर्णि था ! जनता को यहा विसी भी प्रकार का भय नहीं था। यहा का राजा सुनद था। यह विशिष्ट शक्ति और चल का घर या। हिमवान आदि पर्वतो जैसा यह बलिष्ठ था। इस नगर मे एक गाशाला यो इसमे नगर के समस्त सनाथ अनाथ पशु रहते हैं। उन की सवप्रकार की यहा खाने पाने को पूर्ण व्यवस्था थी। गागाला की बनावट बहुत ही सुन्दर एव चित्ताकर्षक थी। अनेक खभों से यह सुभाभित थी। इसी नगर मे एक ठगिया भी रहता था । जिसका नाम भाम कृटग्राह था यह बड़ा ही पापी एवं लुच्चा था, शाति एवं सतोप स यह रहित था इसकी रूपवती उपला नाम की भार्या था । ॥६॥ રૂ૫ લાવણ્યથી ભરપૂર હતી, તેનું શરીર--પ્રમાણ અને લક્ષણેથી પૂર્ણ હતુ તેને પાચ ઈનિદ્રા પૂરી હતી ભાવાર્થ–ોતમના પ્રશ્નોને ઉત્તર આપવા માટે ભગવાને આ પ્રમાણે કહ્યું ચતુર્થકાલના એ ચોથા આરામા આ જ બૂઢીપમાં જે ભરતક્ષેત્ર છે તેમા એક હસ્તિનાપુર નામનું નગર હતુ, તે ઘણજ રમ્ય અને માણસ તથા વન-ધાન્ય આદિથી પરિપૂર્ણ હતું, તેમાં મકાને બહુજ ઉચા અને મોટા વિસ્તાર વાળા હતા, જન-ધનથી પરિપૂર્ણ હોવાથી ત્યાની જનતાને કંઈ પણ પ્રકારનો ભય ન હતું, ત્યાના રાજા સુનદ નામના હતા, તે પૂરા શક્તિશાળી અને બળવાન હતા, હિમાવાન આદિ પર્વત જેવા તે બળવાન હતા આ નગ- રમા એક ગે શાળા હતી, તેમાં નગરના તમામ મનાથ અને અનાથ પશુ રહેતા હતા તે તમામ પશુઓ માટે સર્વ પ્રકારની ખાવા-પીવાની ત્યા પૂરી વ્યવસ્થા હતી, ગોશાળાની રચના બહુજ સુંદર ચિત્તાકર્ષક હતી, અનેક સ્તથી સુલિત હતી, આ નગરમાં એક ઠગ માણસ પણ રહેતો હતો તેનું નામ ભીમ ફૂટગ્રહ હતુ, તે બહુજ પાપી અને લુચ્ચો હતે શાતિ અને મેષથી તે ગહિત હતું, તેની સ્ત્રીનું નામ ઉત્પલા હતુ અને તે બહુજ રૂપવાન હતી પધા - २२२ विपाक्थुते मूलम्-मू० ७ तए ण सा उप्पला डग्गाहिणी अण्णया फयाइ आवण्गसना जाया यावि होत्था । वए णं तीसे उप्पलाए कूडग्गाहिणीए तिण्ड मामाण बहुपडि पुण्याण अयमेयारूवे दोहले पाउन्झए । धण्णाश्रो ण ताओ अम्मपाश्री जाव सुलः जम्मजीवियफले, जाओ ण धरण पयरगोख्वाण सणाहाण य जाच सभाण य अहेहि य, थणेहि य वसणेहि य, लिप्पाहि य कहि य बहेहि य कण्णेहि य अक्विहि य णासाहि य जिम्माहि य ओहि य कर ठेहि य, सोल्लेहि य, तलिएहि य भजिएहि य, परिसझेहि य लावणिएहि य, सुर च महु च मेरग च जाइ च सोहु च पसण्ण च आसाएमाणीलो विसा एमाणीो परिभाएमाणीभो परिभु जमाणीभो दोहले विणेंति, तंजइ ण अह मवि बहूण णयर० जाब विणेमि-त्तिकटु नसि दोहलसि अविणिजमाणसि सुका भुक्खा निम्मसा ओलग्गा ओलग्गमीरा नित्या दीण विषण्णवयणा पंडुइयमुही, जाब झियायइ ।। मू० ७॥ टीका-मूत्र०७ तए ण ' इत्यादि । तत. खलु · उप्पला' उत्पला-उत्पलानाम्नी कूट- ग्राहिणी ' अन्नया कयाइ ' अन्यदा कदाचित् कस्मिंश्चिदन्यस्मिन् समये ' आवा सत्ता आपनसत्त्वा-गर्भवती- ' जाया यावि होत्था' जाता चाप्यभवत् । तत खलु ' तीसे उप्पलाए तस्या उत्पलायाः कूडग्गाहिणीए' कृटग्राहिण्या. भीम- तए ण सा उप्पला० इत्यादि- तए ण सा उप्पला' वह उत्पला अग्णया कयाइ । किसी एक समय आवण्णसत्ता जाया' गभवतो हुई। तए ण तोसे उप्पलाए कूडग्गाहिणीए तिण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण अयमेयारूवे दोहले पाउब्भूए' उस उत्पला कूटप्राहिणी के गर्भ के ३ माह जब पूरे निकल चुके तब उस इस प्रकार का दोहला तए ण सा उप्पला० छत्याहि तए ण सा उप्पला० ते Bruel अण्णया कयाइ' ७ मे समय आघण्णसत्ता जाया 'गर्भवती थप तीसे उप्पलाए कूडग्गाहिणीए तिण्ड मासाण बहुपडिपुण्णाण अयमेयारूवे दोहले पाउभए तपमा दूट यालिन ગર્ભના ત્રણ માસ જયારે પુરા થઈ ગયા તારે તેને એક પ્રકારને દેખલે ઉત્પન્ન . १ . - तप बहुपडि- . .. - घण्णाआ ण विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक नामकस्य कृटग्राहस्य भार्यायाः, 'तिण्ड मामाणं' याणा मासाना पुण्णाण' बहुमति पूर्णाना-मर्वथा पूर्णाना मासत्रयेपु सक्था पूर्णपु समु इत्यर्थः, 'अयमेयास्वे' अयमेतद्रूप -पक्ष्यमाणस्वरूपः, 'दोहले ' दोहद.-गर्भस्थजीव- प्रभावजनितोऽमिलाप , ' पाइभूर' मादुर्भूत =सनातः । स कीदृशः ? इत्याह- यादि । 'घण्णाओ ण धन्या:-प्रशसनीया' खलु तामा अम्मयाओ ता अम्मा-मातर, जाप' यावत्-अन यावच्छब्देन-' मपुण्णाओ ण ताओ अम्मयाना, कयत्याआ ण ताओ अम्मयाओ, कयपुण्णाआ ण आ अम्मयाओ, क्यलक्खणाओ ण ताआ अम्भयाओ, क्यविहवा) ण ताआ अम्मयाओ, तासि अम्म याण' इत्यस्य संग्रहः । सपुण्या खलु ता अम्बा., कृतपुण्याः खलु ता अचा. तलक्षणा. खलु ता लम्बा , कृतविभवाः खलु ता अम्बाः, तासामम्बाना मुलद्धे ' मुलायमुष्ट प्राप्त , 'जम्मजावियफले ' जन्मनीवितफलम् , तामि- जननीभिः स्वक जन्म जीवित च सफलीकतमित्यर्थः । कास्ता अम्पाः ? दत्याकाक्षायामाह-जाआ ण इत्यादि । या खलु अम्बा', घहण . . है उपन्न हुआ- घण्णाभो ण ताओ अम्मयाओ ४ जाव मुलद्धे जम्मजीवियफले वे माताएँ ध य है, कृतार्थ हैं, कृतलक्षण हैं, उहीन अपन जन्म और जारित का फल अच्छी तरह पाया जाओ ण वहण णयरगोस्वाण सणाहाण य जाव वसभाण य ऊडेदि य थणेहि य वसहि य छिप्पाहि य कुएहि य बहेहि य मण्णेहि य अक्खिहि य णासाहि य जिन्भाहि य जोडेहि य, कवलेहि य सालटि य तलिएहि य भनिएहि य, परिसकेहि य लावणिएहि य सुर च मुहु च मेरंग च जाइ च सीहु च पसण्ण च आसाएमाणीओ विसाए- थयो ‘धण्णाओ ण ताओ अम्मयाओ ट जाप सुलदे जम्मजीवियफले त भाताशी ધન્ય છે-કૃતાર્થ છે, કૃતલક્ષણ છે, તેણે પોતાના જન્મ અને જીવનનું ફળ मारी रीत प्रात ज्यु ३ जाओ ण बहण जयरगोरूयाण सणादाण य जाव घसभाण य उद्देहि य, थणेहि य वसणेहि य, छिप्पाहि य, ककुपहिय बहेहि य, कपणेहि य, अक्खिहि णासाहि य, जिम्माहि य ओढेहिय कबलेहि य, सोल्ले हि य, तलिएहि य भज्जिएहि य, परिसुकेहि य, लावणिएहि य सुरंच महु च मेरग च जाइ च सीहु प पसण्ण च आसाएमाणीओ पिसाएमाणीओ परिभाषमाणीओ २२२ विपाकश्रुते मूलम्-मू० ७ तए ण सा उप्पला कृडग्गाहिणी अण्णया फयाइ आवणसत्ता जाया याचि होत्था । तए ण तीसे उप्पलाए कूडग्गाहिणीए ति मामाण बहुपडि पुण्णाण अयमेयारूवे दोहले पाउन्भूए । घण्णाभो ण ताओ अम्मयाभो जाव मुलद्धे जम्मजीचियफले, जानो ण वरण णयरगोरुवाण सणाहाण य जाव वसभाण य ऊहेहि य, थणेहि य वसणेहि य, लिपाहि य ककए।ह य वहे हि य कण्णेहि य अक्खिहि य णासाहि य जिम्माहि य हेहि य कब लेहि य, सोल्लेहि य, तलिएहि य भजिएहि य, परिमुकेहि य लावणिएहि य, मुर च महु च मेरंग च जाइ च सोहु च पसण्ण च आसाएमाणीओ विसा एमाणीओ परिभाएमाणीओ परि जमाणीभो दोहल विणेति, तं जइ ण अह मवि बहूण णयर० जाब विणेमि-तिकट्टु नसि दोडलसि अविणिज्जमाणसि मुका मुक्खा निम्मसा ओलग्गा ओलग्गमीरा नित्तेया दीण विषण्णवयणा पंडुइयमुही, जाच प्रियायइ ।। सू० ७ ।। टीका-मूत्र०७ तए ण ' इत्यादि । तत• खलु ' उप्पला उत्पला-उत्पलानाम्नी कूट- ग्राहिणी ' अन्नया कयाइ ' अन्यदा कदाचित् कस्मिंश्चिदन्यस्मिन् समये 'आवण्ण सत्ता आपनसत्त्वा-गर्भवती- ' जाया यावि होत्था' जाता चाप्यभवत् । तत खलु ' तीसे उप्पलाए ' तस्या उत्पलाया. कूडग्गाहिणीए' कूटग्राहिण्या: भीम- तए ण सा उप्पळा० इत्यादि- तए ण सा उप्पला' वह उत्पला अग्णया कयाइ किसी एक समय आवण्णसत्ता जाया' गभवती हुई। तए ण तोसे उप्पलाए कूडग्गादिणीए तिण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण अयमेयारूचे दोहले पाउभूए' उस उत्पला कूटग्राहिणी के गर्भ के ३ माह जब पूरे निकल चुके तब उस इस प्रकार का दाहला तए ण सा उप्पला. त्याहि तए ण सा उप्पला. तGun કોઈ એક સમય आवण्णसत्ता जाया' संपती थप तए ण तीसे उप्पलाए फूडग्गाहिणीए तिण्ड मासाण घहुपडिपुण्णाण अयमेयारूवे दोहले पाउम्भूए तपसा यूटयानि ગર્ભના ત્રણ માસ જ્યારે પૂરા થઈ ગયા ત્યારે તેને એક પ્રકારને દેવ ઉત્પન્ન . . अण्णया कयाइ .
- . उस विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक २२५ सीधुं-मपविशेप-गुडघातकीसभव च । 'पसण्ण च' प्रसन्ना च, प्रसन्ना-द्राक्षा दिद्रव्यजन्या मदिरा ताच, ' आसाएमाणीओ ' आस्वादय त्या-ईपत् स्वादयन्त्यः, 'परिभाएमाणाओ' परिभाजयन्त्यः-विभाग कुर्वन्त्यः, परिभुजेमाणीओ' परि भुञ्जानाः 'दोहले ' दोहद, 'विणेति' विनयन्ति, विशेषेण प्राप्नुवन्ति, पूर यन्तीत्यर्थः, त तत्-तस्मात्, 'जह' यदि 'ण' खलु अहमपि पहना 'णयर-आप विणेमि ' नगर-पावत्-विनयामि, अत्र यावच्छन्दाद-नगरगोरू- पाणा सनाथाना-मनाथाना नगरगपीना नगरवलीपर्दाना नगरपड्डिकाना नगर महिपीणा नगरमहिपाणा नगरपभाणाम् , ऊध स्तनपणपुच्छककुदादिभिरग्नि- पकिस्तलितैभर्जितैः परिशुलवणादिसम्कतै' सहानेकविधा मुरा मधु चास्या दयन्ती विस्वादयन्ती परिभाजय ती परिसुञ्जाना दोहद विनयामीत्यों बोय । को, सीधु-गुड एस महुओं के सयाग स बनी हुई मदिरा का, प्रसन्ना द्राक्षा आदि फग से बनाई गई मदिरा का रुच रुच कर आस्वादन करती है, विशेषराति स साती हैं, दूसरो का भा देती है, एन सब के साथ हिलमिल कर जा आनंद क साथ मनमानेरूप मे साती हैं और अपने गर्भ क प्रभाव म उद्भन दाहले-मनारथ का पूर्ण करतो है ' त जाण अहमवि रहण गयर० जाव विणमि-तिकटटु ' तो जो इसी तरह से मैं भी उन नगर के सनाथ ३ नाय गाय आदि से लकर साट पर्यत के जानवरों के ऊबस् म लगाकर सास्नाभा के साथ जो सडासग पकडकर अग्नि में पकाये आदि रूपस तैयार किये हुए हा उनका मुरा मधु, मेरक आदि जातिवाली मदिरा के साथ खाऊँ, खिलाऊँ और विभक्तकर दूसरा का भा दू कि जिसस મદિરા, પ્રસન્ના-દાક્ષાદિક ફળેથી તયાર કરાયેલી મદિરા ખુશી-ખુશી થઈને સવાદ પૂર્વક ખાય છે બીજાઓને પણ આપે છે અર્થાત સૌના માથે હળીમળીને આનંદ પુર્વક ઈચ્છા પ્રમાણે ખાય છે અને પિતાના ગર્ભ પ્રભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા દેહલા भना२यने पूर्ण ४३ छ त जइ ण अहमवि बहण णयर० जाय पिणेमि-त्तिक्ट' તે જે આ પ્રમાણે હુ પણ એ નગરની સનાથ-અનાથ ગાય આદિથી લઈને સાંઢ પર્યન્તના જાનવરના ઉધસ-(થાન) થી લઈને સાસ્ના (ગળાની નીચે લટક્તી ચામડી) એ સાથે જે સાણસીથી પકડીને અગ્નિમાં પકાવેલા-આદિ રૂપથી તૈયાર કરેલા હોય તેને સુરા, મધુ, મેરક ( દારૂની જુદી-જુદી જાતે ) આદિ જાતિની મદિરા સાથેમાસ ખાઉ ખવરાવું, અને વહેચીને બીજાને પણ આપુ કે જેના વડે કરી મારે પણ આ દેહદ પૂર્ણ થાય, આ પ્રમાણે તેને વિચાર કર્યો પરંતુ - २२४ विपाकश्रुते वर्णेश्व . . . बहूना=बहुविधाना, 'णयरगोरूवाण ' नगरगोरूपाणा ' सणाहाण य' सना थानाच 'जाव वसभाण य यावद् पमाणाम् अत्र यावच्छ देन-अनाथाना नगरगवीनां चलीवर्दाना, नगरपडिकाना-बालमहिपीणाम् , नगरमहिपीणा, नगर- महिषाणा, नगरपभाणाम्, इति बोध्यम् , ' ऊहेहप' ऊपोभिश्चगवादीना स्तनोपरिभागे', ' थणेहिय ' स्तनैश्च — वसणेहि य ' वृपणे -अण्डकोशश्च, 'ठिप्पा हि य' पुन्छश्च-' छिप्पा' इति देशीयः शब्द' पुन्छवाचकः । 'कएहि य ककुदैश्च ‘वहेहि य वहै -सन्धैश्व, 'कण्णेहि य रिसहि य अतिभिश्च, 'णासाहि य' नासाभिश्च, 'जिब्भाहि य' जिहाभिश्च 'टेहि य' ओष्ठैश्च, 'कबलहि य' कम्बलैः सास्नाभिच, ' सोल्लेहि य' पवै'-सन्दशनेन- वहिपक्वैश्व, 'तलिएहि य' तलितः-तैले घृते वा पक्वैश्च, ' भजिएहि य ' भर्जि तैश्च, 'परिसुक्केहि य' परिशुप्फैश्च, ' लावणिएहि य' लावणिकैः-लवणादिसस्त- तैश्च, 'सुरच' सुरा-मदिरा च, ' महुच ' मधु च-पुप्पनिष्पन्न ' मेरग' मेरक- मद्यविशेष तालफलनिप्पन्नम् , ' जाइ च ' जातिं च-मयविशेप च, सौहुंच' माणीओ परिभाएमाणीओ परिभुजमाणीओ दाहल विणेति निवासी अनेक सनाथ एव अनाथ गाय आदि से लेकरे साड पर्यन्त के जानवरों के स्तन के उपर के भागो को, स्तनों का, अण्डकोशों का, पुच्छों को, ककुदों को, स्कधों को, कानो को, आखों को, नाको को, जिह्वाओं का, ओष्ठों का एव सास्नाओ (गले के नीचे लटकती हुई चमडी) को काट काट कर लाये हुए जा संडासी द्वारा अग्नि मे पके हुए हों, तैल अथवा घृत मे जो तले गये हों, भुजे गये हो, सुकाये हुए हो, एव नमक मिर्च आदि मसाला से जो सुसस्कृत किये गये हों, उनके साथ मदिरा को, मधु का, मेरक-ताडो को, जाति-मद्यविशेष परिभुजमाणीओ दोहळ विणेति જે નગરમાં રહેનારી અનેક સનાય અને અનાથ ગાય આદિથી લઈને સાઢ પર્યન્તના જાનવરોનાસ્તનના ઉપરના ભાગોને, થાને, સ્તનેને આચળને, અડકેશને, પુછડાઓને, કકુદને (સાઢના કાધના પાછળના मास भासपि) ६४ धान, माने, माणा, न, OH, 36 અને સાસ્નાઓ (गजानी नीय सरती याम), વગેરેને કાપી લાવેલ, જે સાણસી દ્વારા અનિમા પકાવેલા હાય, ઘી અને તેલમાં તળેલા હોય ભુજેલા હેય સુકવેલા હોય, મીઠું મરચા આદિ મસાલાથી તૈયાર કરેલા હોય તેની સાથે મંદિરા (દારૂ) મરક-ડો, જાતિ-મહાવિશેષને, તેમજ મધુ-ગળ અને મહુડાના રોગથી બનેલી , जो नगर . - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उन्झितक २२७ में ही अपना सब समय व्यतीत करने लगी। भावार्थ एक समय की बात है कि वह उत्पला गर्भवतो हुई। जब उसका गर्भ ठाक तीन माह का हो चुका तर गर्भ के प्रभाव से उमे इस प्रकारका एक दोहला उपन्न हुआ कि- वे भाताएं ध य है, और यहाँ का जन्म और जीवन सफल है जो अपने दोहलों की पूर्ति जानवरों के मास के साथ अनेक प्रकार का मदिरा के सवन स करती हैं। खुद खाती पीती हैं और दूसरों को भी खिलाती पिलाती रहती हैं। उन जैसी भाग्यशालिनी और कौन हो सकती हैं, जो पकाये गये मुजे गये और तले गये उधस आदि अवयवो का अनक प्रकार की मदिराओं के साथ मा ग्या कर जो आनद मनाती है ! मै भी अपने का भाग्यशानिनी तब ही मानूगी कि जब मुझे भी इस प्रकार का अवसर हाथ लगे-मैं भी जानवरो के पकाये गये ऊधस् आदि अवयवो के साथ अनक प्रकार की मदिरा पाऊँ और पिलाऊँ । उसका जर यह दोहन पूर्ण नहीं हुआ तब वह उसकी पूर्ति की चिंता के मारे रातदिन चिन्तित रहने लगा। वह बहुत दुबली भी हो गई। मान पान की रुचि उसकी जाती रही। वीमार जैसा उसकी हालत हो गई। मुग्य उसका निस्तेज और विवर्ण बन गया। सारा नगर उसका पीला पड़ गया ॥ ७ ॥ થઈ ગઈ, અને આગ જ પિતાને તમામ સમય વીતાવવા લાગી ભાવાર્થ_એક સમયની વાત છે કે તે ઉત્પવા ગર્ભવતી થઈ, જ્યારે તેને ગર્ભ બરાબર ત્રણ માસનો થઈ ગયે ત્યારે તે ગર્ભના પ્રભાવથી તેને એવા પ્રકારને એક દેહ ઉત્પન્ન થયો કે તે માતાઓ ધન્ય છે, અને તેને જન્મ તથા જીવન સફળ છે કે જે પિતાના દેહલાની પૂર્તિ જાનવરના માસ સાથે અનેક પ્રકારના મદિરાસેવનથી ४२ छ, मु. पाते पाय पाये छ, भने जीने ५५ पराव- પીવરાવે છે, તેના જેવી બીજી કેણ હોઇ શકે છે જે પકાવેલા ભુજેલા અને તળેલા ઉધન આદિ અવયવોને અનેક પ્રકારની મદિરાઓની સાથે ખાવાજ કરીને જે આનદ માણે છે, હુ પણ મને પિતાને ત્યારેજ ભ ગ્યરાળી માનું કે જ્યારે મને પિતાને પણ એ સમય હાથમાં આવે-હુ પણ જાનવરેના પકાવેલા ઉધમ આદિ અવયની સાથે અનેક પ્રારની મદિરા પીઉં અને પાઉ તેને જ્યારે દેહદ પૂર્ણ થયે ન િત્યારે તે તેના પૂર્તિની ચિતાને કારણે ઘણુજ દુબલી પડી ગઈ, ખાવા પીવાની રૂચી પણ જતી રહી અને બીમાર જેવી તેની હાલત થઈ ગઈ, તેનું મુખ તેજહીન અને ફીકુ પડી ગયું, અને તમામ શરીર પીળું પડી ગયુ (૭) .
. वदनं-मुख - मणसकप्पा २२६ विपाकश्रुते इतिकखा-इति मनसि निधाय 'दोहलंसि अविणिजमाणसि' दोहदे अविनीयमाने- अपूर्यमाणे सति, 'सुक्का' शुप्फा 'मुक्खा' बुभुक्षिता निम्मसा' निमासा ' मोलुग्गा' अवरुग्णा ' ओलुग्गसरीरा ' अवरुग्णसरीरा, णित्तेया' निस्तेजा'- गतकान्ति , ' दीणविवण्णवयणा' दीनविवर्णपदना=गीन-देन्ययुक्तम्, अत एवं विवर्ण-शोभारहित, यस्या. सा तथा, 'पटुइयमुही' पाण्डुकितमुखी-पाण्डुरीभूतवदना यावत्, यावन्उब्देन- ओमथियनयणपयणकमला जहाचिय पुष्फवत्थगधमलालंकार अपरिभुजमाणी करयलमलियन्व कमलमाला आय- इति सग्रहः। अवमथितनयनवदनकमला अधकतनेत्रमुखकमला यथोचित यथायोग्य पुप्पवस्त्रगधमालालङ्कारम् अपरिभुञ्जन्ती असेवमाना करतलमलिता हस्ततलमर्दिता कमलमालेव कान्तिहीना, अपहत्तमन सकल्पा- कर्तव्याकर्तव्यविवेकविकला सती ध्यायति आर्तध्यान करोति ॥ मू० ७ ॥ मेरा भी दाहद पूर्ण हो। इस प्रकार उसने विचार किया। परतु 'तसि दोह- लसि अविणिज्जमाणसि मुक्का भुक्खा निम्मसा ओलग्गा ओलग्गसरीरा नित्तया दीण विवण्णवयणा पडुइयमुही जाव झियायइ' उस के उस दाहले की पूर्ति नहीं हुई इसलिये वह दिन प्रतिदिन सूकने लगी, और भूखी रहने लगी, पर्याप्त भोजन नहीं खान के कारण उसका शरीर भा मासरहित हो गया और वह बीमार जैसी रहन लगी, काति उसकी फीकी पड़ गई, मुख भी उसका दीन और शोभा से रहित होता हुभा बिलकुल पीला पड़ गया, चिंता के मारे उसके नेत्र और मुख, नीचे की ओर ही रहता था, पुष्प, वस्त्र, गध, माला और अलंकारों का भी यथोचितरूप से धारण नहीं करती, वह हाथ से कुचली हुई कमलमाला के समान कातिहीन हो गई और आर्तध्यान 'तसि दोहलनि अधिणिजमाणसि सुक्का भुक्खा निम्मसा ओलग्गा ओलग्ग- सरीरा नित्तया दीविषण्णषयणा पडुइयमुद्दी जाव झियायइ' तना ते દહલાની પૂરતી થઈ નહિ તે માટે તે દિન-પ્રતિદિન સૂકાવા લાગી, અને ભૂખી રહેવા લાગી પૂરી રીતે ભેજન નહિ ખાવાથી તેનું શરીર પણ માસ વિનાનું થઈ ગયુ, અને તે બિમાર જેવી રહેવા લાગી, કાતિહણ થઈને ફીકી પડી ગઈ, મુખ પણ દાન અને શાહીન બની ગયું અને એકદમ પીળી પડી ગઈ તે ચિંતાના કારથી તેના નેત્ર અને મુખ નીચે રહેલા-ઢળેલા રહેતા કુલ, વસ્ત્ર, ચંદન, માલા અને અલકારને પણ જોઈએ તેવા પ્રમાણમાં ધારણ કરતી નહિ, તે હાથ વડે કરીને કચરી નાખેલી કમળની માળા સમાન કાન્તિહીન विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक २२९ मवादीत-णि ' किस्मात् खलु त हे देवानुपिये । अपहतमनामकल्पा पावद् भ्यायसि । ततः ग्बल सा उन्पला भार्या भीमकृटग्राहमेवमवादीद-एव खलु हे देवानुप्रियाः । मम त्रयाणा मामाना बहुप्रतिपूर्णाना दोहद. प्रादुर्भूत , धन्या ग्बलु ता अम्बा , पुण्या खलु ता अम्बा', कतार्या ग्बलु ता अम्बा', उत्तरक्षणाः खलु ता अम्बा, तासामम्बाना मुलध जन्मनीवितफल, याः ग्बलु चट्टना नगरगोस्पाणा यावद् नगरपमाणाम् 'उहिय' ऊधोभिश्व यावत्-अत्र यावन्न्देन-स्तनश्च वृपणैश्च पुन्छैश्च ककुद्भिश्च सन्यैश्च यावत् सम्बरेच वद्विपकैश्च तल्तिश्वभर्जितैश्च परिशुप्कैवेति चो-यम् ' लावणिण है य' लावणियलवणमरिचजीरकादिमि सम्तय सह मुरा चानेमविधा मधु च - . पिया । ओहय जाब झियायसि' हे देवानुप्रिये । तुम क्या चिन्तामग्न बन कर आर्तध्यान कर रही हो ? क्या कारण है तए ण सा उप्पला भारिया भीम कृडग्गाह एव वयासी' इस प्रकार अपने पति के वचन सुनकर उस उपला कूट प्राहिणीन कहा कि- 'एव ग्वलु देवाणुप्पिया । मम तिण्ड मासाण बहुपडिपुण्णाण दोहळे पाउन्भूए' हे देवानुप्रिय ' आयपुत्र ' मुनो, मेगै चिन्ता का कारण यह है- मरे गर्म के ३ माह अन पूर्ण हा चुके है अत मुये इस प्रकार का एक दोहला उपन्न हुआ कि- 'धण्णा ण ४ जाओ ण वहण गोरूबाण अहेहि य जाव लावणिए हि य मुर च ६ आसाएमाणीभो ४ दाहल विणेति ' वे माताएँ धय है जो अनेक गोरूप जानवगे के ऊपस् आदि अवयवा क माथ२ कि-जो पके तले एव भुजे नाट्य किण्ण तुम देवाणुपिण्या । ओइय जाझियायसि मानुप्रिये ! તમે શા માટે ચિંતાતુર થઈને આર્તધ્યાન કરી રહ્યા છે ? શું કારણ છે ? नए ण मा उप्पटा भारिया भीमगाफूडरगाह एघ ययासी' मा प्रभारी पोताना पतिना पयन भामजान त sual जुटवाहिए : 'पव खलु देवाणुप्पिया! मम तिण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण दोघले पाउठभूए 'वानुप्रिया आर्य પુત્ર સાભળ મારી ચિંતાનું કારણ એ છે કે માગ ગર્ભને હાલમાં ત્રણ માસ 1 ॐ गया , तथा भने मा प्रारनामे asat sपन्न ब्य। -'धपणा ण जाओ ण घण गोरुवाण कहेहि य जान लापणिपहि य सुर च६ आसाएमा णीमोर दोहल चिर्णेनि ' त भाताने धन्य २ ४ २ अने ३५ नपरोना ઉધમ આદિ અવયવે જે પકાવેલા, તળેલા, ભુજેલા છે અને મી- - -મરચા २२८ विपाकते मूलम्-मू० ८ इमं च ण भीमे ऋडग्गाहे जेणेव उप्पला हम्माहिणी तेणेत्र उवागन्छ, उवागच्छित्ता ओहय जाव पासद, पासित्ता एवं यासी-पिण्ण तुम देवाणु पिया । ओहय जाव झियायसि ?, तए ण सा उप्पला भारिया भीमकूडग्गाह एवं वयामी-एव ग्वलु देवाणुप्पिया ! मम तिण्डं मासाण बहुपडिपुण्णाण दोहले पाउन्भूए, धण्णाण ४ माओ ण बहूण गोख्वाण ऊहेहि य जाव लाव णिएहि य मुर च ६ आसाए- माणीओ ४ दोहल विणेंति, तए ण अह देवाणुप्पिया! तसि दोडलसि अविणिज्जमाणसि जाब झियामि । तए [ से भीमकूडग्गाहे उप्पल भारिय एवं वयासी-मा ण तुम देवा णुप्पिया ओहय० झियाहि, अह ण त तहा करिस्सामि जहाणं तब दोह अस्स सपत्नी भविस्सइ, ताहि इटाहिं कताहिं जाव समासासेड ॥ मू० ८॥ टीका-मू०८ इम च ण' इत्यादि । इतश्च खलु भीमनामक कूटयाहो यत्रैव उत्पला नाम्नी कूटग्राहिणी भार्या तोपागन्छति, उपागत्य उत्पला कूटया- हिणी भार्याम् मोहय जाव अपहतमन सकल्पा यावत्-यावन्छब्देन करयलपल्हत्थमुहि भूमिगयदिद्विय अट्टझाणोगय ' इति सङ्ग्रह । करतलपर्यस्त- मुखीं-करतले पर्यस्त =निक्षिप्त-निहित मुख यस्या. सा तथा ताम् , भूमिगत नष्टिकाम् , आर्तव्यानोपगताम् इति बोध्यम् , ' पासइ' पश्यति दृष्ट्वा एव- इम च ण इत्यादि- अब एक समय की बात है कि- यह 'भीमे कूडग्गाहे । भीमकूटमाह 'जेणेव उप्पला कडग्गाहिणी' जहा वह उत्पला कूटप्राहिणी थी 'तेणेव उवागच्छइ' वहा आये 'उवागन्त्तिा ओहय जाव पास इ भाकर उसने उसे आर्तध्यान मे तन्मय देखा । ' पासित्ता एव वयासी' देख कर फिर बोला 'किण्ण तुम देवाणु ઈત્યાદિ वे सभयनी पातले ते 'भीमे कूडग्गाहे 'लाभकूट प्रास ' जेणेष उप्पला फूडग्गाहिणी' या ते Sust यूटयाडिए तो तेणेष उवागच्छर त्या माव्या उवागच्छित्ता ओहय जाष पासइ ' भावात aoralने मायानमा तन्मय ने पासित्ता एष पयासी જોઈને તે . . . इम चण . .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उज्झितक २३१ . - इप्टाभिः, आध्यान मा कुरु इत्यर्थः 'अहं ण' अह खलु ' त ' तत्-तस्मात् ' सहा- करिस्सामि' तथा करिष्यामि, 'जहा ण' यथा खलु, तव दोहदस्य 'संपत्ती' सम्पत्ति सिद्धिः, 'भविस्सइ' ' भरिस्सइ' भविष्यति । ताहिं ताभि. इहाहिं फताहिं ' कान्ताभि. जाव' यावत् 'ग्गृहिं ' वाग्भिः 'समामा- सइ ' समाश्वासयति ॥ मू०८॥ जहा ण तव दोहलस्म संपत्ती भविस्सइ ' मैं इस प्रकार का उपाय करूँगा कि जिससे तुम्हारे इस दोहद की भल प्रकार से पूर्ति हो जायगी ' ताहि इटाहि कताहि जाव समासासेड' इस प्रकार भाम कूटप्राहने उस अपनी भार्या का इन इष्ट और कात वचनो से आश्वासित किया । भावार्थ एक समय की बात है कि भामकूटप्राह जहा वह उत्पला अपनी भार्या बैठा हुई थी वहा पहुंचा। पहुचते ही उसन उसकी आकृति देखी । देखकर वह बोला कि- हे देवानुप्रिये । यह क्या बात है ? तुम आज मुझे चिन्तित एव विवर्णवदन ( तेजहीन मुखवाली ) क्या दिखती हो ? क्या कारण है ? जल्दी कहो । पति के इस प्रकार के वचन सुनकर वह बोली- हे नाथ ! गर्भ के अब तीन महीने पूर्ण होने पर मुझे एक दोहला उत्पन्न हुआ है, और वह इस प्रकार-धन्य हैं वे माताएँ जे गो आदि जानवरो के ऊधस् आदि अवयवो के साथ२ अनेक प्रकार की भविस्ता હુ હમણાજ એવા પ્રકારને ઉપાય કરીશ કે જેના વડે કરીને તમારા એ દેહદની રૂડી રીતે પૂતિ થઈ જશે ताहि इट्ठाहिं क्ताहिं जाय ममासासेइ આ પ્રમાણે ભીમટાડે તે પોતાની પત્નીને આવા ઈષ્ટ અને કાન્ત વચનથી આશ્વાસન આપ્યું ભાવાર્થ– એક સમયની વાત છે કે ભીમકૂટગ્રાહ જ્યા તે ઉત્પલા પિતાની પત્ની બેઠી હતી ત્યા ગયે, જતાની સાથે જ તેણે તેની આકૃતિ જોઈ, જેને બોલ્યો કે- દેવાનુપ્રિયે! આ શુ વાત છે? તમે આજે બહુજ ચિન્તાતુર હે તેમ મને લાગે છે અને તમારૂ મુખ તેજહીન કેમ દેખાય છે? શું કારણ છે? જદી કહે પતિના આ પ્રકારના વચન સાંભળીને તે બોલી કે હે નાથ! મારા ગર્ભના ૩ માસ પુરા થયેલા હોવાથી મને એક દેહલે ઉત્પન્ન થયે અને તે આ પ્રમાણે છે કે તે માતાઓ જે આદિ જાનવરના ઉધાસ આદિ અવયવના સાથે 6 હાલ ધન્ય २३० विषाक्ते 'आसाएमाणीओ' आस्वादयन्त्यो विस्वादयन्त्यः परिभाजयन्त्यः परिभुञ्जाना दोहदं 'विणेति ' विनयन्ति-पूरयन्ति । तए णं' ततः खलु ग्रह हे देवानु मियाः ! तसि दोहलसि' तस्मिन् दोहदे 'अविगिजमाणमि ' अविनीयमाने अपूर्यमाणे यावद् 'झियामि' यायामि आर्तध्यान करोमि । ' तए ण ' ततः खलु स भीमकूटयाहः, उत्पला भार्यामेवमवादी-' मा ण ' मा खलु व हे देवानुमिये ! ' ओहय० अपहतमनःसल्पा रावत् 'झियाहि ' भ्याय, . . . हुए हैं, पव जो लवण मिर्च मसाला डालकर सस्कृत किये गये हैं, भनेक प्रकार की ६ मदिरा के साथ खाती है , दूसरो को खिलाती हैं एव बाटतो हैं और इस प्रकार स अपने गर्भ के प्रभाव से उत्पन्न हुए दोहले की पूर्ति करती हैं । ' तए ण अह देवाणु प्पिया ! तसि दोहलसि अविणिज्जमाणसि जाब झियामि' मुझे भी अपने दाहले की इसी प्रकार के साधनोद्वारा पूर्ति करने का विचार हुआ है परन्तु वह पूरा नहीं है। रहा है । ' अव किस प्रकार से उसकी पूर्ति हो सकती है। बस इसी विचार में में तमय बनो हूँ, और यही मेरे आध्यान का कारण है ' तए ण से भीमडग्गाहे उप्पल भारिय एव वयासी' इस तरह उसकी बात सुनकर उस भीमकूटपाहने उससे कहा कि- 'मा ण तुम देवाणुप्पिया ओहय० झिपाहि' हे देवानुप्रिये । तुम चिता मत करो और न आर्तध्यान ही करो अह ण ते तहा करिस्सामि . . વગેરે મશાલા નાખીને સારા બનાવેલા છે તે અનેક પ્રકારની મદિરા સાથે ખાય છે, બીજાને પણ ખવરાવે છે અને વહેચે છે અને એ પ્રમાણે પિતાના ગર્ભના प्रमाया Surन थये salना पति रे छ तए ण अह देवाणुपिया' तसि दोहलसि अधिणिजमाणसि जाव नियामि । भने ५ भास होडमानी પ્રમાણેના સાધનો દ્વારા પૂર્તિ કરવાનો વિચાર ઉત્પન્ન થયો છે, વર તુ તે વિચાર પૂરો થતો નથી, “હવે કયા ઉપાયથી તપૂતિ થઈ શકે છે? બસ આજ વિચારમા હુ તન્મય બની ગઈ છું અને તેજ મારા આધ્યાનનું કારણું तपण से भीमकूडग्गाहे उप्पल भारिय एष धयासी આ પ્રમાણે તેની વાત सामान त लाभकूटयाडे तेन ४ घु- 'माण तुम देवाणुप्पिया ओहय. झियाहि ' हेपानुप्रिये! तमे चिन्ता ४२। नड भने मात्त ध्यान ५५ કરશો નહિ अहण ते तहा करिस्सामि जहा ण तव दोहलस्स सपत्तो .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उज्झितक २३३ टीका-मूत्र० ९ 'तएण' इत्यादि । ततः खलु स मीमकृयाहः अद्वरत्तकालसमयसि' अर्धरात्रकारसमये, 'एगे' एक. एकाकी-अन्यजनसहायरहित इत्यर्थः, 'भवीप' अद्वितीयः-धर्माभावाद् यस्य द्वितीयः सहायो धर्मोऽपि नास्ति स इत्यर्थः, सगर-जाव-पहरणे' सनद्ध-यावद-पहरण , अन यावछन्दाद- सण्णद्ध- ववम्मियकवए, उप्पीलियसरासणपट्टिए,' इत्यादि-गहियाउहप्पहरणे' इत्येर योजनाऽवगन्तव्या। सनद्धपद्धर्मितकवच., उत्पीडितशरासनपट्टिक., इत्यादि गृहीतायुधपहरणः, इति बोध्यम् ।' साओ गिहाओ' म्वाद् गृहात , ' णिग्गच्छह निर्गच्छति नि सरति, निर्गत्य हस्तिनापुर मध्यम येन यत्रैव गोमण्डपस्तवो . , तए ण से ' इत्यादि- तए ण से भीमे कूडग्गाहे ' उस का समझा बुझा दन के बाद वह भोमकूटग्राह 'अदरत्तकालसमयसि ' अर्धरात्रि के समय 'एगे' अक्ला हा 'अवोग' किसी भन्यजन की सहायता के बिना । सण्णद जाब पहरणे सानो गिहाओ णिगन्छड' कवच पहिर, हाथ मे धनुष ले अपने घर से निकला । ' णिग्गच्छिता हत्यिणाउर मज्झमझेण जेणेव गोमडवे तेणेव उवागन्छ हस्तिनापुर के वाचानाच स हाकर जहा वह गोशाला था हा पहुँचा । गन्ठित्ता वहण णयरगोस्वाण नाव वममाण अप्पेगट्याण ऊहे ठिदड, अप्पेगट्याण कवलए छिंदह, अप्पेगडयाण जगमण्णाण अगावगाइ वियगेइ' निकल कर ठाक उवा- . . 'तए ण से०'त्यादि 'तए ण मे भीमे कृडग्गाहे तेने ममन्तवी-मा मापान पली भीम टाई 'अद्वरत्तकालसमयमि' અર્ધરાત્રીના સમયને વિશ્વ “ एग '2- લેજ अवीsulen भासनी महायता Eिntr मुण्णहजारपहरणे साओ गिहाओ णिग्गच्छह ' :क्य पडेशन डायमा धनुष ने पोताना घरथा नीट्यो जिग्गच्छित्ता हात्थिणाउर मन्झमझेण जेणेव गोमड तेणेय उवाग च्छह ' નીકીને બરાબર હસ્તિનાપુર શહેરના મધ્ય ભાગમાં થઈને જ્યા मोती त्या पहाच्या, उधागच्छित्ता बहण गयरगोरूवाण जार यसमाण अप्पेगइयाण ऊहे छिदइ अप्पेगइयाण करा छिदइ, अपेगडयाण अण्णमण्णाण .
२३२ विपाकश्रुते मूलम्-सू० ९ तए ण से भीमे कूडग्गाहे अद्धरतकालसमयसि एगे 'अबीए सणद्ध जाव-पहरणे साओ गिहाओ णिगंछ । णिग्गन्छित्ता त्थिमाउर मज्झ मज्झेण जेणेव गोमंडवे तेणेव उवागन्छइ, उवागन्ठित्ता यहूण णयरगोरूवाणं जाव वसभाण य अप्पेगडयाण ऊहे छिदइ, अप्पेगइयाण कवलए जिंदा, अपेगइ- आण अगोवगाइ वियगेइ, वियंगित्ता जेणेव सए गिहे तेणेव उवागन्छ।, उवागन्छित्ता उप्पलाए डग्गाहिणीए उवणेड । तए ण सा उप्पला भारिया तेहिं बहुर्हि गोमसेहि सोल्लेहिं सुर च ६ आसाएमाणी ४. त दोहळ विणेइ । तए ण सा उप्पला कूडग्गाहिणी सपुण्णदोहला समाणियदोहला विच्छि गणदोहला संपग्णदोहला त गम्भ मुहसुइण परिवहइ ।। सू० ९ ।। मदिरा का परिभोग करती हुई अपने दोहले की पूर्ति करती हैं। मैं भी इसी प्रकार से करू | पर विवश हू नाथ ! क्या करू । अभीतक मेरा यह मनोरथ सफल नहीं हो सका है, मैं अपन आप का इसीलिये अधन्य मान रही है, और यही मेरी चिता और आतध्यान का कारण है । इस प्रकार उसका अभिप्राय जानकर उसन उसकी चिन्ता की निवृत्ति के लिये कहा-हे देवानुप्रिये । तुम खेदखिन्न मत होओ, मैं इस प्रकार का उपाय करूँगा कि जिससे तुम्हारा यह दोहद पूर्ण हो जायगा। इस प्रकार भीमने अपनी पत्नी को प्रिय वचनों द्वारा संतुष्ट किया અનેક પ્રકારની મદિરાને ઉપભોગ કરતી થકી પિતાના દેહલાની પૂર્તિ કરે છે, હુ પણ એ પ્રમાણે કરૂ, પણ હું લાચાર છુ નાથ ! શુ કરૂ ! આજ સુધી મારે એ મને રથ સફળ થયો નથી તેથી હુ મને પિતાને ભાગ્યશાલી માનતી નથી અને એજ મારી તે ચિતા અને આધ્યાનનું કારણ છે, આ પ્રમાણે તેને અભિપ્રાય જાણીને તે ફૂટબ્રાહે પોતાની પત્નીની ચિન્તા'નિવારણ માટે કહ્યું- હે દેવાનુપ્રિયે! તમે ખેદ ન કરે--ખિન્ન ન થાઓ હુ એવા પ્રકારને ઉપાય કરીશ કે જેથી કરી તમારે એ દેહદ પૂર્ણ થશે આ પ્રકારે ભીમકૂટગ્રાહ પિતાની પત્નીને પ્રિય વચને વડે સંતુષ્ટ કરી ને ૮ !
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उन्यितक २३५ . पूरयतीत्यर्थः । ततः खलु सा उपला कूटग्राहिणी सपूर्णदोहदा-समस्तामि- लपित पूरणान्, संमानितदोहदा-चाउितार्थममानयनात, विच्छिन्नदोहदा- निवृत्ताभिलाषा-अमिलपितलाभेन वान्डाया विच्छेदादिति भाव: । 'सपन्न दोहला ' अमिलपित्वस्तुभक्षणात् तं गर्भ ' मुहमुहेण ' मुग्वमुखेन अतिमुखेन परिवहइ' परिवहति-धारयति ।। मू० ९॥ मपुण्गदोहला समाणियदाहला विच्छिन्नदोहला सपन्नदोहला त गम्भ मुह - मुहेण परिवहड इस प्रकार उस उत्पला फूटप्राहिणाका दोहद समस्त अभिला पित की पूर्ति स, वाडित पदार्थ । प्रामि स, अभिलापत्त के लाभ स एष इच्छित वस्तु के भक्षण से जन संपूर्ण मंमानित, विच्छिन्न एव निवृत्त हो गया तब वह कूटप्राहिणी उस गर्भ का सुखर्वक धारण करन लगा ।। भावार्थ पना के। आश्वासित एव समझा बुझाकर भीमकुटग्राहन उसके दोहद की पूर्ति करने का उपाय किया। वह एक दिन अर्धगति के समय घरस कवच एव अस्त्रशस्त्र स मुसजित हा धनुष वाण हाय मे लेकर एकाकी निकला और चलतर उस गोशाला में पहुँचा। वहाँ उसन समस्त जानवग क उपागो का छेदन किया । छेदन कर वह वापिस उसा गत मे अपन घर लौट आया, और [कर उसन व अपनी भार्या का दादये। उसन उन्ह भूजकर तळकर मपुण्णदाहला समाणियदाहला विन्छिनदोहला मण्नदाहला त गम्भ मुहसुहेण परियह આ પ્રમાણે તે ઉત્પલ દૂરગ્રાહિણને દાહ તમામ ઈઝ ની પૂર્તિ થવાથી, વાછિત પદાર્થની પ્રાપ્તિવી, ઈડેલી વસ્તુને લાભ મળવાથી અને હર ટેલી વસ્તુના ભક્ષgવી જ્યારે મ પૂર્ણ સમાનિત વિદિ અર્થાત નિવૃત્ત થઈ ગયે ત્યારે તે તૂટગ્રાહિ તે ગર્ભને સુખપૂર્વક વારણ કરવા લાગી ભાવાર્થ–પત્નીને અશ્વાસન આપી અર્થાત સમજાવી ગઝ ને ભીમદ્ ચાહે તેના દેહદની પૂર્તિ કરવાના ઉપાય કર્યો તે એક દિવસ બધે ગત્રીના સમયે ઘેરથી કવચ અને અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી સુસજિત થઇને વનુષ-બાણ હાથમાં લઈને, એકલેજ ચાલી નીકળે અને ચાલતા ચાલતા તે ગોશાળામાં પહોચ્યા અને ત્યા જઈને તેણે તમામ જાનવના અગ-ઉપાગેને કાપ્યા, પછી તે પાછા તેજ રાત્રીમા પિતાના ઘેર પહેઓ અને આવીને તેણે લાલા તમામ પદા પિતાની સ્ત્રીને આપ્યા, તેણે તે પદાર્થોને, ગેડી તળીને તેમાં મીઠુ મ મસાલા अग एव २३४ विपाकश्रुते - - . + . ' पागन्छति, उपागत्य पहूना नगरगोरूपाणा यावत् कृपयाणा चाप्येकेषाम् ऊधः, ' छिंदह' छिनत्ति, अप्ये केपा कम्बलान् उिनति, अप्येकैकेषाम् 'भण्णमगाण ' अन्योन्येषाम्-भयेपाम् अन्येषाम् केपाश्चित् केपाश्चिदित्यर्थः, ' अगोपगाइ ' अगोपाहानि, 'विय गेइ ' पर्यात-उिनति, व्यवयित्वा-रित्या यौव स्वक गृह तवोषागति, उपागत्य, उत्पलाया कृटग्राहिण्याः ' उवणेइ ' उपनयति-पुरतः स्थापयति, ततः खलु सा उत्पला भार्या तैर्वदु मिर्गामासै. गोमासादिमिः । सल्लेहिं । पकैः सुरा चास्वादयन्ती विस्वादयन्ती परिभाजयन्ती परिभुजाना त दोहद · विणेइ' विनयति-विशेषेण पामोति वहा पहुँच कर उसने गो भादि पशुओं मे किन्हो२ के उघस् को काटा, किन्छ। के गल्कबला का काटा, जौर किही कि ही पशुओं के अग और उपागो को काटा। इस प्रकार वियगित्ता जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छा काटकर वह जहा अपना घर या वहा वापिस भाया। और ' उवाच्छित्ता उप्पलाए कूडग्गाहिणीए उवणेद' आकर उसने जानवरों के काटे हुए वे समस्त अग और उपाग अपनो भाया के लिये दिये । ' तए ण सा उप्पला भारिया तेहि वहुहि गेमिसेहि सोलेहि सुर च० आसाएमाणी ४ त दोहल विणेइ' पाछे रस उत्पला कूटप्राहिणाने पकाये गये, भजे गये, एव तलकर नमक मिर्च भादि मसालेद्वारा सस्कृत किये गये गे| आदि मासस्वरूप उन ऊस् आदि अवयवो के साथ२ अनक प्रकारकी मदिरा के सवन स अपने दाहले की पूर्ति की । 'तए ण सा उप्पला कूडग्गाहिणी अगोवगार षियगेइ ત્યાં પહોંચીને તેણે ગાય આદિ પશુઓમાથી કેટલીક ઉધસને કાપ્યા કેટલીના ગલક બલ (ગળાના ભાગની ચામડી)ને કાપ્યા, અને - पशुमान। म म गान प्या, प्रमाणे वियगित्ता जेणेष सा गिहे तेणेष उपागच्छइ ' अपान या पाताट ५२ हेतु त्या पाछ। मान्य। અને 'उवागरिछत्ता उपलाए कूडग्गाहिणीए उवणेइ આવીને તેણે કાપેલા જાનવરોના સમસ્ત मस-पाग पाताना श्रीन भाज्या तए ण मा उप्पला तेहि बहुहि गामहि सोरलेहि सुर च ६ आसाएमाणीट दोहल विणे પછી તે ઉત્પલા કૂટાહિએ તેને પકાવ્યા (રાધ્યા) ભૂજ્યા સેક્યા તથા તળી કરીને તેમાં નમક (મીઠું ) મરચાથી તમામ પ્રકારના સંસ્કાર કર્યા આવા ગે આદિના માસ સ્વરૂપ તે ઉધસ આદિ અવયવોની સાથે સાથે અનેક પ્રકારની ना सेवनयी तान हसवाने पृरे। यो त ण मा उप्पला कृहमाहिणी .
. . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० २ उझितक २३७ मात्रेणैव महता २ शब्देन 'विघु' विघुष्ट चीतत विस्सरे' विवर-कर्ण- स्टुवरयुक्त 'आरसिए' आरसित क्रन्दितम् । ततः खलु तस्य दारकस्य ' आरोयस६ ' आरोदशद-रोदनशब्द 'सोचा' श्रुखा ‘णिसम्म' निशम्य, हस्तिनापुरे नगरे वहनो नगरगोरूपा यावद्-नगरपमा 'मीया' भीताः- भययुक्ता भयजनकशन्दश्रवणात, भीया इत्यत्र-त था, उचिगा, सजात. भया' इति द्रष्टव्यम् ' तत्था' त्रस्ता:-त्रासमुपगताः 'कोऽप्यस्माक माणापहारको जन्तु' समागत' इति ज्ञानात् 'उञ्चिगा' उद्विग्ना व्याकुलाः कम्पमानहृदया इत्यर्थः; · संजातभया' संजातभया. भयजनितम्म्पेन प्रचलितगात्राः सन्तः, सर्वतः समन्ता-दिक्षु विदिक्षु 'विप्पलाइया ' विपलायिताः हस्तिनापुरनगरस्य गोवलीपर्दादयो भयादुद्विग्नाः सर्वास दिक्षु विदिक्षु पलायिता इत्यर्थः। ततः बालग्न बडे जोर-शोर क शब्दा स राना चिल्लाना प्रारभ किया । 'विस्सरे आरसिए' गन चिल्लाने का उसका वह शब्द बडा ही कणकटुक था 'तए ण तस्स दार- गस्स आरोयसद सोचा णिसम्म हथिणाउरे णयरे वहवे णयरगाम्बा जार वसभा य भीया ४ सन्चो समता विप्पलाइया' उस बालक के आरोदन शब्द यह महा अप्रिय है ' ऐसा विचार कर हस्तिनापुर नगर मे नगर के गाय आदि स लकर साड तक समस्त ही पशु ‘काई हमारे प्राणों का अपहारक जीव आया है ' इस ग्याल मे भयान्वित हुए। उन मवका हृदय कपित हेाने, लगा, और हत्य के कपन से जब स्नक समस्त शरीर मे पन बढ गया तो वे विचारे सब के सब इधर-उधर दिशा और विदिशाओ मे भाग गये । तए ण तस्स दारगरस બહુજ જે શેરના શબ્દથી રેવા અને રાડ પાડવાનો પ્રારંભ કર્યો विस्तरे આઉત્તર રેવા અને ચીરો પાડવાને તેને એ શબ્દ બહુજ કાનને કડવો લાગે નવા હા तए ण तस्स दारगस्म आरोयसद्ध सोचा णिसम्म हथिणाउरे णायरे घहवे जयरंगोलवा जाय वममा य भीया संधी समता विप्पलाइया તે બાળકનાં આ રોદન (રોયા અને ચી) ને શબ્દને સાભળીને અને “આ મહા અપ્રિય છે” એવું વિચારીને હસ્તિનાપુર નગરમાં નગરના ગાય આદિથી લઈને સાઢ સુધીના તમામ પશુઓ, “કે અમારા પ્રાણેને નાશ કરનાર છવે આ આ ખ્યાલથી ભયભીત થઈ ગયા, તે એના હાથ કપવા લાગ્યા, અને હૃદય કપવાર્થી જ્યારે તેના તમામ શરીરમાં કપારી વધી ગઈ ત્યારે તે બિચારા વિશા-વિદિશાઓમાં ભાગી गया 'तर्पण तस्स दारगस्त का सुनकर और . તમામ જયા-ત્યા २३६ विपाकभुते । । मूलम्-० १० तए ण सा उप्पला डग्गारिणी अण्णया फ्थाइ नवण्डा मांसा बहुपडिपुण्णो ण दारग पयाया । तए पं तेण दारएण जायमेनेणा चेत्र महयार सद्देण विघुट्टे विस्मरे आरसिए, तए ण तस्स. दारगस्स आशेयसदं सोचा णिसम्म हथिणाउरे गयरे वह जयरगोस्वा जावं बसमा ये भीया.४ सचओ समंता विप्पलादया, तए ण तस्स दारगरस अम्मापियरो इयमेयारा णामधेज परे ति-जम्दा f अम्हें इमेण दारएण जायतेण चैव महया २ सद्देण विधुढे विस्सरे आरसिए, तए णं एयस्स दारगस आरसियसंह सोचा णिसम्म हथिणारे णयरे वहवे गोस्वा जाव भीया ४ सव्वी समता विप्पलाइया, तम्हा ण होउं अम्हं दारए गोतासे णामेण । तए ण से गोत्तासे दारए उम्मुक्कचालभावे जाव जाए याचि होत्या' ।। मू० १०॥ टीका-मू०१० तए ण' इत्यादि । तत खलु सा उत्पला कूटग्राहिणी अन्येदा कदा चित् नवाना मासाना बहुप्रतिपूर्णाना — दारग दारक-बालक पंयाया माता-प्रजनितवतीत्यर्थ । ततः खलु तेनं दारकेण 'जायमेत्तेण चेव ' जात एंव उनमे नमक मिर्च मसाले मिलाकर मदिरा के साथ खा पीकर अपने दोहद की पति का, और सुग्वपूर्वक उस गर्भ का धारण करने लगी ॥ ९ ॥ तए, ण, सा० ' इत्यादि-- तए ण अनतर 'सा' उप्पला डग्गाहिणी' उस उत्पला कूटग्राहिणीने अण्णया कयाइ , किसी एक समय णवण्ह मासाण ' नौमहिना के बहु- पंडिपुण्णाण ' पूर्ण होनेपर 'दारगं पयांश' पुत्र को ज में दिया । तेण दारएण जायमेनेण' चेव महयार सण विधु?' उत्पन्न होते ही उसे મેળવીને મદિરાની સાથે ખાઈ-પીને પોતાના દેહદની પૂર્તિ કરી અને તે સુખપૂર્વક ગમ ધારણ કરવા લાગી ॥ सू॥ तए ण सा' इत्यादि ‘सा उप्पला डग्गाहिणी મેં ઉત્પલા इटालियीने 'अण्णया क्याइ ' ३ मे मभय णवण्ह मासाणं ' न भास પુત્રને જન્મ આપે “તન दारपण जायमेत्तेण चैव महयार सद्वेण विधुढे Gua Unrraute - . . तए - तपर्ण त्यार पछी बहुपदिपुण्णाण પૂરા થતા दारग पयाया विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक २३९ मूलम्-मू० ११ तए ण से भीमे कूडग्गाहे अग्गा कयाइ काल्पम्मुणा संजुते । तए ण से गोतासे दारए वहुणा मित्तणाइणियगसपणसवधिपरिजणेण सद्धि सपरिखुढे रोयमाणे कंदमाणे विलबमाणे भीमस्स कूडगाहस्म णीहरण करेड, सरिता बहुइ लोडयमयक्निाड करेइ । तए ण मे सुणदे राया गोगाम दारय अण्णया कयाइ सयमेव कूड गगाहत्ताए ठवेड, तए ण से गोत्तासे दारए कृडग्गाहे जाए यावि होत्या, अहम्मिए जाव दुप्पडिपाणदे ॥ मू० ११ ॥ तए ण से गोतासे दारए उम्मुक्पालभावे जाव जाए यावि होत्या ' यह गोगास अर क्रमश अपनी बान्यावस्था का छोडकर तरणावस्था के प्राम हुआ । भावार्थ: गर्भ जन नौ माह का हो गया तब उत्पला के एक पुत्र हुआ। उत्पन्न होते ही इसन बडी बुरी तरह 8 राना चिल्लाना प्रारभ कर दिया । उसका वह शब्द लागा का बडा हा कर्णकटुक लगा। यहातक कि गेग आदि पशु भा त्रस्त हुए, वे सब के सब अपन२ स्थान स इधर-उधर भागने लगे । मातापितान जब यह हालत देखो, तर गो आदि पशुओं को इसके विरस शन्द से पास होनेके कारण उन्हान इसका नाम गावास रख दिया। यह गात्रास नाम से जनता में प्रसिद्ध हा गया । गोत्रास क्रमश चढत२ तरुणावस्था का प्राम हुआ ॥ १० ॥ तए ण मे गोत्तासे दारए उम्मुक्धालभावे जाप जाए याधि होत्था ' मा ત્રાસ હવે ક્રમશ પિતાની બાલ્યાવસ્થા મૂકીને તરુણ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયે ભાવાર્થ– ગર્ભ બરાબર જ્યારે નવ માસનો થઈ ગયે ત્યારે ઉત્પલાને એક પુત્ર થયો, તે ઉત્પન્ન થતાજ તેણે બહુજ ભૂડી રીતે ગોવા અને ચીને પાડવાનું શરૂ કર્યું, તેને તે શબ્દ લેકેના કાનને ઘણેજ કડ લાગે, એટલે સુધી- ગો-ગાય આદિ પશુ પણ ત્રાસ પામી ગયા, તે સૌ પિતા-પિતાના સ્થાનથી જ્યા-ત્યા ભાગવા લાગ્યા, માતા-પિતાએ જ્યારે આ પ્રમાણેની પરિસ્થિતિ-હાલત જોઈ ત્યારે ગાય આદિ પશુઓને આ બાળકના વિરમ શબ્દથી ત્રાસ થવાના કારણે તેણે એ બાળકનું નામ ગોત્રાસ” રાખ્યું તે ત્રાસ નામથી જનતામાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગયે નેત્રાશ ક્રમશ –ક્રમે-ક્રમે વધતે તરૂણાવસ્થાને પ્રાપ્ત થયે ૧ . अस्माकम् अनेन दारकेण - २३८ विपाकश्रुते खलु तस्य दारकस्य ' अमापियरी' मातापितरौ इदमेतद्रूप-वक्ष्यमाणस्वरूप नामधेय कुरुत:- जम्हाण' यस्मात् खलु ' अम्म जातमात्रेणैव महता २ शब्देन विघुष्ट विस्वरमारसितम्, ततः खलु एतस्य दारकस्य ' आरसियसद्दे सोचा णिसम्म' आरसितशद क्रन्दितं श्रुखा निशम्य हस्तिनापुरे नगरे बहवो गोरूपा यावद् भीताः ४ मर्वतः समन्ताद विपला यिताः-विद्रुताः, ' तम्हा ण तस्मात् खलु 'होउ' भवतु अस्माक दारक गोत्तास णामेण ' गोत्रामो नाम्ना, अयमस्माक पुनो गोगासनामको भवतु इत्यर्थः । तत खलु स गोत्रासो दारकः उम्मुक्कबालभावे उन्मुकरालभावाम्बाल्या वस्थामतिक्रान्तः यावत् प्राप्ततारुण्यः, 'जाए यावि हो था' जातश्वाप्पभवत् ॥ सू० १० ॥ . अम्मापियरो इयमेयाख्व णाम जे करेंति इस प्रकार की परिस्थिति देखकर उस बालक के मातापिताने इस रयाल से उसका नाम ऐसा रखा कि 'जम्हाण अम्ह इमेण दारएण जायमेत्तेण चेव मइयार सद्देण विघुटे, विस्सरे आरसिए तए ण एयस्स दारगस्स आरसिए सद्दे सोचा णिसम्म हथिण उरे णयरे वह गोरूवा जाव भीया ४ सव्वी समता विपलाइया' यह जब उपन्न हुआ तब बहुत जोर शोर से रोया और चिल्लाया उसके उस शब्द का कि-जो अत्यत कर्णकटुक था, सुनकर हस्तिनापुर नगर मे अनेक गो आदि पशुओं के हृदय में त्रास उत्पन्न हुआ, 'तम्हा होउ अम्ह दारए गोतासे णामेण ' इस लिये हमारे इस लडके का नाम ' गोवास' हो। अर्थात् इस बालक का नाम गोत्रास' रक्खा । अम्मापिरो इयमेयारूव णामधेज करेंति આ પ્રકારની પરિસ્થિતિ જોઈને તે माना भाता-पिता त भ्यालथी तेनु नाम माधु सभ्यु - जम्हा ण अम्ह इमेण धारपण जायमेतेण चेव महयार सहेण विघुठे, विस्मरे आरसिए तए ण पयस्त दारगस्त आरसियसद्द स चा णिसम्म हथिणाउरे णयरे बहवे गोल्या जाव भोया सम्बआ ममता विप्पलाइया' ते न्यारे संपन्न थय। त्यारे બહુજ જોર-શોરથી રેયે અને ચીસ પાડી ત્યારે તે શબ્દ બહુજ કાનને કડવો લાગતું હતું, તે સાંભળીને હસ્તિનાપુર નગરમાં અનેક ગ આદિ પશુઓના ध्यमा बास Sपन्न थयो, सम्हा होउ ण अम्ह धारप गोत्तासे णामेण मा કારણથી અમારા આ પુત્રનું નામ ગોત્રાસ થાઓ અર્થાત્ એનું નામ ગોત્રાસ રાખ્યું .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ मध्य० २ उनियतक २४१ . ततः खलु स 'मुगदे राया' मुनन्दनामको राजा गोत्रास दारकमन्यदा कदाचित् स्वयमेव 'कूडागाइताए' कूटग्राहतया 'ठवेइ स्थापपति । तत. खलु म गोत्रासो दारक 'फूडग्ग ह जाए कूटयाहो जात:-पितृ पदे तदधिकार कूटयाहता मानवायभवत् । स पीशः माहो जात ? इन्याह- अहम्मिए धार्मिक., जाप' यावर-पत्र यावन्उब्दात-'अधम्माणुए, अपम्मि अधम्म- पाई, अधम्मपरजणे, अधम्मसीलसमुदायोरे, अहम्मेण चैव वित्ति कप्पमाण विहग्ड दुस्साले दुब्बए' :ति मग्रहः । अपमानुग , अपर्मिष्ठः, जपाग्यायी, यद्वा अधर्मस्यानः, अधामन्त्री, अधर्मपरञ्जन , अधर्मशीलसमुदाचार., अधमेणैव वृत्तिं कल्पयन् विहरति, दुःशील , दुर्मत. इति, एपा व्याख्याऽव प्रथमा- ध्ययने चतुर्दश१४मूने कताऽन्मामि' ' दुप्पडियागंदे ' दुप्पत्यानन्द अन्येपा दुःखपदाननैव प्रमन्नमना भवति स इन्ययः, यहा-संतोपाभावाद् दुस्तीप णीय इत्यर्थः ।। मू० ११ ।। वए ण से मुगद या गोत्तासं दारग अण्णया कयाइ सयमेव कूडगगाहचाए टवेइ' मग्णकृयो स अवकाश ,पाचुकने के बाद गात्रास दारकका किसी एक समय मुनद राजाने इसक पिता के स्थान पर-यूटराइ के पद पर- -स्थापित किया । ' तए ण स गेात्तासे कृडग्गाहे जार यावि होन्या' अन वह कूडग्राह दम नाम से जनता मे प्रसिद्ध हा गया। यह · अहम्मिए नाव दुप्पडियाणदे' महा अधार्मिक एव दुष्प्रयानंदा यह दूसरा का दुख दन में हो मानद मानता था, अथवा जावन मे नि: कभी भी मेताप प्राम नहीं दुआ, ऐसा था । गात्रास . तप अण्णया कया: व्हा અવકાશ્ર ण से सुणदे राया गोत्तास दारग सयमेय फूडग्गाहत्ताए ठइ' भरण्या ४॥ પછી જ્યારે મળે ત્યારે પડી ગત્રાસ દાલ્કન ટાઈ એક સમય સુનદ નરેશે તેના પિતાના સ્થાન પર એટલે કે દૂગ્રાહના પદ પર સ્થાપિત કર્યા तए ण म गोत्तासे फूडग्गाहे.जाए यायि होत्था' वैत गाय 'टया' मा नामयी नामा પ્રસિદ્ધ પણ થઈ ગયો अहम्मिए जाय दुप्पटियाणदे त मडा मवमी અને દુપ્રત્યાનદી-બીજાને દુ ખ દેવામા આનદ માનતા હો, અથવા જીવનમાં જેને કયારેય પણ મતેષ પ્રાપ્ત થયા ન હતા એવા ત હતા .
विपाकभुते २४९ . - . , . , . टीका-० ११ तए ण' इत्यादि । ततः खलु स भीमकन्ग्राहः 'अण्णया कयाइ अन्यदा कदाचिद, अन्यस्मिन् कस्मिंशित् समये ' कालपम्सुणा संजुत्ते' काल धर्मेण सयुक्तामरण 'माप्त 'इत्यर्थः, "तए ण से गोतासे दारए ' ततः खलु स गोत्रसो दारकः, 'बहुगा' बहुना. 'मित्तणाइणियगतयणसंबधेपरिजणेण ' मित्र शातिनिजकखननसम्बन्धिपरिजनेन, ' सदि' साधे 'स परिखुडे' सपरिश्तः, ' रोय माणे कंदमाणे विलबमाणे ' रुदन् क्रन्दन् विळपन् भीमस्य कृटग्राहस्य —णीहरण निहरण-निर्गमन नगराद् वहिनिःसारण · करेद्र 'करोति स्वपितर भीमकूट- ग्राह श्मशानभूमि दग्धुं नयतीत्यर्थः। कसा बहुनि · लोट्यमयश्चिाद' लौकिकमृतकृत्यानि अग्निसस्कारादारभ्य तन्निमित्तकदानभोजनादिपर्यन्तानि कर्माणि । करेइ करोति । 'तए ण से भीमे० ' इत्यादि- तए ण' इसके मनंतर ' से भीमे कूडग्गाहे' वह भीम कूटप्राह 'अण्णया कयाइ किसी एक समय : काळधम्मुणा संजुत्ते' काल धर्म का पाया-मर गया । 'नए ण से मोत्तासे दारए बहुणा मित्तणाइणियगसयणसबधिपरिजणेण सद्धि संपरिघुडे रायमाणे कंदमाणे विलचमाणे भीमस्त कृडग्गाहस्स णीहरण करेइ पिताकी मृत्यु होनेके बाद गोत्रास दारक ने अनेक मित्र, ज्ञातिजन, एव अपने स्वजन संबधी परिजनो के साथ मिलकर रोते हुए आक दन करते हुए एव विलाप करते हुए भीमकूटमाह की श्मशानयाना निकाली । लोइ- यमयकिचाइ करेइ दाहसस्कार होने के पश्चात् गोत्रास दारकने और भी पिता के लौकिक मरणकृत्य किये । तए ण से भीमे० धत्याहि 'ते ५छ• · से भीमे कूडग्गाहे ' ते भीमट ३७ मे सभये । कालधम्मुणा सजुत्ते કાલ ધર્મને પાયે મરણ पाभ्यो 'तए ण से गोत्तासे दारए बहुणा मितणाइणियगसयणसबधिपरिजणेण सद्धिं सपरिवुडे गेयमापो कदमाणे 'विलवमाणे भीमस्स कूडग्गाहस्त णीहरण करेइ ' गितार्नु भृत्यु यया ५डी मात्राम पुत्रे भने भित्र જ્ઞાતિજન -અને પોતાના સ્વજન સબ ધી પરિજનેની સાથે મલીને આક્રન્દ-વિલાપ કરતા કરતા भीमटयानी श्मशानयाal cी ' करित्ता बहुइ लोइयमयकिच्चाइ करेह ' - અગ્નિસંસ્કાર કરી રહ્યા પછી ગોત્રાસ વાર બીજી પણ પિતાની લોકિક ક્રિયા કરી करित्ता बहुइ . तपण . अण्णया विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत०१ मध्य०२ उन्यितक २४१ . . . ततः खलु स 'मुगदे राया' मुनन्दनामको राजा गोगास दारफमन्यदा कदाचित् म्ययमेव । कूडग्गादत्ताए कूटग्राहतया ठवेइ स्थापपति । तत. खलु म गोत्रासो दारक. 'डग्ग ह जाए' कूटयाहो जात:-पितु पदे तदधिकार कृटयाहता मानवाप्पभवत् । स कीशः माहो जात' इन्याह- अहम्मिए' अधार्मिक., जाव' यावर-पत्र यावन्उन्दात- अधम्माणुए, अपम्मि? अधम्म- कापाई, अधम्मपलजणे, अधम्मसीलसमुदायारे, अहम्मण चेव वित्ति कप्पमाण विरह दुस्सीले दुब्बए' ति सग्रहः । अयमानुग , अपर्मिष्ठः, पर्माग्यायी, यद्वा अधर्मस्यानः, अधामलोकी, अधर्ममरञ्जन , अधर्मशीलसमुदाचार., अधमणेव वृत्ति कल्पयन् विहरीत, दु:शील , दुतः इति, एपा व्याख्याऽव प्रथमा- ध्ययने चतुर्दश१४मूने कृताऽमामि दुप्पडियाणंदे ' दुप्पत्यानन्दःजन्येपा दुःखमदानेनैव प्रसन्नमना भवति स इत्यर्थः, यद्वा-संतोपाभावाद् दुस्तीप णीय इत्यर्थः ।। मू० ११ ।। तए ण से मुगट राया गोत्तासं दारग अण्गया कयाइ सयमेव कूडगगाहगाए ठवेइ' मग्णकृयो स अवकाश पाचुकन के बाद गात्रास दारकका किसी एक समय सुनद गजाने इसके पिता के स्थान पर-फूटपाइ के पद पर- -स्थापित किया । ' तए ण स गत्तासे कृडग्गाहे जार यावि होन्या' अब वह कृटग्राह' इस नाम से जनता मे प्रसिद्ध हा गया। यह ' अहम्मिए जाव दुष्पडियाणदे' महा अधार्मिक एव दुष्प्रयानंद। यह दूसरा का ट स दने में हा भानद मानता था, अथवा जावन मे जिस कभी भा मतेष प्राम नहीं तुआ, ऐसा था । गात्रास . तए अण्णया कया અવકાશ ण से सुणदे राया गोत्तास दारग सयमेष फूडग्गाहत्ताए ठह' भरछिया ४१ हा ५० यारे મળે, ત્યારે પછી ત્રાસ દાયક કાઈ એક સમય સુદ નરેશે તેના પિતાના भ्यान५२ मेट ४ इटवाडना ५६ ५२ स्थापित उर्या तए ण से गोत्तासे फूडरगाहे जाए यायि होत्था' ते गाम 'टया' मा नामयी नामा પ્રસિદ્ધ પણ થઈ ગયે अहम्मिए जाय दुप्पटियाणर्दै त महा संधी અને દુપ્રત્યાન દી–બીજાને દુખ દેવામાં જ આનદ માનતા હતા, અથવા જીવનમાં જેને કયારેય પણ મતેષ પ્રાપ્ત થયા ન હતા એવા ત હતા २४० विपाकभुते - गोत्रसो दारका, टीका-मू० १० तए ण' इत्यादि । ततः खलु स भीमकटग्राह. 'अण्णया कयाइ अन्यदा कदाचित्, अन्यस्मिन् कस्मिथित् समये 'कालघम्सुणा संजुते' काल धर्मेण सयुक्ताम्मरण माप्त इत्यर्थः, तए ण स गोतासे दारए । ततः खलु स बहुणा बहुना. 'मित्तणाइणियगसयणसंधिपरिजणेण ' मित्र ज्ञातिनिजकस्व जनसम्बन्धिपरिजनेन, 'सद्धि' सा 'स परिखुडे' सपरिवृतः, 'रोय माणे कंदमाणे विलबमाणे ' रुदन् क्रन्दन् ।विळपन् भीमस्य कूटग्राहस्य —णीहरण' निहरण-निर्गमन नगराद् घहिनि:सारण · करेइ 'करोति स्वपितर भीमकूट- ग्राह श्मशानभूमि दग्धुं नयतीत्यर्थः। कृसा बहनि " लोइयमयश्चिाइ लौकिकमृतकृत्यानि अग्निसस्कारादारभ्प तन्निमित्तमदानभोजनादिपर्यन्तानि कर्माणि" करेइ करोति । तए ण से भीमे० ' इत्यादि- तएण' इसके भनंतर से भीमे कूडग्गाहे' वह भीम कूटग्राह 'अण्णया कयाइ किसी एक समय : काळधम्मुणा संजुत्ते' काल धर्म का पाया-मर गया। तए ण से मोत्तासे ।दारए बहुणा मित्तणाइणियगसपणसवधिपरिजणेण सद्धि सपरिवुडे रोयमाणे कंदमाणे विलवमाणे भीमस्स कूडग्गाहस्स णीहरण करेइपिताकी मृत्यु होनेके बाद गोवास दारक ने अनेक मित्र जातिजन, एव अपने स्वजन संबधी परिजनों के साथ मिलकर रोते हुए आक दन करते हुए एव विलाप करते हुए भीमकूटप्राह की श्मशानयात्रा निकाली । ' करित्ता बहुइ लोइ- यमयकिचाइ फरेइ ' दाहसस्कार हाने के पश्चात् गोत्रास दारकने और भी पिता के लौकिक मरणकृत्य किये। तए ण से भीमे० पत्याहि ' से भीमे कूडग्गाहे 'ते लीभकूट · अण्णया क्याह मे सभये । कालधम्मुणा सजुत्ते ' द धन पाभ्यो .मरय पाभ्यो 'तए ण से गोत्तासे दारए वहुणा मितणाइणियगतयणसबधिपरिजणेण सष्ट्रि सपरिखुडे गेयमापो कदमाणे 'विलयमाणे भीमस्स कूडग्गाहस्स णीहरण करेइ ' पिता मृत्यु यया पछी मात्राम पुत्रे अने* भित्र शातिन भने પિતાના સ્વજને સબ ધી પરિજનની સાથે મલીને આશ્ચન્દ-વિલાપ કરતા કરતા भीमटयानी श्मशानयाal stढी करित्ता बहुइ लोइयमयकिच्चाइ करेइ 'हा- અનિસ સ્કાર કરી રહ્યા પછી ગોત્રસ વારકે બીજી પણ પિતાની લેકિક ક્રિયા કરી . . तपण તે પછી विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत०१ मध्य० २ उन्झितक २४१ वतः खलु स 'सुगदे सया' मुनन्दनामको राजा गोनासं दारफमन्यदा कदाचिन् स्वयमेव 'कूडग्गादत्ताए ' ग्राहतया 'ठवेइ स्थापपति । तत. खलु म गोत्रासो दारक 'कूडग्ग हे जाए' क्याहो जाता-पितु पदे तदधिकार कृट्याइता मानापमवत् । स कीदृशः ग्राहो नात ? इत्याह- अहम्मिए अधानिक., जाव यावर-पत्र यावउदात-' अघम्माणुए, अपन्मि? अधम्म- वाई, अधम्मपरजण, अघन्मसीलसमुदायारे, अहम्मेण चैव वित्ति कप्पैमाण विहरह दुस्सीले दुवए' :ति मग्रहः । अपमानुग , अपर्मिप्टः, अधर्मारयायी, यहा अपर्मस्यातः, अधप्रगती, अधर्मपरञ्जन , अधर्मशीलसमुदाचार , अधमेणैव वृत्ति कल्पयन् विहरति, दुःशील , दुर्चत. इति, एपा व्याख्याऽव प्रथमा- ध्ययने चतुर्दश१४सूत्रे कताऽमामि • दुप्पडियाणदे' दुप्पत्यानन्द-मन्येपा दुःखमदानेनैव प्रमन्नमना भवति स इन्ययः, यद्वा-संतोपाभावाद् दुस्तीप णीय इत्यर्थः ।। मू० ११ ।। तए ण से मुगद रम्या गोत्तास दारग अण्णया कयाइ सयमेव डगाइचाए टवेइ' मग्णकृयो स भवकाश पाचुकन के बाद गोत्रास दारकको किसी एक समय नुनद गजाने इसके पिता के स्थान पर-यूटपाइ के पद पर- -स्थापित किया । 'तए ण स गत्तासे कृडग्गाहे जार यावि होन्या' अब वह कूयाह' इस नाम से जनता मे प्रसिद्ध हा गया। यह · अहम्मिए नाव दुप्पडियाणदे' महा अधार्मिक एव दुष्प्रयानंदा-यह दूसरा का दुख देन में हा भानद मानता था, अथवा जावन मे जिम कभी भी मंतोष प्राम नहीं हुआ, ऐसा था । त्रास तप अण्णया कया, से सुणदे राया गोत्तास दारग सयमेव कूडग्गाहत्ताए ठह' भरतिया ४१ પછી જ્યારે અવકાશ મળે ત્યારે પછી ત્રાસ દાકૂન કાઈ એક સમય સુદ નરેશે તેના પિતાના વાન૫ર એટલે કે ટાહના પદ ५२ स्थापित यो तए ण से गोत्तासे फूडग्गाहे.जाए याषि होत्था 'वते गोत्रम 'टया' मा नामकी नामा પ્રસિદ્ધ પણ થઈ ગયે अहम्मिए जाय दुप्पडियाणदे त महा मी અને દુશ્મત્યાન દી-બીજાને દુ ખ દેવામાંજ આનદ માનતા હતા, અથવા જીવનમાં જેને ક્યારેય પણ સંતેષ પ્રાપ્ત થયેલ ન હતા એવા ત હતા २४२ विपाकभुते का . मूलम्-मू० १२ तए ण से गोनासे दारए कूडग्गाहे कल्लाकलि अद्धरत्तफालयमयसि एगे अबीए सण्णबद्धकवए जाव गहियाउहपहरणे सामओ गिहाओ णिजाइ, णिजित्ता जेणेव गोमडवे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता बद्दणं णयरगोरू चाण सणाहाण य जाब वियगेइ, वियगिता जेणेव सए गिहे तेणेव उवा गन्छइ, तए ण से गोतासे कूडग्गाहे तेहिं बहहिं गोमसेहिं सोहेहि मर च ६ आसाएमाणे ४ विहरइ ।। मू० १२ ।। टीमा-मू० १२ तए ण ' इत्यादि । ततः खल स गोनासो दारकः कूटग्राह कल्ला भावार्थ- गोत्रास के तरुण होने पर उसका पिता भीमफूटप्राह कालक- बलित हा गया। गोत्रासने मित्र ज्ञानि आदिजनो के साथ मिलकर पिताकी श्मशान यात्रा निकाली । दाहसस्कार से निवृत्त हो चुक्ने के पश्चात् उसने उस समय के और मी लौकिक मरणकृत्य किये। जब वह सर्व प्रकार से निश्चित हो चुका तब वहा के राजाने इस अपने पिता के पद पर नियुक्त कर दिया। यह भी अपने पिता के स्थान पर बैठते ही उस जैसा कूटप्राह बा गया। जैसा वह महा : अधार्मिक पव दुष्प्रत्यानदी था- ठीक उसी तरह का यह भी उसकी प्रतिच्छाया की तरह लोगो को दृष्टि में आ गया ॥११॥ तए ण से गोतासे ' इत्यादि- तपण से गोत्तासे दारए' वह गोत्रास दारक जो ભાવાર્થ– ગોત્રાસ તરૂણ થયા પછી તેના પિતા ભીમકૂટગ્રાહ કાળને કેળીઓ થઈ ગયા (મૃત્યુ પામ્યા) ત્રાસે મિત્ર, જ્ઞાતિજનોની સાથે મળીને પિતાની મશાનયાત્રા કાઢી, દાહસ સ્કાર કરી નિવૃત થતા પછી તે મરણ સમયની બીજી પણ લૌકિક ક્રિયા કરી જ્યારે તે સર્વ પ્રકારથી નિશ્ચિત થઈ ગયો ત્યારે તે ગામના રાજાએ તેને તેના પિતાના પદ પર નિયુકત કરી દીધે, તે પણ પિતાના પિતાના સ્થાન પર બેસતાજ તેના પિતા જેવો તૂટશાહ બની ગયે જે પિતા અધમી અને દુ યા ન દી હતું, બમ તેવીજ રીતે આ પણ તેની પ્રતિછાયાની માફક લોકેની દૃષ્ટિમાં આવી ગયે અર્થાત બીજે કૂટશાહ હેય તેમ કેમ દેખાવા લાગ્યું કે સર ૧૧ | तए ण से गोत्तासे०' त्यादि તે પછી से गोत्तासे दारए. गौत्रास हा२४ २ टमा - , इसके बाद . माण . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक २४३ कलिं' पल्याफल्यम्मतिदिनम् अद्वरत्तकालममयंमि अर्थरात्रिकालसमये- मयरात्रे ' एगे' एका-एकारी सहायकद्वितीयजनरहित , ' अपीए' अद्वितीयः- यस्य धर्मोऽपि द्वितीयः सहायो नास्ति स इत्यर्थः, 'सण्णद्धबद्धकवचः, यावत् गृहीतायुधमहरणः, स्वस्माद् गृहाद् ‘णिज्जाइ' निर्याति-निर्गच्छति, निर्याय=निर्गत्य यत्रैव गोमण्डपस्तत्रोपागच्छति, उपागत्य बहना नगरगोरू- पाणा सनायाना च यावत्-अगोपागनि 'विय गेड' व्यगयति जिननि विय - गिता ' व्ययिता=उिच्चा. यत्रैव स्वर गृह तत्रैवोपागन्छति । 'तए ण ततः खलु स गोवास कृयाहस्तेपा बहुभिर्गोमास: गोमासादिमि · सोल्लेडि, - , सहायता के ' और निकलकर जहा वह कूटपाहपने से प्रसिद्ध है। चुका था ' कलाकलि ' प्रतिदिन 'अद्धरतकालसमयंसि' अर्धरात्रि के समय उठकर 'एगे' अकेला ही ' अवीए' पिना किसी दूसरे की सगबद्धकवए जाच गहियाउहपहरणे' कवच पहिन कर और आयुध पत्र प्रहरण लकर ' साओ गिहाओ' अपने घर B -णिन्नाइ' निकलता। 'णिजित्ता जेणेव गोमडवे तेणेव उवागन्छ। गोशाला थी वहाँ जाता । ' उवागच्छित्ता बहूण नयराख्वाण सणाहाण य जाव वियंगेइ ' जाकर वह वहा के अनेक गो आदि समस्त पशुओं के चाहे सनाथ हा चाह अनाथ हा उन सके अग और उपागे को काटता जेणेव सए गिहे तेगेव उवागच्छइ' काटकर फिर वह वापिस अपन घर आ जाता। • तए ण से गोतासे कृडग्गाहे तेहि बहुहि गोमसेहिं सोल्लेहिं मुर च ६ 'वियगिता અધ पाथी प्रसिद्ध थयो तो 'पल्लाकर्मि' प्रतिदिन अद्वरत्तकालसमयसि रात्रीना समये SAA ' एगे ' अ ' अपीए भाn भाए सनी महायता વિના सण्णद्वयद्धकवए जाव गहियाउहपहरण કવચ પહેરીને અને આયુધ -विमारने asa साओ गिहाओ पोताना या णिनाइ' isaता णिजित्ता जेणेध गोमहवं तेणेच उवागच्छइ भने नीजीने या त गौशाणा ती त्या 'उवागच्छित्ता बहण नयरगोरुगण सणाहाण य जाव चियगड જઈને તે ત્યાના અનેક ગાય આદિ સમસ્ત પશુઓને ચાહે તે સનાય હોય અનાથ હોય તે તમામના અગ–૩ વાગેને કાપતા હતા चियगित्ता जेणेन सप गिहे तेणेघ उवागच्छह अधीन पछी ते पाठे। पोताना . मापता बता तए ण से गोत्तासे कूडग्गाहे तेहिं बहुर्हि गोमसेहिं मोहेहि मुर चद मामा .
। २४४ विपाको पकैः ‘सुर'मरा च ६, अत्र 'महु च, मेगर च, जाइ च, साह च, पसण ' इत्यस्यैवाध्ययनस्य सप्तममूगोक्तपाठोऽनुसन्येयः, व्याख्याऽपि मत्तता तत्रैव द्रष्टव्या, • आसायमाणे ४ आस्वादयन् विस्वादयन परिभाजयन परिभुजान। विहरइ' विहरति ॥ मू० १२ ॥ आसाएमाणे ४ विहरई। बाद में वह गोत्रास कूटप्राह उस नाना प्रकार के गामास के साथ२ जो पका भूजा एव तला हुआ होता था अनेक प्रकार की मदिरा का आस्वादन विस्वादन आदि करता हुआ अपना समय निकालने लगा। भावार्थ- गोत्रास में माता के दोर्डद की पूर्ति के संस्कार अब जग उठ । जब यह पिता के पद पर आसीन है। चुका तब उस संस्कार की जागृनि स वह गात्रास प्रतिदिन अर्धरात्रि के समय अकेला उठता भौर निभय होकर क्वच आदि से सुसज्जित हो अस्त्र-शस्त्र ले अपने घर से निकल उसी गोशाला में जाता-जहा पहिले इसक पिता गया था । वहाँ पहुँच कर यह वहाँ के पशुओं के अंग एव उपागों को काट कर चुप क से अपने घर ले भाता, और उस गो आदि पशुओं के पकाये हुए मास के साथ नाना प्रकार की मदिरा का सेवन करता और दूसरों के। भी खाने पीने का देता। इस प्रकार की नृशस (निर्दय) क्रियाओं के करते२ गोवास का अपना समय निकलने लगा ॥ १२ ॥ माणे विहरइ पछी त्रास यूटयास ते नाना ना भासनी सा- સાથે-જે પકાવેલા, સેકેલા, તળેલા થયા કરતા હતા તેની સાથે અનેક પ્રકારની મદિરાનું આસ્વાદન વિવાદન (રસાનુભવ) આદિ કરીને પોતાને સમય પૂરે કરવા લાગે मावा ગોત્રામમાં માતાના દેહની પતિના મસ્કાર હાલમાં જાગી ઉઠયા છે, જ્યારે તે પિતાના પિતાના સ્થાન-પદ પર આરૂઢ થયે ત્યારે . તે સરકાર જાગૃત થવાથી તે ગાત્રામ-પ્રતિદિન અર્ધરાત્રીના સમયે એકલો ઉઠીને અને નિર્ભય થઈને કવચ આદિથી સજજ થઈ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઈને ઘેરી નિકળીને તે ગશાળામાં જ, જયા પ્રથમ તેના પિતા ગયા હતા, ત્યાં જઈને તે ત્યાના પશુઓના અગ-ઉપાગેને કાપીને છા-માને પિતાને ઘેર લઈ આવતું અને તે ગાય આદિ પશુઓના પકાવેલા માસની સાથે જુદા-જુદા પ્રકારની મદિરનું સેવન કરતે હતો અને બીજાને પણ ખાવા-પીવા આપતે હતે આવા પ્રકારની ઘાતકી ક્રિયાઓ કરીને ગોત્રા પિતાને સમય પૂરો કરવા લાગ્ય, રા -- विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २४५ - मृल्म-मृ० १३ तए ण मे गोतासे डग्गाहे एयकम्मे एयपहाणे एयविने एयसमा- यारे सुबहु पारसम्म समनिणित्ता पंचराससयाउ परमाउ पालइत्ता अट्ट दुइट्टोवगए कालमासे काल पिचा दोचाए पुढपीए उकोस तिसागरोत्रमट्ठि- इएमु मेरइएस णेरड्यनाए उववण्णे । तए ण सा विजय मित्तस्म सयवाहस्स सुभदा भारिया जाणिदुया याचि होत्या। तीए] जाया २ दारगा विणिहाय- मावनति ॥ मू० १३ ॥ टीका-मू० १३ तए ण ' इत्यादि । ततः खलु स गोत्रासः कूटग्राहः 'एयकम्मे ' एत- कर्मा, गवादिहिंसामयपानादिक्रियाकारक', 'एयपहाणे' एतत्मधाना=गवा दिहिंसामधपानादितत्परः, 'एयविने' एतद्वधा हिंसादिपापद्धि', ' एयसमा- योरे' एतत्समाचार: गवादिहिमाधि वामधपानाऽऽचरणशीलः, मुबहु पाप- तए ण से गोत्तासे० ' इत्यादि- तए ण इस प्रकार ' से गोत्तासे कूडग्गाहे ' वह गोत्रास कूटमाह एयफम्मे' कि जिसका गो आदि की हिंसा और मद्यपान आदि किया करना यही एक्मान कर्तव्य था, 'पयप्पहाणे' ही क्रियाओं के करने में जो रातदिन त पर रहा करता था, 'एयविने' यही एक जिसके जीवन को विधा थी, और • एयसमायारे ' यह गी आदिका की हिंसा करना और मनिश के नशे में धुत रहना ही जिसका एक आचरण बन चुका था मुबह पावकम्म समजिणिा तए ण से गोतासे.' त्याह मा प्रभाव से गोत्तासे कूडग्गाहे જન્મ કે જેનું ગે–ગાય આદિની હિંસા અને મદ્યપાન આદિ ક્રિયા કરવી એજ એક માત્ર સ્તવ્ય હતુ एयप्पहाणे એ ક્રિયાઓ કરવામાંજ રાત્રી हिवस तैयार रहतो तो, ' पयविजे' मेरी सेना ननी : विधL ती, અને તમારે તે ગાય આદિ પશુઓની 'હિ સા કરવી અને મદિરાપાનના નિશામા ભરચક રહેવુ એજ જેનું એક આચરણ–વ્યવહાર બની ગયેા હતા सुबहु पाषषम्म समन्जिणित्ता भने विध पा५ र्भानु जपान (भाel) १ . तपण તે ત્રાસ ફૂટગ્રાહ २४४ विपाको . सुर'मरा च ६, अत्र 'महु च, मेगर च, जाइ च, साहु च, पसण्ण ।' इत्यस्यैवाध्ययनम्य सप्तमसूत्रोक्तपाठोऽनुसत्येयः, व्याख्याऽपि मस्कता तत्रैव द्रष्टव्या, • आसायमाणे ४ आस्वादयन् विखादयन परिभाजयन् परिभुजान। 'विहरइ' विहरति ॥ मू० १२ ॥ आसाएमाणे ४ विहरइ' बाद में वह गोत्रास कूटपाई उस नाना प्रकार के गामास के साथ२ जो पका भूजा एव तला हुआ होता था अनेक प्रकार की मदिरा का आस्वादन विस्वादन आदि करता हुआ अपना समय निकालने लगा। भावार्थ-- गोवास में माता के दोईद की पूर्ति के संस्कार अब जग उठ । जब यह पिता के पद पर आसीन हो चुका तव उस संस्कार की जागृति से वह गोत्रास प्रतिदिन अर्धरात्रि के समय अकेला उठता और निभय होकर कवच आदि से सुसजित हो अस्त्र-शस्त्र ले अपने घर से निकल उसी गोशाला में जाता-जहा पहिले इसक पिता गया था । वहाँ पहुँच कर यह वहा के पशुओं के अग एव उपागों को काट कर चुप के से अपने घर ले भाता, और उस गो आदि पशुओं के पकाये हुए मास के साथ नाना प्रकार की मदिरा का सेवन करता और दूसरों को भी खाने पीने का देता। इस प्रकार को नृशस (निर्दय) क्रियाओं के करते२ गोवास का अपना समय निकलने लगा ॥ १२ ॥ माणे४ विहरइ पछी मात्रा टया ते नाना १२ना गाभासनी सा- સાથે-જે પકાવેલા, સેકેલા, તળેલા થયા કરતા હતા તેની સાથે અનેક પ્રકારની મદિરાનુ આસ્વાદન વિસ્વાદન (૨સનુભવ) આદિ કરીને પિતાને સમય પરે है કરવા લાગ્યા ભાવાર્થ- ગત્રામાં માતાના દોહના પતિના સરકાર હાલમાં જાગી ઉઠયા છે, જ્યારે તે પોતાના પિતાના સ્થાન-પદ પર આરૂઢ થયે ત્યારે , તે સરકાર જાગૃત થવાથી તે ત્રાસ-પ્રતિદિન અર્ધરાત્રીના સમયે એક ઉઠીને અને નિર્ભય થઈને કવચ આદિથી સજજ થઇ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઈને ઘેરી નીકળીને તે શાળામાં જતે, જ્યાં પ્રથમ તેના પિતા ગયા હતા, ત્યાં જઈને તે ત્યાના પશુઓના અગ-ઉપાગેને કાપીને છાનો-માને પિતાને ઘેર લઈ આવતે અને તે ગાય આદિ પશુઓના પકાવેલા માસની સાથે જુદા-જુદા પ્રકારની મદિરાનું સેવન કરતા હતા અને બીજાને પણ ખાવા-પીવા આપતે હતે આવા પ્રકારની ઘાતક ક્રિયાઓ કરીને ગોઢામ પિતાને સમય પૂરો કરવા લાગ્ય, ૨ા विपाकद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २४७ . ' मूलम्-सू० १४ तए ण से गोत्तासे डग्गाहे दोचाओ पुढवीओ अणतर उन्नहिता इदेव वाणियग्गामे णयरे विजय मित्तस्स सत्यवाहस्स सुभदाए भारियाए कृच्छिसि पुतत्ताए उबवण्णे । तए ण सा सुभद्दा सत्यवाही अण्णया कयाइ णवण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण दारय पयाया। तए ण सा सुभद्दा सत्यवाही तं दारगं जायमेय चेव एगते उकुरुडियाए उज्झावेइ, उज्झावित्ता दोचंपि गिण्हावेइ, गिहावित्ता अणुपुग्वेण सारखेमाणी संगोवेमाणी संबड्ढे । तएण तस्स दारगस्स अम्मापियरो ठिइवडिय च चंदसूरपासणिय च भाग- रिय च महया इढिसकारसमुदएण करे ति । तए ण तस्स दारगस्स अम्मा पियरो एकारसमे दिवसे णिवत्ते, संपत्ते वारसाहे इयमेयारूवे गोण गुण णिफण्ण णाम पेज करे ति, जम्हा ण अम्हे इमं दारए जायमेत्तए चेव एगते उकुरुडियाए उज्झिए, तम्हा ण होउ अम्ह दारए उज्झिए णामेण ॥ मू० १४ ।। टीका-मूत्र. १४ तए ण से ' इत्यादि । ततः खलु स गोत्रासः कूटग्राहो 'दोचाओपुढवीओ' गे। आदिक पशुओं की हिंसा करने और मास एव मदिरा के पीने मे नष्ट कर दिया । इसके फलस्वरूप अशुभतम कर्मो का वध कर वह जब मृत्यु के अवसर पर मरा तब भार्तध्यानी होकर मरा और मर कर द्वितीय पृथिवी के उत्कृष्ट तीनसागर की स्थितिवाले नरक में नारकोको पर्याय स उत्पन्न हुआ। विजयमित्र शेठ को सुभदा शेठानी जातिनिंदुका थी। इसके बच्चे होते ही मरजाते थे ॥ सू० १३ ॥ तए ण से' इत्यादि- 'तए ण से। इसके अनतर से गेत्तासे कूडग्गाहे ' वह गात्रास ગાય આદિ પશુઓની હિ સા કરવામાં અને માસમદિર ખાવા-પીવામા ના કર્યો હતો તેના ફલસ્વરૂપ અશુભતમ કર્મોનો બધ કરીને તને જયારે મરણને સમય આવ્યો ત્યારે તે આર્તધ્યાન પામ્યો તેથી બીજી પૃથિવીના ઉત્કૃષ્ટ ત્રણ સાગરોપમની સ્થિતિવાળા નરકમાં નારકી જીવન પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે, વિજય મિત્ર શેઠની સુભદ્રા શેઠાણી જાતિનિ દુકા હતી તે કારણથી તેને બાળક જન્મતાજ મરણ પામતા હતા ॥ सू-१३ ॥ तप ण से० ' प्रत्याहि તે પછી से गोत्तासे फूडग्गाहे ते गात्राम याना . સમસ્ત સમય કરતા મરણ . . । तप ण से २४६ विपाकश्रुते . - - . कर्म । समन्जिणित्ता' समय-उपार्जित कसा, पश्चवर्पशतानि परमायु:-उत्कृष्ट मायुः पालयिखा, ' अदुइटोवगए ' आर्तदुर्घटोपगता आर्तम् आर्तध्यान, दुघर्ट- दुर्धर्प-दुर्वारम् उपगता प्राप्तः, कालमासे काल मत्वा द्वितीयस्या पृथिव्या 'उक्कोस ' उमटम् तिसागरोवमट्टिइएसु' निसागरोपमस्थितिकेपु 'रइएसु' नैरपिकेषु ‘णेरइयत्ताए ' नैरयिकतया 'उवण्णे' उपपन्ना उत्पन्नः । ततः खलु सा विनयमिनस्य सार्थवाहस्य सुभद्रा भार्या 'जाइणिदुया यावि' जातिनिन्दुका चोऽपि जातेजन्मत आरभ्य, नि दुका-निन्दुरीव निन्दुका मृतवत्सा जन्मकालादेव मृतवत्सावदोपयुक्तेत्ययः । होथा' आसीत् , तस्याः 'जाया जाया जाता जाता दारकाः, ये ये शिशव. समुत्पन्नास्तेते, “विगिहायमावति' विनिधातमाप यन्ते-मृता भवन्तीत्यर्थः ॥ १० १३ ॥ अनेकविध पापकर्मों का उपार्जन कर पचवाससयाई परमाउ पालइत्ता अदुष्टो वगए कालमासे काल किचा दोच्चाए पुढवीए उक्कोस तिसागरोवमष्टिइएसु मेरइएमु णेरइयत्ताए उवत्रणे' पाचसो (५०० ) वर्ष की अपनो उत्कृष्ट आयु भागकर मृत्यु के अवसर आर्तध्यान स मरा और भरकर दूसरी पृथिवी मे जहा उत्कृष्ट तीनसागर की स्थिति है, ऐसे नरका मे नारकीकी पर्याय से उत्पन्न हुभा । 'तए ण सा विजय मित्तस्स सत्यवाहस्स सुभदा भारिया जाइणिदुया यावि होत्या विजयमित्र सार्थवाह की सुभद्रा शेठानी। 'जातिनिंदुका' थी। 'जाया जाया दारगा विणिहायमावज्जति इसके बच्चे होते ही मरजाते थे । भावार्थ गोत्रासने अपनी ५०० वर्ष की भायु का समस्त समय ४१२ । पचधाससयाइ परमाउ पालइत्ता अदुहट्टोवगए कालमासे काल किञ्चा द्वाश्चाए पुढवीप उकोम तिसागरोजमट्टिइमसु रइएसु णेरइयत्ताए उववण्णे પ૦૦ પાચસો વર્ષની પિતાના ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય ભેગરીને મરણ સમયે આધ્યાન થી મરણ પામીને બીજી પૃથ્વીમા જ્યા ઉત્કૃષ્ટ ત્રણ સાગરની સ્થિતિ છે એવા २४मा नाही पर्यायथा अस्पन यो — तप ण ला विजयमित्तस्त सत्थवाहस्स सुभदा भारिया जाणिया यापि होत्था 'नियभित्र सार्ध पानी सुभद्रा tea જાતિનિ દુકા હતી जाया जाया दारगा विणिहायमावाति તેને બચ્ચા આળક થતાજ મૃત્યુ પામતા હતા ભાવાર્થ—- શેત્રાસે પિતાની ૫૦૦ પાસે વર્ષની આયુષ્યને विपाकद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उन्झितक २४७ मृलम्-मू०१४ तए ण से गोत्तासे कूडग्गाहे दोचाओ पुढवीओ अणतर उन्नट्टिता इहेव वाणियग्गामे णयरे विजयमित्तस्स सत्यवाहस्स सुभदाए भारियाए कृच्छिसि पुत्तत्ताए उववण्णे । तए ण सा सुभदा सस्थवाही अण्णया कयाइ णवण्ह मासाणं बहुपडिपुण्णाण दारयं पयाया। तए ण सा सुभद्दा सत्यवाही तं दारगं जायमेय चेत्र एगते उकुरुडियाए उज्यावेड, उज्झाचित्ता दोचंपि गिण्हावेइ, गिहावित्ता अणुपुन्वेण सारक्खेमाणी संगोवेमाणी संबड्ढेइ । तएण तस्स दारगस्स अम्मापियरो ठिइवडिय च चंदसूरपासणिय च जाग- रिय च महया इढिसकारसमुदएण करे ति । तए ण तस्स दारगस्स अम्मा पियरो एकारसमे दिवसे णिवत्ते, संपत्ते वारसाहे इयमेयारूवे गोण गुण- णिप्फण्ण णाम ज्ज करे ति, जम्हा ण अम्हे इमं दारए जायमेत्तए चेव एगते उकुरुडियाए उज्झिए, तम्हा ण होउ अम्ह दारए उज्झिए णामेण ।। मू० १४ ।। टीका-मूत्र. १४ 'तए ण से' इत्यादि । ततः खलु स गोत्रासः कूटग्राहो 'दोचाओपुढवीओ' गे। आदिक पशुओं की हिंसा करने और मास एव मदिरा के पीने में नष्ट कर दिया। इसके फलस्वरूप अशुमतम कर्मों का वध कर वह जब मृत्यु के अवसर पर मरा तत्र आतध्यानी होकर मरा और मर कर द्वितीय पृथिवी के उत्कृष्ट तीनसागर की स्थितिवाले नरक में नारकोकी पर्याय स उपन्न हुआ। विजयमित्र शेठ को सुभद्रा शेठाना नातिनिदुका थी । इसके बच्चे होते ही मरजाते थे ॥ सू० १३ ॥ तए से' इत्यादि-- 'तए ण से इसके अनतर वह गात्रास ગાય આદિ પશુઓની હિસા અને માસમદિરા ખાવા-પીવામા નાશ કર્યો હતો તેના ફલસ્વરૂપ અશુભતમ કર્મોનો બધ કરીને તેને જયારે મરણનો સમય આવ્યો ત્યારે તે આર્તધ્યાન મરણ પાપે તેથી બીજી પૃથિવીના ઉત્કૃષ્ટ ત્રણ સાગરોપમની સ્થિતિવાળા નરકમાં નારકી જીવન પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે, વિજય મિત્ર શેઠની સુભદ્રા શેઠે જાતિનિ દુકા હતી તે કાણથી તેને બાળક જન્મતાજ મરણ પામતા હતા ॥ सू-१३ ॥ तए ण से० इत्यादि ते पछी से गोत्तासे पृडग्गाहे । तेगोत्रास याना से गेत्तासे कूडग्गाहे સમસ્ત સમય કરવામાં કરતા तपण से २५० विपाकश्रुते . - - 'अम्मापियरी' मातापितरौ 'कारसमे दिपसे णिवत्ते ' एकादशे दिवसे निश्ते- व्यतीते सति, । संपत्ते बारसाहे ' संमाप्ते द्वादशाहे-द्वादशे दिवसे स्मागते सतीत्यर्थः, ' इयमेयाख्य ' इदमेतद्रूप वक्ष्यमाणस्वरूप 'गण ' गौण-गुण- सम्बन्धि, 'गुणणिफण्ण' गुणनिप्पन गुणमाश्रित्य संजात ‘णामधेज 'नामय, — करे ति ' कुरुत.- जम्हा ण ' यस्मात् ग्वलु ' अम्हे ' अस्मारम्, अय दारक जातमात्र एव एकान्ते — उकरुडियाए । उत्कुरुटिकाया कचवरपुळे उझिा ' उज्झित =निक्षिप्त तम्हाण तस्मात् खलु होउ' भवतु अस्माक दारक: 'उज्झिए णामेण ' उज्झितो नाम्ना, नाम्ना उज्झितो भवतु, इत्यन्वयः ॥मू० १४॥ अम्मापियरो एकारसमे दिवसे णिवत्ते सपने वारसाहे' पश्चात् जब बच्चे की उत्पत्ति के ११ दिन भलभाति निकल गये और १२ वा दिवस जब प्रारम हुआ तब मातापितान · इयमेयाख्थे ' इस प्रकार का गोण गुणनिप्फग्ण ' गुणके अनुसार इसका नामधिज्ज करे ति' नाम रखा कि- जम्हा ण अम्हे इमे दारए जायमेत्तए चेत्र एगते उक्कुरुडियाए उज्झिए' हमारा यह दारक उत्पन्न होते ही एकान्तस्थानस्वरूप कूडाकरकट डालने के स्थान पर छुडवाया दिया गया था। तम्हाण ' इस लिये होउ अम्ह दारए उज्झिए णामेण ' इस हमारे बालक का नाम · उज्झित' ऐसा होमा । भावार्थ- गोत्रास का जीव नारकीय विविध यातनामों को भोगकर जब अपनी वहा की स्थिति पूर्ण कर वहा से निकला, तो इसी सुभद्रा शेठानी के गर्भ में अम्मापियरो एक्कारसमे दिवसे णिवत्ते संपत्ते बारसाहे' पछी यारे ताना मना ११ मशीया हिवस मारी शते નીકળી ગયા અને બારમા દિવસને જ્યારે પ્રારભ થયે ત્યારે માતાપિતાએ इयमेयारवे गोण गुणनिप्फण्ण तेना गुष्य प्रमाणे · नामधिज्ज करेति तेनु नाम भ्यु - जम्हा ण भम्हे इमे दारए जायमेत्तए चेव एगते उक्कुरडियाए उज्झिए અ માં રે એકાન્ત સ્થાનરૂપ ઉકરડામા છોડવામાં माया तो तम्हाण तथा 'होउ अम्ह दारए उज्झिए અમાન બાળકનું નામ "elarad " मे थाय ભાવાર્થ- ગોત્રાસને જીવ નારકીય વિવિધ યાતનાઓને ભેગવીને જ્યારે ત્યાની સ્થિતિ પૂરી કરીને ત્યાંથી નીકળે ત્યારે આજ સુભદ્રા શેઠાણીના तए ण तस्त दारगस्त અમિ આ ६।२४-10 ઉ ૫ ૪ થ તો જ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उन्झितक २५१ मूलम्-मू० १५ तए ण से उज्झिए दारए पंचधाई परिग्गहिए । त जहा-वीरधाई १, मजणधाई २, मडणधाई ३. कीलामणधाई ४, अकमाई ५, जहा दढपदण्णे, जाब णिवायणिन्याचागिरिकदरमठीणेच चपगपायवे मुहंस हेण सवड्ढेड । मू० १५॥ पुत्ररूप से आया । यह ता जातिनिन्दुका था, अत जब गर्भ ठाक नौ माह का हा चुका और जब जिन्दा पुत्र उत्पन्न हुआ तब इसने उस शान ही किसा उपुग्डा पर टल्वा दिया, ताकि जातिनि दुक दाप की निवृत्ति हा जाय । उकुरटी पर डल- चान के कुछ समय बाद ह। फिर उसन वहा स उस उठवा लिया। बालक का अप पालन पोषण होने लगा | शठाना इस बाहर नहीं निकालता था, और न कभी इस उघाडा हा रखता थी। भोहरे में कपडे से ढका हुआ ही रखता थी। बालक क्रमश बढन लगा। मातापितान कुलकमागत पुत्र नन्मसरन्या सभा उ सर बडे हा ठाठबाट से किये । जन चालक ११ दिन का हो गया और १२ वा दिन प्रारभ हुआ तब मातापितान परस्पर मे सलाह कर इसका नाम उझित ' रम्वा । यह नाम इसका इस लिये रसा गया कि यह उत्पन्न हाते हो कृडे कचरे के ढर म छोडा गया था, भन यह इसका नाम गुणनिप्प न गुणानुसार हुआ ॥ सू० १४ ॥ ગર્ભમા પુત્રરૂપથી આવ્ય, શેઠાણું તે જાતિનિન્દકા હતા તથા જ્યારે ગર્ભ નવ માસનો થઈ ગયો અને જ્યારે જીવતો પુત્ર ઉત્પન્ન થયા ત્યારે તેણે ત બાળકને તુરતજ કઈ એક ઉકરડામાં ન ખાવી આપે કે જેથી કરી તેના જાતિનિન્દક દેશની નિવૃત્તિ થઈ જાય ઉકરડામાં નખાવ્યા પછી થોડા જ સમય પછી તે બાળકને ત્યાંથી પાછો ઉઠાવી લેવા, અને બાળકનું પાલન- પિષણ થવા લાગ્યું, શેઠાણે તેને બહાર કાઢતી નહિ, અન ઉઘાડ પણ રાખતી નહિ ભેરામાં કપડાથી ઢાંકીને રાખતી આ પ્રમાણે સમય કમે-કમે વધવા લાગે માતાપિતાએ કુળક્રમાના પુત્ર જન્મસ બધી બધા મણીરૂપ ઉત્સવ ઠાઠમાઠથી ડર્યા જ્યારે બાળકને જન્મ પછી અગિયાર ૧૧ દિવસ પૂરા વઈને બારમા (૧રમા) દિવસને પ્રારંભ થયો ત્યારે માતા-પિતાએ મળીને સલાહ કરીને તેનું નામ ઉજિઝત રાખ્યું, આ નામ એટલા માટે રાખ્યું હતુ કે તે ઉત્પન્ન થતાની સાથે ઉકરડામાં મૂકવામાં આવ્યું હતું, તેથી આ નામ ગુણ નિષ્પન્ન (ગુણાનુસાર ) થયુ ૧૪ रता માજીક પર પર २५० विपाकश्रुते व्यतीते सति, ' , , कुरुतः- 'अम्मापियरो' मातापितरौ 'कारसमे दिरसे णिवत्ते ' एकादशे दिवसे निते- • संपत्ते बारसाहे' समाप्ते द्वादशाहे-द्वादशे दिवसे स्मागते सतीत्यर्थः, ' इयमेयाख्व इदमेतद्रूप वक्ष्यमाणस्वरूप । गोण , गौण-गुण- सम्बन्धि, 'गुगणिफण्ण' गुणनिष्पन्न -गुणमाश्रित्य संजात ‘णामधेन 'नामय, 'करे ति' जम्हाण यस्मात् बलु अम्हे ' अस्मारम्. अय दारक जातमात्र एव एकान्ते 'उफरुडियाए' उत्कुर टिकाया कचबरपुळे उम्झिए ' उज्झित =निक्षिप्त . ' तम्हा ण' तस्मात् खलु ' हाउ भवतु अस्साक दारकः 'उझिए णामेण 'उज्झितो नाम्ना, नाम्ना उज्झितो भवतु, इत्यन्वय. मू० १४॥ अम्मापियरो एकारसमे दिवसे णिवत्ते सपने वारसाहे' पश्चात् जब बच्चे की उत्पत्ति के ११ दिन भलभाति निकल गये और १२ वा दिवस जब प्रारभ हुभा तब मातापितान · इयमेयाख्वे इस प्रकार का गोण गुणनिप्फण्ण ' गुणके अनुसार इसका 'नामधिज्ज करे ति नाम रखा कि- . जम्हा ण अम्हे इमे दारए जायमेत्तए चेव एगते उक्कुरुडियाए उज्झिए ' हमारा यह दारक उत्पन होते ही एकान्तस्थानस्वरूप कूडाकरकट डालने के स्थान पर छुडवाया दिया गया था। सम्हाण ' इस लिये ' होउ अम्ह दारए उज्झिए णामेण ' इस हमारे बालक का नाम · उज्झित ' ऐसा हाआ । भावार्थ गोत्रास का जीव नारकीय विविध यातनाओं का भोगकर जब अपनी वहा की स्थिति पूर्ण कर वहा से निकला, तो इसी सुभद्रा शेठानी के गर्भ में . . 4 दारगस्त तस्त अम्मापियरो एकारसमे दिवसे णिवत्त संपत्त बारसाहे' पछी न्यारे तन मन! ११ सगीयार हिवस मारी शत નીકળી ગયા અને બારમા દિવસને જયારે પ્રારભ થયે ત્યારે માતાપિતાએ । इयमेयारूवे આમ ' गाण गुणनिप्फण्ण तेना गुष्य प्रमाणे · नामधिज्ज करेति तेनु नाम भ्यु - जम्हा ण अम्हे इमे दारए जायमेत्तए चेव एगते उक्कुरुडियाए उज्झिए અ મા રે ઉ૩ ૪ सन्त સ્થાનરૂપ ઉકરડામાં છોડવામાં माव्य। तो 'तम्हाण तथा 'होउ अम्ह दारए उज्झिए सभा। मानु नाम "Glaid' मे थाय ભાવાર્થ- ગોત્રામને જીવ નારકીય વિવિધ યાતનાઓને ભેગવીને જ્યારે ત્યાની સ્થિતિ પૂરી કરીને ત્યાંથી નીકળે ત્યારે આજ સુભદ્રા શેઠાણીના ઓ हा २४-tex थत . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उन्झितक २५३ मणिकुट्टिमतठेपु परिगृह्यमाणः' इतिपर्यन्तो वोध्यः । ' णिवायणिवाघायगिरि- कदरमल्लीणेव' निर्वावनिर्व्यापातगिरिफन्दरालीन इव च पगपायवे' चम्पक पादप-चम्पकक्षः, यथा वायुकतोपद्रवरहितो वन्यजन्तुकतव्याघातरहितश्च पवतकन्दराबस्थितश्चम्पकक्ष परिवर्वते, तयाऽयमुज्झितो दारक' मुखमुखेन • बढ़इ' वर्षते ॥ मू० १५ ॥ और भा कई एक कुजा आदि दासियो के सम्हने भी सुन्दर महल मे रखकर इस उझित दारक का रक्षण एव परिवर्धन किया ‘णिन्यायणिवाघायगिरिकदर- मल्लीणेच चपगपायवे सुह-मुहेण संवड्ढेइ ' जिस प्रकार गिरि की कंदरा मे अवस्थित चपक का वृक्ष वायुकृत उपद्रव स एव जंगली जानवरो के व्याघाता से रहित होकर आनद से बढता रहता है उसी प्रकार इन पाच धायमाता भादि की देख-रेख मे रहा हुआ यह उझितदारक भी आनंदपूर्वक बढने लगा। भावार्थ उझिन दारक्ने शेठ के यहा जन्म लिया इस लिये इसकी रक्षा एच पालन के लिये भिन्न२ कामा का करने वाली ५ धाये नियुक्त हुई। इनमे किसाने इसे दूध पिलाया, किसाने इस स्नान कराया किसीने इसे खिलाया, किसाने इस मटित किया और किसीने इस गोद मे लेकर लालन-पालन किया। इस प्रकार दृढपतिज्ञ की तरह इस उज्झित दारक का लालन-पालन बडे ही आनद और - प જ ગલી જાનવરાના કુબડી આદિ દાસીઓના સમૂહે પણ સુદર મહેલમાં રાખીને આ ઉન્દ્રિત બાળકનું રક્ષણ અને પરિવર્તન કર્યું णिव्वायणिव्याघायगिरिकदरमल्लीणेष चपगपायवे सुहसुहेण चड्ढे '२ प्रमाणे पनी गुआमा र द य पार्नु आई- વાયુના ઉપદ્રવથી અને પ્રહારથી રહિત બની આન દથી વધે છે, તે પ્રમાણે તે પાચ ધાયમાતા આદિની દેખ-રેખમાં રહીને આ ઉઝિત બાળક પણ આન દપૂર્વક વધવા લાગે ભાવાર્થ– ઉઝિત બાળકે શેઠના ઘેર જન્મ લીધો તેથી તેની રક્ષા અને પાલન માટે જુદા-જુદા કામ કરનારી પાચ ધાને રાખવામાં આવી, તેમાં એક બાળકને દૂધ પાતી, બીજી સ્નાન કરાવતી, ત્રીજી ભેજન કાવતી, ચાથી મડિત કરતી અને પાચની પોતાના ખોળામાં બેસાડીને લાલન-પાલન કરતી આ પ્રમાણે દૃઢપ્રતિજ્ઞની પ્રમાણે ઉઝિન બાલકનું લાલન પાલન ભારે આમ દથી અને ઠાઠ-માઠથી થવા લાગ્યુ પર્વતની ગુફામાં રહેલું ચ પાનું ઝાડ २५२ विपाकश्रुते धात्री ३. . टीका-मू० १५ तए ण ' इत्यादि । ततः खलु स उज्झितो दारकः । पचधाई परिग्गहिए' पञ्चपात्रीपरिगृहीतः पञ्चभिर्धात्रीमि' सुरक्षितोऽभवदित्यर्थः । ‘त जडा' तद् यथा-धात्रीणा नामानि मोच्यन्ते - क्षीरवानी, मजनमात्री २, मण्डन क्रीडापनधाना ४, अङ्कधात्री ५ । जहा दढपइण्णे' यथा दृढप्रतिज्ञा-यथा दृढप्रतिज्ञस्य धात्रीपञ्चहीमिर्दासीमिश क्षीरपान-मजन -मण्डन-क्रीडापनादिमि सुरक्षण परिवर्मन च सजात तद्वदयमुज्झितो दारक. सुरक्षित. परिवर्धितश्चाभूदिति भावः । ' जाव' यावत् अत्र यावच्छब्देन-पश्च भिर्धानीभिरन्याभिश्च बद्दीभिः कुब्जाभिश्चिलातिकाभिर्विदेशपरिमण्डिताभिः स्व देशनेपथ्यगृहीतवेपाभिविनीताभिरिहितचिन्तितमाथितविज्ञायिफाभिनिपुणकुश- लाभिश्चेटिकाचक्रवालवरतरुणीन्दपरिवारसपरितः, इत्यादि., 'रम्येपु 'तए ण से उझिए। ' इत्यादि- तए ण ' पश्चात् ' से उझिए दारए यह पच धाईपरिग्गहिए' पाच धायमाताओं को देख-रेख में सुरक्षित रहने लगा। तजहा पाच धायमाताओं के नाम इस प्रकार है- 'खीरधाई १ क्षीरधात्री, 'मजणधाई २ मज्जनधात्री, 'मडणधाई, ३ मटनधात्री, 'कीलावणधाई' कीलावणधाई' ४ क्रीडापनधात्री, • अपाई। ५ अकधानी, । जहा दढपइण्णे' जिस प्रकार दृढप्रतिज्ञ का पचधात्रियो एव अनेक दासियाने क्षारपान, मज्जन, मडन एव क्रीडापन आदि द्वारा सुरक्षण एव परिवर्धन किया उसी प्रकार इन पूर्वक्ति धायेमातानि 'जीव' यावत् . उज्झित दारक . १ . व . " तए ण से उज्झिए ઈત્યાદિ ताण , पछी से उज्झिा दागए આ ઉઝિત બાળક 'पंचधाइ परिग्गहिए पाय थायमातापानी परेमा सुरक्षित २२॥ वाग्यो तजहा' પચિ ઘાથમાનાઓના નામ આ પ્રમાણે છે – खीरधाई१ क्षा२धात्री मजणधाई। भनिधार मडणधाइ३ मना, 'कीलावणधाई . ही धनधाई मने ' अकधारीप આ કહાઈ जहा दढपइण्णे रे प्रभारी प्रतिज्ञ પાચ ઘાઈઓ અને અનેક દાસીઓએ ક્ષીરપાન (દૂધપાવુ) મજજન-નાન, મડન -શણગાર અને ડાઉન રમાડવું આદિ વડે રક્ષણ અને પરિવર્ધન કર્યું તે પ્રમાણે આગળ કહેલી ઘાયમાતાઓએ થાવત્ ત્યા સુધી કે બીજી પણ અનેક કુવા जाष विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उझितक २५५ , . मापनयोग्य -वस्त्रादिकम् ' पारिच्छेनं च ' परिच्छेग च-यम्य विक्रयः परिच्छे- देन-परीक्षणेन भवति तद्वस्तु-रत्नादिकमित्यर्थः, 'चउन्विह भडग' चतुर्विध भाण्डक-पण्य विक्रयणीय वस्तु गहाय' गृहीला लवणसमुद्र पायहणेण पोतबहनेन-नौरूपेण यानेन, ' उवगए ' उपगत -प्रविष्ट । ततः खलु स विजय- मित्रः सार्थवाहस्त लवणसमुद्रे 'पोयविवत्ताए ' पोतविपच्या पोतस्य जलया नस्य विपत्तिात्रुडन पोतविपत्तिस्तया समुद्रम्य प्रवल तरतरगतः सपट्ट प्राप्य पोतम्य वडनेनेत्यर्थ: । णिबुभ टसारे' निमग्नभाण्डसार =निमग्नानि जलान्तर्ग तानि भाण्डानि-पण्यानि तान्येच साराणि-धनानि यस्य स तथा, · अत्ताणे अत्राण• ' असरणे' अशरण. कालधम्मुणा स जुत्ते' मालवण सयुक्त:-मरण माप्तवानित्यर्थः। मेय-मापकर जो वेचा जाता है ऐसा कपडा आदि और परिच्छेद्य-जिनकी परीक्षा से वित्री हाता है ऐस रत्न आदि, इन चागे प्रकार की विक्रयणीय वस्तुओं को भरकर लवणसमुद पायवहणेण उवगए' जहाजद्वारा लवणसमुद्र मे प्रविष्ट हुआ । • तए ण से विजयमित्ते तत्य लवणसमुने पायविवनीए निचुटुभडसारे अत्ताणे असरणे काल यम्मुणा सजुत्ते ' जन इसका जहाज आगे बढ़ रहा था तब समुद्र की सत्ताल तरणास टकरा कर वह उलट पटा और डूब गया। इस प्रकार समस्त वस्तुसार के जल्मे मग्न हा जाने पर यह भी अरक्षित एव अशरण दशामे वहीं पर डूब कर मर गया । तए ण त विजय मित्त सत्यवाह जे जहा बडवे ईसर-तलवर-माडविय-काडुपिय इब्भ-सेट-सेणावइ सत्यवाहा लवण- મેય માપ કરીને વેચાય છે એવા કડા આદિ અને પરિઘ--જેની પરીક્ષા કરીને વેચાય છે એવા રત્ન આદિ એવી ચાર પ્રકારની વેચાણ કરવા યોગ્ય पन्तुमान मग 'लवणसमुद पायधहणेण उवगए વહાણ દ્વારા લવણ સમુદ્રમાં प्रवेश ध्यो । तए ण से विजयमिते तत्थ लघणसमुद्दे पायश्यित्तीए नियुट्ट भडसारे अत्ताणे असरणे काल्धम्मुणा सजुत्ते' या तनु पडाय माग धा રહ્યુ હતુ ત્યારે સમુદ્રની ભાર ઉન્નત તરગોવી અથડાઈને ઉધુ પડી ગયું અને ડુબી ગયુ અને વહાણમાં ભરેલી તમામ વસ્તુઓ પાણીમાં ડુબી જતા તે પણ અત્રણ અને અશરણ ત્યા ડુબીને મરણ પામ્ય त ण त विजयमित सत्थवाह जे जहा यह ईसर तलघर माडपियकोडविय . દશામાં આવી જતા २५४ विपाकश्रुते 1 . मूलम्-सू० १६ तए ण से विजय मित्ते सत्यवाहे अण्णया कयाइ गणिमं च धरिम च मेजं च पारिच्छेज च चउन्विह भडग गहाय लवणसमुद्र पोयवहणेण उवगए । तए ण से विजयमिते तत्थ लवणसमुद्दे पोयविवत्तीए णिभंड- सारे अताणे असरणे कालधम्मुणा समुत्ते । तए ण त विजयसत्यवाई जे जहा रहवे ईमर-तलवर-माड विय कोडविय-इभ-सेट-सेणावइ-सत्यवाहा लवणसमुद्दे पोय विवत्तीए नियुभंडसार कालधम्मुणा संजुत्त मुणेति ते तहा इत्यणिक्खेव च गहिरभंडसार च गहाय एगत अवकमति ॥ मू० १६ ॥ टीका-मूत्र० १६ तए ण' इत्यादि। ततः खलु स विजयमिननामक सार्थवाह अण्णया कयाइ अन्यदा कदाचित्-कस्मिंश्चिदन्यस्मिन् समये 'गणिम च गणनया सख्यया विक्रयणीय वस्तु-नारिकेलादिक च 'धारम च' तुलाया- मुत्तोल्य विक्रयणीयं वस्तु धान्यादिक च, ' मेज च' मेय चम्मानयोग्यं च- ठाटबाट के साथ होने लगा । पर्वत का गुफा मे रहने वाला चपकवृक्ष जैस निरुप दव रीति से बढता है उसी प्रकार उज्झितदारक भी निर्विघ्नराति से बढ़ने लगा ॥१५॥ तए ण से ' इत्यादि-- 'तए ण ' इसके अन तर ' से विजयमित्ते सत्यवाहे ' वह विजयमित्र सार्थवाह अण्णया कयाइ ' किसो एक समय ' गणिम च, धरिम च मेन च, परिछेज्ज च, चउनिह भडग गहाय ' गणिम-गिनकर जा बेचे जाते है ऐसे नारियल आदि, घरिम-तुला से तोलकर जो बेचे जाते है ऐस चावल धाय आदि, જેવી રીતે ઉપદ્રવ રહિત રહીને વધે છે તે પ્રમાણે ઊંઝિત બાળક પણ નિર્વિન પણે વધવા લાગે ૧૫ तपण से० ઇત્યાદિ त पछी • से विजयमित्त सस्थवाहे ' ते पिश्यभित्र सार्थवाड अण्णया कयाइ ' 3 से सभय गणिम च धरिम च मेज्ज च परिच्छेज्ज च बउब्धिह भडग ગણિમ-ગણુને જે વેચવામાં આવતા નારિયેલ આદિ, પરિમ-તળીને જે વેચવામાં આવે છે એવા ચાવલ-ચેખા ધાન્ય આદિ, - तपण . गहाय . दिपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक ૨૭ मूलम् -- ० १७ तएणं सा सुभद्दा संस्थाही विजय मित्त सत्यवाह लवणसमुद्दे पोय. विवतीए णिबुडभडसार कोलधम्मुणा स जुत्त सुणे, मुणित्ता महया पंइसो. एण अप्फुण्णां समाणी परसुनियत्ता विर चपंगलया धसति धरणीतलसि सम्ब िसणिवडियो । तए ण सा सुभदा मुहुत्त तरेण आसत्या समाणी बहुहि मित्त-जावपरिवुडा रायमाणी कदमाणो विलवमाणी विनयमित्तस्म सत्यगास लोइया मयकिचाइ करेइ । तए ण सा सुभदा अण्णया कयाइ लवणसमहोतरणं च लच्छिविणास च पोतविणासं च पइमरण च अणुचिंते- माणी २ कालधम्मुणा संजुत्ता । तए ण णयरगुत्तिया मुभई सत्यवाहि काल गय जाणिता उझियग दारग साओ गिहाओ णिन्छुभति, गिन्छुभित्ता त गिह अण्णस्स दलपति ।। मू. १७॥ भावार्थ- एक समय की बात है कि विजयमित्र सार्थवाह दूसरे अन्य देश मे व्यापार करने के लिये बेचने योग्य समस्त वस्तुओं का जहाज मे भरकर लवणसमुदं में होकर जा रहा था कि-इतन मे समुद्र की उत्ताल तर गो ने उसके जहाज' को उलट दिया। उलटते हो जहाज सब सामानमहित दब गया। विजय मित्र भी बचने का काई उपाय न होने से वहाँ पर डूब कर मर गया। जब यह समाचार नगर में लागा का ज्ञात हुआ तो, जिन पर इसका लनदैन था वे सब के सब बड़े से बड़े महाजन वाणियग्राम का छोडकर ऐसी जगह जा पहुँच, जहाँ उनका पता लगना भी मुश्किल हो ॥ १६ ॥ ભાવાર્થ– એક સમયની વાત છે કે- વિજયમિત્ર સાર્થવાહ બીજા દેશમાં વેપાર કરવા માટે વેપારમાં વેચાણ કરવા એગ્ય તમામ વસ્તુઓનું વહાણ ભરીને લવણસમુદ્રમા થઈને જતા હતા, એવામાં સમુદ્રના ભાર વહાણને ઉધુ નાખી દીધુ, ઉધુ પડતાં જ તમામ સામાન સહિત વહાણ ડૂબી ગયું, વિમિત્રને પણ બચવાનો કેઈ ઉપાય નહિ રહેવાથી ત્યા તે પણ ડૂબીને મરી ગયા જ્યારે આ સમાચાર નગરના લેકેના જણવામા આવ્યા ત્યારે, જેની પાસે તે લેણ-દેણું હતું તે તમામ સોથી મોટા મહાજન પણ વાણિયગ્રામને છે ત્યજી દઈને એવી જગ્યાએ જઈ પહોંચ્યા, કે જ્યા તેના પત્તો લાગવો પણ મુશ્કેલ થઈ પડે છે ૧૬ - . તર ગેએ . विपाकश्रुते 'तएण' ततः खलु त 'विजयमित्तसत्यवाह ' विजयमित्रसार्यवाह ये यथा बहना, 'ईसर-तलवर-माड त्रिय-कोट्ट चिय-दम्भ-सेट-सेणावड-साथवाहा' ईश्वर-तलवर-भाडम्बिक-कौटुम्मिकेभ्य-थेष्ठि-सेनापति-सार्थवाहा: लवणसमुढे पोयविवत्तीए' पोतविपत्या-पोतस्य विपत्ति-नाशः पोतविपत्तिस्तया - निचु- इभडसार' निमग्नभाण्डसार निमग्नानि समुद्रान्तर्गतानि भाण्डानि-विक्रयणी यानि साराणि धनानि यस्य स निमग्नभाण्डपारस्तम्, 'कालधम्नुणा सजुत्त' कालधर्मेण संयुक्त-मृत 'सुणे ति ' शृण्वन्ति, ते तथा ' हत्थणिक्खेव ' हस्तनि क्षेप =हस्ते निक्षेपो यस्य तत् तथा, वत्, साक्षिरहित हस्तनिक्षिप्त घनमित्यर्थः ' बाहिरभ डसार च' बाह्यमाण्डसार,बाह्य -यहि कृतजनैर्विदित ससाक्षिक प्रदत्त पण्यधन चेत्यर्थः, ' गहाय' गृहीला 'एगत ' एकान्त -अलक्षितस्थानम् ' अवक्कमति ' अपनामन्ति-वाणियग्रामतः पलायित्वा प्रयान्तीत्यर्थः ।। मु०१६।। समुदे पायविवत्तीए निव्वुडभडसार कालधम्मुणा संजुत्त मुणेति ' कुछ समय बाद ज्यो ही विजयमित्र की लवणसमुद्र में नौका के डूब जाने के और साथ मे 'उसका समस्त भाडसार भी उसी मे डूब गया है और वह शेठ स्वय भी डूब कर मर गया है' इस समाचार का ईश्वर, तलवर, माडम्बिक, कौटुम्बिक, श्रेष्ठी ,सनापति और ' ते तहा हत्थणिक्खेत्र च वाहिरभडसार च गहाय एगत अवकमति' त्या ही वे ईश्वर तलवर आदि कि जिनके पास ,शेठ का लेणा था वे सब साक्षिरहित-अपने ही हाथ से दिये गये और साक्षिसहित-भ य लागो की जान मे दिये गये धन का लेकर वहा से बाहर दूसरी जगह किसी अन्य स्थान में चले गये। इन्भसेठिसेणावइसत्थवाहा लवणसमुद्द पोयविवत्तीए निव्वुड्डमडसार कालधम्घुणा संजुत सुणेति । समय गया ५४ : वियभिननु १९.५ समुद्रमा की ગયું અને સાથે તેને તમામ ભાડમાર (વપારનું મૂળ ધન) પણ તેમાં ડુબી ગયું છે તશે. પણ ડુબી મરણ પામ્યા છે ” આ સમાચારને જ્યારે ઈ વર, તલવર, ભાડમ્બિક, કૌટુમ્બિક, શેઠ સેનાપતિ અને સાર્થવાહએ સાભળ્યા 'ते तहा हत्थणिक्खेव च बाहिर भडसार च गहाय एगत अवकमति' त्यारे तरतरी ते ४५२,-तस्पर આદિ સૌ જેની પાસે શેઠનું લેણુ સાક્ષીરહિત-પિતાના હાથથી આપેલ ધન અને સાક્ષી સહિત બીજા માણસ જાણે તેવી રીતે આપેલુ ધન, તે લઈને ત્યાથી બહાર બીજા સ્થળે-ચાલ્યા ગયા सार्थवाहाने सुना . सब के . . दिपाकेचन्द्रिका टीका त० १ अध्य० २ उझितक ૨૭ मूलम्-मू० १७ तए ण सा मुभद्दा सत्याही विजयमित्त सत्यवाह लवणसमुद्दे पोय- विवेतीए णिसुदुभंडसार कोलधम्मुणा स जुत्त मुणेड, मुगिता महया पंइसो- एण अकृण्णा समाणी परमुनियत्ता विच चर्पगलया सित्ति धरणीतलसि सबहिं सणिवाडया। तए ण मा सुभदा मुहुत्त तरण आसत्या समाणी रहहि मित्त-जायपरिपुडा रापमाणी कदमाणो विलवमाणी विजयमिचस्म सत्यगास लाइया: मयश्चिाइ करेइ । ताण सा मुंपदा अण्गया कयाह स्वणसमुद्दोतरणं च लच्छिविणास च पोतविणासं च पटमरण च अणुचिंते- माणी २ फालधम्मुणा संजुत्ता। तए ण णयरगुनिया मुभई सत्यवाहि काल गय जाणिचा उज्नियग दारग साओ गिहाओ णिन्छुभति, णिमित्ता त गिह अण्णरस दलपति ।। मू. १७ ॥ भावार्थ - एक समय की बात है कि विजयमित्र मार्यवाह दूसरे अन्य देश मे व्यापार करने के लिये वेचन योग्य समस्त वस्तुओं का जहाज म लवणेसमुद्र में होकर जा रहा था कि-इतन मे समुद्र की उत्ताल तर गेा न उसक जहाज को उलट दिया। उलटते ही जहाज सब सामनियहित ढब गया। विजय मित्र भी बचने का काई उपाय न होने में वहीं परं डूब कर मर गया। जब यह समाचार नगर में लागा का ज्ञात हुआ तो, जिन पर इसका लनदैन था वे सबक सर नडे से बडे महाजन वाणियमाम का छोडकर ऐसी जगह जा पहुँच, जहाँ उनका पता लगना भी मुश्किल हा ભાવાર્થ– એક સમયની વાત છે કે- નિયમિત સાર્થવાહ બીજી દેશમાં વેપાર કરવા માટે વેપારમાં વેચાણ કરવા એગ્ય તમામ વસ્તુઓનું વહાણ ભરીને લવણ સુદ્રમા થઇને જતા હતા, એવામાં સમુદ્રના ભારે તરોએ વહાણને ઉધુ નાખી દીધુ, ઉધુ પડતાં જ તમામ સામાનભહિત વહાણ ડૂબી ગઈ, વિજયમિત્રને પણ બચવાનો કોઈ ઉપાય નહિ રહેવાથી ત્યા તે પણ મને મરી જ્યારે આ સમાચાર નગરના લેકના જાણવામાં આવ્યા ત્યારે, જેની પાસે તે લેણ-દેણ હતુ તે તમામ સૌથી મોટા મહાજન પણ વાણિયગ્રામને છેડી ત્યજી દઈને એવી જગ્યાએ જઈ પહોંચ્યા, કે જ્યા તેના પર લાગે પણ મુશ્કેલ થઈ પડે છે ૧૬ भरकर - . . २५८ विपाकश्रुते टीका-मू० १७ 'तए ण इत्यादि । ततः खलु सा सुभद्रा सार्थवाही विजयमित्र सार्थवाह लवणसमुद्रे ' पोयविवत्तीए' पोतविषया-पोतविनाशेन 'निहुमड- निमग्नभाण्डसारम् समुद्रान्त:पतितम्मस्तपण्य पनकमित्यर्थः, धम्मुगा संजुत्तं ' कालधर्मेण सयुक्त-मृत 'सुणेइ शृणोति, श्रुखा महता पतिशोकेन अप्फुणा समाणी' आस्पृष्टा-आहता-पाकुला सती 'परमुनियत्ता विच' परशुनिक तेव परशुना-कुठारेण निकृत्तेव-छिन्नेव रम्पलता, 'धसत्ति' 'धस' इति शब्द- पूर्वक ' धरणीतलंसि' धरणीतले-भूमौ, 'सम्यगेहि ' सङ्गि:-सकलावयवैः उिनकदलीस्तम्भवत् सणिपडिया' सनिपतिता। तए ण सा० इत्यादि--- तए ण इस घटना के घट जाने के बाद सा सुभद्दा सत्यवाही सुभदा शेठानाने जब 'विजयमित्त सत्थवाद ' अपने पति विजयमित्र सार्यवाह के लवणसमुद्दे ' लपणसमुद्र में 'पायवियचीए णिबुड्डभडसार ' पात उलट गया है और समस्त पण्ययोग्य वस्तुएँ भी इव गई है । कालधम्मुणा संजुल' और स्वय वे कालधर्म से युक्त हो चुके है, इस वृत्तात का सुना तो मुणिता सुनते ही वह महया पइसोएण असह्य पति क मरण-शोक से । अप्फुण्णा- समाणी ' व्याकुल हाती हुई 'परसुनियत्ता विच चपगल्या' तादणफरशा से निकृत्त- कटी हुई चपलता के समान धसत्ति धरणीतलसि' इस शन्द पूरक धडाम से भूमि पर ' सव्वगेहिं सणिवडिय । सागों स पछाडखाकर गिरपडी। ઈત્યાદિ આ ઘટના બની ગયા પછી सा सुभद्दा सत्थवाही 'सुक्षता Astelन त्यारे विजयमित्त सत्थवाह ' पाताना पति वियभित्र सार्थवानु ल्वणममुद्दे લવણું સમુદ્રમાં 'पोयविवत्तीए णिवुड्डभडसार ' siy Gधु पडी ગયું વેપારમાં વેચાણ કવા એગ્ય તમામ વસ્તુઓ પણ ડૂબી न कालधम्मुणा सजुत्त અને પિતે વિજયમિક પણ કાલધર્મ પામી गया मा वृत्तान्तने मासस्या त्यारे सुणित्ता ते सात पइसारण ' पति भरना पसघ थी अप्फुणा समाणी' या भने परसुनियत्ता विय चपगल्या તીeી ફરશા-કુહાડીથી કાપેલી ચ પાની વેલ समान धसत्ति धरणीतलसि આ શબ્દપૂર્વક ધડામ કરીને ભૂમિ सम्यगेहि सणिवडिया સર્વાગાથી પછાટ ખાઈને પડી ગઈ . धस तपण स० . तपण છે અને , महया . ધસ પર विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०२ उन्झितक २५९ ततः खलु सा सुभद्रा मुहर्वान्तरेण 'आस था ' आस्वस्थापत्म्य- स्था पाप्तचेतनेत्यर्थः 'ममाणी' सती, बहुभिः 'मित्त-जाप-परिवुटा' मित्र यावत् परिटता-पत्र यावच्छ देन मित्रनातिम्यजनसम्बन्धिपरिटतेत्यों माध्यः । * गेयमाणी, कदमाणी, पिलयमाणी' रुदतीअभूणि मुश्चन्ती, कदन्ती उगस्वरेण जन्दनं कुर्वती, विळपन्तीमार्तम्बरेण यरुणवचन 7वती, विजयमित्रम्य सार्य वाहस्य ‘लाइयाइ ' गैकिकानि, 'मयकिचाइ ' मृतात्यानि करोति । तत. ग्खलु मा सुभद्रा अन्यदा कदापित 'पणसमुद्दोतरण च ' लवणममद्रावतरण च-लवणसमुद्रे प्रवेश च, ' लच्छिविणास च ' लक्ष्मीविनाश-च संपविनाश च, . , वएण आसत्या समाणी' मनक गिग्न के पीछे सा मृभट्टा' फिर वह मुभद्रा · मुहत्तं तरेण जर योटी दर के बाद सचेत हुई ता नहुर्हि पित्तनाव परिचुढा रोपमाणी कदमाणी पिलवमाणी विजय मित्तम्स सत्यवान्म्स मित्रादि स्वजन परिजना स परिघृत राती हुई, माम् नहाता हुइ, माजदा करता हुई, उच्चस्पर स विलाप करती हुई और ग्यूब विजाप करना हुई, आतघर से करुणवचन बोलना हुई उसन अपन पति विजयमित्र सायबाह के ' लोइया: परकिया करेट' मृत्यु के अवसर के समस्त लोका पत्य किये । • तए ण सा मुभद्रा अण्णया कया. ल्वणसमुदोतरण चलपि पिणास च पोतविणास च पइमरण च जणुचित्तेमाणो२ काल पम्मुणा सजुग' किसी एक समय यह सुमद्रा सठानी भी पतिका लणसमुद्र में जाना, वहा उनक जहाज का दरना, उसी का विनाश 'तपण' ५ ' मा सुभदा 'शन तमुवा 'मुदत्ततरण आमत्या ममाणी' न्यारे यार पा. ही मयत 45 त्यारे ' यहुर्पि मित्त-जाय परिहा रायमाणी कदमाणी पिएमाणी यिनयमित्तम्प्त मत्थयाहम्म અનેક મિનિ -જના વી ટાઈને રૂદન કરતી, આસુ ટપકાવતી, આક્રન્દન કરતી, ઉચા - વ્યા વિલાપ કરતી, અને ખૂબ વધારે વિલાપ કરની આમ્બરથી કરૂણ બેલની વરણ पाता पति वियभित्र सार्यवाना लगायाइ मयक्रिया करे । *त्यु સમયની તમામ લોદિત ક્રિયાઓ કરી तपण सा सुभदा अण्णया कया रायणसमुद्दोतरण घ छिपिणाम घ पायविणाम घ पतिमरण च अणुचित माणीर पालधम्मुणा मंजुत्ता ८ समयने व सुमा upy પતિનું લવણ સમુદ્રમાં જવુ ત્યા તેના વહાણનું વુિ, લક્ષમીને નાશ થવા , .
२५८ विपाकश्रुते . ' इत्यादि- । टीका-म० १७ तएण इत्यादि । ततः बलु सा सुभद्रा सार्थवाही विजयमित्र सार्थवाह लवणसमुद्रे । पोथविवत्तीए' पोतविपत्या-पोतविनाशेन 'निबुडभड सार निमग्नभाण्डसारम् समुद्रान्त:पतितम्मस्तपण्यधनकमित्यर्थः, काल धम्मुगा संजुत्तं ' कालधर्मेण संयुक्त-मृत 'सुणेइ' शृणोति, श्रुखा महता पतिशोकेन अप्फुणा समाणी' आस्पृष्टा-आहता-व्याकुला सती 'परसुनियत्ता विव' परशुनिक तेव परशुना-कुठारेण निकृत्तेच-डिन्नेव रम्पलता, 'धसत्ति' 'धस' इति शब्द- पूर्वक ' धरणीतलसि' धरणीतले-भूमौ, 'सबगेहि सर्वाङ्ग:-सक्लावयवैः छिन्नकदलीस्तम्भवत सणिपडिया' सनिपतिता। 'तए ण सा० तए ण इस घटना के घट जान क बाद सा सुभदा सत्थवाही' सुभद्रा शेठानाने जब विजय मित्त सत्यवाह ' अपने पति विजयमित्र सार्थवाह के लवणसमुद्दे ' लवणसमुद्र में पायवियसीए णिचुड्डभडसार ' पात उलट गया है और समस्त पण्ययोग्य वस्तुएँ भी इब गई है कालधम्मुणा सजुत , और स्वय वे कालधर्म से युक्त हो चुके हैं, इस वृत्तात का सुना तो मुणिता' सुनते ही वह महया पइसोएण ' असह्य पति के मरण-शोक से अप्फुण्णा- समाणी' याउल हाता हुई 'परमुनियत्ता विच चपगल्या' तादणफरशा से निकृत्त- कटी हुई चपलता के समान घसत्ति धरणीतलंसि' इस शब्द पूरक धडाम से भूमि पर 'सबगेहि सणि वडिय । सर्वागों से पछाडखाकर गिरपडी । 'त्यादि या घटना गनी गया पछी सा सुभद्दा सत्यवाही ' सुना શેડાણન જ્યારે विजयमित्त सत्थवाह ' पोताना पति वियभित्र सार्थवाहनु ल्वणममुद्दे' स] समुद्रमा 'पोर्याववत्तीए णिव्वुड्डमडसार ' पाय धु પડી ગયું છે અને વેપારમાં વચાણ કવા ગ્ય તમામ વસ્તુઓ પણ ડૂબી ગઈ છે कालधम्मुणा सजुत्त ' मने पोते वियभित ५ अधर्म पानी ગયા છેઆ વૃત્તાન્તને સાભળ્યા ત્યારે કુળ તે સાભળતાજ તે पइसारण पति भरण-1 Rस ४अप्फुणा समाणी' व्याशु य ग भने परसुनियत्ता विय चपगल्या તળ ફરશા-કુહાડીથી કાપેલી ચપાની વેલ धसत्ति धरणीतलसि આ શબ્દપૂર્વક ધડામ કરીને ભૂમિ सव्यगेहि सणिपडिया સર્વાગોથી પછાટ ખાઈને પડી ગઈ . . घस तपण सा० + तए ण महया મસાન ધસ પર विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ आ-य०२ उझितक २५९ - ततः खलु सा मुभद्रा मुहूर्तान्तरेण 'आस था ' आस्वस्थाईपत्स्य- स्था-माप्तचेतनेत्ययः ‘ममाणी' सती, बहुभिः 'मित्त-जाव-परिवुडा' मित्र- यावत् परिटता-अत्र यावच्छ देन मित्रज्ञातिम्बजनसम्बन्धिपरितेत्ययों कोय.। ' रोयमाणी, दमाणी, विलवमाणा' रुदतीअश्रूणि मुञ्चन्ती, कदन्ती उच्चस्तरेण क्रन्दनं कुर्वती, विलपन्तीमावरेण रणवचन वती, विजयमित्रम्य सार्थ वाहस्य · लोइयाइ ' रोकिरानि, 'मयकिचाद ' मृतकत्यानि करोति । तत. खलु सा मुभद्रा अन्यदा कदाचित लपणसगुदोतरण च लवणममुद्रावतरण च-लवणसमुद्रे प्रवेश च, ' लच्छिविणास च ' लक्ष्मीविनाग-च संपविनाश च, १ अनक . - तए ण गिरन के पीछे सा सुभद्रा' फिर वह सुभद्रा मुहुर्सतरेण आसत्या समाणी' जब थोडी दर क बाद सचेत हुई ता पर्हि मित्तनाव परिवुढा रोयमाणी दमाणी बिलबमाणी विजयमित्तम्स सत्यवाहम्स' मित्रादि स्वजन परिजनों स परिवृत राती हुई, आम् नहाता हुई, आझदन करता हुई, उच्चस्तर से विलाप करता हुई और मूत्र विलाप करता हुई, आर्तस्वर से करुणवचन बोलना हुई उसने अपन पति विजयामा सार्थवाह के लोइया मकिचार करेइ' मृत्यु के अवसर के समस्त लोकक कृत्य किये तए ण सा मुभद्रा अण्णया कयाद ल्वणसमुदोतरण च लच्छिविणास च पोतविणास च पइमरण च जणुचितेमाणो कालयम्मुणा सजुग' किसा एक समय वह सुभद्रा सठानी भी पतिका लवणसमुद्र में जाना, वहा उनक जहाजका अपना, लक्ष्मा का विनाश . 'तपण' पछी सा सुभद्दा शन त सुमा 'मुत्ततरम आसत्या समाणी न्यारे याडी पार ५४ मयत 45 त्यारे 'बहुहिं मित्त-जाय पग्वुिडा रायमाणी कदमाणी विरयमाणो विजयमित्तम्स मत्थवाहस्स અને મિદિ વજનેરી વી ટાઈને રૂદન કરતી, આસુ ટપકાવતી, આઢન્દન કરતી, ઉચા અથા વિલાપ કરતી, અને ખૂબ વધારે વિલાપ કરતી આવુથી ૮ણ બેલતી તણે पातापति वियभित्र सार्यवाहुनी लोइयाइ मयकिचाइ करेड, સમયની તમામ લોકિક ક્રિયાઓ કરી तप ण सा सुभदा अण्णया क्याइ लपणसमुद्दोतरण च रन्छियिणाम च पायरिणास च पतिमरण च अशुचिते माणी२ कालधम्मुणा मजुत्ता કોઈ એક બમયને વિષે ના સુભદ્રા શેઠાણે પણ પતિનું લવણ સમુદ્રમાં જવુ ત્યા તેના વહાણનું ગg, લક્ષ્મીને નારી થવા मृत्यु .
२५८ विपाकश्रुते तए ण - - टीका-मू० १७ इत्यादि । ततः ग्वलु सा मुभद्रा सार्थवाही विजय मित्र सार्थवाह लवणसमुद्रे 'पोयविवत्तीए' पोतविपत्या-पोतविनाशेन 'निचुडुभड सार ' निमग्नभाण्डसारम् समुद्रान्त पतितस्मस्तपण्यधनकमित्यर्थः, धम्मुगा संजुतं' कालधर्मेण सयुक्त-मृत 'सुणेइ' शृणोति, श्रुखा महता पतिशोकेन भफुणा समाणी' आस्पृष्टा-आहता-व्याकुला सती 'परसुनियत्ता विव' परशुनिक तेव परशुना-कुठारेण निकृत्तेव-छिन्नेव चम्पकलता, 'धसत्ति' 'धस' इति शब्द- पूर्वक ' धरणीतलसि' धरणीतले-भूमौ, 'सबगेहिं ' सर्वाङ्ग:-सकलावयवै छिन्नकदलीस्तम्भवत् सणिडिया' सनिपतिता। तए ण सा० ' इत्यादि- तए ण इस घटना के घट जाने के बाद 'सा मुभदा सत्यवाही' सुभद्रा शेठानाने जब 'विजय मित्त सत्यवाह ' अपने पति विजयमिन सार्थवाह के लवणसमुद्दे ' लपणसमुद्र में 'पायवियतीए णिचुड्डभडसार ' पात उलट गया है और समस्त पण्ययोग्य वस्तुएँ भी इब गई हैं । कालधम्मुणा सजुल' और स्वय वे कालधर्म से युक्त हो चुके हैं, इस वृत्तात का सुना तो मुणित्ता' सुनते ही वह महया पइसोएण' असह्य पति के मरण-शोक से । अप्फुण्णा- समाणी' व्याकुल हाती हुई 'परसुनियत्ता विव चपगल्या' तादणफरशा से निकृत्त- कटी हुई चपलता के समान धसत्ति धरणीतळसि' धस' इस शद पूरक धडाम से भूमि पर 'सबगेहि सणिवडिय ' सर्वागों से पछाडखाकर गिरपडो । ઈત્યાદિ આ ઘટના બની ગયા પછી सा सुभद्दा सत्थवाही 'भुता शेन न्यारे विजयमित्त सत्थवाह 'पोताना पति वियभित्र सार्थ वाडनु ल्वणममुद्दे લવણું સમુદ્રમાં 'पोधिषत्तीए णिव्वुड्डभडसार ' पा] Gधु પડી ગયું છે અને વેપારમાં વચાણ કવા યોગ્ય તમામ વસ્તુઓ પણ ડૂબી ગઈ છે कालधम्मुणा सजुत्त ' અને પિતે વિજયમિત પણે કાલધર્મ પામી ગયા છે. આ વૃત્તાન્તને સાભળ્યા ત્યારે કુત્તિ તે સાભળતાજ તે पइसोपण ' पति भरघुना असह्य ४थी अप्फुणा समाणी' व्याज या 15 अने 'परसुनियत्ता विव चपगल्या તાળ કુરશા-કુહાડીથી કાપેલી ચપાની વેલ धसत्ति धरणीतलसि આ શબ્દપૂર્વક ધડામ કરીને ભૂમિ सनगेहि सणियडिया સર્વાગથી પછાટ ખાઈને પડી ગઈ . . - तपण सा० सपण महया સમાનું ધસ પર विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० २ उज्झितक २६१ मूलम्-मूव १८ तए ण से उज्झियदारए सयाओ गिहाओ निन्छुढे समाणे वाणिय गगामे जयरे सिंघाडग-जाव-पहेमु जयखलएस वेसियाघरएस पाणागारेसु य मुहंमुडेण विहरइ । तए ण से उज्झिया दारए अणोहट्टए अणिवारए सन्छदमाई, सहरप्पयारे मन्नप्पसंगी चोरजूय सदारप्पसगी जाए यावि होत्या । तए ण से उज्झिए दारए अण्णया कयाइ समझयाए गणियाए सद्धिं सपलग्गे जाए यावि होत्या, फामज्झयाए गणियाए सद्धिं उरालाइ माणुस्सगाइ भोग- भोगाट भुजमाणे विहरइ ।। मू० १८॥ टीका-मूत्र. १८ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स उज्झितदारकः खकाद् गृहाद् 'निष्ठुढे ' निक्षिप्त:- चहिप्क्रतः-निःसारित इत्यर्थ. ' समाणे ' सन् वाणिय . एव लक्ष्मी, के विताश, से चितित रहने लगी। चिता करते२ही यह बिचारी स्वय मा एक दिन, मर, गई। अब उझित दारक का अपना ससार मे कोई नहीं रहा। यह नि सहाय, बन गया। राज्यकर्मचारियोन इस दुराचारी समझकर घर से। बाहिर निकाल दिया और उसका घर दूसरो, को सापदिया ॥ १७ ॥ तए ण से० ' इत्यादि- तपण , इसके अनन्तर से उझियदारए वहा उज्झित दारक 'सयाओ गिहाओ' अपने घर से, ‘णिढे समाणे' निकाला गया होकर 'वाणियग्गामे णयरे सिंघाडग-जाव-पहेसु' उसी वाणियग्राम नगर में . રાત્રી દિવસ, પતિશોકથી વ્યાકુળ થઈને તથા લકમીનાશ પામી તેથી ચિત્તાતુર રહેવા લાગી, ચિન્તા કરતા-કરતીજ બિચારી તે પણ એક દિવસ મૃત્યુ પામી હવે ઉઝિત દારકને સારમ વજન–પિતાના તરીકે કઈ ન રહ્યું, અને નિસહાય બની ગયે, રાજના કર્મચારીઓએ તેને દુરાચારી સમજીનેં તેને ઘરમાથી તેને બહાર કાઢી મળે અને તેનું ઘર બીજાને સોપી દીધુ છા छत्याला तए ण ते पछी से उज्झिए दारए ' ते Gland हा२४ पाताना घरभायी। णिच्छृढे समाणे।' दी भूछायेar" पाणि- यगामे णयरे, सिंघाडग -जाव- पहेस: ' ते वालियाम नसभा' शृगार ay-ण- से० 'सयाओ गिहाओ.
२६० विपाश्नुते पोतविणास च' जलयानविनाश चु, पतिमरण चानुचिन्तयन्तीर 'कालधम्मुणा संजुत्ता' कालधर्मेण संयुक्ता-पतिशोकेन मृतेत्यर्थः । ततः खलु णयरगुत्तिया नगरगोप्पृशाः नगररसका मुभद्रा, सार्थ वाही कालगता ज्ञाला उज्झितक दारू स्वकाद् गृहादु “णि ति निक्षिपन्ति घहिनिःसारयन्ति तस्य दुराचारितादिति भावः । निक्षिप्य, तद् गृहमन्यस्मै — दलय ति ' ददति ।। मू० १७ ॥ हाना और पति का भी मरण हाना इन्हीं सब बातों का बार बार सोच विचार एवं शोक करते२ मर गई । 'तए ण णगरगुत्तिया सुभद्र सत्यवाहि कालगय जाणित्ता उज्झियग दारग सानो गिहाओ णिच्छुभति ' नगररक्षको ने सुभद्रा को भी जब मरी हुई जाना तब उसके पुत्र उज्झित दारक को दुराचारी होने से उसके अपने घर से निकाल दिया और — णिच्छुभित्ता त गिह अण्णस्स दलयति निकाल कर उसके घर को किसी दूसरे के लिये सौप दिया । भावार्थ- सुभद्रा सठानी ने ज्यों ही अपने पति का लवणसमुद्र में जहाज के पलट जान स मरण सुना तो वह विचारी सुनते ही मुच्छा खा कर धडाम से एकदम जमीन पर गिर पड़ी। कुछ समय बाद सचेत होने पर फिर उसने रा रो कर एव चिल्ला चिल्लाकर अपने मित्रादि परिजनों से सहित होकर मृत्यु के अवसर पर किये जाने वाले समस्त हो लौकिक कृत्य किये । अब यह रात-दिन पति के शोक से व्याकुल અને પતિનું પણ મરણ પામવું, આવી તમામ વાતને વાર વાર મા ભારી વિચા, शन 3 ४२ती-४२ती भर 'पाभी 'तए ण णयरगुत्तिया सुभद्द सत्थवादि कालंगय जाणित्ता उज्झियग दारग साओ, गिहाओ णिच्छुभति 'नाना, २क्षय કરનારાઓને જ્યારે सुभद्रा पy, भरण पाभी, "Ag. galमा मान्य ત્યારે તેના પુ“ઉઝિત બાળકને દુરાચારી થવાથી તેના પિતાના ઘરમાથી, કી भूयो भने णिच्छुभित्ता त गिह अण्णस्स, दलयति એને બહાર કાઢીને તેનું ઘર બીજાને સેપી દીધુ, ભાવાર્થ– સુભદ્રા શેઠાણીએ જ્યા પોતાના પતિનું, વહાણ લવણસમુદામા ધુ પડવાથી પવિત્ર મરણ સાભળ્યું તે તે બીચારી સાભળતાજ મુછ ખાઈને ધડામ કરીને એકદમ જમીન પર ઢળી પડી, થે સમય પછી સચેત થતા પાછી ફરીને રેવા લાગી-વિલાપ કરતા-કરતા પિતાના સબધીજ સહિ, મરણના સમયે કરવા યોગ્ય તમામ લૌકિક ક્રિયાઓ કરી હવે તે શેઠાણી- - i - - . . - विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अभ्य० २ उझितक २६७ तत्प्रेमजालबद्धः, 'अोववण्णे' अध्युपपन्न:-अधि-आधिक्येन उपपन्न:-संलग्न- मनाः, अत एव-' अण्णाथ कथा मुइ च रइ च घिइ च अविंदमाणे अन्यत्र कुत्रापि स्मृति-मरण च, रति-प्रीति च, धृति-चित्तस्य च अविन्दन-अलभ मानः, 'तचित्ते' तपित्त-तम्यामेव चित्त यस्य स तथा, ' तम्मणे ' तन्मना.- तस्यामेच मनो यम्य स तथा, ' तल्लेस' सहेश्य:-तद्गताऽशुभात्मपरिणामविशे- पवान, ' नदझवसाणे ' तद एक्सान:-नत्या-तद्विषयम् अयवसान-चिन्तनं यम्य स तथा, ' तदहोवउते ' तन्थोपयुक्त -तदर्थ-तत्माप्तये-उपयुक्त:-उपयो- गवान्, । तयप्पियारणे' त-पितकरग.-तम्यामेवाषितानि-मरणानि-इन्द्रियाणि येन स तथा, 'तम्भावणामापिए' तद्भावाभावितः-तद्भावनया-कामध्वजा- चिन्तया भावित.-वासितो य. स तथा, रामध्वजाग गणिकाया वहनि अधिक उस मे मग्न था कि जब वह उससे वियुक्त किया गया तो उसे और कहीं पर भी न किसी की याद आई, न उसकी किसा स प्राति है। वघा और न चित्त मे इसके स्थिरता हा रहा। तचित्ते तम्मणे तहेम्से तवज्झवसाण तदहोवउत्ते तय- पियकरणे तव्भावणाभाविए' काठ काम वजा में ही इसका मन लवलीन रहा, उसी मे इसका आ मा की टुश्चित् वृत्तरूपा परिणति जापत रहा, उसी पक की रटन चित्त में जमकर ठार इस सताता रहा उमा मे इस समस्त इन्द्रियां का व्यापार मर्पित रहा और कामध्यजा की चि तास हा या मदा नामित भी बन रहा। तथा कामज्जयाए गणियाए ' उम काम रजा वश्या को पुन अपनान के लिये । वहणि अतराणि य' अनेक अरसरो की गजा हमक यहा स कब निकले और में कब જકડાએલે હતો તથા એટલે બવો તેનામાં મગ્ન હતું કે – જ્યારે તેને તે વેશ્યાથી જુદો કર્યો ત્યારે તેને કોઈ સ્થળે કઈ પણ યાદ ન આવ્યું, તેમજ તેની ડેઇ સાથે પ્રીતિ ન બધાણ અને તેના ચિત્તમાં કોઈ પ્રકારની સ્થિરતા રહી નહિ 'तश्चित्त तम्मणे तत्म तयज्झरमाणे तदट्ठीपत्त तयपियकरणे तभावणाभायिए पक्ष मतभा तेनु भन ARCीन छु तनाभा eart અ ત્માની પિત્તવૃત્તિરૂપી પરિણતિ જાગ્રત રહી, તેનામાં તે દારકની ઈન્દ્રિયને વ્યાપાર અર્પિત છે અને તેની ચિનામાજ સદા ભરપુર રહ્યો, તથા कामझयाए गणियाए ते 4 वेश्याने श भी देवा माटे बहणि अंतगणि य भने ममरे (1) नी ' રાજ તેની તના તમામ २६६ विपाक श्रुते - - . कदाचित् कस्मिंश्चिदन्यस्मिन् पमये ' उज्झियय दारय ' रउिनतर्फ दारर काम ध्वजाया गणिकाया गृहात णिच्छुभावेद निक्षेपयतिम्वनि:सारयति । ' णिच्छुभाषिता' निक्षेप्य = वहिनिःसार्य कामध्वजा गणिकाम् अभितस्य आभ्पन्तरिका भवनाभ्यन्तररार्तिनी कला, ' त्वया गृहाद् वहिर्नगन्तव्य'- मिति विवशा त्वेत्यर्थः ठवेइ ' स्थापयति, स्थापयित्वा यामध्वजया गणिकया सायम् उदारान् यावद् भोगान भुञ्जानो विहरति । तत• खलु स उज्झितको दारफ कामध्वजाया गणिकाया गृहान् ' णिच्छुभाषिण समाणे' निक्षेपित -नि'सारित सन काम-बजाया गणिकाया मुच्छिए ' मर्छित -आसक्त 'गिद्धे ' वृद्ध -आकासावान , गढिए' ग्रथित'- कयाइ ' किसी समय ' उज्झियय दारय कामज्याए गणियाए गिहाओ णिन्छु भावेइ उज्झित दारक का काम मजा वेश्या के घम से बाहर निकलवा दिया । णिच्छुभाविता कामज्ञय गणिय अभितरय ठवेड' और निकलवा कर उस कामध्वजा वेश्या के! उसके मकान के अदर ही बद कर दिया, तथा 'तूं अन बाहर मत आना जाना इस प्रकार उस मे कह दिया । ठवित्ता कामज्झयाए गणियाए सद्धि उरालाइ जाब विहरइ' मकान मे ही राक कर गजाने उस कामध्वजा वेश्या के साथ उदार, मनुष्यसम्म यो कामभोगो का भोगने लगा। तएण से उज्झिए दारए कामज्झयाए गणियाए मुच्छिए गिद्धे गढिए अज्झविवण्णे अण्णत्य क्त्यइ सुइ च रह च घिद च अविंदमाणे' वह उज्झित दारक कामध्वजा वेश्या मे इतना अधिक मूर्छित गद्ध एव प्रेमपाश से जकडा हुआ था, तथा इतना રાજાએ अप्णया कयाइ કંઈ સમય उज्झियय दारय कामज्झयाए गणियाए, गिहाओ णि छुभावह जितने भी वेश्याना वरथा आहार दी मू। यो • णिच्छभावित्ता कामउझय गणिय अमितरय ठवेइ અને કઢાવીને તે કામધ્વજા રયાને પણ તેના મકાનની અદજ બંધ કરી દીધી તારે હવેથી બાર એ પ્રમાણે તેને કહી આપ્યુ ठयित्ता कामज्झयाए गणियाए मद्धिं उरालाइ जान विहरइ મકાનમાજ તેને રોકી રાખીને રાજા તે કામધજા વેશ્યાની સાથે ઉદાર, મનુષ્યસમ્બધી मनाना साये। ' तए ण से उज्झिए दारए कामज्झयाए गणियाए अझोपण्णे अण्णत्थ कत्थर सुइ च रइ च ग्इि व अजिंदमाणे ' ते जित દાર, કામધ્વજ વેશ્યામ એટલે અધિક મૂઠિત ગૃઢ અર્થાત્ પ્રેમપાળથી તયા विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अय० २ उझितक २६९ मृनम्-० २० तए ण में उज्यियप दारए उष्णया स्याइ कामझया गणियाए अंवर लभेड, लभित्ता कामझपाए गणिशए गिह रहस्सिय अणुप्पविसह अणुप्पविमित्ता कामनपाए गणियाए मद्धिं उरालाई जाब विहर: । इमं ६ मित्ले राया हाए जान क्यालिगम्मे क्यकोउयमगलपान्डिने सवाल- कारविभूसिप मएस्पवागुगए परिरिसते जेणेव कामज्ययाए गणियाए गिहे, नेणेव वागछह, उवागन्छिना तस्य ण उझियं दारय कामज्याए गणियाए मदि उसलाइ जाव विहरमाण पामड, पासित्ता आमुरुत्ते ४ तिवलिं भिडिं णिगडे माहट उझिय दारय पुरिसेहिं गिण्हावेड, गिहावित्ता अहिमुद्विनाणुकोप्परप्पहारेण समग्गमाहियगत कारेड, कारिता अवउडगवंधण कारेड, कारिता पुरण विहाणेण बुज्झ आणइ । एव चल गोयमा! उमियप दारण पुरा पोराणाण जाव पचणु भवमाणे विहरइ ॥ मू० २० ॥ हम वेध्या में लगा हुआ था अपने पुरुपो से पकडवा कर वहा से वाहिर निकलवा दिया । उझिन का इस त स असा कष्ट हुआ । राजाने वेश्या का उसके मकान के भीतर हा वध कर ग्या । उझित जो वे या के प्रेम में पागल हो चुका था, एक अपना सबकुछ भूल चुका था, जिस एक क्षण मा उसके विना चन नहीं पड़ था, अब इस अवसर की प्रताक्षा करन लगा कि कर राजा यहाँ से निकले भोर में कच काम वजा के माथ रहे।' बस इमी स्याल से वह उस के मकान के ही आस- पास फिरता रहा । दूसरी जगह कहीं पर भी नहीं गया ॥ १९ ॥ 11 ઘરમા બની ગો હવે તેને પિતાના નેકરે દ્વારા પકડાવીને ત્યાંથી બહાર કાઢી મૂક્ય ઉજિઅને આ વાતથી અસહ્ય દુખ થયુ એજાએ વે જે હતી તે મકાનમાં જ તેને પૂરી ધી ઉન્જિત પોતે વેશ્યાના પ્રેમમાં ગાવે ગયે હત‘એટલે પિતાના તમામ હિતને ભૂલી ગયું હતું, તેને વેશ્યા વિના એક ક્ષણ પણ ચેન પડતુ નહિ તે એ તકની રાહ જોવા લાગ્યા કે “ કયારે રાજા ત્યાંથી નીકળે અને હુ કયારે કોમર્ધ્વજા વેશ્યા સાથે રહે, બસ એજ પૂનમ તે વેશ્યાના મકાનની આસપાસ ર ો અને બીજી ઈ જગ્યાએ ગયે નહિ લો । १ तथा - . पास इतस्त भावार्थ- - २६८ विपाकश्रुते 'अतराणिय' अन्तराणि च अवमरान-'कदा राजाऽस्या गृहानि मरिष्यतीति भावः। * उिदाणि य ' छिद्राणि च राजपुरुषनिर्गमनपाणि 'राजपुरुषा अपि इतः कदा निःसरिष्यन्तीति भावः । “पवर्णि य 'न्यजनाभावेन तत्र निःशङ्कगमनयो. ग्यासरान् पडिजागरमाणे २ ' परिजाग्रत् २-गवेषपन् २" विहरति-काम जाया गृहोपान्ते इतस्ततो भ्राम्यतीत्यर्थः ।। मू० १९ ॥ इसके पास जाऊँ ' इस प्रकार के समय की • छिद्दाइ ' छिद्रा का राजपुरुष भा यहास कर हटे और मैं कब उस स मिल इस प्रकार के अवसर की, 'विवेग की- अन्यजना के अभाव म उसके साथ निशकरूप स वसन के समय का पड़ि- जागरमाणे२ ' गवेषणा-प्रताक्षा करता हुआ कामध्वजा वस्या के मकान के ही भास 'विहरड' घूमता फिरता रहा। एक समय की बात है कि- मित्रराजा की रानी श्रीदेवी के यानि- शूल को व्याधि उत्पन्न हुई, इम म गजा उसक साथ यथेच्छ प्रमग करन स वचित रहने लगा। विपयसवन का उपाय उमने उसो काम वजा वेश्या का समझा। अत उसने उसे ही अपनी विषयवासना का लक्ष्य बनाया । परतु एक म्यान में दो तल वारों का जिस प्रकार असभव है उसी प्रकार राजा का भी कामध्वजा वेश्या का अपने सिवाय दूसरे पुरुष का होना सह्य नहीं हुआ। उसने तुरत ही उज्झित को-जो પાસેથી કયારે નીકળે અને હુ કયારે તેના પાસે (વેસ્પા પાસે) જાઉ मा प्रभारी तनी · छिद्दाणि य છિદ્રોની “રાજપુરૂષ પણ કયારે ત્યાથી જાય અને હુ કયારે તેને મળું मा नो असरनी तथा विवराणि य માણસોના અભાવથી તેની સામે નિશકિપણે વસવાના સમયની पडिजागरमाणे२ गवेषणा-प्रतीक्षा sरते थ। आमत वेश्याना माननी मासयाम माम-तम विहाह या तो तो ભાવાર્થ એક સમયની વાત છે કે મિત્ર રાજાની રાણી શ્રી દેવીને ચેનિશવને રોગ ઉત્પન્ન થવાના કારણે તેની સાથે રાજ ઇચ્છા પ્રમાણે વિષય સુખ જોગવવાથી વચિત રહેવા લાગે વિષયસેવનને ઉપાય તેણે કામ ધ્વજા વસ્થાને સમજીને તેણે તે વેશ્યાને જ પિતાની વિષયવાસનાનું લક્ષ્ય બનાવ્યું પરન્તુ મ્યાનમાં બે તલવાનું રહેવું જે પ્રમાણે અંમ સંવત છે, તે પ્રમાણે રાજાને પણ કામધ્વજા સ્થાને પિતાના વિના બી પુરૂષ સેવન કરે તે અસહ્ય બની ગયુ ત ગાએ તુરતજ ઉતિને કે જે વેમ લાગે . . અન્ય विपाकचद्रिका टोका ध्रु० १ अध्य० २ उम्झितक . रसबागुराए मनुप्यागुरया-वागुरा-समुदाय., मनुष्याणा वागुरा-मनुष्य- नागुरा मनुष्यसमूहा, तया ' परिक्सित्ते' परिक्षिप्त' - वेष्टितः, यत्रैव काम घनाया गणिकाया गृह तत्रोपागति, उपागत्य तन खलु उज्झितक दारक कामवजया गणिकया सामुदारान् यावद् भोगभोगान् भुञ्जान = विहरन्त पश्यति, पृष्ठा ' आसुरुत्ते ४' आशुरक्ता शीत्रमेव रोपाक्रान्तः, अत्र- 'कुपित. चण्डकित मिसमिसायमान' इति सग्रह' 'तिवलि भिउडि णिलाडे साह निवलिं भृकुटि । णिलाडे ' ललाटे-भाले ' साह' सहृत्य-सकोच्य, भूविकारे- ण ललाटे रेखात्रय क्रत्वेत्यर्थ , उज्झितं दारक 'पुरिसदि' पुरुषैः-स्वभृत्यः पुरुरित्यर्थ । 'गिण्हावेट' ग्राहयति, ग्राहयिता अटिमुट्ठजाणु कोप्यरप्पहारण' - . - - . कौए आदि पक्षियों को अन्नदेनरूप पलिकर्म : निपट कर कौतुक मगल एव प्रायश्चित विधि समाप्त कर और वस्त्र आभूषण आदि पहिन कर राज्यकर्मचारियों से परिवृत हो 'जेगेव कामज्याए गणियाए गिहे तेणेव उवागन्छ।' जहा कामध्वजा वेश्या का घर था वहा गया । उवागन्छिता' जाकर उसने तत्य ण उज्झिय दारय कामज्झयाए गणियाए सद्वि उरालाइ जाव विसरमाण पासह ' वहा उज्झित दारक का कामध्वजा गणिका के साथ उदार मनुष्यसो भोगभोगो को भागते हुए देखा । ' पासित्ता आसुरते ४ तिवलि भिउडि णिलाडे साहटु उझिय दारयं पुरिमेहि गिण्हावेइ ' देसते के साथ हो राना रोपाकात बन गया और भ्रविकार म ललाट मे तीन रेसाओं को कर उस उझित दारक को अपन આપવા૩૫ બલી કર્મથી નિવૃત્ત થઈ કૌતુક, મગ, અને પ્રાયશ્ચિતવિધિ પૂરી કરીને અને વસ્ત્ર આભૂષણ આદિ પહેરીને રાજ કર્મચારીઓથી વી ટાઈને સૌના સાથમાં जेणेष कामज्झयाए गणियाए गिहे तेणेव उपागच्छा oran त वश्यानु ५२ तु त्या गयो ' उवागच्छित्ता' न तो तत्थ ण उज्झिय दारय कामज्झयाए गणियाए सद्धिं उरालाइ जार विहरमाण पामह ત્યા ઉઝિત દારકને કામધ્વજા વેશ્યાની સાથે ઉદાર મનુષ્ય બધી सागाने लागवत नया 'पासित्ता आसुरतेष्ट तिरलि भिउडि णिलाडे साह? उज्झिय दाग्य पुरिसेहिं गिण्हावेइ 'तानी भा५ २ म धमा આવી ગયા અને બે નેત્રના વચલા ભાગથી લલાટ-કપાલમાં ત્રણ રેખાઓ કરીને તે ઉજઝત દાગ્યને પિતાના માણથી પકડાવી લીધે गिण्हात्तिा २७० विषाक् श्रुते . • मण . . टीका-मूत्र० २० तए ण इत्यादि । तत. खलु स उज्झितको दारकः, अन्यदा कदा चिद कामध्वजाया गणिकाया अन्तरम् अवसर गृहे मवेप्टुमिति भावः ‘लभइ' लभते, 'लभित्ता' लब्ध्वा कामश्वजाया गणिकाया गृह रहस्सिय' राह सिक-पछन्न 'अणुप्पविसइ ' अनुमविशति अनुमविश्य कामध्वजया गणिकया सार्धम् उदारान् यावद् भोगभोगान् भुजानो विहरति । इम च ण' इतश्च खलु-अस्मिन्नवसरे इत्यर्थ मित्रो राजा स्नातो यावत् कृतवलिकर्मा कृतकौतुकमद्गलमायश्चित्त. सर्वालङ्कारविभूपित 'तए ण से उज्झियए० ' इत्यादि- तए ण ' इसके अन तर से उझियए दारए ' उस टन्झित दारकन अण्णया कयाइ ' किसी एक समय कामज्झयाए गणियाए' कामध्वजा गणिका के घर में प्रवेश करने के लिये ' अतर लभेइ' अवकाश प्राम कर लिया। 'लभित्ता कामज्झयाए गणियाए गिह रहस्सिय अणुप्पविसइ' अवमर पाते ही वह कामध्वजा वेश्या के घरमे प्रच्छन्नरीति से घुस गया । अणुप्पविसिग काम- ज्झयाए गणियाए सद्धिं उरालाइ जाव विहरड उसने काम- ध्वजा गणिका के साथ उदार मनुष्य समधी कामभोगो के भागने लगा। ण मिते राया पहाए जाच कयबलिकम्मे कयकाउयमंगलपायच्छित्ते सवाल कारविभूसिए माणुस्सवामुराए परिक्खित्ते ' इस अवसर मे मित्रगजा स्नान करके तए ण से उज्झियए. छत्यादि तपण તે પછી से उज्झियए दार 'त 61 हा • अण्णया फ्याइ ७ मे समय कामज्झयाए गणियाए अमवा वेश्याना घरमा પ્રવેશ કરવા માટે ? अनर लभेइ साथ मेणवी सीधे। लभित्ता कामज्झयाए गणियाप गिह रहस्सिय अणुप्पविसइ અવસર મળતાજ તે કામધ્વજા વેશ્યાના घरमा छानी शते भी गया ' अणुप्परिसित्ता कामज्झयाए गणियाए सद्धि उरालाइ जाय विदरइ मने पेसीन मवेश्या माथे SP मनुष्य- સબ ધી કામભેગોને ભેગવવા લાગ્યો इम च ण मित्त राया पहाए जाव कयवलिकम्मे कयोउयमगलपायच्छित्ते सयालकारविभूसिए मणुस्सवागुराए परिस्वित्ते ' मेटामा भित्र Raon नान शन 11 माह पक्षीमान भन्न और घुसकर .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २७३ पुरातनाना 'जाव ' यावत्-इह यावच्छन्देन-' दुचिण्णाण दुप्पडिकताण ' इत्यादि- पावग फलवित्तिविसेस' इत्यन्तस्य संग्रहः । 'दुवीर्णाना दुष्पविक्रान्तानाम् , इत्यादि, पापफ फलत्तिविशेप' एपा पदाना व्याख्या प्रथमाध्ययने द्वादश- मूने कृताऽस्मामिः । ' पञ्चणुभरमाणे विहरइ ' प्रत्यनुभवन् विहरति ॥मृ० २०॥ नाव पञ्चणुभवमाणे विहरड' अपने पूर्वभव मे उपार्जित दुश्चीर्ण एव दुष्प्रतिकान्त पुराने पापकर्मो का फल भोग रहा है । भावार्थ- किसी समय उल्झित दारक का ऐमा मौका हाथ लग गया कि जिसकी वजह से वह प्रच्छन्नरीति से कामध्वजा वेश्या के पाम जा पहुंचा और उसके साथ मनुष्यसनधी भोग भोगने लगा। जब यह कामध्वजा के साथ मनुष्यसंधी कामभोगो को भोग रहा था. तब एक दिन अचानक ही राना स्नानादि से निपट कर अपन सबका के साथ कामध्वजा के मकान पर आया । उन्यित दारक को देखकर वह क्रोधित हो गया और शीन ही उसने अपने पुरुपो से उसे पकडवा कर खूब पोटवाया। उन्हेान भी उस इतनी बुरी तरह से पीटा कि वह उनकी मार खातार अधमरा हो गया। इसे अधमरा कर फिर उन्होंने इसके दोना हाथो का पाठ की तरफ मोडकर कस कर बाघ दिया। जब वह अच्छी तरह से स चुका तब राजाने अपने पञ्चणुभवमाणे विहरह' पाताना पूर्वसभा भेजने की मने प्रतित પુરાણ પાપકર્મોનું ફળ ભોગવી રહ્યો છે ભાવાર્થ– કઈ એક સમયે તે ઉઝિત દારકને એવો જોગ હાથમાં આવી ગયો કે જેના આધારે તે ગુપ્ત-છાની રીતથી કામવા વેશ્યાની પાસે જઈ પહએ, અને તેની સાથે મનુષ્ય બધી ભોગ ભેગવવા લાગે જયારે તે કામધ્વજા વેશ્યા સાથે મનુષ્ય બધી કામ ભેગને ભેગવી રહ્યો હતે તેવામાં એક દિવસ અચાનકજ રાજા જ્ઞાન આદિ કામથી નિવૃત્ત થઈને પિતાના સેવકેની સાથે કામધ્વજાના મકાન પર આવ્યા અને ઉજ્જિત દારકને જોઈને તે બહુજ ક્રોધમા આવી ગયા, અને તુરતજ તેને પોતાના નાકરે પાસે પકડાવીને ખૂબ માર માર્યો, તેને એવી સખત રીતે માર માર્યો કે તે માર ખાતા-ખાતા અર્ધ-રેલા જેવો થઈ ગયે, તેને એવી રીતે અમરેલા જેવો કરીને પછી તેના બન્ને હાથને પીઠની તરફ લઈ જઈને કમીને બાંધી દીધા, જ્યારે તે હાથ સારી રીતે ત્યારે રાજાએ પોતાના [घा ગયા कारेह' . - इति प्रसिद्धन हे गौतम . २७२ विपाकश्रुते अस्थिमुष्टिजानुकूपरमहारेण मंभागमहियगत । संभग्नमथितगात्रं कौरपति कारयित्वा · अवउडगवंधण ' 'अबकोटवन्धन-अबकोटकेन काटि- कायर्या अधोनयनेन बन्धन यस्य स तथा, श्रीवायाः पश्चाभागेन बद्धमित्यर्थः, 'कार' कारयति कारयित्वा । एपणे विहाणेण ' एतेन विधानेन · कानून' वझे वयहन्तव्यम्, आणवेइ ' आज्ञापयति-'ताडन बन्धनपूर्वकमयं हन्तव्यः' इति स्वपुरुषानादिशतीत्यर्थः । भगवानाह-एव खल गोयमा !' इत्यादि । एवं खलु उज्झितको दारकः ' पुरापोगणाण' पुगपुराणाना पुरा वकाले-पूर्वभवे कृताना पुस्पो से पकडवा लिया । —गिण्डावित्ता अहिमुटिनाणुकाप्परप्पहारेण सभग्गम हियगत कारेइ ' पकडवा कर अस्थि, मुष्ट, जानु एवं कूप । कुहनिया द्वारा इतनी बुरी तरह से उसे पिटवाया कि जिस से वह धमरा हो गया । कारिता अवउडगवंधण कारेइ' 'अधमरा हाने पर फिर उसने उसकी मुश्क बधवा दी गर्दन के न चे दग्नी हाणे को कर पछे का आर उह इथकाटया से जकडवा दिया। कारिता एएण 'विहाणेण वज्झ आणवेइजकडवा कर फिर उस राजाने उन राज पुरुपा से कहा कि- यह इस कानून से मारने योग्य है-ताडन बधनपूर्वक यह प्राणदड का पात्र है । भगवान कहते है- 'एव खलु गायमा, उझित दारक की इस प्रकार का दुर्दशा का यह कारण है । यह पुरा पाराणाण अद्विमुटिटजाणु काप्परप्पहारेण सभग्गमहियगत कारेर ५४ , भुट નું કેણિયે વડે કરીને એ સખત રીતે તેને માર માર્યો કે તેથી તે અર્ધ भुवो थे गया कारिता अवउंडगवंधण कारेइ અમરણ પામ્યા જે કયો પછી તેને મુશ્કેન ખભા અને કર્ણો વચ્ચેને હાથને ભાગ ) બંધાવી છે ગરદનની નીચ બન્ને હાથને લાવીને પાછલા डडीयोथी माथी दीधा 'कारिता एएण विहाणेणे, वज्झ आणवेई બધી કરીને પછી રાજેએ પિતાના નેકરને હુકમ કર્યો કે આ માણસ એ વિધાન (કાન)થી મારવા ચોગ્ય છે તાડનબ ધનપૂર્વક આ પ્રાણદને પાવે છે मापन 3 छ । एष खलु गायमा ! आ प्रभारी गौतम TERनी मानी हुई शानु मे 2 ते पुरापागणाण जाव इस प्रकार हे गौतम ! ભાગમાં તેને 1 - निपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २७५ तो सरीसिवेसु, ससारो, तहेव जहा पढमे जाव पुढवीस, से ण तो अणतर उन्नट्टित्ता इहेव जद्दीवे भारहे वासे चपाए णयरीए महिसत्ताए पचायाडि । से ण तत्थ अण्णया कयावि गोहिल्लएहिं जीवि- याओ ववरोविए समाणे तत्येव चंपाए णयरीए सेहिकुलंसि पुत्तत्ताए पचाया हिइ ।। मू० २१ ॥ टीका-मूत्र. २१ गौतम' स्वामी पृच्छति-'झियए ण भंते' इत्यादि । उज्झितक खलु दारक' 'इओ' इत:-अस्मात् भवात् कालमासे कालं कृत्वा 'कहिं गमिहिई' कुत्र गमिष्यति, ' कहिं उपवनिहिइ ' कुत्रोत्पत्स्यते । । भगवानाह- • गोयमा' इत्यादि । हे गौतम ! उज्झितको दारकः पञ्चविंशतिं वर्षाणि पर- मायुः=पूर्णमायुः पालयिता, अव विभागावशेपे-अवशिष्यते इत्यवशेषः, त्रिभागेभ्योऽवशेष -त्रिभागावशेपत्तस्मिन् दिवसे दिवसस्य चतुर्थमहरे इत्ययः शूलभिन्नः कृत. सन् कालमासे कालं कला ' इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए ' अस्या- • उज्झियएण भते ' इत्यादि- गौतमने पुन पूछा-- हे भदन्त ! उझियए ण दारए' यह उन्झित दारक इओ' इम भव से 'कालमासे' मृत्यु के अवसर पर काल किच्चा कहिं गमिहिइ कहा जायगा 'कहिं उववजिहिइ कहा उमन होगा। 'गोयमा' ह गौतम ! 'उझियए दारए' यह रन्झित दारक 'पणवीस वासाइ परमाउ पालइत्ता' पचीस (२५) वर्ष की उत्कृष्ट भायु को अज्जेव तिभागावसेसे' आज ही त्रिभाग स भवशिष्ट दिवस में-दिवस के चतुर्थ प्रहर मे 'मूलभिण्णे कए ' शूली से विदीर्ण हा ' इमीसे रयणप्पभाए उझियए ण भते. त्याहि- ગૌતમે ફરીથી પૂછ્યું भते' असन्त! उजिझयए ण दारए 'ते इओ ભવમાથી कालमासे भरना सभये 'काल विच्चा ' भ२५ पाभान 'कहि गमिहिइ ज्या शे? कहिं उववन्जिदिइ કથા ઉત્પન્ન થશે? ' गोयमा !' गौतम । उज्झियए दारए' delrsd • पणधीस वासाइ परमाउ पालहत्ता (२५) पाम १र्षनी कृष्ट आयुष्य पान अनेय तिमागासेसे ' मारे aey माना पान EिR સમા-દિવસના ચોથા પ્રહરમાં 'मुलभिण्णे कर शूक्षी विही थs इमीसे 'भते मर कर भोग कर . ઉઝિત દારક . અા . . દારક २७४ विपाकश्रुते मूलम्-सू० २१ उज्झियए ण भैते दारए इओ कालमासे काल फिचा कहिं गमि हिइ कहिं उपजिहिइ ?। गोयमा उज्झियए दारए पणवीस वासाइ परमाउ पालइता अज्जब तिभागावसेसे दिवसे मूलमिण्णे कर समाणे काल मासे काल किचा इमीसे रयणप्पभाए पुढ पीए णेरइयत्ताए उपजिहिइ । से ण तो अणतर उन्नहिता इहेव नदीचे दीये भारहे वासे वेयढगिरि पायमूले वाणरकुलसि वाणरत्ताए उवजिहिइ । से ण तत्य उम्मुवालभावे तिरियभोएसु मुच्छिए गिद्धे गढिए अज्झोपवण्णे, जाए जाए वाणरपोए बहे- हिइ । एयकम्मे ४ कालमासे काल स्चिा इहेब जंजूदीवे भारहे वासे इदपुरे णयरे गणियाकुलसि पुत्तत्ताए पचायाहिद । तए ण त दारग अम्मापियरो जायमेत्तग बद्धेहिति । तए ण तस्स दारगस्त अम्मापियरो णिवत्ते एगारसमे दिवसे संपत्ते वारसाहे इम एयारूप णाम येज्ज करेहिति । होउण पियसेणे णपुंसए। तएण से पियसेणे णपुमए उम्मुक्कबालभावे जोवणगमणुपत्ते विष्णा- यपरिणयमिते स्वेण य जोवणेण य लावण्णेण य उकिटे उक्दुिसरीरे भवि स्सइ । तए ण से पियसेणे णपुसए इंदपुरे णायरे बहवे राईसर जाव पभि ईओ बहुहि य विजापओगेहि य मतचुण्णेहि य उड्डावणेहि य णिहवणेहि य पण्डवणेहि य वसीपरणेहि य आमिओगेहिं य अभियोगिता उरालाइ माणु स्साइ भोगभोगाइ भुजमाणे विहरिस्सइ । तए ण से पियसेणे णपुसए एय कम्मे ४ सुबहु पावकम्म समन्जिणित्ता एक्वीसं वाससय परमाउ पालइत्ता कालमासे काल किचा इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए णेरइयत्ताए उपजिहिह। पुरुषो से कहा कि इसे प्राणदट की सजा दे दो । भगवान् कहते है - इस प्रकार की दुर्दशा का यह कारण है। यह अपने पूर्वभव मे उपार्जित दुश्चीर्ण एवं दुष्प्रति क्रान्त पुराने पापकर्मो का फल भोग रहा है ॥ २० ॥ કરોને હુકમ કર્યો કે- આ માણસને પ્રાણદડની સજા કરે કે- આ પ્રકારે છે ગૌતમ! ઉઝિત દારકની આ પ્રકારની દુર્દશા થવાનું કારણ એ છે કે- તેણે પિતાના પૂર્વ ભવમાં પ્રાપ્ત કરેલા દુર્ણ અને દુપ્રતિકાન્ત પુરાણા પાપકર્મોના ફળને ભેગવી રહ્યો છે . ૨૦ છે ભગવાન કહે છે - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २७७ विशिष्टानिति भावः। 'बहेहिइ ' हनिप्यति-मारयिष्यतीत्यर्थः । 'एयकम्मे ?' एतत्कर्मा-एतद्-जातमात्रवानरार्भकवधकरणरूप कर्म यस्य स तथा, अत्र 'एयप्प हाणे, एयविने, एयसमायारे' इति त्रयाणा पदाना सग्रहः, एपा व्याख्या अस्मिन्नेवाध्ययने (१३) त्रयोदशम्ने कताऽस्माभिः । कालमासे काल कृला इहैव जम्मूद्वीपे भारते वर्षे इन्द्रपुरे नगरे गणिकाकुले पुरतया ‘पञ्चायाहिइ' प्रत्यायास्यति-उत्पत्स्यते । ततः खलु त दारकम् 'अम्मापियरो' मातापितरौ 'जायमेत्तग' जातमात्रक 'बहिति' वर्षपिप्यतः वर्धितक करिष्यतः नपु- सकचेष्टारूपकुकर्मफरणार्थ लिहूं छित्त्वा नपु सक करिष्यत इत्यर्थः। तत. खलु तस्य दारकस्य मातापितरौ 'णिञ्चत्ते एक्कारसमे दिवसे' निहत्ते= उस पर्याय मे इसका 'एयकम्मे, एयपहाणे, एयविज्जे, एयसमाथारे' जात- मात्र वानरियों के बच्चों का वध करना यही एक मात्र काम होगा। इसी क्रिया मे तत्पर रहेगा, यही एक इसके जीवन की विद्या होगी, यह बानरिया के बच्चों को मारन की धुन में हा लगा रहेगा। फिर 'कालमासे काल किचा इहेब जंत्र- दीने भारहे वासे उदपुरे गयरे गणियाकुलसि पुत्तत्ताए पञ्चायाहिइ ' जब वहा को पयाय की इसकी आयु पूर्ण हो जायगी, तब वहा से मरण के अवसर पर मर कर यह इसी जंबूद्वीप के भरतक्षेत्र में रहे हुए इद्रपुर नगर में वेश्या के कुल मे पुत्ररूप से उत्पन्न होगा । 'तए ण त दारग अम्मापियरा जायमेत्तग बद्धेहिति उत्पन्न होते ही इसके माता-पिता इसे वर्धित कर डालेंगे, नपुंसक बना देंगे। तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो णिवते एगारसमे दिवसे संपरे घारसाहे भस्यामा भारत रहेरी पर्यायमा त 'एयकम्भे एयप्पहाणे, एयविज्जे, एयसमायारे' मात्र (न्मेका तमाम) पारीमाना माणहीन नाश ४श्व એજ એક માત્ર કામ રહેશે એ ક્રિયામા તત્પર રહેશે, એ એક તેના જીવનની વિદ્યા હશે તે વાદરીઓના બચ્ચાઓને મારવાની ધૂનમાજ લાગ્યો રહેશે, પછી कालमासे काल किच्चा इहेव जद्दीवे भारहे वासे इदपुरे गयरे गणियाकुल- सि पुत्तत्ताए पशायातिइ न्यारे त्यानी पर्यायनी आयुष्य तनी पूरी थप नये, ત્યારે ત્યાથી મરણ સમયે મરણ પામીને તે આ જ ભૂદ્વીપ ભરતક્ષેત્રમાં રહેલા ઈંદ્રપુર નગરમા વેશ્યાના કુલમા પુત્રરૂપથી ઉત્પન થશે. • तए ण त दारग अम्मापियरो जायमेत्तग धद्धेहिति' उत्पन्न यातना भाता-पिता तेन વર્ધિત કરી નાખશે-નપુસક બનાવી દેશે तए तस्स दारगस्स अम्मापियरो .
- . - - - जाए २७६ विपाकश्रुते रत्नप्रभाया पृथिव्यां ' णेरइयत्ताए ' नरयिकतया उत्पत्स्यते । स खलु ततोऽ नन्तरम् । उत्तिा' उद्वर्त्य=नि मृत्य, इहद जम्मूद्वीपे द्वीपे भारत वर्षे 'वेय ढगिरिपायमूले ' वैतादयगिरिपादमूले-चेतावनामकपर्वताधोभागे 'वाणरकुलमि' वानरकुले ' वाणरत्ताए' वानरतया उववजिडिइ' उत्पत्स्यते । स खलु तत्रो न्मुक्तबाळभाव -बाल्यावस्थामतिक्रान्त', 'निरियभोएसु ' तिर्यग्मोगेषु 'मुच्छिए' मूर्छित= आसक्त 'गिद्धे' गृद्धा आकाङ्क्षावान् 'गढिए' ग्रथितः-तत्प्रेमजालबद्धः, 'अझोबवण्णे' अध्युपपन्न' अघि-माधिक्येन उपपन्ना-संलग्नमना. सन् — जाए- जातान् जातान् वाणरपोए' वानरपोतान्-वानरशिशून् , पुस्त पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवी मे 'रइयत्ताए उत्रवज्निहिड' नारकी की पर्याय से उत्पन्न होगा। ‘से ण तो अणतर उच्चट्टित्ता' वहा से बाद मे निकल कर • इहेच जयुद्दीवे दीवे भारहे वासे वेयड्ढगिरिपायमूले वाणरकुलसि वाणरत्ताए उववज्जिडिइ' यह इसी जबूद्वीप के भरतक्षेत्र मे जो वैताढय पर्वत है, उसकी तल हटी में वानरकुल मे वानर की पयाय से उत्पन्न होगा । 'से ण तत्थ उम्मुक्कवाल भावे तिरियभोपसु मुच्छिए गिद्धे गढिए अज्झविषण्णे जाए जाए वाणरपोए बहेहिइ ' वहा पर जब यह बाल्य अवस्था से अतिक्रा त होकर यौवन अवस्थावाला हागा, तब तिर्यंचसबधी भागो मे मूलित, गृद्ध, एव तत्संबधी अधिक आसक्ति मे रात-दिन जकडा रहकर तथा अयुपपन्न-टन्हीं के सेवन मे क्षण२ मे वासित मत करण वाला बना हुआ यह वानरियो के पुस्त्वविशिष्ट बच्चों को मारता रहेगा। . - , . ત્યાથી रयणप्पभाए पुढधीए 'म नला' पृथिवीमा णेरइयत्ताप उववजिहिइ નારકીના પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે ' से ण तओ अणतर उव्यट्टित्ता પછી નીકળીને इहेय जवृद्दीवे दीवे मारहे वासे वेयड्दगिरिपायमले वाणरकुलसि पाणरत्ताए उपजिहिद' ते भा જ બૂદ્વીપના ભરતક્ષેત્રમાં જે પિતાઢય પર્વત છે, તેની તળેટીમાં વાનરકુલમા વાનની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે • से ण तत्थ उम्मुकधालभावे तिरियभोएसु मुच्छिए गिद्धे गदिए अज्झोषवणे, जाप जाए वाणरपीए बहेहिइ ' त्यात मास-मस्थाने पूरी शन न्यारे यौवन ત્યારે તિર્ય ચસમ્બન્ધી ભેગમાં મૂચ્છિત, ગૃદ્ધ અને તે અધિક આસક્તિમા રાત્રી-દિવસ બધાએ તથા અણુપપન્ન તેના સેવનમાં ક્ષણે-ક્ષણે ભાવિત અન્ત કરણવાળો થઈને તે વાદરીના પુરૂષજતિવિશિષ્ટ અવસ્થામાં આવશે સબ ધી - . . " . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २७७ विशिष्टानिति भावः। 'वहेहिइ' हनिप्यति-मारयिष्यतीत्यर्थः। 'एयकम्मे ४' एतत्कर्मा-एतद्-जातमात्रवानरार्भकवधकरणरूप कर्म यस्य स तथा, अत्र 'एयप्प हाणे, एयविने, एयसमायारे' इति त्रयाणा पदाना सग्रहः, एपा व्याख्या अस्मिन्नेवाध्ययने (१३) त्रयोदशमूत्रे कृताऽस्माभिः । कालमासे फाल कृता इहैव जम्मृद्वीपे भारते वर्षे इन्द्रपुरे नगरे गणिकाकुले पुत्रतया ‘पञ्चायाहिइ' प्रत्यायास्यति-उत्पत्स्यते । ततः खलु त दारकम् 'अम्मापियरो' मातापितरौं 'जायमेत्तग' जातमात्रक ' बद्धेहिति' वर्धयिष्यता वर्धितक करिष्यतः नपु सफचेष्टारूपकुकर्मफरणार्थ लिहं छित्वा नपु सक करिष्यत इत्यर्थः । ततः खलु तस्य दारकस्य मातापितरौ । णिवत्ते एकारसमे दिवसे निवृत्ते- उस पर्याय मे इसका 'एयकम्मे, एयपहाणे, एयविज्जे, एयसमायारे' जात- मात्र वानरियों के बच्चों का रध करना यही एक मात्र काम होगा। इसी क्रिया मे तत्पर रहेगा, यही एक इसके जीवन की विद्या होगी, यह बानरिया के बच्चों को मारने की धुन में ही लगा रहेगा। फिर 'कालमासे काल किच्चा इहेव जंत्र- दी भारहे वासे इदपुरे णयरे गणियाकुलसि पुत्तत्ताए पञ्चायाहिइ ' जब वहा को पर्याय की इसकी आयु पूर्ण हो जायगी, तब वहा से मरण के अवसर पर मर कर यह इसी जंबूद्वीप के भरतक्षेत्र में रहे हुए इद्रपुर नगर में वेश्या के कुल मे पुत्ररूप से उत्पन्न होगा । ' तए ण त दारग अम्मापियरा जायमेत्तग बद्धेहिति उत्पन्न होते ही इसके माता-पिता इसे वर्धित कर डालेंगे, नपुंसक बना देंगे। तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो णिवत्ते एगारसमे दिवसे संपने वारसाहे मस्यामान भारती २९ व पर्यायमा तेन 'एयकम्भे एयप्पहाणे, एयविज्जे, एयसमायारे' मात्र (मेला तमाम) वाशिमोना मानानी ना ४२वो એજ એક માત્ર કામ રહેશે એ ક્રિયામા તત્પર રહેશે, એ એક તેના જીવનની વિદ્યા હશે તે વાદરીઓના બચ્ચાઓને મારવાની ધૂનમાજ લાગે રહેશે, પછી 'कालमासे काल किच्चा इहेव जद्दीचे भारहे पासे इदपुरे पयरे गणियाकुल- सि पुत्तत्ताए पच्छायाहिइ न्यारे त्यानी पर्यायनी आयुष्य तनी पूरी थन, ત્યારે ત્યાથી મરણ સમયે મરણ પામીને તે આ જ બૂદ્વીપ ભરતક્ષેત્રમાં રહેલા ઇંદ્રપુર નગરમાં વેશ્યાના કુલમ પુત્રરૂપથી ઉત્પન થશે तपण त दारग अम्मापियरो जायमेत्तग पद्धेहिति ઉત્પન્ન થતા જ તેના માતા-પિતા તેને વર્ધિત કરી નાખશે–નપુસક બનાવી દેશે तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो . प्राप्त च यौवनेन २७८ विपाकश्रुते व्यतीते, एकादशे दिवसे ' सपत्ते बारसाहे' समाप्ते द्वादशाहेद्वादशे दिवसे इदमेतद्रूप नामवेय फरिप्यतः, भवतु खलु 'पियसेणे णपुंसए ' पियसेनो नपुंसक इति । पूर्वभवकृतनरजातिद्वेपजन्यकर्मफलमेतदित्यस्येयम् । ततः खलु स भियसेनो नपुंसकः, उन्मुक्तबालभावः, यौवनकमनु- विण्णायपरिगयमेते' विज्ञातपरिणतमात्र, रूपेण च, लाव ण्येन च, 'उकिटे' उag:उत्कर्षवान् 'उकिसरीर ' उत्कृष्टशरीरो भवि प्यति । ततः खलु स मियसेनो नपुसम', इन्द्रपुरे नगरे । बहवे' वहन् इम एयारूप णामधेज करेहिति' इस बालक की उत्पत्ति के ११ ग्यारह दिवस जब पूर्ण हो जायेंगे और १२ वा दिन ज्यो हो प्रारभ होगा तब इसके माता पिता इसका नाम ऐसा धरेगे कि-- 'होउ ण पियसेणे ण पुंसए ' यह हमारा पुत्र ‘प्रियसेन नपुसक' इस नाम वाला हाओ। पूर्व भवकी वानरपर्या में नरजातिके साथ किये गये द्वेषजन्य कमेंका यह फल होवेगा, ऐसा समझना चहिए। 'तएण से पियरेणे णपुंसए उम्मुक्बालभावे जोन्यणगमणुपत्ते ' यह प्रियसेन नपुसक कमश बाल्यावस्था का परित्याग कर तरुणावस्थाको प्राम होगा । विण्णा पपरिणयमिते' उस समय यह अपनी युवावस्था को जानता हुवा 'रूवेण य जोवणेण य लावण्णेण य उक्ठेि उकिसरीरे भविस्सइ रूप, यौवन एव लाव- ज्य के उत्कर्ष से सहित होता हुआ उत्कृष्ट शरीरसपन्न हो जायगा । तएण इसके बाद से पियसेणे णपु सए यह प्रियसेन नपु सक इदपुरे णयरे णिव्यत्ते पगारसमे दिवसे सपत्ते बारसाहे इम पयारूव णामधेज्ज करेहिति તે બાળકની ઉત્પત્તિના અગિયાર ૧૧ દિવસ જ્યારે પૂરા થઈ જશે અને બારમાં (૧૨) મા દિવસને જ્યા પ્રારંભ થશે, ત્યારે તેના માતા-પિતા તેનું નામ એવુ पा-घराशे • होउ ण पियसेणे णपुसप' मा समा। पुत्र प्रियसेन નપુસક” આ નામ વાળે થાઓ પૂર્વભવમા નરજાતિની સાથે કરેલા દ્વેષરૂપ भीनुमा स यथे, मेम सभ७ दे तए ण से णियलेणे गपुसए उम्मुक्कघालभावे जोवणगमणुपत्ते ' ते प्रियसेन नपुम भे-ॐ माल-अवस्था पूरी सन यौवन અવસ્થાને પ્રાપ્ત થશે विण्णायपरिणयमिते ' ते सभय ते पोतानी युवावल्याने onal । रूपेण य जोधणेण य लाघण्णेण य उक्किठे उक्किसरीरे भविस्सइ' રૂપ, યૌવન અને લાવયના ઉત્કર્ષ સાથે_ઉત્કૃષ્ટશરીરસંપન્ન થઈ જશે ते पछी ' से पियसेणे गपुसए' ते प्रियसेन नपुस 'इदपुरेणयरे' । . तपण विपाकचद्रिका टीका थु० १ अध्य० २ उज्झितक २७९ -- . राई सर-जार-पभिईओ राजेश्वर-यावत्-प्रभृतीन राजेश्वरतलवरमाइम्बिक- कौटुम्फेिभ्यश्रेष्ठिसार्थवाहमभृतीन् बहुभिश्व ' विजापओगेहि य' विधामयोगेश्व= मन्त्रप्रयोगेश्च, कीदृशैविधामयागैरित्याह-' मंतचुण्णेहि य' मन्त्रचूणश्च, 'उहाव- णेहि य ' उड्डायनैश्च-आकर्षणैश्वेत्यर्थः, “णिण्हवणेहि य' निहरनैश्च अदृश्यकर- ऐश्च, पण्डवणेहि य ' मनवनैश्च क्षरणेः प्रस्रवणैरित्यर्थ , काष्ठपापाणादितोऽपि जलदुग्धादिनिझरणे रति भाव । ' वसीकरणेहि य' वशीकरणैश्च=वश्यताकार- कैच, एवविौ ' आभिओगेहि ' आभियोगिकी-अभियोगः पारवश्य प्रयोजन येपा ते आभियोगिफास्तः, ' अभिओगित्ता'- अभियोज्य वशीकृत्य उदारान् मानुप्यकान भोगभोगान् भुञ्जानो विहरिप्यति । ततः खलु स मियसेनो उसा इन्द्रपुर नगर में · वहवे राईसर जाव-पभिईओ बहुहि य विजापओगेहि य मंतचुणेहि ग उडारणेहि य णिवणेहि य पण्डवणेहि य वसीकरणेहि य आभिओगेहि य आभियोगिता उरालाइ माणुस्सगाइ भोगभोगाइ भुजमाणे विहरिस्सइ ' अनक राजा, ईश्वर, तलवर माडम्बिक, कौटुबिक, इभ्य, श्रेष्ठी, सनापति एव सार्थवाह आदि जनों को अनेक प्रकारको विद्याओं के प्रयोगा से कि- जिनमें मत्रित चूर्णो की, आकर्षणो की, अदृश्य करनेवाले विधानों की काष्ठ पापाण सभा जल दूध आदि की धारा वहवान वाले उपायों की और वशीकरण आदि साधनों की हो मुग्यता रहेगी-उनसे माहित कर उदार ऐमे मनुष्यसनधो कामभोगों को भागता हुआ रहेगा। 'तए ण से पियसेणे णपुसए एयकम्मे ४ मुबहु पाव- कम्म समन्जिणिता एकवीस वाससय परमाउ पालइत्ता कालमासे काल તે ઈન્દ્રપુર નગરમાં 'घहवे राईमर० जाय पमिईमो बहुहि य विजापओगेदि य मतचुण्णेहि य उडायणेहि य णिमधणेहि य पण्हवणेहि य घसीकरणेहि य आभिओगेहि य आभियोगिता उरालाइ माणुस्सगाइ भागभोगाइ भुजमाणे विहरिस्सा' मने Rict, As, Taq२, भाउ मिनेटुभि स्य, श्रेही सेना પતિ અને સાર્થવાહ આદિ માણસોને અનેક પ્રકારની વિદ્યાઓના પ્રયોગોથી, કે જેમા મતરેલા ચૂની, આકર્ષણની અદશ્ય કરનાર વિધાનની, લાકડા અને પથ્થરમાથી પણ પાણી અને દઘ આદિની ધારા વહે તેવી વિદ્યાના ઉપાયની અને વશીકરણ આદિ સાધનેની મુખ્યતા રહેશે, તેનાથી મોહિત કરીને ઉદાર એવા મનુષ્ય સમ્બન્ધી કામભેગેને ભગવત રહેશે तए ण से पियसेणे णपुसप पथकम्मेष्ट मुबहु पावकम्म समजिणित्ता पक्कयीस वाससय परमाउ २८० विपाकश्रुते नपुसकः एतत्कर्मा-४ एतत्-मन्त्रमयोगरूप कर्म यस्य स तथा, मुबहु पापकर्म 'समाजणिचा' समय-समुपायं 'एकवीस वाससय ' एकविंशति वर्षशतानि परमायुः उत्कृष्टमायुः पालयित्वा कालमासे काले रुखा, 'इमीसे रयणप्पभाए अस्या रत्नप्रभाया पृथिव्या नैरयिकतया 'उवर्वाजहिद' उत्पत्स्यते 'तओ' तत: रत्नममायाः पृथिव्या निम्त्य ' सरीसिवेसु ' सरीसृपेपु-नकुलादिपु 'उववजिहिद' उत्पत्स्यते । 'ससारो तहेव जहा पढमे' संसारस्तथैव यथा प्रथमे ससार:=भवाद् भवान्तर भ्रमणम् तथैव यथा प्रयमे प्रथमाध्ययने मृगापुत्रस्य वर्णितः । 'जाव पुढचीसु ' यावत् पृथिवीषु अनेकशतसहस्रकत्वा-अनेकलक्षवारमुत्पत्स्यने । अत्र यद्वान्यं तदत्र प्रथमाध्ययनस्यैकविंशतितमे सूने द्रष्टव्यम् । किचा इमीसे रयणप्यभाए पुढवीए णेरइयचाए उववजिहिइ ' इस प्रकार यह प्रियसेन नपुसक इन मन्त्रों के प्रयोगरूप कर्मों में ही मग्न हो कर अनकविध पाप कर्मों का उपार्जन करता २ अपनी २१०० इक्की सौ वर्ष का समस्त आयुको समाप्तकर मृत्यु के अवसरमे मर कर उन सचिन पापकर्मों के उदय से प्रथमपृथिवी (रत्नप्रभा) का नारकी होगा। 'तओ सरीसिवेसु ससारो तहेव जहा पढमे जाव पुढमीसु' वहा से निकलकर फिर यह सरीसृप-नकुल आदि मे उत्पन्न होगा। इसका एक भवसे दूसरे भवों में भ्रमण प्रथम अध्ययन मे वर्णित मृगापुत्र के भ्रमण की तरह जान लेना चाहिये । यह अन्तमे लाखों बार पृथिवाकाय मे उत्पन्न होगा यहा पर जो कुछ भाव है प्रथम अध्ययन के २१ वे सूत्र मे देख लेना चाहिये इसके बाद- पाल इत्ता कालमासे काल किवा इमीसे रयणप्पमाए पुढवीए रयत्ताए उवय जिहिह ' मा प्रभात प्रियसेन नपुस तना भोना प्रयो॥३५ ४ाभा જ મગ્ન થઈને અનેકવિધ પાપકર્મોનું ઉપાર્જન કરતા-કરતે એકવીશ ૨૧૦૦ વર્ષની તમામ આયુષ્યને પૂરી કરીને મૃત્યુ પામીને તે સચય કરેલા પાપકર્માના ઉદયથી પ્રથમ પૃથિવી-રત્નપ્રભામાં નારકી થશે तओ सरीसिवेसु ससारो तहेव जहा पढमे जाय पुढवीसु ' त्याथी नजान ॥ ते सरीसृप-नाणीमा आहिभा ઉત્પન્ન થશે તેનું એક ભવમાંથી બીજા ભામા ભ્રમણ તે પ્રથમ અધ્યયનમાં વર્ણવેલા મૃગાપુત્રના બ્રમણ પ્રમાણે જાણી લેવું જોઈએ તે છેવટે લાખ વાર પૃથિવીકાયમાં ઉત્પન્ન થશે આહીં આગળ જે કાઈ ભાવ છે, તે પ્રથમ અધ્ય યનના ૨૧ એકવીસમા સુત્રમાં જોઈ લેવું જોઈએ તે પછી से ण तो अणंतर' - .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उज्झितक २८१ - क - से ण ' स ग्वलु तआ गणंतर तत.-तस्माद् भवाद् अनन्तरम् , ' उहत्ता' उद्वर्त्य=निःमृत्य, इहैव जम्बूद्वीपे भारते वर्षे चम्पाया नगर्या 'महिसत्ताए' महिपतया ' पचायाहिइ' प्रत्यायास्यति-उत्पत्स्यते । म खलु तनान्यदा कदाचित् । गाडिल्लएहिं ' एकमण्डलीसदस्यै समानवयस्कैमहिपमित्रै 'जावियाआ' जीवितात, ववरोविए समाणे ' व्यरोपित' सन् तत्रै चम्पाया नगर्या श्रेष्ठिकुले पुत्रतया ' पञ्चायाहिइ ' प्र यायास्यति उत्पस्यते ॥ २१॥ से ण तओ अणतर उन्नहिता इहेव जयूदीवे भारहे वासे चपाए णयरीए महिसत्ताए पचायाहिद । से ण तत्य अण्णया कयाचि गाहल रहिं जीवि- याभो ववरोपिए समाणे तत्थव पाए णयरीए मेडिकुलंसि पुत्तत्ताए पचायाहिड' यह वहा से निकल कर इस जवृद्धाप के भरतक्षेत्रमें जो चपा नाम की नग। हे ग महिप ( पाडा ) की पर्याय से उत्पन्न होगा । वहा यह समानवयवाल मित्र1-महिषा द्वारा माग जान पर उसी चम्पानगरी में सि श्रेणिकुल में पुत्ररूपसे उत्पन्न होगा । भावार्थ- गौतम ने पुन पूछा कि- हे भदन्त । यह उझिन दारक इम पर्याय स मरकर अन कहा जायगा और कहाँ उत्पन्न होगा के इसी प्रश्न का उत्तर इस २१ वे सूत्र में दिया है। वे इस में यह प्रकट कर रहे हैं TF-हे गौतम । उझित के जावन का आज अन्तिम समय है । इसका जीवन आज चतुर्थ प्रहर में समान हो जायगा । यह मरकर प्रथम नाक का नैरयिक होगा। उयाट्टित्ता इहेर जबद्दीवे भाग्हेवासे चपा गयरीए महिसत्ताए पञ्चायाहिइ से ण तत्थ अण्णया कयारि गोट्ठिलपहिं जोगियाओ रोविए ममाणे तत्थेव चपाए णयरीए सेट्टिकुल मि पुत्तत्ताए पञ्चायाहिइ त त्याथी ना जाने - मूढीयनात ક્ષેત્રમાં જે ચ પ નામની નગરી છે ત્યા મહિષ (પાડ )ની પર્યાયથી ઉત્પન્ન ચશે ત્યાં આગળ તેનું સમાન ઉમર વાળા મિત્રે –પાડાઓ દ્વારા મૃત્યુ થશે પછી તે ચપ્પાનગરીમા કઈ શેઠના કુલમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થશે ભાવાર્થ-ગૌતમે ફરીવાર પૂછ્યું કે – હે ભદન્ત તે ઉઝિન દારક પર્યાયથી મરણ પામીને હવે કયા જશે ? અને કયા ઉ જ થરો ? પ્રભુએ ગૌતમના એ પ્રશ્નનો ઉત્તર આ ૨૧ એકવીસમા સૂત્રમાં આવે છે તે એમાં એ હકીકત પ્રગટ કરી હે ગૌતમ ! ઉઝિતના જીવનને આજે છે લો સમય છે તેનું જીવન આજ ચોથા પ્રહરમા પૂરૂ થઈ જશે અને તે प्रभु न गौतम આ - -al - २८२ विपाकश्रुते 0 क्यो कि इसने अपने जीवन का प्रत्येक क्षण पापमय व्यापारों के सेवन में हो व्यतीत किया है उससे जिन अशुभतम पापकर्मी का इसने बघ किया है, उन्हीं के उदय का इसे प्रबल दु ख प्रथम नरक में जाकर भोगना है। इसने २५ पच्चीस वर्ष की अपनी आयु पापो के सेवन करने में ही समाप्त की है। प्रथम नरक की स्थिति समाप्त कर जब यह वहाँ स निकलेगा, तो वैताढ्य पर्वत की तलहटी मे बंदर होगा। वहा भी यह विषयभोगो मे अत्यत गृद्ध होगा। मेरे सामने अय पदर विषय का न भोग सके इस ख्याल से यह वहा जितने भी बदरीयो के पुल्लिङ्ग शिशु होगे उन सब का घानक होगा । जब यह यहा से मरेगा तो इद्रपुर में किसी वेश्या के घर मे जम टेगा। वहा इस का नाम 'प्रियसेन नपुसक' होगा । क्यों कि इसन बदर की पर्याय मे पुल्लिङ्ग से द्वेष किया था, इसलिये इसका फल इसे इस पर्याय मे भोगने को मिलेगा । उत्पन्न होते ही इसे नपुंसक बना दिया जायगा। बाल्यावस्था से जब यह युवावस्था मे आवेगा और जब यह समझदार हो जावेगा, एव रूप यौवन तथा लावण्य से सपन्न होगा, तब यह अनेक प्रकार की विधाओं के प्रयोगो से वहा के लोगों को मुग्ध कर मनुष्यसंबधी भोगों को भोगता- મરણ પામીને પ્રથમ નરકને નારકી થશે કારણ કે તેણે પિતાના જીવનની દરેક ક્ષણ, પાપમય વ્યાપારના સેવનમાજ વ્યતીત કરી છે તેથી જે અશુભતમ પાપકર્મોને તેણે બધ કર્યો છે તેના ઉદયનું તેને પ્રબલ દુખ જઈને ભોગવવાનું છે તેણે પિતાની ૨૫ પચીસ વર્ષની આયુષ્ય પાપનું સેવન કરવામાજ પૂરી કરી છે તે પ્રથમ નરકની સ્થિતિ પૂરી કરીને જ્યારે ત્યાથી નીકળશે, તે પછી વૈતાઢય પર્વતની તલેટીમા વાનર થશે ત્યાં પણ તે વિષયભેગમાં અત્યંત આશક્ત રહેશે મારા સામે બીજા વાદરા વિષય ન ભેગવી શકે ” એજ દૃષ્ટિથી તે ત્યાં આગળ જેટલા નરજાતિના વાનર બાળક હશે તે સર્વને નાશ કરનાર થશે જ્યારે તે સ્થળમાં મરણ પામશે દ્રપુરમા કેઈ વેશ્યાના ઘરમાં જન્મ લેશે ત્યાં તેનું નામ પ્રિયસેન ” રહેશે કારણકે તેણે વાનરની પર્યાયમાં નરજાતિ સાથે દેશ કર્યો હતો, એ માટે તેનું ફળ એ પર્યાયમાં ભેગવવાનું મળશે ઉત્પન્ન થતા જ તેને નપુસક બનાવી દેવામાં આવશે બાલ અવસ્થા પૂરી કરીને જ્યારે તે યુવાવસ્થામાં આવશે અને જયારે તે સમજણ વાળો થઈ જશે, અને રૂપ, યૌવન તથા લાવણ્યથી અનેક પ્રકારની વિદ્યાઓના પ્રયોગથી ત્યાના કેને ભગવતે થકે પિતાને સમય પૂરો કરશે પ્રથમ નરકમાં ત્યાર પછી નવુ સક એ પન્ન થશે, મુગ્ધ કરી विपाकचन्द्रिका टीका श्रु० १ अय०२ उज्झितक २८३ मूलम्-मू० २२ से ण तत्य उम्मुक्बालभावे तहारूवाण थेराणं अंतिए केवल बोहिं युज्झिथिइ । अणगारे०, सोहम्मे कप्पे जहा पढमे जाव अतं करेटिंड, गिक्खेवो ॥ मू० २२ ।। । दुहविवाग ण विडय अज्झयणं समत्त ॥२॥ टीका-मृ० २२ 'सेण तत्थ ' इत्यादि । स खलु तत्रोन्मुक्तवालभावस्तथारूपाणा हुआ अपना समय व्यतीत करेगा। इस प्रकार के कुकृत्यों में यह २१०० इक्कीस सो वर्ष की अपनो आयु का समाम कर अनेकविध पाप कमी का सचय करता हुआ ही मरेगा, और रत्नप्रभा नरक का पुनरपि नैरयिक बनेगा । वहा की एक सागर की उत्कृष्ट स्थिति को समान कर यह सरीसृपों नकुल आदि योनियों में जम लेकर मृगापुत्र की तरह ससार में अनेक यानियों में परिभ्रमण करेगा । पश्चात् चपा नगरी में यह भैंसा की पर्याय स उपन्न होगा, और वहा अपने सजातीय समवयस्क मित्रो (भैसों) द्वारा मारा जायगा। मत मे भंसा की पर्याय छाडकर उसी नगरी मे सेठ के कुल मे पुत्ररूप से उत्पन्न होगा ॥ सु० २१ ॥ इत्यादि- से ण तत्थ उम्मुक्कबालभावे यह जब वहा बाल्यावस्था से तरुणावस्था को प्राप्त करेगा, तब ‘तहारूबाण थेराण अतिए केवल वोहिं बुअिहिड' આ પ્રકારના કુકર્મોમાં તે ૨૧૦૦ એકવીસ બે વર્ષની પોતાની આયુષ્ય પુરી કરીને અનેક વિધ પાપ કર્મોને એ ચય કરીને મરણ પામશે અને રત્નપ્રભા નકમા ફરીને નારકીપણે ઉત્પન્ન થશે, ત્યાની એક સગરે એમની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિને પુરી કરીને તે સરીસૃપ નળીઆ આદિ નિમાં જન્મ લઈને મૃગાપુત્રના ભ્રમણ પ્રમાણે સારમાં અનેક ચોનિઓમાં પરિભ્રમણ કરશે, પછી ચપા નગરીમા પાડાની પર્યાયમાં ઉત્પન્ન થશે, અને ત્યા પિતાના સજાતીય સમાનવના મિત્ર-પાડાએ દ્વારા માર્યો જશે (મરણ પામશે) છેવટે તેજ નગરીમા પાડાની પોયથી છુટીને શેઠના કુલમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થશે • सण सत्थ त्यादि ' से ण तत्य उम्मुम्बालभावे ते क्यारे त्य मास मया पूरी शन तथास्थान प्रास ४२से, त्यारे - तहारवाण थेराण अतिए केवल बोहिं बुग्झि से ण तत्थ० . ॥ २३ ॥ .
૨૮૨ विपाकश्रुते क्यो कि इसने अपने जीवन का प्रत्येक क्षण पापमय व्यापारों के सेवन में हो व्यतीत किया है उससे जिन अशुभतम पापकों का इसने वध किया है, उन्हीं के उदय का इसे प्रबल दुस प्रथम नरक मे जाकर भोगना है। इसने २५ पचीस वर्ष की अपनी आयु पापों के सेवन करने में ही समात की है। प्रथम नरक की स्थिति समाप्त कर जब यह वहाँ स निकलेगा, तो वैताढ्य पर्वत की तलहटी मे बदर होगा। वहा भी यह विषयभोगों मे अत्यत गृद्ध होगा। मेरे सामने अय बदर विषय केा न भोग सके' इस ख्याल से यह वहा जितने भी बदरीयो के पुल्लिङ्ग शिशु होगे उन सब का घातक होगा। जब यह यहा से मरेगा तो इद्रपुर में किसी वेश्या के घर में जम लेगा। यहा इस का नाम બિયન નપુણ હો ! क्यों कि इसन नदर की पर्याय में पुल्लिङ्ग से द्वेष किया था, इसलिये इसका फल इसे इस पर्याय मे भोगने को मिलेगा। उत्पन्न होते ही इसे नपुंसक बना दिया जायगा। बाल्यावस्था से जब यह युवावस्था में आवेगा. और जब यह समझदार हो जावेगा, एव रूप यौग्न तथा लावण्य से सपन्न होगा, तब यह भनेक प्रकार को विधाओं के प्रयोगों से वहा के लोगों को मुग्ध कर मनुष्यसंवधी भोगों को भोगता મરણ પામીને પ્રથમ નરકને નારકી થશે કારણ કે તેણે પોતાના જીવનની દરેક ક્ષણ, પાપમય વ્યાપારના સેવનમાજ વ્યતીત કરી છે તેથી જે અશુભતમ પાપકર્મોને તેણે બધ કર્યો છે તેના ઉદયનું તેને પ્રબલ દુખ પ્રથમ નરકમાં જઈને ભોગવવાનું છે તેણે પિતાની ૨૫ પીસ વર્ષની આયુષ્ય પાનું સેવન કરવામાજ પૂરી કરી છે તે પ્રથમ નરકની સ્થિતિ પૂરી કરીને જ્યારે ત્યાથી નીકળશે, તે પછી વૈતાઢય પર્વતની તલેટીમાં વાનર થશે ત્યા પણ તે વિષયોમાં અત્યંત આશક્ત રહેસે મારા સામે બીજા વાદરા વિષય ન ભેગવી શકે ” એજ દૃષ્ટિથી તે ત્યાં આગળ જેટલા નરજાતિના વાનર બાળક હશે તે સર્વને નાશ કરનાર થશે જ્યારે તે સ્થળમાં મરણ પામશે ત્યાર પછી ઈદ્રપુરમાં કોઈ વેશ્યાના ઘરમાં જન્મ લેશે ત્યાં તેનું નામ પ્રિયસેન રહેશે કારણકે તેણે વાનરની પર્યાયમાં નરજાતિ સાથે દ્વેષ કર્યો હતો, એ માટે તેનું ફળ એ પર્યાયમાં ભેગવવાનું મળશે ઉત્પન્ન થતાજ તેને નપુસક બનાવી દેવામાં આવશે બાલ અવસ્થા પૂરી કરીને જ્યારે તે યુવાવસ્થામાં આવશે અને જ્યારે તે સમજણ વાળા થઈ જશે, અને રૂપ, યૌવન તથા લાવણ્યથી મન થશે, ત્યારે તે અનેક પ્રકારની વિદ્યાઓના પ્રગથી મુધ કરી મનુષ્યસમ્બન્ધી ભેગેને ભગવતે થકી પિતાને સમય પર કરશે . નપુસક ત્યાના લેકેને विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक २८५ . स्वामी कथयति-- एव खलु' इत्यादि । एव खलु हे जम्मूः ! श्रमणेन भगवता महापीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन दुखविपाकाना द्वितीयस्याध्ययनस्याय मर्थ; प्रक्षप्त -उतिः ब्रवीमि यथा भगवता - प्रोक्त त्यैव वा कथयामि, न तु म्बद्धया कल्पयित्वेति भावः । मृ० २२ ॥ ॥ इति श्रा--विश्वविख्यात-जगहल्लभ-प्रसिद्धवाचक-पञ्चदशभाषाकलितललितकलापालापक- प्रविशुद्धगद्यपधन कम थनिर्मायक वादिमानमर्दक-श्रीशाहूछत्रपतिकोल्हापुरराजप्रदत्त- जैन शास्त्राचार्य'-पदभूपित-कोल्हापुरराजगुरु-बालनह्मचारि-जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री-घासीलाल अतिविराचिनाया श्री–विपाक श्रुते दुसविपाकनामकप्रथमश्रनस्कन्वस्य विपाकचन्द्रिकार याया व्याख्यायाम् उज्यितकनामक द्वितीयम ययन सम्पूर्णम् ॥१॥२॥ F - मुधर्मास्वामी कहते हैं फि-हे जम्बु ! श्रमण, भगवान् महावार ने जा सिद्धिगतिस्थान का पाचुके है,, दुखविपाक नामक प्रथम श्रुतस्कघ के इस द्वितीय अध्ययन का उज्झित दारक के आरव्यानरूप मे यह भाव प्रकट किया है,- ऐसा मै कहता हूँ। यह जा कुछ भी तुमस कहा है वह अपनी कल्पना से कथन नहीं किया है, किन्तु प्रभु के कथनानुमार ही कहा है ॥ २२ ॥ श्री विपाक्श्रुतके दु खविपाकनामक प्रथम श्रुतस्कध की · विपाकचन्द्रिका' नामक संस्कृत टाका के हिन्दी अनुवाद मे उज्झित' नामक ॥ द्वितोय अध्ययन सम्पूर्ण हुआ ॥ १ ॥ २ ॥ - - હે જબ્બ ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીર જે સિદ્ધિગતિ સ્થાનને ( સિદ્ધપદને ) પામેલા છે, તેમણે દુખવિપાક નામના પ્રથમ શ્રુતસ્ક ધ ! આ બીજા અધ્યયનના ઉજિઝત દારકના આખ્યાનરૂપમા જે ભાવ પ્રગટ કર્યા છે એવી જ રીતે હું કહુ છુ આ જે કાઈ તમારી પાસે કહ્યું છે તે મારી કપિનાથી કહેલું નથી, પરતું પ્રભુના કહેવા પ્રમાણે જ કહેલ છે श्री विपाश्रुतना दुविधा नाभना प्रथम श्रुतः४५नी 'विपाकचन्द्रिका नामनी All Yoशती अनुवाहमा ' उज्झित नामर्नु બીજુ અધ્યયન સ પૂર્ણ થયું ॥ २२ ॥ || ૧૨ 1 -- - . . २८४ विणकश्रुते स्थविराणामन्तिके केवलं 'बाहिं' बोधि । बुझिहिइ ' भोत्स्यते, सम्यक्त्व सप्स्यते इत्यर्थः । अनगारो भावितात्मा भविष्यति । ततः स कालमासे काल कला ' सोहम्मे कप्पे'- सौधर्म फल्पे ' जहा पढमे ' यथा प्रथमेऽध्ययने प्रोक्त तथाऽत्र वान्यमित्यर्थः, तेनायमों लगते- देवत्ताए उवनिहिइ-' देवत्वेनोता- स्यने । स खलु ततोऽन तर देवशरीर त्यक्त्वा , महाविदेहे वर्षे, यानि कुलानि भवन्ति आढयानि, तेपा खलु अन्यतस्मिन् फुले पुस्तयोत्पत्म्यते । जाव अत क्रेहिइ ' यावद् अन्त करिष्यति-सर्वदुःखानामन्त =नाश करिष्यति । • णिवखेवो' निक्षेप =निगमन समाप्तिवाक्य वान्यमित्यर्थ , तद्यथा- एर खलु जम्मू ! समणेण भगवया महावारण जाव सपत्तेण दुह विवागाण विइयस्सू अन्झयणम्स अयमद्दे पण्णत्ते '-तिमि । अस्याध्ययनस्य समाप्तिकाले श्रीसुधर्मा, तथारूप स्थविगे के समीप तिर्मल- समकित का प्राम करेगा, भावितात्मा अनगार होगा, 'साहम्मे कप्पे जहा पढमे जाच अत करेहिह णिक्खेको' पश्चात् यह मृत्यु के अवसर मर कर सौधर्मकल्प मे देवपने उत्पन्न होगा। वहा का स्थिति समाप्त कर यह फिर महानिदेह क्षेत्र में जो वहा आढ्य कुल है इनमे से किसी एक आट्यकुल मे पुत्ररूप से उत्पन्न होगा पश्चात् योग्य समय पर भागवत) दीक्षा अगीकार कर समस्त कमों का सर्वथा नाश कर मोक्ष को पावेगा । 'णिक्खेवो' यह पद द्वितोय अध्ययन की समाप्ति का सूचक है, जिसका भाव यह है- : एव खल्लु जा। समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण दुहवित्रागापा बिइयस्स, अज्झयणस्स अयमढे पण्णत्ते तिमि इस अध्ययन की समाप्ति के समय श्री दिइ ' तथा३५ स्थावरानी, पासे ननिस समतिने प्राप्त ४२शे, सावितामा मार-मुनि 42, ' सोहम्मे कप्पे जहा पढमे जाव अत करेहिइ णिक्खेषो પછી તે મૃત્યુના સમયે મરણ પામીને સૌધર્મક૫મા દેવપણે ઉત્પન્ન થશે ત્યાની સ્થિતિ પૂરી કરીને, તે પછી મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં જે ત્યા આઢય (સર્વ સપતિ સમ્પન્ન) કુળે છે તેમાના કેઈ એક આલ્ય કુળમા પુત્ર રૂપથી ઉત્પન્ન થશે પછી ચોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થતા ભાગવતી દીક્ષા અંગીકાર કરીને સમસ્ત કનો સર્વથા નાશ કરીને મેક્ષ પદને પામશે णिक्खेवो આ પ્રદ બીજા અધ્યયનની સમાપ્તિનું સૂચક છે, જેનો ભાવ એ છે કે एष खलु जम्बू समणेण भगवया महाधीरेण जाव संपत्तेण दुहषिवागाण विइयस्त अज्मयणस्त अयमट्ठ पण्णत्ते तिमि આ અધ્યયનની સમાપ્તિના સમયે શ્રી સુધર્મા સ્વામી કહે છે કે- " . .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन २८७ . जम्बूस्वामी सुधर्मस्वामिनं पृच्छति-' जड ण' इत्यादि । यदि खल हे भदन्तु हे भगवन् । श्रमणेन भगवता महावीरेण यावद सिद्धिस्थान भाप्तेन दुःखविपाकाना द्वितीयम्याध्ययनस्य 'अयमह ' अयमर्ध. विजय. मित्रमार्थवाहपुत्रस्मेजियतकम्य यः खातदुष्कृतफलदुःखविपाकस्तटूपोऽर्थः प्रजात , तृतीयम्य बलु हे भदन्त । अध्पयनस्य दुखविपाकाना श्रमणेन भग- वता महावीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन कोऽर्थ प्रज्ञप्त' । ततः खलु स मुधर्माऽनगारो जम्बूनामकमनगारमेव वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादी- एव खलु जनू' इत्यादि एव ग्वलु हे जम्मु । तस्मिन काले तस्मिन् समये पुरिमतालनामक नगरमासीत् तत् कीटग' मित्याह-' रिद्ध० ' इत्यादि ऋद्धस्तिमितसमृद्धम्-''= श्रमण भगवान् महावार ने कि जो सिद्धिगति को प्राप्त कर चुके हैं दुखविपाक के द्वितीय अध्ययन का · विजयमित्र सार्थवाह के पुत्र उज्झित ने अपने पूर्वापार्जित दुष्कृतो के फल स्वरूप अनेकविध दुखों को भोगा ह' इसरूप जो भाव कहा है वह तो हमने सुन लिया है, अब हे भदन्त दुखविपाक के तृतीय अध्ययन का उन्हीं श्रमण भगवान् महावीर ने कि जो सिद्धिगति मे विराजमान है क्या भाव प्रदिपादित किया है। इस प्रकार जबूस्वामी के प्रश्न को सुनकर श्री सुधर्मा स्वामी कहते हैं- एव खलु जनू' इत्यादि- हे जनू । इस तृतोय अध्ययन का भाव इस प्रकार है-' तेण कालेण उस काल और उस समय मे 'पुरिमताले गाम जयरे होत्या, एक पुरिमताल नामका नगर था। यह नगर रिद्ध० ' नभ स्पर्शी મહાવીરે કે જે સિદ્ધિગતિને પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા છે દુ ખવિપાકના બીજા અધ્યયનના ‘વિમિત્ર સાર્થવાહના પુત્ર ઉઝિને પિતાના પૂર્વભવના મેળવેલા દુષ્કતેના ફળસ્વરૂપ અનેકવિધ દુઓને ભેગવ્યા છે ' તે રૂપ જે ભાવ કહ્યા છે તે તે મે સાભળી લીધા છે, હવે હે ભદન્ત! દુ ખવિપાકના ત્રીજા અધ્યપનના તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે કે જે સિદ્ધિગતિમા વિરાજમાન છે શુ ભાવ પ્રતિપાદન કર્યા છે, આ પ્રકારના જખ્ખ સ્વામીના પ્રશ્નને સાભળીને શ્રી સુધમાં સ્વામી કહે છે કે एव खलु जवू ' इत्यादि स्पूमा श्री अध्ययनना मा . प्रभार छ- तेण कालेण तेण समएण ते भने त सभयन विधे, 'पुरिमताले णाम जयरे होत्था એક પુરિતમાલ નામનું નગર હતુ- તે નગર रिद्ध आशना स्पर्श रे तेण समएण ' .
॥अथ तृतीयमध्ययनम् ॥ . तच्चस्स . . मूलम्-मू० । तच्चस्स उक्खेवो । एव खलु जम्मू ! तेण कालेण तेण समएण पुरि- मताले णाम जयरे होत्या, रिद्ध० । तस्स ण पुरिमतालस्म णपरस्त उत्तरपुर- स्थिमे दिसिभाए एत्य ण अमोहदंसी उजाणे, तत्थ णं अमोहदसिस्स जावस्स जक्खाययणे होत्था ॥ मू० १॥ टीका-मू. १ तच्चस्स' इत्यादि । तृतीयस्याध्ययनस्य । उक्खेवो उत्क्षेपः-उपोद्घातः मस्तारनेत्यर्थ । तृतीयाध्ययनम्य प्रस्तावनाऽत्र वक्तव्येति भावः । अत्रैवमुत्क्षेपोऽनुसन्येय - जइ ण भंते ! समणेण जाव सपत्तेण दुहविभागाण दोधस्स अझयणस्स अयमढे पण्णत्ते, तच्चस्स णं भते । अज्झयणस्स दुइविवागाणं समणेण जाव संपत्तेण के अट्टे पण्णने, तएणं स सुहम्मे अणगारे ज बू अणगार एव वयासी- ' इति । ।। तृतीय अध्ययन || 'तचस्स ' इत्यादि । तच्चस्स उक्खेवो तासरे अध्ययन का रक्षेप यहा बोलना चाहिये, वह इस प्रकार-जबूस्वामी ने श्री सुधर्मा स्वामी से पूछा-'जइ ण भते । समणेण जाव संपत्तेण दुहविवागाण दोचस्स अज्झयणस्स अयमहे पण्णत्ते तच्चस्स ण भते । अज्झयणस्स दुइविधागाण समणेण जाव संपत्तेण के अहे पणाने ? तएण से मुहम्मे अणगारे जबू-अणगार एव वयासो' हे' भदत ત્રીજુ અધ્યયન तश्वस्त' प्रत्याहि तच्चस्म उक्खेषो ' alon मध्ययन। उपेक्ष मा मा नये, ते આ પ્રમાણે-જબૂ સ્વામીએ શ્રી સુધર્મા સ્વામીને પૂછ્યું जइ ण 'भते समणेण जाव सपत्तेण दुहवियागाण दोवस्त अज्झयणस्स अयम? पणते तच्च- सण भते ! अज्झयणस्स दुहविवागाण ममणेण जाव सपत्तेण के अटें पण्णत्त? तए ण से सुहम्मे अणगारे जब अणगार एव घयासी' मन्त! अभय सागवान - - विपाकचद्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन २८९ - . , तत्थ ण० . . टीका-मू० २ तथ ण' इत्यादि । तत्र सलु 'पुरिमताले 'पुरिमतालनामके नगरे पहावलो नाम राजाऽऽसीत् । तस्य खलु पुरिमतालस्य नगरस्य — उत्तरपुर- थिमे दिमिभाए ' उत्तरपारस्ये दिमागे-ईशानकोणे 'देसम्पते ' देशमानते मण्डलान्तर्गते 'एयण' अत्र खलु ' अडव ससिया' अटमीसश्रिता=महावनान्त गता 'सालाडनीगाम ' शालाटवीनाम्नी चोरपल्ली-चोराणा वृक्षवंशलतादि- गहनाश्रितं वासस्थानम् आसीत् । सा कीदृशी आसीत् ?--विसमगिरिक दरको व्य मणिविट्ठा' विषमगिरिकन्दरकोलम्बप्सन्निविष्टा-विषम यद् गिरे तस्य यः कोलम्बा-पान्तस्तन संनिविटा या सा तथा । 'वसीकलंकपा- गारपरिक्खिता' वशीफलङ्कपाकारपरिक्षिता व शीफलका वशनालमयी वृत्ति , इत्यादि मनः २ तत्य ण पुरिमताले' उस पुस्मिताल नगर में 'महबले णाम राया होत्या 'महारल' इस नाम का एक राना था। तस्त ण पुरिमता लणयरस्स उम पुरिमताल नगर के ' उत्तरपुरस्थिमे दिसिमाए । ईशानण में 'देसप्पते' न अति निकट न अति दूर 'अडवीससिया एक अटवा थी जिसमें ' सालाडवी णाम चोरपल्ली होत्था' 'शालाटवी' इस नाम से प्रसिद्ध चारपल्ली थी। यह 'विसमगिरिफंदरकोलवसणि विट्ठा ' गिरि पहाडा के विषम कदरों के प्रातभाग में स्थित थी। 'वसीकल कपगारपरिविग्वत्ता' इमके चारा और वासाकी बाड तनी हुई थी, उसप्त यह ऐसी मालम पडती थी कि यह ઇત્યાદિ तत्थ ण पुरितमाले' ते पुस्तिमाल नगरमा महब्बले णाम राया होत्था મહાનલ એ નામને રાજ હતો तस्स ण पुरिपतालणयरस्त ' ते पुस्तिमाल 'उत्तरपुरथिमे दिसिभा शान मा 'देमप्पते । બહુજ નજીક તેમજ म પણ अडयीसंसिया એક અટવી-વન જેમાં सालाडयी णाम चारपल्ली होत्था શાલાટવી નામથી પ્રસિદ્ધ એક ચારપટલી હતી તે • विसगिरिक दरकोल घमणिविठ्ठा ગિ—િપહાડોના વિષમ કદર (ગુફાઓ)ના પ્રાન્ત ભાગમાં (ખુણામા રહેલી હતી वमीक्रकपागारपरिक्खित्ता' तेनी थारेय तु पासानी वा ४२वी ती, તેથી કરીને એવી રીતે દેખાતી હતી કે તે જાણે કોટથી ઘેરી લીધેલી હોય . तत्थ ण . નગ૨ના .
२८८ विपाकश्रुते नभःस्पशिबहुलमासादयुक्त, बहुजनसकुल च, स्तिमित 'स्वचक्रपरचक्रमय- रहितम् , ' समृद्ध 'धनधान्यादिपूर्णम् । तस्य खलु पुरिमतालस्य नगरस्य 'उत्तरपुरस्थिमे दिसिमाए' उत्तरपौरम्त्ये दिग्भागे-ईशानकोणे इत्यर्थ । अत्र खल्लु ! अमोहदसी' अमोघदर्शिअमोघदर्शिनामस्मुवानमासीन् । तत्र सलु ' अमोहदासरस जक्खस्स' अमोपदर्शिनः अमावदशिनामयस्य यक्षस्य यक्षाय- तनमासीत् ।। मू०१॥ मूलम्-मू० २ तत्थ ण पुरिमताले महब्बले णाम राया होत्या । तस्मण पुरिमता- लस्स गयरस्स उतरपुरस्थिमे दिसिमाए देसपते एत्य ण अडनीससिया साला- डवी णाम चोरपली होत्था, विसमगिरिकदरकोल्वसणि विट्ठा, वैमीकलक पागारपरिक्खित्ता, डिण्णसेलविसमप्पवायफलिहोवगूढा, अभितरपाणिया सुदुल्लम नलपेरता अणेगखडी विइय नणदिण्णाणिगमप्पवेसा सुबहुयस्तवि कुवियस्स जणस्स दुप्पवेस्सा यावि होत्था । मृ० २ ॥ बहुत से मकाना से युक्त एव बहुजना से मकुल था। यहा के निवासियों को स्वप्न मे भी स्वचक और परचक का भय नहीं था। यहा का प्रजा बिलकुल निर्भय थी। नगर मे सर्व तरफ धन और धा य की राशियों के ढेर लगे रहते थे। तस्स ण पुरिमतालस्स णयरस्स उत्तरपुरथिमे दिसिभाए ' उस पुरिमतालनगर के ईशानकोणमें ' तत्थ | अमाहदसी उजाणे : एक अमोघदर्शी नामका उद्यान तत्थ ए अमोडद सिस्स जवखस्स जमवाययणे होत्था रम उधान में अमोघदर्शी नामक यक्षका एक यक्षायतन था । भावार्थ-स्पष्ट है ॥ १ ॥ था। તેવા ઉચા ઘણાજ મકાનોથી યુકત અને ઘણીજ વસ્તીથી ભરપુર હતુ ત્યાના નિવાસીઓને સ્વMામા પણ સ્વચક અને પરચક્રનો ભય ન હતા ત્યાની પ્રજા એકમ નિર્ભય હતી- નગરમાં ચારેય બાજુ ધન અને ધાન્યના ઢગલા લાગેવા तस्स ण पुरिमतालस्स णयरस्स उत्तरपुस्थिभे दिसिभा' ते स्तिमाल नगरना शान शुभा' तत्थ ण अमोहदसी उजाणे ' अमावशी नामना पाया तो तत्थ ण अमोहसिस्त जव खस्त जक्खाययणे होत्थ ते धान બગીચામાં અમોઘદર્શી નામના યક્ષનું એક યક્ષસ્થન હતુ ભાવાર્થ-સ્પષ્ટ છે ના विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन २९१ मूलम् --मू० ३ तत्य ण सालाडवीए चोरपल्लीए विजए णाम चोरसेणावई परिवसह, अहम्मिए जाच लोहियपाणी बहुणयरणिग्गयजसे मृरे दढप्पहारे साहसिए सद चेही असिलहिपढममल्ले । से ण तत्थ सालाडमीर चोरपलीए पंचण्ड चोरस- पाण आहेवच्च जाव विहरइ । तए ण से विजए चोरसेणाव बढण चाराण य पारदारियाण य गठिभेयगाण य सधिन्छेपगाण य, खडपट्टाण य अण्णेसि च बहण ठिण्णमिण्णवाहिराहियाण कुडगे यावि होत्या । तए ण से विजए- चोरसेणाचई पुरिमतालस्स णयरस्स उत्तरपुरथिमिल जणवय बहुहिं गाम पायएहि य णयरघायएहि य गोग्गहणेहि य दिग्गहणे हे य पंथकोडेहि य खत्तखणणेहि य उचीलेमाणे२ विद्धसेमाणे २ तज्जेमाणे २ तालेमाणे - णित्याण, णिद्धण, णिकण, करेमाणे २ विहरइ । महरल्स्प रण्णो अमिक्खण २ कप्पाइ गिण्हड । तत्य ण विजयस्स चोरसेणावस्स खरसिरी णाम भारिया उनके लिये ता यह सर्वथा दुष्प्रवेश थी। भावार्थ पुरिमताल नगर के राजा का नाम महाबल था। नगर के न अति निकट और न अति दूर एक घनी अटवा थी। इसमे एक चोरपल्ली था। इसका नाम शालाटवी था। इसके आस पास गिरि पहाडों की विषम कदराएँ थीं। चोरपल्लो चारों ओर स पास की बाड से घिरी हुई थी। इस के पास के पहडा की छाटी२ टकरिया खोद डाली गई थीं, अत उनके गढे इस शालाटवा को खाई जैसे मालूम देते थे। चारों ने सब प्रकार की व्यवस्था इसके भीतर ही कर रखा था। पाना કઠિન હતુ, સર્વથા તે ચેશત્રુઓને પ્રવેશ કરાય તેવી ન હતી ભાવાર્થ- પુરિતમલ નગરના રાજાનું નામ મહાગલ હતુ નગરથી બહુ દૂર તેમજ અતિ નજીક પણ નહિ એવી એક ઘેરો અટવી (વન) હતી તમા એક ચેરપલી હતી, તેનું નામ શાલાટવી હતુ, તેની આસપાસ ગિરિની (પર્વતની) વિષમ ગુફાઓ હતી ચારપહલીને ચારેય બાજુથી વનોની વાડથી ઘેરેલી હતી તેની આજુબાજુના પહ ડેની નાની ટેકરીઓ ખોદેલી હતી તેથી તેના ખાડા તે શાલાટીની ખાઈ જેવા દેખાતા હતા, ચોરો માટેની તમામ પ્રકારની અનુકુળતાની વ્યવસ્થા તેની અદ જ કરી રાખેલી હતી ત્યાના २९० विपाश्रुते . . . सेव प्राकारस्तेन परिक्षितावेशिता छिगपेलविसमप्यमायफलहोवगूहा' छिन्न शैलविपमप्रशतपरिखोपगूढा-छिना=विदीर्णः शैलम्तस्य ये विषमप्रपाता गर्ता , त एव परिखा, तयोपगूढा येष्टिता, ' अभितम्याणिया' अभ्पन्तरपा- नीया अभ्यन्तरजलयुक्ता 'मुद्दल्लभजलपेरता' सुदुर्लभजलपयन्ता-सुदर्लभम् अति- दुर्लभ जल पर्यन्ते यस्याः सा तथा, 'अणेगसटी' अनेकखड' अनेकाः खण्डम अपद्वाराणि-गुप्तद्वाराणि यस्या सा तथा, 'विइयजणदिण्णणिग्गमप्पवेसा' विदितजनदत्तनिर्गममवेशा=विदिताना परिचितानामेव जनाना दत्त निर्गमः प्रवे शश्च यस्या सा तथा 'सुबहुयम्सपि युरियस्स जणस्स दुप्पवेमा' सुबहुकस्यापि कुपि तस्य कोपाविष्टस्य वैरिण इत्यर्थ जनस्य दुप्पवेशा=दुष्करः प्रवेशो यस्या सा तथा, ' यावि ' चापि ' होत्था ' आसीत् ॥ मू० २ ॥ कोट स घिरी है 'छिन्नसेलविसमप्पवायफलिहोवढा' इसके आस पास की छाटो२ टेकरिया खाद डाली गई थीं इससे भूमी में जगह२ गढे हो गये थे, इससे देखने वालो को ऐसा ज्ञात होता था कि मानो यह खाई से परिक्षिम हो रही है। • अभितरपाणिया' चोरपल्ली के भीतर ही पानी का प्रबंध था । पानी लाने के लिये वहा स लोगों को बाहर नहीं जाना पटता था। 'सुदुल्लभनलपेर ता कि इसके बाहर बहुत दूर तक पानी का कोई साधन नहीं था। 'अणेगखंडी' इसमे अनेक गुनद्वार भा थे। विइयजणदिण्णणिग्गमप्पवेसा' जान पहिचान वाले जन ही इसमे आ जा सकते थे, अपरिचित नहीं। सुबहुयस्सवि कुवियस्स जण स्स दुप्पवेसा यावि होत्था' शत्रुओं को तो इसमे प्रवेश करना भी मुश्किल था । छिन्नसेलविसमप्पवायफलिहावगूढा तना मासपासना नानी शाही નાખેલી હતી તે કારણથી જમીનપર ઠેકાણે ઠેકાણે ખાડા થઈ ગયા હતા તેથી જેનાર માણસને એવું લાગતું હતું કે જાણે તે ખાઈઓથી પરિક્ષિપ્ત થઈ રહી છે ' अभितरपाणिया' या२५८मानी म ४२०४ पाना प्र५ हतो, તેથી પાણી લાવવા માટે ત્યાથી લોકોને બહાર જવું પડતુ નહિ “ सुदुल्लभ जलपेरता કારણ કે તેનાથી બહાર બહુજ દૂર સુધી પાણી માટે કોઈ સાધન तु नाड ' अणेगखडी ते अने: YAAR ५५ स्ता विइयजणदिण्ण जिग्गमपवेसा मे एका पीछवा पाणे भास उय ते तमा भाबी જઈ શક્ત હતા, અજાણ્યા માણસ આવી શકતું નહિ सुषहुयस्तषि कुधियस्स जणस्त दुप्पपेसा यापि होत्था माने तो तभा प्रदेश ४२३ त पक्ष्य , क्यों .
- . जाव . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ भभग्नसेन २९३ लोहियपाणी' लोहितपाणि'-लोहितौ = शस्त्रकार्तितपशुपतिदेहोद्गतरुधिरसंपर्कण रक्तौ पाणी हस्तौ यस्य स तथा, 'हुणगरणिग्गयजसे ' बहुनगरनिर्गतयशा:- पहपु नगरेपु निर्गत-प्रसृत यशः प्रसिद्धिर्यस्य स तथा, ' सूरे' शूरः 'दढ- पहारे ' दृढमहार., दामठोर', दुस्मह महारो यम्य म तया, 'साहसिए' साह- सिक' असमीक्ष्यकारी, ' सद्दवेही' शदवेधी-शब्द ध्वनिम् अनुसत्य वेधित = बाणेन विद्ध कर्तु शीलमस्येति तथा 'अमिलटिपढममल्ले ' असियष्टिपथममल:- असिः खद्गः, यष्टि = ' लाठी' इति भापासिद्धा तयोः प्रथमः प्रधानो मल्लः =योद्धा, खद्यष्टिपहरणकुशल इत्यर्थः । स खलु तत्र शालाटव्या चोरपल्ल्या पञ्चाना चोरशतानामाधिपत्य यावत्-अत्र यावच्छन्देन-' पारेवच्च , सामित्त , भहित, महत्तरगत्त, आणाई सरसणापच्च , कामाणे, पालेमाणे ' इति पक्षियों को मारा करता था। 'बहुणयरणिग्गयजसे मूरे दढप्पहारे साहसिए सहवेही असिटिपढममल्ले' इसकी प्रसिद्धि अनेक नगरों मे हो चुकी थी, यह बटा ही सुरवीर था। इसका प्रहार बडा कठोर होता था। विना विचारे ही यह समस्त काम कर डालता था। 'भविष्य में इसका परिणाम क्या होगा' इसे इसकी बिलकुल चिता ही नहीं होती थी। यह शब्दवेधी बाणविधा मे विशेष पटु था। तलवार और लाठी के चलाने में इसने विशिष्ट निपुणता प्राप्त की थी-तलवार और लाठी इन दोनों द्वारा प्रहार करने मे यह प्रथम नम्बर गिना जाता था। मे ण तत्थ सालाडवीए चारपल्लीए पंचण्ड चौरसयाण आहेवच जाव विहरइ' यह उस चौरपल्लो मे ५०० चोरो का आधिप य करता था। इनमे यह વડે હમેશા પશુ પક્ષિઓને માર્યા કરતો હતો बहुणयरणिग्गयजसे सरे दढप्पहारे साहमिए सद्दवेही असिलट्ठिपढममल्ले તેની પ્રસિદ્ધિ અનેક નગરમાં થઈ ચુકી હતી, તે બહુજ સાહસિક હતા, કોઈ પ્રકારનો વિચાર કર્યા વિના તે તમામ કામ કરતો હતો, “ભવિષ્યમાં તેનું શું પરિણામ આવશે તેની બિલકુલ ચિતા તે કરતેજ નહિ, તે શબ્દવેધી બાણવિદ્યામાં વિશેષ કુશળ હતો તલવાર અને લાઠી ચલાવવામા તેણે ઉત્તમ પ્રકારની કુશળતા પ્રાપ્ત કરી હતી–તલવાર અને લાઠી -એ બન્ન વડે પ્રહાર કરવામા તે પહેલા નગરમા ગણાતે હતે तत्थ मालाडवीए चार पल्लीए पचण्ह चारसयाण आहेवच्च जाय विहरइ ' ते मे थारपालीमा ५०० पाथमा यारानु अधिपतिया त तो . , - . . २९२ विपाकश्रुते हो था। अहीण. तत्थ ण विजयचोरसेणावइस्म पुने खसिरीए भारियाण अत्तए अभग्गसेणे णाम दारए होत्या, अहीण ॥ मू० ३ ॥ टीका-मू०३ तत्य ण' इत्यादि । तत्र ग्वटु 'सालाटवीए चारपल्ला शाळाटव्या चोरपल्ल्या विजए णाम ' विजयो नाम-विजयनामम', 'चोरसणावई' चोर सेनापतिःचोराणा नायकः, परिवसइ' परिवसति । ' अहम्मिा' अधार्मिक जाव' यावत्-अत्र यावच्छन्देन ' अधम्माणुण, अम्मि?, अधम्मक्साई, महम्मप्प लोई, अधम्मप्पर जणे, अधम्मसील समुदायारे, अधम्मेण चेर बित्ति कप्पेमाणे दुस्सील दुब्बए ' इति सग्रह.। अधर्मानुगः, अधर्मिष्ठ', अधर्मारुयायी, अधर्ममलोगी, अधर्म परजन , अधर्मशीलसमुदाचार , अधर्मेणैव वृत्ति कल्पयन , दु शील , दुर्बतः, इति । एपा पदाना व्याख्याऽत्रैव प्रथमाध्ययने चतुर्दशसूत्रव्याख्यावसरे कताऽस्माभि । वगैरह लान के लिये वहा के निवासियों को बाहर नहीं जाना पड़ता था। परिचित के सिवाय और दूसरे जनों का यहा आना जाना अशक्य था । मू २ ॥ 'तत्थ ण सालाडवीए० । इत्यादि तत्य ण सालाडवीए चोरपल्लीए' उस शालाटवी नामक चोरपल्ली मे विजए णाम चोरसेणावई परिवसइ' विजय नामका एक चारों का सरदार रहता था। यह अहम्मिए जाव लोहियपाणी' महा अधार्मिक अधर्मानुग, अधर्मिष्ठ, अधमरयायी, अधर्मप्रलोकी अधर्मप्ररञ्जन, अधर्मशीलसमुदाचारी, एव अधर्म से ही अपनी आजीविका चलाने वाला था । साथ मे दु शाल एव दुगचारी भी था । इसके दोनो हाथ सदा खून से ही रगे रहते थे, क्यों कि यह शस्त्र में प्रतिदिन पशु एव નિવાસીઓને પાણી લેવા માટે પણ બહાર જવું પડતું નહિ અને તે અટવીના માર્ગના જાણકાર વિના કોઈ બીજા માણસથી આવવા જવાનું બની શકતુ નહિ (૨) तत्थ ण सालाडवीप० पत्याह तत्थ ण सालाडवीए चौरपल्लीए'त की नामनी रपटीमा विजए णाम चौरसेणावई पग्विसइ' विराय नामना मे यारोनी सहार रखती तो, ' अहम्मिए जाय लोहियाणी ' भामधी', अधानुन, अध४ि અધર્મખ્યાયી, અધર્મપ્રલેકી, અધર્મપ્રર જન, અને અધર્મથીજ પિતાની આજીવિકા ચલાવનાર તે સાથે દુશીલ અને દુરાચારી પણ હતા તેના બન્ને હાથ હમેશા લેહથી રગાએલા રહેતા હતા કારણ કે તે હથિઓ . . . .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अमानसेन २९५ . . . बहिराहिताना-छिन्ना हस्तादिपु, भिन्ना नासिकादिपु वहिराहिता:-नगराद् वहिप्कता', तेपा द्वन्द्वः-छिन्नभिन्नाहिराहितास्तेपा, 'कुटगे' कुटङ्कः-कुटङ्क इव कुटङ्कः-वंशगहनमिव तेपामावरका-गोपफ इत्यर्थः ' यावि हो या ' चाप्यभवत् । तत. खलु विजयचोरसेनापतिः पुरिमतालस्य नगरस्य — उत्तरपुरस्थि- मिल्ल ' उत्तरपौरस्त्यम्=उत्तरपूर्वान्तरालस्य जनपद बहुभि' — गामघायएहि य' ग्रामघातकैश्च ‘णयरघायएहि य ' नगरघातकैश्च ' गोग्गहणेहि य' गोग्रहणैश्चगवा पहरणैः, 'यदिग्गहहि य' बन्दिग्रहणैश्चमन्दिनः कारागारस्थास्तेपा ग्रहणैरपहर- जिनकी नाक आदि क्टो रहती थीं, एन जा बहिराहिन-नगर से बहिष्कृत किये हुए होते थे, उन सपका भी यह कुटक-पास की झाटी के समान गोपक था। जिस प्रकार वास की झाडी अपने अदर छिपा हुई वस्तु को रक्षा करती है उसे प्रकट नहीं होने देती है, उसी प्रकार से यह भी इन सन की रक्षा करता था, इसके सहारे आने पर किसी का भी काई बाल बाका नहीं कर सकता था । तए ण से विजयचोरसेणावई पुरिमतालस्स णयरस्स उत्तरपुरिथिमिल जणवय पहहिं गामघायएहि य णयरघायएहि य गोग्गहणेहि य बदि गहणेहि य पथकोद्देहि य उन्धीलेमाणे२ विद्धसेमाणे२ तनेमाणेर तालेमाणे२ णित्याण णिदण णिकण करेमाणे२ विहरइ' यह विजय चोरसेनापति पुरिमताल नगर के उत्तर और पूर्वदिशा के अन्तराल में रहे हुए जनपदो को ग्रामो के घातनेरूप, नगरो के घातनेरूप, गायों को चुरानरूप, कारागार मे वद हुए यदियों को भगानेरूप, કપાઈ ગયેલા રહેતા હતા, જેના નાક કાપેલા હતા, તેમજ જે ગામમાથી બહિષ્કૃત બહાર કાઢી મૂકેલા હતા તે, તથા ઉપર ગણવેલા સૌ માટે તે વાસની ઝાડી પ્રમાણે તેને રક્ષક હતા, જે પ્રમાણે વામની ઝાડી પિતાની અંદરની વસ્તુનું રક્ષણ કરે છે, તેને પ્રગટ થવા દેતી નથી તે પ્રમાણે આ ચોર પણ સોની રક્ષા કરતું હતું તેને સહકાર મળતા તેના આશ્રયે રહેનારને કઈ પણ વાળ વાકે કરી શક્તા નહિ तए ण विजयचोरसेणावई पुरिमतालस्स गयरस्स उत्तरपुर थिमिल्ल जणवय बहहिं गामघायएहि य णयरघायएहि य गोग्गहणेहि य यदि- ग्गहणेहि य पथकोद्देहि य खत्तखणणेहि य उव्वीलेमाणेरविद्धसेमाणे२ तज्जेमाणेर तालेमाणे२ णित्थाण णिदण णिकण करेमाणे २ विहरइ તે વિજય ચાર સેનાપતિ પુરિતમાલ નગરના ઉત્તર અને પૂર્વદિશાના મધ્યમાં રહેતા જનપદ- દેશેને ગામને મારવા, નગને ઘાત કરવારૂપ, ગાયને ચારવારૂપ, .
२९४ विपाकश्रुते . कानाच, संग्राह्यम् । एपी व्याख्याऽत्रैव प्रथमाध्ययने चतुर्दशमूत्र कताऽस्मामिः । 'विहरेइ ' विहरति मुखेन तिष्ठतीत्यर्थः। ततः खलु स विजयनामकोर सेनापतिर्बहूना चोराणा च 'पारदारियाण य' पारदारिकाणा च-परस्त्रीलम्प टाना च 'गठिभेयगाणाय ' ग्रन्यिभेदकाना च, 'सधिच्छेयगाण य' सन्धिच्छेद खडपठाण य' खण्डपट्टाना च खण्ड: अपरिपूर्णः, पट्टा परिधानवस्त्र येपा ते तथा तेपाम् . ये खलु वस्त्रखंडेन चरण परिवेष्टय कुष्ठरणादिव्या जेन गमनशक्त्यभाष ज्ञापयन्ति, । अथवा-खचरित्र गोपयन्तो ये कन्या धार- यन्ति तेपामित्यर्थः । अन्येपा च बहुना ' डिण्णभिण्णवाहिराहियाण' छिन्नभिन्न अग्रेसर था। इनका स्वामी एव पापक था। इनमे यह पूरा माय था और इन सबका माज्ञाप्रधानसेनापतित्व करता हुवा रहता था । 'तत्थ ण से विजए चौरसेणावई बहूण चौराण य पारदारियाण य गठिभेगगाण य संधिन्छेय- गाण य खडपट्टाण य अण्णेसि च वहण डिण्णमिण्णवाहिराहियाण कुडगे यावि होत्था' ५०० चोरों के आधिपत्य करने के सिवाय अन्य चोरों का, परदारलंपटो का, गाठकतरनेवालो का, सधिभेदका का-मकाना मे सेंध लगाकर जो चोरी करने वाले थे उनका, खडवस्त्रवालों का जो व्रणादिक के बहाने से पैरों में चीथडे लपेटकर हम में चलने की शक्ति नहीं है' इस प्रकार का देखाव करनेवाले थे उनका, अथवा अपने चरित्र को छुपाते हुए जो कथा को धारण करने वाले थे उनका, एव और भी बहुत से छिन्न-जिनका हाथ वगैरह कटा रहता था, भिन्न-- તેઓમા તે અગ્રેસર હતા, તેઓને સ્વામી અર્થાત્ પિષણ કરનાર હતા તે ચારેમાં તેનું પૂરૂ માન હતુ અને તે સૌને આજ્ઞાપ્રધાન સેનાપતિ પણ કરતો सन रहे हो, 'तत्थ ण से विजए चौरसेणाधई बहुण चौराण य पारदारि याण य गठिभेयगाण य सपिच्छेयगाण य खडपट्टाण य अण्णेमि च बहुण छिण्ण- भिण्णबाहिराहियाण कुडगे यावि होत्था ચેનું અધિપતિ પણ કરતે, તે સિવાય બીજા ચેરના, પરસ્ટીલ પટેલના ગઠિછડાના, સંધિભેદે કરનારાના-મકાનમા સેધુ ( ખાતર પાડવા માટે કાણું પાડવું તે ) કાણું પાડી જ ચેરી કરનારા હતા તેના, ખડવઢ વાળાઓ-જે ગુમડા થવાના બહાનાથી પગમાં લુગડાના ચીથર લપેટનારા, “અમારામાં ચાલવાની શક્તિ નથી” આ પ્રકારના દેખાવ કરનારા હતા તેના, અથવા જે પિતાના ચરિત્રને છુપાવીને કન્યા- દડી ઘારણ કરનારા હતા તેના, તથા બીજા પણ ઘણાજ, જેના હાથ વગેરે ૫૦૦ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन २९७ - चरणा, 'तत्थ ण ' तत्र खल-शालाटव्या चोरपल्ल्या विजयस्य विजयनामकस्य चोरमेनापतेः 'खदसिरी णामं भारिया' सन्दश्रीनाम्नी भार्या 'होथा' आसीन् । सा कोदशीत्याह-' मुमालपाणिपाया ' मृकुमारपाणिपादा-कोमलकर ' अहोणपाडपुण्णप चिंदियसरीरा" अहीनप्रतिपूर्णपश्चेन्द्रियशरीरा, अहीनानि अन्यूनानि स्वरूपत , प्रतिपूर्णानि लक्षणत .. पञ्चापीन्द्रियाणि यस्मिन् तन् तथाविध शरीर यस्याः सा तथा ॥ मू० ३ ।। हिस्सा है अन मुझे दो ' राजा के ग्राह्य अश का लेता रहता था। 'तत्थ ण विज- यस्त चौरसेणावइस्म खपसिरीणाम भारिया होत्था' इस विजय चौर सेनापति की भाया का नाम स्कैदश्री था। ''अहीण. यह प्रमाण और लक्षण ऐ उपेत पाचों इन्द्रियों से परिपूर्ण गरीर युक्त थी। इसके हाथ और पैर बहुत हा 4 । सुकुमार थे। ' भावार्थ इस चोम्पल्ली में ५०० चोरो का नायक एक विजय नामका चोरसेनापति रहता था। इसका व्यवहार जनता के प्रति महारौद्र-निकृष्ट था । जीवन भा इसका महा अधार्मिक था। शुभ कार्य क्या है ? सहृदयता का व्यवहार कैसा होता है ? यह इस बात को स्वप्न में भी नहीं जानता था। रातदिन शिकार करना और पशु-पक्षियों के रुधिर से अपने हाथो को रगे रखना, बश यही इसका दैनिक कार्य था। इसकी निदयता की कथा गाव में फैल चुकी थी। लोग इसका माया सेभ हीन २ant ला देतो तो 'तत्थ ण विजयस्स चोरसेणा घहस्स खधसिरी णाम भारिया होत्था , આ વિજયારે સેનાપતિની સ્ત્રીનું નામ એક દશ્રી હતુ 'अहीण." તે લક્ષણ અને પ્રમાણે સહિત પાચ ઈદ્રિાથી પરિપૂર્ણ શરીર વાળી હતી તેના હાથ પગ બહુજ સુકેમાળ હતા ભાવાર્થ – તે ચોરપલીમા ૫૦૦ પાસે ચોરેને નાયક વિજય નામને ચરન સેનાપતિ રહેતે હવે મારે માથે તેને વ્યવહાર બહુજ ભૂડ હતું, તેનું જીવન પણ મહા અવર્મથી ભરેલુ હતુ, સારૂ કામ કેવુ કહેવાય? સહુદયતાને વ્યવહાર કેવો હોય ? તે વાતને સ્વપ્નમાં પણ જાણતા નહિ રાત્રી–દિવસ શિકાર કરે પશુ-પક્ષિઓના લેહી વડે પિતાના હાથને ૨ ગીને રાખવા, એજ તેનું હમેશાનું કામ તેની નિર્દયતા વિશેની વાત આખા ગામમાં ફેલાઈ ગઈ હતી, ગામના માણસે તેનું નામ - , २९६ विपाते गैरित्यर्थः, ' पथकाहि य' पान्थकुट्टैश्व-वलात् पान्याना हननेन ताडनेन वा तद्धनापहरणैश्चेत्यर्थः, ' खत्तसणणेहि य ' खत्तखननैश्च-सत' इति देशीयः शन्द. 'खत्त' गृहे मवेशार्थ तद्भित्तौ छिद्र 'सेध' इति भाषाप्रसिद्ध तस्य खनन श्वेत्यर्थः, 'टवीलेमाणे २' उत्पीडयन २ स्वर्णरुप्यारजतवस्त्रायपहरणैः, 'विद्धसमाणे २ विश्वसयन् २ कपाटमन्जूपादिभङ्गकरणः, 'तन्नेमाणे र तर्जयन् २ दुर्वचनेः, ता.माण २ ताडयन् २ कशादिभिः, 'णियाण' नि:- स्थान-स्थानवर्जितं गृहात निष्कामनेन, ‘णिदण ' निनगोमहिष्यादिरहित , 'णिकण' निष्पण धान्यकणरहित सर्वधान्यापहरणादिति भावः, 'करमाणे २' खुर्च २ विहरति । महापल्स्य राज्ञ अभीक्ष्णम् २ = पुन पुनः कप्पाइ कल्प्यानि = ग्राद्याणि व्याणि, 'गिण्डइ' गृह्णाति जनपदे राज्ञोऽ से स्वभाग- क्ल्पयित्वाऽपहरतीत्यर्थ । मुसाफिरो को बलात्कार से मारने या ताडन करने से उनका धनापहरण करनरूप एव मकानों मे सध लगाकर घुसनेरूप क्रियाओं द्वारा स्वर्ण, चादी एव वस्त्र आदिको के हरण करने से उत्पाडित करता, वहा के कपाट मञ्जूषा आदिक तोडने फोडन विश्वस करता, दुर्वचना द्वारा तर्जित करता, कशा-काडाआ स ताडित करता, एव वहा के जनो को स्थाना तरित करता, धनरहित करता, सान पान का वस्तुओं के चुराने स कणरहित करता रहता था, तथा ' महबलस्स रण्णो अभिरखण २ कप्पाइ गिण्डइ महाबल राजा के क्ल्प्य-ग्राह्य द्रव्यादिको का महसूल आदि का भी अपहरण करता रहता था। अर्थात् जनपदवासिया स ऐसा कह कर कि ' राजा के ग्राह्य अंश मे मेरा भी બધીખાને જેલમાં પડેલા ચારને નસાડવારૂપ, મુસાફરોને જોર જુલમથી મારવા રૂપ, અને તેના પાસેથી ધન હિરણ કરવા રૂપ અને મકાનમાં કાણુ પાડવારૂપ ક્રિયાઓથી કોના સોનું, ચાંદી અને વસ્ત્રોનું હરણ કરીને પીડા-દુ ખ આપને, ત્યાના કપાટ, પેટીઓ તે ડી કેડીને તેનો નાશ કરતા, ખરાબ વચનોથી તિરસ્કાર કરતે, અને કશા કોયડાઓ વડે ત્યાના માણસને મારતે અને એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે લઈ જત, ધન વિનાના કરતે, ખાવા-પીવાની વસ્તુઓની ચોરી કરીને કણરહિત કરને હતે. તથા महबलस्त रणो अभि खण२ कप्पाइ गिण्हा महामने अडए ४२११ याय भसून माहिये ધન તેનું પણ હરણ કરતું હતું, અને નગરના માણસને કહેતો હતો કે રાજાને જે મહેસૂલ હક છે તેમા (રાજના કરવેરામા) મારે પણ ભાગ છે તેથી તે મને .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन २९९ मूल्म्-सू०४ तेण फालेण तेणं समएण समणे भगव महावीरे जेणेव पुरिमताल- णाम जयरे जेणेव अमोहदसी उन्नाणे नेणेव, समोस । परिसा निग्गया। राया निग्गओ । धम्मो कहिओ । परिसा पडिगया । रायावि गओ ॥ मू०४॥ दिया था। जगह२ की गायों का हरण कर वहा की जनता को त्रसित कर रक्खा था। वदियों को कारागार से भगाकर इसने अपनी वीरता का परिचय दिया था। अनेक रास्तागीरों के मार पीट कर बलात्कार से उनका धन छीन लेता था। कई मकानों में सध लगाकर इसने चोरियां की थी । जनता इससे हरतरह दुखी थी और वण२ के लिये तरसा करती थी। कई लाग ता इसके भय के मारे अपने२ स्थानों को छोड कर दूसरी जगह रहने लगे थे। राजा भी इससे तग आ गया था। इस विजय चारसेनापति की भार्या का नाम स्कन्धश्री था। विजय चोर सेनापति का स्कघश्री भार्या की कुक्षि से उत्पन्न हुआ एक पुत्र था, जिसका नाम अभग्न मेन था। यह भी अपनी माता जैसा ही सुदर था ॥ म० ३ ॥ નગરને ઉજડ કરી નાખ્યા હતા દરેક ઠેકાણેથી ગાયનું હરણ કરી ત્યાની જનતાને ત્રાસ પમાડી દીધી હતી જેલમા પડેલા ચોર લેકેને જેલમાથી ભગાડીને પિતાની શુરવીરતા બતાવી હતી, રસ્તે ચાલતા અનેક માણને મરી-ફૂટી બળાત્કારથી તેઓના સેના, ચાદી આદિ ધન લૂટી લેતો હતે કેટલાક મકાનમા કાણા પાડી તેણે ચેરીએ કરી હતી, જનતા દરેક રીતે તેનાથી દુખી હતી અને કણ-કણ માટે તરરયા કરતી હતી કેટલાક માણસ તેના ભયથી પિતાના સ્થાન મુકીને બીજા સ્થળે રહેવા ગયા હતા, રજા પણ તેનાથી તગ-સખ્ત મુઝવણ વાળ થઈ ગયે હતે રાજાને પ્રજા પાસેથી આવો કર તે પણ પિોને લઈ લેતે હતે, આ વિજ ચારમેનાપતિની સ્ત્રીનું નામ કશ્રી હતુ વિજયારસેનાપતિની સ્કધશ્રી સ્ત્રીના ઉદરથી ઉત્પન્ન થયેલે એક પુત્ર હતો તેનું નામ અભસેન હતુ, તે પિતાની માતા જ સ દર હતો કે સૂ ૩ n २९८ विपाश्रुते नाम सुनकर काप जाते थे। यह सशक्तशरीर था । प्रहार इसका असह्य होता था। जो भी कुछ काम यह करता आगे पीछे का उसमे निलकुल विचार नहीं करता था। शब्दवेधी बाणविद्या में यह बडी निपुणता रखता था । लकडी और तलवार चलाने में यह प्रथम नबर का माना जाता था। यह प्रथम नबर का बदमाश, निर्दयी और हत्यारा था। मानव के रूप में दानव था- मनुष्य के रूप में राक्षस था। मसार की जितनी दुत्तिया थी उन सब का सम्मिलितम्प मे यह एक घर था। इसके अधीन ५०० चोर थे। उन सब का यह सरदार था । साकार पाप की मूर्ति था। जितने भी परदारलपटो थे, प्रथिछेदक थे, संधिकर्ता थे, खडपट्टधारक थे, लुच्चे लफगे और बदमाश थे, नकटे लगडे प्राणी थे, जनता से बहिष्कृत मनुष्य थे- वे सब इसके पासही आश्रय पाते थे। यह इन सब की दुर्वृत्तियों को प्रोत्साहित करता हुआ इन्हे कुमार्गगामी बनाने का ही जाल रचा करता था। इसके आतक से पुरिमताल नगर के आस पास के जितने भी जनपद थे वे सब भातद्धित बन चुके थे। इसने कितनेक गावों को भस्मसात् कर दिया था- वहा के अनेक निवासियों को मौत के घाट उतारा था। अनेक नगरों को ऊजड कर સાભળીને કપતા હતા તે શરીરે શક્તિવાન હતું તેને માર બહુજ અસહ્ય હતો તે જે જે કામ કરતે તેના વિષે આગળ-પાછળના પરિણામને કાઈ પણ વિચારજ કરતો નહિ શબ્દવેધી બાણુવિદ્યામાં તે બહુજ કુશળતા રાખતું હતું, લાકડી અને તલવાર ચલાવવામાં તે પહેલા નબરને ગણાતું હતું, તેમજ પ્રથમ નજરને દમાસ નિર્દય અને હત્યાકાર હતે માણસના રૂપમાં તે અસુર-રાક્ષસ હત સ સારના જેટલા ભૂડા–ભયકર કામ તે તમામ તેનામાં ઘર કરીને પહેલા હતા તેની આજ્ઞામા ૫૦૦ પાચસે ચાર રહેતા હતા તે સૌને આ વિજય ચેરસેનાપતિ સરદાર હતે પાપની સાક્ષાત મૂર્તિ હતું, જેટલા પરસ્ત્રીલ પટ હતા મકાનમાં કાણું પાડી ચોરી કરનારા હતા ખ ડ૫૬ કરનાર, તથા લુચ્ચા, બદમાસ, નફટ – નકટા, ગામમાથી બહિષ્કૃત કરેલા આ તમામ માણસને તેના પાસે આશ્રય મળતું હતું તે સો પાપીઓની પ્રવૃત્તિને ઉત્તેજન આપતો અને તેને હમેશા કુમાર્ગે જવની જાલ રચતે રહેતો હતો, તેના ભયથી પરિતમાલ નગરની આસપાસ જેટલા નગર હતા તેની પ્રજા હમેશા ભયભીત બની રહેતી હતી તેણે કેટલાક ગામને બાળી નાખ્યા હતા, ત્યાના નિવાસીઓને મોતના યજામા મુકયા હતા, અનેક ગ ઠીડા હતા, થરા ધારણ विपाकचद्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३०१ . - मृलम्-मू० ५ तेण कालेण तेण समएण समणस्म भगवो महावीरस्स' जैढे अंते- वासी गोयमे जाव रायमग समोंगाटे, तत्य ण हरे हत्यी जाव पासह । तए ण से पुरिसं रायपुरिसा पढमसि चच्चरसि णिर्सियांविति, णिसियावित्ता अट्ट चुल्ल पिउए अग्गो घाए ति, पाइना, सप्पहारेहिं तालेमाणा २ क्लुण कामणि मसाइ खाति, खावित्ता रहिरपाण च पाए ति ।। तयाणतरं च ण 'दोचसि चैचरसि अट्ठ लहुमाउयाओ अग्गओ पाए ति, घाटत्ता० २, एव तचे० अट्ठ महापिउए० ३, चउत्थे अट्ठ महामाउंयाओं ४, पंचमे पुत्ता ५ उठे० 'मुण्डा ६, सत्तमे० जामाउए० ७, अट्टमे० चूयाओ०८, णवमे णनुए ९ दममे णत्तुइणीओ १०, एगारसे णत्यावई, वारसमे गत्त ईओ, तेरसमे पिउम्सियाव १३, चउदसमे पिउस्सिपाओ १४, पण्णर- समे , माउस्सियावई १५, सोलसमे माउस्सियाओ १६, सत्तरसमे माउला १७, अटारममे , माउलियानो १८, पगूणवीसइमे उबसेस मित्तणाटणियगसयण- संबंधिपरियण अग्गनो घाए ति, पाउचा कसप्पहारेहिं तालेमाणा २ कलुण माफणिमसाइ खाति, रुहिरपाण च पाए ति ।। मृ० ५ ॥ टीका-मू० ५ तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य ज्येष्ठोऽन्तेवासी शिष्यः गौतमो यावत्, इह यावच्छन्देन- अत्रैव द्वितीयाध्ययने चतुर्थमूत्रस्य व्याख्याया वर्णितेन विधिना भगवदाज्ञा 'तेण कालेण ' इत्यादि 'तेण कालेण तेण समएण , उसी काल और उसी समय भगवओ महावीरस्स' श्रमण भगवान् महावीर के 'जेहे अतेवासी गोयमे' बडे शिष्य गौतम स्वामी जो विशिष्ट तपस्वी थे वे द्वितीय अध्ययन में वर्णित विधि के - - समणस्स ' तेण कालेण 'त्यादि ' तेण कालेण तेण समएण 'ते सत सभयने विषे 'समणस्त भग घओ महावीरस्स' भए भगवान महान' 'जेटे अतेवामी गोयमे 'भोट શિષ્ય ગૌતમ સ્વામી જે વિશિષ્ટ તપસ્વી હતા તે બીજા અધ્યયનમાં વર્ણવેલ विपाकश्रुत . - . . टीका-मू० ४ तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन समये श्रमणो भग वान् महापीरः यत्रैव पुरिमताल नाम नगर यौव ' अमोद 'सी' अमोघदर्शि अमोचदर्शिनामकम् , उजाणे' उद्यान तत्रैव ' समासढे' समवस्ता-समा- गत.। 'परिसा' परिपत्-जनसहति' निर्गता श्रीमहावीरस्वामिन वन्दितु नगरानिर्गतेत्यर्थः, 'राया' राजा-महारलनामफो नपश्च । निग्ग' निर्गत:- श्रीमहावीरस्वामिन वन्दितु नगरान निस्सत इत्यर्थः । यत्रैव श्रमणो भगवान महावीरस्तत्रैवोपागत्य भगवन्तमादक्षिणपदक्षिण रोति, खा व दते नमम्यति, यावत् पर्युपास्ते ‘धम्मो कहिओ' धर्म कथित. भगवता श्रुतचारित्रलक्षणो धर्म उपदिष्टः । परिपत् धमकथा श्रुखा भगवन्त बन्दिला नमस्कृत्य प्रतिगता। राजाडपि · गओ' गतः स्वस्थान प्रतिगत' इत्यर्थ ।। मू०४ ॥ तेण कालेण ' इत्यादि। • तेण कालेण तेण समएण । उसी काल और उसी समय 'समणे भगव महावीरे' श्रमण भगवान् महावीर 'जेणेव पुरिमतालणाम णयरे जेणेव' उस पुस्मिताल नगर मे जहा वह अमोहदंसी । अमोघदर्शी उजाणे' उद्यान था वहा समोसढे' समवसृत हुए । 'परिसा णिग्गया' परिषद प्रभु का आगमन सुनकर उस बगीचे में पहुंची। राया निग्गओ गजा भा पहुचा। 'धम्मो कहिओ' आई हुई परिषद एव राजा को प्रभु ने श्रुत-चारित्र रूप धर्म का उपदेश दिया। परिसा पडिगण रायावि गओ' राजा प्रजा दोनों धर्मदेशना सुनकर अपने२ स्थान पर वापिस गये । भावार्थ स्पष्ट है ॥ सु० ४ ॥ तेण कालेण, ઈત્યાદિ तेण कालेण तेण समपण તે કાલ અને તે સમયને વિષે समणे भगय महावीरे' अभय मापान मडावी'जेणेव पुरिमनाले णाम णयरे जेणे' त पुस्तिमा नगरमा या ते ' अमोहदसी मभावशी उजाणे भाय। त तेणेव ' त्या समोसढे पग्सिा निग्गया। परिषद प्रभुनु मामान मानणीन ते मायामा पडा राया निग्गाओ' २ia 4g धम्मो कहिओ मावेसी परिषद भने Nonने प्रभु श्रु1-यास्त्रि- ३५ धर्मा पहेय माल्यो, परिसा पडिगया गयावि गओ, એ ધર્મ ઉપદેશ સાભળીને પિતાના સ્થાનકે પાછા ગયા ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે કા तेणेच' . સમવત થયા ત્યા પહોંચ્યા રાજા પ્રજ .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३०१ , -- . मूलम्-मू० ५ तेण कालेण तेण समएण समणस्म भगवो महावीरम्स' जैट्टे अते- वासी गोयमे नाव रायमग समोगाढे, तत्य ण बहरे हत्यी जाव पासह । तए ण ते पुरिसं रायपुरिसा पढमसि चचरसि णिसियांविति, णिसियावित्ता अट्ट चुल्ल पिउए अग्गो धाए ति, पाइता, कसप्पीरेहिं ताळमाणा २ क्लुण काकणि मंसाइ स्वाति, ग्वावित्ता रहिरपाण च पाए ति ।। तयाणतरं च ण 'दाचसि चचरसि अट्ट लहुमाउयाओ अग्गो पाए ति, पाउत्ता० २, एवं तच्चे० अट्ठ महापिडए० ३, चउत्ये अट्ठ महामाउंयाओ ४, पंचमे पुत्ता ५. उट्टे० मुण्डा ६, सत्तैमे० जामाउए० ७, भट्टपे० चूयाओ० ८, णवमै णनुए ९ दसमे णत्तुइणीओ १०, एगारसे णत्तुयाई, वारसमे णत्त ईओ, तेरसमे पिउस्सियावई १३, चउदसमे पिउस्सियाओ १४, पण्णर- समे , माउस्सियावई १५, सोलसमे माउस्सियाओ १६, सत्तरसमे माउला १७, अधारममे , माउलियानो १८, एगणवीसइमे पवसेस मित्तणादणियगसयण- माधिपरियण अग्गनो पाए ति, पाटचा कसप्पहारेहिं तालेमाणा २ कलुण पाकणिमसाइ खाति, रहिरपाण च पाए ति ।। म०५॥ टीका-मू० ५ 'तण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य ज्येष्ठोऽन्तेवासी-शिष्यः गौतमो यावत्, इह यावच्छ देन- अव द्वितीया-पयने चतुर्थमूत्रम्य व्यास्याया वर्णितेन विधिना भगवदाज्ञा 'तेण कालेण ' इत्यादि तेण कालेण तेण समएण उसी काल और उसी समय समणस्स भगवओ महावीरस्स' श्रमण भगवान् महावीर के 'जेटे अतेवासी गोयमे' बडे शिष्य गौतम स्वामी जो विशिष्ट तपस्वी थे वे द्वितीय अध्ययन में वर्णित विधि के 'तेण कालेण 'त्यादि तेण कालेण तेण समएण ते असते समयन विथे 'समणस्त भग घमो महावीरस्स' श्रमय लगवान महावीरन 'जेहे अतेवामी गोयमै 'मोटर શિષ્ય ગૌતમ સ્વામી જે વિશિષ્ટ તપસ્વી હતા તે બીજા અધ્યયનમા વર્ણવેલ , विपाकश्रुत -- + . दीका-मृ०४ । तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणो भग चान् महावीरः यत्रैव पुरिमताल नाम नगर यत्रैव 'अमोह 'सी' अमोबदर्शि अमोपदर्शिनामकम् , ' उजाणे । उगान तव । समासढे समवस्त:-सपा- गत.। 'परिसा' परिपत् जनसहति' निर्गता श्रीमहावीरस्वामिनं वन्दितु नगरान्निर्गतेत्यर्थः, ' राया' राजा-महाबलनामको नृपश्च । निग्गा' निर्गत:- श्रीमहावीरस्वामिन बन्दितु नगरान निस्सृत इत्यर्थ । यत्रैव श्रमणो भगवान महावीरस्तत्रैवोपागत्य भगवन्तमादक्षिणपदक्षिण क्रोति, कला व दते नमस्यति, यावत् पर्युपास्ते ‘धम्मो कहिओ' धर्मः कथित भगवता श्रतचारित्रलक्षणो धर्म उपदिष्टः। परिपत् धर्मकथा श्रुखा भगवन्त वन्दिता नमस्कृत्य प्रतिगता । राजाडपि · गो' गत स्वस्थान पतिगत इत्यर्थः ।। मू०४ ॥ तेण कालेण ' इत्यादि। तेण कालेण तेण समर्पण ' उसी काल और उसी समय 'समणे भगव महावीरे' श्रमण भगवान् महावीर 'जेणेव पुरिमतालणाम णयरे जेणेव' उस पुरिमताल नगर मे जहा वह अमोहदसो' अमोघदर्शी 'उजाणे ' उघान था वहा समोसढे' समवसृत हुए । 'परिसा णिग्गया' परिषद प्रभु का आगमन सुनकर उस बगीचे में पहुंची। राया निग्गओ पहुचा। 'धम्मो कहिओ' आई हुई परिषद एव राजा को प्रभु ने श्रुत-चारित्र रूप धर्म का उपदेश दिया। 'परिसा पडिगा रायाचि गओ' राजा प्रजा दोनों धर्मदेशना सुनकर अपने२ स्थान पर वापिस गये । भावार्थ स्पष्ट ॥ सु० ४ ॥ तेण कालेण 'त्यादि • तेण कालेण तेण समपण ' त स भने ते सभयन विष समणे भगध महाघीरे श्रम समवान महावीर 'जेणेव पुरिमताले णाम जयरे जेणेव' ते पुस्तिमा नगरमा न्या ते ' अमोहदसी समाधाशी उनाणे ' भाय। डतो तेणेव समोसढे સમવસૃત થયા परिसा निग्गया। परिषद प्रभुर्नु मन मालगीन ते यामा पागराया निग्गाओ ' २id 4gy धम्मो कहिओ साडी परिषद भने २०ने प्रभु श्रु-यास्त्रि- ३५ धर्म GRA माव्यो, 'परिसा पडिगया गणावि गओ ' lot ot એ ધર્મને ઉપદેશ સાંભળીને પિતાના સ્થાનકે પાછા ગયા ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે જ . . तेणेव' . गजा भा . ત્યા ત્યાં પહોંચ્યા - " - . . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन यन्ति-मारयन्ति । 'घाइत्ता' घातयिखा, 'कसप्पहारेहि' कशामहारैः, तं पुरुप 'तालेमाणा २ ताडयन्ता २, 'कलण' परुणम् , इदं क्रियाविशेषणम्-सरो. दनमित्यर्थः, 'काकणिमसाइ' फाकणीमासानि काकणीरूपाणि तिलशः कृतानि लघुल धूनि मासानिमासखण्डानि घातिताना तेपामित्यर्थः 'खावेंति ' खाद- यन्ति । 'खावित्ता' खादयित्वा 'रुहिरपाण च ' रुधिरपानं च ' पाएति ' पाय- यन्ति तस्य पुरपस्य पितुर्लघुभ्रावणा रक्तानि पाययन्तीत्यर्थः । 'तयाणतर चण' तदनन्तर च खलु ' दोच्चसि' द्वितीये 'चचर सि' चत्वरे चतुप्पये, 'अट्ठ ' अष्टौ, ' ल्हुमाउयाभो' लघुमातृकाः लघुमा: मातुर्लघुयारित्यर्थः, 'काकी' इति भापापसिद्धा' अग्रतो घातयन्ति । घातयित्वा त पुरुप तासा लघुमास- जान से मारडाला है। घाइत्ता फसप्पहारेहिं तालेमाणा२ कलुण काकणि मसाइ खाति' मार कर फिर उन्हों ने कशाओं के प्रहारों से उसे ताडित किया ताडित करने के पश्चात् करुण विलाप करते हुए टस पुरुप को उन्हो ने काणिप्रमाण- तिलर बराबर करके मारे हुए उन पुरुषों के मास को खिलाया। 'खावित्ता रुहिरपाण च पाएति' खिलाकर बाद में उसके लिये फिर रुधिरका पान कर वाया। तयाण तर च ण इसके अनतर दोचंसि चचरसि अह लहुमा- उयाओ अग्गओ घाएति' वे सब के सब उसे द्वितीय चौराहे पर ले गये वहा बठाकर उसके समक्ष ही उहोने आठ जो उसकी काकिया थी उन सबको मारा घाइत्ता० मारकर फिर उन्होंने उस व्यक्ति को कशा के प्रहारों से ताडित किया, पश्चात् विलाप करते हुए उसे उहों ने मारी हुई काकियों का मास क्सप्पहारेहिं तालेमाणार कलुण काकणिमसाइ खाति મારીને પાછી તેને કેયડાના પ્રહારોથી માર મારી અને પછીથી કરૂણ વિલાપ કરતા તે પુરૂષને તેઓએ તલતલ જેવડા ટુકડા કરીને મારેલા પુરૂષના માસને ખવરાવ્યું 'खाविता रुधिरपाण च पाएति' भरावीन पछी ३शन तेन ३धिरर्नु पान કરાયુ તે પછી 'दोचसि चच्चरसि अट्ठ लहुमाउयाओ अग्गओ धापति तन मील योटा ५२ ६ गया त्या तेना मभक्षभान ते ४५३षा मे ते २मा तेनी रे । ती ते तमामने भारी नाम 'घाइत्ता० મારીને પછી તેઓએ તે વ્યક્તિને કેયડાના પ્રહાર કર્યો અને તે પછી વિલાપ કરતો તેને મારેલી કાકીઓના માસના તલ-તલ જેવડા ટુકડા કરીને ખવરાવ્યા , . तयाणतर च ण . તથા - ३०२ विपाकश्रुते मुपादाय मिक्षानयनार्थ पुरिमवालनगरे उच्चनीचमध्यमकुलानि अटन् , इति सग्रा रायमग्ग ' राजमार्ग 'समोगाढे समवगाढा-समागतः। तत्थ ण' तत्र खलु ' बहवे हत्थी' बहून् हस्तिनः 'पासइ' पश्यति । अत्रेदं द्रष्टव्यम्- अन्याश्च तत्र बनवान् पश्यति । तेषा हस्यारूढानामश्वारूढाना च खलु पुरुपाणा मध्यगतमेक पुरुष पश्यति' इति । ततः खल, त पुरिस तं पुरुप राजपुरुषाः ' पढमसि चञ्चरसि ' प्रथमे च वरे-चतुष्पथे, 'णिसियाविति' निपादयन्ति-उपवेशपन्ति । 'णिसियावित्ता' निपाय-उपवेश्य, अट्ठ अष्टौ ' चुलपिउए ' क्षुल्लपितॄन्= पितुर्लघुभ्रातृन् , ' अग्गो' अग्रतः तस्य पुरुषस्याग्रे इत्यर्थः, 'घाएति ' घात तए ण . रायमग्ग' राजमार्ग अनुसार अपनी कृत तपस्या की पारणा के निमित्त भगवान से आज्ञा लेकर भिक्षा लाने के लिये पुरिमताल नगर में उच्च नीच एवं मध्यम कुलों के घरों में गोचरी के लिये घूमते हुए पर समोगाढे आनिकले ' तत्थ ण बहवे हत्थी जाव पासइ' वहा उन्होंने जनेक हाथियों को कि जिन पर महावत बैठे हुए हैं देखा। इसी प्रकार अनेक घोडों को भी देखा। हस्तिपको एव भश्वारोहियों के मान्य मे एक पुरुष भी देखा । तए ण त पुरिस रायपुरिसा पढमसि चचरसि णिसियाविति' साथ मे यह भी देखा कि उस पुरुष को राजपुरुषों ने प्रथम चौहट्टे पर बेठा दिया है और 'मिसियावित्ता अह चुलपिउए अग्गओ पाएंति ' बैठाकर उसी के समक्ष उसके पिता के आठ छोटे भाइयों को उन्होंन વિધિ પ્રમાણે પોતાની કરેલી તપસ્યાના પારણું નિમિત્તે ભગવાનની આજ્ઞા લઈને ભિક્ષા લેવા માટે પુરતમાલ નગરને વિષે ઉચ્ચ નીચ અને મધ્યમ કુલેના ઘરોમાં ગેચરી માટે ફરતા-ફરતા રાજમાર્ગ પર 'समोगाढे' तत्थ ण बहवे हत्थी जाप पास ત્યાં આગળ તેમણે અનેક હાથીઓને કે જેના ઉપર મહાવત બેઠા હતા તેને જોયા, તેજ પ્રમાણે અનેક ઘોડાઓને પણ જોયા મહાવત અને ઘોડાખ્યાના વચ્ચમ એક પુરૂષને પણ જે જ ત पुरिस रायपुरिसा पढममि चञ्चरसि णिसियार्षिति ' साथे ते सयु २ વચ્ચમાં પુરૂષ હતો તેને રાજપુરૂએ પ્રથમ ચૌટાચાર રસ્તા પર બેસાડી દીધો भने णिसियावित्ता अट्ट चुल्लपिउए अग्गओ घाएति मेसान तेना समक्षमा તેના પિતાના આઠ નાના ભાઈઓને તેઓએ જાનથી મારી નાખ્યા रायमग्ग આવ્યા , घाइता - . - . . विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन नप्तकान-पौगान दौहिताश्व, दशमे 'णतुइणीभो' नकी:नसार एव नप्तका स्तेषा भार्याः नप्तक्यस्ताः पौरपन्नीः, दौहित्रपत्नीश्व, अग्रतो पातयन्ती त्यादि पूर्ववत् । ' एगारम' एकादशे चत्वरे ‘णत्तुयावई ' नप्तृकापतीन् पौत्री- पतीन् दौहितीपतीन च, तथा द्वादशे चवरे ‘णतुईओ' मनीः-पौत्री, दौहित्रीच, 'तेरसमे' योदशे 'पिउम्सियावई' पितृवसृपतीन्, 'फुका इति प्रसिद्धान् ' चउद्दसमे' चतुर्दशे ' पिउस्सियाओ ' पितावस. ' मूआ' इति भापामसिद्धाः ‘पाणरसमे ' पञ्चदशे 'माउस्सियावई ' मातृप्वमुपतीन् । मासा' हति भापापसिद्धान् ‘सोलसमे' पाडशे · माउस्सियाओ' मानावसः 'मासी इति मसिद्धाः ‘सत्तरसमे ' सप्तदशे ' माउला ' मातुलान् 'मामा' इतिमसि द्वान · अट्ठारसमे' अष्टादशे · माउलियाओ' मातुलानी, 'मामो' इति प्रसिद्धा' एगणवीसइमे' एकोनविंशतितमे * अवसस' अवशेष मित्तणाइगियगसयण सधिपरियण ' मित्र-ज्ञाति-निजक-स्वनन-सम्बन्धि-परिजनम् मित्राणि-मुहृदः, ज्ञातय. समानगोजाः निजका. पिता, मातरश्च, खजनाः मातुलपुनादयः, सम्बन्धिन' श्वशुरपालकादय', परिजनो-दासीदासादिः, तेपा समाहार', तत्तथा तत्, सर्वान् मिनादीन् इत्यर्थ 'आगो' घाए ति ' पात- पनियों को, ग्यारहवे पर पौत्रियों के एव दौरिया के पतियाँ का, बारहवे पर पौत्रा दौहित्रियों का, तेरहवे पर पिता का बहिना के पतियां का, चौदह पर पिता की बहिनों को, पन्द्रहवे पर मोमिया के पतियाँ (मास) का, सालईवे पर मोसिया को, सत्तरहवे पर मामा को अठारहवे पर मामिया को और उन्नीसवे पर बाकी और भी जा उसके मित्र-मुहृद, ज्ञाति-समानगोत्रज, निजक- मातापिता, स्वजन-मामापुत्र भादि, सम्बन्धी-श्वशुर के पुत्र साले भादि, परेजन- दासदासी आदि थे उन सब को उन्हो न उसके समक्ष मारे और । पाउत्ता દિકરાઓને, તથા દેહિને, દસમાપર પૌત્ર તથા દેહિંગેની પત્નીઓન અગીઆરમા પર પૌત્રિઓ તથા દેહિત્રિઓના પતિઓને બારમા પર પત્રિઓ અને દેહિત્રિઓને, તેરમા પર પિતાની બેનો ( ફુડ ) ના પતિઓને (કુવાઓને) ચોદમ પર પિતાની બેને-કુઈઓને, પદરમાં પર માયાને, સેલમાં પર મામને, સતરમાં પર બાકી રહેલા બીજા તેના મિત્ર-સુહદ, સાતિ-સમાગે ત્રજ, નિજક-માતા-પિતા, સ્વજન-મામાપુન આદિ, સબધી–સસરાના પુત્ર (मा) माति, પરિજન-દાસ-દામી આદિ જે હતા તે તમામને તે अग्रतः, . एव विपाकश्रुते तच्चे . खण्डानि सकरुण खादयन्ति, रुधिर च पाययन्तीति समन्वयो वोध्य', मग्रेऽपि सर्वत्र चत्वरे समन्वयः। 'ए। सच्चे' एवम् = उक्तमकारेण तृतीय ऽपि चत्वरे 'अट्ठ ' अष्टौ ' महापिठए ' महापिकान पितुर्येष्ठभ्रान् इत्यर्थः । अग्रतो घातयन्ती-त्यादि पूर्ववत् । ' चनथे' चतुर्थे-च बरे — अट्ठ महामाउयाआ' अष्ट महामातका मातुर्येष्ठया:, 'बडामा' इति भापामसिद्धा., अग्रतो घातयन्तीत्यादि पूर्ववत् । 'पचमे ', पश्चमे ,चत्वरे 'पुत्ता' पुत्रान्, 'उ पष्ठे चलरे 'सुण्डा' स्नुषा:-पुत्रवधू' सत्तमे ' सप्तमे 'जामाउए' नामात, कान्-जामान् ' अट ठमे' अष्टमे 'धुयाभा' दुहित =पुत्रीः, नवमे ' णतुए' तिल२ बराबर कर' खिलाया और सुन पिलाया। इसी प्रकार वे उसे अट्ठ महापिउए, चउत्थे अट्ठ महामाउयाओ, पचमे पुत्ता, छठे सुण्ठा, सतमे जामाउए, अट्ठमे धुयाओ, णवमे णनुए, इसमे णत्तुइणीओ, एगारसे णत्त्यावई, वारसमे णतुईओ, तेरसमे पिउस्तियावई, चउद्दसमे पिउस्सियाओ, पण्णरसमे माउस्तियावई, सोलसमे माउस्मियाभो, सत्तरसमे माउला, अट्ठारसमे माउलियाओ, एगूणवीसइमे अवसेस मित्तणाइणियगसयणसवधिप रियण अग्गओ घाएति तृतीय चत्वर - (भनेक रास्ता जहा मिले, वहा) पर ले गये, वहा उद्दों ने उसी के समक्ष उसके आठ पिताके ज्येष्ठ भाईयो को, चौथे चौटे पर लेजाकर उसकी आठ बडी माताओं को, पाचवे पर लेजाकर उसके आठ पुत्रों का, छठवे पर उसकी आठ पुत्रवधुओं को, सातव पर जमाईओं का, अठवे पर पुत्रियों केा, नवमे पर पौत्रों एव दौहित्रों का, दशवे पर पौत्रों और दौहित्रों ३धिर पायु मा भभाणे तर तच्चे अट्ठ महापिउए, चउत्थे अट्ठ महामाउयाओ पचमे पुत्ता छठे सुण्डा, सत्तमे जामाउए अठुमे धूयाओ, णवमे गत्तुए, दसमे णतुइणीओ, एगारसे णतयाधई, बारसमे णतुईओ तेरसमे पिउस्सियापई चउद्दसमे पिउस्मियाओ, पण्णरसमे माउस्सियाघई सोलसमे माउस्सियाओ, सत्तरसमे माउला अठारममे माउलियागे एगूणवीसइमे अपसेस मित्तणाइणियगतयणसवधि परियण अग्गओ धापति त्रीत यत्१२ ( भने -ता या सेगा थाय छ ત્યા) પર લઈ ગયા, ત્યાં આગળ તેઓએ તેના સમક્ષ તેના પિતાના આઠ મોટા ભાઈઓને, ચોથામાં જઈને તેને આઠ મોટી માતાઓને, પાચમાં લઈ જઈને તેના આઠ પુત્રોને, છઠા પર તેની આઠ પુત્રવધુઓને, સાતમા પર જમાઈઓને, આઠમા પર પુત્રિઓને, નવમા પર પૌત્ર-દિરાના . પર विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभन्नसेन तए ण " . . मूलम्-मू० ६ तएण से भगवो गोयमस्स ते पुरिस पासित्ता अयमेयास्वे अज्य थिए ५ समुप्पण्णे० जाव तहेव णिगए एव वयाप्सी-एव खलु अई भने । से ण भंते । पुरिसे पुब्बभवे के आसी० जाव विहर: । मृ० ६ ॥ टीमा-मू० ६ इत्यादि । तत खलु तस्य 'भगवओ गायमस्स भगवतो गौतमस्य तं पुरुष दृष्ट्वा ' अयमेयारुवे' अयमेतद्रूपः वक्ष्यमागम्वरूप हुए देखा। साथ मे महावत और सरसो के बीच में एक ऐसा भी व्यक्ति न की दृष्टि मे आया जिसे राजपुरुष वदा के १९ चोइटों पर क्रमश निठा विठाकर एक एक चौहट्टे पर उसके ही समक्ष उसके काका आदि सटकर पारजनों तक का हत्या कर रन का मास तिल२ बराबर कर के उस खिलाते थ और पाना के स्थान पर उनका लोहू पिलाते थे। जब२ यह नहीं खाता ता व इम कोडा द्वारा इतनी बुरी तरह पीटते कि वैचाग अधमरा हो जाता था। मार पडते समय यह बडी बुरी राति से कि जिम सुनकर दया भाजाय चिल्लाता-रोता और निल्लाता था ।मु० ५ ॥ तए ण भगवो गोयमस्मः' इत्यादि 'तए ण भगवओ गोयमस्स' भगवान् गौतम को 'तं पुरिस पासित्ता' उस पुरुष को देखकर ' अयमेयात्वे अज्झथिए५ समुप्पण्णे० जाव મજેલા જોયા, માથે મહાવત અને ઘડેવારની વચમાં એક એવી પણ વ્યક્તિ તેમના જેવામાં આવી કે જેને રાજપુરૂ ત્યાના ૧૯ ચૌટા પર ક્રમશ બેસાડીને એક એચૌટાપર તેના સમક્ષમા તેના કાકા આદિથી લઈને પજિને સુધીની હત્યા કરીને તેઓના મામને તિલતિલ બાગ કટકા કરીને તેને ખવરાવતા હતા, અને પાણીના ઠેકાણે તેઓનું રૂધિ-લેહી પાતા હતા, જ્યારે તે ન ખાતે પીને ત્યારે તેને કોયડાથી બહુજ બુરી રીતે મારતા હતા કે જેથી તે બિચારે અર્ધ મરણતુ થઈ જતો માર પડવા સમયે તે ભારે ભૂડી રીતે કે જેને સાંભળીને દયા આવી જાય તેમ ચિલાતે રને અને બિલ ગિલ કરતો હતો પા तए ण भगाओ गायमस्तक ઈત્યાદિ तए ण भगवओ गोयमस्त मपान गौतम त पुग्सि पासित्ता' ते ५३५ने लेधन 'मयमैयारूवे अझथिए। समुप्पण्णे० जार तहेन णिगए । . - .
- . . १ " . . रा विपाकश्रुते यन्ति । ' घाइत्ता' घातयित्वा, त पुरुष 'फसप्पहारेहिं ' कशामहारैः, 'ताले माणा २ ताडयन्त' २ क्लण करण काकणिमसाइ काकणीरूपाणि लघुलघूनि "मासानिमासखण्डानि, 'खाति' खादयन्ति, 'रुहिरपाण च ' रधिरपान च पाए ति ' पाययन्ति ॥ मू० ५ ॥ कसप्पहारेहिं तालेमाणा२ कलुण काकणिमसाइ खावे ति रुहिरपाण च पाएति' मार कर कशा के प्रहारों द्वारा उस भी सूब पीटा, फिर बाद में बुरी तरह विलाप करते हुए उर सब का भिन्न२ चौह पर नठा तिल२ बराबर कर माम पिलाया और उनका उसे पानी के स्थान पर खून पिलाया । भावार्थ- जनता के वापस चले जाने पर भगवान् के बडे शिष्य श्री गौतम स्वामा जो विशिष्ट तपस्वा थे अपने स्थान से उठे और उठकर प्रभु के निकट आये । आकर प्रर्थना की कि-हे भदत ! आज छ? के पारणे मैं आप से पुरिमताल नगर मे भिक्षाचर्या के निमित जाने की आजा चाहता हूँ । प्रभु ने गौतम की प्रार्थना खीकार कर पुरिमताल नगर में जाने की आज्ञा प्रदान की। आज्ञा प्राप्त करते ही गौतम अमोघदी उद्यान स चलकर भिक्षा के लिये पुरिमताल मे आये । ऊँच नीच एव मध्यम कुलो मे पर्यटन करते हुए जब वे राजमार्ग पर आये तो वहा उन्होंने अनेक हाथी और घाडो को सब साज-बाज से सजे વ્યકિતના સમક્ષમા માર્યા અને घाइत्ता कमप्पहारेहिं तालेमाणा२ कलुण काफणिमसाइ खाति रुढिरपाण च पाति' भारीन કેયડાના પ્રહાર દ્વારા તેને પણ ખૂબ પીટ્યુ, પછીથી ખૂબ ભૂડી રીતે વિલાપ કરતા તેને જૂદા-જૂદા ચોટા પર બેસારીને તિલ-તિલ બરાબર કરીને તેઓનું માસ ખવરાવ્યું અને તેને તેનું પાણી પીવા દેવાને બદલે રૂધિર પાયુ ભાવાર્થ માણસો પાછા ગયા પછી ભગવાનના મોટા શિષ્ય શ્રી ગૌતમ સ્વામી જે કૃિદિષ્ટ તપસ્વી હતા, તે પિતાના સ્થાનથી ઉઠયા અને પ્રભુની નજીક આવ્યા, આવીને પ્રાર્થના કરી કે ભદન્ત છઠના પારણાના નિમિત્તે હુ આપના પાસે પરિમલ, નગરમાં ભિક્ષાચર્યા કરવા જવા માટેની આજ્ઞા ચાહ છુ પ્રભુએ ગોવની, પ્રાર્થના સ્વીકારીને યુરિમતાલ નગરમાં જવાની આજ્ઞા આપી આજ્ઞા મેળવીને તમ અમેઘદશી બગીચામાથી નીકલીને ભિક્ષા માટે પુમિતાલ નગરમાં આવ્યા, ચ-નીચ અને મધ્યમ કુલેમાં ફરીને જ્યારે તે જમાર્ગ પર આવ્યા તે ત્યાં તેમણે અનેક હાથી અને ઘડાઓને સર્વ માજથી " विपाकचन्द्रिका टोका भु० १ अध्य० ३ अभानसेन ३०९ वीरस्तवोपागच्छति, उपागत्य श्रमण भगवन्त महावीर यावन् भिक्षा मति दर्श- यति, दगयित्वा श्रमण भगवन्त महावीर चन्दते नमस्यति, वन्दित्वा नम म्यित्वा, ' एव वयासी' एवं वक्ष्यमाणमकारेण अवादी उक्तवान् । 'एव खलु अह भते ।। हे भदन्त । युप्मामिरभ्यनुज्ञातः सन् पुरि- मतालनगर मिक्षानयनार्थमनुभविष्टोऽहं राजमार्गे चन्वरे चत्वरे राजपुस्पैस्ता- डपमानमेक पुरुप नरकमतिरूपिका वेदना वेदयन्तमपश्यम् । इन्युक्त्वा गौतमो भगवन्तं पृच्छति-से ण भते ' पुरिस' स खल हे भदन्त । पुरुष' 'पुञ्चमवे के आसी' पूर्वभवे क आसीत् जाव विहरह। यावद् विहरति । अत्र यावन्ड देन प्रयमा- ध्ययनोक्तत्रयोदशमृनस्थपाटो द्रष्टव्यः । केपा पूर्वक्रतपापकर्मणा फलं प्रत्यनु- भवन् विहरतीति सक्षिप्तार्थ ॥ मृ०६।। . . श्रमण भगवान् महावार विरानमान थे, वदना नमस्कार कर प्रामभिक्षा प्रमु को दिखलायी। दिखलाकर फिर वदना नमस्कार कर प्रभु स एव वयासी इसप्रकार कहने लगे कि एव खलु अह मंते' हे भदत ! आप स आना पाकर आज मैं पुरिमताल नगर में भिक्षा लेने के लिये गया था। यो ही मैं राजमार्ग पर आया तो चहा प्रयेक चतुष्पथ (चार रास्ते) पर राजपुरुपोद्वारा पीटा जाता एक पुस्प देखा-जो नरक जैसी वेदना भोग रहा था। इस प्रकार कहकर गौतम ने भगवान से पूछा ‘से ण भंते पुरिसे पुच्चभवे के आसी' हे भदंत । यह पुरुष पूर्वभव में कौन था । 'जाब विहरइ' यह किन पूर्वकृत पाप कर्मों का इस प्रकार को फल भोग रहा है? । ૬ ના ૧ ના पड़ाया. નમસ્કાર કરી લાવેલી ભિક્ષા પ્રભુને બતાવી પછી नमा ४शन प्रभुने • एष पयासी ' से प्रभारी श्या एष खलु अह भते महन्त ! आपना પાસેથી આજ્ઞા મેળવીને આજ હુ પુરિમતાલ નગરમાં ભિક્ષા લેવા માટે ગયા હતા જ્યા હુ રાજમાર્ગ પર આવ્યા તે ત્યાં આગળ દરેક ચાર રસ્તા પર રાજપુરૂષે જેને મારતા હતા તે એક પુરૂષ જે, જે નરકના જેવી વેદના ભેગવી રહ્યો હતે આ પ્રમાણે ४हीन भगवान गौतमे पूछयु-से ण भते पुरिसे पुव्यभवे के आसी है ભદન્ત તે પુરૂષ પૂર્વભવમા કોણ હતા ? जाय विहरह' ते ध्या पर्वत પાપકર્મોનું આ પ્રકારે ફળ ભોગવી રહ્યો છે?
विपाकश्रुते . 4 , . . अन्झथिए ५ ' आध्यात्मिकः, अत्रेमानि चखारि पदानि विज्ञेयानि-चिंति, कप्पिए, पत्थिए, मणोगए ' इति । चिन्तितः कल्पितः, मार्थितः, मनोगतः, 'अझथिए' इत्यादीना पश्चाना पदाना व्याख्या प्रथमाध्ययने द्वादशसूत्रे कृता । साल्प-विचारा 'समुप्पण्णे' समुत्पन्न । जाव तहेव णिग्गए' यावत् तथैव निर्गत -यथाऽव द्वितीयाध्ययने पश्चममूने वर्णितस्तथा निर्गत इत्यर्थः। तथा च-अत्र यावच्छब्देनव द्रष्टव्यम्-' अहो! खलु अयं पुरुप' पुरापुराणाना ढवीर्णाना दुपतिक्रान्तानामशुपाना पापाना कताना कर्मणा पापक फलपत्ति विशेष प्रत्यनुभवन् विहरत, न मे दृष्टा नरका वा नैरपिका वा, प्रत्यक्ष म्बलु अया पुस्प नरकमतिरूपिका वेदना वेदयतीति कला पुरिमतालनगरे उच्चनीचमध्यमकुलेषु यावत् अटन् यथापर्याप्त समुदान =भेक्ष गृहाति, गृही खा पुरिमतालनगरस्य मध्यमध्येन निर्गत. । निर्गत्य यत्रैव श्रमणो भगवान् महा- तहेच णिग्गए' आध्यात्मिक चिन्नत, कल्पित, प्रार्थित एर मनागत सकल्प-इस विधि से ५ पांच प्रकार का विचार उद्भूत हुआ। अहो ! आश्चर्य है यह पुरुष पूर्वभव में उपार्जित प्राचीन दुश्चीर्ण दुग्पतिका त ऐसे अशुभतम पापमय कृत कर्मों का पापस्वरूप ही फल भोग रहा है, न तो मैंने नरक देखे और न नारकी ही देखे, परतु इसकी वेदना देखकर ऐसा ही मालूम पडता है कि प्रत्यक्षरूप में नरक की जैसी वेदना का यह अनुभव कर रहा है। इस प्रकार विचार कर वे उस पुस्मिताल नगर से उच्च नीच कुलादिको से यथापर्याप्त भिक्षा प्राप्तकर अपने स्थान पर वापिस आगये । भाते ही वे वहा पहुँचे जहा આધ્યાત્મિક, ચિતિ, કપિત, પ્રાર્થિત અને મને ગત સ કc૫, આ વિધિથી પાચ પ્રકારને વિચાર ઉત્પન્ન થયે-અડે આશ્ચર્ય છે કે આ પુરૂષ પૂર્વભવમાં સચય કરેલા પ્રાચીન-જૂના દુથી દુપ્રતિક્રાન્ત એવા અશુભતમ પાપમય કરેલા કર્મોના પાપસ્વરૂ જ ફળને ભેગવી રહ્યો છે કે નરક જોયા નથી તેમજ નારકીના જીવોને પણ જોયા નથી પરંતુ આ માણસની વેદના-પીડા તાજ એવું જણાય છે કે પ્રત્યક્ષ રૂપમા નરકના જેવીજ વેદના-પીડાને અનુભવ એ કરી રહેલ છે આ પ્રમાણે વિચાર કરીને તે પુમિતાલ નગરમાથી ઉચ-નીચ કુલેમાથી યથાપર્યાપ્ત ભિક્ષા મેળવીને પિતાના સ્થાન આવી ગયા, આવીને તે જ્યા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર બિરાજમાન હતા ત્યા પર પાછા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३११ . 'उदये णाम टीका-मू० ७ भगवानाह-एव खलु गोयमा ।' इत्यादि । पव यल हे गौतम ! तस्मिन् काले तस्मिन् समये इत्र जम्बूद्वीपे द्वीपे भारते वर्षे पुरमताल नामक नगरमामीत् , तत् कीटगमित्याह-रिथिमियसमिद्धे ' ऋस्तिमित- समृद्धम् , मद्ध-नमःस्पर्णिबहुलमासादयुक्त बहुल जनसकुल च, स्तिमित स्वपरचक्रभयरहितम्, ममृद्धम् धन रान्यादिपूर्ण, पदयस्य कर्मधारयः। विभ वविस्तीर्ण शान्तिसम्पन्न चेत्यर्थः । तत्र खलु पुरिमतालनगरे घटना प्रभु से निवेदन की। निवेदन करने के पश्चात् प्रमु स उन्होंने यह भी पूछा कि-हे प्रभो। इस प्रकार नरक जैसी दुर्दशा का पार यह प्राणी किन उपार्जित कर्मी के उदय से हो रहा है । भव में यह कौन था ॥ सू० ६ ॥ 'एव खलु गोयमा०' इत्यादि भमवान् ने कहा 'गोगमा हे गौतम ! तुमने जो पूछा है उसका समाधान इस प्रकार है- 'तेण कालेण तेण समएण उस काल और उस समय में ' इहेव जदीवे दीवे भारहे वासे पुरिमताले णाम णयरे होत्या रिद्ध० इस जवृद्वीप के भरत क्षेत्र में पुरिमताल नामका नगर था। यह गगनस्पर्शा अनेक प्रासादों से युक्त और अनेक जनो से संकुल था। स्वचा और परचक का यहा भय नहीं था। एष धान्यादिक से यह सदा परिपूर्ण रहता था। 'तत्य ण पुरिमताले उदये णाम राया होत्या' वहा पुरिमताल नगर में કરી, નિવેદન કર્યા પછી પ્રભુને તેમણે એ પણ પૂછ્યું કે હે પ્રભુ! આવી નરકના જેવી દુર્દશાને પામેલ આ પ્રાણી ક્યા ગચય કરેલા કર્મોના ઉદયથી આવુ ફળ ભેગવી રહેલ છે? પૂર્વભવમાં તે કેણુ હા સૂદ છે एव खलु गोयमा 'त्यादि पाने धु' गोया' 3 गौतमतिले ५७यु छ तेनु समाधान मा प्रमाणे - ' तेण कालेण तेण ममएण ” તે કાલ અને તે સમયને વિષે 'इदेव जद्दीये दीये भारहे यासे पुरिमताले णाम जयरे होत्था रिद्ध० જબૂદ્વીપના ભરતક્ષેત્રમાં પુરિમતાલ નામનું એક નગર હતુ, તે ગગનમ્પશી અનેક મહેલેથી યુક્ત અનેક વસ્તીથી ભરપુર હતુ, સ્વચક્ર અને પરચકને ત્યા ભય ન હતું, ધન અને ધાન્યથી હમેશા તે પૂર્ણ હતુ तत्थ ण पुरिमताले १ . સ્મા ३१० विपाकश्रुते . मूलम्-सू० ७ एवं खलु गोयमा ! तेण कालेण तेण समएण इदेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे पुरिमताले णामं णयरे होत्या, रिद्ध० ३ । तत्य ण पुरिमताले उदये णा म राया होत्था, महया० । तत्य ण पुरिमताले निनए णाम अड यवाणियए होत्या, अड्ढे० जाव अपरिभूए, अहम्मिए जाव दुप्पडियाणदे। तस्स ण णिणयस्स अडयवाणियस्त बहवे पुरिमा दिण्णभइभत- वेयणा कलाकल्लि कोदालियाओ य पत्थिए य पडिए य गेटति गेण्हित्ता पुरिमतालस्स णयरस्स परिपेग्ते सुबहुए कागि-अडए य घूह-अडए य पारे घइ-अडए य टिटिभि-अडए य बगि-अडए य मऊरि-अडए य कुक्कुडि-अडए य, अण्णेसिं चेव बहूण जलयर-यलयर-वयरमाईण अडाइ गेण्इति. गेण्डित्ता पत्थियपडिगाइ भरेंति भरित्ता, जेणेव णिण्णए अडवाणियए तेणेव उवागच्छति, उवागन्छित्ता णिण्ण यसप्त अंडवाणिपस्स उवणेति । तए ण तस्स णिण्णयस्म बहवे पुरिसा कागिअडए य जाव कुक्कुडि- अडए य अण्णेसिं च बहूण जल-थल-खयरमाण अडए तबएमु य कंड एमु य भज्जणएमु य इंगालेसु य तलति भजति सोलति, तलित्ता भजिता सोलित्ता य रायमग्गसि अतरावणसि अंडयपणिएण विति कप्पेमाणा विह- रति । अप्पणोवि य ण से णिण्णए अडवाणियए तेहिं बहुहिं काइअडएहि य जाव कुक्कुडिअंडएहि य तलिएहिं भजिएहिं सोलिएहिं सुर च ५ आसा एमाणे ४ विहरइ ।। सू० ७॥ भावार्थ- दुर्दशासंपन्न उस यक्ति को देखकर गौतम स्वामी को अनेक प्रकार के विचार उत्पन्न होने लगे। वे वहा से यथापर्याप्त भिक्षा प्राप्त कर वापिस अपने स्थान पर आये और आते ही जो कुछ भिक्षा में मिला था उसे प्रभु को दिखलाया। वदना नमस्कार करने के अननर उस पुरुष पर बीतती हुई वह सब ભાવાર્થ- દુર્દશાને પામેલ તે વ્યકિતને જોઈને ગૌતમ સ્વામીને અનેક પ્રકારના વિચારો ઉત્પન્ન થવા લાગ્યા તે નગરમાથી જે મળે તે શિક્ષાને લઈને પાછા પિતાના સ્થાન પર આવ્યા, અને અવતાજ જે કાઈ ભિક્ષા લાવ્યા હતા તે પ્રભુને બતાવી, પછી વદન-નમસ્કાર કર્યા બાદ તેમણે જે દુખી વ્યક્તિને તેલ અને તેના પર જે વીતતી હતી તે તમામ હકીકત પ્રભુ પાને નિવેદન 4 . नानि, . . . - 'अण्णेसि च रहण - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नप्तेन ३१३ भक्तरूप वेतन येषा ने तथा, तन भृतिः-द्रव्यादि, भक्तम् अन्नादि । कल्ला-कलिं' पल्पाकल्ये अनुदिनमिन्यर्थ 'कोहालियाओ' कुदालिकाः 'कुदाली इति भापामसिद्धा:। 'पथि पत्थिया: वंशद लिफनिर्मितभाजनानि 'टोकरी' इति भापायाम् , 'पडिए य' पटिका:च स्त्रका वस्त्रनिमितभाज- 'थैला' इति प्रसिद्धाः, गेण्हते ' गृहन्ति, गृहीसा पुरिमतालस्य नगरस्य 'परिपेरते ' परिपर्यन्ते समीपे ' सुबहुए ' सुबहनि, 'कागि-अडाए य । काकाण्डकानि काक्या अण्डकानि च 'धूई-अडए य ' घूकाण्डकानि चूक्या'- उलूक्या अण्डकानि च, 'पारवइ-टिनिमि-गि-मऊरि-मुक्कुड-अडए य ' पारा- बताण्डकानि, टिटिभाण्डकानि, यकाण्डकानि, मयूराण्डकानि, कुमकुटाण्डकानि च, ' अयेपा च बहूना ' जलयर-थलयर-सहयर-माइण' जल चर-स्थलचर-खचरादीनाम् , ' अंड इ ', अण्डानि ' गेहति ' गृह्णन्ति । गृहीला कोहालियाओ य पत्थिए य पडिए य गेण्डति ' प्रतिदिन कुदाली टाकरी एस थैला लते थे 'गेण्डित्ता' ले लेकर पुरिमतालस्स णयरस्स परिपेरते पुस्मिताल नगर के आस पास चारों ओर फिरते रहते और 'कागि-अहए य चूह- अडए य, पारेवइ-अडए य, टिटिभि अडए य, वगी-अडए य, मरि-भडए य, कुक्कुडि-अडए य, अपणेसि चेव बहण जलयर-थलयर-खहयर-माईण अ डाइ मेण्डति' कौवी के अडों को, उल्लू के अडो का, कनृत। के अडों को, टिटिभी के अडों को, बगुली के अडों का, मयूरी के अडा का, मुर्गा के अटो को, तथा और भी जलचर, थलचर एर खेचर आदि पक्षियों के अडों को ढ२ कर मिलन ५॥२भा भाता ता कलाकलि काहालियाओ य पत्थिए य पडिए य गेष्टता હમેશા કોદાળી ટેપલી અને થેલા લેતા गेण्हित्ता લઈને 'पुरिमतालस्स जयरस्स परिपेरते पुरिभता नानी मासपास थारे २६ रता रहेता म ' कागिअदए य घुइअंडए य, पारेचइअडए य, टिट्टिभिअंडप य घगीअडए य, मऊरिअडए य, कुक्कुडिअदप य अण्णेसिं चेय यहूण जलया यलयरखहयरमाईण अडाइ गेण्हति ' 1451 , धु५७५A, ४भूतना ઇ ડા, રિદ્દિભ-કાગર જેવું પ્રાણી તેના ઇ ડા, બગલીના ઇડા, મરડીના ध, મરઘીના ઈડા તથા બીજા જલચર, થલચર અને ખેચર આદિ- પફિઓના ઈડાને જ્યાં ત્યાથી શોધી-ધીને મેળવીને લઈને પિતાની સાથે લાવેલ ટેલી- . .
। - . ३१२ विपाकश्रुते राया ' उदयनामको राजा ' हो था' आसीत्, 'महया०' महाहिमवन्मलप- मन्दरमहेन्द्रसार। तत्थ ण' तर खलु पुरिमताले नगरे 'निनए णाम अंडयवाणियए' निर्नयनामको अण्डकवाणिनक:-अण्डान्येवाण्डकानि, तेषा वाणिजफः ' होत्या' आसीत् । स कीदृश' ? इत्याह-' अढे जाव अपरिभए ' इत्यादि, आढयो यावदपरिभूतः, तत्र-आढया धनसम्पन्नः, यावद् अपरिभूत' परकृतपराभवरहितः ' अहम्मिए जाव दुप्पडियाणदे' अधार्मिको यावद् दुष्प्र- त्यानन्दः । एषा पदाना व्याख्याऽत्रैव प्रथमाध्ययने चतुर्दशमूने गता। तस्य खल 'णिण्णयस्स' निर्नयस्य 'अडयवाणियरस' अण्डकवाणि- जकस्य बहवः पुरुषा. 'दिण्णभइभत्तवेयणा' दत्तभृतिभक्तवेतना:-दत्त भृति उदय नामका एक राजा था। यह महया०' विशिष्ट शक्ति एव वल से सपन था। 'तत्य ण पुरिमताले निन्नए णाम अडयवाणियए होत्या' उसी पुरिमताल नगर में एक निर्नय नामका व्यापारा था। इसके यहा अडों का व्यापार होता था। 'भड्ढे० नाव अपरिभूए यह धनशाली था, साथ मे परकृत पराभव से भी रहित था। ' अहम्मिए जाव दुप्पडियाणदे ' अधार्मिक एक नबर का था। मतोष और शाति से रहित था, यह दूमरों को दुख पहुचान मे ही आनद मानता था। 'तस्स ण णिण्णयस्स अडयवाणियस्स बहवे पुरिसा दिण्णभइभत्तवेपणा' उस निर्नय अडव्यापारी के पास ऐसे कितनेक पुरुष थे, जिन्हे इसकी तरफ से द्रव्यादिरूप भूति एव अन्नादिरूप भक्त वेतन में प्राप्त होता था। कलाकलि उदये गाम राया होत्था ' त्या भिता नगर मध्य नामन! मेरा sal ते महया०' विशिष्ट शडित अने पर सपन तो तत्थ ण पुरिमनाले निन्नए णाम अंडयवाणियप होत्था' ते पुस्मिताभ से निनय नाभना गरी रहे। sत तर त्या समानापार तो · अड्ढे० जाव अपरिभूए ' ते धनवान हता, साथे मी पण ते परामरीश नजितेको 'अहम्मिए जाव दुप्पडिया णदे * અધર્મમા પર હત અર્થાત્ પહેલા નગરને હતે સ તેષ અને શાંતિથી રહિત હતા, અને બીજા અને દુખ પહોચાડવામજ આનન્દ માનતે હતે तस्त ण णिण्णयस्स अडयवाणियस्त बहवे पुरिसा दिण्णभाभसवेयणा તે નિચે અડ-ઈડાના વેપારીના પાસે એવા કેટલાક પુરૂષ હતા કે—–જેઓને તેના તરફથી દ્રવ્યાદિરૂપ ભૂતિ એટલે કે અન્નદિરૂપ ખાવાના પદાર્થો, વેતન- विपाकनिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३१३ ---- . - - . . 'अण्णेसि च नहूर्ण भक्तरूप वेतन येगा ने तया, तत्र भृति: द्रव्यादि, भक्तम् अन्नादि । ला-फल्लि 'ल्याकल्ये अनुदिनमित्यर्थः 'कोदालियाओ' कुद्दालिकाः 'कुदाली इति भाषामसिद्धा 'पथि य' पत्थिया: बगदलिफनिर्मितभाजनानि 'टोरी' इति भापायाम् , ' पटिए य' पटिका: वकार वस्त्रनिर्मितभाज- नानि, 'थेला ' इति प्रसिद्धाः, 'गेण्ह ते ' गृहन्ति, गृहीसा पुरिमतालम्य नगरस्य 'परिपेरते ' परिपर्यन्ते समीपे 'मुबह सुबहनि, 'कागि-अजए य । काकाण्ड कानिकाक्या अण्डकानि च 'घूई-अडए य' घूमराण्डकानि धूक्या'= उलूक्या अण्डकानि च, 'परिवइ-टिनिभि--गि-मऊरि-सकुड-अडाय' पारा- बताण्डकानि, टिटिभाण्डकानि, काण्डकानि, मयूराण्डकानि, कुक्कुटाण्डकानि च, । अयेपा च रहना । जलयर-थलयर-सहयर-माइण' जल चर-स्थलचर-खचरादीनाम् , ' अंडइ । अण्डानि — गेहति ' गृह्णन्ति । गृलीखा कोहालियाओ य पत्थिए य पडिए य गेण्डति ' प्रतिदिन कुदाला टाकरी एर थैला लेते थे 'गेण्डित्ता' ले लेकर पुरिमतालस्स गयरस्त परिपेरते पुस्मिताल नगर के आस पास चारों ओर फिरते रहते और 'कागि-अडर य घूइ- अहए य, पारेवड-इए य, टिटिभि अडए य, वगी-अडए य, मरि-अडए य, कुक्कुडि-अडए य, अण्णेसि चेव वहण जलयर-यलयर-खहयर-माईण अ डाइ मेण्हति' कौवी के अडॉ का, उल्लू के अटो का, कनृत) के अडा को, टिटिभी के अडों को, बगुली के अडों का, मयूरी के अडों का, मुर्गा के अडों को, तथा और भी जलचर, थलचर एव खेचर आदि पक्षियों के अडों को ढ२ कर मिलन ५२मा भरता ता कल्लाकलिं काहालियाओ य पत्थिप य पडिग य गेहत' હમેશા કોદાળી ટેપલી અને થેલા લેતા गेण्हित्ता લઈને पुस्मिताल्स्स जयरस्म परिपेरते पुरिभतार नगरनी आसपास यारे २६ २ ता २उता म 'कागिअडए य धूइअंडए य, पारेचइअहए य, टिट्टिमिअडए य गीअडए य, मऊरिअडए य, कुक्कुडिअदए य अण्णेति ।चैव पहूण जलया थलयरखहयरमाईण अडाइ गेहति ' At UsI, धुवना २, ४भूतरना ७I, हिम-४५२ रे आए नt st, मदीन Li, At-Tata, મરઘીના ઈડા તથા બીજ જલચર, થલયર અને ખેચર આદિ- પશ્વિના ઈડાને જ્યા ત્યાથી શેધી-ધીને મેળવી લઈને પોતાની સાથે-લાલ ટેલી . - . विपाकश्रुते 'पत्थियपडिगाइ ' पत्थिकापटिका: वंशदलिगनिर्मितभाजनानि वस्वनिर्मितमाज- नानि च ' भरे ति ' भरन्ति-पूरयन्ति । भृखा पूरयित्वा, पौत्र ‘णिण्णए ' निर्नयः अण्डवाणिजकः, तत्रैवोपागच्छन्ति, उपागत्य निर्नयस्याण्डवाणिजस्य * उवणेति' उपनयन्ति-पुरतः स्थापयन्ति । ततः खलु तस्य निर्नयस्याण्डवाणिजकस्य वहवः पुरुषाः 'दिण्णमड भत्तयणा' दत्तभृतिभक्तवेतना, यहूनि काकाण्डकानि च, यावत् कुक्कुटा- ण्डकानि च, अन्येपा च बहुना जलस्थलखेचरादीनामण्डकानि तवएमु य तपकेषु तवा' इतिभापामसिद्धेपु तलनपात्रेषु च, 'कदुसु य' पन्दुपु च कटा- हेपु — भजणएसु य' भर्जनकेपु-भर्जनपात्रेषु च, 'इगालेसु य ' अङ्गारेषु च= पर अपनी२ टोकरियों में अपने२ थेलों में भर लिया करते भरित्ता जेणेव णिण्णए अडवाणियए तेणेव उवागच्छति' और भर कर निर्नय अडव्यापारी के यहा ले आते 'उवागच्छित्ता णिण्णयस्स अडवाणियस्स उवणेति ' एव लाकर उस अडव्यापारी को माप देते। तए ण तस्स पिण्णयस्स बहवे पुरिसा' उस निर्नय व्यापारी के यहा ऐसे भी और कई मनुष्य काम पर नियुक्त थे जो काइ-अडए य जाव कुक्कुडि- अडए य अण्णेसिं च वहण जल-थल-खबर-पाईण अडए' उन कोची आदि के अंडों को एव जल, थल और खेचर आदिको के अडो को 'तवएसुय' तवो रखकर कंडएसु य कडाहियों में रखकर भज्जणएस य भुंजने के पात्रों में रखकर इगालेसु य ' और अगारों पर रखकर तलेंति' એમાં થેલાઓમાં भरित्ता जेणेव णिण्णए अडवाणियप तेणेव उपागच्छति ' अन सरीन पछी निर्नयसना पाशन २ लावता लता 'उघाच्छित्ता णिण्णयस्स अडवाणियस्स उवणेति 'मन त अनावारीन એપી દેતા હતા तए ण तस्त पिण्णयस्स बहवे पुरिसा तेनिय पाशन त्या सेवा सा माणसाने म५२ ६॥या उतारे। 'काइअडप य जाव कुक्कुडि अडप य अण्णेसिंच बहूण जलथल्खयरमाईण अडए' तेही महिना छ। तथा area, 48 भने मेयर भादि पक्षियाना समान 'तवएसु તાવડામાં क्डपसु ' ४म्यामा सभात भजणपसु' सुवाना राभान 'गालेसु य भने सार ५२ शभान तति मजति सालति' , पर ભરતા હતા રાખીને પાત્રમાં भर्जयित्वा पक्त्वा च, रायमग्ग सि , . . . - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३१५ निर्धमेषु फाष्ठाग्निपु तलति' वलयन्ति, 'भन्जेति' भर्मयन्ति, ' सौउति' पचन्ति-अद्गारोपरि पचन्तीत्यर्थः । 'तलित्ता, भजित्ता, सोलित्ता' तलयिसा राजमार्ग अतरावणसि अन्तरापणे हट्टस्य क्रयशालायाम् 'अहयपणिएण' अण्डकपण्येन भण्डविक्रयेण वृत्ति पल्पयन्तो विहरन्ति । ' अप्पणीवि य' आत्मनाऽपि च स्वयमपि खलु स 'णिपणए अडवाणियए' निर्नयनामकोऽण्डवाणिजक:- तेहिं ' ते त्यानी, बहुभिः काक्या अण्डकैश्च यावत् फुक्कुटपा अण्डकैच ' तलिएहि तलिनैः, भनिएहिं ' भर्जि., ' सोल्लिएहिं ' पकैः सह 'सुर च' मुरा-मन्दिरा नाना विधा च, 'आसाएमाणे ' आखादयन् , अत्र विस्वादयन् परिभाजयन् परिभु जानः, इति समाधम्, विहरइ ' विहरति ॥ मू० ७ ॥ भजेति, सोलति' तलते थे, भुजते थे, और पकाते थे। • लत्ता जित्ता सोल्लित्ता य' तलकर भुजकर और पका कर फिर वे उह 'रायमग्गसि' राजमार्ग पर 'अतरावणसि' दुकानों के भीतर रसकर वेचते थे, इस प्रकार 'अडयपणिएण वित्ति फापेमाणा विहरति' अडों की विक्री से वे अपनी आज विका चलाते थे। 'अप्पणोवि य ण से णिण्णए अडवाणियए तेहिं वहर्हि फाइ-अडएहि य जाव कुक्कुडि-अंडएहि य तलिएहिं भजिएहि सोलिए हि मुर च५ आसाएमाणे४ विहरह' वह निर्नय व्यापारी स्वय भा उन अनेक कौवी से लेकर कुक्कुडी-मुर्गी आदि के अडों के साथ२ जब कि वे तलकर भुजकर और पकाकर तैयार कर दिये जाते थे अनेक प्रकार की मदिरा का सेवन आदि करता हुआ अपना समय बीताता था | તલતા ભૂજતા અને ૫કાવતા 'तलित्ता भजित्ता सोल्लित्ता य तणीन, सुने तथा ५वाने पछी त रायमग्गमि घणति 'नामा राभान वयता खता આ પ્રમાણે अडयपणिएण विति कप्पेमाणा विहरति । अयाना वेपारथी ते 11नी मालकि साता लता अस्पोरि य ण से णिण्णए अडयागियए तेहिं नहि काइअडएहि य नार कुक्कुडिअडएहि य तलिएहि भन्जियहि सोल्लिएहिं सुर च आसाएमाणे विहर તે નિર્ણય વ્યાપારી પિતે પણ તે અનેક કાગડી આદિના ઈડાઓ જે તળીને સેકીને તથા પકાવીને તૈયાર કરાએલા મળતા તેની સાથે અનેક પ્રકારની મદિરા-દારૂ આદિનું સેવન કરીને પિતાને સમય વિતાવતે હતું . . હતો રાજમાર્ગ પર अतरा .
३१६ विपाकश्रुते भावार्थ- गौतम के प्रश्न का समाधान करने के लिये प्रमुने इस प्रकार कहा- इस जवृद्वीप के भरतक्षेत्र में पुरिमताल नाम का एक नगर था । इसमें एक राजा रहता था। जिसका नाम उदय था। यहा एक व्यापारी रहता था। इसका नाम निर्नय था। इसके यहा अंडा का व्यापार था। अंडी का समह करने के लिये इसके यहा अनेक नौकर चाकर नियुक्त थे। वे प्रतिदिन टोकरी एव कोथला लेकर नगर के बाहर ही आम पास अडों के अन्वेषण के लिये घूमा करते और जहा जिसे जो भी अडे मिलते उन्हे उठाकर अपनी२ टोकरी या कोथलों में भर लिया करते । कई नौकर ऐसे भी थे जो उन सब अडों को तलते थे, भुजत थे और पकाते थे । और उन सब को लेकर बाजार में दुकानों के अ दर रखकर वेचते थे। इस प्रकार उन सब की भरण पोषण की वृत्ति उनकी विक्री की आय से चला करती थी। निर्नय व्यापारी भी इन तले हुए भुजे हुए एव पकाये हुए अंडों के साथ२ अनेक प्रकार की मदिरा का भोगोपभोग करता था ।। सु० ॥ ७॥ - ભાવાર્થ-ગૌતમના પ્રશ્નનું સમાધાન કરવા માટે પ્રભુએ આ પ્રમાણે કહ્યું આ જ બુદ્વીપના ભરતક્ષેત્રમાં પુરિમતાલ નામનું નગર હતું, તેમાં એક રાજા રહેતા હતો જેનું નામ ઉય હતુ ત્યા એક વેપારી રહે તે તેનું નામ નિર્ભય હતુ તેને ત્યા ઈડાઓને વેપાર ને ઈડાએ સગ્રહ કરવા માટે તેને ત્યા અનેક નાકર ચાકર રાખવામા આવ્યા હતા, તેઓ હમેશા ટોપલા અને કેળાઓ લઈને નગરની બહાર આસપાસ ઈ ડાઓની શોધમાં ફરતા હતા અને જે વેકાણેથી જેને જે કઈ પ્રાણુના ઈડા મળતા તેને લઈને પિતાની ટોપલીઓમાં અથવા તે કેથળામાં ભરી લેતા હતા, કેટલાક એવા નોકર પણ હતા કે જેઓ તમામ પ્રકારના ઈડ એને તળતા હતા નેતા અને પકાવતા હતા, પછી તે તમામ ઈ ડાઓને લઈને બજારમાં દુકાનની અંદર રાખીને વેચના હતા, આ પ્રમાણે તે તમામ માણસે છે ભરણ-પોષણની ગોઠવણ તે વેપારની આવકમાથી ચાલતી હતી નિર્નય વેપારી પણ એ તળેલા શેકેલા અને પકાવેલા ઇડાઓની સાથે અનેક પ્રકારની મદિરા-દારૂને ભેગ-ઉપભેગ કરતા હતા પણા विपाकचद्रिका टोका ० १ अध्य० ३ अभानसेन . . मूलम्-मू० ८ तए ण से जिप्णए अढयवाणियए एयकम्मे ४ सुबहु पाव समनि- णित्ता एग वाससहस्म परमार पालइत्ता कालमासे फाल किवा तचाए पुहगीए मोस सतसागरोवमहिएम णेरडएम णेरइयत्ताए उववरणे सेोण ताओ अणतर उन्नट्टित्ता उद्देच सालाइसीए चोरपल्लीए विजयस्स चोरसेणाव- उस्म ग्वंदसिरीए भारियाए कुच्छिसि पुत्तत्ताए उबवण्णे ॥म० ८॥ टीका-मू० ८ । 'तएन' इत्यादि । तत' ग्खलु स निर्नयोऽण्डकवाणिजफा, 'एय- कम्मे ' एतत्कर्मा अण्डफसग्रहविक्रयकर्मकरणशीलः, अत्र-'एयप्पदाणे, एयविजे, यसमायोरे ' इति पदत्रय संग्राधम् , 'एतत्मघानः 'अण्डकसंग्रहविक्रयतत्परः, एतद्विधः-अण्डकसंग्रहविक्रयोचरणनिष्ठः, 'सुबहु पाव , घोर पापकर्म 'सम- जिणित्ता' समय उपार्जित कृत्वा एक वर्षसहस्र ‘परमाउय परमायुक- उत्तरमायुः पालयित्वा कालमासे काल कृत्वा तच्चाए पुढवीए' तृतीयस्या 'तए ण से णिण्णए.' इत्यादि तए ण से णिण्णए अइयवाणियए' इस प्रकार उस निर्नय अड- व्यापारी ने कि जिसका 'एयफम्मे४ ' अंडो का व्यापार करना आदि और खय भी उनका खाने पीने में उपयोग करना यही एक जीवनभर तक कर्म रहा सुबहु पाप समन्निणिचा' अनेक प्रकार के पापकर्मों का उपार्जन करके । चाससहस्स एक हजार वर्ष की 'परमाउ पालइना उत्कृष्ट अपनी आयु कर वह जब 'कालमासे काळ किना' कालमास मे मरा तर तए ण से णिण्णए 'त्याह तप ण से णिण्णए अडयवाणियप આ પ્રમાણે તે નિર્નય ઈડાના वेपारी २ 'एयकम्मेष्ट' माना पा२ ४२२ वगेरे मने बात पy ખાવા-પીવામા તેને ઉપગ કરો એજ એક જીવનભર સુધીનું કર્મ રહ્યું मुबहु पाष समजिणित्ता' भने प्रा२ना पानी સચ કા મેળવીને ” એક હજાર વર્ષની परमाउ पालइत्ता ઉત્કૃષ્ટ પોતાની मायुष्य पूरी ४शन ते स्यारे ' कालमासे काल किया ' sta ज . , समाप्त . एग घाससहस्त , માસમાં મરણ . ३१८ विपाकश्रुते पृथिव्याम् । उक्कोस ' उत्कर्पतः सप्तसागरोपमस्थितिकैपु नैरयिकेपु नैरयिकतया — उववण्णे' उत्पन्नः। स खलु ‘ताओ' तस्याः तृतीयपृथिव्याः, 'भणतर अनन्तर ' उञ्चट्टित्ता' उद्वर्त्य=निःसृत्य इहैव शालाटव्या चोरपल्ल्या विजय- स्य चोरसेनापतेः 'खंदसिरीए भारियाए' सन्दश्रीनाम्न्या भार्यायाः कुक्षौ पुत्रतया 'उववणे ' उत्पन्नः ॥ सू०८॥ . 'तचाए पुढवीए' तृतीय पृथिवी के 'उकोस सत्तसागरोवमद्विइएस णेरइ- एसु रइयत्ताए पचवणे' उत्कृष्ट सात सागर की स्थितिवाले नरक मे नारकी की पर्याय से उत्पन्न हुमा ' से ण ताओ अणतर उन्मट्टित्ता' वहा की स्थिति पूर्ण भोग कर जब वह वहा से निकला तो 'इहेव सालाडवीए चोरपल्लीए विजयस्स चोरसेणावइस्स खदसिरीए भारियाए कुच्छिसि पुत्तत्ताए उबवण्णे' इसी शालाटवी नामकी चोरपल्ली मे चोरों के सेनापति विजय की स्कंदश्री भार्या की कुक्षि मे पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ । भावार्थ- इस प्रकार निर्नय व्यापारी ने अपनी एक हजार वर्ष की आयु इ ही पापमय कर्मों के करने२ मे ही व्यतीत कर दी। जब वह मरा तो कृत पाप कर्मों के उदय से तृतीय नरक का जहा सात सागर की उत्कृष्ट आयु है नारकी हुआ। वहा की स्थिति भोग यह वहा से भी निकला और शालाटवी नामकी . पाभ्यो त्यारे सञ्चाए पुढवीए'त्री पृथ्वीना उक्कोस सत्तमागरोवमद्विापसु णेरइएसु णेरण्यत्ताए उवषण्णे इष्ट सात सामनी स्थितियाणा न२४मा नारी જીવની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે, से ण ताओ अणतर उपट्टित्ता' त्यानी स्थिति पूरी सागवान न्यारे ते त्याची नज्यो पछी 'इहेव सालाडवीए चौरपल्लीए विजयस्स चोरसेणावइस्स खदसिरीए भारियाए कुच्छसि पुत्तत्ताए उखपणे ' लावी नामनी योरयलसीमा २२ सीना सेनापति वियनी &દશ્રી પત્નીના ઉદરમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થયે ભાવાર્થ– આ પ્રમાણે નિર્નવા વેપારીએ પિતાની ૧૦૦૦ એક હજાર વર્ષની આયુષ્ય તે પાપમય કર્મો કરવામાં વિતાવી પછી તે જ્યારે મરણ પામ્યા ત્યારે કરેલા પાપ કર્મોના ઉદયથી તે ત્રીજુ નરક ત્યા સાત સાગરેપ- મની ઉત્કૃષ્ટ આયુ છે ત્યા નારકીપણે ઉત્પન્ન થયે, ત્યાની સ્થિતિ ભેળવીને विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३१९ " . मूलम् -मू० ९ तए ण तीसे खदमिरीए भारियाए अण्णया कयाइ तिण्डं मासाण बहुपडिपुण्णाण उमेयाम्वे दोहले पाऊभूए-पण्णाओ ण ताओ अम्मयाओ४ जामोण पहुहिं मित्तणाइणियगमयणसपधिपरियणमहिलाहिं अण्णाहि य चोर महिलाहि सद्धिं सपरिवुडा पहाया० जाव पायच्छित्ता सन्चालकारविभूसिया विउल असण पाण खाइम साइम मुरं च ५ आसाएमाणीओ ४ विहरंति। जिमियभुत्तुत्तरागयाओ, पुरिसणेवत्या, सण्णद्ध० जाब पहरणा भरिएहि य फल- एहि. णिविद्याहिं असिहिं, असगएहिं तोणेडिं, सनीवेहि घणुहि, समुक्खि तेहिं सरेहि , समुल्लासिपाहि य दामाहि , लंपियाहि य ओसारियाहि उरु घटाहिं, छिप्पतूरेण वनमाणेणं २ महया • उकिट जाव-समुदरवभूयपिव करेमाणीओ सालाडवीए चोरपलीए सचओ समता आलोएमाणीओ २ आहि- इमाणीओ २ दोहल विणेति । त सेय, जइ ण अपि बहुहिं मित्तणाइणियग- सपणसधिपरियणमहिलाहिं अण्णाहि य जाव सालाडवीए चोरपल्लीए सचओ समता आलोएमाणी २ आहिंडमाणी २ दोहलं विणिजामि-चिकटु तसि दोहलंसि अविणिज्नमाणसि जाव झियाइ ।। मु० ९ ॥ टीका-सू० ९ तए ण इत्यादि । ततः खलु ' तीसे ' तस्या ‘ख दसिरीए भारियाए' स्कन्दश्रिय. भार्यायाः, अन्यदा कदाचित् त्रिपु मासेषु बहुमतिपूर्णपु 'इमेयारूवे' चोरपल्ली मे चोरों के सरदार विजय की भार्या स्कन्दश्री की कुक्षि (गर्भ) मे पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ ॥ स ८॥ तए ण तीसे० ' इत्यादि । , गर्म स्थित हो जाने के बाद 'तीसे खदसिरीए भारि- तए ण याए' उस स्कन्दश्री भार्या को 'अण्णया कयाइ ' किसी एक समय जब कि ત્યાથી પણ તે નીકળ્યો અને શાલાટવી નામની ચરપલીમા ચોરોના સરદાર વિજયની ભાજીના ગર્ભમા પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થયે ૮ तए ण तीसे. त्यादि गर्भ स्थित थया पछी 'तीसे खदसिरीए भारियाए, त २४४श्री श्रीन अपणया कयाई' ४ मे समय જ્યારે કે . . . , तए ण तिण्ड विपाकश्रुते पृथिव्याम् । उक्कोस ' उत्कर्पतः सप्तसागरोपमस्थितिकैपु नैरपिकेषु नैरयिकतथा ' उववण्णे' उत्पन्नः । स खलु ' तामओ' तस्याः तृतीयपृथिव्याः, 'अणतर' अनन्तर 'उचट्टिसा' उद्वर्त्य=निःसृत्य इहैव शालाटव्या चोरपल्ल्या विजय- स्य चोरसेनापतेः 'खंदसिरीए भारियाए' सन्दश्रीनाम्न्या भार्यायाः कुक्षौ पुत्रतया ' उववष्णे' उत्पन्नः ।। मू०८ ॥ वहा की स्थिति 'तचाए पुढवीए ' तृतीय पृथिवी के 'उकोस सत्तसागरोवमद्विइएसु णेरइ- एमु णेरइयत्ताए उववण्णे' उत्कृष्ट सात सागर की स्थितिवाले नरक मे नारकी की पर्याय से उत्पन हुआ से ण ताओ अणेतर उन्नहित्ता पूर्ण भोग कर जब वह वहा से निकला तो ' उद्देव सालाडवीए चोरपल्लीए विजयस्स चोरसेणावइस्स खदसिरीए भारियाए कुच्छिसि पुत्तत्ताए उववण्णे' इसी शालाटवी नामकी चोरपल्ली मे चोरों के सेनापति विजय को स्कंदश्री भार्या की कुक्षि मे पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ ॥ भावार्थ- इस प्रकार निर्नय व्यापारी ने अपनी एक हजार वर्ष की भायु इहीं पापमय कर्मों के करने२ मे ही व्यतीत कर दी। जब वह मरा तो कृत पाप कर्मों के उदय से तृतीय नरक का जहा सात सागर की उत्कृष्ट आयु है नारकी हुआ। वहा की स्थिति भोग यह वहा से भी निकला और शालाटवी नामकी . . पाभ्यो त्यारे ' तच्चाए पुढवीए' त्री पृथ्वीना 'उक्कोस सत्तमागरोवमट्टिइपसु णेरइएस रइयत्ताए उपवण्णे See सात सनी स्थितिवाणा न२४मा नारी જીવની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે, से ण ताओ अणतर उपट्टित्ता' त्यानी स्थिति पूरी सागवान न्यारे ते त्याथी नीvये। पछी 'इहेव सालाडवीप चौरपल्लीए विजयस्स चौरसेणावइस्स खदसिरीए भारियाए कुच्छसि पुत्तत्ताए આ શાલાટવી નામની ચેરપલીમાં ચાર લેકેના સેનાપતિ વિજયની સ્કદશ્રી પત્નીના ઉદરમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થયે ભાવાર્થ– આ પ્રમાણે નિર્નય વેપારીએ પિતાની ૧૦૦૦ એક હજાર વર્ષની આયુષ્ય તે પાપમય કર્મો કરવામાં વિતાવી પછી તે જ્યારે મરણ પામ્યા ત્યારે કરેલા પાપ કર્મોના ઉદયથી તે ત્રીજુ નરક જ્યા સાત સાગરેપ- મની ઉત્કૃષ્ટ આયુ છે ત્યા નારકીપણે ઉત્પન્ન થયે, ત્યાની સ્થિતિ ભગવાને उधाणे, - प्राप्ता, विपाकचन्द्रिका टाका श्रुत० १ अध्य० ३ समानमेन ३२१ मृरा च ५ नानाविश 'आमाएमागीभी' पान्यादयन्त्य पद म्वादयन्य . पर 'विमाग्मागो' विवादयन्त्यः-विगेपेण न्यान्यन्त्य' 'परिभाएमाणीओ परिमानयन्त्व विभाग कुर्वन्त्य 'परमुनेमाणीओ' परिभुजाना , इति पदत्रय मनायम् , विहरन्ति । 'जिपिवमुत्तत्रागयाओ जिमितभुक्तोचरागता.-निमिता'- कुनभोजना , मुत्तोचरम् भोजनानन्तरम् जागता योग्य स्थान 'पुग्मिीवथा' पुत्पनेपन्या:=पुन्पपारिण्य , सल्य-जाव-पहरणा मन्नद-याचन्-प्रहरणा अत्र यावन्दादेव योजना वोव्या-मण्गदरमिय फवया, उपग्यिमगमणपहिया, पिगगवनविनवाधिपटा, गहराउहपटरणा इति । सन्नद्धबद्धवम्मितम्वचा - कवच =तनुजाण, वर्म -लोहमयलि कादि- रूप संजातमम्मिन् ति वर्मितम्-सन्नद्ध शरीरे बारोपणाद्. बद्ध गादतर वचनेन रचनात, कवच यामिस्ता मनरवर्मितस्वचा । 'उत्पीडित शरामनपट्टिकाः' उन्पीडिता-गुणसारणेन चक्रीकृता शरासनपट्टिका गनुर्दण्डो यामिस्तास्तथा । 'पिनद्रग्रेवेयरविमल्वरचिह्नपट्टा'-प्रवेयर-श्रीवाभूपण, विमल- वरचिहपट्टा योपचिपश्यति पदद्वयम्य द्वन्द्व वेयकविमल्वरचितपट्टी, तो पिनदो वद्री यामिस्तास्तथा, गृहीतायुधपहरणा ' गृहीतानि गायुगानि- आहार को तथा सर प्रकर को मदिग केा आस्वादत'-ई पत्रूप स स्वाद लेती हैं विस्वादती-विगेपरूप से स्वाद देती हैं परिभाजती-विभाग करता है और पभिोग करती हैं। इस प्रकार अपन समय को व्यतीत करती हैं जिमियभुत्तु- वरागयाओ तथा जा भोनन करन के बाद योग्यस्थान पर आकर मण्गद्ध-जाव-पहरणा' पुरुपवेप स सुसज्जित हो, लोहमयतूलिकाबाल बच को पहिन कर, डोरा के चढान स पक हुए धनुष को तान कर, कण्टाभरण पहिन कर एव बैरागनाओं के चिरस्वरूप पट्ट का वाघ कर, गण और तयार आदि પ્રકારના આહારને પ્રકારની મદિગ દારૂની સાથે ખાય છે , વિશેષ રૂપથી સ્વાદ લે વહે અને પરિભે ગ કરે છે એ પ્રમાણે પિતાના સમયને વ્યતીત કરે छ ' जिमियभुतत्तरागयाओ તથા જે ભોજન કર્યા પછી યોગ્ય સ્થાન ५० मापीने 'पुरिसणेवत्था सण्ण द्व- जाध-पहरणा पुषवेषयी सुमति यन, बाडमय उतूविडावा अयने પહેરીને દેરીને ચઢાવવાથી વક થયેલા ધનુષને તાણીને, કઠાભરણ પહેરીને અર્થાત વિરાગનાઓના ચિહ્ન જેવો પટ્ટો બાધીને ગણ અને તલવાર આદિ . 'पुरिसणेव था તમામ તથા સૌને . . - १ . - ३२० विपाकश्रुते अयमेतद्रूपा वक्ष्यमाणस्वरूपः दोहले' दोहदा गर्भपभाव ननितोऽमिलापः, पारम्भए' प्रादुर्भूतः समुत्पन्नः - धन्या:-मर्शसनीयाः खलु ता अम्बाः, कतळक्षणाः खलु ता अम्पाः, तासामम्पाना मुलब्ध जन्मजीवितफल्म्, कास्ता अम्बा: इत्याकाडक्षायामाह-'जाओ ण इत्यादि । या' खलु अम्बाः बहुमिर्मित्रज्ञातिनिजकखजनसम्बन्धिपरिजनमहिलामि, । अन्यामिश्च चोरमहिलाभिः सार्ध सपरिटताः स्नाता' 'जार पायच्छिचा' यावत् कृतकौतुक मङ्गलप्रायश्चित्ताः, सर्वालकारविभूसिता विपुलम् अशन पान, खाध बाध तिण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण' गर्भ पूरे तीन मास का हो चुका था इमेयारूवे दोहले पाऊभूए' इस प्रकार 'दोहला उत्पन्न हुआ । धण्णाभो ण ताओ अम्मयाओ' वे माताएँ धन्य है, कृतपुण्य हैं, कृतार्थ है एव उही का जम और जीवन सफल है कि 'जोओ ण ' जो निश्चय से 'बहुर्हि मित्त गाइ-णियंग-सयणसधि-परियणमहिलाहिं' अनेक मित्रों की, ज्ञाति की, निजजनों की, स्वजनों की, सबधियों की एर परिजनों की स्त्रायो तथा • अण्णाहि य चौरमहिलाहिं सद्धि' भय चोरों की स्त्रियों के साथ२ सपरिवुडा' परिवृत होती हुई पहाया. जाव पायच्छिता सम्बाळकारविभूसिश' स्नानसे, कौतुल, मगल, एवं प्रायश्चित से निवृत्त होकर तथा समस्त वस्त्र एव आभूषणोंसे सुसज्जित बन कर 'विउल असण पाण खाइम साइम सुर च आसाएमाणीओ४ विहरति विपुल भशन पान खादिम एव स्वादिम इस तरह चारों प्रकार के मासाण बहुपडिपुण्णाण ગર્ભ પૂરા માસને થઈ ગયો ત્યારે इमेयालये दोहले पाउब्भूए' मा प्रमाणे होत अस्पन्न थयो 3-'धण्णाओ ण ताओ अम्मयाओ ते भाताय। धन्य , पुयान छे, कृतार्थ छ, तरक्षाय छे भने तन म मन न सण छ है— जाओ ण જેઓ નિશ્ચયથી धहि मित्तणाइणियगसयणसंधिपरियणमहिलाहिं भने 'भित्रानी, ज्ञातिना વજનોની, નિજજની સબધીઓની અને પતિજનોની સ્ત્રીઓ તથા খাটি य चौरमहिलाहिं सद्धि અન્ય ચારની सीमा माथे साथे 'सपरिवुडा वी साधन व्हाया जाय पायच्छित्तासम्बाल कारविभूसिया स्नानथी अतु, भगत અને પ્રાયશ્ચિત્તથી નિવૃત્ત થઈને તથા તમામ પ્રકારના વસ્ત્ર તથા આભૂષણથી सम्पूर्ण तयार 4ने पिउल असण पाण खाइम साइम सुर च५ आसाएमाणीओ४ विहरति પુષ્કળ અશન, પાન, ખાદિમ અને સ્વાદિએ આ પ્રમાણે ચાર त्रय , . - - - त , तन् 'सय - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३२३ समुदरवभूय पिव उत्तह-यावत् समुद्ररवभूतमिय, अत्र यावच्छन्देनेव योजना-उबिसीहनायबालकलकलरवेण' इति । उमसिंहनादयोलकलकल- रवेण-उत्तप्पा-आनन्दमहाध्वनि , मिहनादापसिद्ध. बोलव-वर्णव्यक्तिरहितो वनिः, पलपलय व्यक्तवचनः, स एव यो रव' शब्दस्तेन, समुद्ररवभूतमिय= समुद्रशन्द प्राप्तमिव गगनमण्डल रेमाणोओ' कुर्वाणा' ' सालाडवीए चोर पल्लीए ' सालाटव्या चोरपल्ल्या सर्वतः समन्तात् 'आलोएमाणीओ' आलोक- मानाः २ 'आहिंडमाणीओ २' आण्डिमानाः२-भ्रमन्त्य २ 'दोद्दल ' दोहद- गर्भप्रभावजनिताऽभिलाप, ' विणति ' विनयन्ति=पूरयन्ति श्रेया श्रेयम्मर भवति यदि खलु ' अहपि' अहमपि, बहुभिः, मित्रज्ञाति- निजकस्वजनसम्बन्धिपरिजनमहिलाभि. अन्याभिश्च चोरमहिलाभि. सा संपरिता, स्नाता पावत् कृतीतु रूमङ्गलमायश्चित्ता सर्वालङ्कारविभूपिता सिंहनादों स, वर्णों को अव्यक स्वनि से, एर कलकर-वर्णों के व्यक्त शब्दों स मानो समुद्र की गर्जना को प्राप्त न हुआ हो इस प्रकार गगनमडल का गुञ्जित करती 'सालाडवीए चारपल्लीए' शालाटवी नामकी चोरपल्ला में सवओ समंता' सब तरफ चोरों ओर 'आलोएमाणीओ२' देसतार • भाहिडमाणी- ओ२ ' एव घूमती२ 'दोहल विणेति' अपने दोहल का पति करता हैं। 'त सेय जइ ण अपि बहुहि मित्तणाइ विणिज्जामि मुझे भी यही वात श्रेयस्कर है कि मैं भी इसी तरह अनेक मिन, जाति, निजक, स्वजन, सबो, परिजनों की स्त्रियों एव भय चोरस्त्रियों के साथ२ स्नानकर कौतुक સિંહનાદેથી, વર્ણના અવ્યક્ત-ન એવા ધનિથી, કનકલ ાિના વ્યક્ત-સમજાય એવા શબ્દોથી એટને કે સમુદ્ર છે ગર્જના થતી ન હોય એવી રીત सगनभने अस्तिती सालाडपी चारपल्लोप ' शबाटो नभनी या सीमा सम्पओ समता' तमाम आणे यारेय त२५ आलोएमाणीओ'तीती ' आहिंडमाणीओ भने १२ती १२ती दोहल विणेति પિતાના દેહલાની પૂર્તિ કરે છે त सेय जइ ण अहपि बहुहिं मित्तणाइ विणिविजामि' भा२। માટે પણ એ વાત હિતકર છે કે-હું પણ એ પ્રમાણે અનેક મિત્ર, જ્ઞાતિ, નિજજન, વજન, સ બ ધી અને પરિજનેની સ્ત્રીઓ તથા અન્ય રસ્ત્રીઓની સાથે સાથે સ્નાન કરી, કૌતુક મગલ અને પ્રાયતિથી નિવૃત્ત થઈને તથા સમજાય ३२२ विपाकश्रुते - . . . . अस्त्राणि शरादीनि, प्रहरणानि शस्त्राणि खगादीनि याभिस्तास्तथा ' भरिएहि य ' भरितैश्च हस्ते धृतैः ‘फलएहिं ' फलकैः ‘ढाल' इतिमसिदैः । निकिटाहिं' निष्कट' कौशादाक्रप्टै' ' असिहि' असिभिःखहै, ' असगएहिं । अशगतैः स्कन्धधृतेः ' तोणेहिं ' तूणैः शरधिभिः, ' भाता' इति भाषायाम् . ' सजिवेहिं' सनीवै' जीवा-धनुर्गुण. 'धनुपडोरी' इति भाषायाम् , तत्सहितानि सजी- वानि तेस्तथा ' धणुहि ' धनुर्भिः- समुग्वित्तेहिं ' समुक्षिप्त प्रक्षेपणार्थ धनुषि यौजिते , ' सरेहि ' शरैः, 'समुल्लालियाहि य' समुल्लालिताभिश्च, 'दामाहिं ' दामभि =पाशकविशेषैः, लनियाहिं ' लम्विताभिः 'उस्सारियाहि । उत्सारि ताभि =चालिताभिः, 'ऊस्पटार्टि' ऊरुघण्टाभिः जघाऽस्थित घण्टाभिः, छिप्पतूरेण' क्षिप्रतूर्येण-शीघ्रवाधमानतूर्येण शीघ्र शीघ्र यद् वाद्यने तेने त्यर्थ', 'वजमाणेण बाधमानेन २. महया २' महता २ उदिजाव को लेकर, तथा · भरिएहि' भरित-हाथ में लो हुई ढालों स णिविटाहिं असिह भ्यान से बाहर की गई तलवारों से, 'अमगएहि तोणेहिं ' कंधे पर लटके हुए तूणीरों से सजीवेहिं धणुहि ' डोरीसहित धनुषों से क्खित्तेहि सरेहिं ' लक्ष्य वेधन करने के लिये धनुष पर आरोपित किये गये बाणों से • समुलालियाहिं दामाहि' समुल्लालित-ऊची की गई पाशो-फासी देने की रस्सियों से रवियाहिं उस्सारियाहिं लटकती हुई एव उत्सारित-ऊपर सरकाई गई 'ऊरघटाहि । उरुघटाओ-जधा में अवस्थित घटाओं से महया महया लिप्पतूरेण वजमाणेण २' बडे२ जल्दी२ बजने वाले बजाये गये बाजाँ से 'उक्टिं जाव समुद्दरवभूय पिच करेमाणीओ' आनद की महाध्वनि से, લઈને भरिपहिं 'मरित सीधेसी 'फलिपस्'ि ढाथी णिछिट्ठाहिं असिहि भ्यानमाथी १२ अशी तसाथी असगएहि ताणेहि ' म मा ५२ टtotal मातामाथी ' सजीवेहि धणुहि हारीसहित धनुषाधी 'समुक्खिहि सरेहि કરવા માટે ઘનુષપર ચઢાવેલા पाययो ' समुल्लाल्यिाहि दामाहिं સમુહલાલિત–ઉચી કીધેલી પાશે-ફાસી पानी यादी - लबियाहिं उस्सारियाहि ती रडेती अने ५२ स२४४ मेसी रुघराहिं ' ९३३ सामा-धमा અવસ્થિત ઘ ટાઓથી छिप्पतरेण बजमाणेण२ माटा भोट भने areी पाने का usel पालथी उफिरठ जाप समुदस्वभय पिय करमाणीओ 'माननी मानिधी समु. . . . . તથા હાથમાં લહય વેધન + , महया महया विपाफचन्द्रिका टोका ध्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३२५ मम मूलम्-मू० १० तएण मे विजए चौरसेणावई खदसिरि भारिय ओहय-जात्र पासइ, पासित्ता पर बयासी-किण्ड तुम देवाणुप्पिया ! ओहय जाव अियासि, ताण सा खंदसिरी भारिया विजय एवं वयासी-एव खलु देवाणुप्पिया ! विण्ह मासाण जाव झियामि । तएण से विजए चोरसेणावई खंदसिरीए भारियाए अतिए एयमट्ट सोचा णिसम्म सदसिरि भारिय एव वयासो-अहासुह देवाणुप्पिए, एयमह पडिसणेइ । तयाणतर सा बदसिरी भारिया विजएग चोरसेणावणा अब्भ- गुग्णागा समाणी हट्ठः बहुहिं मित्त-जाव अण्णाहि य रहुर्हि चोरमहि लाहि सद्धिं सपरिपुडा पहाया जाब विभूसिपा विउल असण पाण खाइम साइम सुर च ५ आसाएमाणी ४ विहरइ । जिमियभुत्तुत्तरागया पुरिसणेवत्या सण्गद्धवद्ध-जाव आहिंडमाणी दोहल पिणेइ । तए ण मा खदसिरी भारिया सपण्णदोहला. समाणियदाहला विणीयदोहला, बोन्छिण्णदोहला सपण्ण- दोहला त गम्भ सृह --सुहेण परिवहइ ॥ मू० १० ॥ कृतार्थ र पुण्यशाला है जो भोजन के बाद अनेक प्रकार के पुरुषवेषों से सुसज्जित चन, करच आदि धारण करती हैं और वीरागनाओं जैसी होकर एक हाथ में ढाल और दूसरे हाथ में चमचमाती हुई तलवार का ले कर घर से बाहर निकलतो है, एव इस शालावटी में चारों ओर देसी एव घूमती हुई भ्रमण करती हैं। ताने गये धनुषों की टकारों से, बजाये गये बाजो की गडगडाहट से, सिंहनादादिक शब्दों से और जघाओं में बाध कर लटकाई गई घटिरों के निनादों से समुद्र એને પ, ખાવા આપે છે, તેને જ જન્મ કૃતાર્થ છે અને પુણ્યશાલી છે કે- જે ભજન કર્યા પછી, અનેક પ્રકારના પુરુષવેથી સુસજિજત થઈને કવચ આદિ હથિઆર ધારણ કરે છે, અને વીરાગનાઓ જેવી થઈને એક હાથમાં હાલ અને બીજા હાથમાં ચમકતી તલવારને પકડીને ઘેરથી બહાર નીકળે છે અને તે શાલાટવીમા ચારેય તરફ જોતી અને ફરતી ફરે છે તાણેલા ધનુષના ટકારથી, વાગતા વાજા ઓના ગડગડાટથી સિંહનાદ જેવા શબ્દોથી અને પગની બે જા બે વચ્ચે બાધેલી અને લટતી ઘટડીઓના અવાજથી સમુદ્રની ગર્જના . . ३२४ विपाकश्रुते विपुलमगनादिक भुक्त्वा पुरुषोषेण तथैव शालाटच्या चोरपल्या सर्वतः समन्तात् आलोग्माना २ आहिण्डमाना २ दोहट - विणिनामि' विनयामि पूरयामि इतिकखा 'तास दोहलमि' तस्मिन् दोडदे अपिणिजमाणसि' अवि नीयमाने-अपूर्वपाणे सति यावद् ‘झियाइ' ध्यायति आर्त यान करोति 'कथमय मम दोहदः पूर्णः स्या' दिति चिन्तयतीत्यर्थः ।। मृ०९॥ मगल एवं प्रायश्चित्त से निवट कर तथा समस्त अलवारा से विभूषित होकर एव विपुल अशनादि का भाजनकर इसी शालाटवी नामकी चोरपल्ली में सब तरफ चारों ओर देखती२ घूमती२ अपने दोहले की पूर्ति करू। 'ति' इस प्रकार विचार करने के अनन्नर जब 'तसि दाहलसि अधिणिज्नमाणसि उमका यह दोहला पूर्ण नहीं हुआ ता जाव झियाइ' उसके चित्त में ' मेरा यह दाहला कैंस पूर्ण होगा' इस प्रकार का विचारात्मक आतं: पान उद्भूत हुआ । भावार्थ- गर्भ जय ठीक तान माह का हो चुका-तब स्कदश्री को एक दोहला उत्पन्न हुआ, उस में इस ने विचारा कि वे माताएँ धन्य है जो अपने उद्भूत दोहले की पूर्ति से प्रसन्नवदन होती रहती है । पर्याय पाना उही नारियों का सफल है जो इस अवस्था में अपनी परिचित सहालयों के साथ बैठ कर भनेक प्रकार का भोजन करती है, उनके साथ विविध प्रकार की मदिरा का सवन करती हैं । सुद खाती है और दूसरों को भी खिलाती है। उहीं का जम તમામ અલકારથી શણગાર સજીને અને પુષ્કલ અશનાદિનું ભજન કરીને આ સાલાટવી નામની ચોર૫તેમાં તમામ ડેકાણે ચારેય બાજુ જોતી-જેતી તથા ફરતી ફરતી મારા દેહલાની પૂતિ કરૂ त्तिष टटु આ પ્રકારનો વિચાર र्या ५७ क्यारे । तसि दोहलसि अविणिजमाणसि ' तेना से होता पूर्ण થયે નહિ ત્યારે તેના ચિત્તમા “મારે આ દેહલે કેવી રીતે પૂર્ણ થશે આ પ્રકારના વિચારનું આર્તધ્યાન થયુ सावार्थ ગર્ભ જ્યારે બરાબર ત્રણ માસને થઈ ગયે ત્યારે સ્ક દશ્રીને એક દેહલે ઉત્પન્ન થયે, તેમ તેણે વિચાર કર્યો કે તે માતાઓ ધન્ય છે કે- જે પિતાને ઉત્પન્ન થયેલા દહલાની પૂર્તિ થવાથી પ્રસન્ન મુખથી રહે છે સીપય પ્રાપ્ત થશે તે સ્ત્રીઓને સફળ છે કે જે એ અવસ્થામાં પિતાની પરિચિત સખી સાહેલીઓની સાથે બેસીને અનેક પ્રકારના ભજન કરે છે, તેઓની સાથે વિવિધ પ્રકારની મદિરા દારૂનું સેવન કરે છે તે ખાય છે અને બીજા - विपाकचटिका टोका ध्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३२५ मूलम्-मू० १० तपण मे विजए चोरसेणावई सदसिरि भारिप ओहय-जाव पासइ, पासिना एच चयासी-पिण्ड तुम देवाणुप्पिया ! ओहय जाच नियासि, ताण सा खदगिरी भारिया विजय एवं बयासी-एव खलु देवाणुप्पिया मम तिण्ट मासाण जाव झियामि । तएण से विजए चोरसेणावई खंदसिरीए भारियाए अतिए एयम सोना जिसम्म वदसिरि भारिय एवं वयासो-अहासुह देवाणुप्पिए, एयमह पडिसणे । तपाणतर सा वदमिरी भारिया विजएम चोरसेणावणा अभ- गुण्णाया समाणी हस्तट्ठ० बहुहिं मित्त-जाव अण्णाहि य प हि चोरमहि लाहि सद्धिं सपरिपुडा पहाया जाय विभूमिया विउल अमण पाण खाइम साइम सुर च ५ आसाएमाणी ४ विहरइ । जिमियभुत्तुत्तरागया पुरिसणेवत्था सगद्धपद्र-जाव आहिंडपाणी दोहल पिणेइ । तप ण मा खदसिरी भारिया सपण्णदोहला समाणियदोहला विणीयदोहला, बोन्छिपणदोहला सपण्ण दोहला त गम्भ सुह-सुहेण परिवहइ ॥ मू० १०॥ कृतार्थ एव पुण्यशाला है जो भोजन के बाद अनेक प्रकार के पुरुपवेपों से सुसज्जित चन, कवच आदि धारण करती हैं और वीरांगनाओं जैसी होकर एक हाथ में ढाल और दूसरे हाथ में चमचमाती हुई तलवार को ले कर घर से बाहर निकलतो है, एव इस शालावटा में चारों ओर देसती एव घूमती हुई भ्रमण करती हैं। ताने गये धनुपों की टकारों से, बजाये गये बाजों की गडगडाहट से, सिंहनादादिक शब्दों से और जघाओं में बाध कर लटकाई गई घटियों के निनादों से समुद्र - એને પU ખાવા આપે છે, તેને જ જન્મ કૃતાર્થ છે અને પુણ્યશાલી છે કે- જે ભજન કર્યા પછી, અનેક પ્રકારના પુરૂષથી સુસજિજત થઈને કવચ આદિ હથિઆર ધારણ કરે છે, અને વીરાંગનાઓ જેવી થઈને એક હાથમાં ઢાલ અને બીજા હાથમાં ચમકતી તલવારને પકડીને ઘેરથી બહાર નીકળે છે અને તે શાલાટવીમા ચારેય તરફ જોતી અને ફરતી ફરે છે તાણેલા ધનુના ટકારથી, વાગતા વાર ઓના ગડગડાટથી, સિંહનાદ જેવા શબ્દોથી અને પગની બે જા ધ વચ્ચે બાધેલી અને લટતી ઘટડીઓના અવાજેથી સમુદ્રની ગર્જના . - . ३२४ विपाकवते विपुलमशनादिक भुक्त्वा पुरुषपेषेण तथैव शालाटव्या चोरपल्ल्या सर्वतः समन्तात् आलोस्माना २ आहिण्डमाना २ दोहा - विणिजामि' विनयामि- पूरयामि इतिकता ' ताम दोहलमि' तम्मिन् दोहदे ' अपिणिजमाणांस ' अवि नीयमाने-अपूर्यमाणे सति यावद् - शियाद ' ध्यायति आर्त यान करोति 'स्थमय मम दोहद पूर्णः स्या' दिति चिन्तयतीत्यर्थः ॥ ०९॥ मगल एव प्रायश्चित से निवट कर तथा समस्त अलङ्कारों से विभूपित होकर एव विपुल अशनादि का भाजनकर इसी शालाटवी नाम की चोरपल्ली में सब तरफ चारों ओर देसती२ घूमतार अपने दोहले की पूर्ति करू। 'तिक?' इस प्रकार विचार करने के भन तर जब तसि दोहलसि अविणिज्नमाणसि' उमका यह दोहला पूर्ण नहीं हुआ ता 'जाव झियाइ' उसके चित्त में ' मेरा यह दाहला कैंस पूर्ण हागा ' इस प्रकार का विचारात्मक आध्यान उद्भूत हुआ । भावार्थ- गर्भ जय ठीक ती माह का हो चुका-तब रुदश्री को एक दोहला उत्पन्न हुआ, उस में इस ने विचारा कि वे माता धय है जो अपने उद्भत दोहले की पूति से प्रसन्नवदन होती रहती है । स्वपर्याय पाना उहीं नारियों का सफल है जो इस अवस्था में अपनी परिचित सहेलियों के साथ बैठ कर अनेक प्रकार का भोजन करती है, उनके साथ विविध प्रकार की मदिरा का सवन करती है। सुद खाती है और दूसरों को भी सिलाती है। उहीं का जम તમામ અલ કારેથી શણગાર સજીને અને પુષ્કલ અશનાદિનું ભજન કરીને આ શાલાટવી નામના ચેરપલીમાં તમામ ઠેકાણે ચારેય બે જુ જેતીદેતી તથા ફરતી ફરતી મારા દેહલાની પૂતિ કરૂ त्तिष टटु ' साना विद्यार या ५० न्यारे ' तसि दोहलसि अविणिजमाणसि', तन से होडत पूर्ण યે નહિ ત્યારે તેના ચિત્તમાં “મારે આ દેહ કેવી રીતે પૂર્ણ થશે. આ પ્રકારના વિચારનું આર્તધ્યાન થયુ ભાવાર્થ—- ગર્ભ જ્યારે બરાબર ત્રણ માસને થઈ ગયે ત્યારે ક દશ્રીને એક દેહલો ઉત્પન્ન થયે, તેમ તેણે વિચાર કર્યો કે તે માતાઓ ધન્ય છે કે- જે પોતાને ઉત્પન્ન થયેલા દેહલાની પૂર્તિ થવાથી પ્રસન્ન મુખથી રહે છે સીપય પ્રાપ્ત થવે તે સ્ત્રીઓને સફળ છે કે જે એ અવસ્થામાં પિતાની પરિચિત સખી સાહેલીઓની સાથે બેસીને અનેક પ્રકારના ભજન કરે છે, તેઓની સાથે વિવિધ પ્રકારની મદિરા દારૂનું સેવન કરે છે પોતે ખાય છે અને બીજા .
विपाकचद्रिका टीका श्रुत०१ मध्य० ३ अभानसेन ३२७ देवानुमिय ! मम त्रिपु मासेपु, 'जाव झियामि ' यावद् ध्यायामि-अत्र यावच्छ- ब्देनैव योजनाऽवगन्तव्या-बहुमतिपुर्णेषु एव दोहदः प्रादुर्भूतः-बहुभिमित्र जातिनिजकखजनसम्बन्धिपरिजनमहिलाभिः, अन्याभिश्व चोरमहिलाभिः माध सपरिटता स्नाता यावत् सर्वालङ्कारविभूपिता विपुलमशनादिक सुरा च ५ आस्तादयन्ती विस्वादयन्ती परिभाजयन्ती परिभुञ्जाना विहरामि, तदनन्तर पुरुपयेप धृवा गृहीतायुधपहरणा यावत् गालाटव्या चोरपल्ल्या सर्वतः समन्तान् आलोकमाना २, आहिण्डमाना २ दोहद विनयामि, इतिकखा इति मनसि निधाय, तस्मिन् दोहदे अपूर्यमाणे सति यावद् ध्यायामि, इति । भायाने विजय स इस प्रकार कहा एच खलु देवाणुप्पिया मम तिण्ड मासाण जाव झियामि' हे नाथ | मेरे गर्भ के अब ठीक तीन माह पूर्ण हो चुके है। मुझे इस समय ऐसा दाहला उत्पन्न हुभा है कि मैं अनेक मित्र, जाति निजक, स्वजन, मधी और परिजनों की महिलाओं एव अय चोरों की महिलाओं के साथ घिरी हुई नहा धोकर और समस्त अलकारों से विभूषित बन विपुल अशनादिक सामग्री एव विविध प्रकार की मदिरा को आस्वादती विशेषरूप से स्वादती उनका परिभोग करती एव दूसरोका बाटती हुई विचरूँ, फिर पुरुष के वेप से सजित होकर आयुध एव प्रहरण लेकर इस शलाटवी मे चारों ओर देखतो हुई धूमू-भ्रमण करूँ एव अपने दोहद की पूर्ति करूँ। परन्तु हे नाथ | इस दाहद की अभीतक भी पूर्ति नहीं हो रही है, अत पूर्ति के लिये चिन्तित ह । स्त्रीय विशयन मा प्रभारी डधु--' पर खलु देवाणुप्पिया मम तिण्ड मासाण जाय झियामि' नाथ | भास गर्म परामर ासमा भास ५२॥ २७ ગયા છે. આ વખતે મને એવો દેહલે ઉત્પન્ન થયો છે કે હુ અનેક મિત્ર, જ્ઞાતિ નિજક, સ્વજન, બધી અને પરિજનેની સ્ત્રીઓ અને બીજા ચારોની સ્ત્રીઓની સાથે વી ટાઈ સ્નાન કરીને પછી તમામ અલ કારો-ઘરેણાથી શોભાયમાન થઈ પુષ્કલ અશનાદિક સામગ્રી અને વિવિધ પ્રકારની મદિરા- દારૂને સ્વાદ લેતી વિશેષ સ્વાદ લેતી તેનો પગિ કરતી તથા બીજાને પણ દેતી વિચરું, પછી પુરૂષના વેષમાં તૈયાર થઈને આયુધ અને પ્રહરણ લઈને આ શાલાટવીમા ચારે તરફ જોતી જોતી ફરૂ અને મારા દોહદની પૂર્તિ કરૂ પરંતુ તેનાથી આ મારા દેહદની આજ સુધી પતિ થઈ શકી નથી તેવી તેની પતિ માટે હુ ચિન્તાતુર છું ३२६ विपाकश्रुते , . टीका-मू० १० 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स विजयथोरसेनापति. स्कन्दश्रिय भार्याम् ' ओहय जाव पासइ ' अपहत०-यावत् पश्यति । अपहतमन सकल्पाम् आर्तध्यान कुर्वती पश्यति, दृष्ट्वा ताम् एव =वक्ष्यमाणप्रकारेण अवादीत-कि- कुतः खल त्व हे देवानुप्रिये ! अपहतमन सकल्पा यावद् ध्यायसि । ततः खलु सा सन्दश्रीर्भार्या विजय चोरसेनापतिमेवमवादीत्-एव खलु हे को गर्जना की तरह आकाशमार्ग को गुजित करती हैं। मैं भा इसी प्रकार से चाहती हूँ। परतु उसका यह विचार सफल नहीं हो सका । अत उसके हृदय मे बड़ी भारी चिता बढ गई ॥ सू ९ ॥ तए ण से विजए.' इत्यादि । तए ण कुछ समय के बाद से विजयचोरसेणावई' विजय चारसेनापति ने 'खंदसिरि भारिय' अपनी स्कदश्री भार्या का ओहय जाव पासइ' आर्तध्यान करती हुई देखा-चिता मे त मय देखा । 'पासित्ता एव वियासो देखकर वह उसर इस प्रकार बोला-- 'फिण्ड तुम देवाणुप्पिया । ओहय जाच झियासि' हे देवानुप्रिये ! तुम किस कारण से चिता मे तमय बनी हुई विचारों में मग्न हो । 'तए ण सा खदसिरो भारिया विजय एव वयासी' पति के इस प्रकार वचन सुनने के पश्चात् इस स्कंदश्री પ્રમાણે આકાશ માર્ગને સુમિત-ગુજિત કરે છે હું પણ એ પ્રમાણે ઇચ્છા રાખુ છું પરંતુ તેને એ વિચાર સફળ થઈ શક્યો નહિ તેથી તેના હૃદયમાં ભારે ચિન્તા વધવા લાગી પલા तए ण से विजए० 'त्याह કેટલાક સમય પછી • से विजयचारसेणावई તે વિજય यार सेनापतिले खदसिरि भारिय पोतानी श्री स्त्रीने ' ओहय जाव पाम ' આધ્યાન કરતી ચિન્તાતુર સ્થિતિમાં પડેલી જોઈ पासित्ता एव वयासी'ने स्त्री मा प्रभाव ४२१॥ यो किण्ह तुम देवाणुपिया ! ओहय जाय सियामि डे पानुप्रिये ! तमे शु २था चिन्तातुर 48 વિચારોમા મગ્ન થઇ ४ छ। 'तए ण सा खदसिरी भारिया विजय एवं वयासी પિતાના પતિના આ પ્રકારના વચન સાંભળીને પછી તે ઋદશ્રી . . , तपण विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३२९ . कारविभूपिता विपुलमशन पान खायं स्वायं मुरा च ५ आस्वादयन्ती ४ विहरति, निमितमुक्तोत्तरागता पुरुषनेप या समदरद्धवर्मितकवचा यावद् गृहीतायुधप्रहरणा, जाव आहिंडमाणी यावन्-माहिण्डमाना, अत्र यावच्छ ब्देन-शालाटव्या चोरपल्ल्या सर्वत समन्तात् आलोकमाना २' इति संग्रा ह्यम् । आहिण्डमाना२-भ्रमन्ती २ दाहल विणेइ दोहद विनयति- पूरयतीत्यर्थः । ततः खलु सा सन्दश्रीभार्या ‘सपण्णदोहला' सम्पनदोहदा समाप्तदोहदा, 'समाणियदाहा' समानितदोहदा- संमानित =आटत: दोहदा अमिलपितं यस्या सा तथा विणायदाहला' विनीतदोहदा, वोच्छि- णदोहला व्युच्छिन्नदोहदा-इष्टवस्तुमाप्याऽमिलापाऽभावान्, 'सपुण्णदोहला' , % 3D , . और सर्वालंकारो से विभूपित बन विपुल अशन, पात, खाद्य और स्वाय सामग्रा का एप विचित्र प्रकार का मदिरा का सूब आस्वाद लिया, विस्वाद लिया, परािमागका तथा दूसरो का भी अशनादि । दिया और जामने क बाद अपने स्थान पर आकर पुरुपप से सजित होकर, कवचादि धारणकर आर आयुध एव प्रहरणो को लेकर चारपल्ली मे चारो ओर निरीक्षण करती हुई धूमने लगो । 'तए ण सा ख दसिरी भारिया सपण्णदोहला समाणियदाहला विणीयढोहला वोचण्णदोडला त गभ मुह मुहेण परिवहइ ' इस प्रकार उस स्कद श्री भार्या ने कि जिसका दोहद अच्छी तरह पूर्ण हुआ पतिने जिसक दोहद को आदर का दृष्टि से देखा, तथा हर तरह से जिसकी पूर्ति करने में काई त्रुट नहा की गई, 4 दष्ट . અલકાનેથી શણગાર કરીને, પુઝલ અશન-પાન, ખાદ્ય અને વાદ્ય પદાર્થોને તેમજ વિવિધ પ્રકારની મદિરા દારૂને ખૂબ સ્વાદ લીવે, વિસ્વાદ લીધે, પરિગ કરે તથા બીજાને પણ અશનાદિ આપ્યા, ૫, પતાના સ્થાન પર આવીને પુરૂષના વેષથી તિયાર થઈને કવચાદિક ધારણ કરીને તથા આયુધ પ્રહરને લઈ ચેરપલીમાં ચારે मानताती २ साजी 'तए ण मा म्वदसिरी मारिया सपण्णदेहिला समा णियदोहला रिणीयदाहला वाच्छिपणदोहला त गठम सुहसुहेण परिषदह આ પ્રમાણે તે કદથી સ્ત્રીને દેહદ સારી રીતે પૂર્ણ થયે પિતાના પતિએ તેના દેહદને આદરભાવની દષ્ટિથી જોયુ તથા દરેક પ્રકારે તેની પતિ કરવામાં કઈ પ્રકારે ખામી નહિ રાખી અર્થાત ઈચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ થવાથી ३२८ विपाकग्रुने ततः खलु स विजयश्चोरसेनापतिः स्कन्दश्रीनाम्या भार्याया' अन्तिके एतमर्थ थुखा निशम्य सन्दश्रिय भार्याम् एवमवादीत्-' अहामुह यथासुख कुरु हे देवानुप्रिये !, इत्युक्त्वा एतमर्थं स पडिमुणे: ' प्रतिग- णोति-स्वीकरोति। तयाणतर तदनन्तर सा स्कन्दश्रीर्मा विनयेन चोरसेनापतिनाऽभ्यनुज्ञाता सती हएतएहृदया रहुभि. मित्र-यात् परिजन- महिलाभिः जन्याभिश्च बहुभिश्चोरमहिलाभिः सार्म परिता स्नाता यावत् सर्वा - - तएण से विजए चोरसेणावई खदसिरीए। भारियाए अतिए एयमह सोचा णिसम्म' इस प्रकार विजय चारसेनापति ने अपना भार्या स्कदश्री के मुख से इस अभिप्राय को सुनकर और उमका अच्छतरह विचार कर 'खंदसिरि भारिय एव वयासी' अपना भायो स्कदा से इम प्रकार कहा कि- 'अहामुह देवाणुप्पिए' हे देवानुप्रिये ! तुझे जिम मे सुप मिले वैसा करो 'एयमह पडिमुणेइ' इस प्रकार उमा उमके अभिप्राय को स्वीकत कर लिया। तयाणतर सा खंदसिरी भारिया' इस के बाद उस स्कंदश्री भार्या ने 'विजएण चोरसेणावइणा एवमभगुण्गापा समागी' जब कि उसको अपने पति विजय चोरसेनापति की आज्ञा मिल , चुकी 'तुह० बहुहिं मित्त-जाव अण्णाहिं बहुहिं चोरमहिलाहिं सद्धिं ' हृदय होकर अनेक मित्रादिका एव् चारों की महिलाओं में कहकर - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३२९ कारविभूपिता विपुलमशन पान खाध स्वाध मुरा च ५ आस्वादयन्ती ४ विहरति, निमितभुक्तोत्तरागता पुरुपनेपल्या सनद्धद्धवर्मितकवचा यावद् गृहीतायुधमहरणा, 'जाब आहिंडमाणी' याचन्-आहिण्डमाना, अन यावच्छ ब्देन-शालाटच्या चोरपल्ल्या सर्वत समन्तात् आलोकमाना २' इति संग्रा द्यम् । आहिण्डमाना२-भ्रमन्ती २ 'दोहल विणेइ' दोहद विनयति- पूरयतीत्यर्थः । ततः खलु सा स्वन्दश्रीभार्या 'सपण्णदोहला ' सम्पन्नदोहदा समाप्तदोहदा, 'समाणियदोइला' समानितदोहदा- समानित =भारत: दोहदा अमिलपितं यस्या सा तथा — विणायदाहला' विनीतदोहदा. 'चोच्छि- णदोहला' व्युच्छिन्नदोहदा इष्टवस्तुपाप्याऽमिलापाऽभावात्, सपुण्णदोहला . " . " . और सर्वालंकारो से विभूपित बन विपुल अशन, पान, साय और स्वाय सामग्री का एर विचित्र प्रकार का मदिरा का खूब आस्वाद लिया, विस्वाद लिया, पगिभाग किया तथा दूसरो का भी अशनादि । दिया और जामन क बाद अपने स्थान पर आकर पुरुषवप से सजित होकर, कवचादि धारणकर और आयुध एव प्रहरणो को लेकर चारपल्ली मे चारो ओर निरीक्षण करता हुई धूमने लगी तए ण सा ख दासरी भारिया सपण्णदाइला समाणिपदोहला विणीयदाहला वोच्छण्णदोहला त गब्भ सुह सुहेण परिवहइ' इस प्रकार उस स्कद श्री भार्या न कि जिसका दोहद अच्छी तरह पूर्ण हुआ पतिन जिसक दोहद को आदर का दृष्टि स देखा, तथा हर तरह से जिसकी पूर्ति करने मे काई त्रुष्टि नहीं की गई, एव इष्ट અલકાનેથી શણગાર કરીને, પુષ્કલ અશન-પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય પદાર્થોને તેમજ વિવિધ પ્રકારની મદિરા દારૂને ખૂબ સ્વાદ લાવે, વિસ્વાદ લીધે, પરિભેગ કરો તથા બીજાને પણ અનાદિ આપ્યા, પગ, પતાના અયાન પર આવીને પુરૂષના વેષથી તિયાર થઈને કવચાદિક ધારણ કરીને તથા આયુધ પ્રહરને લઈ ચેરપલીમાં ચારે vita नतीजती २al all नए ण सा वदसिरी भारिया सपण्णदोहला समा णियदाहला रिणीयदोहला वाच्छिण्णदाहला त गठम सुहसुहेण परियहइ આ પ્રમાણે તે કદી સ્ત્રીને દેહદ સારી રીતે પૂર્ણ થયે પિતાના પતિએ તેના દેહદને આદરભાવની દષ્ટિથી જોયુ તથા દરેક પ્રકારે તેની પૂતિ કરવામાં કઈ પ્રકારે ખામી અહિ રાખી અર્થાત ઈચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ થવાથી
No text on this page.
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३३१ मूलम्-सू० १० तए ण सा खंदसिरी चोरसेणावइणी गवण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण दारय पयाया। तए ण से विजयचोरसेणावई तस्स दारगस्स इढिसकार- समुदएण दसरत्तद्विवडिप करेइ । तए ण से विजयचोरसेणावई तस्स दार- गस्त अतीते एकारसमे दिवसे सपत्ते वारसाहे विउल असण ४ उपक्खडावेइ, उवक्खडा वित्ता मित्तणाइ० आमतेइ, आमंतित्ता जाव तस्सेव मित्तणाद० पुरओ एव वयासी-जम्हा ण अम्ह इमसि दारगसि गभगयसि समाणसि इमेयारुवे दोहले पाउन्भूए, से य जभग्गे तम्हा ण होउ अम्ह दारए अभग्गसेणे णामेण ॥० ११॥ टीका-मू० ११ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु सा कदश्री. 'चोरसणावणी' चोर सेनापतिमार्या, 'णवण्ह मासाणं बहुपडिपुण्णाण' नावाना मासाना बहुमतिपूर्णा- नाम्, अत्र सप्तम्यर्थे पष्ठी-नवम् मासेषु बहुप्रतिपूणेपु-साधिक पूर्णेषु सार्थ सप्तदिवसाधिकेषु सत्सु इत्यर्थः । ' दारय पयाया दारक प्रमाता प्रजनितवती। रुचे वैसा ही करो। इस प्रकार पतिद्वारा अपन दाहल का पूर्ति करने के लिये अनुमादित हुई। उस स्कदा न उत्पन्न हुई इच्छानुसार अपने दाहल की पूर्ति क । दाहल की पूर्ति होनेस गर्म भी उसका आनंद साथ बन्न लगा। मु० १० ॥ त एण सा खदसिरी' इत्यादि। 'तए ण' जब गर्भ अच्छी तरह से बढ चुका तब ‘सादसिरी चारसेणावइणी' उस चोरसेनापति को पनी स्कन्दश्रान 'णवह मासाणं पहुपडिपुण्णाणं' नौ महिना के ठीक साढे सात दिन अधिक पूर्ण होते ह! दारगं पयाया' पुत्र का जन्म दिया । પ્રિયે ! જેવી રીતે તમને રૂચે તે પ્રમાણે કરે આ પ્રમાણે પતિદ્વારા પિતાના દહલાની પૂર્તિ કરવા માટે અનુમોદન મળ્યું ત્યારે તે સ્ક દશ્રીએ પિતાને જે પ્રમાણે ઈચ્છા થઈ હતી તે પ્રમાણે દેહલાની પૂર્તિ કરી, દેહલાની પતિ થવાથી ગર્ભ પણ તને આનંદથી વધવા લાગે છે तए ण सा खदसिरी ઇત્યાદિ तर ण 'यारे गर्भ सरी शते धान ५२ हिसा गया त्यारे सा खदसिरी चौरसेणायणी ' त योरमेनातिनी पत्नी श्री । मासाण बहुपडिपुण्णाण મામ અને બરાબર સાડાસાત દિવસ વધારે ५२॥ यया त्यारे 'दास्य पयाया पुत्रने म माया 'तए ण से विजयचार . णवण्ड નવ - ३३० विपाश्रुते सपूर्णदोहदा=अमिलापस्य सर्वथाऽभावात् त गर्भ 'मुहसुहेण' मुख मुखेन= दोहदप्रणाद् अतिमुखेन ' परिवहइ ' परिवहति धारयति । मू० १० ।। वस्तु की प्रातिस जिसकी प्रत्येक अभिलापाएं शात हो गई और जिस फिर भागे कोई अभिलापा भी उद्भत नहा हुई सुखपूर्वक गम को बहने लगी। भावार्थ- एक समय की बात है कि जब स्कदया अपने विचारो की धारा मे मग्न बैठी हुई थी तब सहसा विजयने उस देख लिया। पास जाकर विजयन उससे पूछा- हे देवानुप्रिये! तुम मुझे चितामग्न क्या दृष्टिपथ मे भारही हो। पति के वचनो को सुनकर स्कदशी ने कहा-हे नाथ ! यह तो आपको ज्ञात ही है कि मेरा यह गर्भका तासरा महिना समाप्त हो चुका है। मुझे इस समय इस प्रकार का दोहद-मनोरथ उत्पन्न हुआ है कि-"मैं मित्र, ज्ञाति आदि जनोंकी महिलाओं के साथ एव अय चोरमहिलाओं के साथ२ परिवृत होकर समस्त अलंकारो को पहिन कर अनेक प्रकार की भोजनसामग्री का एव विविध जाति की मदिराका सवन करूँ। और पुरुपवेष को पहिन कर विविध अस्त्र शस्त्रों केा लेकर इस शालाटवा में चारो ओर घूमूं'। अपनी पत्नी के इस दोहले को सुनकर विजयन उससे कहा- हे देवानुप्रिये । जैसा तुम्हें તેની પ્રત્યેક અભિલાષાઓ શાન્ત થઈ ગઈ અને તેને ફરીથી આગળ ઉપર ઉત્પન્ન થઈ નહિ અને સુખપૂર્વક ગર્ભને ધારણ . પણ કઈ અભિલાષા કરવા લાગી ભાવાર્થ– એક સમયની વાત છે કે જ્યારે સ્કદી પિતાના વિચારની ધારામાં મગ્ન થઈને બેઠી હતી, ત્યારે એકદમ વિજયે તે ક દશ્રીને જોઈ લીધી પછી તેના પાસે જઈને વિજયે તેને પુછયુ કે હે દેવાનુપ્રિયે ! તમે આજે ચિતામાં ડૂબી ગયા છે તેવા મને કેમ દેખાઓ છો ? કહે શુ હકીકત છે ? પતિના વચને સાભળીને —દશ્રીએ કહ્યું કે હે નાથ ! એ તે આપ જાણે છે કે-મારા આ ગર્ભનો ત્રીજો માસ પૂરો થઈ ગયો છે, અને આ સમયે એક પ્રકારને દેહ મને રથ ઉત્પન્ન થયે છે કે “ હુ મિત્ર, જ્ઞાતિ, આદિ જનોની પત્ની-સ્ત્રીઓની સાથે તથા અન્ય મહિલાઓની સાથે વચમાં બેસીને તમામ પ્રકારના અલકારે પહેરીને અનેક પ્રકારની ભેજનસામગ્રી તથા વિવિધ પ્રકારની મદિરા-દારૂનું સેવન કરૂ, અને પછી પુરૂષને વેષ પહેરીને વિવિધ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઈ કરીને આ શાલાટવીમા ચારેય બાજુ ફરુ પિતાની પત્નીના આ પ્રકારના દેહલા-મને રથને સાભળીને વિજયે તેને કહ્યું -देवानु - - विपाकचन्द्रिका टीका श्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन पामन्त्रयित्वा यावत् तस्येव मित्रज्ञातिप्रभृते पुरतः अग्रे एवमवाढीव-जन्हा ' गन्मान् खटु अम्ह अस्मारम् इमसि दारगमि गभगमि समाणसि अस्मिन् दारके गर्भगने सति, ' इमेयारुवे दोहले ' अयमेतद्रूपो दोहदः मादु- भूत , म चामनः ' तन्मात पलु ' होउ' भवतु अस्माकं दारक' 'अभागमणे णामेण ' अभग्नसेनो नाम्ना ॥ मू० ११ ॥ तम्हाण . जर वे मर + मर एकत्रित हो चुके, तर उन मब के समक्ष उसने इम प्रकार कहा- जम्हा ण अम्ह इमंसि दारगपि गभगमि समाणसि इमेयारुवे दोहले पाऊभूए से य अभग्गे तम्हा ण होउ अम्ह दारए अपग्गसेणे नामेण ' जन यह हमारा बालक अपनी माता के गर्भ में आया था तब इसकी माता का इसर प्रकार का दोहद अभान हुवा इसलिये इमका नाम अभग्नसेन' रहे। भावार्थ कुछ अधिक दिन सहित नौ माह व्यतीत होने पर स्कंदश्री के पुत्र हुआ। विजय न इसके जम का बडे हो ठाट-बाट के साथ उसव मनाया । ११ दिन निकलने के बाद १२वे दिन सर्व प्रकार का भोजन तैयार किया गया और मित्र जाति आदि परिजनों को आमंत्रित कर जिमाया गया। जीम कर जर मर एक जगह बैठ गये-तर विजय ने उनके ममक्ष इस बालक का नाम दाहले के अनुसार अभानप्सन रखा ।। मृ० ११ ॥ આમત્રણ આપ્યા પછી જ્યારે તે તમામ એકઠા થયા ત્યારે તે સોના સમક્ષમા तो मा प्रमाणे ४धु- जम्हा ण अम्ह इमति दारगसि गम्भगय सि समाणसि इमेयास्ये दादले पाउभूप मेय अमग्गे तम्हा ण होउ अम्ह दारप अभग्गसेणे नामेण આ અમારે બાળક પોતાની માતાના ગર્ભમા આવ્યું હતું, ત્યારે તેની માતાને અમુક પ્રકારના દેહલા-મરથ અભગ્ન થયા તે માટે આ બાળકનું નામ અલગ્ન ન રહે હોય ભાવાર્થ- થોડા વધારે દિવસ નવ માસ પૂરા થતા અદશ્રીને પુત્ર ઉત્પન્ન થયે, વિજયે તે જન્મને મોટા ઠાઠ-માઠથી ઉત્સવ ઉજવ્ય, અગિયાર દિવસ પૂરા થઈને બારમા દિવસે સર્વ પ્રકારના ભોજન તૈયાર કરાવ્યા, અને મિત્ર, જ્ઞાતિ આદિ પરિજનો સોને આમંત્રણ આપ્યું ને જમાડયા, જમી રહ્યા પછી સો એક સ્થળે જ્યારે બેઠા હતા ત્યારે વિજયે તેના સમક્ષ આ બાળકનું નામ દેહલા પ્રમાણે અભસેન રાખ્યું પાન ३३२ विपाकश्रुते ततः सलु स जियचौरसेनापतिम्तस्य दारकम्य 'इटढसयारसमुदएण ऋद्धिसत्कारसमुदयेन-दना-वस्त्रमुवर्णादिना मत्कार:समान, तस्य समुदयः समूहम्नेन ' दसरत्तद्विइवडिय ' दशरानस्थिति पतित दशरात्र यावत् स्थितिप त-स्थिति मर्यादा-कुलरीतिस्तत्र पतित-ममागत -कुल परम्परागतमर्यादाऽनु गत पुरजन्मोत्सामित्यर्थः, 'करेइ' करोति । ततः ग्वलु स विजयचोर- सेनापतिस्तस्य दारकस्यातीते एकादशे दिवसे समा बादशे दिवसे, विपु- लम् अगन पान खाद्य स्वाध ' अखटावेइ ' उपस्कारयति-पाचयति, उप- स्कारयिखा मित्र ज्ञाति निजा स्वजन सम्बन्धि परिजनम् ' आमतेइ ' आमन्त्रयति, - . - अन तर विजय चौरसेनापतिने ' तस्स दारगस्स' उस दारक का 'इडिसकारसमुदएण' अपनी ऋद्धि-वन सुवर्णद्वारा समानपूर्वक ' दसरनटिइवडिय करेइ ' दस रात्रि तक कुलरीत के अनुसार जन्मोत्सव मनाया। 'तपण से विजयचोरसेणावई तस्स दारगस्स पश्चात् उस विजय चौरसनापति ने उस दारक की उत्पत्ति के जब अतीते एकारसमे' ११ ग्यारह दिन समाप्त हो चुके, तब वारसाहे' १२वा दिवस लगते ही विउल असण ४ उबक्खडावेइ विपुल अशनादिक सामग्री रघवाई। उचक्खडा वित्ता मित्तणाइ० मतेइ.' र धवाकर फिर उसने अपने मित्र, ज्ञाति, परिजनों को आमत्रित किया । आमतित्ता जाव तस्सेव मित्तणाइ. पुरभो एव बयासी' आमत्रित करने के पश्चात् 'सपसे , सेणावई' पुनम थया ५७ विजय योसेनापति तस्स दारगस्स तेहार:- इढिसकारसमुदएण પિતાની અદ્ધિ-વદ્મ સુવર્ણદ્વારા સમાનપૂર્વક दसरत्तदितिय करे।' इस शनि सुधा galla प्रभार मोत्स५ 6४व्ये 'तए ण से विजयचोरसेणावई तस्स दारगस्स પછી તે For यारसेनापतिथे ते माजना मना न्यारे अतीते एकारममे दिवसे' ૧૧ અગિયારમો દિવસ પૂરો થઈ ગયે, ત્યારે सपत्ते बारसाहे ૧૨ બારમે દિવસ પ્રાર ભ ' घिउल असण उवक्खडावेह પુષ્કલ અનાદિક साभधानी से पी उवक्खडायित्ता मित्तणाइ० आमते ' सो सवीन પછી તેણે પિતાના મિત્ર, જ્ઞાતિ, પરિજનોને (પિતાની સબ ધમાં રહેનારાને ) भाभत्र मायु, 'मामतित्ता नाय तस्लेव मित्तणाद. पुरओ एवं पयासी' થતાજ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३३५ जाव अट्टओ दाओ' अष्ट दारिकाः परिणीतवान् , यावत् अष्टौ दायान् लघवान् 'उपि पासाय० ' उपरि-भवनावतमकेऽप्टमिर्भार्याभिः सह मानुष्य- कान् भोगभोगान् ' भुजमाणे विहरइ' भुवन विहरति । ततः खलु स विजयश्चोर- सेनापति' 'अण्णया कयाइ ' अन्यदा कदाचित् ' कालधम्मुणा संजुत्ते ' कालधर्मेण सयुक्त -मृत इत्यर्थः। ततः खलु सोऽभग्नसेनकुमारः पश्चभिश्चौरशतैः सार्ध मपरिवुडे' सपरितः, रीयमाणे ' रुदन् अश्रूणि मुश्चन्, क्रन्दन् उचस्वरेण रुदन विलपन हे पित।' इत्यादि व्यक्तं रुदन् चोरसेनापतेः, महता ' इड्ढिसक्कारसमुदएण - . . उन आठ खियो लापकर तरुणावस्था का प्रास हुवा । • अट्ट दारियाओ जाव अट्टओ दाओ उप्पि पासाय मुजभाणे विहरइ' पिताने इसका विवाह आठ कन्याओं के साथ कर दिया। प्रत्येक कन्या के पिताने इसे दहेज मे वस्तुए आठ२का सरव्या में प्रदान की। के साथ एक स्वतन्त्र भवन मे मनुष्यभवसब धी कामभोगो को भोगते हुए रहने लगा । तए ण से विजपचारसेणावई अण्णया कयाइ कालधम्मुणा सजुत्ते' एक समय इसका पिता विजय चोरसनापति कालधर्म को प्राप्त हो गया। 'ए ण से अभग्गसेणे कुमारे पचहि चोरसए सद्धिं संपरिखुढे ' अभमसेन कुमार ने पाचसौ चोरों के साथ मिलकर 'रोयमाणे कंदमाणे दिलवमाणे' रोते हुए भाक्रन्दन करते हुए एव विलाप करते हुए 'विजयस्स चोरसेणावहस्स' अपने पिता विजय चोरसेनापतिको - थयो । अट्ठ दारियाओ जाय अठ्ठो दाओ उप्पि पासाय० भुजमाणे विहरह। ત્યારે તેના પિતાએ તેને વિવાહ આઠ કન્યાઓની સાથે કર્યો પ્રત્યેક કન્યાના પિતાએ તેને પહેરામણીમાં પ્રત્યેક વસ્તુઓ આઠ આઠની સંખ્યામાં આપી તે આઠ સ્ત્રીઓની સાથે એક સ્વતંત્ર ભવનમાં મનુષ્યભવસ બ ધી કામગીને ભોગવત तए ण से विजए चौरसेणायई अण्णया कयाइ कालधम्मुणा' सजुत्ते ' मे सभये तना पिता विन्य यारसेनापति भृत्यु पाभ्या तए ण स अभागसेणे कुमारे पचहि चौरमरहिं सद्धिं सपरिवुडे ' AAसेन शुभारे पायसे। यानी साथे भगीन रोयमाणे कदमाणे विलवमाणे ' ३४न तथा मान- विवा५ ४२१। साथे ' विजयस्स चोरसेणावइस्स'चौताना पिता विजय यारसना રહેવા લાગ્યો .
विपाकश्रुते . . मूलम्-० १२ तए ण से अभग्गसेणे कुमारे पंचधाई जात्र परिचढ्इ । तप ण से अभग्गसेणे णाम कुमारे उम्मुवालभावे यावि होत्या । अट्ट दारियामा जाव अहओ दाओ, उत्पिपासाय० भुनमाणे विहरइ । तए ण से विजए चोरसेणावई अण्णया कयाइ कालधम्मुणा सजुत्ते । तए ण से अभग्गसेणे कुमारे पहिं चोरसएहिं सद्धिं सपरिवुढे रोयमाणे कदमाणे विलबमाणे विजयस्प चोरसे- णावइस्स महया इढिसकारसमुदएण णीहरण फरेइ, परित्ता बहूइ लोइयाई मयकिचाइ करेद, करिता कालेण अप्पसोए जाए यावि होत्या। तए ण से पंच चोरसयाइ अन्नया क्याइ अभग्गसेण कुमार सालाडपीए चोरपट्टीए महयार इड्ढि० चारसेणावडत्ताए अभिसिंचति । तए ण से अभग्गसेणे कुमारे चोरसेणावई जाए, अहम्मिए जाव कप्पाय गेइइ । मु० १२ ।। टीका-सू० २२ तए ण' इत्यादि । ततः खलु स 'अभग्गणे कुमारे ' अभग्नसेनः कुमारः '५ चधाई जाव परिवड्ढइ ' पञ्चधात्रीपरिगृहीत यावत् निर्वात-निर्व्या घात-गिरिकन्दरालीनचम्पकपादप इव सुख सुखेन परिवर्धते । पञ्चधात्री- नामान्यत्रैव द्वितीयाध्ययने पञ्चदशम्ने पोक्तानि । तए ण ए' तत. खलु स. 'अभग्गसेणे णाम कुमारे' अभग्नसेननामकः कुमार• ' उम्मुकनालभावे ' उन्मुक्त बालभावः बाल्यावस्थामतिक्रान्तश्चापि होत्था अभवत् । भट्ट दारियाओ तए ण से अभग्गसेणे कुमारे' इत्यादि तएण ' नामसंस्कार हा चुकन' के बाद 'अभग्गसेणे कुमारे' अभग्नसेन कुमार पचधाई जाव परिवड्ढइ ' अब पचधायो स पालित होता हुमा वृद्धिंगत हाने लगा। तए ण से अभग्गसेणे णाम कुमारे उम्मुक्कबाल- भावे जाए यावि होत्या' कभश वृद्धिंगत होते२ यह बाल्य अवस्था को तए ण से अभग्गसेणे कुमारे इत्यादि थई गया पछी - अभग्गसेणे कुमारे , म सेन शुभार — पचधाई जाव परिवड्ढइ के पाय पायोथी पालित यो वृद्धि तप ण से अभग्गसेणे णाम कुमारे उम्मुकपालभावे याषि होत्था' भय वृद्धि पामता पामता त मायावस्था पूरी शनत३५ अवस्था, पास - - तपण નામસ સ્કાર પામવા લાગ્યું विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन CE . हा बाद ध्ययने तृतीयमो मोक्तः । ' कप्पाय '.ल्पाय-कल्पा-उचितः, प्राय:-मजातो लाभः कल्पायनाभिर्देयो राजभाग , कर इत्यर्थः त : गेण्हइ' गृहाति पुरिमतालनगराधीशम्य महाबलनामकम्य राक्ष: कर प्रनाभ्यः पितवत सोऽभग्नसेनकुमारो बलादपहरतीति भावः ॥ मू० १२ ।। महा अधार्मिक होता हुआ प्रजा से प्रदत्त राजभाग को, अपने, लिये बलपूर्वक प्रहण करने लगा। भावार्थ- अमानसेन के लालन पालन के लिये विजयने पाच धार्योको नियुक्त कर दिया ! पाच धायोंकी देखरेस मे पल कर जर अभग्नसेन तरुण गया, तो विजयने उसका विवाह आठ कन्याओं के साथ कर दिया। कन्या के पितान इमे खूब दहेज दिया। अब वह उपरामहलमे उन आठ स्त्रियों के साथ मनुष्यसम्बन्धा कामभोगोंको भोगते हुवे रहने लगा। एक दिन की बात है कि अचानक अभग्नमेन के पिता विजयका मग्ण हा गया । ठाटनाटके साथ अभग्नमेनने पाचसौ चोगे के साथ मिलकर पिताकी दमगानयात्रा निकाली। दाहमस्कार सपन्न हो चुकने के अमानसेनने और भी जो उस समय के लौकिक कृत्य होते थे वे भी सब किये। जब सन बातो से यह निवृत्त हो चुका और पितृमरणजय शोक भी जन इमका हट गया, तर चोरों न मिलकर इसे महोसवपूर्वक पिता के पद पर शालाटवो मे अभिषिक्त का છે અને તે મહા અધાર્મિક થઈને પ્રજાએ આપેલા રાજભાગને પિતાને માટે બળપૂર્વક પ્રજા પાસેથી પિતે લેવા લાગે ભાવાર્થ –અભસેનના લાલન-પાલન માટે વિજયે પાચ ધાની ગોઠવણ કરી દીધી, પાચ ધાની દેખરેખમા પાલન પામી જ્યારે અમેગ્નમેન તરૂણ થયા ત્યારે વિજયે તેને વિવાહ આઠ કન્યાઓની સાથે કર્યો અને કન્યાના પિતાએ તેને ખૂગ પહેરામણી પણ આપી, પછી તે ઉપરના મહેલમાં આઠ સ્ત્રીઓની સાથે મનુષ્યમધી કામગીને ભગવતે રહેવા લાગે એક દિવસની વાત છે કે, અચાનક અભગ્નસેના પિતા વિજયનું મૃત્યુ થયું પછી ઠાઠ-માઠની સાથે અભસેને પાચને ચોરની માથે મળીને પિતાની સ્મશાનયાત્રા કાઢી, અગ્નિમસ્કાર થયા પછી અલગ્નએને બીજ જે લોકિકવ્યવહારસન્ધી કાર્યો હતો તે પણ કર્યા જ્યારે તમામ કામથી નિવૃત્ત થશે અને પિતાના મરણમ બધી શોક પણ મટી ગયે, ત્યારે તમામ ચાર કિએ મળી મોટા મહાત્મવપૂર્વક પિતાના પદ પર શાલાટવીમા તેને બેસાડે અને ते . . , विपाकश्रुते ऋद्धिसत्कारसमुदयेन ‘णीहरण' निर्हरण श्मशानदेशनयन करेइ ' करोति । कला 'बहूइ ' बहुनि लोइयाइ ' लौकिकानि 'मयभिचाड ' मृतात्यानि दानादीनि 'वरेइ । करोति । कृला 'कालेणं' कियता कालेन 'अपसोग अल्पशोकः 'जाए यावि होत्था' जातथाप्यभवत् । “तए ण ते ' तत. सलु पञ्च चोरशतानि अन्यदा कदाचित् अभग्नसेन कुमार शालगटया चोरपल्ल्या महयार ' महता २ 'इड्ढि०' ऋद्धिसत्कारपमुदयेन चोरसेनापतित्वेन · अभि सिंचति ' अभिपिञ्चन्ति, ततः स्वलु सोऽभग्नसेनकुमारयोरसेनापति तः, चोर सेनापते पद माप्त इत्यर्थ । तत. स कीदृशो जात' चि रोती?-त्याह- 'अहम्मिए ' इत्यादि । अधार्मिको यावत्-पत्र यावच्छब्दगम्योथीऽसिनेवाs इढिसकारसमुदएण णीहरण करेइ' सद्धि एव सत्कार के साथ श्मशान यात्रा निकाली करिता बहुइ लोइयाइ मफिन्चाइ करेइ तदनतर अभग्नानन पिता को मृत्युके उस अवसर पर हाने वाले और भी अनक लौ कक कृय किये 'करिता कालेण अप्पसोए जाए यावि होत्या' लौकिक कृत्या के समान हाने के बाद क्रमश अभन्नसन शोकरहित हा गग। तए ण ते पचचोरसाइ तत्पश्चात् उन पाचसौ चारोंने ' अण्णया कयाइ ' किसा एक समय अभग्गसेग कुमार उस अभग्नसन को 'सालाडवीए अभिसिंचति' शालाटवा नामक चोरपल्ली में गाजे बाजे के साथ चारों के सनापतिपद पर स्थापित कर दिया। 'तए ण से अभग्गसेणे कुमारे चोरसेणावई जाए इस तरह वह अभग्नस्न कुमार अब चोरों का सेनापति बन गया। अहम्मिए जाब पाय गेण्ड और यह पतिनी 'इडिढमक्कारसमुदएण णीहरण करेइ ऋद्धि (अपात्त ) पूर्व સત્કાર સાથે શમશ નયાત્રા ४ढी करिता बहुइ लोइयाई मयकिच्चाइ करेर તે પછી અભરામેને પિતાના મૃત્યુ પછીના થતા તમામ લેકવ્યવહ ર પણ કર્યા करिता कालेण अप्पसाए जाए यावि होत्था' बो४ि जियायो री या पछी થોડા સમય પછી હળવે હળવે અભસેન શેકરહિન થઈ ગયે तए ण ते पचचारसयाइ ते ५ ते पायसे। योराये । अन्नया कयाइ 'छस ममय अभागसेण कुमार ते अमानत 'सालाडवीए अभिसिंचति माटवी નામની ચારપતલીમા ગાજતે વાજતે બહુજ આન દથી ચેરના સેનાપતિ પદ પર स्थापित यो ' तए ण से अभग्गसेणे कुमारे चारसेणावई जाप a मनसेन भार हुवे याराना सेनापति मनी स्या, महम्मिए जाव कप्पाय . . . 'मे प्रभार विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३३७ J . ध्ययने तृतीयमुने प्रोक्त.। कापाय ' क्ल्पाय-कल्पः उचित', नाय:-मजातो लाम• कल्पाया मजाभियो राजमाग', कर इत्यर्थः त : गेण्हइ' गृहाति= पुरिमतालनगराधीशम्य महावलनामकम्य राज्ञः कर मनान्यः पितवन सोऽभग्नसेनकुमारो चलादपहरतीति भाव ॥ मू० १२ ।। महा अधार्मिक होता हुआ प्रजा से प्रदत्त राजभाग को अपने, लिये बलपूर्वक प्रहण करने लगा। भावार्थ - अभग्नसेन के लालन पालन के लिये ,विजयने पाच धागेको नियुक्त कर दिया। पाच धायोंकी देखरेख मे परकर जर अभग्नसेन तरुण हो गया, तो विजयने उसका विवाह आठ कन्याओं के साथ कर दिया। कन्या के पितान इमे खूब दहेज दिया। अब वह उपरामहलमे उन आठ स्त्रियों के साथ मनुष्यसम्बन्धा कामभोगोंको भोगते हुवे रहने लगा। एक दिन की बात है कि अचानक अभग्नसेन के पिता विजयका मरण हा गया । ठाटबाटके साथ अभग्नमेनने पाचसौ चोगे के साथ मिलकर पिताकी श्मशानयात्रा निकाली। दाहमस्कार संपन्न हो चुकने के बाद अमानसेनने और भी जो उस समय के लौकिक कृत्य होते थे वे भी सन किये। जन सत्र नातो से यह निवृत्त हो चुका और पितृमरणजय शोक मी जन इमका हट गया, तन चोरों न मिलकर इसे महोसवपूर्वक पिता के पद पर शालाटवो मे अभिपिक्त का જેvg અને તે મહા અધાર્મિક થઈને પ્રજાએ આપેલા રાજભાગને પિતાના માટે બળપૂર્વક પ્રજા પાસેથી પિતે લેવા લાગ્યા ભાવાર્થ –અભસેનના લાલન-પાલન માટે વિજયે પાચ ધાની ગોઠવણ કરી દીધી, પાચ ધાની દેખરેખમા પાલન પામી જ્યારે અમનમેન તરૂણ થયો ત્યારે વિજયે તેને વિવાહ આઠ કન્યાઓની સાથે કર્યો અને કન્યાના પિતાએ તેને ખૂગ પહેરામણ પણ આપી, પછી તે ઉપરના મહેલમાં આઠ સ્ત્રીઓની સાથે મનુષ્યસમ્બન્ધી કામાગેને ભાવતે રહેવા લાગ્યા એક દિવસની વાત છે કે, અચાનક અલગ્નસેન- પિતા વિજયનું મૃત્યુ થયું પછી ઠાઠ-માઠની સાથે અભને પાચો ચરાની સાથે મલીને પિતાની મશાનયાત્રા કાઢી, અગ્નિમસ્કાર થયા પછી અગ્નિને બીજા જે જે લોકિક વ્યવહારસમ્બન્ધી કાર્યો તે પણ કર્યા જ્યારે તમામ કામથી નિવૃત્ત થયે અને પિતાના મરણમાધી શાક પણ મટી ગયે, ત્યારે તમામ ગેરલેકે મની મેટા મહોત્સવ પૂર્વક પિતાના પદ પર શાલાટવીમા તેને બેસાડશે અને હતા ३३८ विषाकश्रुते . मूलम्-मू० १३ तए ण ते जाणवया पुरिसा अभग्गसेणचोरसेणावइणा बहुग्गाम घायावणाहिं ताविया समाणा अण्णमण्ण सदाइ, सदायित्ता एवं वयासी- एवं खलु देवाणुप्पिया! अभग्गसेणचोरसेणावई पुरिमताले गयरे पुरिम- तालणयरस्स उत्तरिल्लं जणवय बहुहिं गामघाएहि जाच णिण करेमाणे विह- रइ, त सेय खलु देवाणुप्पिया ! महचलस्त रणो एयम, विष्ण- वित्तए । तए ण जाणवया पुरिसा एयमट्ठ अण्णमण पडिसणेति, पडिसुणिता महत्थं महग्य महरिह रायरिहं पाहुड गिण्हति, गिण्डित्ता जेणेव पुरिमताले णयरे, तेणेव उवागच्छ ति, उवागच्छित्ता जेणेव महब्बले राया तेणेव उवा- गच्छ ति, उवागच्छित्ता महब्बलस्स रण्णो त महत्थ जाव पाहुड उवर्णेति, करयल० अजलिं कट्ट महब्बल राय एवंवयासी-एव खलु सामी | साला डवोए चोरपल्लीए अभग्गसेणे चोरसेणावई अम्ह बहुहिं गामवाएहि य जाव णिद्धणे करेमाणे विहरड, त इच्छामो ण सामी ! तुभ बाहुन्छायापरिग्ग- हिया णिभया निरुव्विग्या मुह मुद्देण परिवसित्तए तिकट्ठ पायवडिया पज लिउडा महब्बलराय एयमह विण्णवेंति ॥ मू० १३ ॥ टीका-सू० १३ तए ण' इत्यादि । तत' खलु ते जानपदा: देशनिवासिनः पुरुषा दिया। इस प्रकार अभिषिक्त होकर यह चोरोका सेनापति बन गया। अभग्नसेन चोर सेनापति ठीक अपने पिताके ही र नुरूप हो चला और महा अधार्मिक वृत्ति से युक्त होते हुए प्रजासे बलपूर्वक राजभाग को भी छीनने लग गया सू० १३ ॥ 'तए ण ते जाणवया' इत्यादि 'तए ण' इसके बाद 'जाणवथा पुरिसा' उन देशनिवासी पुरषों ने 'अभग्गसेण- તે ચેરેને સેનાપતિ બની ગયે, અગ્નિસેન સેનાપતિ બરાબર પિતાના પિતા પ્રમાણે જ ચાલવા લાગ્યા અને મહા અધાર્મિક વૃત્તિથી યુક્ત બનીને પ્રજા પાસેથી બલ વડે રાજભાગને લેવા લાગે છે૧રા तए ण ते जाणवया ઈત્યાદિ ते पछी ते जाणषया पुरिसा' ते शिना निवासी युवा प तपण . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३३९ अभग्नसेनचोरसेनापतिना 'बहुम्गामघायावणाहिं' बहुग्रामवातनामिव बहूना ग्रामाणा लुण्टनै ' ताविया ' तापिताः सन्त' अण्णमण्ण' अन्योन्य-परस्परम् 'सदावेति' शब्दयन्ति आवयन्ति, शब्दयिसा एमवादिपु -एव ग्बलु हे देवानुप्रियाः! अभग्नसेनचोरसेनापतिपुस्मितालनगरे पुरिमतालनगरस्य 'उत्तरिल ' उत्तरीयम् उत्तरदिगवस्थितम् 'जणवय ' जनपद-देश बहुभिः ' गामघाएहि ' ग्रामपात.-ग्रामलुण्टनै यावत् निर्यन निष्कण कुर्वन् विहरति । उन्होंने इस चोरसेणाइणार अभग्नम्न चारस्नापतिद्वारा बहुग्गामायावणाहि ताचिया समाणा' अनेक प्रामोकी घातना आदि से सतापित होकर अण्णमण्ण सहावेइ' परस्पर मिलकर विचार करने का इगदा किया, इसके लिये उन्हों न सबके पास सूचना पहुँचादी 'सद्दावित्ता एव वयासी' सूचना मिलतेही जब सन एकत्रित हा चुके तव प्रकार कहना प्रारभ किया- किया- 'एव खलु देवाणुप्पिया' भाईयो । सुना- हम सब लोग यहा पर इसलिये एकत्रित हुए हैं कि ' अभग्गसेण- चोरसेणावई ' चागे का सग्दार यह अभग्नसेन 'पुरिमताल नपरे पुरिमताल नगर में 'पुरिमतालणयरस्स उतरिल जणवय ' पुग्मिताल नगर के उत्तर दिशा में रहे हुए उनपद को 'बहुर्हि गामघाएहिं जा गिद्धण करेमाणे विहरह' अनेक प्रमों के विवंस आदि दुष्कृयों से निर्धन कर रहा है । . त सेय • अमरगमेणचारसेणापणा અભસેન ચેરમેનાપતિદ્વારા घामाम- धायावणाहिं ताविया ममाणा भने आमानी धातना माहिया मतापित थान अण्णमण्ण सद्दावेइ' ५२९५२ मशीन पिया ४२वाना हो याँ भने त માટે સોને તેઓએ સુચના પહચાડી આપી महावित्ता एन वयासी સૂચના મળતાજ તમામ માણો એટol ચઇ ગયા ત્યારે તેઓની પાસે આ પ્રમાણે કહેવાને प्रास उ ' एव खलु देवाणुप्पिया ! ' माय! सास ! भापाले तमाम भासा महिमा भाटे 1 या छीमे 'अभगमेण- चारसेणावई थाना सहार से ससानमेन पुरिमतालनयरे પુમિતાલ पुरिमतालणयरस्स उत्तरिल्ल जणयय પુરિમતાલ નગરની ઉત્તર हियामा २९ नहाने 'बर्हि गामघाएहिं मार गिद्धण करेमाणे यिहरह અનેક ગામોને નાશ આદિ દુષ્ટ કર્મોથી નિર્ધન કરી હ્યો છે त मेय खलु નગરમાં - . ' एतमर्थ . विपाकश्रुते 'त'' तत्-तस्मात् स्यं श्रेय' सलु हे देवानुप्रियाः । महाबलस्य राज्ञ. एयम ' विण्णवित्तए ' विज्ञापयितुम् । तत' खलु ते जानपदाम देशनिवासिनः पुरपा एतमर्थ अण्णमण्ण ' अन्योन्य परस्पर 'पडिसुर्णेति' प्रतिशृण्वन्ति स्वीकृवन्ति । पडिसुणिता ' मतिश्रुत्य — महत्थ' महाथै विशिष्ट- प्रयोजनक, ' महग्ध'' महाप-महामूल्यक महरिह ' महाई महता योग्य, रारिह', 'रजाई-राजयोग्य पाहुड मामृतम्-उपहार भेट' इति भापायाम् । गिण्हति ' गृहन्ति, गृहीला यत्रैव पुरिमतालनगर वो . . , । खल देवाणुप्पिा' इसलिये हम सब का भलाई भब इस) में है कि हम सब लोग 'एयमह महबलस्म रण्णो विष्णवित्तए' इस बात को महाबल नरेश के निकट पहुँचावे । 'तए ण तए ण जाणवया पुरिमा' इस प्रकार उनपदनिवासी पुस्पी न 'एयम? अण्णमण्ण पडिसुणेति ' इस बात को एकमत होकर स्वीकार करलिया। पडिसुणित्ता महत्थ महग्य महरिह गयरिह पाहुड गिर्हति' स्वीकृति मिलते ही राजा' के पास जान के लिये उन्हो ने विशिष्ट प्रयोजन की सिद्धिकारक महामूल्य एव महाई-बडे पुरुषों के योग्य ऐसा प्राभृत 'जो राजा की मेंट के योग्य था साथ में लिया ।' गिण्डित्ता जेणेव पुरिमतारणयरे तेणेव उवागच्छति' और लेकर पुरिमताल नगर की ओर चल दिये 'उवागच्छित्ता जेणेव महब्बले राया तेणेव उवागन्छति वहा पहुँचकर वे राजा महाबल के n देवाणुप्पिया!'भाटे सोनी भुशता सभा छ : माप तमाम भाणसी 'एयमट्ठ महब्बलस्त रण्णो विण्ण वित्तए भजी २मा मा uon પાસે પહોચાડીએ तए ण जाणषया पुरिसा' या प्रमाणे सपना निवासी ५३पाये ण्यमट्ठ अण्णमण्ण पडिसुणेति ' भौमे भणीने l पातने वीर शशीधे पडिसुणिता महत्थ महन्ध महरिद रायरिह पाहुड गिण्हति સો મળીને સ્વીકાર ર્યા પછી રાજાની પાસે જવા માટે તેઓએ વિશેષ પ્રકારના પ્રયજનસિદ્ધિકારક મહામૂલ્યવાન વરતુ મોટા પુરૂષા માટે એગ્ય એવા રાજાને ભેટ ધરવા યોગ્ય વસ્તુ હતી તે સાથે લીધી गिण्डित्ता जेणेव पुग्मितालणयरे तेणेष उवागच्छति અને લઈને પુરિતમાલ નગરની તરફ या 'उवागच्छित्ता जेणेष महलले राया तेणेव उवागच्छति त्या पायीन विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० २ उझितक ३४१ पागन्छन्ति, उपागत्य यव महाबलो राजा तत्रैवोपागन्छन्ति, उपागत्य महावरस्य शिस्तन्महार्य यावत् प्रामृतम् उपनयन्ति-पुरतः स्थाप- यन्ति । करतलपरिगृहीत मस्तकेऽञ्जलिं कसा पहावल राजानमेवमवादिपु.- एव ग्वलु हे म्वामिन् ! शालाटव्या चोरपल्ल्याम् अभग्नसेनश्चौरसेनापतिः, 'अम्ह' अस्मान् बहुभि• ' गामघापति य ' ग्रामपातश्च = ग्रामलुण्टनैश्च यावन निर्धनान कुर्वन् विहरति तन्तस्मात् खलु हे स्वामिन् । तुम्भ' युप्माक गच्छायापरिग्गहिया बाहुण्डायापरिगृहीताः निर्भया . त इच्छाम . पास गये। - उवागन्डिा महबलस्म रण्णो जाकर उन्हों न महाबल नरेश के लिये त महन्थ जाच पाहुड टवणेति' बडे पुरुषों के अनुरूप उस नजराने को भेंट किया। तथा करयल: अंजलिंक महञ्चल एव वयासी' दोनों हाथ जोड कर महाबल नरेश से इस प्रकार प्रर्थना की एव ग्खलु सामी' हे स्वामिन मुनिये हमारी यह प्रर्थना है कि 'सालाडचीए चोरपल्लीए अभग्गसेणे चोरसेणावई' शालाटवी नामकी चोरपल्ली में अभग्नसन जो चोरों का सरदार है 'अम्ह चहुर्हि गामघाएहि य जाब निद्धणे करेमाणे विहरड' हम लागों को प्रामघात आदि दुष्कृत्यों द्वारा निर्धन करता हुआ विचर रहा है त इन्छामो ण सामी।' इसलिये हे स्वामिन् । हम सब चाहते है कि तुम वाहच्छाया परिग्गहिया णिमा णिनिग्गा मुह मुहेण परिवसित्तए ' आपकी छत्रछाया के महाme Inी पासे गया उवागच्छित्ता महबलस्स रणो જઈને તેઓએ भाHa Plum भाटे ' त महत्थ जाय पाहुड उवणेति ' मोटा पुइयाने योग्य ते ભેટ આપી ( નજા यु ) तथा करयल० अजलिं कट्ठ महबल पर वयामी બે હાથ જોડી મહાબલ ગજા પાને આ પ્રમાણે પ્રાર્થના કરી- पय खलु सामी સ્વામિન્ ! સાભળે અમારી આ પ્રાર્થના છે કે साराडवीप चौरपल्लीए अभग्गसेणे चोरमेणावई ' Aarti नामनी यो२५. सीमा समनसेन २ याराने। महार छे ते 'अम्ह बहुर्हि गामघाहिं य जाव निद्धणे क्रेमाणे विहरह समा। भाभीने भाभधात-माम मामा माहि दुट भी पडे निधन ४श नाभीने वियरे छ, 'त इच्छामा ण सामी ।' सेटमा भाटे में पाभिन् ! सो ४२छा गये छी-तुम्भ यांहुच्छाया- परिगहिया गिठभया णिबिग्गा सुहसुहेण परिवतित्तए' मापनी छत्रछायामा . ३४२ विपाकश्रुते निरुद्विग्नाः मुखमुखेन अतिमुखेन 'परिवसित्तए' परिवस्तुम, इति कृखा इत्युक्त्वा 'पायवडिया' पादपतिताः चरणोपरि प्रणताः 'पलिउडा' पाञ्जलिपुटाः सन्तः महावल राजानम् एतमर्थम् उक्तमय विण्णवेति ' विज्ञापयन्ति ।। सू० १३ ॥ सहारे रहे हुए हम सब प्रजाजन निर्भय एव निरुद्विग्न होते हुए मुखपूर्वक रहें । 'तिकट्ठ पायवडिया पंजलिउड़ा महव्वळराय एयमट्ट विण्णवेति' ऐसा कह कर वे सब के सब नरेश के पैरों में पड और हाथ जोड कर विनयपूर्वक इस प्रकार अपना स्वेदन राजा को सुना दिया । भवार्थ- इस प्रकार जब अभग्नसेन के कुकृत्यों से प्रजाजन अधिक दुखी हो चुके । उसके हिंसक कृत्यों से जब वे खून ऊब चुके, तब उहो ने परस्पर में मिलकर यह सर्वसम्मति से विचार किया कि-~भाइयों ! हम सब लोगो को अपनी रक्षा का उपाय अब क्या करना चाहिये । ममग्नसेन अपने दुष्कृयों से नहीं हटता है, ऐसा कौनसा उपाय या मार्ग प्रहण करना चाहिये ? ने एक स्वर में यही कहा कि जैसे भी हो सके, हम सब को मिलकर महाबल नरेश के पास इस बात को पहुँचाना चाहिये ताकि अभग्नसेन का उपद्रव हट सके। इस प्रकार का विचार स्थिर होते ही समस्त प्रजाजन बहुमूल्य રહેલા અમે સૌ પ્રજાજન નિર્ભય અને ઉદ્દેગરહિત થઈ સુખપૂર્વક રહીએ त्तिकटटु पायवडिया पजलिउडा महब्बल एयमट्ठ विण्णवेति એ પ્રમાણે કહીને તે સૌ રાજાના પગમાં પડી ગયા અને હાથ જોડીને વિનય પૂર્વક એ પ્રમાણે પોતાનું નિવેદન રાજાને સભળાવી દીધુ ભાવાર્થ આ પ્રકારે જ્યારે અગ્નિસેનના ભૂડા કૃત્યથી પ્રજા વધારે દુખી થવા લાગી, તેના હિસક થી તે સૌ ખૂળ કટાળી ગયા ત્યારે તે સૌએ પરસ્પર મલીને સૌની સમતિથી વિચાર કર્યો કે માઈઓ! આપણા સૌની રક્ષા માટે હવે આપણે શું ઉપાય કર જોઈએ, અભગ્નસેન પિતાના દુષ્ટ કર્મોથી અટક્તો નથી માટે હવે એક ઉપાય અથવા ભાર્ગવે જોઈએ? તમામ મલીને એક જ અવાજથી કહ્યું કે-જેવી રીતે બની શકે તેવી રીતે આપણે સોમલીને આ વાત રાજા મહાબલને પહેરમાડવી જોઈએ, કે જેથી કરી અગ્નિસેન તરફથી થતો ઉપદ્રવ મટી શકે, આ પ્રમાણે સૌનો વિચાર સ્થિર થતાજ સમસ્ત- પ્રજાજન બહુજ મૂલ્યવાન નજરાણાની વસ્તુ લઈ રાજાની પાસે પહોચા, અને सब . राय विपाकचन्द्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ ममग्नसेन ३४३ मूळम्-०१४ तए ण से महबले राया तेसिं जाणवयाण पुरिसाण अंतिए एमयह सोचा णिसम्म आमुरुत्ते जाव मिसमिसेमाणे तिवलिय मिडि णिलाडे साहटु दड सदानेइ, सदावित्ता एवं वयासी-गच्छ ण तुम देवाणुप्पिया ! साला- डवि चोरपलि विलंपाहि, अभग्गसेण चोरसेणावद जीवग्गाह गिण्डाहि, गिण्हित्ता ममं उवणेहि । तए ण से दढे तहत्ति एयमट्ठ पडिमुणेइ । तएण से दढे बहुहिं पुरिसेहिं सण्णद्ध-जाव-पहरणेहिं सद्धिं सपरिबुढे, मगइएहिं फलएहिं जाव छिप्पतूरेण वनमाणेण२ महया उक्टिसीहणाय० करेमाणे पुरि मतालणयरस्स मज्झमझेण णिग्गच्छइ, णिग्गच्छत्ता जेणेव सालाडवी चोरपल्ली तेणेव पहारेत्य गमणाए । मू० १४ ॥ टीका--सू० १४ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स महावलो राजा तेपा जानपदाना नजराना लेकर नरेश के निकट पहुंचे, और अपने दुख की बात कह कर उनसे अपनी रक्षा करने के लिये प्रार्थना की, और साथ मे यह भी कहा कि महाराज आप जैसे नरेशों का उत्रच्छाया मे हमारी इस प्रकार दुर्दशा हो यह शोभा की बात नहीं है, हम तो यही चाहते हैं कि आप के सहारे हमारा जीवन आदि सुरक्षित रहे। ॥ सु० १३ ॥ तए ण से महब्बले० इत्यादि । तए ण इस प्रकार उस महाबल नरेश ने तेसिं जाणवयाण पुरिसाण' उन देशनिवासी पुरुषों के 'अतिए' पास से પિતાના દુખની વાત કહીને પોતાના રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરી અને સાથે સાથે તે પણ કહ્યું કે મહારાજ આપ જેવી રાજવીની છત્રછાયામાં અમારી આવી દુર્દશા થાય છે તે ભારૂપ નથી, અમે તે એ ઈચ્છીએ છીએ કે આપની સહાયથી અમારૂ જીવન વગેરે સુરક્ષિત રહે ૧૩ तए ण से महब्बले० ઇત્યાદિ तऐ ण આ પ્રમાણે તે મહાબલ રાજાએ तेसिं जाणषयाण पुरिसाण ' नाना २२ना। ५३॥ ' अतिए' પાસેથી से महब्बले राया . ' से महब्धले राया ३४२ विषाकश्रुते निरुद्विग्नाः सुखमुखेन अतिसुखेन 'परिवसित्तए' परिवस्तुम, इति कृता-इत्युक्त्वा 'पायवडिया' पादपतिताःचरणोपरि मणताः पजलिउडा' प्राञ्जलिपुटाः सन्तः महावल राजानम् एतमर्थम् उक्तमय 'विण्णवेति ' विज्ञापयन्ति ॥ सू० १३ ॥ सहारे रहे हुए हम सब प्रजाजन निर्भय एवं निरुद्विग्न होते हुए सुखपूर्वक रहें । 'तिकट्ठ पायवडिया पंजलिउडा महब्बळराय एयम? विष्णवेति' ऐसा कह कर वे सब के सब नरेश के पैरों में पड- और हाथ जोड कर विनयपूर्वक इस प्रकार अपना निवेदन राजा को सुना दिया । भवार्थ-- इस प्रकार जब अभग्नसेन के कुकृत्यों से प्रजाजन अधिक दुखी हो चुके। उसके हिंसक कृत्यों से जब वे खूब ऊब चुके, तब उहो ने परस्पर में मिलकर यह सर्वसम्मति से विचार किया कि-- भाइयों ! हम सब लोगों को अपनी रक्षा का उपाय अब क्या करना चाहिये ? अभग्नसेन अपने दुष्कृयों से नहीं हटता है, ऐसा कौनसा उपाय या मार्ग ग्रहण करना चाहिये। ने एक स्वर में यही कहा कि जैसे भी हो सके, हम सब को मिलकर महाबल नरेश के पास इस बात को पहुँचाना चाहिये ताकि अभग्नसेन का उपद्रव हट सके । इस प्रकार का विचार स्थिर होते ही समस्त प्रजाजन बहुमूल्य રહેલા અમે સૌ પ્રજાજન નિર્ભય અને ઉદ્દેગરહિત થઈ સુખપૂર્વક રહીએ त्तिकटटु पायवडिया पजलिउडा महब्बल एयभट्ट विण्णवैति એ પ્રમાણે કહીને તે સૌ રાજાના પગમાં પડી ગયા અને હાથ જોડીને વિનય પૂર્વક એ પ્રમાણે પિતાનું નિવેદન રાજાને સંભળાવી દીધુ सावार्थ આ પ્રકારે જ્યારે અભગ્નસેનના ભૂડા કુથી પ્રજા વધારે દુખી થવા લાગી, તેના હિસક કૃત્યથી તે સૌ ખૂબ કટાળી ગયા ત્યારે તે સૌએ પરસ્પર મલીને સૌની સમતિથી વિચાર કર્યો કે ભાઈઓ ! આપણું સૌની રક્ષા માટે હવે આપણે શું ઉપાય કરવું જોઈએ, અભસેન પિતાના દુષ્ટ કર્મોથી અટક્ત નથી માટે હવે એ કયે ઉપાય અથવા માર્ગ લે જોઈએ ? તમામ મલીને એકજ અવાજથી કહ્યું કે-જેવી રીતે બની શકે તેવી રીતે આપણે સો મલીને આ વાત રાજા મહાબલને પહોચાડવી જોઈએ, કે જેથી કરી અલગ્નસેન તરફથી થતે ઉપદ્રવ મટી શકે આ પ્રમાણે સોનો વિચાર સ્થિર થતાજ સમસ્ત પ્રજાજન બહુજ મૂલ્યવાન નજરાણાની વસ્તુ લઈ રાજાની પાસે પહોંચ્યા અને सन राय -- - . विपाकचन्द्रिका टाका श्रुत० १ अध्यः ३ अभग्नसेन तथेति-' तथाऽस्तु ' इतिकृत्वा — एयम ' एतमर्थ 'पडिसुणेइ' पतिशृणोति- खोकरोति । ततः खलु स दण्डः, बहुमि' पुरुपैः ‘सण्णद्ध जाव पहरणेहिं ' सन्नद्धबद्धवर्मितकवचैः, यावद् गृहीतायुपमहरणैः, सार्थ संपरितः, ' मग्ग- इपहि' हस्तपाशितः हस्ते बद्धरित्यर्थः ‘मगइभ' इति देशीयशब्दः । ‘फल- एहि फलकै:- ढाल' इति भापामसिद्धः, 'जाव ठिपतूरेडिं अत्र यावन्छ- देन- गिकिटाहिं असीहि, अमगएहिं तोणेहिं, समावेहि घहिं, समुश्खित्तेहिं सरहिं समुल्लालियाहि य दामाहिं, ल बियाहिय, औसारियाहि, उरुघटाहिं ' इति सग्रायम् । एपा पदाना व्यास्याऽत्रैवाध्ययने नवममूत्रे कृताऽस्माभिः । ‘टिप्पतूरण' क्षिपर्येण शीवायेन, शीव शीघ्र यत् वायते तेनेत्यर्थ । वजमाणेण२' वायमानेन २ ' महया उकिटसीहणाय० ' महता-उत्कृष्टसिंहनादवोलरलफलरवेण . . - . एयमढे पडिमुणेइ ' महारल नरेश को इस आज्ञा को सुनन के बाद उस दडसनापति न तहत्ति' कहकर उनके उस आदेश का स्वीकार किया। 'तए ण से दडे बहुहि पुरिसेहि सण्गद्ध जाव छिप्पतूरेण वन्जमाणेण महया उकिसीरणाय करेमाणे पुरिमताळणयरस्त मज्झमज्येणं णिगगन्छइ' इस प्रकार राजा के आदेश का स्वीकार करने के बाद वह दड सेनापति अनेक यादा पुरुषों से कि जो कवच आदि पहिर कर सन्नद्व हा चुके थे एव आयुष और प्रहरणो को जो अच्छी तरह अपने २ हाथों मे समाल कर ले चुके थे, ढालों को जिन्होंन अपने हाथों में बाध लिया था, युक्त होकर जल्दा २ वजनेवाले बजते हुए वादियों की गडगडाहट के शब्दों से समुद्रकी स्यमट्ठ पढिसणेह भReal मा प्रभाले २५ जाने सामगाने पछी દડસેનાપતિએ તત્તિ કહીને તેમના એ હુકમને સ્વીકાર કર્યો तए ण से दडे बहुहिं पु रिसेहिं सद्धिं नाव छिपवरेण यजमाणेण महया उकिसीहणायल करे माणे पुरिमतालणयरस्त मज्झमझेण णिग्गच्छइ ' से प्रभारी नरेशना माशिना સ્વીકાર કર્યા પછી તે દડસેનાપતિ અનેક દ્ધા પુરૂષથી કે જે કવચ આદિ પહેરીને તૈયાર થઈ ગયેલા હતા અને જેણે આયુધોને સારી રીતે પિતાના હાથમાં સભાળીને લઈ લીધા હતા, જેણે પિતાના હાથમાં હાલને બાધી લીધી હતી, તેઓથી યુક્ત થઈને જલદી જલદી વાગનારા વાજીના ગડગડાટ ३४४ विपाश्रुत - - - - पुरुषाणाम् अन्तिके एतमर्थ थुखा निशम्य आसुरत्ते' आशुरक्ता यावत् 'मिसमिसेमाणे' मिसमिसायमान'- क्रोधानलेन जाज्वल्पमाना, 'तिवलियं' त्रिवलिका, 'भिटर्डि' भृकुटि णिलाडे' ललाटे ' साह' सहत्य-संकोच्य, 'दड ' दण्ड-दण्डनामक सेनापतिम् ' सदावेइ ' श दयति, शब्दयिता एव- मवादीत-गच्छ खलु त्व हे देवानुप्रिय ! शालाटवीं चोरपली · विलुपाति' विलुम्प-विध्वमय-लुण्टयत्यर्थः, अभनसेन चोरसेनापति जीबग्गाह गिण्हाहि' जीवग्राह गृहाण जीवन्त गृहाणेत्यये, 'गिण्हित्ता' गृहीत्वा मम उवणेहि ' माम् उपनय-मत्समीपमानयेत्यर्थः । ततः खलु स दण्ड. सेनापतिः 'तहत्ति' . . + - , . गिण्हित्ता , 'एयम इस बात को सोचा' सुनकर एन 'निसम्म' पूर्वापर इस पर अच्छी तरह विचार कर 'आसरते जाव मिसमिसायमाणे' गौत्र ही कुपित हो क्रोधरूपो अग्नि से अत्यंत ज्वलित होते हुए तथा तिवलिय निवलित भिउडिं' भृकुटी को ‘णिलाडे,' मस्तक पर ' साटु' चढाते हुए · दंड सद्दावेद' दडसेनापति को अपने निकट बुलाया। सदावित्ता एव वयासी' बुलाकर उससे इस प्रकार कहा गन्छ ण तुम देवाणुप्पिया' हे देवानु- प्रिय। तुम शीघ्र यहासें जाओ और . सालाडवि चोरपल्लिं विलुपाहि' शालाटवी नामकी चोरपल्ली को विध्य स करदो | और 'अभग्गरेण चोरसैणावइ जीवग्गाहं चोरों के सरदार अभग्नसेन को जीवित ही पकड लो। पकड कर उसे मेरे पास ले आओ। तए ण से दडे तहत्ति ण्यम ते पातन सोचा' सामजान मने निसम्म તે વાત માટે સારી રીતે પૂર્વાપર વિચાર કરીને आसुरत्ते जाव मिसमिसायमाणे ' तुरता કેપ કરી ક્રોધરૂપી અગ્નિથી અત્ય ત विलित 'मिउडि अटीन णिलाडे भाथा५२ 'साहट्टु' यढावान 'दर' महावेह सेनापतित पातानी पासे मालाव्या, सहावित्ता एवं धयासी 'मेसावीन तन मा प्रमाणे उधु- गच्छ ण तुम देवाणुप्पिया के इवानुप्रिय । તમે તુરતજ અહિથી જાઓ અને सालाडमिं चारपल्लिं विलुपाहि' शासकी नामनी यो२५८वीन नta Hश नायो भने ' अभग्गसेण चौरसेणावह जीव ग्गाह गिण्डाहि' याराना मार मानसेन पता sna मित्तिा हि' ५ ते भारी पासे १६ माया ताण से दडे तहत मम प्रचणेहि બળતા ધકા તથા तिवलिय' । मम -- विपाकचन्द्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३४७ मृलम्-म० १५ तए ण तम्स अभग्गसेणस्मचोरसेणावइस्स चोरपुरिसा इमीसे कहाए लद्वा समाणा जेणेव सालाडवी चोरण्डी जेणेव अभग्गसेणे चोरसेणावई तेणेव उवागया, परयल-जाव एवषयासी-एव खलु देवाणुप्पिया पुरिमताले णयरे महललेण रणा महया भडचडगरेण परिवारेण दढे आणत्ते-गन्छ ण तुम देवाणुप्पिया। सालाडवि चोरपलिं विलुपाहि, अभग्गसेणचोरमेणावद जीवग्गाह गिण्डाहि, गिण्डित्ता मम उवणेहि । ' ताण से दडे महया भड- चडगरेण जेणेव सालाडवी चोरपल्ली तेणेव पहारेत्य गमणाए । तए ण से अभग्गसेणे चोरसेणावई तेसिं चोरपुरिमाण पतिए एयमट्ट सोचा, णिसम्म, पचचोरसयाड मदावेद, महावित्ता एवं वयामी- एवं खलु देवाणुप्पिया । पुरिमताले णपरे महब्बले जाव तेणेव पहारेन्य गमणाए त सेय खलु देवाणुप्पिया। अम्हं, त ड सालगडपिं चोरपतिल असंपनं अतरा चेव पडिसेहित्तए ॥ मू० १५ ।। टीका-मु० १५ तए ण' इत्यादि । ततः खलु तस्य अमनसेननामकस्य चोरसेना पतेश्योरपुरपा अस्याः कयाया लब्धार्थाः ज्ञाता सन्तः, यत्रैव झालावी चोरपल्ली, यत्रैव अभग्रसेनचोरसेनापतिस्तत्रैवोगगताः सन्त' 'करयल-जाव 'तए णं' इत्यादि । 'तए ण' बाद में 'तस्स अभग्गसेणस्स चोरसेगावइस्म । चौरी के सरदार उम अभग्नसेन के चोरपुरिसा ' चारपुरुपाने लट्टा स्माणा इस वृत्तान्त-समाचार को जाना तर 'जेणेव सालाडवी चोरपली जेणेव अभग्गसेणे चोरसेणावई तेणेव उवागण' वे सब के सब शालगटवी नामक चोरपल्लो मे जहा वह अभग्नसेन चौरसेनापति था वहा ' ઇત્યાદિ તે પછી तस्स अभग्गसेणस्स चोरसेणारइस्स ' योनि म हार मनसेनना चौरपुरिसा ' थार ५३पाये त्यारे 'इमीमे कहाए लट्ठा मा समायार ए॥ त्यारे ' जेणेव सालाडवी चारपल्ली जेणेव अमग्गसेणे चोरसेणावई तेणेव उपागया 'ते सो भणी माटवी नामनी या५- લીમા જ્યા તે અભક્સમેન ચાર બેનાપતિ હતો ત્યા આવ્યા અને इमीसे कहाए , तए ण तस्म तए ण . . समाणा करयल जाव ३४६ विपाकश्रुते समुद्रमिव गगनमण्डल ' करेमाणे ' कुर्वन् पुरिमतालनगरस्य मध्यम येन । णिग्ग च्छइ" निगच्छति-नि:परति, "णिग्गच्छित्ता' निर्गन्य, यत्रैव शालाटयी चोरपल्ली तत्रैव — पहारे थ' प्राधारयद् , उद्युक्तोऽभवत् , ' गमणाए गमनाय ॥ सू० १४ ॥ --- तरह गंगनमण्डलको गुञ्जित करता हुआ ठोक पुस्मिताल के बीच में के मार्गसे भीतरसे होकर निकला। और 'जिग्गच्छित्ता जेणेव सालाडवी चोरपल्ली तेणेव पहारेत्य गमणा' निकल कर जहाँ रह शालाटवी नामकी चोरपल्ली थी वहाँ पर जाने के लिये प्रस्थित हुआ। भावार्थ- प्रजाजनों की प्रार्थना सुनने के बाद महाबल नरेशने उहें धैर्य चधाया और कोधायमान होकर उसने उसी समय अपने दड नामके सेनापति को पास में बुलाकर यह आदेश दिया कि-हे सेनापति ! तुम यहाँ से शीन जाभो और जाकर शालाटवी नामकी चोरपल्ली को नष्ट-भ्रष्ट कर दा । तथा चोरों के सरदार अभग्नसेन को जीवित पकड कर मेरे साम्हने उपस्थित करो। नरेश के इस आदेश का प्रमाण मानकर दड सेनापति अपनी सेनाके योद्धाओं को अस्त्रशस्त्रादिक से सुसजिन कर वहाँ से शीत्र ही चल पड़ा और बाजों को बजाता हुआ वह ठीक पुरिमताल नगरके भीतर से निकलकर उस चोरपल्ली की ओर चला ॥ सु० १४ ॥ આ દરના જયા તે સાથે સમુદ્રની ગર્જના જેમ આકાશ મડળને ગુજીત કરતો પુરિમ તાલના મંચ બજારના માર્ગના ભાગમાથી નીકળે, અને णिग्गच्छित्ता जेणेव मालाडवी चारपल्ली तेणेव पहारेत्थ गमणाए શાલાટવી નામની ચારપતલી હતી ત્યાં જવા માટે પ્રસ્થિત થયે ભાવાર્થ– પ્રજાજનોની પ્રાર્થના સાભળીને પછી મહાબલ રાજવીએ પ્રજાજનેને ધીરજ આપી પછી ક્રોધાયમાન થઈને તેમણે તે જ વખતે પોતાના દડ નામના સેનાપતિને પોતાની પાસે બોલાવીને એ પ્રમાણે હુકમ કર્યો કે હે સેનાપતિ. તમે અહિથી તુરતજ જાઓ અને જઇને શાલાટવી નામની ચેરપકીને નાશ કરી નાખે તથા ચેરેના સરદાર અગ્નિસેનને જીવતે પકડીને મારા સામે ઉમે રાખે, રાજાના આ પ્રમાણે હુકમને સ્વીકાર કરીને દસેનાપતિ પિતાની સેનાના યોદ્ધાઓને અસ્ત્ર-શસ્ત્ર સાથે તૈયાર કરી ત્યાંથી તુરતજ ચાલી નીકળ્યા અને વાછત્ર વગાડતા તે ઠીક પુરિમાલ નગરની અદરથી નિકળીને ચેરપલી તરફ ચાલતા થયા ૧૪ विपाकचन्द्रिका टोका ध्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३४७ मृलम्-म० १५ तए ण तम्स अभग्गसेणस्पचोरसेणावस्म चोरपुरिसा इमीसे कहाए लट्ठा समाणा जेणेव सालाडवी चोरही जेणेच उभग्गसेणे चोरसेणाई तेणेव स्वागया, करयन-जाव एवषयामी-एव खलु देवाणुप्पिया पुरिमताले गयरे महत्वलेण रणा महया भडचडगरेण परिवारेण दडे आगत्ते-गन्छ ण तुम देवाणुप्पिया! सालाडवि चोरपहिं विलुपाहि, अभग्गसेणचोरमेणावह जीवगाह गिण्डाडि, गिण्डित्ता मम उवणेहि ।' ताण से दढे महया भड- चहगरेण जेणेव सालाडवी चोरपल्ली तेणेव पहारेत्य गमणाए । तए ण से अभग्गसेणे चोरमेणावई तेमि चोरपुरिमाण पतिए एयमह सोचा, णिसम्म, पचचोरसपाइ सदाइ, सदा वित्ता एव वयामी- एव खलु देवाणुप्पिया ! पुरिमताले णयरे महबडे जाव तेणेव पहारेन्य गमणाए त सेय खलु देवाणुप्पिया । अम्हं, त दड सालाडविं चोरपल्लि असंपनं अतरा चेव पडिसेहित्तए । मू० १५॥ टीका-मू० १५ 'तए ण' इत्यादि । ततः ग्बलु तस्य अमग्नसेननामकस्य चोरसेना पतेश्वोरपुरपा अस्याः कयाया लब्धार्थाः ज्ञातार्ग सन्तः, यत्रैव शालाटवी चोरपड़ी, यत्रैव अभग्नसेनचोरमेनापतिस्तत्रैोगगताः सन्त करयल-जाव 'तए ण' इत्यादि। 'तए ण' बाद में 'तस्स अभग्गसेणस्त चोरसेणावइस्म ' चौरा के सरदार उम अमग्नसेन के चोरपुरिमा ' चौग्पुरुपान लहा स्माणा इस वृत्तान्त-समाचार को जाना तर 'जेणेव सालाडवी चारपल्ली जेमेव अभग्गसेणे चोरसेणावई तेणेच वागण वे सब के सब शालाटवी नामक चोरपल्लो मे वह अभग्नसेन चौरसेनापति था वहा तए ण तस्म' इत्याहि ते पछी ' तस्स अभग्गसेणस्स चोरसेणारइस्स ' याना मन २ ते अमानना चोरपुरिसा' या पु३पासे न्यारे 'इमीमे कहार लट्ठा આ સમાચાર જાણ્યા ત્યારે जेणेव सालाडवी चारपल्ली जेणेय अमग्गसेणे चोरसेणाई तेणेव उपागया તે સૌ મળી શાલાટવી નામની ચે૫- લીમા ત્યા તે અભક્સમેન ચાર બેનાપતિ હતું ત્યાં આવ્યા અને . . इमीसे कहाए - जहा ' समापणा करया जाय ३४६ विपाकश्रुते समुद्रमिव गगनमण्डल 'परेमाणे ' कुर्वन् पुरिमतालनगरस्य मध्यमध्येन 'णिग्ग छड' निगच्छति-नि:परति, णिग्गमित्ता' निर्गन्य, यत्रैव शालायी चोरपल्ली तत्रैव पहारे थ' प्राधारयद्, उद्युक्तोऽभवत् , ' गमणाए गमनाय ।। मू० १४ ॥ . तरह गगनमण्डलको गुखित करता हुआ ठोक पुरिमताल के बीच में के मार्गसे भीतरसे होकर निकला। और 'णिग्गन्धित्ता जेणेव सालाडवी चोरपली तेणेव पहारेत्य गमणा' निकल कर जहाँ वह शालाटवी नामकी चोरपल्ली थी वहाँ पर जाने के लिये प्रस्थित हुआ। भावार्थ- प्रजाजनों की प्रार्थना सुनन के बाद महावल नरेशने उहें धैर्य बधाया और कोधायमान होकर उसने उसी समय अपने दड नामके सनापति को पास में बुलाकर यह आदेश दिया कि-हे सेनापति ! तुम यहा से शात्र जाभो और जाकर शालाटवी नामकी चोरपल्ली को नष्ट-भ्रष्ट कर दो। तथा चोरों के सरदार भमनसेन को जीवित पकड कर मेरे साम्हने उपस्थित करो। नरेश के इस आदेश का प्रमाण मानकर दड सेनापति अपनो सेनाके योद्धाओं को अस्त्रशस्त्रादिक से सुसज्जिन कर वहा से शीघ्र ही चल पडा और वाजों को बजाता हुआ वह ठीक पुरिमताल नगरके भीतर से निकलकर उस चोरपल्ली की ओर चला ॥ सु० १४ ॥ જ્યા તે સાથે સમુદ્રની ગર્જના જેમ આકાશ મડળને ગુજીત કરતો પુરિમ તાલના મુખ્ય બજારના માર્ગના આ કરના ભાગમાથી 1 નીકળે, અને णिग्गच्छित्ता जेणेव सालाडवी चारपल्ली तेणेव पहारेत्थ गमणाए શાલાટવી નામની ચાર૫લી હતી ત્યાં જવા માટે પ્રથિત થયો ભાવાર્થ – પ્રજાજનોની પ્રાર્થના સાંભળીને પછી મહાબલ રાજવીએ પ્રજાજનોને ધીરજ આપી પછી ક્રોધાયમાન થઈને તેમણે તે જ વખતે પિતાના દડ નામને સેનાપતિને પિતાની પાસે બોલાવીને એ પ્રમાણે હુકમ કર્યો કે હે સેનાપતિ! તમે અહિથી તુરતજ જાઓ અને જઈને શાલાટવી નામની ચાર૫ત્રીને નાશ કરી નાખે તથા ચેરના સરદાર અભગ્નસેનને જીતે પકડીને મારા સામે ઉભા રાખે, રાજાના આ પ્રમાણે હુકમને સ્વીકાર કરીને દડખેનાપતિ પિતાની સેનાના રોદ્ધાઓને અસ્ત્ર-શસ્ત્ર સાથે તૈયાર કરી ત્યાંથી તુરતજ ચાલી નીકળ્યા અને વાછત્ર વગાડતા તે ઠીક પુરિમાલ નગરની અદરથી નિકળીને ચારપી તરફ ચાલતા થયા ti૧૪ , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३४९ योध्न्देन सार्ध यत्रैव शाळाटयी चोरपल्ली, तव 'पहारेत्य गमणाए साधारयद् गमनाय, प्रस्थित इत्यर्थः । ततः खलु स अभमसेनचोरसेनापतिस्तेपा चोरपुरुषाणामन्तिके एत. मर्थ श्रुता निशम्य पश्चचोरशतानि शब्दयति. शब्दयिता एव --चक्ष्पमाण- मकारेण अचादीत-'एव खलु हे देवानुमियाः । पुरिमताले नगरे । महबले जाव' महाबलो यावद्, अत्र यावच्छन्देन-' महाबलो राजा दण्डमाज्ञप्तवान् शालाटवी चोरपल्ली लुण्टयिखा, अभग्नसेनचोरसेनापति जीवग्राह गृहीत्वा राजाका मादेश पाकर वह दटसेनापति सबल भटसमूह से युक्त होकर इस शाला स्वा नामक चोरपल्लोकी भोर मानेके लिये प्रस्थित हो चुका है। तए ण से अभग्गसेणे चौरसेणावई तेसिं चोरपुरिसाण अतिए एयम सेाचा णिमम्म पचचारसयाइ मद्दावेइ' अपने गुप्तचर चोरो से इस प्रकार समाचार पाने के बाद उस अभग्नसेन चौरसेनापत्तिने सोच समझकर अपने उन पाचसौ चोरोको बुलाया 'सद्दाचित्ता एव चयासी' और बुलाकर इस प्रकार कहा- खलु देवाणुप्पिया ! पुरिमताले गयरे महब्बले जाव तेणेव पहारेत्य गमणाए' हे देवानुप्रियो ! मेरे शूरवीर योद्धाओ ! सुनो तुम्हें जिस कारण को लेकर यहा एकत्रित किया है वह कारण इस प्रकार है माज पुरिमताल नगरमे महाबल नरेशने भटसमूह से युक्त दडसेनापतिको इस આ પ્રકારનો મહાબલ રાજવીને હુકમ મેળવીને, તે દડ સેનાપતિએ બલવાન દ્ધાઓના સમૂહથી તૈયાર થઈને આ શાલાટવી નામની ચેરપત્રીની તરફ આવવા માટે પ્રસ્થાન કરી દીધુ છે तप ण से अभग्गसेणचारसेणावई तेसिं चारपुरिसाण अतिए पग्रम सोचा णिसम्म पचचारसयाइ सहावेइ ' पोताना भानसी मममापनाराया। પાસેથી આ પ્રકારના સમાચાર મળ્યા પછી તે અભસેન ચારસેનાપતિએ વિચાર की सभल पाताना ते पायसे। यारो मोवाव्या' सहाविता एव पयासी मासापान मा प्रभाये ४ह्यु -' पप खलु देवाणुप्पिया ! पुरिमताले जयरे मह बले जाव तेणेव पहारेत्थ गमणाए' पानुप्रियो भारा शूरवीर योद्धा આ સાભળે તમને જે કારણ માટે અહિ એકત્રિત-એકઠા કર્યા છે, તેનું કારણ છે કે આજ પુરિમતાલનગરમાં મહાબલ રાજાએ મોટા દ્ધાઓના, સમૂહ સાથે , ३४८ विपाकश्रुते - एव वयासो' करतलपरिगृहीत मस्तकेऽञ्जलिं पध्ध्वा, एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण वयासी' अवादिपुः उक्तवन्तः-एव खलु हे देवानुपियाः ! पुरिमताले नगरे महावलेन राज्ञा महता 'भडचड़गरेण भटचटकरेण-भटसमूहेन परिवारेण दडे ' दण्डान्दण्डसेनापतिः, 'आणत्ते आज्ञप्त:-गच्छ खलु त्व हे देवा नुपिय ! 'सालाडविं' शाबाटवीं चोरपली 'विलुपाहि' विलुम्प=लुण्टय । अभमसेनचोरसेनापति जीवग्राह गृहाण जीवन्त गृहाण, गृहीखा, मामुपनय मत्समीपमानय । तत. खलु स दण्डो महता ' भडचडगरेण ' भटचटकरेण: . ले आआ आये और करयल जाव एव पयासी ' दोनो हाथ माथे पर रत्व- कर इस प्रकार कहने लगे-' एवं खलु देशणुपिया खलु देवाणुपिया' हे देवानुप्रिय ! सुनिये हम एक समाचार आपको सुनाते हैं, वह इस प्रकार है 'पुरिम ताले णयरे महब्बलेण रण्णा' पुस्मिताल मगरमे पुस्मिताल नगरमे महाबल नरेशने ' महया भडबडगरेण परिवारेण भटसमूहरूप परिवारसे उपलक्षित ‘दडे आणत्ते । दडसेनापतिका इस प्रकार आदेश दिया है कि-' गच्छ ण तुम देवाणुप्पिया! सालाडवं चौरपल्लिं विलुपाहि ' हे देवानुप्रिय ! तुम जाओ और शालाटवी नामकी चोरपल्ली को नष्ट करदा तथा 'अभग्गसेण चोरसेणावइ जीवग्गाह गिहाहि ' अभग्गसेन चौरसेनापति का जाता पकडलो 'गिण्डित्ता मम उवणेहि पकड कर उस मेरे पास तए ण से दढे महग भडचडगरेण जेणेच सालाडची चोरपल्ली तेणेच पहारेत्य गमणाए' इस प्रकार महाबल પણ જા બન્ને હાથ માથાપર રાખીને આ પ્રમાણે કહેવા લાગ્યા देवाणुप्पिया!'पानुप्रिय ! अभे आपने मे समायार मसणवाये छीमे तभा प्रभारी छ- पुरिमताले पयरे महबलेण रण्णा પુરિમતાલ નગરમા महया भडघडगरेण परिवारेण ' ભટસમૂહરૂપ પરિવારથી दडे आणत्ते દડ સેનાપતિને આ પ્રમાણે હુકમ કર્યો છે કે 'गच्छ न तुम देवाणुप्पिया! सालाडषि चौरपल्लि पिलुपाहि હે દેવાનુપ્રિય! में ला भने शाबाट नामनी वारपीन -1A ४Na तथा अभग्गसेण- चोरसेणावह जीवग्गाह गिण्हाहि અભસેન એરસેનાપતિને જીવતો પકડી લે गिण्डित्ता मम उवणेहि ' ५ ते भा] पासे ६४ माया। से दटे महया भडचहगरेण जेणेव सालाडषी घोरपल्ली तेणेष पहारेत्थ गमणा , ' મહાબલ રાજાએ ઉપલક્ષિત तएण विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभानसेन । मूलम्-मू० १६ तए ण ताइ पंचचोरसयाइ अभग्गसेणस्स तहत्ति जाव पडिसणेति । तए ण से अभग्गसेणे चोरसेणावई विउल असण ४ उवक्खडावेइ, उवक्ख- डाविन पंचहिं चोरसएहि सद्धि हाए जाव पायच्छिते भोयणमंडवसि त विउल असण ४ मुर च ५ आसाएमाणे ४ विहरइ। जिमिय- भुत्तुत्तरागए वि य ण समाणे आयते चोक्खे परमसुइभए पंचहिं चोर सएहिं सद्धिं अल चम्म दृरहइ दुरुहिता सण्णद्ध जाव पहरणे मग्गइएहिं जाव रवेण समुदरवभूयपिव करेमाणे पन्छावरण्हकालसमयसि सालाडवीओ चोरप- हीओ णिग्गच्छइ, णिग्गन्छित्ता विममदुग्गगहाढिए गहियभत्तपाणए त दडं पडिवालेमाणे २ चिहइ ।। मू०१६॥ टीका-मू० १६ तए ण' इत्यादि । ततः खलु तानि पञ्चचोरशतानि अभग्नसेनस्य तहत्ति' तयेति-'तथास्तु '' इत्युक्त्वा' यावत् प्रतिशृण्वन्ति स्वीकुर्वन्ति । पकडना चाहता है और राजा के पास भेजना चाहता है अत हे मेरे वीर योद्धाओ ! तुम्हारा कर्तव्य है और हमारी भी यही सम्मति है कि शत्रु जबतक हमारे स्थान तक नहीं पहुचता तबतक हम इसे बीच ही में रोक दे । इसी में भलाई समाई हुई है ॥ सू० १५ ॥ 'तए ण ताई पंचचोरसयाइ ' इत्यादि । तए ण ताई पंचचोरसयाइ ' इसके पश्चात् उन पाचसौ चोरोंने अभग्गसेणस्स तहत्ति जाब पडिसुणेति' अपने सरदार अभग्नसेन के इस आदेश को तहत्ति, कह कर स्वीकार कर लिया ‘तए ण से अभग्गसेणे चोरसेणा- પકડવા ઈચ્છે છે અને રાજાની પાસે મેકલવા ચાહે છે તે હું મારા વીર દ્ધાઓ ! તમારૂ કર્તવ્ય અને મારી પણ એ સમતિ છે કે શત્રુ જ્યા સુધી આપણા સ્થાન સુધી પહોંચ્યા નથી ત્યા સુધીમાં આપણે તેને વચમાજ રોકી દેવા, તેમાં આપણું હિત સમાએલ છે ૧પ तए ण ताइ पचचोरसयाह ' त्यादि तए ण ताइ पचचारसवाइ તે પછી એ પાચસો ચોરલેકેએ 'अभग्गसणस्स तहत्ति जाव पडिसुणेति' पाताना सा२ मनसेनना से भने ' तत' डीन पी सीधी 'तए ण से अभग्गसेणे चोरसेणावई' - ४ . , - - - . . अतरा चेव । ३५० विपाकवते मामुपनय । तदाशया महता योधन्देन सह दण्डो यत्रैव शाळाटवी चोरपल्ली' इति बोध्यम् । तेणेव पहारेत्थ गमणाए ' तत्रैव प्राधारयद् गमनाप-आगमना येत्यर्थः प्रवृत्तः, 'त ' तत्=तस्मात् ' सेय ' श्रेयः खलु हे देवानुप्रियाः । अम्ह ' अस्माकं यत् त दण्ड महायलस्य राज्ञः सैन्यसहित सेनापतिम् , शालाटवी चोरपल्लीम असपत्त असमाप्तम् शालाटची चोरपल्लीमसमविष्टम् अन्तरैव, मार्गमध्य एवं 'पडिसेहित्तए' प्रतिपेषयितुम्- निरोध्धुम्, अस्माक श्रेय इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ मू० १५ ॥ प्रकार आदेश दिया है कि-तुम जा कर शालाटवी को नष्ट करदो और अभग्न- ऐन को जीता पकडकर मेरे पास उपस्थित करो। इस प्रकार वह अपने मालिक के आदेश के अनुसार पुरिमताल नगर से भटों से परिपृत होकर शालाटवी की ओर प्रस्थित हो चुका है 'त सेय खलु देवाणुपिया! अहं त दंड सालाडवि चोरपल्लिं असपत्त अतरा चेव पडिसेहित्तए' अत हे देवानुप्रियो ! अब हमारी भलाई इसी में है कि हम सब मिलकर उस का साम्हना करे और जबतक वह शालाटवी तक नहीं पहुचे तबतक उसे बीच ही में रोक ल । भावार्थ-अनेक सुसज्जित योद्धाओं सहित दड सेनापति के चोरपल्ली को नष्ट-भ्रष्ट करने को आने के समाचार जब अभग्नसेन को अपने गुप्तचरोदारा ज्ञात हुए तो उसने चोरो को एकत्रित किया और ये समाचार उन्हे सुना दिये । साथ में उसने सब के लिये यह भी आदेश दिया कि-देखो यह हमें जीता દડ સેનાપતિને આ પ્રમાણે હુકમ કર્યો છે કે, તમે જઈને શાલાવીને નાશ કરે, અને અભગ્નસેનને જીવને પકડીને મારા પાસે ઉભે રાખે તે પિતાના રાજા–ધણીના હુકમ પ્રમાણે પુરિમતાલ નગરથી ભટના સમૂહ સાથે શાલાટવી त२६ २पाना यई गया छ ‘त सेय खलु देवाणुपिया' अम्ह त सालाडविं चोरपल्लिं असपत्त अतरा चेय पडिसेहित्तए તેથી હે દેવાનુપ્રિયો ! હવે આપણું એમ છે કે-આપણે સૌ મળીને તેને સામને કરીએ જ્યા સુધી તે શાલાટવી સુધી આવી પહેચ્યા નથી ત્યા સુધીમાં તેને રસ્તામાં (વચમ)જ રોકી દેવા ભાવાર્થ- અનેક સુસજિજત હૈદ્ધાઓસહિત દડ સેનાપતિ ચેરપ લીને નાશ કરવા આવે છે તે સમાચાર જ્યારે અભસેનના ગુપ્તચરો પાસેથી તેને જાણવામાં આવ્યા ત્યારે તેણે તમામ ચેન એકઠા કર્યા અને તે સમાચાર તેને સંભળાવ્યા. સાથે તેણે સૌને એ આજ્ઞા પણ કરી કે જુઓ તે મને જીવતો હિત विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३५३ - - . रागएवि य ण ' निमितभुक्तोत्तरागतोऽपि च खलु निमितः कृतमोजना, मुक्तो. तर भोजनानन्तरम् आगतः-भोजनस्थानादन्यत्रागतः सन् ' आयंते 'आचान्तः= कृतचुलुकः, 'चक्खे' चोक्ष करमुखमक्षालनेन शुद्धः, 'चोक्ख ' इति देशीयः शब्दः । ' परमसुझए' परमशुचिभूत:-सर्वथा पवितो भूत्ता, पञ्चमिचौरशते. सार्धम् 'अल्ल ' आई, ' चम्म चर्म ' दूरूहइ' दृरोहति । सण्णद्ध जाव पहरणे' सनद्धबद्धर्मितरुवचः, यावद् गृहीतायुपमहरण.. ' मागइएहिं ' हस्त- बद्धैः, 'आव-रवेण ' यावत्-फलकैः, निष्कृष्टाभिरसिमिः, असगतैस्तूणैः, सजी और दूसरों को भी खिलाया पिलाया। 'निमियभुत्तुत्तरागएवि य ण समाणे आयते चोक्खे परममुडभए पचहि चोरसएहि सद्धि अल चम्म दुरूहइ भोजन कर चुकने पर फिर वह वहा से निकला और निकल कर उसने कुल्ला किया- हाथ मुंह को साफ कर शुद्धि किया । अच्छी तरह जब यह शुद्ध हो चुका तब पाचसौ चोरों के साथ२ गोले चमडे के आसन पर बैठा दुरुहिता' बैठ कर सब चोरों को सज्जित होने का आदेश दिया। अपने सेनापति का आदेश पाकर वे सब के सब सचित होगये। उसने भी स्वय सण्णद्ध जाव पहरणे' कवच को पहिग और आयुध प्रहरण भादि अनेक प्रकार के शस्त्रों को लिया। इस प्रकार ‘मग्गइएहिं जाव रवेण ' हाथों में पकडी हुई ढालो से, म्यान से वाहिर काढो गई तलवारों से, कंधों पर टागे गये भातों से, प्रत्यञ्चासहित धनुषो से, उनपर आरोपित बाणो से सज्जित योधामों . . जिमियभुतुत्तरागएवि य ण समाणे आयते चोक्खे परमसुइभूए पचहि चोरसपर्दि सदि अल्ल चम्म दूरुहा 'मन या पछी ते त्याथी नीच्या मने नीती કરીને પછી કેગળા કર્યા હાથ મુખને સાફ કરી શુદ્ધ કરી બરાબર જ્યારે શુદ્ધ થઈ ગયુ ત્યારે પાચ ચેરેની સાથે ગલા-ભીના ચામડાના આસન પર બેઠા ' दूरुद्वित्ता मेसीन तमाम योशेने तैयार थवाना हुम ध्यो, पछी पोताना સેનાપતિને હુકમ થતા તે મો સજ્જતૈયાર થઈ ગયા તેણે પોતે પણ सण्णजावपहरणे' કવચ પહેર્યું અને આયુધ પ્રહરણ આદિ અનેક પ્રકારના शखो सीधा, या प्रमाणे ' मग्गइहिं जाव रवेण હાથમાં પકડેલી ઢાલોથી, મ્યાનમાથી બહાર કાઢેલી તલવારેથી, ખભાપર ટાગેલા તીરેના ભાથાથી, પ્રત્યચા સહિત ધનથી, તેના-પર રાખેલા બાણથી સજિજત ચંદ્ધાઓની સાથે એકી .
" ३५२ विणकरते ततः खलु सोऽभग्नसेनयोरसेनापतिर्विपुलम् अशन पान खाध खाचं ' उवक्खडावेइ ' उपस्कारयति = पाचयति, पाचयिता पश्चमिश्वोरशः सार्ष स्नातः यावत् कृतफौतुकमङ्गलमायश्चित्तः, राजसैन्यप्रतिषेधकायें विजयमाप्ति- विन्ननिवृत्तिकामनयेति भावः ' भोयणमडवसि ' भोजनमण्डपे तं विपुलमशन पान खाधं स्वाध 'सुर च' सुरा च-मदिरा च, अत्र- महु च, मेरंग च, जाइ च, सीधु च, पसण्ण च ' इति सग्राह्यम् , एपा पदाना व्याख्याऽत्रैर द्वितीयाऽध्यय नेटमसूत्रे निगदिता। ' आसाएमाणे ४ ' आस्वादयन् , अत्र-विखादयन् , परि भाजयन्, परिभुञ्जानः, इत्यपि बोध्यम् ' विहरइ' विहरति । ' जिमियभुत्तुत्त- . . . वई' जब उसका आदेश सबने सहर्ष मान लिया पश्चात् उस अभग्नसेन चौर मेनापतिने विउल असण ४ उक्खडावेइ' बहुत ही अधिक मात्रा में चार प्रकार के आहार को तयार करवाया ' उवक्खडाविता पंचहि चोरस सद्धि हाए जाव पायच्छित्ते' सब प्रकार का भोजन वयार करवा कर फिर पाचसौ चोरों के साथ उसने स्नान किया और कौतुक मगल एव प्रायश्चित आदि कृत्य भी किये उसने जो ये कौतुक मगल एव प्रायश्चित कृत्य किये वे राजा की सेना को रोकने के लिये एव विजयलाम मे आने वाले विघ्नों की निवृत्ति की इच्छा से ही किये ' भायणमंडवासि त विउल असण ४ सुर च५ आसाएमाणे४ विहरइ ' इसके बाद उसने भोजनशाला में बैठकर उस तयार किये हुए ४ प्रकार के माहार का और नाना प्रकार की मदिराक भास्वाद किया विस्वाद किया જ્યારે તેના હુકમને સૌએ સહર્ષ થઈને સ્વીકારી લીધો ત્યારે પછી તે અભગ્નસેન यार सेनापति विउन्न असण: उपक्खडावेइ' बहु विशेष प्रभामा ચાર પ્રકારના બહારને તૈયાર કરાવ્યા उवक्खडावित्ता पहिं चौरसएहिं सद्धि તમામ પ્રકારનું ભોજન તૈયાર કરાવીને પછી પાચ શેરોની સાથે તેણે સ્નાન કર્યું અને કોતક મગલ એવ પ્રાયશ્ચિત આદિ કાર્યો પણ કર્યાં તેણે જે કોહુકમગલ પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યો ને રાજાની સેનાને રોકવા માટે એટલે પિતાના વિજયલાભમા આવનારા વિનિની નિવૃતિ થવાની ઈચ્છાથી કર્યા છે भोयणमढयति त विउल असणः सुर च ५ आसाएमाणे४ विहरइ ते पती ભોજનશાળામાં બેસીને તે તૈયાર કરેલા ચાર પ્રકારના આહાર તથા નાના પ્રકારનાં મદિરાને આસ્વાદ-વિવાદ કર્યો અને બીજાઓને પણ ખવરાવ્યા પિવરાવ્યા पहार नाय पायच्छित्त विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ३ अभानसेन ३५५ मात्रा मे इतजाम किया। चारों प्रकार का आहार पर्यापमात्रा मे तयार करवाया गया। भोजन के तयार होने पर सेनापति ने सब के साथ स्नान किया। कौतुक मगल आदि कार्य भी उसने शत्रुसैन्य को रोकने एवं विजय मे आने वाले विनों की निवृत्ति को कामना से किये । शारीरिक कार्यों से निपट कर फिर वह सबके साथ भोजनशाला मे गया। वहा उसने सबके सग मे भोजन किया, भोजन करके हाथ मूह साफ किये। पश्चात् वहा से आकर गाले चमडे के आसन पर बैठकर उसने सब अपने ५०० चोरों को सज्जित होन का आदेश दिया। सेनापति का आदेश पाकर वे सब के सब बहुत जल्दी भस्त्र शस्त्रों से सजित होगये । सेनापति भी स्वयं करच आदि से सज्जित हुआ। सव के ढाल, तलवार, धनुष आदि स सन्जित हो चुकने पर वह अमनसेन दिवस के चोथे प्रहर में बजते हुए वाजो की गड-ड ध्वनि से आकाश मंडल को शब्दमय करता हुआ चोरपल्ली से सब के साथ निकला। चलते २ वह एक दुर्गम जगल में भा पहुँचा । पास में पर्यात आहार पानी का इन्तजाम था ही। इसलिये निश्चिन्त होकर वह इस बात की प्रतीक्षा करने लगा कि कब यहा से होकर दडसेनापति निकलता है ॥ १६ ॥ ગોઠવણ કરી હતી ચાર પ્રકારના આહાર પૂર પ્રમાણમાં તૈયાર કરાવ્યા હતા, ભજન તૈયાર થતા સેનાપતિએ સૌને સાથે સ્નાન કર્યું, કૌતુક મગલ આદિ કાર્ય પણ તેણે શત્રુસન્યને રોકવા માટે વિજયમાં આવનારા વિજોની નિવૃત્તિની ભાવનાથી કર્યા, શારીરિક કાર્યોથી નિવૃત્ત થઈને પછી સૌના સાથે ભજન શાળામાં ગયા, ત્યા સૌના સાથે ભોજન કર્યું ભજન કર્યા પછી મુખ અને હાથ સાફ કર્યા, પછી ત્યાંથી આવીને ભીના ચામડાના આસન પર બેમીને તેણે તમામ પિતાના ૫૦૦ પાસે ચોરે ને તૈયાર થવાને હુકમ આપે, સેનાપતિને હુકમ મળતા તે તમામ બહુજ ઉતાવળથી અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી અજાયમાન થઈ તિયાર થઈ ગયા, સેનાપતિ પતે કવચ આદિ ધારણ કરી જિજત થઈ તૈયાર થયા તમામ માણસ (ચોધાઓ) નો ઢાલ, તલવાર, ધનુષ આદિથી તૈયાર થઈ ગયા પછી તે અભગ્નસેન દિવસના ચોથા પ્રહરમાં વાગતા વાજા ઓની વનિ વડે આકાશમ ડળને ગજવતા–શબ્દમય કરતા થકા ચારપતલીથી સૌની સાથે નીકળ્યા ચાલતા ચાલતા એક દુર્ગમ જ ગેલમાં આવી પહોંચ્યા, પિતાના પાસે સંપૂર્ણ રીતે આહરિ પાણીની ગોઠવણ હતી તેથી ચિનારહિત થઈને તેઓ એ વાતની રાહ જોવા લાગ્યા કે હવે કયારે અહિ આગળ થઈને દડ સેનાપતિ નીકળશે ૧દા ३५४ विपाकश्रुते वैधनुभि , समुत्तिप्तः शरैः, क्षिमतूर्येण वाघमानेन २ महता महता उत्कृष्ट सिंहनादयोळकलकलरवेण, समुद्ररवभूतमिव गगनमण्डलं कुर्वन् । पञ्चावरह- कालसमयसि' पश्चादपराहकालसमये = दिवसस्य चतुर्थपहरे शालाटव्याचोर पल्ल्याः ‘णिग्गच्छद' निर्गच्छति-नि'सरति । णिग्गल्छिता 'निर्गत्य 'विसमदुग्ग- गहणट्टिए' विपमदुर्गगहनस्थितः-विपमम् उचनीचं, दुर्ग-दुर्गम यद् गहन= वन तत्र स्थितः, 'गहियभत्तपाणए' गृहीतभक्तपानक:-गृहीते भक्तपानके आहारपानी येन स तथा, तं दण्ड सैन्यसहितं सेनापति 'पडिवालेमाणे २' पतिपालयन् २=प्रतीक्षमाणः २ 'चिट्ठइ ' तिष्ठति ॥ मू० १६ ॥ - ' र के साथ२ जल्दी२ बजते हुए बादिनो के शब्दों एव उत्कृष्ट सिंहनाद, बोल और कलकलरव से समुद्र की तरह गगनमण्डल को गर्जित करता हुआ 'पञ्चावरहकालसमर्यास दिवस के चतुर्थ प्रहर में साळाडवीभो चोरपल्लीओ णिगच्छइ' उस शालाटवो चोरपल्ली से निकला । 'णिग्गच्छित्ता' निकल कर 'विसमदुग्गगहण टिए गहियभत्तपाणए त दड पडिवाळेमाणे२ चिट्टइ' विषम और दुर्गम वन मे ठहर गया। साथ मे यह अपने, घर से पर्याप्त आहार पानी का इतजाम करके ले गया था इसलिये निश्चित होकर वह वहा बैठे२ सैन्यसहित उस दंडसेनापति की प्रतीक्षा करने लगा। भावार्थ- सेनापति को बीच में ही रोक लेने की अभग्नसेन की सलाह सबके पसद आगई। चारसेनापति ने सब के खाने पीने का पर्याप्त સાથે જલદીર વાગનારા વાજીના શબ્દ એટલે કે ઉત્કૃષ્ટ સિહનાદ, બેલ અને કલકલરવથી સમુદ્રની માફક ગગનમડળને ગજાવતા थी 'पञ्चवरक कालसमयसि 'सिना याथा प्रउभा 'सालाडवीओ चौरपल्लीओ जिग्गच्छा તે શાલાટવી ચેરપ વીથી નીકળ્યા णिग्गच्छिता निजी विसम दुग्गगबणट्ठिए गहियभत्तपाणए त दह पडियालेमाणे२ चिट्ठइ ' विषमभने दुर्गम વનભા રહ્યા પોતાના સાથે વેરથી પરિપૂર્ણ આહાર-પાણી વગેરેની ગોઠવણ કરી લીધી હતી તેથી ચિતારહિત બની તેઓ ત્યા આગળ બેઠા અને સૈન્ય સહિત તે દડા સેનાપતિ આવે છે તેની રાહ જોવા લાગ્યા, ભાવાર્થ–સેનાપતિને 'વચ્ચમાજ રેકી લેવાની અલગ્નસેનની સલાહ સોને પસંદ પડી, ચેરમેનાપતિએ સૌના માટે ખાવા-પીવાની સંપૂર્ણ રીતે . १ 11 - विपाकचन्द्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ अमानसेन ३५७ जाव' 'सपलग्गे' समलमा योध्धुं प्रवृत्तः 'यावि होथा' चाप्यभवत् । ततः खल सोऽभग्नसेनचोरसेनापतिस्त दण्ड-सेनापति 'सिप्पामेव ' क्षिप्रमेव ' हयमहिय अत्र 'जाव' इतिपदेन-' हयमहियपनरवीरघाइयनिवढियचिंघद्वय- पडाग दिसोदिसिं इति सग्रहः। तमयितमवरवीरपातिवनिपातितचिव- ध्वजपताकम्-हत' शस्त्रापातं माप्तः, मथिताम्मुष्टिपादपहारादिना मूठितः, प्रवरवीरवातित'-मारवीरा: मुभटाः पातिताविनाशिता यस्य स तथा, निपतितचिन्नध्वजपताक:-निपातिता! चितवजाः = गरुडादिचिह्नयुक्तकेतवः, पताकाश्च यस्य स तथा, ततश्चतुणी पदाना कर्मधारयस्तम् । 'दिसोदिसि । दिशोदिश-तदभिमुखस्थाया दिशोऽपरा दिशम् ' पटिसेहइ' प्रतिषेपयति=निव- . . च्छित्ता' आते ही 'अभग्गसेणेण चारसेणावइणा सद्धिं' अभग्नसेन चोरसेनापति के साथ संपलग्गे यावि होत्या' उसका स प्राम प्रारभ हा गया । तए ण से अभग्गसेणे चौरसेणाई। सग्राम प्रारभ होते ही उस अभागसेन चोरसेनापति ने ' त दंड उस दड सेनापति को 'खिप्पा- मेव इयमहिय-जाव पडिसेदेइ' पहिले तो गीत्र ही शस्त्रो मे वेधा, बाद में मुष्टि एव पावो के प्रहारों से उसे मूर्छित कर दिया। पश्चात् इसके सेना के सुभटों को क्षत विक्षत कर खूब मारा पीटा । इसकी गरुड आदि चिह्नों से युक्त ध्वजा और पताकाएँ छुडाकर जमीन पर पटक दी। और उसे उसकी साम्हने की दिशा से दूसरी दिशा की तरफ खदेड दिया। 'तए ण से दंडे . त दड . પ્રશ્ચમ • अभग्गसेणचारसेणायइणा सद्धि ' मनसेन यार सेनापतिनी साये 'सपलग्गे यात्रि होत्था તેના યુદ્ધને આર ભ થઈ ગયે “ तए ण से अम ग्गसेणे चौरसेणावई' युद्ध प्रारम થતાજ તે અભસેન ચારસેનાપતિએ ६४ सेनापतित 'खिप्पामेव हयमहियजाय पडिसेहेइ તે તુરતજ શોથી વિધી નાખે, પછીથી મુઠી અને પગના પ્રહારોથી તેને મૂચ્છિત કરી દીધા, તે પછી તેની સેનાના સુભટે ક્ષત-વિક્ષત (જખમી-ઘવા- એલ) કરીને ખૂ માર માર્યો અને તેની ગરૂડ આદિ ચિહથી યુક્ત ધ્વજા અને પતાકાઓ છેડાવીને જમીન પર નાખી દીધી અને તેને પોતાની સામેની हिशाभाथी भी हिशामा ४ढी दीधा 'तप " से दुढे अभग्गसेणचारसेणारइमा' विपाको मूलम्-मू० १७ तए ण से दडे जेणेव अभग्गसेणे चोरसेणावई तेणेव उवागच्या, उवाच्छित्ता अभग्गसेणेण चोरसेणावइणा सद्धि संपलग्गे यावि होत्या। तए ण से अभग्गसेणे चोरसेणावई त दंडं सिप्पामेव इयमहिय-जाव पडि- सेहंइ । तए ण से दंडे अभग्गसेणचौरसेणावरणा हय जान पडिसेहिए समाणे अत्यामे अवले अवीरिए अपुरिसकारपरकमे अारणिजमितिकटु जेणेव पुरिमताले णयरे जेणेव महव्यले राया तेणेव उवागच्छइ, उनागच्छित्ता करयल--जाच एव वयासी-एव खलु सामी ! अभग्गसेणे चोरसेणावई विसम दुग्गगहणट्ठिए गहियमत्तपाणए, णो खलु से सके केणइ सुबहुएणत्रि आस बलेण वा इथिवलेण वा जोडवलेण वा रहवलेण वा चाउरगिणीबलेणपि उर-उरेण गिण्डित्तए, तोहे सामेण य भेएण य उपप्पदाणेण य वीसंभमाणे उचत्ते या वि होजा । तए ण से महब्बले राया जेवि य से अभितरगा सीसगसमा मित्तणाइणियगसयणसपधिपरियणा विउलेण धणकणगरयणसतसारसावएजेण भिदइ, अभग्गसेणस्त य' चोरसेणावइस्स अभिक्खण२ महत्थाइ महग्धाइ महरिहाइ पाहुडाइ पेसेइ, पेसित्ता अभग्ग- सेण चोरसेणावई वीसभमाणेइ ॥ मू० १७ ।। टीका-मू० १७ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स दण्ड. दण्डसेनापतिः यत्रैव अभग्न- सेनचोरसेनापतिस्तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य अभग्नसेनेन चोरसेनापतिना साध तए ण से दंडे ' इत्यादि तए ण बाद में 'से दडे' वह दंड सेनापति 'जेणेव अभग्गसेणे तेणेव उवागन्छइ ' चलते२ वहीं पर मा पहुँचा कि जहाँ वह अभग्नसेन चोरों का सरदार इसकी प्रतीक्षा में ठहरा हुआ था। तेविय उवाग. r ' ઇત્યાદિ . - तए ण से दडे तए ण ' ते पछी ' से दडे' सेनापति 'जेणेव अभग्गसेणे तेणेष उवागच्छ ચાલતા ચાલતા ત્યા આગળ આવી પહોચ્યા જ્યા તે અલગ્ન सेन याना सा२ तेनी सन २at , 'वाच्छिता' આવતા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभानसेन ३५९ पतिः ‘विसमदुग्गगहणट्ठिए' विषमदुर्गगहनस्थितः विपमम् उच्चनीच, दुर्ग= दुर्गम, , यद् गहन =वन , तत्र स्थितः, 'गहियमत्तपाणए' गृहीतमक्तपानक'= सहानीताहारपानीयकः, नो खलु स शक्पः केनापि मुरहुकेनापि अश्ववलेन वा हस्तित्रलेन वा योपवलेन वा स्थान वा चतुरगिणीरलेनापि 'उरउरेण । साक्षात् , ' उर उरेण' इत्यव्य देशीयपदम् 'गिण्डितए' ग्रहीतुम्-अभग्नसेनः केनापि चलेन साक्षाद् ग्रहीतुं न शक्य इति सक्षिप्तोऽर्थः, 'ताहे' तदा, 'सामेण य' साम्ना पियवचनेन च, ' भेएण य' भेदेन-आभ्यन्तरिकैर्वन्धु- " . . मेरे लोट आने का कारण यह है कि- 'अभग्गसेणे चोरसेणावई, वह अभग्नसेन चोरसेनापति 'विसमदुग्गगहणहिए' विषम और दुर्गम महावन के भीतर छिपा हुआ बैठा था 'गहियभत्तपाणए' खाने पीन की समस्त सामग्री उसके पास थी। ऐसी परिस्थिति में तो ' णो खलु से सक्के केणइ सुबहुएणवि आसवलेण वा इत्थिवलेण वा जोहवलेण वा रहवलेण वा चउरंगिणीवणपि उर. उरेण गिण्हित्तए' वह किसी भी उपाय से चाहे वहुत भी घोडों का बल हो हाथियों का बल हो, योधाओं का बल हो, रथों का बल हो, अथवा चतुर गिणी सेना का भी बल हो, किसी के भी द्वारा पक्डा नहीं जा सकता- किसी भी बल से वह साक्षात् गृहीत नहीं हो सकता । हा कुछ उपाय ऐसे अवश्य है जिनके द्वारा यह हाथ आ सकता है, जैसे- 'सामेण य प्रिय वचन से. भेएण य . ४३२१ मे छे - 'अमग्गसेणे चोरसेणायई તે અભસેન ચેરસેનાપતિ विममदुग्गगहणट्ठिए ' विषम अनेभ महाननी महछुपाईन मेहता 'गहियभत्तपाणए ' भावा-धीवानी तमाम मामयी तेना पामे इती, भावी परिस्थितिमा त णो खलु से सके वेणइ सुबहुएणवि आसवलेण वा हत्थिवलेण या जोहचलेण या रहरलेण था चाउरगिणीवलेणपि उरउरेण गिहित्तए' પણ ઉપાયથી ચાહે ઘણુ ઘેડાઓનું બલ હેય, હાથિઓનું બલ હય, ચેધાઓનું બલ હાય, રથનું બલ હોય અથવા ચતુરગિણી સેનાનું પણ બલોય, કેઈપણ દ્વારા પકડી શકતા નથી, કેઈ પણ પ્રકારના બલથી તે સાક્ષાત પકડી નહિ શકાય, હા એક એ ઉપાય જરૂર છે કે જેના દ્વારા તે હાથમાં આવી શકશે, જેમ કે प्रिय पयनथी । भेएण य બધુ મિત્રાદિકમાં પરસ્પર ખટપટ 'सामेण य ३५८ विपाकाते -- तयति परावर्तयतीत्यर्थः। ततः खलु स दण्डोऽभमसेनचोरसेनापतिना इतम- थित-पावत् मतिषेधितः सन् 'अत्यामे ' अस्थामा अस्थिरः, 'अबले अबला- शारीरिकवळहीनः, 'अवीरिए' अवीर्य-मनोबलरहितः 'अपुरिसकारपरकमे' अपुरुषकारपराक्रमाउयोगशक्तिरहितः 'अधारणिज' अधारणीयम् अधारणीय- 'पारपितुमशक्य चोरवलम् अस्माभिः'' इति-कछु' इति-कला-इति-विदिखा, स दण्ड:-यत्रैव पुरिमताल नगर यव महाबलो राजा तत्रैवोपागउति, उपा- मत्य करतलपरिगृहीत शिरआवत मस्तकेऽञ्जलि कृता ' एव 'वक्ष्यमाण- भकारेण 'वयासी' अवादीद-एव खलु हे स्वामिन् ! अभमसेनचोरसेना अभग्गसेणचोरसेणावइणा इस प्रकार वह दण्डसेनापति रस अभग्नसेन चोर सेनापतिद्वारा 'इय-जाव पडिसेहिए समाणे' हत, मथित आदि दशासंपन्न हुआ · अत्यामे अबले अवीरिए अपुरिसकारपरकमे अधारणिजमितिकटु' अस्थिर, बलहीन, मानसिकशक्तिरहित एव उघोगशक्तिविहीन बन सैय का हम साम्हना नहीं कर सकते यह दुष्प्रघर्ष (जिसका दमन करना मुश्किल हो ऐसा) है' ऐसा विचार कर जेणेव पुरिमताले णयरे जेणेव महब्बले राया तेणेव स्वागच्छइ वह पुरिमताल नगर की ओर महाबल नरेश के निकट वापिस वहाँ से लौट आया। 'उवागच्छिता, करयल जाव एव वयासी' उसने दोनों हाथ जोडकर नरेश का अभि- वादन किया और इस प्रकार फिर वह बोला-' एव खलु सामी' हे स्वामिन् ! इस चोर . आकर . આ આ પ્રમાણે તે દસેનાપતિએ અમનસેનસેનાપતિદ્વારા “ हयजाव पडि सेहिए समाणे' तमथित (घास-पात) आशिाास 8 • अत्थामे अघले अधीरिए अपुरिसकारपरकमे अधारणिज्जमितिक१ અસ્થિર, બલહીન, માનસિક શક્તિરહિત અને ઉદ્યોગપતિરહિત બનીને કે ચારસૈન્યને અમે સામને કરી શકતા નથી આ દુશ્મઘર્ષ (જેનું દમન भुशीथी थाय मेवा) छे' में प्रमाणे विया२ ४रीन ' जेणेव पुरिमताले गयरे जेणेष महथ्यले राया तेणेष उपागच्छद ' पुरिभत नगरनी त२५ मा ५२ રાજાની પાસે ત્યાંથી પાછા ફરી આવ્યા ' उवागच्छित्सा भावीन करयम जाप पय धयासी ' तेहो भन्ने डाय DAR ने पहन यु भने पछी भा प्रमाणे माया-'एष स्खलु सामी ' स्वामिन् ! भा३ पाच री मापाई . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नमेन अभग्नसेनचोरसेनापतौ मन्ह भवति, बम्मिन् स्नेहमु पादयतीत्यर्थ । अभग्नसेनस्य च चोरसेनापनेः ममीपे ' अभिक्सण २' अर्भक्ष्णम् २ पुन पुनः महार्थानि महाप्रयोजनानि, मष्टा गणिमहामूल्यानि, महाहीणि महता योग्यानि, राजार्गणि-राजयोग्यानि 'पाहुडाट माभूतानि उपहारवस्तृनि 'पेमह' प्रेपयति, 'पमित्ता' प्रेपयिसा, भग्नसेन चोरसेनापति व सममा- जेड विश्रम्भमानयति स महारलो राजा तम्याभग्नसेनम्य विश्वासमुत्पादय- तीत्यर्थः ॥ मू० १७॥ उत्तमात्तमवस्तुओं स एव रुप्या पैमा आदि से फाड लिया, अभग्नमन के ऊपर जो इन मन का स्नह था, उसे दूर कर दिया और अपने ऊपर अनुरक्तियुक्त बना लिया। तथा 'भग्गसे गरम चोरसेणावटस्म अभिकावण अभिक्खण महत्थाइ महम्बाइ महारिहाइ रायरिहाइ पाहुडाइ पेसेड' अभानमन चारसनापति के निकट निरन्तर बार बार महार्थ-महाप्रयोजनमाधक, महाप-महामूल्यवाले, महाई-महापुरुषादि के योग्य एव गजाई-राजा महागजाओं के अनुरूप नजरानों को भेजना प्रारभ किया। पेमित्ता' इस प्रकार नराना-उपहार भेज २ कर राजा ने उसे अपने ऊपर 'विसभमाणेइ ' विश्वामयुक्त बना लिया। भावार्थ दडसेनापति के आते हो अग्नसेन कोध से आरक्त बन उसके ऊपर भूखे वार की तरह झपटा। दोनों का वहीं पर घममान युद्ध प्रारभ हा गया। अभगमन न पहिले से ही इमे आते प्रमाण तीक्ष्ण बाणों से घायल कर दिया। આદિથી ફાડી લીધા, અભગ્નનેનના ઉપર તે સૌને સ્નેહ હ તને દૂર કરી भने बाताना ५. प्रसन्न तम अनावी वीया तथा 'अभग्गलेणस्त चौरसेणाय इस्स अभिक्खण अभिक्खण महत्थाइ महग्वाद महरिहाइ रायरिहाइ पाहुडाइ पेमेड અભસેન ચોરસેનાપતિના પાસે હમેશા વાર વાર મહાર્વ–મહાપ્રજાસ ધક મહાઈ- મહામૂલયવાળા, મહાહ—મહાપુરૂષને ... અને રાજાઉં–રાજા-મહારાજાઓને साय: नराय-सेट भावाना प्रारम ध्ये 'पेसित्ता આ પ્રમાણે નજરાણું 6481२ भी भारी सतसे तर पाताना ७० घीसभमाणेइ' विश्वास રાખે તે બનાવી દી माया –દડ ગેનાપતિ આવતાજ અલગ્નસેન ક્રોધથી લાલચળ બનીને તેનાપર ભૂખ્યા વાઘ પ્રમાણે પડે, બન્નેને આગળ ઘમસાણુ યુદ્ધ થવા લાગ્યું અભસેને પહેલેથીજ તેના આન . ben in nी।
- . - - । 'उत्ते विपाकछते मित्रादिभिर्वमत्योत्पादनेन च, उवप्पदाणेण य' उपमदानेन अभिमतवस्तुदा- नेन च, वीसभमाणे , विश्रम्भमाण:-उपजातविश्वासः, 'उवत्ते' उपास%3 गृहीतः । यावि होना' चापि भवेत्, ग्रहीतु शक्यः स्यादित्यर्थः । ततः खलु स महाबलो राजा जेवि य' येऽपि च 'से' तस्याभमसेनस्य अम्भितरगा' आभ्यन्तरकाः आसन्ना मन्त्रिप्रभृतयः, सीसगसमा 'शीर्ष समा:-यथा शीर्षक- मस्तकं शरीरस्य रक्षक तथा ये तस्य रक्षकास्ते तथा इत्यर्थः, तथा मित्रज्ञाति स्वजनसम्बन्धिपरिजना, तैवि य ' तामपि च खलु विपुलेन 'धणकणग- रयणस तसारसावएजेण' धनकनकरत्नसत्सारखापतेयेन, · भिंदइ' भिनत्ति, तेषाम् बधुमित्रादिको में परस्परमें खटपट करा देने से, 'उचप्पदाणेण य' इच्छित वस्तु प्रदान करने से, सर्व प्रथम इन उपायों से 'वीसंभमाणे" इसे अपने ऊपर विश्वासु बना लेना चाहिये, जब इसे पुरा विश्वास जम जायगा तब सरल रीति से यह अपने द्वारा गृहीत हो जायगा । तए ण से महाबले सेनापति की इस प्रकार सलाह सुन चुकने के बाद उस महाबल नरेश ने 'से' उस अभग्नसेन के जेवि य' 'जितने भी ' अभितरगा' सदा उसके निकट बैठने वाले, मत्री आदि जन थे, सीसगसमा 'जितने भी उसके अमरक्षक थे, 'मित्त-गाइ-णियग-सयग-संवधि-परियणा' और जो भी उसके मित्र ज्ञाति, निजक, स्वर्जन, संबंघो, परिजन थे ' तेवि य ण को 'धणकणगरयणसतसारसावएजेण भिंदइ' धन से, कनक से, रत्नों से ४ायी — उवपदाणेण य छित 4-तु 'मायवायी, सर्व प्रथम मे पायोथा विसर्भमाणे ' ते मापा पर विश्वासु माया aal मे, न्यारे तना આપણા પર પૂરે વિશ્વાસ જામી જાય ત્યારે સરેલી રીતિથી उवत्ते। पाधी 43rd "तए ण से महठधले ' सेनापतिना मा भी Sts inteीधा पछी ते मामला याय से ' मनानसेननी जेवि य Pटा तना अभितरगा' मेशा तन पासे मेरमा पthe 'भत्रि TE માણસે હતા, 'सीसंगसमा 'वाना रक्ष811 मित्तणाइणियग सणसवधिपरियणा ' भने म भित्र, शाति, निirt, avi, vधी, पनि ता तेवि य ण 'ते भामत घणकंणगैरयणसतसारसावजण भदेह धन, सानाथी, रत्नायी उत्तमोत्तम पायो भने ३पिया-पैसा उन सब . .
विपाकचन्द्रिका टाका श्रुतः १ अभ्य० ३ अभग्नसेन ३६३ . मूलम्-मू०१८ तए ण से महत्वले राया अग्णया काइ परिमताले गयरे एग महं महइमहालिय कडागारसाल कारेड, अणेगरखममयसनिविट्ठ पासाईय ४ । तए ण से महव्यले राया अण्णया क्याइ पुरिमताले णयरे उस्मुकं जाव दसरतं पमोय उम्पोसापेइ । उग्योसावित्ता, कोचियपुरिसे सद्दावेड, सदायित्ता एवं वयासी-गन्द्रह ण तुम्हे देवाणुपिया ! सालाडवीए चोरपल्लीए, तत्य ण तुम्हे अभग्गमेण चोरसेणावद करयल जाव एव वयह-एव खलु देवाणु- पिया ! पुस्मिताले गयरे महब्बलेण रत्ना उस्मुक्के जाव दसरते पमोए उग्धोसिए त किण्ण देवाणुप्पिया ' विउल असण ४, पुष्फवत्यगधमलालकारे य इह हन्नमाणेना उदाहु सयमेव गच्छेजा ? || मू० १८ ।। न चतुर गिणा सेना ही उस जात सकती है। यह शक्तिबल से तो वश में किया नहीं जा सकता, तर मेरी राय तो अब यही है कि उसे शाम दाम दण्ड और भेद स वश करने का प्रयत्न करना चाहिये। प्रबल शत्रु इनक द्वारा ही परास्त किये जाते है। इस प्रकार दड सनापति का उचित सलाह मानकर महाबल नरेश ने ऐमा हा किया। घनादिक की सहायताद्वारा उसन अमनसेन के पक्ष के मनुष्यों का फोड कर अपनी ओर कर लिया। तथा अभग्नसेन को भी अनेक प्रकार की मेटो द्वारा अपने ऊपर लिया ॥ सु० १७ ॥ विश्वस्त बना પણ તેને જીતી શકતી નથી, તે શક્તિ-બળ વડે તે કઈ રીતે વશ કરી શકાશે નહિ, ત્યારે મારે વિચાર હાલમા એ છે કે તેને શામ, દામ, દંડ અને ભે- વડે કરીને વશ કરવાના પ્રયત્નો કરવા જોઈએ મહાબળવાન શત્રુને પણ તેને દ્વિારા પરાજય કરી શકાય છે આ પ્રમાણે દડ મેનાપતિની ઉચિત સલાહ માનીને મહાબલ નરેશે તે પ્રમાણે કર્યું વન આદિની સહાયતા દ્વારા તેણે અભગ્નસેનના પક્ષમાં રહેનારા મનુષ્યોને ફેડયા અને પિતાના પક્ષમા કરી લીધા તથા અભસેનને પણ અનેક પ્રકારની ભેટ દ્વારા પિતાને વિશ્વાસુ કાનાવી લીધો ૧૭ ३६२ विपाकश्रुते बाद में मुष्टि एव पावों के प्रहारों से इसकी सूब खबर ली। इसकी सेना को तितर बितर कर घजाएँ एर पताकाएँ छीनकर जमीर पर पटक दी। इस प्रकार अपनी दुर्दशा देख कर वह दडशेनापति एकदम घबरा गया, उसका साम्हना करने की उसमें निलकुल शक्ति नहीं रही। वह सर्वथा निवार्य बन पुरुषार्थ से भी क्षीण मलीन होता हुआ यह चोरसेनापति दुर्जय है' इम प्रकार के विचार से अपने नगर को वापिस लौट आया। आकर नरेश से यथावत् समस्त वृत्तात आद्योपात कह सुनाया। उसने उसमें अभग्नमन की शक्ति के गौरव का वर्णन करते हुए बतलाया कि-हे नाथ ! मैं ज्यों ही यहा से ससैय शालाटवी को ओर प्रस्थित हुआ एक गहन दुर्गम भटवो में अपने पूर्णरूप से साने पीने की व्यवस्था कर छिपे हुए उस अभग्नसेन ने मेरा साम्हना किया। उस साम्हन में मुझे यह पूर्णरूप से विश्वास हो गया है कि जब यह इस प्रकार के उसके समक्ष न अश्ववल सकता है, न हस्तिबल टिक सकता है, न योद्धाओ की शक्ति उसे विजित कर सकती है, न ग्थवल उस अपनी दुष्प्रवृत्ति से राक सकता है और काम दे " પછી મુઠીઓ તથા પગના પ્રહાર વડે તેની ખૂબ ખબર લીધી તેની સેનાને અસ્ત-વ્ય સ્થ ( વેરણ-છેરણ ) કરી વજા-પતાકા પડાવીને જમીન પર નાખી દીધા આ પ્રમાણે પિતાની દુર્દશા જોઈને તે દડસેનાપતિ એકદમ ગભરાઈ ગયે, અને તેને સામને કરવાની તેનામાં બિલકુલ શક્તિ રહી નહિ, તે તદ્દન નિર્વ બની પુરૂષાર્થથી પણ ક્ષીણ મલિન થઈ ગયે “ આ ચોરસેનાપતિ દુર્જય છે એવા વિચારથી પિતાના નગરમાં પાછો ફરી આવ્ય, આવીને રાજાને જે કાઈ હકીક્ત હતી તે તમામ પહેલેથી છેલ્લે સુધી કહી સંભળાવી, તેણે અલગ્નસેનની શક્તિના ગૌરવનું વર્ણન કરતા જણાવ્યું કે-હે નાથ! હુ યા અહિથી સંન્ય સાથે શાલાટવીની તફ પ્રસ્થિત થયે તેવામાં એક ગહન દુર્ગમ વનમાં પિતાના પૂર પ્રમાણમાં ખાન-પાનની ગોઠવણ કરીને સતાઈ રહેલ તે અભસેને મારે સામને કર્યો, તેણે અમારે સામને કર્યો તેમાં મને પૂરી રીતે વિશ્વાસ આવી ગયે કે- જ્યારે આ પ્રકારે તેના પાસે અકબલ કામ આપી શકતુ નથી, હાથીનું બળ પણ ટકી શકતુ નથી એની શક્તિ પણ તેને જીતી શક્તી નથી રથનું બળ પણ તેની દુપ્રવૃત્તિને રોકી શકતુ નથી અને ચતુરાગ તેના - विपाकद्रिका टाका श्रुत० १ अ य० ३ अभग्नसेन ३६३ . मूलम्-मू० १८ तए ण से महन्यले राया अण्णया कगाइ पुरिमताले णयरे एग मह महइमहालिय कडागारसाल कारेड, अगरखभमयसनिविट्ठ पासायं ४ । तए ण से महब्बले राया अण्णया क्याट पुरिमताले जयरे उस्सुकं जाव दसरत्त पमोय उम्पोसाड । उम्पोसावित्ता, कोटुपियपुरिसे सद्दावेइ, सदायित्ता एवं वयासी-गन्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया ! सालाडवीए चोरपल्लीए, तत्य ण तुम्हे अभग्गसेण चोरसेणावइ करयल जाव एव वयह-एव खलु देवाणु- पिया ! पुस्मिताले णयरे महबलेण रना उस्मुके जाव दसरत्ते पमोए उग्योसिए त पिण्ण देवाणुप्पिया ' विउल असण ४, पुष्फवत्थगधमलालकारे य उह इन्चमाणेजा उदाहु सयमेव गन्डेजा' ॥ मू० १८ ।। न चतुर गिणा सेना ही उस जात सकती है। यह शक्तिबल से तो वश में किया नहीं जा सकता, तब मेरी राय तो अब यही है कि उसे शाम दाम दण्ड और भेद स वश करने का प्रयत्न करना चाहिये। प्रबल शत्रु इनके द्वारा ही परास्त किये जाते है। इस प्रकार दड सनापति की उचित सलाह मानकर महाबल नरेश ने ऐसा ही किया। घनादिक की सहायताद्वारा उसने अभग्नसेन के पक्ष के मनुष्यों को फोड कर अपनी ओर कर लिया। तथा अभानसेन को भी अनेक प्रकार की भेटो द्वारा अपने ऊपर विश्वस्त बना लिया ॥ सू० १७॥ પણ તેને જીતી શકતી નથી, તે શક્તિબળ વડે તે કઈ રીતે વશ કરી શકાશે નહિ ત્યારે મારે વિચાર હાલમા એ છે કે તેને શામ, દામ, દંડ અને ભે- વડે કરીને વશ કરવાના પ્રયત્નો કરવા જોઇએ મહાબળવાન શત્રુને પણ તેને દ્વારા પરાજય કરી શકાય છે આ પ્રમાણે દડ સેનાપતિની ઉચિત સલાહ માનીને મહાબલ નરે પ્રમાણે કર્યું વન આદિની સહાયતા દ્વારા તેણે અગ્નિસેનના પક્ષમાં રહેનારા મનુષ્યને ફેડયા અને પિતાના પક્ષમા કરી લીધા તથા અભગ્નસેનને પણ અનેક પ્રકારની ભેટ દ્વારા પિતાને વિશ્વાસુ બનાવી લીધે પાછા ३६२ विपाकश्रुते बाद में मुष्टि एव पावों के प्रहारों से इसकी सून सबर ली। इसकी सेना को तितर बितर कर ध्वजाएँ एव पताकाएँ र जमीन पर पटक दी। इस प्रकार अपनी दुर्दशा देख कर वह दडसेनापति एकदम घबरा गया, उसका साम्हना करने की उसमें बिलकुल शक्ति नहीं रही। वह सर्वथा निर्वीर्य बन पुरुषार्थ से भी क्षीण मलीन होता हुआ यह चोरसेनापति दुर्जय है' इम प्रकार के विचार से अपने नगर को वापिस लौट आया। आकर नरेश से यथावत् समस्त वृत्तात आद्योपात कह सुनाया। उसने उसमें अभन्नमन की शक्ति के गौरव का वर्णन करते हुए बतलाया कि-हे नाथ | मैं ज्यों ही यहा से ससैय शालाटवी को भोर प्रस्थित हुआ एक गहन दुर्गम भटवी में अपने पूर्णरूप से साने पीने की व्यवस्था कर छिपे हुए उस अभग्नसेन ने मेरा साम्हना किया । उस साम्हने में मुझे यह पूर्णरूप ऐ विश्वास हो गया है कि जब यह इस प्रकार के उसके समक्ष न अश्ववल न हस्तिबल टिक सकता है, न योद्धाओं की शक्ति उस विजित कर सकती है, न रथचल उसे अपनी दुष्प्रवृत्ति से गक सकता है और काम दे सकता है, પછી મુઠીઓ તથા પગ પ્રહાર વડે તેની ખૂબ ખબર લીધી તેની સેનાને અસ્ત-વ્ય સ્થ (વેરણ-છેરણ ) કરી ધ્વજા-પતાકા પડાવીને જમીન પર નાખી દીધા આ પ્રમાણે પિતાની દુર્દશા જોઈને તે દડસેનાપતિ એકદમ ગભરાઈ ગયે, અને તેને સામને કરવાની તેનામાં બિલકુલ શક્તિ રહી નહિ, તે તદ્દન નિર્વ બની પુરૂષાર્થથી પણ ક્ષીણ મલિન થઈ ગયે “આ ચોરસેનાપતિ દુર્જય છે એવા વિચારથી પોતાના નગરમાં પાછો ફરી આવ્યું, આવીને રાજાને જે કઈ હકીકત હતી તે તમામ પહેલેથી છેલ્લે સુધી કહી સંભળાવી, તેણે અભગ્નસેનની શક્તિના ગૌરવનું વર્ણન કરતા જણાવ્યું કે હે નાથ હું જ્યાં અહિથી સન્ય સાથે શાલાટવીની સ ફ પ્રસ્થિત થયે તેવામાં એક ગહન દુર્ગમ વનમાં પિતાના પૂરા પ્રમાણમાં ખાન-પાનની શેઠવણ કરીને સંતાઈ રહેલ તે અભસેને મારો સામનો કર્યો, તેણે અમારી સામને કર્યો તેમ મને પૂરી રીતે વિશ્વાસ આવી ગયા કે – ત્યારે આ પ્રકારે તેના પાસે અબલ કામ આપી શકતું નથી, હાથીનું બળ પણ ટકી શકતું નથી ચોદ્ધાઓની શક્તિ પણ તેને જીતી શકતી નથી રનું બળ પણ તેની પ્રવૃત્તિને રોકી શકતું નથી. અને ચતુર ગણ મેના विपाकचद्रिका टोका श्रु० १ भय० ३ अभग्नसेन ३६५ . - . मताले नगरे 'उस्सुक' उछुकम् , शुल्कग्रहणरहितं, 'उस्मुक्क' इत्यादीनि वक्ष्यमा. णस्य प्रमोदस्य विशेषणानि । 'जाव' यावत , अत्र यावच्छन्देन-' टकर, अभडप्प- वेसं अनडिमकुद डिम , अधरिम , अधारणिज्ज, अणुध्धुयमुयग, अमिलायमल्लदाम, गणि- यावरनाडदन कलिय , अणेगतालाचराणुचरिय , पमुग्यपकीलियाभिगम, महरिह ' इति सग्रहः । तत्र 'उत्करम् 'करवर्जित-या क्षेत्रगवादिक पति राजे द्रव्य न देय भवति तमित्यर्थः । 'अभटप्रवेशम् ' यत्र अविधमानः भटाना-राजाज्ञा निवेदकाना राजपुरुषाणा कौटुम्बिस्गृहेषु प्रवेशो यत्र तम्, 'अदडिमकुदडिम' दण्डोऽपराधानुसारेण निग्रहस्तेन निवृत्त, राजे देयतया व्यवस्थापितं दण्डिमम् , कुदण्ड =अनुचितनिग्रहम्तेन निर्डन कुदण्डिमम् , ते उभे अविद्यमाने यत्र प्रमोदे सोऽदण्डिमकुदण्डिमस्तम्, 'अधरम अविद्यमान धरिमऋणद्रव्य यत्र स तथा जाव दसरतं पमोय उम्पोसावेइ' १० दिन तक भरने वाले एक उत्सव की घोषणा करवाई। यहा यावत् श' से घोषणा में राजपुरुषों ने यह प्रकट किया कि । उकर' इस उत्सव मे आई हुई किसी भी वस्तु पर राय कर नहीं लेगा, इसमे दुकानों के लिये लगई जमीन का भाडा तथा विक्री के लिये लाई गई गाय आदि पर का महसूल बिलकुल माफ किया गया है, अभडप्पवेस राजा के तर्फ से कोई भी राजपुस्प किसी के घर पर आकर नव न आजा की घोषणा नहीं कर सकेंगे, अदडिमकुद डिम ' उचित और अनुचित सब प्रकार का दंड इममे माफ रहेगा, अधरिम ' कोई भी साहूकार किसी भी कर्जदार को दम उत्सव मे अपना रुण अदा करने के लिये कह न सकेगा- પુરિમતાલ નગરમાં उस्सुक्क जार दसरत्त पाय उग्धामावेइ ૧૦ દસ દિવસ ભરાય તેવા એક ઉત્સવની ઘોષણા કરાવી, અહી યાત્ શબ્દથી ઘોષણામા २०४५३पाये थे वस्तु डट श- उकर આ ઉત્સવમાં આવેલી કોઈ પણ વસ્તુ ઉપર રાજ્ય તરફથી કર (ટેકસ) લેવામાં આવશે નહિ તેમજ આ ઉત્સવમાં દુકાનો કરવા માટે જે જમીન આપવામાં આવશે તેનું ભાડુ લેવાશે નહિ અને વેચાણ કરવા માટે લાવેલી ગાય આદિ પર કરે તદ્દન भा६ ४३ छ ' अभडप्पवैस ' Plarय तRथी / ५५ ना४२ ना धेरे भावीन नवा भनी रात ४२न अदडिमकुद डिम ઉચિત-અને અનુચિત તમામ પ્રકારના દડ તેમ માફ રહેશે કેઈપણ કરજદારને આ ઉત્સવમા પિતાનું દેણ આપવા માટે કહી શકશે નહિ . . . . 'अधरिम ' ५ शा विपाकश्रुते . - . . , 'एग , प्रशस्त . टीका-मृ० १८ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स महाबलो राजाऽन्यदा कदाचित पुस्मिताले नगरे एका महत्ती मशस्ताम् ' महइमहालिय ' महातिमहालिकाम् अतिविशाला 'पृडागारसाल ' कूटागारशाला=पड्यन्त्रमन ' कारेइ कारयति ता कीशी ?-मित्याह-' अणगवखभसयसनिरिह अनेरस्तम्भशतसनिविष्टाम् अनेस्यातस्तम्भयुक्ताम् । पासाईय ' मासादीयाप्रसनताकारिणीम् , अर-दर- सणिज्ज , अभिरूव , पडिरूव । इति त्रीणि पदानि सग्रहीतव्यानि । दर्शनीयाम् , अभिरूपाम् , मतिरूपाम् । तत खलु स महावलो राना, अ-पदा कदाचिन पुरि तए ण से० ' इत्यादि। तए ण इस के बाद से महव्यले राया' इस महाबल नरेश न अण्णया कयाइ काई एक समय 'पुरिमताल्णयरे' पुग्मिताल नगर में मह महमहालिय अतिशय विशाल 'कूडागा रसाल कूटागारशाला 'कारे' वनवाई । 'अणेगखभमयसनिविह ' जो अनेक खभो से युक्त थी। 'पासाईय चित्त को आनद प्रदान करने वाली थी। । दरिसणिज्ज अभिरुव पडिरूव ' दर्शनीय थी, अभिरूप थी, एवं विशिष्ट शोभा का पात्र हाने से जो अद्वितीय मानी जाती थी। महब्बले राया अण्णया कगाइ एक दिन की बात है कि उस महाबल नरेश ने किसी एक पुरिमतारणयरे' पुरिमताल नगर में उस्सुक्क तए ण से छत्यादि तए ण ' ते ५०ी ' से महव्वले राया' ते मडम २ । कयाइ , मे समय ' पुरिमतालणयरे पुरिभात नगरमा मावा योग्य ' महइमहालिय अतिशयविशाल कूडागार साल 'टागारशाला कारेइ मननावी 'अणेगखममयसनिविट्ठ । २ सने થાભલાઓથી જોડાએલી હતી, पामाईय, दरिसणिज , अभिरुव, पडिरूव ' ચિત્તને આનદ આપનારી હતી જેવા લાયક હતી અનુરૂપ મળને મળતી જેવી જોઈએ તેવી હતી અને વિશેષ શોભાપાત્ર હોવાથી તે અદ્વિતીય-અજોડ तए ण से महबले राया अण्णया कयाइ દિવસની વાત છે કે તે મહાબલ રાજાએ કઈ એક સમય पुरिमतालणवरे' तए ण से समय अण्णया एग मह , માનવામાં આવતી હતી .
विपाकचन्द्रिका टोका श्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३६५ . प्रकट किया कि . मताले नगरे 'उस्सुक' उन्कम् , शुल्कग्रहणरहित, 'उस्मुकं' इत्यादीनि वक्ष्यमा. णस्य प्रमोदस्य विशेषणानि । 'जाव' यावत , जत्र यावच्छन्देन-' टकर, अभडप्प- वेसे अन्डिमकुदडिम , अधरिम , अधारणिज्ज, अणुध्धुयमुयग, अमिलायमल्दाम, गणि- यावरनाडदजलिय , अणेगतालाचराणुचरिय , पमुद्यपीलियाभिराम , महरिह' इति सग्रहः । तत्र 'उत्तरम् करनित-या क्षेत्रगवादिक प्रति राजे द्रव्य न देय भवति तमित्यर्थ । अभटप्रवेशम् ' यन अविद्यमानः भटाना-राजाज्ञा निवेदकाना राजपुरुषाणा कौटुम्बिगृहेषु प्रवेशो यत्र तम्, 'अडिमकुदडिम' दण्डोऽपराधानुमारेण निग्रहस्तेन निटत्त, राजे देयतया व्यवस्थापितं दण्डिमम् , कुदण्ड =अनुचितनिग्रहम्तेन निन कुदण्डिमम् , ते उभे विद्यमाने यत्र प्रमोदे सोऽदण्डिमकुदण्डिमस्तम्, 'अधरम ' अविद्यमान परिम-गद्रव्य यत्र स तथा जाव दसरत्त पमोय उम्पोसावेइ' १० दिन तक भरने वाले एक उमव की घोषणा करवाई। यहा यावत् श' से घोपणा में राजपुरुषों ने यह उपर' इस उत्सव मे आई हुई किसी भी वस्तु पर राज्य कर नहीं लेगा, इसमे दुकानों के लिये लगई जमीन का भाडा तथा विक्री के लिये लाई गई गाय आदि पर का महसूल बिलकुल माफ किया गया है, अभडप्पवेस राजा के तर्फ से कोई भी राजपुरुष किसी के घर पर आकर नवन भाजा की घोषणा नहीं कर सकेंगे, ' अदडिमउदै डिम ' उचित और अनुचित सन प्रकार का दंड इममे माफ रहेगा, 'अधरिम ' कोई भी साहूकार किसी भी कर्जदार को इम उत्मव मे अपना रण अदा करने के लिये कह न सकेगा- પુરિમતાલ નગરમા उस्सुक जार दसरत्त पाय उग्धोमावेइ' ૧૦ દસ દિવસ ભરાય તેવા એક ઉત્સવની ઘોષણા કરાવી, અહી યાવત્ શબ્દથી ઘેષણામાં २२४५३या से वस्तु प्रट ४18-' उकर આ ઉત્સવમાં આવેલી કાઈ પણ વસ્તુ ઉપર રાજ્ય તરફથી કર (ટેકમ) લેવામાં આવશે નહિ તેમજ આ ઉત્સવમાં દાન કરવા માટે જે જમીન આપવામા આવશે તેનું ભાડુ લેવાશે નહિ અને વેચાણ કરવા માટે લાવેલી ગાય આદિ પરને કરે તદ્દન भा६ ४२व छ 'अभडप्पस ' Plarय त२थी / प ४२ ना धेरे भावीन नवा भनी रात ४२ये नडि ' अदडिमकुद डिम ઉચિત-અને અનુચિત તમામ પ્રકારના દડ તેમા માફ રહેશે કેઈપણ કરજદારને આ ઉત્સવમાં પોતાનું દેણુ આપવા માટે કહી શકશે નહિ , . . ' अधरिम ' आई भार . . विपाकश्रुते तम्, उत्तमर्णाधमाभ्या परस्पर तणनिवारणार्थ न पलहनीय किन्तु तद् द्रव्य राज्ञा देय भविष्यतीति भावः । 'अधारगिज' अविद्यमानः धारणी- योऽधमा यत्र स तथा तम् , केनापि जनेन फस्मादपि गण न ग्राह्यम् , तस्मै ऋणग्राहकाय राज्ञा धनमपुनर्ग्रहणाय दास्यते इति भावः । 'अणु धुय- मुयंग अनुध्धूतमृदङ्गम्-अनूऽधूताः वादकैरानुपूर्येण वादनार्थमुक्षिप्ताः, मृदङ्गा यत्र स तथा तम् , यद्वा-अनु धृतमृदगम् , अनुध्धूता अत्यक्ता वादकैर्वाद- नार्थ परिगृहीता मृदगा यत्र स तथा तम् , ' अमिलायमलदाम ' अम्लानमाल्प- दामानम् 'गणियावरनाडइजकलिय ' गणिकावरनाटकीयकलित -गणिकावरै- र्नाटकपात्रैश्च कलितो यः स तथा, तम् , ' अणेगतालाचराणुचरिय ' अनेक- तालाचरानुचरितम्-अनेकै , तालाचरै' प्रेक्षकविशेपैः तालदायकरित्यर्थः, अनु- चरितम् आसे चितमित्यर्थ', 'प्रमुइयपकीलियाभिराम' प्रमुदितमक्रीडिताभिरा और न इसके लिये वे दोनों परस्पर मे किसी भी प्रकार से अशाति ही उत्पन्न कर सकेंगे। 'अधारणिज' कजदार के कर्ज को राजा अपनी तरफ से चुकता करेगा, 'अणुद्धयमुयग' गाने बजाने की इसमे पूर्ण व्यवस्था रहेगी, अमिलायमलदाम माला गूथने लायक अम्लान-सिले हुए पुष्पों की दुकाने भी यहा खोली जायेंगी। 'गाणियावरनाडइज्जकलिय ' वेश्याओ एव नाटक करने वालों के नाच, गान एव अभिनय, इस भवसर देखने को अणेगतालाचराणुचरिय तालविद्या में निपुण जनों का यहा अच्छा जमघट्ट पमुइयपकीलियाभिराम अनेक प्रकार के खेल और तमाशे यहा जनता को दिखलाये जायेंगे जनता के प्रत्येक आवश्यकीय कार्यों की एच અને લેણદાર તથા દેણદાર બને પરસ્પર અશાનિત ઉત્પન્ન કરી શકશે નહિ अधारणिज કરજદ નું જે કરજ છે, તે રાજા પોતાના તરફથી ચૂકવી આપશે अणुध्धुयमुयग તથા ગાવા જાવવા ની તેમાં પૂરી વ્યવસ્થા રહેશે अमिला- यमल्लदाम માલા ગુથવા લાયક અમ્લાન-નહિ કરમાલા (ખીલેલા) પુષ્પની દુકાને પણ ત્યા ખેલવામાં આવશે गणियावरनाडहजकलिय વેશ્યાઓ અથત નાટક કરનારાઓને નાચ, ગાયન અને અભિનય, આ અવસર ઉપર नवी भणी, ' अणेगतालाचराणुचरिय विधामा पुशल माणुसोनी गडी સારી રીતે જમાવટ થશે पमुइयपक्की लियाभिराम અનેક પ્રકારના ખેલ અને તમારા અહી માણસને બતાવવામાં આવશે માણસની તમામ પ્રકારની . . मिलेंगे। रहेगा, . " विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन - . . मम्=प्रमुदितैः = पापैः प्रक्रीडितः = प्रक्रीडनैश्वामिराम मनोहरम् ' महरिह ' महाई = महता योग्यम् , ' दसरत्त' दशरात्र-दशाहोरात्रव्यापकम् , ' पमोय । प्रमोदम् हर्पम् उत्सवम्, 'उग्घोसावेइ ' उद्घोषयति, स्वपुरुपैरुद्धोपणा कारपती त्यर्थः । उद्घोपयिता, कौटुम्पिकपुरुपान् शब्दयति आयति, शब्दयिता आहूय, एव 'वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयासी' अवादीत् = गच्छत ग्वलु यूय हे देवा नुपियाः ! शालाटव्या चोरपल्याम् तत्र खलु यूयम् जभानसेनं चोरसेनापति करतलपरिगृहीत शिरावत मस्तकेऽञ्जलिं कृखा, ' वयह ' चदत्त-एव खलु हे . . . उसकी सुखसुविधा की यहा सुदर से सुन्दर व्यवस्था की जावेगी, . महरिह इसे जहा तक हो सकेगा-दर्शनीय एव अनुकरणीय बनाने की हर तरह से चेष्टा की जायगी। इस प्रकार राजाने अपने जनों द्वारा उत्सव की घोपगा कराई। उग्घोसावित्ता' इस घोषणा के हो चुक्ने पर फिर नरेश ने 'कोडेवियपुरिसे सदावेइ' अपने आनाकारी पुरुषों को अपने निकट बुलवाया ' सदावित्ता' और बुला कर एव वयासी' इस प्रकार कहा कि-' गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रियो । आप लाग जाओ, जाकर 'सालाडवीए चोरपल्लीए' शाला- टवीस्थित चोरपल्ली मे तत्थ ण तुम्हे अभग्गसेण चोरसेणावइ अभग्नसेन चारसेनापति को करयल जाव एव वयह ' योग्य शिष्टाचारपूर्वक अभिवादन कर हमारी ओर से यह खबर दो 'एव खलु देवाणुप्पिया । देखो समाचार જરૂરીઆતો અને તેઓના સુખ માટે અહીં સારામાં સારી ગોઠવણ કરવામાં આવશે महरिह ' ते नशे त्या सुधा शनीय अर्थात् मनु:२९॥ य मना વવા માટે દરેક પ્રકારના પ્રયત્ન કરવામા આવશે આ પ્રમાણે રાજાએ પિતાના भासा उत्सवी घोष]! - Onरात ४२वी 'उग्धोसावित्ता' मा प्रभारी घोषणा ४२२०या पछी शथी शो 'कोडुबियपुरिसे सहारेइ' पातानी माज्ञामा सेना पुथान पानाना पासमोसाव्य ' सहावित्ता ' मालापीन 'एव क्यासी આ પ્રમાણે કહ્યું गच्छद ण तुम्हे देवाणुप्पिया' हेपानुप्रियो ! आप as 0 'सालाडपीए चारपल्लीए ' शालावीस्थित थार५८सीमा तत्थ ण तुम्हे अभरगसेण चोरसेणावइ ' मनसेन यारसेनापतिन શિષ્ટાચારગ્ય અભિન દન કરીને અમારા તરફથી એ एर खल देवाणुप्पिया ।' सभायार से छे 'पुरिमताले . करयर जाव एम वयह ખબર આપો - विपाकश्रुते - कर सकेंगे तम्, उत्तमर्णाधमर्णा-या परस्पर तणनिवारणार्थ न कलहनीय किन्तु तद् द्रव्य राज्ञा देय भविष्यतीति भावः । 'अधारणिज' अविद्यमानः धारणी- योऽधमा यत्र स तथा तम् , केनापि जनेन कस्मादपि ऋण न ग्राह्यम् , तस्मै मणग्राहकाय राज्ञा धनमपुनर्ग्रहणाय दास्यते इति भावः । ' अणु-धुय- मुयंग अनुन्धूतमृदगम्-अनूध्धृताः वादकैरानुपूर्येण वादनार्थमुक्षिप्ता., मृदङ्गा यत्र स तथा तम् , यद्वा-अनु धृतमृदगम् , अनुध्धृता अत्यक्ता चादकैर्वाद- नार्थ परिगृहीता मृदगा यत्र स तथा तम् , अमिलायमल्ललाम ' अम्लानमाल्य दामानम् ' गणियावरनाडइनकलिय ' गणिकावरनाटकीयकलित गणिकावरै- नर्नाटकपात्रैश्च कलितो यः स तथा, तम् , ' अणेगतालाचराणुचरिय ' अनेक तालाचरानुचरितम्-अनेकै , तालाचरै' प्रेक्षकविशेषैः तालदायकरित्यर्थः, अनु चरितम् आसेवितमित्यर्थ, 'प्रमुइयपक्कीलियाभिराम' प्रमुदितप्रक्रीडितामिरा और न इसके लिये वे दोनों परस्पर मे किसी भी प्रकार से अशान्ति हो उत्पन्न अधारणिज्ज ' क्जदार के कर्ज को राजा अपनी तरफ से चुकता करेगा, अणुद्धपमुयग गाने बजाने की इसमे पूर्ण व्यवस्था रहेगी, 'अमिलायमल्लदाम माला गूथने लायक अम्लान-खिले हुए पुप्पों की दुकाने भी यहा खोली जायेंगी। 'गाणियावरनाडइज्जकलिय ' वेश्याओ एव नाटक करने वालों के नाच, गान एव अभिनय, इस अवसर देखने को मिलेंगे। अणेगतालाचराणुचरिय तालविधा में निपुण जनों का यहा अच्छा जमघट रहेगा, 'मुझ्यपक्कीलियाभिराम ' अनेक प्रकार के खेल और तमाशे यहा जनता को दिखलाये जायेंगे जनता के प्रत्येक आवश्यकीय कार्यों की एवं અને લેણદાર તથા દેણદાર બને પરસ્પર અશાન્તિ ઉત્પન્ન કરી શકશે નહિ अधारणिज કરજદારનું જે કરજ છે, તે રાજા પિતાના તરફથી ચૂકવી આપશે अणुध्युयमुयग તથા ગાવા-જાવવા ની તેમા પૂરી વ્યવસ્થા રહેશે अमिला- यमल्लयाम માલાગુ થવા લાયક અમ્યાન–નહિ કરમાએલા (ખીલેલા) પુષ્પોની દુકાને પણ ત્યા ખોલવામાં આવશે गणियावरनाडाइजकलिय વેશ્યાઓ અર્થાત નાટક કરનારાઓને નાચ, ગાયન અને અભિનય, આ અવસર ઉપર नया भण, ' अणेगतालावराणुचरिय ' alalal Yण भासानी सही सारी शते सभापट यशे पमुहयपकोलियाभिराम અનેક પ્રકારના ખેલ અને તમાસા અહી માણસે બતાવવામા આવશે માણુની તમામ પ્રકારની ' - . .
%3D . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३६७ मम्ममुदितैः = प्रन्ः मक्रीडिते. प्रक्रीडनैश्वामिराम मनोहरम् ' महरिहं' महाई = महता योग्यम् , ' दसरत्त' दशरात्रं-दशाहोरात्रव्यापकम् , ' पमोय प्रमोदमहर्पम् उत्सवम्, ' उग्घोसावेइ ' उद्घोपयति, स्वपुरुपैम्द्वीपणा मारपती त्यर्थः । उद्घोपयित्वा, कौटुम्मिापुरुपान् शब्दयति-आह यति, गब्दयिता आहूय, 'एन'वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादीत् = गच्छत ग्खलु यय हे देवा- नुमियाः । शालाटव्या चोरपल्याम् तत्र खलु यम् अभग्नमेनं चोरसेनापति करतलपरिगृहीत शिरआवर्त मस्तकेऽञ्जलिं कुखा, 'वयह ' बदत-एव खलु हे . उमकी सुसमुविधा की यहा सुदर से सुन्दर व्यवस्था की जावेगी, महरिह इसे जहा तक हो सकेगा-दर्शनीय एव अनुकरणीय बनाने की हर तरह से चेष्टा की जायगा। इस प्रकार राजाने अपने जनों द्वारा उसव की घोपगा कराई। 'उग्घोसावित्ता' इस घोषणा के हो चुकने पर फिर नरेश ने 'कोडंपियपुरिसे सदावेइ' अपने आज्ञाकारी पुस्पो को अपने निकट वुलपाया 'सदाविता' और वुला कर एव वयासी' इस प्रकार कहा कि-'गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रियो । आप ला जाओ, जाकर सालाडवीए चोरपल्लीए' शाला- टवीस्थित चोरपल्ली मे 'तत्थ ण तुम्हे अभग्गसेण चोरसेणावइ ' अमनसेन चारसेनापति को करयल जाव एवं वयह' योग्य शिष्टाचारपूर्वक अभिवादन कर हमारी ओर से यह खबर दो 'एव खलु देवाणुप्पिया ।। देखो समाचार જરૂરીઆતો અને તેઓના સુખ માટે અહી સારામાં સારી ગેઇવણ કરવામાં આવશે महरिद । તેને નશે ત્યા સુધી દર્શનીય અર્થાત્ અનુકરણીય બના- વવા માટે દરેક પ્રકારના પ્રયત્નો કવામાં આવશે આ પ્રમાણે રાજાએ પિતાના भामा मनी घोषणा-onsed ४ावी 'उग्धोसावित्ता' मा प्रमाणे घोषणा ४२व्या पछी शथी सो ' काटुबियपुरिसे मदाइ' पोतानी माशामा ना। ५३याने पानाना पाले मामाच्या ' महावित्ता' मासापान 'एव वयासी આ પ્રમાણે કહ્યું गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया' हेपानुप्रियो ! १५ aat मे! ४. 'सालाडनीए चारपल्लीए શાલાટવીસ્થિત ચેરપલ્લીમાં तत्थ ण तुम्हे अभग्गसेण चौरसैणावइ ' मनन योरसेनापतिन શિષ્ટાચારગ્ય અભિનદન કરીને અમારા તરફથી એ भ२ मापी - पर सलु देवाणुप्पिया ।' सभायार मे छ ३ 'पुरिमताले . . करयल , जार एव बयह . . - ३६८ विपाकश्रुते देवानुप्रियाः । पुस्मितालनगरे महावलेन राज्ञा उन्छुल्को यावत् दशरात्रव्या- पका प्रमोद'उत्सव', 'उग्घोसिए' उद्धो पितः, 'त तस्मात् विष्ण' कि खलु 'तुम्हे ' यूयं हे देवानुमियाः । विपुछमशनादिकं 'पुप्फवस्थगधमझालंकारे य' पुष्पवस्वगन्धमाल्यालङ्काराश्च ' इह ' इह 'हम' अक्-िशीयम् ' आणेज्जा' आनाययेत आनाययिष्यथ ' उदाहु' उताहो अथवा 'सयमेव ग छेना' स्वय मेव गमिष्यथ ॥१० १८ ॥ यह है कि- 'पुरिमताले णयरे महब्बठेग रन्ना उस्मुके जाब दमरते पमोए उन्घोसिए' पुरिमताल नगर मे महाबल नरेश ने १० दिन तक एक उत्सव मनाने की योजना की है-इस मे आने वाली चीजों पर चुगी आदि सब प्रकार के कर राज्य की ओर से माफ किये गये है। इस उत्सर मे मनोविनोद की प्रत्येक सामग्री का पूर्ण प्रनध किया गया है त कि ण देवाणुपिया इस लिये हे देवानुप्रिय । आप विउल असण ४ पुप्फवस्थग मलायकारे य' विपुल, अशन-पानादिक एष पुष्प, वस्त्र, गं, मालादिक समस्त साममा " इह इन- माणे जा' यहा मगवायेंगे 'उदाहु' अथवा गच्छेज्जा आप स्वय वहा पधारे गे?" भावार्थ- महाबल नरेश ने दंडसेनापति की सम्मति के अनुसार अभग्नसेन को अपने वश मे करने के लिये आयोजन प्रारभ कर दिया। इसमे उसने सर्व प्रथम नगर मे किसी एक समय एक सुदर फूटागारशाला का जो विशेष भयरे महब्बलेण रना उस्सुके जाय दसरत्ते पाए उग्धोमिए 'पुरिभत नn રમા મહાલ રાજાએ દસ દિવસ સુધીને એક ઉત્સવ ઉજવવાની યોજના કરી છે તેમાં આવનારી ચીજેપર યુગ (દાણ) આદિ સર્વ પ્રકારના તરફથી માફ કરેલા છેઆ ઉત્સવમાં મનેર જનની તમામ સામગ્રીને પૂરે त कि ण देवाणुपिया! એટલા માટે છે દેવાનુપ્રિય ! विउल असण ४ पुप्फरत्थगधमल्लालकारेय પુષ્કળ અશન, ૫ નાદિક અને પુષ્પ, વસ્ત્ર, ગ ધમાલાદિક તમામ સામગ્રી इह हबमाणेज्जा અહી भभावशा उदाहु' अथवा सयमेव गछेजा' मापोते त्या पधारो। – મહાબલ નરેશે દડ સેનાપતિની સલાહ પ્રમાણે, અભસેનને પિતાના વશ કરવા માટે આયોજન ( પ્રવૃત્તિ) પ્રારભ કરી દીધે તેમાં તેણે સૌ પહેલા નગરમાં કઈ એક સમયે એક સુદર વિશેષ વિશાલતાવાળો , . કર રાજય પ્રબ ધ કર્યો છે અ૫ ભાવાર્થ- विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य३ अभानसेन विशालता लिये हुए था निर्माण करवाया । राजाने इसे विशेषचित्ताकर्षक बनवाया। भवन पूर्णरूप मे जब सागोपाग निर्मित हो चुका सय राजाने अपने गजपुरुपोद्वारा नगर में यह घोषणा करवाई कि-नगर मे १०० दिन तक, एक महान उत्सव होगा, जिसमे जनता के लिये हरएक प्रकार से सुविधा दी जायगो, बहार अथवा शहर के समस्त दुकानदारों से किसी भी वस्तु पर राज्य कर नहीं लेगा। दुकान के लिये जमीन राज्य की ओर से मुफ्त दा जायगी। उत्सव मे कोई भी व्यक्ति किसी भी व्यक्ति के लिये रुण आदि अदा करने के लिये बाध्य नहीं कर सकेगा। फर्ज राजा की तरफ से चुकाया जायगा। राजकर्मचारी पुरुष मेले में सम्मिलित हुए किसी भी व्यक्ति को किसी भी रूप से दवा नहीं सकेंगे। व्यवस्था हरएक प्रकार की इस उत्सव में सुदर से सुन्दर बनाने की तरफ ध्यान दिया गया है। आदिर और भी उत्सव की जिस प्रकार से व्यवस्था चित्ताकर्षक बन सके उन२ बातो को नरेश ने अपन व्यक्तियों द्वारा घोपित करवा दिया। घोषणा हो चुकने पर नरेश ने कौटुम्बिक पुरुषों को फिर से अपने निकट बुलवाया और कहा कि शालाटवी में जाकर चोरपल्ली में रहने वाले अभग्नसेन છૂટાગાર શાલા નિર્માણ કરાવી, રાજાએ તેને ખાસ કરીને ચિત્તનું આકર્ષણ કરે તેવી બનાવી, તે ભવન પૂરી રીતે જ્યારે સામે પાગ તૈયાર થઈ ગયું ત્યારે રાજાએ પોતાના રાજપુરૂદ્વારા નગરમાં એવી ઘોષણા-જાહેરાત કરાવી કે, નગરમાં દશ દિવસ સુધી એક મહાન ઉત્સવ થશે, જેમાં માણ માટે દરેક પ્રકારની સગવડ આપવામાં આવશે, બહાર અથવા શહેરના તમામ દુકાનદાર પાસેથી કોઈ પણ વસ્તુ પર રાજ્ય તરફથી કર-દાણ લેવાશે નહિ, દુકાને માટે રાજ્ય તરફથી જમીન મત આપવામા આવશે ઉત્સવમાં કઈ પણ માણસ કઈ માણસ પાસેથી લેણુ વસુલ કરવા માટે હરકત કરી શકશે નહિ, દેણ હશે તે રાજ્ય તરફથી ચૂકવી અપાશે, રાજના નેકરે આ ઉત્સવમાં આવેલા કેઈ પણ માણસને કેઈ પણ પ્રકારે દબાવી શકશે નહિ આ ઉત્સવમાં દરેક પ્રકારની વ્યવસ્થા સારામાં સારી રાખવા માટે થાન આપવામા આવ્યુ છે તેમજ ઉત્સા ચિત્તનું આકર્ષણ કરે તેવું બનાવવા માટેની તમામ સૂચના રાજાએ પોતાના નોકર દ્વારા કરાવી દીધી સૂચના કરાવ્યા પછી રાજાએ કૌટુમ્બિક પુરૂને ફરીથી પિતાના પાસે લાવ્યા અને કહ્યું કે શાલાટવીમા જાઓ અને ચેરપલીમાં રહેવાવાળા અભસેનને આ સમાચાર ३७० विषाकश्रुते मूलम्-मू० १९ तए ण ते को९वियपुरिसा महबलस्स रणो करयल जाव पडिसूणेति, पडिसुणित्ता पुरिमतालाओ गयराओ पडिणिक्खमंति, पडिणिक्वमिता गाइ विक्टेिहिं अद्धाणेहि सुहेहिं पायरासेहिं जेणेव सालाडवी चोरपही तेणेब उवागच्छति, उवागच्छित्ता अभग्गसेण चोरसेणावइ करयल जाब एवं वयासी- एव खलु देवाणुप्पिया ! पुरिमतालनयरे महब्बलेण रणा उस्सुके जाप उदाहु सयमेव गच्छेज्जा ? । तए ण से अभग्गसेणे ते कोडुबियपुरिसे एव वयासी-'अहण्ण देवाणुप्पिया । पुरिमतालणयरे सयमेव गच्छामि । तए ण कोड बियपुरिसे सकारेइ, सम्माणेड, सकारिता सम्माणित्ता पडिविसज्जेइ ॥ १९॥ टीका-मृ० १९ 'तए ण' इत्यादि । तत• खलु ते कौटुम्बिकपुरुषा. महावळस्य राज्ञः करतलपरिगृहीत शिरआवर्त मस्तके अञ्जलिं कला तथेति-' तयाऽस्तु' इति से यह समाचार कहते हुए कहना कि-नरेश ने इस उत्सव में सम्मिलित हाने के लिये आपका सादर आमत्रित किया है और यह पुछवाया है. कि क्या भाप उतम खाने पीने की सामग्री एव पुष्प वस्त्र गंध माला आदि समस्त सामग्री यहा भगवायेंगे अथवा आप स्वय वहा पधारे गे ? ॥ सु० १८॥ तए ण ते' इत्यादि। तए ण इस प्रकार के आदेश को सुनने के बाद ते कोडुबिय- उन कौटुम्बिकपुरुषोंने महब्बलस्स रणो' महाबल नरेश को करयल जाव पडिमुणेति सादर करबद्ध नमस्कार कर उनके द्वारा प्रदत्त કહે અને કહેવું કે રાજાએ આ ઉત્સવમા સમ્મિલિત થવા માટે આપને આદરપૂર્વક આમ ત્રણ કર્યું છે અને પૂછાવ્યુ છે કે-આપ ઉત્તમ ખાવા પીવાની સામગ્રી તથા પુષ્પ, વસ્ત્ર, ગધ, માલા આદિ સમસ્ત સામગ્રી ત્યા મગાવશે અથવા આપ પિતે ત્યાં પધારશે? ॥ सू१८॥ तप ण ते 'त्यादि मा प्रभारी माहेशने सालजीने पछी ते कोडुबियपुरिसा तमि४ ५३षामे ' महवस्स रण्णो ' महा Nana करयल जाव पडि सुगृति ' मा२ मे RARAM नभार ४ तेभरे सापेक्षा भने। -वीस पुरिसा' . । . तपण - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभानसेन ३७१ कृत्वा प्रतिशृणोति आना स्वीकरोति । मतिश्रुत्य, पुरिमतालानगराः ' पढि- णिस्वमंति। प्रतिनिझामन्ति-निर्गच्छन्ति, 'पडिणिस्खमित्ता प्रतिनिष्क्रम्य 'णाइविकिठेहिं ' नातिविकृष्टः अनविदीः, 'अदाणेहिं ' अध्वमि' मार्गः 'मुहिं' मुखैः-मुखजन, पायरामेहिं भातरागै मातरशनीय पात:- काले भोजनीयैः सह यत्रव शालाटवी चोरपड़ी तत्रैवोपागन्छन्ति । उपागत्य, अभन्नसेन चौरसेनापति करतल-यावन् मस्तकेऽञ्जलिं कृत्वा, 'एव '-पक्ष्य- माणमकारेण · वयासी' अवादिपु.-एवं खलु हे देवानुपिया. ! पुरिमतालनगरे - आदेश का खीकार किया। 'पडिमृणित्ता' एव स्वीकार कर 'पुरिमताळाओ णयराओ' वे पुरिमताल नगर से 'पडिणिक्खमति' शालाटवी का ओर जाने के लिये निकले। 'पडिमिक्खमिचा' निकल कर 'णाइविकिट्रेहिं अद्धाणेहि अतिदूर नहीं ऐस नजदीक के मार्ग से चलत हुए 'मुहेहि' मुखपूर्वक 'पायरासेहिं' रास्ते मे कलेवा करते२ वे सब के सब 'जेणेव सालाडवो चोरपली' जहा वह शालाटवी चारपड़ी थी 'तेणेव उवागन्छति' आपहुँचे । ' उवागन्उिचा' आते ही उन्हों न ' अभग्गसेण चोरसेणावह अमानसेन चोरसनापति के लिये सादर फरपल जाव एव वयासी' हाथ जोड इस प्रकार कहना प्रारम किया- 'देवाणुपिया' हे देवानुप्रिय । सुनिये 'एव खलु' हमारे मुम्ब से राजान आप के लिये इस प्रकार समाचार १ . . ध्य ' पटिमणिता' से प्रथा पी० शन पुरिमतालाओ जयराटगे ते पुस्मिता नथी ' पहिणिक्खमति ' AGreी तर वा भाट नीया 'पडिणिक्वपित्ता नीseीन 'णाइपिफिटेहि अद्धाणेहिं' બહુ દૂર નહિ એવા નજીકના માર્ગેથી ચાલતા ચકા सुहेहि' सुम पायरासेहि २स्तामा पा 'नासा, या-40 ) रता ४२ ते सो जेणेव सालाडवी चारपल्ली' જ્યા તે શાલાટવી ચારપતલી હતી, • तेणेय उवागच्छति मापी पहा-या उयागच्छित्ता' भावीत तमाये 'अमग्गसण चारसेणाया ' અભસેન ચારસેનાપતિને करयजाय एवं घयासी नभार ४ मा प्रभाव पान प्रा-नयों · देवाणुप्पिया है हयातु- પ્રિય ! સાભળે આપના માટે રાજાએ આ પ્રમાણે સમાચાર ત્યા સાર હાથ જોડી पंप खलु ३७२ विपाते . . 'महन्बलेण रणा, महाबलेन राज्ञा, 'उस्सुके। उन्शुल्कः शुल्कग्रहणरहितः, 'जाव "यावत्-अत्र यावन्छब्देन-' उत्करः, अभटप्रवेशः, इत्यादि यावत् दशरात्रव्यापक प्रमोद उत्सव उद्घोपितः, तस्मात् कि खलु यूर्य हे देवानु मिया? विपुलमशनादिक पुष्पक्सगन्धमाल्यालङ्काराच, इह शीघ्रमानाययि- प्यथ, इति विज्ञेयम् , ' उदाहो' उताहो अथवा, 'सयमेव ' स्वयमेव 'गच्छेजा' गच्छेत-आगमिष्यत्यर्थः। तए ण' ततः खलु सोऽभग्नसेनस्तान् कौटुम्बिक पुरुषान् एव वक्ष्यमाणमकारेण अवादी-' अहण्ण' अहं खलु हे देवानुप्रिया.' कहलवाया है कि- 'पुरिमतालणयरे महब्बलेण रण्णा उस्मुके जाव उदाहु सयमेव गन्छेन्जा' पुरिमताल नगर मे मुझ महाबलं नरेश ने एक १० दिन का उत्सव उद्घापित किया है, उसमें किसी भी प्रकार का कर सम्मिलित होनेवाली जनता से नहीं लिया जायगा। जनता के मनोविनोद के लिये हा यह उत्सव किया गया है। इत्यादि पूर्वोक्त समस्त बाते इस उत्सव के साथ लगती हुई उहों ने अभग्नसेन से कहीं। और साथ में यह भी निवेदन किया कि हे देवानुप्रिय ! आप से नरेश ने यह भी पुछवाया है कि आप क्या खाने पीने की सामग्री को एव पुष्प वस्त्र गध माला आदि सामग्री को यहीं मगवायेगे अथवा वहा पधारेगे। तए ण से अभग्गसेणे ते कोटुबियपुरिसे एवं इस प्रकार उन टुम्बिकपुरुषों की बात सुन कर वह अभग्नपेन उनसे इस प्रकार बोला अहण्ण देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय ! मैं 'पुरिमताल- કહેવરાવ્યા છે તે અમારા મુખથી સાભળો पुरिमताल्णयरे महब्बलेण रणा उस्सुक्के जाय उदाहु मयमेष गच्छेजा धुरिमा नगरमा भे-माम नरेश એક દસ દિવસને ઉત્સવ ઉજવવાનું જાહેર કર્યું છે, તેમાં આવનારી જનતા પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારને કર-દાણ લેવામાં આવશે નહિ, માણસોનાં મને રંજન માટે જ એ ઉત્સવ કરવામાં આવ્યું છે ઈત્યાદિ પર્વોક્ત આગળ કહેલી તમામ વાત આ ઉત્સવને લગતી જ હતી તે અભસેનને કહી અને સાથે તે પણ જણાવ્યું કે-હે દેવાનુપ્રિય ! આને રાજાએ તે વાત પણ પૂછાવ છે કે શુ ખાવાપીવાની સામગ્રી તથા પુષ્પ, વસ ગધ માલા આદિ સામગ્રી આપના પાસે અહિંગાવશો કે આપ પિતજ ત્યા પધારશો? “ तए ण से अभर्ग सेणे ते कोडुबियपुरिसे एष पयासी' मा प्रभाएं औगि ५३यानी पात मागी त खनन तभाने आ प्रभारी डे -यो- 'अहण देवाणु आप स्वय , ववासी આ૫ विपाकचन्द्रिका टोका श्रु० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३७३ - - पुरिमतालनगरे स्वयमेव गन्छामि आगमिप्यामि ' तए ण' ततस्तदनन्तर खलु फौटुम्बिकपुरुषान् ' सकारेइ सम्माणेइ' सत्कारयति, सम्मानयति, सत्कारपित्वा सम्मानयित्वा प्रतिविमर्जयति ॥ मू० १९ ॥ णयरे सयमेव गच्छामि' पुरिमताल नगर में स्वय भाऊँगा। 'तए ण कोडुपियपुरिसे सकारेइ सम्माणेइ' इस प्रकार अपना अभिप्राय कहकर उस अभग्नसेनने उन सब का अच्छी तरह से आदर सत्कार एव समान किया। 'सकारिता सम्माणिना पडिविसजेह' सत्कार एव समान करके बाद में उसने उन आये हुए राजपुरुषों को विसर्जित किये। भावार्थ- महाबल नरेश का आदेश प्रमाण कर वे समस्त कौटुम्धिक पुरुष पुरिमताल नगर से शीन प्रस्थित होकर ऐसे मार्ग से उस शालाटवी स्थित चोरपल्ली की ओर रवाना हुए जो वहा से विशेष दूर नहीं पडता था । रास्ते में खाते पीते हुए वे लोग आनदपूर्वक चोरपल्ली में जा पहुंचे। पहुँचते ही उन्होंने अभग्नसेन चोरसेनापति को हाथ जोड नमस्कार किया। और नरेशद्वारा पुरिमताल नगर में मनाये जाने वाले उत्सव का यथावत् समस्त समाचार कह सुनाया। सुनते ही अभग्नसेन ने भी अपना हार्दिक अभिप्राय प्पिया' हेपानुप्रिय! हु' पुग्मिताल्णयरे सयमेय गच्छामि ' यात पुरिभतार નગરમાં આવી છે तए ण वोडयियपुरिसे सकारेइ सम्माणेह આ પ્રમાણે પિતાને અભિપાય કહીને તે અલગ્નસેને તે આવેલા સૌને સારી રીતે આદર સરકાર અને સન્માન કર્યું 'सकारिता सम्माणित्ता पडिषिसजेड સન્માન અને સત્કાર કર્યો પછી તેણે આવેલા સૌ રાજપુરૂને વિદાય- . રવાના કર્યા ભાવાર્થ–મહાબલ રાજાની આજ્ઞાનું પ્રમાણ કરીને તે તમામ કૌટુમ્બિક પુરૂ પુરિમતાલ નગરથી તુરતજ તૈયાર થઈને બહુ દૂર ન થાય તેવા માર્ગથી શાલાટવીમા રહેલી ચેરપલી તરફ રવાના થયા, રસ્તામાં ખાતા-પીતી આન દ કરતા તે માણસે ચેરપલ્લીમાં જઈ પહેચ્યા પહેચતાજ તેઓએ અગ્નસેન ચેરસેનાપતિને હાથ જોડીને નમસકાર કર્યો, અને રાજાએ કહેલા પુમિતાલ નગરમાં ઉજવવામાં આવનાર ઉત્સવ વિષેના તમામ સમાચાર કહી સંભળાવ્યા સમાચાર સાભળીને અભગ્નસેને પણ પિતાને અતરને અભિપ્રાય તેઓને २७४ विपाकश्रुते . मूलम्-मू० २० तए ण से अभग्गसेणे चोरसेणाई बहुहिं मित्त-जावपडितुडे पहाए नाव पायच्छित्ते सव्वालंकारविभूसिए सालाडपीओ चोरपल्लीओ पडिणिक्ख- मइ, पडिणिक्खमित्ता जेणेव पुरिमतालणयरे, जेणेव महबले राया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता करयलपरिग्गहिय० महब्बल राय जएण विजएण बद्धावेइ, बद्धावित्ता महत्थं जाव पाहुड उवणेइ । तएण से महब्बले राया अभग्गसेणस्स चोरसेणावइस्स त महत्थ जाव पडिन्छइ, अभग्गसेण चोरसेणा- चड सकारेइ, सम्माणेइ, सकारिता सम्माणित्ता विसज्जेइ, कूडागारसाल च से आवसह दलयइ। तए ण से अभग्गसेणचोरसेणावई महब्बलेण रण्णा विसज्जिए समाणे जेणेव कूडागारसाला तेणेव उवागन्छइ ।। सू० २० ॥ टीका-मू० २० 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु ततः खलु सोऽभग्नसेनश्वोरसेनापतिर्बहुमि , 'मित्त-जाव परिखुडे ' मित्रज्ञातिनिजकखजनसम्बन्धिपरिजने परितः, 'ण्डाए उनसे कह दिया। पश्चात् उसने उन सबको अच्छी तरह आदर सत्कार के साथ वहा से पुरिमताल नगर के लिये विसर्जित कर दिये ॥ स० १९ ॥ तए ण से अभग्गसेणे० ' इत्यादि तए ण' कौटुम्बिक पुरुषों के वहा से प्रस्थान कर चुकने बाद 'से अभग्गसेणे चोरसेणावई ' उस भभग्नसेन चोरसेनापतिने 'बहुहिं मित जाव परिबुडे ' भनेक अपने मित्र, ज्ञाति, निजक, स्वजन, सम्बधी एव परिजनों से परिवृत होकर 'पहाए जाव पायच्छित्ते' स्नान किया। स्नान करने के बाद उसने कौतुक मगल एव प्रायश्चित्त कृत्य किये । इन सब से निवृत्त होकर बाद में કહો, પછી તેણે આવેલા તમામને સારી રીતે આદર સત્કાર કર્યો, પછી તે સૌને પુરિમતાલ નગર જવા માકે રજા આપી ૧લા तए ण से अभग्गसेणे० 'त्यादि કૌટુમ્બિક પુરૂ ત્યાથી રવાના થયા પછી, ' से अभग्गसेणे चौरसेणाई 'समनसेन यारसेनापति बहुर्हि मिस-जाव परिबुडे પિતાના અનેક મિત્ર, જ્ઞાતિ, નિજક, સ્વજન, સમ્બન્ધી અને પરિજનની સાથે भी * पहाए जाव पायच्छित 'स्नान नाना पछी ते तु । , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुतः १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३७५ जाव पायच्छित्ते ' स्नात यावत् कृतकौतुकमद्गलमायश्चित्तः, सर्वालङ्कारविभूषितः, शालाटवीचोरपल्लीतः ' पडिणिक्खमइ ' मतिनिष्कामति निःसरति । प्रतिनिष्क्रम्य यत्रैव पुरिमतालनगर यव महावलो राजा तत्रैवोपागच्छति, उपागत्य करतळपरि- गृहीत शिरआवत मस्तकेऽञ्जलिंकृत्वा महाबल राजान जयेन विजयेन वर्ध- यति, वर्धयिता महार्थ 'जाव' यावत् 'पाहुड ' माभृतम्-उपहारम् , • उवणेइ ' उपनयति-पुरत' स्थापयति । ' तए ण' ततः खलु स महावलो राजा . . 'सव्वालंकारविभूसिए' समस्त अलकारों से विभूषित होकर वह 'साला- डवीओ चोरपल्लीओ' शालाटवीस्थित चोरपल्ली से 'पडिणिक्खमइ' निकला पडिणिक्खमित्ता' निकल कर 'जेणेच पुरिमतालणयरे जेणेव महब्बले राया तेणेव उवागच्छइ ' पुरिमताल नगर पहुंचा और वहाँ पहुँचते ही वह महानल नरेश के निकट जाकर उपस्थित होगया । रखागच्छित्ता उपस्थित होकर 'करयलपरिग्गाहय महव्वल राय जएण जएण विजएण बद्धावेइ' उसने नरेश को हाथ जोड नमस्कार किया और जय विजय के नाद से वाया। 'बद्धा वित्ता महत्य नाव पाहुड उवणेइ ' वधाकर फिर उसने महाथ महामूल्य विशिष्ट नजराना राजा के सन्मुख भेट स्वरूप में रखदिया 'तए ण से महब्बले राया अभगसेणस्स चोरसेणावइस्स त महत्य. पहिच्छइ ' नरेश ने भी चोरों के . . ' . राया મગલ અને પ્રાયશ્ચિત્ત કાર્ય કર્યું એ તમામ કામથી નિવૃત્ત થઈને પછી सव्यालकारविभूसिए तमाम मरोथी शगार सने सालाडपीओ चोरपल्लीओ' शवास्थित ચોરપલીથી पडिणिक्खमइ નિક पडिणिक्खमित्ता' नीseी ४२ ' जेणेय पुरिमताळणयरे जेणेव महव्यले तेणेष उपागच्छह ' पुरिभताय ना२ भावी पायो भने पहायता तुरत महान <ionनी पासे 5 GAL रह्यो ' उवागच्छित्ता' उपस्थित थन (10 GHI २डीने ) करयलपरिग्गहिय० महब्धक विजएण वद्धावेइ ' तेथे सने हाथ लेने नभ२४१२ र्या अनेय-विन्यना निथी याव्या, 'पद्धावित्ता महत्थ जाष पाहुड उषणेइ ' वधावीन पछी તેણે મહામૂલ્યવાન નજરાણુ રાજાના સન્મુખ ભેટ તરીકે રાખી દીધુ 'तए ण से महरुघले राया अमरगसेणस्स चौरसेणाधइस्स त महत्थ पडिग्छ।' . राय जपण .
समान्य विसर्जयति, . 'विसजेइ A ३७६ विपाकथुते अभग्नसेनस्य चोरसेनापतेः त महार्थ प्राभृत यावत् । पडिच्छइ' प्रतीच्छति हाति । ततः खलु अभग्नसेनचौरसेनापति सत्कारयति संमानपति, सत्कृत्य कूडागारसाल च' कूटागारशाला च 'आवसह' आव- सध-बसति 'दलयइ' ददाति । ततः खलु सोऽभमसेनसेनापतिर्महाबलेन राज्ञा विसर्जित' सन् यत्रैव कूटागारशाला तत्रैवोपागच्छति ॥ मू० २० ।। सेनापति उस भभग्नसेन का वह महार्थ महामूल्य नजराना खोकृत कर लिया। और अभग्गसेण चोरसेणाचई सकारेइ ' उसका अच्छी तरह से आदर सकार किया एवं 'सम्माणेइ' सन्मान किया। 'सकारिता सम्माणिचा' जत्र अभनसेन का अच्छी तरह से अपनी आर से सत्कार एव सन्मान हो चुका तब वहा से उसकी विदा की ' कूडागारसाल च से आवसह दलयइ' बिदाकर उसे कूटागारशाला मे डेरा दिलाया। 'तए ण से अभग्गसेणचोरसे- णावई' कूटागारशाला मे ठहरना निश्चित हो जाने के बाद वह अभग्नसेन चारसेनापति 'महब्बलेण रण्णा' महब्बलेण रण्णा' महाबल नरेश द्वारा विसज्जिए समाणे जेणेव कूडागारसाला तेणेव उवागच्छ।' ' विसर्जित होकर जहा वह कूटागार शाला थी वहा भाया । भावार्थ अभग्नसेन ने पुरिमताल नगर मे मनाये जाने वाले उत्सव मे सम्मिलित होने के अभिप्राय से अपनी तैयारी प्रारभ की- उसने सर्वप्रथम રાજાએ પણ ચોરસેનાપતિ અલગ્નસેને મૂકેલું નજરાણુ, તેને સ્વીકાર કર્યો અને अभग्गसेण चौरसेणावइ मकारेइ ' ते असनसेन यार सेनापति सोश शते माहसा२ ध्यो भने सम्माणेइ ' सन्मान यु सकारिता सम्मा णित्ता यारे समनसेन न सारी शत पाताना तरथी सत्तार સન્માન થઈ गयो त्यारे ' घिसज्जेइ ' पछी तर त्याची विहाय मापी ' कूडागार साल च से आवसह दल्यइ विहाय शत तक दूटागारमा तमु माया तप ण से अभग्गसेणचारसेणावई કુટગારશાળામાં રહેવાનું નક્કી થયા पछी मनसेन योरसेनापति महश्यलेण रण्णा મહાબ નરેશદ્વારા विसजिए समाणे जेणेव कूडागारसाला तेणेष उपागन्छ। ' विहाय पानी ल्या તે કૂટાગારશાલા હતી ત્યા આવ્યા ભાવાર્થ– અભસેને પરિમતાલ નરમ થતા ઉત્સવમાં હાજરી આપવાના અભિપ્રાયથી ત્યાં જવા માટે પિતાની તૈયારીને પ્રારભ કર્યો, તેણે - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३७७ मृलम्-मू० २१ तए ण से महरले राया फोडुपियपुरिसे सदावेद, सदावित्ता पर वयासी-गन्छहणे तुम्हे देवाणुप्पिया ! विउलं असण ४ उवरखडावित्ता त विउलं असण ४ सुर च ५ सुबह पुप्फगधमलालकार च अभग्गसेणस्स चोर सेणावइस्स कूडागारसालाए उवणेह । तए ण ते कोडॅवियपुरिसा करयठ जाव उवणेति । वए ण से अभग्गमेणचोरसेणावई बहुहिं मित० सदि सपरिचुढे पहाए जाच सवाल कारविभूसिए तं विर असण ४ सुर च ५ आसाए- माणे ४ पमते विहरड ।। मू० २१ ।। अपन मित्रों को एव स्वजन सपनो अदिको का इमका सरर भिनवा दो। वे सब के सर ठीक समय पर इसके पास आ पहुँचे। सरके आजान पर अभग्नसेन न स्नान किया, और मपातिटकादि किये उसके बाद वह अपने शरीर पर बहुमूल्य वस्त्र आभरण पहिर कर अपन स्थान से सब क साथ पुरिमताल नगर की तरफ बडे ठाट-बाट से चला । वहा पहुँच कर उमन महारल नरेश से मुलाकात की। नमनपूर्वक उसन नॉग का अभिनदन किया और जय विजय नाद से राजा को वधायग, और नरेश के लिये जो यह उपार लाया था, वह उसन राजा की मेवा मे अर्पित किया। राजा बहुत आनद के साथ इस की प्रदत्त मेट को स्वीकार कर इसका आदर स कार किया तथा उसके ठहरने आदि का व्यवस्था कूटागार गाला मे करन की अपन परिचारकों को भाजा दी। સૌથી પ્રથમ પિતાના મિત્રો, વજન સબ ધી આદિ સોને આ વાતની ખબર મોકલાવી દીધી એટલે તે મો બાબર સમય પ્રમાણે તેના પાસે આવી પહેચા, સો આવી ગયા પછી, અભનેને સ્નાન કર્યું અને મરી-તિલક આદિ કર્યા તે પછી પિતાના શરીર પર બહુજ મૂલ્યવાન વસ્ત્ર અને આભૂષણ પહેરીને પિતાના સ્થાનથી સૌના સાથે પુમિતાલ નગર તરફ ભારે ol૦માઠથી ચાલે, ત્યા પહાચીને મહાબલ ગજની મુલાકાત કરી નમનપૂર્વક તેણે રાજાને અભિ ન દન કર્યું અને જય-વિજય નાદથી રાજાને તથા માટે જે ભેટ હતા તે તેણે રાજની એવામાં અર્પણ કરી, રાજાએ ઘણાજ આનદની સારે તેણે આપેલી ભેટને મુખ્યીકાર કર્યો, અને કાર્યા પછી તેને આદર સત્કાર કર્યો, તથા તેને રહેવા વગેરેની વ્યવસ્થા ફૂટીગારશાલામાં કરવાની છે તાના નોકરને આજ્ઞા કરી પછી અગ્નિમેન વધાવ્યા AM લાગ્યા 5.
३७८ विपाकवते टीका-मू० २१ 'तएण' इत्यादि । ततः खलु स महापलो राजा कौटुम्बिापुरुषान् शद यति, शब्दयित्वा ' एव 'वक्ष्यमाणमकारेण, 'वयासी' अवादीत्-गन्छत खलु यूय हे देवानुमिया. विपुलमशन पान खाद्य खाद्य ' उवक्सडावेह ' उपस्कारयत= पाचयत ' उवक्खडाबित्ता' उपकार्य-पाचयिखा, त विपुलमशनादिकं मुरा च, . आप लोग . अभग्नसेन भी राजा से विदा होकर उस कूटागार शाला की ओर चल दिया। वहा आकर वह वहा ठहर गया ॥ सु० २०॥ तए ण से महब्बले० ' इत्यादि । तए ण ' अभग्नसेन के कूटागार शाला में ठहर चुकने के बाद से महब्बले राया' महायल नरेश ने कोडुवियपुरिसे सदाइ' कौटुम्बिकपुरुषों को अपने पास बुलवाया । सदाविता ' और बुलाकर एच वयासी' इस प्रकार कहा कि- ' गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय । यहा से जाओ और विउल असण४ उवक्खडावेह ' विपुल अशनादि तैयार करामो उवखडावित्ता भाजन तयार हो जाय तब त विउल असण४ सुर च ५ सुबहु पुप्फगधमल्लालकार च अभग्गसेणस्स चोरसेणावइस्स कूडा- गारसालाए उवणेह' उस निप्पन्न हुए भोजन एवं साथ में अनेक प्रकार પણ રાજાની પાસેથી વિદાય લઈ તે દૂટાગારશાલા તરફ ચાલતે થયે, ત્યા આવી રહી ગયે ૨ तए ण से महव्यले 'त्या ' मनोन टा॥२शालामा स्थिर थय। पछी ' से महमले भलाम नरेश कोडवियपुरिसे सद्दावेद ' टुभि ५३वान पोताना पासे माराव्या सदायित्ता અને બોલાવીને एक बयासी તેઓને प्रभारी ४ - 'गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया 3 पानुप्रिय ! तमे all सो महिथा गरी मने ' विउल असण४ उयक्खडावेह પુષ્કલ અનાદિ तयार ४३। ' उयक्खडा वित्ता मान तयार य/ anय त्यारे त विउल असण सुर च ५ सुबहु पुप्फगधमल्लालकार अभग्गसेणस्स चोरसेणावइस्स फूटागारसालाए उधणेह' से तैयार ये लोन भने माथे भने। . तए ण . राया આ पिपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३७९ मेरकं च, जाति च, सीधु च, प्रसन्ना च, तथा मुबहु पुष्पगन्धमाल्यालकार च, 'मभागसेणस्स चारसेणावइस्स ' अभनसेनस्य चोरसेनापतेः 'कूडागारसालाए कुटा- गारशालायाम् ' उवणेह ' उपनयत-समीपे प्रापयत । ततः खलु ते कौडम्बिक- पुरुपा. करतलपरिगृहीत यावत् मस्तकेऽञ्जलिं कसा तयेति राजाज्ञा स्वीकृत्य तदनुसारेण विपुलमशनादिक सुबहु पुष्पगन्धमाल्यालङ्कार च अभग्नसेनस्य ' उवर्गति ' उपनयन्ति=समीपे प्रापयन्ति । ततः खलु सोऽभग्नसेनचोरसेना- की मदिरा को तथा पुष्प, गध, माला और अलकार आदि सामग्री को चोरों के सेनापति अभनसेन के पास कूटागारशाला में ले जाओ। तए ण राजा के इस प्रकार के आदेश होने के बाद 'ते कोडंपियपुरिसा कर- यल जाव उमणेति' वे कौटुम्बिक पुरुष नरेश की भाज्ञा प्रमाण कर और उहे नमन कर वहा से चले आये और भोजनशाला में आकर समस्त सामग्री तयार करवाई, और निष्पन हुई उस साने पीने की समस्त सामग्री को, अनेक प्रकार की मदिरा को, एर पुष्प गध माला आदि को साथ में लेकर कूटागारशाला में जाकर उपस्थित हुए, और नमन कर सब लाई हुई उस सामग्री आदि को चोरों के सेनापति अभग्नसेन के समक्ष रखदिया। तए ण बाद में से अभग्गसेणचोर- सेणावई बहुर्हि मित्त० मद्धिं सपरिवुडे पहाए जाय सन्चालंकारविभूसिए त विउल असण४ सुर च ५ आसाएमाणे४ पमत्ते विहरइ उस अमनन , . પ્રકારની મદિર તથા પુષ્પ, ગ ધ, માલા અને અલ કાર આદિ સામગ્રીને ચેરમેનાપતિ અભગ્નનેનની પાસે ટાગારશાલામાં લઈ જાઓ છે तए ण NAGarl Al & हुम थया ५४ी ते फोडविय पुरिसा करयल जाय उवणेति તે કોટુમ્બિક પરૂપે રાજાની આજ્ઞા પ્રમાણુ કરીને તથા તેને નમન કરીને ત્યાથી ભોજનશાલામાં આવી સમસ્ત ભજન સામગ્રી તૈયાર કરાવી અને તૈયાર થયેલી ખાવા-પીવાની તમામ સામગ્રી તથા અનેક પ્રકારની મદિરા અને પુષ્પમાલા આદિ સામગ્રી સાથે લઈને તૂટાગારશાળામાં જઈને ઉભા રહ્યા, અને નમન કરીને જે સામગ્રી साव्या हातभाभन योरसेनापति मनसेनानी 19 सभी हीधी 'तएण ते ५छ। ' से अभग्गसणचारसेणावई बहुहिं मित्त० सद्धिं सपग्वुिडे पहाए जान सव्यालकारविभूसिए त विउल असणः सुर च५ आताएमाणे पमत्ते विहरह विपाश्रुते - टीका-मू० २१ 'तएण' इत्यादि । ततः खलु स महापलो राजा कौटुम्बिापुरुषान् शन्द यति, शब्दयित्वा ' एव 'वक्ष्पमाणप्रकारेण, 'चयासी' अवादी-न्छत खलु यूय हे देवानुप्रिया. विपुलमशनं पान खाद्य स्वाय ' उवक्खडावेह ' उपस्कारयत पाचयत ' उवक्खडावित्ता' उपकार्य-पाचयिखा, त विपुलमशनादिकं सुरा च, अभग्नसेन भी राजा से निदा होकर उस कूटागार शाला की ओर चल दिया । वहा आकर वह वहा ठहर गया ॥ सू० २० ॥ तए ण से महब्बले० ' इत्यादि । तए ण' अभग्नसेन के कूटागार शाला में ठहर चुक्ने के बाद से महब्बले राया' महावल नरेश ने कोडवियपुरिसे सदावेड' कौटुम्बिकपुरुषों को अपने पास बुलवाया। सदावित्ता एच वयासी' इस प्रकार कहा कि- 'गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय यहा से जाओ और विउल असण४ उपक्खडावेह' विपुल अशनादि तैयार फरामो । उचकखडाविता' भोजन तयार हो जाय तब ' विउल असण४ सुर च ५ सुबहु पुप्फगधमलालकार च अभग्गसेणस्स चोरसेणावइस्स कूडा- गारसालाए उवणेह' टस निष्पन्न हुए भोजन को एक साथ में अनेक प्रकार . • और बुलाकर आप लोग ' - राया પણ રાજાની પાસેથી વિદાય લઈ તે દૂટાગારશાલા તરફ ચાલતે થે, ત્યા આવી રહી ગયે રમા तए ण से महबले 'त्याह तए ण ' मनसेन इटागारशालामा स्थिर यया पछी ' से महमले भास नरेश 'कोडुषियपुरिसे सद्दावेद કૌટુમ્બિક પુરૂને પિતાના पासे वाव्या सद्दायित्ता' भने मासावीन एव ययाती' तेमात ॥ પ્રમાણે કહ્યું गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया देवानुप्रिय ! तभी सो महिथी नये भने ' विउल असण४ उपक्खहावेह પકલ અશનાદિ तयार ४२॥ ' उपक्खडाधित्ता मोहन तयार 4 लय त्यारे त विउल असण सुर च ५ सुबहु पुप्फगधमल्लाहकार अभग्गसेणस्स चौरसेणावइस्स એ તૈયાર થયેલા ભેજનને અને સાથે અનેક कूडागारसालाए उपणे विपाकचन्द्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ अभानसेन मूलम्-मू० २२ तए ण से महव्वले राया फोडु पिपपुरिसे सावेड, सदाविता एवं वयासी-' गच्छह ण तुम्हे देवाणुप्पिया ! पुरिमतालस्य णयरम्स दुवाराई पिहेह, अभग्गसेण चोरसेणावइ जीवग्गाई गिण्हह, गिरिहत्ता मम उवणेह'। तए ण ते फोडुपियपुरिसा करयल जाव पडिसणेति । पडिमुणित्ता पुरिमता. लम्स णयरस्स दुवाराड पिटेंति, अभग्गसेण चोरसेणावई जीवग्गाई गिण्इंति । गिम्हित्ता महबलस्स रन्नो उचणेति । तए ण से महब्बले राया अभग्गसेण चोरसेणावह एएण विहाणेण वज्झ आणइ । एवं खलु गोयमा । अभग्गसेणे चोरमेणावई पुरा पोराणाण जाब विदरड ॥ ० २२ ॥ टीका-मृ० २२ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स महावलो राजा कौडम्बिफपुरुषान् भोजनशाला मे पहुंचे और वहा सब प्रकार की खाने पीने की सामग्री तयार करवाकर राजा के आदेशनुसार उसे कूटागारशाला मे ठहरे हुए अभग्नसेन के पास ले गये। अभानसेन ने नहा धोकर एव अपने नैमित्तिक कर्मों से निवृत्त होकर अपनी मित्र मडलीसहित उस आई हुई सामग्री का बडे आनंद के साथ उपभोग किया। खा चुकने पर वे सब के सर नगा के आवेश से वेभान हो गये। अभग्नसेन भी वेहोश होगया ॥ सु० २१ ।। तए ण से महब्बले० ' इत्यादि । तए ण' अभग्नसेन एव उसके साथियों के वेहोश होने के बाद से महब्बले राया' उस महावल नरेश ने फोडुवियपुरिसे सदावेद' સ્વીકારીને તે સૌ ભેજનશાળામા પહેચ્યા અને ત્યા ખાવા પીવાની તૈયાર કરાવીને રાજાની આજ્ઞા પ્રમાણે ટાગારશાળામાં રહેલા અભસેનની પાસે લઈ ગયા, અભસેને ન્હાઈ ધોઈને તથા પોતાના મિત્તિક કર્મોથી નિવૃત્ત થઈને પિતાની મિત્રમંડલી સહિત તે આવેલી સામગ્રીને ઘણાજ આનદ સાથે ઉપગ કર્યો ખાધા પછી તે સો મદિરાના નિશા-કેફના આવેશમાં બેભાન થઈ ગયા, અભસેન પણ બેભાન થઈ ગયો ર૧ तए ण से महब्धले 'त्यादि અગ્નિમેન તથા તેના સાથીદારે બેભાન થઈ ગયા પછી ' से महन्मले राया ' ते महाम8 मे कोड बियपुरिसे सदावह जि સામગ્રી . , तएण विपाकश्रुते पतिर्वहुमिः मित्र-ज्ञातिमभृतिभिः सार्प सपरितः स्नातो यावत् सलिंकार विभूषितस्त विपुलमशनादिक सुरा च विविधाम् 'असाएमाणे' आस्वादयन् विस्वादयन् परिभाजयन् परिभुजानः 'पमत्ते' पमत्त:-प्रमादयुक्तः, 'विहरेइ' विहरति-तिष्ठति ॥ सु० २१ ॥ . चोरसनापति ने अपने सब मित्रजनों आदि के साथ स्नान आदि कर एव अच्छी तरह कपडे और अलकारों से सुसज्जित होकर उस आई हुई समस्त खाने पीने की सामग्री का और अनेक प्रकार की मदिरा का इच्छानुसार आस्वादन किया, परिभोग किया और पश्चात् नशे के आवेश में वह होश- रहित हो गया। भावार्थ जब अभग्नसेन अपनी मित्रादिमंडलीसहित कूटागार शाला में ठहर चुका, तब उस समय उसकी पाहुनगति करने के लिये महाबल नरेश ने अपने कौटुम्बिक पुरुषों को बुलाकर यह आदेश प्रदान किया कि तुम सब लोग यहा से शीघ्र जाओ और भोजनशाला में पहुँचकर खाने पीने का सब प्रकार का सामान अधिक मात्रा में तयार कराओ। जब सब चीज तयार हो जावे तब उसे मदिरा आदि एव पुष्पमाला आदि के साथ लेकर कूटागार शाला मे अभग्नसेन के निकट जाओ। नरेश की इस आज्ञा को स्वीकार कर वे सब . તે અગ્નિસેન ચેરસેનાપતિએ પોતાના તમામ મિત્રજને આદિ સાથે સ્નાન આદિ કરીને તથા સારી રીતે કપડા પહેરી તથા અલ કારેથી સુસજિજત થઈને તે આવેલી તમામ ખાવા-પીવાની સામગ્રી તથા અનેક પ્રકારની મદિરાનું ઈચ્છાનુસાર આસ્વાદન કર્યું, પરિગ કર્યો અને પછી નિશા-કેફ-નાં આવેશમા હેશરહિત-( ચેતનરહિત-ભાનવિનાના) થઈ ગયે ભાવાર્થ-જ્યારે અભગ્નસેન પિતાની મિત્રમંડલી સાથે ફૂટાગારશાલામા રહે ત્યારે તે સમયે તેની મેમાનગતિ કરવા માટે મહાબલ રાજાએ પોતાના કૌટુમ્બિક પુરુષને બતાવીને એ આજ્ઞા કરી કે- તમે સો લેકે અહિંથી તાકીદથી જાઓ અને ભોજનશાળામાં પહેરીને ખાવા-પીવાના તમામ પ્રકારના સામાનને વધારે પ્રમાણમાં તૈયાર કરાવે અને જ્યારે તમામ વસ્તુ તૈયાર થઇ જાય ત્યારે તે તમામને મદિરા આદિ પુષ્પમાલા વગેરેની સાથે લઈને કટાગોરશાલામા અલગ્નસેનની પાસે લઈ જાઓ રાજાની આ પ્રકારની આજ્ઞાને . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ३ अभानसेन ३८३ सेनापति जीवग्राहं गृहन्ति । गृहीखा महापलस्य राज्ञः, ' उवणेंडि' उपनयन्ति= समीपमानन्ति । तत• पलु स महावलो राजा अभग्नसेन चोरसेनापतिम् , 'एण्ण' एतेन 'विहाणेण' विधानेन ‘वझं' वयम्' अय हन्तव्य' इति, 'आणवेइ' आज्ञापयति । अभग्नसेन हन्तुं महाग्लेन राज्ञा कौटुम्पिकपुरुपा आज्ञप्ताः । इति पर्यन्तमुत्तवा भगवान् पुनौतम संयोध्याह-'एव सलु गोयमा " इत्यादि, हे गौतम | अभग्नसेनश्वोरसेनापतिः 'पुरापोराणाण' पुरापुराणाना पुरा=पूर्वभवे पुराणाना=पूर्वकालतानाम् , ' जाव' यावत् अत्र यावच्छब्देन- दुच्चिण्णाण दुप्पडिकंताण असुभाण पावाणं कडाण मम्माण पापग फलवित्तिविसेस पञ्चगुभवमाणे ' इति संग्राह्यम् । दुवीर्णाना दुष्पतिक्रान्तानाम् अशुभाना पापाना कताना कर्मणा पापक फलवृत्तिविशेष प्रत्यनुभवन् , एपा पदाना व्याख्याऽत्रैव प्रथमा ययने द्वादशमूरे कृता 'विहरइ' विहरति वर्तते ॥मू० २२ ।। 'अभग्गसेण चोरसेणावइ जीवग्गाह गिति' अभग्नसन चोरसेनापति को जिन्दा ही पकड लिया। गिहित्ता महब्बलस्स रन्नो उवणे ति' पकडकर वे उसे अपने स्वामी महाबल नरेश के निकट ले आये। 'तए ण • से महब्बले राया' उस महाबल राजा ने 'अभग्गसेण चोरसेणावइ एएण विहाणेण वज्झ आणवेइ' अभग्नसेन चोरसेनापति के लिये अपने पुरुषों को इस प्रकार से 'यह मारने योग्य है, ऐसी आजा प्रदान की। एव खलु गोयमा' इस प्रकार हे गौतम ! 'अभग्गसेणे चोरसे णावई पुरा पोराणाण जाव विहरइ' यह अभग्नसेन चोरसेनापति पूर्वोपार्जित दुश्चीग, दुष्प्रतिकात अपने अशुभ पाप कर्मों का विशेष फल भोग रहा है। • अभग्गसेण चौरसेणायइ जीवग्गाह गिण्हति ' मनसेन यारसेनातिन war पीसीधे। गिण्हित्ता महब्बलस्स रन्नो उवणेति પકડી કરીને તેઓ તેને પિતાના ધણ મહાબલ રાજાની નજીક લઈ આવ્યા पछी से महब्मले राया ” તે મહાબલ રાજાએ अभग्गसेण चौरसेणावइ पपण विहाणेण वज्झ आणवेइ' ते ममनसेन यारसेनापति भाटे पोताना પુરૂને આ પ્રકારથી એ મારવા ગ્ય છે ” એવી આજ્ઞા આપી एवं खलु गोयमा मा प्रभारी मौतम! अभग्गसेणे चौरसेणावई पुरापाराणाण जाघ विहरइ' ते मनसेन यारसेनापति पूना मेला દુકીર્ણ, દુપ્રતિકાન્ત પોતાના અશુભ પાપકર્મોને વિશેષ ફળને ભોગવી રહ્યો છે बाद में . तपण .
- . . ३८२ विपाकश्रुते शब्दयति, शब्दयिला ' एवं ' वक्ष्यमाणमकारेण, 'वयासी ' अवादी-गच्छत खल यूय हे देवानुप्रियाः ! पुरिमतालस्य नगरस्य ' दुवाराइ ' द्वाराणि निर्गम प्रवेशमार्गान् 'पिहेह' पिधत्त, अभमसेनं चोरसेनापति 'जीवग्गाह गिण्हह' जीवग्राह गृहाण-जीवन्तं गृहाणेत्यर्थः । 'गिण्डित्ता' गृहीसा' । मम उवणेह' मामुपनयत-मत्समीपमानयतेत्यर्थः । ततः सल ते कौटुम्विकपुरुषाः करतल- परिगृहीत यावत् मतिशृण्वन्ति राजाज्ञा स्वीकुर्वन्ति, प्रतिश्रुत्य स्वीकृत्य, पुरि- मतालस्य नगरस्य द्वाराणि पिहेंति ' पिदधति आरण्वन्ति, अभनसेन चोर- . . . . - . . कौटुम्बिक पुरुषो को बुलाया 'सद्दावित्ता' बुलाकर 'एव वयासी' फिर ऐसा कहा- गन्छह ण देवाणुप्पिया!' हे देवानुप्रिय ! तुम जाओ, और पुस्मितालस्स गयरस्स दुवाराइ पिहेह' पुरिमताल नगर के समस्त दरवजों को बंद कर दो। तथा 'अभग्गसेण चोरसेणावइ ' अभग्नसेन चोरसेनापति को 'जीवग्गाह गिण्हह' जीवित ही पकडलो 'गिहित्ता मम उवणेह' पकडकर उसे मरे पास ले आआ । तए ण नृपका यह आदेश सुनने के पश्चात् • ते कोड बियपुरिसा करयल० जाव पडिमुणेति उन कौटुम्बिक पुरुषों ने राजा के प्रदत्त आदेश को बडी भक्ति के साथ नमनपूर्वक स्वीकार किया। 'पडिसुणित्ता पुरिमतालस्स णयरस्स दुवाराइ पिहे ति ' स्वीकार कर चुकने पर उन्हों ने शीघ्र ही पुरिमताल नगर के समस्त द्वारों को बद कर दिया, एव , . . દે, તથા Y३वान मासाव्या ' सद्दावित्ता ' मातापान पव घयासी પછી આ પ્રમાણે गच्छह ण देवाणुप्पिया! ९ वानुप्रिय ! तमे या पुरिमतालस्स णयरस्स दुधाराइ पिहेह पुरिभतार नगरना तमाम २पालमान मच श ' अभग्गसेण चौरसेणावइ ' मनसेन यारसेनापतिन जीनग्गाह णिण्हह 'पत ५ लाया • गिण्हित्ता मम उवणेह' ५४0 ते भारी રાજાના આ પ્રકારના હુકમને સાંભળીને પછી ते कोडुधियपुरिसा करयल० जाव पडिसुणेति તે કૌટુમ્બિક પુરૂએ રાજાએ આપેલા હુકમને મહાન ભક્તિ સાથે નમનપૂર્વક સ્વીકારી લીધા पडिसुणित्ता पुरिमतालस्त णयरस्स दुधाराइ पिहेंति । સ્વીકાર કર્યા પછી તુરતજ તેઓએ પરિમતાલ નગરના તમામ દરવાજાને બધ કરી દીધા અને, પાસે લઈ આવે तए ण विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य• ३ अभग्नसेन . . परमाउयं टीका-मू० २३ गौतमस्वामी भगवत पृच्छति- अभग्गसेणे ण भते !' इत्यादि । हे भदन्त =हे भगवन् । अभग्नसेन. खलु चोरसेनापति' काळमासे फल कृखा 'कहिं ' कुन ' गछिडिइ' गमिष्यति, कुत्र ' उववजिहिह' उत्पत्स्यते।। भगवानाह- गोयमा!' इत्यादि । हे गौतम ! अभनसेनचौरसेनापतिः, सत्तावीस वासाह ' सप्तविंशति वर्षाणि परमायुष्कम्-उत्कृष्ट- इस प्रकार है गौतम । यह भभनरसेन अपने पोपार्जित निकाचित दुश्चीर्ण दुष्प्रतिक्रान्त अशुभ पाप कमी के उदयजन्य फल को भोग रहा है ।। स० २२॥ 'अभागसेणे ण भते ' इत्यादि । अमरसननकी भुज्यमान अयत दारुण वेदनाका कारण जानकर श्री गौतम स्वामाने श्रमण भगवान् महावीरसे पुन यह प्रश्न किया कि- भते हे भदन्त ' अभग्गसेणे चा सेणावई ' यह अभग्नसेन चौरसेनापति काल मासे ' अपनी आयु पूर्ण होन पर 'कालं किया' मर कर 'कहिं गच्छिहिइ' कहा जायगा काहि उपजिहिह कहा उत्पन्न होगा। गौतम का यह प्रश्न सुनकर श्रमण भगवान महावीरने कहा-'गायमा!' हे गौतम 'अभग्गसेणे चार- सेणावई ' यह अभग्नसन चारसनापनि सत्तावोस वामाइ सत्तावीस २७ वर्षकी परमाउय पाळइत्ता उकृष्ट आयुका भोगकर ' अजेव तिभागाव આ પ્રમાણે ગોતમ ! તે અભગ્નસેન પિતાના પૂર્વે મેળવેલા, નિકાચિત દીર્ણ દુપ્રતિક્રાન્ત અશુભ પાપકર્મોના ઉદયજન્ય ફળને ભેગવી રહ્યો છે પરરા अभग्गसेणे ण भते ।' ઈત્યાદિ અભસેનની ભૂજ્યમાન (ભેગવાતી) અત્યત દારૂણ વેદનાનું કારણ જાણું કરીને શ્રી ગૌતમ સ્વામીએ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને ફરીથી એ प्रश्न य - भते' ३ महन्त 'अभग्गसेणे ण चौरसेणायई । ते मनसेन ચેરસેનાપતિ कालमासे' यानानी मायुष्य पुरी यया ५छ'फाल विधा' कहिं गच्छिहिद વ્યા જશે? कहिं उयलिहिइ' च्या ઉત્પન્ન થશે ? ગૌતમને આ પ્રશ્ન સાભળીને શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે કહ્યું- गोयमा ' गौतम! अभग्गसेणे चोरसेणायई ' मनसेन यार सेनापति सतावीस पासाइ ' सत्तावीस २७ वर्षनी परमाउय पालइत्ता' . . મરણ પામીને .
३८४ विपाकश्रुते मूलम्-मू० २३ अभग्गसेणे ण भंते ! चोरसेणावई कालमासे फालं किचा कहि गन्छि डिइ, कहिं उववजिहिइ । गोयमा । अभग्गसेणे चोरसेणाई सत्तावीस वासाइ परमाउय पाळता अजेव तिभागावसे से दिवसे मूलमिन्ने कए समाणे कालमासे काल किया इमीसे रयणप्पभाए पुढनीए उक्कोसेण० एग सागरोवमडिइएमु णेरइएसु णेरइयत्ताए उववजिहिइ । से ण ताओ अणतर उव्वट्टित्ता, एवं ससारो जहा पढमे जार पुढगीसु । तओ उन्नहित्ता वाणार सीए णयरीए सूयरत्ताए पचायाहिइ । से ण तत्थ सोयरिएहिं जीवियाओ ववरोविए समाणे तत्थेव वाणारसीए णयरीए से द्विकुलसे पुत्तत्ताए पचाया- हिइ ॥ सू० २३ ॥ भावार्थ अभग्नसेन एव उसकी मित्रमंडली जब अच्छी तरह बेसुध बन चुकी तब नरेश ने उनका समाचार ज्ञातकर कौटुम्बिक पुरुषों को अपने पास बुलाया और उनके आने पर यह आज्ञा प्रदान करते हुए उनसे कहा कि-तुम शीघ्र जाओ और पुरिमताल नगर के समस्त दरवाजों का बंध करदो, तथा बद करने के बाद हा जल्दी से जल्दी जीते हुए अभग्नसेन का पकड़ कर मेरे पास ले आओ । राजा की उक्त आज्ञा शिरोधार्य कर लोगों ने वैसा ही किया। प्रथम नगर के समस्त दरवाजे बद किये, बाद में जाते हुए भभग्नसेन का पकड कर राजा के समीप उपस्थित कर दिया। नरेश ने उसे मारने की आज्ञा दी। ભાવાર્થ- અભગ્નસેન અને તેની મિત્રમંડલી જ્યારે સારી રીતે બેભાન થઈ ગઈ ત્યારે રાજાએ એવા સમાચાર જાણીને કૌટુમ્બિક પુરૂને પિતાના પાસે લાવ્યા અને તેઓ આવ્યા ત્યારે તેઓને આજ્ઞા કરતા બોલ્યા કે તમે તુરત જ જાઓ અને પુરિમતાલ નગરના તમામ દરવાજાઓને બધ કરી આપે તથા બધ કર્યા પછી જલદી જઈને જીવતોજ અલગ્નસેનને પકડી કરીને મારા પાસે લાવે, રાજાની આ પ્રકારની આજ્ઞા માથે ચઢાવીને તેઓએ રાજાના કહેવા પ્રમાણે કર્યું પ્રથમ નગરના તમામ દરવાજાને બ ધ કરી દીધા, તે પછી જીવિતદશામા અભગ્નસેનને પકડીને રાજાની નજીક ઉભો રાખે પછી રાજાએ તેને મારવાની પિતાના માણસોને આજ્ઞા આપી उन - , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अभग्नसेन ३८७ व्या'-मित्यादि-' पृथिवीकायेषु अनेकशतसहस्रकत्व उत्पत्स्यते ' इति पर्यन्त पुनः-पुनर्भवाटयीभ्रमण प्रथमाध्ययनस्यैकविंशतितमसूरतोऽवगन्तव्यम् । तओ उत्तिा' तता=अनेकलक्षवार पृथिवीकायेषु भ्रमण कृत्वा तदनन्ताम्, उद्वर्त्य=निःसत्य, ' वाणारसाए णयरीए' वाराणस्या-काश्या नगर्या 'मयरत्ताए गूकरतया पचायाइि' प्रन्यायास्थति उत्पत्स्यत इत्यर्थः । स खलु तत्र 'सोयरिएहि शौकरिका यूकरजीवित करपातकैरित्यर्थः, ववरापिए' जीविताद् व्यपरोपित• सन् तत्रैव वाराणस्या नगया प्रेष्टिकुले पुत्रतया ‘पञ्चायाहिद' प्रत्यायास्यतित्प स्यते ॥ मू० २३ ॥ . 'जीरियामा ' उन्न १ पृथिवीमे सातसागरकी उत्कृष्ट स्थितिप्त युक्त नारकीपर्यायमे होगा इत्यादि । इस प्रकार राज्यों बार पृथिवी कायमे जम मरण के दु सो को भोगता हुआ यह भवरूपी अटवीमे भ्रमण करता रहेगा। भ्रमण का प्रकार प्रथम अध्ययन के २१वे सूत्रमे प्रदशित किया गया है वही प्रकार यहा भी समझलना चाहिये। 'तो उन्नहिता' पृथिवीकाय के भ्रमण का समाप्त कर फिर यह 'वाणारसीए णयरीए' बनारस-काशी नगरीमे 'सूयरत्ताए सूकर की पर्यायसे 'पञ्चायाहिद उपन्न होगा। . से ण तत्थ सेायरि- एहिं जीवियाओ ववरोविए समाणे' यह उस पर्यायमे शिकारियों द्वारा मारा जाकर · तत्थेव चाणारसीए णयरीए सेट्टिकुलसि पुत्तत्ताए पचायाहिइ पुन उसी बनारस नगरी में किसी एक श्रेष्ठी के कुल मे पुत्ररूपसे उत्पन्न होगा। પામીને ત્રીજી પૃથિવોમાં સાત સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિથી યુક્ત નારકી પર્યાયમાં ઉત્પન્ન થશે ઈત્યાદિ, આ પ્રમાણે લાખ વાર પૃથિવીકાયમ જન્મ મરણના દુ અને ભગવતે વડા આ ભવરૂપી અટવી (વન)માં ભ્રમણ કરતે રહેશે ભ્રમણના પ્રકાર પ્રથમ અધ્યયનના ૨૧ એકવીસમા સુમા જણાવેના छ । प्रा२ अडि ५ मम नये ' तओ उपट्टित्ता પૃથ્વીકાયના श्रमाने ५३ री ते 'चाणारसीए णयरीए' मनारम-शी नगरीमा सूयरत्ताए सू४२-भूउना पर्यायथी । पञ्चायाहिइ । उत्पन्न थरी से ण तत्थ साथरिपहि जीधियाओ ववरोगिए समाणे ' में पर्यायमा शनिबार भारी पछी 'तत्येव वाणारसीए णयरी सेट्टिकुलसि पुत्तत्ताए पन्चायाहिइ शत બનારસ કાશી નગરીમા કેઈ એક ગેડીયાના કુળમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થે . . विपाकश्रुते मायुष्यम् , ' पालइत्ता' पालयित्वा, · अजेव' अद्यैव 'तिभागावसेसे । त्रिमा गावशेषे भागत्रयतोऽवशिष्टे चतुर्थमहरे इत्यर्थः, दिवसे 'सूलभिन्ने' शूलमिन्ना =लोहमय मृतीक्ष्णकण्टक, 'शूली' इति भाषामसिद्ध, नेन भिन्ना विदा कृतः । सन् कालमासे कालं कृत्वा ' इमीसे' अस्या रत्नमभाया पृथिव्याम् , 'उकासेण' उत्तण एकसागरोपमस्थितिकेषु नैरपिकेषु नैरयिकतया ' उवजिहिइ' उत्पत्स्यते । स खलु ततोऽनन्तरम् ' उव्वष्टित्ता' उद्वर्त्य-रत्न पभायाः पृथिव्या निःमृत्य, ' एव ' अमुना प्रकारेण, ससार' भवाद् भवा न्तरे भ्रमणम्, 'जहा पढमे जाव पुढवीसु' यथा प्रथमे यावत् पृथिवीषु प्रथमाध्ययनवत् सरीसृपेपूत्पत्स्यते, तर खलु काल कृत्वा द्वितीयस्या पृथिव्या निसागरोपमस्थितिकेषु नैरायकेपु, ततोऽनन्तर पक्षिपु, ततस्तृतीयस्या पृथि सेसे दिवसे' आजही दिनके चौधे प्रहरमें ' मूलभिन्ने कए समाणे ' शूली पर आरोपित होकर ‘कालमासे कालं किन्चा' मृत्यु के अवसरमें मर ' इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवीमें 'उक्कोसेण एगसागरो वडिइएमु णेरदएसु णेरइयत्ताए उत्कृष्ट एकसागर की स्थितिवाले नारको की पर्यायसे उपजिहिद उ पन्न होगा । ' से ण ताओ अणतर उन्नहित्ता एव संसारो जहा पहमे जाव पुढवीसु वहा की स्थिति पूर्ण भागकर जब यह वहासे निकलेगा तो प्रथम अध्ययनमें वर्णित प्रकारकी तरह सरीसृपोंमे उत्पन्न होगा, वहासे निकलकर द्वितीय पृथिवीमे तीनसागर की उत्कृष्ट स्थितिसे नारकी पर्याय मे, वहासे निकलकर पक्षियोंके भवामे, यहासे मरकर तृतीय ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય ભેળવીને अज्जेव तिमागासेसे दिषसे દિવસના ચોથા પ્રહરમાં सूलभिन्ने कर समाणे શૂલી પર આરોપિતા થઈને कालामासे काल किश्चा મૃત્યુના અવસરે મરણ પામીને 'इमीसे रयणप्पभाए पुढधीए ये रत्नप्रसा'वीमा • उक्कोसेण एगसागरोष मट्ठिइएसु णेरहपसु णेरइयत्ताए • Gष्ट से सारनी स्थिति वा न२४मा नानी पर्यायी उपजिहिइ पनि थशे से ण ताओ अणतर उव्वट्टित्ता पष ससारी जहा पढमे जाय पुढवीसु ત્યાની સ્થિતિ પૂરી ભેગાવીને જ્યારે ત્યાંથી નીકળશે ત્યારે પ્રથમ અધ્યયનમા વર્ણવેલા પ્રકારે પ્રમાણે સરી અમે ઉત્પન્ન થશેત્યાંથી નીકળીને બીજી પૃથિવીમાં ત્રણ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિથી નારકી પર્યાયમા, ત્યાંથી નીકળીને પક્ષિઓના ભામા, ત્યાથી મરણ આજના જ .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ३ अमग्नसेन ३८९ ३ टीका-मू० २४ से ण तत्थ' इत्यादि । सा=पूर्ववर्णितोऽभग्नसेनजीवः खलु तत्रोन्मुक्त- बालभावा, 'एव जहा पढमे ' एव यथा प्रयो प्रथमाध्ययनवन् तत्र यद्वाविंशति तमसूत्रोक्तवर्णनवद् वर्णनं बोध्यम् । यावत् 'अंत ' सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति । णिस्खेवो निक्षेप निगमन समाप्तिवाक्यं वाच्यमित्यर्थः, तद् यथा- - 'सेणं तत्थ ' इत्यादि। सेठ के यहा पुत्ररूप से उपन्न हो जाने पर जब ‘से' वह अभग्नसेनका जीव तत्थ वहा 'उम्मुक्वालमावे' अपने बाल्यकाल के बाद यौवन अवस्था मपन्न होगा तब प्रथम अध्ययन मे २२ वे सत्र मे जिस प्रकार मृगापुर की अवस्था का वर्णन किया है, उसी प्रकार इसका भी वर्णन समझ लेना चाहिये। जिस प्रकार मृगापुत्र ने तथारूप स्थविरों के समीप धर्म श्रवणकर अनगारधम स्वीकार कर अतमें अपने समस्त कभों का विनाश कर मुक्ति का लाभ करेगा उसी प्रकार यह भी तथारूप स्थविरों के समीप धर्म का श्रवण कर मुनिधर्म अंगीकार कर अतमें मुक्तिगामी बनेगा। इस प्रकार का वहा का यह समस्त वर्णन यहा पर अनुवर्तित कर लेना चाहिये । सूत्रस्थ निक्खेवो यह पद इस अध्ययन की समापि का सूचक है, वह इस प्रकार-' एवं खलु जंबू' से ण तत्थ० ઈત્યાદિ 8ना २ पुत्र३ उत्पन्न च्या ५४ी ज्यारे · से ' ते असनना પોતાના બાલ્યકાલ પછી જ્યારે યોવન અવસ્થાને પામશે, ત્યારે પ્રથમ અધ્યયનના ૨૨ બાવીસમા સૂત્રમા જે પ્રમાણે મૃગાપુત્રની અવસ્થાનું વર્ણન કર્યું છે, તે જ પ્રમાણે આનું પણ સમજી લેવું જોઈએ જે પ્રમાણે મૃગાપુત્રે તથારૂપ સ્થવિરેના પાસે ધર્મ શ્રવણ કરીને અણગાર ધર્મને સ્વીકાર કરીને અન્તમાં પિતાના તમામ કર્મોને સંપૂર્ણ પણે નાશ કરી મુક્તિને લાભ પ્રાપ્ત કર્યો, તેજ પ્રમાણે આ પણ તથારૂપ સ્થવિરેની સમીપ-પાસે ધર્મને સાભળીને સુનિધર્મ અગીકાર કરીને અન્તમાં મુક્તિગામી બનશે તે પ્રમાણે ત્યાનું એ તમામ વર્ણન महि माण मनुवर्तित ४0 (220) देवु नये, सरस्थ निक्खेवो' से ५६ मा मययननी ममातिर्नु सूय छे ते मा प्रभारी एव खलु जबू! . , तत्थ ત્યા उम्मुक्कबालभावे -
३८८
विपाकश्रुते
मूलम् -मू० २४
से ण तत्थ उम्मुक्यालभावे, एवं जहा पहमे जाव अंत काहिह ।
णिक्खेवो ॥ सू० २४ ॥
भावार्थ अभग्नसेन की दारुण परिस्थिति का हेतु परिज्ञातकर गौतम
स्वामीने पुन श्रमण भगवान महावीर प्रभु से वह प्रश्न पूछा कि-हे भदन्त
यह इस परिस्थिति मे मर कर कहा जायगा ? कहा उत्पन्न होगा । गौतम की
जिज्ञासाका समाधान करते हुए प्रभुने कहा कि-हे गौतम ! यह २७ वर्ष की
अपनी उत्कृष्ट आयु का परिपालन कर आज ही दिन के चौथे पहर में
शूलीद्वारा मर कर प्रथम नरक मे नारकी की पर्यायमे उत्पन होगा।
वहा की एक सागर की उत्कृष्ट स्थिति को भोगकर जब यह वहा से निकलेगा
तो जिस प्रकार प्रथम अध्ययन मे २१वे मुत्रमे मृगापुत्र भ्रमणप्रकार
वर्णित किया गया है उसी प्रकार इसका भी होगा। बाद में यह बनारस
नगरी मे सूकर की पर्याय मे जम धारण करेगा । वहा यह शिकारियों द्वारा
मारा जावेगा और वहीं पर किसी सेठ के कुलमे पुत्ररूपसे उत्पन्न होगा ॥ सू २३ ।।
का
ભાવાર્થ– અભગ્નસેનની દારૂણ પરિસ્થિતિનું કારણ જાણ કરીને ગૌતમ
સ્વામીએ ફરીથી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પ્રભુને એ પ્રશ્ન પૂછ્યું કે-હે
ભદન! તે આવી પરિસ્થિતિમા મરણ પામીને કયા જશે? કયા ઉત્પન્ન થશે ?
ગૌતમની જીજ્ઞાસાનું સમાધાન કરવા પ્રભુએ કહ્યું કે–હે ગૌતમ! તે ૨૭
સત્તાવીશ વર્ષની પિતાની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય ભોગવીને આજના દિવસના ચોથા
પ્રહરમા શુલીદ્વારા મરણ પામીને પહેલી નરકમાં નારકીના પર્યાયમાં ઉત્પન્ન
શે, ત્યાં એક સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિને ભેળવીને જ્યારે ત્યાથી નીકળશે
તે પછી જે પ્રમાણે પહેલા અધ્યયનના ૨૧ મા એકવીસમી સૂત્રમાં મૃગાપુત્રના
ભ્રમણને પ્રકાર વર્ણવેલ છે, તે પ્રમાણે એના પણ ભવભ્રમણના પ્રકાર
થશે, પછી તે બનારસ-કાશી નગરીમા સૂક—ભૂડની પર્યાયમા જન્મ પામશે
જે તે જીવ શીકારીઓ દ્વારા માર્યો જશે અને પછી તેજ બનારસ-કાશી
નગરીમા કે એક શેઠના કુળમા પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થશે
॥२३॥
“ विपाकचद्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ३ अभानसेन ३९१ पुन्युप्पन्ना रोगा, पसमंति य ईइवेरमारीओ। अइबुष्टि-अणावुट्ठी, न होड दुभिक्ख डमर च" ॥१॥ डापा- पूर्वोत्पन्ना रोगाः, प्रशाम्यन्ति च ईति-वैर-मार्यः । अतिवृष्टिरनाधिन भवति दुर्मिक्ष डमर च ॥ १ ॥ तत्कय श्रीमन्महावीरे भगवति पुरिमठाले नगरेऽवस्थिते सत्येना भनसेनं प्रति महावलस्य राज्ञः पूर्ववर्णितो वैरभावः सजातः ? इति । अत्रोन्यते- सर्वमिदमनिष्टमिष्ट वा माणिना म्वकृतकर्मवशादेव समुत्पयते, कर्म च - 2 'पुवुप्पन्ना रोगा, पसमंति य इंइवेरमारीओ। अइबुटि-अगाबुद्दी, न होइ दुभिक्ख डमर च ॥ १ ॥ भावार्थ-जहा तीर्थंकरों का विचरण होता रहता है वहा जीवों के पूर्वोपन्न रोग स्वत शात हो जाते हैं, वैर एव मरी आदि बीमारिया नष्ट हो जाती है। अतिवृष्टि, अनावृष्टि एव दुर्भिक्ष मादि सब प्रकारके उपद्रव भी शात हो जाते हैं । अब यह सिद्धान्त का कथन है तो श्री भगवान् महावीर के पुरिम- ताल नगरमें विराजने पर भी अभग्नसेन के प्रति महाबल नरेश का यह पूर्वोक्त वैरभाव कैसे हुआ उत्तर-सिद्धात में सोपक्रम और निरुपक्रम के मेद से कर्म दो प्रकार से वर्णित किये हैं। प्राणियों का जितना भी इष्ट और अनिष्ट होता है वह सब 'पुन्बुप्पना रोगा, पममति य इंडवेरमारीओ, अइबुट्टि-अणावुट्ठी, न होइ दुभिक्ख स्मरच' ॥१॥ ભાવાર્થ– જ્યા તીર્થ કરેનું વિચારવાનું થાય છે ત્યા જીવોમાં પૂર્વે- ત્પન્ન રોગ પિતાની મેળે જ શાત થઈ જાય છે, વૈર અને મરી (કલેરા) આદિ નાશ પામે છે અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ-દુષ્કાળ આદિ તમામ પ્રકારના ઉપદ્રવ પણ શાંત થઈ જાય છેઆવું જ્યા સિદ્ધાન્તવચન છે, તે શ્રી ભગવાન મહાવીર પુરિમતાલ નગરમાં બિરાજતા છતા અભસેનના પ્રતિ મહાબલ ગજાને એ પૂર્વે કહેલે વેરભાવ શા માટે થયે? ઉત્તર– સિદ્ધાન્તમાં સેપક્રમ અને નિરૂપક્રમના ભેદથી કર્મના બે પ્રકાર વર્ણવેલા છે પ્રાણીઓનું જેટલું છે અને અનિષ્ટ થાય છે તે સર્વ ३९० विपाकश्रुते अध्ययन अवसर में एव खलु जवू ! समणेण भगवया महावीरेण जाव संपत्तेण दुइविवागाण तचस्स भञ्झयणस्स अयमद्वे पण्णत्ते तिबेमि अस्याध्ययनस्य समाप्तिकाले श्री मुधर्मा स्वामी कययति-' एव खलु इत्यादि । हे जम्बूः । एवं खलु श्रमणेन भगवता महागीरेण यावत् सिद्रिस्थान समाप्तेन दुःखविपाकाना तृतीयस्याध्ययनस्याऽयमर्थः प्रज्ञप्तः। इति ब्रवीमि यथा भगवता निगदित तथैव खा कथयामि, न तु स्वयुद्धया कलायित्वेति भावः । ननु यत्र देशे तीर्थङ्करा विहरन्ति, तर पञ्चविंशतेोजनाना मध्ये वैरादयोऽनर्था न भवन्ति । उक्तश्च- समणेण भगश्या महावीरेण जाव संपत्तेण दुहविवागाणं तच्चस्स अज्झयणस्स अयमढे पण्णत्ते तिमि' इस की समामि के श्रीसुधर्मा स्वामी कहते हैं कि-हे जम्बू ! इस प्रकार श्रमण भगवान महावीर ने जिहोंने सिद्धिस्थान को प्राप्त किया है इस दु खविपाकके तृतीय अध्ययन का यह भाव प्रतिपादित किया है, ऐसा मैं कहता हूँ । मैंने इसमें अपनी निज कल्पना से कुछ भी नहीं कहा है, श्रमण भगवान महावीर के मुखसे जैसा मैंने सुना है वैसा हो तुमसे कहा है अत यह श्रद्धेय-ग्राह्य है। शका-जिस देशमें तीर्थकर विचरते है वहा २५ पचीस योजन के भीतर२ जीवों में परस्पर वैर आदि अनर्थ उत्पन्न नहीं होते हैं, उक्तञ्च- समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तण दुहविवागाण तच्चस्स अज्झयणस्स अयम? पण्णत्ते तिबेमि' मा अध्ययननी સમાપ્તિના અવસરે શ્રી સુધર્મા સ્વામી કહે છે કે હે જ! આ પ્રમાણે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે જેણે સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત કર્યું છે તેણે આ દુ ખવિપાકના ત્રીજા અધ્યયનના જે ભાવ પ્રતિપાદન કરેલા છે, એવાજ હુ કહુ છુ, આ વિષે મારી પોતાની ૫નાથી કાઈ કહ્યું નથી શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના મુખથી જેવુ મે સાભળ્યું છે, તેવું જ મે તમને કહ્યું છે તેથી તે શ્રદ્ધા કરવા ગ્ય તથા શકા-જે દેશમાં તીર્થકર વિચરે છે, ત્યા આગળ પચીસ (૨૫) જનની અદર-અંદર જમા પરસ્પર પૈર આદિ અનર્થ ઉત્પન્ન થતા નથી, . ગ્રહણ કરવા એગ્ય છે रेभ छु छ- ॥अथ चतुर्थाध्ययनम्॥ . . . - मृगम्-मृ० १ जइ ण भते ! चउत्थस्स उक्खेवो । एव खलु जम्यूः ! तेण कालेण तेण समपण सोहंजणी णाम णपरी होत्या, रिद्धत्यिमियसमिद्वा । तीसे ण सोहजणीए णयरीए बहिया उत्तरपुरत्यिमे दिसीभाए देवरमणे णाम उजाणे होत्या । तत्य ण अमोहस्स जवाबस्स जक्खाययणे होत्या, पुराणे ॥ मू० १ ॥ टीका-सू० . श्रीजम्यूस्वामी उतीया-ययनम्यार्थ श्रुता, श्रीसुधर्मस्वामिनं पृच्छति- जइ ण भंते !' इत्यादि। चउथस्स उक्खेवा' चतुर्थस्य चतुर्यपयनस्य ' उक्लेवो' उपक्षेप.-पारम्भवाक्यम् । अवमुपक्षेपोऽनुसन्वेयः- 'जइ ण भते समणेण जाच सपत्तेणं दुहविवागाणं तच्चस्त अज्झयणस्स अयमढे पण्णत्ते चउत्थस्स ण भते अज्झयणस्स दुइविवागाणं समणेण जाव सपत्तेण के अटे पण्णत्ते, तए ण से मुहम्मे अणगारे जम्बू-प्रणगार एव वयासी' इति । यदि खलु हे भदन्त ' हे भगवन ! अमणेन भगवता महावीरण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन दुखविपाकाना तृतीयस्या ययनस्य · अयम?' अयमर्थ:- ॥ चतुर्य अध्ययन ॥ जवू स्वामा तृतीय अध्ययन का अर्थ सुनकर श्री सुधर्मस्वामी से अब चौथे अध्ययनके विषय में पूछते है - 'जाण भते ' इत्यादि। हे भदत ! श्रमण भगवान् महावारने जो कि सिद्धिस्थान को प्राप्त हुए है दु ग्वविपाकनामक प्रथमश्रतस्कर के तृतीय अध्ययन का जो यह भाव प्रतिपादित किया है कि-अभग्नसेन ने अपने ચોથુ અધ્યયન જબૂ સ્વામી ત્રીજા અધ્યયનને અર્થ સાભળીને શ્રી સુધર્મા સ્વામીને वे याथा अध्ययनना विषयमा ५७ - जइ ण भते? पत्याहि હિં ભદત 1 શ્રમણ ભગવાન મહાવીર જે સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત થયા છે દુખવિપાક નામના પ્રથમ શ્રુતસ્કૃધના ત્રીજ અધ્યયનના જે ભાવ પ્રતિ- -
.
३९२
विपाकश्रुते
द्विविधम्-सोपक्रम निरुपक्रमं च, तर यानि वैरादीनि सोपक्रमकर्म नन्यानि,
तान्येव जिनातिशयादुपशाम्यन्ति साध्यच्याधिवत् ।। यानि तु निरुपक्रमको
वानि, तान्यवश्य विपाकवेधानि, असाध्पव्याधिवत् ।। मू० २४ ।।
।। इति श्री-विश्वविख्यात-जगदल्लम-प्रमिद्धवाचक-पञ्चदशभाषाकलितललितकलापालापक
प्रविशुद्धगधपयनै कम थनिर्मायक वादिमानमर्दक-श्रीशाहछत्रपतिकोल्हापुरराजप्रदत्त-
'जैनशास्त्राचार्य-पदभूषित-कोल्हापुरराजगुरु-यालाह्मचारि-जैनाचार्य
जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री-घासीलाल प्रतिविराचिनाया श्री-विपाक-
श्रुते दु खविपाकनामकप्रथमश्रुतस्कन्धस्य विपाकचन्द्रिकाख्याया
व्याख्यायाम् अभमसेननामक तृतीयमध्ययन सम्पूर्णम् ॥ १३॥
+
अपने कृत कर्मोद्वारा ही साध्य होता है, इनमें जो वैरभाव आदि सोपकमकों
द्वारा उत्पन्न होते हैं, वे ही जिनेन्द्र के अतिशय से उपशात हाते हैं। जिस प्रकार
वैद्य की दवा से सायरोग ही शात किये जाते हैं, असाध्य नहीं।' जिन वैर
आदि भावों का हेतु निरुपम कर्म है, वे नियम से जीवों को अपना
देते ही है । सू०२४ ॥
इति श्री विपाक्श्रुतके दु खविपाकनामक प्रथम श्रुतस्क ध की 'विपाकचन्द्रिका' नामक
संस्कृत टीका के हिन्दी अनुवाद मे अभग्नसेन' नामक
तृतीय अध्ययन सम्पूर्ण हुआ ॥ १॥ ३ ॥
r
.
પિતાના કરેલા કર્મોદ્વારા જ સાધ્ય થાય છે તેમા જે વેરભાવ આદિ
સાપકમકર્મ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે તે જ જિનેન્દ્રના અતિશયથી ઉપશાત થાય છે
જે પ્રમાણે વિઘની દવાથી સાધ્ય રોગજ શાંત કરી શકાય છે અસાધ્ય નહિ
જે વેર ભાવનું કારણ નિરૂપકેમ કર્મ છે, તે નિયમ પ્રમાણે છને પિતાનું
५० भाप
॥ २४ ॥
।
तिश्री विपाश्रुत सनी 'विपाकचन्द्रिका ANI भविपा नामना प्रथम
શ્રુતસ્કંધમાં જાન નામના ત્રીજા અધ્યયનનો ગુજરાતી ભાષાનુવાદ
સ પૂર્ણ થયો ॥१॥ ३ ॥
॥अथ चतुर्थाध्ययनम्॥ . मृगम-मृ० १ जह ण भते ! चउत्थस्स उक्खेयो । एव खलु जम्यूः ! तेण कालेण तेण समएण सोहजणी णाम णपरी होत्या, रिद्धत्यिमियसमिद्वा । तीसे ण सोहजणीए णयरीए बहिया उत्तरपुरत्यिमे दिसीभाए देवरमणे णाम उजाणे होत्या । तत्य ण अमोहस्स जक्खस्स जक्खाययणे होत्या, पुराणे ।। मू० १ ॥ टीका-मू० । श्रीजम्बूस्वामी उतीया-ययनस्यार्थ श्रुखा, श्रीसुधर्मस्वामिनं पृच्छति- जद ण भंते !' इत्यादि । ' चउथस्स उक्खेवा' चतुर्थस्य चतुर्य-पयनस्य ' उक्लेवो' उपक्षेप पारम्भवाक्यम् । अवमुपक्षेपोऽनुसन्य:- 'जडणं भते समणेण जाच संपत्तेणं दुहविवागाणं तवस्त अज्झयणस्स अयमट्टे पण्णने चउत्थस्स ण भते अज्झयणस्स दुइविवागाणं समणेण जाव सपत्तेण के अटे पणते, तए ण से मुहम्मे अणगारे जम्बू-अणगार एवं वयासी' इति । यदि खलु हे भदन्त ! हे भगवन् ! श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन दुखविपाकाना तृतीयस्या ययनस्य ' अयमढे' अयमर्थ:- ॥ चतुर्य अध्ययन ॥ जबू स्वामी तृतीय अध्ययन का अर्थ सुनकर श्री सुधर्मस्वामी से अब चौथे अध्ययनके विषयमें पूछते है- 'जइण भते ' इत्यादि। हे भदन्त ! श्रमण भगवान् महावीरने जो कि सिद्विस्थान को प्राम हुए है दु खविपाकनामक प्रथमश्रतस्कर के तृतीय अध्ययन का जो यह भार प्रतिपादित किया है कि-अभग्नसेन ने अपने ચેવુ અધ્યયન જ બૂ સ્વામી ત્રીજા અધ્યયનને અર્થ સાભળીને શ્રી સુધર્મા સ્વામીને हुवे याया मययनना विषयमा पूछे छ-'जइ ण भते? त्याहि હે ભદત ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીર જે સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત થયા છે દુખવિપાક નામના પ્રથમ શ્રુતસ્કૃધના ત્રીજા અધ્યયનના જે ભાવ પ્રતિ- ३९४ विपाकश्रुते . अभमसेनस्य यः स्वकृतदुष्कृतफल विपाकस्तटूपोऽर्थः प्रज्ञप्ता, चतुर्थस्य खलु हे भदन्त ! अध्ययनस्य दुःख दिपाकाना श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन कोऽर्थ मज्ञप्तः । तत खलु स सुधर्माऽनगारो जम्बू नामकमनगारम् एव वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयासी' अवादी- एव खलु हे जम्मूः । तस्मिन् काले तस्मिन् समये ' सोहजणी णाम णयरी' शोभाञ्जनी नाम नगरी. 'हो था ' आसीत् । सा कीशी-त्याह- रिस्थिमियसमिद्धा ऋद्धस्तिमितसमृद्धा ऋद्धा नभःस्पर्शिबहुलपासादयुक्ता बहुजनसंकुला च, स्तिमिता स्वचक्रपरचक्रभयरोहता, समृद्धा-धनधान्यादि- द्वारा कृत दुष्कर्मीका महाभयकर फ्ल भागा है वह तो मैने सुना, अब श्री श्रमण भगवान् महावीरने जो सिद्धिस्थान को पाचुके हैं इस चतुर्थ अध्ययन का क्या भाव प्रतिपादित किया है ? इस प्रकार जबूस्वामी की जिज्ञासा जानकर श्री सुधमा स्वामी इम चौथे अध्ययन का भाव फरमाते हैं-' एव खल्लु' इत्यादि । 'एव खल जबू' हे जम्बू ! सुना, इस चतुर्थ अभ्ययन का अर्थ श्रमण भगवान महावीरने इस प्रकार से कहा है-' तेणं कालेण तेणं समएण उस काल में और उस सोहंजणी णाम णयरी होत्था शोभाञ्जनी इस नामकी एक नगरी थो। 'रिद्धस्थिमियसमिद्धा' यह नभ स्पर्शी अनेक प्रासादों से युक्त तथा अनेक जनों से व्याप्त थी। स्वचा और પાદિત કર્યો છે કે–અભસેને પિતાના કરેલા દુષ્કર્મોના મહા ભય કર ફળ ભગવ્યા છે, તે તે મે સાંભળ્યું હવે શ્રી શ્રમણ ભગવાન મહાવીર જે સિદ્ધિસ્થાનને પામી ચૂકયા છે તે ચોથા અધ્યયનના ભાવ શું પ્રતિપાદન કર્યા છે? આ પ્રમાણે જ બૂસ્વામીની જીજ્ઞાસા જાણીને શ્રી સુધર્મા સ્વામી આ अध्ययनमा व छ-' एव खलु त्यादि जबू ४भ्यू ! साली, ચાથા અધ્યયનને मर्थ श्रमण मगवान महावीरे मा प्रमाणे ४ो छ-' तेण कालेण तेण તે કાળ અને તે સમયને વિષે ' सोहजणी णाम णयरी होत्था શભાજની એ નામની એક નગરી હતી रिद्धथिमियसमिद्धा'त माश સુધી સ્પર્શ કરે એવા અનેક મહેલેથી યુક્ત તથા અનેક માણસેથી વ્યાપ્ત હતી, તે નગરીમાં રહેવા વાળી પ્રજાને સ્વચક અને પરચક્રને જરા પણ ભય . समय में - . , समपण - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ३९५ पूर्णा, अत्र पदयात्र कर्म गारयममासः। माल वैभवपूर्णा शान्तिसम्पन्ना चेत्यर्थः । 'तीसे ण' तस्याः खलु · मे जणी णयरीए' शोभाञ्जन्या नगर्याः 'बहिया' वहि ' उत्तरपुरस्थिमे दिसीमाए' उत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे-शान- कोणे इत्यर्थः। देवरमणे णाम उजाणे ' देवरमण नामोद्यान -देवरमणनाम मुवानम् ' होत्या' आमीत् । तत्र खलु — अमोहस्म जखस्स' अमोषस्य अमो घनामास्य यक्षस्य — जक्साययणे' यक्षायतन =यक्षस्थानम् , आसीन् । तर कीदृश:-मित्याह-' पुराणे' पुराण पुरातनम् ॥ ०१ ॥ परचक्र का भय इस में रहने वाली प्रजा को बिलकुल ही नहीं था। यह सदा धन धान्य आदिस खूब परिपूर्ण थी। तात्पर्य यह है कि यह नगर सदा विभव स पूर्ण एव शाति से संपन्न थी। ' तोसे णं साहजणीए णयरीए' उस शोभालनी नगरी के 'बहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसोभाए' बाहर की ईशान कोण में 'देवरमणे णाम ' देवरमण इस नामका एक उन्नाणे होत्था' उद्यान या । तत्य ण' उस उद्यान में 'अमोहस्स जखस्स जक्खाययणे होत्था' अमोघ नामके यक्ष का एक यक्षायतन था। पुराणे' यह बहुत प्राचीन था। भावार्थ तृतीय अध्ययन का स्पष्टीकरण सुनकर जबूस्वामी की चतुथ अ ययन के भार को परिज्ञात करनेकी जिज्ञासा बढी। इस अपनी बढी हुई जिज्ञासा का शाति के लिये वे श्री मुधर्मा स्वामी से पूछ रहे है- ન હતું, તે હંમેશા ધન ધાન્ય વગેરેથી પરિપૂર્ણ હતી તાત્પર્ય એ છે કે-તે નગરી હમેશા વભવથી પૂર્ણ અને શાતિ-સુખથી સંપન્ન હતી तीसे ण सोहजणीए गयरीए' ते शालानी नगीना बहिया उत्तरपुरि त्थिमे दिसीमाए' मारना शान शुभा देघरमणे णाम ' देवरा मे नामनी से उजाणे होत्था' साया तो 'अमेाहस्स जखस्स जक्खाययणे होत्था અમેઘ ચક્ષનું निवासस्थान & पुराणे' ते गरी प्राशन तु ભાવાર્થ— ત્રીજા અધ્યયનનું સ્પષ્ટીકરણ સાભળીને જબૂસ્વામીને ચોથા અધ્યયનના ભાવને સાભળવાની–જાણવાની જીજ્ઞાસા વધી, તેથી પિતાની વધી રહેલી જીજ્ઞાસાને શાંત કવા માટે શ્રી સુધર્મા સ્વામીને પૂછી રહ્યા છે- - तत्थ ण તે ઉદ્યાનમાં નામના भ विपाकश्रुते मूलम्-सू० २ त थ ण सोहंजणीए णयरीए महच्चदे नाम राया होत्या, महया० । तस्स ण महच्चदस्स रणों सुसेणे णाम अमचे होत्था, साम-भेय-दढ० णिग्गह कुसले । तत्थ ण सोहंजणीए णयरीए सुदसणा णाम गणिया होत्था । वण्णओ ॥ मू०२॥ - हे भदत। श्रमण भगवान् महावीर ने जो तृतीय भययन का स्पष्टीकरण के निमित्त अभग्नसेन का परिपदा के भीतर जीवनवृत्तात सुनाया था, वह तो मैं आपके मुखारविद से सुनलिया अब मैं यह सुनना चाहता कि उही श्रमण भगवान् महावीरने चतुर्थ अध्ययनका क्या भाव फरमाया है। इस प्रकार जबूस्वामी के पूछने पर श्री सुधर्मास्वामो फरमाते है- हे जबू। उस काल में और उसी समय में शोभालनी नामकी एक नर्भस्तरचुवी प्रासादों से अलकृत, अनेक जनों से सकुल, स्वचा परचक्र के भयस निर्मुक्त एवं धन धान्यादि से सदा परिपूर्ण नगरी थी। इस के बाहिर ईशान कोण में देवरमण नामका एक सुन्दर बगीचा था। उसमे अमोधनामक यक्ष बहुत प्राचीन एक आयतन था ॥ सू १॥ का હે ભદન્ત ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે જે ત્રીજા અધ્યયનના ૨૫છીકરણના નિમિત્તે અભગ્નસેનનું જીવનવૃતાન્ત પરિષદમા સભળાવ્યુ હતુ, તે તો એ આપના મુખકમલથી સાભળી લીધુ હવે હું તે સાંભળવાની ચાહના-ઇચ્છા કરૂ છું કે તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે ચોથા અધ્યયનના ભાવ શુ કહ્યા છે. આ પ્રમાણે જ બૂ સ્વામીએ પૂછ્યું ત્યારે શ્રી સુધર્મા સ્વામી કહે છે કે જબ્બ ! તે કાલ અને તે સમયમાં શોભાજની નામની એક નગરી હતી, તે મોટા-મોટા આકાશનો સ્પર્શ કરે તેવો મહેલોથી શેભતી, અનેક માણસોની વસ્તીથી ભરપૂર સ્વચક્ર-પરચક્રના ભયથી રહિત અને ધન ધાખ્યાદિથી હમેશા પરિપૂર્ણ હતી તે નગરીના બહારના ઇશાન કેણના ભાગમાં દેવરમણ નામને એક સુંદર બગીચો હતો તે બગીચામાં અમેઘ નામના યક્ષનું બહુજ પ્રાચીન નિવાસસ્થાન હતું ! તથા - . . . विपाकचद्रिका टोका ध्रु० १ अध्य० ४ शकट ३९७ टीका-मू० २ 'तत्थ ण' इत्यादि । तत्र खलु शोभाञ्जन्या नगया 'महचंदे नाम राया महाचन्द्रनामक', राजा होत्या' आमीत् । म कीटश : इत्याह- महया. अनेन 'महयाहिमवंतमहतमलयमदरमहिंदसारे' इति सग्राह्यम् , महाहिमवन्महामलयमन्दरमहेन्द्रसारा-महाश्चासौ हिमवान् महा हिमवान् , स इन महान् अन्यमहापर्वतापेक्षपा, मलयो = मलयाचल', मन्दरो मेरुगिरिः, महेन्द्रा पर्वतविशेपस्तद्वत् सार:-प्रधानो यः स तथा । तस्य खलु महाचन्द्रस्य राज्ञः ' सुसेणे णाम अमचे ' सुपेणो नाम-सुपेणनामकः, अमात्य, मन्त्री 'हाथा ' आसीत् । स कीटश इत्याह-' सामभयदड० ' इति । साममेयदडउवप्पयाणणीतिमुप्पउत्तणयविहिनू' इति संग्राह्यम् । सामभेददण्डोप- तत्य ण' इत्यादि। तत्यण इस नगरामे 'महच्चदेनाम राया होत्या' एक महाचंद नामका राजा था। मलयाचल सुमेरुगिरि और महेन्द्र के जैसा अन्यनृपतियों मे प्रधान था। तस्स ण महच्चदस्स रणो उस महाचद्र नरेश का 'मुसेणे णाम अमच्चे होत्या' सुपेण इस नामका एक मत्री था। 'सामभयदड०णिग्गहकुस' यह साम, भेद एव दण्ड आदि राजनीति प्रयुक्त करने में पटु एव परचित्तर जन करने मे कुशल था । यहा दंड के आगे के शून्य से उपप्पयाणणीतिमुप्पउत्तणयविहिन्नू पाठ का प्रहण हुआ है। इन साम भादि पदों की व्यारया इस प्रकार है-आपस * ઈત્યાદિ त नगरीमा 'महच्चदे नाम राया होत्था' से महाय નામના રાજ હતા તે હિમાલય પર્વત જેવા મહાન હતા મલયાચલ, સુમેરૂ પર્વત અને મહેન્દ્રના જેવા બીજા રાજાઓમા મુખ્ય હતા महच्चदस्स रणो' ते महायसनने ' सुसेणे णाम अमच्चे हात्था ' सुपे नामना मे भत्री उता, सामभयदडणिग्गहकुसलें તે સામ, ભેદ અને દડ આદિ રાજનીતિને ઉપયોગ કરવામાં અને બીજાઓના ચિત્તને ૨ જન ડખ્યામાં કુશળ હતા અહિ દડ શબ્દની પાસે જે શૂન્ય છે તે શૂન્યવડે 'उपप्पयाणणीतिसुप्पउत्तणयविद्विन्नू । પાઠને ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે, તે તમામ અદિ પદની વ્યાખ્યા આ - १ . तत्थ ण तत्थ ण मद्दया तस्स ण 24 ३९८ विपाकश्रुते प्रदाननीतिसुमयुक्तनयविधिज्ञः-परस्परोपकारमदर्शनगुणकीर्तनादिना शत्रोरात्म वशीकरण साम, शत्रपरिवारस्य परस्पर स्नेहापनयन भेद., धनहरणा- दिको दण्ड., गृहीतधनप्रतिदानादिकमुपपदान , तद्रूपा या राजनीतयः, तासा सुपयुक्त-सुष्टु प्रयोगा-व्यापारण यस्य स तथा, नयानाम्न्यायाना उक्तलक्षणनीतीना च विधि-प्रकार जानाति यः स तथा, पश्चात पदद्वयस्य कर्मधारयः। 'णिग्गहकुसले' निग्रहकुशल -निग्रहा-नियमन वशीकरण, तत्र कुशल'=निपुणः । तन खलु शोभाञ्जन्या नगर्या सुदसणा णाम गणिया सुदर्शना नाम-सुदर्शनानाम्नी गणिका ' होत्या' आसीत् । 'वष्णओ" वर्णक अस्या वर्णनम् , स चान्यत्र विज्ञेयः ।। मू० २ ।। मे एक दूसरे के उपकार के दिखलाने स एष गुणों के कथन आदिसे शत्रु को अपने वश करना साम है। जिस उपाय से शत्रु के पक्ष के परिवार में फूट डाली जाती है उसका नाम भेद है। शत्रु के धन आदि का हरण कर लेना दण्ड है। शत्रु के गृहीत धन को वापिस कर देना उपप्रदान है। वह सचिव इन राजनीतियों के प्रयोग करने में एक न्याय करने की विधि में विशेष विचक्षण था। किस नीति एव किस न्याय से क्या काम करना होता है, किस को किस समय आवश्यक्ता पडती है, ये सब बाते वह भली प्रकार जानता था । तत्थ ण सोहजणीए णयरीए' उसी शोभाञ्जनी नगरी में 'सुदंसणा णाम गणिया होत्था' रहती थी जिसका नाम सुदर्शना था। इसका वर्णन कामध्वजा वेश्या के समान है। પ્રમાણે છે--પરસ્પરમાં એક બીજાને ઉપકાર બતાવીને ગુણેનું કથન કરીને શત્રુને પિતાને વશ કરી લેવા તે સામ છે, જે ઉપાયથી શત્રના પક્ષના પરિવારમાં કે આપમમાં ફુટ પાડવી તેનું નામ ભેદ છે શત્રુના ધન વગેરે પદાર્થોનું હરણ કરવું તે દડ છે, શત્રના લઈ લીધેલા ધનને પાછું આપવું તે ઉપપ્રદાન છે તે પ્રધાન (મત્રી) તે રાજનીતિને પ્રયોગ કરવામાં અને ન્યાય કરવાની કળામા વિશેષ કુશળ હતે, કઈ નીતિથી અને કયા ન્યાય વડે કયુ કામ કરવું જોઈએ, કયા સમયે કેની જરૂરીયાત પડે છે તે તમામ વાત બહુજ સારી રીતે જાણતો હતો तत्थ ण सोहनणीप णयरीप તે શોભાજની નગરીમાં सुदसणाणाम गणिया होत्था એક સુદર્શના નામની વેશ્યા પણ રહેતી હતી તેનું વર્ણન કામ ધ્વજા વેશ્યાના જેવું છે एक वेश्या विपाकचद्रिका टीका श्रुत०१ मध्य० ४ शकट ३९९ . " इस का मूलम्-मू०३ तत्य ण सोहजणीए गयरीए सुभद्दे णाम सत्यवाहे होत्या, अड्डे जाव अपरिभूए । तम्म ण मुभहस्स सत्यवाहस्स भदाणाम भारिया होत्या, मुकुमालपाणिपाया अहीण । तस्स ण मुभदस्स सत्यवाहस्स पुत्ते भद्दाए भारि- याए अत्तए सगडे णाम दारए होत्या, अहीण. ॥ मृ० ३॥ टीका-मृ० ३ 'तथ ण ' इत्यादि । तत्र खलु शोभाञ्जन्या नगर्या 'सुभद्दे णाम सुभद्रो नाम मुभद्रनामकः 'सत्यवाहे सार्थवाहः 'हाथा' आसीत् । स कीदृशः? इत्याह-' अढे जाव अपरिभए' इति । आय =धनवान् यावद् अपरिभूतः। तस्य खलु सुभद्रस्य सार्थवाहस्य भदाणाम भद्रानामभद्रानाम्नी ' भारिया । भावार्थ-इस नगरी के गजा का नाम महाचद था। यह विशिष्ट प्रतापशाली था। एक मतो था। जिसका नाम सुपेण था । यह राजनीति एव न्याय में विशेप चतुर या। किसी को निग्रह-वश करने मे अतिशय बुद्धिसपन्न था। यहा पर सुदर्शना नामकी एक वेश्या रहती थी। जो रूप लावण्य से संपन्न थी ।। स. २॥ तत्य ण इत्यादि । तत्य ण सोहंजणीए णयरीए' उस सोभाञ्जनी नगरी मे सुभद्र नामका एक सार्थवाह रहता था। जन धन आदि से परिपूर्ण तस्सण सुभद्दस्स सत्यवादस्म भदाणाम भारिया होत्या' इस ભાવાર્થ- આ નગરીના ગજવીનું નામ મહાચદ હતું તે વિશેષ પ્રતાપ હતા તેને એક માત્રી હતા, જેનું નામ સુણ હતુ તે મત્રી રાજનીતિ અને ન્યાયમા ઘણાજ ચતુર હતા કેઈને પણ વશ કરવામાં કે કબજે કર વામાં બહુજ બુદ્ધિમપન્ન હતા, આ નગરીમાં એક સુદર્શના નામની વેશ્યા રહેતી હતી, તે પણ રૂપ અને લાવણ્યથી પૂર્ણ હતી પર तत्थ ण त्यादि तत्थ ण' शोमारनी नगरीमा सुभद्र નામના એક સાર્થવાહ પણ રહેતા હતા તે માણસેથી અને ધનાદિકથી પરિપૂર્ણ હતા तस्त ण सुमदस्त सत्यवाहस्स भदाणाम भारिया होत्था' तेसुभानी पत्नीनु नाम भद्रा सेतु 'सुकुमाल. , यह . था।
दिको दण्डः, ' मे एक ३९८ विपाकश्रुते प्रदाननीतिसुप्रयुक्तनयविधिज्ञः-परस्परोपकारमदर्शनगुणकीर्तनादिना शत्रोरात्म वशीकरण साम, शत्रुपरिवारस्य परस्पर स्नेहापनयन भेदः, धनहरणा- गृहीतधनप्रतिदानादिकमुपमदान, , तद्रूपा या, राजनीतयः, तासा सुमयुक्त-सुष्टु प्रयोगा-व्यापारण यस्य स तथा, नयाना न्यायाना उक्तलक्षणनीतीना च विधि-प्रकार जानाति यः स तथा, पश्चात् पदद्वयस्य कर्मधारयः। 'णिग्गहकुसले' निग्रहकुशल -निग्रहः नियमन वशीकरण, तत्र कुशल=निपुणः। तन खलु शोभाञ्जन्या नगर्या । सुदसणा णाम गणिया सुदर्शना नाम-सुदर्शनानाम्नी गणिका 'होत्था' आसीत् । । वष्णभो' वर्णकः अस्या वर्णनम् , स चान्यत्र विज्ञेयः ॥ मू० २ ॥ दूसरे के उपकार के दिखलाने स एव गुणों के कथन आदिसे शत्रु को अपने वश करना साम है। जिस उपाय से शत्रु के पक्ष के परिवार में फूट डाली जाती है उसका नाम भेद है। शत्रु के धन आदि का हरण कर लेना दण्ड है। शत्रु के गृहीत धन को वापिस कर देना उपप्रदान है। वह सचिव इन राजनातियों के प्रयोग करने में एव न्याय करने की विधि में विशेष विचक्षण था। किस नाति एव किस न्याय से क्या काम करना होता है, किस की किस समय आवश्यकता पडती है, ये सब बाते वह भली प्रकार जानता था। तत्थ ण सोहजणीए णयरीए उसी शोभाञ्जनी नगरी में 'सुदसणा णाम गणिया होत्था' रहती थी जिसका नाम सुदर्शना था। इसका वर्णन कामध्वजा वेश्या के समान है। પ્રમાણે છે–પરપરમાં એક બીજાને ઉપકાર બતાવીને ગુણેનું કથન કરીને શત્રુને પિતાને વશ કરી લેવા તે સામ છે, જે ઉપાયથી શત્રના પક્ષના પરિવારમાં કે આપસમાં ફુટ પાડવી તેનું નામ ભેદ છે શત્રુના ધન વગેરે પદાર્થોનું હરણ કરવું તે દડ છે, શત્રના લઈ લીધેલા ધનને પાછું આપવું તે ઉપપ્રદાન છે તે પ્રધાન (મત્રી) તે રાજનીતિને પ્રયોગ કરવામાં અને ન્યાય કરવાની કળામાં વિશેષ કુશળ હતે, કઈ નીતિથી અને કયા ન્યાય વડે કયુ કામ કરવું જોઈએ, કયા સમયે તેની જરૂરીયાત પડે છે તે તમામ વાત બહુજ સારી રીતે જાણતો હતો तत्थ ण सोहनणीए णयरीए તે શોભાજની નગરીમાં सुदमणाणाम गणिया होत्था , એક સુદર્શના નામની વેશ્યા પણ રહેતી હતી તેનું વર્ણન કામધ્વજ વેશ્યાના જેવું છે , एक वेश्या 7 विपाकचन्द्रिका टीका श्रत० १ अध्य० ४ शकट 'राया कि टीका-मृ०४ तेण कालेण ' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणा भगवान् गहावीरो यावत् शोभाञ्जन्या नगर्या यत्रैव देवरमणनामामुपान तत्रैव 'समोसढे समवसृतः । 'परिसा परिपत् जनाना संहतिः ‘णिग्गया' निर्गता- श्रीमहावीरस्वामिन वन्दितु शोभाननीनगरीतो बहिनि मृता। राजाऽपि-महाचन्द्रनामको भूपतिश्व 'जिग्गओ' निर्गत । यत्रैव अमणो भगवान महावीरस्तत्रैवोपागत्य भगवन्तमादक्षिणपदपिण करोति, भगवन्तमादक्षिणपदक्षिण करोति, कृन्वा बन्दते नमम्यति, यावत् पर्युपास्ते । ' धम्मा कहिओ' पर्मः कथितः भगवता श्रुत- चारित्रलक्षणो धर्म उपदिष्ट । * परिसा पडिगया' परिपत् प्रतिगता-धर्मकथा श्रुत्वा भगवन्तं वन्दित्वा नमझत्य प्रतिनिश्ता। रानाऽपि प्रतिगतः ॥ ४॥ 'तेण कालेण इत्यादि । तेण कालेण तेण समएण उम काल और उस समय में 'समणे भगव महावीरे० समोसढे श्रमण भगवान महावीर विहार करते हुए उस शोभाञ्जनी नगरी में जहा देवरमण नामका वह उधान था वहा पर पधारे । प्रभुका आगमन जानकर परिसा णिग्गया जनता उनके दर्शन एव उनसे धर्म प्रवण करने के लिये अपने२ स्थान स निकली। 'रायावि णिग्गओ महाचद्र नरेश भी निकला । • पम्मो कहिओ' वे सर के सर चलकर वहा पर आये जहा श्रमण भगवान महावीर विराजमान थे। सोने प्रभु की वदना की, नमस्कार किया एव पर्युपासना की। धमकथा सुनकर सबके मन भगमन तेण कालेण ' त्या तेण कालेण तेण समरण તે કાળ અને તે સમયને વિષે ममणे भगय महावीरे० समासढे ' श्रमण सगवान महावीर विडार ४२ता થક તે શભાજની નગરીમા જ્યા દેવરમણ નામને બગીચો હતો ત્યા પધાર્યા प्रभुनु भासमान me रीने 'परिसा णिग्गया' त्यानी नतो तमना दर्शन અને તેમની પાસેથી ધર્મશ્રવણ કરવા માટે પોતાના સ્થાનથી નીકળી रायावि णिग्गओ' मायन, रावी पर नीच्या धम्मो कहिओ ' ते सो यादी કરીને જ્યા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર બિરાજમાન હતા આ સૌએ પ્રભુની વદના કરે નમસ્કાર કર્યો અને પર્યુંપાસના અર્થાત સેવામા બેઠા પ્રભુએ તમામને શ્રુતચારિત્રરૂપ ધર્મને ઉપદેશ આપે, ધર્મકથા સાભળીને - . 4 . ત્યા આગળ અાવ્યા ४०० विपाकवते . भार्या, 'होत्था' आसीत् । सा कीदृशी -त्याह- सुकुमालपाणिपाया' मुकुमा- रपाणिपादाकोमलकरचरणा, तथा- अहीण'-' अहोगपडिपुण्यपविदियसरीरा' अहीनपरिपूर्णपश्चेन्द्रियशरीरा-अहीनानि=अन्यूनानि स्वरूपतः, परिपूर्णनि लक्ष- णतः, पञ्चापीन्द्रियाणि यस्मिंस्तत्, तथाविध शरीर यस्याः सा तथा । तस्य खलु सुभद्रस्य सार्थवाइस्य 'पुत्ते' पुत्रः, भद्राभार्यायाः 'अत्तए' 'सगडे णाम दारए' शकटा नाम-शकटनामक , दारक. 'हाथा' आसीत् । स कीदृशः? इत्याह-' भहीणपडिपुण्णपचिंदियसरीरे' इति, अहीनपरिपूर्ण पश्चेन्द्रियशरीर ॥ सू०३॥ आत्मज. मूलम् सू०४ , , . तेण कालेण तेण समएण समणे भगव महावीरे० समोसढे । परिसा णिग्गया। राया वि णिग्गओ। धम्मो कहिओ । परिसा पडिगया ॥ सू०४॥ सुभद्र को भार्या का नाम भद्रा था । ' सुकुमालपाणिपाया अहीण.' इसके कर और चरण दोनो सुकुमार थे । शरीर भी पाचो इद्रियों के यथावस्थित प्रमाग से परिपूर्ण था। तस्स ण सुमदरस सथवाहस्त पुत्ते भद्दाए भारियाए अत्तए उस सुभद्र सार्थवाह का एक पुत्र था जो इसकी भद्रा पत्नी की कुक्षि से उत्पन्न हुआ था। 'सगडे णाम दारए होत्था' इसका नाम शकट था। अहीण यह भी परिपूर्ण अगोपाग वाला और रूप लावण्य से युक्त था। भावार्थ -स्पष्ट है ॥ सू ३॥ • अहीण. तेना सामने यस मन्ने सुभास मल उता, शरी२ ५ पायद्रियाना यथा-यो प्रभाथी परिपूर्ण तु ' तस्स ण सुभहस्त सस्थवाहस्स पुत्ते भदाए भारियाए अत्तए सुख सार्थवाहन मे पुत्र तो ते नी मा पत्नान थी उत्पन्न थये। तो ' सगडे णाम वारए होत्था त मर्नु નામ શકિટ હેતુ 'अहीण' ५ मा परि! मने ३५-दायथी શોભાયમાન હતો ભાવાર્થ- સ્પષ્ટ છે tal ० - .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४०३ . - - - , एग 'पुरिसे पुरुषान् पश्यति, ' तेमि' तेपा इस्पारुहानामश्वाब्हाना च खलु पुस्पाणा मध्यगतम् एक मध्यगतम् एक 'सहथिय' सस्त्रीक - वीसहितं पुरुष 'पास' पश्यति । कथम्भूतं पुरप ?-मित्याह-' अवउड़गपंधण' इति । अवकोटकवचन-अवकोटकेन = कृमाटिकाया अपोनयनेन वचनं यम्य स तमा तम्, गलापोभागत• पृष्ठदेशमानीतया रज्वा पृष्ठदेशे बद्ध इस्तद्वयं यस्य तमित्यर्थः । 'उत्तिकण्णणास ' उत्कृत्तवर्णनासम् 'जाव उग्घोसण यावद् उद्घोपणाम् , इदैव योजना-'णेइतुपियगत्त' इत्यादि 'इम च ण एयारूप उग्यामण मुणेइ-जो खलु देवाणुप्पिया । इमस्स पुरिस्स कई गया वा रायपुत्तो वा अवरज्यड, अप्पणो स सयाइ कम्माइ अबर-झई' इति । एपा पदाना व्याख्याऽस्यैव द्वितीया-ययने चतुर्थमृरे द्रष्टव्या। चिंता' चिन्ता-त पुरुष दृष्ट्वा श्रीगौतमस्वामिन- घोडो एव मनुष्यों को देखा । तेसिण पुरिमाण मझगय उन हाथी एव घाडो पर चढे हुए पुरुषों के मध्य में रह हुए एक 'सहत्यिय पुरिस अवोडगापण उक्त्ति जाव उग्पोसण चिंता तहेव जाव भगव वागरेड' स्नासहित पुरुप को देखा। उसके गर्दन के नीचे के भाग से लेकर पृष्ठ देशपर्यत रस्सी से दानों हाथ उधे हुए थे। उस की नाक और कान दोनों थे । आदि२ स्थितियुक्त उस पुस्प को देखकर, एव विषय में की जाती हुई घोषणा का मुनकर गौतम स्वामी के मन में इस प्रकार विचार उत्पन्न हुआ- आश्चर्य है कि यह पुरुष पूर्वभव में कृत अशुभ कर्मी के फलस्वरूप नरक जैमी वेदना का अनुभव कर रहा है। इस प्रकार विचार कर मी मने मनुष्याने या ' तेसि ण पुरिसाण मज्झगय' ते यी पायी ५२ ५३याना मध्यमा २डेटा एग' से 'सइत्थिय पुरिम अव- ओडगरधण उकित्त० जाय उवोसण, चिता तहेन जाच भगव वागरेड સ્ત્રી સહિત પુરૂષને જે તેના ગર્દનના નીચેના ભાગથી લઈ પાછળની પીના તમામ ભાગ સુધી દેરડાથી બન્ને હાથ બાધેલા હતા, તેના નાક અને કાન બને કાપેલા હતા, આવી સ્થિતિમાં તે પુરૂષને જોઈને અને તેના સબ ધમા જે જાહેરાત થતી તે માભળીને ગૌતમ સ્વામીના મનમાં આ પ્રમાણે વિચાર ઉત્પન્ન થયે કે–આશ્ચર્ય છે કે આ પુરૂષ પૂર્વભવમાં કરેલા અશુભ કર્મોના ફળ વરૂપ નરક જેવી વેદનાને અનુભવ કરી રહેવ કે આ પ્રમાણે વિચાર કરીને क्ट हुए उम के ४०२ विपाकश्रुते +- . . . आस मूलम्-मू० ५ नेण कालेण तेण समएण समणस्स भगाओ महावीरस्स जेहे अतेरासी जाव रायमग्गे ओगाटे । तत्य ण हत्थी आसे पुरिसे। तेसि णे पुरिसाण मज्झगयं पासइ पग सहत्थिय पुरिस अवउडगवंधणं उक्त्ति जाव उग्घोसण, चिंता तहेव जाब भगव वागरेइ ॥ मू० ५ ॥ टीका- -मृ० ५ तेण कालेण' यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य ज्येष्ठोऽन्तेवासी शिष्यः, गौतम', 'जाब' यावत्- एवमत्र योजना प्रायुक्तरीत्या-भगवदाज्ञामुपादाय भिक्षानयनार्थ शोभाञ्जनी नगर्यामुच्चनीचमभ्यमकुलान्यटन् 'रायमग्गे' राजमार्ग ओगाढे अवगाढा समागतः । तत्र खलु हत्था हस्तिन. पश्यति, अश्वान् पश्यति को वदना एव नमस्कार कर वापिस अपने स्थान पर गये। राजा भी वापिस गया । भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू ४ ॥ तेण कालेण इत्यादि । तेण कालेण तेण समएण उस काल और समय में । समणस्स भगवओ महावीरस्स' श्रमण भगवान् महावीर के 'जेटे अतेवासी जाव रायमग्गे ओगादे' बडे शिष्य गौतम स्वामी, भगवान को आज्ञा प्राप्तकर -भिक्षा के लिये शोभाञ्जनी नगरी में उच्च, नीच एव मध्यम कुलों में फिरते हुए राजमार्ग पर आये। तत्य ण इत्थी आसे पुरिसे' वहा उहोंने हाथियों, તે સૌ ભગવાનને વેદના-નમસ્કાર કરીને પોતાના સ્થાન પર पाछा गया, 11 પણ પોતાના સ્થાન પર ગયા ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે || સૂ૪ / तेण कालेण इत्यादि 'तेण कालेण तेण समएण તે કાળ અને તે સમયને વિષે समणस्स भगघओ महावीरस्स श्रभपान मापीरन 'जेठे अतेवासी जाय रायमग्गे ओगाढे भोटा शिष्य गौतम મી, ભગવાનની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને શિક્ષા માટે શુભાજની નગરીમાં ઉચ્ચ-નીચ અને મધ્યમ કુલેમાં ફરતા था। ल ५२ माव्या 'तत्य ण हत्थी आसे पुरिसे' त्या तभले बाथी, १ ० , ।
विपाकचन्द्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ४ शकट १०५ मूलम्-मृ०६ एव खलु गोयमा । तेण कालेण तेणं समएणं इहेब जद्दीवे दीवे भारहे वासे उगलपुरे णपरे होत्या । तर मीहगिरी णाम राया होत्या. महया। तय ण उगलपुरे गयरे उग्गिए णाम लागलिए परिवमा, अड्डे नाव अपरिभूए अहम्मिण जात्र दुप्पडियाणदे । तत्य ण उणियस्स डाग- लियस्स बटण अयाण य, एल्याण प, रोप्राण य, वमपाण य मसयाण य, पसयाण य, म्यराण य, सिंगाण य, हरिमाण य, संभराण य, महिसाण य, मयवद्धाणि य, सहस्सपद्वाणि य, जूहाणि य वाडगसि सण्णिम्झाइ चिट्ठति । अण्णे य तन्य बहवे पुरिमा दिण्णभडभत्तवेयणा बहवे अए य जाव महि- से य सारकायमाणा संगोवेमाणा चिट्ठति । अण्गे य से बहरे पुरिसा अया- ण य जाव जूहाणि य गिसि सण्णिरुद्धाइ रिवा चिट्ट ति । अणे य से वहवे पुरिमा दिण्णभडभत्तवेयणा, वहवे अए य, जात्र महिसे य जीवि- याओ ववरोवित्ता ममाट कप्पणोकप्पियाड करेंति, करिता उणियस्म डागलियस्स उवणेति । अग्णे य से बहवे पुरिसा ताइ बहुयाइ अयपसाइ य जाव महिममंमा य तवामु य कवहीम य कदुमु य भनणएम य दगा- ठेमु य तलेंनि य, भनेंति य, सोहेंति य, तलित्ता य३ रायमगंसि वित्ति प्पेमाणा विहरति । अप्पणावि य ण से डण्णिए डागलिए बहुविहे हि अयम • सेहिं जाय महिसमंसेहि य तलिएहि य मजिएहि य मोल्लिएहि य मुर च५ आसापमाणे४ विहरइ ।। मू० ६ ॥ टीका-सू०६ एव खलु० इत्यादि । एव खलु हे गौतम ! तस्मिन् काले एवं खलु० इत्यादि । 'गोयमा!' हे गौतम । गौतमस्वामी के पूछने पर भगवान फरमाते हैं कि- एव खलु' इस प्रकार ' तेण कालेण तेण समएण उस काल में एष खटु' त्यादि गौतम स्वाभीमे पछयु त्यारे सापान डे छे ४- गायमा" હે ગૌતમ एघ खलु' मा प्रभाले 'तेण कालैण तेण समरण ते કાળ અને તે ४०४ विपाकश्रुते चिन्ता = मनसि सकल्पः समुदपद्यतेत्यर्थः । ' तहेव जाव भगव वागरेइ तथव यावद् भगवान् व्याकरोति । तथैव याबद्' इत्यनेनास्यैव द्वितीयाध्ययने पञ्चमसूने यथा चर्णित तद्वदेवानापि पोयम् । अहो । खलु अय पुरुषः पूर्वभवतानामशुभाना कर्मणा फल नम्मतिरपिका वेदनामनुभनतीति विचिन्त्य स श्रीगौतमस्वामी उच्चनीचमध्यमकुलेषु यावदटन् गयापर्याप्ता समुदानीभिक्षा गृहीत्वा भगवत समीपमागत्य तत् सर्व प्रदर्य भगवन्त वन्दित्वा नमस्कृत्यैवमवादीव- हे भगवन् ! एर खलु अह त्वयाऽभ्यनुज्ञात सन् शोभाजन्या नगर्या भिक्षार्य गन्छन् राजमार्गे सस्त्रीकमेक पुरुष नरकपति रूपिका वेदनामनुभवन्त दृष्टवान् । सम्वल हे भगवन् ! पूर्वभवे क आसीत् ? यावत् प्रत्यनुभवन् विहरति । ततो भगवान् व्याकरोति = वक्ष्यमाण मकारेण गौतमस्वामिन प्रति तस्य पुरपम्य चरित्र वर्णयतीस्यर्थः ॥ सू०५ ॥ १ . गौतम स्वामी उच्च नीच मध्यम कुलों में फिर कर यथापर्याप्त भिक्षा ले भगवान के समीप आये। आते ही उन्होंने समस्त गृहीत भिक्षा भगवान को दिखलाई, और उहे वन्दन एव नमस्कार कर वे फिर इस प्रकार बोले कि हे भगवन् ! मैं आज आप से भाज्ञा प्रापकर शोभाञ्जना नगरी मे भिक्षा के लिये गया, जाते२ मार्ग में मैंन सस्त्रीक एक पुरुष को देखा-जो नरफ जैसी वेदना का अनुभव कर रहा था। हे भदन्त ! यह पुरुष पूर्वभव मे कौन था जा इस प्रकार की दारुण व्यथा का पात्र बना हुआ है । फिर भगवान उस पुरुषका चरित कहते हैं। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू० ५ ॥ ગૌતમ સ્વામી ઉચ્ચ-નીચ મધ્યમ ફૂલેમાં ફરીને પૂરતી ભિક્ષા લઈને ભગવાનની પાસે આવ્યા આવતાની સાથે જ તેમણે જે ભિક્ષા લાવી હતી તે તમામ ભગવાનને બતાવી અને વદન-નમસ્કાર કરીને પછી આ પ્રમાણે છેલ્યા કે – ભગવાન' હુ આપની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને આજે ભાજની નગરીમા ભિક્ષા લેવા માટે ગયે, જતા જતા માર્ગમાં મે એક પુરૂષને સ્ત્રીની સાથે જે તે નરકના જેવી વેદનાને અનુભવ કરી રહ્યો હતે હે ભદન્ત ! પુરૂષ પૂર્વભવમા કેણ હતા જે આ પ્રકારની દારૂણ વેદના ભોગવવાનું પાત્ર બને છે? હવે ભગવાન તેનું ચરિત્ર કહે છે ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે કે સુ છે !
४०७ , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ भय० ४ प्रकट तन सलु निकस्य डागलिगम्य बननाम् 'अयाग य अजाना च- डागानाच, एलयाण य' पलकाना मेपाणा च, 'गेझाण य' रोज्झाना= पाविशेषाणाम् 'रेय' इति भापाप्रसिद्धानाम् । वसमाण य उपभाणा च, ससयाण य गगाना च, ‘पसयाण य ' पमानामृगशिश्ना च, 'सूयराण य गूकराणा च मिधाण य 'हरिणाण य 'हरिणाना च ' संमराण य साम्भराणा च, ' महिमाण य' महिपाणा च 'मयमद्वाणि य' शतबद्धानि शत- गतमजादीन् योजयिन्वा बद्धानि च, 'सहस्मनद्वाणि य' सहस्रवद्धानि-सहस्र महस्र योजयिता वद्वानि च 'जुडाणि य' यूयानि च ' वाटगमि' वाटके- परिधिरूपेण उण्टादिना वेष्टित स्थान नाट' स एवं वाटफस्तस्मिन् , ' सणि- म्वाद ' संनिरुद्धानि 'चिट्ठनि' तिष्ठन्ति · अन्ने य तथ पहवे पुरिसा' जन्ये सिंहाना च, - . बधे हुए . स्थान मे तत्य ण उणियस्स डालियम्म बटण ' वहा उस उन्निक कसाई के यहा बहुतसे ' जयाण य एलयाणय' वक्रों का मेषों का, 'रोग्राण य ' रोझों का, , लो का वसभाण य ससयाण य खरगोशो का पमयाण य बालमृगों का मूपराण य ' मुभगे का 'सिंघाण य' सिंहों का 'हरिणाण य' हिरणों का संभराण य' सामरों का 'महिसाण य एवं महिपा का 'सयवद्वाणि ' सौ मो के गधे हुए 'सहस्सपद्वाणि हजार हजार के 'जहाणि' समूह वाडगंसि' वाढा-काटों की गाड से वेष्टित सण्णिरद्वाड ' बचे हुए 'चि ति' रहते थे। अण्णे य तत्य वहवे पुरिसा दिग्गभइमन्वेयणा' इसके पास और दूसरे अनेक पुरुष काम करते थे। 'तत्यण छनियस्म छागलियस्स वटूण ते शरमा छनि सsa An ugure 'अयाण य एलयाण य मरासाना सामाना रोझाण य' शोना 'समाण य બલદેના पसयाण य' मालभृगाना 'सयराण य सूमरोना सिंघाण य સિ હિના हरिणाण य १२|ना 'समराण य સાભના महिसाण य પાડાઓના सयनवाणि' मौसौना माधेमा सहस्सयवाणि' હજાર હજગ્ના બાંધેલા 'वाडगसि વાડાઓ-ટાટાની વાડથી વિંટાયેલા સ્થાનમાં 'सण्णिरुदाइ माघेवा' चिट्ठति हेता सता 'अण्णे य तत्य यहवे पुरिसा दिग्णभइमत्तवेयणा तना ५२ मत અનેક માણો કામ કરતા હતા, તે કસાઈ તે માણુની નેકરીના પગારમાં ससयाणय અમલ એના . जूहाणि' समूह , विपाकश्रुते - नामक, . . - वह तस्मिन् समये इहैव जम्मूद्वीपे द्वीपे भारते वर्षे 'छगलपुरे' छगलपुरनामक नगर 'हाथा' आसीत् । तन 'सीहगिरी णाम ' सिंहगिरिर्नाम-सिंहगिरि गया राजा होत्था ' आसीत् । स कीदृश ? इत्याह-' महयाहिम- वतमहतमलयमदरमहिंदसारे' महाहिमवन्महामलयमन्दरमहेन्द्रसारः, अस्य व्या. ख्याऽस्मिन्नेवाध्ययने मागुक्ता। तत्र ग्वलु छगलपुरे नगरे उनिको नाम छाग लिकः परिवसति, स कीदृश.? इत्याह-' अड्ढे ' इत्यादि । आढया, यावदपरि भूत , अधार्मिको यावद् दुप्पत्यानन्दः । एव उस समय मे इहेच जद्दीवे दीवे भारहे वासे' इसी जबूद्वीप नामक द्वीप मे और इसी भरतक्षेत्र मे छगलपुरे णयरे होत्या एक छगलपुर नामका नगर था। तत्थ सीहगिरी णाम राया होत्था' उस नगर का राजा सिंहगिरि था। 'महयाहिमवतमहतमलयमंदरमहिंदसारे' महाहिमवान पर्वत जैसा, मलयाचल सुमेरु गिरि और महेन्द्र पर्वत के समान अन्य राजाओं में प्रधान था । तत्य ण छगलपुरे णयरे छण्णिए णाम छालिए परिवसइ अड्ढे जाव अपरिभूए' उसी छगलपुर नगर में छनिक नाम का एक कसाई भी रहता था। वह आढ्य जन धन धान्य आदि स खूब परिपूर्ण एव यावत् सबके अपरिभृत - किसी स पराभव नहीं पाता था, बह बडा अधार्मिक अधर्मसवी एव अधर्म से ही अपनी आजीविका चलाता था। यावत् दुष्प्रत्यान द - दूसरे को दुख पहुचाने मे ही अपना भानन्द मानता था। सभयन विधे इहेव जद्दीचे दीवे भारहे वासे' मा જ બૂદ્વીપના આ ભરત ક્ષેત્રને વિષે 'छगलपुरे णयरे होत्था છગલપુર નામનું એક નગર હતુ 'तस्स सीहगिरी णाम राया होत्था' ते नाना सिजिरि नामना सनता, त महयाहिमरतमहतमलयम दरमहिंदसारे મહાહિમવાન પર્વત જેવા મલયાચલ સુમેરૂગિરિ અને મહેન્દ્ર પર્વત સમાન અન્ય રાજાઓમાં પ્રધાન-મુખ્ય सत्य ण छगल पुरे पयरे छपिणए णाम छागलिए परिवसइ अढे जाव अपरिभूए' ते ७ नगरमा छन्नि नाभनो मे उस पडतो तो, તે ખૂબ ધન, ધાન્ય આદિ સંપત્તિથી પૂર્ણ હતો અને કેઈથી પરાભવ પામે તે ન હતું અને બહુ જ અધમ અધર્મસેવી અને અધર્મથી જ પિતાની આજી વિકા ચલાવતું હતું, બીજાને દુખ પહોચાડવામાજ પોતાનો આનન્દ સમજતે હતા . . હતા तवएसु य" तवा . . विपाकचन्द्रिका टीका ध्रु० १ अध्य० ४ शकट १०९ कप्पणीकप्पियाह' कल्पनीकल्पिवानिकर्तरीकर्तिवानि लघुलवूनि खण्डा- नीत्यर्थः, कुर्वन्ति । कृत्वा निकम्य डागलिकस्य — उवणेनि' उपनयन्ति- समीप आनयन्ति। अन्ये च तस्य बहवः पुरुपास्तानि बहुकानि अजमासानि = छागमासानि यावद् महिपमासानि च तपकेषु च-तपकाः = लघुतलनपात्राणि तेपु, ' इति ख्यातेपु कव- लामु य ' कवल्लीपु च = कडाह ' इति प्रसिद्ध पु, कंसु य' कन्दूपु-लघु- क्टाहेपु च ' भजणएम य भर्जनकेपु च, भर्जनकानि भर्जनपानाणि तेषु च, ' टगालेसु य' अङ्गारेपु-निमेषु काष्ठापग्निपु च, ' तलेंनि य' तलपन्ति च, तलयातुवरादिपठित , तलनपात्रे घृतादीनि निक्षिप्प तत्र पचन्तीत्यर्थः, 'भजति य ' भृजन्ति च, सालेंति य सोलान्त= शूले धृत्वा पचन्ति । तलित्ता य' वलयिला च, अत्र भृष्ट्वा सोलयिखा च, इत्यपि वोध्यम् । राजमार्गे मसाइ कप्पणीकप्पियाड कति' उनक माम के फिर वे कैंची से कतरर कर टुकडे करत थे। 'करित्ता उणियस्स छागल्यिस्त उवणेति' टुकडे कर पश्चात् उस उन्निक कसाई के पास उन्हे ल जाते। ' अण्णे य से वहवे पुरिसा' कोई पुरुप ऐस भी कर्मचारी थे जो ताई वहुयाइ अयमसाइ य जाव महिसमसाइ तबएमु य क्वलोम य कसु य भजणएमु य इंगालेमु य तलेंति३' दन लाये हुए समस्त अजादिक के मासखडो का लाह क तवों पर, बडे२ कडाहों मे, छोटी२ कटैयो मे, भूजन के पात्रों मे एवं अंगारों के ऊपर यथाक्रम 8 घी में तलते थे, भूजते थे एव सेकते थे तलित्ता य३ तलकर मुंजकर और सेककर फिर वे 'रायमग्गसि' राजमार्ग मे- मनुष्यों के आने जाने के मार्ग में याइ फरेंति ' तेना मासना त२ ५ अतरीन ९४ ता ता ' करित्ता छप्रिणयरस छागल्यिस्त उवणेति ટુકડા કર્યા પછી તે છત્રિક કમાઈ પાને તે લઈ જતા હતા 'अण्णे य से बहवे पुरिसा डेटा मेवा १२ पy હતા કે ताइ बहुयाइ अयमसाइ य जाव महिसमसाइ तवसु य कवल्लोसु य दूसु य भन्नणपसु य इगालेसु य तलेंति३ ते वाला समन्त બગ આદિના માસના ટુકડાઓને લઢના તવા-તાવડા પર, મોટી કડાઈઓમા, નાની કડાઈઓમા, સેકવાના વાસણમાં અને અગારાપર યથાડમ ઘીમાતળતા હતા ભુજતા હતા અને સેક્તા सत सलित्ता य३' तीन भूखने मेटीने ५ ' रायमग्गसि' मामा- . 3 ४०८ विपाकश्रुते - च तन बहवः पुरुषाः ‘दिप्णभइमत्तवेयणा' दत्त भृति भक्तवेतनाः, इदमसक द्वयाख्यातम् ' बहवे अये जावहिसे य' पहनजाश्च यावद् महिपाच ' सारक्स माणा' संरक्षन्तः, ' सगोवेमाणा' सगोपायन्तस्तिष्ठति । 'अण्णेय से बहवे पुरिसा' अन्ये च 'से' तस्यनिक छागलिकस्य, वहन: पुरुषा अजाना यावद् महिपाणा यूथानि ' गिहसि ' गृहे ' सपिणसुद्धाइ ' संनिरुद्धानि । किच्चा' कसा चिट्ठति' तिष्ठन्ति । अन्ये च तम्य वहवः पुरुपा दत्तभृतिभक्तवेतनाः बहून् अजान् याच महिपाश्च, 'जीवियाभो ववरो पिनि ' जीविताद व्यपरोपयन्ति जीवितात्पृथकुर्वन्ति-मारयन्तीत्यर्थः। ' ववरोवित्ता' व्यपरोप्य-मारयिता मामानि यह कसाई उन्हे उनकी नौकरी के उपलक्ष्य मे भाजन एर वेतन प्रदान करता था। 'बहवे अए य जार महिसे य' इसमे कितनेक नौकर चाकर उन सब ही बकरों से लेकर महिषों तक के समस्त जानवरों की सारक्खमाणा सगोवेमाणा चिट्ठति' रक्षा करते थे सार-पभाल करते थे। • अण्णे य से वहवे पुरिसा' कितनेक उसके पुरुष-नौकर चाकर अयाण य जाच जूहाणि य' उन समस्त अजादिक जानवरों के समूहों को गिहसि' उनके अपनेर स्थानों मे 'सण्णिरुद्धाइ किचा चिट्ठति ' बद किये हुए रहते थे से बहवे पुरिसा दिण्णभइभतवेयणा एव दूसरे कई नौकर चाकर 'कि जिहे इसकी ओर से भोजन एव वेतन प्राप्त होता था वे 'बहवे अए य जाव महिसे य जीवियाओ ववरोविति बहुत से उन अजादि से लेकर महिषों तक जानवरों को जीवन से पृथक करते थे-मारते थे 'बवरोवित्ता मारकर તેમને ભજન અને પૈસા આપતે હતો बहवे अए य जाव माहिसे य તે નેકરોમાં કેટલાક નેકરે તે તમામ બકરાથી લઈને પાડા સુધીના તમામ जनवरीनी ' सारक्खमाणा सगोवेमाणा चिट्ठति ' २क्षा ४२ता, सार सलाद ४२ता sal, अण्णे य से बहवे पुरिमा me ना ना४२-या१२ अयाण य जाप जूहाणि य' ते तमाम ॥४२ मा नवरीना सभूखाने । गिहसि पात-पाताना स्थानामा सण्णिरुद्धाइ विच्चा चिट्ठति ५५ ४शन रहेता खता । अण्णे य से बहवे पुरिसा दिण्णभइभत्तवेयणा' भी टना। उसने કસાઈ તફથી જન અને પગાર મળને હતા તેવા g महिसे य जीषियामो षषरोविंति' ! ४२१ माहिया as it सुधानी नपरोने भारत हा ' वषरोवित्ता ' भारीने 'मसाइ कप्पणीकप्पि • अण्णे य . .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट धनिक बहुत परिवार वाला एव महा अधार्मिक छनिक नामका कसाई भी रहता था। इसके यहा अनेक अज आदि जानवर एक बाडे में अनेकों की संख्या मे घिरे हुए बधे रहते थे। इनकी सार-मभार के लिये उसके यहा भनेक नौकर चाकर काम काज किया करते थे। वह उन्हे खाना पीना एव वेतन देता था। उन सब का काम अलग२ बटा हुआ था। कोई उनकी रक्षा करते थे। किसी२ का काम यह था कि वह उन्हे उनके बाघनेयोग्य स्थान में बाघता, और वहीं पर रोककर रखता, ताकि वे कहीं वाहिर भाग नहीं सकते। कोई उनके वध करने के लिये नियुक्त थे । वे उनका वधकर उनके मास को कैंची आदि से फतर२ कर टुकडे२ करते और अपने मालिक के पास उन्हे ले जाते । जब मालिक उनका अच्छी तरह निरीक्षण कर चुकता, तब उन टुकडो को तवा आदि पर तलकर भूजकर एवं पकाकर बेचने के लिये राजमार्ग पर रखकर बैठते और उनको विक्री से जो भी आय होती उससे अपनी आजीविका चलाते । तथा स्वय वह छनिक कसाई भी तले हुए भूजे हुए एव पके हुए उस मास के साथ अनेक प्रकार की मदिरा का आसेवन करता था। ॥ ६॥ અને મહા અધાર્મિક છનિક નામને કસાઈ પણ રહેતે હવે તેને ત્યાં બકરા આદિ ઘણજ જાનવરે મટી સખ્યામાં એક વાડામાં ખાધી રાખવામાં આવતા હતા, તેની સારવાર માટે ઘેર અનેક નોકર-ચાકર કામ કર્યા કરતા હતા, નેકીને ખાવા-પીવાનું અને પગાર પણ આપતે હવે તે તમામ નેકરોનું કામ-કાજ સૌને વહેચી આપેલ હતુ, કેટલાક પશુઓના રક્ષણનું કામ કરતા હતા, કેટલાક તેને સારી રીતે બાધતા હતા, કેટલાક ત્યા બાઘેલા પશુઓ બહાર જતા ન રહે તે સ ભાળ રાખતા હતા, કેટલાક તેને મારવા માટે રાખેલા હતા, તે પશુઓને વધ કરી તેના માસને કાતરથી ટુકડા કરીને પિતાના માલિકની પાસે લઈ જતા, અને માલિક બરાબર તેને જોઈ લેતા તે પછી તે માસના ટુકડાઓને, તાવડા આદિ પર તળીને ભુજીને, પકાવીને, તે વેચવા માટે રાજમાર્ગ પર રાખીને બેસતા હતા, અને તેના વેચાણની આવકમાથી પિતાની આજીવિકા ચલાવતા હતા એ તે છણિક કસાઈ પણ, તળેલા ભુજેલા અને પકાવેલા, માસની સાથે અનેક પ્રકારની મદિરાનું સેવન કરતે હતે ! સુર ૬ 1 . . . ४१० विपाक्यते वित्ति कप्पेमाणा' वृत्ति कल्पयन्तः तेपा मासाना विक्रयेण जीविका कुर्वन्तः, विहरन्ति । आत्मनाऽपि च खलु स उनिक छागलिको बहुविधैरजमासैविद् महिपमासैश्च तलितश्च भृष्टैश्च, ' सोल्लिएहि य' शूलपकैय सह ' सुर च ५ ' मुरा मदिरा नानाविध च, आसाएमाणे ४ आखादयन् विखादयन परिभुञान: परिभाजयंश्च विहरति ।। सू०६ ।। वित्ति कप्पेमाणा विहरति' रखकर उहे बेचते और उस विक्री की आय से अपनी जीविका चलाते | ' अप्पणा वि य ण से छपिणए डागलिए बहुविहेडि अयमसेहिं जाच महिसमंसे हिं' वह छनिक कसाई भी अजादिक से लेकर महिषतक के भनेक प्रकार के मास के साथ जो तलिएहिं य भज्जिएहि तला हुआ होता, भूजा हुआ होता एर सोल्लेहिं य शूल पर रखकर जो पकाया हुआ होता उस के साथ 'सुर च४ आसाएमाणे४ विरह अनेक प्रकार की मदिरा का आसेवन आदि करता । भावार्थ- गौतम स्वामी का इस प्रकार पश्न सुनकर वीर प्रमु ने कहा- हे गौतम । टस काल एव उस समय में इम जम्बूद्वीप नाम के द्वीप में स्थित इस भरत क्षेत्र में एक छगलपुर नाम का नगर था। उसका शासक- राजा सिंहगिरि था। यह बहुत ही अधिक पराक्रमशाली था। इसके शत्रु भी इसका नाम सुनकर भय से कपित हो उठते थे। इसी नगर मे एक માણસને જવા-આવવાના રસ્તા ઉપર वित्ति कप्पेमाणा विहरति राजीन તેને વેચતા હતા અને તે વેચાણની આવકમાથી પિતાની આજીવિકા ચલાવતા હતા अप्पणाथि य ण से छण्णिए छागलिए बहुविहेहि अयमसेहिं जाव महिसमसे हिं તે છન્નિક કસ ઈ પણ બકરાદિકથી લઈને પાડાઓ સુધીના અનેક પ્રકારના भासनी साये २ तलिपतिं य भजिएहि य' त भुलन रेखा सालेय શલપર રાખીને પકાવેલા તેઓની સાથે सुर १५ भासाएमाणेष्ट विहरह અનેક પ્રકારની મદિરાનું પણ સેવન કરતે હતો ભાવાર્થ– ગૌતમ સ્વામીના આ પ્રકારના પ્રશ્નને સાભળીને વીર પ્રભુએ કહ્યું કે હે ગૌતમાં તે કાલ અને તે સમયને વિષે આ જ બુદ્વીપ નામના દ્વીપમાં રહેલા આ ભરત ક્ષેત્રમાં એક છગલપુર નામનું નગર હતુ તેના રાજાનું નામ સિંહગિરિ ते બહુજ વધારે પરાક્રમ વાળ હો, તેના શત્રુઓ પણ તેનું નામ સાભળીને ભયથી કાપી ઉઠતા હતા તે નગશ્મા એક ધનિક મોટા પરિવાર વાળા . + . सुबहु पापकर्म उपरणे' . अत्यत विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट विजे' एतद्विद्यः-अनादियावन्महिपयूथमारणादिविधिज्ञः । एयसमायारे' एतत्समाचार:-अजादियावन्महिपयूथमारणाद्याचरणशीलः । कलिकलुप 'समजिणित्ता' समय-उपार्जिन कृत्वा, सप्तवर्षशतानि सप्तशत- सवत्सरान परमायुः उत्कृष्टमायुः पालयित्वा कालमासे काल कृत्वा, चतुर्थी पृथिव्यामुत्ण दशमागरोपमस्थितिकेपु नैरपिकेषु नैरयिकतया उत्पन्न । ततः खलु सुभद्रस्य सार्थवाहस्य भद्रा नाम्नी भार्या ‘जाइजिंदुया' जातिनिन्दुका जन्मतो मतवत्सा, 'यावि होथा' चाप्यभवत् । जाया जाया दारगा' जाता जाता दारका शिशव• - विणिहायमावज्जति विनिघात- विधि में जा विशेष निपुण था 'एयसमायरे' यही जिसका आचरण था मुबहु पावकम्म कलिकलुप्त घारतर निकाचितनवसहित अनेक पापकर्मी को 'सन्जिणित्ता' उपार्जित कर सत्तवाससयाइ परामाउ पालित्ता' ७०० वर्ष को उत्कृष्ट आयु को भोगकर 'कालमासे काल किचा' मृत्यु के अवसर पर मरकर 'उत्थीए पुढवीए' चौथी पृथिवी में कि जहा 'कोसेण दससागरोवमटिइएस जेरइएस' उत्कृष्ट १० सागर की स्थिति वाले नारकावास हैं उनमें णेरइत्ताए' नारकी को पर्याय से उववण्णे उत्पन्न हुआ। तए ण सुभदस्स सथवाहस्स भद्दा भारिया जाइणिंदुया यावि होत्था' सुभद्र सठ का भद्रा भार्या जातिनिदुक थी जाया२ दारगा विणिहायमावति' उत्पन हते हो इसके बचे मरजाते मEि पशुभाने भारपानी विधिमा त विशेष मुश तो पयसमायारे' એજ જેનું આચરણ હતુ सुबहु पावकम्म कलिकलुस અત્યત ઘેરવર निसहित पापभान ' समजिणित्ता' पान ४श भेजवान 'सत्तवाससयाइ परमाउ पालित्ता' ७०० સાત વર્ષની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્યને नवीन कालमासे काल किच्चा' मृत्युनो समय 'चउत्थीए पुढपीए' याथी पृथिवीभा या 'उक्कोसेण दससागरोयमहिपसु रइएसु • Gट १० इस सागरी स्थिति पण न२४वास छे तभu ‘णेरइयत्ताप' नारवानी पर्यायथा उवषण्णे' Gurt थयो तएण सुभहस्त सत्थवाइस्स भट्टा भारिया जाइणिदुया यावि होत्था સુમા શેઠાની ભદ્રા નામની પત્ની જાતિ निन् ती 'जायार दारगा पिणिहायमाषजति' तेना બાળકે અવતરતાની . ' આવતા મરણ પામીને ४१२ विपाकभुते मूलम्-मु० ७ तए णं से उष्णिए छागलिए एयरम्मे पयपहाणे एयविले एय समापारे सुवहु पावकम्म कलिग्लुस समजिणिता मत्तवाससमाइ परमाउ पालित्ता कालमासे काल किचा चउत्थीए पुढचीए उमासण दसप्तागरोत्र महिइएस रइएस रइयत्ताए उचनपणे । तए ण सुभहस्स सत्यवाहस भरा भारिया जाइजिंदुया यावि होत्था, माया२ दाम्मा विणिहायमावजति । तए ण से छण्णिए लागलिए छण्णिए लागलिए चउत्थीए पुढपीए अणतर उन्मट्टित्ता इइव सोहजणीए णयरीए सुभहस्स सत्यवाहस्स भदाए भारियाग कुच्छिसि पुत्तत्ताए उपवण्णे ॥ मू० ७॥ टीका-मू० ७ तए ण' इत्यादि । तत. ग्वल स निछागलिक', एयकम्मे पतत्कर्मा-एतत् अजादीना-यावन्महिपाणा यानि यूथानि तानि शतबद्धानि सहस्रबद्धानि कृता, तेषा मारण तन्मासानि पक्त्वा तेपा विक्रयेण वृत्ति कल्पना तथा तैमासैः सह नानाविधसुरासेवनरूप च कर्म=क्रिय यस्य स एतत्कर्मा। एयप्पहाणे' एतत्पधान -एतत् उक्त कर्म प्रधान यस्य स तथा अनादियावन्महिपयूथमारणतन्मातविक्रयभक्षणपथपानतत्पर इत्यर्थ । तए ण से० इत्यादि । 'तए ण पश्चात् से छणिए छागलिए' वह उनिक कसाइ 'एयकम्मे' कि निसका अजादि से लगाकर महिषों तक, के पशुओ का शतबद्ध एव सहस्रबद्ध समुदाय का मारा एव उनके मास का पकधाना तथा उसकी बिक्री से आजोविका करना, उनके मासादिकों के साथ नानार प्रकार की मदिरा का आसेवन आदि करना यही एक कार्य था। एयपहाणे' यही जिसका प्रधान कर्तव्य था एयविजे' अनादिक पशुओं को मारने की तरण से. त्या ते पछी से छणिए छागलिए तेन्निमा 'एयकम्मे જેનું બકરા આદિથી લઈને પાડાઓ સુધીના પશુઓને બે અને હજારેની સખ્યામાં મારવા અને તેના માસને રાધવું તથા તેના વેચાણમાથી આજીવિકા ચલાવવી, પશુના માસાદિકની સાથે નાના પ્રકારની મદિરાઓનું સેવન કરવું भी महतु एयप्पहाणे' मुल्य एय . तपण . अम त एयविन विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ११५ तए ण तीसे भदाए सत्यवाहीए अन्नया कयाई तिण्ड मासाण बहुपडिपुण्णाण इमे एयारूवे दोहले पाउन्भूए-धन्नाओ ण ताओ अम्मयाओ सपुण्णाओण कयत्याओ ण जाव मुलद्धे तासिं माणुस्सए जम्मजीवियफले जाओ ण बहूण णाणाविहाण नयरगोरुवाण पण य जलयर-थलपर-खा- यरमाण पक्खीण य यहूहि मंसेहिं तलिएहिं भनिएहि सोहिं सद्धि मुर च महु च मेरगं च जाइ च सीटुं च पसन्न च आसाएमाणीओ विसाए- माणीओ परिभु जेमाणीओ परिभाएमाणीभो दोहलं विणेंति, त जइण अह- मवि बहूण जाब विणिनामि-त्ति कटु तसि दोहलसि अविणिज्नमाणसि मुक्का मुक्खा जाब झियाइ । तए से सुभद्दे सत्यवाहे भद्द भारिय ओय जाव पासइ एव चयासी-कि ण तुम देवाणुप्पिया ओहय जाव झियासि ? । तर ण सा भद्दा सत्यवाही मुभद्द सत्यवाह एव वयासी-एव खलु देवाणुप्पिया। मम तिण्ड मासाणं जाव झियामि । तए ण से मुभदे सत्यवाहे भद्दाए भारि- याए एयमह सोचा निसम्म भद्द भारिय एव चयासी-एव खलु देवाणु प्पिया ! तुह गम्भसि अम्हाण पुवकयपावप्पभावेण केई अहम्मिए जाव- दुप्पटियाणदे जीवे ओरिए तेण एवारिसे दोहले पाउन्भूए, त होउ ण एयस्स पसापण-ति कटु से मुभद्दे सत्यवाहे केणवि उवाएण त दोहलं विणेइ । तए ण भद्दा सत्यवाही सपुण्णदोहला समाणियदोहला विणीयदोहला वोच्छिन्नदोहला सपन्नदोहळा त गम्भं सुह सुहेण परिवदइ ।। मू०८॥ चतुर्थ नरक में वहा का नारको उत्पन्न होता है। अब सुभद्र सेठ की कथा मुनिये-- इस की जो भद्रा मार्या थी वह जाति निन्दुका थी कि इसको सतान होते ही मरजाती थी। वह निस्सतान थी। वह छनिक का जीव १० सागर की वहा की आयू पूर्ण होनेपर निकलकर इसी सेठ की सेठानी के गर्म मे पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ। ।। मू ७ ॥ થાય છે, હવે સુભદ્ર શેઠની કથા સાભળે –તેની જે પત્ની ભદ્રા, તે જાતિનિન્દકા હતી તેને સંતાન જન્મ પામતાની સાથે જ મરણ પામતા હતા, તેથી તે સંતાન વિનાની હતી તે ઈનિકનો જીવ ૧૦ દસ સાગરની ત્યાની આયુષ્ય પૂર્ણ થતા ત્યાથી નીકળીને તે શેઠની શેઠાણીના ગર્ભમાં પુત્રરૂપે ઉત્પન્ન થયે સૂ૦ ૭ ४१४ विपाश्रुते मापद्यन्ते-जाता एव म्रियन्ते इत्यर्थः । ततः खलु स छत्रिक छागलिकथा: पृथिव्या अनन्तरम्, 'उध्वष्टिता' उद्वर्य=निस्सत्य इव शोभाजन्यां नगयों मुभद्रस्य सार्थवाहस्य भद्रानाम्न्या भार्यायाः 'कुञ्छिसि ' कुक्षौ उदरे ' पुस्त- त्ताए पुत्रतया-पुत्रगर्भतया 'उववणे, -उत्पन्नः भद्राया गमें जन्म लब्धवान् ॥ मू०७॥ - , , मास खाने तए ण से छण्णिए छागलिए वह छनिक फसाई 'पउत्थीए पुढवीए' मब उस चतुर्थी पृथिवी से अणतर उवाहिता' अपनी आयु के समाप्त होने के अनन्तर ही निकलकर 'इहेव सोहंजणीए गयरीए' इसी शोभालनी नगरी मे 'सुभदरस सत्यवाहस्स उस सुभद्र सेठ की भदाए भारियाए' भद्राभार्या की 'कुक्षिसि पुत्तताए उववण्णे' कुक्षि में पुत्ररूप से उत्पन हुआ। भावार्थ- एक समय की बात है कि वह छनिक कसाई कि जिसने अपना ७०० वर्ष का समस्त जीवन इन्हीं पशुओं के मारने में, उनके मास की विक्री से अपनी आजीविका करने में, स्वय एव मदिरा के पीने में ही व्यतीत किया है। जब अपनी आयु का अन्तिम समय समीप भाजाता है तब वह काल के गाल का अतिथि बनकर उपार्जित पापकर्मों के निकाचित बंध को भोगने के लिये सागर की स्थितियुक्त साथ तुरत भ२५ पाभता सता 'तए ण से छण्णिए छागलिए' नि ४सा 'चउत्थीए पुढवीए' बसमा त योथी पृथिवीमाथी अणतर उबट्टिसा' पानी मायुष्य पूरी थया ५७ त्याथी नीजीन 'इहेव सोहजणीए णयरीए या wwी नगरीमा 'सुभहस्स सस्थवाहस्स' ते सुमदनी 'भदाए मारियाए' मा पत्नीना 'कुछिसि पुत्तत्ताए उवषण्णे' मा पुत्र३५थी उत्पन्न या छ ભાવાર્થ– એક સમયની વાત છે કે તે છબ્રિક કસાઈ કે જેણે પિતાની ૭૦૦ સાત વર્ષની આયુષ્યને તમામ સમય પશુઓ મારવામાં, તેના માસના વેચાણથી પિતાની આજીવિકા ચલાવવામા, પિતે માસ સાથે મદિરાપાન કરવામાજ વીતાવ્યું છે, જ્યારે પિતાની આયુષ્યને છેલ્લે સમય નજીક આવે છે ત્યારે તે કાળના સુખને અતિથિ બનીને મેળવેલા પાપકર્મોના નિકાચિત બ ધને ભોગવવા માટે ૧૦ દમ સાગરની સ્થિતિવાળા ચેથા નરકમાં ત્યારે નારકી થઈને ઉત્પન્ન विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ११७ पुण्य =मुम्वननक कर्म याभिस्ताः, कृतलक्षणा:-कृत फलयुक्त लक्षण =मुग्व जोवनरेग्वादिरूप याभिस्ताः, ऊतविभवा'-तासफीकत' दानादिशुभकार्य- योगेन विभव: ऐश्वर्यसंपत्तिरूपो यामिस्ता., मुलब्ध खलु तासा मानुप्यक जन्मजीवितफलं-मुलध-शोभनपकारेण माप्त ग्बल-निश्चयेन तासा माणा मानुप्यक-मनुप्पसम्बन्धि जन्मजीवितफल जन्मनो जीवितस्य च फलं, याः ग्बल मातर. वहना=बहुसंख्यकाना नानाविधानाम् अनेकमहाराणा नगरगोरू- पाणा=नागरिकगवादीना पशूना च, तरा जलचरस्थलचरखचरादीना पक्षिणा च बहुमिर्मासैः प्रचुरमासैः, कीटशे ? इत्याह-तलितै घृततैलादिना, भर्जितैः= अग्निपकै , सोलै =शूले धृता प. साई सरा चम्मदिरा, कीटशीम् १ इत्याह- . . कृतपुण्य हैं उन्होंन पूर्वभवमे पुण्य उपार्जित किया है, वे कृतलक्षण-सुख जीवन आदि शुभरेसाओं से युक्त है, कृतविभव-उन्होने अपने विभव-सपत्ति को दानादि शुभ कार्य में सफल किया है । 'मुलद्धे ण तासिं माणुस्सए जम्मनीवि यफले ' उन्हीं का ही मनुष्यसम्बधी जम और जवन सफल है जाओ ण बहण णाणाविहाण पयरगोरुवाण पमूण य जलयर थलयर-खहयर- माईण परवीण य' जिन्हों ने बहुत से अनेक प्रकार के नगरगोरूप-नगर के गाय आदि पशुओं के तथा जलचरादि पक्षियों के 'बहुर्हि मसेहि बहुत मास जो कि ‘लिएहिं भनिएहिं सोहि घृत तेल आदि से तला गया हो, अग्नपक्क किया गया हो और शूलपर रखकर पकाया गया हो છે, તેઓએ પૂર્વભવમા પુણ્ય મેળવેલ હશે, તે કૃતવલણ– સુખ જીવન, આદિ શુભ રેખાઓથી યુકત છે, કૃતવિભવ- તેમણે પિતાને વૈભવ અને સંપત્તિને हाना शुभ या सण शछे सुलद्धे ण तासि माणुसपए जम्मजीवियफले तमनार मनुष्य सन्धी सन्म भने वन सदा के 'जाओ ण बहूण जाणाविहाण पयरगोरूपाण पसूण य जलयर-यलयर-वहयर-माईण पक्खीण य જેણે ઘણજ પ્રકારના નગરગરૂપ-નગના ગાય આદિ પશુઓના તથા જલચ દિ पक्षियाना 'वहुर्हि मसेहि' धा४ भामरे तलिएहि भनिएहि मोल्लहि ઉત-તેલ અ દિથી તળેલા હેય, અગ્નિથી પકાવ્યા હોય અને શળ પર રાખીને ४१६ विवाने तए ण तीसे १ टीका--मू०८ इत्यादि। तए ण' ततः गर्भस्थित्यनन्तर खलु तस्या भद्रायाः सार्थवाला अन्पदा कदाचित् कस्मिश्चिदन्यस्मिन् समये 'तिह मासाण बहुपडिपुण्णाण त्रिपु मासेषु सर्वथा परिपूर्णेपु सत्सु अयमेतद्रपः । दोहले ' दोहदा गर्भन्धनीव- प्रभावजनितोऽमिलापः ' पाउन्भूए' प्रादुर्भूत =संजातः । म कीदृशः ? इत्याह 'धण्णाओ ण ' इत्यादि । धन्या-प्रशसनीयाः खलु ता अम्बा:-जनन्यः एवं सपुण्या:=पुण्यवत्यः ता अम्बाः कतार्था कृतेष्टसिद्धयः खलु ता अम्बाः, अत्र यावत्करणात् 'कययुग्णाओ ण तामओ अम्मयाओ, कयलक्खणाओण ताओ अम्मयाओ, कयविहवाओ ण ताश्रो अन्मयाना' इत्येषा सद्ग्रहः । कृतपुण्या -पूर्वमेव कृत 6 . तए ण तीसे० ' इत्यादि । तए ण तीसे भहाए सत्यवाहीए अन्नया कयाइ तिण्ड मासाण बहुपडिपुण्णाण इमे एयारूचे दोहळे पाउन्भूए ' तदन तर उस भद्रा सार्थवाही के गर्भ के ३ माह जब पूर्ण हो चुके तब उस को इस प्रकार का दोहला उत्पन्न हुआ 'धण्णाओ ण ताओ अम्मयाओ सपुण्णाओ ण कयत्थाओ ण जाव , वे माताएँ धन्य है पुण्यवती हैं और कृतार्थ हैं यावत् शब्द से कयपुग्णाओ ण ताओ अम्मयाओ कपलक्खणाओ ण ताओ अम्मयाओ, कयविहवाओण ताओ अम्मयाओ' इन पदों का संग्रह है। वे माताएँ . 1 . . तए तीसे पत्यादि तए ण तीसे भद्दार सत्थषाहीए अन्नया कयाइ तिण्ह मांसाण बहुपति पुण्णाण इमै एयारूवे दाहले पाउदभूए' पछीaast सार्थवाहीना जनमा ત્રણ ૩ માસ જ્યારે પૂર્ણ થઈ ગયા ત્યારે તેને આ પ્રમાણે દેહ મને રથ) Gurन यो 3-'धण्णाओ ण ताओ अम्मयाओ सपण्णाओ ण कयत्थामीण जाव' भातास धन्य छ, ५श्यक्ती छ, मन हतार्थ छ यथा कयपुग्णाओ ण ताओ अम्मयामो कालखणाओ ण ताओ अम्मयामो, कविहवाओ ण ताओ अम्मयाओ' मा पहाना सह छ, ते भाता। यानी .
. . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट १२१ एतमय श्रुखा निशम्य-पर्यालोच्य भद्रा भार्यामेवमवादी-एव खलु' इत्यादि- एव खलु निययेन हे देवानुप्रिये । तव गर्भे आवयोः पूर्वकृतपापप्रमावण कोऽपि-कश्चित् धार्मिका धर्मशून्यः 'जाव दुप्पडियाणदे' यावत् दुप्पत्यानन्दः, अधर्मानुगः ' इत्यादि विशेषणविशिष्टः, दुप्पत्यानन्दः-दुष्कृत्यकरणेष्वेव प्रसन्नमनाः, एवंविधो जीव 'ओयरिए ' अवतरितम् तव गर्ने समागत इत्यर्थ., तेन कारणेन एताटशो दोहदः प्रादुर्भून , तत्-तम्माद् भवतु ग्खलु एतस्य गर्भगतजीवस्य प्रसादनप्रसन्नता 'ति कट्ट' इतिकृत्वा इविविमृश्य स सुभद्र सार्थवाह. केनाप्युपायेन मासमदिरासदृशफल-तद्रमप्रदानरूपेण तं सुनकर और दृदय में धारणकर भद्रा भार्या को इस प्रकार बोले 'एव पलु देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिये । 'तुह गन्मंसि' तो गर्भ में अम्हाण पुनस्यपायप्पहावेण ' अपने पूर्व सचित पाप के प्रभाव से कोई" कोई एक 'अहम्मिए जाव दुप्पडियाणदे जीवे ओयरिए ' अघार्मिक आदि विशेषण विशिष्ट, एव दूसरो को दुख पहुचाने में ही प्रसन्नता मनाने वाला जीव आया है ' तेण एयारिसे दोहले पाउन्भूए' इसी कारण तुझे यह दोहला उत्पन्न हुआ है त होउ ण एयरस पसायण तो इस गर्भगत जीव का भला हो 'ति' ऐसा सोचकर से सुभद्दे सत्यवाहे वह सुभद्र सार्थवाह केणवि उवाएण किसी उपाय से अर्थात् मास-मदिरा के सदश भाकार के फल और रस को उसे देकर उसके तं दोहल विणे एव घयासी' मा मायर्यानी या त पात सामजान ध्यभा पार ४शन at पान मा प्रभाये ४ वाय- एष खलु देवाणुप्पिया!' मानु- प्रिये ! 'तुह गभसि ताश शर्ममा । अम्हाण पुव्यकयपावप्यहाण पूर्वसयित पापना प्रमाथी केई ' t मे 'अहम्मि जाव दुप्पडियाणदे जीये ओयरिए 'अधार्मिमा विशेष विशिट, मने भीमाने ५ पायावामा चाते मात भाननामाव्या छ तेण एयारिसे दोहले उभूए' तथा तने भी प्राप्त होsa-मना२५ सपन या छ 'त दोउ ण एयस्स पसायण' तो मा सभा २ सा३ था। 'त्तिक?' मेवा विद्यारशन से सुभद्दे सत्यवाहे' ते सुना सार्थ वाड वणषि उपापणे' पायथा અર્થાત માસ-મદિરાના જેવા આકારના ફળ અને તેના એ સ્ત્રીને આપીને , , અમારા ४२० विपाकाते ख हे देवानुप्रिये ! अपहतमनःसफल्पा सती आर्तध्यान करोषि ?। ततः खलु सा भद्रा सार्थवाही सुभद्र सार्थवाहमेवमवादी-एव सल' इत्यादि- एव खलु हे देवानुपिय ! मम विपु मासेपु बहुमतिपूर्णेषु बहूना गोल पाणा पशूना जलचरादिपक्षिणा च मासैः सह मदिराणामुपभोगरूपो दोहद प्रादुर्भूतस्तस्मिन्नपूरिते अपहतमनःसफल्पा सती 'झियामि' यायामि-आत- ध्यान करोमि । ततः खलु स मुभद्र सार्थवाह भाद्राया भार्याया अन्तिके करती हो? एव वयासी . तएण से देवाणुप्पिया ओइय जाच झियासि' हे देवानुप्रिये । तुम से आत यान क्यों 'तए ण सा भदा सत्यवाही मुभद्द सत्यवाह सुभद्र के ऐसे पूछने पर वह भद्रा सार्थवाही कहने लगी-'एव खलु देवाणुप्पिया। मम तिण्ड मासाण नाव झियामि' हे देवानुप्रिय । मेरे गर्भ के तीन माह पूरे होने पर इस प्रकार का दाहला उत्पन्न हुआ है कि- मैं नगर के बहुतस गोरूप पशुओं के और जलचरादि पक्षियों के तले भूजे सोले किये हुए मास के साथ मध्वादि पाच प्रकार की मदिरा का आस्वादन कर, बार बार स्वाद लू, उनका परिभोग करूँ और अयस्त्रियों को भी दूं, इस प्रकार के दोहले के पूरे न होने से मैं । झियामि' आर्तध्यान कर रही हूँ। सुभद्दे सस्थवाहे' फिर वह सुभद्र सार्थवाह । भदाए मारियाए एयम सोचा निसम्म भद्द भारिय एव चयासी' भद्रा भार्या के समीप इस बात को किं ण तुम देवाणुप्पिया मोहय जाप झियासि'३ वानुप्रिय ! तमे प्रसार माध्यान शा भाटे ४२। छ। ? 'तए ण मा भद्दा सस्थवाही सुभद्द मत्थवाह एय धयासी' सुमना ५७१ थी ते मी सार्थवाहवा 0- एवं खलु देवाणुप्पिया! मम तिण्ड मासाण जाव झियामि હિ દેવાનુપ્રિય મારા ગર્ભના ત્રણ માસ પૂરા થતા મને આ પ્રમાણે દેહ-મરથ ઉત્પન્ન થયે છે કે-હુ નગરના ઘણજ ગાય-રૂપ પશુઓના તથા જલચરાદિ પક્ષિઓના તળેલા, ભુજેલા અને શૂલપર રાખીને પકાવેલા માસની સાથે મધુઆદિ પાચ પ્રકારની મદિરાનું સેવન કરૂ, વાર વાર લઉ તેને પરિભેગ કરૂ અને બીજી સ્ત્રીઓને પણ તે આપુ, આ પ્રકારને દેહિલે પૂરે થયે નહિ તેથી હું झियामि' माध्यिान ४१ २४ी छु तप ण से सुभद्रे सत्यवाहे पछी सुख सार्थवास 'भदाए भारियाए अतिए ण्यम सोचा निसम्म भर भारिय PAL ' સ્વાદ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४२३ टीका-मू० ९ तए ण' इत्यादि ततः खलु सा भद्रा सार्थवाही नवाना मासाना बहुपडिपुणगाण' बहुपतिपूर्णाना, मप्तम्यर्थे पष्ठी नवसु मासेषु बहुपतिपूर्णपु= सर्वथा पूर्गपु इत्यर्थ , दारकं-पुन प्रजाता-मजनितवती। अत्रा न्तर्भावितपर्थ । तत' ग्वलु तम्य दारकत्य 'अम्मापियरो' अम्मापितरौ= मातापितरौ ।जायमेत चेव' जातमात्रमेव त दारक शक्टम्य ' हेढओ' अधः 'ठानि ' स्थापयत =दास्या निक्षेपयतः । स्थापयित्वा = निक्षेप्य 'गिण्डा उति' ग्राहयत =आनायपत , ग्राहयित्वा-आनाय्य, पुनः 'दोचंपि' द्विती- पयाया . . . 1 तए ण सा० इत्यादि। तए ण एक दिन की बात है कि 'सा भदा सत्यवाही उस सदा सठानी ने अण्णया कया: किसी एक समय जब कि णवण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण अपने गर्भ के पूरे ९ माह व्यतीत हो चुके थे दारग एक पुत्र को पयाया जन्म दिया। तए ण तस्म दारगस्म पुत्र के जन्म होने के बाद उसके अम्मापियरो' माता पिता ने 'जायमेत चेव' उस बालक को उत्पन्न होने के समय ही मगडस्स हेढो ठाति' गाडी के नीचे दासीद्वारा रखवा दिया। 'ठावित्ता' रखवाकर फिर उसे 'गिण्डाति उठवालिया। 'गिहाविता' उठवाकर 'दोचपि' दुवारा वहींपर — ठाति' फिर रखवा दिया 'ठविता' तप ण सा०' त्यात तए ण' सहिमनी वात छ- 'सा भद्दा सत्यवाही' मा शहए। 'अण्णया फयाइ' ७४ समय न्यारे 'णपण्ह मासाण बहुपरि पुण्णाण पाताना मना ५२१ नव ५२१ या गया त्यारे। 'दारक मे पुत्रने ‘पयाया' ort मा यो तप ण तस्स दारगस्त' पुन म थया पछी तेना माता-पिता 'नायमेत चेर'ते બાળકનો જન્મ થયાના सगडस्स हेतुओ ठाति' सीवा। मानी नाये २भावी हीधी ठावित्ता २भावान पछी 'गिहाति' पाछ। शथी त्याथी theीप! गिहावित्ता' sidh avn 'दोच्चपि' शीलवार पाछा त्या मागण' ठाउँति' २भावी सीधे। 'ठाषित्ता' २मावी ४ी 'दोश्चपि गिहार्वेति' शथी भीलवार . . . માસ સમયે જ . - ४२२ विपाकश्रुते दोहदं विनयति-पूरयति । ततः खलु-दोहदपूय॑नन्तर सा भद्रा सार्थवाही सपूर्णदोहदा समस्ताभिलपितपुरणात, समानितदोहदा वान्छितार्थसमा नयनात, विनीतदोहदा संपूर्णमनोरथपूरणात, व्यवच्छिन्नदोहदा निवृत्ताभि लापत्वात्, सपनदोहदा अभिलपितवस्तुभक्षणात्, त गर्भ मुखमुखेन अतिसुखेन परिवहति धारयति ॥ सू०८॥ मृळम्-सू० ९ तए ण सा भद्दा सत्यवाही अण्णया कयाइ णवह मासाण बहु पडिपुण्णाण दारग पपाया, तए ण तस्स दारगरस अम्मापियरो जायमेत चेव सगडस्स हेही ठाउँति, ठावित्ता मिण्टाति, गिण्याविना दोच्चपि ठाति, उगविता दोचपि गिण्हानि, आणुपुग्वेण सारखेंति सगोर्वेति, संवइडेति । जहा उज्झियए, जाव जम्हा ण अम्हें इमे दारए जायमेत्ते चेव सगडस्स हेटा ठाविए, तम्हा ण होउ ण अम्हं एस दारए सगडे नामेण, सेस जहा उज्झ यए। मुभद्दे लवणसमुद्दे कालगए, माया वि कालगया। से वि सयाओ गिहाओ निच्छूटे ।। सू० ९॥ . उस दोहले को पूरा किया । 'तए ण सा भद्दा सत्यवाही फिर यह भद्रा सार्थवाही दोहले के पूर्ण होने पर, वाछित वस्तु की प्राप्ति से दोहले का मम्मान होने पर, समस्त मनोरथ के पूर्ण होनेसे अभिलाषकी निवृत्ति होनेपर, और इच्छित वस्तु के खालेने से प्रसन्न हुई वह त गब्भ मुहंचहेण । सुखपूर्वक 'परिवहइ' धारण करने लगी। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू ८ ॥ उस गर्भ को त दोहल विणेइ' an aisa (भना२य)ने परे। यो 'तए ण सा भहा सत्यवाही' पछी मा सार्थवाही पाताना asa (भना२५) पूरे। यता, ઇચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિથી દેહલાનું સન્માન થતા, તમામ મનોરથ પૂરા થવાથી પિતાની જે જે અભિલાષાઓ હતી તે નિવૃત થતા, ઈચ્છિત વસ્તુ ખાવાથી પ્રસન્ન થયેલી a'त गम्म' भनि सुहसुहेण सुभ-पूर्व परिवहइ' धार ४२५/aon भावार्थ २५ट छ । २०८॥ . .
. विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० १ शकट १२५ नाम्ना ' ऐस जहा उझियए' शेष यया उमितकः, अस्येव द्वितीयाध्ययने पञ्चदशमूत्रे यथोज्झितको वर्णितस्तथाऽवशिष्टमेतस्य शकटदारकस्य वर्णन वोभ्यम् । 'सुभदे ' सुभद्रः सार्यवाहः, शक्दारकस्य पिनेत्यर्य , लवणसमुद्रे 'कालगए कालगतामृत । मायावि' माताऽपिन्कटेदारकस्य जनपपि भद्रा सार्थ वाहीत्यर्थः, 'कालगया कालगता-मृता। 'सेवि' सोऽपि शकटदारक' 'सयाओ गिहाओ' स्वकाद् गृहात ‘णिच्छूढे' निक्षिप्त =निःसारितः। नगर- गोप्कैः स दुराचारितया गृहानिष्कासित इत्यर्थः ॥ ० ९ ॥ . शकट इस नाम से इस की प्रसिदि होओ। सेस जहा रझियए' वाकी का आगे का इस का वर्णन उझित दारक के समान जान लेना चाहिये। 'सभदे सत्यवाहे लवणममुद्दे कालगर, मायावि कालगया' उसका पिता मुभद्र सठ लवणसमुद्र में डूबकर मर गया। माता भी इसकी मर गई। ‘से वि सयाओ गिहाओ निच्छुढे ' उस शकट दारक को भी राजपुरुषों ने मिलकर घर से बाहर निकाल दिया । क्यों कि यह दुराचारी हो गया था । भावार्थ जय सुभट की धर्मपनी भद्रा सेठानी का गर्म पूरे नौ माह का हो चुका तय किसी एक समय में उसने एक पुत्र को जन्म दिया। जन्मते ही माता-पिता ने इसे किसी एक गाडी के नीचे दा बार रखवाकर रठवालिया। पुत्र का लालन पालन उन्हों न बहुत ही आनद और ममता के मा नामथा मेनी प्रसिद्धि थामी, ' सेस जहा उज्झियए બાકીનું આગળનું એ બાળકનું વર્ણન ઉજ્જિત બાળકના પ્રમાણે જાણી લેવું જોઈએ सुमहे सत्य वाहे वणममुद्दे कालगए मायाधि कालगया તેના પિતા સુભદ્ર શેઠ લવણ સમુદ્રમાં ડુબી ગયા અને મરણ પામ્યા, તેની માતા પણ મરણ પામી ગઈ 'सेषि सयामो मिहामो निष्कृढे ' A AB2 २४ (मा) ५५ ४५३यामे મળીને તેના ઘરમાંથી બહાર કાઢી મૂકશે, કારણ કે તે દુરાચારી થઈ ગયા હસ્તે ભાવાર્થ જ્યારે સુભદ્રના ધર્મપત્ની ભદ્રા શેઠાણીને ગર્ભ નવ માસને થઈ ચુક્યું ત્યાર પછી કોઇ એક સમયને વિષે તેણે એક પુત્રને જન્મ આપે. જન્મ થતાની સાથે જ તે બાળકને તેના માતા-પિતાએ કોઈ એક ગાડીની નીચે બે વાર રખાવી દીધે, અને પછી ઉઠાવી લીધું અને તે પુત્રનું લાલન-પાલન ४२४ विपाश्रुते . - यमपि-द्वितीयवारमपि स्थापयतः, स्थापयित्वा पुनर्वितीग्वारमपि ग्राहयतः। 'आणुपु०वेण' आनुपूर्पण क्रमेण 'सारखे ति सरक्षयतः, 'संगाति' संगोपयतः, 'सवड्डेति' सवर्धयतः । 'जहा उझियए' यथा उज्झितका, अस्यैव द्वितीयाध्ययने चतुर्दशे सूत्रे यथा उज्झितको वर्णितस्तद्वदित्यर्थः । 'जाय' यावत्-अत्र यावच्छन्देन- ततः खलु तम्य दारकस्याम्बापित एकादशे दिवसे निवृत्ते, संप्राप्ते द्वादशे दिवसे इदमेतद्प गौण गुणनिप्पन्न नामधेय कुरुतः' इति चोध्यम् । ' नम्हा ण' यस्मात् खलु ' अम्ह अस्मा. कम् अय दारक: 'जायमेते' जातमात्र एवं शकटस्य 'ठाविए' स्थापितः, तस्मात् खलु भवतु अस्माकम् एष दारकः शकटो - . . हेटा अध., रखवाकर 'दोचपि गिण्हावे ति' दुबारा फिर उठवा लिया ' आणुपुग्वेण सार- खेति सगोवेति सवड्डेति' फिर पश्चात् क्रमश उहोंने उसकी रक्षा की और खूब अच्छी तरह सार-संभाल की एव उसे बड़ा किया । जहा उ झिपए' इसकी सार-संभाल आदि सब 'द्वितीय अध्ययन में वर्णित उज्झित दारक की तरह ही हुई। जाव जम्हा ण अम्ह इमे दारए जन पुत्र का ११ वा दिन व्यतीत हो चुका और १२ वा दिन प्रारभ हुभा तब इस के माता पिता ने इस ख्याल से कि यह हमारा पुत्र जायमेत्ते 'चेव उत्पन्न होते ही 'सगडस्स हेटा' गाडी के नीचे ठाविए रखवा दिया गया था तम्हाण इसलिये अम्ह एस दारए सगडे नामेण होउ ण प . ઉઠાવી લીધો आणुपुत्वेण सारक्खेति सगोवेंति सघडढेति' पछी ક્રમશ તેમણે તેની રક્ષા કરવા માટે બહુજ સારી રીતે સાર-સંભાળ રાખી અને તે मान भाटी या जहा उझिपए मा मा सार-समा भाम रे पील भ्ययनमा पर्श न ४२ Glorat nनी प्रमाणे ४ी 'जाव जम्हाण अम्ह इमेदारए' आ चुनना म ५७ मार ११ मा दिवस भरी बाई ગયા અને બારમા ૧૨ દિવસને પ્રારભ થયે, ત્યારે તેના માતા-પિતાએ मा प्रभार पियार यो ४-मा अमा। पुत्र 'जायमेत्ते चेव ' G4-1 यता 'सगडस्म हेटठा नी नीये “ ठाविप' भी आमा - आयो al, तम्हा ण 'टा भाटे 'हाउ ण 'अम्ह एस दारए सगटे मोमेण । . शट . १ विपाकचन्द्रिका टोका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट १२७ टी-मृ० १० तए ण' इत्यादि । ततः खलु स शक्टो दारक म्बफाद् गृहात 'णिन्छढे समाणे ' निक्षिप्त:-नि:मारितः मन् , शोभाञ्जन्या नगया 'सिंघाडग जाव शृगाटक यावत् '-अत्रैव योजना-'गृहाटक त्रिक चतुप्फ चत्वर महा- पथ-पयेषु, धूतखल्वेषु, वेश्यागृहकेषु पानागारेपु. मुवमुखेन विहरति । ततः खलु स शस्टो दारस' अनपरका, अनिवारस', स्वच्छन्दमति. स्वर- पचारः, मयभमगी, चोरदतवेश्याटारमसगी जातवाप्यभवत् । ततः खलु स शक्टो दारकः अन्यदा कदाचित् ' इति । एपा व्याख्या द्वितीयाध्ययनेs. टादशमूने कृता । ' सुदरिसणाए गणियाए सदि' मृदर्शनया मुदर्शनानाम्या, . , अपन 'तए ण से' इत्यादि । 'तए ण पश्चात् 'सयाओ गिहाओ णिन्छुढे समाणे' घर से बाहर निकला हुवा ‘से मगढे दारए वर शकट दारक शोभाञ्जनी नगगे में 'सिपाडग-तदेव जाव सुदरिसणाए गणयाए सद्धिं सपलग्गे यावि होत्या' त्रिक, चतुष्क, चवर और महापथादि में, जुआ खेलने के अड्डों में, दयाओं के वाटो में, दारुके पीठो मे, निस्सकोच से घूमने फिरने लगा। कोई अभिभावक न हाने से एव खोटे मार्ग से कोई निपेयक न होने से भवारा इतस्तत घूमने के कारण हरएक व्यसन के सेवन में निपुण हो गया। किसी एक समय इसका सम्बध उस सुदाना वेश्या के साथ होगया। शृगाटक, . ' तए ण से' त्यादि तएण पछी सयाओ गिहामो णिच्ढे ममाणे' पाताना घरमाथा &ार ना४vel पछी ' से सगहे दारए' ते २४८ २४ मारनी नगरीमा • सिंघाडग-तहेव जाय सुदरिसणाए गणियाए सदि सपलग्गे याधि होत्या, શુગાટક, ત્રિક, ચતુષ્ક, ચત્વર અને મહાથાદિ (મેટા તા )માં, જુગાર રમવાને અાઓમાં, વેશ્યાઓના વાડામાં દારૂના પીકામાં નિમકેચપણે ફરવા લાગ્યો કે સરક્ષક નહિ હોવાના કારણે અર્થાત ખેટ મા જતે તેને અટકાવનાર કેઈ નહિ હોવાથી સ્વતંત્રપણે આમતેમ ફરવાના કારણે સમય જતા તમામ પ્રકારના વ્યસન એવનમાં કુશળ થઈ ગયે અને કઈ એક સમયમાં તેને સંબંધ ४२६ विपाते . . तए ण से सगळे दारए सयाओ गिहाओ गिन्उढे समाणे सिंघा डग तहेव जाव सुदरिसणाए गणियाए सद्धि. संपलग्गे याचि होत्या। तए ण से सुसेणे अमञ्चे त सगडं दारग अण्णया कयाइ सुदरिसणाए गणि याए गिहाओ णिन्छुभावेड, णिच्छभाविता मुदरिसण गणिय अभितरए ठावेइ, ठाविता मुदरिसणाए गणियाए सद्धि उरालाइ माणुस्सगाइ भोग भोगाइ भुजमाणे विहरइ । तए ण से सगढे दारए सुरिसणाए गिडाओ णिन्छुढे समाणे अण्णय कथवि सुइ वा रइ वा धिइ वा अलभमाणे जाव विहरइ । तए ण से सगडे दारए अण्णया क्याइ सुरिसणाए अतर लमेइ, लभित्ता रहस्सिय सुदरिसणाए गिह अणुप्पविसह, अणुप्पविसित्ता मुदरि- सणाए सद्धि उरालाइ भोगभोगाइ सुजमाणे विहरइ ॥ नू० १०॥ साथ किया। जब यह ११ दिन का हो चुका और १२ वा दिन प्रारम हुआ, तब उहो ने इस बालक की नामसस्कारविधि की और यह समझकर कि यह होते ही गाडी के नीचे रखवाने में भाया था इसलिये इसका नाम शकट रखना ही उचित है, इस अभिप्रायसे उन्होंने इसका नाम शकट रखदिया। जब शकट बाल्यावस्था का उल्लघन कर युवावस्था में पहुँचा लवणसमुद्र में डूबकर मर गया और माता भी मर गई। - यह मरक्षक के अभाव में दुराचारी हो गया। नगररक्षकोंने इसकी यह परिस्थिति देखकर इसको इसके घर से बाहर निकाल दिया । ॥ सु० ९॥ બહુજ આનદ અને પ્રેમથી કર્યું જ્યારે તે અગીઆર ૧૧ દિવસને થઈ ગયે અને બારમા દિવસમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેમણે તે બાળકની નામસ સ્કાર- વિધિ કરવા વિચાર્યું કે–આ બાળક જન્મતાની સાથે જ ગાડીની નીચે રાખવામાં આવ્યું હતું તે કારણથી એનું નામ શકટ રાખવું તેજ ચગ્ય છે આ અભિપ્રાયથી તેનું નામ તેઓએ શકટ' રાખી દીધુ શકટ જ્યારે બાલ્યાવસ્થા પુરી કરીને યુવાવસ્થામાં આવી પહોંચે તે સમયમાં તેના પિતા લવણસમુદ્રમાં ડુબી ગયા અને મરણ પામ્યા અને તેની માતા પણ મરી ગઈ પાછળથી શકટનું સરક્ષક કેઈ નહિ રહેવાથી તે દુરાચારી બની ગયે, ત્યારે નગરના રક્ષકોને આ વાતની ખબર પડી જતા તેને (શકટને) તેના घरमाथी मार दी भूस्यो, EL, ता इसका पिता . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४२९ समाणे' निक्षिप्त निःसृतः सन् अण्णाथ कत्थवि' अन्यत्र कुत्रापि 'सुइ चा रइ वा घिद वा 'स्मृति वा रतिंचा धृति वा, 'भलभमाणे' अळभमानः, नाव विहरइ ' यावद् विहरति, अत्र यावच्छन्दादेव चोध्यम्-चित्तः, तन्ममाः, वल्लेश्या, तदध्यवसाया, तदर्थोपयुक्तः, तदप्तिकरणः, तद्भावनाभावितः, मुद. दर्शनाया गणिकाया वहनि अन्तराणि च छिद्राणि च विवराणि च मतिजानव प्रतिनाग्रद् विहरति । एपा व्याख्याऽस्यैव द्वितीयाध्ययने १९ एकोनविंशतितमे मुने निगदिता । ततः खलु स शकटो दारकः अन्यदा कदाचित् सुदर्शनाया अन्तरम् अवसर गृहे प्रवेष्टुमिति भावः, 'लभेइ' लभते। लब्ध्वा, ' रह- स्सिय' राहसिकं सुदर्शनागृहम् अणुप्पविसइ अनुपविशति, अनुमविश्य सुदर्शनया सामुदारान् भोगमोगान् भुञ्जानो विहरति ॥ मू०१० ॥ शकट दारक उस सुदर्शना वेश्या के घर से निकाला हुआ अण्णत्यकत्य- वि सुइ वा रइ वा घिइ वा अलममाणे जाव विहरइ ' अन्यत्र किसी भी स्थान मे उसे उसके सिवाय और किसी भी पदार्थ की न तो स्मृति आई, न इसके मन में किसी भी प्रकार से चैन पडी और न कहीं पर उसे आश्वासन ही मिला। तए ण से सगडे दारए अण्णया कयाइ मुदरि- सणाए अंतर लभेइ' इस प्रकार अस्तव्यस्तपरिस्थितिसंपन्न हुए उस शकट दारक को किसी एक समय सुदर्शना के घर में प्रवेश करने के लिये अवसर हाथ आगया। 'लभित्ता रहस्सिय मुदरिसणार गिह अणुप्पविसड' अवसर पाते ही यह लुक-छिप कर सुदर्शना के घर मे घुस गया। 'अणुप्पविसित्ता २४८ २४ ते सुर्थना वेश्याना धेरथी नी 'अनथ कत्थवि सुइ पा रहवा निइ पा मलभमाणे जाय विहरह' मन्य-lon स्यने गया त्यात सुदर्शना વેશ્યા વિના બીજે કઈ પદાર્થ સાભર્યો નહિ, તેમજ તેના મનમાં કઈ પ્રકારે ચેન પડયું નહિ, તેમજ બીજા કેઈ સ્થળે તેને શાતિ મળી નહિ तपण से सगडे दारए अण्णया कयाइ सुदरिसणाए अतर लभेइ' मा प्रभाव मस्त-व्यस्त વાળી પરિસ્થિતિ પામેલે તે શકટ દારક તેને કે એક સમયે સુદર્શના વેશ્યાના घरमा प्रवेश ४२पानी सक्स२ भणी गयो 'लभित्ता रहस्सियं सुरिसणार गिह अणुप्पविसइ' स१२२ माती सा४ ते छाना शत छुपाने सुदर्शन वेश्याना घरमा घुसी भयो 'अणुप्पविसित्ता 'सुदरिसणाए सदि उरालाइ भोगभोगाइ ४२८ गणिफया वेश्यया, साध-सह 'सपलागे. संपलग्ना-समिलिता, ' यावि होत्था' चाप्यभवत् । ततः खल स ' सुसेणे अमच्चे' सुषेणोऽमात्यस्त शकट दारकमन्यदा कदाचिव सुदर्शनाया गणिकाया गृहाद । णिच्छुभावेइ ' निक्षेपयति-नि सारयति । ' णिच्युभाविता' निक्षेप्य, सुदर्शना गषिकार 'अभितरए ' अभ्यन्तरे, 'ठावेइ' स्थापयति । 'ठाविचा' स्थापयिता, सुद- निया गणिकया सार्धमुदारान् मानुष्यकान् भोगभोगान्-भुज्यन्ते अनुभूयन्ते इति भोगाः विषयास्तेपा भोगा:-भोगभोगास्तान् 'मुजमाणे' भुजानो विहरति । ततः खलु स शकटो दारका सुदर्शनाया गृहात् ‘णिछूढे 'तए ण ' संबंध हो जाने के बाद से सुसेणे अमचे ' उस सुपेण अमात्यने सगड दारग ' उस शकट दारक को 'अण्णया कयाइ' किसी एक समय 'मुदरि- सणाए गणियाए गिहाओ' सुदर्शना गणिका के घर से भी निकलवा दिया । 'णिच्छुभाविता' निकलवा कर ‘मुदरिसण गणिय अभितरए ठावेइ' बाद में उसने सुदर्शना वेश्या को अंदर ही रोक दिया, जिससे उसके साथ कोई न मिल सके। 'ठावित्ता सुदरिसणाए गणियाए सद्धि उरालाइ माणुस्सगाइ भोगभोगाइ ' और उस सुदर्शना गणिका के साथ मनुष्यसबधी कामभोगों को 'भुनमाणे विडर' भोगता, हुवा रहने लगा। 'तए ण से साडे दारए मुदरिसणाए गिहाओ णिन्छुढे समाणे ' इस प्रकार वह ગયા १ . ते सुदर्शना वेश्यानी साथे पy मा गयो, 'तपण સ એ થઈ पछी से सुसेणे अमच्चे 'ते सुघर भत्री त सगड दारग તે શકટ २२ । अण्णया कयाइ 15 मे४ सय, सुरिसणाप गणियाए गिहाओ' સુદર્શન વેશ્યાના ઘરમાથી પણ णिच्छुभावेइ ' HelR दावी भयो णिष्छुभावित्ता બહાર કઢાવીને सुदरिसा गणिय अभिलरए डाबेड़ પછીથી તેણે તે સુદર્શના વેશ્યાને પણ તેનાજ ઘરમા રેકી દીધી, જેથી તેની साथै अन भानु मनी ? नाड, · ठाषित्ता सुरिसणाय गणियाए सदि उराला माणुस्सगाह भागभोगाइ અને તે સુદર્શના વેશ્યાની સાથે મનુષ્ય- भुजमाणे विहर'सावता । २3 वाय! तपन से सगढ़े दार सुदरिसणाए गिहामो पिच्छुळे समाणे '२ प्रमाबत સમ્બ ધી કામને , ' रह- विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४२९ समाणे' निक्षिप्तः निःमृतः सन् अण्णाथ कत्थवि' अन्यत्र कुत्रापि 'सुइ वा रइ वा घिइ वा ' स्मृति वा रति वा धृति वा, 'अलममाणे' अकभमानः, नाव विहरइ ' यावद् विहरति, अत्र यावच्छन्दादेव बोध्यम्-तचित्ता, तन्मनाः, तल्लेश्या, तदध्यवसाया, तदर्थोपयुक्तः, तदर्पितकरणः, तद्भावनाभावितः, मुद- शनाया गणिकाया वहनि अन्तराणि च छिद्राणि च विवराणि च मतिजाग्रद पतिजाग्रद् विहरति । एपा व्याख्यास्यैव द्वितीयाध्ययने १९ एकोनविंशतितमे मृत्रे निगदिता । ततः खलु स शकटो दारकः अन्यदा कदाचित् मुदर्शनाया अन्तरम् अवसर गृहे मवेष्टुमिति भावः, 'लभेड' लभते । लवा, स्सिय' राहसिकं सुदर्शनागृहम् ' अणुप्पविसइ ' अनुपविशति, अनुमविश्य सुदर्शनया सापमुदारान् भोगमोगान् भुखानो विहरति ॥ मू० १० ॥ शकट वाक उस सुदर्शना वेश्या के घर से निकाला हुआ अण्णस्य कत्य- वि सुइ वा रइ वा धिइ वा अलभमाणे जाव विहरइ । अन्यत्र किसी भी स्थान मे उसे उसके सिवाय और किसी भी पदार्थ की न तो स्मृति आई, न इसके मन मे किसी भी प्रकार से चैन पडी और न कहीं पर उसे आश्वासन ही मिला। तए ण से सगडे दारए अण्णया कयाइ मुदरि- सणाए अतर लभेइ' इस प्रकार अस्तव्यस्तपरिस्थितिसंपन्न हुए उस शकट दारक को किसी एक समय सुदर्शना के घर में प्रवेश करने के लिये अवसर हाथ आगया । 'लभित्ता रहस्सिय सुदरिसणाए गिह अणुप्पविसड़। अवसर पाते ही यह लुक-छिप कर सुदर्शना के घर में घुस गया। ' अणुप्पविसित्ता २४८ २४ ते सुर्थना वेश्याना धेरथी नाणे 'अन्नथ कथवि सुधारवा घि घा मलभमाणे जाप विहरह' सत्य-मील स्यणे गया ત્યા તેને સુદર્શન વેશ્યા વિના બીજે કઈ પદાર્થ સાભર્યો નહિ, તેમજ તેના મનમાં કોઈ પ્રકારે ચેન પડયુ નહિ, તેમજ બીજા ડેઈ સ્થળે તેને શાતિ મળી નહિ ૮ तपण से सगडे दारए अण्णया कयाइ सुदरिसणाए अतर लभेइ' मा प्रभारी अस्त-व्यस्त વાળી પરિસ્થિતિ પામેલે તે શકટ દારક તેને કેઈ એક સમયે સુદર્શના વેશ્યાના घरमा प्रवेश ४२पानी अक्सर भणी गयो ‘लभित्ता रहस्सियं सुदरिसणार गिह अणुप्पविसइ' सबस२ भवानी सा ते छनी शते छुपाने सुशा वेश्याना घरभा धुसी गयो 'अणुप्पविसित्ता सुदरिसणाए सदि उालाइ भोगनोगाइ १ ४३० विपाकवते सुरिसणाए सद्धि उरालाइ भोगभोगाइ भुनमाणे विहरइ' धुसकर वहा वह सुदर्शना के साथ उदार कामभोगों को भोगन लगा। भावार्थ- जब शकट दारक अपने घर से बाहर निकाल दिया गया, उस समय बिलकुल स्वच्छद बनजाने के कारण एव किसी की भी लाज शर्म न रहने के कारण यह हरएक व्यसन के सेवन मे विशेष स्वतन्त्र हो गया। यह कमी लोगों को शृङ्गाटक-त्रिकोणमार्ग परे, कभी त्रिक-मिले हुए तीनमार्ग पर, कभी चतुष्क-चार मार्ग पर एप कभी महापथ-राजमार्ग पर दृष्टिपथ होने लगा। भवारा इतस्तत घूमने फिरने से इसका चित्तवृत्ति कुकर्मों की ओर विशेषरूप से भाकृष्ट हो गई। जिस प्रकार पिन लगाम का घोडा स्वच्छद होकर यहा-वहा चक्कर काटता फिरता है ठोक यही हालत इसको भी हुई। अत मे यह सुदशना वेश्या के चक्कर में पड़ जाता है और घनचक्करमा विषयो के जाल मे आपादमग्न हो जाता है, परन्तु इस अभागे को वहा पर भी शाति नहीं मिलती है। वहा के नरेश का अमात्य इस इस वेश्या के घर से भी खदेर देता है और स्वय उस वेश्या के साथ कामभागों भुजमाणे' धुसीन ते त्या सुदर्शनी वेश्यानी साथे २ -सामान પરિભંગ કરવા લાગ્યો ભાવાર્થ— શકટ દારકને જ્યારે ઘરની બહાર કાઢી મૂકવામાં આવ્યા ત્યાર પછી તે દરેક પ્રકારે સ્વચ્છદી બની જવાના કારણે તેમજ કોઇની લજજા કે શરમ નહિ રહેવાના કારણથી તે દરેક પ્રકારના વ્યસનું સેવન કરવામાં વધારે સ્વતંત્ર થઈ ગયે, તે કઈ વખતે શુગાટક ત્રિકોણમાર્ગ, કયારેક ત્રણ રસ્તા મળતા હોય તેવા સ્થળે, કયારેક ચાર રસ્તા પર, કયારેક રાજમાર્ગ પર જેવામા આવવા લાગ્ય, અકુશ વિના તે આમ-તેમ ચારેય બાજુ ફરવા-ઘુમવા લાગે તેથી તેની ચિત્તવૃત્તિ કુકર્મો તરફ વધારે આકર્ષણ પામી, જેમ લગામ વિના છેડે સ્વચ્છ દી બનીને આડા-અવળે ફરીને ચકકર મારે છે, તેવી જ હાલતમાં આ શકટ ફરવા લાગે છેવટે તે સુદર્શન વેશ્યાના ચક્કરમાં પડી જાય છે અને ઘનચક્કર જે બનીને વિષયોની જાળમાં માથાથી પગ સુધી ડુબી જાય છે, પરંતુ તે અભાગને ત્યા આગળ પણ શાંતિ મળતી નથી, તે નગરના રાજાના મત્રી તે વેસ્થાના ઘરમાંથી પણ તે શકટને કાઢી મૂકે છે, विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट मूलम्-मृ० ११ इमं च ण मुमेणे अमच्चे पहाए जाव सन्चालंकारविभूसिए मणुस्स- वगुराए परिविते जेणेच मुदरिसणाए गणियाए गिहे तेणेव उवागच्छइ, उनागठित्ता सगड दाग्य मुदरिसणाए सद्धिं उरालाई भोगभोगाइ भुज माण पासड, पासित्ता आसुरुत्ते जाच मिसिमिसेमाणे तिवलियं मिहिं णि- डाले साहु सगड दारय पुरिसेहिं गिण्हावेइ, गिण्डाविना अहि जाच महिय कारेइ, कारिता अब उइगरण कारेइ, फारिता जेणेच महच्चदे राया तेणेव उवागन्छा, उवागन्धित्ता करयल-जाव एव चयासी- -एव खल सामी ! सगडे दारण मम अते उरसि अवरद्धे। तए ण से महच्चदे राया सुसेण अमञ्च एव क्यासी-तुम चेव ण देवाणुप्पिया सगडस्म दारगस्स दड जिननेहि । तए ण से मुसेणे अमच्चे पहच्चदेण रणा अन्यणुण्णाए समाणे सगड दारय सुदारसण च गणियं एएण विहाणेण वझं आणवेइ । त एव खलु गोयमा । सगडे दारए तं पुरापोराणाण दुचिण्णाण जाव विहरइ ॥ मू०११॥ को गता है। उधर वह इस फिराक मे रहता है कि मैं ऐसा अवसर कब पाऊँ जो फिर से इस के साथ कामभोग भोगू। वेश्या के विना इसको क्षणभर भी सुख नहीं माछम होता था । रात-दिन यह तन्मय बनकर उसकी प्राप्ति के उपायमे आर्तध्यान किया करता था। वेश्यासे अलग होजानेपर यह सब अपनी सुध-बुध भूलगया । चित्त मे इसको क्षणभर भी कहीं भी शाति नहीं पड़ती थी। एक समय की बात है कि उसको किसी प्रकार से वेश्या - અને તે સ્વથ વેશ્યાની સાથે કામોને ભેગવે છે હવે તે શકટ એ વિચાર મને ફરીથી એવો અવસર કયારે મળે કે તે વેશ્યાની સાથે ફરીથી કમભેગેને ભાગવું વેશ્યા વિના એક ઘડી પણ તેને ચેન પડતુ નથી તેમજ કેઇ સ્થળે સુખ જણાતુ નથી, રાત્રી અને દિવસ વેશ્યામા તન્મય બનીને તેની પ્રાપ્તિ કરવા માટે ઉપાય કરે છે અને આર્તધ્યાન કર્યા કરે છે વેશ્યા પાસેથી જૂ પડતા તે પોતાની તમામ પ્રકારની શુધ-બુધ ભૂલી ગયા છે, તેના ચિત્તમાં એક ક્ષણ માટે પણ ક્યાય શાતિ પડતી નથીએક સમયની . करने लगा । . ४३२ विपाकवते टीका ० ११ 'इमं च ण' इत्यादि । इतन खलु सुषेणोऽमात्यः स्नातः यावद सर्वालकारविभूसितः, मणुस्सवागुराए मनुष्यवागुरया = मनुष्यसम्हेन 'परिक्खित्ते' परिक्षिप्तः वेष्टितः, यत्रैव सुदर्शनाया गणिकाया गृहं तत्रैवोपाम के घर में प्रवेश करने का अवसर हाथ लग गया। अवसर पाते ही यह छिपकर उसके पास पहुँचा और पहिले की तरह वैषयिक सुखों का अनुभव ॥ सु० १०॥ इम च ण.' इत्यादि । 'सुसेणे अमचे ' एक समय की बात है कि जब सुषेण अमात्य सुदर्शना वेश्या के घर जाने के लिये इच्छुक हुआ, तब उसने सर्व प्रथम हाए जाव सन्नालंकारविभूसिए स्नान भादि क्रियाएँ की और उनसे निपट कर योग्य समस्त अलंकारों से अपना शरीर सुसज्जित किया । मणुस्स घग्गुराए परिक्खित्ते' सर्व प्रकार से सुसजित होकर 'फिर यह मनुष्यों से परिवेष्टित होकर 'जेणेव सुदरिसणाए गणियाए गिहे, जहा उस सुदशनी वेश्या का घर था 'तेणेव उवागच्छइ' वहाँ पहुँचा 'उवागच्छिता पहुँचते ही उसने ‘सगड दारय सुदरिसणाए सद्धिं उरालाइ भोमभोगाइ વાત છે કે – તેને એક સમય વેશ્યાના ઘરમાં પ્રવેશ કરવાનો અવસર મળી ગ, અવસર મળતાજ તે છુપી રીતે વેશ્યાની પાસે પહોંચી ગયે અને પ્રથમ પ્રમાણે વિષય ભેગે જોગવવા લાગે છે इम च ण.' त्यादि सुसेणे अमच्चे' से सभयनी वान छ, न्यारे सुषेय मत्रीय સુદર્શના વેશ્યાના ઘેર જવા માટેની ઈચ્છા કરી, ત્યારે તેણે સૌથી પ્રથમ 'हार्य जार्ष सव्दालंकारविभूसिए स्नान हि लिया। शते કોમથી નિવૃત્ત થઈને એગ્ય પ્રકારના તમામ અલકાથી પોતાના શરીરને शायु- -સજિજત કર્યું मंणुस्सवग्गुरीए परिक्खित्ते સર્વ પ્રકારથી सहित यी छ भमुध्यानी साये भी 'जेणेव सुदरिसणा गर्णि याए गिहे 'न्यात सुचना श्वानु घर तु तेणेव उपागच्छा साभ्य! उवागज्छिता ' पहाAar सगड दारव सुदरिसणाय मद्धि . . . ચા . - . । . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ गट उति, उपागत्य शम्टं दारक मुदर्शनया सार्यम् उदारान् भोगभोगान् भुतानं पश्यति, दृष्ट्वा ' आसुरुत्ते आशुरष्टः= शीघ्रक्रुद्धः जाव' यावत् 'मिसिमिसेमाणे' मिसमिसायमानः क्रोपेन जाज्वल्यमानः, 'तिवलिय ' त्रिव लिका ' भिउडिं' भृकुटि 'णिडाले' ललाटे साह ' संहत्य-सकोच्य शकट दारक पुरुपैः गिण्हावेइ' ग्राहयति, 'गिहावित्ता' ग्राहयिता 'अष्टि जावमहियगत्त' अत्र 'जाव' - शब्दादेव योजना-' अद्विमुहिजाणुको प्परप्पहारेण संभग्गमहियगत अस्थिमुष्टिजानुपूर्परमहारेण सभग्नमथितगान, 'कारेइ' कारयति 'कारिता' कारयित्वा ' अवउडगरवण' अवकोटकबन्धन- अवकोटफेन कृकाटिकाया ग्रीवापश्चाद्भागत अधोनयनेन बन्धन यस्य स तथा तम्, गलाधोभागतः पृष्ठदेशमानीतया रंजवा पृष्ठदेशे बद्ध हस्तद्वय यस्य भुंजमाण पासइ शकट दारक को सुदर्शना वेश्या के साथ उदार भोगभोगो का भोगते हुए देखा। पासित्ता' देखते ही वह एकदम आमुरुत्ते जाव मिमिमिसेमाणे उस पर लाल पाला होगया और मिसमिसाकर उसन त्रिवली को और भ्रुकुटि को ‘णिडाले ' अपने मस्तक पर चढाकर सगड दारय उस शकट दारक को 'पुरिसेहिं गिण्हावेइ' अपने सेवकों द्वारा पकडवा लिया गिहावित्ता' और पकडवाकर ' अट्टि जाव महिय कारेइ' उसने उसको अस्थि, मुष्टि, जानु, कूर्पर-कोनी के प्रहारों प खूप पिटवाया । कारिता अव उडगवधण कारेइ जब उस पर खून मार पड़ चुकी तब बाद मे फिर उसने इसके दोनों हाथ गर्दनमें फदा डलवाकर उससे पीठ के पाछे बंधवादिये । उरालाइ भोगभोगाइ भुजमाण पासइ શકટ દારકને સુદર્શન વેશ્યાની સાથે SEAR भागात लागवता नयो 'पामित्ता ने तुरत ' आसुरुत्ते जाय मिसिमिसेमाणे तेना ५२ and पाणे (अधायमान ) २४ गये। भने समरने पिडाले 'साटमा यदावी ' संगड दारय ते शट हा२४२ 'पुरिसेहि गिण्हावेह'चाताना ना२। ६२ ५४वी बीधा गिहावित्त' ५४वी शन अट्ठि जाघ महिय कारेइ ' ते ते २४टने अस्थि, मुही, दीया, १२-30 વગેરેના પ્રહાર કરીને ખૂબ માર માર્યો 'कारिता अवउडगंबधण कारेइ જ્યારે તેના પર ખૂબ માર પડી ચૂક્યું તે પછી, તેણે તે શકટને બે હાથ, TRE पा २भावान ना पीनी पाधापी चा 'कारिता 'धापान । -- । ४३२ शिकवते टीका-मू० ११ 'इमं च ण' इत्यादि । इतश्च खलु सुषेणोऽमात्यः स्नातः यावत् सर्वालकारविभूसितः, मणुस्सवम्गुराए मनुष्यवायरया = मनुष्यसमूहेन 'परिक्खित्ते' परिक्षिप्त वेष्टितः, यत्रैव सुदर्शनाया गणिकाया गृहं तवोपाम के घर में प्रवेश करने का अवसर हाथ लग गया। अवसर पाते ही यह छिपकर उसके पास पहुंचा और पहिले की तरह वैपयिक मुखों का अनुभव करने लगा ॥ सू० १०॥ इम च ण.' इत्यादि । 'सुसेणे अमच्चे ' एक समय की बात है कि जब सुपेण अमात्य सुदर्शना वेश्या के घर जाने के लिये इच्छुक हुआ, तब उसने सर्व प्रथम हाए जांच सन्चालंकारविभूसिए स्नान आदि क्रियाएँ की और उनसे निमॅट कर योग्य समस्त अलंकारों से अपना शरीर सुसज्जित किया। 'मर्गुस्स वग्गुराए परिक्खित्ते ' सर्व प्रकार से सुसज्जित होकर फिर यह मनुष्यों से परिवेष्टित होकर 'जेणेव सुदरिसणाए गणियाए गिहे , जहा उस सुंदशना वेश्या का घर था तेणेव उवागच्छइ' वहाँ पहुँचा 'उवागच्छिता पहुँचते ही उसने ‘सगड दारय सुदरिसणाए सदि उरालाइ भोगभोगाइ વાત છે કે – તેને એક સમય વેશ્યાના ઘરમાં પ્રવેશ કરવો અવસર મળી ગ, અવસર મળતાજ તે છુપી રીતે વેશ્યાની પાસે પહોચી ગયો અને પ્રથમ પ્રમાણે વિષય ભાગે ભેગવવા લાગે इम, चण' त्यादि सुसेणे अमच्चे એક સમયની વાત છે કે જ્યારે સુષેણ મત્રીએ સુદર્શન થામા ઘેર જવા માટેની ઈચ્છા કરી, ત્યારે તે સૌથી પ્રથમ 'हार्प जार्ष सवालंकारविभूसिए સ્નાન અદિ ક્રિયાઓ કરી અને તે કોમથી નિવૃત્ત થઈને એગ્ય પ્રકારનાં તમામ અલકારથી પિતાના શરીરને શિશૃંગાર્યું-સજિત કર્યું मंणुस्सवग्गुरीए परिक्खिते સર્વ પ્રકારથી सरित यर्थी पछी ते भमुधोनी साये मशीन 'जेणेव सुररिसणाम गणि यांए गिहे' या 'सुर्शना भानु १२ पत तेणेव उपागच्छ स्वा पायो उधोगच्छिता' पहायताले समर दारव सुरिसाए मालि . . . .
- . द्वारा विपाकचन्द्रिका टोका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४३५ महाच द्रेण राज्ञाऽभ्यनुज्ञात सन् शरुट दारकं सुदर्शना च गणिकाम् 'एएण' एतेन प्रत्यक्ष-श्यमानेन । विहाणेण ' विधानेनप्रकारेण, 'वझ' वयम्= सुदर्शनासहितः शस्टदारको हन्तव्यः' इति, आणवेइ ' आज्ञापयति । शकटदारकस्य पूर्वतं कर्म वर्णयित्वा गौतम प्रति भगवान् पुनराह-'त' इत्यादि। वत्-तस्मात् पव खलु हे गौतम । गस्टो दारस. 'पुरापुगणांना' पूर्व भवोपार्जिताना 'दुश्चिण्णाण' दुश्रीर्णाना 'जाव' यावत्, अत्र योजना-दुप्पति- क्रान्तानाम् अशुभाना पापाना कताना पर्मणा पापफ फर त्तिविशेष प्रत्यनु भवन्, इति । एपा व्याख्याऽस्यैव प्रथमाध्यपने द्वादशे सूने निगदिता । विहरह' विहरति-अस्तीत्यर्थः ।। मू० ११ ॥ मञ्चदेण रण्णा अभYण्णाए समाणे सगड दारय सूदरिसण च गणप एएण विहाणेण वज्झं आणवेइ' इस प्रकार उस सुपेण अमात्य न महाचद्र नरेश -आज्ञा पाकर इस शकट दारक को और उम सुदर्शना वेश्या को इस विधान से वध्य ठहराया । अर्थात् 'ये दोनों मारने योग्य हैं' ऐमा दंड विधान किया । इस प्रकार शकट दारक के पूर्वकृत कमां का कथन कर भगवान वीरप्रभु गौतम के प्रति कहने लगे कि त एप खलु गोयमा! सगडे दारए त पुरापोराणाण दुचिण्णाण जाव विहरड हे गौतम ! इस तरह यह शकट दारक पूर्वभव मे पार्जित दुष्प्रतिकात अशुभ की फलविशेष भोग रहा है। तए ण से सुसेणे अमन्चे महच्चदेण रपणा अभYण्णाए समाणे सगड दारय सुदरिसण च गणिय एएण विहाणेण घज्झ आणघेइ આ પ્રમાણે તે સુષેણ સ્ત્રી મહાચ ૮ નશની આજ્ઞા મળતા આ શકટ દારકને અને તે સુદર્શન વેશ્યાને આ વિધાન વડે કરી વધ્ય ઠેરાવ્યા, અર્થાત “ આ બન્ને મારા योग्य छ। આ પ્રમાણે દડવિધાન કર્યું આ પ્રમાણે શકટ દારકના પૂર્વકૃત કર્મોનુ કથન કરીને ભગવાન વિરપ્રભુ ગૌતમના પ્રતિ કહેવા લાગ્યા કે- खलु गोयमा ! सगडे दारए त पुरापाराणाण दुञ्चिण्णाण जाव विहरह' હે ગૌતમ ! આ પ્રમાણે તે શકટ દારક પૂર્વભવ ઉપાર્જિત દુપ્રતિક્રાન્ત અશુભ કર્મોનું કળવિશેષ જોગવી રહ્યો છે का पापमय एघ ૫૫મય . , . विपाकश्रुते तमित्यर्थः, कारयति, कारयित्वा यव महाचन्द्रो राजा, तत्रोपागच्छति. उपागत्य फरतलपरिगृहीन यावत् एव वक्ष्यमाणपकारेण, अवादीत-हे म्यामिन् ! एव खलु शकटो दारक मम । अतेउरसि' अन्तःपुरे, ' अवरदे.' अपराद्ध अपराध तवान् । ततः खलु स महाचन्द्रो राना मुषेण ममात्यमेवमवादीत-' तुम चेव ' त्वमेव खलु हे देवानुमिय ! शम्टस्य दारकस्य दण्ड । णिवत्तेहि' निर्वय=विहि-कुरु इत्यर्थः। ततः खलु स सुषेणोऽमात्यो . मम . . . कारिता' बंधवाकर 'जेणेव मच्चदे राया तेणेव उवागच्छइ' जहा महाचद्र नरेश विराजमान थे वहा उसे वह ले गया। 'उवान्छिता' पहुचते ही उसने । करयल जाव एव पयासी' नरेश को हाथ जोडकर नमन किया और इस प्रकार बोला कि-' एव खलु सामी' हे स्वामिन् । सावधान होकर मेरो प्रार्थना सुनिये, वह प्रार्थना इस प्रकार है- 'सगडे दारए मम अतेउरसि' इस शकट दारक ने मरे अत पुर में अवरद्धे अपराध किया है। तए ण से मच्चदे राया अमात्य की उस बात को सुनकर वह महाचद्र नरेश सुसेण अमञ्च एवं बयासी' उस सुषेण अमात्य से इस प्रकार बोला कि-'तुम चेव देवाणुप्पिया सगडस्म दारगस्स दड णित्तेहि हे देवानुप्रिय ! तुम ही इस शकट दारक के लिये दंड का निर्धारण करे- तुम ही इसे दंडविधान करो । तए ण से सुसेणे अपञ्चे આ શકઢ 'जेणेष महच्चदे राया तेणेव उवागच्छा જ્યા મહાચદ્ર નરેશ બિરાજમાન उता तमना पासे १४ गया उधागच्छित्ता' ત્યા પહેચતાની સાથે જ તેણે करयल जाव एव चयासी' હાથ જોડીને રાજાને નમન કર્યું અને આ પ્રમાણે मात्या- ' एव खलु मामी હે સ્વામિન્ ! સાવધાન થઈને મારી પ્રાર્થના सामना ! प्रार्थना मा प्रमाणे छ-'सगडे दारए मम अतेउरसि हार भा। मतपुरमा ' अवरद्ध अपराध घ्य छ । तए ण से महश्चदे राया भनीनी मा प्रभारी पात मामणी ते भडायद नरेश · सुसेण अमरव एव घयासी' सुषेय भत्रीने भी प्रभाले माया - 'तुम चेव देणुपिया सगडस्स दारगस्स दड णिव्यत्तेहि हवानुप्रिय! तमे थे शट २४ भाट શુ દડ આપે તે નિર્ધાર કરો તમે જ તેને દડ विधान !
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट १३७ मूलम्-मृ० १२ सगडे ण भते ! दारए कालगए कहि गच्छिहिड? कहिं उववजिहिड ?, गोयमा । सगडे ण दारए सत्तावण्णं वासाड परमाउ पालित्ता पनेव तिभा- गावसेसे दिवसे एग मह अओमय तत्तं समजोडभूय इत्यीपडिम अवया- साविए समाणे कालमासे फालं किचा इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए णेरइ- एमु णेरइयत्ताए उववनिहिड । से ण तो अणतर उच्चट्टित्ता रायगिहे पयरे मातंगकुलसि जमल- ताए पचायाडिइ । तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो-णिवत्ते एकारसमे दिवसे सपत्ते वारसाहे इम एयारूप णामपेज करिस्संति, होउ ण दारए सगडे गामेणं, होउ ण दारिया मृदरिसणा गामेण ॥ मू० १२ ॥ टीका-मू० १२ गौतम स्वामी भगवन्त पृच्छति-' सगडे ण भते' इत्यादि । हे भदन्त ! 'सगडे ण ' सुदर्शनागणिकासहितः शकटः खलु दारका कालगए कालगत =मृतः सन् 'कहिं कुत्र ‘गच्छिहइ' गमिष्यति ? 'कहि' कुन ' उववजिहिइ ' उत्पत्स्यते ।। इस प्रकार श्री वीर प्रभु ने शकट दारक की कथा सुनाकर श्री गौतमस्वामी से कहा कि-हे गौतम । यह शकट दारक पूर्व भवोपार्जित दुष्प्रतिक्रान्त अशुभ कर्मों का फल भोग रहा है ॥ सू० ११ ।। सगडे ण. इत्यादि । गौतम स्वामी पुन श्रमण भगवान् महावीर से प्रश्न करते है कि- 'भते' हे भदन्त । 'सगडे ण दारए' यह शकट दारक कालगए मृत्यु के अवसर पर मर कर यहा से 'कहिं गन्छिहिइ कहिं उववजिडिइ આ પ્રમાણે શ્રી વીર પ્રભુએ શકટ દારકની સ ભળાવીને શ્રી ગૌતમને કહ્યું કે હે ગૌતમ! તે શકટ દારક પૂર્વભવમા સ ચય કરેલા દુષ્પતિક્રાન્ત અશુભ કર્મોના ફળને ભોગવી રહ્યો છે કે ૧૧ 'सगडे ,ण भते त्यादि ગૌતમ સ્વામી ફરીથી શ્રમણ ભગવાન ભગવાન મહાવીરને પ્રશ્ન 'भते महत ! सगडे ण दारए त २४८ ६.२४ कालगए' भृत्युन! मम५२ भर पाभान त्याथी कहिं गच्छिहिइ कहिं उवधज्जिहिह' - કથા - ४३६ विपाकते भावार्थ एक समय की घटना है कि जब वह शकट दारक उस, वेश्या के साथ प्रेमपाश मे बंधा हुआ था, ठीक इसी समय सुषेण अमात्य नहा धोकर और साफ सुथरे कपडे पहिन एवं समस्त आभूषणों से भूषित होकर अपने परिचारको के साथ टस वेश्या के घर पहुंचा। आते ही वह , शकट , दारक को देखकर क्रोध के आवेश से लाल पीला होगया। भृकुटी और त्रिवली माथे पर चढ गई । उसने उसी समय शकट दारक को अपने परिचारकों के द्वारा पकडवाकर सूब पिटवाया । जिस जो हाथ लगा-उसने उसी से उसे पीटा- किसी ने भस्थि से, किसी ने कुहनी से और किसी ने लातो से उसको खूब पीटा । फिर उसको मुश्कें बधवाकर वह अमात्य उसे महाचद्र नरेश के पास ले गया और नमस्कार कर बोला, कि- हे स्वामिन् ! इसने मेरे अन्त पुर मे उपद्रव किया है मत इसे क्या दड निर्धारित करना चाहिये। अमात्य की बात को सुनकर नरेश इसके दडविधान का अधिकार "मात्य को ही सौंप दिया। अमात्य ने इसको और उस सुदर्शना गणिका को मारने योग्य घोषित कर दिया। 1 ભાવાર્થ- સેક સમયની ઘટના છે કે જ્યારે તે શકટ દારક તે વેશ્યાની સાથે પ્રેમપાશમાં બધાએલો હતે, બરાબર તે સમયમાં સુષેણ મત્રી-પ્રધાન સ્નાન કરી તથા સાફ ઘેલા કપડા પહેરીને તથા તમામ પ્રકારના ઘરેણાથી શણગાર કરીને પિતાના પરિચારકોની સાથે તે વેશ્યાને ઘેર ગયા, જતાની સાથેજ મત્રીએ તે શકટ દારકને જે ત્યારે મત્રી એકદમ ક્રોધાતુર થઈ ગયા નેત્રના ભમર ચઢી ગયા અને તે જ વખતે પોતાના નેકરે દ્વારા શકટ દારકને ઘણાજ માર માર્યો, કરેને જે કાઈ હાથમાં આવ્યું તે લઈને 'શકટને ખૂબ માર માર્યો, કોઈએ અસ્થિથી, કેઈએ મુઠી, કણ અને કેઈએ લાતેથી તેને ખૂબ માર--માર્યો શકટને મુશ્કેટોટ બાધીને રાજાની પાસે (મહાચ૮ રાજાની પાસે લઈ આવ્યા, અને રાજાને નમન કરીને બેત્યા કે – હે સ્વામિન્ ! આ માણસે મારા અતી પુરમા ઉપદ્રવ કર્યો છે, તેથી એને શુ દડ આપવો તે નિરધાર કરવો જોઈએ! મત્રની આ હકીક્ત સાભળીને રાજાએ દડ વિધાન કરવાની સત્તા મંત્રીને પી દીધી તે પછી મત્રીએ શકટ અને સુદર્શના વેશ્યાને “મારવા યોગ્ય છે, એવી - જાહેરાત કરી દીધી विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४३९ गणिकाया अपि वघदण्डविधानात् साऽपि लोहमयीं तप्ता पुस्परूपा पुत्तलिका मान्लेपिता कालमासे कालं कला रत्नप्रभाया नैरयिकतया समुत्पत्स्यते, इति योध्यम् । एतचाये जमलत्ताए' इत्यनेन स्फुटीभविष्यति ।। सगुदर्शनाजीवसहित शस्टदारकजीव. खलु ततोऽनन्तर वहिता' उद्वय॑नि मृत्य, राजगृहे नगरे मातङ्गकुले-चाण्डालकुले ' जमल- ताए ' यमलतया युगलतया-पुत्रपुनीरूपेण 'पञ्चायाहिइ' प्रत्यायास्यति-उत्प- त्स्यते । तत सलु तस्य दारसस्य ' अम्मापियरो' अम्बापितरौ ‘णिवत्ते एका- रसमे दिवस ' निवृत्त-व्यतीते, एकादशे दिवसे ' सपत्ते वारसाई' समाप्ते द्वाद- - . . उत्पन्न वह मुदशना वेश्या भी उसी समय एक बडी लोहनिर्मित तप्त अग्निरूप पुरुष की आकृति को आलिङ्गन करता हुई मरकर रत्नप्रभापृथिवी के नैरयिको में नरयिक होकर होगी। यह वात मूल में नहीं होते हुए भी अगले सुत्रस्थित जमलत्ताए 'यमलतया इस पद से स्पष्ट होजायगा । ' से ण तो अणतर उन्नहिता' वहा की आयु पूर्ण करने के अनतरही वहा से निकलकर ये 'रायगिहे पयरे । राजगृह नगर में 'मातमकुलसि' मातग-चाण्टाल के कुलमें 'जमलत्ताए पञ्चायाहिइ ' युगल-जोड रूप से-पुत्र पुत्री रूप स उत्पन्न होंगे तए ण तस्त दारगस्स अम्मापियरो' पश्चात् इन बालकों के माता पिता ‘णिवत्ते एगारसमे दिवसे' जब इनके जन्म के ११ ग्यारह दिन समाप्त हो जायेंगे और संपत्ते वारसाहे' १२ वा . એક માટી લેહનિમિત તપ્ત અગ્નિરૂપ પુરુષની આકૃતિને આલિંગન કરતી વકી મણ પામીને રત્નપ્રભા પૃથ્વીના નારકીઓમાં નારકી જીવપણે ઉત્પન્ન થશે આ વાત મૂળમાં નથી, પર તુ આગળના સૂવસ્થિત 'जमलत्तार' 'यमलतया 12A पहथी स्पष्ट था ये ' से ण तो अणतर उव्यट्टित्ता' त्यानी आयुष्य ५री शत पछी त्याथी नीजान 'रायगिहे णयरे' २४ नगरमा मात ग कुलसि भातस-याासना मुखमा • जमलत्ताए पच्चायाहिद' યુગલ-છેડલા રૂપથી-પુત્ર-પુત્રી રૂપથી ઉત્પન્ન થશે तग ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो' પછી તે બાળકના માતા-પિતા णिन्यत्ते एगारसमे दिवसे જ્યારે તેના सामना अगाभा२ ११ हिम ५२६ थ नये भने ' सपत्ते धारसाहे' १२ ४३८ विपाकश्रुते . - - . - , भगवानाह-' गोयमा' इत्यादि । हे गौतम ! शफ्ट:-रवलु दार', सत्तावणं ' सप्तपशिद् बासाह र्याणि 'परमाउ परमायु: उत्तष्ट- मायुः पालयिखा, 'अजेव' अधैव 'तिभागावरेसे' विभागावशेपे='भागतो ऽवशिष्टे चतुर्थपहरे इत्यर्थः, दिवसे 'एग' एका, 'मह ' महतीम् ' अओ- मयं' अपोमयीं लोहनिर्मिताम् 'तत्त तप्ताम् अग्नितप्ताम् , ' समजोदभूय' समज्योतिर्भूताम् अग्निरूपाम् , इत्थीपडिम स्त्रीमतिमाम् स्त्रीपुत्त लिकाम, ' अवयासाविए समाणे ' आश्लेपितः सन् फालमासे काल सा पस्या रत्न प्रभाया पृथिव्या नैरयिकेपु नैरयिकतया · उववन्निहिइ ' उत्पत्स्यते । सुदर्शना - - कहाँ जायगा, कहाँ उत्पन्न होगा। इस प्रकार" गौतम की जिज्ञासा को जानकर प्रभु ने कहा कि- 'गोयमा' हे गौतम । सगडे ण दारए सत्तावष्ण वासाइ परमाउ पालित्ता अजेव तिभागावसेसे दिवसे' यह शकट दारक अपनी उत्कृष्ट ५७ वर्ष की आयु को भोगकर आज ही दिवस के चतुर्थ प्रहर में 'एग मह अओमय तत्त समजोइभूयं इत्थीपडिम समजोइभूयं इत्थीपडिम अत्रयासारिए समाणे एक महती लाइनिर्मित तप्त अग्निरूप स्त्री की भाकृतिरूप पुतली को आलिंगन करता हुआ 'कालमासे काल किच्चा' मृत्यु के अवसर पर मरकर 'इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवी के 'रइएस' नैरयिकों में 'गैरइयत्ताए उववन्जिहिइ नारकी की पर्याय से उत्पन्न होगा। एग मह કયા જશે, કયા ઉત્પન્ન થશે આ પ્રમાણે ગૌતમ સ્વામીની જીજ્ઞાસાને જાણીને प्रमुख ४ -'गायमा के गौतम ! 'सगडे ण दारए सत्तावण्ण वास्गइपरमाउ' पालित्ता अज्जेव तिभागावसेसे दिवसे ' ते ४८ ह.२४ पातानी ष्ट ५७ સાવન વર્ષની આયુષ્યને ભેગવીને આજના દિવસના ચોથા પ્રહરમા अओमय तत्त समजाइभूय इत्थीपडिम अषयासाविए समाणे समोरवादी- માથી બનાવેલી તપ્ત અગ્નિરૂપ સ્ત્રીની આકૃતિરૂપ પુતલીને આલિંગન કરતે કે 'कालमासे काल किच्चा' भृत्युना सभये भर पाभी, इमीसे रयणप्पमाण ' a Rनमा पृथ्वीनाणेरइएसु नाही स्वाभा रहयत्ताए उवव કિ િનારકીની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે તે સુદર્શના વેશ્યા પણ તે સમયે पुढपीए विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४४१ मूलम्-मू० १३ तए ण से सगढे दारए उम्मुवालभावे जोनणगमणुप्पत्ते पलं भोग- समत्ये यावि भविस्मइ । तए ण सा सुद रसणा वि दारिया उम्मुक्धालभावा विष्णायपरिणयमेना जोलणगमणुप्पत्ता स्वेण य जोवणेण य लावणेण य उम्टिा उक्टुिमरीरा यावि भविस्सइ । तए ण मे सगटे दारए सुदरिस- णाए रुवेण य जोन्चगेण य लावण्णेण य मुछिए ४ मुदरिसणाए भगिणीए मद्वि उरालाइ माणुस्मगाइ भोगभोगाइ भुजमाणे विहरिस्सड ॥ म्० १३ ॥ टीका-मू० १३ तए ण इत्यादि । तत ग्बलु म शस्टो दारस 'उम्मुक्कचालभावे' उन्मुक्त्वाल्भाव =बाल्यावस्थामतिक्रान्त., ' जोवणगमणुप्पत्ते ' यौवनक्मनुमाप्त:- तारुण्य प्राप्त., अल-पूर्णतया भोगसमर्थवापि भविष्यति । तत खलु सा , 'से सगडे दारए जब जोग पूर्णकर फिर ये राजगृह नगर मे चाडार के कुल मे जुगल-जाडे के रूप से उत्पन्न होगे, वहा इनके माता पिता ११ वे दिन के समान होन पर दिन इनका वही पूर्व का नाम शकट और सुदर्शना रखेंगे। पहिले जन्म में ये दोनों भिन्न२ रुप मे थे, इस जन्म में ये बहिन-भाई होगे। ॥ १० ॥ 'तए ण से० ' इत्यादि । तए ण बाद में वह शकट दारक उम्मुक्वालमावे' अपने बाल्यकाल के व्यतीत हान पर णगमणुप्पत्ते' युवावस्थासपन्न होगा तब 'अल भोगसमत्ये यावि भविस्सइ' પછી તે રાજગૃહ નગરમાં ચાઠાલના કુળમાં જુગવડલા રૂપથી ઉત્પન્ન થશે ત્યા તેના માતા-પિતા ૧૧ અગીઆર દિવસ પૂરા થતા બારમા દિવને તેનુ પૂવનું નામ શકટ તથા સુદર્શન રાખશે પ્રથમના જન્મમા એ બને જુદા-જુદા ૩પમા હતા આ જન્મમાં તે ભાઈ-બેન થશે तए ण से इत्यादि पछीया से सगटे दारए ते २४८ २४ 'उम्मुक्कघालभावे પિતાનુ ખલજીવન પૂરું થયા પછી જ્યારે जामणगमणुप्पते ' युवावस्यामा मात त्यारे अल भोगसमत्ये यायि भविम्मद पूर्ण ३५धी सोग मामामा तए ४४० . बच्चा होउ ण । विपाकश्रुते शाह द्वादशे दिवसे 'इम एयारुच ईदगेतद्रूप नाम पेय करिष्यत'-' होउ ण' भवतु खलु 'दारए सगडे णामेण ' 'दारका शकटो नाम्ना, भवतु खलु दारिका 'सुदरिसणा णामेण' 'सुदर्शना नाम्ना, अत्रेद बोध्यम्-शकदो दारका पूर्व शोभा अन्या नगया सुभद्रस्य सार्थवाहस्य भद्राया भार्यायाः कुक्षितः समुत्पन्ना, सुदर्शना च शोभाञ्जन्या नगया गणिकाऽऽसीत् । पश्चात्-स शकटो दारक सुदर्शनासहितो भवान्तरे राजगृहे नगरे मातह्रकुले यमलतया समुत्पनो भविष्यति, किन्तु तत्र भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धो भविष्यतीति || मू० १२ ॥ दिन जब प्रारभ होगा तब इनका इम एयारूप णामरेज करिस्सति इस प्रकार नाम रखेंगे कि- होउ ण दारए सगडे नामेण हमारा यह शकट ' इस नाम से प्रसिद्ध होओ, तथा दारिया मुदरिसणा नामेण ' हमारी यह बच्ची ' सुदर्शना ' इस नामसे प्रसिद्ध हो । भावार्थ:-- पूर्व प्रश्न का समाधान होने पर गौतम के चित्त मे फिर से एक जिज्ञासा जगी, और उन्हो ने प्रभु से पुन प्रश्न किया कि- हे भदन्त ! यह शकट दारक इस सुदर्शनासहित मरकर यहा से कहा जायगा और कहा उत्पन्न होगा। भगवान फरमाते है कि-हे गौतम ! ये आज ही दिवस के चतुर्थ प्रहर मे लोह की बनाई हुई तातो खो और पुरुष की पुनली का भलिंगन करते हुए मरण करेगे और रत्नप्रभा नामको प्रथम पृथिवी के नरक मे नारको की पर्याय मे उत्पन्न होंगे। वहा की उत्कृष्ट स्थिति १ सागरोपमप्रमाण मारमा हिसना प्रारम थथे, त्यारे तमार्नु ' इस पयारूव णामधेज करिस्तति' मार नाम शमशे- होउ ण दारए सगडे नामेण અમારો mms A८ मा नामथी प्रमिद्ध थामेा, तथा ' होउ ण दारिया सुइरिसणा मामेण અમારી આ બાળકો સુર્શના આ નામથી પ્રસિદ્ધ થાઓ ભાવાર્થ– આગળના પ્રશ્નનું સમાધાન થયા પછી ગોતમના ચિત્તમાં ફરીથી એક જીજ્ઞાસા જાગી, અને તેણે પ્રભુને ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો કે ભદન્ત તે શકટ દારક એ સુદર્શનાસહિત મરણ પામીને ત્યાથી ક્યા જશે? અને કયા ઉત્પન થશે ? ભગવાન કહે છે કે-કે નમ ! આજના દિવસના ચોથા પ્રહરમાં લિઢાની બનાવેલી તપાવેલી અગ્નિ જેવી સ્ત્રી અને પુરૂષને પુતલીંબુ આલિગન કરતા થકા મરણ પામશે અને રત્નપ્રભ નામની પૃથિવીન’નરકમ નારકની 'પર્યાયમ ઉત્પન્નચશે, ત્યાની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ ૧ સાગરપિમ પ્રમાણે પૂરી કરીને . मा - + . - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट ४४१ मूकम्-मू० १३ तए ण से सगढे दारए उम्मुक्वालभावे जोवणगमणुप्पत्ते अलं भोग- समत्थे यावि भविस्सइ । तए ण सा मुदरिसणा वि दारिया उम्मुक्बालभावा विष्णायपरिणयमेत्ता जोवणगमणुप्पत्ता स्वेण य जोवणेण य लावण्णेण य उक्टिा उक्दुिसरीरा यावि भविस्सइ । तए ण से सगडे दारए मुदरिस- णाए स्वेण य जोवणेण य लावण्णेण य मुच्छिए ४ सुदरिसणाए भगिणीए सद्वि उरालाइ माणुस्मगाइ भोगभोगाइ भुनमाणे विहरिस्सइ ॥ मू० १३ ॥ टीका-मू० १३ 'तए ण' इत्यादि । ततः खलु स शस्टो दारक उम्मुक्कबालभावे' उन्मुक्तबालभाव =बाल्यावस्थामतिक्रान्तः, 'जोवणगमणुप्पत्ते ' यौवनकमनुमाप्तः= तारण्य प्राप्त., अल-पूर्णतया भोगसमर्थवापि भविष्यति । तत. खलु सा पूर्णकर फिर ये राजगृह नगर मे चाडाल के कुल मे जुगल-जोडे के रूप से उत्पन्न होगे, वहा इनके माता पिता ११ वे दिन के समान होने पर १२ वे दिन इनका वही पूर्व का नाम शकट और सुदर्शना रखेंगे। पहिले जम में ये दोनों भिन्न२ रूप मे ये, इस जन्म मे ये बहिन-भाई होंगे। ।। स १२ ॥ तए ण से० ' इत्यादि । वह शकट दारक 'उम्मुक्चालभावे' अपने बाल्यकाल के व्यतीत हान पर जब जोध णगमणुप्पत्ते' युवावस्थासपन्न होगा तब ' अल भोगसमस्ये यावि भविस्सइ પછી તે રાજગૃહ નગરમા ચાલાલના કુળમાં જુગલ-ડલા રૂપથી ઉત્પન્ન થશે ત્યા તેના માતા-પિતા ૧૧ અગીઆર દિવસ પૂરા થતા બામા દિવસે તેનું પૂવનું નામ શકટ તથા સુદર્શન રાખશે પ્રથમના જન્મમા એ બન્ને न्यूEt-rjar ૨૫મા હતા આ જન્મમાં તે ભાઈ–બેન થશે પારા 'तए ण से इत्यादि पछीथा से सगडे दारए ते शट १२४ 'उम्मुक्कपालभाषे પિતાનુ ભલજીવન પૂરું થયા પછી જ્યારે जोधणगमणुप्पत्ते ' युवावस्यामा मात्र त्यारे अल भोगसमत्थे याषि भविस्मइ ' पूर्ण ३५थी लेगमायामा . , 'तए ण बाद में 'से साडे दारए , . ४४२ विपाकश्रुते सुदर्शनाऽपि दारिका उन्मुक्तपालभावा 'पिण्यायपरियणमेचा' विज्ञातपरि णतमाना-विज्ञात-विज्ञान , तत् परिणतमा यम्याः मा तया, मवर्धमान विज्ञानवतीत्यर्थ , यौवामनुमाप्ता रूपेण च यौवनेन च लावण्येन च 'उकिटा' उत्कटा-उत्कर्पयुक्ता, उत्कृष्टशरीरा चापि भविष्यति । ततः खलु स शकटो दारक. सुदर्शनाया रूपे च यौवने च लावण्ये च मृति ' गिद्धे ' गृद्धः, ' गढिए' ग्रथित , 'अझोववण्णे ' अध्युपपन्नः, चितादीना व्याख्याऽस्यैव द्वितीयाध्ययने १९ एकोनविंशतितमे सूत्रे कता। मुदर्शनया भगि या सामुदारान् मानुष्यान् भोगभोगान् भुजानो विहरिष्यति ॥मू० १३।। 'मुच्छिए' - - यह पूर्णरूप से भोग भोगने में समर्थ होजायगा, तथा 'तए ण मा सुदरिसणावि दारिया उम्मुक्चालभाषा विण्णायपरिणयमेत्ता जोवणगमणुप्पत्ता' वह सुदशना कन्या भी बाल्य अवस्था को लाघ कर जब यौवनावस्था को प्राप्त करेगी उस समय उस को अपनी युवावस्था प्राप्त हाने का ज्ञान हो जायगा और रूवेण य जोधणेण य लावण्णेण य उक्टिा उकिसरीरा यावि रूप एव यौवन तथा लावण्य से युक्त होकर यह बहुत ही सुदरशरीरवाली बनजायगी । तए ण से सगडे दारए' वह शकट दारक मुदरिसणाए' इस सुदर्शना के ' रूवेण य जोवणेण य लावणेण य' उस अनुपम रूप मे यौवन में और लावण्य मे 'मुच्छिए४ ' मुछित होकर, गृद्ध होकर, प्रथित होकर, अध्युपपन्न बनकर सुदरिसणाए भगिणीए भविस्सइ . ' समर्थ थ 2 तथा ' तए ण सा सुदरिसणाधि दारिया उम्मुकबालभावा विण्णायपरिणयमेत्ता जोधणगमणुप्पत्ता ते सुदर्शन न्या ५] माद अपस्या પૂરી કરી જયારે યોવન અવસ્થાને પ્રાપ્ત થશે તે સમય તેને પિતાની યુવાવસ્થાનું मान-शान 45 2 भने ते ' स्वेण य जोधणेण य लावण्णेण य उकिट्ठा उकिसरीग यायि भविस्सइ ३५, यौवन भने सायथा युटत धन ते ઘણુંજ સુન્દર શરીરવાળી બની જશે तए ण से सगडे दारऐ' ते ४८ हा२४ ' सुदरिसणाए આ સુદર્શનના रूवेण य जोव्यणेण य लावणेण य તે અનુપમ રૂપમા, યૌવનમાં અને લાવણયમા मुग्छिप ४ ' भूछित थधन Y 28, अथित यन, मयुपपन्न नीन' सुदरिसणाए भगिणीए सद्धिं विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट १४३ . मूलम्-मृ० १४ तए ण से सगळे दारए अण्णया कयाइ सयमेव कूडग्गाहत्तं उव- सपजित्ता ण विहरिस्सइ । तर ण से सगडे दारए कूडग्गाहे भपिस्सह, अह- म्मिए जाव दुप्पडियाणदे । एयकम्मे सुबहु पात्र समनिणित्ता कालमासे काल किया इमीसे रयणप्पभाए पुढपीए णेरडयत्ताए उववजिहिड। संसारो तदेव जाव पुढवीम् । से ण तओ अणतर उव द्वित्ता वाराणसीए णयरीए मन्उत्ताए उचवनिहिड । से ण तत्थ मन्छे मन्वधिएहिं वहिए। तत्थेव चाणारसीए णयरीए सेहिकुलसि पुनत्ताए पञ्चायाहिए। वोहि युझिहिइ, पवना, सोहम्मे पप्पे, महाविदेहे वासे सिज्झिहिड ५। णिक्खेवो ॥ मृ० १४ ॥ ॥ दुइविवागस्त चउत्थं अज्ञयण समत्तं ॥ ४ ॥ टीका-मृ० १४ तए ण' इत्यादि । ततः खलु स शक्टो दारक., अन्यदा कदाचित स्वयमेव ' कूटग्गाहत्त' कूटयाहताम् कपटेन-पाणिना वशीकरणम्, ' उवसंप- जित्ता ण' उपसपघ-सप्राप्य खलु — विहरिस्सइ ' विहरिष्यति । तत. खलु स सद्धिं उरालाइ माणुस्सगाइ भोगभोगाइ भुनमाणे विहरिस्सइ' उस अपनी बहिन सुदर्शना के साथ उदार मनुष्यसम्बन्धो कामभोगों को भोगेगा। भावार्थ स्पष्ट है ॥ १३ ॥ तए ण से० इत्यादि । तएण पश्चात् 'से सगडे दारए' वह शकट दारक 'अण्णया कपाड ' किसी एक समय 'सपमेव कूडग्गाहत्त उवसपजित्ता ण विहरिस्सइ' कपट ऐ भय प्राणियों को अपने वश मे करन की कला को प्राप करेगा। उगलाइ माणुस्सगाइ भागभोगाइ भुजमाणे विहरिस्सइ' त पता मेन સુદર્શનની સાથે ઉદાર મનુષ્ય બધી કામને ભગવશે ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે ૧a तए ण से इत्यादि पछी • से सगडे दारए' ते शट हा२४ अण्णया कमाइ કઈ એક सयमेष कूडगाहत्त उषसपजित्ता ण विहरिस्सइ બીજા आएगाने ४५था पोताना १२ पानी जाने प्रास यथे 'तए ण से सगडे तपण . સમય .
४४४ - ., सुबहु पाप उद- विपाकवुते शकटो दारकः कूटग्राहो भविष्यति । अधार्मिको यावत् दुप्पत्यानन्दा दुष्प रितोष्यः, पापकर्मभ्योऽपरिनिवृत्त इत्यर्थः। ' ण्यकम्मे ' एतत्कर्मा-वचनादि- पापकर्मयुक्त, समजिणित्ता' समय॑ उपार्जित सा काल मासे काल कृत्वाऽस्या रत्नभाया पृथिव्या नैरयिकेपु नैरयितया वजिहइ ' उत्पत्स्यते । 'संसारा' ससार'=भवाद् भवान्तरे भ्रमणम् तहेव' तथैव यथा प्रथमे-पथमाध्ययने मृगापुत्रस्य वर्णित इति भाव । जाव पुढवीसु' यावत् पृथिवीपु, अत्र यावच्छब्दात्-सरीसृपादि-यावत् पृथिवीपु भ्रमण बोध्यम् , तच्च प्रथमाध्ययनस्यैर विंशतितमसूत्रतो विज्ञेयम् । ' से ण ' स खलु तए ण से सगडे दारए कटग्गाहे भविस्सइ ' इसलिये वह शकट दारक कूटनाह इस नाम से जनता में प्रसिद्ध हो जायगा अहम्मिए जाव दुप्पडियाणदे' यह अधामिक एवं दुष्प्रत्यानद होगा। इस अपने पापकर्म से भी अरुचि नहीं होगी। यह सदा एयफम्मे।' इसी ठगविद्या मे निरतर क्रियाशील रहेगा, सुबहु पाव समजिणित्ता काळमासे काल किया इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए णेरइत्ताए उववनिहिंइ' यह अपनी प्रवृत्ति से मलिनतम अनेक पापकर्मों को उपार्जित कर आयु के अतसमय मरकर इसी रत्नप्रभा पृथिवी मे नारकी की पर्याय से उत्पन्न हागा । इसका 'संसारो तहेव जाव पुढवीस ' परिभ्रमण उसी प्रकार होगा-जिस प्रकार प्रथम अध्ययन मे मृगापुत्र का प्रक्ट करने मे आया है-ससारभ्रमण इसका मृगापुत्र के समान . - अत . . दारप कूडग्गाहे भविस्तर એટલા કારણથી તે શકટ દારક “કૂટગ્રહ આ નામથી જનતામાં પ્રસિંદ્ધ થશે अहम्मिए जाय दुप्पडियाणदे' ते महा અધમ અને દુપ્રત્યાનદ થશે, તેને પિતાના પાપકર્મમાં કોઈ વખત પણ અરૂચી થશે નહિ તે હમેશા જે તે ઠગવિદ્યામાં નિર તર કિયા કરતે રહેશે તેથી सुबहु पाव समजिणित्ता कालमासे काल किमा इमीसे ग्यणप्पभाए पुढवीए इयत्ताए उवघन्जिहिइ તે પિતાની મલિનતમ પ્રવ તિથી અનેક પાપકર્મોને ઉપાર્જિત કરીને આયુષ્યના અન્ત સમયે મરણ पाभान त्नमा पृथ्वीमा नानी पर्यायथी पनि थशें नु 'ससारो नहेष જાર પુનું પરિભ્રમણ આજ પ્રમાણે થશે, જે પ્રમાણે પ્રથમ અધ્યયનમા મૃગાપુત્રનું વર્ણને પ્રગટ કવ્વામાં આવ્યું છે –મ સારભ્રમણ મૃગાપુત્રના પ્રમાણે જ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत०१ मध्य० ४ शकट ५४५ - . . . ततोऽनन्तर ' उबहित्ता' उद्धृत्य-निःमृत्य वाराणस्या नगर्या 'मच्छत्ताए मत्स्यता ' उवजिहिइ' उत्पत्स्यते । स खलु तत्र मच्छे । मत्स्या-मत्स्य- देहधारी, 'मन्छवधिएहिं ' मत्स्यवधिकैः मत्स्यघातकै 'वहिए' वधितः वधं पाप्त:-हत इत्यर्थः, तत्थेव ' तव वाराणस्या नगया ठिकुले पुत्रतया 'पञ्चायाहड" प्रत्यायास्यति-उत्पत्स्यते । 'बोहि बोधि 'बुज्झिहिई' भोत्स्यते। इदमन बोध्यम्-स ग्बलु वाराणस्या नगा श्रेष्ठिकुले समुत्पन्नः सन् तनोन्मुक्तबालभारस्तथारूपाणा स्थविराणामन्तिके गोषि भोत्स्यतेसम्य- तव लप्स्यते इत्यर्थ । 'पवजा' प्राज्या-पूर्वोक्तवत् तस्य प्रज्याग्रहण . . से ण तत्य ही समझना चाहिये । 'से ण तो अणतर पृथिवीकाय आदि मे अनेकवार परिभ्रमण कर वहा से निकलकर ' वाणारसीए णयरीए' बनारस नगरी मे 'मन्छनाए उवजिहिइ' मत्सय की पर्याय से उत्पन्न होगा । मच्छे मन्वाधिएहि वहिए' यह उस पर्याय में मच्छीमारों द्वारा मारा जाकर 'तत्थेव वाणारसीए णयरीए सेटिकुलसि पुत्तत्ताए' उसी बाणासी नगरी मे किसी श्रेष्ठी के कुल मे पुत्ररूप स 'पञ्चायाहिंई ' जन्म लेगा। बोहिं बुज्झहिड वहा जब यह बाल्यभावप्से निकलकर जवान होगा तब तथारूप स्थविरों के समाप धर्म श्रवण कर सम्यक्त्व की प्राप्ति करेगा। 'पन्चज्जा' सम्यक्त्व- रन की प्राप्ति हाने के बाद यह फिर भागवती दीक्षा को धारण कर अपनी સમજી. લેવું જોઈએ ' से ण तओं अणतर પૃથિવીકાયિક આદિમાં भने पार परिश्रम ४शन त्याथी नीजीन घाणारसीए णयरीए ' पनारस નગરીમાં मच्छत्ताए उधवजिहिई भत्स्यनी पर्यायथी उत्पन्न 4U से ण मच्छे मच्छवधिपहि वहिए. तेथे પર્યાયમાં મચ્છીમારો દ્વારા માર્યો જશે पछीथी ' तत्थेय वाणारसीए णयरीए सेट्टिकुलसि पुत्तत्ताए ' से वारसी नग रीमा ४ से शहीमान गुणमा पुत्र३५थी 'पच्चायादिइम बेरी 'बाहिं घुझिदिइ' त्या या माध्यमाथी नीजी ४ी पानीमा मापसे ત્યારે તથારૂપ વિશેની સમીપ ધર્મ સાભળી કરીને સમ્યકત્વની પ્રાપ્તિ કરશે સભ્ય ત્વરત્નની પ્રાપ્તિ થયા પછી તે ભાગવતી દીક્ષાને ધારણ કરીને પિતાની આયુષ્યના તે તે પર્યાયને પરિત્યાગ पव्यजा १४६ विषाकते वोध्यमित्यर्थः। ततः खलु स कालमासे फाल कृखा सौधर्म कल्पे देवत्वेनो त्पत्स्यते । ततोऽनन्तर स देवशरीर त्यत्तवा ' महाविदेहे वासे' महाविदेहे वर्षे यानि कुलानि भवन्ति आढयानि तेपा खलु अन्यतमस्मिन् कुले पुत्रतयो- त्पत्स्यते । ' सिज्झिहिइ ५ . सेत्स्यति-तत्र सिद्धो भविष्यति । भोत्स्यते- केवलज्ञानेन सर्व ज्ञेय ज्ञास्यति । मोक्ष्यति सफलफर्मवन्धाद् विमुक्तो भवि त्यति । परिनिर्वास्पति-पारमार्थिकमुख प्राप्स्यति । सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति । 'णिक्खेवो' निक्षेपो-निगमन समाप्तिवाक्य , स पूर्ववद् बोध्य । तथाहि-' एव खलु जम्बू | समणेण भगवया महावारेण जाव सपत्तेण दुइरिवा वागाण चउत्थस्स अज्झयणस्स अयम? पण्णत्ते-ति वेमि ।' अस्याभ्ययनस्य समा लिकाले श्री सुधर्मा स्वामी कथयति- एव खलु' इत्यादि । हे जम्बू । एव खलु श्रमणेन भगवता महागीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन दुखविप काना टत्रक . आयु के अत में उस पर्यायका परित्याग करके 'सोहम्मे कप्पे पौधर्मकल्प में देवपर्याय से जन्म धारण कर वहा की स्थिति का पूर्ण भोगकर फिर यह वहा से व्यवकर महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ ५ महाविदेह क्षेत्र में जो भी भाढ्यकुल होगे उनमे किसी एक आढ्यकुल मे पुत्र की पर्याय से होगा। दीक्षा धारण कर वह सिद्ध होगा । •णिक्खेचो' इस प्रकार यह इस अ ययन का निक्षेप-निगमन- समाप्तिवाक्य है। अर्थात् सुधर्मास्वामी ने जम्बूस्वामी से कहा कि-हे जम्बू । श्रमण भगवान महावीर स्वामी ने दुखविपाक के चतुर्थ अध्ययन का यह शन सोहम्मे कप्पे સૌધર્મ ૫મા દેવપર્યાયથી જન્મ ધારણ કરીને ત્યાની સ્થિતિને પૂર્ણ ભેગી કરીને ફરીને ત્યાથી યવીને ' महाविदेहे वासे વિનિત મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં જે કોઈ આઢય પૂરૂ શ્રેષ્ઠ કુળ હશે તેમાં જે સારૂ આઢય–પૂર્ણ રીતે સારૂ કુળ હશે તે કુળમાં પુત્રની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે દીક્ષા ધારણ કરશે તે સિદ્ધ થશે णिक्खेयो ' मा प्रभारी मा अध्ययननु निक्षेप-निगमन-समाति- વાક્ય છે અર્થાત્ સુધર્મા સ્વામીએ જખ્ખ સ્વામીને કહ્યું કે– હે જ બૂ' બમણુ ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ દુખવિપાકના ચોથા અધ્યયનના .
४४७ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ४ शकट चतुर्थस्याध्ययनस्यायमर्थमतप्त इति ब्रीमि-यथा भगवता कथित तथैव त्वा स्थयामि, न तु न्वयुद्धया कल्पयित्वेति भावः ॥ मू० १४ ।। ॥ इति श्री-विश्वविरयान-जगहल्लम प्रसिद्धवाचक-पञ्चदशभाषाकलिनललितकलापालापक प्रविशुद्धगद्यपधनप्राथनिर्मायक वादिमानमढक-श्रीशाहूमपतिकोल्हापुरसमाजप्रदत्त- 'जैनशास्त्राचार्य'-पदभूषित-कोल्हापुरराजगुरु-बालनह्मचारि-जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री-घासीलाल ननिविराचिनाया श्री-विपाक- श्रुते दु ग्वविपाकनामकप्रथमश्रुतस्कन्धस्य विपाकचन्द्रिकाख्याया व्यायायाम् गस्टनामक चतुर्थम ययन सम्पूर्णम् ॥ १४ ॥ भाव प्रतिपादित किया है । भावार्थ- शकट दारक एव सुदर्शना जब वाल्यकाल का परित्याग कर यौवन अवस्था को प्राप्त होगे उस समय शकट दारक सुदर्शना के उभरते हुए यौवन पर मुग्म होकर उसके प्रेमजाल मे ज्ञान--यान सबकुछ विसर्जित करके उसका अपना बन जायगा । यौवन के तेज स चमचमाती हुई सुदर्शना भी भगिनी के स्थान में इसकी अर्धाङ्गिना के पद को सुशोभित करने लगेगी। उमक साथ यह अपनी यौवनलीला का अनुभव करता हुआ नदमग्न हो सबकुछ भूल जायगा। कूटपाहता-कपटजाल में प्राणियों को फंसाकर अपना उल्लू सीधा करना-ही शकट दारक का एक निश्चित अपना कर्तव्य होगा। इससे यह कूटप्राह । इस नाम से प्रसिद्ध होगा। यह उस विधा में ही विशेष निष्णात बनकर येन-कन प्रकारेण इसा अधार्मिक वृत्ति में रत होकर सदा બાવ પ્રતિપાદન કર્યા છે भावार्थ શકટ દારક અને સુદશના જ્યારે બાલક જીવનને સમય પૂરી કરી યોવન અવસ્થાને પ્રાપ્ત થશે, તે સમયે શકટ દારક, સુદર્શનાના ઉભ ગત યોવન પર મુગ્ધ થઈને તેની પ્રેમજાળમા જ્ઞાન-ધ્યાન તમામ ભૂલી ઇને તે સુદર્શનનો થઈ જશે, યૌવનના તેજથી ચમકતી સુદર્શન પણ બહેનના સ્થાને, તેની પત્નીના પદને ભાવશે, તેની સાથે તે પણ પિતાની ચોળલીલાને અનુભવ કરીને આનદ માણતો તમામ વાત ભૂલી જશે ફુટશાહને કપટજાળમાં પ્રાણીઓને ફસાવીને પિતાનું કામ સરળ કરવું, એજ શકટ દારકનું તે કારણથી ફૂટગ્રહ આ નામથી પ્રસિદ્ધ થશે તે એ વિદ્યા કુશળ બનીને દરેક પ્રકારે અધર્મમય વૃત્તિમાં પ્રસન્ન થઈને હમેશા तव्य थ, ४४८ विपाकश्रुते - परवचनादिक जैसे घोरतर पापफी के करने से जरा भी नहीं हिचक सायगा। इस प्रकार यह इस कुकृय से अनेक पापकर्मों का वधकर मर कर रत्नप्रभा नाम की प्रथम पृथिवी के नरक का नारकी होण। इसके ससारभ्रमण की कथा हक प्रथम अध्ययन में वर्णित मृगापुत्र जमी ही समझना चाहिये । किमी एक समय यह पृथिवीकाय भादि के भ्रमण को समाप्तकर बनारस नगरी में मस्य की पर्याय से उत्पन्न होकर मछुओं द्वारा मारा जायगा, और वहाँ पर किसी एक श्रेष्ठी के यहा पुत्र का जन्म धारण कर युवान हाते हो स्थविरों के समीप धर्म का श्रवण करके बोधि । समकित को प्राम करेगा। प्रनया लेकर यह मरकर सौधर्म स्वर्ग में उत्पन्न होगा। वहा से चक्कर महाविदेह मे किसी एक भान्यकुल मे जम धारण कर सिद्धिस्थान को प्राप्त करेगा। सुधर्मा स्वामी जबूस्वामो से कहते हैं कि- हे जम्बू ! इस प्रकार इस चतुर्थ अध्ययन का श्रमण भगवान् महावीर स्वामीन यह भाव प्रकट किया है यही मैने तुझे कहा है । मु० १४ ॥ ॥इति श्री विपाकश्रुतका विपाकचन्द्रिका टोका में दुखविपाक नामक प्रथम श्रुतस्क धमें 'शकट' नामक चतुर्थ अध्ययन का हि दीमापानुवाद सम्पूर्ण।। બીજાને ઠગવુ તેવા ઘોરતર પાપકર્મો કરવામાં જરા પણ અચકાશે નહિ આ પ્રમાણે તે આ કુકૃત્યોથી અનેક પાયને બંધ કરીને રત્નપ્રભા નામની પ્રથમ પૃથિવીના નરકમાં નારકી થશે તેના સસારભ્રમણની કથા અધ્યયનમા કહેલા મૃગાપુત્રના પ્રમાણે સમજી લેવી, કઈ એક સમય એ પૃથિવીકાય આદિના ભ્રમણને સમાપ્ત કરી બનારસ નગરીમા મલ્યની પર્યાથથી ઉત્પન્ન થઈને માછીમારે દ્વારા માર્યો જશે અને ત્યાં આગળ કઈ એક, શેઠને ઘેર પુત્ર રૂપથી જન્મ ધારણ કરી યુવાન અવસ્થા સ્થવિરોના પાસેથી ધર્મ સાભળીને સમકિતને પ્રાપ્ત કરશે પ્રત્રજ્યા દીક્ષા લઈને તે મૃત્યુ પામ્યા પછી સૌધર્મ સ્વર્ગમાં ઉત્પન્ન થશે ત્યાથી અવીને મહાવિદેહમા કે એક સારા કુળમાં જન્મ ધારણ કરી સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત કરશે સુધર્મા સ્વામી જ બુસ્વામીને કહે છે કે હે જમ્મુ ! આ પ્રમાણે આ ચોથા અધ્યયનના શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ જે ભાવ પ્રકટ કર્યા છે, તે ભાવ મે તમને કદા છે ૧૪ ઇતિ શ્રી વિપાકકૃત સત્રની હિત્રિકા ' ટીકામ દુ ખવિાક નામના પ્રથમ નામના ચેથા અધ્યયનને ગુજરાતી ભાષાનુવાદ સ પૂર્ણ પ્રથમ માવત'જ t સુધમાં પર विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ नृहस्पतिदत्त १४९ ॥ अथ पञ्चमाध्ययनम् ॥ मृलम्-मू० १ श्रीजम्बूस्वामी चतुर्याध्ययनस्याथै श्रुखा श्रीसपर्मम्यामिन पृच्छति- जदण भंते ' इत्यादि। जइ ण भते । पचमस्स अज्झयणस्स उक्खेवो । एव खलु जनू तेण कालेण तेण समएण कोसंवीणाम णयरी होत्था। रिद्धस्थिपियसमिद्धा। वाहिं चदोत्तरणे उन्नाणे । सेयभद्दे जक्खे । तत्य ण कोसबीए णयरीए सयाणीए णाम राया होत्या । महयाहिमवंत । तस्म ण सयाणीयस्स रनो पुत्ते मियावईए देवीए उत्तए उदयणे णाम कुमारे होत्या। अहीण. जाव सव्वंगमुदरगे । से ण जुवराया होत्या । तस्स ण उदयणस्स कुमारस्स पउमा वई णाम देवी होत्या, तस्स ण सयाणीयस्स रण्णो सोमदत्ते णाम पुरो- हिए होत्या। रिव्येयजजुन्वेय० ४। तस्स ण सोमदत्तस्स पुरोहियस्स वमुदत्ता णाम भारिया होत्था । तस्स ण सोमदत्तस्स पुत्ते बमुदत्ताए अत्तए वहस्स:- दने णाम दारए होत्या अहीण-जाव-सुदरगे ॥ मू० ॥ टीका-मू०१ 'जइ ण भते पचमस्स अज्झयणस्स उक्खेवो' गदि खलु भदन्त । पञ्चमस्या -ययनस्य उपक्षेप =पारम्भवाक्यम् , स चैवम्- पंचम अध्ययन श्री जबूस्वामी चतुर्थ अध्ययन का भाव सुन कर अब पाचवे अ ययन का भाव श्री सुधर्मा स्वामी से पूछते है - जइ ण भते' इत्यादि । 'जइ ण भते । पचमस्स अज्झयणस्स उक्खेवो' इत्यादि । पचम अध्ययन के अवतरण का सबब इस प्रकार समझना चाहिये- પાચમું અધ્યયન શ્રી જ બૂસ્વામી ચોથા અધ્યયના ભાવ સાભળીને પછી પાચમા અધ્યય- नना मा श्री सुषमा स्वाभान पूछे छ- 'जइ ण भते त्याल जह ण भते! पचमस्स अज्झयणस्स उक्खेवो'त्याह પાચમા અધ્યયનના અવતરણને સબધ આ પ્રમાણે સમજવું જોઈએ .
४५० विपाकवते - तत्र जइ ण भते । समणेण जाव सपत्तेण दुहविवागाण चउत्थस्स अझयणस्स अयमद्वे पण्णत्ते, पचमस्स ण भते अग्झयणस्स दुनियागाण समणेण जाव संपत्तेग के भट्टे पण्णत्ते । तए ण से सुहम्मे अणगारे जबू-अणगार एव क्यासी '-इति । यदि खलु हे भदन्त । हे भगवन् ! श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन दुःखविपाकाना चतुर्थस्याध्ययनम्यायमर्थः प्रज्ञप्तः, पञ्चमस्य खलु हे भदन्त != हे भगवन् । अध्ययनम्य दु खविपाकाना श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिदिस्थान समाप्तेन कोऽयः प्रज्ञप्त । ततः खलु स सुधर्माऽनगार:-श्रीसुधर्मा स्वामी श्रीजम्यूनामकमनगारमेव वक्ष्यमाण प्रकारेण अवादीत-' एव खलु जम्बू !' इत्यादि । एव खलु हे जम्मूः । तस्मिन् काले तस्मिन् समये-भगवतः श्रीवर्द्धमानस्वामिनो विहरणावसरे, फौशम्बी नाम नगरी आसीत् । कीदृशी मा? इन्याह-'रिस्थिमियसमिद्धा' ऋस्तिमितसमृद्धा, अदा=नम स्पर्शिवहुमासादै. वहुलपौरजनैश्च हे भद त ! श्रमण भगवान महवीर ने जो सिद्धिस्थान को पाप्त हुए है इस दु सविपाक के चतुर्थ अध्ययन का यह भाव फरमाया, किन्तु इसके पंचम अध्ययन का भगवान ने क्या भाव प्रकट किया है । सुधर्मा स्वामी जबूस्वामी से कहते है कि एव खलु ' इत्यादि । एव खलु जंबू' हे जबू । ' तेण कालेण तेण समएण उस काल और उस समय में 'कोसवी णाम णयरी होत्था' कौशाम्बी नाम की एक नगरी थी। जो रिद्धस्थिमियसमिद्धा नभस्तलस्पर्शी प्रासादों एव बहुल पौरजनों से वृद्धिगत थी। जिसमें वसनेवाली जनता को किसी भी હે ભદન્ત ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીર જે સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત થયા છે તેમણે એ દુખવિપાકના ચેથા અધ્યયનના તે ભાવ કહ્યા છે, પરંતુ તેના પાચમાં અધ્યયનના ભાવ ભગવાને શુ પ્રગટ કર્યા છે ? હવે સુધર્મા સ્વામી જ બૂસ્વામીને छ- एव खलु ઈત્યાદિ एव खलु जवू ! पू । ' तेण कालेण तेण समपण તે કાલ भनत अभयने विधे कातवी णाम णयरी होत्या अशी नामनी मेरी २ रिथिमियसमिद्वा આકાશને સ્પર્શ કરે એવા ઉંચા-ઉચા મહેલ અને ઘણીજ વસ્તીથી ભરપૂર હતી તે નગરીમાં નિવાસ કરનારી . . હતી विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ५ बृहस्पतिदत्त ४५१ वृद्धिमुपगता, स्तिमिता-स्वचक्रपरचक्रादिभयरहितत्वेन स्थिरा, समृद्भा- पनधान्यादिपूर्णा ' बाहि' पहिः तस्या नगर्या बहिर्भागे चन्द्रोत्तरणमुद्यान, तर श्वेतभद्रो यक्ष आसीत् । तत्र खलु गौशाम्च्या नगया शतानीको नाम राजा आसीत् । स कीदृश १ इत्याह-' महयाहिमत.' महाहिमवन्महामलय मन्दरमहेन्द्रसारा धर्यगाम्भीर्यमर्यादादिगुणसम्पन्न , इत्यादि। तम्य ग्वल शतानीरस्य रान' पुत्रः मृगावत्या देव्या आत्मनः उदयनो नाम कुमार आसीत् । कोशः इत्याह- अहीण, अहीनपरिपूर्णपश्चन्द्रियशरीर', तरह से इस नगरी स्वचक और परचक्र का थोडासा भी भय नहीं था। जनता यहा की सदा धन-एव धान्य आदि से परिपूर्ण थी। 'वाहि चदोत्तरणे उजाणे' के बाहिर चद्रोत्तरण नाम का एक उद्यान या। 'सेयभद्दे जक्खे' उसमें श्वेतभद्र नामका एक यक्ष या । तत्थ ण कोसपीए णयरीए सयाणीए णाम राया होत्या' उसी कौशायी नगरी में शतानीक नाम का एक राजा था। महयाहिमवत०' यह धैर्य, गाभीर्य, एर मर्यादादि अनेकगुणों से सपन्न था । 'तस्स ण सयाणीयस्स रणो पुत्ते मियावतीए देवीए अत्तए उदयणे णाम कुमारे होत्था' उस शतानीक राजा का पुन जो मृगावती देवी कुक्षि से उत्पन्न हुआ था उदयन नाम का था। अहीण जाच सव्वगमुदरगे' इसका शरीर अहान एव परिपूर्ण पाचों ही इद्रियों से युक्त था, अत सर्वाङ्गसु दर था। ‘से ण जुवराया પ્રજાને સ્વચક અને પરચકને કોઈ પ્રકારે ભય ન હો ત્યાની પ્રજા હમેશા ધન-ધાન્ય વડે પરિપૂર્ણ હતી " चाहिं चदेोत्तरणे उजाणे ' त नाशनी मार योत्तर नाभना मे पाया — सेयभद्दे जक्खे ' तेभा श्वेतभद्र नामना યક્ષ तत्थ ण कासबीए णयरीऐ सयाणीए णाम राया होत्था' તે કૌશામ્બી નગરીમા શતાનીક નામને એક રાજા હતું, महयाहिमवत તે ધેર્ય, ગાભર્ય, અને મર્યાદાદિ અનેક ગુણેથી સંપન્ન હતું सयाणीयस्स रणो पुत्ते मियारतीय देवीए अत्तए उदयणे णाम कुमारे हेोत्था તે શતાનીક રાજાને મૃગાવતી દેવીના ઉદરથી ઉત્પન્ન થયેલે એક પુત્ર હતો જેનું નામ ઉદયન હતુ अद्दीण जाय सव्यंगसुदरगे ' तेनु शरी२ माडीन अर्थात् पायद्रियोथी परिपूर्णतु, भाटे ते सर्वा सुन्हा हतो, 'से ण जुबराया होत्था' ४ डतो . तस्स ण ४५२ विपाकवते अहीनपरिपूर्णपञ्चेन्द्रिययुक्तशरीरवान्, यावत् सद्मिन्दराङ्गो युवराजोऽ- भूत् । तस्य खलु उदयनस्य कुमारस्य पद्मावती नाम देवी आसीत् । तत्र ग्खलु शतानीकस्य राज्ञः सोमदत्तो नाम पुरोहित आसीत् । कीदृशः - 'रिउव्वेयजजुब्वेय० ४ ' गवेद-यजुर्वेद-सामवेदा-यणवेदकुशलः, अधीत साङ्गोपाङ्गवेदविद्य , इत्यादि । तस्य खलु सोमदत्तस्य पुरोहितस्य वसुदता नाम भार्याऽऽसीत् । तस्य खलु सोमदत्तस्य पुत्रः वसुदत्ताया आत्मजो बृह स्पतिदत्तो नाम दारकोऽभवत् अहाण ' अहीनमतिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीर. यावत् सर्वाङ्गसुन्दराग ॥मू०१॥ . . नाम , होत्था इसे नरेश ने युवराजपदपर नियुक्त कर दिया था । तस्स ण उदयणस्स कुमारस्स पउमावई णाम देवी होत्या' उस उदयन कुमार की रानी का नाम पद्मावती था । तस्स ण सयाणीयस्स रण्णो सोमदत्ते णाम पुरोहिए होत्था' शतानीक राजा का सोमदत्त नाम का एक पुरोहित था। यह रिउव्वेय-जजुव्वेय० ४ ऋगवेद यजुर्वेद, सामवेद और अथर्वण वेद, इन चारों वेदों एव इन के अग और उपागों का ज्ञाता था । तस्स ण सोमदत्तस्स पुरोहियस्स घमुदत्ता णाम भारिया होत्था' इस सोमदत्त पुरोहित की भार्या का वसुदत्ता था। तस्स ण सोमदत्तस्स पुत्ते वसुदत्ताए अत्तए वहस्सइदत्ते णाम दारए होत्था इस सोमदत्त का पुत्र एव वसुदत्ता का आत्मज बृहस्पतिदत्त' इस नामका एक पुत्र था। • अहीण जाव सव्वगसुदरगे' यह उदयन कुमार की तरह an नये युवरा१५६ आपेषु तु तस्स ण उदयणस्स कुमारस्स पउमाषइ णाम देवी होत्था ते यन शुभारनी शानु नाम पभापती तु, ण सयाणीयस्स रण्णा सोमदत्ते णाम पुरोहिए होत्था ' ते नानी लन સેમદત્ત નામને એક પુરોહિત હતા તે रिउव्वेयजजुव्वेय० । वेद, यजुर्वे સામવેદ, અને અથર્વ વેદ એ પ્રમાણે ચારેય વેદો અને તેના અગ-ઉપાંગે, AJIR ते तस्स ण सोमदत्तस्स पुरोहियस्स वसुदत्ता णाम भारिया होत्था त सोमहत्त भुरेखितनी श्रीनु नाम 'पसुत्ता' तु तस्स ण सोमदत्तस्स पुत्ते वसुदत्ताए अत्तए बहस्सइदत्त णाम दारए होत्था भाभत्तनो पुत्र भने पसुताना આત્મજ “બૃહત્પતિદત્ત નામને એક પુત્ર હતા अहीणजायसव्वगसुदरगे' विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ वृहस्पतिदत्त ४५३ . मूलम्-मू० २ तेण कालेण तेण समएण समणे भगर महागीरे समोसरिए, तेण कालेण तेण समपण भगव गोयमे तहेव जाव रायमग ओगाढे तहेच पासइ हत्थी आसे पुरिसे, तेसि मज्झे एग पुरिसं पासइ, चिंता तहेव पुच्छइ पुन्वभव भगव । वागरेड ।। मू० २ ॥ टीका-मू० २ 'तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये भगवान् महा- वीर' समरसृतः कौशाम्या नगर्याश्चन्द्रोत्तरणोधाने समागतः । तस्मिन् काले तस्मिन् समये भगवान् गौतमः तथैव-पूर्वोक्तमकारेण यावत् मिक्षार्धमाज्ञा गृहीवा रौशाम्बीनगर्या राजमार्गमवगाढा समागतः । तथैव = पूर्वोक्तमकारे- ही सौन्दर्यशाली था। इसका शरीर अहीन एवं परिपूर्ण पाचों इन्द्रियों की रचना से युक्त था अत यह सर्वागसुदर था। भावार्थ-स्पष्ट है ॥ स १॥ तेण कालेण ' इत्यादि । तेण कालेण अवमर्पिणी काल के 'तेण समएण चौथे आरे में उस समय 'समणे भगव महावीरे श्रमण भगवान महावीर प्रामानु- ग्राम विचरते हुए 'समोसरिए' कौशाबी नगरी के चद्रोत्तरणनामक उद्यान में आये । तेण कालेण तेण समएण भगव गोयमे तहेव रायमग्ग ओगाढे उसी समय और उसो काल में भगवान गौतम पूर्वोत्तरीति के अनुसार प्रभु से भिक्षाटन की आजा प्राप्त कर कौशाम्बी नगरी के राजमार्ग पर आ निकले તે ઉદયન કુમાર જેવો સૌ દર્યવાન હતું તેનું શરીર પરિપૂર્ણ પાચ ઈદ્રિની રચનાથી યુક્ત એટલે કે તે સર્વા ગસુન્દર હતે ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે ? तेण कालेण 'त्यादि तेण कालेण ' अवमपि सना ચોથા આરામા त सभये 'समणे भगर महावीरे' श्रम ભગવાન મહાવીર ગ્રામાનુગ્રામ વિચરતા થકા समासरिए કૌશાબી નગરીના ચ દ્રોત્તર નામના બગીચામાં આવ્યા–પધાર્યા तेण कालेण तेण समपण भगय गोयमे तहेव रायमग्ग जोगाढे 'ते समय भने ते न वि मगवान गौतम पूर्व ४सी शति પ્રમાણે પ્રભુ પાસેથી ભિક્ષા માટે જવાની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને કૌશામ્બી . तेण समपण ' .
. साथ मे ४५४ विपाकश्रुते गैव तत्र पश्यति हस्तिनः अश्वान् पुरुपान् । तेपा मध्ये एक पुरुष पश्यति । दृष्ट्वा भगवतो गौतमस्य 'चिंता' मनसि संकल्पः पूर्ववत् समुदपयत । तथैव= पूर्वपद् भगवत्समीपे समागत्य भक्षं प्रदर्य, बन्दित्वा नमस्थित्वा गौतमो भगवन्तं 'पुच्छइ' पृच्छति । भगवान् तस्य पुम्पस्य पूर्वभव · वागरेइ ' व्या करोति कथयति ॥ मू०२॥ तहेव पासइ हत्थी आसे पुरिसे' जसा पहिले के अध्ययनों में प्रकट किया जा चुका है- उसी माफिक इहों ने उस राजमार्ग में नेक हाथियों का घोडों का और राजपुरुषों का विशाल समूह देसा। और 'तेसिं मज्झे एग पुरिस पासइ' उनके बीच में एक ऐसा पुरुष देखा जो उन पुरुषों द्वारा विशेष रूप से ताडित कर दुखी किया जा रहा था, जो अपने इस जीवन मे ही नरकाधिक वेदना को भोग रहा था । चिंता तहेव पुन्छइ पुन्वभव । भगव वागरेइ' इस प्रकार उसकी आयत दयनीय दशा का निरीक्षण कर भगवान गौतम के चित्त मे एक विशेष प्रकार की विचारधारा उत्पन्न हुई। वहा से आते ही उन्हों ने प्राम भिक्षान प्रभु को दिखलाकर एव वन्दना और नमस्कार कर मार्ग मे घटित इस घटना के विषय मे भगवान से पूछा। भगवान उसके पूर्वभव का वृत्तात सुनाने लगे। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू० २ ॥ નગરીના રાજમાર્ગ પર થઈને નીકળ્યા तहेव पासइ हत्थी आसे पुरिसे' જેવી રીતે પહેલાના અધ્યયને મા કહેલું છે તે પ્રમાણે તેમણે તે રાજમાં મા અનેક હાથીઓના, અનેક ઘોડાઓના અને રાજપુરૂના વિશાલ સમૂહને नया भने साथ साथ तेसि मज्झे एग पुरिस पासइ ' तेन च्ये ४ એવો પુરૂષ જે જેને, ઉપર જણાવેલા પુરૂષે વિશેષરૂપથી મારીને હતા, તે પિતાના એજ જીવનમાં નરકથી વધારે વેદનાને मागवी. हो तो चिता तहेष पुच्छइ पुचभव , भगव वागरेइ' मा प्रसार તેની અત્યંત કરુણાજનક દશાને જોઈને ભગવાન ગૌતમના ચિત્તમાં એક વિશેષ પ્રકારની વિચારધારા ઉત્પન્ન થઈ ત્યાંથી પાછા આવતાજ જે ભિક્ષા મળેલી તે તેમણે પ્રભુને બનાવીને કરીને રાજમાર્ગમાં જે જેએલી ઘટના તે વિષે ભગવાનને પૂછયુ ભગવાન તેના પૂર્વભવને વૃત્તાન સભળાવવા લાગ્યા ભાવાર્થ-સ્પણ છે જરા . SH ફરતા ૧ ના તથા નમસ્કાર ४५५ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त तदेवाह ' एव खलु गोयमा !' इत्यादि । एव खलु गोयमा ! तेण कालेण तेण समएणं इहेच जाहीवे दीवे भारहे वासे सबओभद्दे णाम णयरे होत्या रिद्ध० तत्य ण सवओभद्दे णयरे जियसत्त णाम राया होत्या । तत्य ण जियसत्तुस्म रण्णो महेसरदत्ते णाम पुरोहिए होत्या। रिउवेय-जाव-अथवणवेयकुसले याचि होत्या। तए ण से महेसरदत्ते पुरोहिए जियसत्तस्स रणो रजवलविवद्धणट्टयाए कल्लाकल्लिं एगमेग माहणदारग, एगमेग खत्तियदारग, एगमेगं वइस्सदारग, एगमेग मुद्ददारग गिण्डाचेद, गिहावित्ता सिं जीवंतगाण चेव हियउडए गिण्हावेइ, गिहावित्ता जियसत्तस्स रणो संतिहोम फरेइ। तए ण से महे- सरदत्ते पुरोहिए अट्टमी - चउद्दसीसु दुवे२ माहणखत्तियवडस्प्तसुददारए, चउण्ड मासाण चत्तारि२, छण्ड मामाण अट्ट २, संवच्छरस्स सोलस २, जाहे २ वि य णं नियसत्तू ण राया परवलेण अभिजुज्जइ ताहे ताहेवि यण से महेसरदत्ते पुरोहिए अट्ठसय माहणदारगाण, अहसप खत्तियदारगाण, अट्ट- मय वइस्सदारगाण, अट्ठसय मुद्ददारगाणं पुरिसेहिं गिण्हावेइ, गिहावित्ता तेसि जीवताण चेव हियउडियाओ गिण्हावेइ, गिण्डावित्ता जियससुस्त रणो सति- होम करेइ, तए ण से परसले खिप्पामेव विद्धसेइ वा पडिसेहेइ वा ।।सू० ३॥ टीका-मु०३ एव खलु हे गौतम । तस्मिन् काले तस्मिन् समये इहैव अत्रैव जम्बूद्वीपे द्वीपे-म यजम्बूद्वीपे भारते व दक्षिणार्धभरते सर्वतोभद्र नाम एव खलु गोयमा!' इत्यादि । एवं खलु गोयमा ।' हे गौतम ! • तेण कालेण तेण समएण भवसर्पिणी काल के चौथे आरे मे इहेव जद्दीवे दीवे भारहे वासे मधओभद्दे णाम जयरे होत्था' इस जबूद्वीप के भरतक्षेत्र मे एक वैताढ्य एव खलु 'इत्यादि एव खलु गोयमा! 'गौतम! 'तेण कालेण तेण समपण पिए ससना याथा भासमा इहेर जद्दीचे दी भारहे चासे सधओभद्दे णाम અવસ 16 ४५४ विपाकश्रुते - . 'चिंता गैव तत्र पश्यति हस्तिनः अवान् पुरुपान् । तेपा मध्ये एक पुरुष पश्यति । दृष्ट्वा भगवतो गौतमस्य 'चिंता' मनसि संकल्पः पूर्ववत् समुदपयत । तथैव पूर्ववद् भगवत्समीपे समागत्य भक्ष मदर्य, वदिखा नमस्थित्वा गौतमो भगवन्तं ' पुच्छह' पृच्छति । भगवान् तस्य पुरुपस्य पूर्वमव ' यागरेइ ' व्या करोति कथयति ॥ मू० २ ॥ तहेव पासइ हत्थी आसे पुरिसे' जैसा पहिले के अध्ययनों में प्रकट किया जा चुका है उसी माफिक इहो ने उस राजमार्ग में : नेक हाथियों का घोडों का और राजपुरुषों का विशाल समूह देसा। और साथ मे 'तेसिं मज्झे एग पुरिस पासइ उनके बीच में एक ऐसा पुरुप देखा जो उन पुरुषों द्वारा विशेष रूप से ताडित कर दुखी किया जा रहा था, जो अपने इस जीवन मे ही नरकाधिक वेदना को भोग रहा था। तहेव पुच्छइ पुन्वभव । भगव वागरेइ' इस प्रकार उसकी अत्यत दयनीय दशा का निरीक्षण कर भगवान गौतम के चित्त मे एक विशेष प्रकार की विचारधारा उत्पन्न हुई । वहा से आते ही उन्हों ने प्राप्त भिक्षान प्रभु को दिखलाकर एव वन्दना और नमस्कार कर मार्ग मे घटित इस घटना के विषय मे भगवान से पूछा। भगवान उसके पूर्वभव का वृत्तात सुनाने लगे। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू० २ ॥ नगरीन मार्ग ५२ छन नीज्या ' तहेष पासइ हत्थी आसे पुरिसे જેવી રીતે પહેલાના અધ્યયને મા કહેલું છે તે પ્રમાણે તેમણે તે રાજમા- ગેમા અનેક હાથીઓના, અનેક ઘડાઓના અને રાજપુરૂષોના વિશાલ સમૂહને या भने साथ साथै तेसि मज्झे एग पुरिस पासइ ' तेना १२ये थे જે જેને, ઉપર જણાવેલા પુરૂ વિશેષરૂપથી મારીને દુખી કરતા હતા, તે પોતાના એજ જીવનમાં નરકથી વધારે વેદનાને ભેગવી રહ્યો હતે ' चिता तहेष पुच्छइ पुषभव , भगव घागरेइ' मा प्रारं તેની અત્યત કરૂણાજનક દશાને જોઈને ભગવાન ગોતમના ચિત્તમાં એક વિશેષ પ્રકારની વિચારધારા ઉત્પન્ન થઈ ત્યાંથી પાછા આવતાજ જે શિક્ષા મળેલી તે તેમણે પ્રભુને બનાવીને કરીને રાજમાર્ગમાં જે જેએલી ઘટના તે વિષે ભગવાનને પૂછ્યું ભગવાન તેના પૂર્વભવને વૃત્તાન્ત સંભળાવવા લાગ્યા ભાવાર્થ... –સ્પષ્ટ છે . એ પુરૂષ . વ ના તથા નમસ્કાર . . . . एगमेग विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्ध० ५ बृहस्पतिदत्त ४५७ वेदकगलश्चाप्यभवत् । ततः स म महेश्वरदत्त पुरोहित' 'जियसत्तुस्स रनो' जितशतो राज्ञः जयलविवरणट्टयाए ' राज्यबलविवर्धनार्थताय राज्यबलद्धर- थम् , अत्र स्वाय तल प्रत्ययः पगमेग माहणदाग्ग ' एक ब्राह्मणदारसम् , 'एगम्ग खत्तियताग' एक सत्रियदारम्, 'एगमेग वइस्सदारग' एफैक वैश्यदारम् , ' एगमेग सुददाग्ग' कैक गदारकम् ‘गिण्हावेड' ग्राहयति ' गिहावित्ता' ग्राहयित्वा तेपा 'जावतयाण चेव' जीवतामेव 'हियउडए हदयपुटकान ' गण्हावेड ' ग्राहपति, 'गिण्डायित्ता' ग्राहयित्वा 'जियसत्तुस्स रणो' जितशतो राज्ञ 'मतिहोम शान्तिटोम-शान्त्यवं हवन 'करेई' करोति । से महेसरदत्ते पुरोहिए' यह महश्वरदत्त पुरोहित नियसत्तुस्त रणो जितशत्रु नरेश के 'रजवलविवद्धणठ्याए' रायरल की विशेष वृद्धि के लिये 'कहाहिं' प्रतिदिन — एगमेग माहणदारग एक एक ब्रह्मण के बालक को एगमेग खत्रियदारग एक एक क्षत्रिय क पालक को वइस्सदारग एक एक वैश्य के पालक को 'एगमेग मुद्ददारग एक एक शूद्र के बालक को 'गिण्हाड' पकडवाता और 'गिण्डावित्ता' पकडवाकर 'तेसि जीवतगाण चेव हियउड गिण्हावेइ ' जावित उनके हृदयपुट-हृदय के मासपिंड को निकलवा देता 'गिण्डावित्ता' निकलवाकर फिर वह उससे 'जियसत्तुस्स रपणो' जितशनु नरेश की • सतिहोम ' शाति के निमित्त हवन करेइ करता था। 'तए ण से महेसरदत्ते पुरोहिए' ता ण से महेसरदत्ते पुरोहिए ' ते भाडेश्व२त्त पुरोहित 'जियमत्तुस्स रण्णो' तिश सन रजवलरिवद्वपट्टयाए રાજ્યગળની વિશેષ વૃદ્ધિ માટે कलाकल्लिं' प्रतिहिन ' एगमेग माहणदारग એએક બ્રાહ્મણના બાલકને 'पगमेग એક એક खत्तियदारग ક્ષત્રિયના બાલકને पगमेग मेर मेड वइस्सदारग ' श्यना ने 'गमेग लुद्ददारग मेर भूना माने 'मिण्हावेइ પકડાવતે હો गिण्हाचित्ता' ५६वीन तेसि जीवतगाण चेन हियउडए गिण्हावेद 'वित तना હિંદયપુટ-હૃદયના માસપિડને કાઢી લેતે હતું 'गिण्हापित्ता કાઢીને પછી તે તેનાથી जियसत्तुस्स रणो' oranत्रु नरेशनी मतिराम શાતિ નિમિત્ત હવન ડતે હતું तए ण से महेमरटत्ते पुरोहिए અને . . . करे।
. । तत्थ - ४५६ विपाकश्रुते नगरमासीत् । रिद्ध०' ऋद्धस्तिमितसमृद्धम् । तत्र खलु सर्वतोभद्रे नगरे जितशत्रुर्नाम राजा वभूव । तस्स ण' तस्य खलु 'जियसत्तुस्स रनो' जितशत्रो. राज्ञः ' महेसरदत्ते नाम पुरोहिए होत्या' महेश्वरदत्तो नाम पुरोहितोऽभवत् । कीशा? 'रिउज्वेय-जाव-अथवणवेयकुसठे ' ग्वेदयजुर्वेदसामवेदाथर्वण- नाम का पर्वत है। गंगा और सिधु नाम की दो नदियों में विभक्त हो जाने के कारण इस क्षेत्र के छह संड हो गये हैं। उनमे खड एव १ आर्य खड है। इसी आर्य सड का नाम दक्षिणार्धभरत है इस मे सर्वतोभद्र नाम का एक नगर था रिद्ध० ' इसकी शोभा कोसबी नगरी जैसी थी, अर्थात्- इसमे बहुत ऊँचे२ प्रासाद बने हुए थे। अनेक जाति के लोगों का यह निवासस्थान था। यहा बसने वाली जनता के लिये किसी भी प्रकार की भीति नहीं थी। वह धन एव धान्यादिक से परिपूर्ण था । ण सचोभद्दे गयरे जियसत्तू णाम राया तत्थ ण जियसुत्तस्स रण्णो महेसरदत्ते णाम पुरोहिए होत्या' उस समय वहा का राजा जितशत्रु था। इसके एक पुरोहित था, जिसका नाम महेश्वरदत्त था। 'रिउव्वेय-जाव-अथव्वणवेयकुसले यावि होत्था ' यह सातोपान ऋग्वेद से लेकर अथर्वणवेद तक ४ चारों वेदों का ज्ञाता था। 'तए ण गयरे होत्था' मा ीयन मरतक्षेत्रमा मे वैताय नामना पत छ, मा અનેસિંધુ નામની બે નદીઓથી વિભક્ત થવાને કારણે તે ક્ષેત્રના છ ખડથઈ ગયા છે તેમા ૫ સ્વેચ્છખડ અને ૧ એક આર્યખડ છે, તે આર્યખડનું દક્ષિણાર્ધભરત છે તેમાં સર્વતેભદ્ર નામનું એક રમી શભા કોશી નગરી જેવી હતી અર્થાત્ તેમા ઘણાજ મોટા-મોટા વહેલ બનેલા હતા અનેક જાતિના માણસનું તે નિવાસસ્થાન હતું, ત્યા રહેનારી પ્રજાને કેઈપણ પ્રકારની ભીતિ–ભય ન હતું તે ધન-ધાન્યાદિકથી परिणती 'तत्थ ण सध्यमओभद्दे णयरे जिवसत्तू णाम राया होत्था, तत्थ ण जियसतस्स रणो महेसरदत्ते णाम पुरोहिए होत्था ' सभयत નગરીને છતશનું હતું તેને એક પુરોહિત હતું, જેનું નામ મહેશ્વરદત્ત હતુ रिउव्येयजावअथव्वणवेयकुसले यावि होत्था' ते સાપાગ ઢથી લઈને અથર્વણ સુધીના ચાર વેદોને જાણુકાર હતું होत्या' નામ " નગર હતુ •रिद्व० રાજ ४५९ . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ५ बृहस्पतिदत्त च ग्वल महेश्वरदत्त' पुरोहित' अष्टशतम्-अष्टोत्तरशतमित्यर्थः, एवमग्रेऽपि बो ध्यम् । ब्राह्मणदारकाणाम् , अष्टशतं क्षत्रियदारकाणाम् , अशतं वैशदारका- णाम्, अष्टशत शूद्वारसाणा 'पुरिसहिं पुरपै राजपुस्पैहियति, ग्राहयित्वा तेषा 'जीवंतगाण चेव ' जीयतामेव ' ' हियटियाओ' हदयपुटिकाः ग्राहयति, ग्राहयित्वा जितशतो राज्ञ शान्तिहोम क्रोति । 'तए ण से ' ततः खलु स परवल गनुसैन्य सिप्पामेव ' क्षिप्रमेव 'विद्ध सद वा ' विवसयतिन्नाशयति 'पडिरे हेइवा' प्रतिषेधति-निवर्तयति ॥ मू० ३ ॥ . 'से महेसरदत्ते पुरोहिए वह महेश्वरदत्त पुराहित ' अठ्ठसय माहणदारगाण अट्टसर्थ खत्तियदारगाण जट्टसय वइस्सदारगाण अहसय मुग्दारगाण पुरिसेहि गिण्हावेइ' १०८ ब्राह्मणो के बालको को, १०८ क्षत्रियों के बालको को, १०८ वैश्यों क बालकों को, और शूदो के १०८ बालकों का राजपुरुषों द्वारा पक्डवा लेता और 'गिहावित्ता तेसिं जीव ताण चेव हियउडियायो गिण्हावेइ, गिण्हावित्ता जियसत्तुस्प्त रणो सतिहोम करेइ पकडवाकर उनका हृदयपुट निकलवाता, निकलवाकर उससे जितशत्रु नरेश की शाति की कामना से शातिहोम करता 'तए ण से परवले विप्पामेव विद्धंसेइ वा पडिसेहेइ चा' इस प्रकार वह पुरोहित परसैन्य का शोध ही विनाश करदेता और कितनेक सैनिकों को खदेड देता था। . वि यण' त्यारे त्यारे પણ से महेसरदत्ते पुरोहिए તે મહેશ્વરદત્ત પુરે હિત अट्ठसय माहणदारगाण यट्ठसय पत्तियदारगाण अट्ठसय वइस्तदारगाण, अट्ठसय सुद्ददारगाण पुरिसेहिं गिहावेइ ૧૦૮ એક આઠ બ્રાહ્મણના બાળકે ને, ૧૦૮ ક્ષત્રિયોના બાળકોને, ૧૦૮ વૈશ્યોના जडान, ૧૦૮ શુદ્ધોના બાનેકેને રાજપુરૂ દ્વારા પકડાવતો અને गिहावित्ता तेसिं जीवताण चेव हियउडियाओ गिण्हायेइ गिण्हावित्ता जियसत्तुस्ल रण्णो सतिहोम करेइ પકડાવીને તેના હૃદયપિડને કઢાવી લેતો કઢાવીને તેના વડે જિતશત્રુ રાજાની શાતિની હમ કરતે तर ण से परबले सिप्पामेव विद्धसेइ वा पडिसेहेइ या તે પ્રમાણે એ પુરોહિત પરસેન્યને તુરતજ મેશ કરી દેતા અને કેટલાક સૈન્યને ભગાડી આપતો હતે કામનાથી -- ४५८ विपाकश्रुते . वर्णानामे कस्य तए ण से ' इत्यादि । ' तए ण से ' ततः खलु सः महेश्वरदत्तः पुरोहितः 'अदमीचउदसीसु' अष्टमीचतुदश्यो हो द्वौ 'माहण-सत्तिय--वइस्स-सुद्ददारए' ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूददारको-एकैकम्य वर्णस्य द्वौ द्वौ बालको अष्टावि त्यर्थः, ग्राहयति, ग्राहयिखा शान्तिहोमें करोतीति भावः । एव चतुणी मासाना चतुरश्चतुर', पण्णा मासानामष्टाष्ट, सवत्सरस्य पोडश पोडश वालकान् ब्राह्मणादीना चतुर्णा वर्णस्य गाहयति, ग्राहयिता तेपा चालकाना हृदयपुटकान् ग्राहयित्वा जितशत्रो राज्ञः शान्तिहोमं करोति । ' जाहेरपि य ण' यदा यदापि च ग्वल जितशत्रुः खलु राजा परपलेन-शत्रु सैन्येन ' अभिजुञ्जइ ' अभियुज्यते आक्रम्पने, 'ताहेरवि य ण' तदा तदापि फिर वह महेश्वरदत्त पुरोहित अट्टमीचउद्दसीम अष्टमी एव चतुर्दशी के दिन 'दुवे२ माइणखत्तियवइस्ससुद्ददारए' दो दो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य एव शूद्र के बालको को पकडवा लेता और पकडवा कर उनके हृदय के मासपिंड से नरेश की शाति के निमित्त हवन करता था। चउण्ड मासाण चत्तारि चत्तारि, उण्ह मासाण अह २ इसी प्रकार चार महिनों के ४-४, छह मास के ८-८ संवच्छरस्स एक साल के सोलस२ सोलह सोलह बालकों को पकडवा लिया करता, और उनका हृदय निकाल कर उससे जितशत्रु राजा की शाति के निमित्त हवन किया करता था । जाहेशवि जब २ भी 'जियसन्त ण राया जितशत्रु राजा 'परबलेण अभिजुज्जइ ' परबल-शत्रुसै य से आकान्त होता 'ताहे२ वि य ण પછી તે મહેશ્વરદત્ત પુરોહિત अट्ठमीच उद्दसीसु' मा भने योशन દિવસે दुवेर माहणखत्तियवइस्ससुद्ददारए 'मेमे प्राम, क्षत्रिय, वैश्य અને શુદ્રના બળકને પકડાવતે અને તેના હૃદયના માસપિડવડે રાજાની શાતિ માટે હવન કરતે હતો घउण्ह मासाण चत्तारि चत्तारि, छण्ड मालाण ૪૪૨ તે પ્રમાણે ચાર મહિનાના ૪-૪ ચાર-ચાર, છ માસના ૮-૮ આઠ આઠ એક વર્ષ માટે સેળ-સેળ બાળકોને પકડાવતા અને તેનું જીતશત્રુ રાજાની શાતિનિમિત્તે હવન કર્યા કરતો હતો जाहेरवि यण ત્યારે જ્યારે પણ जियसतू ण राया જીતશત્રુ રાજા • परघलेण अभिजुजद શત્રુન્યથી આક્રાન્ત થતા ताहे२ . . - . १ तब २ भी सयच्छरस्स હૃદય કાઢીને પાળ . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ५ बृहस्पतिदत्त च खलु महेश्वरदत्त' पुरोहितः अष्टशतम्-अष्टोत्तरशतमित्यर्थः, एवमग्रेऽपि वो ध्यम् । ब्राह्मणदारकाणाम् , अष्टशतं क्षत्रियदारकाणाम् , अशतं वैरदारका- णाम्, अष्टशत शूद्रदारकाणा ' पुरिसेहि ' पुस्पै'-राजपुस्पैहयति, ग्राहयित्वा तेपा 'जीवतगाण चेव' जीरतामेव । 'हियउटियाओ' हृदयपुटिकाः ग्राहयति, ग्राहयित्वा जितशको राज्ञ' शान्तिहोम करोति । 'तए ण से ' ततः खलु स परवल-शत्रुसैन्य 'खिप्पामेव ' क्षिप्रमेव 'विद्धसइ वा ' विध्वसयतिन्नाशयति पडिरे हेइवा' प्रतिषेधयति=निवर्तयति ॥ मू० ३ ॥ . 'से महसरदत्ते पुरोहिए' वह महेश्वरदत्त पुरोहित ' अट्ठसय माडणदारगाण अहसय खत्तियदारगाण जहसय वारसदारगाण असय मुददारगाण पुरिसेहि गिण्हावेइ' १०८ ब्राह्मणों के बालकों को, १०८ क्षत्रियों के बालकों को, १०८ वैश्यों के बालको को, और शूद्रों के १०८ बालकों का राजपुरुषों द्वारा पकडवा लेता और 'गिहावित्ता तेसिं जीव ताण चेव हियउडियाओ गिण्हावेइ, गिहावित्ता जियसत्तस्स रण्णो सतिहोम करेइ पकडवाकर उनका हृदयपुट निकलवाता, निकलवाकर उससे जिसशत्रु नरेश की शाति की कामना से शातिहोम करता ‘तए ण से परवले खिप्पामेव विद्धंसेइ वा पडिसेहेइ वा' इस प्रकार वह पुरोहित परसैय का शीघ्र ही विनाश करदेता और कितनेक सैनिकों को खदेड देता था । . , આઠ वि यण' त्यारे त्यारे પણ से महेसरदत्त पुरोहित તે મહેશ્વરદત્ત પુરોહિત अट्ठसय माहणदारगाण अट्ठसय खत्तियदारगाण अट्ठसय वइस्सदारगाण, अट्ठसय सुद्ददारगाण पुरिसेहिं गिण्हावेइ ૧૦૮ એકમો બ્રાહ્મણના બાળકને, ૧૦૮ ક્ષત્રિયના બાળકોને, ૧૦૮ વૈશ્યોના બાળકોને, ૧૦૮ શૂદ્રોના બાનેકેને રાજપુરૂ દ્વારા પકડાવ અને • गिहावित्ता तेसिं जीवताण चेव हियउडियाओ गिण्हावेइ गिण्हावित्ता जियसत्तुस्स रण्णो सतिहोम करेइ પકડાવીને તેના હૃદયપિંડને કઢાવી લેતા કઢાવીને તેના જિતશત્રુ રાજાની શાતિની કામનાથી હિમ કરતે तए ण से परबले सिप्पामेव घिद्वसेइ वा पडिसेइ या તે પ્રમાણે એ પુરોહિત પરસે ને તુરતજ નાશ કરી દેતે અને કેટલાક સેને ભગાડી આપતો હતો १ ४६० विपाकश्रुते जसा अधर्म भावार्थ- हे गौतम ! इस जवूद्वीपस्थित भरतसण्ट में एक विशाल नगर था। जो सर्वप्रकार से समृद्ध एव धनधान्यादि से पूर्ण हरा-भरा था। इस में जनता के मुस पर सदा आनद छाया हुआ रहता था। कोई किसी भी प्रकार से दुखी नहीं था। सर्वतोभद्र इस नगर का नाम था । यहा का राना जितगनु था। इस का एक पुरोहित या। जो वेदविद्या में पूणरूप से रिष्णात था। महेश्वरदत्त इस नाम से यह जनता में प्रसिद्ध था। वेदनिहित हिंसा को यह हिंसा नहीं मानता था इसी लिये यह अपने नरेश की शाति के निमित्त नरमेधयज्ञ कृत्य किया करता था। उसके लिये यह नगरनिवासी चारों वर्गों के बचो को राजपुरुषों से पकडवाता और उनके जिदे-जीते-हुमो का हृदय-कलेजा को निकलवा कर उनकी उसमें आहुतिया देता था। नरेश के ऊार अन्य नरेश आक्रमण न कर सके यही यज्ञ के करने का इसका एक प्रधान उद्देश्य था। इस यज्ञ को पूर्ति के लिये यह इतना भयकर से भयकर अनर्थ करने में थोडासा भी सकोच नहीं करता। यह पुरोहित के रूप में एक पिशाच था। मानव के रूप में दनव था। निदयता सदा इसके हृदय में रहा करती थी। सापाथ ले गोतमा જ બુદ્ધીપતિ ભરતખંડમાં એક વિશાલ નગર હતુ, તે સર્વ પ્રકારથી સમૃદ્ધ અને ધન-ધાન્યાદિકથી પરિપૂર્ણ- ભરેલુ હતુ તે નગરની પ્રજાના મુખપર હમેશા આનદ વરસતે હતે, કેઈપણ પ્રકારનું ત્યા દુ ખ ન હતુ, તે નગરનું નામ સર્વ ભદ્ર હતુ, તેના રાજા જિતશત્રુ હતા. તેને એક પુરોહિત હતો તે વેદવિદ્યામાં પરિપૂર્ણ-નિષ્ણાત હતું, અને માણસેમા તે મહેશ્વરદત્ત આ નામથી પ્રસિદ્ધ હતું, વેદવિહિત- વેદમાં પ્રતિપાદન કરેલી હિંસાને તે હિસા માનત નહિ એટલે તે પિતાના રાજાની શાતિના નિમિત્તે નરમેઘયજ્ઞ જેવુ અધમ કૃત્ય કયો કરતે હતા તે માટે તે નગરના નિવાસી ચારેય વર્ણોના બાળકોને રાજપુરૂદ્વારા પકડાવતે અને તે જીવતાં બચ્ચાઓના હૃદય-કાળજાને કઢાવીને તેની આહુતીઓ આપતો હતો, પોતાના રાજા પર બીજા કોઈ રાજાઓ આક્રમણ ન કરી શકે, એજ ફકત યજ્ઞ કરવાને પ્રધાન ઉદ્દેશ્ય હતા, તે યજ્ઞની પૂર્તિ માટે તે એવુ ભયકરથી પણ ભય કર અનર્થ કર્મ કરવામાં થડે પણ સંકોચ કરતે નહિ, એ પુહિતના રૂપમાં એક પિશાચ તે માનવના રૂપમાં દાનવ-અસુર હતો હમેશા તેના હૃદયમાં નિર્દયતા ઘાજ કરતી હતી તેના હૃદયમાં દયા ન હતી दया માં विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त १६१ मूल्म्-मू०४ तए ण से महेसरदत्ते पुरोहिए एयकम्मे ४ मुबहु पार्य समनि- णित्ता तीस वाससयाइ परमाउ पालित्ता कालमासे कालं किचा पचमाए पुढपीए उनोसेण सत्तरससागरोवमट्टिएसु णेरइएस नेरइयत्ताए उवधपणे । मे ण ताओ अणतर उव्यट्टित्ता इहेव कोसपीए णयरीए सोमदत्तस्स पुरो हियस्स वमुदत्तार भारियाए पुत्तत्ताए उपवण्णे। तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो णिवत्ते एगारसे दिवसे, सपत्ते वारसाहे, इम एयारूष णाम- रिज करेंति-जम्हा ण जम्ह इमे दारए सोमदत्तस्स पुत्ते वसुदत्ताण अत्तए, तम्हा ण' होउण जम्ह दारए वहस्सइदत्ते णामेण । तए ण से वहस्सइदत्ते दारए पंचधाईपरिग्गहिए जाव परिवहइ। तए ण से वहस्सइदत्ते दारए, उम्मुक्पालभावे जोवणगमणुपत्ते विण्णायपरिणयमेत्ते होत्या । से ण उदयणस्स कुमारस्स पिय- वालवयसए यावि होत्या । सइनायए सहवढियए सहपमुकीलियए ॥ मू०४॥ इसके हृदय में नहीं थी। यह अष्टमी और चतुर्दशी जैसे पवित्र पर्वो पर भी अपने पापकमा से नहीं हटता था। यह इन दिनों को भी उक्त संरया मे चतुर्वर्ण के बालकों को पकडवा पकडवा कर उनके सुकुमार हृदयों की आहुतिया अग्नि मे दिया करता था। जब २ ज्यो २ जितशत्रु नरेश पर परसैन्य का आक्रमण होता तब २ त्यो २ यह अधर्म का पुज महेश्वरदत्त उक्त संरया मे ब्राह्मण आदि के प्राणप्यारे पुत्रों को पकडवाकर उनके कलेजों को होम मे झोंका करता। यह है इस पुरहित की निर्दयता का नमूना। इस प्रकार यह कितनेक शत्रुसैन्य को यज्ञ के प्रभाव से नष्ट कर देता, तथा कितनेक આઠમ અને ચૌદશ જેવા પવિત્ર પર્વોમાં પણ પિતાના પાપથી હઠત નહિ તે દિવસે મા પણ એ પુરોહિત ચાર વર્ણના ઉપર કહેલા પ્રમાણે સખ્યામાં બાળકોને પકડાવીને તેને સુકમલ હૃદય-કલેજા ની આહુતીઓ અનિમા દીધા કરતે હતે જ્યારે જ્યારે જિતશત્રુ રાજવીના ઉપર પરસૈન્યનું આક્રમણ થતુ ત્યારે ત્યારે તે અધર્મનીગ શિ-ઢગલે મહેશ્વરદત્ત ઉપર કહેલી સખ્યામા બ્રાહ્મણ આદિના પ્રાણપ્યારા પુત્રને પકડાવી તેના કાળજાઓને હામ કરવાના મુડમાં ધકેલી તે આ છે પુરહિતની નિર્દયતાને નમુને આ પ્રમાણે તે કેટલાક શત્રુઓના સૈન્યને ४६२ विपाकश्रुते - मुबहु पापं, टीका-मृ० ४ तए ण से ' इत्यादि । 'तए ण से' ततः सलु स महेश्वरदत्तः पुरो हितः 'एयकम्मे ४ एतत्कर्मकारी सुबह पाव जाव सम जिणिता' याचत समयसमुपाय शिवर्पशतानि 'परगान 'परमायुः, उत्कृष्टमायुष्यं पालयित्वा फालमासे कालं कृत्वा 'पचमाए पुढपीए' पश्चम्या पृथिच्या घूममभाया · उक्कोसेण' उत्कण 'सत्तरससागरोवमटिइएम नेरइएसु' सप्तदासागरोपमस्थितिकेषु नरयिकेपु ' नेइयत्ताए । नैरयिस्तया । उबवणे' . 'तए ण को पास मे ही नहीं आने देता-दूर से ही उन्हे खदेड दिया करता था। ॥ सू० ३ ॥ 'तए ण से' इत्यादि । इस प्रकार से महेसरदत्ते पुरोहिए' यह महेश्वरदत्त पुरोहित कि 'एयफम्मे४' जिस का प्रतिदिन का यही निर्दय कर्म सुबहु पावकम्म समजिणिना' घोरातिघोर पापकर्मों का सचय कर तीस वाससयाइ तीन हजार ३००० वर्ष की परमाउ पालिता उत्कृष्ट आयु को भोगकर 'कालमासे फाल किच्चा मृत्यु के अवसर पर मर कर 'पचमाए पुढवीए ' धूमप्रभानामक पाचवीं पृथिवी मे 'सत्तरसमागरोवमहि इएस नेरइएस' उत्कृष्ट १७ सागर की स्थितियाले नरक मे 'नेरइयत्ताए था। . 4 . યજ્ઞના પ્રભાવથી નાશ કરી દે તે, તથા કેટલાકને તે નજીકમાં આવવાજ દેતે. નહિ અને દૂરથી ભગાડી દેતે હતો ॥२३॥ तप ण से छत्यादि तपण આ પ્રમાણે से महेसरदत्ते पुरोहिए' ते भडवरहात धुलित है ' एयकम्मे ४ ' रेनु मातु मे निय भ तु सुबह पाषकम्म समजिणिता અનેક ઘેરાતિઘોર પાપકર્મોને સચય કરીને तीस वाससया ત્રણ હજાર ૩૦૦૦ વર્ષની परमाउ पालित्ता ष्ट मायुध्यन मागवीर 'कालमासे काल किया। મરણ પામીને • पचमाए पुढवीप ધૂમપ્રભા નામની પૃથ્વીમાં सत्तरससागरोवमट्टिइपसु नेरइपसु' ट १७ सत्तर सागरी स्थितिवाणा १२४॥ नेरइयत्ताप મૃત્યુના સમયે - विपाकचद्रिका टोका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त उपपन्नः। से गं ताओ' स खलु तस्याः पृथिव्या अनन्तरम् उन्वहिता उत्य इहैव 'कासबाए नयरीए' कौशाम्बा नगया सोमदत्तस्य पुरोहितस्य वमुदत्ताया भार्यायाः पुत्रतयोत्पन्नः । 'तए ण' ततः खलु तस्य दारकस्य अम्मापितरौ । निश्चत्ते एगारसे दिवसे' निवृत्ते एकादशे दिवसे ' स पत्ते बार- साहे' सम्माप्ते द्वादशाहेद्वादशे दिवसे 'इम एयाख्य ' इदमेतद्रूपं वक्ष्यमाणं 'नामधेज' नामय कुरुत., जम्हा ण यस्मात् खलु अम्ह अस्साक अय दारकः सोमदत्तस्य पुत्र, वसुदत्ताया आत्मजोऽस्ति । तम्हाण' तस्मात् . ' . नारकीपने से उपवण्णे उत्पन्न हुआ । 'से ण ताओ अणंतर उन्नहित्ता इइव कोसवीए णयरीए' वहा की पूर्ण स्थिति को भोगनेके अनंतर ही यह वहा से निकलकर इसी भरतक्षेत्र की कौशाम्बी नगरी मे 'सोमदत्तस्स पुरोहियस्स वसुदत्ताए भारियाए पुत्तत्ताए उवचने' सोमदत्त पुरोहित की वसुदत्ता नामकी भार्या से पुत्ररूप मे उत्पन्न हुआ है 'तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो णिवत्ते एगारसे दिवसे' जब इसकी प्रसूति के ११ दिन व्यतीत हो चुके तब इसके माता-पिता ने सपत्ते वारसाहे' १२ दिन प्रारम होते ही 'इम एयारूव णामधिज्ज करेंति' इसका इस रूप से नामसस्कार किया- जम्हाण कि अम्ह इमे दारए सोमदत्तस्स पुत्ते वसुदनाए अत्तए' यह हमारा बालक मुझ सोमदत्त का पुत्र है और वसुदत्ता की कुक्षि से उत्पन्न हुआ है , ' नाथी उघवण्णे Sपन्न यो, ' से ण ताओ अणतर उव्यट्टित्ता इहेव कोसवीए णयरीए' त्यानी स्थिति पूरी पार पछी ते त्याचा नीजान RL AR तनी शाली नगरीमा सोमदत्तस्स पुरोहियस्स वसु दत्ताए भारियाप पुत्तत्ताप उपवन्ने ' सौभत्त पुरोहितनी सुता नामनी पत्नीथा પુત્રરૂપે ઉત્પન્ન થયે છે तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो णिवत्ते एगारसे दिघसे न्यारे तेन मना भीमार ११ हिवस पाती गया, त्या तेना भाता-पिता 'सपत्ते बारसाहे' १२ मारमा हिम प्रार इम एयारूप णामधिज करेति ' तेनु से प्रभाले नाम४२] स २५२ जम्हाण अम्ह इमे दारए सोमदत्तस्स पुत्ते वसुदत्ताए अत्तए આ અમારે બાળક મારામદતને પુત્ર છે અને વસુદત્તાના ગર્ભથી ઉત્પન્ન થતાજ . . .
- तए ण से, ४६४ विपाकश्रुते खलु 'होउ ण' भवतु खलु ' अम्हं' अस्माक दारकः यहस्सइदत्ते नामेण' बृहस्पतिदत्तो नाम्ना। ततः खलु स वृहस्पविदत्तो दारक • पचधाई परिरगहिए' पञ्चधात्रीपरिगृहीतः पञ्चधात्रीपरिरक्षितः 'जार परिसड्ढइ' यावत्परिवर्धते । 'तए ण से ' तत' खलु स वृहस्पतिदत्तो दारकः उम्मुक बालभावे ' उन्मुक्त चालभाषा निकृत्तवाल्यावस्थः 'जोयणगमणुपत्ते' यौवनकम नुमाप्त: तारण्य प्राप्त 'पिण्णायपरिणयमेत्ते' विज्ञातपरिणतमान =मार्षमानविज्ञान चान, ' होत्था' अभूत् । ' से ण स सल्लु उदयनस्य कुमारस्प-जितशत्रो युवराजस्य । पियवयंसए यावि होत्या' मियवयस्यकथाप्यभवत्-प्रियमित्रम- भूत् । कीदृशः ? ' सहजायए ' सहजातका समानकाले समुत्पन्नः ' सहबढि- यए' सहवर्द्धितका सहैव वृद्धिं माता, ' सहप सुकीलियए ' सहपाशुक्रीडितका सडेव कृतबालक्रीडः ॥ मू०४॥ % 3D . तब तम्हा ण ' इसलिये 'होउ अम्ह दारए रहस्सइदत्ते णामेण ' हमारा यह बालक 'बृहस्पतिदत्त' इस नाम से प्रसिद्ध हावे ' तए ण से वहस्सन्दत्ते दारए पचचाई परिग्गदिए जाच परिवड्ढए' 'बृहस्पतिदत्त बृहस्पतिदत्त इस नाम मे सस्कारित यह बालक पाच धायमाताओद्वारा सुरक्षित होता हुआ आनद से बढने लगा । 'तए ण से बहस्सइदत्ते दारए उम्मुकवालभावे जोवणगमणुपत्ते विण्णायपरिणयमेत्ते होत्था' जब यह बृहस्पतिदत्त दारक बाल्यावस्था का उल्लघन कर यौवन अवस्था को प्राप्त हो चुका एव उसको यौवन अवस्था प्राप्त हाने का ज्ञान होगया उदयणस्स कुमारस्स पियबालवयसए यात्रि होत्था इसकी थयो छ । એટલા માટે होउ ण दारप बहस्सददत्ते णामेण सभा समाज બૃહસ્પતિદત્ત આ નામથી પ્રસિદ્ધ થાઓ तप ण से बहस्सइदत्ते दारए पचधाईपरिग्गहिए जाव परिवड्ड બૃહસ્પતિદત્ત આ નામથી સરકાર પામેલ આ બાળક પાચ પાયમાતાઓ દ્વારા रक्षा पाभीन मानइयो l ये ' तए ण से बहस्सइदत्ते दारए उम्मुक्क बालभाये जायणगमणुपत्ते विण्णायपरिणयमेते होत्था न्यारे ते पतिहत्त બાળક બાળઅવસ્થા પૂરી કરીને યોવન અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયે અર્થાત તેને यौवन अवस्था प्राप्त यथानु ज्ञान थ भय त्यारे ' से ण उदयणस्त कुमारस्स पियवालवयसए यावि होत्या' तेना भित्र Antis anा युवा पुत्र तम्हा ण अम्ह " विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ५ बृहस्पतिदत्त ४६५ मित्रता शतानीक नरेश के युवगज पुत्र उदयन कुमार के साथ हुई। मित्रता का कारण यह था कि . सहनायए' ये दोनों साथ २ ही जमे थे, 'सहबढियए' साथ २ ही बढे हुए थे, सहपमुकीलियए' और साथ ही ये दोनों मिलकर चालकीडा किया करते थे। भावार्थ- इस प्रकार इस महश्वरदत्त पुरोहित ने कि जिसका रातदिन का यन करना ही एक कर्तव्य था-अपने कुकृयों से अनेक घोरातियोर पापकमी को अर्जित करके अपनी ३००० वर्ष की आयु को समाम कर दिया। हिंसामय दुष्कृत्यो ने इम की मानसिक धारा को कुपथगामिनी बनाकर नरक का अघकारी बनाने योग्य पापको का मक ना दिया। यह जय मरा तब अपने कृत पापक्रमी के अशुभतम फल को भोगने के लिये पचम पृथिवीपाचव १७ सागर की उकृष्ट-स्थितिवाले नरक में नारका की पर्याय में उत्पन्न हुआ। वहा को मर्व प्रकार की भयकर वेदना को भोगते २ इसने वहा की अपनी १७ सागर को स्थिति पूर्ण की, और वहा से निकल कर भरतक्षेत्रस्थित कौगानी नगरा मे सोमदत्त पुरोहित की भाया वसुदत्ता की कुक्षि से पुनरूप मे उपन्न हुआ। इसके जन्म के ११ दिन अब निकल चुके तब माता-पिता ने १२ वे दिन इसका नाम बृहस्पतिदत्त ઉદયન કુમારની સાથે થઈ મિત્રતાનું કારણ એ હતું કે सहजायए से બન્ને સાથે-સાથે જન્મ્યા હતા सहड्डियए' माथे माथे भोट थया ता सहपसुकीलियर ' सने साथै मन भणीने मातlsa ता उता ભાવાર્થ– આ પ્રમાણે તે મહેદરદત્ત પુહિત કે જેને રાત્રી-દિવસ યજ્ઞ કરવો એજ એક કર્તવ્ય હતુ, તે પિતાના ભુ ડાથી અનેક ઘેરાતિદ્યાર પાપકર્મોને મેળવીને પોતાની ૩૦ ત્રણ હજાર વર્ષની આયુષ્યને પૂરી કરી દીધી ત્યારે તે મરણ પામ્યું ત્યારે પોતાના કરેલા પાપકર્મોના અશુભતમ ફળને ભોગવવા માટે પાચમી પૃથિવી-પાચમુ નરક, જેની સત્તર ૧૭ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ છે તે નકરમ નારકની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે, ત્યાની સર્વ પ્રકાગ્ન ભય કર વેદનાને ભાગવતો-ભગવતો ત્યાની ૧૭ સાગરની સ્થિતિ પૂરી કરીને ત્યાથી નીકળીને ભરતક્ષેત્રમાં રહેતી કોશામ્બી નગરીમા સેમર પુહિતની સ્ત્રી વસુદત્તાના ઉદરથી પુત્રરૂપમાં ઉત્પન્ન થયે તેના જન્મના અગીઆર ૧૧ દિવસ પૂરા થતા પછી ૧૨ બારમા દિવસે તેના માતા-પિતાએ તેનું બૃહસ્પતિદત્ત .
विपाकश्रुते तए ण से सयाणीए राया अणया फयाइ कालधम्मुणा सजुत्ते । तए ण से उदयणे कुमारे वहुहि राईसर-जाच-सत्यवाहप्पमिइहि सद्धिं सपरिखुढे, रोय. माणे कदमाणे विलबमाणे सयाणीयस्स रण्णो महया इढिसकारसमुदएण णीहरण करेइ, करित्ता रहुइ लोइयाइ मयभिचाड करेइ ।। मू०५॥ टीका-मू० ५ तए ण से' इत्यादि । ततः खलु स शतानीको राजा अन्यदा कदाचित कालधम्मुणा सजुत्ते' कालधर्मेण सयुक्तः, मृत इत्यर्थः । तए ण से 7 रखा। बृहस्पतिदत्त पाच धायमाताओं की देख-रेख मे पलपुस कर बडा होने लगा। बाल्यावस्था से इसने यौवन अवस्था को पाया, तत्सम्बन्धी ज्ञान भी इसका विकसित होने लगा। धारे २ इसकी दोस्ती शतानीक नरेश के युवराज कुमार उदयन के साथ होगई। ये दोनों साथ २ ही जन्मे थे, साथ २ ही बढे हुए थे और साथ २ ही इन दोनों ने मिल-जुल कर बालक्रीडाएँ भी की थी। ॥ सू०४॥ 'तए ण से' इत्यादि । 'तए ण इसके अनन्तर ‘से सयाणीए राया' वह शतानीक राजा अण्णया कयाइ ' किसी एक समय कालधम्मुणा सजुत्ते ' कालधर्म . નામ રાખ્યું બૃહસ્પતિદત્ત પાચ ધાયમાતાઓની દેખરેખમાં પાલન-પોષણ પામી મેટ થવા લાગ્યા, બાલ અવસ્થા પૂરી કરીને તે વૌવનાવસ્થાને પ્રાપ્ત થયે યોવન અવસ્થાસમ્બન્ધી તેનું જ્ઞાન પણ વિકસિત થવા લાગ્યું ધીરે ધીરે તેની મિત્રતા શતાનીક રાજના યુવરાજ કુમાર ઉદયન સાથે થઈ ગઈ તે બન્ને સાથે જ જન્મ્યા હતા સાથેજ મોટા થયા અને એક બીજા સાથે મળીને ॥ सू० ४॥ 'तए ण से 'त्या તે પછી से सयाणीप राया તે શતાનીક રાજા अण्गया कयाइ ' असे अभय काल्लधम्मुणा सजुत्ते' धर्मनाभी બાલકડા કરી હતી विपाकचन्द्रिका टोका श्रुतः १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त ४६७ तए ण से उदयणे कुमारे ' तत• खलु स उदयन कुमार' बहुहिं बहुभिः 'राईसर-जाव-सत्यवाहप्पभिइहिं सद्धिं ' राजेश्वर-यावत्सार्यवाहमभृतिभिः सार्ध संपरित' 'रोयमाणे' रुदन अणि मुश्चन् ‘कंदमाणे' कन्दन्-उच्चवरेण रोदन कुर्वन् ‘विलवमाणे ' विलपन् आर्तस्वरेण करुणवचनं ब्रवन् सन् शता नीरस्य राज्ञ. स्वपितु 'पहया' पहता ' इड्ढिसकारसमुदएण' ऋद्धिसत्कार- समुदयेन-विभवानुसारसमुचितविधिना णाहरण निहरण-मशाननयन फरोति । कृला ' यहूइ वहनि 'लोइयाइ । लौकिकानि 'मयकिचाइ ' मृत कत्यानि-दानादीनि करोति ॥ ० ५॥ उस को प्राम हो गया 'तए ण से उदयणे कुमारे वहुर्हि राईसर-जाव सत्यवाहप्पभिडहिं सद्धिं ' उसके मरने के बाद उदयन कुमार ने राजेश्वर से लेकर सार्थवाह तक अनक पुरुपों के माथ परिवृत होकर 'रोयमाणे कदमाणे विलवमाणे' खून रुदन किया, खूब उच्चस्वर से भाक्रन्दन किया, खून आर्तस्वर से विलाप किया। 'सयाणीयस्स रण्णो महया इड्डिसकार समुदएण णीहरण करेइ' और अपने पिता अतानीक नरेश की अपने विभव के योग्य उचित विधि के अनुसार श्मशानयात्रा निकाली। लोइयाइ मयभिचाइ करेइ' दाहमस्कार करके फिर उसने समस्त मृत्यु अवसर पर होनेवाले लौकिक कार्य किये । भावार्थ स्पष्ट है । ॥ सु०५ ।। करिता बहुइ . ગયા तए ण से उदयणे कुमारे बहुहि राईसरजायसत्यवाहप्पभिइहि मद्धि' તેના મૃત્યુ પછી તે ઉદયન કુમારે રાજેશ્વર તથા સાર્થવાહ વગેરે भने ५३। साथै भणीने ' रोयमाणे कदमाणे पिल पमाणे' ખૂમ રૂદન કર્યું, ખૂમ ઉચા સ્વરથી આક દન કર્યું, ખૂબ આવશ્યી વિલાપ કર્યો सयाणीयस्स रणो महया इडढीसकारसमुदएण णीहरण करेद પિતાના પિતા શતાનીક રાજાની પિતાના વૈભવના પ્રમાણુમ યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે સ્મશાનયાત્રા કાઢી करिता बहुहि लोइयाइ मयभिच्चाइ करे દાહકાર કરીને પછી તમામ મૃત્યુ અવસર પર શ્વા 5 લૌકિ, ર્યો ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે પણ . , भने ४६८ विपाकश्रुते तए ण ते यहवे राईसर-जाव-सत्यवाहा उदयण कुमार महयार रायाभिसेएण अभिसिंचति । तए ण से उदयणे कुमारे राया जाए महया० । तए ण से वहस्सइदत्ते दारए उदयणस्स रण्णो पुरोहिए जाए । से ण उदय गस्त रण्णो पुरोहियाम्म फरेमाणे सट्टाणेमु सबभूमियानु अतेउरे य दिन्नपियारे जाए याचि होत्था । तए ण से वहस्सइदत्ते पुरोहिए उदयणस्स रन्नो अतेउरे वेलामु य अवेलामु य कालेसु य अकादेमु य राओ य वियाले य पविसमाणे, अण्णया कयाइ पउमाचईए देवीए सद्धिं सपलग्गे यावि होत्था। पउमाईए देवीए सद्धिं उरालाइ भोगभोगाइ भुंजमाणे विहरड |मू० ६॥ टीका-मृ० ६ 'तए ण ते ' इत्यादि। तए ण ते ' ततः खलु ते जाव-सत्थवाहा' राजेश्वर-यावत्सार्थवाहा' उदयन कुमार महया २' महतार 'रायाभिसेएण' राजाभिषेकेण राज्याभिषेकविधिना, 'अभिसिंचई' अभिपिश्चति- अभिपिक्त करोति । तए ण से ' ततः खलु म उदयन कुमारो राजा जातः। . बहवः राईसर . , 'तए ण ते' इत्यादि । तए ण' मृत्युकृत्य हो जाने के बाद 'ते बहवे राईसर-जाव सत्थवाहा उन समस्त राजेश्वर से लेकर नगर के साहूकारों ने मिल-जुलकर उदयण कुमार महया२ रायाभिसेएण' उदयन कुमार का बडे हो उत्सव के साथ राज्याभिषेक अभिसिंचति किया तए ण से उदयणे कुमारे राया जाए' वह उदयन कुमार अब राजा बन गया । महया. तपण तप ण ते इत्यादि મૃત્યુ પછીના લોકિક વ્યવહારનું કામ પૂરું થઈ રહ્યા પછી ते वहवे राईसर-जाध-सत्थवाहा तमाम शरेश्वर भने नाना थारे जी- મળીને उदयण कुमार महयार रायाभिसेपण ઉદયન કુમારને મહાન अभिसिंचति' ध्या तए ण से उदयणे कुमारे તે ઉદયન કુમાર હવે રાજા તરીકે રાજગાદી પર આવ્યા, " ઉત્સવપૂર્વક રાજ્યાભિષેક . राया जाए विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त ४६९ स कीदृशः? महया० महाहिमवन्महामलयमन्दरमहेन्द्रसारम् धैर्यगाम्भीर्य मर्यादादिगुणयुक्तः। 'तए णं से' तत खलु स वृहस्पतिदत्तो दारका उदय नस्य राज्ञः 'पुरोहिए जाए' पुरोहितो जातः । ‘से ण ' स खलु वृहस्पति दत्तः पुरोहितः 'उदयणस्स रण्णो' उदयनस्य राज्ञः 'पुरोहियकम्म करेमाणे' पुरोहितकर्म कुर्वन् ' सवठ्ठाणेसु' सर्वसानेपु शयनभोजनादिसमस्तस्थानेषु 'सव्वभामियासु-पासादगृहकोष्ठकोपागारादिपु 'अतेउरे य' अन्त पुरे च 'दिनवियारे' दत्तविचारदत्तराजाभिमाय सर्वन सचरणार्थे प्राप्तराजाज्ञ इत्यर्थः, जातवाप्य भवत् सर्वत्राऽमतिपन्यविहारोऽभूत् । 'तए ण' तत' सलु-एव प्राप्तराजा- ज्ञानन्तर स बृहस्पतिदत्तः पुरोहितः उदयनम्य राज्ञः ' अतेउरे' अतःपुरे यह धैर्य, गाभीर्य एव मर्यादादिक राजगुणों से सुशोभित होने लगा। 'तए ण से वहस्सइदत्ते दारए उदयणस्स रण्णो पुरोहिए जाए' वह बृहस्पतिदत्त पुरोहित के पद पर प्रतिष्ठित हो गया। 'से ण उदयणस्स रण्णो पुरो हियाम्म करेमाणे' वह उदयन राजा का पुरोहितकर्म करता हुआ 'सबट्टाणेस' राजा के शयन भोजन आदि सब स्थानों मे 'सबभूमियामु सब भूमिकाओं मे अर्थात् सब राजमहलों आदि मे अतेउरे य' और राजा के अत पुर मे भी 'दिनवियारे जाए याचि होत्था' जाने के लिए राजा का अभिप्रायवाला अथात् राजा की आज्ञा प्राम किया हुआ वैराक-टोक जाता आता था। तए ण से वहस्सइदत्ते फिर तो वह बृहस्पतिदत्त उदयणस्स अतेउरे वेलास य अवेलामु य कालेसु य अकालेसु य राओ य वियाले તે ધેર્ય, ગાંભીર્ય અને મર્યાદા આદિ રાજગુણથી સુશોભિત साम्या, तए म से धहस्सइदत्ते दारए उदयणस्स रण्णा पुरोहिए जाए' ते गृहस्पतिहत्त पुरोहितना AF S५२ स्थान पाभ्या 'से ण उदयणस्स रण्णा पुरोहियकम्म करेमाणे તે ઉદયન રાજાના પુરોહિત કર્મ કરતે થકે सट्ठाणेसु ' नी शयन Are All Rधी याये । सयभूमियासु રાજમહેલે આદિમાં अतेउरे य' सन અન્તપુરમાં પણું दिनवियारे આવવા માટે રાજાને અભિપ્રાય મેળવેલે અર્થાત Anनी माजा प्रात ४२ २ ४-2 rat सावत'तए ण से वहस्सइ- दत्ते' शत पतित उदयणस्स रणो अतेउरे घेलासु य अवेलासु य कालेसु य अकालेसु य राओ य वियाले य पविसमाणे રાજના . - . महया. . થવા શજીના બધા જેવી તે ઉદયન ४७० विपाकलते - पियाले य . सार्ध । . 'वेलासु य' वेलामु च-उचितावसरेषु 'अवेलामु य ' अवेलासु च अनवसरेषु भोजनशयनादिकालरूपेषु झालेमु य काठेसु च-पथमतृतीयमहरादिषु 'अकालेसु य' अकालेषु च-म यानादिपु 'राओ य' रानौ च विकाले च-सन्ध्याया पविसमाणे' प्रविशन् । अण्णया कयाइ अन्यदा कदाचित एकस्मिन् समये 'पउमावई ए देवीए सद्धि ' पद्मावत्या देव्या सा 'सपलग्गे यावि' समलग्नश्चापि आसक्तचापि ' होत्या' अभवत् । पद्मावत्या देव्या उरालाई उदारान् भोगभोगाइ भोगभोगान्-विषयसुखानि भुजमाणे ' भुञ्जानः विहरति ॥ मू० ६ ॥ य पविसमाणे' उथयन राजा के अत पुर मे योग्य समय मे, भोजन एव शयन आदिरूप विकाल समय मे. दिन के प्रथम, तृतीय आदि प्रहरों मे, मध्याह्न आदिरूप अकाल मे, रनि मे, एव सध्या में भी माने जाने लगा। इसे किसी भी समय मे अत पुर में जाने आने का रोक नहीं था। अण्णया कयाइ एक समय की बात है कि- 'पउमावईए देवीए सद्धिं संपलग्गे यावि होत्या' इस प्रकार के स्वतत्र भने जाने से इसका अनुचित मबध भी पद्मावती देवी के साथ हो गया, और इसने 'पउमावईए देवीए सद्धिं उरालाइ भागभोगाइ भुजमाणे विहरड' पद्मावती के साथ मनुष्यसम्बधी उदार कामभोगों को भोगने लगा। भावार्थ- राजेश्वर आदि समस्त जनों ने मिल-जुल कर शतानीक नरेश के सपूर्ण मृत्यु-कृत्य हो चुकने पर उसके पुत्र उदयन कुमार को અત પુરમા યોગ્ય સમયે, ભોજન અને શયન આદિ ખાનગી સમયે, દિવસના પ્રથમ, ત્રીજા આદિ પ્રહરેમ, ધ્યાહૂ આદિ અકાલ (યોગ્ય સમય નહિ તે ) મા રાત્રીએ અને સાય કાલે આવવા જવા લાગ્ય, પુરેહિત અત પુરમા ગમે ત્યારે જાય આવે તે તેને કેઇ રેકી શકતું નહિ આ પ્રમાણે સ્વત ત્ર રીતે તેનું આવવાનું અને જવાનું થવાથી પદ્માવતી દેવી સાથે તેને અનુચિત समय प य गयो भने ते 'पउमावईए देवीए सद्धिं उरालाइ भागभागाइ પદ્માવતીની સાથે મનુષ્યસ બ ધી ઉદાર કામને भुजमाणे विहर ભોગવવા લાગે ભાવાર્થ- રાજેશ્વર આદિ સો માણસોએ મળીને શતાનીક રાજવીના મૃત્યુ પછીની તમામ કિયા થઈ રહ્યા પછી તેના કુમાર ઉદયનને विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ मध्य० ५ बृहस्पतिदत्त ४७१ मूल्म-मू० ७ इम च ण उदयणे राया पहाए जाव विभूसिए जेणेव पउमावई देवी नेणेव उवागच्छह । तए ण से उदयणे राया वहस्सइदत्तं पुरोहिय पउमाव- ईए देवीए सद्धिं उरालाइ भोगभोगाइ भुजमाण पासइ, पासित्ता आमुरुत्ते तिवलिय मिउड़ि णिलाढे साहु रहस्सइदत्त पुरोहिय पुरिसेहि गिण्हावेइ, गिण्हावित्ता जाव एएण विहाणेण वज्झ आणवेड । एव खलु गोयमा वहस्सइ- दत्ते पुरोहिए पुरा पोराणाण जाब विहरइ ।। मू०७ ॥ अभिपेकपूर्वक राजगद्दा पर स्थापित कर दिया। अब तो उदयन कुमार युवराज से नृपति बन गये । राजयोग्य सुन्दर गुणों से वे विभूषित होने लगे, गाभीर्य आदि समस्त राजोचित गुण-उनमे निवास करने लगे। उन्हों ने अपने यहा के पुरोहित पद पर अपने बालमित्र वृहस्पतिदत्त को स्थापित कर दिया। बृहस्पतिदत्त पुरोहित को अत पुर में हरएक समय आने जाने की छूट भी मिल गई। जब इसकी इच्छा होती तब यह वहा चला जाता और जब इच्छा होती वहा से चला आता। एक समय की बात है कि इस प्रकार की स्वतत्रता ने इसके जीवनपट मे एक विलक्षण परिवर्तन किया-पद्मावती देवी जो उदयन नरेश की रानी थी, उसके साथ इसका अनुचित सध स्थापित हो गया। वह उस पद्मावती रानी के साथ मनुष्यसबधो कामभोगों को भोगने लगा ॥ सु०६॥ અભિષેકપૂર્વક રાજગાદી બેસાડયા, જે ઉદયન કુમાર રાજકુમાર હતા, તે નૃપતિ-રાજા બની ગયા, રાજાના જેવા જોઈએ તેવા સુન્દર ગુણોથી તે શોભવા લાગ્યા, વૈર્ય, ગભીર્યઆદિ તમામ રાજાના ઉચિત ગુણે તેનામા ઘર કરીને રહેવા લાગ્યા, તેણે પોતાના પામે પુરેહિત પદ પર પિતાના બાલમિત્ર બૃહસ્પતિદત્તને સ્થાન આપ્યુ બૃહપતિદત્ત પુરોહિતને અત પુરમા ગમે ત્યારે પિતાની ઈચ્છા મુજબ જવા-આવવાની છુટ મળી ગઈ જ્યારે તેની ઈચ્છા થાય ત્યારે અત પુરમા જાય, અને ઈચ્છા થાય ત્યારે ત્યાંથી પાછા ચાલ્યા આવે, એક વખતની વાત છે કે – પુહિતને મળેલી સ્વતંત્રતાએ તેના જીવનમાં એક વિલક્ષણ પરિવર્તન કર્યું – પદ્માવતી દેવી જે ઉદયન રાજાના રાણું છે, તેના સાથે પુરોહિતને અનુચિત સમ્બન્ધ બઘાઈ ગયે, અને તે પદ્માવતી રાણી સાથે મનુષ્યસમ્બાબ્દી ઉદાર કામને જોગવવા લાગે 11 ९०६॥ પર ४७२ विपाकश्रुते - पहाए। टीका-मू०७ 'इम चण' इत्यादि । 'इम चण' अस्मिन्-रसरे खलु उदयनो राजा स्नाता-कृतस्नानः 'जावविभूसिए' यावविभूपिता याव सर्यालङ्कारविभूपितः 'जेणेव पउमावई देवी' यत्रत्र पद्मावती देवी यस्मि- नन्तापुरे पद्मावती देवी तिष्ठति । तेणेव' तत्रैव तत्पार्चे 'उबागच्छद' उपागच्छति 'तए ण से' तत. खलु स उदयनो राजा बृहस्पतिदत्त पुरोहित पद्मावत्या देव्या सार्थ उदारान् भोगभोगान् भुजान पश्यति, दृष्ट्वा ' आसु रुत्ते' आशुरुष्टः शीघ्र कोपाविष्ट 'तिवलिय ' त्रिलिका-त्रिवलियुक्ता 'भिउर्डि' . . इम च ण ' इत्यादि । एक समय की बात है कि जब पुरोहितजी पद्मावती देवी के साथ विलास कर रहे थे 'इम च ण ' इसी अवसर पर उदयणे राया' उदयन नरेश ' हाए नाव विभूसिए' नहा-धोकर एव राजसी ठाट-बाट से सुसज्जित हा कर जेणेव पउमावई देवी तेणेव उवागच्छइ' जहा वह पद्मावती देवी थी वहा आये 'तए ण से उदयणे राया वहस्सइदत्त पुरोहिय पउमावईए देवीए सद्धिं उरालाइ भोगभोगाइ भुजमाण पासइ' आते ही उदयन नरेश ने वृहस्पतिदत्त पुरोहित को पद्मावती के साथ उदार भोगभोगों को भोगते हुए देखा। 'पासित्ता आसुरुत्ते तिवलिय भिउर्डि णिलाडे साहट्टु बहस्सइदत्त पुरोहिय पुरिसेहिं गिण्हावेइ' देखते ही वह कुपित हो गया। क्रोध के आवेश से उमके ઇત્યાદિ એક સમયની વાત છે કે-જ્યારે પુરોહિતજી પદ્માવતી દેવીની સાથે વિલાસ કરી રહ્યા હતા, તે સમય પર उदयणे राया ઉદયન નરેશ पहाए जाय विभूसिप नाही-रावेस प्रभारी 8-माथा तैयार थधन जेणेव पउमावई देवी तेणेव उवागच्छइ જયા તે પાવતી દેવી હતા तप ण से उदयणे राया वहस्सइदत्त पुरोहिय पउमावईए देवीए सद्धि- उरालाइ भागभागाइ भुजमाण पासह આવતાજ ઉદયન રાજાએ બૃહસ્પતિદત્ત પુતિને વાવતી દેવીના સાથે ઉદાર ભેગને ભગવતો જો पासिता आसुरते तिपलिय भिउडि णिलाढे साइटु बहस्सइदत्त पुरोहिय पुरिसेहि गिण्हावेइ' तानी साय ते डोपायभान, 25 गयो, अपना . इम चण ત્ય અથા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त ४७३ . . . भृकुटि णिलाडे । ललाटे साइड' सहृत्य-उन्नीय बृहस्पतिदत्तं पुरोहित पुरिसेहिं ' पुरुपैः राजपुस्पैः गिण्हावेइ ' ग्राहयति, ग्राहयिता 'जाव' यावत् एएण विहाणेण' एतेन प्रत्यक्षदश्यमानेन विधानेन 'बम' भ्यं ' आणवेइ आज्ञापयति । भगवानाह-' एव सल' इत्यादि । एव खलु ' गोयमा' हे गौतम । बृहस्पतिदत्तः पुरोहितः 'पुरा पाराणाण' पुरा पुराणाना=पुरा-पूर्व पुराणाना= पूर्वकालकताना 'जाब विहरइ ' यावद् विहरति । चत्र यावच्छन्दात्-'दुचि णाण दुप्पडिकताण असुभाण पावाण कडाण कम्माण पापक फलवित्ति विसेस पच्चणुब्भवमाणे ' इति सग्राह्यम् । एपा व्याख्याऽस्यैव प्रथमाध्ययने द्वादशमूने कता। विहरति वर्तने ॥ मू०७ ।। मस्तक पर त्रिवलियुक्त भ्रुकुटी तन गई। उसने शान ही अपन नौकरों द्वारा वृहस्पतिदत्त पुरोहित को पकडवा लिया। गिहाविता जाव एएण विहाणेण बझ आणवेइ' पकडवा कर उसने उसके इसकृत्य के अनुमार उस वध्य घोषित किया है। 'एव खलु गोयमा ! वहस्सइदत्ते पुरोहिए पुरा पोराणाण जाब विहरइ' भगवान कहते है कि हे गौतम । इस प्रकार यह बृहस्पतिदत्त पुरोहित पूर्वोपार्जित अपने अशुभतम कर्मों का यह फल भोग रहा है। भावार्थ एक समय की बात है जब कि पुरोहित जो पद्मावती देवी के साथ वैषयिक क्रीडाएँ कर रहे थे, उदयन नरेश स्नानादिक क्रियाओं से निवत्ति पा राजसी वेशभूषा से सजधजकर पद्मावती के विलासभवन पर . આવેશમાં તેના માથા પર કપાલમાં ત્રણ વડિલ સાથે નેણના ભેંવર ચઢી ગયા, અને તુરત તેણે પિતાના નેક દ્વારા બૃહસ્પતિદત્ત પુરોહિતને પકડાવી લીધે गिहाविता जाय परण विहाणेण वन्झ आणवेइ '५४1वी जरीने तेन तना કૃત્ય પ્રમાણે તેને મારી” નાખે એવી જાહેરાત કરી एक खलु गोमया। घहस्लइदत्ते पुरोहिए पुरा पाराणाण जार विहरइ ' पान ४ छ । गीतमा આ પ્રમાણે તે બૃહસ્પતિદત પુહિત પિતાના પૂર્વોપાર્જિત અશુભતમ કર્મોનું એ ફળ ભોગવી રહ્યો છે ભાવાર્થ-એક સમયની વાત છે કે, જ્યારે પુરોહિતજી પદ્માવતી દેવી સાથે વિષયકડા કરી રહ્યો હતો, તેવામાં ઉદયન ગજા સ્નાનાદિક ક્રિયાઓ કરીને विपाश्रुते ४७४ मस्तक तन गई। वहस्सइदत्ते णं भते । दारए इओ कालगए कहिं गच्छिडिइ कहिं उव वजिहिइ ? गोयमा । वहस्सइदलेण दारए पुरोहिए चउसहि वासाइ परमाउ पालित्ता अजेव तिभागावसेसे दिवसे मूलीभिणे का समाणे कालमासे काल किच्चा इमीसे रयणप्पभाए पुढपीए ससारो तहेव जाब पुढनी । तो हथिणाउरे णयरे मियत्ताए पञ्चायाइस्सइ । से ण तत्य वाउरिएहिं वहिए समाणे तत्व हत्यि णाउरे नयरे सेहिकुलसि पुत्तत्ताए. मोहिं । सोहम्मे चप्पे महाविदेहेवासे सिज्यि हिइ णिक्खेवो ॥ सू०८॥ पचम अज्झयणसम्मत्त ॥५॥ पहुँचते हैं, पहुँचते ही वहा उन्होंने रानी पद्मावती के साथ उसका अनुचित व्यवहार देखा। इस व्यवहार के देखते ही राजा के चित्त में कोध की ज्वाला भभक उठी। इस दुष्कृत्य को देखते ही उनके पर भृकुटि उहो ने अपने परिचारकों को आदेश दिया कि इस दुष्ट का शाघ्र पकड लो । आदेश पाते ही परिचारकों ने उसे शीघ्र पकड लिया। पकडते ही नरेश ने उसे उसके इस अयोग्यकृत्य के अनुरूप दडव्यवस्था वहीं पर कर दी, इस दडयवस्था में वह वध्य घापित कर दिया गया है। अत प्रभु कहते है-हे गौतम । इस पुरोहित के नरक सदृशवेदना भोगने का कारण उसके किये हुए पापकर्म है, जो जैसा करता है उसका उसे फल अवश्य२ भागना पडता है। ।। सु०७॥ રાજસી વેષ ભૂષા રાજવી શણગારથી તમામ રીતે તૈયાર થઈને પદ્યાવતીના વિલાસ ભવન પર પહોંચે છે તે ત્યાં આગળ તેમણે રાણી પદ્માવતીની સાથે અનુચિત વ્યવહાર જોયે, આ વ્યવહાર જેતાજ રાજના ચિત્તમા ક્રોધની જવાલા ભભકી ઉઠી તેણે એ દુષ્કૃત્યને જેનાજ તેના નેણ ચડી ગયા અને પિતાના નેકરને હુકમ આપ્યો કે આ દુષ્ટને જલદી પકડી લે હુકમ મળતાજ નાકરાએ જલદીથી તેને પકડી લીધે પકડી લીધા પછી, રાજાએ તેના અગ્ય કૃત્યના પ્રમાણે દડ વ્યવસ્થા ત્યા આગળજ કરી આપી જે જાહેર કર્યું કે આ માણસ વધ કરવા ગ્ય છે આ પ્રમાણે જાહેર કરી દીધુ છે તેથી પ્રભુ કહે છે કે હે ગૌતમ' એ પરહિત જે નરકના જેવી વેદના ભગવે છે તેનું કારણ તેણે કરેલું પાપકર્મ તેજ છે, જે માણસ જેવું કરે છે તેને તેવુ ફળ ॥ सू० ७ ॥ . અવશ્ય જોગવવુ પડે છે . - . . . विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त १७५ टीका-मृ० ८ गौतमः पृच्छति-- वहस्सइदत्तेण भैते दारए ' वृहस्पतिदत्त' खलु भदन्त । दारक. 'इओ' इता-अम्माद् भवात् कालगए कालगता-मृतः सन् ‘कहिं गच्छिहिह' कुत्र गमिप्यति कहिं उववजिदिइ' कुत्रोत्पत्म्यते ? 'गोयमा' हे गौतम । वृहस्पतिदत्तः ग्बन्लु दारकपुरोहितः । चउसहि वामाइ ' चतुप्पष्टिं वर्षाणि परमायु'उत्कृष्टमायुः पालयित्वा · अजेव' अत्रैव 'तिभागा- वससे दिवसे' विभागावशेपे दिवसे दिवसस्य चतुर्थे प्रहरे 'सलाभिण्णे कए समाणे ' शूलीमिन्नः कृतः सन् कालमासे काल कला इमीसे ' अस्या 'रयण' 'वहस्सइदत्तेण ' इत्यादि । पुन गौतम स्वामी ने प्रमु से प्रश्न किया । भत्ते' हे भदन्त । यह 'वहस्सइदत्ते' बृहस्पतिदत्त पुरोहित 'इओ कालमासे काल किचा' यहा से अपने समय पर मर कर 'कहिं गच्छिडिइ कर्हि उववन्जिहिइ' कहा जायगा और कहा उत्पन्न होगा, 'गोयमा वहस्सइदत्ते दारगे चउसहि वासाइ परमाउ पालित्ता अजेव तिभागावसेसे दिवसे' इस प्रकार गौतम स्वामी का प्रश्न सुनकर प्रभु ने समाधान निमित्त कहा- हे गौतम । यह बृहस्पतिदत्त पुरोहित कि जिसकी ६४ वर्ष की उत्कृष्ट आयु है आज अपनी सपूर्ण आयु के साथ होते ही चतुर्थ प्रहर में 'मृलीभिण्णे कए' शूली पर चढाने से 'कालमासे काल किच्चा' ठीक उसी समय पर मर कर इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए ' इसी बहस्सइदत्तेण । त्याह ५श गौतम स्वामी भुने प्रश्न · भते હે ભદન્ત તે 'बहस्सइदत्ते બહસ્પતિદત્ત પુરહિત इओ कालमासे काल किच्चा । स्याथी पाताना समय पूरे। यता भर पाभान 'कहि गच्छिहिइ कदि उव वजिहिह' ध्यान ? भने ४या उत्पन थशे ? ' गायमा यहस्सइदत्ते दारण उसट्टुि पासाद परमाउ पालित्ता अन्नेच तिभागावसेसे दिवसे,' मा प्रभारी ગૌતમ સ્વામીને પ્રશ્ન સાભળીને પ્રભુએ તેમના સમાધાન માટે કહ્યું હે ગૌતમ ! તે બૃહસ્પતિદત્ત પુરોહિતની ૬૪ ચોસઠ વર્ષની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય છે, આજ તેની સંપૂર્ણ આયુષ્યની સ્થિતિ પૂરી થવાથી દિવસના ચોથા પ્રહરમાં मुलीभिपणे कर' शुक्षी ५२ वढाववाथी 'कालमासे कार किच्चा ' ७१२१२ . . ४७६ विपाश्रुते रलमभाया पृथिव्या नैरयिकतयोत्पत्स्यते । ' ससारो' संसारम्भवाद् भवा- न्तरभ्रमण ' तहेव' तथैव यया प्रथमाध्ययने वर्णितस्तद्वत् 'जाव पुढवीसु' यावत् पृथिवीपु-पृथिवीकायेपु-अनेकशतसहस्रमस उत्पत्स्यते । अत्र याचच्छद- वोध्योऽर्थः प्रथमाध्ययनस्यैकविंशतितममूनतो ज्ञातव्य । 'तओ' ततो निःमृत्य हस्तिनापुरे नगरे ‘मियत्ताए ' मृगतया 'पञ्चायाइस्सइ ' प्रत्यायास्यति । से ण' स खलु ' चाउरिएडि' चागुरिक उपाधे 'वहिए समाणे' धित:- वध प्राप्तः हतः सन् 'तत्थेव' तत्रैव हस्तिनापुरे नगरे 'सटिकुलसि' अष्ठि कुले 'पुत्तत्ताए' पुत्रतया उत्पत्स्यते । · बोदि वोनि भोत्स्यते । ' सोहम्मे रत्नप्रभा पथिवी मे नारकी की पर्याय मे उत्पन्न होगा 'ससारो तहेव ' एक भव से दूसरे भवों में भ्रमण करने रूप ससार इसका वैसा हा होगा जैसा प्रथम भययन मे मृगापुत्र का वर्णित हुआ ह अर्थात् यह जाव पुढवीस पृथिवी काय मे लाखों बार उत्पन्न होगा। बाद प्रथम अध्ययन के २१ वे मूत्र में जो भ्रमण का वृत्तात वर्णित हुआ है वही यहा पर शब्द से उसका जानना चाहिये । पश्चात् 'तओ हथिणारे मियत्ताए पचायाइस्सई वहा से निकल कर यह हस्तिनापुर मे तियञ्चगति मे मृग की पर्याय से उत्पन्न होगा। से ण तत्थ चाउरिएहि वहिए समाणे' यह इस पर्याय मे शिकारियों द्वारा मारा जाकर 'तत्येव हथिणाउरे सेहिकुलसि ' उसी हस्तिनापुर नगर मे किसो सेठ के यहा पुत्र रूप से उत्पन्न होकर स्थविरों के तसमये २५ भाभी 'इमीसे रयणप्पभाए ते २UAL पृथिवीमा नारी पर्यायमा पनि 20 'ससारा तहेव ' मे समाथी मारे श्रम ४२५५ ३५ મસાર તેને એ હશે કે જેવી રીતે પહેલા અધ્યયનમા મૃગાપુત્રના સસારનું વર્ણન છે અર્થાત્ તે जाव पुढचीसु' पृथिवीजयभा पार पन यश તે પછી પહેલા અધ્યયનના ૨૧મા સુત્રમાં જે ભ્રમણનું વૃતાન્ત કરેલ છે તેજ અહિ ચાવતું શબ્દથી આનું વર્ણન જાણી લેવું જોઈએ પછી तमो हथिणाउरे मियत्ताए पच्चायाइस्सइ ' त्यायी नीselp तेस्तिनापुरमा તિચ ગતિમાં મૃગની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે से ण तत्थ वाउरिपहि » તે પર્યાયમા શિકારીઓ દ્વારા માર્યો જશે तत्थेष हत्थिणाउरे णयरे सेहिकुलसी પછી તે હસ્તિનાપુર નગરમા કેઈ એક यावत् ' . . . बदिप समाणे .
४७७ . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ५ बृहस्पतिदत्त कप्पे' सौधर्म कल्पे देवो भविष्यति । महाविदेहे वर्षे ' सिम्झिहिइ' सेत्स्यति । 'णिक्खेवो' निक्षेपः-समाप्तिवाक्यम् । 'बोधि भोत्स्यते' इत्यादीना व्याख्या- पूर्वाध्ययनवयोध्या ॥ मू० ८ ॥ ।। इति श्री-विश्वविरयात-जगवल्लभ-प्रसिद्धवाचक-पञ्चदशभाषाकरितललितकलापालापक- प्रविशुद्धगधपयनैक्ग्राथनिर्मायक-बादिमानमदक-श्रीशाहूत्रपत्तिकोल्हापुरराजप्रदत्त- 'जैनशास्त्राचार्य'-पदभूपित-कोल्हापुरराजगुरु-बालनह्मचारि-जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री-घासीलाल अतिविराचिनाया श्री-विपाक- श्रुते दुखविपाकनामकप्रथमश्रुतस्कन्धस्य विपाकचन्द्रिकाख्याया व्याख्यायाम् बृहस्पतिदत्त नामक पञ्चमाध्ययन सम्पूर्णम् ॥ १५ ॥ निकट धर्म श्रवण कर सोध को प्राम करेगा सोहम्मे कप्पे महाविदेहे वासे सिझिहिद गिरखेवो सम्यक्त्व की प्राप्ति से यह मर कर सौधर्म स्वर्ग का देव हो वहा से च्युत होकर विदेह क्षेत्र में उत्पन्न हा मुनिधर्म की आराधना से सिद्धि स्थान का भोक्ता बनेगा। निक्षेप-हे जम्बू । इस पचम अध्ययन का भाव जैसा भगवान ने फरमाया है वैमा ही मैंने तेरे से कहा है। भावार्थ स्पष्ट है। ॥ सू० ८॥ ॥इति श्री विपाकश्रुतक दु सविपाकनामक प्रथम श्रुतस्कघ की 'विपाकचन्द्रिका' टीका के हिन्दी अनुवाद मे 'बृहस्पतिदत्त' नामक पाचवा अध्ययन सम्पूर्ण ॥१-५ ॥ શેઠને ત્યાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થઈને સ્થવિરેની પાસે ધર્મશ્રવણ કરી બેહિબીજ ( સભ્યત્વ)ને પ્રાપ્ત કરશે सोहम्मे कप्पे महाविदेहे वासे सिज्झिदिइ णिक्यो' सभ्यqी प्राप्ति या पछी ते भर पाभीर सौधर्म स्वर्गमा દેવ થશે, ત્યાથી ઍવીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં ઉત્પન્ન થઈ મુનિ ધર્મની આરાધનાથી સિદ્ધિસ્થાનને ભોકતા બનશે નિક્ષેપ છે જબ્બ ! આ પાચમા અધ્યયનના ભાવ ભગવાને જે પ્રમાણે કહેલ છે તેવા જ ભાવ મે તમને કહ્યા છે ભાવાર્થ મ્પષ્ટ છે ૮૧ धति वि५.४1ना 'दु खविपाक ' नामना प्रथम श्रत धनी 'विपाकचन्द्रिका साना सुनसती अनुवाहमा 'बृहस्पतिदत्त' અધ્યયન સપૂર્ણ ૧પ નામક પાચમું ४७८ विपाकश्रुते . ॥ अथ षष्ठमध्ययनम् ॥ मूळम्-०१ जम्बूस्वामी पृच्छति-' जइण भते' इत्यादि । जडण भते । छगुस्स उक्खेवो। एव खलु जं! तेण कालेण तेण समएण महुरा गयरी भडीरे उजाणे मुदरिसणे जक्खे सिरिदामे राया वधु सिरी भारिया पुत्ते णदिसेणे णाम कुमारे अहीण जाव जुवराया । तस्सण सिरिदामस्स रण्णो सुवधू णाम अम्मचे होत्या सामभेयदंड० ।। मू० ९ ॥ टीका-मू०१ जइण भते ' यदि खलु भदन्त ! 'छटस्स उखेलो' पठस्योपक्षेप., मारम्भवाक्यम्, स चैवम्-' समणेण भगवया महावारेण नाव सपत्तणं दुहविवागाण पचमस्स अज्झयणस्स भयमढे पण्णत्ते छहस्स ण भते । भञ्झयणस्स दुहविवागाण सम- णेण भगवया महावीरेणं जाव संपत्तेण के अटे पण्णत्ते । तए ण से सुहम्मे अण गारे जबू-भणगार एव वयासी इति । व्याख्या पूर्ववत् । एव खलु है जम्बू. पष्ठ अध्ययन जम्बू स्वामी सुधर्मा स्वामी से पूछते है- 'जइप भते' इत्यादि । 'भंते' हे भदन्त । श्रमण भगवान महावीर ने कि जो सिद्धिस्थान को प्राप्त हो चुके है दु खविपाक के पचम अध्ययन का यह बृहस्पतिदत्त का भारयान रूप भाव प्रकट किया। वह तो मैने सुना परतु इस छठे अध्ययन का भगवानने क्या फरमाया है ? सुधर्मास्वामी फरमाते है- 'एव खलु' इत्यादि। છ અધ્યયન र स्वामी सुधा स्वाभान पूछे 'जइण भते ' त्याल 'भते '3 महन्त ! श्रभर लगवान महावी२४ २। સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત થયેલ છે તેમણે દુખવિપાકના પાચમા અધ્યયનના તે બૃહસ્પતિદત્તના આખ્યા સાભળ્યા પરનું આ છઠ્ઠા અધ્યયનના ભાવ ભગવાને શુ ફરમાવ્યા છે? સુધર્મા સ્વામી કહે છે पव खलु धत्यादि भू ! ' छट्ठस्स उपवेवा' ७४ मध्ययन २५-उपाइयात भाव નરૂપ ભાવ પ્રક્ટ કર્યો છે તે તેમ . , . . दाम्नो राज्ञ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण ४७९ 'तेण काटेण तेण समएण' तस्मिन् काले वस्मिन समये 'महुरा नयरी' मथुरा नगरी आसीद, तत्र 'भडीरे उजाणे' भण्डीरमुद्यानम् 'सुदरिसणे जक्खे' सुदर्शन:-सुदर्शन-नामको यक्ष आसीन् । तत्र 'सिरिदामे राया' श्रीदाम- राजा आसीत् । तस्य-'सिरी भारिया' बन्धुश्रीर्भार्या आसीत् । तयो पुत्ते' पुत्र' ' णदिसेणे णाम उमारे' नन्दिसेनो नाम कुमारः आसीत् । स कीदृश इत्याह- अहोग० ' इति । अहीनपरिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरः 'जाव जुव गया' यावद युवराज'। तस्सणं' तस्य स्खल सिरिदामस्स रगो' श्री- मुवधु णाम ' मुवन्धुर्नाम ' अमञ्चे' अमात्य. ' होथा ' आसीत्, हे जम्बू ! छहस्स उक्खेवो' उठवे अध्ययन का उपोद्धात यहा करना चाहिये। तेण कालेण तेण समएण उस काल में एव उस समय में महुरा णयरी' मथुरा नामकी नगरी थी। 'भडीरे उज्जाणे' उसमे भडीर नाम का उधान था। सुदरिसणे जक्खे उस उद्यान मे सुदर्शन नाम का एक यक्ष रहता था । सिरिदामे राया' मथुरा नगरी के राजा का नाम श्रीदाम पधुसिरी भारिया' इस राजा की रानी का नाम बंधुश्री था। 'पुत्ते दिसेणे णाम कुमारे' इसके पुत्र का नाम नदिसेन कुमार था । अहीण जाव जुवराया' इसका शरीर वडा ही सुन्दर था। नरेश ने इसे युवराज पद पर अभिपिक्त कर दिया था। तस्स ण सिरिदामस्स रण्णो सुवधू णाम था। सम्भू . અહિ કહેવો જોઈએ तेण कालेण तेण समएण તે કાલ અને તે સમયને વિષે महुराणयरी' मथुर। नामनी नगरी ती 'भडीरे उजाणे 'तभा मार नाभन जाय तो सिरिदामे राया' ते मथुरा नगराना नुन श्रीदाम तु — वधुसिरी भारिया' रानी सानु नाम मधुश्री तु * पुत्ते गदिसेणे णाम कुमारे 'तेना पुत्र नाम • अहीण जाच जुवराया 'तेनु शरीर धन सु२ तु भने सन्तो તેને યુવરાજ પદ પર અભિષિક્ત કરી દીધા હતા तस्स ण सिरिदामस्म रण्णो सुबध णाम अमन्चे होत्था ' श्रीहम सबने सुमधु नामना भत्री નદિસેન કુમાર હતું ४८० विपाकवते . दारए होत्था । तरसण. . स कीदृशः? 'साममेयदंड० 'साममेयदंड-३वप्पयाणणीति-मुप्पउत्तणयविहिन्लू' सामभेददण्डोपमदाननीतिमुपयुक्तनयविधिज्ञः, इदमस्यैर चतुर्थाध्ययने द्वितीय सूत्रे व्याख्यातम् ॥ मू० १ ॥ मूलम्-मू० २ तस्सण मुबधुस्स अमच्चस्स बहुमित्तीपुत्ते णाम अहीण. तस्सण सिरिदामस्स रणो चित्ते णाम अलमारिए होत्था। सेण सिरिदामस्स रणो चित्त बहुविह अलकारियकम्म करेमाणे सहाणेसु सन्चभूमियासु अंतेउरे य दिग्णवियारे थावि होत्था ॥ मू०२॥ टीका-मु० २ इत्यादि। तस्सण तस्य खलु सुबन्धोरमात्यस्य ' बहु मित्तीपुत्ते णाम दारए होत्था' बहुमिनीपुत्रो नाम दारक आसीत् । स कीशः? इत्याह-' अहाण० अहीनपरिपूर्णपञ्चेन्द्रियशरीर । तस्सण अमच्चे होत्या श्री दाम राजा का सुबधु नाम का एक अमात्य था। 'सामभेयदड उपप्पयाणणीति सुप्पउत्तणयविहिनू साम, भेद, दड, उपप्रदारूप राजनाति के प्रयोग करने मे यह विशेष कुशाग्र बुद्धि वाला था। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू० १ ।। तरस सुबधुस्स० ' इत्यादि । ' तस्स मुबंधुस्स अमचस्स बहुमितीपुत्ते णाम दारए होत्था' सुबंधु का एक पुत्र था। जिसका नाम बहुमित्रीपुत्र था । 'अहीण' यह भी बडा सुन्दर था। तस्स ण सिरीदामस्स रण्णो चित्ते णाम अलंकारिए होत्था श्रीदाम राजा का एक अलंकारिक नापित-नाई था इसका नाम चिन પ્રધાન હતા ।' सामभयदडउपप्पयाणणीतिसुप्पउत्तणयविहिन्द्र साभ, ले, દડ, ઉપપ્રદાન રૂપ ( દામ) રાજનીતિને પ્રયોગ કરવામાં તે વિશેષ કુશાગ્રબુદ્ધિ ( તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ) વાળે હો ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે ના तस्स सुर्वधुस्स 'त्याह सस्त सुवधुस्स अमवस्स बहुमितीपुत्ते णाम दारए होत्था સુમધુ ભત્રીના એક પુત્ર હતા જેનું નામ “ બહુમિત્રીપુત્ર’ હતુ ' अहीण a म सुदर तो ' तस्स प सिरीदामस्त रण्णो चित्ते णाम अलकारिए होत्या' श्रीराम ने मे AIR नायित-ts (MH) डतो, - । , , अल- - - - . विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण १८१ तस्य स्खलु श्रीदाम्नो राज्ञः 'चित्ते णाम अल कारिए होथा' चित्रो नाम अल- द्वारिका नापितः आसीत् । 'से ण ' स खलु चित्रा-चित्रनामालङ्कारिका, श्रीदाम्नो राज्ञः 'चित्त' चित्रम्-आचर्यजनक बहुविध =नानाप्रकार कारियकम्म ' अलङ्कारिकर्म क्षौरफर्म 'करमाणे' कुर्वन् सवाणेसु सर्वस्थानेषु-शयनभोजनादिसमस्तस्थानेषु सव्वभूमियामु सर्वभूमिकामु= पामादगृहकोष्ठकोष्ठागारादिपु ' अतेउरे य' अन्त पुरे च दिपणधियारे' दत्त- विचार-विचरण-सचरण विचारः, दत्त:-राजा आदिप्टो विचारो यस्मै स तथा, यस्य सर्वत्रान्तःपुरे सचारार्थमाज्ञा नृपेण दत्ताऽऽसीत्, स इत्यर्थः । चाप्यभवत् ॥ मू० २ ॥ मूलम्मू० ३ तेण कालेण नेण समएण सामी समोसढे । परिसा राया य णिग्गओ जाव पडिगया रायावि गो । तेण कालेण तेण समएण समणस्स जेट्टे जाव था। ‘से ण सिरिदामस्स रपणो चित्र बहुविह अलकारियकम्म फरेमाणे सबटाणेमु सवभूमियास अतेउरे य दिण्ण वियारे यावि होत्था' यह राजा का आधर्य जनक विविध प्रकार का अलकारिक फर्म-क्षौरकर्म किया करता था। यह राजा का अत्यत विश्वास पात्र था। इसालिये नरेश ने इसे सन्वट्ठाणेम' सर्वस्थान-शयन, भोजन आदि समस्त स्थानों मे ' सव्वभूभियासु समस्तभूमिका-प्रासादगृह एव कोष्ठागार आदि समस्त भूमि मे और अंते- उरे य अपने रणवाम मे 'दिण्णवियारे आने जाने की छूट दे रसी थी। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू २ ॥ तेनु नाम चित्र हत, “से ण सिरिदामस्स रणेचित्त बहुविह अलकारिय कम्म करेमाणे सव्वट्ठाणेसु सबभूमियासु अतेउरे य दिणधियारे यानि होत्या તે આચર્યજનક વિવિધ પ્રકારના અલ કારિક કામ-ક્ષૌરકમ (હજામત) કરતા હતા તે રાજાને બહુજ વિશ્વાસપાત્ર હતું, તેથી રાજાએ तेने ' सयट्ठाणेसु સર્વસ્થાન–શયન, ભેજન આદિ તમામ સ્થાનેમા, તમામ પ્રકારના રાજમદિર અર્થાત કેષ્ઠાગાર આદિ તમામ સ્થળમા અને अतेउरेय घोताना -निवासमा ' दिण्णधियारे भाषा पानी छुट આપી હતી ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે પાર રાજાના . .
४८२ विपाश्रुते रायमग्ग ओगाढे तहेव हत्थी आसे पुरिसे पासइ । तेसिं च ण पुरिमाण मझ गय एग पुरिस पास जाच णरणारीसंपरिजुङ । तए ण त पुरिसं रायपुरिसा चचरसि तत्तसि अओमयसि समजोइयंसि, सीहासणमि, णिवेसावेंति । तयाणतर च ण पुरिसाण मज्झगय त पुरिस रहुहिं अयकलसेहिं तत्तेहि समजोइभूएहिं, अप्पेगइया तंवभरिएहिं, अप्पेगइया तज्यभरिएहिं, अप्पे गइया सीसगभरिएहि कल २ भरिएटि, अप्पेगडया खारतेल्लभरिएटिं महया २ रायाभिसेएण अभिसिंचंति । तयाणतर च ण त्तत्तओमय सम जोइभूय अओमयसडासरण गहाय हार पिणद्वेति । तयाणतर च ण अद्धहार जाव पट्ट मउड चिंता तहेव जाव वागरेइ ।। मू० ३ ॥ टीका-मु० ३ ' तेण कालेण' इत्यादि । ' तेण कालेण तेणं समएण' तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'सामी समोसढे स्वामी श्रीवर्षमानस्वामी समवमृता-समा. गतः । धमश्रवणार्थ परिपद् निर्गता, राजाऽपि निर्गतः । धर्म श्रुखा परि तेण कालेण' इत्यादि । । तेण कालेण तेण समएण उस काल और उस समय मे ' सामी समोसढे' भगवान महावीर प्रामानुग्राम विहार करते हुए मथुरा नगरी के भडीर उद्यान में पधारे । भगवान के पधारने के समाचार सुनकर परिसा राया य णिग्गओ' परिषद और राजा दोनों प्रभु के दर्शन के लिये अपने२ स्थान से उस बगीचे की ओर निकले । प्रभु की वदना और नमस्कार कर लोग यथास्थान बैठ गये। भगवान ने सब को धर्म का उपदेश 'तेण कालेण त्यादि तेण कालेण तेण समएण તે તાલ અને તે સમયને વિષે समासढे શ્રમણ ભગવાન મહાવીર ગ્રામાનુગ્રામ વિહાર કરતા થકા મથુરા નગરીના ભડીર નામના બગીચામાં પધાર્યા ભગવાન પધાર્યા છે તેવા સમાચાર परिसा राया य णिग्गओ પરિષદ-સભા અને રાજા બને પ્રભુના દર્શન કરવા માટે પોતાના સ્થાનથી તે બગીચા તરફ ચાલ્યા પ્રભુ પાસે પહોંચીને પ્રભુને વેદના નમસ્કાર કરીને માણસે યથાસ્થાન–જેને જે જે ચોગ્ય હોય તેવા સ્થાને બેસી ગયા ભગવાને તમામને ધર્મને ઉપદેશ श्रमण - सामी " સાભળીને - - विपाकचन्द्रिका टोका श्रुतः १ अध्य०६ नन्दिपेण १८३ पत् पतिगता । रानापि गत' | ' तेण कालेण तेण समएण' तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'समणस्स' अमणस्य भगवतो महावीरस्य ' जेट्टे जाव' ज्येष्ठो यावत् ज्ये- प्ठोऽन्तेवासी गौतमोऽनगार. भगवदाज्ञा माप्प भिक्षार्थ मथुराया नगर्यामुच नीचमध्यमकुछेपु सामुदानिकी भिक्षामटन् 'रायमग्ग ओगाढे' राजमार्गमव- गाढः राजमार्गे समागतः। 'तहेव' तथैव पूर्ववदेव ' इत्थी आए पुरिस ' हस्तिनः, अश्वान् पुरुषान् पश्यति । तेसिं च ण पुरिसाण' तेपा च खल पुरुषाणा मध्यगतमेस पुरुप पश्यति, कीदृशम् ? जाव णरणारीसपरिखुड' . . श्रा दिया। परिसा पडिगया' उपदेश श्रवण कर आई हुई परिपद पीछी गई 'रायावि गो' एव राजा भो अपने घर गया। तेण कालेग तेण समएण , उसी काल एवं उसी समय को यह बात है कि समणस्स हे नाव रायमग्ग ओगाहे ' श्रमण भगवान महावीर के उडे शिष्य गौतम स्वामी भगवान मे नगर में गोचरी करने की आज्ञा प्राम कर नगर में प्रवेश किये आते२ वे राजमार्ग पर आ पहुँचे। 'तहेब हत्यी आसे पुरिसे पासइ' पहिले की तरह उन्हों ने वहा अनेक हाथियों को अनेक घोडो को एव अनेक पुरुषों को देखा । • तेसि च ण पुरिसाण मज्झगय एग पुरिस पासइ' उन पुरुषों के बीच उहों ने एक ऐसे पुरुष को देखा जो अनेक गरणारीसपरिवुड नरनारियों से घिरा हुआ था। और આપે परिसा पडिगया' पहेश भासनाने ते मला पछी पोताना સ્થાને ગઇ • रायावि गमओ' भने सन् ५ पाताना समाहिर अया तेण कालेण तेण समरण ' भने ते समयनी मे पात समणस्त जेठे जाव रायमग अगाढे ' श्रम समपान महावीर मोटर શિષ્ય શ્રી ગૌતમ સ્વામી ભગવાન પાસેથી નગરમા ગોચરી કરવાની આજ્ઞા प्रात ४श नगरमा प्रवेश यों अने शमा ५२ ाव्या, ' तहेव हत्थी आसे पुरिसे पासह ' पहा प्रभार भरे त्या मार सने हाथीमान, અનેક ઘેડાઓને અને અનેક પુરૂષે ને જોયા तेसिं च ण पुरिसाण मन्नगय एग पुरिस पामह 'ते ५३थाना पश्यमा तेभरे ४ मेवी ४३५ यो २ भने ' भरणारीसपरिवुड ' स्त्री-पु३॥ परे घराये all भने साये , ४८४ विपाकश्रुते - - - . अप्प एक लोह यावत् नरनारीसंपरितम् । 'तए ण त तए ण त पुरिस ततः खलु त पुरुष रायपुरिसा ' राजपुरुषाः 'चचरंसि ' चत्वरे चतुप्पथशाने 'तत्तसि' तप्ते अग्निसंतप्ते 'भभोमयसि ' अयोमये लोहनिर्मिते ' समजाइयसि ' समज्योतिष्के अग्निसहशे 'सीहासणसि' सिंहासने णिसावेति ' निवेशयन्ति-उपरेशयन्ति । तयाणतर चण ' तदनन्तर च खलु • पुरिसाण मझगय ' पुरुपाणा मध्यगत त पुरुप बहुहिं ' बहुभिः 'अयफलहेहि अय कलश लौहकलशैः ' तत्तेहिं ' तप्तः ‘समजोइभूएहिं ' समज्योतिर्भूत अग्निसदृशैः 'अप्पेगइया' अप्येके ' तंवभरिपहिं ' ताम्रभृतेः, द्रवीभूतताम्रपूणे, 'अप्पेगइया' अप्येके तउयभरिएहिं ' पुभृतैः द्रवीभूत-जसद इति-प्रसिद्धधातुविशेषपूर्णः साथ में यह भी देखा कि तए ण त पुरिस रायपुरिसा' उस पुरुष को उन राज पुरुषों ने 'चचरसि' चौहट्टे पर रखे हुए ' अयोमयसि निर्मित 'तत्तसि' सतत 'सीहासणसि' सिंहासन के ऊपर, जो . समजोइयंसि' अग्नि के समान लाल हो रहा है णिसियाति ' बैठा दिया । और । 'तपाणतर च ण ' बैठा चुकने के पश्चात् 'पुरिसाण मज्झगय त पुरिस ' पुरुषों के मध्यगत उस पुरुष का ' अप्पेगइया ' कितनेक पुस्प 'तत्तेहि' संतम अतएव ' समजो- इभूएहिं ' अग्नि जैसे लाल 'बहुहिं अयकलसेहिं ' अनेक लौह निर्मित घडों से कि जिनमे 'तब भरिएहि' पिघला हुआ तावा भरा हुआ है, 'अप्पेगइया कितनेक पुरुष ऐसे घडो से कि जिन मे तउयभरिएहिं ' पिघला हुए। जसद भरा हुआ से ५४ नेयु, 'तए ण त पुरीस रायपुरिमा' ते ३पने सजना नाशये चच्चरसि ' योर ( मध्य २२ता ) ५२ 'अओमयसि ' शता से निर्मित (सादानु मनेषु ) ' तत्तसि तपावसा · सीहासणसि सिंहासनना २२ 'समजाइयसि मनिना समान ale यई २२स तु •णिवेसावेति तना ५२ બેસાડી દીધો असाच्या पछी 'पुरिसाण मज्झगय त पुरिस ५३वाना भयात ते ५३षना अप्पेगया तत्तेहि તપાવેલા અર્થાત समजाइभ्रएहि मnि ale 'बहुहिं अयकलसेहिं ' सेवा भने asia मित साथी भा - तबभरिपहिं पागणे तानु पर्यु छ, 'अप्पेगड्या Bank y३५ मेघा पाथी भा - तउयभरिपहिं ' भागावे सत . . " भने । तयाण तर चण ઉપર તે સૌ કેટલાક પુરુષ - .
४८५ - - , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण गइया' अप्येके 'सीसगभरिएहि' सीसमभृतै' द्रवीभूतसीसकारुपधातुविशेष- पूर्णे 'कलकलभरिएहि ' क्लफलभृत' अतितप्तत्वात्कलकलशब्दायमानजलभृतैः अप्पेगइयाण' अप्येके 'खारतेलभरिणहिँ ' क्षारतेलभृतैः क्षारचूर्ण मिश्रतैल परिणः 'महया महया' महता महता 'रायाभिसेएण' राजाभिषेकेण यथा राजाऽभिपेको भवति तथेत्यर्थः, ' अभिसिंचति अभिपिञ्चन्ति । तयाणतर च ण' तदनन्तरं च खलु 'तत्तमओमय ' तप्तायोमय 'समजोइभूय ज्योतिर्भूतम् अग्नितुल्यम् 'अओमयसंडासएण' अयोमयसंदंशकेन गृहीसा-हारम् अष्टादशसरिक 'पिणद्वेति' पिनाहयन्ति परिधापयन्ति । ' तयाण तर च ण' तदनन्तर च खलु ' अवहार ' अर्धहार नवसरिक हार पिना- . . . सम . गहाय . . है, 'अप्पेगइया' कितनेक पुरुप ऐसे घडों से कि जिन मे सीसगभरिएहि पिघला हुआ सीसा भरा हुआ है, 'अप्पेगइया ' कितनेक पुरुष ऐसे पडों से कि जिन मे कलकलभरिएहि कलकल शब्द करता हुआ गर्म गर्म पानी भरा हुभा है, कितनेक पुरुष ऐसे घडों से कि जिन मे 'खारतेल्लभरिएहिं ' क्षारतेल भरा हुआ है, इन सबों से व मानो • महयार रायाभिसेएण राजा का बडा अभिपेक ही करते हो इस रीति से 'अभिसिंचति' अभिपेश करते हैं। तयाणतर ' फिर वे उस को ' समजोइभूय तत्तयोमय । भग्नि जैसे लाल हुए सतप्त लोहे के हार १८ लर के हार को अओमयसंडासएण गहाय' लोहे की सडासी से पकड कर पिणदेति' उस के गले में पहिराते . ' . . - ભરેલુ છે, अप्पेगइया કેટલાક પુરૂષ એવા ઘડાઓ વડે કે જેમાં सीसगभरिपहि'सासाना २स मरेखा छ, अप्पेगइया' ८४ १३५ सपा घअथीरेभा 'कलकलभरिपहि કલ–કલ શદ કરતા ગરમ પાણી ભરેલા છે, કેટલાક પુરૂષ એવા ઘડાથી કે જેમાં खारतेल्लभारिपहि ક્ષાર તેલ ભરેલ , ' महयार रायाभिसेपण ' ngसौ मीन रागने भो। अनि ४२ता डाय मे प्रमाणे ते अभिसिंचति । सीता तयाणतर પછી તેને समजाइभूय तत्त अयोमय અગ્નિ જેવા લાલ તપાવેલા લોઢાના हार १८ सराना हारने ' अओमयसासएण गहाय લોઢાની साली पड़े 4380 पिणद्वेति' न मामा परापता हता तयाणतर . ' । , " ४८६ विपाकश्रुते . - . . . इयन्ति, ततः 'जाव' यावत्-अन यायच्छन्देन ' तिसरिय पिणद्वेति, पालब पिणद्धति, कडिसुत्तय पिणद्वेति' इत्यादिसङ्ग्रहः । 'तिसरिय त्रिस रिक हार 'पिणति' पिनाहयन्ति, ततः पालन' मालम्ब कण्ठाभरण • कठी, दोरा' इति भाषाप्रसिद्ध ' पिणद्वेति' पिनाहयन्ति, ततः 'कडिसु- तय ' कटिमूनक कटयाभरण 'पिणāति ' पिनाहयन्ति, इत्यादियावत् पट्ट - ललाटाभरणम्. एव 'मउड' मुकुट शेखरकं पिनाहयन्तीति सम्बन्धः । 'चिंता तहेव चिन्ता तथैव त पुरुप दृष्ट्वा गौतमस्वामिनः चिन्ता-विकल्पा, तथैव पूर्वोक्तमकारेणैव-यथा प्रथमाध्ययने तथैवाऽभूत् । जाव । यावत्- श्रीगौतमः यथा पर्याप्त भैक्ष भक्तपान गृहीखा श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य समीपे उपागच्छति, भक्तपानमुपदर्शपति, पूर्वदृष्टपुरुषवृत्तान्त च पृच्छति । भगवान् ‘वागरेइ' व्याकरोति-कथयति ॥ मू० ३॥ तयाणतर च ण अद्धहार जाव पट्ट मउड बाद में उसे इसी प्रकार का एक तपा हुआ लोहे का अर्द्धहार नौ लर का, दूसरा तपा हुवा लोहे का तीन लर का हार पहिराते है, गले में ' पालंय ' तपी हुई लोहे की कठी पहिराते है, कटि में तपे हुवे लोहे की कटि मेरवला-कणदोरा पहिराते है । ललाट पर उसके इसी प्रकार का गर्म २ लोहे का पट्टा, बाधते है और सिर पर लोहे का गरम-गरम मुकुट भी पहिराते है । उसकी इस प्रकार की दयाजनक स्थिति, एव नरक से भी अधिक वेदना देखकर गौतम के चित्त में 'तहेच चिंता' पूर्व अध्ययन मे कहे हुए की तरह अनेक प्रकार की विचारधारा उत्पन्न हुई 'जाक वागरेइ' पर्याप्त भिक्षा प्राप्त कर फिर वे प्रभु के समीप आये च ण अद्धहार जाष पट्ट मउड પછીથી તેઓ તે વ્યક્તિને આ પ્રકારના એક તપાવેલા લોઢાને નવ સરને હાર, બીજે તપાવેલા લેઢાને ૩ ત્રણ સરને હાર પહેરાવતા હતા गजामा । पारब તપાવેલી લેઢાની કડી પહેરાવતા હતા, કમરમાં તપાવેલી લોઢાની કટિ-મેખલા ( કદર) પહેરાવતા હતા, કપાલ પર તેને ગરમ લોઢાને પટે બાધતા હતા, અને માથા પર ગરમ ગરમ લેઢાને મુગટ પણ પહેરાવતા હતા તે માણસની આ પ્રમાણે દયાજનક સ્થિતિ અર્થાત २४थी पर अघि वन इन गोतमना वित्तमा तहेव चिंता , આગળના અધ્યયનમા કહેવા પ્રમાણે અનેક પ્રકારની વિચારધારા ઉત્પન્ન થઈ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य०६ नन्दिपेण १८७ - मृळम्-मू० ४ एव खलु गोयमा नेण कालेण समपण इहेव जंहीवे दीवे भारहे चासे सीहपुरे णाम णयरे हो या रिद्र ४ । नत्य ण सीहपुरे गयरे सीहरहे णाम राया। तस्स ण सीहरहस्म रण्णो दजोणे णामं घारगपालए होत्या, अहम्मिए नाव दुप्पडियाणदे। तस्म ण दुजोडणस्स चारगपालगस्स इमेया रूवे चारगभढे होत्या । तस्स दुजोहणस्स चारगपालगस्स बहूओ अयकुं- डीओ अप्पेगडयाओ तामरियाओ अप्पेगइयाओ तउयभरियाओ अप्पेगड- याओ सीसगमरियाओ अप्पेगइयाओ फल फलभरियाओ अप्पेगइओ खार और भक्त पान दिखलाकर पूर्वदृष्ट उस पुरुप का समस्त वृत्तान्त उन्हों ने प्रभु से निवेनित किया। यह इस प्रकार की दशा का पात्र क्यों हुआ है इस प्रकार के प्रश्न करने पर भगवान ने इस प्रकार फरमाया- भावार्थ एक समय की बात है कि भगवान वीर प्रभु प्रामानुग्राम विहार करते हुए मथुरा नगरी के भडीर उद्यान मे पधारे । प्रभु का आगमन सुनकर परिपद बडे भक्तिभाव से प्रभु के दर्शन के लिये गई राना भी गया । प्रभु की देशना सुनकर परिपद मौर राजा अपने२ स्थान वपिस चले गये । भगवान के बढे शिष्य श्री गौतम स्वामी उसी समय प्रभु से आज्ञा प्राप्त कर नगर मे गोचरी के लिये आये । उच्च नीच आदि कुलो मे पर्यटन जाव वागरेइ પૂરી ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરીને પછી તે પ્રભુની પાસે આવ્યા અને શિક્ષાને બતાવીને તેમણે નગરના ચૌટામાં જે જોયુ હતુ તે પુરૂષનું તમામ વૃતાન્ત પ્રભુને કહી બતાવ્યું, તે માણસની એ પ્રમાણે દશા થવાનું કારણ શુ છે? આ પ્રકારને પ્રશ્ન થતા ભગવાને આ પ્રમાણે કહ્યું ભાવાર્થ– એક સમયની વાત છે કે –ભગવાન વીરપ્રભુ શામાનુગામ વિહાર કરતા થકા મથુરા નગરીના ભડીર નામના બગીચામાં પધાર્યા, પ્રભુનું ગમન સાભળીને પરિષદ બહુજ ભક્તિભાવથી પ્રભુના દર્શન કરવા ગઈ રાજા પણ ગયા પ્રભુની દેશના-ઉપદેશ સાંભળી પરિષદ અને રાજા પિતાના સ્થાન પર પાછા ગયા ભગવાનના મોટા શિષ્ય શ્રી ગૌતમ સ્વામે તે સમયે પ્રભુની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને નગરમા ગોચરી માટે ગયા, ઉચ્ચ-નીચ આદિ કુલામાં ફરીને .
४८८ विपाश्रते तेल्ल० अगणीकायसि अदहियाओ चिट्ठति । तस्स | दुनोहणस्स चारगपालगस्स वहवे उहियाओ आसमुत्तमरियाओ अप्पेगइयामो हत्थिमुत्तमरियाओ अप्पे गइयाओ उसमुत्तमरियाओ अध्पेगइयाओ गोमुत्तमरियाओ अप्पेगइयाओ एल यमुत्तभरियाओ अप्पेगइयाओ महिसमुतभरियाओ बहुपडिपुण्णाओ चिट्ठति । तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स बहवे हत्यदुयाण य पायदुयाण य इडीण य णियलाण य सकलाण य पुंजा य णिगरा य सणिखित्ता चिति, तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स बहवे वेणुलयाण य चिंचालयाण य छिवाण य कसाण य वायरस्सीण य पुजा य णिगरा य चिट्ठति । तस्स ण दुजोहणस्म चारगपालगस्त बहवे सिलाण य लउडाण य मोग्गराण य कणगराण य पुजा य णिगरा य चिति, तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स बहवे वरत्ताण य जब वे राजमार्ग पर आये तो उन्हों ने एक बडी हृदयद्रावक घटना देखो। घटना इस प्रकार की है- अनेक हाथियों घोडों और पुरुषों के बाच मे उहो ने एक ऐसे व्यक्ति को देखा जो नरनारियों के समूह से घिरा हुमा था । राजपुरुष उसको नगर के एक चोहटे पर रखे हुए अग्नि के समान ऐसे लोहे के सिंहासन पर बैठाते हैं। बैठा कर फिर उन मे से कितनेक राजपुरुष लोहे के घडों मे पिघला हुआ गर्म गर्म ताबा भरकर उस पुरुष पर सींचते है, कितनेक पिघला हुआ गर्म गर्म जसत भरकर सींचते हैं, कितनेक पिघला हुआ गर्म गर्म सीसा सींचते है, कितनेक उकलता हुआ गर्म गर्म पानी सोचते हैं, और कितनेक क्षार चूर्ण मिश्रित गर्म गर्म तैल सींचते हैं જ્યારે રાજમાર્ગ પર આવ્યા તે તેમણે એક મહાન હૃદયદ્રાવક ઘટના જોઈ ઘટના આ પ્રમાણે હતી કે- અનેક હાથીએ, ઘોડાઓ અને પુરૂષોની વચ્ચે એક એવા માણસને જે જે સ્ત્રી-પુરૂષના સમૂહથી ધેરાએલે હવે, રાજાના મારે તેને નગરના એક ચૌટા-બજારમાં રાખેલા, અગ્નિ સમાન તપેલા લોઢાના સિંહાસન પર બેસારતા હતા પછી તે કરમાથી કેટલાક નાકર ઢાના ઘડામાં પીગળાવેલા ગરમ ગરમ તાબાને રસભરી તે માણસના ઉપર રેડતા હતા, કેટલાક ગરમ કરેલા જસદના રસ રેડતા હતા, કેટલાક નકર ગરમ કરેલા સીસાને રસ रेता હતા, કેટલાક ઉકળેલ ગરમ પાણી રેડતા હતા, કેટલાક ક્ષાર ચૂર્ણ મેળવેલુ ગરમ-ગરમ તેલ રેડતા હતા, तप्त विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण ४८९ वागरजूण य बालमुत्तरञ्ण य पुजा य णिगरा य चिट्ठति, तस्स ण दुजो- हणस्स चारगपालगस्म बहरे असिपत्ताण य करपत्ताण य खुरपत्ताण य कलपचीरपत्ताण य पुंजा य णिगरा य चिट्ठति । तस्स ण दुजोहणस्स चार गपालगस्प्त वहवे लोहखीलाण य कडसकराण य अलिप ताण य पुंजा य णिगरा य चिट्ठति । तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स वये सूचीण य डभणाण य कोटिलाण य पुना य णिगरा य चिट्ठति । तस्सण दुजोहणस्स चारगपालगस्प ववे सत्याण य पिप्पलाण य कुहाडाण य गहन्छेयणाण य दभाण य पुंजा य णिगरा य चिट्ठति ॥ मू० ४ ॥ मानो किसी बडे राजा का रायाभिषेक करते हैं। फिर उसके बाद वे राजपुरुष लाहे की सडासी के द्वारा उमके गले मे अत्यत सतम लोहे का एक १८ लर का, दुसरा नौ लर का, और तीसरा ३ लर का हार और लाहे की गरम-गरम कठी पहिराते है। और कमर में गर्म लाहे का कणदोरा पहिराते है। ललाट पर इसके एक गर्म लोहे का पट्टा लपेटते है, और साथ में उसके ऊपर लोहे का गरम-गरम मुकुट भी रख देते है । उसकी इस प्रकार की दारुण वेदना का अवलोकन कर गौतमस्वामी के चित्तमे इस प्रकार की विचारधारा उत्पन्न हुई, और प्रभु के पास आकर प्राप्त भिक्षा प्रभु को दिखलाकर उस व्यक्ति का समस्त वृत्तान्त यथावत् कह सुनाया औ पूछा कि हे नाथ ! यह किस अशुभ कर्म के उदय से इस नरक सदृश वेदना का अनुभव कर रहा है ॥ मु० ३॥ જાણે કે કોઈ મોટા રાજાને રાજ્યાભિષેક કરતા હોય ! તે પછી તે રાજ કરો લેઢાની સાણસીથી પકડીને તેના ગળામાં અત્યત તપાવેલા લેઢાને એક અઢાર ૧૮ સરન, બીજે નવ ૯ સરને, ત્રીજે ત્રણ સરને હાર અને લેઢાની ગરમગરમ કઠી પહેરાવતા હતા અને કમરમા ગરમ લેઢાને કદરે પહેરી વતા હતા, તથા કપાસ પર ગરમ લોઢાને પટ્ટો બાધતા હતા, સાથે સાથે ગરમ લોટાને મુગુટ પણ પહેરાવતા હતા તેની એ પ્રમાણે દારૂણ વેદનાને જોઈને, ગોતમ સ્વામીના ચિત્તમાં આ પ્રમાણે વિચારધારા ઉત્પન્ન થઈ, અને પ્રભુ પાસે આવીને મળેલી ભિક્ષા પ્રભુને ગત વીને તે માથુ દુ ખનું વૃત્તાન્ત જેવું હતું તેવું કહી બતાવ્યું અને પૂછ્યું કે હે નાથ ! તે કયા અશુભ કર્મના ઉદયથી નરક જેવી વેદના ભોગવી રહ્યો છે ? પરા . તમામ - १९० विपाकश्रुते टीका-मू०४ एव खल गोयमा' इत्यादि । एव खलु हे गौतम ! तस्मिन् काले तस्मिन् समये इहैव जम्मूद्वीपे द्वीपे भारते वर्षे 'सीहपुरे णाम जयरे' सिंहपुर नाम नगर 'होत्था ' आसीत् । तत् कीदृशमित्याह-रिद्व०' इति । ऋद्धस्तिमितसमृद्धम् । तत्थ ण तर खलु सिंहपुरे नगरे ' सीहरहे णाम राया' सिंहरथो नाम राजा बभूव । ' तस्स ण तस्य खलु सिंहरयस्य राज्ञः दुजोहणे नाम चारगपालए' दुर्योधनो नाम चारकपालका कारागाररसका- कोहपाल इत्यर्थ ' होथा' आसीत् । कीदृश• ? इत्याह- 'अहम्मिए' अधा . . भगवान फरमाते है- 'एव खलु' इत्यादि । हे गौतम ! इसका चरित्र एव खलु' इस प्रकार है। तेण कालेण तेण समएण उस काल और उस समय मे ' इहेब जंबृद्दीवे दीवे भारहे वासे' जबूद्वीप नाम के इस म यद्वीप मे जो यह भारत क्षेत्र है उस मे 'सीहपुरे णाम जयरे होत्था' एक सिंहपुर नाम का नगर था । 'रिद्ध' यह जन धन आदि से खूब परिपूर्ण था । तत्यण सीहपुरे णयरे' इस सिंहपुर नगर में 'सीइरहे णाम राया' एक सिंहस्थ नाम का राजा तस्स ण सीहरहस्स रणो दुजोहणे णाम चारगपालए होत्या' इस सिंहस्थ राजा का एक कारागार रक्षक था जिसका नाम दुर्योधन था । था। भगवान ४ छ-' एव खलु' त्या गौतम ! तनु यरित्र ' एव खलु मारे 9 तेण कालेण तेण समपण तेल भने ते समय विधे 'इहेव जद्दीवे दीवे भारए वासे' भूदी५ नाभना भयद्वीपमारे सारतत्र छ तमा सीहपुरे णाम जयरे होन्था એક સિંહપુર નામનું નગર હતુ 'रिद्ध०' भारसा અને ધન આદિથી ખૂબ ભરપૂર હતુ तत्थ ण सीहपुरे जयरे'त सिंह मीहरहे णाम राया એક સિંહર નામનો રાજા હતો तस्स ण सीहरहस्स रण्णो दुजोहणे णाम चारगपालए होत्था'त सिंड રથ રાજાને કારાગાર (કેદખાના) રક્ષક હતા, જેનું નામ દુર્યોધન હતુ પુર નગરમાં . - . . , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण मिका 'जावदुप्पडियाणदे' यावत्-दुप्पत्यानन्दः । तस्स ण तस्य खलु 'दुजोइणस्त चारगपालगरस' दुर्योधनम्य चारफपारस्प 'इमे एयारूवे' एतानिन्वक्ष्यमाणानि एतद्रपाणि-एतादृशानिम्वरूपमाणपकाराणि- चारगर्भडे' चारकमाण्डानि-चोरादिवचनार्थमुपकरणानि 'होथा' आसन् । 'तस्स ण' तस्य खलु दुर्योधनस्य चारकपालकस्य 'यहओ बहूओ' वहय. अयकुडीओ' अयःकुण्डा लोहमयगम्भीरभाजनविशेषाः आसन्, तासु 'भप्पेगइयाओ' अप्येकका कतिपयाः 'तबरियाओ' ताम्रभृताः,-द्रवीभूतताम्रपूर्णाः 'अप्पे गइयाओ' अप्येकका 'तउयभरियाओ' पुभृताः, ' अप्पेगइयाओ' अप्येककाः । सीसगभरियाओ सीमभृताः 'अप्पेगइयाओ' अप्येककाः ' कलकलमरियाओ' कलकलभृताः कलकलशन्दयुक्तचूर्णमिश्रतैलपूर्णा 'अप्पेगइयाओ' अप्येकका अहम्मिए जाव दुपडियाणदे' यह महा अधार्मिक एव दुष्प्रत्यानंद था। ' तस्म ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स इमेयारुवे चारगभडे होत्या' इस दुर्योधन चारक पालक के यहा चोरों को दड देने के लिये इस प्रकार के उपकरण थे। 'तस्स ण दुज्जोहणस्स चारगपालगस्स पहओ अपकुडीओ' भनेक उसके पास लोहे की बडी२ गहरी कुडिया थी। उनमे 'अप्पेगडयाओ' कितनीक तो ' तंवभरियाओ' पिघले हुए गर्म गर्म तावे से भरी हुई रहती थीं 'अप्पेगइयाओ' कितनीक 'वउयरियाओ' पिघले हुए गर्म गर्म जसद से भरी हुई रहती थीं ' अप्पेगइयाओ सीसगभरियाओ' कितनीक पिघले हुए गर्म२ सीसे से भरी हुई रहती थीं। अप्पेगइयाओ कळकल- भरियाओ' कितनीक कलकल शन्द करते हुए-उकलते हुए चुने के पानी से अहम्मिए जाय दुप्पडियाणदे 'ते महा अघी मने प्रत्यान तो तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स इमेयारूवे चारगभडे होत्था તે દુર્યોધન ચારક-પાલકને ત્યા આ પ્રમાણે ચેરેને દડ દેવા માટે ઉપકરણ રાખેલ तस्स ण चारगपाल्स्स बहुओ भयकुंडीओ'तेनी पामे सोदानी माटी મેટી અનેક ગહરી કુ ડીગ્મ હતી તેમાં अप्पेगइयाओ કેટલીક તે ' तवभरियाओ' पीमा १२भ माथी सरेसी २उती ती 'अप्पेगइयाओ' उसी तउयभरियामओ ૦૨મ પીગળાવેલ જસતના રસની ભરેલી હતી अप्पेगाड्याओ सीसगभरियायो 32मी भरभ सीसानी लसी २४ती हुती अप्पैगइयाओ कलकलभारियाओ' 32मी 3-30 કરતા ઉકળેલા . . હતા . श . , . ४९२ विपाकश्रुते 'खारतेल्लभरियाओ' क्षारतलतभृताः 'अप्पेगइयाओ' अप्पेककाः 'अगणीकायसि' अग्निफाये-अग्न्युपरि · भद्दहियाओ' आदहिता: आदहनम् आदह:-(आइपू र्वकाद्, 'दह ' धातोर्घन, ) स संजात एपा ते आदहिताः, (आपखानो- पधारद्धिः) उत्कालिताः ( उत्कथिताः)' चिट्ठति ' तिष्ठन्ति-आसन् । 'तस्स ण' तस्य खल दुर्योधनस्य चारकपालकस्य ' बहवे ' सहयः 'उहियाओ' उष्ट्रिकाः मृण्मयवृहत्पाविशेपा' । नाद इति प्रसिद्धाः । आसमुत्तमरियाओ' अश्व मूत्रभृता, अप्पेगइयाओ' अप्येककाः अप्येककाः 'हस्थिमुत्तभरियाओ' हस्तिमूनभृताः, अप्पेगडयाओ' अप्येककाः ' उट्टमुत्तभरियाओ' उष्ट्रम्नमृता. अप्पेगइयाओ अप्येककाः 'गोमुत्तभरियामो' गोमृनभृता' 'अप्पेगइयाओ' अप्येकका भरी हुई रहती थीं। 'अप्पेगइयाओ खारतेलभरियाी कतनीक खारे गरमागरम तेल से भरी हुई रहती थीं और 'अप्पेगइयाओ अगणीकायसि अद्द हियाओ चिट्ठति ' कितनीक अग्नि के ऊपर गर्म पानी से उबलती रहती थीं । 'तस्स ण दुजोहणस्स चोरगपाळगस्त बहवे उट्टियाओ आसमुत्तभरियाओ' उस दुर्योधन चारकपालक के यहा बहुत सी ऐसी भी मिट्टी की बडी२ नादें थीं जो सदा घाडों के मूत्र से भरी रहती थीं । ' अप्पेगइयाओ हत्यिमुत्तमरियाओ' कोई २ ऐसी भी थी जिनमे हाथियों का मूत्र भरा रहता था। अप्पेगइयाओ उसमुत्तरियाओ ' कितनीक ऐसी भी थो जो ऊटों के मूत्र से लबालब भरी हुई अप्पेगइयाओ गोमुत्तमरियाओ' कितनीक ऐसी थी कि जिन में ચુનાના પાણીથી ભરેલી હતી 'अप्पेगइयाओ खारतेल्लभरियाओ.टली भा२। परम तसनी सरेसी २खेती ती, मन अप्पेगइयाओ अगीणकायसि अहहियाओ चिट्ठति ' टक्षी मन S२ १२म पानी enी जय તેવી રહેતી હતી “ तस्त ण दुजोहणस्स चारगपालगस्त बहवे उट्टियाओ आसमुत्तभरियाओ ' તે દુર્યોધન ચારક-પાલકને ત્યા માટીની મોટી મોટી કોઠીઓ ती पासमाना भूत्रयो मरी रामपामा मापती ती अप्पेगइयाओ हत्यिमुत्तभरियाभो ' अ ध मेवी पण ती उभा डाथीभाना भूत्र ભર્યા રહેતા હતા 'अप्पेगइयाओ उट्टमुत्तभरियाओ' 2ी मेवी पाय उनी જે ઉટેના મૂત્રથી ખૂબ ભરેલી રહેતી अप्पेगइयाओ गोमुत्तभरियाओ Feels वी ती मा आयो भूत्र लरेयु हेतु 'अप्पेगइयाओ एलयमुत्त . थीं। . , - . - . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ६ नन्दिपेण ४९३ एलयमुत्तमरियाओ एडरमूनमताम्मेपमूत्रभृताः 'अप्पेगइयाओ' अप्ये- ककाः 'महिसमुत्तभरियाओ' महिपमृत्रभृता: 'बहुपडिपुण्णाओ घहमति- पूर्णाः आमुख संभृता' 'चिट्ठति । तिष्ठन्ति । ' तस्स ण' तस्य खलु दुर्योधन- स्य चारकपाल कस्य 'बहवे' बहवः हत्थंदुयाण य' हस्तान्दुकाना-हस्तपन्धन विशेषाणा ' हथकडी' इतिपसिद्धानां पायदुयाण य ' पादान्दुकाना पादरन्धन- शृगलाना 'हडाण य ' इडीना-खोडकाना काष्ठवन्धनविशेषाणा 'खोडा' इति मसिद्धाना 'णियलाण य निगडाना 'वेडी' इति मसिद्धाना 'सफलाण य शृखलाना च 'पुजा य' पुनासशिखरराशयश्च, 'णिगरा य ' निकरा' अने- फराशिसमूहाच, ' सणिवियत्ता' सनिक्षिप्ता स्थापिताः 'चिट्ठति' तिष्ठन्ति । गायों का मृत भग हुआ था । अप्पेगइयाओ एलयमुत्तभरियाओ' कुछ२ ऐसी भी थीं कि जिन में मेदों का मूत्र भरा रहता था । 'अप्पेगइयाओ महिसमुत्तरियाओ' कितनोक उनमें ऐसी भी थीं कि जो भैसों के मूत्र से भी रहा करती थीं। यहा 'बहुपडिपुष्णाओ चिट्ठति' मे 'बहुपडिपुण्णाओ' पद लबालब भरने के अर्थ में प्रयुक्त हुआ है। तस्स ण दुजोहणस्स चारग- हत्थदुयाण य पायदुयाण य हडीण य णियलाण य सकलाणय उस चारकपालक दुर्योधन के यहा अनेक हस्तान्दुक-हथकडी, भनेक पादा दुक-पैरों के बाधने का बधन, भनेक हडो-खोडा, अनेक निगड- वेडी, और अनेक शृसलामो का पुज एव 'सणिक्खित्ता. चिहति' एक और मकाा में एकत्रित किये हुए रखे रहते थे। इसी प्रकार भरियाओ ' meels मेवी ती मा घटाना भूत्र मर्या उता अप्पेगडयाओ महिसमुत्तभरियाओ' eी मेमा मेवी ती ४ मा पायाना भूत्र भरेखा sil, माडी बहुपडिपुण्णाओ चिट्ठति' मr : यहुपहियुषणाओ ५६ पूरेपूरी सवाना अर्थमा योलमेर छे तस्स ण दुजोहणस्स चारगपाळ- गस्स बहवे हत्थ दुयाणा य पायदुयण य इंडीण य णियलाण य सकलाण य पुजा य णिगरा य • તે ચારક-પાલક દુર્યોધનને ત્યા અનેક હાથકડીઓ, અનેક પગની બાધવાની- પગકડીઓ, અનેક હડી–ડ; અનેક નિગડ-બેડી भने भने श्रमसामना ! मन नि४२-समुह मे तमाम — सणिपिसत्ता चिट्ठति । ४ मसायह-qt भानमा ४ ४शन २ातु तु . पालगस्स वहवे पुजा य णिगराय निकर-समूह विपाकवते . . . 'खारतेल्लभरियाओ' क्षारतैलतभृताः 'अप्पेगइयाओ' अप्येककाः 'अगणीकायसि' अग्निकाये-अग्न्युपरि 'मदहियाभो' आदहिता आदहनम् आदह:-(आह्पू काद, 'दह' धातोर्घन, ) स सजात एपा ते आदहिताः, (आर्पखामो- पधाद्धिा) उत्कालिताः ( उत्कथिताः) चिट्ठति ' विष्ठन्ति आसन् । 'तस्स ॥' तस्य खलु दुर्योधनस्य चारकपालकस्य ' वहवे ' पहायः · उट्टियाओ' उष्ट्रिकाः मृण्मयवृहत्पाविशेषा' 'नाद' इति मसिद्धाः । आसमुत्तमरियाओ' अश्व मूत्रभृताः, 'अप्पेगइयाओ' अप्येककाः 'इस्थिमुत्तमरियाओ' हस्तिमूनभृताः, 'अप्पेगइयाओ' अप्येककाः उद्यमुत्तभरियाओ' उष्ट्रमूभृता' ' अप्पेगइयाओ अप्येककाः ' गोमुत्तभरियाओ' गोमूत्रभृता' 'अप्पेगइयाओ' अप्येकका भरी हुई रहती थीं। 'अप्पेगइयाओ खारतेलभरियाओ' कतनीक खारे गरमागरम तैल से भरी हुई रहती थी और ' अप्पेगइयाओ अगणीकायसि अद्द हियाओ चिति' कितनीक अग्नि के ऊपर गर्म पानी से उपलती रहती थीं। तस्स ण दुजोहणस्स चोरगपाळगस्स वहवे उट्टियाओ आसमुत्तभरियाओ उस दुर्योधन चारकपालक के यहा बहुत सी ऐसी भी मिट्टी की बड़ी२ नादें थीं जो सदा घाटों के मूत्र से भरी रहती थीं । ' अप्पेगइयाओ हस्थिमुत्तमरियाओ' कोई २ ऐसी भी थी जिनमे हाथियों का मूत्र भरा रहता था अप्पेगइयाओ उसमुत्तरियाओ' कितनीक ऐसी भी थी जो ऊटों के मूत्र से लबालब भरी हुई अप्पेगइयाओ गोमुत्तभरियाओ' कितनीक ऐसी थी कि जिन में युनाना पाथी भरेती ती 'अप्पेगइयाओ खारतेल्लभरियाओ 'टनी मा२। १२ तेवनी भरेखी २खेती , ती, भने अप्पेगइयाओ अगीणकायसि अहियाओ चिट्ठति ' टक्षी मनि ५२ गरम पानी ...xnती राय તેવી રહેતી હતી तस्त ण दुजोहणस्स चारगपालगस्त बहवे ,उट्टियाओ आसमुत्तभरियाओ' धिन या२४-पाने त्या भाटीनी मोटी मोटी हीमो तीर मेशा घोडासाना भूत्रथा मरी मामा माती ती अप्पेगइयाओ हत्यिमुत्तभरियाओ ' टेधि मेवी पता है मा डाथीमाना भूत्र ભર્યા રહેતા હતા ' अप्पेगइयाओ उट्टमुत्तभरियाओ' 2क्षी सेवा पर ती જે ઉટેના મૂત્રથી ખૂબ ભરેલી રહેતી अप्पेगइयाओ गोमुत्तरियाओ કેટલીક એવી હતી કે જેમાં ગાયનું મૂત્ર ભરેલુ હતુ 'अप्पेगइयाओ एलयमुत्त थीं। .
- " - 'बहवे' बहवः विपाकचद्रिका टीका भूत० १ अध्य० ६ नदिपेण ४९५ चारकपालपस्य 'बहवे' बहवः घरत्ताण य वरत्राणा-कर्पासमूत्ररज्जूना चर्मरज्जूनां वा वागरज्जूण य बल्कलरज्जूना=वृक्षविशेपवनिर्मितरज्जूना 'बालमुत्तरजूण य' पालमूत्ररज्जूना केशनिर्मितरज्जूना च पुञ्जाश्च निकराच तिष्ठन्ति । ' तस्स ण ' नस्य खलु दुर्योधनस्य चारकपालकस्य ' बहवे । बहवः 'अमिपत्ताग य असिपत्राणा-खगाना करपत्ताण य करपत्राणा: करवत इति प्रसिद्धानाच 'खुरपत्ताण य 'भुरपत्राणाम् 'उस्तरा इति मसिद्धानाच 'फल- वचीरपत्ताण य' पदम्बचीरपत्राणा शस्त्रविशेषाणा च पुञ्जाश्च निकराश्च तिप्ठन्ति । तस्य खलु दुर्योधनस्य चारपालकस्य 'लोहखीलाण य ' लोहकीलाना च, कडसक्राण य' कटशर्कराणा वंशशला- य बालमुत्तरज्जूण य पुजा य णिगरा य चिति' अनेक वरना-कपा- स के डोरों को मिलाकर बटने ऐ तयार हुए मोटे२ रस्सों का अथवा चमडे के रस्सों का, वल्कलर-जुओं का, वालो की रस्सियों का भी पुंज और समूह मकान मे एक तरफ भरा रहता था। इसी प्रकार तस्स ण दुजोहणस्त चारगपालगस्स पहचे असियत्ताण य, करपत्ताण य, खुरपत्ताण य, कळवचीर- पत्ताण य, पुना य णिगरा य चिति' उसके यहा बहुत अधिक तलवारों का, करोतो का, खुरपों का, अथवा उस्तरों का, कदम्बचीरपत्रों का समुदाय का समुदाय भरा हुआ रखा रहता था। इसी तरह 'तस्स ण दुजोहणस्स वइवे लोहखीलाण य फडसकराण य, अलिपत्ताण य पुजा य णिगराय चिट्ठीत' उस चारक पालक दुर्योधन के यहा बहुत अधिक संख्या में लोहे के कोलों का, वास बालसुत्तरज्जूण य पुंजा य णिगरा य चिट्ठति' भने भने सुतरना हारथी ગુંથેલા મોટા (२७ ) अथवा ચામડાના દેરડા, દેરડાઓના સમૂહ મકાનના એક ભાગમાં ભરેલા રહેતા હતા, આ પ્રમાણે तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्त बहवे आसिपत्ताण य करपत्ताण य खुरपत्ताण य, कलमचीरपत्ताण य, पुजा य गिरा य चिट्ठति ઘણુંજ તલવારે કરવતે ખરપીઆઓ, કદર૫ત્રાના ઢગલા ભરેલા रखता से प्रभारी तस्स ण दुजोहणस्त यहवे लोहखीलाण य, कडसकराण य अलिपत्ताण य पुजा य णिगरा य चिट्ठति ' ते या२४-पास धनने त्या ઘણાજ મોટા પ્રમાણમાં લોઢાના ખીલાઓના, વાસની સળીઓના, વીછીના ડખ ૨૨સી વડકલ તેને ત્યાં . , ४९४ विपाकश्रुत रास्स ण' तस्य खलु दुर्योधनस्प चारफपालकरण · वेणुलयाण य ' वेणुलताना- वंशलताना 'चिंचालयाण य' चिञ्चालतानाम्-अम्लिकालताना 'छिवाण य' चिकणचर्मकशाना च, 'कसाण य' कशाना-चमयष्टिकाना 'वायरस्सोग य' वरकलरश्मीना बटादिखड्मयरज्जूना ताडनमयोजनाना पुञ्जाश्च निकराच तिप्ठन्ति । तस्स ण' तस्य खलु दुर्योधनस्य चारकपालकस्य ' बहवे ' बहवः 'सिलाण य' शिलाना घटितपाषाणाना च 'लउडाण य लकुटानादण्डाना च 'मोग्गराण य' मुद्राणा च ' कणगराण फनगराणा प्रवहणनिश्चलीकरणपाषा णाना च पुञ्जाश्च निकराश्च तिप्ठन्ति । ' तस्स ण' तस्य खलु दुर्योधनस्य उस चारकपालक दुर्योधन के यहा 'वहवे वेणुलयाण य चिंचालयाण य छिवाण य कसाण य वायरस्सीण य पुंजा य णिगरा य चिट्ठति' वशलताओं का, चिंचालताओं-अम्लिकालताओं का, छिया-चिक्कण चर्म के कोडों का, कशा-चमयष्टियों का, बल्कलरस्सियो-वृक्ष की छाल से बनी हुई रस्सियों का, पुज और समूह मकान में एक तरफ रखा रहा करता था। इसी प्रकार ' तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स' उस चारकपालक दुर्योधन के यहा बहवे सिलाण य लउडाण य भोग्गराण य कणगराण य पुजा य णिगरा य चिट्ठति' अनेक घडे हुए पत्थर की शिलाएँ, लकुट-दडे, मुद्गर, कणगर-नावों को रोकने के लगर, इनके पुज एव समूह मकान में एक तरफ भरे रहते थे, ' तस्स ण दुजोहणस्स चारगपालगस्स उस दुर्योधन चारकपालक के यहा वरत्ताण य वागरज्जूण al प्रभाय या२४-las धन त्या ' बहवे वेणुलयाण य चिंचाल याण य छिबाण य कसाण य वायरस्सीण य पुजा य गिरा य चिट्ठति વશલાતાઓના, ચી ચાલતાઓ, અગ્વિકાલતાઓ, ચીકણા ચામડાના કોયડાના કશા ચર્મણિએના, વલ્કલ દોરડીએ-વૃક્ષની છાલમાંથી બનાવેલી દેરીઓના મોટા समूह सा माना त२३ रामपामा मापता ता . प्रमाणे ' तस्स ग दुजोहणस्स चारगपालगस्स' તે ચારક-પાલક દુર્યોધનને ત્યાં बहवे सिलाण य लउडाण य मेग्गराण य कणगराण य पुजा य णिगरा य चिट्ठति થરની ઘડેલી અનેક શિલાઓ, લકુટદડ, મુગર વહાણને રોકવાના વગર તેના સમૂહ મકાનની અંદર એક તરફ ભયો રહેતા હતા, • तस्पण लोहणस्त તે દુર્યોધન ચારક-પાલકને ત્યા . धारगपालगस्स वरत्ताण य वागरजूण य - . - विपाकचन्द्रिका टीका त० १ अध्य० ६ नदिपेण १९७ मूळम्-मू० ५ 'तए ण से दुज्जोहणे चारगपालए सीहरडस्म रण्णो वहवे चोरे य पारदारिए य गठिभेयए य रायानकारी य अणधारए य वालवायए य वीमभवायए य जयकरे य सडपट्टे य पुगिसहिं गिण्हावेड, गिण्डावित्ता उत्ताणए पाडेइ, पाडित्ता लोहदंढेण मुहं विहाढेड, विहाडित्ता अप्पेगडए तत्त तवं पेज्जेइ, अप्पेगडए तउय पेज्जेइ, अप्पेगहए सीसग पेज्जेइ, अप्पेगडए कल- कल पेजेड, अप्पेगडए खारतेल पेज्जेड, अप्पेगइए तेण चेव अभिसेग करेड, अप्पेगदए उत्ताणए पाढेड, पाडित्ता जाममुत्त पेज्जेड, अप्पेगइए हत्यिमुत्त पेजेड जाव महिसमुत्त पेजेद, अप्पेगडा हेट्ठामुहे पाटेइ, पाडित्ता वलस्स वमानेइ, अप्पेगइए तेण चेत्र उमीलं दल्यड, अप्पेगइए हत्थंदुयाहि वंगावेइ, भावार्थ हे गौतम | इसका चरित्र इस प्रकार है-इस मध्य जंबूद्वीप के भरतक्षेत्र में सिंहपुर नाम का एक नगर था । जा जन धन आदि सद्धि से संपन्न था। वहा के राजा का नाम निहाय या। इसके यहा दुर्योधन नाम का एक चारकपाल (जेलर ) था जो कारागार का अध्यक्ष था । यह महा अधार्मिक, अधर्मानुग, अधर्मसेवी, अधर्म से ही अपनी आजाविका चलाने वाला दुराचारी व्रतनियम रहित और दूसरों को दुख पहुचाने में ही आनन्द मनाने वाला था । इस दुर्योधन चारकपाल के घर में चोरों को दण्ड देने के लिये इस प्रकार के उपकरण रहते ये। इस के पास लोहे की बडी२ गहरी कुडिया रहती थीं। उनमें कितनीक कुड़िया पिघले हुए गर्म गर्म ताबे से भरी हुई थी। कितनीक पिघले हुए ભાવાર્થ હે ગૌતમ! તેનું ચરિત્ર આ પ્રમાણે છે. આ મધ્ય જ બૂઢાપની અ દર ભરતક્ષેત્રમાસિક હપુર નામનું એક નગર હતુ તે માણસેથી અને ધન વાચ આદિ અદ્ધિથી ભરપૂર હતુ, ત્યાના રાજાનું નામ સિહરથ હતુ, તેને દુર્યોધન નામને એક ચારકપાલ (જેતર ) હવે તે કેદખાનાને અધ્યક્ષ હતો અને મહા અધમ, અધમ ઉપર પ્રીતિવાળે, અધર્મસેવી, અધર્મથીજ પિતાની આજીવિકા ચલાવનારે, દુરાચારી, વ્રત-નિયમ રહિત અને પહેચાડનાર અને તેમા આનન્દ માનનાર હતા, આ દુર્યોધન જેલરના ઘરમાં ચાર લોકોને દડ દેવા માટે આ પ્રકારના સાધને રહેતા હતા તેની પાસે લેટાની મોટી ગહરી કુડીઓ રહેતી, તેમાં કેટલીક ડીએ પીગળાવેલા ત્યા બીજાને દુખ 3 ४९६ विपाकवते - .. कानाच 'अलिपत्ताण य अलिपत्राणाधिकपुच्छप्तशविपाक्तशखाणा च, पुञ्जाश्च निकराच तिष्ठन्ति । ' तस्स ण' तस्प पलु दुर्योधनस्य चारकपालकस्य बहवे ' बहवः ‘सूचीण य' मूचीना च, टमणाण य' दम्मनाना च, और ग्नितापितैः-लोडशलाकारूपैः चोरशरीरेऽडू उत्पाधते तेपा, । काहिलाण य' कोटिलाना इस्वमुद्गराणा च, पुजाश्च निकराश्च तिष्ठन्ति । तस्स ण' तस्य खल दुर्योधनस्य चारकपालकस्य · बहवे बहव' • सत्याण य ' शस्त्राणा-गुप्ति पभृतीना च, 'पिप्पलाण य' विप्पलाना-छुरिकाणा च, 'उहाडाण य कुठा राणाच णहच्छेयणाण य' नखन्छेदनाना 'नहरणी' इति मसिद्धाना च दब्भाण य दर्भाणा = दर्भागवत्तीक्ष्णशस्त्राणा च पुचि निकराश्च तिष्ठन्ति ॥ सू०४॥ . . - की सलाइयों का, वृश्चिक-विच्छु-की पूछ-डंक के समान विषाक्त शस्त्रों का पुज और निकर रखा रहता था । 'तस्स ण दुजोहणस्त बहवे सूचीण य डंभ गाण य कोहिलाण य पुजा य गिगरा य चिति इसी तरह उस दुर्योवन के यहा अनेक सुची-सुई यो का, दम्भनक-डाभलगाने को लोहे को सलाईयों का छोटेर मुद्गरों का भी सग्रह रहा करता था। ' तस्स ण दुजोहणस्त बहवे सत्याण ये पिप्पल्लाण य, कुहाडाण य, णहछेयणाण य, दभाण य पुजा य णिगरा य चिहति' इसी प्रकार उसके • यहा गुप्ती आदि शस्त्रों का, छुरियों का, कुठारों का, नखों को काटने वाली नहरणियों का एव दर्भ के अप्रभाग की तरह तीक्ष्ण हथियारों का ढेर का ढेर जमा हुभा रहता था। 7 . तस्स में નાના-નાના સમાન વિષાક્ત હથિઆરોના જથ્થા એકઠા કરી રાખેલા હતા, दुजोहणस्स बहवे सूचीण य डभणाण य काट्टिलाण य पुजा य णिगरा य चिट्ठणि' એ પ્રમાણે તે દુર્યોધનને ત્યાં અનેક સે, ડાભ લગાડવાની લેઢાની સળીઓ અને મુગરને પણ સ ગ્રહ રહેતું હતું तस्स ण दुजोहणस्स बहधे सत्याण य पिप्पलाण य कुहाडाण य णहछेयणाण य दभाण य पुजा य णिगरा य चिट्ठति' मा प्रमाणे ते त्या ति माह હથિઅરે, છરીઓ, કુઠાર, નખ કાપવાની નેરણીઓ અને દર્ભની અણુ જેવા તીક્ષણ હથિઆરાના ઢગલા જમા રહેતા હતા विपाकचन्द्रिका टीका ध्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण मु य जाणुसु य खलएमु य लोहकीलए य कइसक्काराओ य दलावेइ, अलिए भजावेर, अप्पेगइए मईओ य उभणाणि य हत्यगुलिया य पायगु- लिपासु य कोटिलपहिं आउडावेइ, आउडाविता भूमि कड्यावेड, चप्पेगइए सत्यएहि य जाच णहडेय गति य अग पोटावेइ, पोहावित्ता दन्भेहि य सेहि य उलदभेहि य दावेड, वेढाविता आपसि दलयड, सुरे समाणे चड चडम्स उप्पाडेइ । मूः ५ ॥ - . ने के, वेडियो के, शृखलाओ के भी पुज के पुज पड़े रहते थे। फिर इसके रहा अनेक वशताओवासकी नापटियों के, इमली की कामठियों के, चिकने चमडे के कोडों के, कशामो-चावुको के, और वृक्ष की अल से बने हुए रस्मो के देर के ढेर पडे रहते थे। फिर इसके यहा अनेक धडे पापाण का शिलामों के, बड़े बड़े डडों के, मुद्गरा के, नौकाओं के गेकने के लंगरों के समूह क समूह रहते थे। फिर इसके यहा वरत्राओं-कपास से बट हुए रस्सों के अथवा चमडे के बने हुए रस्सो के, बकल का रस्सियो के और बालों को बटी हुई रस्सियों के बहुतसे ढेर रहते थे। फर इसके यहा अनेक तलवारों के, करोतो के, खुरपों के अथवा उस्तरा के कदम्पचीरपनो-अतितीक्ष्ण अग्रभागनाले कणेरतृणविशेषो के पुज के पुंज रहते थे। फिर इसके यहा बहुत से लोहे के तग कीलो के, बास की सलाइयो के, बिच्छु के डक के समान विपाक शस्त्रो के पुज के पुज घर में रहते थे। વલતાઓ-વાસની ખાપટીઓના, આમલીની કામગીઓના, ચિકણું ચામડાના કેયડાઓના, ચબુકેના અને વૃક્ષની છાલમાંથી બનાવેલા દેરડાઓના ડગલા રહેતા હતા તેમજ તેને ત્યાં અનેક ઘડેલી પાષાણુની શિલાઓ, મેટા- મોટા ડડા, મુર, નૌકા-વહાણને રોકવાની લગોના સમયે સમૂહ રહેતા હતા, તેમજ તેને ઘર સુતરના ગુથેલા મોટા દેરડાએ અથવા ચામડાના ગુથેલા દેરડાઓ, વકલની દેરીઓ, અને વાળની ગુથેલી દેરડીએ ઘણજ રહેતી, અને તેને ३२ मन सपा, ४२१तो, भरपीआय, सन्तामा, मारपत्री- અગ્રભાગવાળા કણેરતૃણ વિશેષના ઢગલા રહેતા હતા, તે સિવાય તેને ત્યા લેઢાના તીક્ષણ કાલે, વાસની ગળીએ, વીછીના એ જેવા વિષાક્ત શસેના ઢગલા તેના ઘરમાં રહેતા હતા, તે વિના તીખી તીખી સુઈઓ, ડાભ ત્યા અતિતીક્ષણ ४९८ विपाकश्रुते अप्पेगइए पायदुयाहिं बधावेइ, अप्पेगदए इडिपणे पारेइ, अप्पेगहए णिय लपणे कारेइ, अप्पेगइए सकोडियमोडिए कारेइ, अप्पेगइए सफलवणे कारेइ, अप्पगइए इत्याठिण्णए पारेइ जाव सत्योवाडिए कारेइ, अप्पगइए घेणुलयाहि य जाव वायरस्मीहि य हणावेइ अप्पेगइए उत्ताणए कारेइ, कारिताउरे सिल दला वेइ, दलावित्ता लउल दावेड, दायित्ता पुरिसेहिं उब पावेड, अप्पेगटए तंतीहि य जाब मुत्तरजाहि य इत्थेमु य पादेस य धावेइ, धावित्ता अगडमि ओचल पाणग पेज्जेइ, अप्पेगइए असिपत्तेहि य जाच क्लबचीरपत्तेहि य पच्छोलावेद, पच्छो काचित्ता खारतेलेण अभंगावेइ, अप्पेगदए णिलाडेसु य अवटुसु य कोप्प हर गर्म गर्म जसद स, कितनीक पिघले हुए गर्म गर्म सासे से, कितनीक बहुत उकल जाने से कलकल शब्द करते हुए चुने के पानी से और कितनीक कुडिया गरम गरम खार तेल से भरी हुई थीं। कितनीक कुडिया समय पानी से भरी हुई अग्नि के ऊपर उबलती ही रहती थीं। फिर इसके यहाँ बहुतसी ऐसी मिट्टी की बडी२ नादे भी थीं जिनमें कितनीक नादें घोड़ों क मूत्र से खूब भरी रहती थी तो कितनीक हाथियों के मूत्र से, कितनीक ऊँटों के मूत्र से कितनीक बेलो के मूत्र स, कितनीक मेढो के मूत्र से तो कितनीक भैसों के मूत्र से भरी रहता थी। फिर उस चारकपाल दुर्योधन के घर में अनेक हथकडियों के, पैरों के बाधने के बन्धनों के, तथा अनेक खोडों તાબાના રસથી ભરેલી હતી. કેટલીક ગરમ જસતથી, કેટલીક ગરમ સીચાના રસથી, કેટલીક ચુનાના ઉકળેલા પાણીથી અને કેટલીક કડીઓ એકદમ ગરમ ખારવાળા તેલથી ભરેલી રહેતી હતી પાણીથી ભરેલી અગ્નિ પર ચઢવી કેટલીક કડીઓ નિરતર ઉકળતીજ રહેતી હતી તે સિવાય માટીના પણ માટે મોટી કોઠીઓ તેની પાસે હતી જે ઘોડાના મૂવથી ખૂબ ભરેલી રહેતી હતી, કેટલીક હાથીના મુવથી, કેટલીક ઉના મૂવથો, કેટલીક બળદના મૂત્રથ, કેટલીક ઘટાઓ અને કેટલીક પાડાઓના મૂવથી ભરી રહેતી હતી તે સિવાય તે જેલર દુર્યોધનના ઘરમાં અનેક હાથકડીઓ તથા પગને બાધવાના બધનો તથા અનેક ખેડા-ખવાઓના પણ ઢગલા રહેતા હતા, તેમજ તેને १९९ विपाकचन्द्रिका टोका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण मु य जाणुमु य खलुएस य लोहकीलए य स्डसकाराओ य दलावेइ, अलिए भंगावेइ, अप्पेगइए मईओ य डमणाणि य हत्यगुलियानु य पायगु- लिपामु य कोहिलाहिं आउडाइ, आउडा वित्ता भूमि कट्यावेइ, अप्पेगइए सत्यएहि य जाव पडडेयगएहि य अग पोटापेड, पछोहावित्ता दम्भेहि य ऊसेहि य उल्लदन्भेहि य ढावेड, वेढाविता भागासि दलयड, सुरे समाणे चड- चडम्स उप्पाडेइ ।। मूः ५॥ घडे हुए के, वेडियो के, शृखलाओ के मा पुज के पुज पडे रहते थे। फिर इसके उहा भनेक वशताओ-वासकी ग्वापटियों के, इमली की कामठियों के, चिकने चमटे के कोडों के, कशाओं-चावुको के, और वृक्ष का छाल से बने हुए स्मों के देर के ढेर पडे रहते थे। फिर इसके यहा अनेक पापाण की शिलामो के, बडे बडे डडों के, मुद्गरा के, नौकाओं के गेकने क लंगरों के समूह क समूह रहते थे। फिर इसके यहा वरत्राओ-कपास के सूत से बट हुए रस्सों के अथवा चमडे के बने हुए रस्सों के, वल्कल फा रस्सियो के और बालों की बटो हुई रस्सियों के बहुतसे ढेर रहते थे। फर इसके यहा अनेक तलवारों के, करोनों के, खुरपों के अथवा उस्तरों के कदम्बचीरपत्रों-अतितीक्ष्ण अग्रभागनाले कणेरतृणविशेषों के पुज के पुंज रहते ये। फिर इसके यहा बहुत से लोहे के तक्ष्य काली के, बास की सलाइयो के, पिच्छु के टक के समान विपात शस्त्रो के पुज के पुज घर में रहते थे વ શલતા-વાસની ખાપટીઓના, આમલીની કામઠીઓના, ચિકણુ ચામડાના કેયડાઓના, ચ બુકાના અને વૃક્ષની છાલમાંથી બનાવેલા દેરડાઓના ઢગલા રહેતા હતા તેમજ તેને ત્યાં અનેક ઘડેલી પાષાણની શિલાઓ, भोटा- મેટા ડડા, મુગર, નૌકા-વહાણને રોકવાના લગોના સમૂહે સમૂહ રહેતા હતા, તેમજ તેને ઘેર સુતરના ગુ થેલા મોટા દેરડાઓ અથવા ચામડાના ગુયેલા દોરડાઓ, વકલની દરડીએ, અને વાળની ગુથેલી દેરડીઓ ઘણીજ રહેતી, અને તેને २२ भने तपा, २पतो, भरपीमामा, अन्तरामी, मीरपत्री- અતિતી અગ્રભાગવાળા કણેરણ વિશેષના ઢગલા રહેતા હતા, તે સિવાય તેને ત્યા લેઢાના તીક્ષણ દલિ, વાસની સળીએ, વી છીના ડખ જેવા વિષાક્ત શસોના ઢગલા તેના ઘરમાં રહેતા હતા, તે વિના તીખી તીખી સુઈઓ, ડાભ । ત્યા ५०० विपाकश्रुते . तण्ण से , वहुन् 'चौरे य' . . . उसके बाद टीका-मृ० ५ तएण से' इत्यादि । ततः खलु स' 'दुजोहणे चारग पालए ' दुर्योधनवारकपालक: ' सीहरस रणो' मिहरयम्य राज्ञ' बहद चोराच । पारदारिए य पारदारिकाश्च 'गठिमेयए य ग्रन्थिभेदकाश्च ‘रायावकारी य रानापकारिणश्च अणवारए य ' ऋणधारकाच ये ऋण गृहीला पुनातु नेन्छन्ति तान बालघायए य बालपातकाच फिर इसके यहा ताखी तीसी सुइयो का, डाम लगाने की लोहे की सलइया का, छोटे२ मुद्गरो का भी संग्रह रहता था। इसी प्रकार इसके यहा गुमि आदि शस्त्रो का, छुरियो का, कुठारो का, नखो को काटने वाली नहरणियो का एव दर्भ के अग्रभाग की तरह तीक्ष्ण हथियारो का भी ढेर का ढेर जमा हुआ रहता था ॥ सू०४॥ तए ण से' इत्यादि । 'तए ण से दुज्जोहणे' इस चारकपालक दुर्योधन ने 'सीहरस्स रणो' अपने सिंहस्थ राजा के राज्य में रहने वाले 'ब इवे चोरे य पारदारिए य गठिभेयए य रायावकारी य अणधारए य बालघायए य वीसंभघायए य जूपकरे य खडपट्टे य' अनेक चोरों को, अनेक परस्त्री-लपटों को, अनेक प्रथिभेदको-गाठकतरने वालों को, राजा के अनेक विद्रोहियों को, कर्ज अदा नहीं करने वालों को-उधार लेकर नहीं देने લગાવવાની લોઢાની સળીઓ, નાના નાના મુદગરોને પણ સ ગ્રહ રહેતું હતું, આ પ્રમાણે તેને ઘેર ગુપ્તિ આદિ શસ્ત્રોના, છરીઓના, કુઠારા નેરના અને દર્ભના અગ્રભાગ જેવી તીણ ધારવાળા હથિઆના મોટા-મોટા ઢગલા જમાં રહેતા હતા જા तए ण से 'छत्यादि a पछी मे दुनोहणे ' या२४पा२२-याधन सीहरस्स रण्णा ' पोताना सिरथ राजन शस्यमा २नार • बहवे चौरे य पारदारिए य गठिभेयए य रायावकारी य अणधारप य बालघायए य वीसमधायए य जूयकरे य'खटपट्टे य અનેક ચેરેને, અનેક પરસ્ત્રી–લપ ટે, અનેક ગઠી છેડાઓને, રાજાના અનેક વિદ્રોહિઓને દેણ નહિ આપના રાઓને-ઉધાર લઈ જઈને પિસા નહિ આપનારાઓને, બાલકોની હત્યા કરવા . तपण . 'खडपट्टे य , . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण ५०१ वीसंभघायए य' विश्रम्भपातकान=विश्वासघातकारिणश्च 'जूयकरे य' तक रान्शूतक्रीडाकारिणश्च खण्डपट्टाश्व-ताश्च 'पुरिसेहिं ' पुरुपैः राजपुरुपैः । गिण्हावेइ ' ग्राहयति, ग्राहयिखा ' उत्ताणए' उत्ताकान् ऊर्ध्वमुखान् 'पाडेइ ' पातयति, पातयित्वा · लोहदडेण' लोहदण्डेन 'मुह विडाडेइ ' मुख विचाटयति-उद्घाटयति, विघाटप उद्घाटय 'अप्पेगइए ' अप्येककान् कतिप- यान् तत्त ' तप्तम् अग्निसंयोगेन द्रवीभूत 'तर' ताम्र 'पेजेइ ' पाययति । एव अप्पेगइए , अप्येककान् राउय त्रपुक जसद' इति मसिद्ध, 'पेजेड' पाययति, • अप्पेगइए अप्येककान् ' सीसग पेजेइ ' सीसक पाय- अप्पेगइए ' अप्येकमान् चूर्णमिश्रिततप्ततैले 'पेज्जेइ' . . यति, कलक्ल - वालों को बालकों की हत्या करने वालो को, विश्वासघातियो को, द्यूतकीडा करने वालो को, एव अनेक धुर्ती को 'पुरिसेहिं' राजपुरुपो द्वारा ' गि- ण्हावेइ पकडवाता और 'गिहावित्ता' पकडवाकर 'उत्ताणए पाडेइ' मयको चित्ता लेटा देता 'पाडित्ता लोहडंडेण मुह विहाडेइ चित्ता लेटाने के बाद उनका मुख एक लोहे के दडे से फडवाता विहाडित्ता अप्पेगइए तत्तं तव पेज्जेइ, अप्पेगइए तउय पेजेइ, अप्पेगइए सीसग पेज्जेइ, अप्पेगइए कलकल पेज्जेइ, अप्पेगइए खारतेल पेज्जेइ, अप्पेगइए तेण चेव अभिसेग करेद' फडवाकर किन्हीं को गरम-पिघला हुआ ताबा पिलाता, कि ही को पिघला हुआ जमद पिलाता, किन्हीं को पिघला हुजा सीसा पिलाता, कि ही को चूना से मिश्रित तप्त तैल पिलाता, किन्हीं को नमक मिला हुआ વાળાઓને વિશ્વાસઘાતિઓને, જુગાર ખેલનારાઓને અને બીજ અનેક ધૂતારાઓને पुरिसेहि २०५३॥ द्वा। ' गिण्हावेइ પકડાવ અને 'गिहावित्ता' ५४वीन । उत्ताणए पाढेइ ' तमामने स्थित्ता पाता, 'पाडित्ता लोहडेण मुह विहाहेइ ચિતા પાડીને પછી તેના મોઢામાં मे adin 3 नाभी भादु सवतो, 'विहाडित्ता अप्पेगइए तत्त पेज्जेइ, अप्पेगइए तउय पेज्जेइ अप्पेगइए सीसग पेज्जेइ, अप्पेगइए फलकल पेज्जेइ, अप्पेगइए खारतेल्ल पेज्जेइ, अप्पगेइए तेण चेव अभिसेग करेइ ડાવીને તાબાને ગરમ પીગળાવેલ પીવરાવતે, કેઈને ગરમ કરી ગાળેલા જસતને રસ, કેઈને ગરમ મસાને રસ પીવરાવ, કોઈને ચૂનાના . तष . ૨સ ५०० विपाकश्रुते तपण से, - 'बहवे' - . टीका-मु० ५ तएण से' इत्यादि। ततः खलु स. 'दुजोहणे चारग पालए ' दुर्योधनश्वारकपालक · सीहरस्स रणो' सिंहस्थमा राज्ञ बहून् ' चौरे य' चोराश्च 'पारदारिए य' पारदारिकान गठिभेयए य ग्रन्थिभेदकाश्च ‘रायावकारी य ' रानापकारिणश्च · अणधारण य' ऋणपारकॉश्च ये ऋण गृहीला पुनातु नेच्छन्ति तान बालघायए य बालयातकाच फिर इसके यहा तासो तीसी मुइयो का, डाम लगाने की लोहे की सलइया का, छोटे२ मुद्गरो का भी संग्रह रहता था। इसी प्रकार इसके यहा गुमि आदि शस्त्रो का, छुरियो का, कुठारो का, नसो को काटने वाली नहरणियो का एवं दर्भ के अप्रभाग की तरह तीक्ष्ण हथियारों का भी ढेर का ढेर जमा हुआ रहता था ॥ सू०४॥ तए ण से' इत्यादि । तए ण उसके बाद से दुजोहणे। इस चारकपालक दुर्योवन ने 'सीहरस्स रण्णो' अपने सिंहरथ राजा के राज्य में रहने वाले ब हवे चोरे य पारदारिए य गठिभेयए य रायावकारी य अणधारए य वालघायए य वीसंभघायए य जूपकरे य खडपट्टे य अनेक चोरों को, अनेक परस्त्री-लपटों को, अनेक प्रथिभेदकों-गाठकतरने वालों को, राजा के अनेक विद्रोहियों को, कर्ज अदा नहीं करने वालों को-उधार लेकर नहीं देने લગાવવાની લોઢાની સળીઓ, નાના નાના મુદગરોને પણ સ હ રહેતા હતા, આ પ્રમાણે તેને ઘેર ગુપ્તિ આદિ શસ્ત્રોને, છરીઓના, કુઠારા નેરણાના અને દર્ભના અગ્રભાગ જેવી તીક્ષ્ણ ધારવાળાં હથિઆના મોટા મોટા ઢગલા જમા રહેતા હતા જા 'तप ण से 'त्यादि ते पछी से दुजोहणे ' ते २४पास४-२१२-धन • सीहरस्स रण्णा ' पाताना सिर शतना सस्यमा २नार बहवे चोरे य पारदारिए य गठिभेयए य रायावकारी य अणधारप य बाल्घायए य वीसभघायए य जयकरे य खटपट्टे य અનેક ચેરેને, અનેક પરસ્ત્રી– ૫ ટે, અનેક ગઠી છોડાઓને, રાજાના અનેક વિદ્રોહિઓને દેશુ નહિ આપના રાઓને-ઉધાર લઈ જઈને પિસા નહિ આપનારાઓને, બાલકોની હત્યા . . तपण . કરવા . - . . - . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ६ नन्दिपेण ५०३ 'चेव' चैव पुनरपि ' उवील ' अवपीटा=वेदना 'दलयइ' दापयति-कारयतीत्यर्थः। 'अप्पेगइए ' अप्येकान् ‘हत्यदुयादि' हस्तान्दुकामिः हस्तमृङलामिः, 'हथ कडी' इतिमसिद्धाभिः चपावेइ' चन्चयति, 'अप्पेगइए' अप्येकमान् 'पाय - दुयाहिं ' पादान्दुकाभिः पाद-गृहलाभिः पादवन्चनरूपाभिः 'पंधावेइ ' धन्य- यति, 'अप्पेगइए' अप्येककान् ' हडियधणे' हडिवचनान्-हडिना धन येपा ते तथा तान् , ' सोडा' इतिप्रसिद्धबन्धनबद्धान् ' कारेइ' कारयति, · अप्पे- गइए अप्येककान् ‘णियलपघणे' निगडबन्धनान् निगडेन 'वेडी' इति प्रसि. द्धन पवन येषा ते तथा तान् 'कारेड' कारयति, अप्पेगइए अप्येक कान् 'सकाटियमोडिए' संकोटितमोटितान्-सकोचितमोटितान् कारेड' कारयति, 'अप्पेगटए' अप्येककान् ' सफलयधणे शृद्धलावन्यनान् कारेइ पुन उसे खिलाता, इस प्रकार उन्हे प्राणान्तक कष्ट पहुँचाता । ' अप्पेगदए हत्य- दयाहिं बघावेड किही२ को हथकड़ियों से जकडाकर वधवा देता 'अप्पेगढए पाय दुयाहिं वधावेड, अप्पेगदए हडिवंधणे कारेइ, अप्पेगइए णियलय धणे कारेद फिन्हीं २ को पावो मे डलवा कर वधवा देता। किन्हीं २ को खोडा से बंधवा देता । किन्हीं २ को निगडो-वेडियो कसवा देता। 'अप्पेगहए सकोडियमोडिए कारेइ, अप्पेगदए सकलपणे कारेड, अप्पेगदए इत्यछिण्णय कारेइ जाव सत्या- वाडिए कारेड, अप्पेगइए वेणुलयाहि य जाव वायरस्सीहि य हणावेइ, अप्पे- गहए उत्ताणए कारेड, कारित्ता उरे सिलं दलावेद' किन्हीं २ को वह स कुचित गात्र कर बाघ देता और मोड कर टेढा मेढा कर देता। किन्हीं २ का અને ફરીથી તે વમન તેમને જ ખવરાવતું હતું, આ પ્રમાણે તેને પ્રાણાન્તક ४५ पहा-या ' अप्पेगइए इत्थदुयाहिं वधावेइ ' साने ते हायडीया नाभी जीन धावतो 'अप्पेगइए पाय दुयाहिं बधावेइ, अप्पेगइए हडिनधणे कारेइ अप्पेगइए णियलयधणे कारेइ ' माना ५१मा धन धापी देतो, કેટલાકને ખીલા સાથે બધી દેતે, કેટલાકને બેડીઓ પહેરાવી દેતે • अप्पेगइए सोडियमोडिए कारइ, अप्पेगइए सकल्पधणे कारेइ, अप्पेगइए हत्थछिणण्य कारेइ जाव सत्थोवाटिए कारेइ, अप्पेगइए वेणुल्याहि य जाव वायरस्सीहि य हणावेइ, अप्पेगदए उत्ताणए कारेइ, कारित्ता उरे सिल दलाइ . वधन विपाकवते . पाययति, 'अप्पेगइए ' अप्येकमान 'खारतेल पेजेइ 'क्षारतेल पाययति, ' अपे गइए अप्येकमान् । तेण चेव तेनैव पू ततप्तताम्रादिव्यजातेनैव ' अभिसेग करेइ' अभिषेक करोति-स्नपयति । 'अप्पेगइए ' अप्येस्मान् 'उत्ता णए उत्तानकान्-उन्मुखान् 'पाडे' पातयति 'पाडिता ' पातयिता 'आस मुत्त' अश्वमूत्र ‘पेजेह' पाययति, अप्पेगहए अप्येकका इस्तिमूत्र 'पेज्जेइ' पेज्जेइ' पाययति पाययति ‘जार' यावत्-अप्येम्फान् 'महिसमुत्त' महिपमूत्र 'पेज्जेइ' पाययति । 'अप्पेगइए' अप्ये कमान् 'हेवामुहे ' । मुखान् 'पाडेइ ' पातयति, 'पाडिता' पातयित्वा बलस्स' बलात् 'वमा- वेइ' चमयति अप्पेगइए' अप्येकान् 'तेण तेन वान्ताशनादिना हत्यिमुत्त' . . तेल पिलाता और उही तप्त ताम्रादिको को उनके ऊपर मनमाना छिडकाता। अप्पेगरए उत्ताणए पाडेइ, पाडित्ता आसमुत्त पेज्जेइ, अप्पेगइए हथिमुत्त पेज्जे. जाव महिसमुत्त पेज्जेइ ' चित्त लेटाये हुए किन्हीं२ को घोडे का मूत पिलाता, किन्हों२ को वह बैल का, किन्हीं को मेंढे का, तो किन्ही को घाडे का मूत पिलाता, फिही२ को हाथी का मूत पिलाता, किन्ही२ को भैसे का मत पिलाता ' अप्पेगइए हेहामुहे पाडेइ, पाडिता बलस्स वमावेइ, अप्पेगइए तेण चेव उवील दलयइ, फिर उनमे से कितनों को ओंधा लिटाता, लेटाकर जबर्दस्ती उनसे वमन कराता उसी वमन को फिर उन्हे खिलाता फिर वमन कराता और મિશ્રણવાળું ગરમ તેલ પીવરાવતો હતો. કેટલાકને મીઠું મેળવેલુ તેલ પીવરાવતા હતા તેના શરીર ઉપર તપાવેલા તામ્ર આદિ ઈચ્છા પ્રમાણે છાટતે હતો अप्पेगइए उत्ताणए पाडेइ, पाडित्ता आसमुत्त पेजेइ अप्पेगइए हत्थिमुत्त पेज्जेइ जाव महिसमुत्त पेज्जेइ ચિત્તા પાડેલા કેટલાકને ઉના, કોઈને બળદના, કોઈને ઘેટાના, કેઈને ઘોડાના મૂત્ર પીવરાવતે હતે કેટલાકને હાથીને મૂત્ર पासपती, ३४न पाना भूत्र पीपरापतो तो ' अप्पेगइए हैट्ठामुहे पाडेइ, पाडिता बलस्स धमावेइ अप्पेगइए तेण चेव उवील दलयह श पाछ। તેઓમાથી કેટલાકને ઉધા પાડો પાડીને જબરદસ્તીથી તેને વમન કરાવતે, તે વમનને પાછું તેને જ ખવરાવતો હતો, ફરી પાછુ તેને વમન કરાવો, ५०७ . . . - - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण निखन्य प्रोटयति । 'अप्पेगइए' अप्येककान् ‘सूईओ य' सूचीश्च ' डंभ- णाणि य' दम्भनानि च मतप्तलोहाइनानि डाम ' इति प्रसिद्धानि 'हत्य- गुलियासु य' हस्ताङ्गुलिकामु 'पायगुलियासु य' पादाहगुलिकासु च ' कोहिल्ल- एहि कोहिलकै'=मुद्गरकैः ‘आउडावेइ ' आकोटयति आकुटप मवेशयति, 'आउटावित्ता' आकोटय-अन्तःमवेश्य, 'भर्मि ' भूमि कहयावेइ' कण्डाव- यति भूमौ घर्पयतीत्यर्थ । करचरणाइगुलीषु मूचीः प्रवेश्य करचरणयोभूमों चर्पणेन महादुःखमुत्पादयतीति भावः । ' अप्पेगइए ' चप्येककान् सत्थएहि य शस्त्रकैःगुप्तिमभृतिभिः 'जाव' यावत्-पावच्छन्देन-'पिप्पलेहि य पिप्पलै = छुरिका मिः, ' कडाडेडि य' कुटारैः-इति सग्रहः, ' णहच्छेयणएहि य' नखच्छे दनकैश्च । नहरणी' इति पसिद्धैः ' अग' शरीर पच्छल्लावेइ ' प्रतक्षयवि, 'पछी. लावित्ता' प्रतक्षय्य ' द मेहि य' दर्भश्व ' कुसेहि य' कुशेश्व, दर्भासमूला:, कुशा' निर्मूलाः तैः · उल्लदभेहि य ' आदर्भश्च वेढावेइ ' वेष्टयति ' वेढा- य कोहिल्लएहिं आउडावेइ' कि ही २ के हाथ की अगुलियों मे, पैर की अगुलियो मे सूईओ को, तप्त लोहे के डाम लगाने वाले कीलों को मुद्गरों से ठोक २ कर गड़वा देता। आउडाविता भूमि कट्टयावेइ' गढवा कर फिर उन्हे भूमि पर घसीटवाता। 'अप्पेगए सत्यएहि य जाच णहडेपणएहि य अग पन्छोल्लावेइ' कितनों का वह गुप्ती आदि शस्त्रों से, यावत् शब्द मे छुरी, कुठार, और नहरणियों से शरीर छिन्न भिन्न करा देता। पच्छोलावित्ता दन्भेहि य कुरेहि य उलदन्भेहि य वेढावेइ' छिनभिन्न करने बाद फिर वह हरे २ दर्भी और कुशो से उहे वेष्टित 'वेढावित्ता आयवसि ' अप्पेगहए सईओ य डभणाणि य इत्थंगुलियासु य पायगुलियासु य कोहिल्लपहि आउडायेइ ' साने सायनी माजीमामा, पानी मागणीसभा सायान, તપાવેલા લોઢાના ડામ આપવા ખીલાઓને મુદ્દોરાથી ખૂબ આદર બેસારતા आउडाषित्ता भूमि कड्यावेइ ' मृण भासा मारीने पछी तेनेभान ५२ घसापता, अप्पेगइप सत्थएहि य जाय णहछेयणरहि य अग पच्छोल्लावेह' al કના તે ગુપ્તિ આદિ શસ્ત્રોથી, “યાવત” શબ્દથી છરી કુઠાર, અને નેરણાથી शरीरने छिन्न-भिन्न रावी हेता पच्छोल्लावित्ता दडभेहि य कुसेहि य उल्ल दरभेहि य वेढायेह' छिन्न-भिन्न शन पछी त सीसा- हालथी तन करवाता .
. - - - - . विपाकश्रुत यावत्-पावच्छन्देन-'करपतेहि य, सुरपत्तेहि य ' इति समारा, तत्र 'करपत्तेहि म' करप' करवत' इति प्रसिद्धैः काठचीरणोपकरणविशेपैः 'खुरपत्तेहि य' क्षुरपः 'उस्तरा' इति पसिद्धैः । कलंगचीपत्तेहि य ' पदम्बचीरपत्र. तीक्ष्णा ग्रशस्त्रविशेपैश्च । पच्छोलावेइ ' प्रतक्षयति, प्रतक्ष्य 'सारतेछेण' क्षारतैलेन ' भन्मगावेइ ' अभ्यद्गयति-मर्दयति | 'अप्पेगइए' अप्येफकान् कतिपयानपरा धिनः 'निलाडेसु य' ललाटेषु 'अवटुसु य' काटिमासु-ग्रीवासु ' कोप्परेसु य' कूपरेपु 'कुहणी' इति प्रसिद्धेषु 'जाणुसु य' जानुपु='घुटना' इति प्रसिद्धेपु 'खलएसुय' पादमणिवन्येसु च, एतेषु अङ्गेषु लाहकालए य' लौहकीलगन् 'कडसकरा ओ य ' कटशर्कराश्व-वंशशलाका• 'दलावेइ' दापयति=निखानयति, 'अलिए ' अलिकान् अलिकण्टकान्-वृश्चिककण्टकान् 'भजावेह' भञ्जयति पूर्वोक्ताङ्गेषु पच्छोल्लाविता खारतेल्लेण अभगावेइ' किन्हीं २ के वह अग और उपागों को तलवारों से छगवाता, करोतों से वहराता, उस्तराओं से छिलवाता और तीक्ष्ण अग्रभागवाले शस्त्रों से छिदवाता पश्चात् उन पर खारा तैल छिडकवाता और उसी तेल से मर्दन करवाता । अप्पेगइए णिलाडेस य अवटुस य कोप्परेमु य जाणुसु य खलएमु य लोहकीलए य क्डसकराओ य दलावेइ ' कि हो२ के मस्तक में, गर्दन में, कुहनियों में, घुटनों में, और पैर के सघिस्थानो मे वह लोहे के कीले, और बास की तीक्ष्ण मोटो २ शलाकाए टुकवाता अलिए भजावेइ' साथ में तीक्ष्ण काटों को भी उनके शरीर मे घुसवाकर उन्हे अधबिच से तुडवा देता। 'अप्पेगइए मूईओ य डंभणागि य हत्थगुलियामु य पायंगुलियामु अप्पेगइए असिपत्तेहि य जाव कलबचीरपत्तेहि य पच्छोल्लावेइ पच्छोलाविता खारतेल्लेण अब्भगावेइ ' साना ते भग भने पागने तपाशा yet પાડતા, કરવતથી વેરતા, અસ્તરાઓથી છલતા હતા, અને તીર્ણ અગ્રભાગ વાળા શસ્ત્રોથી તેને છેદતા-કતા, પછીથી તેના પર ખારૂ તેલ છ ટાવતા હતા, waada 3 ४ भहन रावता, 'अप्पेगइए णिलाडेसु य अवटुसु य कोप्परेसु य जाणुसु य खलुपसु य लोहकीलए य कडसकराओ य दलावेह' કેટલાકના માથામા ગળામાં કોણીઓમા ઘુટણમાં અને પગના સધિસ્થાનેમા લેઢાના ખીલાઓ, अनवासी ती भारी-भारी सणामा नेता अया भारत 'अलिप भजाधेई' साय નિષ્ણ કાટાઓને પણ તેના શરીરમાં પડી અઈશ્ચમ તે કાંટે તેડી નાખતા . .
- विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण ५०९ अणतर उन्नहित्ता इव महुराए णयरीए मिरिदामस्स रगो बंधुसिरीए देवीए कुच्छिसि पुत्तत्ताए उववण्णे । तए ण तीसे बंधुसिरीए देवीए तिण्ह मामाण बहुपडिपुण्णाण इमे एयारूवे दोहले पाउन्भूए-धन्नाओ ण ताओ अम्मयामो जाब जाओ ण अप्पणो पइस्स हिययमसैण जाव सद्धि सुर च५ किन्हीं को ताता गर्म पिघला हुआ ताना पिठाता, किन्हीं को पिघला हुआ गरम-गरम जसद पिलाना, किन्हीं को पिघला हुआ सीसा पिलाता, किन्ही को चूने से मिश्रित तम तैल पिलाता एर किन्हीं को नमक मिला हुआ तैल पिलाता और उन्हीं तप्त ताम्रादिको को टनके शरीर पर मनमाना छिडकवाता था। फिर वह चित्ता लिटाये हुए किन्हीं-किन्हीं को घोडे का मूत पिलाता, किन्हीर को हाथी का मून पिलाता, किन्हीं२ को ऊंट का तो किन्हीं२ को बैल का, किहीं२ को मेंढे का तो किन्हीर को पाडे का मूत पिलाता था। फिर उनमे से कितनो को नीचा मुह कराकर चला कार (जबर्दस्ती) से वमन कराता और उमी वमन को उन्हे खिलाता, फिर वमन कराता और पुन उसे खिलाता इस प्रकार उन्हे प्राणान्तक कष्ट पहुंचाता था। फिर किन्हीर को वह हथकड़ियों से जकडा कर वधवा देता। किन्ही२ को पाँवों मे बघन डलवा कर बधवा देता। किन्ही२ को खोडों से बंधवा देता । किन्हीं२ को निगडो वेडियों से कसवा देना। कि होर के शरीर को वह मरोड कर टेढा मेढा कर ગરમ પીગળાવેલા તાબાનો રસ પીવડાવતા હતા, કેટલાકને એવા જ પ્રકારનો જસદને રસ, કેટલાકને સીસાનો રસ, પીવડાવતા હતા, કેટલાકને ચુનામિતિ તપાવેલુ તેલ પીવડાવતા, કેટલાકને નમક મેળવેલ તેલ પાતા હતા, અને તપાવેલા તાબા આદિકથી તેના શરીર પર ઈચ્છા પ્રમાણે ડામ દેતા હતા, પછી તેને ચિતા પાડીને કેટલાકને ઘેડનું મૂત્ર પાતા, કેટલાકને હાથીનું મૂા, કેટલાકને ઉટના મૂત્ર કેટલાકને બળદના મૂત્ર, કેટલાકને ઘેટાના મૂત્ર, કેટલાકને પાડના મૂત્ર પાતા હતા, તે પછી તેમાના કેટલાકને સુખ નીચુ કરાવીને છલકાર (જબરદસ્તીથી)થી વમન કરાવતા હતા અને તે વમન પાછુ તેને જ ખવડાવતા, ફરી વમન કરાવતા, અને તેને જ ખવડારતા આ પ્રમાણે તેને પ્રાણાતિક કઈ પહોચાડતા હતા પછી કેટલાકને હાથકડીઓથી બાધીને જકડી લેતા, કેટલાકના પગમા બન્ધન નાખતા એને બધી દેતા, કેટલાકને ખીલા સાથે બાધતા કેટલાકને બેડીઓથી તગ કરી દેતા, કેટલાકના ५०८ विपाकश्रुत . . वित्ता' एपिसा आयवसि' आतपे ' दल यइ ' दापयति 'मुक्के समाणे' शुष्मान् सत तान दर्भादीन 'चडनडस्स' चहा गदपूर्वकम् ' उप्पाडे उत्साटयति ॥ मू० ५॥ 1. मूलम्-मृ० ६ - तए ण से दुनोहणे चारयपालए एयाम्मे ४ सुबहुपात्र समजिणित्ता एगतीस वाममयाइ परमाउ पालित्ता फालमासे काल रिचा उट्ठीए पुढवीए उकोसेण बागीसमागरोवमट्टिइएस रइएसु णेरडयत्ताए उववणे । से ण तओ . दलयइ मुके समाणे चडचडस्स उप्पाडेइ' जर वे अच्छी तरह २ वेष्टित हो चुकते तब बाद मे वह उह धूप मे रडा कर देता, जब वे कुश और दर्भ अन्छी तरह शुष्क हो चुक्ते तर वह उनको उनके शरीर स चड चड शब्द पूर उखडनाता जिसस चमडी सहित वे निकलने लगते ।। भावार्थ फिर इस दुर्योधन जेलर ने सिंहस्य राजा के राय मे बसने वाले जितने भी बदमाश थे-चोर, पारदारिक, व्यभिचारी थे, जितने भी गाठ कतरने वाले एव राजा के विद्रोही जन थे, जितने भी उधार लेकर कर्ज अदा नहीं करने वाले थे, जितने भी गालको की हत्या करने वाले, विश्वास घाती, जुभारी एव जो भी धूर्त- ठगा थे उन सब को राजपुरुषों द्वारा पकडवा कर उनको चिता लिटा देता और उनका मुख एक लोहे के डडे से फडवाकर पीजी हे 'वेढायित्ता आयवसि दल्यइ सुके समाणे चड्चडस्म उप्पाडेइ જ્યારે સારી રીતે વિી ટાળી દેતા તે પછી તેને સખ્ત તાપ-તડકામાં ઉભા રાખતા હતા પછી જ્યારે તે દર્ભ સુકાઈ જતે ત્યારે તેના શરીર પરથી તે ચડચડ શબ્દને ધ્યની સાથે ઉખેડવામાં આવે ત્યારે ચામડી સહિત નીકળતું હતું ભાવાર્થ પછી એ દુર્યોધન જેલરે મિહરથ રાજાના ૨ જયમાં વસનારા જેટલા બદમાસ હતા ( ચેર હતા) પરસ્ત્રી લ પટ વ્યભિચારી હતા, જેટલા ગઠી છેડા હતા, રાજાના વિરોધજન હતા જેટલા ઉધાર લઈ કચ્છ નહિ દેનારા હતા, જેટલા બાળકની હત્યા કરનારા હતા વિ રામઘાતી, જુગારી અને જે ધૂઠગ હતા તે તમામને રાજપુરૂ-રાજના નોકરો દ્વારા પકડાવી લીધા પછી તેને ચિત્તા પાડવા અને તેના મુખને એક લેઢાના ડડાથી પહેલ્થ કરાવીને કેટલાકને તપાવેલા - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण वधुसिरी देवी नवण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण जाव दारग पयाया। तए ण तस्स दारगस्स अम्मापियरो णिवत्ते एगारसे दिवसे सपत्ते वारसाहे इम एयारूपं णामधेज करेंति-होउ ण अम्ह दारगे णदिसेणे णामेण । तए ण से णदिसेणे कुमारे पचाई परिजुड़े जाव परिवड्ढइ । तए ण से गदिसेणे कुमारे मोटे२ रस्सों से, दोनों हाथ और दोनो पैर वधवा देता और इस हालत मे मुह का पानी मे डबा कर उन से कुए का पानी पिलाता । किन्हीं के वह अग और उपाङ्गो को तलवारों से छगवाता, करोतों से वहराता, उस्तराओं से छिल चाता और तीक्ष्ण भग्न भागवाले शस्त्रो से छिदवाता, पश्चात् उन पर खारा तैल छिडकवाता और उसी खारे तेल से मदन करवाता, किन्हीं२ के मस्तक मे, गर्दन मे , कुतियो मे और घुटना मे वह लोहे के कीले और बास को तीक्ष्ण मोटी२ शलाकाएँ टुकवाता । साथ मे तीक्ष्ण काटो का भी उनके शरीर मे घुसवा कर उहे अर्धायच से ही तुडवा देता । किन्हा२ को हाथ की अगुलियो मे पैर की अगुलियो मे सूइयो का, तप्त लाहे के डाम लगाने वाले कीला का मुद्गरे। से ठोकर कर गडवा देता, गडवाकर फिर वह उन्हे भूमि पर घसीटवाता । कितनो का वह गुप्ती आदि शस्त्रो से छूरी कुठार और नहरणियो से शरीर छिन भिन्न करा देता, छिनभिन कराकर फिर वह हरे२ दर्भी और कुशो से उन्हे બને હાથ-પગને વધાવી દેતા, પછી તેનું માથું નીચે અને પગ ઉપર રખાવીને કુવામા લટકાવી દેતા, અને તેવી હાલતમાં તેના મુખને પાણીમાં ડુબાડી આપીને તેને તે કુવાનું પાણી પીવડાવતા હતા, કેટલાકના તલવારથી આગ ઉપગેને કાપી ન ખાવતા, કરવત વડે વહેવરાવતા, અસ્તરાથી છલાવતા અને તીક્ષ્ણ ધારવાળા શોથી દાવતા-ભતા અને તેના ઉપર ખારૂ તેલ છાટતા, અને તે ખારા તેલનું મર્દન પણ કરાવતા, કેટલાકના માથામા, ગર્દનમા, કેણીઓમા અને ઘુ ટર્ણમા તે લેઢાના ખીલા અને વાસની મોટી તીક્ષણ સળીઓ બેસતા હતા, સાથે-સાથે તીક્ષણ કાટા પણ તેના શરીરમાં બેસતા અને અધવચ્ચેથી તે કાટની શળ તેડી નાખતા, કેટલાકને હાથ-પગની આંગળીઓમાં સે બેસતા, તપાવેલા લોઢાથી ડામ આપવાના ખીલાઓને મુદગરોથી ટીપી-ટીપીને બેસારતા હતા, પછી તેને જમીન પર ઘસડતા હતા, કેટલાકના તે ગુપ્તિ આદિ હથિયારથી છરી-કુદાર અને નેરણુઓથી શરીર છિન્નભિન્ન કરાવતા હતા, છિન્ન ભિન્ન विपाश्रुते कस देता। - जाव दोहलं विणेति, तं जइ अहमवि जाव विणिनामि-तिकटु तसि दोह लसि अविणिज्जमाणसि जाव झियाइ । रायपुन्छा, बंधुसिरीभणण । तए ग से सिरिदामे राया तीसे वधुसिगए देवीए त दोहल केणवि उबाएण विणेइ । सएण सा वधुसिरी देवी सपुण्णदोहळा५ त गम्भ मुहंमुहेण परिवाइ । तएण सा बधवा देता। किन्हीं२ को वह लोहे की साकलों से सूब कि हीरे के वह हाथ काट देता, पाव काट देता, कान काट डालता, नॉक काट डालता, मोष्ठ काट डालना, जीभ छेद डालता और किन्हों२ का मस्तक भी काट डालता था। किहीं२ को यह करोत मादि शस्त्रों द्वारा विदारित कर डालता। फिर यह किन्हीं२ को वेणुलतामो-बासकी छड़ियों से पिटवाता, किही२ को चिञ्चालताओं-इमली की गीली छडियो से, किन्ही२ को चिकने चमडे के कोडो से, किन्हीं२ का चमडे को यष्टि से, किन्हीं२ को वृक्षों की छाल से बनी हुई रस्सियों से खूब पिटवाता। किन्दोर का वह चित्ता लिटा के उनके छाती पर बड़ी-बड़ी शिला रखवा देता और उस शिला पर एक लकडी रखकर फिर उस लकडी के दोनों कानों को मनुष्यों से पकडवा कर बेलन की तरह उसे उनकी छाती पर फिरवाता जिस से उनकी हड्डिया चर२ हो जाती । किन्ही२ को वह तातो से वरत्राओं-चमडे को बटी हुई मोटी रस्सियों से वल्कल (वृक्षों की छाल ) की बनी हुई रस्सियों से और सुत के શરીરને મરેડી કરી વાકુચુકુ કરી બાધતા કેટલાકને લોઢાની સાકળાથી બધી દેતા, કેટલાકના હાથ કાપી નાખતા પગ કાપી નાખતા હતા કાન, નાક, હેઠ, જીભ અને મસ્તક કાપી નાખતા હતા કેટલાકને કરવો વડે કરીને વેરી નાખતા હતા, પછી કેટલાકને તે વેણુલતા વાસની સેટીએથી માર મરાવતા, કેટલાકને આબલીની લીલી સેટીએથી કેટલાકને ચિકણું ચામડાના કેયડાથી, કેટલાકને ચામડાની ગયેલી સોટીઓથી, કેટલાકને વૃક્ષની છાલમાંથી બનાવેલી દેરડીઓથી ખૂબ માર મારતા હતા, કેટલાકને ચિત્તા સુવાડીને તેની છાતી મોટી મોટી શિલાઓ રાખી દેતા, અને તે શિલાઓ પર લાકડીઓ રાખીને પછી તે લાકડીઓને બને કાનેરને પુરૂ પાસે પકડાવીને વેલણની માફક તેને તેની છાતી પર ફેરવતા, તેથી તેની હડ્ડ-હાડકાઓને ચૂર- ચૂિરા થઈ જાતા, કેટલાકને તાતથી વરન્નાઓથી ચામડાની થેલી માટી દેરડીઓથી કલ-વૃક્ષની છાલની બનાવેલી દેરડીઓથી અને સૂતરના મોટા દેરડાથી તેના ૫૨ . . . . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण एतत्समाचार:-उक्त कर्माचरणशील । मुरहुपार ' नानाविधपाप 'समजिणित्ता समय-समुपायं ' एगतीस वामसयाट ' एकत्रिंशद्वर्षशतानि 'परमाउ' परमायुः= उत्कृष्टमायुप्य 'पालित्ता' पालयिता कालमासे काल कसा 'उडीए पुढवारा' पष्टया पृथिव्याम् ' उकासेण उर्पण ' बावीस सागरावहिदएमु ' द्वाविंशतिसागरोपम स्थितिकेपु ' नेरइएसु' नैरायकेपु ' उपवण्णे' उपपन्न उत्पन्न । मेण सखल तओ' ततः तस्मात् स्थानाद् • अणतरं अनन्तरम् = सतर रहितम् ' उम्वहिता' उदृत्य ' इहेब ' इहैव-भत्रैव 'महुगए नयराए' मधु राया नगया ' सिरिदामस्स रनो' श्रीदाम्नो राज्ञ. 'युभिराए देवाए' पन्थुश्रिया देव्या. 'कुच्छिसि ' कुक्षौ 'पुत्तत्ताए' पुत्रत्वेन ' उववण्णे उपपन्ना उत्पन्न । स्वभाव था। वह सुबहुपाव समाणिता अपन वृत कर्मानुसार अना प्रकार के बहुल पापक्मो के वध करने में हो एगतोस वाससयाइ परमाउ पालित्ता' अपना ३१०० वर्ष का उ कृष्ट आयु पूर्ण कर ‘कालमासे फाल किचा छडीए पुढवीए उकोसेण वाचीससागरोवमट्टिइएसु णेरइएस रदयताए उपवणे मृत्यु के अवसर मर कर छठा पृथिवा के २२ सागर की उत्कृष्ट स्थिति वाले नरक में उत्पन हुआ। ‘से ण तो अणतर उव्याहित्ता हव महुराए णयरीए सिरिदामस्स रण्णो वधुमिरीए देवीए कुच्छिसि पुत्तत्ताप उबवणे' वहा की २२ सागर की स्थिति पूर्ण कर जब यह वहा स निकला तो इस मथुरा नगरी में श्रीदाम राजा को रानी बंधुश्री की मुक्षि मे पुत्ररूप से गर्भ मे आया। तए ण ' गर्भ स्थिति होने के હિતે તે सुबहुपाव समजिणित्ता કમોનુસાર અને પ્રકારના બહુલ ઘJાજ પાપકર્મોને બધ કરવામાજ परमाउ पालित्ता' पातानी १०० त्रामसे पर्षनी See मायुष्य पूरान 'कालमासे काल किच्चा छट्ठीए पुढचीए उकोसेण धावीससागरोरमठिइपस पेरइपसु रइयत्ताए उनवणे મૃત્યુના અવસરે મરણ પામીને છઠ્ઠી પૃથિ વીના ૨૨ બાવીસ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળા નાકમાં ઉત્પન્ન થયે ' से ण तओ अणतर उव्यट्टित्ता इहेव महुराए णयरीए सिरिदामरस रणो पधुसिरीए देवीए कुच्छिसि पुत्तताए उववणे ' त्यानी मानीस २२ સાગરની સ્થિતિ પૂરી કરીને જ્યારે ત્યાથી નીકળ્યા તે પછી આ મથુરા નગરીમાં શ્રીદામ ગજાની બધુશ્રી રાણીના ઉદરમાં પુત્રરૂપથી ગર્ભમા આવ્યા . वाद પિતાના વ્રત पगतीस वाससयाइ शर्म . - . ५१२ विपाकश्रुते उम्मुकवालभावे जाव विहरद, जाच जुबराया जाए यावि होत्या। तए ण से णदिसेणे कुमारे रज्जे य जाच अतेउरे य मुन्छिए ४ इन्छा सिरिदाम राय जीवियाओ ववरोवित्ता सयमेव रजसिरि फारेमाणे पालेमाणे विहरित्तए । ०६॥ टीका---मू०६ तए ण से ' इत्यादि । ' तए ण' ततः खलु स दुर्योधन' चारकपाल: 'एयकम्मे' एतत्कर्मा ४ एतदेव चौरपारदारिकानामधिकतरघोरदण्डकरणमेव कर्म-क्रिण यस्य स एतत्कर्मा, अत्र 'एयप्पहाणे, एयविजे, एयसमायारे इति पदत्रय संग्राह्यम् । एतत्पधान:-एतत्-अनुचिताधिकतरदण्डकरणकर्म प्रधानं यस्य स तथा, एतद्विद्य एतस्मिन् कर्मणि विद्या-ज्ञान यस्य स तथा, घारतरदण्डकरणविधिन', वेष्टित करवाता, वेष्टित होने पर उन्हे धूप में खडा कर देता, जब वे दर्भ और कुश अच्छी तरह सूख जाते तब वह उनके। उनके शरीर से चडचड शब्द पूर्वक उखडवाता जिससे चमडी सहित वे निकलने लगते ॥ सु० ५॥ तए ण से' इत्यादि । तए ण इस प्रकार ' से दुजोहणे चारगपालए ' वह दुर्योधन चारकपालक कि जिसका 'एयकम्मे ४ रात दिन का यही काम था, अनुचित अधिकतर दण्ड देना ही प्रधान कर्म था, इसी कर्म में जिसने विशेष विचक्षणता प्राप्त की थी। एवं इसी प्रकार के कर्मों के आचरण करने का जिसका કરાવીને પછી લીલા દ–દાભડાથી તેના શરીર પર વિંટાળતા, વિંટાળીને તેને તડકામાં રાખતા હતા તાપમાં રહેવાથી જ્યારે તે દભ સૂકાઈ જતો હતો ત્યારે તેના શરીર પરથી ચડ-ચડ શબ્દ થતા એને ઉખેડાવતા તેથી ચામડી સહિત તે નીકળવા લાગતે तए ण से ' त्यादि मा प्रमाणे ' से दुजोहणे चारगपालप' ते 'धन या२५- पालनु ' एयकम्मे ४ ' रात्री-हिस मे आम तु, मनुथित अधिस्तर દ. એજ પ્રધાન કામ હતુ, તે કામમાં તેણે વિશેષ કુશળતા પ્રાપ્ત કરેલી હતી અથતુ આવા પ્રકારના કર્મોનું આચરણ કરવું એજ જેને સ્વભાવ - .
- विपाकचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण ५१५ 'विणिज्जामि' विनयामि-पूरयामि तदा श्रेय' । 'तिक?' इति फत्वा-इति विचार्य तस्मिन दोहदे । अविणिजमाणे ' अविनीयमाने अपूरिते सति गुप्ता सुभुक्षिता निमीसा अवरुग्णा अवरुग्णशरीरा अपहतमनःसाल्पा 'शियाड ध्यायति आर्त यान कराति । 'रायपुच्छा, यधुसिरीभणण ' एकदा राजा ता पश्यति पृच्छति च । सा सर्व कथयति । ततः खलु स श्रीदामा राजा तस्या और अन्य स्त्रियो को देती हुई 'दोहल विणेति' दोहन को पूर्ण करती है त जइ अहमति तो यदि में भी जाव यावत् इसी प्रकार से श्रीदाम राजा के हृदयमास को पाचौ प्रकार की मदिराओं के साथ उपभोगादि फरती हुई अपने दोहद को विणिज्जामि' पूर्ण करूँ तो अच्छा हो । 'तिकटु' ऐसा सोच कर वह 'तमि दोहल सि अविणिज्जमाणसि' उस दोहले के पूर्ण न हाने पर লা। यावत् सूकने लगी, मास रहित, निस्तज, रोगिष्ठ, रोगग्रस्त गरीर वाली और हताश होती हुई 'झियाइ' आर्स “यान करने लगी। रायपुन्छा वधुसिरीभणण ऐमी स्थिति में बैठी हुई उस वधुश्री को एक समय राजा ने देखा और इस परिस्थिति का कारण पूछा । उस बंधुश्री ने अपना सब वृत्तात राजा को कह सुनाया 'तए ण से सिग्दिामे . . વાર વાર . આસ્વાદન કરી, સ્વાદ લઈને પરિગ કરતી અન્ય સ્ત્રીઓને આપીને दाहल विणेति होर ( भने।२५ ) ने પૂર્ણ કરે जद अहमवि' तो हु Y 'जाव થાવત એ પ્રમાણે શ્રી દામ રાજાના હદયના માસને પાચ પ્રકારની મદિરાઓની સાથે ઉપભોગાદિ કરીને મારા દેહુ भना२थ - विणिजामि पूर्ण ४३ ते ३ छ ति क' या प्रमाणे विचार शन ते ' तसि दोहलसि अविणिजमाणसि પોતાને દોહેલે પૂર્ણ નહિ थवाथी । થાવત સુકાવા લાગી, ભુખી રહેવા લાગી, મારહિત નિસ્તેજ शशी शस्त शरीरवानी भने उताश मनाने झियाइ' सातध्यान ४२वा લાગી रायपुच्छा वयुसिरीभणण ' આવી સ્થિતિમાં બેઠેલી તે બધુશ્રીને એક સમય રાજાએ જોઈ અને તે પરિસ્થિતિ થવાનું કારણ પૂછ્યું, ત્યારે તે બધુશ્રીએ પિતાને તમામ વૃતાન્ત રાજને કહી સંભળાવ્યું तए ण मे सिरि जान , . . विपाकश्रुते 'तएण' ततः खलु गर्भस्थित्यनन्तर तम्या बन्धुश्रियो देव्याः 'तिण्ड मासाण बहुपडिपुण्णाण' निपु मासेषु बहुपतिपूर्णेषु सन्सु अयमेतद्रूपो दोहदः प्रादुर्भूत:- धन्या खलु ता अम्माः सपुण्या., इत्यादि विशेषणविशिष्टास्ता अम्बाः, तासा- मेव मुल ध जन्मजीवितफल याः खलु ' अप्पणो' आत्मन:स्वस्य पइस्स पत्यु 'हिययममेण ' हृदयमासेन जार' यावच्छन्देन तलितेन भनितेन गूल्येन सार्द्ध ' सुर च ' मुरा च ५ 'आसाएमाणे४ ' आस्वादयत्य. ४ दोहद *विणेंति ' विनयन्ति=पूरयन्ति, तद् यद्यहमपि यावत-एन प्रकारेण दोहद 'तोसे वधुसिरीए देवीए' उस वधुश्री देवी के गर्भ के 'तिण्ड मासाण वहुपडि पुग्णाण ' तोन मास पूरे हान पर 'इमे एयारूवे दोहले पाउन्भूए । इस प्रकार का दोहद उत्पन हुआ 'धन्नाओ ण ताओ अम्मयाओ जाव वे मातएँ धय हैं यावत् पुण्यवती हैं कृतार्थ है कृतपुण्य है-उहो ने पूर्वभव में पुण्य किया है, कृतलक्षण हे-वे शुभ लक्षणों से युक्त है और कृतविभव अर्थात् उन्हो ने ही अपने विभन-संपत्ति को दानादि शुभकार्य मे सफल किया है । उन्हीं का मनुष्य सम्बधी जम और जोवन सफल है कि जाओ पइस्स हिययमसेण जाव सद्धिं जो अपने२ पति के हृदय के मास के, यावत्-जो कि तलित-भर्जित और शूल पर रख कर पकाया हुआ हो, उसके- मधु, मेरक जाति, सीधु और प्रसन्ना-ऐसे पाच प्रकार की मदिराओं का एक बार आस्वादन करतीं बार बार स्वाद लेती परिभोंग करती तीसे वधुसिरीए देवीप ते ॥धुश्री देवीना गमन 'तिण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण ત્રણ માસ પૂરા થયા પછી इमे एयासवे दोहरे मावा प्राने होड (भना२५ ) 64न्न यो 'धन्नाओ ण ताओ अम्मयाओ जाध ते भानामा धन्य छे, यावत् १९यवती छे, कृतार्थ छ, ડૂત પુણ્ય (તેણે પુણ્ય કરેલા છે) જેઓએ પૂર્વભવમા પુણ્ય કર્યા છે કૃતલક્ષણ-ત્તે શુભ લક્ષણેથી યુક્ત છે અને કૃતવિભવ અર્થાત તેમણેજ પિતાના ભિવ-સંપત્તિને દાનાદિ શુભ કાર્યોમાં સફલ કરી છે તેને જ મનુષ્ય સમ્બ ધી भने वन सस छ -' जाओ ण अपणो पइस्स हिययमसेण जाव मद्धि જે પોતાના પતિના હૃદયના માસને ચાવતું-તળી ભુજીને અને અને શલ પર રાખીને પકાવેલા હોય અને તેની સાથે પુર ૪ મધુમેરક જાતી, મધુ અને પ્રસન્ના એવી પાચ પ્રકારની મદિરા (દારૂ)ના એકવાર ण अप्पणो . , साथ . રહ્યા પછી . पाउन्भूए १ विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण 'विणिज्जामि' विनयामि-पूरयामि तदा श्रेय । 'तिकटु' इति कृत्वा इति विचार्य तस्मिन दोहदे । अविणिजमाणे' अविनीयमाने अपूरिते सति शुष्या युभुक्षिता निमीसा अवरुग्णा अवरुग्णशरीरा अपहतमनःसफल्पा झिगड ध्यायति आर्तध्यान कराति । ' रायपुछा, वधुसिरीभणण ' पकदा राजा ता पश्यति पृच्छति च । सा सर्व कायति । ततः खलु स श्रीदामा राना तस्या . ' और अय स्त्रियों को देती हुई 'दोहल विणेंति दोहद को पूर करता है तं जड अहमवि' तो यदि मैं भी जाव' यावत् इसी प्रकार से श्रीदाम राजा के हृदयमास को पाचौ प्रकार की मदिराओं के साथ उपभोगादि फरती हुई अपने दोहद को 'विणिज्जामि' पूर्ण करूँ तो अच्छा हो । 'तिकटु' ऐसा सोच कर वह 'तमि दोहल सि अविणिज्जमाणसि' उस दोहले के पूर्ण न हाने पर यावत् सूकने लगी, मास रहित, निस्तज रोगिष्ठ, रोगग्रस्त शरीर वाली और हताग होती हुई 'झियाइ' आर्त “यान करने लगी। रायपुन्छा वधुसिरीभणण ' ऐमी स्थिति में बैठी हुई रस वधुश्री को एक समय राजा ने देसा और इस परिस्थिति का कारण पूछा । उस वुश्री ने अपना सब वृत्तात राजा को कह सुनाया ' तए ण से सिरिदामे जाव' . , जाव આસ્વાદન કરી, વાર વાર સ્વાદ લઈને પરિગ કરતી અન્ય સીઓને આપીને ' दाहल विति हो ( मनोरथ )२ પૂર્ણ કરે 'जद अहमति તે હુ પણ ચાવતુ એ પ્રમાણે શ્રી દામ ગજાના હૃદયના માસને પાચ પ્રકારની મદિરાઓની સાથે ઉપભેગાદિ કરીને મારા દેહ भने।२५ ‘विणिजामि पूर्ण ४३ तो सा३ छ ति फट्ट' मा प्रमाणे दिया उरी ते ' तसि दोहलसि अविणिजमाणसि પિતાનો દેહલે પૂર્ણ નહિ થવાથી ચાવતું સુકાવા લાગી, ભુખી રહેવા લાગી, મારહિત નિસ્તેજ રોગીષ્ઠ રોગગ્રસ્ત શરીરવાળી અને હતાશ બનીને જયા આર્તધ્યાન કરવા લાગી रायपुच्छा बधुसिरोमणण આવી બ્રિતિમા બનેવી તે બધુશ્રીને એક સમય રાજાએ જોઈ અને તે પરિસ્થિતિ વવાનું કારણ પૂછ્યું, ત્યારે તે બધુશ્રીએ પિતાને તમામ વૃતાન્ત રાજને કહી સંભળા तए ण से सिरि जार . तए ण वधुसिरी' , प मास के . विपाकछुते पन्धुश्रियो दोहद केनाप्युपायेन अलक्षिततथा स्वहृदयमासस्थाने माससह- शान्यवस्तुविशेपमदानरूपेण 'पिणेइ' विनपति-दोहद पूरयति । ततः खलु मा पन्धुश्रीदेवी सम्पूर्णदोहदा ५ यावत् त गर्भ ' सुद्दसुहेण ' मुखमुखेन- मुखपूर्वक परिवहति-धारयति स्म । तत. खलु सा वन्धुश्री. 'नवण्ह मासाण ' नवम् मासेपु 'बहुपटिपुण्णाग ' बहुमतिपूर्णेपु 'जा' यावत् 'दारग पयाया दारक मजाता-मनतवती । 'तए ण तत खलु तस्य दारकस्य अम्मापियरा अम्बापितरौ णिवत्ते एगारसे दिवस' निवृत्ते राया' तदन तर उस श्रीराम राजा ने तीसे उधुसिरीए देवीए दोहल उस बन्धुश्री देवी के उस दोहद को 'केणवि उवाएण किसी एक उपाय से अर्थात् जिससे वह नहीं समझ सके इस प्रकार अपने हृदय स्थान पर मास के सदृश अ य वस्तु को देकर विणेइ ' पूरा किया । तए ण सा सिरी देवी' फिर वह धुश्री देवी ऐसा करने से । सपुण्ण- दोडला ५ दोहले के सपूर्ण होने पर, संमानित हाने पर किसी वस्तु की अभिलाषा से रहित होकर त गब्भ उस गर्भ को सुखपूर्वक परिवहर' धारण करने लगी। तए ण सा वधुसिरी णवण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण जाव दारग पयाया ' गर्भ के ९ माह ठीक २ पूर्ण हो चुके तब बधुश्री ने एक पुत्र को जम दिया । तए ण तस्स दारगरस जन्म होने पर इस बालक के 'अम्मापियरो' माता पिता ने दामे राया ते ५छी श्रीहम २शतमे, ' तीसे वधुसिरीए देवीए दोहल तमन्धुश्री वीना त होलाने ( भनाथने ) ' केणवि उपाएण કઈ પણ એક ઉપાયથી અર્થાત જેથી તે સમજી શકે નહિ કે તેવી રીતે પિતાના यना भासनी या भासना वी २४ भी वस्तु मापान ‘विणेइ' ५। सा बधुसिरी देवी પછી તે બધુશ્રી દેવી એ પ્રમાણે કરવાથી 'सपुण्णदोहला ५ होपूर्ण यता सभानित थता तेन । ५ वन्तुनी मनिला ही नई त गभ ते गमन 'सुहसुहेण' सुमपूर्व 'परिवह ધારણું કરવા લાગી 'तए ण सा वधुसिरी गवण्ड बहुपडिपुण्णाण जाध दारग पयाया' गन 6 नव भास भ६०२ ગયા ત્યારે બધુશ્રીએ એક પુત્રને જન્મ આપે तए ण तस्स दारगस्स' भन्भ मुह मुद्देण . 'तए ण मामाण પુરા થઈ करेति' कुरुतः - . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण एकादशे दिवसे ' सपत्ते वारसाहे ' समाप्ते द्वादशाहे 'इम एयारूव इम एयारूव ' इदमे- तदेंप ' नामधेग्ज ' नामधेय 'करे ति' होउ ण भवतु खलु अम्ह अस्माक दारगे' दारका पुन 'नदिसेणे नामेण 'नन्दिपेणो नाम्ना नन्दिपेण-इति नामकः । 'तए ण से ' ततः खलु सः ' नंदिसेणे कुमारे' नन्दि- 'पचधाई परिवुडे' पञ्चयात्रीपरिवृतः जाव परिचड्ढइ' यावत् परिवर्पते।। तए ण से' तत' ग्वल स नदिसेणे कुमारे' नन्दिपेण: कुमारः उम्मुक्करालभाव ' उन्मुक्तबालभावः जाव विहरइ' यावत् विहरति आस्ते । जाव जुवराया जाए यावि हो था' यावत् युवराजो जातश्चाप्यभवत् । तए ण पेणः कुमारः . होउ ण , 'णिवत्ते एगारसे दिवसे संपत्ते वारसाहे' ग्यारह दिनों के निकल चुकने पर १२ वे दिन के प्रारभ होते हा इम एयारूप णामवेज करेंति इस अपने पुत्रका इस प्रकार नामसस्कार किया । अम्ह दारगे नदिसेणे णामेण कि हमारा यह पुत्र 'नदिषेण इस नाम से प्रसिद्ध होओ। 'तए ण से नदिसेणे कुमारे उममुक्वालभावे जाव विहरह' वह नादेपेण कुमार बाल्यकाल को उल्लघन कर जब तरुणावस्था का प्राप्त हुआ तब इसके पिताने इस 'जुवराया जाए यावि होत्था ' युवराज पद प्रदान कर दिया, यह युवराज बन गया । ' तए ण से नदिसेणे कुमारे रजे य जाव अतेउरे य मुछिए ४ इच्छइ सिरिदाम राय जीवियाओ ववरोवित्ता सयमेव रजसिरि कारेमाणे पालेमाणे विहरित्तए नदिसण कुमार के चित्त मे यह भावना जागी कि मैं यया पछी ते माना अम्मापियरी मातापिता — णिवत्ते पगारसे दिवसे सपत्ते बारसाहे' निमार ११ हिवस ५२॥ यया पछी पा२मा १२ मा पिसना प्रारममा मेरो બારમે દિવસે इम एयारूप णामधेज करे ति પિતાના એ પુત્રના આ प्रभारी नाम सया 'होउ | अम्ह दारगे नदिसेणे णामेण ' मा सभा। पुत्र नदिसेण' या नामथी प्रसिद्ध था। 'तए ण से नदिसेणे कुमारे उमुकयालभावे जाव विहरइ' नहिसे शुभा२ हवे मानना સમય પૂરો કરીને જ્યારે તરૂણ અવસ્થાને (યોવનપણાને) પ્રાપ્ત થયા ત્યારે तेना बिता तर 'जुबराया जाए यानि होत्था' युवरा१५ मा यु अन ते युवरा सन्या 'तए ण से न दिसेणे कुमारे रज्जे य जाव अतेउरे य मुछिए । इच्छइ सिरिदाम राय जीवियाओ घरोवित्ता मयमेव रजसिरि करेमाणे । । , पूरा किया। . विपाकश्रुते बन्धुश्रियो दोहद केनाप्युपायेन=अलक्षिततया स्वहृदयमासस्थाने माससह- शान्यवस्तुविशेषपदानरूपेण 'विणेइ ' विनतिन्दोहद पूरयति । ततः खलु मा पन्धुश्रीदेवी सम्पूर्णदोहदा ५ यावत् त गर्भ 'सुइसुहेण ' मुखमुखेन- मुखपूर्वक परिवहति धारयति स्म । 'तए ण ' ततः ग्वलु सा 'वयुसिरी' बन्धुश्री 'नवण्ह मासाण ' नवम् मासेषु — बहुपटिपुष्णाग ' बहुप्रतिपूर्णेषु जाव' यावत् दारंग पयाया दारक प्रजाताम्मनितवती । तए ण तत खल तस्य दारकस्य 'अम्मापियरो' अबापितरो ‘णिवत्ते एगारसे दिवप्त' निवृत्ते राया' तदन तर उस श्रीराम राजा ने 'तीसे वधुसिरीए देवीए दोहल उस बधुश्री देवी के उस दोहद को । केणति उवाएण किसी एक उपाय से अर्थात् जिससे वह नहीं समझ सके इस प्रकार अपने हृदय मास के स्थान पर मास के सदृश भय वस्तु को देकर विणेइ तए ण सा वधुसिरी देवी' फिर वह वधुश्री देवी ऐसा करने से · संपुण्ण- दोहला ५ दोहले के सपूर्ण होने पर, संमानित हाने पर किसी वस्तु की अभिलापा से रहित होकर त गब्भ उस गर्भ को सुखपूर्वक 'परिवहड धारण करने उगी। 'तए ण सा वधुसिरी णवण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण जाव दारग पयाया' गर्भ के ९ माह ठीक २ पूर्ण हो चुके तब रधुश्री ने एक पुत्र को जाम दिया । तए ण वस्त दारगस्स जाम होने पर इस बालक के 'अम्मापियरो' दामे राया ते पछी श्रीम. सनये, ' तीसे वधुसिरीए देवीए दोहल તે બધુશ્રી દેવીના તે દેહલાને ( મનેરથને ) • देणवि उवाएण કોઈ પણ એક ઉપાયથી અર્થાત્ જેથી તે સમજી શકે નહિ કે તેવી રીતે પિતાના હદયના માસની જગ્યાએ માસના જેવી જ બીજી વસ્તુ આપીને विणेइ' પૂરે ध्या 'तए ण सा बधुसिरी देवी' પછી તે બધુશ્રી દેવી એ પ્રમાણે २पाथी 'सपुण्णदोहला. દેહલો પૂર્ણ થતા સમાનિત થતા તેને કોઈ પણ वन्तुनी भनिापा २ ना त गम्भ ते गर्भाने 'सुहसुहेण' सुमपूर्ण 'परिवहइ' धारण કરવા લાગી 'तए ण सा बधुसिरी णण्ह यहुपडिपुण्णाण जाप दारग पयाया' गम ना नव भास अमर ગયા ત્યારે બધુશ્રીએ એક પુત્રને જન્મ આપે तए ण तस्स दारगस्स सुह सुईण . जब माता पिता ने HTATUS પુરા થઈ ' विपाचद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण मूलम्-मू० ७ तएण से णदिसेणे कुमारे सिरिदामस्स रणो अतर अलभमाणे अण्णया कयाइ चित्त अलंकारिप सद्दावेड, सदा वित्ता एव वयासी-तुम ण देणुप्पिया ! सिरिरामस्म रणो सबढाणेसु य सत्यभूमियासु य अते- उरे य दिण्णवियारे सिरिदामस्स रणो अमिक्खण २ अलकारियकम्म करेमाणे विहरति । तए ण तुमं देवाणुप्पिया। मिरिदामस्स रणो अलकारियकम्म रेमाणे गीवाए खुर णिवेसेहि ताण अह तुम अद्भरज्जय करिस्सामि, तुम अम्हेहिं सद्धिं उरालाइ भोगभोगाइ भुनमाणे विहरिस्ससि । तए ण से चित्ते अलकारिए णदिसेणम्स कुमारस्स बयण एयम पडिसुणेइ सू०७॥ टीका-मू०८ तए ण म ' इत्यादि । 'तए ण से ' ततः खलु म नन्दिपेणः कुमारः • गिरिदामस्स रणो' श्रीदाम्नो राज्ञः म्बपितुः ' अतर 'मरणावसरम् ' अलभ . बना दिया । युवराज बनने पर यह इस समय की प्रतीक्षा में रहने लगा कि मै अपने पिता को मार कर खय इस राज्य श्री का अनुभव करूँ ॥ सू० ६ ॥ तएण से' इत्यादि सून ७ तएण इस प्रकार के निकृष्ट विचार के बाद ' से नदिसेणे कुमारे उस नदिपेण कुमारने ' सिरिदामस्त रण्णा' अपने पिता श्रदाम राजाके मरने का अतर अवसर अळभमाणे' हाथ आता नहीं जानकर ' अण्णया कयाइ । ' માલ અવસ્થા પૂરી કરીને જયારે યુવાન અવસ્થામાં આવ્યા ત્યારે તેના પિતાએ તેને યુવરાજ પદ આપ્યુ યુવરાજ થયા પછી તે એ સમયની રાહ જેવા લાગ્યા કે હું મારા પિતાને મારીને હુ પિતે આ રાય લક્ષમીને અનુભવ કરે ! तए ण से 'त्या तए ण 41 प्रश्न निट वियार पछी · से नदिसेणे कुमारे તે નદિ કુમારે सिरिदामस्स रण्णो પિતાના પિતા શ્રીદામ રાજાને મારવાને अलभमाणे હાથ આવ્યો નહિ, એવુ સમજીને . . अतर અવસર - , विपाश्रुते तत' खलस नदिसेणे कुमारे' नन्दिपेणः कुमारः 'रजे य राज्ये च 'जाव अतेउरे य' यावद् अन्तःपुरे च 'मुच्छिए ' मूतिः 'गिद्धे' गृद्ध. 'गदिए ' अथितः । भोववण्णे ' अध्युपपन्नः सन इच्छति सिरिदाम राय ' श्रीदामनामक राजान 'जीवियामा वयगेविता' जीविता व्यपरोप्य 'सयमेव ' स्वयमेव जसिर' राज्यश्रिय 'कारमाण' कारयन- अमात्यादिभिर्वधयन् पालेमाणे ' पालयन् विहरिता' विहर्तुम् मु० ॥ ६ ॥ - - अपने पिता श्रीदाम राजा को मार कर स्वय अमा यादि के साथ इस राज्य का वृद्धि करता हुआ तथा अच्छी तरह से सरक्षण करता हुआ रायश्रीका पालन करूं। भावाथ दुर्योधनने अपनी ३१०० वर्ष की समस्त था इन पापको के करने में व्यतीत की। इन पापकर्मी के करने से उसने अनेक विर चिकने कर्मों का वध किया । मृत्यु के अवसर पर मर कर यह उठी पृथत्री के नरक का नारकी हुभा । वहा की २२ सागर की आयु समास जब यह मरा तो इस मथुरा नगरी में श्रीदाम राजा की रानी बधुश्री के उदर में पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ। ठीक ९ माह जब पूरे निकल चुके । वधुश्री ने तब एक पुत्र को ज म दिया। १२ वें दिन इसका नामसस्कार हुआ । नदिपेण इस का नाम रखा गया । बाल्यावस्था से जब यह जबान-तरुण हुआ-तब पिता ने उस युवराज कर पालेमाणे विहरित्तए' नहिसे मारना शित्तमा ये मान amoll हु भा२ પિતાશ્રીને–શ્રીદામરાજાને મારીને હું પોતે મારા નોકરોને સાથે મની-આદિની સાથે આ રાજ્યની વૃદ્ધિ કરીને તથા સારી રીતે રક્ષણ કરીને રાજ્યનું પાલન કરૂ ભાવાર્થ– દુર્યોધને પિતાની ૩૧૦૦ એકરમી સે વર્ષની તમામ આયુષ્ય તે પાપકર્મો કરવામાજ વ્યતીત કરી, તે પાપકર્મો કરવાથી તેણે અનેકવિધ ચીકણું કર્મોને મૃત્યુના મરણ પામીને તે છઠ્ઠી પૃથિવીના નરકમાં નારકી થયે ત્યાની ૨૨ બાવીશ સાગરની આયુષ્ય પૂરી કરીને જ્યારે મરણ પામ્યું તે પછી શ્રીદામ રાજાની રાણી બધુશ્રીના ઉદરમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થયે, ખાર નવ માસ પૂરા વીતી ગયા ત્યારે બધુશ્રીએ એક પુત્રને જન્મ આપે, બીરમાં ૧૨મા દિવસે તેના નામસમ્મર થયા નદિસે તેનું નામ રાખ્યું, તે પિતાની મધ સમયે મથુરા નગરીમા विपाइद्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण मूलम्-मू०७ तएण से णदिसेणे कुमारे सिरिदामस्त रणो अतर अलभमाणे अण्णया कयाइ चित्त अल्कारिय सद्दाड, सदा वित्ता एव वयासी-तुम ण देवाणुप्पिया ! सिरिरामस्म रणो सबट्टाणेमु य सबभूमियामु य अते- उरे य दिण्णवियारे सिरिदामस्स रपणो अभिक्खण २ अलकारियकम्म करेमाणे विहरमि। तए ण तुमं देवाणुप्पिया। मिरिदामस्स रण्णो अलकारियकम्म कोमाणे गीवाए बुर णिवेसेहि ता ण अह तुम नद्धरज्जय करिस्सामि, तुम जम्हेहिं सद्धि उरालाइ भोगमोगाइ भुनमाणे विहरिस्ससि । तए ण से चित्ते अलमारिए णदिसेणम्स कुमारस्स वयण एवमट्ट पडिसणेड सू०७|| टीका-मू०८ तए ण म' इत्यादि । 'तए ण से ' ततः खलु म नन्दिपेणः कुमारः पिरिदामस्स रणो' श्रीदाम्नो राज्ञः स्वपितु अतर 'मरणावसरम् - अलभ- बना दिया। युवराज खनन पर यह इस समय की प्रतीक्षा में रहने लगा कि में अपने पिता को मार कर खय इस राज्य श्री का अनुभव करूँ ॥ सू०६ ॥ तएण से' इत्यादि सूत्र ७ तए ण इस प्रकार के निकृष्ट विचार के बाद ' से नदिसेणे कुमारे। उस नदिपेण कुमारने 'सिरिदामस्स रण्णा' अपने पिता श्रदाम राजाके मरने का अतर अळभमाणे' हाथ आता नहीं जानकर ' अण्णया कयाइ । . - अवसर માલ અવસ્થા પૂરી કરીને જયારે યુવાન અવસ્થામાં આવ્યા ત્યારે તેના પિતાએ તેને યુવરાજ પદ આપ્યુ યુવરાજ થયા પછી તે એ સમયની રાહ જેવા લાગ્યા रे હું મારા પિતાને મારીને હુ પિતે આ રાય લક્ષ્મીને અનુભવ કરે ! तए ण से 'माल तए ण આ પ્રકારની નિકૃષ્ટ વિચાર પછી से नदिसेणे कुमारे તે ન દિસેણ કુમારે सिरिदामस्स रण्णो પિતાના પિતા શ્રીદામ રાજાને મારવાને तर अलभमाणे હાથે આ નહિ, એવુ સમજીને , . . અવસર ५१८ विपाकश्रुत जाव अतेउरे य' गिद्वे' गृद्धः - - से' ततः खलु स 'नदिसेणे कुमारे' नन्दिपेणः कुमारः 'जे य ' राज्ये च यावद् अन्तःपुरे च ' मुच्छिए ' मून्छितः 'गदिए' ग्रथितः । अझविवण्णे अध्युपपन्नः सन् इच्छ इच्छति • सिरिदाम राय' श्रीदामनामक राजान 'जीवियाओ ववगेवित्ता' जीविता व्यपरोप्य 'सयमेव ' स्वयमेव जसिरि' राज्यश्रिय 'कारमाण' कारयन- अमात्यादिभिर्वर्धयन् 'पालेमाणे ' पालयन् 'विदरित्तए' विडतुम् मृ०॥ ६ ॥ , . , अपने पिता श्रीदाम राजा को मार कर स्वय अमा यादि के साथ हम राज्य को वृद्धि करता हुआ तथा अच्छी तरह से सरक्षण करता हुआ रायीका पालन करू । भावार्थ दुर्योधनने अपनी ३१०० वर्ष की समस्त भायु इन पापग्मी के करने में व्यतीत की। इन पापकर्मी के करने से उसने अनेक चित्र चिकने कर्मों का वध किया। मृत्यु के अवसर पर मर कर यह उठी पृथवी के नरक का नारकी हुभा । वहा की २२ सागर की आयु समाम मरा तो इस मथुरा नगरी में श्रीदाम राजा की रानी बवुश्री के उदर में पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ। ठोक ९ माह जब पूरे निकल चुके । वधुश्री ने तब एक पुत्र को जन्म दिया। १२ वें दिन इसका नामसस्कार हुआ । नदिपेण इस का नाम रखा गया । बाल्यावस्था से जब यह जगान-तरुण हुआ-तब पिता ने उस युवराज जन यह મારા पालेमाणे विहरित्तए' नहिसय भारना बितभा से मारना all 3 પિતાશ્રીને–શ્રીદામરાજાને મારીને હુ પિતે મારા નોકરી માથે મત્રી--આદિની સાથે આ શક્યની વૃદ્ધિ કરીને તથા સારી રીતે રક્ષણ કરીને રાજ્યનું પાલન કર ભાવાર્થ– દુર્યોધને પિતાની ૩૧૦૦ એકત્રીસ વર્ષની તમામ આયુષ્ય તે પાપકર્મો કરવામાન્ય વ્યતીત કરી, તે પાપકર્મોના કાથી તેણે અનેકવિધ ચીકણા કને ध्या, मृत्युना સમયે મરણ પામીને તે છઠ્ઠી પૃથિવીના નરકમાં નારકી થયે ત્યાની ૨૨ બાવીશ સાગરની આયુષ્ય પૂરી કરીને જ્યારે મરણ પામે તે પછી શ્રીદામ રાજાની રાણી બધુશ્રીના ઉદરમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થયે, બરાબર નવ માસ પૂરા વીતી ગયા ત્યારે બધુશ્રીએ એક પુત્રને જન્મ આપે, બોરમાં ૧૨મા દિવસે તેના નાભસાર થયા, દિસે તેનું નામ રાખ્યું, તે પિતાની બ ધ મથુરા નગરીમા . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नदिपेण ५२१ खुर ' क्षुर ‘णिवेसेहि' निवेशय-क्षुरेण कण्ठन्छेदं कुरु-इत्यर्थः ' ताण' ततः खलु अह तुम त्वाम् अधरज्जय ' अर्द्धराज्यक-राज्यार्धमागिन करिष्यामि, 'तुम ' म्हेहिं सद्धि' अस्मामि सार्ध ' भोगभोगाइ ' भोगभोगान् शन्दादिविषयभोगान् ' भुजमाणे ' भुजानः विहरि- प्यसि । 'तए ण म ' तत्त• खलु स चित्रोऽलङ्कारिक. ' णदिसेणस्स कुमारस्स' नन्दिषेणस्य कुमारस्य ' वयण' वचनं । एयमट्ट' एतदर्थ पूर्वोक्तराजमारणार्थ सयुक्त 'पडिसुणइ' प्रतिशृगोति-स्वीकरोति । मू० ७ ॥ 'उराले" उदारान् - - - खुर णिवेसेहि' अब ऐमा करना कि जिस समय श्रीदाम नरेश को तुम हजामत बनान जाओ तब हजामत बनात समय नरेश क कठ में अपना, उस्तरा भोक देना । देखो यह विचार किसी को प्रकट न हा- तुम यदि इस काम मे सफलप्रयास वाल हो जाआगे ता निश्चय समझना भै । तुम अद्वरज्जय करिस्सामि । तुम्हे अपना आधा राज्य द दूगा। तुम्ह अम्हे िसद्धि उरालाइ भोगभोगाइ भुजमाणे विहरिस्मसि' तब तुम मरे साथ ही साथ उदार मनुष्यसबधा प्रचुरभोगों को मानद के साथ भागोगे । 'तए ण से चित्ते अलकारिए णदिसेण स्स कुमारस्स वयण एयमह पडिमुणेइ इस प्रकार उस चित्र नाई ने न दिपेण कुमार के इस प्रकार के राजा को मारने के लिये कहे गये वचनों को स्वीकार कर लिया । ન થવા હવે તમે એ પ્રમાણે કરો કે, તમે જ્યારે શ્રીદામ નરેશની હજામત બનાવવા જાઓ ત્યારે, હજામત બનાવવાના સમયે રાજાના કઠમા-ગળામાં તમારો અખ્તર ખસી દે અને જુઓ, આ વિચાર કે પાસે પ્રગટ પામે તે ધ્યાન આપવુ જો તમે આ કામમાં સફળ નિવડશે તે નકી સમજવું है हु तुम अद्धरजय करिस्सामि તમને મારૂ અધરાય આપી દઈશ ત્યારે तुम्ह अम्हेहिं सद्धिं उरालाइ भोगभागाइ भुजमाणे विहरिस्ससि તમે મારી સાથેજ ઉદાર મનુષ્ય સાધી ભેગેપગેને આનદની સાથે सोमपयो, 'तए ण से चित्ते अलकारिए णदिसेणस्स कुमारस्त घयण एयमट्ठ पडिसुणेइ ते चित्र पाहे नहिसा उभारना २ प्रभारी रातन भार! માટે જે વચને કહ્યા તેને સ્વીકાર કર્યો " १ माणे, . . . . ५२० विपाकश्रुत अलभमाना-अमाप्तः सन् ' अण्गया कयाई अन्यदा कदाचित 'चित्त अल कारिय' चित्र-चित्रनामम् अलङ्कारिक-नापित • मदानेइ' मादयति- आयति, शब्दयित्वा एवमवादीत् 'तुम ण देवाणु प्पया, व यलु हे देवा- नुपिय ! 'सिरिदामस्स रणो' श्रीदाम्नो राज्ञ. 'सघट्टाणेमु य । नेपु-शम्पादिस्थानेषु ' सव्वभूमियासु य ' सर्पभूमिकामु-सर्वमासादादिपु अत उरे य' अन्त.पुरे च 'दिण्णवियारे ' दत्तविचार-अस्य व्याख्यास्मिन्नेवाध्ययने द्वितीयसूत्रे कृता । ' सिरिंदामस्स रण्णा' श्रीदाम्नो राज्ञः । अभिक्खण २' अभीक्ष्ण२=पुन पुनः अलकारियकम्म' अलङ्कारिकर्म-क्षौरकर्मादि । करेमाणे ' कुवन् विहरसि ' तण ' तत्-तस्मात्कारणात् खलु व हे देवानुप्रिय । श्री- दाम्नो राज्ञः अलङ्कारिककर्मक्षौरादिकर्म कुर्वन् — गावए ' ग्रीवाया कण्ठदेशे किसी एक समय · चित्त अलकारिय ' चित्र नामके नाई को 'सद्दावेइ' अपने पास बुलाया ' सदावित्ता' और बुलाकर एव वयासी इस प्रकार कहा- 'तुम ण देवाणुप्पिया' कि हे देवानुप्रिय । तुम मिरिदामस्स रणो सबढाणेस य सन्चभूमियासु य अतेउरे य दिण्णवियारे, सिरिदामस्स रण्णो अभिवण २ अळकारियकम्म करेमाणे विहरसि ' श्रीदाम नरेशके सर्वस्थानो मे समस्त भूमियों में एव अत पुरमें रातदिन जाते आते रहते हा । हरएक जगह तुम्हे राजा की ओर से आने जानेकी छुट है । तथा तुम्हीं श्रीदाम नरेश का वार २ क्षौराक्रया-हजामत विगेरे अल कारिक कर्म भी करते रहत हो 'तए ण तुम देवाणुप्पिया ।' इसलिये हे देवानुप्रिय । तुम ' सिरिदामस्स रण्णा अल कारियकम्म करेमाणे गीवाए 'अण्णया कयाइ । ४ समये 'चित्त अलकारिय' यि नामना पाने 'सहावेइ પિતાના પાસે બોલાવ્યો વિત્તા અને બોલાવીને एव वयासी આ પ્રમાણે घु-'तुम ण देवाणुप्पिया' वानुप्रिया त सिरिदामस्स रण्णो सबठाणेलु य सव्वभूमियासु य अतेउरे य दिण्णवियार सिरिदामस्त रण्णा अभिवखण२ अलकारियकम्म करेमाणे विहरसि ' श्री नरेशना सस्थानामा, तमाम ભૂમિમાં અને અતપુરમાં રાત્રી અને દિવસ જવા આવવા લાગ્યા છે. દરેક સ્થળે રાજા તરફથી તમને આવવા જવાની છુટ છે, તથા તમે શ્રીદામ રાજાની હજામત વગેરે मभि ४२ता २३ छ, 'तए ण तुम देवाणुप्पिया!' भेटला भाटे र पानु प्रिया सिरिदामस्स रणो अलकारियकम्म करेमाणे गीवाए खुर णिवेसेदि ।
- विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण 'खुर । क्षुर ‘णिवेसेहि' निवेशय सुरेण कण्ठन्छेदं कुरु-इत्यर्थः ' ताण' ततः खलु अह तुम स्वाम् 'अद्धरजय ' अर्द्धराज्पक राज्यार्धमागिन फरिप्यामि, 'तुम ' व ' म्हेहि सद्धि' अस्मामि सा ' उराले" उदाशन् ' भोगभोगाइ ' भोगभोगान् शन्दादिविषयभोगान् ' भुजमाणे ' भुजानः विहरि- प्यसि । 'तए णम ग्वलु स चित्रोऽलङ्कारिक 'णदिसेगम कुमारस्स नन्दिपेणस्य कुमारस्य ' वयण ' वचन ' एयमट्ट ' एतदर्थ पूर्वोक्तराजमारणार्थ- सयुक्त ' पडिसुणइ' प्रतिभृगोति-म्वीकरोति ।। मू० ७॥ - तत - खुर णिवेसेहि' अब ऐमा करना कि जिस समय श्रीदाम नरेश को तुम हजामत बनान जाओ तब हजामत बनात ममय नरेश के कट में अपना, उस्तरा भोक देना । देरगे यह विचार 'कसी का प्रकट न हा- तुम यदि इस काम में सफल प्रयास वाले हो जाआगे तो निश्चय समझना मैं ' तुम अद्धरज्जय करिस्मामि तुम्हे अपना आधा गज्य दे दृगा। 'तुम्ह जम्हे सदि उरालाइ भोगभोगाइ मुजमाणे विहरिस्मसि' तब तुम मरे साथ ही साथ उदार मनुष्यसमधा प्रचुरभोगों को आनद के साथ भागोग ! — तए ण से चित्ते अलमारिए गदिसेण स्स कुमारस्स वयण एयमट्ठ पडिमुणेइ इस प्रकार उस चित्र नाई ने न दिपेण कुमार के इस प्रकार के राजा का माग्न के लिये कहे गये वचनों को स्वीकार कर लिया। , ન થવા હવે તમે એ પ્રમાણે કરે કે, તમે જ્યારે શ્રીદામ નેશની હજામત બનાવવા જાઓ ત્યારે, હજામત બનાવવાના સમયે રાજાના उ०मा-गामा तभारे। અસ્તરે બેસી દે અને જુઓ, આ વિચાર કઈ પાસે પ્રગટ પામે તે ધ્યાન આપવું જો તમે આ કામમાં સફળ નિવડશે તે લકી સમજવું केहु तुम अद्वरजय करिस्सामि તમને મારૂ અર્ધરાજ્ય આપી દઈશ ત્યારે तुम्ह अम्हेहिं सद्धि उरालाइ भोगभोगाइ भुजमाणे विहरिस्ससि તમે મારી સાથેજ ઉદાર મનુષ્ય સાધી ભેગોને આનદની સાથે ભગવશો, तए ण से चित्ते अलकारिए णदिसेणस्त कुमारस्त वयण एयमट्ठ पडिसुणे તે ચિત્ર વાણદે નદિ ણ કુમારના આ પ્રમાણે રાજાને માગ્યા માટે જે વચને કહ્યા તેને સ્વીકાર કર્યો - . - - . . . - वह ५२४ विपाकवते कुमृत्युना . ' मारिस्सइ' मारयियति ? 'त्तिकह' इति कृत्वा=इति विचार्य ' भीए' भीतः 'तत्ये' प्रस्तः तसिए' मित. 'उन्विग्गे' उद्विग्न.सन् यत्रेय श्रीदामा राजा तवोपागच्छति, उपागत्य श्रीदामान, राजान राह स्थिक-गुप्तरत्तान्त 'करयल जार' करतल यावत्-परतलपरिगृहीत शिरा पता मस्तकेऽञ्जलिं कता एव वयास)' एवमवादी-पर खलु स्वामिन् । नन्दिषेणः कुमार. राज्ये च यावत्-अन्तःपुरे च मूच्छितो दो ग्रथितोऽध्युप । पन्नः सन् — इच्छइ' इच्छति 'तुम्मे ' युष्मान् 'जीवियाओ विवरोविता जीविताद् व्यपरोप्य 'मयमेव ' स्वयमेव 'रजसिर ' राज्यश्रिय कुर्वन .पालमाणे' पालयन् । विहरत्तए ' विहर्त्तम् । 'तए ण स ततः खलुस किस अशुभ-कुमरण से मरवा देगा। त्तिकटु इस प्रकार सोच समझ कर भीए' डरता२ जेणेव सिरिदामे राया तेणेव उवागच्छइ वहा पहुँचा--जहा वह श्रीदाम नरेश था। उवाच्छित्ता' पहुँचकर 'सिरिदाम 'राय रहस्सियग करयल जाव एव वयासो उसने श्रीदाम नरेश को दोनों मस्तक पर रखकर नमन किया, और इस गुप्तवार्ता का इस प्रकार कथन भी कर दिया। एव खलु सामी हे नाथ नदिसेणे कुमारे रजे य जाव मुन्छिए४' नदिरेण कुमार राज्य-राष्ट्र और भत पुर में अत्यत मूच्छित एव गृद्ध बना हुआ है वह 'इच्छइ तुम्भे जीवियाओ विवरोवित्ता सयमेव रजसिरिं कारेमाणे पालेमाणे 'विहरित्तए कि मैं राजा को मार कर स्वय राजगद्दो का मालिक बन जाऊँ । કેવા અશુ-મરણથી મરાવી નાખશે faહન્દુ આ પ્રમાણે મનમાં વિચારી सभने तभीए उरतो तो जेणेव सिरिदामे राया तेणेव उवागच्छह જ્યા તે શ્રીદામ રાજા હતા પહે उवागच्छित्ता પહોચીને सिरिदाम राय रहस्तियग करयल जाप एव वयासी તેણે શ્રીદામ નરેશને બે હાથ માથાપર રાખીને નમન કર્યું, અને તે ગુપ્ત વાતનું આ પ્રમાણે કથન કર્યું–અર્થાત ગુપ્ત વાત કહી બતાવી पव खलु सामी' नाय । नदिसेणे कुमारे रज्जे य जाव मुच्छिए ४ નડિસેણુ કુમાર રાજ્ય રાષ્ટ્ર અને मन्त पुरमा म मामात अर्थात् शुद्ध मनी गया छ त इच्छा तुम्भे जीवियाओ विषरोषित्ता सयमेष रजसिरिं कारेमाणे पालेमाणे विहरितप' ઈચછે છે કે હુ રાજાને મારીને પોતેજ રાજગાદીને માલીક બની 16 हाथ . चाहता है तए ण . . ત્યા -- . , -- . नामशुभाना कर्मणा ' विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण ५२५ श्रीदामा राजा चित्रस्यालङ्कारिकम्य ' अतिए' अन्तिके समीपे 'एयम' पतमर्थ स्वमरणरूपं नन्दिपेण विचार ' सोधा' श्रुखा-कर्णगोचरीकत्य 'णिसम्म' निशम्य हृदयेऽवधार्य ' आसुरुत्ते' आशुस्टः शीघ्रक्रुद्धः ४ ' जाव साहदु' यावत् सहन्च यावद् भुकूटिं ललाटे सहृत्य-सकोच्य ‘णदिसेण कुमार ' नन्दिपेण कमार 'पुरिसहिं ' पुस्पै =म्याज्ञाकारिराजपुरुपै. 'गिण्हावेइ ' ग्राहयति, ग्राह यित्वा 'पएण' एतेनमारणरूपेण — विहाणेण विधानेन=' कानून इति पमिद्धेन · वज्झ वभ्य:' आणवेइ ' आज्ञापयति । भगवानाह-'त एव सलु ' तदेव ग्वलु हे गौतम ! 'गदिसेणे कुमारे' नन्दिपेण. कुमार 'जाव' यावत्-पुरा पुराणाना दुचीर्णाना दुप्पतिक्रान्ता- पापक फलवृत्तिविशेष प्रत्यनुभवन् , विहरइ विहरतिवर्तते ॥ मू०८ ॥ मिग्दिागे राया चित्तस्स अल कारियस्स अतिए एयमट्ट सोचा णिसम्म आसुरुत्ते४ जाव चित्र नाई की इस प्रकार की बात सुनकर श्रोदाम नरेश सहसा शोध के आदेश से तलमला उठा और जाव साहटु णदिसेण कुमार पुरिसेहिं गिहावेइ भ्रुकुटि टेडी कर अपने परिवार को शीघ्र ही नदिपेण कुमार को पकटन की आज्ञा दी। गिहावित्ता एएण विहाणेण वज्से आणवेइ' पकडवा उसने इस मारन रूप विधान से इसे व य घोषित कर दिया। इस प्रकार 'गोयमा ! नदिसेणे कुमारे जाव विहरइ' यह नदिपेण कुमार पूर्व मे आचरित अपने अशुभतभ पापकर्मों के कटुक फल को भोग रहा है। सिरिदामे राया चित्तस्म अल कारियस्स अतिए एयमट्ठ सोचा ચિત્ર વાણ દની આ પ્રકારની વાત સાંભળીને શ્રીદામ નરેશ એકદમ ક્રોધના આવેશથી તલમલા થઈ ગયા અને जाव साहट्ट गदिसेण कुमार पुरिसेहिं गिण्हावेइ ભ વર ત્રાસ કરીને પિતાના નેકરોને તુરતજ નદિણ કુમારને પકડવાની આજ્ઞા કરી गिण्हावित्ता एएण विहाणेण वज्झे आणवेह પકડીને તેણે તે કુમારને મારવાના વિધાન–ઉપાયથી મારવા યોગ્ય છે એવી रात ४॥ धी, मा प्रभारी — गायमा !' ३ गौतम ! — नदिसेणे कुमारे जाव विहरह ' त नहि शुमार पोते पूर्व रेखा मसुनतम पा५४ीना કડવા ફળને ભેગવી રહ્યો છે . . है गौतम! तए ण प ५२६ विपाकश्रुते मूलम्-मू० ९ गदिसेणे कुमारे इओ चुओ फहिंगन्छिडिइ कहि उववग्निडिड? गोयमा! णदिसेणे कुमारे सहि वासाइ परमाउ पालित्ता कालमासे कालं किया इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए ससारो तहेव, तो हस्थिणाउरे णयरे मच्छ त्ताए उववज्जिदिइ ! से ण तत्य मच्छिएहि वहिए ममाणे तत्येव सेटिकुले बोहिं सोहम्मे फप्पे महाविदेहे वासे सिज्झिटिड युज्झिहिइ मुञ्चिडिइ परिणिन्या- हिइ सव्वदुक्खाणमत करेडिइ । एव खलु णिक्खेवो उहस्स अज्झयणस्स अयमढे पण्णत्ते तिमि ।। सू० ९॥ * ॥ छट्ट अज्झयण समत्त ।। * भावार्थ नदिपेण कुमार की बात सुन और स्वीकार कर वह नाई वहा से सीधा चल दिया और इस प्रकार विचार करने लगा कि यदि यह बात श्रीदाम नरेश के कानों मे पड जायगी तो न मालूम वह मेरी क्या अशुभतम गति कर डालेगा इस भय से त्रस्त हो कर श्रीदाम नरेश के निकट माया । नंदिपेण के साथ जो कुछ बात हुई थी वह उसने राजा को कह सुनाई। राजा ने सुन कर क्रोध के आवेश मे आकर नौकरों से तुरत ही नदिपेण को पकडवा लिया और पकडवा कर इस प्रकार की आज्ञा दी-कि जाओ, इमे मार डालो, यह इसी शिक्षा का योग्य है ! इस प्रकार हे गौतम ! नदिपेण के कष्ट भोगने के कारण इस के पूर्व भव के संचित अपार अशुभतम कर्म हैं। उन्हीं का यह फल है जो यह इस प्रकार की वेदना भोग रहा है । सु. ८॥ ભાવાર્થન - દિસેણ કુમારની વાત સાંભળી અને સ્વીકાર કરીને તે વાણ દ ત્યાથી મધે ચાલ્યા ગયે, અને આ પ્રમાણે વિચાર કરવા લાગ્યો કે– જે આ વાત શ્રીદામ નરેશના કાને પડી જશે તે મને શું ખબર કે મારી કેવી ગતિ કરી નાખશે, એ ભયથી ત્રાસ પામી શ્રીદામ નરેશની પાસે આવ્યા નદિપેણની સાથે જે કોઈ વાત થઈ હતી તે તેણે રાજાને કહી બતાવી તે વાત સાભળી ક્રોધના આવેશમાં આવીને નોકર પાસે તુરત જ નદિને પકડાવી લીધે, અને પકડાવીને આ પ્રમાણે આજ્ઞા કરી કે જાઓ ! નદિપેણને મારી નાખો તે એ શિક્ષાને યોગ્ય છે આ પ્રમાણે ગૌતમ ! નદિવેણુ જે એ માગવે છે તેનું કારણ તેને પૂર્વભવમા સચય કરેલા અપાર અશુભતમ કર્મ છે તેનુજ એ ફળ છે જે અહિ આ પ્રકારે ભોગવી રહ્યો છે તે રાજા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ६ नन्दिपेण ५२७ - . टीका--मू० ९ गौतमः पाह-'गदिसेणे' इत्यादि । ' णदिसेणे कुमारे ' नन्दिषेणः कुमारः ' इओ चुओ' इतश्चयुतः अस्मालोकाद् मृतःसन् 'कहिं गच्छिहिइ' कुत्र गमि ग्यति कहि उववन्निहिइ कुत्रोत्पत्स्यते । भगवान् कथयति-' गोयमा ' गौतम । 'दिसणे कुमारे ' नन्दिपेणः कुमारः ' सर्टि वासाइ ' पष्टिं वाणि 'परमाउ ' परमायु: उमायुः पालयित्वा कालमासे मृत्युसमये कालं कृत्वा मृत्वा ' इमीले ' अस्या ‘रयणप्पभाए पुढवीए ' रत्नभाया पृथिव्या नैरयिकतया उत्पत्स्यते । 'मसारो' संसार:भवाद् भवान्तरे भ्रमण 'तहेव' तथैव मृगापुत्रवदेव विज्ञेय' । 'तो' तत यावदनेकशतसहस्रकृत्वः पृथिवीकायेपू- त्पत्स्यते। ततो निःसृत्य ' हथिणाउरे णयरे' हस्तिनापुरे नगरे ' मच्छत्ताए' णदिसेणे' इत्यादि । गौतम ने पुन प्रभु से पूछा-हे भदन्त ! 'णदिसेणे कुमारे' यह नटिपेण कुमार 'इओ चुनो' यहा से मर कर 'कहिं गन्छिदिइ, कहि उवधज्जिाइ' कहा जायगा कहा उत्पन तब प्रभु ने कहा 'गोयमा !' हे गौतम ' सुनो, णदिसेणे कुमारे सर्हि वासाइ परमाउ पालिता कालमासे फाल किचा यह नादपेण कुमार ६० वर्ष की अपनी उत्कृष्ट आयु समाप्त कर मृत्यु के अवसर मे मर कर 'इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए ससारो तहब' इस रत्नप्रभा नाम को प्रथम पृथिवी के नरक मे नारकी का पर्याय से उत्पन होगा। इस का ससार परिभ्रमण मृगापुत्र की तरह ही नदिसेणे 'त्यादि गौतमेश प्रसुन पच्यु महन्त ! ' णदिसेणे कुमारे ' नहिस शुमार इओ चुओ' अहिथी भर पामीन कहिं गच्छहिइ कर्हि उपजिहिर ४यालये, ४या जपन्न थथे त्यारे प्रभुमे ४यु 'गोयमा । ' गोतम सास ! णदिसेणे कुमार सहि घासाइ परमाउ पालित्ता कालमासे कालं किया તે નદિણ કુમાર ૬૦ સાઠ વર્ષની પિતાની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય પુરી કરીને મૃત્યુના સમયે મરણ પામીને 'इमीसे रयणप्पभाए पुदयी ससारो तहेय આ રત્નપ્રભા નામની પૃથિવીના નરકમાં નારકી જીવની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે, તેના સસારનું પરિભ્રમણ મૃગાપુત્રના પ્રમાણે જાણી લેવું જોઈએ તે લાવાર પૃથિવીકાયમ ઉત્પન્ન થશે 'तो हत्थिणाउरे गयरे माताए उपजिविर' होगा। . . . , ५२६ विपाकश्रुते . मूकम्-०९ गदिसेणे कुमारे इओ चुओ कहिं गन्छिहिइ कहि उववग्जिडिइ? गोयमा! गदिसेणे कुमारे सहि वासाइ परमाउ पालित्ता कालमासे कालं किया इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए ससारो तहेच, तो हस्थिणाउरे णयरे मच्छ ताए उववज्जिदिइ ! से ण तत्य मच्छिएहिं पहिए समाणे वत्येव से टिकुले घोहि सोहम्मे कप्पे महाविदेहे वासे सिज्झिटिड युझिदिइ मुचिहिड परिणिचा. हिइ सम्बदुक्खाणमत करेडिइ । एव खलु णिक्खेवो उस्स अज्झयणस्स अथमढे पाणचे तिमि ॥ सू० ९ ॥ * ॥ छट्ट अज्झयण समत्तं ॥ * भावार्थ नदिपेण कुमार की बात सुन और स्वीकार कर वह नाई वहा से सीधा चल दिया और इस प्रकार विचार करने लगा कि यदि यह बात श्रीदाम नरेश के कानों मे पड जायगी तो न मालूम वह मेरी क्या अशुभतम गति कर डालेगा इस भय से त्रस्त हो कर श्रीदाम नरेश के निकट आया । नदिपेण के साथ जो कुछ बात हुई थी वह उसने राजा को कह सुनाई। राजा ने सुन कर क्रोध के आवेश मे आकर नौकरों से तुरत ही नदिषेण को पकडवा लिया और पकडवा कर इस प्रकार को आज्ञा दी-कि जाओ, इसे मार डालो, यह इसी शिक्षा का योग्य है ! इस प्रकार हे गौतम ! नदिपेण के कष्ट भोगने के कारण इस के पूर्व भव के संचित अपार अशुभतम कर्म हैं। उन्हीं का यह फल है जो यह इस प्रकार की वेदना भोग रहा है ।। सू०८॥ सावार्थ – દિણ કુમારની વાત સાંભળી અને સ્વીકાર કરીને તે વાણુ દ ત્યાથી મીધે ચાલ્યા ગયે, અને આ પ્રમાણે વિચાર કરવા લાગ્યો કે– જો આ વાત શ્રીદામ નરેશના કાને પડી જશે તે મને શુ ખબર કે મારી કેવી ગતિ કરી નાખશે, એ ભયથી ત્રાસ પામી શ્રીદામ નરેશની પાસે આવ્યા નદિષણની સાથે જે કોઈ વાત થઈ હતી તે તેણે રાજાને કહી બતાવી તે વાત સાંભળી ક્રોધના આવેશમાં આવીને નોકરી પાસે તુરતજ નદિષણને પકડાવી લીધે, અને પકડાવીને આ પ્રમાણે આજ્ઞા કરી કે જાઓ ! નદિષણને મારી નાખે તે એ શિક્ષાને ચગ્ય છે આ પ્રમાણે છે ગૌતમ ! નદિપેણ જે કષ્ટ ભોગવે છે તેનું કારણ તેના પૂર્વભવમા સચય કરેલા અપાર અશુભતમ કર્મ છે તેનુંજ એ ફળ છે જે અહિ આ પ્રકારે ભોગવી રહ્યો છે ! રાજા विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अभ्य० ६ नन्दिषेण ५२९ मन्त करिष्यति । श्रीसुधर्मा स्वामी माह-' एवं खलु' इत्यादि। एव खलु ‘णिखेको निक्षेप समाप्तिवाक्य तथाहि-हे जम्मू श्रमणेन महावीरेण यावत् मोक्ष प्राप्तेन म्हन्स अज्झयणस्स अयम्टे पण्णत्तेत्ति वेमि । पप्ठस्याध्ययनस्यायमर्थ' प्रज्ञप्त , इति ब्रवीमि-व्याख्या पूर्ववत् ।।मु० ९॥ भगवता ॥ इति श्री- विश्वविख्यात-जाल्लम-प्रसिद्रवाचक-पञ्चदशभाषामन्तिमलितकलापालापक- प्रविशुद्धगद्यपद्यनैकग्रन्थनिमायक-वातिमानमर्दक-श्री शाहूछनपतिकोल्हापुरगजप्रत्त जैनशास्त्राचार्य-पदभूपित-कोल्हापुरराजगुरु-बालब्रह्मचारि-जैनाचार्य- जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री घासीलाल-व्रतिविरचिताया श्री-विपाक श्रुते प्रपमश्रुतस्कन्धस्य विपाकचन्द्रिकाख्याया व्याख्याया षष्ठमध्ययन सम्पूर्णम् ॥ १।६ ॥ 卐 दुखो का आत्यन्तिक अभाव हो जायगा।' एव खलु निक्खेवो भगवान महावीर प्रभुने इस छठे अध्ययन का यह भाव फरमाया है । भावार्थ स्पष्ट है । सू० ९ ॥ ॥ इति श्री विपाकश्रुतके दुखविपाकनामक प्ररम श्रुतस्कन्ध की ' विपाकचन्द्रिका टीका के हिन्दी अनुवार में नन्दिषेण छठा अध्ययन सम्पूर्ण ॥१-६ ॥ नामक मोना मात्यति समाप यश 'एर खलु निस्पेगो' सपान भलावी. प्रभुणे આ છઠ્ઠા અધ્યયનના આ પ્રમાણે ભાવ કહ્યા છે ભાવાર્થ –સ્પષ્ટ છે ઇતિ વિપાકતને દુ ખવિપાકના પ્રથમ કૃતસ્ક ધની વિપાકચન્દ્રિકા साना शुसती अनुवाहमा 'नन्दिपेण नामनु 1 ' अध्ययन से पूर्ण ॥1-1. -- तत्य - - ५२८ विपाकश्रुते मत्स्यतया ' उवजिहिइ' उ-पम्पने । उपत्म्पते। 'ण' स सलु तत्र । मच्छिएदि' मात्स्यिका मत्स्यजीविमिः । वहिप समाणे' बघित' इत• सन 'तत्थेव' तत्रैव हिरुले ' अष्टिकुले प्रत्यायास्यति । तत्र 'बोडि बोधि- सम्परत्वं भोत्स्यते-माप्स्यति । नतो नि सत्य ' सोहम्मे कप्पे' मौधर्म शल्पे देवत्वेन उपपत्स्यते । तत. महानिदेहे वर्षे जन्म पाप्य मिझिाहद' मेत्म्य वि सिद्धो भविष्यति, 'बुझिटिइ ' भोत्स्यते-केवलशानेन सर्व ज्ञेय ज्ञास्यति, 'मुञ्चिहिइ ' मोक्ष्यते-जर्मबन्धाद मुक्तो भविष्यति, 'पगिनवाहिइ परिनिर्वा स्थति-पारमार्थिकसुख प्राप्स्पति । सबटुक्खाणमत करेहिइ' सर्वदु याना 'तओ जान लेना चाहिये। यह लाखो बार पृथवीकाय मे उत्पन होगा, हस्थिणाउरे णयरे मन्उत्ताए उवन्जिहिइ' फिर हस्तिनापुर नगर मे जन्म धारण करेगा ‘से ण तत्थ मन्छिएहि वहिए समाणे तत्थेव सेष्टिकुले घोहि सोहम्मे कप्पे महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ बुज्झिहिइ मुचिहिइ परिणिवाहिक सम्बदु- खाणमत करेहिह उस पर्याय मे यह मच्छीमारों द्वारा मारा जाकर वहीं पर किसी श्रेष्ठ के कुल मे उत्पन्न होगा, वहा बोध का लाभ कर यह मर कर सौधर्म नाम के कल्प मे देव होगा, वहा की स्थिति समाप्त कर फिर यह वहा ऐ चव कर महाविदेह क्षेत्र में निर्वाण का लाभ करेगा। केवलज्ञान स समस्त ज्ञेय पदार्थ का ज्ञाता होगा । कर्मबध से सदा के लिय छूटकारा पा जायगा। इसे वहा अन्यायाध अनत सुख की प्राप्ति होगी। मुक्ति भवस्था मे इसके सम्पूर्ण 1 पछी स्तिनापुर नगरमा मामानी योनिमा म धारण ३२शे से ण तत्थ मच्छिपदि वहिए समाणे तत्थेव सेठिकुले घोहिं सोहम्मे कप्पे महाविदेहे वासे सिज्झिदिइ बुझिहिइ मुञ्चिहिइ परिणिवाहिइ सयदुक्खाणमत करेदिइ' એ પર્યાયમા તે મચ્છીમાર દ્વારા માર્યા જશે પછી ત્યાં આગળજ શ્રેષ્ઠિના કુલમાં ઉત્પન્ન થશે, ત્યા બેધિ-સમકિતને લાભ પામી તે મૃત્યુ પામીને સૌધર્મ નામના કલ્પમા દેવ થશે, ત્યાની સ્થિતિ પૂરી કરીને પછી ત્યાંથી 'ચવીને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં મોક્ષનો લાભ પ્રાપ્ત કરશે કેવલ જ્ઞાનથી તમામ સેય પદાર્થના જ્ઞાતા થશે કમબ ધનથી હમેશા માટે છુટી જશે, એને ત્યા અવ્યાબાધ અન ત સુખની પ્રાપ્તિ થશે, મુક્તિની અવસ્થામાં તેના તમામ આગળ उस काल एम एफ नामका नगर विपकिचन्द्रिका टीश श्रुत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त णयरे' पाटलीपण्ड नगरमासीद, तर 'वणसडे उजाणे' बनपण्डनामरमुबानम् । तस्मिन् 'उबग्दत्ते जखे' उदुम्बरदत्तो यक्ष आसीत् । 'तत्व ण' तर खलु 'पाडलिस्डे णयरे । पाटलिपण्डे नगरे ‘सिद्वत्थे गया' सिद्धार्थी राजाऽऽमीत् । 'तत्य ण पाटलिसडे णयरे' तत्र खलु पाटलिपण्डे नगरे 'माते सत्यवाहे । सागरदत्त' सार्थवाह आसीत्, कीदृशः' 'अढे जाव अपरिभृण ' आयो यावदप- रिभूत. 1 'तस्स ण' तस्य खलु सागरदत्तस्य पुत्र गङ्गदत्ताया भार्याया. 'अत्तए' आत्मज' अङ्कजात 'उनग्रत्ते णाम ढारए होत्या' उदुम्बरदत्तो नाम दारक आसीत्, में उस सत्य में पाटलीपड पा। (वणसडे उजाणे) उस नगर में एक वनषड नामका बगीचा ।। (उपरदत्ते जक्खे) उस में उदुवरदत्त नामका एक यक्ष म्हता ना (तत्यपाडलिसडे णयरे सिद्धत्ये राया) पाटलीषड नगर के गजा का नाम सिद्धार्थ था । (तत्य ण पाडलिसडे गयरे सागरदत्ते सत्यवाहे होत्था) उसी नगर में एक सार्थवाह रहता ना इसका नाम पा सागरदत्त । (अड्ढे जाव अपरिभृए) यह विशेष धनवान पा । साप में इतना भाग्यशाली था कि कोई भी व्यक्ति इसका तिरस्कार नहीं कर सकता ना । (तस्स ण गगदत्ता भारिया) इसे गगढत्ता नामकी भार्या ।। (तम्स ण सागरदत्तस्स पुत्ते गगदत्ताए भारियाए अत्तए उवरदत्ते णाम दारए होत्या) इस सागरदत्त का पुत्र गगदत्ताभाया का अगजात उदुवर- दत्त पा । यह (अहीग०) विशेष खूबसूरत ना। अग उपागों से परिपूर्ण । प्रत्येक इन्द्रियों की या रचना से इसका शरीर विशेषरूप स देखने वालों के चित्त का अपना एण पाडलिसडे णयरे) ते शस भने त समयने विष २४ पाटी3 नामनु नगर तु, ( वणप्तडे उज्नाणे ) तेभा मे पनप नामने पाया तो (उबरदत्ते जस्खे) मा १२६१ यक्षने। भ्यान तो (तथ ण पालिसडे जयरे सिद्धत्ये राया) 42eी नाना ink नाम सिद्धार्थ तु (तत्थ ण पाडलिसडे पयरे सागरदत्ते सत्यवाहे होत्या) ते नाभा से सात नामनी सार्थवाड - sal अड्ढेजाव अपरिभूए) ते ४ धनवान हन तेभन सटही लायी अध पण भास तेना ति अपमान 30 शतो नही (तम्सा ए गगदत्ता भारिया) तेने महत्ता नामनी पत्नी ता ( तस्स ण सागरदत्तस्स पुत्ते गगदत्ताए भारियाए अत्तए उवरदले णाम दारए होत्था) ते साहित्तनो पुत्र गगहता पत्नी थी सन्म पामेव हुमत हता, ते (अहोण०) घान सु ३५वान तो ने तेना म1-80 पy પૂર્ણ હતા તમામ ઈન્દ્રિયેની યથાર્થ રચનાથી જોનારાઓને તેનું શરીર વિશેષ પણે- + विपाकते सनणेग भगया ॥ अथ सत्तमाध्ययनम् ।। मूलम्-०१ जइण भते । उत्खेवो सत्तमस्स । एव खलु ज४! तेण कालेग तेण समएण पाहलिसडे णयरे वणसढे उजाणे उबरदत्ते जाखे। तत्य ण पाडलिसडे जयरे सिद्धत्थे राया। तत्यण पाटलिपढेणयरे सागरदते सत्यवाहे होत्या । अड्ढे जाव अपरिभूए । तस्स ण गगदत्ता भारिया । तस्स ण सागरदत्तस्स पुत्ते गगदत्ताए भारियाए अत्तए उपरदत्ते णाम दारए होत्या अहीण. ॥१॥ मु०॥ टीका-सू० १ 'जइण भते' इत्यादि। 'जइ ण भते । श्री जम्यूम्बामी पृच्छति-'उक्खयो' उक्षेप. तथाहि- महावारेण जान सपत्तण दुहवियागाण छहस्म ण अज्झयणस्स अयनवे पण्णते सतमस्स ण भते ! अज्झयणस्म दुहविवागाण समणेण भगया महावीरेण जाव सपत्तेण के अटे पण्णते इति । सुधर्मा स्वामी पाह-एव खलु । 'तेण कालेण तेण सनएण' तस्मिन् काले तस्मिन समये 'पाडलिसडे- सप्तम अध्ययन 'जइण भते । इत्यादि सू० १ (जइण भते ! उक्खेत्रो सत्तमस्स) जवू स्वामी से मुधर्मा स्वामी पूछते हैं हे भदन्त श्रमण भगवान महावीर प्रभुने कि जो सिद्धिस्मान को प्राप्त कर लिये हैं, इस दुखविपाक के छठे अध्ययन का भाव इस पूर्वोक्त प्रकार से कहा । परन्तु उन श्रमण भगवान महावीर स्वामीने इस सप्तम अध्ययन का क्या भाव फरमाया है | श्री सुधर्मा स्वामी कहते हैं कि- (एव खलु जबू!) हे जवू ! (तेण कालेण तेण समएण पाडलिसडे णयरे) સાતમુ અધ્યયન- जइण भते? ઈત્યાદિ (जइण भते । उपखेवो सत्तमस्स) भू स्वामी सुधर्मा स्वामान ५ 3-महन्त શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પ્રભુએ જે સિદ્ધિસ્થાનને પ્રાપ્ત કરી લીધુ છે, તે દુખ વિપાકને છઠા અધ્યયનના ભાવ ' એ પિકત પ્રમાણે કહ્યા, પરન્તુ તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ આ સાતમા અધ્યયનના ભાવ સુ કહેવા છે? । श्री सुधी वामी ४ छ । (एषः खलु जबू) - यू! (तेण कालेण तेण सम हे जम्बू . . .
- विपाकचन्द्रिका टीका श्रुनु० १ अध्य० ७ उदुम्मरदत्त ५३३ समवसरण वनपण्डमुवान पति भगवदागमन 'जाव' यावत् परिमा गया' परिपद्गता' पर्म शुत्वा परिपत् प्रतिगता । 'तेण कालेण तेग समण्ण' तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'भगन गोयमे': भगवान् गौतम 'तहेव' तथैव-पूर्वोक्तवदेव भगवत' श्री- महावीरस्वामिनो भिक्षार्थमाज्ञा गृहीत्वा 'जेणे पाडलिसडे णयरे' यत्रैव पाटलि- पण्ड नगर 'तेणेव उपागच्छ,' तोपागच्छति, उपागत्य पाटलिपण्डे नगरे 'पुरत्यिमेण दुयारेण' पौरस्त्येन द्वारेण-पूर्व दिगवस्थितेन द्वारेण 'अणुष्पविम' में प्रामानुमान विहार करते२ श्रमण भगवान महावीर पाटलिपड नगर के वनखण्ट नाम के उद्यान में आये । प्रभु का मागमन मुनकर नगर निवामी एस नरेश सत्र के सर होत्कुल होकर प्रभु को वदना करने के लिये एव उन से धर्म का श्रवण करने के लिये अपनेर निवासम्था7 से निकल कर उस बगीचे में आये । प्रभु का वदना एव नमस्कार कर परिपट और गजा यनास्थान बैठ गये । प्रभुने वर्मदेशना दी । मुनकर सब प्रमुटित होकर वापिस अपने२ स्थान पर गये। (तेण कालेण तेण समएण भगव गोयमे तहेव जेणेव पाडलिसडे णयरे तेणेव उवागन्छइ) उस काल और उस समय में भगवान के बडे शिष्य गौतमस्वामी पूर्व अध्ययनों में कथित विधि के अनुमार प्रमु से नगर में गाचरी को जानेकी आज्ञा प्राप्त कर रवाना हुए (उवागन्छित्ता पाडलिसडे गयरे पुरथिमेणं टुवारेण अणुप्पविमइ) वे उस नगर के पूर्व दिशा में रहे हुए दरवाजे से प्रविष्ट हुए । વિષે ગ્રમાનુગ્રામ વિહાર કરતા કરતા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાટલીખડ નામના નાના બગીચામાં આવ્યા, પ્રભુ પધાર્યા છે તે વાત સાંભળીને નગરના માણસો અને રાજા એ તમામ હથી પ્રકુલિત થઈને પ્રભુને વદના કરવા માટે એટલે કે તેમના પામેથી ધર્મ શ્રવણ સાભળવાની ઈચ્છાથી પોતાના નિવાસસ્થાનથી નીકલીને તે બગીચામાં આવ્યા પ્રભુને વદન-નમસ્કાર કરીને સભા અને રાજા પિતાના સ્થાન પર બેસી ગયા પછી પ્રભુએ ધર્મને ઉપદેશ આપે તે સાભળીને તમામ પ્રસન્ન થઈને પાછા પિતાના સ્થાન પર या (तेग कालेण तेण स्मरण भगर गोयमे तहेच जेणे पाइलिसडे गपरे तेणेच आगच्छद) te भने ते समय दिये, भगवानना मोटा शिष गौतम સ્વામી આગળના અધ્યયનમાં વહેલી વિધિ પ્રમાણે પ્રભુ પાસેથી નગરમાં ગોચરી કવ્વા જવાની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને રવાના यया (उपगच्छित्ता पालिसडे पयरे पुत्यिमेण दुगरेण अणुप्पविसइ) गौतम स्वाभाये, ते नगरनी पूर्व शिान पारथी प्राध्या, ५३२ । विपाकश्रुते कीदृशः ? बहीण.' अहीनपरिपूर्णपश्चन्द्रियशरीरः ॥ मू० १ ॥ मूलम्- मू०२ तेण कालेण तेण समएण समोमरण जार परिमा गया। तेण कालेण तेण सगएग भगर गोयमे तहेर जेणेर पाइलिमढे णयरे तेणेच उवागच्छइ, उवागच्छिचा पाडलिसडे णयरे पुरथिमेण दुबारेण अणुप्परिसइ । तत्य ण पासड एग पुरिस कन्छुछ कोढिय दोउयरियं भगदलिय अरिसिह कासिल्ल सालिङ सोफिल्ल म्यमुह म्यपाय सडियहत्यगुलिय सडियपायगुलिय सडियाणणासिय रसियाए य पूयेण य विविथिर्षित धणमुहकिमिउण्णुयतपगल्तपूयरुहिर लागमुह पगलतफण्णणास अभिक्ख ग२ पूयकवले य रुहिरकवले य किमिकवले य धममाण रहाइ ग्लुगाइ वोसराद कूयमाण मच्छियाचडयरपहगरेण अणिज- माणमग्ग फुटहडाहडसीस दडिखडपसण खडमलखडहत्यगय गिहे२ देहवलियाए वित्तिं कप्पेमाण पासइ । तयाणतर भगव गोयमे उच्चणीय जाच अडइ अहापज्जत्त गिण्डड गिण्डित्ता पाडलीसडाआ जयराओ पडिणिक्खमइ, पडिणिक्खमित्ता जेणेव समणे भगव महावीरे तेणेव उवागन्छइ, उवागच्छित्ता भत्तपाण पडिदमेइ, पडिदसित्ता समणेण३ अभणुण्णाए समाणे जाव विलमिव पण्णगभूएण अप्पाणेण आहारमाहारेड, आहारमाहारिता सजमेण तवसा अप्पाग भावेमाणे विहरइ ॥२॥ मू०।। टीका--मू० २ 'तेण कालेण' इत्यादि । 'तेण कालेण तेण समरण' तस्मिन काले तस्मिन् समये 'समोसरण' - ओर आकृष्ट कर लिया करता पा ॥ सु० १ ॥ 'तेण कालेण' इत्यादि सून २ (तेण कालेण तेण समएण जाव परिसा गया) उस काल और उस समय ચિત્તનુ પિતાને તથ્થુ આકર્ષણ કરી લેતુ ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે | જૂ૦ ના 'तेण कालेण" त्याह (तेण कालेग तेग समपण जाव परिसा गया) ते ४ भने त समयने -- ।
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त रसिकया शटितदुर्गन्धिविकृतरुधिरेण' 'पूरण य' पूयेन-शटितदुर्गन्धिविकृत- रुधिरजलेन 'विविथिवित' थिविथिविशब्द कुर्वन्त 'पणमुहकिमिउण्णुयत्तपगलत- पूयरुहिन' नगमुखकम्युन्नुदत्मगलत्पूयरुधिर-त्रणमुखात् कृमय उन्नुदन्तः प्रगलन्ति प्यरुचिराणि च यस्य स तथा तम् , यस्य प्रणमुखाव कृमयो बहिनि सरन्ति उत्पत्य पतन्ति पूयरुपिराणि मगलन्ति तमित्यर्थः। लालामुह' लालायुक्तमुग्व 'पालतकण्णणास' भगलकर्णनास-पगलन्ती कणों नासे च यस्य स तथा तम् , 'अभिक्खणर' अभीक्ष्ण२ बार वार 'पूयकरले य पूयकवलान्-शटितरुधिरकवलान् 'रहिरकाले य' रुपिरकवलान् 'किमिकवले य' कृमिकवलांश्च 'वममाण' वमन्तम्- मुखादुनिरन्त 'कट्ठाइ' कष्टानि कष्टकराणि, दर्शकजनमनोव्यथाजनकानि 'कलणाड' करुणानि करुणारसोत्पादकानि 'वीसराइ' विम्बराणि=दु स्वराणि (रसियाए य पूयेण य विविथिर्वित) सडे हुए एस विकृत मून से- तमा, पीच से जिसके शरीर में 'थिविविवि' इस प्रकार का शब्द हो रहा था, (वणमुहकिमि- उण्णुयतपगलतमयरुहिर) जिमके वावों के अप्रभाग से कीडे टपक रहे थे और पीत्र भी जिन्हों से वह रही थी, (लालामुह) लार से जिसका मुख सना हुआ पा । (पगल - तकण्णणास) सडजाने से कान और नाक जिसके गिर चुके थे। (अभिक्खणर पूयक- चले य रुहिरकवले य किमिकवले य बममाणे) जो पीप और सड़े हुए खून के कुलों का एव कृमियों के ढेरों का बारवार वमन कर रहा था । (कट्ठाइ कलुगाइ वीसराइ कूरमाण) जो इस प्रकार के कटकारी दुखद एस करुणाजनक अयक्त शब्दों को बोल रहा था कि जिन्हें मुनकर हर एक व्यक्ति के मन मे दया आती पी। (मन्छियाचडगरपहगरेण ગયેલા અને બગડેલા લેહીથી અને પરૂથી જેના શરીરમાં વિવિધ આ २०६ थई हो तो, (रणपुहकिमिउपगुस्तगलतपूयरुहिर ) ना धाना माथी 8131 ८५४ी २३ ता, मने बने ५३-पतु स्तु, (लालामुह) ना भुममाथी २ टपती ती, (पगलतकण्णणास) सन मने नाना सीवाथी तुरा गया उता, (अभिक्खगर पृयकरले य रहिरफरले य किमिकरले य बममाणे ) ५३ सन सहा લેહીના કુવા ગળા) અને કૃમિના ઢગલાના વારવાર વમન–૧લી તે હતો, (कट्ठाइ कलुणाइ बीसराइ क्यमाण) - प्रभारी रे ४ारी पर अर्थात् ४३९४ અવ્યકત શબ્દો બેલી રહ્યો હતો કે જેને સાંભળીને સૌ કે માનવ વ્યક્તિને પિતાના भनमा तनी हया भवती ती, (मच्छियाचाइगरपइगरेण अण्णिाजमाणमग ) भाभीमाना પ્રકારના આગલા । ५३४ विपाकभुते अनुमविशति, 'तत्थ ण' तत्र खलु 'पास' पश्यति 'एग पुरिस' एक पुरुष, की दृश्यम् ? इत्याह-'कच्छ्न्ल' कच्छमन्त-कण्ड्यनरोगयुक्त 'कोडिय' कुष्ठिन कुष्ठरोग युक्त 'दोउरिय' द्वोदरिक-द्वे उदरे इव उदर यस्य स तथा तम् जलो- दररोगयुक्तमा, भगत लिय' भगन्दरिक' भगन्दररोगयुक्तम्, 'अरिसिल्ल' अर्शी वन्तम् अर्शोरोगयुक्तम् , 'फासिल्ल' कासवन्त-कासरोगयुक्त, 'सामिल्ल' वासवन्त श्वासरोगयुन, 'सोफिट' शोफवन्त शोयरोगयुक्त, 'सूयमुह' शूनमुख-शून-शोथ- युक्त, मुख यस्य स तथा तम्, एवमग्रेऽपि 'सुयहत्व शूनइस्त-शोथयुक्तहस्तम् , 'सूयपाय' शूनपाद=शोययुक्तचरण 'सडियहत्यगुलिय शटितहस्ताकुलिक 'सडिय- पायगुलिय' शटितपादालिक 'सडियक्ण्णणासिय' शटितकर्णनासिक 'रसियाए य' (तत्थ ण पासइ एग पुरिस) प्रविष्ट होते हैं कि वहा उन्होंने एक ऐसे पुरुष को देखा जो (कच्छुल्ल, कोढिय, दोउयरिय, भगदलिय परिसिल्ल, कासिल्ल, सासिल्ल, सोफिल्ल, सूयमुह, सूयपाय, मडियहत्थगुलिय, सडियपायगुलिय.) खाज से युक्त हो रहा था, समस्त शरीर भर में जिमके कोढ चू रहा पा, दो पेट के जैसा जिसका पेट ना-जलोटर गेग से जो पीडित था। भगर निसे हो रहा पा । बवासीर से जो अत्यत कष्ट मे । सॉसी जिसे क्षण में चल रही थी। श्वास की जिसे बीमारी थी। शरीर भर में जिसके सूजन आगई थी। मुह नकर जिसका फूल गया पा । हाम पात्र जिसके सर ओर से खून सूजे-फूले हुए थे। हापों एर पैरों की अगुलिया जिसकी गल गई थीं (सडियाण्णणासिय), कान पर नाफ भी जिमके बिल्कुल सड़ चुके थे। . (तत्य ण पासइ, एग पुरिस) प्रदेश, रा. ४ तेभो त्या 10 मे ५३पने यो ते (कछुल्ल काढिय दाउयरिय भगलिय,,आरिसिल्ल, कासिल्ल, सासिल्ल सोफिल सूपमुह, सूयपाय, सडिपहत्यगुलिय, , सडियपायगुलिय) पालथी सहित तो આખાયે શરીરમાં વેઢ થયે હતે પેટ એકદમ મોટું હતું, જલેદ રેગથી પીડાતું હતું, જેને ભગદર થયેલું હતું, બવાસીરના રોગથી બહુજ કષ્ટ તુ, ખાસી જેને ઘડીએ- ઘડીએ આવતી હતી, જેને શ્વાસ રોગની બીમારી હતી, તમામ શરીમા જેને જે આવી ગયા હતા, જેનું મુખ સુજીને કુલી ગયું હતું, જેના હાથ–પગ બહુજ સુજીને दुखी गयाना, साथ-भशनी भागतीमानी oil any tal, (सडियकण्णणासिय) नामनेाना तमाम स] गया Su, (रसियाए य पूरण यथिविथिति) RA विपाकचन्द्रिका टीश श्रतः १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५३७ पज्जत्त' यथापासमाहार 'मिण्हइ' गृहणाति, गृहीत्वा पाटलामाआ णपराओ' पाटलिपण्डात् नगरात् 'पडिणिस्यम' मतिनिष्कामति, प्रतिनिष्क्रम्य 'जेणे समणे भगव महावारे' यत्रत्र श्रमणो भगवान् महावीरः 'तेणेच उआगच्छ' तत्रैयोपागन्छति, उपागत्य भत्तपाण' भक्तपानम् अशन पान च 'पटि-सेइ मतिदर्श- यति, प्रतिदर्य 'समणेण३' अमणेन भगवता महावीरेण 'अन्भगुण्णाए समाणे अभ्यनुज्ञातः सन् 'जाव' यावत् 'निलमिरपण्णगभूएण' विलमिव पन्नगभूतेन 'अप्पाणेण आत्मना 'आहारमाहारेइ' आहारमाहारयति-आहार करोति । यथा सो विल प्रविशन् विलस्य पाश्चंद्वयमस्पृशन् आत्मान पिले प्रवेशयति तथा स्वादाभिलापाभावाद गिण्इइ) या पयाप्त (आवश्यकतानुसार) आहार प्रहण किया (गिण्डिचा पाडलीसडाओ णयराओ पडिनिक्खमइ) उसे लेकर पाल्टीपड नगर से वापिस अपन स्थान की ओर प्रस्मित हुए । (पडिणिक्खमिचा जेणेव समणे भगव महावीरे तेणेव आगन्छ) आते ही वे जहाँ श्रमण भगवान महावीर विराजमान थे वहा आये और (उवागच्छिचा भत्तपाण पडिदसेइ) आकार प्राप्त भक्तपान उन्होंने प्रभु को खिलाया। (पडिदसित्ता ममणेण३ अन्भगुण्णाए समाणे जाब विलमिव पण्णगभूएग अमाणेग आहार माहारेः) अनन्तर प्रभुने आहार करने की आज्ञा दे दी । गौतमने जैसे सर्प अपने दिल में प्रवेश करते समय उसके दोनों पार्श्वभागों से नहीं अडता है और सावा प्रवेश कर जाता है ठीक उसी तरह अपने मुख में इतस्तत स्वाद की अभिलाषा से सचालित न पर्याप्त (मावश्यतानुसा२) मा भव्ये! (गिहित्ता पाडलीसडाओ जयराओ पडिनिक्समइ) मा adaपाक्षी नगाभाथी पाछ। पोताना स्थान माव्या (पडिणिस्खमित्ता जेणेर समणे भगव महानोरे तेणेष उपागच्छद) माता स्या भएर भगवान महावीर जिराभान ता त्या मान्या, मने (उवाच्छित्ता भत्तपाण पडिदसेइ) ते ५छी प्राप्त माडा-पाए प्रभुने मताव्या (पडिदसित्ता समणेण अन्भणु ण्णाए समाणे जाव विलमिव पण्णगरण अप्पाणेण आहारमाहारेउ) ते पछी प्रभु साह કરવાની આજ્ઞા આપી, ગૌતમે જેવી રીતે સર્પ પિતાના દરમાં પ્રવેશ કરવા સમયે પિતાને બન્ને બાજુના ભાગને (પાર્શ્વભાગને) કયાઈ સ્પર્શ થવું તે નથી અને મધે પ્રવેશ કરે તેવીજ રીરા પિતાના મુખમાં આમનેમ સ્વાદની અભિલાષાથી નહિ ફેરવતા આહાર કર્યો, an - , विपाकश्रुते पचनानि 'क्यमाण' जन्तम् अव्यक्तमुचरन्त शेष प्रथमाध्ययननत्-नार-विशेष- स्त्वयम्, 'मच्छियाचडगापहरेण, मक्षिकाचटकरपहरेण मक्षिकाणा इन्द-वृन्देन 'अणिज्जमाणमग्ग ' अन्वीयमानमार्गम् अनुगम्यमानमार्गम् 'पु-हाइडसीम' स्फुटद्- इडाइडशीप-शिरोवेदनया व्यथितमस्तक 'दडिसडरमण दण्डिग्यण्डवसन-दण्डी- फन्याधारी भिक्षुविशेपः तद्वत्खण्डवस्त्रयुक्त च, 'खडमल्लग्वाहत्यमय' खण्डमल्लखण्ड- हस्तगतम् अशनपानाथ शराबखण्डद्वययुक्तहस्त 'गहे२' गृहे गृहे-पतिगृह 'देहबलि याए' देहवलिकया देहनिर्वाहार्य चलिका आहारग्रहण देवलिका-भिक्षात्तिः, तया 'वित्ति' वृत्तिम-आजीविका कप्पेमाण' क्ल्पयन्त कुन्ति -'पासई' पश्यति । 'तयाणतर' तदनन्तर 'भगव गोयमे' भगवान् गौतमः 'उच्चणीय, जाव अडइ' उच्चनीय यावदइति उच्चनीचम' यमकुलानि सामुदानिकभिक्षार्थ भ्रमति, 'अहा- अणिज्जमाणमग्ग)मक्खियों का झुण्ड का झुण्ड जिसके चारों ओर भनभन करता हुआ पीछे२ चलता था। (फुड्डहडाहडसीस) भयकर शिरकी। पीडा से जिसका मानों मारा फूटा जा रहा था, (दडिखडवसण) कन्याधारी भिक्षुकी तरह जो फटे हुए टाट के टुकडे ओढे हुए था। (खडमल्लखडहत्यगय) खाने और पानी पीने के लिये निसने अपने हार में दो कपाल-मिट्टीके वर्तन के टुकडे ले रखे थे और (देहवलियाए विचि कप्पेमाण पासइ) शरीर निवाह के लिये घर घर भीख मांगता पा उसको गौतम स्वामीने देखा। (तयाणतर भगव गोयमे उच्चनीय जाव अडइ) इसके बाद भगवान गौतम भिक्षा के लिये नगर के ऊँच नीच आदि कुलों में घूमने लगे और (अहापज्जत साना शरीरनी थारेय मान्नु भ-लए यता नी पा७१२ता ता (फुटहडाहड- सोस) भाथानी लय ४२ थान भाथु शटरी तु तु, (दडिखडवसण) न्याधारी लक्षु । भाइ टेक्षा शना ९४ मोठा ता (खडमल्लखडहत्यगय) भावा-धावा भटो पोताना यम में भाटीना पासना ९४ मे ता भने (देहबलियाए) वित्ति कप्पेमाण पासइ) शरी२ निदि भाटे ३२-३२ लीम भारतो तो तन गौतम - સ્વામીએ જે । । J । ॥ (तयानंतर भगर गोयमे उरचनीय आव अडइ) पछी मान गौतम लिक्षा भाटनगरना य-नीय ,भा ५२५ माया, मने (अहापाजस्त' गिणर) या विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत०१ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५३९ तएण से गोयमे तच्च पि छ?क्खमणपारणगसि तहेव जाव पच्चत्थि- मिल्लेण दुवारेण अणुप्पविममाणे त चेव पुरिस कन्छुल्ल० पासइ । चोत्थ पि छहक्खमणपारणगसि उत्तरेण० इमेयारूवे अज्झथिए समुप्पन्ने, 'अहो ण इमे पुरिसे पुरापोराणाण जाव एव चयासी। 'एव खलु अह भते। छटक्खमणपारणगसि जाब रीयते. पुरथिमिलेण दुवारेण पविठे । तत्य ण एग पुरिस पासामि कच्छुल्ल जाच कप्पेमाण । तए ण अह दोच पि छपारणगसि नगर में गोचरी के लिये जाने की आज्ञा मागी। भगवान का आज्ञा प्राप्त कर गौतम स्वामी वहा से रवाना हुए और उम नगर के पूर्व दिशा के दरवाजे से नगर में प्रविष्ट हुए । अन्दर प्रवेश किया तो वहा उन्होंने ऐक ऐसे पुस्प को देखा कि जो अपने सन शरीर में खाज खुजाल रहा था, समस्त शीरभर में जिसके कोढ चू रहा ना, दो पेटके जितना उसका बडा पेट या-जलोदर-रोग से जो पीडित था। भगदर जिसके हो रहा था। बबासीर की पीडा से जो अत्यन्त कन्ट में ना। खासी जिसे क्षण२ मे चल रही थी। श्वास की बीमारी से जिसका दम घुट रहा पा । शरीर भर में जिसके सूजन आगई थी। मुँह सूजकर जिसका फूल गया था। हाथ पाव जिसके मर सूजकर फूले हुए थे। हाथों एक पैरों की अगुलिया जिसकी गल गई थीं । कान एस नाक जिस के बिलकुल सट चुके थे। सडे हुए एष विकृत सून से त-1 पीप से जिसके शरीर मे 'पिविथिवि' ऐसा शब्द हो रहा था। जिसके घावों के अग्रभाग से कीडे टपक रहे थे और पीप भी जिन्हों से बह रही थी। लार से जिसका मुख सना हुआ था। ગૌતમ સ્વામી ત્યાથી રવાના થયા અને તે નગરની પૂર્વ દિશાના દરવાજાથી નગશ્મા પ્રવેશ ર્યો, પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેણે એક એવા પુરૂષને જેમ કે જેને પોતાના શરીરમાં ખજવાલ આવતી હતી, તમામ શરીરમાં કોઢ થયેલ હતું, બે પેટ જેવડું તેનું પેટ હતુ અર્થાત્ જલદર રોગથી પીડાતું હતું જેને ભગદર થયેલુ હતુ બવાસીરના રોગની પીડાથી બહુજ દુખી હતું, ખામી જેને વારે વાર આવતી હતી, શ્વાસના રોગથી જેને દમ ઘુટતે હત તમામ શરીમા જેને જે થયે હતા મેહુ સૂજીને જેનું ખુલી ગયુ હતુ, હાથ પગ જેના તમામ સૂજીને કુલી ગયા હતા, હાથ-પગની આંગળીઓ જેની ખરી પડી હતી, જેના નાક-કાન તમામ સડી ગયા હતા, સડેના અને બગડેલા લેહી તથા પરૂથી જેના શરીરમાં “થિવિ-થિવિ” જેવા શબ્દો થતા હતા, જેના સડેલા ઘાના અગ્રભાગમાથી કીડા ટપકતા હતા, અને પરૂ પણ વહેતુ હતુ, લાળથી મુખ જેનું ભર્યું હતુ, નાક-કાન સડી ५३८ । अध्याण भावेमाणे, विपाकश्रते आहार मुखे इतस्ततो न सपालयन् गलरिले मवेशयतीति भाव., आहारमाहारित्ता' आहारमाहार्य आहार कला 'सजमेण तपसा' सयमेन तपमा आत्मान भावयन् 'विहरई' विहरति ।मू० २॥ मूरम्---सू० ३ तए ण से भगव गोयमे दाच्चपि हरखमणपारणसि पदमाए पोरिसीए सज्झाय करेइ जाव पाडलिप्तड नयर दाहिणिलेण दुपारेण अणुप्पविसइ, त चेव पुरिस पास कन्छुल्ल तदेव जाव सनमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरइ। करते हुए आहार किया (आहारमाहारिता सजमेण तसा अपाण भावेमाणे विहरइ) और आहार करके तर सपम से अपनी आत्मा का भावित करते हुए विचरने लगे अपात् अपने ज्ञान ध्यान में लग गये । भावार्थ -उस काल और उस समय में प्रामानुपान विहार करते२ श्रमण भागवान महावीर पाटलिपड नगर के उद्यान में आये । प्रभुका आगमन सुनकर नगर की परिषद एव राजा सरके सब हर्षित होकर प्रभु को वदना एन धर्मश्रवण करने के लिये अपने२ घर से निकलकर उस बगीचे में आये । प्रभु को वन्दना एव नमस्कार कर परिषट और राजा यास्थान बैठ गये । प्रभुने धर्मदेशना दी । धर्मदेशना सुनकर सब प्रमुटित होकर वापिस अपने२ स्थान पर गये। उस काल उस समय गौतम स्वामी भगवान महावीर स्वामी के समीप आये और छठ -बेलेके पारणा-निमित्त पाटलिषड (आहारमारित्ता सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरइ) मन मा तप-सयमयी પિતાના આત્માને ભાવિત કરતા થા વિચરવા લાગ્યા અથત પિતાના જ્ઞાન-ધ્યાનમા લાગી ગયા ભાવાર્થ-તે કાલ અને તે સમયને વિષે એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતા કરતા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાટલીખડ નગના બગીચામાં આવ્યા, પ્રભુનું આગમન સાભળીને નગરની પરિષદ અને રાજા સૌ હર્ષ પામીને પ્રભુને વદને કરવા અને ધર્મ દેશના સાભળવા માટે પોતાના ઘેરથી નીકળીને તે બગીચામા આવ્યા, “પ્રભુને વનના નમસ્કાર કરીને પરિષદ અને રાજા સો સોના સ્થાને બેઠા અને પ્રભુએ ધર્મદેશના આપી, પછી ધર્મદેશના સાભળીને સૌ પ્રસન્ન થઈ પાછા પિતાના સ્થાનકે ગયા તે કાલ તે સમયને વિષે ગતિમ સ્વામી ભગવાન મહાવીર સ્વામીના પાસે આવીને છઠ્ઠ-બેવાના પારણા માટે પાટલીખડ નગરમા ગેચી માટે જવાની આજ્ઞા માગી, ભગવાનની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत०१ अध्य० ७ उदुम्मरदत्त ५३९ तएण से गोयमे तच्च पि छक्खमणपारणगसि तहेव जाव पच्चत्थि- मिल्लेण दुवारेण अणुप्पविममाणे त चेव पुरिस कछुल्ल० पासइ । चोत्थ पि उढक्समणपारणगसि उत्तरेण. इमेयारूवे अज्झस्थिए समुप्पन्ने, 'अटोण इमे पुरिसे पुरापोराणाण जाव एव क्यासी। 'एव खलु अह भते। छटक्खमणपारणगसि जाव रीयते पुरथिमिटेण दुवारेण पविठे । तत्य ण एग पुरिस पासामि कच्छुल जाव कप्पेमाण । तए ण अह दोच पि उपारणगसि नगर में गोचरी के लिये जाने की आज्ञा मागी | भगवान का आज्ञा प्राप्त कर गौतम स्वामी वहा से रवाना हुए और उम नगर के पूर्व दिशा के दरवाजे से नगर में प्रविष्ट हुए। अन्दर प्रवेश किया तो वहा उन्होंने ऐक ऐसे पुरुष का देखा कि जो अपने सत्र शरीर में खाज खुजाल रहा पा, समस्त शीरभर में जिसके कोढ चू रहा था, दो पेटके जितना उसका बडा पेट था-जलोदर-रोग से जो पीडित था। भगदर जिसके हो रहा था। बबासीर की पीडा से जो अत्यन्त कष्ट में ना । खासी जिसे क्षण२ में चल रहा पी। श्वास की बीमारी से जिसका दम घुट रहा ना । शरीर भर में जिसके सुजन मागई पी। मुँह सूजकर जिसका फल गया था। हान पाव जिसके मर सूनकर फूले हुए थे। हाथों एवं पैरों की अगुलिया जिसकी गल गई थीं। कान एप नाक जिस के बिल्कुल सड चुके थे। सडे हुए एव विकृत सून से तना पीप से जिसके शरीर में 'पिविधिविः ऐसा शब्द हो रहा था। जिसके घावों के अग्रभाग से काडे टपक रहे थे और पीप भी जिन्हों से बह रही थी। लार से जिसका मुख सना हुआ था। ગૌતમ સ્વામી ત્યાથી રવાના થયા અને તે નગરની પૂર્વ દિશાના દરવાજાથી નગરમાં પ્રવેશ કર્યો, પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેણે એક એવા પુરૂષને જેમ કે જેને પોતાના શરીરમાં ખજવાલ આવતી હતી તમામ શરીરમાં કોઢ થયેલ હતા, બે પેટ જેવડુ તેનુ પેટ હતુ અર્થાત જલેદાર રેગથી પીડાતું હતું જેને ભગદર થયેલુ હતુ બવાસીરના રોગની પીડાથી બહુજ દુખી હતા, ખામી જેને વાવાર આવતી હતી, શ્વાસના રેગથી જેને દમ ઘુટાતે હત તમામ શરીરમાં જેને જે થયે હતે મેટું સૂજીને જેનુ પુલી ગયુ હતુ, હાથ પગ જેના તમામ સૂજીને કુલી ગયા હતા, હાથ-પગની આંગળીઓ જેની ખરી પડી હતી, જેના નાક-કાન તમામ સડી ગયા હતા, સડેના અને બગડેલા લેહી તથા પરૂથી જેના શરીરમાં “થિવિ-થિવિ” જેવા શબ્દો થતા હતા, જેના સડેલા ઘાના અગ્રભાગમાથી કીડા ટપકતા હતા, અને પરૂ પણ વહેતુ હતુ, લાળથી મુખ જેનું ભર્યું હતુ, નાક-કાન સડી अपाण भावेमाणे, ५३८ विषाकश्रुते आहार मुखे इतस्ततो न सचालयन् गलपिले प्रवेशयतीति भावः, आहारमाहात्तिा' आहारमाहार्य आहार कला 'मजमेण तपसा ' सयमेन तपमा आत्मान भावयन् 'विहरई' विहरति ।मु० २|| मूलम्-सू० ३ तए ण से भगव गोयमे दाच्चपि छहक्खमणगरणगसि पढमाए पोरिसीए सज्झाय करेइ जार पाडलिसड नयर दाहिणिल्लेण दुपारेण अणुप्पविसइ, त चेव पुरिस पासइ कन्छुछ नईव जाव सनमेण तवसा अप्पाण भावेगाणे विहरइ । करते हुए आहार किया (आहारमाहारिचा सजमेण तरसा अपाण भावमाणे विरइ) और आहार करके तर सपम से अपनी आत्मा को भावित करते हुए विचरने लगे अपात् अपने ज्ञान ध्यान में लग गये । भावार्थ--उम काल और उस समय में ग्रामानुमाम विहार करते२ श्रामण भागवान महावीर पाटलिपट नगर के उद्यान में आये । प्रमुका आगमन मुनकर नगर की परिषद एव राजा सनके सब हर्पित होकर प्रभु को वदना एष धर्मश्रवण करने के लिये अपने२ घर से निकलकर उस बगीचे में आये । प्रभु को वन्दना एव नमस्कार कर परिषट और राजा यास्थान बैठ गये। प्रभुने धर्मदेशना दी । धर्मदेशना सुनकर सत्र प्रमुरित होकर वापिस अपने२ स्थान पर गये। उस काल उस समय गौतम स्वामी भगवान महावीर स्वामी के समीप आये और छठ-बेलेके पारणानिमित्त' पाटलिषड (आहारमाहारिता सजमेण तवसा अप्पाण भारेमाणे विहरइ) भनेमा न तप- यमयी । પિતાના આત્માને ભાવિત કરતા થકા વિચરવા લાગ્યા અર્થાત પિતાના જ્ઞાન-ધ્યાનમાં ભાવાર્થ- તે કાલ અને તે સમયને વિષે એક ગામથી બીજે ગામ વિહાર કરતા કરતા શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાટલીખડ નગરના બગીચામાં આવ્યા, પ્રભુનું આગમન સાભળીને નગરની પરિષદ અને રાજા સૌ હર્ષ પામીને પ્રભુને વદન કરવા અને ધર્મ દેશના સાભળવા માટે પિતાના ઘેરથી નીકળીને તે બગીચામાં આવ્યા, " પ્રભુને વનના નમસ્કાર કરીને પરિષદ અને રાજા સો સોના સ્થાને બેઠા અને પ્રભુએ ધર્મદેશના આપી, પછી ધર્મદેશના સાભળીને સૌ પ્રસન્ન થઈ પાછા પિતાના સ્થાનકે ગયા તે કાલ તે સમયને વિષે ગતમ સ્વામી ભગવાન મહાવીર સ્વામીના પાસે આવીને છઠ્ઠ–એવાના પારણા માટે પાટલીખડ નગરમા ગેચી માટે જવાની આજ્ઞા માગી, ભગવાનની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને લાગી ગયા । विपाकचन्दिका टीका श्रुत० १ अध्य० ७ उदुम्मरदत्त ५३९ तएण से गोयमे तच्च पि छटक्खमणपारणगसि तहेव जाव पन्चत्थि- मिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे त चेत्र पुरिस कछुल्ल० पासइ । चोत्य पि उक्खमणपारणगसि उत्तरेण० इमेयारूबे अज्झथिए समुप्पन्ने, 'अहो ण इमे पुरिसे पुरापोराणाण जार एव बयासी। 'एव खलु अह भते छटक्खमणपारणगसि जाब रीयते. पुरथिमिल्लेण दुबारेण परिठे । तत्य ण एग पुरिस पासामि कच्छुल्ल जाव कप्पेमाण । तए ण अह दोच पि छठपारणगसि नगर में गोचरी के लिये जान की आज्ञा मागी । भगवान का आज्ञा प्राप्त कर गौतम स्वामी वहा से रवाना हुए और उम नगर के पूर्व दिशा के दरवाजे से नगर में प्रविष्ट हुए। अन्दर प्रवेश किया तो वहा उन्होंने ऐक ऐसे पुरुष को देखा कि जो अपने सब शरीर में साज खुनाल रहा ना, समस्त शीरभर में जिसके कोढ चू रहा ना, दो पेटके जितना उसका बडा पेट पा-जलोदर-रोग से जो पीडित । भगदर जिसके हो रहा था। बबासार की पीडा से जो अत्यन्त कष्ट में या । खासी जिसे क्षण२ में चल रही थी। श्वास की बीमारी से जिसका दम घुट रहा पा । शरीर भर में जिसके सूजन आगई नी । मुँह सूजकर जिसका फल गया था। हान पाव जिसके मन सुनकर ले हुए थे। हाथों ए पैरों की अगुलिया जिसकी गल गई थीं । कान एप नाक जिस के विग्कुल सड चुके थे। सड़े हुए एष विकृत सून से त-II पीप से जिसके शरीर मे "पिविधिवि' ऐसा शब्द हो रहा था । जिसके घावों के अग्रभाग से कीडे टपक रहे थे और पीप भी जिन्हों से बह रही थी। लार से जिसका मुख सना हुआ था। । ગૌતમ સ્વામી ત્યાથી રવાના થયા અને તે નગરની પૂર્વ દિશાના દરવાજાથી નગરમાં પ્રવેશ , પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેણે એક એવા પુરૂષને જેમ કે જેને પોતાના શરીરમાં ખજવાલ આવતી હતી તમામ શરીરમાં કોઢ થયેલ હતા, બે પેટ જેવડુ તેનુ પેટ હતુ અર્થાત જલેદાર રેગથી પીડાતે હતિ જેને ભગદર થયેલુ હતુ બવાસીરના રેગની પીડાથી બહુજ દુખી હતા, ખામી જેને વારંવાર આવતી હતી શ્વાસના રોગથી જેને દમ ઘુટાતે હત તમામ શરી-મા જેને જે થયું હતું મોટું સૂજીને જેનુ પુલી ગયુ હતુ, હાથ પગ જેના તમામ સૂજીને કુલી ગયા હતા, હાથ–પગની આંગળીએ જેની ખરી પડી હતી, જેના નાક-કાન તમામ સડી ગયા હતા, સડેના અને બગડેલા લેહી તથા પરૂથી જેના શરીરમાં “થિવિ-થિવિ” જેવા શબ્દો થતા હતા, જેના સડેલા ઘાના અગ્રભાગમાથી કીડા ટપકતા હતા, અને પરૂ પણ વહેતુ હતુ, લાળથી મુખ જેનુ ભર્યું હતુ, નાક-કાન સડી ५४० विपाश्रते दाहिणिल्लेण दुपारेण० तर्चाप छरखमणगसि पचत्यिमेण, वहेव० । तरण अह चात्थ पि छट्ठस्खमणपारणगसि उत्तरदुपारेण अणुप्पविसामि, त चेव परिस सड जाने से नाक और कान जिसके गिर चुके थे। जो पीप और सडे हुए सुन के कुलोंका एव कृमियों के ढेरों का वारवार वमन कर रहा था। जो इस प्रकार के कष्टकारी एप करणाजनक दुस्स्वर-दुपभरी ध्वनि से अव्यक्त शत्रों को बोल रहा था कि जिन्हें सुनकर हर एक व्यक्ति के मन में दया आ जाती थी। मक्सियों का झुण्ड का झुण्ड जिसके चारों ओर मिन-भिन करता हुआ पीछे पाछे चलता था । भयङ्कर शिर की पीडा से जिसका मारा मानो फूटा जा रहा था । कन्याधारी भिक्षु की तरह जो फटे हुएं टाट के टुकडे ओढे हुए था । खाने और पानी पीने के लिए जिमने अपने हाथ में टा कपाल -मिटी के वर्तन के टुकडे ले रखे थे। शरीर निवाह के लिये वह घर-घर भीख मागता फिरता - उसको गौतम स्वामीने देखा । इसके बाद भगवान गौतन भिक्षाके लिये नगर के ऊँच-नीच आदि कुलों में पूमने लगे और यथापयाप्त आहार ग्रहण कर पाटलिपट-नगर से निकलकर अपने स्थान आये और श्रमण भगवान महावीर स्वामी को प्राप्त आहार दिखलाकर भगवान की आज्ञा से-नैसे सर्प निल में प्रवेश करते समय विलके दोनों भागों को नहीं अटता हे अति सीधा प्रवेश कर आता है, ठीक उसी तरह अपने मुख में स्वाद को अभिलापासे इतस्तत. જવાથી જેના ખરી પડયા હતા પરૂ અને બગડેલા લેહી, અને કૃમિઓના ઢગલાનું વારંવાર વમન કરતે હતું, જે આ પ્રમાણે કષ્ટકા-કરૂણાજનક દુસ્વર-દુ ખ ભર્યા દવનિથી અ યત (કઈ સમજે નહિ એવા શબ્દો બોલતે હસે છે જેને સાંભળીને હાઈ માણસના મનમાં દયા આવી જતી હતી, માખીઓના ટેળા જેના ચારેય બાજુ ભણ–ભણાટ કરતા તેની પાછળ ફરતા હતા ભય કર માથાની પીડાથી જેનુ માથુ પુટી જતું હતું કન્થાધારી ભિક્ષુની માફક ફાટેલા શણુના ટુકડા જેણે ઓઢયા હતા, ખાવા અને પાણી પીવા માટે જેણે પિતાના હાથમાં માટીના વાસણના બે ટુકડા લીધા હતા, શરીર નિર્વાહ માટે ઘર-ઘ ભિક્ષા માગને ફતે હવે તેને ગોતમ સ્વામીએ જે, તે પછી ભગવાન ગૌતમ સ્વામી ભિક્ષા માટે નગરના ઉચ્ચ-નીચ આદિ કુલેમાં ફરીને થયા પર્યાપ્ત ભિક્ષા-આહાર ગ્રહણ કરી પાટલીખડ નગરથી નીકળીને પિતાના સ્થાન પર આવ્યા અને શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીને પ્રાપ્ત આહાર બતાવીને ભગવાનની આજ્ઞાથી-સર્ષ જેમ દરમાં પ્રવેશ કરાવ સમયે દરના બને ભાગેને નહિ અડના ગીધે દરમાં પ્રવેશ કરે છે, બરાબર તેજ .
। विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ७ उदुम्मरदत्त ५४१ पासामि सन्छुछ जाव वितिं कप्पेमाणे विहरइ । चिंता मम"। पुनभवपुच्छा | बागरेइ॥ ३॥ टीका-पू० ३ 'तए ण से' इत्यादि । 'तर ण से' तत खलु स 'भार गोयमे' भगवान् गौतमः 'दोच्चपि' द्वितीय- मपि चार 'टक्खमणपारणगमि' पष्ठक्षपगपारणके 'पढमाए पोरिसीए प्रथमाया पौरुष्या 'सन्झाय करेइ' स्वाध्याय करोति 'जाव' यावत्-पानादिक ममार्ण्य भिक्षार्थ भगवतोऽ नुज्ञा गृहीत्वा 'पाटलिसट नगर' पाटलिपण्ड नगर 'साहिणिल्लेण दुयारेण दाक्षिणात्येन द्वारेण 'अणु"पविसई' अनुपविसति तन 'त चेव पुग्मि' तमेव पुरुप-य पौरस्त्ये द्वारे दृष्टम्तमेव 'पास' पश्यति, कीदृश' 'कच्छुल्ल' कच्छमन्त कायनरोगयुक्तं मचालित न करते हुए-आहार किया फिर तप और सयम से आत्मा को 'भावित करते हुए विचरने लगे-अर्थात् अपने ज्ञान ध्यान म लग गये ॥ सू० २ ।। 'तए ण से' इत्यादि सूत्र ३ (तए ण) पश्चात् (से भगव गोयमे दोचपि) वे भगवान गौतम स्वामी द्वितोय वार भी (उक्खमणपारणगसि पढमाए पोरिसीए सज्झाय करेइ जाव पाइलिसड णयर दाहिणिल्ठेग दुवारेग अणुप्पविसइ) दुसरे मह खमण पारणा के दिवस में प्रथम पौरुपी में स्वाध्याय एव द्वितीय पौरुपी में ध्यान करने के बाद प्रभु से आहार लाने की आज्ञा प्राप्त कर पाटलिपड नगर में गोचरी के लिये निकले । दक्षिण दिशाके दरवाजे से नगर में ज्यों ही उन्होंने प्रवेश किया कि (त चेत्र पुरिस पासइ પ્રમાણે પિતાના મુખમાં સ્વાની અભિવાષાથી મુખની બન્ને બાજુ આમ-તેમ નહિ ફેરવતા આહાર કે પછી તપ અને સયમની પિતાના આત્માને ભાવિત કરતા થા વિચરવા લાગ્યા અર્થાત્ પિતાના જ્ઞાન-ધ્યાનમાં લાગી ગયા છે સૂર तए ण से." त्यादि (तए ण) ते પછી ( से भगर गोयमे दोचपि ) ते गौतम स्वामी मीळवार पशु (उपसमणपारण सि पढमाए पारिसीए सम्झाय करेइ जार पाडा सडे णपरे दाहिणिल्लेण दुचारेण अगुप्पपिसइ) भीon मम .याना દિવને પ્રથમ પૌરસીમા સ્વાધ્યાય, અને બીજી પોરબીમાં સ્થાન કર્યા પછી પ્રભુ પાસેથી આહાર લાવવાની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને પાટલીખડ નગરમા ગેચરી માટે નીકળ્યા, દક્ષિણ तर पाथी नसभा भरेको प्रदेश या 3, (तं चेर पुरिस पासइ कच्छुल्लं ભગવાન - ५४२ विपाश्रुते 'तहेव' वयैव-पूर्वोक्तसर्वरोगयुन यावद् गृहे गृहे भिक्षा कुर्वन्त पश्यति । तदनन्तर भगवान् गौतमः उन्चनीचमध्यमकुलेषु भिक्षामटन् यथापर्याप्तमाहार गृहीत्वा भगवतः समीपे समागच्छति, 'जाय' यावत् 'सजमेण.' सयमेन तपसा ऽऽत्मान भावयन् 'विहरई' विहरति । 'तए ण से गोयमे' तत्तः खलु स गौतमः तच्चपि ' तृतीयमपि बार 'हक्खमणपारणगसि' पप्ठक्षपणपारणके ' तहेव' तथैव-पूर्वोक्तविधिना 'जाव' यावत् भिक्षार्थ भगवतः आज्ञा पाप्य पाटलिपण्डे नगरे पच्चत्यिमिल्लेण' पाथा- त्येन पश्चिमदिगवस्थितेन 'दुवारेण द्वारेण 'अणुप्रविसमाणे ' अनुपविशन् 'तचेव' तमेव पूर्वोक्त पुरुप 'कच्छुल्ल' फच्छुलादिनानाविधरोगयुक्त यावद् भिक्षावृत्ति कच्छुल्ल तहेव जाव सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहर) वहा उमी पुरुष को देखा जो खाज आदि सत्र रोगों से युक्त पा यावत् पूर्ण दुखी और भीख मागता था। गौतम स्वामीने ऊँच नीचादि कुलों में भ्रमण कर यथा पर्याप्त भिक्षा प्राप्त की और उसे लेकर वे अपने स्थान पर आये । पूर्व की तरह आहार पानी करके तप और सयम से अपनी आत्मा को भावित करते हुए विचरने लगे । (तए ण से गोयमे तच्चपि छट्टक्खमणपारणगसि तहेव जाव पचत्थिमिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे तचेर पुरिस कछुल्ल ० पासद) इसी प्रकार जब वे तृतीयवार भी टखमणपारणा के लिये प्रभु की आज्ञा लेकर उसी नगर की और प्रस्थित हुए और ज्यों ही उन्होंने उम में पश्चिम दिशाकी ओर के दरवाजे से प्रवेश किया, तो वहा पर भी कण्डूयन मादि तहेव जाव सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरइ) त्या वा ५३पने नयो रे અજવાળ આદિ તમામ ગેથી યુક્ત હતો એટલે કે પૂર્ણ દુખી અને ભીખ માગતે હતે ગૌતમ સ્વામી ઉંચ નીચ આદિ કુલેમા ફરીને યથા પર્યાપ્ત ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરી અને તે ભિક્ષા લઈને પિતાના સ્થાન પર આવ્યા, પૂર્વ પ્રમાણે આહાર પાણું કરીને તપ मने सयभमा पोताना मात्भाने मालित त २४1 वियपा साया, (तए ण मे गोयमे तरपि छटपसमणपारणगसि तहेच जाव पच्चथिमिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे त चेव पुरिस पच्छुल्ल पासइ) के प्रभारी श्रीळवार ५७४ PA માટે પ્રભુનો આજ્ઞા માગીને તે નગરની તરફ ચાલતા થયા અને તેમણે નગગ્ના પશ્ચિમ દરવાજાથી નગમા પ્રવેશ કર્યો, તે ત્યાં આગળ પણ ખજવાળ આદિ રેગથી પીડિત विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अभ्य० ७ उदुम्बरदत्त ५४३ कुर्वन्त 'पासई' पश्यति दृष्ट्वा भगवान् गौतमो भिक्षा गृहीत्वा भगवतः समीपे समागत्य पूर्ववदेव सयमेन तपसाऽऽमान भावयन् विहरति । तदनन्तर चोत्मपि चतुर्थवारमपि 'टुक्खमणपारणगसि' पप्ठसपणपारणके भगवान् गौतम पाटलिपण्डे नगरे उत्तरिण' औत्तरेण-उत्तरदिगवास्थितेन द्वारेण अनुपविशति, तर तमेव पूर्ववर्गित पुरुप पश्यति दृष्ट्वा भगवतो गौतमस्य 'इमेयाल्वे' अयमेतद्रूपपक्ष्यमाणपकार' 'अज्झत्पिए'५ आ यात्मिक आत्मनि यावत् मनोगत सफा 'ममुघण्णे' समुत्पन्न:-'अहो ण' अहो खल 'इमेपुरिने' अय पुरुष' 'पुरापोराणाण' पुरापुराणानां पुरा-पूर्वभवकृताना पुराणानाम् अनेकभव- सचिनाना कर्मणा 'जाव' यावत्-पापक फलतिविशेष प्रत्यनुभवन् विहरति इति रोगों से पीडित उमा पुरुष को देखा । पूर्वको तरह वदा से गोचरी लेकर वापिस अपने स्मान पर आये, यावत्-सयम एर तपसे अपनी आत्मा को भावित करते हुए विचरने लगे। (चात्य पि उटक्खमणपारणगसि उत्तरेण० इमेयाख्वे अज्झथिए समुप्पन्ने अहो ण इमे पुरिसे पुरापोराणाण जाव एव वयासी) इसी प्रकार चतुर्थवार भी वे छठ के पारण के निमित्त प्रभु से आज्ञा प्राप्त कर भिक्षाचया के लिये नगर में उत्तर के द्वार से प्रविष्ट हुए तब भी उसी व्यक्ति को उन्होंने देखा । देखकर उनके चित्त में इस प्रकार का सकल्प हुआ कि अहो । यह पुरुप पूर्वभव में किये गये एव अनेक भों के सचित कर्मों के इस अनेक च्याधिरूप फठको भोग रहा है। मिक्षा लेकर बन वे नाम से वापिस आये तब प्रात मिक्षा को दिखाका प्रमु से उन्हों ने कहा कि (एक તે પુરૂષને જોયે, પૂર્વ પ્રમાણે ત્યાથી ગોચરી લઇને પાછા ફરી પિતાને સ્થાન આવ્યા, યાત્ સચમ, અને તપથી પોતાના આત્માને ભાવિત કરતા થા વિચરવા લાગ્યા चित्य पि छावमणपारणांस उत्तरेण० इमेयारूरे अझस्थिर समुप्पन्ने अहो 4 इमे पुरिसे पुरापोराणाण जार एन वयासी) मा प्रभार योथीपार पधु ब्यारे ते પાણી નિમિત્તે પ્રભુની આજ્ઞા મેળવીને ભિક્ષા માટે નગમા ઉત્તના દખ્વાજાથી પ્રવેશ કર્યો ત્યારે પણ તે વ્યક્તિને તેમણે જોયે, જોઈને તેના ચિત્તમા આ પ્રમાણે સકપ થયે કે અઠે ! આ પુરૂષ પૂર્વભવમાં કરેલા અનેક ભવેના સૂચિત કર્મોના આ અનેક વ્યાધિરૂપ ફળને ભેગવી રહ્યો છે ભિક્ષા લઈને નગથી પાછા આવ્યા ત્યારે પ્રાપ્ત ભિક્ષાને मता- प्रभुने तेथे ४ (एर खलु अह भते उठक्खमणपारणगसि जार रियते. जन પર ५४२ विषाक्श्रुते 'तहेव' तथैव-पूर्वोक्तसर्वरोगयुन यावद् गृहे गृहे भिक्षा कुर्वन्त पश्यति । तदनन्तर भगवान् गौतमः उच्चनीचमध्यमकुलेषु भिक्षामटन् यथापर्याप्तमाहार गृहीत्वा भगवत. समीपे समागच्छति, 'जाय' यावत् 'सजमेण०' सयमेन तपसा ऽऽत्मान भावयन् 'विहरइ' रिहरति । 'तए ण से गोयमे' ततः खलु स गौतमः तच्चपि ' तृतीयमपि चार 'उलुक्खमणपारणगसि' पप्ठक्षपणपारणके ' तहेव' तथैव-पूर्वोक्तविधिना 'जाव' यावत् भिक्षार्थ भगवतः आज्ञा माप्य पाटलिपण्डे नगरे पच्चत्पिमिल्टेण पाचा- त्पेन-पश्चिमदिगवस्थितेन 'दुवारण' द्वारेण 'अणुप्नविसमाणे ' अनुपविशन् 'तचेव' तमेव पूर्वोक्त पुरुप 'कच्छुल्ल' फच्छुलादिनानाविधरोगयुक्त यावद् भिक्षावृत्ति कच्छुल्ल तहेव जान सजमेण तवसा अप्पाण भावमाणे विहर:) वहा उमी पुरुष को देखा जो खाज आदि सब रोगों से युक्त था यावत् पूर्ण दुखी और भीख मागता था । गौतम स्वामीने ऊँच नीचादि कुलों में भ्रमण कर यथा पर्याप्त भिक्षा प्राप्त की और उसे लेकर वे अपने स्थान पर आये । पूर्व की तरह आहार पानी करके तप और सयम से अपनी आत्मा को भावित करते हुए विचरने लगे। (तए ण से गोयमे तच्चपि छट्टक्खमणपारणगसि तहेव जाव पञ्चत्यिमिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे तचेव पुरिस कच्छुल्ल ० पासइ) इसी प्रकार जब वे तृतीयवार भी उट्ठखमणपारणा के लिये प्रभु की आज्ञा लेकर उसी नगर की और प्रस्थित हुए और ज्यों ही उन्होंने उस में पश्चिम दिशाकी ओर के दरवाजे से प्रवेश किया, तो वहा पर भी कण्डूयन आदि तहेव जाव सजमेण तसा अप्प ण भावेमाणे विहरइ) त्या मेवा ५३पने भयो ? ખજવાળ આદિ તમામ રેગેથી યુત હતો એટલે કે પૂર્ણ દુખી અને ભીખ માગતે હતે ગૌતમ સ્વામી ઉંચ નીચ આદિ કુલેમા કુરીને યથા પર્યાપ્ત ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરી અને તે ભિક્ષા લઈને પિતાના સ્થાન પર આવ્યા, પૂર્વ પ્રમાણે આહાર પાણી કરીને તપ भने सयभभा पाताना मात्माने सावित ४ ४ वियरवा खाया, (तए,ण य गोयमै तरचपि उपखमणपारणसि तहेव जाव पच्चथिमिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे त चेन पुरिस कच्छुल्ल पासइ) में प्रमाणे श्रीपार पाय छ सभा पा भाटे પ્રભુનૌ આજ્ઞા માગીને તે નગરની તરફ ચાલતા થયા અને તેમણે નગના પશ્ચિમ દરવાજાથી નગરમાં પ્રવેશ કર્યો. તે ત્યાં આગળ પણ ખજવાળ આદિ રોગથી પીડિત विपाफचन्द्रिका टीका भूत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५४३ कुर्वन्त 'पासई' पश्यति दृष्ट्वा भगवान् गौतमो भिभा गृहीत्वा भगवतः समीपे समागत्य पूर्ववदेव सयमेन तपसाऽऽ.मान भावयन् विहरति । तदनन्तर चोत्पपि' चतुर्थधारमपि 'छटक्खमणपारणगसि' पप्टक्षपणपारणके भगवान् गौतम पाटलिपण्डे नगरे उत्तरिण' औत्तरेण उत्तरदिगवास्थितेन द्वारेण अनुमविशति, तर तमेव पूर्ववर्णित पुरुष पश्यति दृष्ट्वा भगवतो गौतमस्य 'इमेयारुवे' अयमेतद्रूप. वक्ष्यमाणमकार' 'अज्झत्पिए'५ आ यात्मिा आत्मनि यावत् मनोगत सफल. 'समुप्पण्णे' समुत्पन्न:-'अहो ण' अहो खलु 'इमेपुरिसे' अय पुरुपः 'पुरापोराणाण' पुरापुराणानां पुरा=पूर्वभवकृताना पुराणानाम् अनेकभव- सचिताना कर्मणा 'जाव यावत्-पापक फलत्तिविशेप प्रत्यनुभवन् विहरति इति रोगों से पीडित उमी पुरुष को देखा । पूर्वको तरह वहा से गोचरी लेकर वापिस अपने स्थान पर आये, यावत्-सयम एव तपसे अपनी आत्मा को भावित करते हुए विचरने लगे। (चात्य पि छडक्खमणपारणगसि उत्तरेण० इमेयारूवे अज्झथिए समुप्पन्ने अहो ण इमे पुरिसे पुरापोराणाण जाव एव वयासी) इसी प्रकार चतुवार भी जब वे छठ्ठ के पारण के निमित्त प्रभु से आज्ञा प्राप्त कर मिक्षाचर्या के लिये नगर में उत्तर के द्वार से प्रविष्ट हुए तर भी उसी व्यक्ति को उन्होंने देखा । देखकर उनके चित्त में इस प्रकार का सकल्प हुआ कि अहो । यह पुरुष पूर्वभव में किये गये एव अनेक भवों के सचित कर्मों के इस अनेक व्याविरूप फलको भोग रहा है। भिक्षा लेकर जा वे नार से वापिस आये तब प्राप्त मिक्षा को दिखाकर प्रभु से उन्हों ने कहा कि (एव તે પુરૂષને જોયે, પૂર્વ પ્રમાણે ત્યાથી ગોચરી લઈને પાછા ફરી પિતાના સ્થાન આવ્યા, યાત્ સયમ, અને તપથી પોતાના આત્માને ભાવિત કરતા થકા વિચરવા લાગ્યા (चोत्य पिछडस्खमणपारणांस उत्तरेण० इमेयारूचे अज्झस्थिर समुप्पन्ने अहो गं इमे पुरिसे पुरापोराणाण जान एन वयासी) मा प्रभाये योथीपा२ क्यारे ते 8t પાણી નિમિત્તે પ્રભુની આજ્ઞા મેળવીને ભિક્ષા માટે નગરમાં ઉત્તજ્ઞા દરવાજાથી પ્રવેશ કર્યો ત્યારે પણ તે વ્યકિતને તેમણે જે જોઈને તેના ચિત્તમાં આ પ્રમાણે સકપ થયે કે અડે ! આ પુરૂષ પૂર્વભવમા કરેલા અનેક ભવના સચિત કર્મોના આ અનેક વ્યાધિરૂપ ફળને ભોગવી રહ્યો છે ભિક્ષા લઈને નગરથી પાછા આવ્યા ત્યારે પ્રાપ્ત ભિક્ષાને मताबीन प्रभुने तेथे यु (एर खलु अह भंते छहश्खमणपारणासि जार रियते० પર विपाकश्रुते 'तहेव' तथैव-धर्मोक्तसर्वरोगयुन यावद् गृहे गृहे मिला कुर्वन्त पश्यति । तदनन्तर भगवान् गौतमः उच्चनीचमध्यमकुलेपु भिक्षामटन् यांपर्याप्तमाहार गृहीत्वा भगवत. समीपे समागच्छति, 'जाय' यावत् 'सजमेण.' सयमेन तपसा ऽऽत्मान भावयन् 'विहरई' विहरति । 'तए ण से गोयमे' ततः खलु स गौतमः तच्चपि ' तृतीयमपि वार 'छट्टक्खमणपारणगसि' पप्ठक्षपणपारणके तहेव' तथैव-पूक्तिविधिना 'जाव' यावद भिक्षार्थ भगवत' आशा माप्प पाटलिपण्डे नगरे पच्चत्यिमिल्टेण' पाश्चा त्येन-पश्चिमदिगवस्थितेन 'दुवारेण' द्वारेण 'अणुप्पविसमाणे' अनुपविशन् 'तचेय' तमेव पूर्वोक्त पुरुप 'कच्छुल्ल' फच्छुलादिनानाविधरोगयुक्त यावद् भिक्षावृत्ति कच्छुल्ल तहेव जान सनमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरड) वहा उमी पुरुष को देखा जो खाज आदि सब गेगों से युक्त था यावत् पूर्ण दुखी और भीख मागता था । गौतम स्वामीने ऊँच नीचादि बुलों में भ्रमण कर यथा पर्याप्त भिक्षा प्राप्त की और उसे लेकर वे अपने स्थान पर आये । पूर्व की तरह आहार पानी करके तप और सयम से अपनी आत्मा को भावित करते हुए विचरने लगे। (तए ण से गोयमे तच्चपि छट्ठरखमणपारणगसि तहेब जाव पचस्थिमिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे तचेव पुरिस कच्छुल्ल ० पासइ) प्रकार जब वे तृतीयवार भी ठखमणपारणा के लिये प्रभु की आज्ञा लेकर उसी नगर की और प्रस्थित हुए और ज्यों ही उन्होंने उस में पश्चिम दिशाकी मोर के दरवाजे से प्रवेश किया, तो वहा पर भी कण्ड्यन आदि तहेव जाव सजमेण तवसा अप्पाण भावेमाणे विहरइ) त्या मे ५३पने नया रे ખજવાળ આદિ તમામ રેગેથી યુકત હતો એટલે કે પૂર્ણ દુખી અને ભીખ માગતે હતે ગૌતમ સ્વામી ઉંચ નીચ આદિ કુલેમાં ફરીને યથા પર્યાપ્ત ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરી અને તે ભિક્ષા લઈને પિતાના સ્થાન પર આવ્યા, પૂર્વ પ્રમાણે આહાર પાણી કરીને તપ मन सयममा पोताना मात्माने भावित siता था वियपा साया, (तए ण में गोयमे तरचपि छडपखमणपारणगसि तहेव जाव पच्चथिमिल्लेण दुवारेण अणुप्पविसमाणे त चेर पुरिस पच्छुल्ल पासइ) से प्रभाd श्रीपा२ प ७४ अभए : पा२९ भाटे પ્રભુની આજ્ઞા માગીને તેની તરફ ચાલતા થયા અને તેમણે નગરના પશ્ચિમ દરવાજાથી નગરમાં પ્રવેશ કર્યો, તે ત્યાં આગળ પણ ખજવાળ આદિ ગોથી પીડિત जब विपास्चन्द्रिका टीश श्रुत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५४५ चाच्यम् । एव 'तचापे' तृतीयवारमपि 'छट्ठ०' इति पष्ठलपणपारण केऽह 'पञ्चत्थिमेण' पाश्चात्येन द्वारेण प्रविष्ट' ' तहेव' तथैव=पुक्तिवदेव कच्छादिरोग- युक्त देहनिर्वाहार्य भिक्षा कुर्वन्न पश्यामि । 'तए ण' ततः सलु 'चउत्पपि' चतुर्थ- चारमपि अह 'छारणासि' पप्ठपारणके पाटलिपण्डे नगरे ‘उत्तरदारेण' उत्तरदिस्थितद्वारेण अनुमविशामि तदा त चेय' तमेव पुरुष पश्यामि, कीदृश' 'कच्छुल्ल' टूरोगयुक्त 'जाव' यावत्-स देहवलिझ्या गरीरनिर्वाहार्थ 'वित्ति' वृत्तिभिक्षावृत्ति कापेमाणे कल्पयन् कुर्वन् विहरति, त दृष्ट्वा चिन्ता 'महोण इमे पुरिसे' इत्यादिरूपो विचार' मम मनसि सजात । 'पुचभवपुच्छा' पूर्वभवपन्छा ‘से ण भते पुरिसे पुत्रभवे के आसी' स खलु हे भदन्त । पुरुप पुर्वभवे क आसीन, इत्यादिरूपा पृच्छा गौतमेन क्ता । 'वागरेड' व्यारोति भगवान् तस्य पुरुषस्य पूर्वभववृत्तान्त कथयति ॥ ३ मू०॥ मैं छठके पारणा के लिये वहा पश्चिम के द्वार से गया तन भी उमीको दसा । चतुर्म वार भी पारणा के लिये जन मै वहा उत्तर द्वार से गया तब भी मैने उसे उमी हालत में देखा । (चिंता मम पुन्धभवपुन्छा० वागरेइ) प्रभो | उसे देखकर मेरे हृदय में अनेक प्रकार की विचारधाराएँ उत्पन्न हुई। मैं भिक्षा .लेकर वापिस आया । हे । इमकी इस प्रकार की परिस्थिति का क्या कारण हुआ है ? यह भर में कोन था ? गौतम की यह बात सुनकर प्रभुन इस प्रकार कहना प्रारभ किया- भावार्थ-प्रथम पारणा का तरह गौतम स्वामी अन्य पारणाओं के लिये भी उमी नगर में आते जाते रहे । ये ठ-छठकी तपस्या करते थे। जन पारणा का दिन होता तब याविधि प्रभु से आज्ञा लेकर पारणा के लिये नगर में जाते थे । उस છઠ્ઠના પારણા માટે ત્યાં પશ્ચિમના દગ્વાજેથી ગમે ત્યારે પણ તેને જે, ચોથી વખત પણ પાણી માટે જ્યારે હુ ઉત્તરના દગ્વાજે થઈ ગયે ત્યારે પણ મે તેને તેવીજ तमा नेयो (चिना मम पुन्धभवपुच्छा वागरे) प्रसा! तेनेनेने भायमा અનેક પ્રકારની વિચાર ધારાઓ ઉત્પન્ન થઈ હુ ભિક્ષા લઈને પાછો આવે, નાથ તેની એ પ્રમાણે સ્થિતિ થવાનું કારણ શું છે? તે પૂર્વભવમા કે हना? ગૌતમની આ માણે વાત સાભળીને પ્રભુ આ પ્રમાણે કહેવાને પ્રારભ ર્યો ભાવાર્થ–પ્રથમ પારણુ પ્રમાણે ગોતમ સ્વાર્મી બીજા પાણી માટે પણ તે નગમા જવા-આવવા લાગ્યા તે છઠ્ઠ છની તપસ્યા કરતા હતા, જ્યારે પાણાને દિવસ આવતે ત્યારે યથાવિધિ પ્રભુની આજ્ઞા લઈને પારણા માટે નગમા જતા હતા नाम हे ५४४ विपाश्रुते कृत्वा-मनसि सचिन्त्य भिक्षा गृहीत्वा मगवत समीपे समागत्य यावत्-भगवन्तम् आदक्षिणमदक्षिणपूर्वक चन्दित्वा एमादीद-एव खलु अह भते' हे भदन्त ! 'छट्टस्स' पप्ठस्य-पष्ठभक्तस्य पारणके 'जाय' याद-'ग्यिते' रियन् भिसार्थ गच्छन् 'जेणे' यत्रैव पाटलिपण्ड नगर तनैवोपागच्छामि, उपागत्य पाटलि पण्डस्य नगरस्य पौरस्त्येन द्वारेण अनुपविष्ट.। 'तत्थ ण' तर सलु एक पुरुष पश्यामि, कीदृश ' 'कच्छुल्ल' करमन्त 'जा' यावद-भिक्षावृत्ति 'कापेमाण' कल्पयन्त=कुर्वन्तम् । 'तए ण' ततःखलु 'मह दाच्चपि' द्वितीयवारमपि 'टुपारणासि' पष्ठपारणके 'दाहिणिल्लेण' दाक्षिणात्येन द्वारेण 'तहेव' तयैव पूर्वोक्त सर्वमत्रापि खलु अह भते ! छट्टक्खमणपारणगसि जाब रीयते० पुरथिमिल्लेण दुवारेण पविढे तत्य ण एग पुरिस पासामि इच्छुल्ल जाव कप्पेमाण) हे भन्न्त्र ! मैं आप से आज्ञा लेकर छट्ठके पारण के दिन भिक्षा निमित जन पाटलिपड नगर में उसके पौरस्त्य द्वार से प्रविष्ट हुआ तो हे भदन्त । वहा मैने एक ऐसा पुरष देखा जिसके समस्त शरीर में कण्डूयन आदि सब रोग व्याप्त है और जो घर२ भीख मागता फिर रहा था । (तए ण अह दोचपि ढक्खमणपारणगसि दाहिणिल्लेण दुवारेण० तच्चपि छट्ठक्खमण- पारणगसि पञ्चत्थिमेण तहेव० । तए ण अह चोत्यपि छट्ठक्खमणपारणगसि उत्तर- दुचारेण अणुप्पविसामि) इत्यादि । इसी प्रकार में द्वितीयवार भी उईके पारणे के लिये उस नगर में जब दक्षिण के द्वार से गया तब भी उसी पुरुष को देखा तृतीय वार भी पुरथिमिल्लेण दुवारेण पविठे तत्थ ण एग पुरिस पासामि कच्छुल्ल , जाव कप्पेमाण) હે ભદન! હુ આપની આજ્ઞા લઈને છઠના પારણાના દિવસે ભિક્ષા નિમિત્તે જ્યારે પાટલીખડ નગમા જ્યારે તેના આગલા દરવાજાથી પ્રવેશ કર્યો તે હે ભદન્તા ત્યા એક એ પુરૂષ જે જેના સમસ્ત શરીરમા અજવાલ આદિતમામ રગ વ્યાપ્ત હતા ३२-३२ मा भारत रते, तो (तए ण अह दोच्चपि छछक्खमणपारणास पञ्चत्यिमेण तहेव० ।। तए ण, अह तचथापि छठक्खमणपारणगसि उत्तरदुवारेण अणुप्पवि सामि) इत्यादि प्रमाणे मील मत ५५ ७3ना ५० भाट નગરમાં જ્યોરે. દક્ષિણના દરવાજાથી ગમે ત્યારે પણ તે પુરૂષને જે ત્રીજી વખત પણ જ્યારે હું - विपाकचन्द्रिका टीका शत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५४७ तस्मिन् समये 'इहेव' इहैव जम्बुद्वीपे द्वीपे भारते व 'विजयपुरे णाम णयरे होत्या' विजयपुर नाम नगरमासीत्, कीदृशम् ? 'रिद्ध०३' ऋदस्तिमितसमृद्धम्, इत्यादि। 'तत्व ण' तन खलु विजयपुरे नगरे 'कणगरहे णाम राया कनकरथो नाम राना 'होत्या' आसीत् । 'तत्स ण' तस्य खलु कनकरयस्य राज्ञः 'धण्णतरी णामे वेज्जे होत्या' धन्वन्तरिनाम वैव आसीत् । स कीटश. ? इत्याह-'अट्ठगाउज्वेयपाढए' अष्टाहा युर्वेदपाठकः आयुर्वेद वैद्यकशास्त्र, तस्याष्टावङ्गानि तनहा' तयथा-तानीमानि-(१) 'कोमारभिच्च' कौमारभृत्य, कुमाराणां चालकाना भृतिः पोपण, तर साधु= नैपुण्य कोमारभृत्यम् । कुमारपोपणनिमित्तरस्य क्षीरस्य दुष्टस्तन्यजन्यव्याधि- काल और उस समय में (इहेव जदीवे दीवे भारह वासे विजयपुरे नाम नयरे होत्या । रिद्ध०) इसी जवू द्वीपके भग्त क्षेत्र में एक विजयपुर नामफा नगर ना। वह शोभा सपन्न एव समृद्ध था । (तस्थ ण विजयपुरे पयरे कणगरहे नाम राया होत्था) इसके गजाका नाम कनकर था (तस्स ण कणगरहस्स रन्नो धनतरो नाम वेज्जे होत्या) इस कनकरय राजा के धन्वतरी नामका एक वैद्य या। (अट्ठ गाउव्वेयपाढए) यह अष्टाग आयुपद का विशिट झाता था। आयुद के अष्टागों का नाम इस प्रकार है (कामारभिच्च सालागे सल्लाते कायतिगिच्छा जगोले भूयविज्जा रसायणे वाईकरणे सिवहत्थे सुहहत्थे लहुहत्थे) कौमारभृत्य, शालाक्य. शल्यहत्य, काय-चिकित्सा, जा(रिक, भूतविद्या, रसायन और वाजीकरण । इन में बालकों के पोषण करने में कारणभूत दूध की खगबी दूर करना कौमारभृत्य १, नेत्र नासिका आदि के रोगों का शलाई से परिशोधन करना-शालाक्य२, विष (इहेव जवूहीवे दी भारहे वासे विजयपुरे नाम नयरे होत्या रिद्ध० ) मा ४ पृद्धीपना તક્ષેત્રમાં એક વિજયપુર નામનું નગર હતુ, તે શોભામપન્ન અર્થાત સમૃદ્ધ હતુ (तत्थ ण विजयपुरे णयरे कणगरहे नाम राया होत्था) तेना Ank नाम न४२हतु (तस्स ा कणगरहस्स रलो ध नतरो नाम वेज्जे होत्या) ते ४४२५ Anil 4-4ती नामना वैध ता, (अगाउवेयपाढए) ते मा भायुना विशेष २ ता आयुर्वे ना माम.गाना नाम मा प्रभारी छ (फोमार भिच्च १सालागे• सलहरते ३ कायतिगिच्छा ४ अगाले ५ भूपविजा ६ रमायणे ७ घाईकरणे ८ सिरहत्ये सुहहत्ये लहुहत्ये) डोभारमृत्य १, ४५२, शयत्य 3, आयथिसि ४, જા ગુલિક ૫, ભૂતવિદ્યા ૬, રસાયણ ૭, અને વાજીકરણ ૮, તેમાં બાલકના પિષણમાં કશુભૂત દૂધની ખરાબી કરવી, તે કૌમારભૂત્ય છે ? નાક, નેત્ર આદિ અવયના ગે .
विपाकश्रुते भगवान् कादिरोगयुक्तम्य तस्य पुरुपस्य पूर्वभवत्तान कथयति- 'एव खलु' इत्यादि। मूलम-मृ०४ एव खलु, गोयमा! तेण काळेग तेग समएग इदेव जयदीवे दीवे भारहे वासे विजयपुरे नाम नपरे होत्या रिद्ध० । तत्य ण विनयपुरे नयरे कणगरहे नाम राया होत्या। तस्स ण कणगरहस्स रनो धन्नवरी नाम वेने होत्या अढगा- उन्वेयपाढए, त जहा कोमारभिच सालागे सलहत्ते कायतिगिन्छाजगोले भूयविना रसायणे वाजीकरणे, सिपहत्ये सुहहत्ये लहुइत्थे ।। ४ ।। मू० ॥ टीका-सूत्र ४ एव खलु गोयना, हे गौतम ! तेग कालेण तेण 'समरण' तस्मिन् काले नगर के चार दरवाजे ये । भिन्न२ दरवाजों से होकर ये उस में प्रविष्ट होते । परन्तु निस व्यक्ति को अनक प्रकार की बीमारियों का पुजस्वरूप भीख मागता हुआ उन्होंने प्रपम पारणा के दिन पूर्व दिशा के दग्वाजे से प्रविष्ट होते समय देखा, उसी व्यक्ति को उन्होंने चारों पारणाओं के दिन चारों ही दरवाजे देखा । गौतम स्वामीने चतुर्व पारणा के दिन प्रभु से पूछा कि यह मनुष्य जो इस प्रकार की नाकाधिक वेदना का पात्र बना हुआ है सो पूर्वभव में कौन था ? और इसने क्या पाप किया जिससे यह इतना दुख पा रहा है । ॥ सू०३ ॥ 'एव खलु' इत्यादि सूत्र ४ (एव खलु गोयमा !) है गौतन' (तेण कालेग तेण समएण) उस તે નગરના ચાર દિગ્યા હતા જૂદા-જૂદા દરવાજામાં પસાર થઈને તેમાં તે પ્રવેશ કતા હતા, પરંતુ જે વ્યક્તિને અનેક પ્રકારની બિમારીઓના ઢગલા સ્વરૂપ ભીખ માગતે હોય તેવી રીતે પ્રથમ પારણના દિવસે પૂર્વ દિશાના દરવાજેથી પ્રવેશ કરતી સમયે જે, તે વ્યકિતને તેમણે ચારેય પારણાના દિવસમાં ચારેય દરવાજે જે ગૌતમ સ્વામીએ ચેથા પારણાના દિવસે પ્રભુને પૂછ્યું કે તે મનુષ્ય જે આ પ્રકારની નરકથી પણ અધિક વેદનાનું પાત્ર બન્યું છે, પૂર્વભવમા કેણ હતા? અને તેણે શુ પાપ કર્યું છે કે જેના ફળરૂપ આટલુ દુ ખ ભેગવી હ્યો છે? લ સ ૩ पर खलु गायना! त्याल (एवं खलु गोयमा') गौतम ! (तेण कालेग समएणं) म त समय है ।
य य विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५४९ वाजिबबलोत्पादन, तत्मतिपादक शास्त्रम्, इद वंद्यकशास्त्रस्याप्टममनम् । स धन्वन्तरिर्वधः आयुर्वेदस्य पूर्वोक्ताप्टागज्ञानप्रवीण आसीत् । पुन' स कीदृश' ? इत्याह-'मिहत्ये' शिवहस्तः-शिव-कल्याणम् आरोग्यमित्यर्थः, तत् हम्ते यस्य सतधा, तस्य हस्तस्पर्शमात्रेण रोगी रोगमुक्तो भवतीति भाव । 'मुहहत्य' शुभहस्तः, मुग्वहस्तो वा, शुभ मुख वा हस्ते हस्तस्पर्श यस्य स तथा । 'लहत्थे' लघुहस्त:-- लघुः-त्रणचीरणशलकादिक्रियाम् दक्षः इस्तो यस्य स तथा इस्तलायवसम्पन्न: ।। मू०४॥ मूलमू-मू०४ तए ण से धण्णतरी वेज्जे विजयपुरे नयरे कणगरहस्स रनो अतेउरे य अन्नेसि बहूण राईसर जाव सत्यवाहाण अन्नेसिं च बहूण दुबलाण य गिलाणाण य वाहियाण य रोगियाण य अणाहाण य सणाहाण य समणाण य माहणाण य भिक्खुगाण य करोडियाण य कप्पडियाण जाउराण अप्पेगल्याण मन्छमसाइ अप्पेगइयाणं कच्छभमसाइ, अप्पेगइयाण गोहामसाद, अप्पेगइयाण मगरमसाइ, अप्पेगटयाण मुमुमारमसाद एव एलयरोज्झमूयरमिगससयगोमसमहिसमसाइ अप्पेगइयाण तित्तिरमसाइ, अप्पेगइयाण बट्टालावककचोयकुक्कुडमयूरमसाई अणेसिं च पहूण जलयरथलयरखहयरमाईण मसाइ उवदेसेइ, अप्पणावि तपा इस चन्वन्तरि के हार में ऐसा तो यश रा कि यह जिस रोगी को अपने हार से छू देता उमझा गे7 अवश्य दूर हो जाता पा । यह मुख या शुभ हस्तवाला ना, रोगीको इसके हस्तम्पर्श से सुख का अनुभव होने लग जाता था । फोडा आदि के चीरने फाडने में यह इतना सिद्धहस्त या कि रोगी को चीरा फाटी के कटका अनुभव ही नहीं होता था। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू० ४ ।। આયુર્વેદના આઠ અગેના પૂર્ણ જાણકાર હતા તથા એ ધન્ય તરીના હાથમા એ તે ચશ હતું કે જે (રેગને) પિતાના તેમના હાથને સ્પર્શ થતે તેના રિગ અવશ્ય નાશ પામતા હતા, તે સુખ તથા શુભ હાથવાળા હતા, રેગીને તેના હાથને સ્પર્શ થતા જ સુખને અનુભવ થાને હતે, ફેલા આદિને ચગ્યા તથા ફાડવામા એ એટલા કુશળ હતા કે સિદ્ધહસ્ત હતા, રેગીને ચીર-ફાડમાં જરા પણ કષ્ટને અનુભવ થતો નહિ ભાવાર્થ २५४ छ । सू० ४॥ उपदेसेइ । .
- . ५४८ विपाश्रते प्रशमनरूप प्रथममङ्गम् । (२) 'सागगे' शालाक्य शामाया. कर्म शालाक्य नयननासिरादिरोगाणा शलाकया परिशोधन द्वितीयमहम् । (३) ' मठहत्ते' शल्यहत्य = शल्यस्य हत्या - हननम् उद्धारः, शल्यहत्या तत्मतिपादक शाख शल्यहत्य = शरीरमपिष्टवीरादिशल्यौद्धरण निरूपक शास्त्र तृतीयमनम्। (४) 'कातिगि' कायचिकित्सा कायस्य ज्वरादिरोगादिग्रस्तशरीरस्य चिकित्सा रोगप्रतिक्रिया यस्मिन् शास्त्रे तव चतुर्यमद्गम् । (.) 'जगोले' जाङ्गुलिक जालि'= विपवैय तत्कर्म जागुलिक-सर्पादिविविधविपविघातक शास्त्र पञ्चममाम् । (६) 'भ्यवेज्जे' भूतविधा भृतोपद्रपशमक शास्त्र पष्ठमङ्गम् । (७) 'रसायणे' रसायन-रस' वय स्थापनार्थमायुर्मेधाजनको रोगापहरणसमर्थश्चामृतरस , तस्य- अयन=माप्ति , तत्पतिपादक शास्त्रमपि रसायनम् , इद सप्तममङ्गम् (८) 'वाईकरणे' वाजीररणम्-अवाजिन. वाजिन' करणं वाजीकरणम् अल्पभणशुप्फवीर्यस्य शरीर में प्रविष्ट तीर आदि शल्य किम तरह बाहर निकालना चाहिये इस प्रकार की विधि प्रदर्शक शास्त्र--शल्यहत्य३, ज्वरादिक रोग से प्रसित शरीर की चिकित्सा का प्रतिपादकशास्त्र-कायचिकित्सा ४, सर्प आदि जहरीले जानवरों के अनेक प्रकार के विषों के विनाशक प्रयोगों का प्रतिपादक शास्त्र,-जागुलिक५, भूतों के उपद्रवों को शमन करने वाला शास्त्र, भूतविद्या६, वयके स्थापन के लिये आयु और. मेधा का जनक, एवं अनेक रोगों का अपहारक जो अमृतरस है उनकी विधिका प्रतिपादक शास्त्र-रसायन६, और निर्य व्यक्ति भी वाजी-घोडे जैसा बलिष्ठ जिस ओषधि के सेवन से बन जाता है- उमझा करन काने वाला शास्त्र-वाजीकग्ण है । वह धन्तरि इन अनागों का पूर्णज्ञाता पा માટે શનાકા-(સળી) વડે-પરિશેધન કરવું તે શાલાકય , શરીરમાંથી તીર આદિ શલ્યને કેવી રીતે બહાર કાઢવું જોઈએ એ માર્ગ બતાવનારૂ શાસ્ત્ર તે શલ્મહત્ય , જ્વરાદિક રેગમા વેરાએલા શરીરની ચિકિત્સાનું પ્રતિપાદન કરનારૂ શાસ્ત્ર તે કાય- ચિકિત્સા ૪ સર્ષ આદિ ઝેરી જાનવરના અનેક પ્રકારના વિષે તેનું નિવારણ કરી તેવા પ્રયોગનું પ્રતિપાદક શાસ્ત્ર તે જા ગુલિક ૫, ભૂતાના ઉપદ્રને શાન કરનારૂં શાક તે ભૂતવિદ્યા, , વયના સ્થાપન માટે આયુષ્ય અને મેઘા-બુદ્ધિ ત્પન્ન કરનારૂ અર્થાત અનેક રોગ નિવારણ કાર જે અમૃત રસ છે તેની વિપિનું પ્રતિપાદન કરનારૂ શા તે રસાયણ શાસ્ત્ર છે, અને નિવીયે વ્યકિત પણ ઘડા જે જેના સેવનથી બલવાન બની જાય છે, તે વિધિ જણાવનારૂ શસ્ત્ર તે વાજીકરણ છે, ૮, તે ધન્યતરી ઉપર જણાવેલ य विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५४९ वाजिबवलोत्पादन, तत्मतिपादक शास्त्रम्, इद चंद्यकशास्त्रस्याप्टममगम् । स धन्वन्तरिर्वेद्य. आयुर्वेदम्य पूर्वोक्ताप्टाइज्ञानप्रवीण आसीत् । पुन' स कीदृश' ? इत्याह-'मिाहत्थे' शिवहस्त'-शिव-कल्याणम् आरोग्यमित्यर्थः, तत् हस्ते यस्य स तथा, तस्य हस्तम्पर्शमात्रेण रोगी रोगमुक्तो भवतीति भाव 1 'सुहहत्थे' शुभहस्त, मुखहस्तो वा, शुभ मुख वा हस्ते हस्तस्पर्श यस्य स तथा । 'लहत्थे' लघुडस्त- लघुः-त्रणचीरणशलकादिक्रियासु दक्षः हस्तो यस्य स तथा हस्तलाश्वसम्पन्न: ॥ मू०४॥ मूलमू-मू०४ तए ण से धण्णतरी वेज्जे विजयपुरे नयरे कणगरहस्स रन्नो अतेउरे य अन्नेसि बहूण राईसर जाव सत्यवाहाण मन्नेसि च वहूण दुबलाण य गिलाणाण य वाहियाण य रोगियाण य अणाहाण य सणाहाण य समणाण य माहणाण य भिक्खुगाण य करोडियाण य कप्पडियाण पाउराण य अप्पेगइयाण मन्छमसाइ उवदेसेइ । अप्पेगइयाण कच्छभमसाद, अप्पेगइयाण गोदामसाद, अप्पेगइयाण मगरमसाई, अप्पेगव्याण सुसुमारमसाइ एव एलयरोज्झम्परमिगससयगोमसमहिसमसाइ अप्पेगइयाण तित्तिरमसाइ, अप्पेगइयाण बट्टालावककोयकुक्कुडमयूरमसाई अणेसिं च बहूण जलयरथलयरखहयरमाईण मसाइ उवदेसेइ, अप्पणावि तथा इस वन्वन्तरि के हाम में ऐसा तो यश ना कि यह जिस गेगी को अपने हाप से छू देता उसका गेा अवश्य दूर हो जाता था । यह सुख या शुभ हस्तवाला था, रोगीको इसके हस्तम्पर्श से सुख का अनुभव होने लग जाता पा । फोडा आदि के चीरने फाडने में यह इतना सिद्धहस्त या कि रोगी को चीरा फाटी के कष्टका अनुभव ही नहीं होता था। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू० ४ ॥ આયુર્વેદના આઠ અગેના પૂર્ણ જાણકાર હતા તથા એ ધન્ય તરીના હાથમા એ તે યશ હતું કે જે (રેગને) પિતાનાનેમના હાથને સ્પર્શ થતો તેના રંગ અવશ્ય નાશ પામતા હતા, તે સુખ તથા શુભ હાથવાળા હતા, રાગીને તેને હાથને સ્પર્શ થતાજ સુખને અનુભવ ય હતું, કેલા આદિને ચીશ્તા તથા ફાડવામાં એ એટલા કુશળ હતા કેન્દ્રસિદ્ધહસ્ત હતા, રેગીને ચીર-ફાડમા જરા પણ કષ્ટને અનુભવ થતે નહિ ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે સૂત્ર ૪ विपाकश्रुते यण से धण्णतरी वेज्जे तेहिं यहूहि मन्छमसेहि य जार मयूरमसेहि य अन्नेहि य वह जलयरयलयरखहयरमसेहि य सोल्लिएहि य तलिएहि य भज्जिएडि य मुर च आसाएमाणे सिाएमाणे पिहरइ । तए ण से धण्णतरी वेज्जे एयफम्मे० मुबह पावसम्म समज्जिणित्ता वत्तीम वाससयाइ परमाउय पालत्ता कालमासे काल फिचा उट्ठीए पुढवीए उक्कोसेण वावीससागरोवमट्टिइएमु नेरइएस नेरइयत्ताए उववन्ने ॥ मू०५॥ -- टीका-मू० तए ण से, । अतेउरे , दुब्बलाण या A तए ण से धण्णतरी' इत्यादि । ततः खलुस 'धण्णतरी वेज्जे' धन्वन्तरिय', विजयपुरे नगरे फनकरयस्य राज्ञः अन्त पुरे 'अण्णेसिं च बहूण अन्येषां च बहूना 'राईसर जाव सत्यवाहाण राजेश्वर यावत्मार्थवाहाना- राजेश्वरतलबरमाडम्बिककोटुम्बिकेभ्यश्रेष्ठिसेनापतिसार्थवाहानाम्, अन्येपा च बहूना दुर्वलानाम्बलरहिताना च, 'गिलाणाण य 'तए ण से घण्णतरी० इत्यादि सूत्र ५ (तएण से धण्णतरी वेजे) उस धन्वतरी वैद्य का यह काम था कि वह (विजयपुरे णयरे कणमरहस्स रण्णो) विजयपुर में कनकरथ राजा के (अतेउरे य) अन्त पुर में रहने वाली स्त्रियों का (अन्नेसि बहूण राईसर जाव सस्थवाहाण) तया नगरनिवासी अन्य अनेक राजेश्वर से लेकर सार्यवाह पर्यन्त मनुष्यों का (अनेसि च बहूण दुबलाण य गिलाणाण य वाहियाण य रोगियाण य) एन अन्य बहुत से दुर्बलों का, ग्लानों का, व्याधितों-प्राणोंका शीघ्र नाश करने वाले ज्वर, श्वास, कास, दाह, अतिसार, भगन्दर, शूल, अजीर्ण आदि के रोगियोंका-देरसे नाश करनेवाले ज्वर, अतिसार, आदि तए ण से घण्णतरी"छत्यादि (तए ण से घण्णतरी वेज्जे) ते धन्वत पंधर्नु । आम तत'(विजयपुरे जयरे कणगरहरस रणो) विन्यपुरमा ४.४२थ साना ( अतेउरे य) मत पुरमा २3पापाजी श्रीमान तथा (अनेमि' बहूग राईसर जाव सत्यवाहाण) तया नगरनिवासी अन्य भने रावरची साधने सार्थ वा सुधा मनुष्योना (अनेसि व वहग दुबलाण य गिलागण य धाहियाण य रोगियाण य) से प्रभाग બીજા ઘણા દુબળાઓના, ગ્લાના પ્રાણના જલદી નાશ કરવાવાળા જેવર, શ્વાસ કાસ દાહ, અતિસાર, ભગન્દર, શૈવ, અજીર્ણ, આદિના રોગીઓના, વિલ બે નાશ કવાવાળા - .
. , . विपाचन्द्रिका टीका श्रुत०१ अध्य० ७ उदुम्मरदत्त ५५१ ग्लानानाक्षीणवीर्याणा च, ' वाहियाण य ' व्यापिताना-सयोधाति-ज्वर-वास- कास-दाहा-तिसार-भगन्दर-शूलाजीर्णव्यारियुक्ताना च, 'रोगियाण या रोगिकाना-चिरपातिचरातीसाराटिरोगयुक्ताना च, 'अणाहाण य' अनाथाना च, असहयाना सगाहाण य' सनाथाना च समणाण य. श्रमणाना= गरिकशास्यादीना, 'माहणाण य' माहनाना याचकविशेपाणा 'भिक्खुगण य' भिक्षुकाणा-भिक्षात्तीना च, 'फरोडियाण य' करोटिकाना कापालिकाना च, खपरमारिणामित्यर्थ., 'कप्पडियाण य' कार्पटिकाना जीर्णकन्यापारिणा च, आउराण य आतुराणाम् असायरोगपीडिताना च मये 'अप्पेगइयाण' अप्येकेपा कतिपयाना रोगिणा ' मच्छनमाइ' मत्स्यमासानि, 'उबनिसह' उपदिशति रोगप्रतिक्रियाया भक्षणार्य कथयति । अप्येकेपा — कच्छभ-माइ' रोगों से युक्क रोगियों का, (अणाहाण य सणाहाणय समणाणय माहणाण य भिक्खुगाण य करोडियाण य कप्पडियाण य आउ०) अनापों-जिनका कोई भी रक्षक नहीं पा ऐसे रोगियोंका, सनामों-जिनकी सेवा शुश्रूपा करने वाले घर में थे ऐसे रोगियों का, शाक्यादिक श्रनणोंका, माहनों याचकविशेषों का, भिक्षुक-भिक्षावृत्ति करने वालों का, कगे- टिक-कापालिकों का, कार्पटिकों-जीर्ण कन्या धारण करने वालों का और आतुरों-असाव्य रोग वालों का सरका-इलाज किया करता था । यह इन में से (अप्पेगडयाण मच्छमसाइ उवदेसेइ) किन्हीं२ को रोग की प्रतिक्रिया के निमित्त खाने के लिये मत्स्य के माम का उपदेश देता, 'मत्स्य के मास खाने से यह रोग शात हो जाया ऐसा कहता (अप्पे- गझ्याण कच्छममसाइ) किन्दी२ से करता कि-'कच्छमका मास खाओ तर यह रोग नष्ट होगा' इसी प्रकार (अप्पेगइयाण गाहममाइ, अपेगडयाण मगरममाइ, अपे- ५१२, अतिसार, भागाथा युटत भीमाना, (अगाहाण य सणाहाण य समणाण य माहणाग य भिक्खुगाण य फराडियाण य कप्पडियाग य आउ०) मनाया नया એવા રેગીઓના, સાથે-જેની સેવા શુશ્રુષા કરનારા ઘરમાં હોય એવા રોગીઓના, શાયાદિ શ્રમણના, માહને-ચાચક વિશેના ભિક્ષુકનભક્ષાવૃત્તિ કરવાવાળાઓના કટિક- કાપાલિઓન, કન્યા ધારણ કરનારાઓના અને અસાધ્ય રોગવાળાઓના એ સોના jा ४२i sal, a अभाथी (अप्पगड्याण मल्छमसाइ उपदेसेइ) ई-धिने રોગની પ્રતિક્રિયા માટે માછલાનુ માસ ખાવાને ઉપદેશ આપતા હતા, “માછલાનુ માસ भाषाथी मा शशात य" से प्रभारी न (अप्पेगल्याण कच्छममसा) ડેઈ–ઈને કહેતે ડે-કાચબાનુ માસ ખાઓ ત્યારે આ રોગ નાશ પામશે. એ પ્રમાણે , . . ५५२ पिपाश्रुते बच्डपमासानि उपदिशति । अप्येकेपा 'गाममाइ' ग्राहमासानि, ग्राहाणाम् जलचरविशेषाणा मासानि उपदिशति । अप्येककाना मगर-माइ । मकरमासानि उपदिशति । अप्येकपा 'मुमुमारमसाइ' ससुमारमासानि, मुमुमारा: जलचर- विशेपास्तेपा मासानि उपदिशति । अप्येकपा 'अयम्माइ' अगमासानि-उपदि- शति । 'एव' अनेनैव प्रकारेण 'एल्य-रोज्झ-सुथर-मिग-समय-गोमम महिसममाइ उवरिसइ ' एडफ-रोज्झ-(गवय)-सूमर-मृग-शशफ-गौमास-महिपमासानि स्थल चरमासानि उपदिशति, तत्र-एडक. मेप., रोज्झा गवयः, मूकरम् वराहः, मृग शशकौं प्रसिद्धौ । अप्येकेपा 'तित्तिरमसाइ' तित्तिरमासानि उपदिशति । अप्येकेषा 'पट्टग-लावग-कपोय-कुक्कुडमयूरमसाई' वर्तफ-लावक-कपोत-कुक्कुट-मयूरमासानि- गइयाण सुसुमारमसाइ, अप्पेगइयाण अयमसाइ, एव एलय-रोज्झ-सूयर-मिग- ससय-गोमस-महिसमसाइ) किन्हीं२ को प्राह के मास खाने का, किन्हीं२ को मगर के मास-खानेका, किन्हीं२को मुसुमार के मास खाने का, किन्हीरको वकरे के मास खानेका, किन्हीं२को मेढा के, रोझ के, सुकर के, मृगके, खरगोश के, गाय के और भैंसा के मास खाने का उपदेश देता रहता । किन्हीं२ से यह कहा करता था कि (त्तितिरमसाइ) तुम तीतर का मास खाओ, (अप्पेगइयाण) और किन्ही२ से कहा करता कि-तुम (वट्टक लावक कवोय कुक्कुड मयूर-मसाइ) वटेर का, तुम लावा का, तुम कबूतर का, तुम मुर्गे का, और तुम मयूर का मास खाओ । (अन्नेसिं च वरण जलयर थलयर-खहयरमाईण मसाइ उबदेसेइ) किन्हीं से ऐसा कहता रहता था कि तुम (अप्पेगइयाण गाहमसाई अप्पेगइयाण मगरमसाइ, सप्पेगइयाण सुसुमारमसाइ अप्पेग- इयाण अयमसाइ, एब-एल्य-रोज्झ- सूयर-मिग-ससय-गोमस-महिसमसाइ) 31-3ाधने ગ્રાહકુ માસ ખાવાનુ, કેઈને મગરનું માસ ખાવાનું, કોઈને સુસુમાર (જલ જતુ) નું માસ ખાવાનું, કોઈને બકરાનું માસ, કેઈને ઘેટાનું, રેઝનું, સુવરનું મગનું, ખગેશનું, ગાયનું કે પાડા વગેરેના માસ ખાવાનું કહેતા હતા કેટલાકને એમ કહેતું હતું કે, (तित्तरमसाइ) तमे तेतर्नु भास भामा, (अप्पेगइयाण ) अने इटाने ४डते है त, (वक लाक्क-कवाय, कुक्कुट, मयूरमसाइ) मत, पार्नु, मुतनु, भुगानु भने भानु भास भासा (अनेसिं च बहूण, जलयर-घलयर-खहयरमाइण मसाइ उपदेसेइ) as ફેબને એવી રીતે કહેતું હતું કે તમે ઘણુજ જલચર ઇના-થલચર જીવન અને . , विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ७ उदुम्बरदन ५५३ खेचरमासानि उपदिगति, तत्र 'वर्तक'='वटेर' इति प्रसिद्ध पतिविगेप., 'दाग' राकक'='लागा' इति प्रसिद्ध पतिविशेप । 'अन्नेनिं च वहूण' अन्येपा च बहूना 'जलयर--पलयर-रवहयरमाईण' जलचर-स्थलचर-खेचरादीना मासानि उपदिति । 'अप्पणापि यणसे' आत्मनापिचखलुम =स्वयमपि स पन्वन्तरिवैयः 'तेहिं ते =पू क्त 'मच्छमसेहि य' मत्स्यमासे यावत्-यावन्टन्देन-पूर्वयिते सर्व विमासै'अण्णेहि य बहुहि' अन्यैश्च बहुभि: 'जलयर-थलयर-खहयग्ममाइ' जलचर-स्थलचर-खेचरमासानि 'सोटिहिय गौल्यै. अग्निपक्व , भन्जिएहि य' भनित बटादिशादी शुप्पपवैश्च सह 'सुर च५' सुरा च५ 'अमाएमाणे'४ भास्वादयन् ४ विहरति, 'तए ण से' तत खलु मः इन बहुत से जलचर जीवों का, तुम पलचर जीनों का, तुम खेचर जीवों का माम खाओ । दूसरों को ही माम खान का यह उपदेश देकर शात रहता हो सो बात नहीं है किन्तु (अप्पणावि य ण से घण्णतरी वेज्जे) स्वय भी यह धन्यतरी वैद्य (तेहि वहहिं मच्छमसेहि य जाव मयुरमसेहिं य बन्नेहि य वहहिं जलयर-वलयर-खह- यरमसेहिं य) उन मछडी आदि मे लेकर मयूर तक के समस्त जीवों के मास के साथ तमा जउचर पलवर एव खेचर आदि तिर्यञ्चों के मास के साप (सोल्लिएहि य तलिएहि य भन्जिएहि य मर च आसाएमाणे विमाएमाणे३ विहरइ ) कि जो शुलों पर लटका कर पकाया जाता था, तवा आदि पर जा तैलादि से तटा हुआ होता था, अग्नि आदि द्वारा जो शुष्क मुजा हुआ रहता ना उनके साप अनक प्रकार की मटिग को यथेच्छ खाता पीता रहता ना, एष दूसरों को भी खिलाता पिलाता रहता था। ખેચર જીના માસ ખાઓ બીજાને જ માસ ખાવાને એ જાતને ઉપદેશ આપીને શાત रडतो नड, ५२तु (अप्पणावि य से घणतरी वैजे) पोते प त मन्तरी वैध (तेहिं वहहिं मन्उमसेहिं य जाव मयूरममेहि य अन्नेहि य वर्हि जलयर-थलयर- खहयरमसेहिं य) ते भveी माहिया धन, भाग सुपीना तमाम छाना भासनी साथ खयर भने मेयर सादि तिर्थ याना भासनी साथे (सोल्लिएहि य लिएहि य मस्जि एहि य सुर च ५ आसाएमाणे विसाएमाणे ३ विहरइ) २ शूलीमा ५२ वटवीन પડાવવામા આવે છે તેવા આદિ પર જે તેલ આદિથી તળવામાં આવતા, અગ્નિ આદિ દ્વારા જેને સૂકા ભજવાન્નેડવામાં આવતા તેની સાથે અનેક પ્રકારની મદિગને પિતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ખાતા-પીતું હતું અને બીજાને પણ ખવરાવતે-અને પીવરાવતે હ.
. . - ५५२ विपाश्रते कच्छपमासानि उपदिशति । अप्येकपा 'गारमसाइ' ग्राहमासानि, ग्राहाणाम् जलचरविशेषाणा मासानि उपदिशति । अप्येकाना मगर माइ मकरमासानि उपदिशति । अप्येकेपा 'मुमुमारममाड' मुहमारमासानि, मुमुमाराम्जलचर- विशेपास्तेपा मासानि उपदिशति । अप्येकपा 'अयम्माइ' अजमासानि-उपदि- शति । एव' अनेनै प्रकारेण 'एल्य-रोझ-सुथर-मिग-समर-गोमम महिमममाइ उवरिसइ ' एडम-रोज्झ-(गवय)-सूकर-मृग-शशफ-गौमास-महिपमासानि स्थल चरमासानि उपदिशति, तत्र-एडका मेपः, रोज्झा गवयः, मूकरम् वराह, मृग शशको प्रसिद्धौ । अप्येकेपा 'तित्तिरमसाइ' तित्तिरमासानि उपदिशति । अप्येकपा 'वट्टग-लावग-काय-बुक्कुडमयूरममाई' वर्तक-लावक-पोत-कुक्कुट-मयूरमासानि- गइयाण सुसमारमसाइ, अप्पेगइयाण अयमसाइ, एच एलय-रोम-सूयर-मिग- ससय-गोमस-महिसमसाइ) किन्ही२ को प्राह के मास खाने का, किन्हीं२ को मगर के मास-खानेका, किन्हीरको मुसुमार के मास खाने का, किन्हीरको वकरे के मास खानेका, किन्हींरको मेढा के, रोझ के, सुकर के, मृगके, खरगोश के, गाय के और भैंसा के मास खाने का उपदेश देता रहता । किन्हीं२ से यह कहा करता पा कि (त्तित्तिरमसाइ) तुम तीतर का मास खाओ, (अप्पेगइयाण) और किन्हीं२ से कहा करता कि-तुम्न (वक लावक-कवीय कुक्कुड मयूर-मसाइ) वटेर का, तुम लावा का, तुम कबूतर का, तुम मुर्गे का, और तुन मयूर का मास खाओ । (अन्नेसि च वहूण जलयर थलयर-खहयरमाईण मसाइ उवदेसेइ) किन्हीं से ऐसा कहता रहता पा कि तुम (अप्पेगइयाण गाहमसाई अप्पेगइयाण मगरमसाइ, सप्पेगइया सुसुमारमसाइ अप्पेग- इयाण अयमसाइ, एव-एलय-राज्झ-सूयर-मिग-ससय-गोमस-महिसमसाइ) 05-/ने ગ્રાહકુ માસ ખાવાનુ, કેઈને મગરનુંમાસ ખાવાનું, કેઈને સુ સુમાર (જલ જ તુ) નું માસ ખાવાનું કેઈને બકરાનું માસ, કેઈને ઘેટાનુ, રેઝનું, સુવરનું મૃગનું ખરગેશનું, ગાયનું કે પાડા વગેરેના માસ ખાવાનું કહેતે હતે કેટલાકને એમ કહેતું હતું કે, (तित्तरमसाइ) तमे तनु भास भायो, (अप्पेगइयाण ) मन मानेन तमे (E-लायक कवाय कुक्कुट, मयूरमसाइ) मतनु, वानु, तनु, भुरानु भने भानु भास भासा (अनेसिंच बहूण जलयर-थलयर-खत्यरमाईण मसाइ उपदेसेह) al ઇને એવી રીતે કહેતો હતો કે તમે ઘણાજ જલચર ઇના-થલચર ના અને . . विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५५३ खेचरमासानि उपदिशति, तत्र 'वर्तक.'='बटेर' इति प्रमिद्ध पक्षिविशेषः, 'राग' लावलावा' इति प्रसिद्ध पक्षिविशेप । 'अन्नेमिं च बहूण' अन्येपा च बहूना 'जलया-यलयर-सहयरमाईण' जलचर-स्थलचर-खेचरादीना मासानि उपदिशति । 'अप्पणावि यणसे' आत्मनापिचखलुस -स्वयमपि स धन्वन्तरिर्वे वः 'तेहि ते =पूर्णोक्त. 'मच्छमसेहि य मत्म्यमासै. यावत्-यावन्टन्देन-पूर्वकथितै सर्वविधैमासै: 'अण्णेहि य बहुर्हि' अन्यैश्च बहुभि. 'जलयर-थल्या-खहयग्मसाइ' जलचर-स्थलचर-खेवरमासानि 'सोहिहिय गौल्यै =अग्निपक्वै , भज्जिएहि य' भर्जित =स्टादिकादौशुष्पपक्वैश्च सह 'सुर च५' सुरा च५ 'असाएमाणे'४ आस्वादयन् ४ विहरति, 'तए ण से' तत खलु सः इन बहुत से जलचर जीवों का, तुम थलचर जीपों का, तुम खेचर जीवों का मास खाओ। दूसरों को ही माम खाने का यह उपदेश देकर गात रहता हो सो बात नहीं है किन्तु (अप्पणावि य ण से धण्णतरी वेज्जे) स्थय भी यह वन्यतरी वैद्य (तेहिं वहूहि मच्छमसेहिं ग जाब मयूरमसेहिं य अन्नेहि य वहहिं जलयर थलयर-खह- यरमसेहि य) उन मछठी आदि से लेकर मयूर तक के समस्त जीनों के मास के साप तथा जलचर थलचर एर खेचर आदि तिर्यञ्चों के मास के साप (सोल्लिएहि य तलिएहि य भजिएहि य मुर च आसाएमाणे विसाएमाणे३ विहरइ ) कि जो शुलों पर लटका कर पकाया जाता था, तवा आदि पर जा तैलादि से तला हुआ होता था, अग्नि आदि द्वारा जो शुष्क भुजा हुआ रहता पा उनके साथ अनेक प्रकार की मदिरा को यथेच्छ खाता पीता रहता ना, एव दूसरों को भी खिलाता पिलाता रहता चा। બેચર જીના માસ ખાઓ બીજાનેજ માસ ખાવાને એ જાતને ઉપદેશ આપીને શાત रखता नडि, ५२तु (अप्पणानि य से घणतरी वेज्जे) पोते ५ ते अन्य तरी वैध (तेहि वहुर्हि मन्छमसेहिं य जार मयूरमसेहि य अनेहि य वहिँ जलयर-थल्यर- खहयरमसेहिं य) ते भ७४ी माहिथी बधन, भार सुधाना तमाम सवाना भासनी साथे सयर भने मेयर माहि तिर्थ याना भासनी साथे (सोल्लिएहि य लिएहि य भजि पहि सुर च ५ आसाएमाणे विसाएमाणे ३ विहरइ) २ शूलीमा ५२ सदसवीन પકાવવામાં આવે છે તેવા આદિ પર જે તેલ આદિથી તળવામાં આવતા, અગ્નિ આદિ દ્વારા જેને સૂકા ભૂજવા-સેકવામાં આવતા તેની સાથે અનેક પ્રકારની મદિરાને પિતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ખાતા-પીતું હતું અને બીજાને પણ અવગવતે-અને પીવરાવતે હવે विपकते ५५४ 'धण्णता वन्जे' धवन्तस्बिंध व्ययम्' पपत्ता पत-उक्तविधिमत्स्यमास- भक्षणतदुपदेशकरगरूप फर्म यम्य स तया, " मुगा पापकर्म सजिन णित्ता' समय समुपाय 'वत्तीमयाससयाइ' द्वात्रिंशद्वर्पगनानि 'परमाउ' परमायु =उत्कृष्टायु पाल- यित्वा कालमासे काल कृत्वा 'छठा पुत्री पठया पृथिव्या उकोसेण' उत्कण 'वावीसमागरोनमट्टिएम' द्वारिंशतमागरोपमस्थितिकेपु 'नाइरमु' नैरपिकेषु 'नेरइयता नैरयिकतया 'उपवण्णे' उत्पन्न || ५|| मूलम्-सू०६ तए ण सागरदत्तस्स सत्यवाहस्म गगदत्ता भारिया जाइजिंदुयावि होत्या । तीते जे जे जाया दारगा ते ते विमिवायमावन्नति, तए ण तोसे गगदत्ताए सत्यवाहीए अण्णया कयाइ पुञ्चरत्तावात्तकालममयसि कुडुवनागरिय जागरमाणीए अय अज्झथिए५ ममपणे एव-खलु अह सागरदत्तेण सत्यवाहेण (तएण से धण्णतरी वेजे एयफम्मे० मुबहु पात्रकम्म समन्जिणिणिता बत्तीस वाससयाइ परमाउथ पालइना) वह धमतरी वैद्य कि जिस का एक यही कर्न पा, स्वय माम खाना और दूमों को मास साने का उपदेश देना, अनेक प्रकार के पाप कर्मों का उपार्जनका ३२०० वर्ष प्रमाण अपनी उत्कृष्ट मायु के व्यतीत होने पर (कालमासे काल किचा छट्ठीए पुढवीए उक्कोसेग बावीस सागरोवमदिठइएम नेदएमु नेरइयत्ताए उववने) मर कर ज्ळी पृथिवी के नरक में कि जहा पर उत्कृष्ट स्थिति२२ सागर की है नारकी को पर्याय से उत्पन्न हुआ । भावार्थ-यह वैद्य अपनी विद्या में विशेष निपुण था, इसलिये राजा के अन्त पुर की सनस्त रानियों का एवं नगर के समस्त लोगोंकी चिकित्सा किया करता (तए ण म धण्णरो वेज्जे पयकम्मे० सुबहु पावकम्म समज्जिपित्ता बतोस वाससया परमाउय पाल,त्ता) ते तरी नु मे४भ तु , पाते માસ ખાતે અને બીજાને માસ ખાવાને ઉપદેશ દેને, તે અનેક પ્રકારના પાપ કર્મોને ઉપાર્જન કરી બત્રીસ (૩ર૦૦) વર્ષ પ્રમાણ પિતાની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય પૂરી થતા (कालमासे काल किया छठीए पुढीप उकासेण बावीस सागरावहिप नेसपा नेरइयत्ताए उबरने भर पाभान ! धिताना नभाल्या 2 स्थिति (૨૨) બાવીસ સાગરની છે ત્યા નારકી જીવની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થયે ભાવાર્થને વઘ પિતાની વિદ્યામાં વિશેષ કુશળ હતું તેથી રાજાના પુરની તમામ રાણીઓની અને નગરના તમામ લોકેની ચિકિત્સા કર્યા કરતે હતે. मत- विपाकचन्द्रिका टीम श्रत. १ अय. ७ उदुम्बरदत्त सद्धिं बहुइ उरालाइ माणुस्मगाइ भोगभागार भुजमाणा विरामि । णा चेव ण अह दारग वा दारिय वा पयायामि त पणाओ ण ताओ चम्मयाभो सपुण्णाओ० कयत्याओ० कयपुग्णाओ० कयलक्खणामो० मुलद्धे ण तामि जम्मयाण माणुम्सए जम्मजीवियफले जासि मण्णे णियगकृच्छिसभूयाइ थणदुरलुद्धगाइ मम्मगपयपियाड यणमूलरखदेमभाग अइमरमाणाइ मुद्धगाड पुणी पुणो य गोमामलोवमेहि हत्येहि गिण्डिऊण उच्छगणिवेसियाइ दिति समुल्लावए मुमहुरे पुणो पुगो मजुर. प्पमणिए, अहण्ण अधण्णाअपुण्णा अझयपुग्णा, एत्ता एगयरमविण पत्ता, तसेय खलु मम रह जाब जलते सागरदत्त सत्यवाह पापुच्छित्ता सुबहुषुप्फवस्थगरमलाल कार गहाय रहुर्हि मित्तणाइणियगसयणसवपिपरियणमहिलाहिं सदि पाइलि- सडाओ जयराओ पडिणिक्खमित्ता पहिया जेणेव उबरदत्तस्स जवस्स जक्वायतणे तेणेत्र उवागच्छित्तए, उनागरिछत्ता तत्य ण उवरदत्तस्स जस्श्वस्स था। गजेश्वर मारि मे लेकर सायाहों तक के घों में इस का प्रवेश या | अपनी चिकित्सा का यह एक नमूना था। राजा क महड से लेकर रफ की झोपदी तक यह प्रमिद्धि पा चुका था, अत हर एक व्यक्ति का यह पूर्ण विश्वासपात्र बन गया जा। क्या दुर्नल, क्या ग्लान, क्या व्यावित, क्या रोगी आदि समस्त जन इसके पास अपनीर बीमारी की चिकि सा कगने आते रहते । चिकित्सा करते२ यह सर के लिये उनके रोगों का गम के निमित्त मन्स्य आदि जीवों के मास खाने का उपदेश दिया करता। किन्हीं२ को मत्स्य के मास खान का, किन्हीं२ को कच्छप के माम खान का और किन्हार को प्राह आदि प्राणियों के माम खाने का प्रतिदिन उपदेश देता । स्त्रय मी मास खाने में यह बहुत गृद्ध था। मास को भूजकर तक कर एव सेंक कर यह રાજેશ્વર આદિથી લઈને સાર્થવાહ સુધીના ઘરમાં તેને પ્રવેશ હો, પિતાની ચિકિત્સા તે એક નમુને હતે રાજાના મહેલથી આરભીને ૨ની ઝુંપડી સુધી તે પ્રસિદ્ધ થયે હતું, તેથી કરી તમામ મણિને તે વિશ્વાસપાત્ર બની ગયે હતું, દુર્બલ, લાન શગી અને પીડિતજને સો તે વૈવના પાસે પિતાના રોગની ચિકિત્સા કરાવવા હતા, ચિકિત્સા કરતા કરતા તે તમામ રોગીઓને રોગ નિવા માટે માછવા આદિ ના માસ ખાવાને ઉપદેશ આપતે તે કેટલાકને મખ્ય આદિના મામ भावाना, કેંઈને કાચબાનું માસ ખાવાને કઈને ગ્રાહ-ઝુડનું માસ ખાવાને પ્રતિદિન ઉપદેશ આપતા હતા, તે માંસ ખાવાને બહુજ ગૃદ્ધ-આસક્ત તે માસને શેકીને, તળીને અનેક પ્રકારની મદિરાની સાથે તે ખાધા કરતે હેતે, આ પ્રકારના વ્યવસાયમા તે વેવે . અાવતા विपाकश्रुते महरिह पुप्फचण करित्तए, परित्ता जाणुपायाडियाए उपयाइत्तए-जइ ण ई देवाणुपिया! दारग या दारिय पापयायामि, तोण अह जाय च दाय च भायच अक्षयणिहिं च अणुचट्टिस्सामित्ति का उपयाइय उवाइणित्तए एन सपेहेइर कल्ल जाय जलते जेणेत्र सागरदत्ते सत्यवाहे तेणेव उवागन्छ, उवागठित्ता सागरदत्त सत्यवाह एवं चयासी-एर सल अह देवाणुप्पिया तुमहिं सदि जार ण पत्ता, त इच्छामिण देवाणुप्पिया' तुम्भेहिं अन्मणुण्णाया जाव उपाइणित्तए, तएर्ण से सागरदत्ते सत्यवाहे गगदत्त भारिय एव वयासी मम पिण देवाणुप्पिये एसच्चेर मणोरहे कहण्ण तुम दारग वा दारिय वा पयाएज्जासि-गगदत्ताए भारियाए एयम अणुजाणइ ॥६० ॥ टीका-सु. ६ 'तए ण सग्गग्दत्तस्स' इत्यादि । 'तए ण' तत' खलु सागरदत्तस्य सार्थवाहस्य गादत्ता भार्या 'जाइजिंदुया' जातिनिन्दुका जन्मतो मृतवत्सा 'यावि होत्या' चाप्यभवत् । 'तीसे' तस्याः 'जे जे जाया दाग्गा' ये ये जाता दारका. तेते सर्वे 'विणियायमावज्जति' विनिघात- अनेक प्रकार की सुरा के साध खाया करता था। इस प्रकार के व्यवसाय में ही इस वैद्यने अपनी ३२००बत्तीस सौ वर्ष की आयु समाप्त कर दी । अन्त में जब यह अनेक पापों के पोटले को माथे पर लाद कर मग तब यह छठी पृथ्वी के२२ सागर की स्थिति वाले नरक में उत्पन्न हुआ ॥ सू० ५ ॥ 'तए ण सागरदत्तस्स०' इत्यादि सू. ३ (तए ण) एक समय की बात है कि (सागरदत्तस्स सत्यवाहस्स) सागरदत्त सार्थवाह की (गगदत्ता भारिया) गगदत्ता नामक स्त्री थी । वह (जाइणिदुयावि होत्था) जातिनिन्दुक पी। (तीसे 'जे जे जाया दारगा ते ते विणिघायमाव जति) પિતાની (૩૨૦૦) બત્રીસ વર્ષની આયુષ્ય પૂરી કરી, અતમાં જ્યારે તે અનેક પાપના. ગાસડા માથા પર ખાધીન-લાદીને મરણ પામે ત્યારે તે છઠ્ઠી, પૃથિવીના બાવીસ (૨૨) સાગની સ્થિતિવાળા નરકમાં ઉપન્ન થયે રૂ. ૫ "तपण सागरपत्तरस'त्याह (तए ण) मे अभयनी वात छ । (सागरबत्तस्स सत्यवाहस्स) सात आर्थ- पानी (गरत्ता भारिया) Antil नामनी श्री सता ते (जाइणियावि होत्या).mla, निता (तोसे जे जे 'जाया दारगा ते ते विणिघायमावाजति) तेरे माजी .
विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अ-य० ७ उदुम्बरदत्त मापयन्ते जातमात्रा एर नियन्ते । 'तर ण' ततः खलु 'तीसे' तस्याः 'गगदत्ताए सत्यवाहीए' गङ्गदत्तायाः सार्थवाह्या 'अण्णया कयाइ' जन्यदा कदाचित् 'पुञ्चरत्तावात्त- कालमत्यति' पूर्वराजापररानकालममये-राम-यभागे ‘कुडुबजागरिस' कुटुम्ब- जागरिका जागग्माणी जाग्रत्या =कुर्वत्याः अय-वक्ष्यमाणः, 'अज्झत्मिए' आध्या- त्मिक ५ आत्मनि मनोगतः सकला. समुदपयत । एवं खलु अह सागरदत्तेन सार्थबाहेन साध रहूनि चणि यावत् उदारान् मानुभ्यकान् मनुष्यसम्बन्धिनः 'भोगभोगाइ' भोगभोगान कामभोगान 'भुजमाणा' मुजाना विहरामिबसामि । किन्तु 'णो चेव ण' नैव खलु अह दारक पा-आयुष्मन्त चाल वा दारिका वा-आयुष्मती बालिका या पयायामि' प्रजाये-प्रजनयामीत्यर्थ 'त धण्णाओ ण ताओ तद धन्या किसी एक इम के जो जो वाला होता आ वह उत्पन्न होते ही मर जाता था । (तए ण तीसे गगदत्ताए मत्यवाहीए) कुछ समय बाद उस गगदत्ता सार्यवाही को (अण्णया कयाइ) समय ( पुव्यरत्तावरत्तकालसमयसि कुदुनजागरिय जागरमाणीए ) रात्रि के मध्यभाग में जव कि यह कुटुम्बजागरणा करती थी (अय अज्झथिए समुप्पण्णे) इस प्रकार का अव्यवसाय उत्पन्न हुआ। (एव खलु अह सागरदत्तेण सत्यवाहेण सद्धि बहुइ वासाइ उरालाइ माणुस्तगाइ भोगभोगाइ भुजमाणा विहरामि) कि मै सागरदत्त माशाह के साप बहुत वर्षों से उराल-प्रधान मनुष्य संपी कामभोगों को भोग रही हूँ (णो चेव ण अद्द दारग वा दारिय वा पयायामि) तो भी अभी तक मुझ से जो जीवित रहे ऐसा न तो कोई पुत्र ही उत्पन्न हुआ है और थता तात्पन्न यता भृत्यु पामता Sat (तपण तीसे गगदरताए सत्यवाहीए) उटा समय ५ ते महत्ता साथ वाडीन (अण्णश कयाइ) t मे समय (पुन्वत्ता- चरत्तकालसमयसि कुवजागरिय जागरमाणीए) रात्री भश्य लामा न्यारे ते मुटु र ती ती त्यारे (अय अझस्थिए समुप्पप्णे) मा प्रसन्नी मध्यसाय (विय२) थयो उ (ज्य खलु अह सागरदतेण सत्यवाहेण सर्द्धि बहुइ वासाइ उरालाई माणूस्सगाइ मेगमेोगाइ भुजमाणा विहामि) सासाथ पानी साथै धार वर्षायी मनुष्य साधी-उदार भ-सोगाने लोग ही छु (ो चेषण अहं दारग घा दारिय था पयायामि) तो ५ मा सुधी भने स्वत! २९ को दो पुत्र उत्पन्न से थय। हे पुत्री ५ अत्पन्न न 45 (तं घण्णाओ ण तामओ अम्मयाओ सपुण्णाओ० विपाकते सलु ता 'अम्मयाओ' अमा' मातरः, सपुण्या., रुनार्थाः, कृतपुण्या , कृतलक्षणाच खल्लु ता अम्माः, 'मुलद्वे ण 'सुगन्ध खलु तामाम् अनाना 'माणुम्म जम्मजीपियाले मानुप्यक जन्मजीवितफलम् अस्ति 'जामि' यासा मन्ये णिपगच्छिमभूयाइ' निजकुक्षिसम्भूता' 'पणटुदलुगाई' स्तनदुग्धलुब्धाः-स्तनदुग्याभिलापिण "मम्म णपयपियाइ' मन्मनमगल्पिता मन्मनेति मधुरसमुल्लापयुक्ताः 'पणम्लकम्वदेसभाग' स्वनमूलकक्षदेशभाग स्तनमूला स्तनमूलभागात् कक्षदेशभाग-कपैकदेशम् 'महिस- रमाणाइ' अभिसरन्त -निर्गमप्रवेशी कुर्वन्तः 'मुदगाई' मुग्धका सरलहदया: 'पुणो पुणो य' पुनः पुनश्च 'कोमल कमलोरमेहिं हत्येहि' कोमलकमलोपमाभ्या न कोई पुत्री ही । (त धण्णाओ ण ताओ अम्मयाभो सपुग्णओ० कयत्याओ० कयपुण्णाओ० कयलक्खणाओ मुलद्धे ण तासि अम्मया माणुस्सए जम्म- जीवियफले ) अत वे ही माताएँ धन्य है, वे ही माताएँ पुण्यशालिनी हैं वे ही माताएँ कृताई है और उन्हीं माताओं की स्त्रीपर्याय सफल है ता उन्हीं मातामोंने अपने मानवभव के जन्म और जीवन को सफल किया है (जासिं मण्णे णियगकुच्छि- सभूयाइ थणदुदलुद्धगाइ मम्मणपयपियाइ थणमूलकखदेसभाग 'अइसरमाणाइ मुदगाइ पुणो पुणो य कोमलकमलोसमेत हत्येहि गिहिऊण उच्छगणिवेसिया) कि जो अपनी कुक्षि से उत्पन्न हुए, स्तन के दुग्ध में लुब्धक बने, मन मन इस प्रकार के मधुर आलापों को बोलने वाले स्तन के मूल भाग से कक्ष देश भाग तक अभिसरण करने वाले, एव भोले भाले ऐसे बालकों को अपने कोमल कमल जैसे हाथों से ग्रहण कयत्थाओ० कयपुण्णाओ० कयलक्खणाओ० सुलद्धे ण तासिं अम्मयाण माणुस्सए जम्मज- वियफले) तथा ते भातासाने धन्य छ, ते भातामा पुयशाली छे, ते भाताया કૃતાર્થ છે અને તે માતાઓનીજ પર્યાય-સફલ છે તથા તે માતાઓએજ પિતાના भानवलप! म अने न स अरेस छे । (जासिं मण्णे णियगकुन्छिसभूयाइ थणदुद्धलुगाइ मम्मणपयपियाइ थणमूलकक्खदेसभाग अइसरमाणाइ मुगार पुणे पुणे य कामलकमलधिमेहि हत्येहिं गिहिऊण उच्छणिवेसियाइ) 2 पानी भयो ઉત્પન્ન થયેલ, સ્તન દુધમ-ધાવણ લુબ્ધક બનેલ, મન-મન આ પ્રકારના મધુર આલાપથી બલિનાર, સ્તનના મૂલ ભાગથી કક્ષદેશ ભાગ સુધી અભિસરણ કરવાવાળા અને ભલા ભાલા એવા બાળકને પોતાના કેમલ કમલ જેવા હાથ વડે ગ્રહણ કરીને विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अय० ७ उदुम्बरदत्त हस्ताभ्पा हिऊण' गृहोत्वा उच्छाणिवेसियाइ' उत्सद्गनिवेशिता. अथे स्था- पिता सन्त', 'ति' दरति 'समुल्लावऐ' समुल्लापकान्-समुल्लापा एव समु ल्लापकाम्तान-सम्यगुञ्च शब्दान् 'मुमहुरे' सुमधुरान् पुनःपुन• 'मलप्पणिर' मन्जुलमभणितान्-'मा-मा' इति श्रवणरमणीयभापितान् ददति मातमभृति- श्रवणाय वितरन्ति, तादृशान् शब्दान् कुर्वन्ति, ता मातरो धन्या इति भावः । किन्तु 'अण्ण' अह खलु अपन्या, अपुग्या, अकृतपुण्याऽस्मि यत 'एत्तो' एतेपु-दारकाणा वा दारिकाणा वा प्रभणितादिषु 'एगयरमवि' एकतरमपि कश्चिदेरमपि 'ण पत्ता' न माप्ता 'त' तत्-तस्मात् कारणात् 'सेय' श्रेय खलु मम 'कल्ल जाव जलते' कल्ये यावत् चलति, कल्ये प्रादुष्प्रभातार्या रजन्या यावत् 'उत्यिते' उदिते सूयें सहस्ररश्मो दिनकरे तेजसा जलति कर गोनी में रखती है और जो बालक अपनी माता को (समुल्लावए सुमहुरे पुणो पुणो मजुलपमणिए दिति) गाग में बैठका मुन्दर आलापों को एवं मधुर अपनी वाणी से " मा मा इस कर्णप्रिय रमणाय शब्द को सुनाते हैं । (अहण अधण्णा अपुण्णा अफयपुण्णा) म तो बिल्कुल अधन्य है, अकृतपुण्य हू और मदभागिनी हु, जो (एत्तो एगयरमविण पता) उनके इन मधुर आलापाटिकों में से किमी भी आलाप मुनने का सौभाग्य प्राप्त नहीं कर रही है। (सेय खलु मम कल्ल) अब प्रात हाने पर मुझे यही श्रेय है कि जन (जलते) सूर्य अपनी आभा से चमकने लगे॥ तत्र में (सागरदत्त सत्यवाह आपुच्छित्ता ) सागरत्त सार्थवाह से पूछकर (सुबहुपुष्फवत्य- गधमलालकार महाय) अनेक पुष्प, वस्त्र, गधमाल्य, एव अलकारों को लेकर (बहुर्हि मोकामा गो छ भने २ ४ पोताना भाताना (समुल्लाषए सुमहुरे पुणे पुणो मजुरप्पणिए दिति) मसभा मेसीन सु२ मादापोथी पातानी पाए पडे "मा-भा" मेवा एप्रिय शह! सलगावे छ (अह ण अधण्णा अपुण्णा अकयपुण्णा) તે તદ્દન ભાગ્યહીન છું, અને મદ ભાગ્યવાળી છું तेथी (एत्तो पगयरमविण पता) तेना से મધુર આલાપદિ પકીના કેઈપણ આલાપ સાંભળવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થઈ શકયુ નથી (सेय खलु मम कल्ल) वे सपार था। भारे भाटे मे हित न्यारे (जलते) सूर्य पोतानी माथी यम४ा गरी त्यारे - (सागरदत्त सत्यवाह आपुच्छिन्ता) सास हत्त सार्थवाउने ५ ४शन- (सुबहुपुष्फवस्यगधमल्लालकार महाय) भने --
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
१ -- ५६४ } विपाते लकार यहोवा 'जाव' यावत् 'नितगाइ गहिरि मित्रज्ञाति-जनसम्बन्चि-परिजन- महिलाभि साप 'सपाओ गिताओ'स्वस्माद् गोदि 'पडिणिस्यमा प्रतिनिष्क्रिमति, पतिनि क्रम्य पाटलिपण्ड नगर म यमध्येन "णिगच्छद निर्गन्छति, निर्गत्य 'जेणेब' यत्र 'पुक्खरिणी पुष्परिणी तणे तत्रै उपागन्छति, उपागत्य पुस्परिणाए तीर' पुष्क- रियास्वीरे सुबहु पुष्पगन्धमाल्यालङ्कार 'इ' म्यापयति, भापयित्वा पुक्परिणी पुष्करिणीम्, 'ओगाहई' अंगाइते मविशति, अगाध-प्रविश्य जलनजग' जमजन-जल गुडंन करोति कृत्वा 'जडकी जलक्रीडां जललीला करोति, कला हो चुकी है (मा गगदत्ता भारिया) ऐसी वह गगदत्ता सेठानी (मुबहुं पुप्फः जार मित्तणाइ० महिलाहि सद्धि ) अनेक पुर आ-ि वस्तुओं को लेकर अपने परिचित जना की महिलाओं के साघर (समाओ गिहाओ) अपने घर से बाहिर निकली और (पडिणिक्खमित्ता) निकल कर (पार्डलिसड पर मंझमझेण णिग्गच्छद) पाटलिपड़ नगर के ठीक म-भाग से होकर उस .यक्षायतन की ओर चली ।' (णिग्गन्उित्ता) चलती२ वह (जेंगेव पुस्खरिणी तेणेव उबागच्छद) वहा" आई कि जहा एक पु करेणी-बायडी पी। (बांगच्छित्ता) आकर उसने (पुक्खरिणीए तीरे सुबडु पुप्फगधमलाल कार ठवेई ) 'उस पुष्करिणी के तट पर वे साप में लाए हुए सत्र पुप गध, माल्य एव अलकार आदि रख दिये । (वित्ता पुक्खरिणी ओगाहेइ) रख कर वह फिर उस 'पु फरिणी में स्नान के निमित्त प्रविष्ट हुई। '(ओगाहिता) घुस कर उसने (जलमज्जण करेइ) उस के जल में डुबकी लगाई । (करिता गगदत्ता भारिया) मेवी तता शsea (सुबहु पुष्फ जाव मित्तणाइo-महिलाहिं सद्धिं ) भने यो मा पस्तुमा सचाताना परियित भाणुसोनी श्रीमानी साथ साथै (सयाओ गिहाओ).पोताना घRथी पार नीली भने (पडिणिक्खमित्ता) (पाडलिसई णयर मझ-झेण णिग्गच्छइ) पाटीम' नाना २५२ मध्य भागमा थन ते यक्षना स्थान तयारी (गिछिता) यासती-यासता ते (जेणेव पुक्खरिणी तेणेव उवागन्छइ) त्या यावी या मे रिश-आपस, ती- (उवागच्छिता) भावीन ते (पुषखरिणीय तीरे सुबहु पुप्फगधमल्लाल कार ठवेइ) ते पुरिent ast પર પિતાની સાથે લાવેલ તમામ પુષ્પ, ગધ, માલ્ય, અલકાર આદિ રાખી દીધા (उविता पुक्खरिणी ओगाहेइ, राभान तेणु ५७ पुkिelमा स्नान ४.वा भाटे प्रवेश ४, (ोगाहित्ता) प्रदेश रान तेरे ( जलमजणं करेर) मामी भारी (करिता जलकीड करेइ) भने तेथे ते पाएमा rarls rel, (करित्ता हाया) tra- क
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
T . # . ५६८ । विपाकभुते मूलम्-सु. ८ तए ण से धष्णतरी वेज्जे तामओ णरगामी अणंतर उपहिता इदेव जब्दीघर मारहे वासे पाडलीसढे णयरे गगदत्ताए मारियाए कुच्छिमि पुत्तत्ताप उवचण्णे। वए ण तोसे गगदत्ताए भारियाए तिण्ड मासाणं' बहुपटिपुण्णाण अवमेयारूवे दोहले पाउन्भूए, घण्णाओ ण तामओ अम्मयाओ जाव फैले, जामो थे विपुल असण४ उवरखडाति, उवक्खडा वित्ता बहुटि मित्त० 'जाय परिखुढाओ ते विपुल असण४ सुर च५ पुप्फ जाव गहाय पाडलिसड पर मज्झमझेण पडिणि क्खमति, पडिणिक्खमिला जेणेव पुक्सरिणी तेणेव' उवागन्छति, उवागच्छिता पुखरिणी ओगाति, ओगाहित्ता ण्डाया जाव पायच्चित्ताओ त विपुल अमण४ मुर च५ बहुहिं मित्तणाई जाच सदि आसाएति४ आसाइत्ता४ दोहल विणेति, एव संपेहेइ, सपेहिता कल्ल जाव जलते जेणेव सागरदत्ते सत्यवाहे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छिता सागरदत्त सत्यवाह' एव'वयासी-धन्नाओ ण ताओ जावं विणेति,' त इच्छामि ण जाब विणिचए । तए ण से सागरदत्ते सत्यवाहे गगदत्ताए भारियाए एयमट्ठ अणुजाणइ। तए ण सागगदत्ता भारिया सागरदत्तेण सत्यवाहेण अब्भणुण्णाया समाणी पिउल असण४ उपपखंडावेइ, उवखंडावित्ता त विउल असण४ मुर च५ मुबहुपुष्फ० परिगिण्हावेइ, परिगिण्हावित्ता बहुहिंजाव परिघुड़ा जेणेव पुखरिणी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता पुक्खरिणी ओगाहेइ, ओगाहित्ता पहाया जाव पायच्छित्ता पुर्वखरिणीओ पच्चुचरइ । तए ण' ताओ मित्त जाव महिलाओ गगदत्त सत्यवाहि मलालकारविभूसिय करेंति, तए ण सा गगदत्ता भारिया ताहि मित्तजाव अण्णाहिं बहुहिं णयरमहिलाहिं सद्धि त, विपुल असण४ सुरचर आसाएमाणी४ दोहल विणेइ, विणित्ता जामेव दिसिं, पाउन्भूया तामेव 'दिसिं पडिगया । तए ण सा! गगदत्ता भारिया पसत्यदोहला त गम्भ मुहमुहेण परिवहइ । तए ण सा गगदत्ता भारिया णवण्ह मासाण जाव दारय पयायाट्ठिइ जाब,णामे जम्होण अम्ह इमे दारए 'उ वरदत्तस्स जक्खस्स ' उवयाइयलद्धए त होउ ण इमे दारए उ घरदत्ते णामेण तएण से उबरदत्त दरिए पचाईपरिग्गहिए जाव परिवड्डइ ॥८॥०॥ " - - ५६९ । - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त टीका-सू ८ 'तए ण से धण्णतरी वेन्जे' इत्यादि। 'तए ण से' ततः खलु स 'धण्णतरी वेज्जे धन्वन्तरि वैवः 'तामओ णरगाओ' तस्मात् नरकाद-पष्ठया पृथिव्याः 'अणत' अनन्तरम् पश्चात् ‘उपट्टित्ता' उद्धृत्य= निस्सृत्य 'इहेब' अत्रैव 'जबूदीवे दीवे जम्बूद्वीपे द्वीपे जम्बूद्वीपनामके द्वीपे-मध्य- जम्बूद्वीपे 'भारहे वासे' भारते वर्षे भरतखण्डे 'पाडलिसडे णयरे' पाटलिपण्डे नगरे गङ्गदत्तायाः भार्यायाः 'कुच्छिसि' कुसौ 'पुत्तत्ताए' पुत्रत्वेन 'उवण्णे' उत्पन्नः । 'तए ण' ततः खलु तस्या गङ्गदत्ताया भार्यायाः-'तिण्ह मासाण" निषु मासेषु 'बहुपडिपुण्णाण' बहुपतिपूर्णेपु=सर्वथा पूर्णषु सत्सु 'अयमेयारूवे' अयमेतद्रूप वक्ष्य- माणमकारः 'दोहले' दोहद -गर्भमभावनितोऽभिलाप -'पाउन्भूए' प्रादुर्भूतः 'तए ण से धष्णतरी वेज्जे' इत्यादि । (तए ण) एक समय की बात है कि (से धण्णतरी-वेग्जे) उस धन्वतरी वैद्य का जीव (ताभो गरगाओ) उस छठे नरक से (अणतर) अपनी भवस्थिति पूर्ण होते ही (उव्वट्टित्ता) निकल कर (इहेच जबूदीवे दीवे भारहे वासे पाडलिसडे णयरे गगदत्ताए भारियाए कुञ्छिसि पुत्तत्ताए उपवण्णे) इसी जबूद्वीप के भरत- क्षेत्र में रहे हुए पाटलिपड नाम के नगर में वसने वाले सागरदत्त सेठ की भार्या गगदत्ता की कुक्षि में पुत्ररूप से उत्पन्न हुआ। (तए ण तीसे गगदत्ताए भारियाए तिह मासाण बहुपडिपुण्णाण अयमेयारूवे दोहले पाउन्भूए) जब इसके उस गगदत्ता की कुक्षि में आये हुए३ मास ठीक ,व्यतीत हो चुके, तर गगत्ता के चित्त मे इस प्रकार का दोहला उत्पन्न हुआ। (धण्णाओ ण ताओ अम्मयाओ) कि वे माताएँ 'तप ण से धण्णतरी वेज्जेत्यादि (तए प) मे सभयनी वात छे (से धण्णतरी वेज्जे) ते धन्वत धनी ४५ (ताओ णरगाओ) छt २४थी (अणतर) पोतानी स्थिति पूरी तार (उपट्टित्ता) नीदीन (इहेन जवूदीवे दीवे भारहे चासे पाडलिसडे णयरे गगदत्ताए भारियाए कुञ्छिसि पुत्तत्ताए उधयण्णे) ते भूदीयना भरतक्षेत्रमा रहेका पारशीप नामना નગરમાં રહેનારા સાગરદત્ત શેઠની સ્ત્રી ગગદત્તાના ઉદરમાં પુત્રરૂપથી ઉત્પન્ન થયે (તા ण तीसे गगदलाए भारियाए तिण्ह मासाण बहुपडिपुण्णाण अयमेयारूवे दोहले पाउम्भूए) જ્યારે તે એ ગગદલ્લાની કુક્ષિ-ઉદરમાં આવ્યાને ૩ ત્રણ માસ અગર પૂરા થયા, ત્યારે Anti चित्तभा मा प्ररने मे sal-भा२५-५न थयो (धण्णाजी ण ताओ- -
No text on this page.
- . विपकिचन्द्रिका टीका थुत० १ अय० ७ उदुम्बरदत्त यत्रैव पुष्परिणी तेणेव उवाच्छति' तत्रैवोपागन्ति, उपांगत्य पुष्करिणीम् ‘ओगाहेंति' 'अवगाहन्ते, 'भोगाहित्ता' अवगाह्य पहाया' स्नाताः 'जाब पायच्छित्ताओ' यावत्- मायश्चिताः-कृतीतुस्मगलमायश्चित्ताः तं तव विपुलम् अशन४ अशनादि चतुर्विधमाहार 'सुर च९' सुरा च५ 'बहुहि बहुभिः 'मित्ताइ जान सद्धि मित्रज्ञाति- यावत्' । साध-मित्रज्ञातिस्वजनसम्बन्धिपरिजनेमहिलाभिः सार्ध आसाएति'४ आस्वादयन्ति विस्वादयन्ति, परिभाजयन्ति,परिभुजते, आसाइत्ता४' आस्वाय, विस्वाय, परिभाज्य, परिभुज्य च 'दोहल पिणेति' 'दोहद विनयन्ति-पूरयन्तीति । अनेन पूर्वोक्तमकारेण 'सपेहेइ' सप्रक्षते-गङ्गदत्ता भार्या स्वमनसि विचारयति, 'सपेहिता' समेक्ष्य, विचार्य 'कल्ल जाव जलते' कल्ये यावज्ज्वलति आगामिनि दिवसे जाती है। (वार्गच्छित्ता पुखरिणी ओगहिति) जाकर उसमें अवगाहन करती है । (ओगाहिता ण्डाया, जाव पायच्छित्ताओ त 'विउल असणं४ सुर च५ वहुहिं मित्तणाइ जांच सद्धिं आंसारति४) अवगाहन कर स्नान करती है और कौतुक, मगल एव प्रायश्चित से निवृत्त हो उस चतुर्विध आहार को एव विविध प्रकार की उस मदिरा को अपने मित्रादि परिजनों की महिलाओं के साथ खाती हैं, स्वादती हैं, विभक्त कर दूसरों को देती है और स्वय भी उसका परिभोग करती हैं। (आसाइत्ता दाहल विणेति) इस प्रकार आस्वादनादि क्रियापूर्वक जो माताएँ अपने दोहले की निवृत्ति करती हैं वे धन्याति- धन्य हैं (एव सपेहेइ) इस प्रकार उसने विचार किया । (सपेहित्ता) विचार कर के वह फिर (कल) प्रात काल (जाव जलते) जब सूर्य की आभा चारों ओर फैल चुकी तभा भवाइन रेछ (नान ४२-उमड़ी भारे ) (ओगाहिता हाया जाव पायच्छित्ताओ त विउल असण४ सुरच ५ बहुहिँ मित्तणाइ जाघ सद्धिं आसाएतिह) उमा મારી સ્નાન કરી અને કૌતુક, મગલ અને પ્રાયશ્ચિતથી નિવૃત્ત થઈ તે ચતુર્વિધ આહારને અને વિવિધ પ્રકારની મદિરાને પિતાના મિત્રાદિ પરિજની મહિલાઓ સાથે ખાય છે સ્વાદ લે છે ભાગ પાડીને બીજાને આપે છે અને પોતે પણ તેને પરિભેગ કરે છે (आसाइत्ता दोहल विणे ति) 21 प्रमाणे भास्नाle डिया ने भाताय। पोतानाasan-(भनाथ)ने पूर्ण ४२ छेते धन्यातिधन्य छे (एव सपेहेइ) मा अभाव तो पिया ध्यो, (सपेहिता) वि२ 3शन री ते (कल्ल) area (जाव 'जलत) न्यारे सूर्यना याश्य मा वाई गयी छे त्यारे (जेणेर सागरदस्ते .
No text on this page.
No text on this page.
५७२ विपाकरे सूर्योदये मति 'जेणेव' यत्रैव सागरदत्तः सार्थवाहः 'तेणे' तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य सागरदत्त सार्थवाहमेवमवादीद्-'धन्नामओ ण ताओ' धन्याः खलु ता अम्माः पूर्वोक्तवत्-या पदोहद विति' विनयन्ति 'त' तत्-तस्मात् कारणात 'इच्छामिण इच्छामि खलु 'आय' यावत्-पूर्वनितवदेव अहमपि स्वदोहद विणितए', पिने- पूरयितुमिच्छामीति पूर्वेण सम्पन्धः 'तए ण से' तत. खलु म सागरदन' सार्थवादः गगदचायाः भार्यायाः 'एयमदछ' एतमर्थ दोहदपूरणरूपम् ‘मणुजाणइ अनुनानाति- अनुमोदते 'ओम्' इति स्त्रीकरोति । ततः खलु सा गदत्ता भार्या सागरदचेन सार्थवाहेन अभ्यनुज्ञाता सती , विपुलमशन पान खाय स्वाय, 'उबखडावे.' उपस्कारयति, 'उबक्खडावित्ता' उपस्कार्य 'त' तव विपुलमशन४ 'मुरच९' मुरा च५ तम (जेणेव सागरदत्ते तेणेव उवागच्छइ) उठ कर जहा अपने, पति सागरदच थे वहा पहुंची। (उवागच्छित्ता सांगरदत्त सत्यवाह एन बयासी) पहुँचते ही उसने सागरदत्त सेठ से इस प्रकार कहा (धण्णाओ ण' ताओ ना विणे ति) वे 'माताएँ धन्य हैं जो इस२ प्रकार से अपने दोहले को पूर्ण करती हैं, दोहले की पूर्ति के लिये इसने जो कुछ भावनाएँ अपने मन में पलवित की थीं, वे सबकी सब सागरदत्त को कह सुनाई । (त इच्छामि गंजाब विणित्तए) इस लिये मैं भी माप की आज्ञा पाकर इसी उपाय से अपने उद्भूत दोहले की पूर्ति करना चाहती हूँ। (तए ण से सागरदत्ते सत्यवाहे गगदत्ताए भारियाए एयम? अणुजाणइ) सागरदत्त सार्थवाहने अपनी पत्नी भगदत्ता के कनित इस अभिप्राय को सुनकर स्वीकार कर लिया (तए ण सा गगदत्ता भारिया सागरदत्तेण सत्यवाहेण अब्भणुण्णाया समाणी विउल असण४ तेणेव उवाग छइ) ने कन्या चाताना पति सात ता त्या पडा, (उवागन्छिता सागरदत्त सस्थवाह पर बयासी) पहायतानी सा तेथे सागहत्त ने मा प्रभाव धु (धण्णाओ ण ताओ जार विणेति) ते भातामा धन्य छ २ मा प्रभारी मतान દેહવા-મથ્યને પૂર્ણ કરે છે દેહલાની પૂર્તિ માટે તેણે જે કાઈ , ભાવનાઓ - પિતાના भनमा भाबपी ती ते तमाम सा२६५ पासे डी Awa (त इच्छामि ण विगित्तए) मे भाटे ५५ मापनी माझा भान भ Sपायथा 'भन मदेवा द्वानी-मनास्थनी पूर्ति ४५वा न्याहु छ (तए ण से सागरदते सत्यवाहे गगदत्ताए भारियाए एयमछ अणुजाणर) सा२९सार्थवाडे पातानी पत्नी महत्ताये l मलिप्रायने सामजान ते मनिप्रायन स्वीर ध्यो, (तर ण सागरदतेण सत्यवाहेण अ भणुण्णाया समाणी विउल असणाट) उक्खडावेह) पति जाव सा गंगदत्ता भारिया - विपाकचन्द्रिका टीका शुत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त पुण्णाण' नवसु मासेपु बहुमतिपूर्णेषु सर्वथा पूर्णपु-साईसप्तदिवसाधिकेषु नवसु मासेषु - गतेष्वित्यर्थ , 'जाव', यावत् , 'दारय' दारक 'पयाया' प्रजनितवती 'टिड जाव णामे स्थितियावत् · नाम , स्थितिपतिता कुलक्रमागता दाशाहिक- महोत्सबक्रिया कला मातापितरौ तस्या नाम -कुरुतः 'जम्हा, ण' यस्मात्खलु 'मम्ह' अस्माकम् 'इमे दाए' अय दारकः 'उ बरदत्तस्स जक्खस्स' उदुम्मरदत्तम्य यक्षस्य 'उवयाइयलदए', उपयाचितलब्धका-आराधनया प्राप्त 'त होउ ण' तस्माद् भवतु खलु 'इमे दारए' अयं दारकः 'उ वरदत्ते णामेण ,उदुम्बरदचो नाम्ना । 'तए ण से' तत पलुप्त उदुम्बरदचो दारकः 'पचधाईपरिम्पहिए' पञ्चधात्रीपरिग्रहीत = पञ्चधात्रीभिः परिपालितः 'जाव' यावत् 'परिवढइ' परिवर्धते-मुखेन वृद्धि माप्नोति ॥मू० ८॥ पयाया ठिइ जाव णामे जम्हा ण अम्ह इमे दारए, उबरदत्तस्स जक्खस्स उपया- इथलद्धए) गर्भ जन पूरे नौमास का हो गया-नौमास सहिता दिन जब , अधिक हो गये, तब उसने पुत्र को जन्म दिया। अपने कुलकम से चली आई, दशातिक महोत्सव- मातापिताने उसका नाम इस ख्याल से कि यह, हमें उदुबर, यक्ष की आराधना से प्राप्त हुआ है (त होउ ण इमे दारए उपरदत्ते णामेण) इस लिये इस बच्चे का “उ दुम्बरदत्त' ऐसा नाम होओ । (तए ण से उ दुवरदत्ते दारए पचाई- परिग्गहिए जाव परिवडइ) नाम-सस्कार के पश्चात् अब वह उदुम्बरदत्त दारक पाच धाय माताओं से परिगृहीत होता हुआ आनद पूर्वक वृद्धि को प्राप्त होने लगा। भावार्थ स्पष्ट है ॥ सू०८॥ - क्रिया कर - ठि जव जामे जम्हा ण अम्ह इमे दारर उबरदस्तस्स जस्खस्स उक्याइयलद्धए) जल જ્યારે નવ માસને પૂરે થઈ ગયે-નવ માસ સહિત સાડાસાત ૭ દિવસ જ્યારે વધારે ગયા ત્યારે તેણે પુત્રને જન્મ આપે, પિતાના કુલાચાર પ્રમાણે ચાલી આવતી દશમે દિવસે થનારી મહોત્સવ ક્રિયા કરીને માતા પતાએ તે બાળકનું નામ એ લક્ષથી રાખ્યું या पुत्र भने २ यक्षनी माराधनाथी प्राप्त थयो ७ (त होउ ण इमे दारद उवर- दन्ते णामेण) ते मारे मा भानु नाम ' GRE" नाम रामपुछ (तए प से उबरदत्ते दारए पचवाईपरिगहिए जाय परिवड्ढइ) नाम स२४५२ ५४ वे Gract બાળક પાચ ધાય માતાએથી પરિવહીન (પરિપાલિત) બનીને આનંદપૂર્વક મોટે થવા લા ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે કે સૂઝ ૮ !!
No text on this page.
विपारुचन्द्रिका टीका श्रुतः १ अय० ७ उदुम्बरदत्त ५७७ स उदुम्बरदत्तो दारकः 'निच्छुढे' निक्षिप्त =स्वकाद् गृहाद् निष्कासितः 'जहा- उज्झियए' यथा उज्झितक -उज्झितावत् । तत' खलु स उदुम्बरदत्तो दारक स्वकाद् गृहान्नि मृतः सन् पाटलिपण्डे नगरे शृङ्गाटकनिकचतुप्फचत्वरमहापय- पथेषु परिभ्रमति । 'तए ण तस्स उबरदत्तम्स' इत्यादि । 'लए ण तस्स' तत खलु तस्य उदुम्बरदत्तस्य दारफस्य 'अण्णया कयाइ' अन्यदा कदाचित् 'सरीग्गसि' शरीरे 'जगमसमगमेव' यमकसमामेव युगपदेव 'सोल्स' पोडश 'रोगायका' रोगातका रोगा= कासादय', आतङ्का'-उदरशूलादयः ‘पाउन्भूया' प्रादुर्भूताः, 'त जहा' तयथा-ते यथा-तेपानामान्याह-'सामे' श्वास १ 'कासे' कासः२ 'जाव' यावत् 'कोढे' कुष्ठ १६॥ वहा के राजपुरुषों न उदुम्बग्दत्त को चाल-चलन से भ्रष्ट होने के कारण (जहा उझियए) पूर्व में वर्णित उज्झित दारक की तरह घर से बाहर निकाल दिया । (तए ण तस्स उपरदत्तस्स दारगस्म अण्णया कयाइ सरीरगसि जमगसमगमेव सोलस रोगायका पाउन्भूषा) घर से बहार निकाला गया उदुरदत्त पाटलिषड नगर में शृपाटक, रिक, चतु क, चत्वर और महापर, इन में लापारिस-अबाग की तरह इतस्तत चूमता फिरता और चरित्रभ्रट बन गया । भक्ष्याभक्ष्य, गम्यागम्य आदि के विवेक से निलकुल विहीन हो गया। स्वच्छ प्रवृत्तिशाली होने से एव अगम्य के साप गान करने से इसके शरीर में एक ही सार१६ प्रकार के रोग भोर आतक उत्पन हुए । (त जहा)-जैसे (सासे कासे जाव कोढे) श्वास, कास से लगा कर कोढ तक । (तए ण से उबरदत्ते त्याना २४५३पाये महत्तनी या- भ्रष्ट पाना हो (जहा उज्झियए) Giral usी प्रभा थी 82 ही भूल्यो, (तप ण तस्स उबरतत्स दारगस्स अण्णया कयाइ सरीर सि जमगसमगमेव सोल्स रागायका पाउ भूया) घन्थी पहा કાઢી મૂકેલે તે ઉદુ બરદસ્ત પાટલીખડ નગરમાં શુગાટક, ત્રિક, ચતુષ્ક ચિત્વર અને મહાપથ, તેમા લાવાસિધણી વિનાના રેઢીઆળ માણસ પ્રમાણે રઘવા થઈ આમ-તેમ ઘુમતે-ફતે અને ચાગ્નિ ભ્રષ્ટ બની ગયે ભક્ષ્યા-ભક્ષ્ય, ગમ્યાગમ્ય વિવેકથી એકદમ રહિત બની ગયેસ્વરછદી પ્રવૃતિવાળા બનવાથી અગમ્યની સાથે ગમન કરવાથી તેના शरी-भा में सामाण १६ जना शेगो भने मातत्पन्न थया (तजहा सामे कासे जाव कोढे) यास सथी भाडीन डोद सुधी (तए ण से उपरदत्ते दारए सोलसहि - 4 - । । ५७६ विपाकधुते मलम्--सू० ९ • तए ण से सागरदत्ते सत्यवाहे जहा विजयमित, कालपणा संजुत्ते। गगदत्तावि । उ परदत्ते निन्छुढे जहा उझियए । तर तस्स उबरदस्त दारगस्स अण्णया फयाइ सरीरगसि जमगसमगमेव सोलस रोगायका पाउन्भूया, तजहा-सासे१ कासेर जार कोटे । तए ण से उबरदत्त दारए सोलसहि रोगायकेहिं अभिभूए समाणे सढियहत्य जाब विहरइ । एत्र खलु गोयमा । उपरदत्ते दारए पुरापुराणाण जाव पच्चणुम्भवमाणे विहरइ ॥ सू० ९॥ टीका-सु. ९ 'तए ण से' इत्यादि । 'तए ण से' ततःखलु स सागरदत्त सार्थवाहः 'जहा विजयमित्ते' यथा विजय मित्रा अत्रैव द्वितीयाध्ययनोक्तविजयमित्रसार्थवाहवत्-लत्रण-समुद्रमध्ये 'कालधम्सुणा सजुत्ते' कालधर्मेण सयुक्तो जात:-मृत इत्यर्थः,' 'गगादत्ता वि' गङ्गदत्तापि सागरदत्तस्य भार्या गङ्गादत्तापि लक्ष्मीविनाश पातविनाश पतिमरण चानुचिन्तयन्तीर कालधर्मेण सयुक्ता जाता=मृता । 'उबरदत्ते' स 'तए ण से सागरदत्ते सत्यवाहे.' इत्यादि । (तए ण से सागरदत्ते सत्यवाहे) किसी एक समय ,की - वात है कि वह सागरदत्त सार्थवाह (जहा विनयमिते) द्वितीय अध्ययन में वर्णित विजयमित्र सार्थवाह की तरह (कालधम्मुणा सजुत्ते) लवण समुद्र में डूब कर मर गया । (गगदत्तावि) गगदत्ता भी अपने पति का अचानक मरण सुन कर एव जहाज के लवण समुद्र मे डूब जाने से समस्त लक्ष्मी का विनाश जान कर दुखित हो मर गई (उ बरदत्ते निच्छुढे) 'तए ण से सागरदस्ते सत्यपाहे' (त्या (तए ण से सागरदत्ते सत्यवाहे) ४ सभयनी पात छे ते सात सार्थवाड (जहा विजयमिते) भी अध्ययनमा वर्णित विलयभित्र सार्थ वाड अभाव (कालधम्मुणा सजुत्ते) Aqe समुद्रमा मान भ२५ पाभ्यो, (गगदत्तावि) गत्ता पy પિતાના પતિનું અચાનક મૃત્યુ સાભળીને તથા લવણ સમુદ્રમાં વહાણ ડૂબી જવાથી तमाम समान नाश थई गयो तीन भान, थाने भर पाभी (उबरदते निढे) -- विपाकचन्द्रिका टीका श्रतः १ अध्य० ७ उदुम्मरदत्त ५७९ टीका--सू० १० गौतमः पृच्छति-'से ण' इत्यादि । 'से ण' स खलु उदुम्बरदत्तो दारकः कालमासे काल कृत्वा 'कहि- गच्छिहिड' कुत्र गमिष्यति 'कहिं उपवजिहिड' कुत्रोत्पत्स्यते । भगवानाह-गोयमा' इत्यादि । हे गौतम उदुम्बरदत्ता दारक. 'वाबत्तरि वासाड' द्विसप्ततिं वाणि= द्विसप्ततिवर्षपरिमित 'पमाउय' परमायुष्कम्-उत्कृप्टमायु पालयित्वा कालमासे काल कृत्वा 'इमोसे' अस्या 'रयणप्यभाए पुढवीए' रत्नप्रभाया पृथिव्याम् उत्तण एफसागरोपमस्थितिकेपु नैरयिकेपु 'णेग्इयत्ताए' नरयिकतया 'उववजिहिइ' उत्पत्स्यते । 'ससारो' ससार भवाद् भवान्तरे भ्रमणम्, 'तहेव' तथैव-मृगा- 'से ण उपरदत्ते दारए.' इत्यादि । गौतम पूछते हैं-(से ण उवरदत्ते दारए) हे भग्न्त ! यह उदुनरत्त दारक (काळमासे काल किचा) काल मास में काल कर (कर्हि गच्छिहिइ उववजिाइ) कहा जायगा ? और कहा उत्पन्न होगा ? इस प्रकार गौतन का प्रश्न मुनकर भावानने कहा ( गोयमा उवरदत्ते दारए वापत्तरि वासाद परमाउथ पालित्ता कालमासे काल विचा) गौतम | यह उदुनगदत्त दारक अपनी७२ वर्ष की उत्कृष्ट आयु को समाप्त कर काल के अवसर मर कर (दमीसे रयण० णेरट्यत्ताए उववजि हिड ससारो तहेव) प्रथम पृथिवी में१ सागर की उत्कृष्ट स्थितिवाले नरक में नारकी की पयाय से उत्पन्न होगा । इसका भव से भवान्तर भ्रमण मृगापुत्र की तरह ही सम्झना चाहिये। यह हा से ॥ उपरदत्ते दारए" त्याहि गौतम पछ 3 RE-1! (मे ण उवरदत्ते दारर) ते महत्त (कालमाम काल विच्चा) भ२५ मभये भY याभान (क िगरिछहिइ कहि उपजिदिइ) ક્યા જશે? અને કયા ઉત્પન્ન થશે? આ પ્રકારને ગૌતમને પ્રશ્ન સાભળીને ભગવાને मधु (गयमा उरिटरते दारए वायत्तरि वासाइ परमाउय पालित्ता कालमासे साल रिचा) હે ગૌતમ! તે ઉદુ બદત દાગ્યુ પિતાની હર બહોતેર વર્ષની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય પૂરી કરીને भ२९५ समये भर पाभीने (इमीसे रयण० णेरइयत्ताए उववजिदिइ ससारो तहव) પ્રથમ-પહેલી પૃથિવીમા એક ૧ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળા મા નાનકી જીવની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે, તેનું એક ભવમાથી બીજા ભવનું પરિભ્રમણ મૃગાપુત્રના પ્રમાણે ५७८ विपाकबुते 'तर ण से' ततः खलु स उदुम्बरदचो दारक: सोलमहि पोदशभिः 'गेगायकेहि रोगातकः 'अभिभूए समाणे अभिभूतः सन् 'सडियइत्थ जाव' शटितहस्त यावत्- शटितहम्ताहलिक , शटितपादाहुलिक', इत्यादि सर्व पूर्ववद् विज्ञेयम्, यावद् भिक्षायत्ति कुर्वन् 'विहरइ' हिरति । भगवान् कथयति- सलु' इत्यादि । 'एव खलु गोयना " एव खलु हे गौतम ! 'उ बारते टारए' उदुम्बरदत्तो दारकः 'पुगपुराणाण' पुरापुरातनाना-पूर्वभरकृताना 'जाप' यावत्-कर्मणा पापक फल- वृत्तिविशेष 'पच्चणुभवमाणे प्रत्यनुभवन् 'पिहाई' विहरति ।मु० ९॥ मूलम्-सू. १० से ण उपरदत्ते दारए कालमासे काल किन्चा कहिं गन्छिहिइ कहि उववजिदिइ ? गोयमा ! उपरदत्ते दारए पावत्तरि पासाइ परमाउय पालित्ता कालमासे सल किन्चा इमीसे रयण० णेरइयत्ताए उत्रवन्जिहिद, ससारो तहेच जाव पुढवीसु । तओ हत्थिगाउरे णयरे कुफुडत्ताए पन्चायाहिइ, जायमित्ते चेत्र गोहिल्लवहिए तत्थेव इत्थिगाउरे णयरे सेलिसि उपवजिदिइ, वोहि, सोहम्मे कप्पे महाविदेहे गासे सिज्झिहिइ । निक्खेवो ॥मू० १०॥ ॥ सतम अज्झयण समत्त ॥७॥ दारए सोलसहि रोगायकेईि अभिभूए समाणे) इस प्रकार श्वास कास से लगाकर कोढ तक के १६ प्रकार के रोग और आतकों से व्यक्ति वह उदुनरदत्त जार विहरइ) अग उपागो से विहीन बना हुआ, जैसा कि इसी अध्ययन में द्वितीय सूत्रा में कहा गया है, घर घर भीख मागता फिर रहा है। भगवान कहते है कि-(एव खलु गोयमा) हे गौतम । इस प्रकार (उबर- दत्ते दारण पुरापुराणाण जाव पञ्चणुभवमाणे विहरइ) यह उदुबरदत्त दारक अपने पूर्वोपार्जित अनेकविध पापकर्मों का फल भोग रहा है। भावार्य स्पष्ट है ।। सू० ६ ।। रोगाम्केहि अभिभूए समाणे) २॥ प्रभारी श्वास-सथी छनोद सुधीना सो २ru शेण मने मात ४ पति परत (सडियह जाव विहरइ) 01-Sपाशायी રહિત બનીને જેવી રીતે આ અવ્યયનના બીજા સૂત્રમા કહેલ છે તેમ ઘેર-ઘેર ભીખ भागतो तो तो, भगवान ४ छेउ (पर खलु गोयमा) हे गौतम। प्रभाले ( उवरदत्ते दारए पुरापुराण ण जाव पधगुभवमाणे विहरइ ) ते महत्त પિતાના પૂર્વોપાર્જિત અનેક પ્રકારના પાપ કર્મોના ફળને ભેગવી રહ્યો છે ભાવાર્થ स्पष्ट छ ॥९.८॥ (सडियहत्य , દારક विपाकचन्द्रिका टीका श्रत० १ अध्य० ७ उदुम्बरदत्त ५७९ टीका--सू० १० गौतमः पृच्छति-'से ण' इत्यादि । 'से ण' स खलु उदुम्बरदत्तो दारकः कालमासे काल कृत्वा 'कहि- गच्छिहिइ' कुत्र गमिष्यति 'कहिं उपवजिहिड' कुनोत्पत्स्यते । भगवानाह-गोयमा' इत्यादि । हे गौतम | उदुम्बरदत्ता दारक. 'बावानि वासाइ' द्विसप्तति वाणि= द्विसप्ततिवर्षपरिमित 'परमाउय' परमायुष्कम्-उत्कृप्टमायु पालयित्वा कालमासे काल कृत्वा 'इमीसे' अस्या 'ग्यणप्यभाए पुटनी' रत्नप्रभाया पृथिव्याम् उत्कर्पण एकसागरोपमस्थितिकेषु नैरयिकेषु णेरइयत्ताए' नैरयिकतया 'उपवजिहिइ उत्पत्स्यते । 'ससारो' ससार =भवाद् भवान्तरे भ्रमणम्, 'तहेव' तवैव मृगा- 'से ण उपरदत्ते दारए०' इत्यादि । गौतम पूछते है-(से ण उवरदत्ते दारए) हे भदन्त । यह उदुनरदत्त दारक (कालमासे काल फिचा) काल मास में काल कर (कर्हि गच्छिहिइ उवनिहिइ) कहा जायगा ? और कहा उत्पन्न होगा? इस प्रकार गौतन का प्रभ मुनकर भावानने कहा (गोयमा उवरदत्ते दारए वापतरि वासाद परमाउय पालित्ता कालमासे काल फिच्चा) गौतम ' यह उदुबग्दत्त दारक अपनी७२ वर्ष की उत्कृष्ट आयु को समाप्त कर काल के अवसर मर कर (दमीसे रयण. णेरटयत्ताए उववजि दिड ससारो तहेच) प्रथम पृषियी में१ सागर की उत्कृष्ट स्थितियाले नरक में नारकी की पयाय से उत्पन्न होगा । इसका भव से भवान्तर भ्रमण मृगापुत्र की तरह ही सम्झना चाहिये। यह દાર "से । उबरदत्ते दारए" त्यादि गौतम पम-11 (से ण उबरदत्ते दारर) ते महत्त (कालमाम काल विच्चा) भमभये भर पाभान (क िगघितिइ कहि उवाजिल्इि) કયા જશે? અને કયા ઉત્પન્ન થશે? આ પ્રકારને ગૌતમને પ્રશ્ન સાભળીને ભગવાને धु (गोयमा उपरदत्ते दारए वायत्तरि पासाइ परमाउय पालित्ता कालमामे ल स्चिा) હે ગૌતમ ! તે ઉદુ બગ્ગત દારક પિતાની હર બહોતેર વર્ષની ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય પૂરી કરીને મરણ पाभीन ( इमीसे रयण णेरइयत्ताए उववग्जिहिइ ससारो तहेर) પ્રથમ–પહેલી પૃથિવીમા એક ૧ સાગરની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિવાળા નરકમા નાથ્વી જીવની પર્યાયથી ઉત્પન્ન થશે, તેનું એક ભવમાથી બીજા ભવનું પરિભ્રમણ મૃગાપુત્રના પ્રમાણે મરણ સમયે । ५८० विपाकशुते पुनरदेव विज्ञेयम् । 'जाय पुढचीमु' यावत् पृथिवीपु पृथिवीकायेषु अनेकशतसहस्रकत्व उत्पत्स्यते । 'तो' ततः तदनन्तर 'हरियणारे णयरे'. हस्तिनापुरे नगरे. 'कुडत्ताए" कृषकुटतया 'पच्चायाहिइ' प्रत्ययास्पति कुछुटो भविष्यतीत्यर्थः । सः 'जायमित चेव' जातमान एवं 'गोहिल्लाहिए' गोष्ठिकाधित • गोष्ठिकपुरुर्वध प्राप्त. सन् 'तत्थेव' तत्रैव 'हत्थिणाउरे णयरे' इस्तिनापुरे नगरे 'सेटिकुलसि' अप्टिकुले 'उनवजिहिइ उत्पत्स्यते । तत्र 'योहि' योधि सम्यक्त्व प्राप्स्यति । ततो मृता 'सोहम्मे क्प्पे' सौधम कल्पे देवो भविष्यति । ततश्युत्वा 'महाविदेहे वासे' महा विदेहे -महाविदेहे क्षेत्रे उत्पस्पते । तन सः 'सिमिहिइ' सेत्स्यति । अस्य पृषिनीकाय में अनेक शतसहस्र वार उत्पन्न होगा। वहा से भ्रमण कर फिर वह हस्तिनापुर नगर में कुम्कुट-मुर्गा की पयाय में जन्म धारण कर गोष्ठिक पुरुषों द्वारा मारा जायगा और फिर उसी हस्तिनापुर मे किमी सेठ के घर में उत्पन्न होगा, वहा इसे स्वपिरों के पास धर्म श्रवण करने से बोधिका लाभ होगा। मा कर तप सयम के प्रभाव से यह सौधर्म स्वर्ग का देव होगा। वहा से व्यव कर फिर यह महाविदेह क्षेत्र में जन्म धारण करेगा । वहा दीक्षा लेकर सफल कर्मों का क्षय कर सिद्धिगति को प्राप्त સમજી લેવું જોઈએ તે જીવ પૃથિવી યમ અને સેકડોવાર-ડકારેવાર (એક લક્ષ-લાખ વાર) ઉત્પન્ન થશે, તેવાથી ભ્રમણ કરીને ફરી તે હસ્તિનાપુર નગમા કુડાની પર્યાયમા જન્મ ધારણ કરી ગોષિક પુરૂ દ્વારા માર્યો જશે, અને ફરી તેજ હરિતનાપુરમા કઈ એક શેઠના ઘેર ઉત્પન થશે ત્યા તે સ્થવિરે પાસે ધર્મ-શ્રવણ કરશે, અને ધર્મ- શ્રવણ કવ્વાથી તેને બધિને લાભ થશે, પછી મરણ પામીને તપ પ્રભાવથી તે સૌધર્મ નામના સ્વર્ગમા દેવ થશે પછી ત્યાથી ચીને ફરી પાછે મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં જન્મ વારણ કશે, ત્યા દીક્ષા લઇને સકલ કર્મોને ક્ષય કરીને સિદ્ધિગતિને સ યમના विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अन्य० ७ उदुम्बरदत्त व्याख्या पूर्ववत् । 'नियो' निक्षेप -समाप्तिवास्य, तथाहि-एव खलु जनू ! सनणेण भगवया महावारेण दुहविवागाण सत्तमस्स अन्झयणस्स अयमठे पण्णत्ते' इति । त्तिवेमि' इति ब्रवीमि यथा भगवत. समीपे मया श्रुत तथैव त्वा कथयामि ॥१०मू०॥ ॥ इति श्री-विश्वविख्यात--जगरम -प्रमिवाचक-पञ्चदशमापाकलितललितकलापालापक- प्रपिशुद्धगयपद्यनैकग्रन्धनिर्मायक - वादिमानमक-श्री शाइट्रपतिकोल्हापुरराजप्रदत्त- जैनशास्त्रचार्य-पदभूपित-कोल्हापुरराजगुरु-वाल्ब्रह्मचारि-जनाचार्य-- ननधर्मनिवाकर-पूज्यश्री पासीलाल-तिविरचिताया श्री-विपाक- श्रुते प्रमश्रुतम्कन्धस्य विपारुचन्द्रिकाख्यारा व्याख्याया सप्तममध्ययन समाप्तम् ॥१-७॥ 卐 करेगा (निक्खेवो) इस प्रकार हे जम्बू ' इस सतम अध्ययन का यह भाव भगवानने फरमाया है । मैंने जैसा प्रभु से मुना वैसा ही तुम से कहा है। भावार्थ स्पष्ट है ॥सू० १०॥ ॥ इति श्री विपाकश्रुतके दुखविपाकनामक प्रथम श्रुतस्कन्ध का 'विपाकचन्द्रिका' टीका के हिन्दा अनुवाद में 'नन्दिपेण' छठा अध्ययन सम्पूर्ण । १-७॥ नामक ભાવ प्रास ४ो (निस्पेगो) मा प्रभारी भू? मा સાતમા અધ્યયનના આ ભગવાને કહેલ મે પણ પ્રભુ પાસેથી જેવા સાભળ્યા છે તેવી જ રીતે તમને હેવ છે. भावार्थ पट । सू० १० ॥ ઈતિશ્રી નિપાત્રને દુ ખવિપક નામના પ્રથમ યુનધની વિપાચન્દ્રિકા ટી-1ના ગુજરાતી અનુવાદમાં “ઉદુમ્બગ્દત્ત નામનું સાતમુ અવ્યયન સપૂર્ણ છે ૧-૭ .
५८२ विपाकथुते - ॥ अष्टममध्ययनम् ॥ मूलम्---सू० १ जइ ण भते अट्ठमस्स उपखेको। एव सलु जय ! तेण कालेण तेण समएण सोरियपुर गयर, सोरियवडिंसर्ग उज्माण, सोरिओ जावो, सोरियदत्तो राया। सोरियपुरस्स णयरस्स बहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसीमाए पत्य ण एगे मच्छधपाइए होत्या। तत्थ णं समुदत्ते णाम मच्छये परिवसइ अहम्मिए जाव दुप्पडियागदे। तम्स ण समुद्ददत्तस्स मच्छधस्स समुहदत्ता णाम भारिया होत्था अहीण । तस्स ण समुद्ददत्तस्स मच्छधस्म पुत्ते समुददनाए भारियाए अत्तए मोरिषदत्ते शाम दारए होत्था बहीण. सु०१॥ टीका-सू० १ 'जइ ण भते' इत्यादि । 'जइ ण भते' यदि खलु हे भदन्त ! 'मट्ठमस्त उक्खेवो' अष्टमस्योपक्षेप'भारम्भवाक्यम् तथाहि-'समणेग भगाया महावीरण जाव सपत्तेण दुहविवागाण सतमस्स अज्झायणस्स अयमठे पण्णत्ते, अटमम्सण मते ! अज्झयणस्स दुहवि अष्टम अध्ययन 'जइ ण भते । अट्ठमस्स उक्खेयो' इत्यादि । इस मुत्र के कथन का समन्वय इस प्रकार से समझना चाहिये "समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण दुइविवागाण सत्तमस्स अज्झयणस्स अपमढे पण्णत्ते, अट्ठमस्स ण भते ! अज्झयणस्म 'दुढविवागाण समणेण भगवया महावीरेण जार सपत्तेण के अठे पण्णत्ते । तए ण से सुहम्मे अणगारे जनु अणगार एव चयासी । भावार्थ-हे भदन्त । यदि श्रमण भगवान महावीर ने दुखविपाक के सप्तम अध्ययन का 'उदुबरदत्त' की कमानक रूप भाव प्रतिपादित किया है तो उन्हीं प्रभुने આઠમુ અધ્યયન जइ ण भते अट्ठमस्स उक्खेवो' त्या આ સૂત્રમાં કહેલા કથનનું સમન્વય આ પ્રમાણે સમજવું જોઈએ रूमणेण भगधया महावीरेण जाव सपत्तेण दुहमिनागाण सत्तमस्स अझयणस्स अयमद्धे पण्णते, असमस्स ण भते' अझयणस्स दुहविवागाण समणेण भगवया महावीरेण जाव सपत्तेण के अठे पण्णत्ते तए ण से सुहम्मे अणगारे जवुअणगार एव घयासी' भावार्थ- હે ભદન્તઃ જે કે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે દુ ખવિપાકના સાતમા અધ્યયનને ઉદુ બર દત્તની કથા રૂપ ભાવ પ્રતિપાદન કર્યો છે, તો પ્રભુશ્રીએ તેને આમ અધ્યયનના ભાવ - विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ८ शौर्यदत्त ५८३ वागाण समणेण भगवया महावारेण जाव सपत्तेण के अठे पण्णत्ते'। 'तर ण सेसुहम्मे अणगारे जमु अणगार एव ययासी-" इति । जम्बूस्वामी श्रीमुधर्मस्वामिन पृच्छति-'जड़ णं भते' इत्यादि । यदि खलु हे भवन्त । हे भगवन् । श्रमणेन भगवता महावीरेण यावत् सिद्धिस्थान समाप्तेन दुखविपासाना सप्तमस्या-ययनस्यायमर्थ प्रज्ञप्तः, अष्टमस्य खलु हे भदन्त ' चययनस्य दु खविपाकाना अमणेन भगवता महावीरेण यापद सिद्धिस्थान समाप्तेन काऽर्थ प्रज्ञप्तः । ततः खलु स सुर्मा नगारो जम्बूनामकमनगारमेव-वक्ष्यमाणपकारेण 'वयासी' अवादीत्- एव खलु हे जम्प । 'तेण कालेण तेण समरण' तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'सोरिपुर णयर' शोर्यपुर नगरम् । 'सोरियवटिमा उजाण' शौर्यावतसक- मुद्यानम् । 'सोरिओ जक्सो' शौर्यो यस.-शौर्यनामको यक्ष । 'सोरियाढत्ते राया' तन- गौर्यदत्तनामको राजा आसीत् । 'तम्स ण' तस्य खलु 'सोरियपुग्स्स णयरस्स पहिया' शौर्य पुरस्य नगरम्य रहि 'उत्तरपुरथिमे दिमाभाए' उत्तरपौरस्त्ये दिग्भागेशान- इसके अगम अध्ययन का क्या भाव कहा है ? प्रकार जबू स्वामी के पुडने पर श्री मुपमा स्वामी ने कहा कि-हे जम्बू ' सुनो । सिद्धिस्थानगत श्रीमहावीर प्रभुने अष्टम अध्ययन का जो भाव कहा है, वह इस प्रकार है- (तेण कालेण तेण समएण) उम काल में और उस समय में (सोरियपुर णयर) शौर्यपुर नामका नगर ना। उम में (सोरियवडिमग उन्जाण) एक गोयावतसक नामका वीचा पा । (मोरिओ जस्खो) उम बगीचे में शौर्य नामका एक यक्ष रहता ना। (सोरियदत्तो राया) उस नगर का राजा शौर्यदत्त पा। (तस्स ण सोरियपुरस्स परस्स पहिया उत्तरपुरथिमे दिसिमाए ) उस शौर्यपुर नगर के उत्तर पौरस्त्य- શુ કહ્યા છે? આ પ્રકારને જબૂ સ્વામીને પ્રશ્ન થતા શ્રી સુધર્મા સ્વામીએ કહ્યું કે હે જન્મે ? સાભળે? સિદ્ધિસ્થાન પામેલા શ્રી મહાવીર પ્રભુએ આઠમાં અધ્યયનને જે ભાવ કહ્યા છે તે આ પ્રમાણે છે (तेण कालेण तेण समएण) ते समयने विधे (सोरियपुर जयर) शौर्य पु. नाभनु न तु, तमा (सारियवडिसग उजाण) मे शौर्यापतस नामना माया तो, (सारिओ जपखो) ते सयामा शोय नाभन मे यक्ष रडतो तो, (सारियदत्तो राया) ते नगन Plalनु नाम शोहरत तु (तस्स ण सारियपुररस णपरस्स पहिया उतरपुरी थमे दिसिमाए) ते शौर्य पु नगरना Cu२ शान मासभा इस
No text on this page.
No text on this page.
५८४ विपाकते कोणे 'एत्य ण अन खलु-एकदेशभागे 'गे' एकः 'मनपाइ मत्स्यवधपाटका कैवर्त्तजनवसतिः 'होत्या' आसीव, 'तत्य ण' तन खल्लु 'समुदत्तेणाम' समुद्रदत्तो नाम 'मच्छधे' मत्स्यवन्ध' कैवर्तः 'पग्विसड' परिवसति । कीदृश' ? इत्याह-'अहम्मिए' अधार्मिक' 'जाव दुप्पडियाणदे' यावत् दुप्पत्यानन्द =सन्तोपकरणैरप्यनुन्पयमान सन्तोप । 'तस्स ण तस्य खलु समुद्रदत्तस्य मत्स्यगन्धस्य 'समुस्त्ता णाम भाग्यिा- होत्या समुद्रदत्ता नाम भार्याऽऽसीत् । सा कीदृशी? त्याह-'अहीण.' अहीनपरि पूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरा । 'तस्स ण' तस्य खल समुदत्तस्य मत्स्यवन्यस्य पुनः समुद्र दचाया भार्याया 'अत्तए' आत्मज'सोरियदत्ते णाम शौर्यदत्तो नाम 'टार होत्या' दारकोऽभवत्, स कीदृश उत्याह-'अहीण.' अहीनपरिपूर्णपश्चेन्द्रियशरीर. |मू० १॥ दिग्भाग में ईशान कोण में ( एत्य ण एगे मच्छरपाडए होत्या) एक ओर एक कैवर्तक-मच्छी मारों-की वस्ती थी (तत्य ण समुद्ददत्ते णाम मच्छये परिवसइ) उस वस्ती में समुद्रदत्त नामका एक मच्छीमार रहता था। यह (अधम्मिए जार दुप्पडियाणदे) महा अधार्मिम एव दुष्प्रत्यानदी था। (तस्स ण समुदत्तस्स मच्छधस्स समुद्ददत्ता णाम भारिया होत्या) समुद्रदत्त मच्छीमार की भार्या का नाम समुद्रदत्ता पा । (अहीण०) यह बहुत ही सुन्दर थी । प्रमाण एष लक्षण से इस की पाचों इन्द्रिया परिपूर्ण थीं । (तस्म ण समुददत्तस्स मच्छरस्त पुत्ते समुददत्ताए भारियाए अत्तए सोरियदत्ते णाम दारए होत्था) इस समुद्रदन मच्छीमार का एक पुत्र रा जो समुद्रढत्ता की कुक्षि से उत्पन्न हुमा ना। इस का नाम शौर्यदत्त पा (अहीण.) यह भी बहुत सुन्दर और इन्द्रियों की परिपूर्णता से युक्त था। भावार्थ-स्पष्ट है ॥ सू. १ ॥ शन भुयामा (एत्थ ण पगे मच्चपाडए होत्था) ४ मा त-भीमाशेनी पती ती (तत्थ ण समुद्दाते णाम मच्छधे परिवसइ) ते पस्तीमा समुद्रात्त से भर-छामा २हेत sai, ते (अहम्मिए जाव दुपांडयाणद) भाभी मने प्रत्यानa sो (तस्स ण समुदत्तस्स मच्छधम्स समुददत्ता णाम भारिया हात्था) ते सभुत्त भीमारना स्त्रीनु नाम समुद्रात्ता तु (अहीण०) ते घear सुन्दर ती प्रभा अर्थात् लक्षणुथी तेनी पाय छद्रिय परिपूर्ण ती (तस्स ण समुदत्तस्स मच्छधस्स पुरते समुद्ददल्ताए भारियाए अत्तए सोरियदत्ते , णाम दारए होत्था) मे સમુદ્રદત મચ્છીમારને એક પુત્ર હતું જે સમુદ્રદત્તાના ઉદરથી ઉત્પન્ન થયું હતું, તેનું नाम शीत 1 (अहीण०) ते पण घणा सुन्दर भने छन्द्रियोनी पतिथी युत sो भावार्थ २५ छे ॥ सू१,१ ॥ નામનો विपाकचन्द्रिा टीका श्रुत० १ अय० ८ शौर्यदत्त मूलम सृ० २ तेण कालेण तेण समएण सामी समोसडडे जाव परिसा पडिगया । तेण कालेण तेण समएण समणस्स० जेठे० जाव सोरियपुरे णयरे उच्चगीय. अहापज्जत्त समुदाणिय भिकाव गहाय सोरियपुराओ णयराओ पडिनिरखमड, पडिनिक्खमित्ता तस्स मन्छधपाडगम्स अदूरसामते ण वीइवयमाणे महडमहा- लयाए मण्णुस्सपरिमाण मज्झगय पासइ एग पुरिस सुक्क मुक्त णिम्मम अचिम्मावणद्ध फिटिफिडियाभूय णीलमाडगणियत्थ मच्छकटएण गलए अणुल- ग्गेण म्हाड कलुणाइ वीमराइ कूयमाण अभिक्खण२ पूयकवले य रुहिरकवले य किमिकवले य वममाण पासड, पासित्ता इमे अज्झथिए४ समुप्पज्जित्था-अहो ण इमे पुरिसे पुरापुराणाण जाव विहरइ, एव सपेहेइ, सपेहित्ता जेणेव समणे३ जाव पुत्रभवपुच्छा जाव वागरण म्० २॥ टीका-सृ० २ 'तेण कालेण' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'सामी समोसड्ढे' स्वामी समवमृतः श्रमणो भगवान् महावीर. समागत.' जाप परिसा पडिगया' यावत् परिपत् प्रतिगता, यावत्-परिपद् भगवद्वन्दनार्थ ग्रामानिर्गता, भगवता धर्म. कथित., धर्म श्रुत्वा परिपत् पतिगता प्रतिनिवृत्ता। 'तेण कालेण तेण समएण' 'तेण कालेण' इत्यादि । (तेण कालेण तेण समएण सामी समोसड्ढे) उसी काल में और उसी समय में प्रामानुग्राम विहार करते हुए श्री श्रमण भगवान वीरप्रभु उस नगर के शोर्या- वतसक बगीचे में आये । (जाव परिसा पडिगया) नगर निवासी नन एव गजा सके सन प्रभु का आगमन सुन कर उनके वदन करने के लिये उस बगीचे में एकत्रित हुए। प्रभुने धर्म का उपदेश दिया। मुनकर मबके सब अपने२ स्थान पर वापिम 'तेण कालेण' त्यादि (तेण कालेण तेण समएण सामी समोसड्ढे) ते मने ते सभयने विष ગામ નુગ્રામ વિહાર કશ્તા-કરતા શ્રી શ્રમણ ભગવાન વીર પ્રભુ તે નગા શૌર્યાવત સત્ર मायामा मा या (जाच परिसा पडिगया) नमानिपासी भाणुस मने तथा तना કર્મચારીઓ સૌ પ્રભુનું આગમન સાભળીને તેમને વદન હગ્યા માટે તે બગીચામાં - એકઠા થય આવેલા સૌ માણસને પ્રભુએ ધર્મને ઉપદેશ આપે, તે ઉપદેશ સાંભળીને ,
No text on this page.
No text on this page.
५८८ विपाकश्रुते 'पामित्ता दृष्ट्वा गौतमस्वामिन 'उमे' अययमाणमकारः 'अन्-ि-' आध्या- त्मिक.५ 'ममुपजिन्या' समुदपयत-अहोण' अहो ! यलु महाचर्यमेतत् यद् 'इमे पुरिमे' जय पुरप' 'पुगपुगणाण' पुरापुराणाना 'जाय पिहाड' यावद् विहरति, अत्र यावच्छन्गदेव योजना-'दुपिण्णाण दुष्परिकताण अमुमाण पाषाण पटाण कम्ाण फवित्तिपिसेम पच्चणु भयमाणे' इति । एपा व्यार पाऽस्यैव प्रथमाध्ययने द्वादश- सूने कृता । एन 'महेइ' सभेसते-विचारयति महिता' सप्रेक्ष्य 'जेणे' यौन अमणो भगवान महावीरस्तयोपागन्छति, उपागत्य 'जार पुवापुच्छा' यावत् पूर्वभवच्चा तस्य पुरुषस्य पूभिर पृन्तीत्यर्थः । 'जाव वागरण' यावद् व्याकरण- वक्ष्यमाणमकारेण तस्य पुरुषस्य भवर्णन भगवान् करोतीत्यर्थ ॥ २॥ मूलम् सू० ३ एव खलु गोयमा तेण कालेण तेण समएण दहेव जयूढीवे दीवे भारहे पासे णदिपुरे णाम णयरे होत्या। मित्ते राया, तस्स ण मित्तस्म रन्नो सिरीए नाम महाणसिए होत्या अहम्मिए जार दुप्पडियाणदे। नस्स ण मिरीयस्स महाणसियस्स बहवे मच्छिया य वायरिया य साउणिया य दिण्णभइभत्तवेयणा (इमे अज्झथिए४ समुप्पज्जित्या) इस प्रकार विचारधारा उत्पन्न हुई। (अहो , इमे पुरिसे पुरापुराणाण जार विहरइ) अरे । यह पुरुष पूोगानित अशुभतम कर्मों के फल को भोग रहा है। (एव सपेहेइ) इस प्रकार गौतम स्वामीने विचार किया। (सपेहित्ता जेणेव समणे भगव महावीरे तेणेव उवागच्छइ) विचार कर फिर वे भगवान महावीर के पास पहुंचे और इस के (पुत्वभवपुच्छा जाव वागरण) पूर्वभव की पृच्छा की-पूर्वभवों को पूछ । भगवानने उसके पूर्वभव इस प्रकार कहा । भावार्थ स्पष्ट है । सू० २॥ से ५३५ने बन गौतम स्वामान वित्तमा (इमे अज्झथिए४ समुप्पग्नित्था) પ્રમાણે વિચારધારા उत्पन्न ४ (अहो ण इमे पुरिसे पुरापुराणाण विहरइ) પુરૂષ પૂર્વોપાર્જિત ( પૂર્વ જન્મમાં કરેલા ) मशुलतम नागने लगी हो छ (पत्र सपेहे३) मा प्रभारी गौतम स्वामी वियार ४ (सपेहिता जेणेव समणे भगा महावीरे तेणेव उवागच्छइ) विचार प्रशन પછી તે ભગવાન મહાવીરના પાસે પહોંચ્યા અને તેના પૂર્વ ભવ વિષેને પ્રશ્ન ભાને તેના પૂર્વભવ વિશે આ પ્રમાણે કહ્યું –ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે સૂ૦ ૨ આ जाव मरे! મ પૂછેઃ विपाकचन्द्रिका टीश श्रुन० १ अध्य० ८ शौर्यदत्त ५८९ कलाकाहिं बहवे सण्डमन्छे य जाब पडागादगडागे य अए य जाव महिसे य तित्तिरे य नार मयूरे य निवियानो वरोति, वरोपित्ता सिरीयस्स महाण- मियम्म उणेति । अण्णे य से बहने वित्तिरा य जाव मयूरा य पनरसि सणिन्दा चिट्ठति, अण्णे य हवे पुरिसा दिग्णभइभत्तवेयणा वहवे तित्तिरे य जाब मयूरे य जीवियर चेव णिप्पति, णिप्पसित्ता सिरीयस्स महाणसियस्स उनणेति । तए ण से सिरीए महाणमिए वहूण जलयग्थलयरखहयराण ममाइ कप्पणी- कपियाड करे., तनहा सण्डखडियाणि य वट्टखडियाणि य दीहसडियाणि य रहस्मसडाणि पहिमपक्काणि य जम्मपक्काणि य धम्मपक्काणि यमारुषपक्काणिय कालाणि य हेरगाणि य महिठाणि य अमलरसियाणि य मुदियारसियाणि य कविहरमियाणि य दालिमरसियाणि य मन्छरमियाणि य तलियाणि य भजियाणि य सोलियागि य उवाघडावे। अण्णे य बहवे मच्छरसए य एणिज्जरसए य तित्तिररमए र जात्र मयूररसए य अण्ण च विउल हरियमाग उपक्खडावेइ उपक्खडा वित्ता मित्तस्प रणो भोयणमडचसि भोयणवेलाए उवणेइ । अपणावि ण से सिरीए महाणमिए तेहिं च बहुहि जाव जलयरथलयरसहयरमसेहिं रसिएहि य हरियसागेदि य सोलेदि य तलि- एहि य भजिएहि य सुर च५ आसाएमाणे४ विहरइ । तए ण से सिरीए महाणसिए एयरम्मे४ मुवहु पावसम्म समज्जिणित्ता तेत्तीस वाससयाइ परमाउ पालित्ता कालमासे काल फिच्चा छडीए पुढवीए उपवण्णे ।। मू० ३॥ टीका सू० ३ भगवानाह'एव गल गोयमा' इत्यादि। एक खलु गोयमा' हे गीवम । 'तेण कालेण तेण समरण' तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'इहेब जम्बूढावे दीवे' इव 'एव खलु गोयमा० !' इत्यादि । (एव खलु गोयमा) हे गौतम (तेण कालेण तेणं समएण) अवसर्पिणी काल के चतुर्ग मारे म (इहेव जदीवे दीवे) इस अबू द्वीप के (भारहे बासे) पर सलु गायमा 'त्याह (पत्र सलु गोयमा)। गौतम' (तण कालेग तेण समएण) अवमपिए। सना याथा मारामा, (इहेर जवूदीचे दी।) मे ४ भूदीपना (भारहे चामे) मा विपाकरते जम्बूद्वीपे द्वीपे 'भारहे यासे भारते व 'णदिपुर णाम णयो' नन्दिपुर नाम नगर 'हत्या' आसीत् । तत्र 'मिते राया' मित्रनामको राना आसीत् । तस्स ण मित्तम गन्ना' तस्य सलु मित्रस्य राज्ञः 'सिरीए नाम श्रीको नाम 'गहाणमिए' महानसिक. अन्नपाचक: 'होत्या आसीत् । स कीदृश ? अहम्मिए अधार्मिक जाय दुप्पटियाणद' यावद दुष्पत्या मन्दान्दुप्परितोप'-अधर्माचरणे पिरतिरहितः । तस्मण' तस्य खलु 'मिपयन्स' श्रीकनाम्न• महाणसियम्स' महानसिपस्य बटयो मच्छिया या मात्स्यिकाच मत्स्य- घातिना फैार्ताः, 'यागुरिया य नागरिमाथ-मृगरन्धरा' लुब्या 'माउणिया य' शाकुनिकाच पसिघातमाः, एते स 'लिण्णभइभत्तवेयणा' दत्तभृतिभक्तवेतना भारत क्षेत्र में (गदिपुरे णाम णयरे होत्या) नदिपुर नाम का एक नगर पा । (मित्त राया) इस का गजा का नाम मित्र या (तस्स ण मित्तस्स रण्णो सिरीए णाम महाणसिए होत्या) राजा का एक रसोइया या जिसका नाम श्रीक था । (अहम्मिए जाव दुप्पडियाणटे) यह महा अधार्मिक एव दुष्प्रत्यानद-दुष्परितोप-अधमाचरण में विरति से विहीन था । (तस्म ण सिरीयस्स महाणसियस्स बहवे मच्छिया य वागुरिया य साउणियाय दिण्णभइभत्तवेयणा कल्लाफर्हि वहवे सण्डमच्छे य जाव पडागाइपडागे य अए य जाव महिसे य चित्तिरे य नाव मयूरे य जीवियाओ ववरोति) इस रसोइये के यहा पर अनेक नौकर चाकर काम करते थे, इनमें कोई मत्स्यपाती थे, कोई मृगघाती थे, कोई शाकुनिक-पक्षी का शिकार करने वाले थे। अपने२ काम का सबको इसकी ओर से वेतनादि दिया जाता था । ये लोग प्रतिदिन बहुत क्षेत्रमा, (दिपुरे णाम जयरे होत्था) नपुर नामनु ये ना तु, (मित्ते राया) त्या सतनु नाम भित्र तु (तस्सण मित्तस्स रण्णा सिरीए णाम माणसिए होत्था) तन मे रसायो ता-२k नाम श्री तु , (अहम्मिए जार दुपडियाणद) ते भहा मी भने प्रत्यान-दुपरितोष-अधर्मायामा प्रसन्न डना, (तस्स ण सिरीयस्त महाणसियस्स बहने मच्छिया य वागुरिया 'य साउणिया य विष्ण भाभत्तवेयणा कल्लाकलि बहरे सहमच्छे य जान पढागाइपडागे य अए य जाव महिसे य तित्तिरे य जाव मयूरे य जीवियाओ ववरोति) ते सोयाना पासे भने। કર-ચાકર કામ કરતા હતા, તેમા કેઈ મિસ્યઘાતી (મડીમા) હતા, ઈમૃગઘાતી, કે શાકુનિક-પક્ષીના શિકાર કરવાવાળા હતા, તે તમામને તેઓના કામના પ્રમાણમા તેના તરફથી પગાર આપવામાં આવતું હતું તે માણસે હમેશા ઘણુજ સખ્યામાં
No text on this page.
५९२ विपाकश्रुत्ते भत्तवेयणा' दत्तभृतिभक्तवेतनाः 'हो' पहन तित्तिरे य' वित्तिराच 'जाव मयूर य' यावत् मयूराय जीवियए चेव' जोरितमानेर "णिप्पपति' निपक्षयन्तिपक्षरहितान कुन्ति-जीवितानामेर पक्षिणा पक्षानुत्पाटयन्तीत्य', 'णिपिण' निप्पक्षीकृत्य पक्षिण पक्षरहितान् कृत्वा 'सिरीयम्म' पीकस्य महानसिकस्य 'पणनि' उपनयन्ति आनीय समर्पयन्ति 'तए ण' तत. खलु 'से' स: 'सिरी महाणमिर श्रीको महानसिर वग' बहूना 'जलयग्यलयग्खहयराण' जलचरस्थलचरखेचराणा 'मसाइ' मासानि 'पाप णीकापियाइ' कल्पनीकल्पितानि-फतरीकर्तितानि 'करे' करोति, 'करे' करोति, कीदृशानि करोतीति दर्शयति-तजहा इत्यादि । 'तनहा' तयया तानि यथा-'सहसडियाणि य' श्लक्ष्णग्वण्डितानि चसूक्ष्मरूपेण खण्डीकृतानि बरडियाणि य वृत्तखण्डितानि च-गोलाकारेण खण्डीकृतानि 'टीहखडियाणि य' दीर्घखण्डितानि च लम्वरूपेग- कितनेक ऐसे भी नौकर चाकर थे जो चेतन और भोजन पर नौकरी करत ये, निनका काम यह था कि वे (वहवे तितिरे य जाव मयूरे य जीवियए चेव निप्पखेति) तीतर से लेकर मयूर तक के समस्त जीते हुए पक्षियों के पखों को उखाडते रहते थे, और (निप्पक्खिता मिरीयस्स महाणसियम्स उवगैति) उखाड कर फिर वे उन्हें ले जाकर उस श्रीक रसोइये को दे दिया करते थे। (तए ण से सिरीए महाणसिए वहूण जलयर-थलयर-खहयराण मसाइ कप्पणीकप्पियाइ करेइ त जहा-सण्हखडि याणि य उपक्खडावेइ) तब वह श्रीक रसोइया उन समस्त प्राप्त जलचर थलचर और खेचर सज्ञी पचेन्द्रिय तिर्यच जीवों को मार कर उनके मास के केंची से टुकडे२ कर डालता । उन में कई टुकडे सूक्ष्म होते कई गोल२, कई लम्बेर और कई ऐसे दिण्णभइभत्तवेयणा) तेभ४ तेन त्या 32415 मlan सपा ना३२ या ५ तारे ५२ मने सामन भेजान नारी ४२ता ता, तेनु म मे तुते (बहने तिलिरे य जाव मयरे य जीवियए चेव निप्पक्वंति) तेतरथी बने भार सुधीना पता पक्षीमानी पामा माता सता, मने (निप्पक्खित्ता सिरीयस्स महाणसियस्त उनणेति) भान पछी तेसो न ते सायाने यापता डता (तए ण मे सिरीए महाणसिए वहूण जलयर-थलयरखहयराण मसा कप्पणीकप्पियाइ करेइ सजहा-सह- सडियाणि य उचक्खडावेइ) सुधी ते श्री सोया ते भणेता तमाम सयर, 24, અને ખેચર સન્ની પાચ ઇન્દ્રિયવાળા તિર્થં ચ ઈવેને મારીને તેના માસના કાતથી ટુકડા કરી નાખત, તેમાં કેટલાક ટુકડા નાના થતા, કેટલાક ગેળ, લાબા અને કેટલાક તમામ - " विपाकचन्द्रिका टीका श्रुन० १ अध्य० ८ शौर्यदत्त ५९३ खण्डीकृतानि 'रहस्सखडियाणि य इस्वखण्डितानि च लघुरूपेण खण्डीकृतानि । तथा हिमपक्काणि य हिमपक्वानि च 'हिम' पर्फ' इति भापामसिद्धम् 'जम्म- पस्काणि य' जन्मपरवानि-स्वयमेव पश्वानि 'धम्मपरकाणि य' धर्मपक्यानि= मूर्यातपपयानि 'मारुयपरमाणि या मारुतपक्वानि च 'कालाणि य' कालानि च-कालपक्वानि 'हेरगाणि य' हेरगाणि चमत्स्यमासेन पक्वानि 'महिछाणि यो महिष्ठानि च तक्रसमृप्टानि 'आमङसियाणि य' आमलकरसितानि च आमलकरससस्कृतानि 'मुदियारसियाणि य' मृद्वीकारसितानि च द्राक्षारससस्कृतानि 'कविट्ठसियाणि य कपित्थरसितानि च-कपित्थरससम्कृतानि 'कपित्य' 'विठ' इति भापामसिद्वम्, 'दालिमरसियाणि य' दाडिमरसितानि च-दाडिमरससस्कृतानि, 'मच्छरसियाणि य' मत्स्यरसितानि चमत्स्यरसमस्कतानि च । तथा 'तलियाणि य' वलितानि च तैलादिपु 'भजियाणि य' भर्जितानि च अहारादिपु, 'सोल्लियाणि य' शोल्यानि च शूलपक्वानि शूले धृत्वा अहारादिपु पक्वानि 'उवम्पटावेड' उप- भी होते जो छोटे२ थे। इन में कितनक को वह वर्फ में डाल कर पकाता, कितनेक को वह अलग रख देता जो स्वत ही पक जाते। कितनेक को वह धूप में रखकर शुक कर लेता, कितनेक को हवा के द्वारा पका लेता, कितनेक को समयानुसार पकाता, कितनेक को वह मछलियों के मास में, कितनेक को मठा में-रायता के रूप में, कितनेक को आबले के रस में, कितनेक को कपित्य-कैंप के रस में, कितनेक को दाखों के ग्स में, कितनेक को अनार के रस में और फितनेक को मछलियों के रस में पकने रख देता। कितनक टुकडों को वह तैल से तलता, कितनेक को भूजता और कितनेक को लोहे के तकुए (शाका) पर लटका कर अग्नि में सेकता । इस प्रकार वह श्रीफ रमोइया इन એવા પણ થતા હતા કે તદ્દન નાના થતા હતા તેમાના કેટલાકને બરફમાં રાખીને પતાવતા, કેટલાકને જૂદા રાખવામાં આવતા અને એમજ સ્વાભાવિક રીતે પાકી જતા, કેટલાકને તાપ-તડકામાં રાખી સુકાવી લેતા, કેટલાકને હવા-વાયુદ્ધાગ પડાવી લેતા, કેટ- લાકને સમય પ્રમાણે મુકવી લેતા, કેટલાકને તે મછલીઓના માસમાં પકવતા કેટલાકને ગમાં ગયતાના રૂપમાં, કેટલાકને આબળાના સમા, કેટલાકને ડેઠાના રસમા, કેટલાકને દ્રાક્ષના રસમા, કેટલાકને અનારના રસમાં કેટલાકના માછલીઓના સમા પાડવા માટે રાખવામાં આવતા, કેટલાક ટુકડાઓને તે રોયે તેલમાં તળ હતે, કેટલાકને ભૂજ, કેટલાકને લેઢાના (शलाका) त्रा પર લટકાવી અગ્નિમા સેકતે, આ - ५९२ विपाश्रुत्ते मत्तवेयणा' दत्तभूतिभक्तवेतनाः 'बहवे' वरन् तित्तिरे य' तित्तिराश्च 'जाव मयूरे य' यावत् मयूराच 'जीवियए चेव जीवितानेर णिप्पोति निष्पक्षयन्ति-पक्षरहितान कुन्ति-जीवितानामेव पक्षिणा पक्षानुत्पाटयन्तीत्यर्थः, "णि-पश्यिता निष्पक्षीकृत्य पक्षिण पक्षरहितान् कृत्वा 'सिरीयस्स' श्रीकस्य महानसिकस्य 'उ' उपनयन्ति थानीय समर्पयन्ति 'तए ण' तत' खलु 'से' सः 'सिरीए महाणमिए' श्रीको महानसिक 'वहूण' बहूना 'जलयरयलयग्खयराण' जलचरस्थलचरखेचराणा मसाई' मासानि 'काप गोकप्पियाइ' कल्पनीकल्पितानि-कर्तरीकर्तितानि 'करे' करोति, कीदृशानि करोतीति दर्शयति-तजहा इत्यादि । 'तजहा' तयथा नानि यथा-'सहसडियाणि य' श्लक्ष्णखण्डितानि च सूक्ष्मरूपेण खाडीकृतानि 'यहखटियाणि य वृत्तखण्डितानि च-गोलाकारेण खण्डीकृतानि 'टीहखडियाणि य दीर्घखण्डितानि च लम्बरूपेश- कितनेक ऐसे भी नौकर चाकर थे जो वेतन और भोजन पर नौकरी करते थे, निनका काम यह था कि वे (वहवे तिनिरे य जाव मयूरे य जीवियए चेव निष्पखेति) तीतर से लेकर मयूर तक के समस्त जीते हुए पक्षियों के पखों को उखाडते रहते थे, और (निप्पषिखत्ता सिरीयस्स महाणसियम्स उवर्णेति) उखाड कर फिर वे उन्हें ले जाकर उस श्रीक रसोइये को दे दिया करते थे। (तए ण से सिरीए महाणसिए बहूण जलयर-थलयर-खहयराण मसाइ कप्पणीकप्पियाइ करेड त जहा-सहखडि- याणि य उपक्खडावेइ) तब वह श्रीक रसोइया उन समस्त प्राप्त जलचर थलचर और खेचर सज्ञी पचेन्द्रिय तिर्यच जीवों को मार कर उनके मास के कैची से टुकडे २ कर डालता । उन में कई टुकडे सुक्ष्म होते कई गोल२, कई लम्बेर और कई ऐसे दिण्णभइभत्तवेयणा) तेभर तेन त्या 32415 मा मेवा ना३२ या ५ तारे 4॥२ मने लान भगवान नारी ४२ता हता, तेनु म स तु ते (वहवे तिलिरे य जाव भयरे य जीवियए चेष निप्पवेति) तथा धन भा२ सुधानी तमाम स्वता पक्षीमानी पामा माउता उता, मन (निप्पक्खित्वा सिरीयस्स महाणलियस्त उरणेति) मान पछी तेया सधनते सायाने आता तो (तए ण मे सिरी महाणसिए वण जलयर-थल्यरसहयरामा मसाइ झप्पणीकप्पियाइ करेइ तजहा-सह- खडियाणि य उवक्खडावेइ) सुधी ते श्री. सोयो ते मणेसा तभा सयर, सन्य, અને બેચર સન્ની પાશ ઈદ્રિવાળા તિર્યંચ ને મારીને તેના માસના કાતથી ટુકડા કરી નાખતે તેમાં કેટલાક ટુકડા નાના થતા કેટલાક ગળ લાબા અને કેટલાક - विपाकचन्द्रिका टीम श्रुन० १ अध्य० ८ शौर्यदत्त ५९३ खण्डीकृतानि 'रहस्सखडियाणि य इस्वखण्डितानि चलघुरूपेण खण्डीकतानि । तया 'हिमपक्काणि य हिमपक्वानि च हिम' 'वर्फ' इति भापाप्रसिद्धम् 'जम्म- पक्काणि य' जन्मपक्वानि स्वयमेव पक्वानि 'धम्मपस्काणि य' धर्मपाचानि= सूर्यातपपक्वानि 'मारुयपरकाणि य' मारुतपत्रानि च 'कालाणि य' यालानि च-कालपक्वानि 'हेग्गाणि य' हेरगाणि चमत्स्यमासेन पक्वानि 'महिठाणि यो महिप्ठानि च-तक्रसमष्टानि 'आमममियाणि य' आमलकरसितानि च आमलारसमस्कृतानि 'मुद्दियारसियाणि य' मृद्वीकारसितानि च द्राक्षारससस्कृतानि 'कविठ्ठसियाणि य' कपित्यरसितानि च-कपित्थरससंस्कृतानि 'कपित्य' 'कविठ' इति भापामसिद्धम्, 'दालिमगसियाणि य' दाडिमरसितानि च-दाडिमरससस्कृतानि, 'मच्छसियाणि य' मत्स्यरसितानि च मत्स्यरसपस्कतानि च । तथा 'तलियाणि य' तलितानि च तेलादिपु 'भजियाणि य' भर्जितानि च अङ्गारादिपु, 'सोल्लियाणि य' शौल्यानि च शूलपक्वानि शूले वृत्वा अङ्गारादिपु पक्वानि 'उवक्सटावेड' उप- भी होते जो छोटे२ थे। इन में कितनेक को वह वर्फ में डाल कर पकाता, कितनक को वह अलग रख देता जो स्वत ही पक जाते। कितनेफ को वह धूप में रखकर शुक कर लेता, कितनेक को हना के द्वाग पका लेता, कितनेक को समयानुमार पकाता, कितनेक को वह मछलियों के मास में, कितने को मठा में-रायता के रूप में, कितनेक को आबले के रस में, कितनेक को कपित्य-कैग के रस में, कितनेक को दाखों के रस में, कितनेक को अनार के रस में और कितनेक को मछलियों के रस में पकने रख देता । कितनेक टुकटों को वह तैल से तलता, कितनेक को भूजता और कितनेक को लोहे के तकुए (शाका) पर लटका कर अग्नि में सेकता । इस प्रकार वह श्रीफ रमोइया इन એવા પણ થતા હતા કે તદ્દન નાના થતા હતા તેમાના કેટલાકને બમ્ફમાં રાખીને પાવતા, કેટલાકને જૂદા રાખવામાં આવતા અને એમજ સ્વાભાવિક રીતે પાકી જતા, કેટલાકને તાપ-તડકામાં રાખી સુકાવી લેતા, કેટલાકને હવા–વાયુદ્ધાગ પડાવી લેતા, કેટ- લાકને સમય પ્રમાણે સુકવી લેતા, કેટલાકને તે મછલીઓના માસમાં પકવતા, કેટલાકને શ્રમમાં ગયતાના રૂપમા, કેટલાકને આબળાના સમા, કેટલાકને ડેઠાના રસમા, કેટલાકને દ્રાક્ષના રસમાં કેટલાકને અનાના રસમાં કેટલાકના માછલીઓના સમા પાડવા માટે રાખવામાં આવતા, કેટલાક ટુ-ડાઓને તે ઓયે તેલમાં તળો હતોકેટલાકને ભૂજતે કેટલાકને લેઢાના (शलाका) त्रा પર લટકાવી અગ્નિમાં સેકતે, આ विपाकश्रुते ५९४ सारयति सस्तारयति । 'अण्णे य बढे' अन्याय सहन् मच्छरसए य', मत्स्यरसान 'एणिज्जरसए यो ऐणेयरसान् मृगमासरसान् तित्तिररसए यो तिचिररसान् 'जाव' यावत्-वटेरादिरसान् मथग्रसए य' मयूररसाश्च । तथा 'अण्ण च पिउल' अन्य च विपुल 'हरियसाग' हरितशाक-हरितशाफजात 'उपक्सटाई उपस्कारयति, 'उवय डावित्ताा उपस्कार्य 'मित्तस्स रण्णो मिनस्य राज्ञ. 'भोयणमडवास', भोजनमण्डपे== भोजनस्थाने 'भोयणवेलाए' भोजनवेलायाम् 'उवणेइ' उपनयति समीपे स्थापयति । 'अप्पणावि य ण से' आत्मनापि स्वयमपि च खलु स श्रीको महानसिकः 'तहि' तै' पूर्वोक्त 'बहुहि' बहुभि 'जाव' यावतश्लक्ष्णमत्स्यादिमामै 'जलयर पलयरखयर- मसेहि' जलचरस्थलचरखेचरमासै: रसिएहि' रसितैः आमलकादिरसयुक्त 'हरिय- सागेहि य' हरितशाच 'तलिएहि य तलितैश्च भजिएहि य' भर्जितश्च 'सोल्लिएहि य सब मास के टुकड़ों को अनेक प्रकार से पकाता था (अण्णे य वहवे मच्छरसए य उचक्खडावेइ) साथ में मछलियों के मास के रस को, मृग के मास के रस को, तीतर के मास के रस को तमा वटेर आदि जानवरों से लेकर मयूर तक के मास के रस को एव और दूसरी अधिक मात्रा में शाक आदि तरकारी को भी पकाता था। (उवक्खडाविता) सब को अच्छी तरह पका कर फिर वह पके हुए सामान को (मित्तस्स रण्णो भोयणमडवसि भोयणवेलाए उवणेइ ) मित्र राजा के पास भोजनशाला में भोजन करने के अवसर पर पहुंचा देता । तथा ( अप्पणावि य ण से सिरीए भहाणसिए तेहिं च बहुहिं जाब जल विहरइ ) स्वय भी वह श्रीक रसोइया- उन पूर्वोक्त समस्त जीवों के मासों के पके हुए तले हुए भुजे हुए टुकड़ों के सागर પ્રમાણે તે શ્રી રસે તે તમામ માસના ટુકડાઓને અનેક પ્રકારે પકાવતું હતું (अण्णे य वह मन्छसरए, य उधम्खडावेइ) साथ-साथे भावीयाना भासना सन, મૃગમાસના રસને, તેના માસ રસને તથા બટેર-એક પ્રકારનું પક્ષી આદિ જાનવરથી લઇને મેર સુધી માસરસને અને બીજા અધિક માત્રામાં શાક-તકારીને પણ પકાવતે तो (उचक्खडावित्ता) से तमामने सारी रीत ५४ापान की सामग्रीन (मित्तस्स रण्णो भायणमडवसि भोयणवेलाए उवणेइ) लोन ४२पाना सभये भित्र शनी पासे लोगशालामा पाया तो तथा (अप्पणावि य ण से सिरीप महा- पासिए तेहिं च बहुहिं जाय जल विहरह) पाते ५ ते श्री माता तमाम છ-પ્રાણીઓના માસના પકાવેલા, તળેલા, અને ભૂજેલા ટુકડા સાથે સાથે અનેક विपाकचन्द्रिका टीका थुत० १ अय० ८ शौर्यदत्त गोल्यैः शूलपक्वैश्च सह 'मुर च६' सुरा चE 'आमाएमाणे४ आस्वादयन्ष्ट 'विहग्इ' विहरति । 'तर ण से' तत. म्बलु स श्रीरो महानसिकः ‘ण्यकम्मे' एतत्कर्मा मुबहु-सातिशय 'पावकम्म' पापकर्म 'समज्जिणित्ता' समर्य-समुपाय॑ तेत्तीम वासनयाइ' त्रास्त्रिंशद्वर्पशतानि 'परमाउ' परमायु. उत्कृप्टमायु 'पालिता' पालयित्वा कालमासे शल कृत्वा 'महीए पुढपीए' पप्ठया पृथिव्याम् 'उपवण्णे' उपपन्न ।। मू० ३॥ मूलम् सू० ४ तए ण सा समुद्ददत्ता भारिया णियावि होत्या जाया२ दारगा विणिधायमावज्जति । जहा गगदत्ताए चिंता आपुच्छणा उवाइय दोहला जाव अनेक प्रकार की मदिरा को खाता पीता था । (तए ण से सिरीए महासिए एय- कम्मे४ मुबहु पावसम्म समजिणित्ता तेत्तीस वाससयाइ परमाउ पालिता कालमासे काल फिचा नहीए पुढबीए उपवण्णे) एक समय की बात है कि जन उस रसोइये की समस्त ३३०० वर्ष की आयु इन्हीं खोटे२ कामों के करने में पूग हो गई तन वह अपने काठ समय में मर कर छठी पृषिजी में जाकर उत्पन्न हुआ। भावार्थ -भगवान कहते ह-हे गौतम । इसके पूर्वभव का वृत्तान्त इस प्रकार है-इसी अपसमिणी काल के चौथे भारे में इस जबूद्वीप के भरत क्षेत्र में नन्दिपुर नामका एक नगर पा, वहा के राजा का नाम मित्र या । उस राजा के रसोडे का काम करने वाला श्रीक नामका एक रसोइया पा । यह महा अधार्मिक अधर्मानुग अधर्मिष्ठ अध सेनी अधर्म से ही अपना जीवननिर्वाह करने वाला एव यावत् दुष्प्रत्यानन्द दूसरे को आली. मशिने-मात मने पीत रतो (तए ण से सिरीए महासए एयफम्मे४ सुबह पावकम्म समजिणित्ता तेत्तीस घाससयाइ परमाउ पालित्ता कालमासे काल किन्चा छटीए पुढचीए उपरपणे) मे समयनी पात न्यारे ते सोयानी ૩૩૦૦ વર્ષની તમામ આયુષ્ય એ પ્રમાણે માઠા કામે કરવામાજ પૂરી થઈ ગઈ ત્યારે, તે પોતાના કાલ સમયે મરણ પામીને છઠ્ઠી પૃથિવીમા જઈને ઉત્પન્ન થયે सार्थ –ભગવાન કહે છે હે ગૌતમ તેના પૂર્વભવને વૃત્તાત આ પ્રમાણે છે, તે અવસર્પિણી કાલના ચોથા આરામા જબૂદ્વીપના ભરતક્ષેત્રમાં નન્દિપુર નામનું એક નગર હતું, ત્યાના ગજાનું નામ મિત્ર હતુ, તે રાજાના રસોડાનું કામ કરનાર શ્રીક નામને એક રને હને, તે મહા અધમ, અધર્માનુગ, અધર્મિષ્ઠ, અધર્મસેવી, અધર્મથીજ પિનાને જીવનનિર્વાહ કાવાળો અને બીજાને દુ ખ પહે- मा ५९४ विपाकश्रते स्कारयति सस्तारयति । 'अण्णे य वढे' अन्याश्च वहन् 'मच्छासर य, मत्स्यरसान् 'एणिज्जरसए य ऐणेयरसान-मृगमासरसान् तित्तिररसर य' तिचिररसान् 'जाव' यावत्-घटेरादिरसान् मयूररसर य' मयुररसाश्च । तथा 'अण्ण च विउल' अन्य च विपुल हरियसाग' हरितशाफ-हरितशाजात 'उपक्सडावेड' उपस्कारयति, 'उवाग्व- डावित्ता उपस्काय 'मित्तम्स रपणो' मित्रस्य राज्ञ 'भोयणमढवाम' भोजनमण्डपे भोजनस्थाने 'भोयणवेलाए' भोजनवेलायाम् 'उवणेइ' उपनयति समीपे स्थापयति । 'अप्पणावि य ण से' आत्मनापि स्वयमपि च खलु स श्रीको महानसिक 'तेहि' तैः पूर्वोक्त 'बहुहि' बहुभिः 'जाव' यावश्लक्ष्णमत्स्यादिमामै 'जलयरपल्याखहयर- मसे हि' जलचरस्थलचरखेचरमासै रसिएहि रसितैः आमलकादिरसयुक्तै' 'हरिय- सागेहि य' हरितशाफैश्च 'तलिएहि य तलितच 'भजिएहि य' भनितश्च 'सोडिएहि य' सब मास के टुकड़ों को अनेक प्रकार से पकाता था (अण्णे य बहवे मच्छरसए य ‘उचक्खडावेइ) साथ में मछलियों के मास के रस को, मृग के मास के रस को, तीतर के मास के रस को तपा वटेर आदि जानवरों से लेकर मयूर रस को एव और दूसरी अधिक मात्रा में शाक आदि तरकारी को भी पकाता था। (उवक्खडावित्ता) सब को अच्छी तरह पका कर फिर वह पके हुए सामान को (मित्तस्स रण्णो भोयणमडबसि भोयणवेलाए उवणेइ ) मित्र राजा के पास भोजनशाला में भोजन करने के अवसर पर पहुँचा देता । तथा ( अप्पणावि य ण से सिरीए महाणसिए तेहिं च बहुहिं जाव जल विहरइ ) स्वय भी वह श्रीक रसोइया- उन पूोंक्त समस्त जीवों के मासों के पके हुए तले हुए भुजे हुए टुकडों के सापर પ્રમાણે તે શ્રીક રસે તે તમામ માસના ટુકડાઓને અનેક પ્રકારે પકાવતે હવે (अण्णे य बहवे :मच्छसरए य उवक्खडावेइ) साथ-साथे भा सीमाना भासना २सन, મૃગમાસના રસને, તેમના માસ રસને તથા બટેર–એક પ્રકારનું પક્ષી આદિ નનવરોથી લઈને મેર સુધી જ માસરસને અને બીજા અધિક માત્રામાં શાક-તરકારીને પણ પકાવતે तो (उपखडावित्ता) मे तमामने सारी शत पापीन ते ५७ ते पक्षी सामग्रीन (मित्तस्स रणो भायणमडवसि भोयणवेलाए उवणेइ) लोन ४२पाना सभये भित्र सननी पासे सोनभा पाया तो तया (अप्पणावि य ण से सिरीप, महा- णसिए तेहिं च बहुहिं जाव जल विहरह) पोते पण ते श्री सारा हा तमाम છ-પ્રાણીઓના માસેના પકાવેલા, તળેલા, અને ભૂજેલા ટુકડા સાથે સાથે અનેક तक के मास के 4 विपाकचन्द्रिका टीका श्रुत० १ अध्य० ८ शौर्यदत्त ५९७ दारए पचधाइपरिग्गहिए जाव उम्मुक्कवालमावे विण्णायपरिणयमित्ते जोवण- गमणुपत्ते यावि होत्या । तए ण से समुदढत्ते अण्णया कयाइ कालपम्मुणा सजुत्ते । तए ण से सोरियदत्त दारए बहुहि मित्त रोयमाणे३ समुदत्तस्मणीहरण करेइ । जीनों को मार कर उनके कैंची से टुकडे२ कर डालता । उन में कई टुकडे सूक्ष्म होते, कई गोल, कई लम्वे२, और कई ऐसे भी होते जो छोटे२ थे। इन में कितनेक को वह वर्फ में टाल कर पकाता | कितनेक को वह अलग रख देता सो स्वत ही पक जाते । कितनेक को वह धूप में रग्व कर शुष्क कर लेता । कितनेक को हवा के द्वारा पका लेता। कितनेक को समयानुमार पकाता । कितनेक को वह मछलियों के मास में, कितनेक को मठा में रायता के रूप में, कितनेक को आनले के ग्म में, कितनेक को कपित्य कर के रस में, कितनेक को टाखों को रस में, कितनेक को अनार के रस में और कितनेक को मछलियों को रस में पाता ।। कितनेक-टुकटों को यह तैल से तलता, कितनेक को भुजता, और कितनक को लाहे के तकुए (गलाका) पर लटका कर अग्नि में सेकता । इस प्रकार वह श्रीक रसोइया इन सब मास के टुकडों को अनेक प्रकार से पकाता था। फिर वह साप में मछलियों के मास के ग्म को, मृग के माम के रस को, तीतर के माम के ग्स को, तपा वटेर आदि जानवरों से लेकर मयूर तक मास के रस को, एव और दूसरी अधिक मात्रा में शाक आदि तरकारी को भी पकाता | सनको अच्छी બેચર સન્ની પચેન્દ્રિય તિર્થ જીવને મારીને તેના કાતથી ટુકડા કરી નાખને હતો, તેમા કેટલાક ટુકડા સૂમ થના, કેટલાક ગેળ, કેટલાક લાબા, અને કેટલાક એવા પણ થઈ જતા કે તદ્દન નાના હોય તે ટુકડામાંથી કેટલાકને બરફમા નાખીને પકાવતે, કેટલાકને તે ಉಳಿ! ખતે જે સ્વાભાવિક રીતે પાકી જતા, કેટલાકને તડકામાં રાખી સૂકાવી નાખત, અને કેટલાકને હવાવાયુદ્ધાગ પકાવને હવે કેટલાક સમયાનુસાર પાકી જતા હતા, કેટલાકને માછલીઓના માસમા, કેટલાકને છાસ-દહીંમા રાયતાના રૂપમા, કેટલાકને આબળના મા, કેટલાકને ઠાના ગ્નમા, દ્રાક્ષના, અનારના અને કેટલાકને માછલીઓના રસમાં પકાવતે હતા કેટલાક ટુકડાઓને તેલમાં તળ હતું, કેટલાકને ભૂજ, અને કેટલાકને લેઢાના તવા પર સળી લેઢાની હોય તેના પર ચઢાવીને અગ્નિમાં નેકતે હવે, આ પ્રમાણે તે શ્રી ને તે તમામ માસના ટુકડાઓને જૂદી- જૂને રાતે પકાવતું હતું, તે સાથે વળી માછલીઓના માસરસ–મૃગના માસસને. તેતર, બટેર આદિ જાનવરથી લઇને મેર સુધીના માણસને અને બીજી મેટી મટી. માત્રામાં શાક-તરકારીઓને પણ પકાવતું હતું, એ તમામને સારી રીતે પકાવીને પછી - विपाकश्रुते दारग पयाया जाव जम्हा ण अम्ह इमे दारण सोरियस्स जक्खस्स उवाइय- लद्धे तम्हाण होउ ण अम्हे इमे दारए सोरियदत्ते णामेण । तए ण से सोरियदत्ते दु.ख पहुचाने में ही प्रतन होन याला पा| उस श्रीक रसोइये के अधिकार में बहुत से नौकर चाकर काम करते थे, इनमें कोई मात्स्यिक-मत्स्यचाती थे, कोई वागरिक- मृगघाती थे, कोई शाकुनिक-पक्षियों का शिकार करने वाले थे। अपने२ काम का सबको इसकी ओर से वेतन भोजन आदि दिया जाता था। ये लोग प्रतिदिन बहुत सख्या में लक्ष्ण मत्स्य-लक्ष्ण जाति के मत्स्यों की यावत् पताकातिपताका जाति के मत्स्यों की, नना बकराओं की, मेपों की, रोझों की, मूकरों की, मृगों की, भैसों की, तीतरों की, चिडियों की, लावा पक्षियों की, कबूतरों की, कुक्कुटों-मुर्गों को और मयूरो की शिकार कर इन सब जानवरों को इस श्रीक रसोइये को लाकर दिया करते थे । फिर इसके यहा और भी तीतर से लेकर मयूर तक पक्षिगण पिंजरों में बद किये हुए रहते थे। इसके यहा कितनेक ऐसे भी नौकर चाकर थे, जो वेतन और भोजन पर नोकरी करते थे, जिनका काम यह था कि वे तीतर से लेकर मयूर तक के समस्त जीते हुए पक्षियों के पवों को उखाडते रहते थे, फिर वे उन्हें ले जा कर श्रीक रसोइये को दे दिया करते थे । वह श्रीक उन समस्त जलचर लचर और खेचर सज्ञी पचेन्द्रिय तिर्यञ्च , - ચાડવામજ પ્રસન્ન થવાવાળે હતું, તે શ્રીક રસોયાના અધિકારમાં ઘણાજ-કર-ચાકર કામ કરતા હતા, તેમાં કેટલાક મત્સ્ય મારનાર હતા, કઈ મૃગ મારનાર, કે શાકુનિક પક્ષીઓને શિકાર કરવાવાળા હતા તે દરેક નેકરેને પિતાના કામના પ્રમાણમાં તે રયા તરફથી પગાર અને ભજન પણ મળતું હતું. તે કરે હમેશા ઘણીજ મેટી સંખ્યામાં ઉણુ મત્સ્ય-શ્વર્ણ જાતિના મ તથા પતાકાતિપતાકા જાતિના મત્સ્ય.ને, परा, धेटामा, शी, सुश (K), भृगी, पाम, तित्तिरी, यी, Sun પક્ષીઓ, કબુત, કુકડાઓ, મરઘાઓ, અને મારા આ તમામને શિકાર કરીને તે તમામ જાનવરે લાવીને તે રસેયાને આપતા હતા. તે સિવાય તેને ત્યા બીજા પણ તેતરથી લઈને મેર સુધીના પક્ષીઓ પાજરામાં બાંધેલા રહ્યા કરતા હતા, તે રસયા પાસે બીજા એવા પણ નેકર ચાકર હતા જે પગાર અને ભેજન મળે તેમ કરી કરતા હતા, તે નકનું કામ એ હતું કે, તેઓ તેરથી લઈને મેર સુધીના તમામ જીવતા પ્રાણીઓની પાખે ઉખાડતા હતા અને તે પાખ વિનાના તમામ પ્રાણીઓ લાવીને તે શ્રીક રસોયાને આપતા હતા, તે શ્રીક એ તમામ જલચર, થલાર અને
No text on this page.
५९६ विपाकभुते दारग पयाया जार जम्हा ण अम्ह इमे दारए सोरियस्स जक्खस्स उवाइय- लद्धे तम्हाण होउ ण अम्हे इमे दारए सोरियदत्ते णामेण । तएणं से सोरिषद दुःख पहुचाने में ही प्रनन होने वाला था। उस श्रीक रसोइये के अधिकार में बहुत से नौकर चाकर काम करते थे, इनमें कोई मात्स्यिक-मत्स्यचाती थे, कोई वारिक- मृगवाती थे, कोई शाकुनिक-पक्षियों का शिकार करने वाले थे। अपने२ काम का सनको इसकी ओर से वेतन भोजन आदि दिया जाता था। ये लोग प्रतिदिन बहुत सख्या में श्लक्ष्ण मत्स्य-लक्ष्ण जाति के मत्स्यों की यावत् पताकातिपताका जाति के मत्स्यों की, तगा बकराओं की, मेपों की, रोशों की, मुकरों की, मृगों की, भैसों की, तीतरों की, विडियों की, लाना पक्षियों की, कबूतरों की, कुक्कुटों-मुर्गी की और मयूरों की शिकार कर इन सब जानवरों को इस श्रीक रसोइये को लाकर दिया करते थे। फिर इसके यहा और भी तीतर से लेकर मयूर तक पक्षिगण पिंजरों में बद किये हुए रहते थे । इसके यहा कितनेक ऐसे भी नौकर चाकर थे, जो वेतन और भोजन पर नोकरी करते थे, जिनका काम यह था कि वे तीतर से लेकर मयूर तक के समस्त जीते हुए पक्षियों के पखों को उखाडते रहते थे, फिर वे उन्हें ले जा कर श्रीक रसोइये को दे दिया करते थे। वह श्रीक उन समस्त जलचर थलचर और खेचर सज्ञी पचेन्द्रिय तिर्यञ्च ચાડવામા જ પ્રસન્ન થવાવાળે હવે તે શ્રીક રસયાના અધિકારમા ઘણુજ-કર-ચાકર કામ કરતા હતા, તેમાં કેટલાક મત્સ્ય મારનાર હતા, કોઈ મૃગ મારનાર, કેઈ શાનિક પક્ષીઓને શિકાર કરવાવાળા હતા તે દરેક ને કરેને પિતાના કામના પ્રમાણમાં તે રયા તરફથી પગાર અને ભજન પણ મળતુ હતુ તે કરે હમેશા ઘણજ મટી સંખ્યામાં ઉણુ મત્સ્ય-ક્લણ જાતિના મત્સ્ય તથા પતાકાતિપતાકા જાતિના મત્સ્યને, ५४रामा, घटायो, शी, सुश्श (सु), भृगी, पारामा, तित्तिरी, या, an પક્ષીઓ, કબુતર, કુકડાઓ, મરઘાઓ, અને મારી આ તમામને શિકાર કરીને તે તમામ જાનવરે લાવીને તે રસોયાને આપતા હતા, તે સિવાય તેને ત્યા બીજા પણ તેતરથી લઈને મેર સુધીના પક્ષીઓ પાજરામાં બાધેલા રહ્યા કરતા હતા, તે રસાયા પાસે બીજા એવા પણ નેકર ચાકર હતા જે પગાર અને ભેજન મળે તેમ કરી કરતા હતા, તે નેકરનું કામ એ હતું કે, તેઓ તેત્તરથી લઈને મેર સુધીના તમામ જીવતા પ્રાણુઓની પાખે ઉખાડતા હતા અને તે પાખ વિનાના તમામ પ્રાણીઓ લાવીને તે શ્રીક રમેયાને આપતા હતા, તે શ્રીક એ તમામ दिय, થલચર અને
No text on this page.
५९८ विपाकश्रुते अण्णया कयाइ से सयमेव मच्छधमहत्तरगत उसपज्जित्ताग विहरइ । तए ण से सोरियदत्ते दारए मच्छये जाए अहम्मिए नाव दुष्पडियाणदे ॥मू० ४॥ टाका-८४ 'तरण स' इत्यादि । 'तए ण सा' तत खलु सा 'समुदत्ता भारिया' समुद्रदत्तस्य मत्स्यगन्धस्य भार्या समुद्रदत्ता गिया वि' निन्दुकापि मृतवत्सा होत्या' आसीत् । तस्याः 'जाया२' जाता जाता. उत्सनमाना एव दारका 'पिणिवायमा- वज्नति' चिनिघातमापयन्ते म्रियन्त इत्यर्थ , 'जहा गगताए' यया गादत्ताया तरह पका कर फिर वह पके हुए सामान को मिन राजा के पास भोजनशाला में भोजन करने के अवसर पर पहुंचा देता । तरा स्वय भी वह श्रीक रसोइया उन पूर्वोक्त समस्त जीवों के मास के पके हुए, तले हुए, भुजे हुए टुकडों के साप२ अनेक प्रकार की मदिरा का सेवन करता था। इस श्रीक रसोइये का जानवरों को मारना और मास मदिरा का सेवन करना यही एक प्रधान काम पा। इसी काम में इसने विचक्षणता प्राप्त की थी, एव इसी प्रकार के पापकर्मों के आचारण करने का ही इसका स्वभाव था। यह अपनी में तीस सौ (३३००) वर्ष की पूरी आयु इन्हीं कामों में समाप्त कर मृत्यु के अवसर भर कर छठी पृथिवी में जाकर उत्पन्न हुआ ॥ सृ. ३ ।। 'लए ण सा' इत्यादि । इसके बाद मच्छीमार समुद्रदत्त की स्त्री जिसका नाम समुद्रदत्ता था और जो जातिनिन्दुका पी, उसके गर्भ में छठे नरक की स्थिति को भागकर वह श्रीक रसोइया તે પકાવેલા સામાનને મિત્ર રાજાની પાસે ભેજનશાળામાં ભેજન કર્વાના સમયે પહોચાડતે હતે, તથા તે પિતે શ્રીક રિસે પણ આગળ જે કહ્યા તે તમામ જીના માસના પકાવેલા તળેલા ભૂજેલા, પદાર્થોની સાથે-સાથે અનેક પ્રકારની મદિરાનું પણ સેવન કરતે હન, તે શ્રીક રયાને જાનવરને મારવા તથા માસ–મદિરાનું સેવન હવુ એજ મુખ્ય કામકાજ હતું, તે કામમાં તેણે પૂરી રીતે કુશળતા મેળવી હતી, અને એ પ્રકારના પાપકર્મોનું આચરણ કરવાનેજ જેને સ્વભાવ હતા, તે રસ પિતાની તેત્રીસ-૩૦ ની પરી આયુષ્ય એ કામમાજ સમાપ્ત કરીને મૃત્યુ પામ્યો પછી છઠ્ઠી પૃથિવીમા જઈને ઉત્પન્ન થયે . સૂત્ર ૩ ૧ तए ण सा ईत्यादि -- -- (तए ण साता भार समुनीत्री रेनु नाम समुद्रात तु भने रे विपाकचन्द्रिका टीका युत० १ अन्य० ८ शौर्यदत्त ६०१ 'सयमेव' स्वयमेव 'मच्छंयमहत्तरगत्त' मत्स्यवन्धमहरत्तरकत्व-मत्स्यग्न्याधिपतित्वम् 'उनसपज्जित्ता ण' उपसम्पय-माप्य खलु 'विहरई' विहरति-तिष्ठति । 'तए ण से' ततः खलु स 'सोरियदत्ते दारए' शौर्यदत्तो दारकः 'मच्छचे' मत्म्यनन्यः - 'जाए अहम्मिए जातोऽधार्मिक:-अधार्मिको जात इत्यन्वय', 'जाव' यावत् 'दुप्पटियाणदे' दुष्पत्या- नन्दः पापकर्मभिर्दुष्परितोष्या-बहुविधपापकर्मनिरतो जात इत्यर्थः ॥मू० ४॥ मूलम्-सू० ५ तए ण तस्स सोरियदत्तस्स मच्छधस्स बहवे पुरिसा दिन्नभइभत्त- वेयणा पल्लाकलिं एगद्वियाहि जउण महाणइ ओगाहिंति, ओगाहित्ता बहुदि दहगालणेहि य दहमलणेहि य दहमदणेहि य दहमहणेहि य दहचहणेहि य दहपवहणेहि य पवपुलेहि य जमाहि य तिसराहि य भिसराहि य घिसराहि य विसराहि य हिल्लिरीहि य झिल्लिरीहि य जालेहिय गडेहि य कूड- पासेहि य वकवयेहि य मुत्तवहि य वालम येहि य वहवे सण्डमच्छे य जाव पडागाइ- पडागे य गिण्डति, गिण्डित्ता एगटिठयाओ भरेंति, भरित्ता कूल गाहिति, कूल गाहित्ता मच्छखलए करेति, करिता आयवसि दलयति । अण्णे य से बहवे पुरिसा दिण्णभडभत्तवेयणा आयवतत्तेहि मच्छेहि तलिएहि य भजिएहि य महत्तरगत्त उबसपजिवाण विहरइ) पिता की दाहक्रिया आदि समाप्त होने पर फिमी एक समय इसे मच्छीमारों ने मिल कर इसके पिता के पद पर नियुक्त कर दिया। (तए ण से सोरियदत्त दारए मच्छचे जाए अहम्मिए जाच दुप्पडियाणदे) इस प्रकार यह अपने पिता के पद पर रहता हुआ मछली आदि की शिकार करने मे निपुण हो गया, साथ में महा अपार्निक एस दु'प्रत्यानदी भी बन गया । भावार्य स्पष्ट है ॥ सू० ४ ॥ मेव मन्छधमहत्तरगत्त उपसपज्जित्ताण विहरइ) पितानी मठिया मालि सभापत थया પછી કોઈ એક સમયે મચ્છીમારેએ મળીને તેને પિતાના પદ ઉપર નિયુકત કર્યો (तप ण से सेोरियदत्ते दारए मन्छये जाए अहम्मिए जान दुप्पडियाण दे) २मा प्रभात પિતાના પિતાના પદ ઉપર રહીને માછલા આદિને શિકાર કરવામાં કુશળ બની ગયે સાથે-સાથે મહા અવમી અને બીજાને દુખ પહોચાડવામાં આનદ માનવાવાળ બની ગયે ભાવાર્થ સ્પષ્ટ છે કે ૪ | - --
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.