·No text on this page.

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ
અને
બીજા લેખો
લેખક
અધ્યાપક ભેગીલાલ જ સાંડેસરા, એમ એ
અર્ધમાગધી અને ગુજરાતીના અધ્યાપક, શેડ જે જે વિદ્યાભવન
ગુજરાત વિદ્યાસભા (ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી,) અમ ાવાદ
સંવત ૨૦૦૪]
[સને ૧૯૪૮
“જૈન” એં ફિસ ભા વ ન ગ ૨

·પ્રાપ્તિસ્થાન જેન ઓફિસ-ભાવનગર “જૈન ” પત્રની સને ૧૯૪૭ ની ભેટ. કીમત ૨-૦-૦ મુદ્રક- આનંદ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ. ભાવનગર

·સ્તવિક
જૈનના તત્રી શ્રી ગુલાબચદભાઈએ માટે એક ભેટ
પુસ્તક લખી આપવાની સૂચના અને થોડાક માસ પહેલા કરી હતી
પરતુ પ્રખ્યરૂપે કઈ નવુ લખવાની અનુકૂળતા તે સમયે નહેતી
અત્યાર પહેલા સામયિકમાં છપાયેલા, પણ ગ્રન્થરથ નહિ થયેલા
મારા લેખો પૈકી મુખ્યત્વે સાહિત્ય અને ઈતિહાસ સાથે સબંધ
ધરાવતા ઘરાક લેબેને એક સંગ્રહ બહાર પાડવાનું સૂચન મે કહ્યું,
ને તેમણે તે સહર્ષ સ્વીકાર્યું પરિણામે આ સહ પ્રસિદ્ધ થાય છે
જન સાહિત્ય અને ઈતિહાસ એ વાસ્તવિક રીતે તો ભારતીય
સાહિત્ય અને ઇતિહાસનો જ એક અતર્ગત ભાગ છે જેમાં અને
જૈનેતર એવા ભેદે આપણે મેટે ભાગે અભ્યાસની સરળતાને ખાતર
પાડતા હોઈએ છીએ એથી આ સંગ્રહમાંના લેખે એક દષ્ટિબિન્દુ-
થી જોતા જેન સાહિત્ય, ઇતિહાસ અને શ્રમણસરકૃતિને સ્પર્શ
કરતા છે તે બીજા દષ્ટિબિન્દુથી જ ભારતીય સાહિત્ય અને
ગુજરાતના રાજકીય-સાસ્કૃતિક ઇતિહાસ વિષેના છે લેખ વિષે વિચાર
કરતા આટલું ધ્યાનમાં રાખવા વિનતી છે
પ્રેસની સરતચૂકને લીધે પુસ્તકની વચમા જ, પૃ ૩૨ ઉપર
એક જાહેર ખબર દાખલ થઈ ગઈ છે એ માટે હુ વાચની
ક્ષમા ચાહુ છું
અમદાવા
તા. ૨૨-૪
ભેગીલાલ જ સાંડેસરા

·No text on this page.

·આ લેખકનાં અન્ય પુસ્તકે
સાધન
વાલાઓનું ગૂજગત (૧૯૩૮)
પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં વૃતરચના (૧૯૪૧)
ઇતિહાસની કેડી-લેખસંગ્રહ (૧૯૪૫)
જતુvi૪ થા વિદ્યામજી-હિન્દી અનુવાદ (૧૯૪૭)
જૈન આગમ સાહિત્યમાં ગુજરાત (હવે પછી)
સ પાલન
/
સલવિજયકૃત સિવાયનમત્રીસી (૧૯૩૩)
માધવત રૂપસુન્દર કથા (૧૯૩૪)
વીરસિંહકૃત ઉપાહરણ (૧૯૩૭)
મતિસાકૃત કÉરમજરી (૧૯૪૧)
સત્તરમા શતકના પ્રાચીન ગુર્જર કાવ્ય (૧૯૪૮)
નેમિચન્દ્રકૃત પષ્ટિકતક-ત્રણ બાલાવબે સાથે (છપાય છે)
અનુવાદ
સા સગણિત વસુદેવ-હિતી (૧૯૪૬)
પચતત્ર ( છપાય છે )
હિન્દમાં આ ભાષાવિકાસ અને હિન્દી ( છપાય છે)

·૬ અનુક્રમણિકા ૧ ••• ૩૮ G ૪૪ os ood ૮૦ પ્રાસ્તાવિક... વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ… સારનાથ .. ભાસંડ: લેકકલ્પનાનું એક પક્ષી પ્રબન્ધકાશ નો મુઇઝુદ્દીન કેણુ?... એક ઐતિહાસિક જન પ્રતિ…. ૫૦ સંડેરઃ ઉત્તર ગૂજરાતનું એક ઐતિહાસિક ગામડું કક્ષાબધં વિદધતિ ન હૈ” કેટલાક ઐતિહાસિક શિલાલેખો…. પાટણના જૈન ઇતિહાસની કેટલીક સામગ્રી… ગુજરાતનાં શાહી મુગલ ફરમાનો”. સૌભાગ્ય પંચમી કથા.. ગૂજરાતમાં નૈષધીયચરિતનો પ્રચાર તથા તે ઉપર લખાયેલી ટીકાઓ ૧૩૩ સમયનિર્દેશ…. સૂચિ. શુદ્ધિપત્રક. ૧૬૮ ૮૩ ૦૦૦ ૧૦૧ ૧૧૨ s ૧૧ ૧૪૯ doc ••• ૧૫૧ ••• :

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ त्यागा कुइमलयार करावयापेत्या क्रियापाटन काम काम्यकलापि कामलयति द्वैपायनीय वच ! वुद्धिधिक्कुरते च यस्य विपणा चाणक्यचितामणे सोऽय कस्य न वस्तुपालमचिवोचम प्रशमास्पदम् ॥ –નરેન્દ્રપ્રસુતિ અલ કારમહેદધિ सत्कविकाग्यशरीरे दुग्यदगददोपमोरङ्गकमिपक । मोवस्तुपालसचिव सहृदयचूडामणिजयति ॥ –મોમેશ્વરકૃત ઉલ્લાઘરાવવા બાન મૂળરાજ, ભીમદેવ બીજે, લવણપ્રમાદ, વિરધવ અને વીસ દેવને કાળવિક્રમના તેરમા મિનનો ઉત્તરાર્ધ અને ચૌદમાં સંકાને પ્રારંભકાળ–એ ગૂજરાતમા સસ્કૃત વિદ્યાના વિકાસનો કાળ છે વિરધવલ અને વીસતદેવ તે માળવાના પ્રસિદ્ધ રાજાઓ મુજ અને ભોજની જેમ પિતાની સભામાં પતિ રાખતા પણ આ યુગમા વિદ્યાપ્રચારને સૌથી વધુ વેગ મળ્યો હોય તેને ધોળકાના રાણા વીરધવલના ભત્રીઓ વસ્તુપાન-તેજપાર તરફથી આ સમયની સાહિત્યપ્રકૃતિમાં વસ્તુપાતની પિતાની પ્રેરણા ઘણું મટે અંગે કારણ ભૂત બની છે વસ્તુપાત એક વીર યોદ્ધો અને નિપુણ રાજપુએ હવા ઉપ- રાત સાહિત્યરમિક, સાહિત્યવિવેચક અને કવિ પણ હતે શ્રીકૃષ્ણ ૧ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખો અને અર્જુનની મૈત્રી, રેવતક ઉપર તેમનો વિહાર અને છેવટે અને કરેલું સુભદ્રાનું હર–એ મહાભારતીય પ્રસંગને ૧૬ સર્ગોમાં કવિત્વ- પૂર્ણ રીતે વર્ણવતું, નરનારાયણનંદ નામે મહાકાવ્ય તેણે રચ્યું છે. ગૂર્જરદેશના જ એક પૂર્વકાલીન મહાકવિ માઘના શિશુપાલવધની રીતિએ લખાયેલું પ્રસ્તુત કાવ્ય કાવ્યવિવેચનાના પ્રત્યેક દૃષ્ટિકોણથી માઘની એ વિખ્યાત રચનાની સામે માનભર ઊભું રહેવાને પાત્ર છે. આ ઉપરાંત શત્રુંજયમંડન આદિનાથ સ્તોત્ર, ગિરનારમંડન નેમિનાથસ્તોત્ર, અંબિ- કાસ્તોત્ર આદિ સ્તોત્ર તથા દસ લેકની આરાધના એ કાવ્યો વસ્તુપાલે રચેલાં મળે છે. વસ્તુપાલે રચેલાં સુભાષિતો જણની સુક્તિમુક્તાવલિ અને શાર્ગધરની શગધરપદ્ધતિમાં ઉદ્ભૂત થયેલાં છે. મેજીંગકૃત પ્રબન્ધચિન્તામણિ, રાજશેખરકૃત ચતુર્વિશતિપ્રબન્ધ, જિનહર્ધકૃત વસ્તુપાલચરિત. તથા પુરાતન પ્રબન્ધસંગ્રહ આદિ ગૂજરાત- માં જ રચાયેલ પ્રબન્ધામક ગ્રન્થોમાં પણ વસ્તુપાલની સંખ્યાબંધ સૂક્તિઓ મળે છે. સૂક્તિઓની રચનામાં વસ્તુપાલન વિશિષ્ટ આદર હતો એટલું જ નહીં પણ સૂક્તિરચનામાં તેની કવિપ્રતિભાનું વૈશિષ્ટય પ્રકટ થતું હતું એમ જુદા જુદા પ્રબન્ધામાં ઉદ્ભૂત થયેલા કેઈ અજ્ઞાતનામ કવિના નીચેના શ્લેક ઉપરથી જણાય છે પાપ ાા ાચઘરના છાપાર स्वच्छा नूतनचूतमरिभरादप्युलसत्सौरमाः । वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोद्गारादपि प्राक्षला: केषा न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ।। સોમેશ્વરે પણ પોતાના “ઉલ્લાઘરાઘવ” નાટકમાં આ જ વસ્તુનું સમર્થન કરતાં કહ્યું છે કે – अम्भोजसम्भवसुता वक्त्राम्भोजेऽस्ति वस्तुपालस्य । यद्वीणारणितानि श्रूयन्ते सूक्तिदम्भेन ॥ વસ્તુપાલની કાવ્યકલાની મૌલિક્તા વર્ણવતાં એ જ કવિ પિતાની આબુપ્રશસ્તિમાં લખે છે કે – ·વસ્તુપાલતુ વિદ્યામંડળ विरचयनि वस्तुपालश्शुलुक्यसचिवेषु कविधु च प्रवर । न कदाचिदर्यग्रहण प्रकरणे काव्यकरणे वा ।। એક સમાનીન કવિએ વસ્તુપાતને “ર્ચાતભરવતી' (દાઢી વાળી સરસ્વતીનું બિદ આપ્યું છે, બીજાએ તેને “સરસ્વતીઠા- ભરણ તરીકે વર્ણવ્યો છે વાવીયુનું અને “સરસ્વતીપુત્ર’ એ તેના બીજ બિલ્ટો છે કવિઓને આશ્રયદાતા હેવાને કારણે તે “નવું ભોજરાજ કહેવા પતિ અને કવિઓને તેણે પ્રમોમાં વણવ્યા પ્રમાણે, લાખોન પ્રીતિદાન આપ્યા હતા લાખો દમ્મ ખર્ચાને તેણે ભરૂચ, ખંભાત અને પાટણમાં નાનભાડાર સ્થાપ્યા હતા, એ તેની અપૂર્વ વિદ્યાપ્રિયતાને પુરાવે છે તેનો પિતાને ગ્રન્થભંડાર પણ ખૂબ સમૃદ્ધ હતો રાજકા–પ્રવણ એના અતિશય પ્રવૃત્તિમય જીવનમાથી પણ સરસ્વતી સેવા માટે પૂરતો સમય તે મેળવી લેતો હને તેના પિતાના જ હસ્તાક્ષામા મે ૧૨૦૦ મા લખાયેલી, ઉદયપ્રભકૃિત ધર્માલ્યુદય મહાકાવ્યની તાડપત્રીય પ્રત ખભાતના ભારમાં મોજૂદ છે “ળિકા યુનિવર્સિટી' તરીકે આજકાલ ઉપામ પામી રહેવું જોળકા વસ્તુપાનની છાયા નીચે ગુજરાતનું એક સાચુ વિદ્યાધામ બન્યુ હતું વિક્રમના તેરમા રનના ઉત્તરામ અને ચૌદમા શનના પૂર્વાધમાં ગૂજરાતમાં જે મૂલ્યવાન મસ્કૃત સાહિત્ય રચાયુ છે તે મુખ્યાને વસ્તુપાતને વિવામિડળની સાહિત્યપ્રકૃત્તિને તથા વસ્તુપાનના પિતાના આશ્રય અને ઉત્તેજનને આભારી છેવિદ્યામંડળમા રાજ પરાતિ મોમેશ્વર, હરિ અને નાના પતિ, મન, સુભટ, મત્રી થાવર, અરિમિંય આદિ હતા વિનુપાનના ગાઢ પત્રમાં આવેલા જૈન માડુ કવિઓ અને પરિતિમા અમરચન્દ્રસૂરિ, ઉદયપ્રભસરિ, નશ્ચન્દ્રરિ, નઝનમુરિ, કિરિ તથા માછુિખ્યયઃ આદિ ના નામે ગgવી ટાય આ ઉપરાંત બીજા અનેક કવિઓ તથા જેમના નામો આજે મળતા નથી એવા દાયે પનિ વસ્તુપાવ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લેખે !! ની આસપાસ એકત્ર થયેલા હતા. એ સર્વને તથા તેમની સાહિત્ય પ્રવૃત્તિનો સંક્ષિપ્ત પરિચય આપવાનો પ્રયાસ અહી કર્યો છે. સામેશ્વર यस्यास्ते मुखपङ्कजे सुखमृचां वेदः स्मृतीद य- लेता समनि यस्य यस्य रमना सूते च सूक्तामृतम् । राजानः प्रियमर्जयन्ति महतीं यत्पूजया गूर्जराः कर्तुं तस्य गुणस्तुति जगति कः सोमेश्वरस्येश्वरः –વસ્તુપાલ श्रोसोमेश्वरदेवेकवरवेत्य लोकम्पृणं गुणग्रामम् । हरिहर-सुभटप्रभृतिमिरभिहितमेवं कविप्रवरैः ।। वाग्देवतावसन्तस्य कवेः भीसोमशर्मणः । धुनोति विबुधान् सक्तिः साहित्याम्भोनिधेः सुधा ॥ तव वक्त्रं शतपत्रं सद्वर्ण सर्वशास्त्र सम्पूर्णम् । अवतु निजं पुस्तकमिव सोमेश्वरदेव वाग्देवी ॥ –સુરત્સવ મહાકાવ્ય : પ્રશસ્તિ પુરોહિત સેમેશ્વર વસ્તુપાલને ઈષ્ટ મિત્ર હતો. તેણે રચેલા સુર- થોત્સવ મહાકાવ્યની પ્રશસ્તિ ઉપરથી જણાય છે કે તેના પૂર્વજો મૂલરાજના સમયથી રાજપુરોહિત તરીકે કાર્ય કરતા હતા. તેનો મૂળ પુરુષ વડનગરનો-ગુલેચા ગોત્રનો સોમ નામે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ હતો. સમનો પુત્ર લલ્લશમાં ચામુંડનો અને તેનો પુત્ર મુંજ દુર્લભરાજને પુરોહિત હતો. મુંજનો પુત્ર કુમાર શર્મા સિદ્ધરાજનો પુરહિત હતો. તેને પુત્ર સર્વ દેવ, તેનો આમિગ તથા તેને સર્વદેવ (બીજો) થયો. તેણે કુમારપાલનાં અસ્થિ ગંગામાં પધારાવ્યાં હતા. એ સર્વદેવના નાના ભાઈ કુમારને લક્ષ્મી નામે સ્ત્રીથી મહાદેવ, સોમેશ્વર અને વિજય નામે ત્રણ પુત્રો થયા. એમાંનો સોમેશ્વર એ ભીમદેવ, વિરધવલ અને વીસલદેવનો રાજપુરોહિત થયો, તેની તથા વસ્તુપાલની વચ્ચે મૈત્રીની દઢ ગાંઠ બંધાઈ અને વસ્તુપાલને આશ્રયે તેની સારસ્વત સેવાને ખૂબ પિષણ મળ્યું.

·વરjપાલનુ વિધામ ડળ ૫ મેશ્વરના ગ્રોમાં કીર્તિકૌમુદી, સુરમોત્સવ, રામશતક અને ઉનાવરાવવા નાટઃ પ્રાપ્ત થયેલા છે આ સિવાય આબુ ઉપર વનુપાન-તેજપાને બધાને લૂણવમહીની પ્રશસ્તિ તથાગિરનાર ના તેમણે વૃત કલા મન્દિરની પ્રશસ્તિ સેમેશ્વરે રચેલી છે વિરધવને વળામા બધાના વરનારાયણપ્રાસાદની ૧૦૮ તેની પ્રતિ પણ મેશ્વરે રચેલી હતી, એમ ચતુવિરતિ પ્રબન્ધ ઉપ- રથી જણાય છે એ પ્રમાદ કે તેની પ્રાનિ હાલમાં વિદ્યમાન નથી સુરભવની પ્રતિમા પોતે ભીમદેવની સભાને યામાઈમાં એક નાટક રચીને હર્ષિત કરી હતી, એમ મેશ્વરે લખ્યું છે આ નાટક ઉનાવરાવવાથી ભિન્ન છે; જોઈએ, કારણ કે ફલાવરાવે તે ગોમેધ પિતાના પુત્ર ભવર્માની પ્રાર્થનાથી લખ્યુ હતુ, એવી મા નેધ છે સુરભવની પ્રાપ્તિમા જેનો ઉલેખ છે તે નાટક અપ્રાપ્ય છે * નવ સર્ગનું ર્તિકૌમુદી મહાકાવ્ય મેરે પિતાના આશ્રમ દાતા મત્રીની પ્રગતિપે નખ્યું છે, પરંતુ વસ્તુપાતની કારકિર્દી અને ગુજરાતના વાના રાજાઓને ઇતિહાસ એટલે અવિનાભાવે અકળાવે છે કે ગૂજરાતના ઈતિહાસના અભ્યાસ માટે પણ એ ડાન્ય અત્યત ઉપગી થઈ પડે છે પ્રારભમ અણહિલપુરનું વર્ણન કરીને કવિએ મુળરાજવી ભેળા ભીમ સુધીના તથા પગની વાતા વાખાના અવાજથી વીરપવનસુધીના રાજાઓને ઇતિહાસ આપો છે પી વસ્તુપાનપાનની ભત્રીપદે થયેની સ્થાપના તથા લાપતિ નખને તથા મારવાથી ચઢી આવેલા ચાર રાજાઓને મળીએ એરી સાથે કેવી રીતે પરાજય કર્યો એ વર્ણવ્યું છે વિજય પછી, મહાકાવ્યની રૂઢ અનુસાર પુરદ તથા ચદયનું વર્ણન મેશ્વરે કાચxરા પર કાયદ- નામની ટીમ લખી હેવાનું નુત્સવના સપાટ જણાવે છે, પગ એ રમેશ્વર તે ભારદ્વાજોત્રીય દેવને પુત્ર કે આપણા મેશ્વથી લિન્ન છે s ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે કર્યું છે. પછી મંત્રીને પરમાર્થવિચાર નિરૂપો છે, જેમાં સૂર્યોદયનું વર્ણન કરતાં કવિએ સંસારની અસારતાને બોધ આપ્યો છે, અને છેવટે મંત્રીએ કરેલી શત્રુંજય અને ગિરનારની યાત્રાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન કરીને કીતિકૌમુદીનું સમાપન કર્યું છે. પણ કીર્તિકૌમુદીનું મહત્વ કેવળ એતિહાસિક દષ્ટિએ જ નથી. કાવ્યદષ્ટિએ પણ મધ્યકાલમાં રચાયેલાં સંસ્કૃત મહાકાવ્યોની આગલી હરોળમાં તે બેસે છે. વરતુપાલનું નરનારાયણાનંદ જેમ માઘની ઘાટી ઉપર રચાયેલું છે તેમ કીર્તિક સુદીમાં કાલિદાસની રીતિનું પ્રશસ્ય અનુસરણ છે. વસ્તુપાલ તેમજ સેમેશ્વર પિતાના એ સમર્થ પુરોગામીઓની કાવ્યપરંપરાને બહુ સુન્દર રીતે જાળવી રાખી છે અને સંસ્કૃત પંચકાવ્યોને બાજુએ રાખીએ તો. બાકીનાં સંસ્કૃત મહાકાવ્યમાં તેમની કૃતિઓ બેશક અગ્રિમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે. પંદર સર્ગનું સુરથોત્સવ મહાકાવ્ય ભોળા ભીમદેવના સમયમાં અણહિલવાડમાં થયેલી રાજકીય અવ્યવસ્થાને અનુલક્ષીને રચાયેલું છે. માર્કડેયપુરાણ—અંતર્ગત દેવીમાહાભ્યનું વસ્તુ કવિએ લીધું છે. સ્વાચિષ મવંતરમાં ચિત્ર વંશમાં થયેલા સુરથ રાજાના મંત્રીઓ તેના શત્રુઓ સાથે ભળી જતાં તેનું રાજ્ય હરાઈ ગયું અને તે અરણમાં જઈને વસ્યા. ત્યાં તેને મેઘ નામના એક મુનિને સમા- ગમ થયો. એ મુનિએ તેને ભવાનીની આરાધના કરવાનું કહ્યું, અને દેવીમાહાભ્યમાં વર્ણવેલાં ભવાનીનાં પરાક્રમે તેને કહ્યાં. આથી સુરથે તપશ્ચર્યા કરીને ભવાનીને પ્રસન્ન કરી. દેવીએ તેને થોડા સમ- યમાં રાજ્ય પાછું મળવાનો આશીર્વાદ આપે. એવામાં સુરથના સ્વામીભક્ત સેવકે તેના કૃતન મંત્રીઓનો નાશ કરીને તેને ખોળતા ખેળતા આવી પહોંચ્યા અને રાજધાનીમાં લઈ જઈને ધામધૂમથી તેને અભિષેક કર્યો. ભોળા ભીમદેવને રાજ્યભ્રષ્ટ કરીને યંતસિહ નામનો કોઈ ·વસ્તુપાલતુ વિદ્યામળ S મામત અભિનવ સિદ્ધરાજ નામ ધારણ કરીને, અણહિનાવાડની ગાદી ઉપર ડે. મમય બેઠો હતે. સ ૧૨૮૦ નુ તેનુ એક શાસન- પત્ર પણ મળે છે આ પછી ભીમદેવનું બીજુ નામનપત્ર સ સ ૧૨૮૩ નુ તો મળે છે, એટલે જ તમિહે માત્ર લીંબુઉછાળ રાજ્ય કર્યું હતુ એ ચોક્કસ છે ભવિત છે કે આ સમકાલીન પ્રમ જોયા પછી મેંમેશ્વરની કવિપ્રતિભા સુરઘોત્સવ ચવાને પ્રેરાઈ હોય. એ કાવ્યના પહેલા જ સર્ગમા, પિતાના કાવ્યના અદભૂત કાલિદામના કવિત્વ પ્રત્યે પક્ષપાત વ્યક્ત કરતા કવિ કહે છે કે- मौकालिदासस्य वचो विचाय नेवायसाम्ये रमते मतिम । कि पारिजान परिहृत्य हन भृङ्गालिरान दति मिघुवार । cલ્લાવરાવવા એ રામાયણની કથાનું નાટકરૂપે નિરૂપણ કરતી કૃતિ છે એના પ્રત્યે મને અને કવિએ વસ્તુપાનની પ્રશમાને એ. - મૂઓ છે એનાટક દ્વારિકાના જગતમદિરમાં પ્રબો ધિની એકાદશીને દિવસે ભવાયુ હતુ રામરાત. એ ગોમેશ્વરનું એક સુંદર સ્તુતિકાવ્ય 3 આ સિવાય જુદા જુદા પ્રકામાં મોમેશ્વરના મુખ્યામધ વીમા, સ્તુતિ, મમ્માપૂર્તિઓ અને પ્રશંસાત્મક પ્રામ- ગિક પડ્યો છે. વસ્તુપાલ અને મેમેશ્વરને મેરીસબધ કે વસ્તુપાનના જીવનના અંતકાળ સુધી ટક્યો હતો રાજા વીમના મામા સિંહે એક જન માનું અપમાન કર્યું હતુ, (કેટરીના કથન મુજબ, સિહે વસ્તુપાલના નેકરને માર્યો હતો, આથી વસ્તુને મિને હાથ કાપી નાખ્યો હતે. વીમદેવે વસ્તુપાલને મોતની સજા કરી, ·વરકુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખ પણ પુરોહિત સેમેશ્વરે રાજાને સમજાવી વસ્તુપાલને જીવ બચાવ્ય હતો. એ જ અરસામાં વસ્તુપાલને તાવ આવવા લાગ્યો. વસ્તુપાલ અને તેજપાલ એ બન્ને ભાઈઓ માટે સંઘ કાઢી શત્રુંજય તરફ ચાલ્યા, પણ ત્યાં પહોંચ્યા પૂર્વે જ વસ્તુપાલનું મૃત્યુ થયું. હરિહર मुधा मधु मुधा सो मुधा मोऽपि नुशरमः । भास्वादितं मनोहारि यदि दारिदरं वचः ।। --વસ્તુપાલ स्ववापाकेन यो वाचा पाऊं शास्त्यपगन् कवीन् । स्वयं हरिहरः सोऽभूत् काना पाकामन. ॥ –કાર્તિક સુદી સંસ્કૃત પંચકાવ્યો પૈકીના સુપ્રસિદ્ધ નિષધીયચરિતના કર્તા શ્રીહર્ષના વંશમાં હરિહર પંડિત થયો હતો. પોતાના વતન ગડદેશ માંથી નીકળીને માર્ગમાં લોકોને અન્નદાન દેતો તે ભારે સમૃદ્ધિપૂર્વક ધોળકામાં વિરધવલની સભામાં આવ્યો હતો. પણ તેનું આગમન સોમેશ્વરથી સહન થયું નહિ અને હરિહર આવ્યો એ સમયે તે હાજર રહ્યો નહિ. આથી હરિહરે સોમેશ્વરનું ગર્વ ખંડન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. એક વાર સભા મળી ત્યારે રાણાએ હરિવરને કહ્યું કે, “હે પંડિત ! આ નગરમાં અમે ધીરનારાયણ નામને પ્રાસાદ કરાવ્યો છે, તેની પ્રશસ્તિનાં ૧૦૮ કાવ્યો સોમેશ્વરદેવ પાસે કરાવ્યાં છે, તે સાંભળીને પરીક્ષા કરે.” પછી સોમેશ્વરે તે કાવ્યોનું પઠન ર્યું. તે સાંભળી હરિહરે કહ્યું કે, “હે દેવ ! કાવ્યો સારા છે તેમજ અમારાં પરિચિત છે, કેમકે માલવદેશની ઉજ્જયિની નગરીમાં હુ ગયો હતો ત્યારે સરસ્વતી-કંઠાભરણ નામના પ્રાસાદના ગર્ભગૃહમાં પદિક ઉપર ભોજદેવના વર્ણનરૂપ આ કાવ્યો મેં જોયાં હતાં. જે આપને વિશ્વાસ ન આવતો હોય તો એ સર્વ કાવ્યો હું પરિપાટીપૂર્વક બોલી બતાવું.” એમ કહીને તેણે એ કાવ્યો અખલિત રીતે બોલી ·વસ્તુપાલન વિદ્યામંડળ on et બતાવ્યા આથી રાણુને તેમજ વસ્તુપાલને દુ ખ થયું અને મેશ્વર તે શરમને માર્યો જડ જેવો થઈ ગયે. પછી મોમેશ્વરે વસ્તુપાનને ઘેર જઈને કહ્યું કે, “હે મત્રી ' એ કાવ્ય મારા જ છે તમે મારી શક્તિ જાણે છે હરિહરે આ રીતે મારી વિડમ્બના કરી છે પછી વસ્તુપાન મેમેશ્વરને સાથે લઈને દરિહરની પાસે ગયે હરિહરે સોમેશ્વરને આલિગન આપ્યું અને કાર કર્યો મોમેશ્વરે તેને કહ્યું કે, “હે પડિત કાવ્યચોરીના કત મારી તુ મને મુક્ત કર રિહરે પ્રમત્નતા- પૂવક તેમ કરવાનું સ્વીકાર્યું બીજે દિવસે સભા મળતા હરિ કહ્યું કે, “પરમેશ્વરી ભારતી જય પામે છે, જેના પ્રમાદથી મને આવી શક્તિ પ્રાપ્ત થઈ છે વસ્તુપાવે પૂછ્યું કેવી ?” હરિ કરે ઉત્તર આપે છે, કાવેરી નીને તને મારસ્વત મિત્ર માધીને મે સરસ્વતીને પ્રસન્ન કરી હતી દેવીના વરદાનથી કોઈ પણ ૧૦૮ પર્વોની અવધારણા માટે હુ સમર્થ છ, જેમકે મેશ્વરના ૧૦૮ કાવ્યો ” પછી બીજા ૧૦૮ છે કહેવડાવીને હરિ તે સર્વ બેની બનાવ્યા અને એ રીતે અને પ્રતીતિ કરાવી. રાણાએ પૂછ્યું કે, તે પછી તમે એમેશ્વરને તે માટે પિત કર્યા ? ” હરિહરે કહ્યું કે, તેમણે મારી અવના કરી હતી, તેનું જ મે -ળ આપ્યું છે પણું રાણાએ કહ્યું, “સ્વતીપુત્રમાં પરસ્પર એડ હેય એ ય છે” એમ કહીને તે બન્ને વચ્ચે તેણે એવી કરાવી મોમેશ્વર કીર્તિ તેમુદીમાં હરિહરની જે પ્રગસા કરી છે તથા સુરથોત્સવના અંતિમ મર્ગમા જાગ્યા પ્રમાણે હરિહર પણ મેશ્વરની કાવ્યરચનાને જે રીતે બિન્દા ને તે ના પાળથી તેમની મિની ગાઢ બની હોય એમ જણાય છે વિરધવલની રાજસભામાં કાવ્યષ્ટિ થતી તેમા દરિયર મેઘવ ના કે બોનો વધ કાચ એ સમયે ગુજરાતમાં જાણીતુ થયું હતું, તેથી એ નવા કાવ્યના કવિત્વપૂર્ણ કે માળાને ·વરતુપાલનું વિઘામડળ અને બીજા લેખે વસ્તુપાલ આદિ આનંદ પામતા હતા. એક વાર વસ્તુપાલે પૂછ્યું કે, “પંડિત ! આ ક ગ્રન્થ છે ?” પંડિતે ઉત્તર આપ્યો કે, શ્રીહર્ષકૃત નૈષધ મહાકાવ્ય.” વસ્તુપાલે કહ્યું કે, “તેની પ્રતિ મને બતાવો. ” પંડિત બોલ્યો કે, “આ ગ્રન્થ અન્યત્ર નથી, માટે ચાર પ્રહર માટે જ તેની હસ્તલિખિત પુસ્તિકા તમને આપીશ.” પછી મંત્રીએ લહિયાઓ રોકીને એક રાતમાં જ તે આખું પુસ્તક લખાવી લીધું. પછી તેના ઉપર સુગંધી દ્રવ્યો નાખી જીર્ણ દોરી વડે બાંધી જૂના જેવું બનાવીને રાખી મૂક્યું. સવારે પંડિતને તેનું પુસ્તક પાછું આપીને વસ્તુપાલે કહ્યું કે, “અમારા ભંડારમાં પણ આ શાસ્ત્ર છે એમ અમને યાદ આવે છે, માટે તપાસ કરે પછી પેલી નવીન પ્રતિ વિલંબ પૂર્વક શોધી કાઢવામાં આવી અને ખેલી તે નવીય ચય ક્ષિતિરક્ષાઃ કથા : થી શરૂ થતું નૈષધ નીકળ્યું. પંડિત કહ્યું કે, “મંત્રી ! આ તમારી જ માયા છે.” આ રીતે મંત્રીએ હરિહરને પણ ગર્વમુક્ત કર્યો. વસ્તુપાલે નકલ કરાવ્યા પછી નૈષધનો ગૂજરાતમાં બહોળો પ્રચાર . અસાધારણ કાવ્યપ્રતિભા અને પાંડિત્યથી મંડિત એ મહાકાવ્ય ઉપરની જૂનામાં જૂની અને પ્રમાણભૂત ટીકાઓ ગૂજ- રાતમાં જ લખાયેલી છે. ખુદ વસ્તુપાલે કરેલી હરિહરનાં કાવ્યોની પ્રશંસા ઉપરથી તેની કવિત્વશકિતનો ખ્યાલ આવે છે. જો કે પ્રબન્ધામાં ઉદ્ભૂત થયેલાં શીઘકાવ્યો અને સોમનાથનું દર્શન કરતાં તેણે રચેલાં કેટલાંક સ્તુતિ નિષધ ઉપરની સેથી પ્રાચીન વિદ્યાધરની ટીકા વીસલદેવના ભારતી ભાંડાગારમાંની પ્રતના પાઠ ઉપર રચાયેલી છે. સંભવ છે કે એ પ્રત વસ્તુ- પાલવાળી નકલ ઉપરથી જ લખાયેલી હોય, વધુ માટે જુઓ પદરમાં સાહિત્ય સંમેલનમાં મારે નિબ ધ ગુજરાતમાં પધચરિતને પ્રચાર તથા તે ઉપર લખાયેલી ટીકાઓ” (મુદ્રિત : ભારતીય વિદ્યા, ભાગ ૩, સિંધી સ્મૃતિ ગ્રન્થ )

·વસ્તુપાલન વિદ્યામંડળ
તાવ્યા સિવાય હરિહરની બીજી કઈ રચનાઓ આજે મળતી નથી
શ્રીહર્ષના વશમા થયેલે આ કવિ, મહાકવિ બાણની જેમ, ગર્ભ
શ્રીમત હેવા છતા વસ્તુપાતની કીર્તિથી આકર્ષાઈ છેઠ ગૌડ દેશથી
ગુજરાત સુધી આવ્યો હતો, એ વસ્તુ ગુજરાતની સરસ્વતીમેવાએ
મમગ્ન ભારતવર્ષમાં જે પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી તેની સૂચ- છે
મન
हरिहर परिहर गई कविराजगनाङ्को मान ।
—મન
જૂના સમયમાં રાજસભાઓમા તેમજ અન્યત્ર જ્યાં અને
કવિઓ એકત્ર થતા ત્યાં તેઓ વચ્ચે અનિવાર્ય રીતે સ્પર્ધા થતી
કેટલીક વાર એ સ્પર્ધા ખૂબ ઉગ્ર ૩૫ પકડની વસ્તુપાતની સભામાં
હરિહર અને મદન એ બે પતિ વચ્ચે પુષ્કળ વાદવિવાદ થ
મન પડિત કોણ અને કાને હતો તે વિષે કઈ જાણવા મળતુ
નથી, પણ પ્રખધારે રિહર અને મદનને મરાવી કહ્યા છે,
તે ઉપથ્થી લાગે છે કે મન પણ કઈ સાધારણ કટિને પડિત
ન હોય તેના કેટલાક સૂતો પ્રમોમાં મળે છે તે અને હરિહર
પરસ્પર ખૂબ મર કરતા આથી વસ્તુપાને દૌવારિકને આના કરી
હતી , “જ્યારે આ બેમાથી એક પડિત અદર હોય ત્યારે બીજાને
પ્રવેગ કરવા દેવો નહી” પણ એ- વાર હરિહર મત્રીની સાથે
વિદ્યાવિને કરતો હતો ત્યારે મદન આવી પહોચ્યો તેણે કહ્યું–
हरिहर परिहर गई विगनगनाशो मदन ।
એ સાભળી હરિહર –
मान विमुद्रय वदन हरिहरचरित स्मरानीतम् ॥
પછી મત્રીએ વિનોદમાં કહ્યું, “જેમ કાવ્યો રચી =ાટે તેને દુ
મહા-વિ ક” એટલે મને તરપૂર્વક નારીએળના વર્ણનના મો.

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લે છે કાવ્યો રચ્યાં. હરિહરે સાઠ કાવ્યો રચ્યાં. એટલે મંત્રીએ કહ્યું, “હરિ- હર તો હાય.” હરિહર -- रे रे ग्रामविन्द कन्दलयता वलाण्यमूनि त्यया નવસમાજને વશ: હવામા જિયારતે ચજો હાર નિમિત્તવું વાલાનરાવૃકad રતિ વરઘરા લગન લોળામત વાર આ સાંભળીને મંત્રીએ હથી બનેને સત્કાર કર્યો. સુભટ सुभटेन पदन्याम. सः कोऽपि समिती कृतः । येनायुनाऽपि धोराणा रोमाञ्चो नापचीयते ॥ --કાર્તિકૌમુદી વસ્તુપાલના વિદ્યામંડળમાંના કવિઓ નરચના વિજયમેન. હરિહર આદિ સાથે સુભટની સ્તુતિ પણ સોમેશ્વરે કાર્તિકૌમુદીના મંગલાચરણમાં કરી છે. વળી ગુરથોત્સવની પ્રશસ્તિમાં પોતાની કવિતા વિષેને સુભટ અને હરિહરનો પ્રશંસાત્મક અભિપ્રાય તેણે ટાંક્યો છે તે ઉપરથી પણ સુભટ અને સોમેશ્વર ગાઢ સંપર્કમાં હતા એમ અનુમાન થાય છે. અંગદવિષ્ટિના પૌરાણિક પ્રસંગનું નિરૂપણ કરવું સુભટનું નાનકડું દૂતાંગદ છાયાનાટક પ્રાપ્ત થાય છે. એ નાટક ત્રિભુ- વનપાલની આજ્ઞાથી પાટણમાં ભજવાયું હતું. એમાંના કેટલાયે લેક સુભટની ઉચ્ચ કવિપ્રતિભાની સાક્ષી પૂરે છે. દૂતાંગદની પ્રશ્નાવનામાં સુભટે પિતાને “પદવાક્યપ્રમાણપારંગત’ કહ્યો છે, એ જોતાં એણે પ્રમાણુશાસ્ત્રના વિષયમાં કોઈ ગ્રન્થ કદાચ રચ્યો હોય વળી આ છાયાનાટકમાં સુભટે સ્વરચિત ગ્લૅકે ઉપરાંત ભવ- ભૂતિ, રાજશેખર આદિ પૂર્વકાલીન કવિઓના કો પણ લીધા છે, અને નાટકને અંતે એ વસ્તુનો ઋણ સ્વીકાર પણ કર્યો છે- ·વધુ પાલનું વિઘામડળ स्वनिर्मित किञ्चन गपच- मध कियाप्राकनमत्कवा ॥ प्रोत गृहारमा प्रविरच्यने रम રસારકુન નાય ! નાના પતિ मुख यदाये विमठ कवित्व बुद्धा च तस हटि यस्य मत्वम् । करे सदा दानमयावान पाद च सारस्वत तीर्थयानम् ।। काव्येषु नभ्येषु ददाति कर्ण प्रामौत 4 सस साधुवणम् । विभूषण यस्य सदा सुवर्ण प्राप्त तु पात्र न मुख विवणन् । – સરસ્વતીદન પ્રતિ નાના પતિ આદપુરને કાપિતગત્રાય નાગર બ્રાહ્મણ હતો તેના પિતાનું નામ ગોવિંદ હતુ ગોવિંદના ત્રણ પુમા નાના- વચેટ હતો તેના કુટુંબમા વિતાનો વારસો વશપર પરાથી વતી આને હતે નાનાકે વાતને વ્યાકરણને મ પૂર્ણ અભ્યાસ કર્યો હત રામાયણ, મહાભારત, પુરાણે અને સ્મૃતિઓમા તે પારગત હતો, કાવ્ય, નાટક અને અલકારમાં નિપુણ હતો તથા આખા - ને જ્ઞાતા હતે. સારગદેવ વાઘેલાના સમયને એક અધૂરો શિવા- લેખ વથળીમાંથી મળ્યો છે, તે નાનાકની રચના હેય એમ તેના અતમાં પ્રતિકારના કુટુબ વિષે જે હકીક્ત આપી છે તે ઉપરથી જણાય છે વિમલદેવની રાજસભામાં જેઓએ અમરચન્દસરિતા કવિત્વશક્તિની પરીક્ષા કરી હતી તેમાં નાનાક પણ હતો, પરંતુ નાનાકની કઈ સળગ કૃતિ અત્યારસુધીમાં જાણવામાં આવી નથી. તેણે સ ૧૩૨૮ મા પ્રભામના સમુદ્રકિનારે સારસ્વત સદન–પાઠ- શાળા બાગી હતી એ સરસ્વતીમદનની બે શસ્તિઓમાથી નાના:

·१४ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે અને તેના કુટુંબ વિષે ઘણું હકીકત મળે છે. રાજા વીસલદેવે નાના- ને વિપૂલ દાન આપ્યાં હતાં. નાનાકે પોતે પણ સુપાત્રોને એવાં જ દાન કર્યા હતાં, અને પ્રશસ્તિકાર કહે છે તે પ્રમાણે, લક્ષ્મી અને સરસ્વતીને વિરોધ તેનામાં શમી ગયો હતો. રાજ વિસલદેવ ત્યારે જીવતો હતો ત્યારે નાનાક તેને શારાપુરાણોની કથા સંભળાવતો હતો અને તે મરણ પામ્યો ત્યારપછી તેનું પર્વે પર્વે શ્રાદ્ધ સરાવતો હતો એમ પ્રશસ્તિમાં કહ્યું છે. આથી વસ્તુપાલની વિદ્યમાનતામાં નાના યુવાવસ્થામાં હશે એમ જણાય છે. નાનાકે રચેલું વસ્તુપાલનું સ્તુતિ- કાવ્ય ઉપદેશતરંગિણી અને ચતુર્વિશતિ પ્રબંધમાં મળે છે. ચોવીર प्रकाश्यते मला साक्षाद् यशोवारण मन्त्रिणा । मुखे दन्तघुसा बासी करे श्री स्वर्णमुद्रया ॥ --કાર્તિકૌમુદી યશવીર વસ્તુપાલન ગાઢ મિત્ર હતો અને ઝાલોરના ચૌહાણ રાજા ઉદયસિહ મંત્રી હતો. વસ્તુપાતચોવી વાવ એ રીતે સોમેશ્વરે બને મિત્રોની સ્તુતિ કરી છે. ઘણું કરીને આ મિત્રીને કારણે તો યશવીરને કવીબનું બિરુદ મળ્યું હતું. તે રાજનીતિનિપુણ હોવા ઉપરાંત બહુત વિદ્વાન અને નિપુણ કવિ વરતુપાલ સાથે તેને મેળાપ આબુ ઉપર નેમિનાથના મંદિરમાં હતો. પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ પ્રસંગે થયો હતો. તે સમયે યશવીરે વસ્તુપાલનું એક કવિત્વપૂર્ણ કથી સ્વાગત કર્યું હતું. (પુરાતન પ્રબન્ધસંગ્રહ. પૃ ૭૦) વસ્તુપાલે પણ મિત્રભાવે કરેલી યશવીરની કવિત્વમય પ્રશંસા ના સંખ્યાબંધ શ્લેકે પ્રબોમાં મળે છે. શિલ્પશાસ્ત્રનો પણ યશોવર ઉત્તમ જ્ઞાતા હતા. આબુ ઉપરના એ મન્દિરના શિલ્પકામમાં તેણે કેટલાક દોષ બતાવ્યા હતા. વિખ્યાત આલંકારિક માણિચન્દ્ર પણ યશવીરની સ્તુતિ કરતાં કહ્યું છે કે –

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામ ડળ
यशोवीर लिखपाख्या यावचद्र विधिस्तव ।
न मानि मुबने ताराधमध्यवरदपम् ।।
(પુરાતન પ્રકલ્પસમૂહ, પૃ ૫૦ )
વસ્તુપાનની જેમ યવીરે પણ કવિઓ અને ચારણેને દાન
આપ્યા હતા તેને સરકૃત અને અપભ્રંશ સ્તુતિકાવ્ય પ્રકામાં
મળે છે
અરિસિંહ
सत्कालवणमिहम मन
ક્રાધા
वस्तुपास्नीतिक यया
प यया किमपि यत्र खखितम् ।।
–અમરચન્દ્રસૂરિ
કર અરિસિંબા પિતાનું નામ લવણસિંહ હતુ ચતુર્વેિ
નતિપ્રબંધમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, તે વાયડ ગ૭ના દેવસૂરિને
એ ઉપરથી તે જૈન હતા એ સ્પષ્ટ છે
હત, તા મિદ સાકવિ અમરચન્દ્રયુરિને વાચા આપવાનો
થી તેને ઘટે છે અમરચન્દ્રસૂરિએ પિતે પણ આ વસ્તુ બીકારી
છે અને અરિમિકને હલાવતા તમાળ તરીકે વર્ણવ્યો છે
ચતુર્વિતિપ્રબન્ધ અરિમિત્તે અમરનો “-વાગુ કહ્યો છે
જનુની મુક્તિમુતાવતિમા અમી કરના ચાર સુભાષિત
ઉબૂત થયેલા છે તે અમે અને આ અરિમિતું અભિન્ન @ય
છે અચ્ચને પિતાના નાગુરુ અરિમિહનો રાજા વીર સામે
પરિચય કરાવ્યા છે તે પ્રસંગના તથા વસ્તુપા- માવેના પ્રાસ્તા-
વિ. વિના રસિકે રચેના સંખ્યાબ નીવ્રતા મળે છે
અમિતની મુખ્ય રચના એ વસ્તુપાનના સુરોના વનરપે પેલું
સુકૃતનકીન નામનું અગીગાર માર્ગનું મહાકાવ્ય છે તેમા વન
રાજથી માનતનિત સુધીના તથા મૂળરાજથી બીમાર અને
ભક્ત તે
તે મૃત્ય

·વરકુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લે છે રાજથી વરધવલ સુધીના રાજાઓનો સંક્ષિપ્ત ઈતિહાસ આપીને વસ્તુપાલનું વિસ્તૃત ચરિત્ર આપ્યું છે. અને વિશેષતઃ તેણે કરેલી યાત્રાનું વર્ણન કર્યું છે. એ કાવ્યના પ્રત્યેક સગને અંતે અમર પંડિત—અમરચન્દ્રસૂરિએ રચેલા પાંચ લેકે આપવામાં આવેલા છે. એમાંના પહેલા ત્રણ ક વસ્તુપાલની પ્રશંસાને અને ચોથા અરિસિંહ તથા તેની કાવ્યચાતુરીની પ્રશંસાનો છે; ઉપર્યુક્ત ચાર શ્લેકે અમર પંડિતે રચેલા છે એમ પાંચમા શ્લોકમાં જણાવેલું છે. અમરચન્દ્રસૂરિ ब्रह्माशप्रवरो महानतधरो वेणीकृपाणोऽमरः । –નયચન્દ્રસૂરિકૃત હમ્મીરમહાકાવ્ય અમરચન્દ્રસૂરિ એ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં એક નામાંકિત વ્યક્તિ છે. બાલભારત અને કાવ્યકલ્પલતા એ તેમના ગ્રન્થ સાર્વત્રિક પ્રસિદ્ધિ પામેલા છે. બાલભારત તે તેમણે બ્રાહ્મણ વિદ્વાનોની પ્રેરણા થી જ વીસલદેવના સમયમાં રચ્યું હતું. કાવ્યકલ્પલતા નામના અલંકારશાસ્ત્રના ગ્રન્થ ઉપર કવિશિક્ષાવૃત્તિ નામની ટીકા તેમણે પોતે જ રચી છે. એ ટીકામાં તેમણે કાવ્યકલ્પલતાપરિમલ અને અલંકારબોધ નામના પોતાના ગ્રન્થનો ઉલ્લેખ કરેલો છે, પણ મળતા નથી. તેમની બીજી કૃતિઓમાં છન્દોરત્નાવલી, સ્વાદિશબ્દસમુચ્ચય અને પદ્માનંદ કાવ્ય છે. પહ્માનંદ કાવ્ય પાટણના એક વાયડા વણિક પદ્મની વિનંતીથી અમરચન્ટે રચ્યું હતું. તેમાં તીર્થકરેનાં ચરિત્ર આપેલાં હોવાથી તે જિનેન્દ્રચરિત પણ કહેવાય છે. આ ઉપરાંત સૂક્તાવલી અને કલાકલાપ એ અમરચન્દ્રના બે ગ્રન્થોનાં નામ ચતુર્વિશતિ પ્રબન્ધમાં આપેલાં છે. વિવિલાસના કર્તા વાયડગચ્છીય સુપ્રસિદ્ધ જિનદત્તસૂરિના અમરચન્દ્ર, શિષ્ય હતા. ચતુર્વિશતિપ્રબન્ધ અનુસાર, અરિસિંહ પાસેથી, અમરચન્દ્રને સિદ્ધસારસ્વત મંત્ર મળ્યો હતો અને તેનો એકવીસ દિવસ જાપ કરવાથી સરસ્વતીએ તેમને સિદ્ધ કવિ થવાનું તે હાલ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ વરદાન આપ્યુ હતુ પછી વીસલદેવની વિનતીથી અમરચદ તેના દરબારમાં આવ્યા હતા. તે સમયે સભામાં હાજર રહેવા કવિઓએ અમરચકને સમસ્યાઓ પૂછી હતી, અને એ પ્રસંગે અમરદ્ર ૧૦૮ સમસ્યાઓ પૂરી હતી એમ પ્રબન્ધકાર નોધે છે જેમ અરિસિહના સુકૃતસકીર્તનના પ્રત્યેક સગને અતે અમર- ચડે પાચ ક મૂકેલા છે તેમ અમરચંદ્રની કાવ્યકટપલતાના કેટલાક સૂત્રો અરિસિંહે રચેલા છે અમરચના શકવિત્વને એક નર્મગર્ભ પ્રમગ ઉપદેશતરગિણી- માં મળે છે જે એક વાર વતુપાલ અમરચકરિના વ્યાખ્યાનમાં આવ્યું હતું, પણ બારણમાં પ્રવેશતા તેણે આચાર્યના મુખેથી સાભળુ- मस्मित्रमारे ससारे सार सारगलोचना । આ સાંભળીને, “મુનિનું ચિત્ત સ્ત્રીકથામા આસન છે એમ માનીને વસ્તુપાલે તેમને વદન કર્યું નહિ, ત્યારે આચાયે કનુ બીજુ ચરણ કહ્યું કે- ચારવા જે વસ્તુપ મા in એટલે આશ્ચર્યચક્તિ થઈ વસ્તુપલે માનપૂર્વક વદના કરી દીપિકાકાલિદાસ અને ઘટામાવની જેમ અમરચદમસ્કૃત સાહિત્ય- મા વેળા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, કેમકે બાલભારતમાં પ્રભાતવર્ણ નમાં દધિમથન કરતી તરુણના વર્ણનમાં તેમણે વેણીને અનામના કૃપાણની ઉપમા આપી છે— * ચતુર્વિશતિ પ્રબ તથા વસ્તુપાલચરિતમા આજ પ્રસ ગ ખ ભાતના સ્વ ભનપAવનાથ ચિત્યના અધિષ્ઠાયક મલવારીના સ બ ધમા અને પુરાતન પ્રબન્ધન્સ મહિમા ભરૂચના મુનિસુવ્રત ચેતન અધિાયક બાવહ સાસરિના સંબધમા વર્ણવે છે પણ એતિહાસિક દષ્ટિએ નેતા મધવાદી તો વલભી રાજકાળમાં થઈ ગયા અને વસ્તુપાલના સમયમા મુનિસુવ્રત ચયના અધ્યક્ષ વીરસુરિ અને તેમના શિષ્ય જયસિંહસૂરિ હતા ·વસ્તુષાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખ दधिमथनविलोललोलदृग्वेणोदम्मा- दयमदयमनहगो विश्वनिश्कजेता । मवपरिमवकोपत्यकबाणः कृपाण- અનામત વિસ mજર્જન | છન્દ, અલંકાર, વ્યાકરણ અને કાવ્ય અમ અનેક વિષયોમાં અમરચન્દ્ર ગ્રન્થરચના કરી છે. તેમની રચના શેલી સરલ, મધુર, સ્વસ્થ અને નૈસર્ગિક છે. શબ્દાલંકારો અને અર્થાલંકાર ઉપર તેમનો કાબૂ મનોહર છે અને સંસ્કૃત ભાષા ઉપરનું તેમનું પ્રભુત્વ અસાધારણ છે. તેમની રચનાઓમાં વ્યાકરણની ભૂલ શોધી પણ જડે તેમ નથી. જેન હોવા છતાં બ્રાહ્મણધર્મ ઉપર તેમને નૈસર્ગિક ભાવ હતો એ બાલભારત જેવી તેમની રચના ઉપરથી તેમજ બાલ- ભારતના પ્રત્યેક સર્ગના પ્રારંભમાં તેમણે કરેલી વ્યાસમુનિની સ્તુતિ ‘ઉપરથી જણાઈ આવે છે. વિજયસેનસૂરિ जीयाद् विजयसेनस्य प्रभोः प्रातिमदर्पणः । प्रतिबिम्बितमात्मानं यत्र पश्यति भारती ।। –ઉદયપ્રભસૂરિકૃત ધર્માલ્યુદય मुनर्विजयसेनस्य सुधामधुरया भारतीमन्जुमजोरस्वरोऽपि परुषांकृतः ।। સ્કીર્તિકૌમુદી વિજ્યસેનસૂરિ એ નાગેન્દ્ર ગચ્છના હરિભદ્રસૂરિના શિષ્ય હતા અને વસ્તુપાલ–તેજપાલના કુલગુરુ હતા. એ મંત્રીબંધુઓએ કરેલાં સત્કૃત્યોમાં, બાંધેલા મન્દિરામાં અને કરેલીયાત્રાઓમાં વિજયસેનસૂરિની પ્રેરણા મુખ્યાંશે કારણભૂત હતી. એમના ઉપદેશથી જ વસ્તુપાલે ગિરનારની યાત્રાને મે સંઘ કાઢ્યો હતો. એ સંઘમાં સ્ત્રીવર્ગને ગાવા માટે ગિરનાર આદિનું સુન્દર વર્ણન ગૂંથીને વિજ્યસેનસૂરિએ રેવંતગિરિરાસુ નામની અપભ્રંશ રાસકૃતિની રચના કરેલી છે. વસ્તુપાલે જીર્ણોદ્ધત કરેલા ગિર- મિરા !

·વસ્તુપાલનું વિધામ ડબ નારના મદિરની પ્રતિકાવિવિ સ ૧૨૮૮ મા થઈ હતી, એટલે આ રામ પણ તે જ સમયે રચાયો હોવો જોઈએ એ કાવ્ય એતિહાસિક દષ્ટિએ તે મહત્વનુ છે જ, પણ કાવ્ય તરીકે પણ આપણું જૂના રામસાહિત્યમાં એનું અગ્રિમ સ્થાન છે વળી ગવતગિરિરાસુ એ આપણી પ્રાચીનતમ શાસકૃતિ પિન એક છે એ તેની એક નોંધપાત્ર વિશિષ્ટતા છે બાનચન્દ્ર કવિએ રચેલી વિવેકમજી ટીકાનું મગધન વિજય મેનસૂરિએ કર્યું હતુ પ્રબન્ધમાં વિજયસેનસૂરિના મુખમાં કેટલાક સત ડીકા મૂકવામાં આવે છે, પણ આ એકમાત્ર અપત્રો રામકૃતિ સિવાય તેમની બીજી કોઈ અળગ રચના જાણવામાં આવેલી નથી પરંતુ અમારી માહિત્યમાં તેમની કાવ્યવાણીની જે પ્રાપ્તિ ગાવામાં આવી છે એ જોતા તેમણે અન્ય સંસ્કૃત રચનાઓ પણ કરી હોવાનો પૂરો સંભવ છે ઉદયપ્રભસરિ भनिछपरमवारवेस्दयदीपक । દારો માત્ર કાચના –શબ્દસહ્મોલાસ[]* ઉદયપ્રભસૂરિ એ વસ્તુપાનના ગુરુ વિજયમેનરિના શિષ્ય હતા. એમની રચનાઓમાં મુખ્ય ધર્માસ્યુદય અથવા સઘપતિચરિત્ર નામનું પ્રદર સર્ગનું મહાકાવ્ય છે વસ્તુપાને સઘપતિ થઈને ભારે સમારભા- મૂતશત્રુ જય અને ગિરનારની જે યાત્રા કરી હતી તેનું મહાત્મ વર્ણવવા માટે રચાયેલી આ કૃતિમા કાવ્યના પણ ઉચા ગુણે છે, એને પલા અને છેરના સર્ગમા વસ્તુપાત અને વિજયમેન રિસ બધી તથા બીને એતિહાસિક વૃત્તાન છે અને બાકીના મોં ઋષભદેવ, જ બુસ્વામી, નેમિનાથ વગેરેના ચરિત્રથી રોકાયેલા છે ખુદ વસ્તુપાલ- પાટણ ભડારમાની આ ગ્રન્થની તાડપત્રીય દાવપ્રત ખડિત છે, એટલે તેનુ ખરેખર નામ શબ્દોસ દેવા વિષે શ કા રહે છે ·વરતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ના હાથે સં. ૧૨૯૦ લખાયેલી આ કાવ્યની હાથપ્રત ખંભાતના ભંડારમાં છે. ઉદયપ્રભસૂરિની બીજી રચનાઓમાં સુકૃત કિલ્લોલિની નામનું પ્રશસ્તિકાવ્ય છે. એમાં અણહિલવાડના રાજાઓનો કવિત્વમય અતિ- હાસિક વૃત્તાન્ત આપ્યા પછી વસ્તુપાલ-તેજપાલનાં ધાર્મિક કાર્યોને ગુણાનુવાદ કરવામાં આવેલ છે. વસ્તુપાલે સં. ૧૨૭૭ માં શત્રુંજયની યાત્રા કરી તે સમયે આ કાવ્ય રચાયું હોય એમ જણાય છે. ત્યાં વસ્તુપાલે બંધાવેલા ઇન્દ્રમંડપમાં એ કાવ્ય કોતરવામાં આવ્યું હતું પાટણમાં વસ્તુપાલના પિતાના જ પ્રાસાદના અવશેષરૂપ ગણાતા એક આરસના સ્તંભ ઉપર આ કાવ્યને એક પ્લેક કોતરાયેલો મળી આવ્યો છે. આ સિવાય ઉદયપ્રભસૂરિએ ધર્મદાસગણિકત ઉપદેશમાલા ઉપર ઉપદેશમાલાકણિકા નામની ટીકા સં. ૧૨૯૯માં ઘોળકામાં રચી છે, તથા પડશીતિ તથા કર્મસ્તવ એ બે કર્મગ્રન્થ ઉપર ટિપ્પણુ લખ્યાં છે, સંસ્કૃત નેમિનાથચરિત તથા આરંભસિદ્ધિ નામને જ્યોતિષને ગ્રન્ય પણ તેમણે રચેલ છે, સં. ૧૨૮૮ માં ગિરનાર ઉપરના વસ્તુપાલના પ્રશસ્તિલેખો પૈકી એક લેખ ઉદયપ્રભસૂરિએ રચેલે છે. એમની કેટલીક પ્રકીર્ણ સૂક્તિઓ પ્રબધામાં મળે છે. એ જ ઉદયપ્રભસૂરિના શિષ્ય જિનભ સં. ૧૨૯૦ માં વસ્તુપાલ- ના પુત્ર જયંતસિંહને વાંચવા માટે એક પ્રબન્ધાવલીની રચના કરી હતી, ખંડિત સ્વરૂપમાં મળેલી એ પ્રબન્ધાવલીને સમાવેશ આચાર્ય જિનવિજયજસંપાદિત પુરાતનપ્રબન્ધસંગ્રહમાં કરવામાં આવેલ છે. નરચન્દ્રસૂરિ नरचन्द्रमुनान्द्रस्य विश्वविद्यामयं महः । चतुरन्तधरित्रीशसभ्यरम्वचितं स्तुमः ।। –ધર્માલ્યુદય ·વસ્તુપાલતુ વિરામ ડળ ૨૧ कोद्रय मुनान्द्रश्च नरचन्द्रो जयरूपन् । કસિત જ સજાના હાવ II –કીર્તિકૌમુદી આ નરચન્દ્રસૂરિ હરીય ગચ્છના દેવપ્રભસૂરિના શિષ્ય હતા. વસ્તુપાત સાથે તથા વિજયનરિ અને તેમના શિષ્યમડળ સાથે તેઓને ગાઢ સબંધ હતો તે વસ્તુપાનની મઘયાત્રાઓમા અનેક વાર ગયા હતા. એક વાર વસ્તુપાને તેને હાથ જોડીને વિનતી કરી આપે મારા મસ્તક ઉપર હાથ મૂક્યો તેના પ્રભાવથી હુ અતિ- દુર્લભ એવું સઘાધિપત્ય પામે, મેક ધર્મસ્થાન મે બનાવ્યા તથા દાન કર્યા, પણ હવે જૈન શાસનની કથાઓ સાભળવાની મારા મનમાં દકઠા છે” વસ્તુપાનની આ અભ્યર્થનાથી નરચન્દ્રસૂરિએ ૧૫ તરગા- મા કથારનાકર નામનો ગ્રન્થ ર આ ગ્રન્થમા અનેક ધર્મકથાઓ- ને સગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે આ ઉપરાત નરચન્દ્રસૂરિએ મુરારિકૃતિ અનવરાઘવ નાટક અને શ્રીધરકૃત ન્યાયકન્દથી ઉપર ટીકાઓ લખી છે તેમણે રચેલે તિ- સાર નામને તિગ્રન્ય નારચંદ્ર તિ સાર તરીકે ઓળખાય છે આ ઉપરાંત, સટીક જન્મસમુદ્ર, જોતિષપ્રશ્ન ચતુર્વિશિકા તથા પ્રશ્ન- શતક એ જોતિષના ગ્રન્થ તેમણે રચ્યા છે, તે ઉપરથી પતિના તેઓ સારા વિદ્વાન હતા એમ માલૂમ પડે છે પ્રાકૃતપ્રોધ નામે પ્રાકૃત વ્યાકરણ તથા ચતુર્વિશતિ નિસ્તેત્ર નામનું તત્ર તેમણે રચ્યું છે ઉપર્યુક્ત ઉદયપ્રભસૂરિના ધર્માભ્યદય કાચનુ તથા પિતાના ગુરુ દેવપ્રભ- રિના પાડવચક્તિ મહાકાવ્યનું સાધન તેમણે ર્યું હતું ૨૬ ની એક વસ્તુપા-પ્રશસ્તિ પણ તેમણે રચેલી મળે છે. ગિરનાર ઉપરના વસ્તુપાલના પ્રશસ્તિ પછી બે નરચન્દ્રસૂરિએ રચેલા છે તેમના કેટનાક સુભાષિત અને ઝુનિકાવ્યો પ્રબોમાં સચવાયેલા છે ·૨૨ વરતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લે છે નરેન્દ્રપ્રભસૂરિ तस्य गुरोः प्रियशिष्यः प्रभुनरेन्द्रप्रमः प्रभावानरः । योऽलंकारमहोदधिमकरोत् काकुत्स्यकोसि च । –રાજોખરરિકત ન્યાયક દલીપજિલ્લા એક વાર વસ્તુપાલે ભક્તિપૂર્વક હાથ જોડીને નરચન્ટરિને વિનંતિ કરી કે, “કેટલાક અલંકારગ્રન્થ અતિવિસ્તારને લીધે દુર્ગમ છે, કેટલાક અતિસંપને લીધે લહાણુરહિત છે, વળી બીજા કેટલાક અભિધેય વસ્તુથી રહિત અને કલેશથી સમજાય એવા છે. કાવ્યરચના નિર્ણયથી બહિર્ભત એવા પુષ્કળ પ્રત્યે આ રીતે કાને પડવાને લીધે મારું મન કદર્શિત થયું છે. માટે અતિવિસ્તૃત નહી એવું, કવિકલાનું સર્વસ્વ જેમાં આવી જાય એવું તથા દુર્ગેધને પણ બોધક થાય એવું અનન્યસદશ શાસ્ત્ર કહો.” આથી સૂરિએ પિતાના શિષ્ય નરેન્દ્રપ્રભસૂરિને તે ગ્રન્થ રચવાની સુચના કરતાં તેમણે વસ્તુપાલના આનંદને માટે અલંકારમહોદધિ ર. આઠ પ્રકરણમાં વહેંચાયેલા આ અલંકારગ્રન્થમાં નરેન્દ્રપ્રભ સ્વ- રચિત અલંકારસૂત્ર તથા તે ઉપર વૃત્તિ આપી છે. પ્રારંભમાં તેઓ કહે છે કે, પૂર્વાચાર્યોએ જેનો આવિષ્કાર કર્યો ન હોય એવું કંઈ નથી; તેથી આ કૃતિ તેમનાં વચનનો સાર સંગ્રહ છે.” વળી ગ્રન્થના અંતમાં તેઓ લખે છે કે, “આ કૃતિ મેં કંઈક બુદ્ધિશાળી પુરુષની ચમત્કૃતિ અર્થે તેમજ કંઈક મારી વ્યુત્પત્તિ અર્થે લખી છે. આ પ્રમાણે નમ્રતા દર્શાવવા છતાં અને મુખ્યત્વે સારસંગ્રહરૂપ આ ગ્રન્થ હોવા છતાં તેમાં નરેન્દ્રપ્રભસૂરિએ સંસ્કૃત સાહિત્યના બહુ- સંખ્ય ગ્રન્થના જે આધાર લીધા છે તથા તેમાંથી જે અવતરણ આપ્યાં છે તેથી સમસ્ત સાહિત્યશાસ્ત્રનું તેમનું ઊંડું અવગાહન વ્યક્ત થાય છે. કાકુરચકેલિ નામની એક કૃતિ નરેન્દ્રપ્રભસૂરિએ રચેલી હતી એમ ૧ ·વસ્તુપાલતુ વિદ્યામંડળ વાયકદલીપજિકાના ઉપર્યુક્ત ઉલ્લેખ ઉપરથી જણાય છે એ કૃતિ હાતમા મળતી નથી, પણ એક જૂના ગ્રન્થભંડારની હસ્તલિખિત સૂચિ (પુરાતત્ત્વ, પુ ૨, પૃ ૪૬) ઉપરથી જણાય છે કે કાકુસ્થતિ એ ૧૫૦૦ શ્લડપ્રમાણુનું નાટક હતુ એનો વિષય છે હશે એ સૂચિ ઉપર- થી માસુમ પડતું નથી, પણ રધુવશને લગતો કઈ વિષય કવિએ લીધે ને એવું અનુમાન નાટકના નામ ઉપરથી કરીએ તે વધારે પડતું નથી. આ સિવાય વિવેકપાપ અને વિવેકકલિકા નામના સૂક્તિ- સગ્રહે પણ નરેન્દ્રપ્રભસૂરિએ રચ્યા છે નરેન્દ્રપ્રભસૂરિએ વસ્તુપાનપ્રાપ્તિ નામના બે કાવ્યો રચ્યા છે, જેમાનું એક ૧૦૪ નું અને બીજુ ૩૭ ઑકનું છે એ બન્ને ઐતિહાસિક દષ્ટિએ મહત્વના છે. ગિરનાર ઉપરના વસ્તુપાતના પ્રશસ્તિ- લે પછી એક લેખ નરેન્દ્રપ્રભસૂરિની રચના છે બાલચન્ટ वागलादलदस्यव कति न वा मन्त्यायुतुल्योपमा । નામુ સોજો પૂરા ! ૌન રોડ વિસ્તારવાનું કારણ છે यस्य सनिपुरोहिनोऽपि न ग पोरोगवस्तादृश ॥ --અપરાજિત કવિ बहुपरतु मावालच द्रस्य की स्तुति । કાચારસુપાન જ રસ વાળા | -પ્રદ્યુમ્નસરકૃત સમરાદિયસક્ષેપ આ બાતચરિ ચન્ટરના હરિભદરિના શિષ્ય હતા તેઓ મેરાના મોટા બ્રાહ્મણ હતા તેમનું પૂર્વાશ્રમનું નામ મુજાત તું, તેમના પિતાનું નામ ધરદેવ અને માતાનું નામ વિદ્યુત-વીજળી હતુ ધરાવ જૈન શાસ્ત્રોના જાણકાર હતા મુજાવે પણ હરિભદ્રસૂરિની વાણી સાંભળીને માબાપની અનુમતિથી દીક્ષા લીધી ચીનુષ્પ ·२४ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે રાજગુરુ પદ્માદિત્ય તેમના અધ્યાપક હતા. વાદી દેવસૂરિના ગચ્છના. આચાર્ય ઉદયસૂરિએ તેમને સારસ્વત મંત્ર આપ્યો હતો. એક વાર ચોગ નિદ્રામાં રહેલા અને સરસ્વતીનું ધ્યાન કરતા એવા બાલચન્દ્ર પાસે આવીને શારદાએ કહ્યું કે, “વત્સ ! બાલ્યકાળથી તે કરેલા સારસ્વત ધ્યાનથી હું પ્રસન્ન થઈ છું; જેમ પૂર્વે કાલિદાસ આદિ મારી ભક્તિથી કવીન્દ્રો થયા તેમ તું પણ થઈશ. વસન્તવિલાસ મહાકાવ્યના પ્રારંભમાં આ રીતે પિતાને પૂર્વવૃત્તાન્ત આપીને બાલચન્દ્ર કવિ કહે છે કે દેવી સરસ્વતીની એ કૃપાથી આ કાવ્ય હું રચું છું. ચૌદ સર્ગના આ કાવ્યમાં વસ્તુપાલનાં પરાક્રમો અને તેનાં સત્કૃત્યનું વર્ણન છે. સોમેશ્વર, હરિહર અને બીજા સમ- કાલીન કવિઓ વરતુપાલને વસતપાલ પણ કહેતા હતા. આથી આ કાવ્યનું નામ બાલચંદ્ર વસન્તવિલાસ રાખ્યું છે. એમાં પ્રારંભમાં કવિએ આત્મકથા કહ્યા પછી અણહિલવાડનું વર્ણન કર્યું છે તથા મૂલરાજથી ભીમદેવ અને વિરધવલ સુધીના રાજાઓને ઐતિહાસિક વૃત્તાન્ત આપ્યો છે. પછી વસ્તુપાલ-તેજપાલની મંત્રી તરીકે થયેલી નિમણૂંકનું, ભરૂચના શેખ સાથે વસ્તુપાલના યુદ્ધનું અને શંખના પરાજયનું વર્ણન કર્યું છે. ઋતુઓ, કવિ તથા સૂર્યોદય અને ચન્દ્રો- દયનાં રૂઢ વર્ણન કર્યા પછી કવિએ વસ્તુપાલની યાત્રાઓ વર્ણવી છે. છેવટે વસ્તુપાલનાં અનેક સલ્ફનું ગુણસંકીર્તન કરીને કવિએ સદ્ગતિ સાથેનું તેનું પાણિગ્રહણ-અવસાન વર્ણવ્યું છે. વસ્તુપાલના પુત્ર જૈત્રસિંહ-જયંતસિંહના વિનોદ અર્થે આ કાવ્ય રચાયુ હતું. તેમાં વસ્તુપાલના મરણનો ઉલ્લેખ પણ આવે છે, એટલે સં. ૧૨૯૬ માં વસ્તુપાલનું મરણ થયા પછી એ રચાયું હોવું જોઈએ. ઉપર આપેલી અપરાજિત કવિની પ્રશક્તિમાં કહ્યું છે તેમ, બાલચંદ્ર કવિ વૈદભ રીતિ વડે બળવાન છે. છન્દરચના, ભાષા અને અલંકારે ઉપર કવિની હથેટી બેઠેલી છે. માધુર્ય અને પ્રસાદ એ ·વસ્તુપાલતુ વિઘામડળ ૨૫ વિદર્ભે રીતિના અગ્રિમ ગુણે આ કવિમા પૂર્ણપણે વિકમેલા છે મધ્યકાલીન કવિઓને ભાષાડઅર તેને ભાગ્યે જ સ્પર્શ કરે છે નરે- નારાયણનદ અને કાર્તિકૌમુદીની હરોળમાં આ કાવ્ય અવશ્ય બની શકે બાલચન્ટે કરુણાવાયુધ નામનું પચાકી નાટક પણ રચ્યું છે તે વસ્તુપાવે કાઢેલા સંઘના પરિતિષ અર્થે શત્રુંજય ઉપર ઋષભદેવના યાત્રામહેસવ વખતે ભજવાયુ હતુ વજાયુધ ચક્રવર્તીની પરીક્ષા લેવા માટે દે બાજ અને પારેવાનુ રૂપ લઈને આવ્યા હતા, અને તેમાં વજયધે પિતાના પ્રાણના ભોગે પણ પારેવાનું રક્ષણ કર્યું હતું એ પ્રસિદ્ધ વરતુને અનુલક્ષીને આ નાટકની રચના થયેલી છે વળ બાન- ચ આસડ કવિના વિકમ જારી અને ઉપદેશક દલી નામના પ્રકરણ- ગ્રન્થો ઉપર ટીકાઓ લખેલી છે વસ્તુપાનને ઉદ્દેશીને કહેવાયેલુ બાનચદનું એક સ્તુતિકાવ્ય પ્રબન્ધોમાં આ પ્રમાણે મળે— गौरी रागवती त्वयि त्वयि पृषो कदादरस्व युतो भूत्या त्व च लमद्गृण शुभगा कि दा बहु महे । भीम नाश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते भान्दु चिरमुच्चकै रचयितु स्वचोऽपर के प्रमु । (અર્થાત-હે મત્રી ! તારામાં અને શિવમા સમાનતા છે શિવમા જેમ ગૌરી અનુરાગવાળી છે તેમ તારામાં પણ ગૌરી (ગૌરાગી સ્ત્રી) અનુરાગવાળી છે, જેમ શિવમા વૃષ-નદીને આદરભાવ છે તેમ તારામા પણ વૃઘ-ધર્મને આદરભાવ છે, જેમ શિવ ભૂતિ ભસ્મથી યુક્ત છે તેમ તુ પણ ભૂતિ-સમૃદ્ધિથી યુક્ત છે, શિવની જેમ તુ પણ ગુણેથી શોભે છે, શિવની જેમ તારી સેવામાં પણ શુભ ગણુસેવકે છે વધારે, શુ કહેવુ? ઈશ્વર શિવની કવાથી યુક્ત એવા તારે માટે બાતચન્દ્રને ઉચ્ચ પદ આપવાનુ (શિવપલે-ભાસ્થત ઉપર સ્થાન આપવાનું) યોગ્ય છે તારાથી બીજે કોણ સમર્થ છે ?)

·૨૮ વરકુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજ લેખે માણિયચન્દ્ર पारेलंकारगहनं संकेनाध्धानमन्तरा। सुरियां बुद्धि शकटी कथंकारं प्रयास्यति ॥ --કાવ્યપ્રકાશ સંકેત આચાર્ય માણિજ્યચન્દ્ર રાજગરછના સાગરચન્દ્રસૂરિના શિષ્ય હતા. અલંકારશાસ્ત્રના નિપુણ વિદ્વાન તરીકે ભારતીય સાહિત્યમાં તેઓ વિખ્યાત છે. મમ્મટના કાવ્યપ્રકાશ ઉપરની સંત નામની તેમની ટીકા કાવ્યપ્રકાશની સૌથી જૂની ટીકાઓ પૈકી એક છે. અલ કારના અને ખાસ કરીને કાવ્યપ્રકાશના અભ્યાસીઓમાં એ ટીકા ખૂબ પ્રમાણભૂત ગણાય છે. ટીકાકારનું પ્રમાણભાન પણ માન પ્રેરે એવું છે. આવશ્યક સ્થળેએ સંક્ષેપ અને અનાવશ્યક સ્થળોએ વ્યર્થ વિસ્તાર-એ ટીકાકારો- ના સર્વસામાન્ય દોષથી માણિજ્યચન્ટ સંપૂર્ણપણે મુક્ત છે. પૂર્વ કાલીન અલંકારશાસ્ત્રીઓ ભામહ, ઉદ્ભટ, ટ, દંડ, વામન, અભિ- નવગુપ્ત, મુકુલ, ભોજ આદિના મતો ટીકામાં અનેક સ્થળે ટાંકીને તેમણે પોતાના મૌલિક અભિપ્રાયો પણ રજુ કર્યા છે. મૂળ ગ્રન્થને વિશદ કરવા માટે તેમણે કેટલેક સ્થળે પિતાનાં કાવ્યોમાંનાં ઉદાહરણ આપ્યાં છે, તે ઉપરથી તેઓ એક સહદય કવિ હતા એ પણ માલૂમ પડે છે. પોતે જેન સાધુ હોવા છતાં બ્રાહ્મણ સાહિત્યને તેમને ઊંડા અભ્યાસ હતો. અસામાન્ય બુદ્ધિવભવ, વ્યુત્પન્ન પાંડિત્ય અને માર્મિક રસજ્ઞતાથી આ ટીકા અંક્તિ થયેલી હોઈ તેને માટે નવમાં ઉલ્લાસના પ્રારંભમાં लोकोत्तरोऽयं संकेतः कोऽपि कोऽपि कोविदसत्तमाः । એ જે દાવો માણિકયચંકે કર્યો છે તે વૃથા ગતિ છે એમ ભાગ્યેજ કહી શકાશે. માણિજ્યચન્દ્રના બીજા ગ્રન્થમાં શનિનાથચરિત્ર અને પાર્શ્વનાથ ચરિત્ર એ મહાકાવ્યો મળે છે.

·૯ , વસ્તુપાલતુ વિરામ ડળ ઉદયપ્રભસૂરિના શિષ્ય જિનભ વસ્તુપાલના પુત્ર જયસિંહના પાનાથે સવત ૧૨૯૦ મા રચેલી પ્રબાવલી (પુરાતન પ્રબધ- સંગ્રહ, પૃ ૬૪ મા માણિજ્યચન્દ્ર અને વસ્તુપાતના સપર્ક વિષે નીચે પ્રમાણે હકીકત મળે છે એક વાર, માણિકયચન્ટ વટપ-વડવા ગામમાં રહેતા હતા ત્યારે તેમને વસ્તુપાને બોલાવ્યા, પણ તેઓ આવ્યા નહિ (વનુપાનચરિત અનુસાર, વસ્તુપાને ઘયાત્રામાં સામેલ થવા માટે તેમને બોલાવ્યા હતા, પણ તેઓ સતના લેખનમાં કાકાના હેવાથી આવી શકયા નહિ તેમજ કોઈ શિષ્યને પણ તેમણે મેક નહિં) આથી મત્રીએ એ. કટાક્ષગર્ભિત એક માણિજ્યચન્દ્ર ઉપર મોકલ્યો, એટલે માણિકચને પણ એવા જ એક બ્લેડથી જવાબ વાળ્યા આથી આચાર્ય પિતાની પાસે આવે તે માટે વસ્તુપાવે ખભાતમાની તેમની પૌષધશાળામાની વસ્તુઓ-પ્રત વગેરે પિતાના માણ મારફત ચેરાવીને એક સ્થળે મુકાવી દીધી એટલે આચાર્ય આવીને મત્રીને મળ્યા અને કહ્યું, “સાના ધુણ એવા તમે વિશ્વમાન હોવા છતા અમારી પપપશાળામાં આ ઉપદ્રવ શાથી?” મત્રીએ કહ્યું, “પૂજ્યનું આગમન નહેતુ થતુ એ જ કારણે પછી મત્રીએ આચાર્યને બધું પાછું આપ્યું. મઘપૂજા સમયે આચાર્યો વસ્તુપાલની પ્રશંસાનું એક કાવ્ય કહ્યું (આ પ્રસંગે માણિ યચન્દ્રના મુખમાં મુકાયેલા બીજા કેટલાક કાવ્ય પણ અન્યત્ર મળે છે કે પછી વસ્તુપાને પુરતકાદિ આપીને, ખમાવીને આચાર્યને વિદાય આપી (વસ્તુપાલચરિત અનુસાર, વસ્તુપાને પિતાના મથડારમાથી સર્વ શાસ્ત્રોની એકએક પ્રતિ માણિ- યચન્દ્રને આપી) વસ્તુપાલના જીવનકાળમા તેના જ પુત્રને માટે રચાયેલી પ્રબન્ધા વવીમા આ હક્તિ મળે છે એજ પ્રબજાવવીમાં અન્યત્ર (પુરાતન પ્રબન્ધસ ગ્ર, પૃ પ૦) માણિકયચન્ટે કરેલી મત્રી યવીરની પ્રશંસાને એક શ્લેક મળે છે આથી માણિકયચક્ર તથા વસ્તુપાત અને યવીરની સમકાલીનતા સિદ્ધ થાય છે ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લે છે 3 -- ) હવે, કાવ્યપ્રકાશ, સંકેતને અંતે તેના રચના-સંવતનો ઉલ્લેખ નીચે પ્રમાણે મળે છે. रसवनग्रहाधीशवत्सरे मासि माधवे। काम्ये काव्यप्रकाशस्य संकतोऽयं समर्थितः ॥ (પાટણ ભંડાર સૂચિ, પૃ. ૨૪) એમાં “વફત્રને અર્થ ૧ કરવામાં આવે તે સં. ૧૨૧૬ નીકળે અને ૪ (બ્રહ્માનાં મુખ) અથવા ૬ (કાર્તિકેયનાં મુખ) કરવામાં આવે તો સં. ૧૨૪૬ અથવા સં. ૧૨૬૬ નીકળે. પરન્તુ સં. ૧૨૧૬ માં તે વસ્તુ- પાલનો જન્મ પણ ભાગ્યે જ થયો હોય અથવા તે કેવળ બાલ્યાવસ્થામાં હોય. વસ્તુપાલન મત્રીપદ સં. ૧૨૭૬માં મળ્યું હતું, એ સિદ્ધ હકીકત છે. એટલે માણિક્યચંદ્રસં.૧૨૧૬ માં સકેત જેવા પ્રૌઢ ગ્રન્થની રચના કરી હોય અને સં. ૧૨૭૬ સુધી તેઓ વિદ્યમાન હોય એમ ભાગ્યે જ બને. માણિકય- ‘ચંદ્રનું પાર્શ્વનાથ ચરિત્ર સં. ૧ર૭૬ માં રચાયેલું છે (જુઓ જૈન ગ્રન્થા- વલિ, પૃ. ૨૩૦ તથા બહદિપનિકા; વળી જુઓ છે. વેલણકરકૃત; જિનરત્ન કેશ, પૃ. ૨૪૪-૪૫). આથી સંકેતની રચના સં. ૧૨૧૬ માં નહીં, પણ સં. ૧૨૪૬ અથવા સં. ૧૨૬૬ માં થઈ હોય એમ માનવું યોગ્ય છે. માણિ- યચન્દ્રને વસ્તુપાલ સાથેનો ઉપયુક્ત પ્રસંગ બન્યો તે પૂર્વે સંકેત રચાઈ ચૂક્યો હતો. માણિજ્યચન્દ્ર સંકેતના લેખનકાર્યમાં રોકાયા હોવાથી ન આવી શક્યા એમ પંદરમા સૈકાનું વસ્તુપાલચરિત લખે છે, પણ સં. ૧૨૯૦ માં રચાયેલી સમકાલીન પ્રબન્ધાવલી “મંત્રીએ બેલાવ્યા, પણું આચાર્ય આયા નહીં એમ મોઘમ લખે છે એ સૂચક છે. કદાચ બીજા કોઈ ગ્રન્થના લેખનમાં રોકાયા હોવાને કારણે તેઓ આવી શક્યા નહીં હોય. સંકેતની રચના સં. ૧૨૧૬ માં થઈ હતી એમ માનવાનું સામાન્ય વલણ અત્યારે વિદ્વાનમાં છે, પણ સમકાલીન પ્રબન્ધાવલીને ઉપર્યુક્ત શકારહિત પુરાવો તથા પાર્શ્વનાથચરિત્રની રયાસાલ ધ્યાનમાં લેતાં તેનો રચનાકાળ સં. ૧૨૪૬ અથવા ૧૨૬૬ માનવો જોઈએ. વસ્તુપાલ અને મા ·૧ વરકુપાલતુ વિઘામડળ માણિકયચક્રની સમકાલીનતા અને મને સનના તથા પાર્શ્વનાથ ચરિત્રના રચનાકાળ સાથે તે જ ઘટાવી શકાય. અન્ય કવિઓ, सो वृति वा पूर्व दुर्गमिहेन धीमा । विसरे तु कडा वेषां वस्तुगटेन मन्त्रिा –મેશ્વર બીજા અનેક કવિઓ અને પતિને પણ વસ્તુપાલે આશ્રય આપ્યો હતો તથા તેમની સરસ્વતીમેવાને પણ આપ્યું હતું વમનસ્થલીવામી વિઓ યોધર અને માહિત્ય, દેવપત્તન-પ્રભામવામી કવિ વૈરિસિહ, કૃષ્ણનગવામી કમલાદિત્ય, તથા દામોર, દેવ (જયદેવ), વિકત, કૃષ્ણસિહ, શકરસવામી આદિ કવિઓને પણ તેણે હજારના દાન આપ્યા હતા એ કવિઓના પ્રશમાવાવ્યો અને સુભાષિત પ્રમોમાં મળે છે ચાચરિયાક નામને એક વિવાન જે દૂર દેશથી આવ્યો હતો અને જેના વચને સાભળવા માટે ઉદયપ્રભ પુરિ પણ વેશપલટો કરીને જતા હતા તેને વસ્તુ બે હજાર કમ દાનમાં આપ્યા હતા અને નગરમાં તેને જાહેર મારિ કર્યો હતો આબુ ઉપર વસ્તુપાવે બધાના મદિરાને વૃત્તાત આપતિ અપભશ આબુરામ મ ૧૨૮૯ માં પણ નામે કવિએ (પાડતર અનુસાર પાલ્ડણના પુ) રચ્યો છે, એ કવિ પણ વસ્તુપાતને સુપરિચિત ય છે મોમનાથની યાત્રા વખતે દેવની પૂજા કરનાર બ્રાહ્મણોએ વસ્તુપાતની કાવ્યમય સ્તુતિ કરતા નેણે તેઓને હજારેના દાન આપીને વર્ષાસન બાધી આપ્યા હતા આ ઉપ- રાત, જેમના નામ આજે મળના નથી એવા અનેક કવિઓ, પતિ અને ચારને તેણે ધનવાન બનાવ્યા હતા એ સર્વેની કાવ્યરચનાઓ તથા ચારણેના અપડ્યા દૂતાઓ પણ મળે છે. કેટલાકને તે ભૂમિદાન આદિ આપીને કામની વૃતિ બધી આપી હતી એ દાનથરતાને બિર- દાવતાં મેશ્વર વિખે છે “પૂર્વે બુદ્ધિમાન એવા દુર્ગસિહે માં- બાકરના સૂત્રો ઉપર વૃત્તિ કરી છે-ટીકા લખી છે, પણ મી વસ્તુપાવે તે વગર એ કવિઓને વૃત્તિ-અવિકા કરી આપી છે” ·t વિવિધ પૂજા સંગ્રહ [ ભાગ ૧ થી ૮ આ પુસ્તકમાં દરેક પ્રકારની પૂજાઓને સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. સુપર રેયલ સાઈઝ, પાકું કપડાંનું બાઈડીંગ અને પૃષ્ઠ લગભગ છસે છતાં મૂલ્ય માત્ર રૂ. ચાર- વિધિ સહિત પંચપ્રતિક્રમણ સૂત્ર [પિકેટ સાઈઝ [ ખીસ્સામાં રાખી શકાય તેવી પ્રતિક્રમણની વિધિથી અજ્ઞાત સાઈઝમાં આ પુસ્તક છાપવામાં હેય તેઓ, ફક્ત આ પુસ્તક વાંચી આવ્યું છે, પંચ પ્રતિક્રમણ તેમજ જવાથી પ્રતિક્રમણ કરી શકે છે? અન્ય ઉપયોગી દરેક વસ્તુઓને પાંચે પ્રતિક્રમણને કમ યોજવામાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આવ્યો છે. મૂલ્ય રૂ. છે. મૂલ્ય રૂ. દોઢ પંચપ્રતિક્રમણ સૂત્ર આજે જ લખો – આનંદ પ્રકાશન મંદિર, સ્ટેશન રોડ, ભાવનગર, પ ·સારનાથ ૧૯૪૭ના નાતાલમાં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના આશ્રયે મળેલી બારમી અખિન ભારત પ્રાચ્ય વિદ્યા - પરિષદમાં ગુજરાત વર્નાક્યુલર માયટીના પ્રતિનિધિ તરીકે હાજર રહેવાને સુયોગ મને સાપડ્યો હતો લગભગ બે સહસ્ત્રાબ્દીઓ થયા સમસ્ત ભાનમાં જ્ઞાન અને સસ્તારના પ્રસારકે દસમી વારાણસી નગરીની એ મારી પહેલી યાત્રા હતી ખુદ કાશી પહેરમા તે આજે બસો-અઢી વર્ષ કરતા જૂનું ગણાવી શકાય એવું કોઈ મન્દિર કે અન્ય બાધકામ રહ્યું નથી પણ ભારતવામીના માનમ સાથે કારરાષ્ટ્રની આ પ્રાચીન રાજધાનીનું ગૂઢ વ્યક્તિત્વ એવી અવ્યક્ત રીતે જોડાઈ ગયેલું છે કે આ નગરનું નામમાત્ર એક અનન્યસાધારણ આકર્ષણ ખડુ કરે છે. ઉપનિષદ–સાહિત્યમાં કાશીનું નામ મળે છે અને આજે પણ વિશ્વનાથનુ સાકડુ મદિર હિન્દભરના યાત્રાળુઓને કાશીમાં ખેચી લાવે છે. પ્રાચીનતમ બૌદ્ધ સાહિત્યમાં પણ કાશીના અનેક ઉલ્લેખ છે બોધિસત્વ કાશ્યપને જન્મ અહી થ હતો અને ગૌતમબુદ્દે પિતાના ધમોપદેશનો આભ અહીંથી જ કર્યો હતો જેન તીર્થ કરી પાર્શ્વનાથ અને સુપાર્શ્વનાથને જન્મ પણ વારાણુમીમાં થયો હતો અને ભગવાન મહાવીરની પણ એ વિહારભૂમિ હતી આમ અતિ પ્રાચીન કાળથી જ ભારતીય સરકૃતિની ત્રણ શાખાઓ-બ્રાહ્મણ, બૌદ્ધ અને જૈનને નિવેણુગ ગમ અહીં થયેલ છે પણ સારનાથની યાત્રા સિવાય કારડીની યાત્રા અધૂરી જ ગણાય સારનાથ એટલે ભગવાન બુદ્ધના ધર્મચક્રવર્તનનું સ્થાન તાબ્દીઓ સુધી કાળગ્રસ્ત રવા પછી, પુરાતત્ત્વમોધકોની ની શોધખોળને પરિણામે, આજે પાછુ તે બોદ્દોનુ અવત તીર્થધામ થયું છે ૩ ·K ૨૪ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લે છે ઈસિપતન હાલના કાશી શહેરથી ચારેક માઈલ દૂર ઉત્તરે આ સ્થાન આવેલું છે. પાલિ સાહિત્યમાં આ સ્થાન “ (સં. વિપત્તન) નામે ઓળખાય છે. એમાં મૃગદાવ”- મૃગવન નામે ઉદ્યાન આવેલું હતું. ચોથી શતાબ્દીમાં હિન્દમાં આવેલા ચીની મુસાફર ફાહિયાને પણ આ વનનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ વિશે એવી એક જાતક કથા મળે છે કે બુદ્ધ એક પૂર્વજન્મમાં હરણના રાજા હતા. વારાણસીનો રાજા આ વનમાંથી ઘણું હરણનો શિકાર કરી જતો હતો તે અટકાવવાને તેમણે રાજાને દરરોજ એક હરણ આપવાનું કબૂલ કર્યું. પછી એક વાર એક સગર્ભા હરણને વારે આવ્યો ત્યારે હરણની સાથે તેના નિર્દોષ ગર્ભનો પણ નાશ ન થાય તે માટે બોધિસત્વ પોતે રાજા પાસે જવા તૈયાર થયા. આ જોઈને રાજાએ પણ હરણોની હિંસા બંધ કરી. પિત્તન એ તેનું નામ જ વ્યક્ત કરે છે તે પ્રમાણે, વારાણસી નગરીથી થોડે દૂર આવેલો એ તપસ્વીઓને આશ્રમ હતો, અને મૃગદાવ એ આશ્રમહરિણાનું નિવાસસ્થાન હશે. પ્રાચીન ભારતમાં લગભગ પ્રત્યેક મેટા નગરની બહાર છેડેક દૂર આવાં ઉઘાનો હતાં. તેમાં તપરવીઓ રહેતા, પરિવ્રાજકે ત્યાં આવી મુકામ કરતા અને લોકો ધર્મશ્રવણ માટે ત્યાં જતા. તપસ્વીજીવનનો શહેરી જીવન સાથે થતો સંકર આથી અટકતો. શ્રાવસ્તીનું જેતવન અને કાષ્ઠક ચિત્ય, વારાણસીનું કોષ્ઠક ચિત્ય અને કામ મહાવન, રાજગૃહનું ગુણશીલ ઉદ્યાન, મથુરાનું ભંડીર ઉદ્યાન, ચંપાનું પૂર્ણભદ્ર ચિત્ય, કૌશાંબીનું ચન્દાવતરણ ચિત્ય વગેરે આનાં ઉદાહરણ છે. સારંગ-હરિણનું નિવાસસ્થાન હોવાથી આ સ્થાનનું નામ સારંગ- નાથસારનાથ પડયું હશે એવું કેટલાક વિદ્વાનોનું મંતવ્ય છે. આજે પણ ત્યાંથી થોડેક દૂર સારંગનાથ નામનું શિવમંદિર આવેલું છે. બુદ્ધગયામાં બધિપ્રાપ્તિ થયા પછી ગૌતમ બુદ્ધ મૃગદાવમાં આવ્યા હતા; અગાઉ જે પાંચ અનુયાયીઓ તેમનાથી છૂટા પડી ગયા હતા તેઓ અહીં તેમને મળ્યા હતા, અને તેમના શિષ્ય બન્યા હતા. આ -- ·રૂપ સારનાથ બતાવે છે કે ઈસવી સન પૂર્વે છઠ્ઠી શતાબ્દી જેટલા પ્રાચીન કાળે પણ વિપત્તન અથવા મૃગદાવ એ એક મોટું ધાર્મિક કેન્દ્ર હતુ. ભગવાન બુધે પોતાનું પહેલુ પ્રવચન અર્થે જ કર્યું હતું અને એ રીતે ધર્મચક- પ્રવતનને આરજે અહીંથી કયો હતો પાવિ સહિતના ઉને બતાવે છે કે વારાણસીના નદિય નામે એક ધનિક વેપારીએ બુદ્ધના જીવનકાળમાં જ ઋષિપત્તનમાં આવેલા મહાવિહારની પાસે બીજો એક વિહાર બે વાગ્યો હતો આમ બુદની વિદ્યમાનનામા જ ઓછામાં ઓછા બે વિહાર તે ઋષિપત્તનમાં હતા ચોથી શતાબ્દીમાં ભારતમાં આવેલા ચીના મુસાર ફાહિયાને સારનાથમાં ચાર મોટા સૂપ અને બે વિહાર જોયા હતા કે હિન્દુ મદિરને ઉખ તેણે કમી નથી ત્યાર પછી છઠ્ઠી શતાબ્દીમા વૈત ફણ અને તેમના નાયક મિહિરને હાથે આ સ્થાન ઉપર અત્યાચાર હેવાનું માનવામાં આવે છે પણ સાતમી શતાબ્દીમાં આવેલા ચીને મુસાફર હ્યુએન્સગે ત્યારે સારનાથની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેણે ૩૦ બૌદ્ધ વિહારો જોયા હતા, જેમા થેરવાદના અનુયાયી ૧૫૦૦ ભિતુઓ રહેતા હતાઆ ઉપરાત ત્યા ૧૦૦ હિન્દુ મન્દિર પણ હતા. આ બનાવે છે કે માતમી શતાબ્દીના અરસામાં બ્રાહ્મણ ધર્મ બૌદ્ધધર્મ ઉપર વર્ચસ્વ મેળવતે જતો હવે ઘડાક વર્ષો ઉપર સારનાથમા થયેત બિટકામો ઉપરથી એ જાણવામાં આવ્યુ છે કે ઈસવી અગિયારમાં સિકાના પૂર્વાર્ધમાં મહમદ ગઝનવીએ સારનાથ છત્યુ અને લુટયુ ત્યાર પછી કને જના રાજા ગોવિચન્દ્રની બૌ રાણી કુમારદેવીએ ધર્મચક જિનવિહાર નામને વિહાર ત્યાં બાવ્યો હતો, પણ ડાક દસકાઓ યા-ન થયા ત્યા તે ઈ એ ૧૧૯૪ માં વાહન ઘેરીના સેનાપતિ -બુરીનને તારે મારનાથના કેટલાયે વિવાર, મન્દિર અને મતિઓને મેં પૂર્ણ વિનાશ થઈ ગયે. છના વિજળી દેડ વિસ્તા જેને એકાએક નાશ કરી શકે નહીં એવી કેટલીક વસ્તુઓ સારનાથમાં બચવા પામી એમાં સૌથી નેધપાત્ર તે બે વિવાળ તૂપ ગણુ. પણ ઈમ ૧૭૯૪ મા કાશીના ·t હતે એમ જાણીએ છીએ ત્યારે તે આપણા લોકેાના તમમ્ર માટે પણ સ્થાનમાં રાખવામાં આવેલ અશોકનો સિ હસ્ત ભાગ્ય (Lion capital). વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજ લેખે રાજા ચેતસીગના દીવાન જગતસીને પિતાના નામથી જગતગંજ નામનું બજાર બાંધવાને ઈટ મેળવવા માટે એમને એક તૃપ તોડાવી નાખ્યો હતો. ૧૧૦ ફૂટ વ્યાસનો આ જંગી નૃપ ઝષિપત્તનનાં સૌથી મોટાં બાંધકામ પૈકી એક હશે, અને અશોકે બાંધેલો ધર્મરાજિક સ્તૂપ કદાચ આ જ હશે એવું વિદ્વાનોનું મંતવ્ય છે. આરસની પેટીમાં મૂકેલાં કેટ- લાંક અસ્થિઓ જે એમાંથી જગતસીંગને મળ્યાં હતાં અને જે તેણે ગંગા- છમાં પધરાવ્યાં હતાં તે નિઃશંકપણે બુદ્ધનાં જ અસ્થિ હશે. આ પછી ૧૮૧૫ માં કર્નલ મેકેન્ઝીએ અને ૧૮૩૪-૩૫ માં સર અલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામે આ સ્થળે કેટલુંક ખોદકામ કરાવ્યા બાદ પણ અટ્ટનાં કેટ- લાયે પ્રાચીન અવશેનો ઉપયોગ વરણ નદીનો પુલ તેમજ કવીન્સ કોલેજનું મકાન બાંધવામાં અને તેની સડક તૈયાર કરવામાં થયો ગ્લાનિ થયા સિવાય રહેતી નથી. અત્યારે જે તૂપ સારનાથમાં લગભગ અખંડ સ્વરૂપે જોવા મળે છે તે ધામેક સ્તૂપ–ધર્મમુખ સ્તૂપ તરીકે ઓળખાય છે. બુધના અનુ- થાયી મૈિત્રેયની સ્મૃતિમાં તે બંધાયો હોવાનું અને શિલ્પ ઉપરથી ગુખ- કાલને હેવાનું મનાય છે. એ સૂપને હવે કોઈ વિશેષ હાનિ પહોંચે નહિ તે માટે પુરાતત્વ ખાતાએ સારી વ્યવસ્થા કરેલી છે. સારનાથના યાત્રાળુઓ પ્રાચીન કાળના આ એકમાત્ર સ્તૂપનાં જ દર્શન કરે છે. હિન્દી સરકારના પુરાતત્વ ખાતાએ ૧૯૦પ થી સારનાથમાં મોટા પાયા ઉપર વ્યવસ્થિત ખોદકામ શરૂ કર્યું અને સારનાથમાંથી પ્રાપ્ત થયેલા અવશેષોના સંરક્ષણ માટે તે સ્થળ ઉપર જ એક સંગ્રહસ્થાન બનાવવામાં આવ્યું. એક જ સ્થાનમાંથી પ્રાપ્ત થયેલાં અને ભારતીય શિલ્પકલાની કેટલીક કાલાનુક્રમિક એતિહાસિક ભૂમિકાઓનું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતા શિલ્પ – સ્થાપત્યના નમૂનાઓને આ નાથના પ્રત્યેક યાત્રાળુ માટે ઘણે આકર્ષક બની જાય છે. આ સંગ્રહ એક ખૂબ જ ધ્યાનપાત્ર અવશેષ છે. તેને સ્વીકાર, આ લખાયા પછી સ્વાધીન ભારતની રાષ્ટ્રિય મહોર તરીકે થયો છે તેમાં સૌથી ઉપર ચારે બાજી સંગ્રહ સાર- ·- સારનાથ વનરાજ- -સિંહના ચાર શિપ છે તેની નીચે એક સિંહ, ઘડે, હાથી અને વૃષભ છે ભગવાન બુદ્ધ સારનાથમા જેનું પ્રથમ પ્રવર્તન કર્યું તે ધર્મચક્ર પણ તેના ઉપર જોવામાં આવે છે આ શિપ ઉપર જે પ્રકારને પિલિશ છે તે કરવાની કળા પ્રથમ ઇરાની કલાધરે ભારતમાં લાગ્યા એમ મનાય છેઆ પોલિશની કળા પાછળથી લુપ્ત થઈ ગયેલી છેધર્મચક્ર સશોધકને અખંડ સ્વરૂપના મળ્યું ન હતું, પણ અર્ધી- તીથી જડેલા તેના ટુકડાઓ એકત્ર કરીને યથાયોગ્ય સ્થાને ગોઠવેલા છે આ સ્ત ભાગ્ય મૂળે તો અશોકના સ્તભ ઉપર તે એ સ્તભ અત્યારે ખોદકામવાળા વિસ્તારમાં સરક્ષિત સ્થિતિમાં છે અનગારક ધર્મપાને એક જાપાનવામી બૌદ્ધ સાધકની સાથે ૧૮૯૧મા સારનાથની મુલાકાત લીધી હતી તે સમયે એ સ્થાન ઉપર માત્ર મૂડ ઉછેરનારાઓની વસ્તી જ હતી, પરંતુ આ સ્થળે ઠીક ઠીક ખોદકામ થયા પછી ૧૯૧૪મા ધર્મપાતને આ અતિ પ્રાચીન તીર્થ સ્થાન ઉપર એક બૌદ્ધ વિહાર બાગવાને વિચાર આવ્યો પ્રાપ્ત થયેલા એક શિલાલેખમા મુગટી વિવાર એ નામ કોતરેલું મળ્યું છે, તે ઉપરથી આ નવા વિહારનું નામ પણ મૂલગન્વયુટી વિહાર રાખ- વામાં આવ્યુ મીરપુર ખાસના સૂપમાથી મળેના બુદ્ધના અવશે આ વિવારમાં રાખવા માટે હિન્દી સરકાર તરફથી મહાબોધિ સોસાયટીને મળ્યા છે કનકવણું એક સુન્દર બુદ્ધર્તિ એમા પધરાવવામાં આવી છે વિહારની દીવા ઉપર જાપાનવામી ચિત્રકારોએ બુદ્ધના જીવન- પ્રમોનું નિરૂપણ કરતા સુન્દર ચિત્રો અજવાની શિલીએ દોરેલા છે, મદિરને ઘેરંગભીર ઘટનાદ, પવિત્ર વાતાવરણ અને થાનની અચ્છુ- સૂન ભવતા ભાવિ. યાત્રાળુના માનસમાં અઢી હજાર વર્ષ પૂર્વેના મૃગદાવમાં બુધના ધર્મોપદેશની કપના ખડી કરીને તેના હદયમાં બુદ્ધ વચના પ્રતિષ પાડે છે તે સાથે નીક િ વશ નેમિ જળ એ કાલિદાસકથિત કાનમહિમાને પણ ઉંધો કરે છે મારના એક કાળે જગતભરના બૌદ્ધોનું મહાન તીર્થસ્થાન હતુ. સદીઓની વિરકૃતિ પછી ફરી પાછુ તે જગતભરના બૌદ્ધો અને બુદ્ધ- પ્રેમીઓનું પવિત્ર તીર્થધામ બન્યું છે ·ભારુંડ : લોકકલ્પનાનું એક પક્ષી ચન્દ્રિકાનું પાન કરનાર ચકોર અને કંઠમાંના છિદ્ર દ્વારા આતુ- રતાપૂર્વક મેઘનાં જળબિંદુઓ પીનાર ચાતક એ જેમ કવિકલ્પનાનાં પક્ષીઓ છે તેમ ભાખંડ અથવા ભારેડ એ પણ લેકકલ્પનાનું એક પક્ષી છે. પ્રાચીન કાળનાં વાર્તાચક્રોમાં એ કલ્પના સાથે સંબંધ ધરાવતી કથાઓ મળે છે તેમજ પ્રાચીન સાહિત્યગ્રન્થમાં અપ્રમાદના વિષયમાં ઉપમાન તરીકે અનેક વાર ભાડ પક્ષીનો નિર્દેશ થયેલો છે, તેથી લોક- કલ્પનામાં તેણે જે સુપરિચિત સ્થાન મેળવ્યું હતું તે સૂચિત થાય છે. ભાખંડ એ એક મહાકાય અને બળવાન પક્ષી છે. એકાદ માણસને ઉપાડીને તે એ સહેલાઈથી ઊડી શકે છે. એને બે ચાંચ હોય છે, પણુ શરીર એક જ હોય છે. બીજા કેટલાક ઉલ્લેખ મુજબ, ભાસંડ- ના એક શરીરમાં આત્મા બે હોય છે, ચાંચ બે હોય છે અને પગ ત્રણ હોય છે તથા એ પક્ષીઓ માનવ ભાષા બોલનારા હોય છે. અત્યંત અપ્રમાદી જીવનચર્યાવાળા પુરુષને ભાસંડ પક્ષીની ઉપમા આપવામાં આવે છે. બે ચાંચ અને બે આત્માવાળા તેના શરીરને અત્યંત અપ્ર- મત્તપણે નિર્વાહ કરવાનો હોય છે. જરા પણ પ્રમાદ થતાં અવશ્ય મૃત્યુ થાય છે. * “કલ્પસૂત્રમાં ભગવાન મહાવીરને માસ પૂર્ણ ૨ મuguત્તે– * આ સિવાય પણ બી અનેક સૂત્રો જેવા કે પ્રશ્નવ્યાકરણ, પ્રજ્ઞાપના, જ્ઞાતા ધર્મકથા, સ્થાનાંગ વગેરેમાં આ પ્રકારના ઉલ્લેખ છે. સંખ્યાબંધ ટીકાકારેએ “પચતંત્ર” માને પ્રોત્રા વાળા ભારુડ પક્ષીની વાર્તામાને શ્લેક ટાંકીને કથા સૂતિ કરી છે. એ બતાવે છે કે “પચત ત્ર” વાળી એ કથા જનસમાજમાં ખૂબ જાણીતી હોવી જોઇએ. () : પૃથવા જો ચઢાળ: | असंहता विनश्यन्ति मारुण्डा इव पक्षिणः ॥ પંચતંત્ર, બેએ સંસ્કૃત સિરીઝની આવૃત્તિ, તંત્ર ૫, કથા ૧૪ - ·ભાડ કપનાનું એક પક્ષી ભારડ પક્ષીની જેમ અપ્રમત્ત કહ્યા છે (સુબોધિકા સાથેની બે લા ની આવૃત્તિ, સ ૧૯૬૭, પત્ર રર૩) તથા ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમા આધ્યાત્મિક જાગ્રતિને ઉપદેશ આપતા કહ્યું છે– सुतम आवा पडिबुद्धभावी न विस्मस पडिय आसुपन्ने । धारा मुहुत्ता, उवन मरीर, भारुडपक्खी व चरऽपमत्तो ।। (અધ્યયન ૪, સૂત્ર ૬ ) અર્થાત બીજા કરતા હોય, છતા તુ જાગતો રહે ? આશુપ્રજ્ઞ પતિની જેમ કેઈને વિશ્વાસ ન કર, મુર્તી-નાળ ઘેર છે અને શરીર નિર્મળ છે, માટે ભાડ પક્ષીની જેમ અમરપણે વિચર મહીસુર રાજ્યના ખજ ઉપર ભારુડનું ચિહ્ન છે ત્યાં એની સૂચતા, ઐહિક અર્થમા, આવી જ કઈક હોઈ શકે આ સાહિત્યપ્રસિદ્ધ કાપનિક પક્ષીને લગતી કેટલીક સુન્દર કથાઓ પણ મળે છે ગુણય કવિની પિશાચી બૃહકથાની પદ્ધતિએ પાચમી શતાબ્દીના અરસામાં સઘાસગણિએ મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃતમાં રચેલ કથા- (૨) માઇક્ષા વિ શ ર જ મા, તો રાહ્ય તમને નિર્વાહ કરે . - પૃurat | - વાઈઅ ટી, યુ. , અધ્ય ૫ (૩) વિદ્યા માવત, સા વત્તા માં તારા દોસ્ત पृषग्गीवास्निपदा मत्यमापिग । मारुण्डपक्षिगस्तेषां मृतिमिन्नफळेच्छा ॥ -કલ્પસૂત્ર, જિનચરિત, ક્ષણ ૬, ટીકા (૪) માતearing पा स मारण्डरक्षी स राप्रमत्तश्चरति तथा त्वमपि प्रमादरदितवरxxअय्या हि मारण्डपक्षिा पक्ष्य-रेण सहान्तर्वत्तिमाधारण- चरणसम्मवाद सत्पमाप प्रमद्यतोऽवश्यमेव मृत्यु । -ઉત્તરાધ્યયન, પાઈય ટીકા પત્ર ૨૧૪ દેવેન્દ્રસુરિની ટીકામાં પણ આ જ શબ્દો છે, અને વિશેષમાં ૨૪૦ એ શ્લોક ઉતારેલો છે (ક) ની તક ચાર્ટ મer પર: 1 दिमावास्ययो म्यास्या एभ्यन्त्यकोदरा वगा !! આવકથા અ ૧ ·૪૦ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ગ્રન્થ વસુદેવહિંડીમાંના ગન્ધર્વદત્તા સંભકમાં ચાદત્ત નામનો એક વણકપુત્ર વેપારઅર્થે દૂર દેશાવર જાય છે અને અનેક મુશ્કેલ પ્રવાસે કરે છે. તેમાં ભાડ પક્ષીની વાત આવે છે. એક સાર્થની સાથે મુસા- ફરી કરતો ચાદર અનેક પ્રદેશ ભારે કષ્ટપૂર્વક વટાવતો ટંકણુ નામના જંગલી પ્રદેશમાં આવી પહોંચે છે. ત્યાંના વતની ટેકણ લેકેન વિવિધ માલ આપીને બદલામાં સાથે બકરાં અને ફળ લીધાં પછી ચારુદત્તની આત્મકથારૂપે જ કથા આગળ ચાલે છે. એમાંથી જરૂરી અવતરણ અહીં આપું છું પછી સાથે સીમાડા ઉપરની તે નદીના કિનારે કિનારે આગળ ચાલ્યો અને અમે અજપથ આગળ પહોંચ્યા. ત્યાં વિશ્રામ લઈ આહાર કરીને ભોમિયાની સુચનાથી આંખે પાટા બાંધીને તથા બકરાઓ ઉપર બેસીને બન્ને બાજુ છિન્ન કટકવાળા ( તદ્દન ઊભા અને સીધાં ચઢાણ- વાળા) વજટિસંસ્થિત પર્વતને અમે વટાવી ગયા ત્યાં ઠંડા પવનના ઝપાટા શરીરે લાગતાં બકરા ઊભા રહ્યા. એટલે અમે આંખ ખેલી નાખી. સપાટ ભૂમિ ઉપર અમે વિશ્રામ લીધા અને ભોજન કર્યું, એટલે ભોમિયાએ કહ્યું, બકરાઓને મારી નાખો, ધિરવાળા ચામડાની ભાથડીઓ (ખોળ) કરે, બકરાનું માંસ રાંધીને ખાઓ અને કેડે છરી બાંધીને ભાથડીઓમાં પેસી જાઓ. રત્નદીપમાંથી ભારુંડ નામનાં મહાકાય પક્ષીઓ અહીં ચરવાને માટે આવે છે. તેઓ અહીં આવીને વાઘ, રીંછ વગેરેએ મારેલાં પ્રાણીઓનું માંસ ખાય છે, અને માંસનો મેટો પિંડ હોય છે તે પોતાના માળામાં લઈ જાય છે. તમને ધિરવાળી ભાથડીઓમાં બેઠેલા જોઈને “ આ મોટા માંસપિંડ છે ” એમ ધારી તમને ઉપાડીને તે પક્ષીઓ રનીપમાં લઈ જશે. તેઓ તમને નીચે મૂકે ઋલે તમારે છરીવડે ભાથડીઓ ચીરી નાંખવી. પછી તમારે ત્યાંથી રત્નો લેવાં. રત્ન- દ્વીપમાં જવાનો આ ઉપાય છે. રો લીધા પછી વૈતાઢયની તળેટીમાં આવેલી સુવર્ણભૂમિમાં અવાય છે. ત્યાંથી વહાણુમાર્ગે પૂર્વ દેશમાં ·D ભારડ લેકકલ્પનાનું એક પક્ષી આવી શકાય છે xxx &દને પગે પડીને મને ભાથડીમાં બેસાડ્યો અને સાર્થના માણસો પોતપોતાની ભાથડીમાં પ્રવેશ્યા થોડીક વારે ભારુડ પક્ષીઓ આવ્યા તે અમે તેમના શબ્દ ઉપરથી જાણુ માસના લાલચુ તે પક્ષીઓએ ભાયડીઓ ઉપાડી પણ તેમા મારી ભાથડી બે ભારુડ પક્ષીઓએ લીધી-પણ તે મે જાણ્યું વી રીતે ? (બે પક્ષીઓ- વડે) આકાશમાં ઊંચ-નીચે દડાની જેમ હલાવાતો મને લઈ જવામાં આવો હતો આવી રીતે મને દૂર સુધી લઈ જવામાં આવ્યો ત્યા અત્યત કેપથી લડતા તે પનીઓની ચાચમાથી ભાથડી મશ્કી જતા હું મોટા ધરામા પડ પડતા પડતા મે છરીથી ભાથડી ચીરી નાખી અને તો તરતે પાણીમાંથી બહાર નીકળ્યો પછી મે આકાશમાં જોયુ તે પક્ષીઓ વડે સાર્થના માણસો સહિત લઈ જવાતી ભાથડીઓ નજરે પડી મારી ભાયડી પણ પક્ષીઓ લઈ ગયા પછી મને વિચાર થયો “અહે' કૃતાન્ત જ મને ત્રાસ આપે છે અથવા પૂર્વના દુશ્ચરિતને કારણે મારી આ અવસ્થા થઈ છે ” વળી મને થયું, મે પુરુષાર્થ કરવામા તે ૮ઈ ખામી રાખી નથી ડવે તો મરવાને માટે આ પર્વત ઉપર ચઢ઼ ઉપર જે સમભૂમિ આવશે ત્યાથી નીચે ભૂસકે મારીશ આ પ્રમાણે નિશ્ચય કરીને હુ પર્વત ઉપર ચઢવા લાગ્યા અને વાંદરાની જેમ હાથ તેમજ પગથી પત્થરો ઉપર વળગીને જેમ તેમ કરીને શિખર ઉપર પડે."* * વસુદેવ-હડી મળ, ૫ ૧૪૯, એ ગ્રન્થના સુરતમાં પ્રસિદ્ધ થનાર મારા ભાષાન્તરનું પૃ ૧૯ર ૯૪ અરેબિયન નાઈસમાં ફકીરનો વેશ લેનારા ત્રણ રાજપુત્રોની વાતમાં ત્રીજા ફકીરની આત્મકથામાં આવતી દસ કાણાઓની વતીમાં ક નામનું મહાકા પછી આવી જ રીતે પ્રાની ભાથડીમા પડેલા માણસને ઉપાડી જાય છે એમાનું આ પ્રસંગનું વર્ણન “વસુ-વિડી” સાથે આ અદલ મળતું આવે છે સિદબાદ ખલાસીની બીજી મુસાફરીમાં- સિદબાદ એક વેરાન ટાપુમા ફસાઈ પડેલો છે ત્યારે પક્ષીને પગે બધા- ઇને બહાર નીકડે છે બિયન નાઈટસમાના આ પ્રસંગો ઉપર “વસુદેવ- દિ ની વાત કથાની કોઈ રીત અસર પડેલી છે એમ જમન વિધાન :

·૪૨ વસ્તુપાલતુ વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ભાડની બીજી એક કથા ૮ પંચતંત્ર'ના પાંચમા તંત્રમાં મળે છે, જેનો હવાલે, આગળ બતાવ્યું તેમ, જૈન સૂના ટીકાકારોએ એક અથવા બીજા સ્વરૂપે આપ્યો છે – કોઈ એક સરોવરમાં એક ઉદર અને ભિન્ન ગ્રીવાવાળે ભારંડ નામે પક્ષી રહેતો હતો. સમુદ્રના તીરે પરિભ્રમણ કરતાં તેણે મજા ઓથી ખેચાઈ આવેલું, અમૃત જેવું કઈ ફળ જોયું. તે પણ એ ફળ ખાતાં ખાતાં બોલ્યો, “અહો! સમુદ્રના તરંગમાં ખેંચાઈ આવેલાં ઘણાં અમૃત જેવાં ફળ મેં ખાધાં છે. પણ આનો આસ્વાદ તે અપૂર્વ છે. તો શું આ ફળ પારિજાત અથવા હરિજનના વૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું હશે કે આ અમૃતમય ફળ અવ્યક્ત વિધિવશાત અહીં આવી પડ્યું હશે ? ” એવું બોલતાં તે ભાસંડને તેના બીજા મુખે કહ્યું, અરે ! જે એમ હોય તો મને પણ થોડુંક આપ, જેથી હું રિ- સૌખ્ય અનુભવું.” એટલે હસીને પહેલું સુખ બેસું, “પણ આપણું ઉદર એક છે એટલે તૃપ્તિ પણ સમાન થશે. પછી જુદું જુદુ ખાવાથી શું? આ બાકી રહેલા ફળથી પ્રિયાને સંતોષ આપીએ તે સારું.” એમ કહીને તેણે બાકીનું ફળ ભારંડીને આપ્યું. તે પણ કુળને આલ્સડેફે કહ્યું છે. અરેબિચન નાઇટ્સમાં રેક પક્ષીને એટલુ મોટુ વર્ણવ્યું છે કે તે હાથીઓને ઉપાડી જઈ શકે. ત્યાં એને સપે ખાતું બતાવ્યું છે તથા સર્પો એનાથી ડરીને નાસી જાય છે એમ કહ્યું છે, તે લક્ષણ આપણું ગરુડની સાથે સચ ધરાવે છે ગુજરાતમાં કેટલેક સ્થળે જૂનાં મકાનો તે ઉપર ભારડ પક્ષીનાં ચિત્ર જોવા મળે છે. માણસામાં એક સ્થળે તેને સંખ બંધ હાથીએ ઉપડીને ઊડતું ચીતર્યું છે પાટણમાં એક મકાનની ભીંત ઉપર બે ચાંચવાળા ભાચુંડનું ચિત્ર હતું પણ તે હાલમાં ભુ સાઈ ગયું છે. બે સાહિત્ય માં દૃા નામે એક પક્ષી આવે છે (“અભિધાનપ્પદીપિકા, '૬૩૯) તેને હાથીની સૂંઢ જેવી ચાંચ હોય છે. જગતની બીજી અનેક પ્રાઓમાં ભયંકર કદનાં પક્ષીઓની કલ્પના છે. પ્રાગ-ઈતિહાસકાળમાં અનેક વિરાટકાય પશુપક્ષીઓ પૃથ્વી ઉપર વિચરતાં હતાં. તેમની ઝાંખી સ્મૃતિને પરિણામે તે આ વિવિધ લોકક૯પનાઓ ઉત્પન્ન થઈ નહીં હૈ ચ ?

·૪૩ ભારુડ લોકકલ્પનાનું એક પક્ષી આધ્વાદ કરીને અતિસય હર્ષ પામીને આલિંગન, ચુબન આદિ સંભાવના તથા અનેક પ્રકારના હાવભાવ કરવા લાગી તે દિવસથી જ બીજુ મુખ ઉગ અને વિવાદવાળું રહેવા લાગ્યું હશે, એક દિવસ બીજા મુખને વિપળ પ્રાપ્ત થયું તે જોઈને તેણે પહેતાને કહ્યું, “અરે નિર્દય '' પુરપાધમ 'નિરપેક્ષ' મને વિષફળ મળ્યું છે, તે કરેલા અપમાનને કારણે તે હું ખાઉં છુ” પેલા મુખે કહ્યું, “મૂર્ખ એમ ન કર, એમ કરવાથી બન્નેને વિના થ” એમ કહેતામા તે તેણે અપમાનને કારણે ળ ખાધું વધારે શુ બન્ને નાશ પામ્યા આથી હું કહું છું કે – જો પૂરાવા જ પક્ષના જના નિરવ on ફર ફિર છે. અથોત અન્ય ફળ ખાનારા, એક ઉદર અને ભિન્ન ગ્રીવાવાળા ભારડ પક્ષીઓની જેમ એકતા વગરના મનુષ્ય ના પામે છે” આપણે આગળ જોયું તેમ, “વસુદેવહિડીવાળી વાર્તામાં ભાડ પક્ષીને બે ચાચ હેવાને સ્પષ્ટ નિર્દેશ નથી, પણ ઉત્તરાધ્યયન અને “પસૂર’ મા “ભારડ પક્ષીની જેમ અપ્રમાદી રહેવાનું કહ્યું છે તે ઉપરથી તથા ટીકાકાએ ગ્લા તેના વિવરણ ઉપરથી એ પક્ષીના એક શરીરને બે ચાચ અને બે અમે હવાની લેક પન ઘણું પ્રાચીન હેવી જોઈએ. ભાડ પચીને ત્રણ પગ છે તથા તે મર્યાં ભાષા બોલે છે, એ કપના પાછળથી વિકસી હેય એ અસભવિત નથી જો કે એ સબામા ટીકાકારોએ ઉક્ત કરેલા છે પ્રમાણમાં જના જ હોવા જોઈએ પણ તમામ નિદેને જોતા પચતત્રમાની ઉપર ટાળી વાર્તા તે એક કાળે ભારતની સૌથી પ્રસિદ્ધ અને બેધક પ્રાણિકથાઓમાંની એક હતી એમા શટ નથી ભારતીય ધર્મપ્રવકએ ભાસડની જીવનચર્યાને અપ્રમાદના પ્રતીક- ૩૫ ગણી છે આવા અપ્રમાને જીવનમાં થતુ એકાદ ખનન પણ કે કરણ અજામ લાવે છે એ “પચતત્ર” કાર તેની સરળ માર્મિ કતાથી બતાવ્યું છે ·$ થવા લાગ્યો. પ્રબન્ધકેશને મુઇઝુદીન કેણુ ? પ્રબન્ધકેશમાં વર્ણવેલી ઘટના હર્ષપુરીય ગચ્છીય રાજશેખરસૂરિએ સં. ૧૪૦૫ માં રચેલ agવૈશનિવઘ કિવા પ્રાદેશિઅન્તર્ગત વરતારાવામાં લાટના રાજા શંખ, ગોહના ઘૂઘુલ વગેરેના પરાજ્યના વૃત્તાન્ત પછી નીચલી ઘટના વર્ણવેલી છે? વીરધવલા દિવસે દિવસે વધારે પ્રબલ એવામાં દિલ્હીથી તેમનો મેકલેલો હેરક આવી પહોંચ્યો. તેણે મંત્રી વસ્તુપાલને કહ્યું કે, દિલ્હીથી મુઇઝુદીન સુલતાન(માનસીકુત્રાળ)નું લશ્કર પશ્ચિમ ભણું કૂચ કરતું ચાલ્યું આવે છે. ચાર પ્રયાણ થઈ ગયાં છે. આબૂને રસ્તે આવવાનો તેમનો વિચાર છે, તથા તેમની દષ્ટિ ગુજરાત ઉપર છે, માટે આપણે ચેતવું જોઈએ. આ સાંભળી વસ્તુપાલ રાણું વિરધવલની આજ્ઞા લઈ સારા સારા એક લાખ સવાર લઈ નીકળ્યા. આબૂનો રાજા પરમાર ધારાવર્ષ ગુજરાતનો ખડિયો રાજા હતો, તેને હેરક મોકલી કહેવરાવ્યું કે યવનોને પહેલાં અંદર આવવા દઈ પછી ળની ઘાંટી રેકી લેજો. આ પ્રમાણે યવનોને પેસવા દઈ પાછળથી ધારાવર્ષે ઘાંટી રોકી લીધી. એવામાં વસ્તુપાલ લશ્કર લઈ આવી પહોંચ્યો. બન્ને બાજુથી હુમલો થતાં મુસલમાન લશ્કરમાં ત્રાસ વર્તી રહ્યો, સૌ તેબા પિકારવા લાગ્યા. અગણિત જણને કાપી નાખી, તેમના મસ્તકનાં ગાડાં ભરી વસ્તુપાલ ધોળકે આવ્યો. ૧. વિરધવલા ધોળકાને વાઘેલો મડલેશ્વર, લવણપ્રસાદને પુત્ર પાછ- ·૪૫ “પ્રબ કોશ'ને સુઈજુદ્દીન કોણ? છના બળવાન યવનની વીરધવનને ધાસ્તી હતી વસ્તુપાવે તે દર કરવાનું વચન આપ્યું, નાગપુર(નગોરમા શાહ (૫) દેને પુત્ર રા, પૂના નામે હતા. તેને મુઇઝુદીન સુલતાનની બેગમ બીબી પ્રેમકથા- એ પિતાનો ભાર્ડ ર્યા હતા તે સ ૧૨૮૬ મા મુઇઝુદ્દીનની આજ્ઞા લઈ શ4 જાને સઘ કાઢી નાગપુથી નીકળ્યો આ સમાચાર સાંભળ તેજપાન માડળ સુધી તેની સામે ગયે બન્ને ભાઈઓએ મધની ખૂબ સેવા કરી તથા પૂનડની આગતાસ્વાગતા કરી શત્રુ જ્યની યાત્રા કરાવી પૂનડના ગયા પછી મુઇઝુદીન બાદરાયની મા મક્કે હજ કરવા જવા માટે વહાણમાં બેસવા ખભાત આવી અને એક મુસનમાન વહાણ- વિટીને ત્યાં વનરી વરતુપાલને આ વાતની ખબર મળતા તે બુદ્દી વાણમા બેઠી એટલે કોળીઓ એકલી તેણે એને મર્વ ધનમાન તૂટી લેવરાવ્યો આથી વહાણવટી મન્કી પામે ફરિયાદ કરવા આવ્ય વસ્તુ પાને બધી વાત સાભળી, કોળીઓને ખૂબ ધમકાવ્યા અને બુદ્દીને બને માત પાડે અપાવ્યો બુઠ્ઠી બહુ રાજી થઈ અવતાનની મા મક્કે જઈને પાછી આવી ત્યારે વસ્તુપાલ તેને મૂકવા દે. દિલ્હી સુધી ગયો. બા શાહ આગળ બુદ્દી તે વાવાને બદલે વસ્તુપાનનું જ વર્ણન કરવા લાગી એટલે તેણે સવારે મોકલી ગામ બહાર ગતરેલા વસ્તુપાવીને બનાવ્યો તેણે બાદશાહ સમક્ષ નજરાણ મકી પ્રણામ કર્યા બાદશાહે કહ્યું, “અમારી માતાજીની તમે બહુ ચાકરી કરી છે તે તમારી રામા આવે તે વસ્તુ માગી લો” ત્યારે વસ્તુ- પાને કહ્યું “અમારે કોઈ વાતની ખામી નથી, એટલે માગવાનુ માત્ર આટનું જ કે તમારે ગુજરાતના રાસ ભાવે મલ્પિ રાખવી અને ગુ ધરા ઉપર ચઢાઈ કરવી નહીં, તથા કમાણી ખાણમાથી પાચ પથર મને લેવા દેવા” બાદશાહે પ્રસન્ન થઈ વસ્તુપાવન એ માગણીઓ માન્ય રાખી. ૨ મૂર્તિઓ બનાવવા માટેનો પાથર જેમાથી નીકળતો તે “મમ્માણી ખાણને અન્યત્ર પ લેખ આવે છે એ ખાણ કક્ષાની અમેની હશે?

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે મૂલ્યવાન પોષાક આપી તેને વિદાય કર્યો. પૂનડે પાંચ પત્થર પાછળથી મોકલી આપ્યા, જે શત્રુંજ્યાદિ તીર્થમાં વપરાયા. ૩ પ્રથમ વિચાર એ કરવાને છે કે રાજશેખરે વર્ણવેલી આ ઘટનાને વિશ્વસનીય માનવી કે કેમ ? આ પ્રશ્નનું કારણ એ કે સોમેશ્વર, રસિંહ આદિ વિરધવલ અને વસ્તુપાલના સમકાલીન લેખકની પછી આશરે સો-સવાસો વર્ષે પ્રવેશ રચાયેલું છે. સેમેશ્વર, અરિસિંહ વગેરેનાં વર્ણન કરતાં રાજશેખરના લખાણમાં જે હકીકત વધારે છે, તે કલ્પિત છે, એમ પણ કેટલાક વિદ્વાનોનું અનુમાન છે.૪ સં. ૧૩૬૧ માં વઢવાણમાં રચાયેલ મેસ્લેગરિના પ્રવાજિંતામણિ- માં આ પ્રસંગ છેક સક્ષેપમાં વર્ણવેલ છે. ગુજરાતના છેલ્લા વાઘેલા રાજા કર્ણદેવનું રાજ્ય નાશ પામે છે માત્ર એક જ વર્ષ થયું હતું. એટલે ચાલતી આવેલી શ્રતપરંપરાનો લાભ પણ મેરૂતુંગને મળ્યો હશે મેસતુ ગે સુલતાનનું નામ નહીં આપતાં કરતપુત્રાળ એમ લખ્યું છે તથા સુલતાનની માતા નહીં, પણ તેનો ગુરુ મટ્ટે જતો હતો એમ બતાવ્યું છે ૬. તેણે લખેલી નજીકના સમયની ઘટના માનવાનો ઇન્કાર એકદમ થઈ શકે નહી. ૪. ૩. વાતિકપ, ફાર્બસ ગુજરાતી સભાની આવૃત્તિ, પૃ. ૨૩૫-૪૧ ઉપરથી સાર. ગુજરાતના મધ્યકાલીન હિન્દુ-રાજપુત યુગના ઇતિહાસનાં પ્રબ- ન્ધાત્મક સાધને એ રા દુર્ગાશંકર શાસ્ત્રીનું વ્યાખ્યાન, પૃ. ૨૪. ૫. મુસલમાન ઇતિહાસકારોના લખવા પ્રમાણે સ ૧૩૫૬ (ઇ. સ. ૧૩૦૦) માં ગૂજરાતના હિન્દુ રાજ્ય નારા થય ગણાય છે, પણ હવે કેટ- લાંક નવીન પ્રમાણોના આધારે એ બનાવ સં. ૧૩૬૦ માં બન્યો હશે એમ માનવુ વધારે યોગ્ય લાગે છે. જુઓ આઠમી સાહિત્ય પરિષદમાં રા. દત્તા- ગેય ડિસ્કલકરને લેખ ગુજરાતના ચાલુકય અને વલભી રાજાઓને કાલક્રમ, તથા “સાહિત્ય” એકબર ૧૯૩૧ માં મારા લેખ “અણહિલવાડના વાઘેલાએ ૬. ઝવતા (ફાર્બસ ગૂજરાતી સભાની આવૃત્તિ), પૃ. ૧૬૮ ·૪૦ પ્રખધેકેશને મુઇઝુદીન કે વળી કોરઅન્તગત કેટલાક પ્રખવો ભવે ભારોભાર કલ્પ- નાથી ભય હાય, પણ વસ્તુપાનામાની તે ઘણીખરી ઘટનાઓ ઐતિહાસિક દષ્ટિએ સાચી પુરવાર થઈ છે. તેમાં નાગપુરના સઘવી પૂનડ વિષે કર્તા લખે છે કે તેણે સ ૧૨૭૩ મા બબેરપુરની રાજ્ય- યાત્રા કરી, તથા મ ૧૨૮૬ મા મુઇઝુદ્દીનની આજ્ઞા લઈ શત્રુ જયનો સવ કાઢ્યો આ પ્રમાણે, પ્રથમ હિન્દુ લેખને અપ્રિય એવી સાન આપી બાકીનું વર્ણન રાજશેખર એટની ઝીણવટથી કરે છે કે તે લખતા તેની પામે ઈ. નિખિત મામગ્રી હેવી તે જોઈએ એમ લામા સિવાય રહેતું નથી પ્રસગની શરૂઆતમાં જ લેખક જણાવે છે gવ મા दिल्लीनारादेय चापुर श्रीवस्तुगला दिम दे । ढिल्लन श्रोमेनिदीन યુવાન શિન્ય ધના રેશાદરા રેનના દિલ્હીની બરાબર દક્ષિણે આવેલા ગુજરાત ઉપર પાટશાક ચઢાઈ કર છે લારે ગિા હિરાન બલે વધે રિા લખે છે તે પણ નખનારની ખાસ ચોક્કસાઈ બતાવે છે, અને તે વર્ણન દિલ્હીના પાદરવાહની મહાગના વર્ણન સાથે કેવી સરળતાથી ઘટાડી શકાય છે તે આગળ જણાગે ત્યારે પ્રશ્ન એ થળે કે મુરી, દીર્તન તથા અન્ય વસ્તુપાન વરધવ- વના સમકાલીન ગ્રન્થમાં આ બાબતને કેમ ઉખ નથી? જવાબ એ આપી જાય કે ભારતીય ગ્રન્યકારોએ રીતસરનો ઈતિહાસ લખવાને પ્રયત્ન કટ કર્યો નથી અને તેથી આવા દાખલાઓ એક કરતા વધુ મળી આવે છે ગુજરાતના ઇતિહાસમાથી જ ઉદાહરણ લઈએ સિદ- રાજે મેરિડ ઉપર ચઢાઈ કરી હતી તેને સમ-નીન તઘાત કાબ કે વડનગરની પ્રાપ્તિમાં નિપુન ઉવેખ નથી, પણ આશરે સો-સવાસો વર્ષ પછી લખાયેલ હતી સર્ગ ૨, ઓ ૨૫) માં સૌરાષ્ટ્ર-કૂપ ખેગાર અપાર વપરામ, કથતે જે રશે તેને કયો મિહે કરીસમ છે ૭ શ વીમજી હરિન આચાર્યરત સમશ્લોકી ભાષાન્તર, ૫ ૧૪ ·૪૯ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે એ પ્રમાણે તેને ઉલ્લેખ મળે છે. સં. ૧૨૮૮ ના અરસામાં રચાયેલા અપભ્રંશ રેવનાિિા માં ૮ પણું એ બનાવની સ્પષ્ટ નેધ મળે છે. કર્ણ સોલકીએ માળવા જીત્યું હતું, તથા મૂળરાજ છેલ્લા ચાવડા રાજાને ભાણેજ હતો, એ બિના કર્ણ અને મૂળરાજના સમય પછી અનુક્રમે આશરે દેઢસો અને અઢીસો વર્ષે રચાયેલા સુન્નત્તીર્તનમાં પહેલી વાર મળે છે. મહમૂદ ગઝનવીએ કરેલ સોમનાથના ભગનો ઉલ્લેખ કવિ ધનપાલકૃત સત્યપુરમંડન મહાવીરત્સાહસિવાય બીજી કોઈ સમકાલીન કૃતિમાં નથી. અર્થાત એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ સમકાલીન ગ્રન્થમાં ન મળતો હોય એટલાજ માત્ર કારણથી તેને કલ્પિત ગણું શકાય નહીં અથવા અમુક પ્રસંગ કેઇ એક જ ગ્રન્થમાં વર્ણવ્યો હોય તેટલા જ કારણથી તે ઓછે વિશ્વસનીય, એ નિયમ પણ સ્થાપિત કરી શકાય નહી. ગમે ત્યાં ખૂણે પડેલો ઉલ્લેખ પણ ઐતિહાસિક કસોટીએ પાર ઊત- રતો હોય છે તે માનવામાં વાંધો નહી, અને અનેક ગ્રંથમાં મળતું સમાન વર્ણન પણ ઐતિહાસિક કસોટીમાં પાર ન ઊતરે તો સંદિગ્ધ કેટીમાં ગણવા યોગ્ય એવો નિયમ જ યોગ્ય છે. અને આ રીતે રાજશેખરનું લખાણ અમુક અતિશયોક્તિઓ તેમાં હોય તો પણ એક પ્રસંગ તરીકે સાચું માનવામાં વાંધો નથી, એવો મારે નમ્ર મત છે. મુઇઝુદ્દીન કેણુ ? બોમ્બે ગેઝેટિયરના ગુજરાતના ઇતિહાસનો લેખક લખે છે કે, પ્રવધજો વગેરેમાં વર્ણવેલે મુઇઝુદ્દીન તે દિલ્હીનો મહમ્મદ ઘોરી સુલતાન મુઇઝુદ્દીન બહરામશાહ (ઈ. સ. ૧૧૯૧–૧૨૦૫ ) છે.૧૦ ધરીએ ગુજરાત ઉપર ચઢાઈ કરી હતી, પણ તેને હાર ખાઈ પાછા જવું પડયું હતું. પરંતુ દિલગીરી સાથે કહેવું પડે છે કે તે માનનીય ઈતિ- ૮. પ્રકટ રા. ચિમનલાલ દલાલ સંપાદિત પ્રાન ગુર્જર પ્ર. ૯. ગુજરાતના મધ્યકાલીન હિન્દુ-રાજપૂત યુગના ઈતિહાસનાં પ્રખધાત્મક સાધન” પૃ. ૧૭. 9. Bom. Gaz. Vol I, pt, I,201 ·૪૯ સ પ્રબધાને મુઇઝુદ્દીન કે હાસગ્રથનું આ અનુમાન વિશ્વાસપાત્ર નથી મહમ્મદ ઘેરી અણહિલવાડ ઉપર ઈ. સ. ૧૧૭૮ (હિ પહજ, સં. ૧૨૩૪)માં લશ્કર લઈ આવ્યો ગુજરાતની ગાદી ઉપર તે વખતે બાલ મગજ કી રાજ્ય કરતો હતો તે છે કે સગીર વયન હો, પણ તેની પાસે મોટું લશ્કર અને પુષ્કળ હાથીઓ હતા લડાઈ ચાલતી હતી ત્યારે અકાળે વરસાદ પડ્યો, અને સુલતાનની હાર થઈ તથા તેને સધિ કરી પાછા જવું પડયું ? આ તને લીધે મૂલગજને તામ્ર- पत्रमा महाराजाधिरान परमेश्वर आहवपराभूतगनिहाधिराज धीमूलराजदेव એ પ્રમાણે વર્ણવેલ છે ૧૨ હવે, ખાસ ધ્યાન દેવા યોગ્ય તે એ છે કે આ યુદ્ધ થયું તે વખતે ભીમદેવ બીજે પણ ગાદીએ બેઠે ન હતો, તેમ ૧૨૩૪મા વરધવલ અને વસ્તુપાલ વગેરેને જન્મ હશે કે કેમ એ વિષે પણ શ કા રહે છે, ખુદ વિશ્વવલને બાપ લવણુપ્રસાદ પણ આશરે ૧૨૫૬ (ઈસ ૧ર૦૦) મા ઘોળકાને મડલેશ્વર શો હતો, એટલે સ ૧૨૩૪ની લડાઈમાં તેમના કોઈએ કશુ કાર્ય કર્યું હેયએ બનવાજોગ નથી વળી વિંતિકાલિનપુત્રાળ gવીરો જ એ પ્રમાણે પ્રકારે મજદીન વિષે લખ્યું છે તે ધ્યાનમાં લેતા એમ લાગે છે કે રાજશેખરના મત પ્રમાણે પણ પ્રસ્તુત મજદીન તે શાહબુદ્દીન ઘોરીથી ભિન્ન એવો બીજે જ કઈ સુલતાન હતો પણ તે મહમ્મદ ઘોરી જ હતો એમ કહી ન શકાય મહમ્મનું બીજુ નામ મુઇઝુદ્દીન હતુ એ વાત સાચી, પણ પ્રવેશ વેદોમાં વર્ણવેલે નોનવીર તો એથી ભિન્ન જ ત્યારપળ ઈ સ. ૧૧૯૪માં મહમ્મદ ઘેરીના સેનાપતિ કહીને અહિલવાડ ઉપર ચઢાઈ કરી લડાઈમાં ગુજરાતના સેનાપતિ જીવન- સ 11 History of India by Elliot, yol II P 294 12 Ind Ant, Vol w p 195, 198, 200, 201 ·૫૦ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે રાજનું મરણ થયું. કુબુદ્દીન દેશ લૂટવા લાગ્યો, પણ એવામાં ગિજનીથી આવેલી આજ્ઞા પ્રમાણે તેને દિલ્હી પાછા જવું પડ્યું.૧૩ મિનરાજ-ઉસ-સિરાજના લખવા પ્રમાણે ઇ. સ. ૧૧૯૭(સં. ૧૨૫૩)માં કુત્સુદીને ફરી વાર નહરવાલ ઉપર ચઢાઈ કરી, ભીમદેવને હરાવ્યું અને પિતાનું પ્રથમનું વેર લીધું.૧૪ પરંતુ દેશ તાબે કર્યાનું વર્ણન મળતું નથી, તેથી એમ લાગે છે કે દેશ ઉપર માત્ર હુમલો જ થયો હશે.૧૫ હવે, વસ્તુપાલ તે ઠેઠ સં. ૧૨૭૬ માં લવણપ્રસાદને મંત્રી થયો.૧૬ એટલે કુબુદ્દીનની આ ચઢાઈઓને સંબધ રાજશેખરે વર્ણવેલ મુઝુદ્દીન સાથે કઈ રીતે લગાવી શકાય તેમ નથી. ત્યારે પ્રાઘવજોને યોગીનસુત્રાળ કેણુ? આપણે જોઈ ગયા કે ૧૨. રાસમાલા ( ભાષાન્તર, ૩જી આવૃત્તિ), ભાગ ૧, ૫. ૩૩૦-૩. 14. History of India by Elliot, vol. II, p. 300. ૧૫. કદાચ પ્રશ્ન થશે કે કબૂદીને મુઇઝુદ્દીન નામ ધારણ કર્યું હતું : એ ઉલ્લેખ હજી સુધી કયાંય મળ્યો નથી, તે પછી એ વિશે ફેકટ વિચાર કરવાની શી જરૂર? પણ જન ગ્રન્યકારોએ તે દિલ્હીના તખ્ત ઉપર થઈ ગયેલા ગમે તે પાદશાહને કંઈ કમ વગર નીર નામ આપેલ છે, જેમકે સં. ૧૩૧૫માં ભારે દુકાળ પડે ત્યારે કચ્છના દાનેશ્વરી જગદ્ધશાહે દિલ્હીના રાન મજદીનને ગરીબોને વહેંચવા માટે ૨૧૦૦૦ મૂડા અનાજના આપ્યા એવું વર્ણન કેટલાક જિન ગ્રન્થોમાં આવે છે જુઓ રાસમાળા, ભાષાન્તર, ૩ જી આવ, ભાગ ૨, પૃ. ૫૧૫). એ વખતે તે નાસિરૂદીન મહમ્મદ દિલહીને સુલતાન હતો. આવી રીતે ગમે તે બાદશાહને મુઇઝુદીન નામ અપાતું હોય તો નવાઈ નહીં, અને તેથી જ કુબુદ્દીન વિષે પણ કાલાનુક્રમની દષ્ટિએ આ ચર્ચા કરવાનું ચોગ્ય ધાર્યું છે, ૧૬. વસ્તુપાલ અઢાર વર્ષ પર્યન્ત મંત્રી તરીકે કામ કર્યું હતું, એવા ઉલ્લેખો મળે છે જુઓ કીર્તિ કેમુદી ભાષાન્તર, પ્રસ્તાવના ૫, ૨૫). હવે, વસ્તુપાલનું મરણ સં. ૧૨૯૫ માં થયું હતું. (માલધારી નરચન્દ્રસૂરિની વિષ્યવાણું પ્રમાણે તેનું મરણ સં. ૧૨૯૮ માં થયું હતું એ રણછોડભાઈ ઉદ્મરામ, મી ફેબ્સ, વલસજી હ. આચાર્ય વગેરેને મત છે, પણ આબુ. ઉપરના સ. ૧૨૯૬ ના એક લેખમાં વસ્તુપાલના નાના ભાઈ તેજપાલને

·૫૧
(
ગુલામ વને
પ્રખધકેશ ને સુઈ બુદીન કેe?
મુઇઝુદીન’ નામ કે ધારણ કર્યું તે ત ખાસ ધ્યાન નહી આપતાં
જેના થકાએ ગતાની ન્યાયે જ એ નામને ઉપયોગ કર્યો છે
એમ લાગે છે, પછીના કાળમાં લખાયેલી કેટલીક રાજવંશાવલીઓમાં
દિલ્હીના તખ્ત ઉપર મેજીન નામના સંખ્યાબંધ પાદશાહે થઈ ગયા
હેવાનું પણ લખ્યું કે તેથી વસ્તુપાલ મત્રી થશે તે પછી દિલ્હીના
તખ્ત ઉપર જે પાકના છે તે જ રાજશેખરે વર્ણવેલ મુઇઝુદ્દીન એમ
માનવામા ઇકત નથી આ પ્રમાણે, વસ્તુપાલ મત્રી થયે (સ ૧ર,
ઇસ ૧૨૦) તે વખતે દિલ્હીમાં કુતબુદ્દીનની પછી ગાદીએ આવનાર
અસ્તમી (ઈ મ. ૧-૧૦-૧૩૫ )જ્ય
છે અને
નાગપુરના સધવી પૂનાને મુઇઝુદ્દીનની બીબી પ્રેમાએ પિતાને
ભાઈ કરીને રાખ્યો હતો, પૂનડે મેઈઝુદ્દીનની આજ્ઞા લઈ મ ૧૭૩મા
બપુની અને સ ૧૮૬મા શત્રુજયની યાત્રા કરી હતી, એવા
“જશેખરના ઉલ્લેખ તથા તે સાથે આપેલા વર્ષો ધ્યાનમાં લેતા મુઈ
નન નામ અહમશને નક્ષીને જ વપરાય છે એમ બિન કુન કા
રહેતી નથી
મુઇઝુદ્દીનના હુમલાવાળી ઘટના ક્યારે બની?
વસ્તુપાલ અને તેજલ એ ભાઇઓ સ ૧ર૭૬માં ળકાના
મડલેશ્વરના મંત્રી થયા તે આપણે આગળ જોઈ ગયા નાગપુરના
સઘવી પૂનડે સ ૧૨૮૬ માં શત્રુજયેનો મધ કાઢયે ત્યારે, તે દિલ્હીના
મહાઅમાત્ય કરે છે-અને વસ્ત્રાલ મરણ પરત મહાઅમાત્યારે હવે,
એ વાત સિંહ એ નેતા ૧૨૫મા વીસલદેવ ગાદીએ આજે એ પછી
છેડા જ સમયમાં વસ્તુપાળનું મુત્યુ થયુ તેવુ ઈએ. એને તેને આશરે સ
૧૨૬-૧% માં પ્રધાનપદ મ હશે
19 History of Micsle rule o lodia by libwarı
Poznad, p 71

·પર વસ્તુપાલનું વિધામંડળ અને બીજા એ પાદશાહને કૃપાપાત્ર હેવાથી, પાદશાહને પ્રસન્ન કરવા વસ્તુપાલે સંધ તથા સંઘપતિનું સ્વાગત કર્યું હતું. રાજશેખરના વર્ણનાનુક્રમ મુજબ, મુસિલમ લશ્કરને વસ્તુપાલે પાછું હઠાવ્યું એ ઘટના ત્યારે પહેલાં બની ગઈ હતી. અર્થાત મુઇઝુદીને-કહે કે અલ્તમશે-સં. ૧૨૮૬ અગાઉ ગુજરાત ઉપર ચઢાણ કરી હેવી જોઈએ. બીજી બાજુથી, એ પ્રશ્ન થાય કે લવણપ્રસાદ અને વરધવલ તે ધોળકાના મંડલેશ્વર હતા, તે પછી ગૂજરાત ઉપર પરદેશી ચટાઈ લાવે તે વિષે સર્વ ચિતા અણહિલવાડના સાર્વભૌમ રાજા ભીમદેવને બદલે તેમને શા માટે થવી જોઈએ? આને ઉત્તર બહુ સહેલાઈથી મળે તેમ છે. ભીમદેવની તબિયત ઉત્તરાવસ્થામાં નબળી પડી ગઈ હતી, કેટલાક માંડલિકે તથા સામંતે તેનું રાજ્ય પચાવી પાડવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. અરિસિહકૃત સુતકીર્તન માં ભીમદેવ વિષે લખ્યું છે सततविततदानक्षीणनिःगेपलक्ष्मी-- તસિતાજીની મૂમિમુગ बलकवलितभूमिमण्डलो मण्डलेश- श्विरमुपचितचिन्ताकान्तचित्तान्तरोऽभूत् ।। સેમેશ્વરક્ત શીતિશૌરીમાં અણહિલવાડની રાજ્યલક્ષ્મી લવણ- રસાદને કહે છે? જે, મંડલિકે વળી મન્જિયો છે, ને ત્યાં કમેં માત્ર પરાક્રમ છે; છે કામના સ્વામીની સ્ત્રી હું માંહે, જેને જ તેને શું ઉપાય થાય ? (સર્ગ ૨, શ્લેક ૯૫) માત્ર એટલું નહી, પણ કેટલોક સમય યન્તસિહ નામે કોઈ સામંત અણહિલવાડની ગાદી પચાવી બેઠો હતો, એમ સં. ૧૨૮૦ના એક તામ્રલેખના શ્રીગળત્રિપુરાનાનીમધિષ્ઠિતમનવરિરાજીમ ચત્તસિવ એ પ્રમાણે ઉલ્લેખ ઉપરથી લાગે છે.૧૮ 96. Ind. Ant, Vci. VI., P. 197 ·૫૩ પ્રખધકેરાને સુઈમુદ્દીન કોણ? સુનકીર્તન અનુસાર, ભીમદેવે લવણપ્રસાદને પિતાના સર્વા- ધિકારીની પવી આપી હતી. ઉપર જેને નિર્દેશ છે તે જયન્તસિહ બહુ ઘેડે વખત અણહિલવાડની ગાદીએ રહ્યો હોય એમ જણ્ય છે, એટલે તેની વિરુદ્ધમાં ભીમદેવને માર કરીને લવણ- પ્રસાદ વગેરે વાઘેલાઓ આગળ આવ્યા હોય અને તેથી પ્રસન્ન થઈ ભીમદેવે તેમને ઊચી પદવીઓ ચરાવ્યા હેય, એ બનવાજોગ છે - સધિવિગ્રહ કરવાની અને ગામદાન આપવા સુધીની પણ લવલુપ્રસાદની સત્તા હતી ૨૦ આ પ્રમાણે આશરે સ ૧૨૮૦ના અસ્સામાં લવણુપ્રસાદ અણહિલ- વાડને સર્વસત્તાધીશ થશે, એમ નક્કી થાય છે વસ્તુપાલ પણ સ ૧૨૭૬થી સ ૧૭૯ સુધી ખ ભાતનો હાકેમ નિમાયો હતો મ ૧૨૭૯માં ખ ભાતની સૂનાગીરી તેના પુન જતસિહ અથવા જયસિંહને મેંપવામાં આવી અને વસ્તુપાલ મુખ્ય મંત્રી તરીકે તેજપાલની સાથે ળકે રહેવા લાગ્યો ૨૧ ૧૯ સેમેશ્વરે સુબિર કાવ્ય રચ્યું છે તેમાં એવી કથા આવે છે કે સુરથ નામે એક રાજાના મત્રોએ તેના શત્રુઓ સાથે મળ જવાથી તેનું રાજ્ય જતું રહ્યું એટલે તે ખરણયમાં જઈ વસ્ય પા તેને મધ નામે એક મુનિનો સમાગમ થતા તેમણે રાજને ભવાનીની આરાધના કરવાનું કહ્યું. તપથી પ્રયાસ થઈને ભવાનીએ રાખીને તેનું રાજ્ય પાછું મળશે એ આશીર્વાદ આપે તેવામાં જે સ્વામીભકત માણસો હતા, તેઓ તેના કૃત- અધિકારીઓને નારા કરી સુરથને ખાળવા નીકળે છે, અને તેના પર લાતા તેને રાજધાનીમાં લાવી ધામધૂમથી ગાદીએ બેસાડે છે સોમેશ્વર ભીમદેવના વખતમાં થઈ ગયેલ રાજ્યની અવ્યવસ્થાની વાગણીથી પ્રેરાઈ રમ્યું હોય એમ લાગે છે ૨૦ જુઓ "મમાળા ભાષાન્તરમાં 'વાઘેલા વિષે ભાષાન્તરકતાને વધારો' એ પ્રકરણ રા સામે જુવો (સર્ગ ૩, બ્લેક ૫૯), જે દ્ જાન શિવ (સર્ગ ૩, લોક ૬૨) એ શનિૌકરીના કદને ઉપરથી કેટલાક એમ માને છે કે વસ્તુપાલ-તેજપાલ સ ૧૨૩૬ મા માત્ર બન્યા આ અન્ય ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે સર્વસત્તાધીશ થયા પછી, આખા રાજ્યની ચિતા રાજ્યની ચિતા લવણ- પ્રસાદને તથા તેના પુત્ર વિરધવલને ય, એ સ્વાભાવિક છે. ભીમ તો એ કાળે કદાચ રાજ્યવ્યવહારના માત્ર ઉપચાર પૂરતે જ રાજા હતે. રપષ્ટ રીતે આ જ કારણથી પ્રબન્ધકેશવાળા પ્રસંગમાં ભીમનું નહી, પણ વરધવલ અને તેના મંત્રી વસ્તુપાલનું જ નામ મળે છે. વળી આ સર્વ તરફ જોતાં મુઇઝુદ્દીનની ચઢાઈવાળે બનાવ સં. ૧૨૮૦ પછી (લવણુપ્રસાદના સર્વાધિકારી-પદનું વર્ષ) અને સં. ૧૨૮૬ (સાહ પૂનડે કરેલી શત્રુંજયની યાત્રાનું વર્ષ) પહેલાં બન્યો હોવો જોઈએ. હવે, દિલહીના સુલતાન અહતશે ઈ. સ. ૧૨૨૭ (સં. ૧૨૮૩) માં કયુબેચા, જેને મહમ્મદ ઘેરીએ ઊચનો સુબો નીમ્ય, અને જે પાછળથી આખા સિબ્ધ પ્રાન્તને ધણું થઈ બેઠો હતો, તેના ઉપર ચઢાઈ કરી અને ત્રણ મહિના સુધી ઘેરો ઘાલી ઊચને કિલ્લ કબજે કર્યો. કયુબે હોડીમાં બેસી નાસવા જતો હતો, પણ સિધુના પૂરમાં ડૂબી - ૨૨ સંભવ છે કે અલતમશે ત્યાં થઈને પોતાના કેઈ સર- દારને ગૂજરાત તરફ મોકલ્યો હોય, જેને વસ્તુપાલે ધારાવર્ષ પરમારની મદદથી હરાવી પાછા કાઢો હોય.૨૩ ઢિન્તીતઃ શ્રીમોનવીનસુરઝાસ્ય સર્ષ પશ્ચિમ વિસામુદ્રિ વત્તતમ્ એ પ્રવક્વોશના ઉલ્લેખ સાથે ? ત્યારે નવયુવાન વયના હશે, પણ એ અનુમાન બરાબર નથી, કારણ જીતસિંહ ૧૨૭૯ તો ખંભાતનો હાકેમ એ હતો, તેથી વસ્તુપાલ-તેજપાલ સં. ૧૨૩૬માં કદાચ વૃદ્ધ નહીં હોય તો પણ પુખ્ત વયના તો હશે જ. 22, History of Moslem Rule in India, p. 80 ૨૩. અત્રે એક સહજ અનુમાન થાય છે. અલ્તમશનો પુત્ર મુર્હઝુદ્દીન બહરામશાહ હતો (એજન,૮૪). દિલ્હીમાં મુઈઝી અમીરે પણ હતા (એજન ૭૭); વર્ણન ઉપરથી એમ લાગે છે કે તમારા પોતે તે લશ્કર સાથે નહોતે જ આવ્યો, તેણે પોતાના પુત્રને અથવા એકાદ મુઇઝી અમીર- ને લશ્કર આપી મેકલ્યો છે, અને તેને અંગે જૈન કન્યકારેએ આક્રમણ- કારને નહીર નામ કદાચ આપ્યું છે. આ એક કલ્પના જ માત્ર છે.

·પ્રબંધકોને મુઇઝુદ્દીન શું? પણ આ વાત બરાબર બંધબેસતી આવે છેવળી, ગૂજરાત જીતવાને સત્પ તે અલ્તમશને તે ગાદીએ બેઠો ત્યારથી જ હશે સ ૧૨૬ (ઈસ ૧૨૧૨)માં તે વખતના ગુર્જર સામ્રાજ્યની સીમા ઉપર આવેલ ઝાલોર સુધી તેણે ચડાઈ કરી હતી, પણ ત્યાના ચેહાણ રાજાએ મજબૂત સામને કરવાથી તેણે થાકીને પાછા જવું પડયું હતું * આ સાથે મુસ્લિમ ઇતિહાસકારે આ ઘટના વિશે કઈ લખે છે કે કેમ તે જોવું જોઈએ. બિનજ-ઉસ-સિરાજના લખવા પ્રમાણે ઈ સ ૧૧૯૩માં કબુરીને નશ્વાર ઉપર ચઢાઈ કરી ત્યારે પણ ધામ વય તેની સામે થયો હતો, પણ તેને હારવું પડ્યું હતું અને મુસલમાનેએ લૂટફાટ કરી અગાઉનું વેર લીધુ ખા પછીના સમયમાં આબુના ધારાઈ પરમારે ગુજરાતના રાજાને, તેના મુસ્લીમ શત્રુઓ વિરુદ્ધમાં મદદ કરી હતી, એ પ્રકારનો ઉલ્લેખ તવારીખે ફરિતાને ધારાવર્ષના પુત્ર સોમસિંહદેવનો પ્રથમ શિલાલેખ ૧૨૮૭ ને મા આવે છે, એટલે ધારા પિતાની કારકિર્દીનાં છેલ્લા વર્ષોમાં અનામતની વિરુદ્ધમાં લવણપ્રસાદ તથા વિધવાનેર મ દ કરી કરે રાજશેખરે વર્ણન કર્યું છે કે, જુઓ કાન્હડદે પ્રબન્ય, (૧લી આત્તિ) ઉપોદઘાત, ૫ ૨૭ ૨૪ રાસમાળા (ભાષાન્તર ૩છ આતિ), ભા. ૧, પૃ. ૩૭૫. ૨૫ પ્રશ્નોમાં સર ને વીધવલને જ પાન તરીકે વર્ણવે છે હવે આ ઘટના આશરે સ ૧૨૮૦અને સ ૧૨૮૬ની વચ્ચે બની, જ્યારે જીરધવલનો રાજ્યાભિષેક તો ઠેઠ સ ૧૨૮૯મા ધોળકામા યો (Bom Gad, vol p 200) આનું સમાધાન એ રીતે થઈ સકે કે રાજ અને યુવરાજ અનેના નામે રાજ્ય કરવાનો સમય છે કરિનામા સુલતાનના પ્રકમા ૪૪ wા અનિટનામ જુદ * એ પ્રમાણે લખે છે વા િવચમાં તો એ ના રિવાજ પ્રમાણે જ રાજ્યઅમલ થાજો દતિ વીરધરલના પુત્ર વીસલદેવ પોતાના ભત્રીજ અર્જુનદેવ સાથ, અજુનદેવ ના પુર રામદેવ સાથે તથા એને ભાઈ સાર ગવ પોતાના ભત્રીજા દિવની સાથે રાજ્ય કરતા હતા, એમ ઈડર મ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે વસ્તુપાલના લશ્કરે હજાર સુરિલમનાં માથાં કાપી નાખ્યાં, જેનાં ગાડાં ભરી ઘેાળકે લાવ્યા, તે અતિશયોક્તિભર્યું લાગે છે. મુસલમાન હાર્યા હશે, પણ તે સંજોગોને લઈને-જેમકે એક બાજુથી ગુજરાતનું લશ્કર અને બીજી બાજુ પરમાર ધારાવર્ષનું એમ બંને બાજુથી હુમલે થવાથી તેમને પરાજય થયો હોવો જોઈએ, કેમકે જો એવું ન હોય તે પાછળથી તેમનાથી ડરીને વસ્તુપાલ અને વિરધવલે દિલ્હીના પાદશાહને પ્રસન્ન કરવાનું તથા ગૂજરાત ઉપર ચઢાઈ નહીં કરવાનું વચન તેની પાસેથી માગવાનું કંઈ કારણ નહોતું. તાંય. ગુજરાતના અન્ય પ્રબન્ધાત્મક સાહિત્યમાં કે મુસિલમ તવારી- ખોમાં આ બનાવનું વિશિષ્ટ મહત્ત્વ ગણવામાં આવેલું નથી. તેથી એમ લાગે છે કે આ ઘટના ગૂજરાત ઉપર રીતસરની સવારીરૂપે બની નહીં હાય, પણ અહતશના એકાદ સરદારે કરેલા હુમલો (raid) માત્ર હશે. કપામાં વર્ણવેલ “મુઇઝુદ્દીનને મહમ્મદ ઘોરી કે બુદ્દીન ઘોરી ગણવાથી ગુજરાતના ઈતિહાસમાં એક પ્રકારના કાલવિપ- યસ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રબન્ધકાશે નોંધેલી ઐતિહાસિક મૃતપરંપરાનું સુસંગત અનુદર્શન કરવા માટે મજદીન પાદશાહ તે દિલ્હીને સુલતાન અલ્તમશ, એમજ ગણવું પડશે. પુરવણ saમુઇઝુદીન કેણુ?” એ લેખ છાપવા મોકલી દીધા પછી કેટલીક ધ્યાન દેવા ગ્ય માહિતી મળી છે તે પુરવણીરૂપે આપું છું જયસિંહસૂરિએ સં. ૧૨૭૬( વરતુપાલના મન્ત્રીપદની સાલ ) અને ૧૨૮૬( હાથપ્રતની લખાતાલ)ના વચગાળામાં રચેલ શ્મી- રાજ્યમાં મુરલીધરના મંદિરના શિલાલેખ ઉપરથી જણાય છે. (“બુદ્ધિ- પ્રકાશ,” પુસ્તક ૫૭, માર્ચ-એપ્રિલ) કાન્હડદે પ્રબન્ધને નાયક કાન્હડદે પણ પિતાના પિતા સામંતસિંહ સાથે જાહેરમાં રાજ્ય કરતે હતે. ( કાહ- પ્રખધ, ૧ લી આવૃત્તિ, ઉપાધ્યાત, પૂ. ર૫.) શાઉં- ·પુછ પ્રખપેકેશને મુઇઝુદીન કે? રમના નાટકમાં ગૂજરાત ઉપર થયેન એક મુસ્લિમ હુમલાન, વસ્તુ- પાત–વરધવલ વગેરેએ કુનેહથી કરેન સામનાનું વર્ણન છે નેમા લેછતિનું નામ મીનીસાર તથા તેના એક પ્રધાનનું નામ ધારી ઈસફ આપ્યું છે તેની રાજધાની ક્યા હતી વગેરે કઈ વિશેષ હકીકત તેમાં આપી નથી શ્રી ગૌરીશંકર ઓઝાએ મીલચ્છીકાર એ દિલ્હીને સુલ્તાન અહમશ હેવાનું અનુમાન કર્યું છે જે અન્ય સ્થળે પણ તેઓ લખે છે કે, જ્યારે ઉત્તરથી સુલતાન શમ્સદ્દીન અલ્તમશે તથા દક્ષિણથી યાદવ રાજા સિંહણ ચઢી આવ્યા ત્યારે ગુજરાતથી સ્વતંત્ર થઈ ગયેન ઉસિંહ, ધારાવર્ષ આદિ માગ્યાડના રાજાઓને વિધવલે પિતાના પક્ષમાં લીધા प्रविशति चिन्नाकोधावपानीडाविमन्यमानमानमो ययो- चितवेशो गोरीरमपनाम्ना प्रधानपुरुषेश मा मीनछीकार । तुम રીતમલમાન પૃ ૩૬ २ राजपूताने का इतिहास प्रथम खप- १ १६७-६८ ૩ એ જ ૫ રરર અને સિહણ અને અહમની ચઢાઈઓના તથા મારવાડી રાજાએ તાબે થયા તેના સમસમયાત્રા માટે એઝાએ કઈ ખાસ આધાર આપ્યા નથી પણ મને લાગે છે કે તે પ્રસ્તુત નાટક ઉપરથી જ વશે. જેમકે, થાવર xxશપુરા સુસવાવટામિનpવારોન से पुरामिना मनितोरमाहोऽस्माप्रति प्रयागकाग प्रगुपौदद दलाम्बुधिमग्नाने- कमझदामोग मीमिहनभूपति । इतस्तु विस्तागतरतरगचमूचकनचलदचढाच- તુજકોષર કાળમાપ 1 ફતહુ દુર વટવર- પર કુશરે જમુના મામા કાળો, રકારે સૌs agટન I ૬ ૬ તથા રાવળ્યëદ - तया हि स्वदेशमदेशमामिसरस्सु सन्ध्या छाजमैन्येषु तातकारितया प्रयाण इस भृशम पकारितया निरतिशयामारणं च प्रपजत स्वयममिनमी' मादेशनरचा भापौरपदस्य । तदिदानाम, मोमोमतितारयनिहपारावारमोमिमंदेिशनाय । दिशोऽर बेतु टमटयासिमि समतेरमवरप्रमुन ॥ पृ ११ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખો ન્મીરમા જેવા સમકાલીન ગ્રન્થને ઉલ્લેખ છે, એટલે મુસ્લિમ- એ ગુજરાત ઉપર હુમલો કર્યો હતો, એ વાત તે ચેકસ વસ્તુપાલ- ના પુત્ર જયન્તસિંહની આજ્ઞાથી ભીમેશ્વરદેવના યાત્રા મહોત્સવ વખતે ખંભાતમાં આ નાટક ભજવાયું હતું. જયન્તસિહ સં. ૧૨૭૯ માં ખંભાતને હાકેમ થયો. જેસલમીર ભંડારમાંની ઉક્ત ગ્રન્થની હસ્તલિ- 'ખિત પ્રતની લખ્યામાલ સં. ૧૨૮૬ છે. એટલે લવણુપ્રસાદ સર્વાધિકારી ચ (સં. ૧૨૮૦ ) અને પૂનડે શત્રુંજયનો સંઘ કાઢ્યો (સં. ૧૨૮૬), એ સમયના વચગાળામાં મુસ્લિમોને હુમલે ગૂજરાત ઉપર થયો છે જોઈએ, એવું જે અનુમાન મે અગાઉ કર્યું છે, તેને આથી વિશેષ ટેકો મળે છે. મારધારવા પ્રમાણે તો મનનો મલઠ્ઠાકાર અને કaષોત્ત- ને મજદીન એ બેય અલ્તમશ જ, અને બેયનાં વર્ણન જુદાં જુદાં હોવા છતાં એક જ બનાવને લગતાં. (તા. ર૭-૯-૧૯૩૪) ૪. સૂથાર -૪ * તમારી જીવરત્નાહ્ય x x મોરચ यात्रायां ... समस्तसचिववास्तोष्पतिश्रीवस्तुपालकुलकाननकैलिसिंहेन अमिता जय- न्तसिंहेन समादिष्टोऽस्मि यदिह... मधुरितनवरसबन्धप्रसरवन्धुरं कमपि प्रवन्धममिन- यत्रभ्युपनय प्रमोदपदवी सभासद इति । पृ १ * શ્રી ગીરીશંકર ઓઝાએ રાજપૂત ક્ષતિહાસ માં મીશ્નીકાર વિષે કરેલ અનુમાન તરફ રા . દુર્ગાશંકર શાસ્ત્રીએ મારું ધ્યાન ખેંચ્યું, તે ઉપરથી હું આ પુરવણું લખવા પ્રેરાયે, એ વસ્તુની અને સાભાર નોંધ લઉં છું. 1 ·એક ઐતિહાસિક જન પ્રશસ્તિ ચદ્રગચ્છના દેરભદ્રસૂરિએ વિક્રમના તેરમા શતક્ના આરજમાં મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃત ભાષામાં વાસનાથચરિત્રની રચના કરી છે તેના આ ભાગમાથી આ પ્રશસ્તિ ઉતારવામાં આવી છે એમાંથી ચદગચ્છની પર પરા સાથે બીજી કેટલીક જાણવા જેવી હીતો પણ મળી આવે છે પ્રશસ્તિમાં કાઈ સમય આપે નથી, પરંતુ વારવાર અમુક પ્રતિહાસપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ અથવા બનાના ઉખો આવે છે તે ઉપર- થી તેમજ અન્ય સાધનહારા ઉપબ્ધ થતી ઐતિહાસિક માહિતી ઉપરથી જે તે આચાર્યને સમય સહેલાઈથી અનુમાની શકાય છે પ્રશસ્તિમાથી એતિહાસિક હકીકત મળે છેએમાંની કેટલીક અન્ય રથ એથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે, જે વિષે ડિપણમાં સવિસ્તર ઉલ્લે કર્યા છેપ્રસ્તુત પ્રતિમાથી મળતી મુખ્ય હકીકત નીચે મુજબ છે – ૧ અભયદેવસૂરિએ ભવાદમાવ' ગ્રન્ય ર ૨ ધનેશ્વરસૂએિ જ રાજાની સભામાં વાદે મા જપતક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરી. ૩ ભદ્રેશ્વમૂરિના ઉપદેશથી સજજન મત્રીએ ગિરનાર તીર્થને ઉદ્ધાર કરાવ્યો ૪ ભદ્રેશ્વરમૂરિના આદેશથી માન્ત તથા સજજન મત્રીએ વડ6- દયમા મટી રથયાત્રા ચી.

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે - • . ૫. દેવભદ્રસૂરિએ તબિન્દુ' પ્રમુખ વિવિધ પ્રકરણે તથા “જન- પ્રમાણપ્રકાશતક' રચ્યાં. આ પ્રશસ્તિ એકવીસ પ્રાકૃત આયઓની બનેલી છે. પાટણના ભંડારમાંની સં. ૧૪૭૦ ની હસ્તલિખિત પ્રત ઉપરથી ઉતારવામાં આવેલી તેની નકલ પૂ. મુનિશ્રી પુણ્યવિજયજીએ મને કૃપા કરીને આપી હતી તે બદલ તેમનો અત્યંત આભારી છું. प्रशस्तिः । एत्येऽस्थि चंदगच्छो चंदो न भवं अदो करेमाणो । उत्तमसत्तरितीहि सहियो असवत्तपुण्णमरो १ ॥ तत्य अ सूरीण परंपराए सिरिअभयदेवसूरि ति । विदलियवादप्पो उप्पण्णो गणहरो वाई ॥ २ ॥ जेणं चउरासीवायविजयसंपत्तजय पटाएण । पायमइण्णवर्गयो निम्मविमो कित्तिथंभो न्य ॥ ३ ॥ तयणु धणेसरहि जामो जेणं निरीहपहुणा वि। . भोजनारदसमाए गदि वायम्मि जयलच्छी ॥ ४ ॥ संस्कृत छाया अत्राऽस्ति चन्द्रगच्छश्चन्द्र इव भवं अधः कुर्वाणः । उत्तमसत्त्वपिमिः [ उत्तमसप्तर्षिभिः ] सदितोऽसपत्नपुण्यभरः॥ १ ॥ तत्र च सूरीणां परंपरायां भीममयदेवसूरिरिति । विदलितवादीदर्प उत्पन्नो गणधरो वादी ॥ २ ॥ येन चतुरशीतिवादविजयसंप्राप्तजयपताकेन । वादमहार्णवग्रन्यो निमितः कीर्तिस्तम्भ इव ॥ ३ ॥ तदनु धनेश्वरमरिजर्जातो येन निरीहप्रभुणाऽपि । भोजनरेन्द्रसभायां गृहीता वादेषु जयलक्ष्मी ॥ ४ ॥ •१भग 18 विजिमा ·એક એતિહાસિક જન પ્રશસિત मह भजियसिंहसरि अहसि लेग परिष वयमर । घोरा विसपरिवामापिसाइमा म निगहिमा ॥५॥ तो बदमाणसूरि सुदुदरखमावणदक्खो। दिफुजरो व गरमो आमी दिसापावियपाहो ॥६॥ ठविभ च तेण सिरिदेवचदचदप्पहात्ति सूरिजुग । मप्पापयामणे जे ॥ सूरचदाहा मुरण ॥ ७ ॥ ताण च मन्नणिज्जो मुणिवसहो सिस्मादिसपणो । भासी कुलभूसणगणि गच्छधुराधरणधोरेमो ॥ ८ ॥ जस्मित्य पउमहत्यो पदुमपलको म्व जाग सिरे । आओ स वि आवलिअगोवाए लछोए ॥ ॥ मह सिरिभदेसरसरि गणारो भासी जस्स चरिएण । होउत्तरेण अजवि रोमचिजति अगाए ॥ १० ॥ जावनीव एग तरोववासिस्म अस्स आणाए । सिरिउज्जयतनित्य सजगमनिवण उद्धरिअ ॥ ११ ॥ अजितसिंहसूरियच्छ येन गृहीला प्रतमुद्राम् । घोरा विषयपिपासापिशाचिका सुन्छु निग्रहिता ॥ ५॥ तदा वर्षमानमरि मुदुधरक्षमावहनदक्ष । दिकुजर इस गुरुक भासी दिशापासप्रतिछ ॥६॥ स्थापित च तेन मीदेवचन्द्रचन्द्रामेति सरियुगम् । सत्पथप्रकाशने च सूर्यचन्द्रायित मुबो ॥७॥ तेषां च माननीयो मुनिपम शिष्यलधिमपन्न। भासाद कुलभूषणगणिगंछघुराधरणपोरेय ॥ ८॥ यस्यात्र पपरस्त कल्पमपठामिय यस्स शिरास । जात समप्यावहितग्रीवया पक्ष्या ॥ ९॥ भय श्रीमद्रेश्वरसरिगणपर आसीपरय चरितेन । लोकोरेगावापि रोमाओयन्तेऽजानि ॥ १०॥ यावजीव एकातरोपवामिनो यस्याश्या । मीउमपन्तता सन्जनसचिवनोदतम् ॥ ११ ॥ २ भग 8 पारे ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખ जस्स अ आएसणं संतुयसचिवेण सज्जणे च । वहउदमम्मि विहिआ सवित्यरा गरम रहजत्ता ।। १२ । तत्तो पालियतिक्खखग्गधारासरिन्छवयचरिभो । सिरिमजिअसिंहसूरि जाओ नभ्वाइसागुणो ॥ १३ ॥ अविसंगयागमत्यं जेणं आगामिणं सुणतेणं । भुवणे ण कस्स चितं चमकि दुहस्तावि ॥ १४ ॥ तेसि सिरिभद्देसरसरिहिं पाविमो नियपयम्मि । सिरिमजियसिंहसरिहिं पुण्णसमस्थाण" अत्याण ॥ १५ ॥ वागरणतकसाहित्तछंदसिद्धतजोइमाईणं । पार वच्छलवसेण लंमिमो कालमाणेण ॥ १६ ॥ सिरिदेव भदसूरि] संजाओ तत्तीबंदुपमुहाई । विहिमाई पगरणाई जेण जणाणुरगहठ्ठाए ॥ १७ ॥ यस्य चादेशेन शान्तुकसचिवेन सज्जनेन च । वटोदये विहिता सविस्तरा गुरुका रथयात्रा ॥ १२ ।। तत: पालिततीक्ष्णखहगधारासदृक्षव्रत चारित्र्यः । भीमजितसिंहसूरिजर्जातः सर्वातिशायर्यागुणः ।। १३ ॥ अविसंगतागमार्थ यस्यागमिकस्य भूयमाणस्य । भुवने न कस्य चित्तं चमत्कृतमसहिष्णोरपि ॥ १४ ॥ तैः श्रीभद्रेश्वरसूरीभः प्रापितो निजपदेषु । मीअजितसिंहसूरिभिः पूर्णसमस्तानामर्थानाम् ॥ १५ ॥ व्याकरणतर्कसाहित्यछन्दसिद्धान्तज्योतिपार्दानाम् । पारं वात्सल्यवशेन लम्भितः कालमानेन ॥ १६ ॥ मीदेवभद्रसूरिः संजातस्तत्त्वबिन्दुप्रमुखानि । विहितानि प्रकरणान्येन जनानुग्रहार्थम् ॥ १७ ।। ३ भूण पा8जेणं अविसंगायगमत्य ४ भूण पा: सुणतण ५ भूण या पुणसमत्थाण ६ भूण 18: अस्थाण - ·तिहासिन प्रशस्ति ३ जिम्माविमो विहि नापमापासतको म । तेग पछाचदुजसमहापगुणमणिनिहाणस्स ॥ १८ ॥ अम्मत्यणाए सिरिमिरमेणसरिस्म मिस्मरमणस । मधस्म सिरिजिणेमरमारिरम म मन्दाविनस ॥ १९ ॥ मपहिलवायपुर रस्म मेबससामिगो चरिम । साजेण पहियजिगचदगणिस्म मोमस्म ।। २० ॥ हिहिम च पटममेभ गणिया मिस्मेण विमलचदेण । पण अममाणमचगो पुण्मरम्मार ॥ २१ ॥ स १४७० माघ यदि ९ दुषदिने पुस्तक म मादशकेन रिसख ॥ ॥ निमितो वृत्तजनप्रमाणप्रकासतकर । सेन क्षणव द्रोजवलमाहात्म्यगुणमाणिनिषानस्य ॥ १८ ॥ अभ्यर्यनया आमिद्धमेनसूरे शिष्परत्नस्य । मकस्य ओजिनश्वरसूरेश्च मर्वविद ॥ १९ ॥ अहिपाटकपुरे रचित्त येयांमस्वामिनश्चरितम् । साहाय्येन पण्डितविनचन्द्रगणे शिष्यस्म ॥ २० ॥ लिखित च प्रथममेतद् गणिना शिष्येण विमल चन्द्रेण । इहमाणेनामामान्यमारमन पुण्यप्रारमारन् ॥ २१ ॥ , ભાષાન્તર જેમ ભવ(પક્ષે દેવ)ને નીચે કર્નાર, ઉત્તમ સત્વ- વાળા ઋષિઓ પક્ષે ઉત્તમ સપ્તર્ષિઓ)થી સહિત, અસપત્ન પુણ્યથી ભરેલે ચકચ્છ અહીં છે ? समा स्थान पर सम ने 4 माममार, पाही ગણધર શ્રીઅભયદેવસૂરિ ઉત્પન્ન થયા. ચેરાવાદમાં વિ. વડે જયપતાકા પ્રાપ્ત કરી હતી એવા તેમણે કીર્તિસ્ત ભ સમાન વાદમહાર્ણવ' પ્રખ્ય નિર્માણ કર્યો ૨-૩ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે તેમની પછી ધનેશ્વરસૂરિ થયા, જેમણે (પોતે) નિસ્પૃહી એવા સાધુઓના પ્રભુ હોવા છતાં ભોજરાજની સભામાં વાદમાં લક્ષ્મીને ગ્રહણ કરી. ૪ હવે, જેમણે વ્રતમુદ્રા ધારણ કરીને વિષયપિપાસારૂપી ઘોર પિશા- ચિકાને સારી રીતે નિગ્રહમાં રાખી હતી એવા અજિતસિંહસૂરિ f થયા. ૫ પછી, દુર્ધર એવી ક્ષમાને ધારણ કરવામાં દક્ષ, દિકુંજર જેવા ગુરુક અને દિશાઓમાં પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરનારા વર્ધમાનસૂરિ થયા. તેમણે ભુવનમાં સાથનો પ્રકાશ –કરવામાં સૂર્યચન્દ્ર જેવા દેવચન્દ્ર અને ચન્દ્રપ્રભ એ બે સૂરિઓને પોતાને રથાને) બેસાડ્યા. ૬-૭ તેમના માનનીય મુનિવૃષભ, શિષ્યલબ્ધિસંપન્ન, ગચ્છધુરા ધારણ કરવામાં વૃષભ જેવા કુલભૂષણગણિ થયા, જેમને કલ્પદ્રુમના પલ્લવ જેવો પદ્મહસ્ત જેના માથા પર મૂકાતો તેને લક્ષ્મી વરતી. * * હવે ભદ્રેશ્વરસૂરિ થયા, જેમના લકત્તર ચરિત્રથી આજે પણ અંગે રોમાંચિત થાય છે, આખી જિંદગી સુધી એકાન્તર ઉપવાસ કરનાર જેમની આજ્ઞાથી સજ્જન સચિવે ઉજ્જયંતતીર્થને ઉદ્ધાર કર્યો હતે તથા જેમના આદેશથી શાન્તુક સચિવે તેમજ સજ્જને વડઉદ્યમાં વિસ્તારવાળી અને ગુરુક રથયાત્રા કરાવી હતી. ૧૦-૧૨ પછી, તીક્ષણ બંગધારા સરખું વ્રતચારિત્ર્ય પાળનાર, સર્વથી શ્રેષ્ઠ ગુણવાળા અજિતસિંહસૂરિ થયા; જે આગમિકને (સંભળાવેલ) આગમનો અવિસંગત અર્થ સાંભળતાં ભુવનમાં કયા અસહિષ્ણુનું ચિત્ત પણ આશ્ચર્ય પામ્યું નથી ? ૧૩-૧૪ * નવમી આયાના બીજા ચરણને અર્થ સ્પષ્ટ સમજતા નથી અને તેથી જ કાયા પણ અસ્પષ્ટ રહેવા પામી છે.

·એક એતિહાસિક જન પ્રમાણિત ભદ્રેશ્વરસૂરિ વડે પિતાના પદ ઉપર હરિપદ ઉપર મુકાયેલા અને અજિતસિંહસૂરિ વડે સમસ્ત અર્થોને તથા વ્યાકરણ, તર્ક, સાહિત્ય, છદ, સિદ્ધન, જ્યોતિષાદિને વાત્સલ્યવશતાથી કાલનુસાર પાર પમાડાયેલા દેવભવમૂરિ થયા, જેમણે મનુગો ઉપર અનુગ્રહ કરવા માટે ' તતબિન્દુ' પ્રમુખ પ્રકરણો રચા તથા “ જનપ્રમાણ- પ્રકાશતક' છદમાં ર તેમણે (વભદસરિએ પોતાના શિષ્યરત્ન, પૂર્ણિમાના ચદ્ર જેવા ઉજ્વળ માહાત્મગુણમણિનિધાન સિદ્ધસેન- મૂરિની તથા પિતાના ભક્ત સર્વવિદ જિનેશ્વરસૂરિની અભ્યર્થનાથી અણહિલપાટપુરમાં પ્રયાસ સ્વામીનું ચ4િ (પોતાના શિષ્ય પડિત જિનચકગણિની સહાયથી ર૭ ૧૫-૨૦ આ ચરિત્ર, અસામાન્ય પુણ્યપ્રાઋાર ઇચ્છા શિષ્ય વિમલચક- ગણિએ પ્રથમવાર લખ્યું ૧ ટિપ્પણ ૨-૩ આ અભયદેવસરિના ગુરુનું નામ પ્રદ્યુમ્નસૂરિ હતુ અન્યાય- વનસિહ તથા તપચાનને એવા તેમના બિરુદ હતા પ્રસિદ્ધ સન્મતિ- ત" ઉપર તેમણે લખેલી પચીસ હજાર એકપ્રમાણ ટીકા “તત્ત્વબોધ- વિધાયિની” અથવા “વાદમહાર્ણવ નામથી ઓળખાય છે જન દાર્શનિક 2-માં તે અદિતીય છે દશમી સદી સુધીના સર્વ ભારતીય દાર્શનિક વાની તેમાં અનેકાન દષ્ટિએ સમર્થ પર્યાલોચના છે આ પી થયેલ, આ વિષય પર કલમ ચલાવનાર લગભગ સર્વ જૈન અન્યકારો ઉપર્યુક્ત ટીકાન્યના ઋણી, ડે' શ્રેયાસનાથ ચરિત્રના કર્તા વાદ- મહાર્ણવને અભયદેવસૂરિના િિાન (કીર્તિસ્ત ભ) તરીકે વર્ણવે છે, એમાં સહેજ પણ અતિશયોક્તિ નથી ૮ ધનેશ્વરસૂરિએ ભોજરાજાની સભામાં થયેલા વાદેમા જયલ ૧ વધુ માટે જુઓ “સન્મતિતકના પહેલા ભાગમાં તેના સ પારો ૫ બેચરદાસ અને ૫ મુખવાવનું નિવેદન ·વસતુપાલતું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ગ્રહણ કરી, એમ પ્રસ્તુત પ્રશસ્તિ નોંધે છે; પરંતુ પ્રશસ્તિકાર દેવભદ- સૂરિના જ શિષ્ય સિદ્ધસેનસૂરિએ રચેલ “પ્રવચનસારોદ્ધારવૃત્તિમાં तदनु धनेश्वरसूरिजने य: प्राप पुण्डराकाख्यः। निर्मथ्य वादजलधि जयश्रियं मुअनूपपुरतः ।। એ પ્રમાણે મુંજની સભામાં ધનેશ્વરસૂરિએ વિજય મેળવ્યા હેવાનું લખ્યું છે. ચંદ્રગચ્છમાં જ થયેલા માણિક્યચન્દ્ર સં. ૧૨૭૬માં રચેલ “પાર્શ્વનાથચરિત્રમાં પણ ધનેશ્વરસૂરિએ મુંજની સભામાં વાદી- એને પરાજય કર્યો હોવાનો ઉલ્લેખ છે.૨ આમ આ બે પછીના ગ્રન્થોના ઉલ્લેખ કુદરતી રીતે વધુ વિશ્વસનીય માનવા પડે તેમ છે સંભવ છે કે મુંબઈમાને બદલે મોનાલિમા એ પાઠ પાછ- ળથી ભૂલથી શ્રેયાંસનાથચરિત્રમાં પ્રવેશ પામ્યો હોય. આ ધનેશ્વર- સૂરિની પછી અજિતસિંહસૂરિ થયા અને તેમની પછી વર્ધમાનસૂરિ થયા. વર્ધમાનસૂરિએ સં. ૧૦પપમાં હરિભદ્રકૃત “ઉપદેશપદ ઉપર ટીકા લખેલી છે. તેમનો એક ધાતુપ્રતિમાલેખ શક સં. ૧૦(વિ. સં. ૧૦૪૫)ને પણ મળે છે. હવે, મુંજરાજા સં. ૧૦૫૦ અને ૧૦૫૪ની વચ્ચે અવસાન પામ્યો હતો એમ માનવાનાં સબળ ઐતિહાસિક કારણ છે. તેની પછી ગાદીએ આવેલા ભોજના દરબારમાં વિદ્વત્સભાઓ ભરાવા લાગી ત્યાં સુધી ધનેશ્વરસૂરિ જીવંત હેય એ અસંભવિત લાગે છે. એટલે કે ભેજના નહીં, પરંતુ મુંજના દરબારમાં તેમણે વાદીઓને પરાજય કર્યો હોવાની હકીક્ત વધારે વાસ્તવિક કરે છે. ધનેશ્વરસૂરિ પૂર્વાવસ્થામાં ત્રિભુવનગિરિના રાજા હતા. તેમણે પ્રદ્યુમ્રસૂરિના ઉપદેશથી જૈનધર્મ ગ્રહણ કર્યો હતો, એમ માણિજ્યચન્દ્ર પાર્શ્વનાથચરિત્રમાં નોંધ્યું છે. તેઓ આચાર્યપદે આવ્યા બાદ ચંદ્રગચ્છ રાજગચ્છ એવા નામથી ઓળખાયો હોવાનું પ્રભાચન્દ્રસૂરિ પ્રભાવક ચરિત્રમાં જણાવે છે. ૬–૭. વર્ધમાનસૂરિએ સં. ૧૦૧પમાં હરિભદ્રસૂરિકૃત ઉપદેશપદ ઉપર ટીકા લખી છે. વળી તેમણે ઉપમિતિભવપ્રપંચનામસમુચ્ચય' ૨ જન સાહિત્યનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, પૃ ૧૯૭-૯૮ , એજન, પૃ. ૨૦૭ * * ·એક ઐતિહાસિક જૈન પ્રશસિત તથા ઉપમાવાસ્કૃતિ' નામની કૃતિઓ ગ્રી હેવાનું જણાય છે તેમનું અવસાન મ ૧૮૮મા થયુ હતુ કે ચકચ્છના દેવેન્દ્ર ત્રિના શિષ્ય શ્રીચકયુરિએ સ ૧૨૧૪મા પાટણમાં પ્રાકૃત સનકુમારચરિત્ર આઠ હજાર કમાણુ લખ્યું છે, તેના આરબે તેમણે દેવચન્દ્રની તયા દેવભદ્રની કૃતિઓનું સ્મરણ કર્યું છે : પ્રશસ્તિની સાતમી આયમા જેમને ઉલ્લેખ કરવામાં આવેલો છે તે દેવચકચરિ અને શ્રીચન્દ્રસૂરિએ જેનું સ્મરણ કર્યું છે તે દેવચન્દ્રસૂરિ એક જ હશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે જે એક હેય તે દેવચન્દ્રસૂરિએ અને કોઈ પ્રન્થો રચા હશે, એવું અનુમાન થઈ શકે છે ૧૧ મિહરાજના એક મત્રી સજનનું નામ ઈતિહાસમાં પ્રસિદ્ધ છે વનરાજ ચાવડાના શ્રીમાળી મત્રી જાબ અથવા ચાપાને તે વશજ હતે. સિદ્ધરાજે તેને સૌરાષ્ટ્રને દડનાયક ની હતો તેણે સૌરાષ્ટ્રની ઉપજ ખર્ચને સ ૧૧૮૫ મા ગિરિનાર ઉપરના જૈન મન્દિરનો જીર્ણોદ્ધાર કર્યો હતો સં ૧૨૮૭ ની આસપાસ પ્રાચીન ગુજરાતીમાં લખાયેલ રેવતગિરિ રાસમા તથા પ્રાકૃત રેવતકલ્પમા આ જીર્ણોદ્ધારનું વર્ણન મળે છે ભદ્રેશ્વરસૂરિની આજ્ઞાથી સજ્જને ગિરનાર તીર્થને ઉદ્ધાર કરાવ્યો હતો એવો પ્રશસ્તિને ઉલેખ નોધપાત્ર છે ૧૨ શાસ્તુક, પત્થર અથવા શાસ્તુ એ સિદ્ધરાજને અમાત્ય હતે સિદ્ધરાજના પિતા કર્ણના વખતમાં પણ તે મહામાત્ય હતા, એમ બે વિક્રમાદેવચરિત' તથા “ચૌપચાશિકા'ના કર્તા તેમજ કર્ણના સમકાલીન પ્રસિદ્ધ કાશ્મીરી કવિ મિલ્હણે રચેત “કર્ણસુન્દરી' નાટિકા મા જણાવેવુ છે કર્ણસુન્દરી' નાટકા મહામાત્ય સપ૯ પાટણમા શ્રી ચુસવમહમાં પ્રવર્તાવા આદિનાથના યાત્રામોત્સવ વખતે ૪ એજન ૫ ૨૦૦ ૫ જેન’ સાપ્તાહિક ૨૦-૫-૨૮ ૫, લાવાચક ગાવીને લેખ સિદ્ધરાજ અને જન’ ૬ થી દલાલસપાદિત પ્રાચીન ગુર્જર કાગ્રસ ગ્રહ ( મા એ મી )માં અ અને કૃતિઓ છપાયેલી છે વા ·વસ્તુપાલનું વિહામંડળ અને બીજા લેખે ભજવાઈ હોવાનો ઉલ્લેખ તેની પ્રસ્તાવનામાં કરવામાં આવેલ છે. બિલ્લરે કર્ણસુન્દરી’માં શાસ્તુને વત્સરાજના મહામાત્ય ચૌગંધરાયણ સાથે સરખાવ્યો છે. તેની ચતુરાઈ, ધર્મપ્રેમ અને શૌર્યની અનેક વાતો, પ્રબન્ધચિતામણિએ નોંધી છે. બિલ્લણ બ્રાહ્મણ હોવા છતાં આ નાટિકાના મંગલાચરણમાં તેણે જિનેશ્વરની સ્તુતિ કરી છે તે શાસ્તુ તરફના આગ્રથનું પરિણામ હોઈ રાકે. અન્ય સંખ્યાબંધ એતિહાસિક તેમજ અર્ધ-એતિહાસિક પ્રબન્ધાત્મક ગ્રન્થોમાં શાનું મંત્રી વિષેના ઉલેખો અને હકીકત મળી આવે છે અને તે ઉપરથી તેની મહત્તા અને પ્રાભાવિકતાની કલ્પના થઈ શકે છે. વર્ષપુરીયગચ્છીય અભયદેવ- સરિના આદેશથી શાન્તુએ ભરૂચમાં સમલિકાવિહારમાં સોનાના કળશે ચઢાવ્યા હતા, એવો ઉલ્લેખ શ્રીચંદ્રસૂરિકૃત પ્રાકૃત “મુનિસુવ્રતચરિત્રમાં મળી આવે છે. શાસ્તુ તેમજ સજ્જને વડઉદયમાં વિસ્તૃત રથયાત્રા કરાવી, એવો ઉલ્લેખ પ્રશસ્તિમાં છે. આ વડઉદય તે હાલનું વડેદરા હોય એ સંભવિત છે. ૧૭. સં. ૧૨૧૪ માં ચંદ્રગચ્છના શ્રીચંદ્રસૂરિએ પ્રાકૃતમાં સનત- કુમારચરિત્ર રચ્યું છે. તેને આરંભે તેમણે દેવભસૂરિની કૃતિઓનું અરણ કર્યું છે. આ દેવભદ્રસૂરિ તે પ્રસ્તુત પ્રશસ્તિમાં ઉલિખિત શ્રેયાંસનાથચરિત્ર', “પ્રમાણપ્રકાશતક', “તત્ત્વબિન્દુ' વગેરેના કર્તા દેભદ્રસૂરિ હોય એમ જણાય છે. ૧૯ દેવભદ્રસૂરિના શિષ્ય સિદ્ધસેનસૂરિએ સં. ૧૨૪૮માં (અથવા કદાચિત ૧૨૭૮) માં નેમિચન્દ્રકૃત પ્રવચનસારોદ્ધાર ઉપર તત્ત્વજ્ઞાન- વિકાસિની' નામે વૃત્તિ રચી છે અને તેમાં તેમણે પિતાના અન્ય પ્રત્યે પપ્રભચરિત્ર, સામાચારી' વગેરેને ઉલ્લેખ કર્યો છે* છે, “સુન્દરી નાટિકા. નિર્ણયસાગર પ્રેમની આવૃત્તિ. ૮. પીટર્સનને હાથપ્રતાને લગતો અહેવાલ, સને ૧૮૨૧, ૫, ૧૦ ૯ ક. સા વૃત્તિ, પૃ. ૧૮૭, ૪૪૦, ૪૪૨ ·સડર ઉત્તર ગુજરાતનું એક ઐતિહાસિક ગામડું ઉત્તર ગુજરાત પ્રદેશ ગુજરાતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિનું એક કેન્દ્રસ્થાન હોઈ અનેક ઐતિહાસિક અને ઈતિહાસપ્રસિદ્ધ સ્થાનેથી ભરપૂર છે આબુ, આરાસણ, ચદ્રાવતી, વડનગર, મેહેરા અને અણુ- હિલવાડ જેવા સર્વવિદ્યુત સ્થાનોની વાત જવા દઈએ તે પણ ઝીંઝુવાડા, લેટેશ્વર, કોટવર્ક, વાયડ, ઈડર, કર્ણાવતી, દેલમાલ, વાઘેલા, સૂણક, દધિસ્થલી, શ્રીસ્થળ, વિસનગર, બેચરાજી, પાલનપુર, તારગમ, પચાસર, માડળ ઇત્યાદિ અનેક એવા સ્થળો ત્યા આવેલા છે, જેનાથી ગુજરાતના શિલ્પ સ્થાપત્ય, ઇતિહાસ વગેરે વિશે ઉપયોગી એવી માહિતી ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત થાય છે. આવા સ્થાને પૈકી સર પણ એક છે ગુજરાતના પ્રાચીન કે મધ્યકાલીન ઈતિહાસમાં તેનું સ્થાન બહુ આગળ તરી આવતુ નથી, છતાં ઉત્તર ગુજરાતનું પુરાતત્ત્વવિય. અવકન કરતા એ રસ્થાનની અવગણના થઈ શકે તેમ તે નથી જ, અને એ વિષેની પ્રકીર્ણ માહિતી પણ ઇતિહાસના તાણાવાણા ગોઠવવામાં ડેવણે અને ઉપયોગી થઈ પડે છે. પ્રાપ્ત સાધન પરથી 3 વિષેની જે હકીકતે મળી શકે છે તે અહીં આપવાને પ્રયાસ કર્યો છે સંડરની પ્રાચીનતા ગાયકવાડ સરકારના મહેસાણું પ્રાતમાં પાટણથી અગ્નિખૂણે ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે આશરે ૧૦-૧૧ માઈલ દૂર અને પાટણ પાસેના મણુંદરેડ સ્ટેશનેથી આશરે અઢી માઈલ દૂર સંડેર આવેલું છે. હાલમાં ત્યાં ૩૧૦૦ માણસની વસ્તી છે. આ સ્થળ પ્રાચીન હોવાનાં ચિહને સુક્ષ્મ દૃષ્ટિએ અવકન કરનારને ઠેકાણે ઠેકાણે નજરે પડે છે. પ્રાચીન મૂર્તિઓ, શિલ્પાકૃતિઓ અને કેતરવાળા પત્થરો જે તે સ્થળે રખડતાં અથવા ગઇક ભી તેમાં ચણાયેલાં નજરે પડે છે. ગામના ચેરા ઉપરનાં મૂર્તિ વગરનાં બે પ્રાચીન મન્દિરા અભ્યાસદષ્ટિએ કોઈ પણ પુરાતત્વવિદનું ધ્યાન ખેંચ્યા સિવાય રહેતો નથી આર્કિયોલોજીકલ સર્ષે એક નર્ધન ગૂજરાત એ પુસ્તકના લેખકે નોંધે છે તે પ્રમાણે, આ બે મદિર પિકીનું નાનું મન્દિર, તો જેનો સમય થ્રી સદી જેટલું પ્રાચીન હોવાનું અનુમાન કરવામાં આવે છે એવાં ઓરિસાનાં મંદિરોને મળતું આવે છે. આ અનુમાન જે વાસ્તવિક જ હોય તો, સડેરની ઐતિહા- સિક્તા અને પ્રાચીનતા ઉત્તર ગુજરાતનાં ઐતિહાસિક સ્થાનમાં નોંધ- પાત્ર ગણાવી જોઈએ. વડનગર અને આબુને બાજુએ રાખીએ તો, મોઢેરાક્ષેત્ર આ પ્રદેશમાં કદાચ પ્રાચીનતમ છે અને તેની પ્રાચીનતા આશરે ઈસ્વીસનના પહેલા અગર બીજા સૈકા સુધીની અનુમાનવામાં આવે છે અને એમ પણ માનવામાં આવે છે કે, અત્યારે મેહેરા તથા તેની આસપાસના પ્રદેશોમાં પુષ્કળ ખાર હોવાને કારણે એ સમયમાં ત્યાં દરિયે હોવો જોઈએ અને મેઢેરા એક બંદર હોવું જોઈએ. વહાણનાં લંગર નાખવાનો મોટો પથર હજી પણ ઝીંઝુવાડામાં છે તે ઉપરથી એક સમયે તે બંદર હોવું જોઈએ અને હાલના ગૂજરાત તથા કાઠિયાવાડની વચ્ચે સમુદ્ર હોવો જોઈએ, અને કટા ધરતીકંપ કરતાંયે મોટે એવો કોઈ ધરતીકંપ થતાં દુનિયાના ઘણાયે પ્રદે- શામાં બન્યું છે તેમ, જળના સ્થાને સ્થળ થઈ ગયું હોવું જોઈએ એવું અનુમાન થઈ શકે છે. જો કે મોટેરા એ કાળ જેટલું જ પ્રાચીન છે એમ કહેવામાં કે વિશ્વસનીય પ્રમાણે આપણુ પાસે નથી. મોઢેરા ૧ શ્રી. મણિલાલ મિસ્ત્રીકૃત “મેહેરા”(સયાજી બાલાનમાળા, યુપ ૧૨૮ મું), પૃ. ૧૪ ·વિષેને વિશ્વસનીય ઉલેખ તે પ્રભાચન્દ્રસૂરિના “પ્રભાવકચરિત્રમા મળે છે તે ઉલેખ ઈસવીસનની નવમી સદીના આરંભમા મેઢેરાનુ અસ્તિત્વ હેવાનું અને ત્યા મેરક ગચ્છના ચૈત્યો હોવાનું સૂચન કરે છે ૨ પરન્તુ સડેરના મન્દિર બાબતમાં આદિલેજકલ સર્વે 'ના કર્તાઓએ કરેલું અનુમાન વજનદાર ગણીએ તો સડરને સમય સહેજે મેટેરા કરતા એ પ્રાચીન ધારવો પડે સર વિષે બીજો એક ઉલ્લેખ બારમી સદીમાં સપડે છે અને અત્યારે એક નાના ગામડાની સ્થિતિમાં આવેલુ રથાન એક વખતે વિસ્તૃત હતું એમ તે ઉપરથી કલ્પી શકાય છે સિદ્ધરાજના પિતા કર્ણદેવ સોલકીનું સ ૧૧૪૮ ની સાન એક તામ્રપત્ર સણકમાથી મનુ છે, અને સણકનુ તળાવ ચાલુ રાખવા માટે, પાસેના ડાભી ગામની કેટલીક જમીન દાન અપાયાનુ તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. દાનમાં અપાયેલી જમીનના ખૂટ લખતા એ તામ્રપત્રમાં નીચે પ્રમાણે લખેયુ છે- માત્ર અને પ રિ apલા ફેરા સમા મહાન કા ને ચાર રા પગ મારામ ત્રિાવ નકામીન ઈતિ चतुरापाटोपसvिar भूमि ઈત્યાદિ હવે, સૂણક ગામ સડરથી ત્રણ ગાઉ ઈશાન ખૂણે આવેલું છે. આજે સંડેર અને સુકની સીમ, ઉપર્યુક્ત તામ્રપત્રમાં જણાવ્યું છે તે પ્રમાણે એકબીજાને સ્પર્શ કરતી નથી. અત્યારે તે તેમની વચ્ચે બીજા ગામો આવેલા છે વળી સડેરના અત્યારના ગામડાણુની આજુબાજુ ઘણે દૂર સુધી જૂના પાયા નજરે પડે છે, અને આ ઉપરથી એ પુર વાર થાય છે કે એક કાળે સડેરને વિસ્તાર અત્યાર કરતા ઘટે હે જોઈએ બે પ્રાચીન દેવાલયે | આછકલ સર્ષે એફ નોર્ધન ગૂજરાત'મા, ઉ૫ર જે ૨ એજન, પૃ. ૧૬ - ·વપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે બે પ્રાચીન દેવાલને ઉલેખ કર્યો છે, તે વિષે નીચે પ્રમાણે નોંધ છે- રૂહાવી ગામથી અઢી માઈલ પશ્ચિમે અને સૂણુકથી ચારથી પાંચ માઈલ નેસ ખૂણા તરફ આવેલા સંડેરમાં બે નાનાં, વપરાતાં બંધ થયેલાં પણ રસપ્રદ પ્રાચીન દેવાલયો છે. આ દેવાલયોની બાજુએ સંડેરી માતા–સંખ્યાબંધ શક્તિદેવતાઓ પૈકીની એક-નું અર્વાચીન મન્દિર છે. જૂનાં દેવાલયો પૈકીનું મોટું તેની પેજના અને બીજી વિગતોમાં સૂણુકના નીલકંઠ મહાદેવના દેવાલય સાથે મળતું આવે છે. ફેર માત્ર એટલે કે તેની પૂર્વ–પશ્ચિમ લંબાઈ ૨૮ ૧/૨ ફીટ હોઈ તે કંઈક નાનું છે. આ દેવાલયનું પ્રવેશદ્વાર પૂર્વ બાજુએ છે અને તેને નીચે ભાગ લગભગ બે ફિટ જેટલે ઊંડે જમીનમાં દટાયેલો છે. દેલમાલના તળાવ નજીક આવેલા દેવાલય ઉપરની કતરણીની જેમ અહીંની કત- રણીમાં પણ સપાટી ઉપરનાં અલંકરની પણ સુરેખતા અને ઊંડાણ ધ્યાન દોરે તેવાં છે; અને સદીઓનાં તેફાનોમાંથી પસાર થયા છતાં, છાયા અને પ્રકાશના પ્રદર્શનઠારા તે દષ્ટિને ખેંચે છે. દેવાલયના પ્રવેશદ્વારની ઉપરના આગળ પડતા ભાગ ઉપર ગણેશની પ્રતિકૃતિ કોતરેલી છે અને તેની ઉપર બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા શિવ છે. મંડપના ઘૂમટમાં આઠ નૃત્ય કરતી સ્ત્રીઓ છે, જ્યારે સૂણુકના મન્દિર- માં આવી બાર સ્ત્રીઓ નજરે પડે છે. બહાર દેવાલયની પાછળની બાજુએ એટલે કે પશ્ચિમ તરફના મુખ્ય ગોખલામાં શિવની એક મૂર્તિ છે, તેમજ ઉત્તર બાજુએ વિષ્ણુની અને દક્ષિણે બ્રહ્માની મૂર્તિઓ છે. બીજું અને નાનું દેવાલય વધુ વિશિષ્ટ પ્રકારનું છે અને દેખાવ- માં વધુ સુન્દર છે. ટૂંકું અને જાડું શિખર આપણને ઓરિસાનાં એ ૩. આ દેવાલયોના કેટોગ્રાફે પણ પ્રસ્તુત પુસ્તકમાં અપાયા છે. જુઓ પ્લેટ નં. XCIV; XCV ૪ પ્લેટ ન. LXIII.

·સર દેવાલયોની યાદ આપે છે કે જેમનો સમય છઠ્ઠી સદી જેટલો પ્રાચીન અનુમાનવામાં આવ્યું છે દેવાલયના પ્રવેશદ્વારની ઉપર ગણેશની મૂર્તિ છે તેની ઉપરના ભાગમાં આપણે નવગ્રહે છેતરેલા જોઈએ છે કે જે વડનગરના નાના દેવાલયના પ્રવેશદ્વાર પર, કચ્છમાં અંજારના પ્રાચીન દરવાજા ઉપર તથા બીજે સ્થળે આપણી નજરે પડે છે” એક ઐતિહાસિક જૈન પ્રશસ્તિ સડેરના વતની એક શ્રાવક ચદ્રસિંહના વશમાં થયેલા પરબત અને કાન્હા નામે બે વણિકેએ સ ૧૫૭૧ મા એક ગ્ર લખાવી એક માટે જ્ઞાનભંડાર રાખ્યો હતો. તેમના એ, કાર્યની કીર્તાિ કથનારી ૩૩ એકની એક પ્રશરિત તેમણે લખાવેલા દરેક પુસ્તક- ને અંતે લખવામાં આવેલી છેઅત્યારે પણ પૂના, ભાવનગર, પાવી- તાણા, પાટણ વગેરે સ્થળોના હસ્તલિખિત જેને પુરતકભડારમા એ ભાઈઓએ નખાવતા પુસ્તકો મળી આવે છેપૂ મુનિશ્રી પુષ્યવિજય- જીએ પુરાતત્વ ત્રિમાસિક (પુ ૧, અંક ૧) મા એ છપાવેલી છે. માત્ર સંડેરના સ્થાનિક ઈતિહાસની દૃષ્ટિએ જ નહીં પરંતુ વધારે વ્યાપક દષ્ટિએ જોતી પણ એ પ્રશસ્તિ ઘણું ઉપગી હેવાથી તેને સારા અહીં ઉતારું છું- શ્રીવર્ધમાનસ્વામીના મદિરથી અલકત એવા સંડેરમા પિવાડ- ઝાતીય સુમતિશાહનો આભ નામે યશલ્પી અને રાજમાન્ય પુત્ર હતા તેને પુત્ર આસડ અને તેને પુત્ર મેક્ષ નામે હતો. મેસન ભાઈ વર્ધમાન હતું. તેને ચડસિંહ નામે સદાચારી પુત્ર હતે ચડસિંહને સાત પુત્રો હતા, જેમાં સૌથી મોટો પથડ નામે હતે પેથડને છ નાના ભાઈ હતા અને તેમના નામ નરસિંહ, રતનસિંહ, ચતુર્થમત, મુજાવ, વિક્રમ- સિંહ અને ધર્મણ એ પ્રમાણે હતા પેથડે અણહિપુરની પાસે ૫ જુએ શ્રી જિનવિજયન્તુ વાપણ “પ્રાચીન જાતના સાસ્કૃતિક ઈતિહાસની સાધનસામગ્રી, ૫ ૫ ·? વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે આવેલા સંડેરમાં પિતાના ધનવડે પોતાની કુલદેવતા અને વીરસેશ (9 નામે ક્ષેત્રપાળથી લેવાયેલ અથવા રક્ષિત મોટું ત્ય-મન્દિરદ કરાવ્યું હતું. પોતાના નિવાસસ્થાનના સ્વામી સાથે તેને કોઈ કારણથી કલહ થયો અને તેથી તે સ્થાન છેડી બીજા નામના ક્ષત્રિય વીર નરની સહાયથી તેણે બીજાપુર નામે નવું ગામ વસાવ્યું.૭ તેણે બીજાપુરમાં સુવર્ણ પ્રતિમાલકૃત એક મન્દિર કરાવ્યું, અને આખુગિરિમાં અમાત્ય વસ્તુ- પાલે બંધાવેલા નેમિનાથના મન્દિરનો ઉદ્ધાર કરાવ્યો. પોતાના ગોત્રમાં થઈ ગયેલ ભીમાશાહની કરાવતાં અપૂર્ણ રહેલ આદીશ્વરની પ્રતિમાને સુવર્ણથી દઢ સંધિવાળી કરી (?). તેણે મહાવીરની મૂર્તિ તૈયાર કરાવીને પોતાના ઘરમન્દિરમાં સ્થાપી હતી તથા સં. ૧૩૬૦ માં જ્યારે પાટણમાં કરણઘેલો રાજ્ય કરતો હતો તે વખતે એ મૂર્તિની સ્થાપના કર્યા બાદ તેણે સિદ્ધાચળ અને ગિરનારનો સંઘ કાઢ્યો તથા બીજી વખત પણ સંઘપતિપણું સ્વીકારી સંધની સાથે છ યાત્રાઓ કરી. સં. ૧૩૭૭ ના ભયંકર દુષ્કાળ વખતે તેણે અનેક લોકોને અન્ન વહે- ચ્યું હતું. શ્રી સત્યસૂરિના વચનથી તેણે ચાર જ્ઞાનભંડાર લખાવ્યા. તથા નવા ક્ષેત્રમાં અન્ય ધનનો વ્યય કર્યો. પેથડનો પુત્ર પથી, તેને લાડણ, તેનો આલ્હણસિંહ અને તેને મંડલિક નામે પુત્ર હતો. મંડલિકે ગિરનાર-આબુ વગેરે તીર્થોમાં ચેત્યોનો ઉદ્ધાર કરાવ્યો તથા અનેક ગામમાં ધર્મશાળાઓ બંધાવી. તે અનેક રાજા- ઓને માનતો હતો. સં. ૧૪૬૮ ના દુષ્કાળ વખતે લેકોને તેણે અન્ન. વહેંચ્યું હતું... તેમજ ૧૪૭૭ માં શત્રુંજયની યાત્રા કરી હતી. જયા- ૬. આજે પણ સડેરના જૈન મંદિરમાં ખેતરપાળ છે અને ત્યાં પાટણ ઉપરાંત મહારાષ્ટ્ર તરફના કેટલાક જેને પણ લગ્ન પછી ઘાટડી છોડવા માટે આવે છે. ૭ આ બીજાપુર તે હાલનું વીજાપુર હેઈ શકે ૮.સં. ૧૪૬૮ના તથા તે પછી બે વર્ષે પડેલા બીજા દુષ્કાળનીધ અન્યત્ર પણ મળે છે-જુઓ મદદ તિવમનું મદમાં સંબવૃત્ત દુનિલ - ઋક્ષક્ષતિ નિરાં ચરાવમા વગેરે, જન તારાબર કોન્ફરન્સ હેરલ્ડ, પુ. ૯, અંક ૮-૯, શ્રી. જિનવિજયજીનો લેખ. છે

·છપ
નહરિના ઉપદેશથી પુસ્તક લેખન, સંધપૂજા વગેરે ધર્મકુ તેણે
કર્યા હતા મલિકને વિજિત નામે પુત્ર હતા તથા તેના પર્વત, ડુંગર
અને નર્મદ નામે ત્રણ પુત્રે હતા. પર્વતને સહસ્ત્રવીર અને ડુગરને
કાન્હા નામે પુત્ર હ. પર્વત તથા ડુંગરે પતિ કરાવેલ મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા
કરાવીને સ ૧૫૫૯ મા સ્થાપનમહત્સવ કર્યો હતો. સ. ૧૫૪૦ મા
તેમણે જીરાપલ્લી, આબુ વગેરે તીર્થોની યાત્રા કરી હતી ભરૂચ પાસે
આવેલ ગાધારમાં દરેક ઉપાશ્રયમાં તેમણે કલ્પસત્રની પ્રતિ અર્પણ કરી
હતી અને આગમગીય વિવેકારત્નના ઉપદેરાથી ચતુર્થ વત
(બ્રહ્મચર્યને આદર કર્યો હતો
આગમનચ્છના બે જવાન સુષ્મિા ક્રમથી થયેલ વિવેકનૈસરિતા
ઉપદેશથી સ ૧૫૭૧ મા સમસ્ત આગમ લખાવતા, સુકૃતૈષી વ્યવહારી
પવત-કાન્હાએ અમુક પુસ્તક લખાવ્યું છે, એ ઉલેખ પ્રશસ્તિના
અતિ મળે છે
ગૂજરાતના ઇતિહાસ માટે ઉપગી એવી સંખ્યાબંધ સાલે આ
પ્રશસ્તિમાંથી મળે છે, એ નેધવા જેવું છે
પથારાસ
આગળની પ્રાપ્તિમાં જે પથરોનો ઉલ્લેખ છે તેણે કાઢેલા
સઘનું વર્ણન કરતુ “પેથડાસ' નામે એક ટ્રક અપભ્રંશ કાવ્ય
તેને સમકાલીન ઈ મડલિક નામે કવિએ લખ્યું છે ૧૦ આ કાવ્ય
તત્કાલીન ઇતિહાસ તેમજ ગૂજરાતની પ્રાચીન ભૂગોળ તથા ભાષાની
દષ્ટિએ પણ ઉપયોગી છે-
રાન્ધાર એ પ્રાચીન સૂજરાત મેટ બાદ હવે આ ભાઈએ
વ્યાપાર ત્યાં રહે છે અને તેથી તેમણે ત્યાં ધર્મ કયો હોય એ
બનવાજોગ છે,
૧૦ પ્રાચીન ગુર્જર કાઢયમ(ગા એ સી)ના પરિસિદમાં આ
રાસ ક્યારે છે

·વસતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લે છે પ્રકીર્ણ વિગતો સંડેરના જેન દહેરાસરમાંની મહાવીર સ્વામીની મૂર્તિ નીચે સં. ૧૩૩૨ ની માવ સુદ ૧૫ ને એક શિલાલેખ કરે છે. હારીજ ગચ્છને એક શ્રાવ જિનચંદ્રસૂરિના શિષ્ય ગુણભદ્રસુરિના ઉપદેશથી મહાવીરસ્વામીની મૂર્તિ કરાવી હોવાની હકીક્ત તેમાં છે. ખરતરગચ્છીય જિનેશ્વરસૂરિના શિષ્ય ચંતિલક સં. ૧૩૧૨ માં “અભયકુમારચરિત” રચ્યું છે તેમાં તેમણે ગુણભદસૂરિને ઉલ્લેખ પોતાને “પંચિકા” ભણાવનાર તરીકે કર્યો છે, તથા પ્રધચંદ્રગણિએ સં. ૧૩૨૦-૧ માં રચેલ “સદેહદોલાવલીમાં પણ ગુણભદ્રસુરિનો એ રીતે ઉલ્લેખ છે. ૧૩ આ ઉપરાંત, બીજી બે મૂર્તિઓના પબાસણ ઉપર લેખો છે એ જોઈ શકાય છે, પરંતુ પ્લાસ્ટરમાં ઢંકાઈ ગયેલા હોવાથી વાંચી શકાતા નથી. આજ દહેરાસરમાં સં. ૧૫૬૪, સં. ૧૪૮૪, સં. ૧૫ર૭, સ. ૧૫૨૧, સં. ૧૫૩૩ અને સં. ૧૫૦૭ એ પ્રમાણે સાલવાળા છે ધાતુપ્રતિમા લેખો છે, જેમાંના પહેલા પાંચ મેં છપાવેલા છે. સં. ૧૮૨૬ નું એક ચક્ર છે તથા સં. ૧૮૫૫ માં પ્રતિષ્ઠિત થયેલી પં. ભાવવિજયની પાદુકાઓ છે. આમાં કોઈ સ્થળે સંડેરના નામનો ઉલ્લેખ માલૂમ પડતો નથી તેમ ઉપર જણાવેલી પ્રશસ્તિમાંનાં કાઈ નામે પણ નજરે પડતાં નથી. સં. ૧૫૨૧ ના ધાતુપ્રતિમાલેખમાં ઉનાવા ગામના ઉલ્લેખ મળે છે. એકંદરે, ઐતિહાસિક દષ્ટિએ નોંધવા જેવી કે ખાસ હકીકત આ લેખમાંથી મળી આવતી નથી. ગામના ઈશાન ખૂણે સિદ્ધનાથ મહાદેવના ખેતર નજીકના કૂવા આગળ એક પાળિયો છે. ખારો પત્થર હોવાથી અક્ષરો ખરી ગયા છે, પરન્તુ સાલ વાંચી શકાય છે અને તે વિક્રમની ઓગણીસમી સદીની છેલ્લી પચીસીની હોવાનું જણાય છે. ગામની ઉત્તર તરફની ભાગોળે કેાઈ સતીનો હાથ છે. ૧૩. જૈન સાહિત્યને સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, પૃ. ૪૧૧-૧૨ ૧૪. આત્માનંદ પ્રકાશ, પુ. ૨૯, અંક ૮. કેટલાક ધાતુપ્રતિમા લેખે એ શીર્ષક લેખ.

·be ગામના ઈશાન ખૂણે એક જૂની વાવની જગા હોવાનું બતાવવામા આવે છે અને તે વાવને “સમરવાવ' કહેવામાં આવે છે જે કે અત્યારે તો તેના કેઈ અવશે ત્યી જણાતા નથી એ જ પ્રમાણે ગામની પશ્ચિમ તરફની ભાગોળે “સમરવાડ” એ નામની જગા બતાવવામાં આવે છે. ચોમાસામાં ગામના પાદરે થઈ વહેતે વહેળા પણ “સમરવતી નદી' તરીકે ઓળખાય છે આ નામે કોઈ વિશિષ્ટ વ્યક્તિને અનુલક્ષીને આપવામાં આવેલાં હેઈ ધ્યાન ખેચે છે ગામમાં નાગદેવતાના સ્થાનકની ભીંતમા ચણી લીધેલી સખ્યાબંધ ખલિત પ્રાચીન મૂર્તિઓ કઈ પણ અભ્યાસીનું પહેલી જ નજરે ધ્યાન ખેચે તેમ છે ઉત્તર દિશાએ નિશાળની સામે આવેલા દેવસ્થાન આગળ શિલાલેખવાળે એક પત્થર અગાઉ હતો, પરંતુ હવે તે ગુમ થઈ ગયે જણાય છે ગામની પશ્ચિમે સિદ્ધનાથ મહાદેવનું મન્દિર છે તે મન્દિર ઘણુ પ્રાચીન હોવાનું કહેવાય છે અને પાટણના રાજા સિદ્ધરાજની સાથે તેનો સબંધ જોડીને કેટલીક લોકોક્તિઓ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ બાધકામની દૃષ્ટિએ સિદ્ધનાથ મહાદેવનું અત્યારનું મન્દિર ૨૦૦-૩૦૦ વર્ષથી વધારે જૂનુ હોય તેમ લાગતું નથી, અને લેાિઓ સબંધ મા કાઈ વજનદાર પ્રમાણે આપણું પામે નથી સડેરમા લેઉઆ પાટીદારોની વસ્તી મોટી છે અને તેમના આશરે ૫૦૦ ઘર છે તેઓ પાચ વર્ષ ઉપર ચરેતર બાજુથી ત્યાં આવેલા એમ વહીવંચાઓ જણાવે છે ૧૫ પાટણમાં લેકેઆ પાટીદાર કેમને એક વિભાગ “સાંડેસરા નામથી ઓળખાય છે એ નામ સડર ઉપરથી પડયુ હશે એમ કેટલાક માને છે તે બરાબર નથી પાટણની નેત્યે “સાડેસર ગામના ખંડેરો તે ગામ છોડીને પાટણમાં આવેલા લોકે “સાડેસરા' નામથી ઓળખાયા હોવા જોઈએ ૧૫ અત્યારે પણ પાટણવાડામાં સામ ૫ રીતે પહેરાતી એવી અમદા- વાદી પાઘી નહીં, પણ તારી પાઘડી તેઓ પહેરે છે, એ વસ્તુ આ એતિ- હાસિક ઘટનાની સૂચક છે ·ક “ કક્ષાબધું વિદધતિ ન ચે” બિલ્ડણપચાશિકા' અથવા ચોરંપચાશિકા' નામના સુપ્રસિદ્ધ સંરકૃત પ્રણયકાવ્ય સાથે જેનું નામ જોડાયેલું છે તે કાશ્મીરી કવિ બિલણ વિક્રમના બારમા સકાના પૂર્વાર્ધમાં, સિદ્ધરાજના પિતા કર્ણ સોલંકીના રાજ્યકાળ દર- મિયાન ગુજરાતમાં આવ્યો હતો, અને પાટણમાં શાન્ત મહેતાના આશ્રયે રહ્યો હતો. કર્ણ અને મયણલ્લાના પ્રણયસંગનું ગર્ભિત રીતે નિરૂપણ કરતુ કર્ણસુન્દરી’ નામનું નાટક તેણે પાટણમાં રહીને લખ્યું હતું અને શાન્ત મહેતાની આજ્ઞાથી એક જૈન મન્દિરમાં ઉત્સવ પ્રસંગે તે ભજ- વાયું હતું. ત્યારપછી શિલ્પણ કોઈ કારણથી ખિન્ન થઈ પાટણ છેડી ગયો હતો. અને સોમનાથની યાત્રા કરી ત્યાંથી સમુદ્રમાર્ગે દક્ષિણ તરફ ગયો હતો. પ્રાચીન કાળના પંડિતોની રીતિ મુજબ, અનેક દેશ- માં પ્રવાસ કરતો અને અનેક રાજદરબારની મુલાકાત લે છેવટે તે કલ્યાણના રાજા ત્રિભુવનમા અથવા વિક્રમાદિત્યના આશ્રયે જઈને ર હતા. ત્યાં બિલ્લેણે એ રાજાનું કલ્પનારસ્યું જીવન વર્ણવતું “વિક્રમાંક- દેવચરિત' નામનું કાવ્ય લખ્યું. એ કાવ્યના છેલ્લા એટલે કે ૧૮ મા સર્ગમાં બિલ્લેણે પોતાનો આત્મવૃત્તાન્ત આલેખ્યો છે. એ સર્ગને, તેમાંની ગૂજરનિન્દાને કારણે ઠીક ઠીક જાત થયેલ એ, ૯૭ મે બ્લેક નીચે પ્રમાણે છે-- रक्षाबन्ध વિત ર જે પશુ- स्तर मापन्ते किमपि मजते यजुगुप्सास्पदत्वम् । મારે વિસારૂં ·કક્ષાબંધ વિદધતિ ને એ प मताप शिथिलमकरोस्मोमनाय वीलोक्य* ॥ અર્થાત જેઓ કાછડી બાધતા નથી. સર્વદા અવિશુદ્ધ રહે છે તથા જુગુપ્સાજનક ભાષા બોલે છે એવા ગુજરાના પરિચયને કારણે માર્ગ મા થયેલો ખેદ મે સેમિનાથના દર્શનથી ટાળ્યો આ શ્લેષ્મા ક્ષારબ્ધ વિરાતિ ન થે એ શબ્દો ખાસ ધ્યાન ખેચે છે શું એ કાળના ગૂજરો કાછડી નહીં બાધતા હોય ? અથવા શુ પ્રજાને એક મેટો ભાગ એ પ્રકારનો પહેરવેશ પહેરતા હશે, જેથી બિલ્ડણ ગૂર્જરની નિન્દા કરવા માટે આવું એક સામાન્ય વિધાન કરી શકો ગૂજરાતી કલાના પ્રાચીન નમૂનાઓમાં પુને કાછડી દેખાતી નથી, પરંતુ લુ ગીની માદક કમરની આસપાસ વસ્ત્ર વટ- બેલુ હોય છે તથા ગાઠમાથી આગળ પાટલીની માફક છેડે લટકતો રહે છે જો કે આ વસ્ત્રની અંદર ચડ્ડી અથવા કટિબધ જેવું પહેરેલુ કેટલીક વાર જણાય છે ખરુ “જૈન ચિત્રકલ્પમ’ જેવા ગુજરાતી ચિત્રકળાના પ્રતિનિધિરૂપ સંગ્રહમાના સૌથી જૂના ચિત્રો તથા બારમાં -તેરમા સૈકાના માનવશિલ્પ (Portrait-sculpture) જેવાથી આને કઈક ખ્યાલ આવશે બિલ્ડણના સ્પષ્ટાદશ વિધાન તથા પ્રાચીન કલાના નમૂનાઓ ઉપરથી કરવામાં આવેલ આ તકે છે બિલ્ડણનું કથન એમ પણ સૂચવે છે કે ઉત્તર હિન્દુ અને કાશ્મીરમાં એ વખતે કાછડી બાધવાને રિવાજ સામાન્ય રીતે હતો દક્ષિણનો પ્રદેશ કે જ્યા રહીને બિહણે » વામા દેવચરિત ના સંપાદક ડે બુહરે ગુજરાતના કહેવાતા અશુદ્ધ સત ઉચ્ચારે પ્રત્યે આ હક ઉપરથી ધ્યાન ખેંચ્યું છે (પ્રસ્તાવના, ૫. ૧૯) તથા ઈસવી સનના અગીઆરમા એકાના ઉત્તરાર્ધમાં ગુજરાતમાં બેલાતી ભાષા વિવે એક પરપ્રાન્તીય કવિ શું ધારતા હતા એ બતાવવા માટે શ્રી નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ Gujarati language and literature Vol 11 ના પહેલા જ પૂછ ઉપર આ મ્યક હતા. છે ·વરતુપાલનું વિધામંડળ અને બીજા લેખે પોતાનું કાવ્ય રચ્યું હતું ત્યાં એ વખતે પુને પહેરવેશ ગૂજરાતથી કયા પ્રકારે ભિન્ન હશે, એ માટે એકદમ સામાન્ય વિધાન બાંધવાનું મુશ્કેલ છે. ગૂજરાતી પહેરવેશમાં કાછડી બાંધવાનું કયારથી શરૂ થયું હશે? તથા રાજસ્થાનને દક્ષિણ તથા પશ્ચિમને પ્રદેશ જે વારતવિક રીતે જોતાં પ્રાચીન ગુજરાતને જ એક ભાગ છે ત્યાં કછોટે પણ પાછળથી દાખલ થયો હશે ? અત્યારે તે ઘેતિયાને કછોટો એ મારવાડી પહેર- વેશની જ વિશિષ્ટતા છે. પ્રાચીન ચિત્ર અને શિલ્પમાં દેખાતી ગૂજરાતી વેશભૂષાનો અભ્યાસ કરવા જેવો છે, એવા સચન સાથે અત્યારે તે માત્ર એક જ દષ્ટિ- બિન્દુથી લખાયેલી આ નેંધ પૂરી કરું છું.

·કેટલાક ઐતિહાસિક શિલાલેખ ( ૧ ) પાટણમા વસ્તુપાલના દાદા સેમને શિલાલેખ પટણમા 3. પદ્મા અભ્યાસગૃહના પ્રાચીન કલા સંગ્રહસ્થાનમાં આરસપહાણની એક વિશાળ ખુલી પડેલી છે એ ખુશીની ચારે બાજુએ બે પક્તિઓમાં આ લેખ તરે છે આભમા સ. ૧૨૮૪ની સાલ આપેલી છે, અને પછી ત્રણ કે આવે છે, જેમા પહેલા બે શાર્દૂલવિક્રીડિત અને ત્રીજો અનુષ્ટ્રપ છે પતિવાર એ લેખ નીચે પ્રમાણે છે– [] ા મ શર વિધાનરા લઇ ગૂજst તા વાજતે જતિ રહે જાગને તિર જ सातिनिकिमोतिकनिमः शुचियशा दिशामिनीमण्डनम् ॥१॥ युक सोमस- કિ તુક ! દિ લિ– [૨] (6) ક કા કે વિ . (ન)નનન જ જો કિ દાણાજ નિરાક મોડા - કવિ ારા પ વીમાાિર ! હું જિર૪)r- જપ પર [ભાવાર્થ-સ ૧૮૪ વર્ષ વિશ્વને આનદ આપનાર, હમેશા ગુરુ પ્રત્યે પ્રેમ રાખનાર તથા મેલના પી લીલાને ધારણ કરનાર સોમ કે જેની ધર્મોન્નતિ વિકાસ પામતી જાય છે તથા માગણેના હાથ- રૂપી છીપમાં ધનરૂપી વાતિરષ્ટિ કરી દેવાને કારણે જેનો યશ દિશાઓ રૂપી ગ્રીઓનુ માન કરનાર મોતીના જે નિર્મળ અને પવિત્ર છે, ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજ લેખે - ....તે સોમ સચિવ ચંદ્ર જેવા શુભ ગુણોથી યુક્ત હતોતેણે સિદ્ધરાજને મૂકીને બીજા કોઈને પિતાને વામી બનાવ્યો નહોતો- લક્ષ્મીના નિવાસસ્થાન રૂપ કમળ પિતાને ઉલ્લસિત કરવા માટે ભાસ્કર સિવાય બીજી કોઈ તેજનો વાંછના શું કરે છે ખરું ? તેણે (સોમે) મહાધર્મ પાળ્યો હતો, તેથી તે બીજા રાઘવ જેવો લાગતું હતું તથા વિશ્વામિત્રની સંગતિ સિવાય તે સીતા સાથે પરણ્યો હતો. આ લેખ ઉપરથી તેમ જ અન્ય અનેક પ્રશસ્તિઓ અને ગ્ર ઉપરથી આપણે જાણી શકીએ કે સેમ એ સિદ્ધરાજને મત્રી હતા તથા તેની સ્ત્રીનું નામ સીતા હતું. ગુજરાતના મહામંત્રી વસ્તુપાલના પૂર્વજોની વંશાવલિ આપતાં પ્રશરિતઓ આદિ જણાવે છે કે પ્રાગ્વાટ વણિક ચંડપનો પુત્ર ચંડપ્રસાદ, તેનો પુત્ર સોમ, તેને આશરાજ અને તેના પુત્રો વતુપાલ-તેજપાલ હતા. આમ સોમ એ વસ્તુપાલ- તેજપાલના પિતામહ હતા. • અર્થાત સોમ સિદ્ધરાજને સમકાલીન છે. સિદ્ધરાજનું મરણ સં. ૧૧૯૯ માં થયું, પરતું આ લેખના આરંભમાં તે સં. ૧૨૮૪ ની સાલ આપી છે કે જ્યારે ગુજરાત ઉપર ભીમદેવ બીજે રાજ્ય કરતો હતા. સારાંશ કે આ લેખ સામે પિતે કોતરાવ્યો હોય, એ અસંભવિત છે. તેમના વંશજોએ જ પોતાના મહાલયમાં પાછળથી એ લેખ કાતરા હશે. મારા આ અનુમાનને ટેકો આપનાર એક મજબૂત પ્રમાણુ આક- સ્મિક રીતે મળી આવ્યું છે. પાટણમાં જ કાળકા માતાના મન્દિરમાં બે આરસના થાંભલાઓ ઉપર નીચે પ્રમાણે બે લેખે કોતરેલા છે– (१) ॥०॥ सं. १२८४ वर्षे श्रीमत्पत्तनवास्तव्य प्रारवाट ४० श्रीवंडप्रसाद- मुत ४० श्रीसामः। (૨) ઢળી . ૨૮૪ વર્ષ. શ્રીજીનેવારત ૪૦ ' પૂનાદાત ૦ पाहणदेविकुक्षिभूः १० पेण्डः ॥ બન્ને લેખેમાં સં. ૧૨૮૪ની સાલ છે, છતાં પહેલામાં વહેતુપાલના લદા સેસનું નામ છે, જ્યારે બીજામાં વસ્તુપાલના ભાઈ મલદેવના પુત્ર 5 } ·૫ ૧ ૫ થી 1 કેટલાક અતિહાસિક શિલાલેખ પૂર્ણસિંહના પુત્ર પિયાનું નામ આ બન્ને લેખો તથા ડે અભ્યાસગૃહમાના લેખેના અક્ષરો અદ્દભુત રીતે મળતા આવે છે અને એક જ સલાટના હાથે એક જ વખતે કોતરાયા હોય એમ જણાઈ આવે છે આટલા ઉપરથી આપણે સહજ અનુમાન ખેચી શકીશ કે લો પન્ના અભ્યાસમાની ખુશી તથા કાળકા માતાના મંદિરમાના ઉપયુકત બે તો એક કાળે વરતુ પાલ-તેજપાલના પાટણમાના વિશાળ મહાલયના હોવા જોઈએ એ મહાલયના જુદા જુદા રત ઉપર એ મત્રીઓએ પિતાના પૂર્વજોની ટૂક પ્રશસ્તિઓ તથા હયાત વ્યક્તિઓના નામો કોતરાવ્યા હશે. અત્રે આપેલા ત્રણે લેખના આ બે સ ૧૨ ૮૪ ની સાર છે, તે ઉપરથી મહાલય પણ એજ સાલમાં બધા હશે ગૂજરાતના ઐતિહાસિક ખંડેરે મા અનેક સ્થળે પત્થરો ઉપર આપણે વ્યક્તિઓના નામ Bતરેલા જોઈએ છીએ મકાનમાં કુટુંબીજનેના નામ કેતરવાની પ્રથા તે કાળે પ્રચલિત હેવી જોઈએ-અને તેમાયે વસ્તુપલને તો પિતાના સ્વજનને શિલાલેખે અને મૂર્તિઓ દ્વારા ચિર છવ બનાવવાની રીતસર શેખ હતો, એમ આબુ ઉપર તેણે તરાવી પ્રશસ્તિઓ અને પ્રતિષ્ઠિત કરાવેલી મૂર્તિઓ પરથી જણાઈ આવે છે સોમના શિવાલેખમાના ત્રણ કે પૈકી પહેલે શ્લેક થોડાક પારિ સાથે ઉદયપ્રભસૂરિકૃત “સુતકીર્તાિકલ્લોલિની મા મળે છે. બાકીના બે છે પણ કોઈ કાવ્ય અગર પ્રશસ્તિમાંથી લેવામાં આવ્યા હશે, એમ લાગે છે, તુ કયી પ્રશસ્તિ અગર કાવ્યમાથી તે લેવાયા હશે, એ હજી જાણી શકાયું નથી ૧ જુઓ मल वनाचेवस्य नन्दन पूर्णसिंह इनि रीतुकासुन । सस्य नदति मुतोऽयमलगादोवम् मुकुनइम पेयह ॥ –આબુ ઉપર Qણવસહીની પ્રશસ્તિ, પાક ૫૮ (પ્રા. જે તે સ , ૫ ૮૩) ૨ ઉદયપ્રભસૂરિ એ વસ્તુપાલના ગુરુ વિજયસેનસૂરિના શિણ હતા તેમનુ “સુતકીર્તિકાલિની' કાવ્ય વસ્તુપાલ-તેજપાલનાડ્રાની પ્રશસ્તિ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે - (૨) કુમારપાલના રાજ્યકાળને પ્રભાસપાટણને શિલાલેખ આ શિલાલેખ જૂનાગઢના મ્યુઝિયમમાંથી મળેલ છે. લેખ ખંડિત છે. જે કાળા આરસની શિલા ઉપર તે કોતરેલ છે તે કઢંગી રીતે તૂટી ગયેલી છે. શિલાના દેખાવ ઉપરથી હું અનુમાન કરું છું તેમ, આખેયે લેખ આશરે ત્રીસ પંક્તિનો હું જોઈએ, જેમાંથી ખંડિત અને અખંડિત સર્વ મળીને માત્ર સાર પંક્તિઓ આપણુ પાસે છે. એ સત્તર પંક્તિઓમાં પણ માત્ર સાત જ અણીશુદ્ધ છે. લેખ કુમારપાલના રાજ્યકાળને છે. શરૂઆતમાં ચૌલુક્ય રાજાઓની વંશાવળી આપવામાં આવી છે. આદિભાગના મૂળરાજ વિષેના કને નાશ થઈ ગયો છે. ત્યાર પછી ચામુંડરાજ–વલ્લભરાજ–દુર્લભરાજ- ભીમદેવ–કર્ણદેવ-જયસિહદેવ–કુમારપાલ, એ નામે આવે છે. કુમારપાલે પ્રભાસપાટણમાં કફકના પુત્ર ગૂમદેવને હાકેમ નીમ્યો હતો. ગૂમદેવે પ્રભાસમાં એક મન્દિર બંધાવ્યું હતું. મન્દિર કયા દેવનું હતું, એ લેખ અત્યંત ખંડિત હોવાથી સ્પષ્ટપણે જાણું શકાતું નથી. પણ ચૌદમી પંક્તિમાં આવતા વિદ્યત્તે વિવિએ પ્રમાણેના ઉલ્લેખ ઉપરથી એમ અનુમાન થઈ શકે છે કે એ મન્દિર ધર્માદિત્ય નામના સૂર્યનું હોય. આ અનુમાન વાજબી હોવાનું એક વિશ્વાસપાત્ર ૩૫, સં ૧૨૭૭માં વસ્તુપાલે શત્રુંજયની યાત્રા કરી તે પ્રસંગે રચાયું હોવાનું અનુમાન થાય છે. શિલાલેખમાને પહેલો લોક તેમાં નીચે પ્રમાણે છે- विश्वानन्दकरः सदा गुरुरुचिर्जीमूतपूतोन्नतिः सोमः कोऽपि पवित्र चित्रविकसद्देवेशधर्मोन्नतिः । चक्रे मार्गणपाणिशुक्तिकुहरे य: स्वातिवृष्टिव्रजे- मुक्तैमौक्तिकनिर्मलं शुचियशोदिक्कामिनीभूषणम् ॥ –શ્લેક ૧૦૫ (ગા ઓ. સી માં છપાયેલ “હમીરમદમનનું પરિશિષ્ટ) ૧. સૂર્ય દેવતાઓનાં નામ આગળ આદિત્ય' શબ્દ લગાડવામાં આવતે, એ સુપ્રસિદ્ધ છે. દા. ત. રાષ્ટ્રરાજ ગોવિન્દ પ્રભૂતવર્ષના આ સં. ૭૪૯ના દાનપત્રમાં જન્માદિત્ય નામના ચૂર્ણન મન્દિરને દાન અપાયાને ગુજરાતના ઐતિ- - ·લાકે એતિહાસિક શિલાલેખ પ્રમાણ મળી આવે છે. અહીં રજૂ કરવામાં આવેલ લેખ અપ્રસિદ્ધ છે, પણ તેની ટ્રક નેધ આ “મૈમાસિક” ના ગતાઝ્મા ૫ ૮૬ ઉપર શ્રી હરિશ કર શાસ્ત્રીએ “પરમ માહેશ્વર રાજા કુમારપાલ” એ નામના પિતાના લેખમાં લીધી છે. તેમા તેઓ જણાવે છે કે જૂનાગઢની આકોલેજીકલ માટીના દફતરમાં નોધાયા પ્રમાણે, આ લેખ પ્રભાસથી ઈશાન ખૂણે ૧૦-૧૧ માઈલ દૂર આવેલા ભીમના દેવળ- માથી લાવવામાં આવેલો છે બીમનું દેવળ અગાઉ સૂર્યમંદિર હોવાની પ્રચલિત માન્યતા છે, અને તે માન્યતા ઘહિત્ય એ ઉલ્લેખની સાથે બરાબર બંધ બેસી જાય છે આ નૂતન પ્રમાણુના ટેકા સિવાય એ મૂળ ઉલ્લેખ અસ્પષ્ટ જ રહ્યો હત. અર્થાત ગુમદેવે બધાલુ મન્દિર કયા દેવનું હતું, એ પરત્વે શિલાલેખમાંથી મળતી માહિતી પૂરી સ્પષ્ટ નથી, તે પણ આ હકીકતના આધારે આપણે નિર્ણય કરી શકીએ કે એ મન્દિર સૂર્યનું હોવું જોઈએ મદિર ક્યી સાલમાં બંધાયુ હશે એને પણ નિર્ણય થઈ શકે એમ નથી, કારણ કે લેખની છેવટની પતિઓ સાવ ખડિત છે છતા એટવુ તે ચેકસ કેસ ૧૧૯૯ અને સ ૧૨૨૯એ કુમારપાલના રાજ્યકાળના વર્ષો દરમ્યાન તે બનેલું હોવું જોઈએ એ વર્ષો દરમ્યાન એક કાળે કફકને પગ ગુમદેવ પ્રભાસને હાકેમ હતો અને તે ગુમદેવે આભીરને હરાવ્યા હતા ( પરતભૌતિકarીર્વરે uિ) એમ આ લેખ આપણને જણાવે છે આ આભીરે પણ તે સ્પષ્ટ રીતે જાણી શકાતું નથી કુમા૫ાલના રાજકાળ દરમ્યાન સૌરાષ્ટ્ર દેશના રાજા સુવર કે સફેસર (g હાસિક લેખે, ન ૧૨૬) તથા ઉનામાથી મળેલા અનુક્રમે વિ. સ ૧૫૬ અને ૯૫૦ના તામ્રપમાં ચાલુક્ય વરાના અવનિવર્માએ તથા તેના પુત્ર બલવર્માએ તરુણદિત્ય નામના સૂર્યના મનિને દાન આપ્યાને (Epigrapana Indica, Vol I, pages 6-10) ઉલ્લેખ છે આ જોતા પ્રભાસમા પણ મોસ્તુ સૂર્યમંદિર બંધાયુ હોય, એમ ઉ૫રના ઉલ્લેખ ઉપરથી માનવું છે ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે સુંવરનામાનં) સાથે કુમારપાલના લશ્કરને યુદ્ધ થયું હતું. તેમાં “પ્રબ- ધચિન્તામણિકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, સેનાનાયક ઉદયન મરણતેલ ઘાયલ થયો હતો અને કુમારપાલચરિત'કારના કથન મુજબ, ઉદયને સુંવરને મારીને તેના પુત્રને ગાદીએ બેસાડ્યો હતો. કુમારપાલના સૌરાષ્ટ્રમાંના વિગ્રહને આ એકમાત્ર ઉલ્લેખ આપણને પ્રબન્ધામાંથી મળે છે, પરંતુ તે આ શિલાલેખમાં વિવક્ષિત નથી; કેમકે સોમનાથ અને તેની આજુબાજુને પ્રદેશ તો તે પૂર્વે ઘણા સમય થયાં અણહિલ- વાડના પૂર્ણ આધિપત્ય નીચે હતો. સુંવર સૌરાષ્ટ્રના કયા પ્રદેશના રાજા હતો તે વિષે પ્રબન્ધામાં કંઈ સ્પષ્ટતા નથી, પરંતુ દક્ષિણ કાઠિયાવાડ એટલે કે સેમિનાથની આજુબાજુના પ્રદેશનો તે રાજા હોય, એ બનવા જોગ નથી. કેટલાક અનુમાન કરે છે તેમ તે ગોહિલવાડનો કોઈ મેર સરદાર હોય. તો પછી આ શિલાલેખમાં જેમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યું છે તે આભીરે કેશુ? “પ્રબન્ધચિન્તામણિમાં એક સ્થળે જૂનાગઢના રા' નવઘણને “આભીરેનો રાણ' છે. * આપણે શિલાલેખ પણ જૂનાગઢ નજદીકનો સોરઠને છે. એટલે તેમાં બતાવેલ આભીરો એ સેરઠની અર્ધસંસ્કૃત લડાયક કેમ આહીરેહશે. એ લેકેનો એકાદ નાનકડા બળવો પ્રભાસના હાકેમ ગૂમદે શમાવી દીધો હશે, જેનો અહીં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પબમાં કોઈ સ્થળે આનું સૂચન નથી તથા સ્થાનિક હાકેમે જ તે દાબી દીધો હતો એ જોતાં આ ઝઘડે ઐતિહા- સિક અગત્ય આપવા જેવો નહીં હોય. છતાં તેની નોંધ પ્રભાસના સ્થાનિક ઈતિહાસની એકાદ કડી સાંધવામાં મદદગાર થાય ખરી. શિલાલેખની જે પંક્તિઓ ખંડિત અથવા અખંડિત સ્વરૂપમાં જળવાઈ રહી છે તે સર્વ શાર્દૂલવિક્રીડિતમાં છે. પક્તિવાર લેખ નીચે મુજબ છે- [ 1 ] નયઃ સ… [૨] ત્રાગતરાચિવવા.. * “પ્ર. ચિં? (ભાષાન્તર), પૃ. ૧૩૪ ·કેટલાક ઐતિહાસિક શિલાલેખ . [३] नयामुढराजो नृप । तस्मात्यल्लम (राज) [-] तो दुर्लभराज इत्यवानप श्री(मी)मदेवस्तत.... [५] टदुष्टदलन प्रागल्भ्यसमाविता रूपश्रीजितमन्मथ पृयुमु(न श्री) [+] कर्णदेवो नृप । तत्सनुर्जयसिंहदेव इति च प्रत्यर्थिपृथ्वीमुजामु- [.] दत्ता गुरुसाहसकरमिको(भूसिद्धचूडामणि ॥४॥ एतस्मि- पू(पुरु- [-] हूनपत्तनयघूनेवातियो सत्यमाट्रीमानन कुमारपालपतिर्दु- [.] पारवीरन: । यत्नेनावरवानिपुङ्गवखुरप्रोत्खातपृथ्वीरज स- [१०] घातातीवग्रहे दिनरतो नहायत वासर ॥५॥ तेन क्षमापतिना न्य- [१] युज्यत मुदा नियाजवीर्योर्जितस्फारप्री ढविलासमन्दिरमसो [१२] श्रीवास्यात्मज । श्रीधोमेश्वरपत्तनावनविधौ श्रीगूमदेदो ब- [१३] ली यत्खड्गाहतभीतिकातरलैरामोरवीर स्थित ॥६ तेनातम्य [३४] . निष्ठमनमाऽप्रांदोलक धीमता धर्मादिश्यकृत विचित्ररच(न) . सो तत्पूजानिरत सदैव ममुजै सप्राप्यते (वाठित) [१६] द वसत सत्य मुहुवूमहे ||७ मूतिरे [१०] मेन कृष्णोपमा (३) મહમ્મદશાહ ત્રીજાને પાટણને સ ૧૫૯૪ નો શિલાલેખ પાટણમાં ડો પડથા અભ્યાસગૃહના પ્રાચીન કલાસ ગ્રહસ્થાનમાની આરસની એક નાની તાતી ઉપર આ લેખ કરવામાં આવે છે ખની ભાષા સંસ્કૃત છે, લિપિ દેવનાગરી છે તથા લેખમાં બાર પક્તિઓ છે સ ૧૫૯૪ મા અમદાવાદના સુલતાન મમ્મશાહના રાજ્યમાં પાટણને સુબા શિગીરામીખાન હતા તે વખતે દરિયાખાનના આદિથી મલીક રકુનન (રૂકનુદ્દીન ) નામે અમનદારે પાટણમાં ધર્મશાળા કરાવી હતી, એ ઉલ્લેખ તેમાં છે પ્રસ્તુત મહમ્મદશાહ તે મમ્મશાહ ત્રીજે હોઈ શકે, એમ ઈતિ- હાસ ઉપરથી જણાય છે ઈ મ. ૧૫૭૬ (સ ૧૫૯૦) મા તે ગાદીએ આવ્યો ત્યારે અગિયાર વર્ષનો હતો. આથી દરિયાખાન અને ઈમાદુર્ભાવક ·૧ તે ન - વસ્તુપાલનું વિરામડળ અને બીજા લેખે નામે બે માથાભારે અમીર સર્વ રાજ્યકારભાર ચલાવતા હતાં અને સગીર સુલતાનને સખ્ત જાપ્તામાં રાખતા હતા. સાલેભી દરિયાખાને કાવતરાં કરી ઇમાદુભુલ્કને નસાડ્યો. આ વિજયથી તે એશઆરામી થઈ ગયો હતો. આ તકનો લાભ લઈને સુલતાન મહમ્મદશાહ દરિયા- ખાનના જાપ્તામાંથી મુક્ત થઈ ધંધુકામાં આવેલી આલમખાન લોદીની જાગીરમાં ગયો. દરિયાખાને લશ્કરની મદદથી ધંધુકા લીધું અને સુલતાન ને નસાડી મૂકે. પણ તેનું જ લશ્કર તેની સામે થયું અને છેવટે બુરાનપુર તરફ નાસી ગયો આમ ગુજરાતની સુલતાનશાહીના પતનકાલનો આ શિલાલેખ છે. સં. ૧૫૯૪ માં પાદશાહ માત્ર તેર વર્ષને હાઈ દરિયાખાન સર્વસત્તા- ધારી હતો એમ તેના હુકમથી ધર્મશાળા બધાવી હોવાના ઉલ્લેખ પરથી સમજી શકાય છે. પાટણમાં કયા સ્થળે આ ધર્મશાળા બાંધવામાં આવી હશે તે કહે- વાનાં કઈ સાધનો આપણી પાસે નથી. લેખની તકતી તે ધર્મશાળાની ભીંતમાં બેસાડવામાં આવી હશે, એમ કલ્પી શકાય છે. મુસ્લિમ રાજ્યકાળમાં મુસિલમ સત્તાધારીઓએ બંધાવેલી ધર્મશાળા- ને આ લેખ સંસ્કૃત ભાષામાં છે તે નોંધપાત્ર છે. મુસ્લિમ રાજ્ય- કાળમાં પણ સંસ્કૃત ભાષામાં લખાયેલાં ખતપત્રો, દરતાવેજો વગેરે માન્ય રાખવામાં આવતાં એ તો જાણીતી વાત છે, પરંતુ મુસ્લિમ કેમે પિત થઈને સંસ્કૃતમાં લેખો કોતરાવતા એ ધ્યાન ખેંચે છે. સંભવ છે કે બંધાવવામાં આવેલી ધર્મશાળા ખાસ કરીને હિન્દુ પ્રજા- જન માટે હશે. આ ઉપરાંત મુસ્લિમ સુલતાનના નામ આગળ અલક્ષજગદીશવરલબ્ધરાજ્યલક્ષ્મીસ્વયંવરમાલાલંકૃતકડકંદલ”, “રિપુર્વ- નદહનદાવાનલ, અન્યાયાંધકારમાર્તડ, યાચકજનચિન્તામણિ ઇત્યાદિ વિશેષણો લગાડવામાં આવેલાં છે તે પણ નેધ માગી લે છે. જો કે તે ઉપરથી જે તે સુલતાનની વ્યક્તિગત કારકિર્દી વિષે અનુમાન કરવા બેસવું એ તો સાહસ જ ગણાય, કેમકે હિન્દુ તેમ જ મુસ્લિમ રાજ્ય- ·કેટલાક ઐતિહાસિક શિલાલેખ કાળના સસ્કૃત દસ્તાવેજો તેમજ શિલાલેખમાં રાજ્યકર્તાઓના નામ આગળ એવા જ વિશેષણે એક નિયમ તરીકે લગાડેલા હોય છે અર્થાત એવા વિશેષણે લગાડવાની પ્રચલિત રૂઢિ હતી આ શિલાલેખમથી સ્થાનિક હાકેમો વગેરેના નામ મળે છે અનુવાદાત્મક પ્રમાણે તરીકે આવા લેખો ઘણીવાર મહત્ત્વના થઈ પડે છે લેખની ભાષા સરકૃત દસ્તાવેજની ભાષા જેવી શિથિલ છે વ્યાકરણ તથા જોડણની પણ કેટલીક ભૂલે છે બારમી પક્તિમાં રામ નવાને બદલે જીમ જવહુ નજરે પડે છે, તે કેતરનાર સલાટની ભૂલ હેવી જોઈએ મૂળ લેખ પક્તિવા નીચે પ્રમાણે છે- [१] ॥ ॐ स्वस्तिश्री सवत १५९४ वर्षे शाके १४५९ प्रवर्त- माने मा- [२] घमासे शुक्लपक्षे तृतीया गुरौ श्रीमदणहालपुर- [३] पत्तने अल्क्षजगदीशवरलब्धराज्यरदमीस्वयवरमाला- [] શતરણ વિનર વાત કન્યા- [५] रमतिढ न्यायकनिजमन्दिर सेवकजनसदाफल[८)द- [૬] () રા(5) વિર ચાન્તિામળે (શિ) દ [૭] બાઈબીથી નિરિણાવવા [૮] ) શીમરાવ ૬ કલા રજુળ નિયુજે [९] श्रीपत्तने दीवानदीपक मुक्त मजलधिगिरामीपान श्री [10] दरीयापान भादेशठो मलिनी रखनल मलिक स- [1] અને પ્રભુના ધર્માિ નિ nિ | સ વિ વિદg | [૧૨] શૌહa 1 વાગg II ગુમ મg(guો છે જ છે શ્રી શ્રેયામનાથના બિબ નીચે સ ૧૩૦૦ને શિલાલેખ આ શિલાલેખ પણ છે ૫ડયા અભ્યાસગ્રહના પ્રાચીન કલા સહરથાનને છે તેમાં જણાવવું છે તે પ્રમાણે, જેન તીર્થંકર ·વરકુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે શ્રેયાંસનાથની મૂર્તિના પબાસણ ઉપર તે કોતરેલો હોવો જોઈએ, પરંતુ મૂતિને પત્તો હાલ મળતો નથી; સંગ્રહસ્થાનમાં તો માત્ર શિલાલેખવાળું પબાસણ અને તે ઉપરની કેટલીક કોતરણી જ જળવાઈ રહેલી છે. મૂર્તિની કોઈ અન્ય સ્થાને પ્રતિષ્ઠા થયેલી હશે અથવા સંજોગવશાત તે નષ્ટ થઈ હશે. લેખ ત્રણ પતિનો છે. સં. ૧૩૦૦માં ગૂર્જર ભીનમાલ (શ્રીમાલી) જ્ઞાતિના શાહ અભયકુમારના પુત્ર શાહ હેમાએ પોતાના ભાઈ..… (અક્ષરે ઝાંખા અને ઘસાઈ ગયેલા હોવાથી નામ વંચાતું નથી) ના (શ્રેય) અર્થે શ્રીશ્રેયાંસનાથનું બિંબ કરાવ્યું, જેની પ્રતિષ્ઠા અપલીય ગચ્છના શ્રીઅભયદેવસૂરિના પટ્ટધર શ્રીદેવભદરિએ કરી હતી. આ દેવભદ્રસૂરિના બીજા પણ કેટલાક શિલાલેખો મળી આવે છે. આબુ ઉપર સં. ૧૩૦૨ ની સાલવાળા બે શિલાલેખો છે, જેમાં અનુક્રમે શ્રી નેમિનાથ અને આદિનાથનાં બિંબની પ્રતિષ્ઠા તેમણે કરી હોવાનું જણાવેલું છે. દેવભદ્રસૂરિના શિષ્ય શ્રી તિલક ઉપાધ્યાયે વિક્રમના ચૌદમા શતકના ઉત્તરાર્ધમાં ગૌતમપૃચ્છા ઉપર વૃત્તિ લખી હેવાની હકીકત મળે છે? ઉપર જણાવેલ લેખ પંક્તિવાર નીચે પ્રમાણે છે- [१] संवत् । १३०० वर्षे माघ शुदि १४ गुजरभीलमालन्यातीय सा० वीरसुत सा० करडि दां- [] (s) સાથે માઝુમાર પડ્ઝ સા હૈમાવેને ત્રા...૩ (૬) શ્રેયાંવવિદ્ય – [३] तं प्रतिष्ठितं च श्रीरुद्रपल्लीय श्रीमदभयदेवसूरिपट्टे श्रीदेवमद्र- ત્તિ ( ૫ ) ગિરનારની પાજના જીર્ણોદ્ધારને સં. ૧૬૮૩ નો શિલાલેખ ગિરનાર પર ચઢતાં રાજા ભર્તુહરિની ગુફાથી ડેક આગળ ૧. શ્રી જિનવિજયજી: પ્રાચીન જૈન લેખસંગ્રહ, ભાગ ૨, લેખાંક ૨૦૯-૧૦ ૨. શ્રી મેહનલાલ દ. દેસાઈઃ જૈન સાહિત્યને સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, પૃ. ૪૩૩ 1 ·કેટલાક એતિહાસિક શિલાલે એ પહાડમાં જમણી બાજુએ આ લેખ કેતલે છે લેખની ભાષા ગૂજ- રાતી છે, પણ લિપિ દેવનાગરી છે તેમ જણાવેલું છે કે સ ૧૬૮૩મા ગિરનારની પૂર્વ તરફની પાજ પગથિયા)ને આધાર દીવના મઘે કરાવ્યો હતો લેખની છેવટની ત્રણ પતિઓનો અર્થ શિથિલ વાક્યરચનાને કારણે કઈક સદિગ્ધ રહે છે, પરંતુ આ હારમા મુખ્ય ફાળો માસિઘજી મેઘજીએ આપ્યો હતો એવો અર્થ ત્યા આપણે લઈ શકીએ પતિવાર લેખ નીચે પ્રમાણે છે– [1] स्वस्तिधी स १६८३ वर्षे कार्तिक [२] वदि ६ सोमे । श्रीगिरनारवीर्थ- ફિ ની દૂની વાનો [] હીવના ઉ ઉ (9) જૈમિત્તે જી- [५] मालशातीय मासिंघजी [६] मेघजीए उदार कराग्यो - * } વિજયદાનસૂરિની પાદુક ઉપરને શિલાલેખ પાટણની પશ્ચિમે આવેલા અનાવાડા ગામની પાસે ખીજડિયા ' વીરનું સ્થાનક છે ત્યા એક દહેરી પાસે આ પાદુકા છે તેના ઉપર ગુજરાતી ભાષામાં આ પ્રમાણે લેખ છે કફ કાર વે ૩ કે ૪ર જ થઇ જા જ કાન પાન કાળ હજૂ ત મ ના કરે તથા નવા જ ન ની रजमदानसर वादानी मासी मुकाम (0) मीरजादानसरि गरूपरूभ्यो नम्त। તપાગચ્છમાં મહાવીષ્મી પછી સત્તાવનમા ગણધર વિજયદાનસુરિ થયા. તેમને જન્મ સં. ૧૫૫૩મા હિમ્મતનગરની પાસે આવેલા જામલા ૩ પહેલા ગુજર શબ્દ કાતરી પછીથી તે ઉપર ઇન શબ્દ હોતી હે તેવું વિચાય છે ·૯૪ વસતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ગામમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ લક્ષ્મણ હતું. સં. ૧૫૬૨માં તેમને દાનહર્ષે દીક્ષા આપી; અને તેમને ચોગ્ય જાણીને આચાર્ય આનંદ- વિમલસૂરિએ સં. ૧૫૮૭ માં સિરોહીમાં આચાર્યપદે સ્થાપ્યા, અને વિદાનસૂરિ નામ રાખ્યું. તેમને સ્વર્ગવાસ સં. ૧૬૨૧ માં પાટણ પાસે આવેલા વડલી ગામમાં થયો હતો. તેમની પાટે હીરવિજયસૂરિ સં. ૧૯૧૦ માં બેઠા. ઉપર્યુક્ત પાદુકા ક્યાં છે તે સ્થાનથી છેડે દૂર પશ્ચિમે વડલી ગામ આવેલું છે, વિદાનસૂરિના વખતમાં જૈનધર્મ માનનારા જુદા જુદા ફિરકાઓ ખરતરગચ્છ, તપાગચ્છ, સ્થાનકવાસી વગેરે વચ્ચે ખૂબ વિખવાદ મચી રહ્યો હતો. તે શમાવવા માટે તેમણે પ્રયત્ન કર્યા હતા. આ જ ઉદ્દેશ- થી તેમણે ઉપાધ્યાય ધર્મસાગરરચિત ગુમતિયુતિ ગ્રંથ પાણીમાં બળાવી દીધો હતો, અને શાંતિ સ્થાપવા “સાત બેલ” એ નામથી ઓળખાતી સાત આજ્ઞાઓ બહાર પાડી હતી. પ્રસ્તુત લેખમાં આમ કહેવામાં આવ્યું છે. સંવત ૧૬૨૨ વર્ષે વૈશાખ સુદિ ૧૨ ને ગુરુવારે વડલીમાં ભારક વિજયદાનસુરિનું નિર્વાણ થયું. તેમની પાદુકાની પૂજા થાય છે, અને દર્શન કરવાની બાધા રખાય છે. આ લેખ અને પાદુકા પ્રથમ વડલી ગામમાં હશે, પરંતુ પાછળથી કેઈએ લાવીને ઉપર્યુક્ત સ્થળે રાખેલ હશે. ૧. ડે. કલાટે (Ind. Ant. Vs. XI September) તથા મોહનલાલ દેસાઈએ જન ગૂર્જર વિઓ, ભાગ ૨) સં. ૧૬૨૨ ની સાલ આપી છે તે બરાબર નથી. ૨. ચારેક વર્ષ ઉપર વડલી ગામમાં થયેલ ખેદાને પરિણામે પંદરમા, સેળમા અને સત્તરમા સકાની સંખ્યાબંધ જૈન મૂર્તિઓ મળી આવી છે, તે ઉપરથી વિજયદાનસૂરિના જીવનકાળ દરમ્યાન એ ગામ જેનોની સારી વસ્તી ધરાવતું હશે એમ લાગે છે. અત્યારે તે ત્યાં જૈનનું એક પણ ઘર નથી, કામમાંથી નીકળેલી મતિઓ મેટા સમાર ભર્વક પાટણમાં લાવીને રાખવામાં આવી છે. કોઈ રાજકીય આતકના સમયે એ મૂર્તિઓ ભેચમાં ભંડારવામાં આવી હશે, એમ અનુમાન થાય છે.

·કેટલાક ઐતિહાસિક શિલાલેખ (૭) પાટણમાં વાડીપાર્શ્વનાથના મનિરનો શિલાલેખ પાટણમાં ઝવેરીવાડામા વાડી પાર્શ્વનાથનું ભવ્ય મંદિર આવેલું છે, તે સ ૧૬૫૨ મા ખરતરગચ્છના ભીમમ ત્રીના વશજ કુવરજીએ બંધાવ્યું હતું એ દહેરાસરનું વિગતવાર અને સરસ વર્ણન Archaeolo gical Survey of Northern Gujarat મા આપેલું છે એ દહે- રાસરમા મૂલનાયકની સામેની ભીંત ઉપર ૧૬ ૧ર ઈંચ પહોળી અને ૨૮ ઇંચ લાબી આરસની એક તકતી છે તેના ઉપર બાવન લીટીનો એક લાબે લેખ ઝીણુ અક્ષરે કાતરેલે છે તેમાં પ્રથમ ખરતરગચ્છની પદાવલી અને છેવટે બંધાવનાર કુવરજીની વિશાવળી આપેલી છે લેખ સંસ્કૃત ભાષામાં છે, પરંતુ તેમાં કેટલેક ઠેકાણે જોડણીની અને વ્યાકરણની અશુદ્ધિઓ જોવામાં આવે છે વાડીપાર્શ્વનાથના દહેરાસર વિષે એમ કહેવાય છે કે પાટણ પાસેના વાડીપુર ગામમાં એ મૂર્તિ હતી, પરંતુ શ્રાવાની વસ્તી ત્યા ઘસાઈ જતા એ મૂર્તિની પાટણમાં પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. વાડીપુર ગામમાથી લાવેલ હોવાથી તે “વાડીપુર પાર્શ્વનાથ અથવા વાડીપાર્શ્વનાથ કહેવાય છે. પાટણની એક જૂની અત્યપરિપાટીમાં વાડીપુર ગામ તથા તેમાના મંદિરનો ઉલ્લેખ છે, તેથી આ મૃતપર પરનું સમર્થન થાય છે જો કે આ લેખમાં પણ મન્દિરના મૂળનાયકને વાડીપુર પાર્શ્વનાથ” તેમજ “વાડી પાર્શ્વનાથ કહ્યા છે મૂળ લેખનો યથાવત પાઠ અહીં આપે છે – (R) ૪૦ ૫ હરિક भोपालापुरपायजिन-सपायकाराय । लक्ष्मीउप मेय। (२) पपनसस्य करोतु सश।। भावाटीपरपानार चाय rs agવદાઈ ) ક્રિયાનપૂર્વ પ્રકારે છે અ€ ty पातिमाहि श्रीमकमरराज्ये मोविकमनरमम (१) यातोरस १६५१ मागधी સિત ના રોગો નો સમen(9) માફિ કts w शासनापाशर्म महावीररसामोपटाविच्छिनारंपत्या उपाविहारोपो(ति श्री સનti nag જાયarayવજલિ ) જ ·વસ્તુપાલનું વિધામંડળ અને બીજો લેખે ॥ (७) श्रीसीमन्धरस्वामिशोधितसूरिमन्नारामक श्रीवर्धमानहि ॥ तसट्टप्रभाकर अणदिछपत्तनाधी८)शदुर्लभराजमसञ्चैत्यवासिपक्षावक्षेपाऽशीलधिकदशशतसंवत्सर- प्राप्तखरतरवि (९) रुद सोजिनधरसूरि ॥ तत्पट्ट० । श्रीजिनचन्द्रसरि ॥ तत्पट्ट । शासनदेश्युपदेशप्रकटित (१०) दुष्टकुष्टप्रमाणहेतुस्तम्भनपाश्वनाथ नवानि वृत्यायनेकशालकरणप्राप्तप्रतिष्ठ श्री (११) अभयदेवरि ॥ तत्प४० लेखरूपदन- कुलकपणप्रतिबोधितवागढदेशीयदशसहसथावक सुविहितकठिन क्रियाकरण पिण्डवि- शुद्धयादिप्रकरणप्ररूपण जिनशानन(१३)प्रभावक भोजिनवछभसूरि ॥ तत्पट्ट । स्वशक्तिवशीकृतचतुःपष्टियोगिनीचक्रदिपम्चा(१४)शदोरसिन्धुदेशीयपार अम्बहला- वकरलिखितस्वर्णाक्षरवाचनाविभूर्तयुगप्रधा (१५) नपदवीसमलंकृत पञ्च नदी- साधकीजिनदत्तरि ॥ तत्प० । श्रीमालशवालादिप्रधान (१६) भीमह्तीयाणप्राविधेिक नरमणिमण्डितमालस्थल श्रीजिनचन्द्रमूरि ॥ तत्प० । भण्डारीने( १७ )मिचन्द्रपरीक्षितप्रबोधोदयादिगन्धरूपपत्रिंशद्वादशोधतविधिपध. मीजिनपतिसूरि ।। (१८) तत्प० । लाहवलविजापुरप्रतिष्ठितभाशान्तिवीरविधि- त्यत्रीजिनेश्वरसरि ॥ तत्पट्ट । (१९) श्रीजिनप्रबोधसूरि ।। तस्पट्ट । राजचतु- ध्यप्रतियोघोद्धराजगच्छसंशाशोभित (२०) श्रीजिनचन्द्रमूरि ॥ तत्पट्ट । श्री अत्रुक्षयमण्डनखरतरवसतिप्रतिष्ठापक विख्याता (२१) तिशयलक्ष औजिनकुशक. सरि । तत्पः । श्रीजिनपभसरि || तत्प० । प्रोजिनलम्बिसू (२२) रि ॥ तस्पः भोजिनचन्द्रसूरि । तरपट्ट।। देवागनावसरवासप्रक्षेपोदितसंघपति- पदा (२३) पुदय भोजिनोइयसरि ॥ तत्पट्ट । मोजिनराजसूरि । तत्प० । । स्थानस्थानस्यापित (२४) सारशानभाण्डागारमोजिनमद्सरि ॥ तत्प० । श्री जिनचन्द्रसूरि ॥ तत्पट्ट पञ्च (२५) यक्षसाधक विशिष्टक्रिय श्रीजिनसमुद्रसूरि । वत्प० ॥ तपोध्यानविधानचमत्कृ (२६) तश्रीसिकंदरपातिसाहिपंचशतबंदिमोचन- सम्मानित ोजिनइंससूरि ।। तत्प४० (२७) पञ्चनदीमाधकाधिकध्यानवलशकलाकृतय- बनोपद्रवातिशयविराजमान श्री (२८) जिनमाणिक्यसूरि ।। तत्पट्टालंकार सारंदु- बारवादिविजयलक्ष्मीशरण पूर्वाक (२९) यासमुखरण स्थानत्यानमाप्तजय प्रतिदिन- अर्धमानोदय सदयसन्नय त्रिमुवन(३०) जनवशीकरणप्रवणप्रणवध्यानोपाचामित- पवित्रसूरिमन्त्र विजितमय दू (३१) रीकृतसकलवादिस्मय निजपादविहारपावि- वावनितल अनुक्रमेण संवत् (३२) १६४८ श्री स्तम्मतीर्थचर्तुमासकस्थानसमुद्ध- तामितमहिमभवणदर्शनोक (३३) ठितजलालदीनप्रमुपातिसाहिश्रीमदकम्मरसमा. कारणमिलन स्यगुणगण (३४) तन्मनोतुरअन समाश्वासितसकलभूतलाखिलजन्तु- मुखकारि आषाढाष्टाहि (३५) कामारिफरमाणीस्तम्भतीर्यसमुद्रमौनरक्षणफरमाण .* ·- કેટલા ઐતિહાસિક શિલાલેખ तपासचम मायु(३६)गप्रधानपदधारक तवचनेन च नयनशररसरसा- मितसमति (१६५२ ) माषसितदा(३७)ौशुमतियौ अपूर्वपूर्वगु मापसा- पितपश्चनप्रकटीकृतपनपौरप्राप्ता (३८) रमपर तदादिविशेष प्रोस्पोन्नतिकारक विजयमान गुरुयुगप्रधान या १०८ (३१) याजिनचन्द्रसूरीश्वराणा थोपाविसा- दिममा स्वहस्तस्पापिट भाचार्य (१०) भोजिनसिंहमूरिसपरिकरागामुपदेशेन मोमवालातीय मात्राम सनाने (११) म० चांपामार्या सहवद तत्पुत्रमा महिपति कार्या अमरी सरपुत्रम० वस्तपाल {२) तमार्या सिरियादे, तत्पुत्रम० तेजपाल तुमार्या मो० मानू तत्कुशिमरामराठ म (३) जिनमनोमिमतपूरणदे- नसात देवगुरुपरमभक्त विशेषतो जिनधमानुरळवा (४४) त केशवनमण्डग साह भमरदस्त मार्या रतनाद तत्पुत्ररत्न कुमरजी तद्भार्या मोमागदे, वहिनि गाई वाई पुत्रा बाद जीबगो प्रमुख पुत्रपौत्रा मारपरिवारयुन (५) तेन श्री अगाउपचनगारमारमुरनरमनोनुरजन मुरगिरिममानचतुमुख (४७) विराजमान विधिचरम पारितम् ॥ मापापघशाला पाटकमध्ये ।। तदनुकर (४८) करणकायक- प्रनित () मवत् अदद ४१ ११शस यदि दादशी वामरे गुरु (८९) वार रेव- तीनक्षत्रे मवेठायो महामह पूर्व प्रतिमा यौवाढीपाश्यनाथम्य स्था (५) पिता ॥ एवम दे गुरुगोत्रजेदवीप्रमादेन दयमान पूज्यमान । ममस्त भीत (५१) घन मस्तिन चिर जीयाद ।। कश्यागमस्तु । एषा पट्टिका ५० उदयमागरगणिना मिनी (५२) ना। प० लक्ष्मीप्रमोदमुनिआदरेण । कोरिता गजधरगडाकेन । म भवतु नित्यम् ।। [ભાષાન્તરી વાડી પાર્શ્વનાથ સઘનું, અને ચિત્ય બાધનાનુ કલ્યાણ કરો' પાટણમાં રહેતા શ્રીવાડપુર પાર્શ્વનાથ લક્ષ્મી, ઉદય અને શ્રેય કરે! ચિલમાં થી બુડત ખરતગ૭ની ગુર્નાવલીના લેખનપૂર્વક પ્રતિ લખીએ છીએ અર્કને નમસ્કાર પાદવા શ્રીઅકબરના રાજ્યમાં વિક્રમ સંવત ૧૫ના માગશર સુદ નવમી અને સોમવારના દિવસે પૂર્વભાદ્રપદ નક્ષત્રમાં શુભ મુહુતમા (ચ બાધવાને) આભ કરવામાં આવ્યું. ( ગુર્નાવલી-) શાસનધી શ્રી મહાવીર સ્વામીની અવિચ્છિન્ન પર- પગથી ચાલી આવતી પાટે દmતનમરિ થયા ૧ . ७ ·૮ વસતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે તેમની પાટે વિમલ દંડનાયકે અબુદાચલ ઉપર બંધાવેલી વસતિના પ્રતિપક, અને સીમંધરસ્વામીએ શેાધેલા સૂરિમંત્રની આરાધક વર્ધમાનસૂરિ થયા. ૨. તેમની પાટે અણહિલપત્તનાધીશ દુર્લભરાજના દરબારમાં ચ- વાસીઓના પક્ષને પરાજય કરીને સં. ૧૦૮૦ માં ખરતર” બિરદ પ્રાપ્ત કરનાર જિનેશ્વરસૂરિ થયા. ૩. તેમની પાટે જિનચંદ્રસુરિ થયા. ૪. તેમની પાટે, શાસનદેવીના ઉપદેશથી કેન્દ્રના પ્રમાળ હેતુ સ્તંભન પાર્શ્વનાથને પ્રકટ કરનાર, તથા નવાંગીરિ આદિ અનેક શાસ્ત્ર રચીને પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરનાર અભયદેવસૂરિ થયા. પ. તેમની પાટે દશ કુલકવાળા લેખથી વાગડદેશના દશ હજાર શ્રાવકને પ્રતિબોધ પમાડનાર, કઠિન ક્રિયાઓ કરનાર, અને “પિણ- વિશુદ્ધિ” આદિ પ્રકરણના રચનાર પ્રભાવક જિનવલ્લભસૂરિ થયા. તેમની પાટે ચોસઠ જોગણી, બાવન વીર, અને સિંધ દેશના પીરને વશ કરનાર, અંબડ શ્રાવકે લખેલા સ્વર્ણાક્ષરની વાચનાથી “યુગપ્રધાન” પદ મેળવનાર, અને પંચનદી સાધક જિનદત્તસૂરિ થયા. ૭. તેમની પાટે, શ્રીમાલ, ઓસવાલ આદિ મહાજન જાતિઓના પ્રતિબંધક નરમણિમંડિત કપાલવાળા શ્રીજિનચંદ્રસૂરિ થયા. ૮ તેમની પાટે, ભંડારી નેમિચંદ્ર પરીક્ષા પ્રણેયાદિ ગ્રંથરૂપ છત્રીસ વાદથી વિધિપક્ષને શોધનાર-શુદ્ધ કરનાર જિનપતિસૂરિ થયા. ૯ તેમની પાટે, લાડેલ-વીજાપુરમાં શાન્તિ–વીર વિધિચત્યની પ્રતિષ્ઠા કરનાર જિનેશ્વરસૂરિ થયા. ૧૦. તેમની પાટે, ચાર રાજાઓને પ્રતિબંધ પમાડીને “રાજગરછ એવી સંજ્ઞાથી ખરતરગચ્છને અલંકૃત કરનાર જિનચંદ્રસૂરિ . ૧૧. તેમની પાટે, શત્રુંજયમંડન ખરતરવસતિ-પ્રતિષ્ઠાપક અને અતિશય વિખ્યાત જિનકુશલસૂરિ થયા. ૧૨ તેમની પાટે, જિનપરિફ તેમની પાટે જિનલબ્ધિસૂરિ તેમની }

·કેટલાક એતિહાસિક શિલાલેખે
પાટે જિનયરિ, અને તેમની પાટે સઘપતિપદ આદિ ઉદયને પ્રાપ્ત
કરનાર જિનેદિયમરિ થયા ૧૬
તેમની પાટે, જિનગજરિ થયા ૧૭
તેમની પરથળે સ્થળે સાનભાઠાર સ્થાપિત કરનાર જિનભા-
સુરિ થયા ૧૮
તેમની પટે, જિનચંદ્રસૂરિ થયા ૧૯
તેમની પાસે, પાચ યક્ષ સાધનાર, વિશિષ્ટ ક્રિયાઓ કરનાર,
જિનસમુદસરિ થયા ૨૦
તેમની પાટે, તપના વિધાનથી સિકદર પાદશાહને આશ્ચર્ય પમાડ
નાર અને જેમનુ સિકદર પાદશાહે પાચ કેદીઓ છોડી મૂફીને
સન્માન કર્યું હતું એવા જિનસમુરિ થયા ૨૧
તેમની પાટે, પચનદીસાધક, અધિક ધ્યાનબાવડે યવને ઉપકવ
નાશ કરનાર અને અતિશય વિરાજમાન જિનમાણિજ્યસરિયા રર
તેમની પાટે, વાડીના વિજયરૂપી લક્ષ્મીના શરણરૂપ, પૂર્વ ક્રિયાઉદ્ધારક,
સ્થાને રથાને જ પ્રાપ્ત કરનાર, જેમને ઉદય અને સંજય દિવસે દિવસે
ઉદય પામતે જાય છે એવા, ત્રણે ભુવનના લોકેનું મન વશ કરી
લેનાર, ભયને છતના, બધા વાદીઓના અભિમાનને નિર્મળ કરનાર,
પિતાના પગના વિહારવડે અવનીતાને પવિત્ર કરનાર, સંવત્ ૧૬૪૮ માં
સ્ત ભતીર્થ(પ્રભાત)મા ચાતુર્માસ કર્યો તે વખતે અમિત મહિમા
શ્રવણથી દર્શન કરવાને હિત થયેલા અકબર પાદશાહે જેમને
મળવા બેલાવ્યા હતા એવા, તથા પિતાના ગુણસમુદાયવડે તેના મનનું
વજન કરનાર, આખા ભૂતને જેણે આશ્વાસન આપનુ છે એવા,
સર્વ જતુઓને સુખકારી, અમાડ મહિનાની અષ્ટહિ એ અમારિ-
કરમાન તથા ખભાતના સમુદ્રમાંથી માતાનું રક્ષણું કરવાનું ફરમાન
કઢાવનાર, તેણે (પદાડે) આપનુ ઉચ્ચ એવુ યુગપ્રવાન પર
ધારણ કરનાર, તથા તેને વચનથી સ ૬પર મા
બારસની શુભ તિથિએ પૂર્વમા ગુસમૂહે નહીં કરે, અબુત કર્મ
માત્ર સુદ

·पी खरतरगच्छीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर વસ્તુપાલનું વિઘામંડળ અને બીજા લેખે અમરદા કરનાર-પંચનદી સાધનાર, તથા તે દ્વારા પંચ પીર પાસેથી પરમ વરદાન પ્રાપ્ત કરનાર, તથા સંઘેન્નતિકારક, વિમાન, યુગપ્રધાન ગુરુ ૧૦૮ શ્રી જિનચંદ્રસૂરિના, પિત-સ્વહસ્તે પાદશાહ સમક્ષ આચાર્ય સ્થાને સ્થાપેલ આચાર્યશ્રી જિનસિંહરિને સાથે રાખી આપેલા ઉપ- દેશથી–એસવાલ જ્ઞાતિના મંત્રી ભીમના વંશમાં મંત્રી ચાંપા, સ્ત્રી સુહવદે; તેને પુત્ર મંત્રી મહીપતિ, સ્ત્રી અમરી; તેને પુત્ર મંત્રી વસ્તુપાલ, સ્ત્રી સિરિયાદે; તેને પુત્ર મંત્રી તેજપાલ, સ્ત્રી બાન, તેના કુક્ષિસરોવરમાં હંસ જેવો, જેવો, અર્થિજનના મનોરથ પૂરવામાં કલ્પવૃક્ષ જેવ, દેવગુરુને પરમભક્ત અને વિશેષે કરીને જિનધર્માનુરક્ત હૃદયવાળો, ઊકેશ વંશમાં મુખ્ય શાહ થયો; તેની સ્ત્રીનું નામ રતનાદે હતું. તેના પુત્રરત્ન કુંવરજીએ પિતાની સ્ત્રી સોભાગદે, બહેન બાઈ વાછી તથા પુત્રી બાઈ જીવણું વગેરે પરિવારને સાથે રાખીને અણહિલપુર પાટણના શુગારરૂપ, દેવોના મનનું પણ રંજન કરનાર, સુરગિરિને પેઠે ચતુર્મુખ વિરાજમાન વિધિચૈત્ય બંધાવ્યું તથા મહલ્લાની મધ્યમાં પૌષધશાળા બંધાવી. ઇલાહી સંવત ૪૧ (વિક્રમ સંવત ૧૬૫ર) વર્ષે વૈશાખ વદ ૧૫ ને ગુરુવારે, રેવતી નક્ષત્રમાં શુભ મુહૂર્ત વાડી પાર્શ્વનાથની પ્રતિમા સ્થાપવામાં આવી. આ બધું ગોત્રજદેવી અને દેવગુના પ્રસાદથી વંદ્યમાન અને પૂજ્યમાન છે. સમસ્ત શ્રી સંઘ સહિત ઘણું છે. કલ્યાણમg. આ પદિક પં. ઉદયસાગર ગણિએ લખી. ૫. લક્ષ્મીપ્રદ મુનિના કહેવાથી ગધર ગલ્લાકે કોતરી. ગુર્મ અવતું નિત્યમ્ | ૧. Ind. Ant. XX. P. 14 અકબર હિન્દુ પ્રજામાં બહુ લોકપ્રિય હતું, તેને આ એક વધુ પુરાવે છે. એક જૈન દેવરથાનમાં વિક્રમ સંવતને સ્થાને અકબરે ચલાવેલો ઈલાહી સન લખેલો હોય એ જ તેની લોકપ્રિયતા બતાવી આપે છે,

·પાટણના
જૈન ઈતિહાસની કેટલીક સામગ્રી
(૧)
ગુગડી તળાવની પ્રાચીનતા
પાટણના પૂર્વ છેડે આવેલુ ગગડી તળાવ કયારે અને કેને
ખોદાવ્યું, એ વિષે એતિહાસિક દષ્ટિએ વિશ્વસનીય એવી કોઈ માહિતી
ઉપલબ્ધ નથી, એવી મારી સમજ છે હજીયે
આવિષય અધારા-
મા જ છે, પણ ગુગડી તળાવની પ્રાચીનતા વિષે તાજેતરમાં એક
મહત્વને ઉખ પ્રાપ્ત થયો છે તે અહીં રજૂ કરવાની તક લઉં છું
મુબઈને ભારતીય વિદ્યાભવનના હિંદી–ગુજરાતી મુખપત્ર “ભારતીય
વિદ્યા' ના પ્રથમ વર્ષના બીજા અંકમા જન સાહિત્યના સુપ્રસિદ્ધ અભ્યાસી
થી મેહનના દલીચદ દેસાઈ પદ્યાનુકારી ગૂજરાતી ગદ્યમય
ગુર્વાવવી” નામને એક લેખ છપાયે છે જિનવગણિ નામે
જૈન સાધુએ સ ૧૪૮૨માં તત્કાલીન ગુજરાતી ભાષામાં લખેલી-જૈનેના
અનેક ગ, સમૂહ પછીના એક મુખ્ય સમૂહ-તપાગચ્છની પટાવવી
તેમણે એમાં સંપાદિત કરી આપી છે પ્રસ્તુત પદાવલી-ગુવીમા
છેતા તીર્થ કરી મહાવીરસ્વામીથી માડી તેમની પટ્ટપર પરાપે, કત્તના
સમકાલીન સ ૧૪૮૨ મા વિશ્વમાન ૫૦ મા પધર સોમસુંદરસૂરિ
સુધીના આચાર્યોની ટૂંક નોંધ છે
એમા જમા પધર દેવસુદરસુરિ વિષેની નોધ કઈક વિસ્તૃત અને
અલકાયુક્ત છે દેશવિદેશમાં અમરેલી આચાર્યની પ્રાપ્તિ

·૧૦ર વરતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે કર્યા બાદ લેખક તેમના માતાઓનો એક પ્રસંગ હરિગીત છેદની એક કડીમાં નીચે પ્રમાણે વર્ણવે છે – जोगी उदायी पाइ पाटणि गूगटाय मरोघरे, बहु लोय पेलति जस्म पमिय पायपदम मोहरे તમાં એar Vરતિ ગો િનંતિ gg gge, गिरिनारि कणयरी सिद्धि कहिउ तेण काणि हुं नमो।। અર્થાત જેમના (દેવમુંદરરિના) મનોહર પાદપમાં પાટણમાં ગુંગડી તળાવ પાસે ઉદાયી નામને વેગી પડ્યો. અનેક લોકોએ એ વિષ્યમાં પ્રશ્ન કરતાં ગાએ જણાવ્યું કે, આ તો યુગોત્તમ પુરુષ છે; (તેમણે) ગિરનારમાં કણયરીસિદ્ધિ(?) કહી છે તે કારણે મેં નમસ્કાર કર્યા. અહી વર્ણવેલ સંગ કરતાં તેમાં આવતો ગુંગડી તળાવ વિષે ઉલ્લેખ ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ વિશેષ મૂલ્યવાન છે. એ જ પટ્ટાવલીમાં દેવસુંદરીરનું જન્મવર્ષ સં. ૧૮૯૭, દીક્ષા સં. ૧૪૦૪, આચાર્યપદ સં. ૧૪૨૦ અને સ્વર્ગવાસ સં. ૧૪૬૮ એ પ્રમાણે વર્ષો આપ્યાં છે. ઉપર વર્ણવેલ સિંગ દેવસુંદરસૂરિ આચાર્યપદે હતા તે દરમ્યાન એટલે કે સં. ૧૪૨૦ અને ૧૪૬૮ વચ્ચે બનેલે, એમ પદાવલીના લેખકને ઉદિષ્ટ છે, એ સ્પષ્ટ છે. અર્થાત ગુંગડી તળાવ પહેલ પ્રથમ કયારે બન્યું એને સમય આપણે ચોક્કસપણે આંકી શકતા નથી, પરંતુ તેની ઉત્તરમર્યાદા તે આ ઉપરથી નક્કી થઈ શકે છે. સારાંશ કે એ તળાવ ખોદાયાને સમય સં. ૧૪૬૮થી આ તરફને તો નથી જ. એની પૂર્વે એની પ્રાચીનતા ગમે તેટલી હોય; પૂર્વમર્યાદા નક્કી કરવામાં કોઈ સાધને આપણું પાસે નથી. ગુજરાતના ઈસમગ્ર તિહાસમાં આવી વિગતોનું સ્થાન બહુ મહત્વનું નથી, પરંતુ જ્યારે પાટણને વિરતૃત સ્થાનિક ઈતિહાસ આલેખવાને પ્રસંગ આવશે ત્યારે આવા ઉલ્લેખ પણ શક્ય તેટલા પ્રમાણમાં એકત્ર કરવા પડશે એ દેખીતું છે.

·પાટલુના જૈન ઇતિહાસની કેટલીક સામગ્રી ૧૦૩ - પાટણવાડા સ બધી કેટલાક એતિહાસિક ઉલ્લેખ “શ્રી આત્માનદ શતાબદી સ્મારક પ્રથમ મુનિશ્રી જયતવિ- જીએ “શ્રીમાળી જ્ઞાતિના એક પ્રાચીન કુળની વશાવલી” છપાવી છે આ વસાવલી કેઈ વહીવચાની વહીં ઉપરથી લખવામાં આવી હોય એમ જણાય છે ભિન્નમાલનિવાસી શ્રીમાળી શેઠ તેડાના વશની લગભગ ૫૦ પેઢીઓની એમાં હકીકત છે સ. ૭૫ થી શરૂ થઈ આશરે સ ૧૬૦૦ સુધીની હકીક્ત એમાથી મળે છે કુળના જુદા જુદા પુએ કયા ગામોમાં વાસ કર્યો અને શા મહત્વના કામો કર્યા, એની વિગત એમા આપેલી છે. એમાં પાટણવાડાના ગામે પેકી મેઢેગ, ગાજૂ, પાટણ, ચાણસ્મા, નોરતા વગેરેને ઉલ્લેખ છે એમાંથી મઢેરા, ગાભૂ તથા પાટણની ઐતિહાસિકતા આ પહેલા બીજા સાધનોથી સિદ્ધ થઈ ચુલી હેવાથી એ બાબત અહીં વિસ્તાર કર્યો નથી પરતુ પાટ- જુના ફળિયાવાડાને ઉલ્લેખ પ્રસ્તુત વસાવળીમાં છે, તે અગત્યને ગણાય આ ઉપરાંત ચાણુરમ અને નોરતા વિષે પણ તેમાં કેટલીક હત છે, જેની અહીં નોંધ કરી છે કેકળિયાવાડ-વનિ વાંદરા safe gવત ૧૨૨૨ શેરવા वाडि सारग मा मारिंग અર્થાત્ સારગે પિતાની પત્ની સાથે સ ૧૨૫ માં પાટણમાં પિતાના સાસરે ફેફળિયાવાડામાં આવીને વાસ કર્યો. સ ૧૨૨૫ એટલે કુમારપાળને રાજ્યકાળ આથી ઉપર જણ- વેલ ફળિયાવાડ જૂના પાટણનો હવે જોઈએ આ ઉપરથી એક અનુમાન અવસ્ય ખેચી શકાય છે કે જૂનુ પાટણ ભાગ્યા પછી નવું પાટણ બંધાતા તેમાં પણ અનેક મહેતાઓના નામ જૂના પાટણમાં હતા તે પ્રમાણે જ રાખવામાં આવ્યો હશે, કેમકે હાલના પાટણમાં પણ ફેળિયાવાડે છે પાટણના મહેલાઓ સબંધી કેટલીક સારી અતિ હાસિક વિગતે હમણા બહાર આવી છે, જુઓ અભ્યાસગૃહપત્રિકા, ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખો ફાગણ-વૈશાખ સં. ૧૯૯૫ માં મારો લેખ ઐતિહાસિક દષ્ટિએ પાટ- ની પિળે') તે સાથે આ વસ્તુ પણ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી ગણાય. ચાણસ્મા - દ્વિમાં સારું કરતા કરતી જળને વાત सासरामाहिं तव श्रीभट्टेवा श्रीपार्श्वनाथ चैत्यं कारापितं स १३३५ वर्षे श्रीअंचलगच्छे अजितसिंहमूरीणामुपदेशन प्रतिष्ठितं । અર્થાત વર્ધમાનના ભાઈ જયતાએ ઉચાળા ભરી પોતાના સસરાના ગામ ચાણુરમામાં નિવાસ કર્યો. ત્યાં તેણે સં. ૧૩૩૫ માં શ્રીભટેવા પાર્શ્વનાથનું મંદિર બંધાવ્યું અને અજિતસિંહસૂરિના ઉપદેશથી સં. ૧૯૩૫ માં તેની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. મારા જાણવા પ્રમાણે, ચાણસ્મા સંબધી આ જૂનામાં જુને ઉલ્લેખ છે. “રાસગાળામાં એક રળેિ વસ્તુપાલના વૃત્તાન્તના સંદર્ભમાં આવતા “ચન્તોન્માનપુરને ચાણસ્મા તરીકે ઓળખાવ્યું છે, તે બરાબર નથી. ચન્દ્રોન્માનપુર એ હારીજ પાસેનું હાલનું ચંદુમાણ છે. પ્રસ્તુત વંશાવલીમાં ચાણસ્મામાં ભટેવા પાર્શ્વનાથનું મંદિર બંધાવ્યાનું લખ્યું છે. જૂની ગુજરાતીમાં લખાયેલું એક ગીત મને મળેલું છે (જુઓ મુનિ ભાવરત્નકૃત “ભટેવા પાર્શ્વનાથની ઉત્પત્તિનું સ્તવન, જૈન સત્ય પ્રકાશ, નવેમ્બર ૧૯૪૨) તેમાં પણ ઈડરથી ભટેવા પાર્શ્વનાથને ચાણ- મા લાવી ત્યાં તેમની પ્રતિષ્ઠા કરાવ્યાની હકીકત છે. આ રીતે વંશા- વલીમાંની વિગતોને સ્વતંત્ર પ્રમાણનો ટકે મળે છે. નેતા:- મહુવા તુર્થ = ગુવા . વાંદે પુ. શોમાં - हणं कृतं नोरत वास्तव्यः सांप्रति पत्तनि वास्तन्यः संवत् १४४१ वर्षे लघु. शाखी વા અર્થાત મહયાનો ચોથો પુત્ર ચુથ, પત્ની ચાહણિદે તથા પુત્ર શોભા સાથે નોરતામાં રહેતો હતો. તે પાછળથી પાટણ રહેવા આવ્યા. તે સં. ૧૪૧ માં લઘુશાખી–દશાશ્રીમાળી થયો. આ ઉલ્લેખ પ્રમાણે, પાટણ પાસેનું નોરતા ગામ સં. ૧૪૪૧ પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતું, એમ પુરવાર થાય છે.

·૧૫
પાટણના જન ઇતિહાસની કેટલીક સામગ્રી
આવા ઉન્ને સ્થાનિક ઇતિહાસ ઉકેલવામાં ઘણું મ દગાર થાય
છે પાટણ તથા આસપાસના પ્રદેશને સ્થાનિક ઈતિહાસ લખવાનો
પ્રસંગ આવશે ત્યારે આવી માહિતીની ચોક્કસ અગત્ય માલુમ પડશે.
(૩)
યુવરાજવાડે
નવા પાટણના મહેલાઓ સબધી ઐતિહાસિક માહિતી અનુક્રમે
વિક્રમના સત્તરમા તથા અઢમા સિરામાં લખાયેલી બે ચિત્યપરિપાટી
એમાથી મળી આવે છે તેનું વિગતવાર સકલન અભ્યાસગૃહપત્રિકા-
મા અગ ઉ મારગ તથા શ્રી કનૈયાલાન દવેના લેખના આપવામાં
આનું છે પણ જૂના પાટણ-લકી અને વાધેલાઓના પાટણના
મલ્લા વિષે આવી કેઈ વિગતવાર માહિતી મળતી નથી છૂટક
છૂટક ઉખેમાથી કઈક માહિતી મળે ખરી, પણ એવા ઉતઓ
અત્યાર સુધીમાં માત્ર જૂજ મળી આવ્યા છે મારે જાણવામાં જે
બે ઉતે આવ્યા છે તે અહીં રજૂ કર્યા છે તે ઉપરથી જણાય
છે કે જૂના પાટણમાં યુવરાજવાટક-યુવરાજવાડે નામનો
મહેલ હૉ
(૧) પાટણમાં સઘવીના પાડાના તાડપત્રીય પુરત-ભડારમાની
માલધારી હેમમેરિકત “ઉપચમાતા’ની સ ૧૩૯ મા લખાયેલી
હસ્તલિખિત પ્રતની પુષ્મિતા નીચે પ્રમાણે છે
8 १३२९ वर्षे मश्विन सुदि १२ बुधे भोह युवाजवाटक लिखिता
અર્થાત આ પ્રત સ ૧૩૨૯ માં પાટણમાં યુવાજવાડામાં લખાઈ છે
(૨) એ જ પ્રમાણે, ફેફળિયાવાડામાં આવેલા સધના ભડારમાની
કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રકૃત 'ત્રિષષ્ટિશ્યતાકપુરચરિત્ર 'ના આંઠમા
પર્વની ૧૪૨૪માં લખાયેલી હાથપતની પુષિકા નીચે
પ્રમાણે છે-
भवत १४२४ वर्षे मार्ग सुदि ७ सप्तम्या तियो भयेइ युवराजबाटके
સ

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે (જેમાં ઉપર નોંધેલી પ્રતનો સમાવેશ થાય છે, પણ ગુજરાતમાંજ મળે છે. નૈgધે વિવવવ (નિષધ એ વિદ્વાનોને ગર્વ ઉતારવાનું ઔષધ છે) એવી ઉકિત સંસ્કૃતમાં એક કહેવતરૂપ બનેલી છે. શ્રીહર્ષ પિત પણ કહે છે કેપતાને પ્રાણ માનતા ખલપુને પરાજય કરવા માટે મેં આ કાવ્યને ઈરાદાપૂર્વક જટિલ બનાવ્યું છે. પરંતુ ભાષાની અસા- માન્ય કઠિનતા હોવા છતાં સાચા કવિત્વને વિદ તેમાં કથા થયે નથી. આવા અપૂર્વ કાવ્યની હાથપ્રત જ ઘરાલના એક બ્રાહ્મણ પાસે હતી એ ઘણું સૂચક છે. જંધરાલ વિષેના જે બે ઉલ્લેખો આપણને મળ્યા છે તે સંવત ૧૩૬૦ માં પાટણમાં મુસ્લિમ રાજ્યસતા રથપાઈ ત્યાર પછીના છે; પરંતુ તેથી આ લેખના પ્રારંભમાં કરેલા વિધાનને કોઈ પ્રકારનો બાધ આવતો નથી-ઊલટું, ટેકે મળે છે. જઘરાલમાં ચામુંડા માતાના મન્દિરમાં સં. ૧૨૪૭ ને-મુસ્લિમ રાજકાળ પૂર્વે એક શિલાલેખ છે, તે પણ એ વિધાનનું સમર્થન કરે છે. ( ૫ ) વાડીપુર પાટણમાં ઝવેરીવાડામાં વાડી પાર્શ્વનાથનું મંદિર આવેલું છે. એ મંદિર, સં. ૧૫૨ માં બંધાયેલું છે. એમાંના મૂલનાયકની પ્રતિમા વાડીપુર ગામમાંથી લાવવામાં આવી હતી એવી જનશ્રુતિ છે. મંદિરમાં બાવન પંક્તિનો એક લાંબો શિલાલેખ છે, તેમાં પણ મૂલનાયકને માટે શ્રીવાડપુર-પાર્શ્વનાથ” એવો ઉલ્લેખ છે, એટલે વાડીપુરમાંથી પ્રતિમા લાવવામાં આવી હતી એવી પરંપરાની વાસ્તવિકતા વિષે કઈ શંકા રહેતી નથી. પરંતુ પાટણની આસપાસ હાલમાં વાડીપુર નામે કોઈ ગામ નથી, એટલે વાડીપુર કયે સ્થળે આવેલું હશે એવો સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય છે. આચાર્ય લલિતપ્રભસૂરિએ સં. ૧૬૪૮ ના આસો વદ ૪ને રવિ- વારને દિવસે રચેલી “પાટણ ચિત્ય પરિપાટીમાં તળ પાટણનાં જૈન ·૧૦૯ પાટલુના જન ઇતિહાસની કેટલીક સામગ્રી મદિરના વર્ણન બાદ આજુબાજુના ગામેનાં મદિરનુ પણ વર્ણન કરેલુ છે એમા ૨૦મી ઢાળમાં પાટણના મદિરે પૂર્ણ થયા બાદ તરત જ ૨૧ મી ઢાળમા વાડીપુરનું તથા ત્યાનાં જૈન મંદિરોનું વર્ણન આવે છે વડીપુર-વરમણ એ, પ્રભુમય ૨ અમીઝરઉ પાસ તુ, આસ પૂરઈ સયલ તણી એ, પૂજઈ - આણી ભાવ તું, વાડીપુર-વર-મણુક એ, વાડી–મણુ વામાનદન, સલભુવનઈ દીપએ, નમાં અમર-નરિદ આવી, સયલ દુરજન છપએ ” અર્થાત સ ૧૬૪૮ મા પાટણ પામે વાડીપુર ગામમાં એક જૈન મદિર હતું, અને તેમની પ્રતિમા “અમીઝરા પાર્શ્વનાથ' નામની એળ- ખાની હતી ત્યપરિપાટીમાં વાડીપુર પળ અનુક્રમે દેતપુર, ડુમરગિરિ, વાવડી અને વડવીના મંદિરનું વર્ણન છે દેવતપુર અને કુમારગિરિ વિષે ચોક્કસ માહિતી મળતી નથી. (કુમારગિરિ એ નામ કુમારપાલે બંધાવેલા કઈ મદિર કે પ્રાસાદ સાથે સબદ્ધ હેય એ સભવિત છે કેટલાક જૂને સ્તવનો ઉપરથી, આ રથળ તે પાટણથી નૈઋત્ય ખૂણે આવે, હાલનુ કુણઘેર હોય એમ અનુમાન થાય છે, પણ વાવડી અને વડવી ગામે હાલ મોજુદ છે તે ઉપરથી અનુમાન થઈ શકે છે કે વાડીપુર પણ પાટણથી માત્ર થોડે દૂર દક્ષિણે અથવા પશ્ચિમે આવેલું લેવું જોઈએ વર્ણનને અનુક્રમ જોતા તે પાટણથી ઘણા ઓછા અંતરે આવેલુ હેવુ જોઈએ પદરમાં અને મોળમા શતકના શિલાનેખવાની પ્રતિમાઓ થોડા જ સમય ઉપર વડવીમાથી દટાયેલી મળી આવી હતી એ જાણીતુ છે પાટણની આજુબાજુના સંખ્યાબંધ ના પગઓની બાબતમાં બન્યુ છે તેમ, વાડીપુર ગામ પણ ભાગી જવાથી ત્યાની પ્રતિમાને પાટણમાં લાવવામાં આવી હશે ઉપર્યુક્ત ત્યપરિપાટી'મા જેને ઉલેખ છે તે “અમીઝરા પાર્શ્વનાથની પ્રતિમા જ ઝવેરીવાડાવાળા ·S વસતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજ લેખે મંદિરમાં હેય, અને વાડીપુરમાંથી લાવવામાં આવી હોવાને કારણે તે તેના મૂળ નામને બદલે વાડપુર પાર્શ્વનાથ” અથવા “વાડી પાર્શ્વનાથ” નામે ઓળખાઈ હોય એવું સહજ અનુમાન થાય છે. સં. ૧૬૪૮ વાળી * ચૈત્યપરિપાટીમાં વાડીપુરનો ઉલ્લેખ જુદા ગામ તરીકે જ છે અને તળ પાટણમાં વાડી પાર્શ્વનાથનું નામ નથી; જ્યારે સં. ૧૭૨૯ માં રચાયેલી પંડિત હર્ષવિજયક્ત “ચેત્યપરિપાટી' માં તળ પાટણમાં કંસારવાડા તથા શાહના પાડા પછી તુરત જ “વાડીપાસ તણો મહિમા છે અતિ ઘણે રે એ પ્રમાણે વાડી પાર્શ્વનાથનો ઉલ્લેખ છે તે પણ ઉપરના અનુમાનને ટેકો આપે છે. ટૂંકમાં- (૧) પાટણની દક્ષિણે અથવા પશ્ચિમે થોડેક દૂર વાડીપુર નામે પરું આવેલું હતું. (૨) ત્યાં સં. ૧૬૪૮ માં અમીઝરા પાર્શ્વનાથનું મંદિર હતું. (૩) ત્યાંની પ્રતિમાને પાટણમાં પ્રતિષ્ઠિત કરી સ. ૧૬પર માં મંદિર બાંધવામાં આવ્યું હતું, જે વાડી પાર્શ્વનાથના મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. પાટણના સ્થાનિક ઈતિહાસના આવા બીજા કેટલાક પ્રશ્નો પણ તપાસ માગી લે છે. (૬) ગઝનીમાં પટણી વેપારી અર્વાચીન કાળમાં પાટણના શાહ સોદાગરે દેશપરદેશમાં વેપાર ખેડે છે તે પ્રાચીન કાળની વાણિજ્ય પરંપરાનું સાતત્ય જ છે જ્યારે તાર, ટપાલ અને વાહનવ્યવહારનાં અદ્યતન સાધને અસ્તિત્વમાં નહોતાં ત્યારે પણ પાટણના વેપારીઓ માત્ર હિંદુસ્તાનના જુદા જુદા ભાગોમાં જ નહિ, પણ પરદેશમાં પણ બહોળો વેપાર ખેડતા. એવો એક કેટયાધીશ પટણું વેપારી વિક્રમના તેરમા સિકામાં શાહબુદ્દીન ઘેરીના પાટનગર ગઝનીમાં પણ વસતો હતો. એના વિષે એક રસિક રિસે ·પાટણના જેત ઈતિહાસની કેટલીક સામગ્રી ૧૧૧ સ ઈસવીસનના તેરમા સિકામાં રચાયેલા એક અપ્રસિદ્ધ ફારસી ઇતિહાસમથ જામે ઉલ હિકાયત માથી આપણને મળે છે એ રિસાને સારાશ આ પ્રમાણે છે ૧૨૨૯માં કુમારપાલનું મૃત્યુ થયા પછી તેના ભાઈ મહીપાલને પુત્ર અજયપાલ ગાદીએ આવ્યું, અને સ ૧૨:૩૨ મી. અજયપાલનુ મૃત્યુ થતા તેને પુત્ર મૂળરાજ બીજો (બાત મુલરાજ) ગાદીએ આવ્યો એના રાજ્યકાળમાં ગઝનીના સુલતાન શાહબુદ્દીન ઘોરીએ મોટા સન્ય સાથે ગૂજરાત ઉપર હલ્લો કર્યો મૂતરાજ તો બાલ્યાવસ્થામા હતો, પણ તેની માતાએ સન્ય એકત્ર કરી ઘણા પરાક્રમથી દુશ્મન લશ્કરને નસાડી મૂક્યુ એ યુદ્ધમાં શાહબુદ્દીનને ભારે નુકસાન થયુ હાર ખાઈને તે માટે ગઝની આવ્યા હવે ગઝનીમા એક ધનાઢય પટણી વેપારી રહેતો હતો એની પાસે એટલી મિલકત હતી કે યુદ્ધનુ બધુ જ નુકસાન એની એકલાની પાસેથી વસલ થઈ શકે આથી શાહબુદ્દીનના કેટલાક દરબારીઓએ તેને કહ્યું કે, આ વેપારીને લૂટી લે, તેથી યુદનુ બધુ નુકસાન ભરપાઈ થઈ જશે.” પર તુ શાહબુદ્દીને એમ કરવાની ના પાડી અને ઉત્તર આપ્યો કે “આવી રીતે જે હુ પરદેશી વેપારીઓને લૂટી લઈશ તો મારા રાજ્યમાં વેપાર કરવા માટે કેણ આવશે ? યુધ્ધનું નુકશાન તે જ્યા થયું છે ત્યાંથી જ વસૂલ કરીશ ” ગઝની જેવા પરદેશી પાટનગરમાં ધનાઢ્ય ગુજરાતી વેપારીઓ હતા એમ આ કિસા ઉપથી સિદ્ધ થાય છે તે સાથે કેટલાક ધમધ અને ઝનૂની રાજ્યકર્તાઓ પણ પોતાના પ્રદેશમાં વસતા દુશ્મન રાજ્યના પ્રજાજના જાનમાલની સલામતી માટે કેટલી કાળજી રાખતા એ પણ જઈ આવે છે 1 1 || ·“ગૂજરાતનાં શાહી મુગલ ફરમાને” એક દષ્ટિપાત પ્રો. એમ. એસ. કેમીસરીએટ ગુજરાતના મુસ્લિમ ઇતિહાસના એક પીઢ અભ્યાસી છે. સ્ટડીઝ ઇન હિસ્ટરી ઓફ ગૂજરાત બહાર પાડીને ગુજરાતના મુસ્લીમ ઇતિહાસની એક વિસ્તૃત સમગ્રદશી આલે- ચના તેમણે કરી છે, પરંતુ એ સિવાય પણ વખતોવખત તેઓ મૌલિક સંશોધનલેખો દ્વારા આ વિષયમાં પોતાને ફાળો આપ્યાં કરે છે. એકવીસ ફરમાનને સંગ્રહ એ યુનિવર્સિટી જર્નલ'ના જુલાઈ ૧૯૪૦ ના અંકમાં ભૂજ રાતનાં શાહી મુગલ ફરમાન' (Imperial Mughal Earmans of Gujarat) એ નામને તેમને વિસ્તૃત લેખ પ્રસિદ્ધ થયો છે તેમજ જુદી પુસ્તિકરૂપે પણ તે બહાર પડ્યો છે. એ લેખમાં છે. કેમીસરીએ. જહાંગીર, શાહજહાં અને ઔરંગઝેબનાં ગુજરાત ખાતેના એકવીસ ફરમાનના તરજુમા જરૂરી ટીકા તેમજ માહિતી પૂર્ણ પ્રતા વના સાથે પ્રસિદ્ધ કર્યા છે, તથા એ સર્વેની અસલ નકલેના બ્લેક છાપીને લેખની ઉપયોગિતામાં વધારો કર્યો છે. આ એકવીસ ફરમાન પૈકીનાં ઘણુંખરાં અમદાવાદના પહેલા નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીના વિષયમાં અમદાવાદના સૂબાઓ ઉપરના શાહી હુકમ તરીકે કાઢવામાં આવેલાં છે. એ પિકીનાં દસ ખાસ એતિ- હાસિક અગત્યનાં છે, સાત શાતિદાસના શાહી ઝવેરી તરીકેના ધાને ·૧૧૩ ગુજરાતના શાહી યુગલ ફરમાને લગતા છે અને ચાર પરચુરણ છે આ સંગ્રહમા અપાયેલા ફરમાને પિકી કેટલાક અત્યારે પહેલા જ મુનિશ્રી વિવાવિજયજીકૃત “સૂરીશ્વર અને સમ્રામ તથા શત્રુ જયના ઝરડા વખતે શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીએ હિન્દી વજીર સમક્ષ રજૂ કરેલા નિવેદનમાં છપાઈ ગયેલા છે, તથા કેટલાક મિતે અહેમદીના કર્તાએ તે કાળનાં દફતરોમાથી ઉદ્દત કરેલા છે, તેમજ આ સમૂહમા નથી તેવા ગુજરાતના વીસ મુગલ ફરમાનો અન્ય સ્થળે એ છપાયેલા છે, પરંતુ શાહી ફરમાને જેવા અગત્યના અને વિશ્વાસપાત્ર અતિહાસિક સાધનો આ એકત્રિત સગ્રહ તો અહીં પહેલી જ વાર પ્રસિદ્ધ થયો છે શિલાલેખે, તામ્રપા, સિક્કાઓ, દસ્તાવેજો, ફરમાનો, દફતરે એ બપી ઈતિહાસની સામગ્રી છે, ઈતિહાસ નથી એ સામગ્રી ઉપરથી ઇતિહાસકારે ઇતિહાસ લખે છે, તેમજ પ્રત્યેક સાધક પોતપોતાના દષ્ટિબિન્દુ અનુસાર મધુકરવૃત્તિવડે તેમાંથી જોઈતી વસ્તુ મેળવે છે એટલે એ સબંધી કઈ સર્વગ્રાહી કે સમગ્ર દશી લખવાને દાવો ન કરતા ઉપર્યુક્ત ફરમાનેના તરજુમા તથા તે ઉપરની ટીકા વાચીને ઉપજેલા કેટલાક વિચારો માત્ર અહીં નોધ્યા છે ઉપાધ્યાય વિવેકહર્ષ અને પાદશાહ જહાંગીર ફરમાન - ૧ આ ફરમાન ઈ સ ૧૬૧૬ નું છે પાદશાહ, જહાંગીરે જૈન ધુઓને સ પૂર્ણ ધાર્મિક સ્વાતગ્ય આપવાની તે દ્વારા આજ્ઞા કરી હતી તપાગચ્છના પડિત હણુદના વિષ્પ ઉપાધ્યાય વિવેક- હ પિતાના ઉપદેશથી પાદશાહને પ્રસન્ન કરી તે ફરમાન મેળવ્યું હતું, આ રથળે એ યાદ કરવાની જરૂર છે કે જહાગીરના પિતા અકબરે તે જેને ઉપરાત પુષ્ટિમાગમ વિષ્ણ, પાસીઓ અને જેસ્યુઈટ પાદરી ઓને પણ સંપૂર્ણ ધાર્મિક વાતાવ્ય બક્ષતા ફરમાને બહાર પાડ્યા હતા, જે પૈકી વૈષ્ણને લગતા ફરમાદી બા કૃષ્ણના ઝવેરીએ, પારસીઓના ડૉ જીવણજી મોદીએ તથા જેસ્યુઈટના ફાધર ફેલિકમે પ્રસિદ્ધ કરેલ છે. ૮ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામ ડળ અને બીજા લેખે જૈનાચાર્ય હીરવિજયસૂરિએ અકબરના જીવન ઉપર ઊંડી અસર કરી હતી, અને પરિણામે ન ધાર્મિક તહેવારોના દિવસોએ પશુહિંસાને પ્રતિ- બંધ ફરમાવતા હો પાદશાહે બહાર પાડ્યા હતા. અત્રેનું ફરમાન બતાવે છે કે ધાર્મિક સમભાવનો પિતૃક વાર જહાંગીરને પણ મળ્યો હતો. નં. ૬ વાળું ફરમાન શાહજહાંના રાજ્યાભિષેકની વર્ષગાંઠના દિવસ- ને માટે ઊંચા પ્રકારનું ઝવેરાત શાન્તિદાસ તથા બીજા ઝવેરીઓ પાસેથી મેળવવા માટે ગુજરાતના સૂબા મુઝ-ઉલ-મુલ્ક ઉપર કાઢવામાં આવેલું છે (ઈ. સ. ૧૬૪૪). એમાં એક નોંધપાત્ર હકીકત એ છે કે પોર્ટુગીઝે પાસેથી પીપરનું અથાણું મેળવીને મોકલવાનું પણ પાદ- શાહે ફરમાવેલું છે. સ્થાનકવાસી અને મૂર્તિપૂજકને ઝગડો નં. ૭ વાળું ફરમાન સામાજિક પરિસ્થિતિના અભ્યાસની દષ્ટિએ અગત્યનું છે. સં. ૧૫૦૮ માં “સ્થાનકવાસીને-લુંપક મત જેન વે- તાંબર મૂર્તિપૂજક સંપ્રદાયથી અલગ પડ્યો અને ત્યારથી એ બન્ને સંપ્રદાયો વચ્ચે એક પ્રકારનો વિસંવાદ સતત ચાલ્યા કરતો હતો. જૂના વિચારના જૈનો આ નવા સંપ્રદાય સાથે બેટીવ્યવહાર કરવાથી જ નહીં, પરંતુ તેમની સાથે જમવાથી પણ વિરુદ્ધ હતા. આથી હું પક મતવાળાઓએ આ પ્રતિબંધ દૂર કરાવવા માટે શાહજહાંને વિનંતિ કરી હતી. એ વિનંતીના નિર્ણરૂપે જ આ ફરમાન ગૂજરાતના તત્કાલીન સૂકા શાહજાદા દારા ઉપર મોકલવામાં આવેલું છે. એમાં જણાવેલું છે કે સહભોજન કરવું અથવા સગપણ સંબંધ બાંધવો એ વસ્તુ બન્ને પક્ષોની સંમતિ ઉપર અવલંબે છે, એટલે એ માટે કાઈને ફરજ પાડી શકાય નહીં; છતાં આ વિષયમાં કોઈ પ્રકારની અશાતિ જણાય તે સખ્ત હાથે કામ લેવું. આ ફરમાન ઈ. સ. ૧૬૪૪ એટલે કે લેપક મતની સ્થાપનાથી લગભગ દોઢસો વર્ષ પછીનું છે. દેઢ વર્ષમાં પણ બને પક્ષો પિતાના પ્રારંભિક વિસંવાદને ભૂલી શક્યા નહોતા, એ વસ્તુ તે કાળના ધાર્મિક જીવન ઉપર પ્રકાશ પાડે છે તેમજ શાહજહાંને નિર્ણય ·ગુજરાતના શાહી મુગલ ફરમાનો પણ બિનમુસ્લિમ કામોના ધાર્મિક-સામાજિક જીવનમાં દખલ નહીં કરવાની નીતિને સુચક છે જે કે ખુદ શાહજહાના રાજ્યકાળ દરમ્યાન એ નીતિના ભગના અને હિન્દુ મન્દિરોના વિનાશના એક કરતાં વધુ દાખલાઓ પણ બનેલા છે ચિન્તામણિ પાર્શ્વનાથ મંદિર ન ૯ વાળું ફરમાન શાહી દબારમાં શાંતિદાસ ઝવેરીની કેટલી લાગવગ હતી અને તેને પ્રસન્ન રાખવા માટે ખુદ રહેનશાહ પણ કેટલે આતુર હતો, એ બતાવે છે શાતિદાસે બીમીપુર-હાલના સરસપુરમાં લાખ રૂપિયાના ખર્ચે ચિતામણિ પાર્શ્વનાથનું ભવ્ય મન્દિર બંધાવ્યું હતુ ધર્માન્ત હજાદા ઔરંગઝેબે ૧૬૪પ મા પોતાની ટૂંકી સમગીરી દરમ્યાન એ મન્દિરમાં ગૌહત્યા કરાવી તે ભ્રષ્ટ કર્યું હતું અને તેમાં મહેબે ચાવી મરજીદના રૂપમાં ફેરવી દીધુ હતુ આ સામે શાહ- જહાને ૧ ૪૮ મા ફરમાન કાઢીને, મન તથા મન્દિરની વચ્ચે ભીંત ચણવી દેવાનું, મન્દિરમા અો નાખીને પડેલા ફકીરોને હાંકી કાઢવાનું, કેટલાક વહેરાઓ તેમાથી અનેક વસ્તુઓ ચેરી ગયેલા તે તેમની પામેથી પાણી મેળવવાનું અથવા તે ન મળે તે-એની કિંમત વસૂલ કરીને તદારને આપવાનું ફરમાન ગુજરાતના સૂબા દારાના અમદા- વાદ ખાતેના નાયબ ઘેરાતખાનને જણાવ્યુ હતુ અલબત, આમ છતાયે ત્રણ વર્ષ સુધી ભ્રષ્ટ અને અપૂજ્ય સ્થિતિમાં પડી રહેતા મન્દિર તરફ ઉપાસકે ફરીવાર તે ન જ વળ્યા, પણ શાહજાદાએ થાપનુ પાદશાહ પાસે જ ઉખેડાવવા માટે શાન્તિદાસે શું શું કર્યું હશે તેની તે માત્ર કપના જ કરવાની રહે છે જૈન તીર્થોની સેંપણી ન ૧૩, ૧૪ અને ૨૦ વાળાં ફરમાનો વિશિષ્ટ ઐતિહાસિક અસ્ત્રના છે ને ૧૩ ના ફરમાનારા શાન્તિદાસ ઝવેરીને ગુજરાતના જૈન સાધના પ્રતિનિધિ તરીકે મુજપુર પાસે જેનોના તીર્થધામ શખેશ્વર ગામને ઈજારો વાર્ષિક રૂા ૧૦૫ માં આપવામાં આવ્યા હતા (ઇ સ ·૧૧૬ વસતુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખ ૧૬૫૬). નં. ૧૪ માં એ જ ઈજારા સંબંધી કેટલીક વિશેષ હકીકતો છે. નં. ૨૦ નું ફરમાન આજ પ્રકારનું, પણ મુકાબલે સુપ્રસિદ્ધ છે. ન. ૧૩-૧૪ વાળા ફરમાને શાહજહાંનાં છે, જ્યારે આ ફરમાન ઔરંગઝેબનું છે. એ ફરમાન દ્વારા શાન્તિદાસ ઝવેરીની સેવાઓના બદલામાં શત્રુંજય, ગિરનાર અને આબુનાં જૈન તીર્થોની સોંપણી તેમને અલબત, જૈન સંઘના પ્રતિનિધિ તરીકે કરવામાં આવી હતી (ઈ.સ. ૧૬૬૦). આ પ્રદેશમાં કેઈમાંડલિક રાજાઓ શાન્તિદાસના કાર્યમાં હરકતો ઊભી કરશે તે તેઓ રાજદંડને પાત્ર થશે એવી પણ એમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. ઔરંગઝેબ જેવા ચુસ્ત અને ધર્માધ મુસ્લિમ સુલતાનની કારકિર્દીમાં પણ આવું મહત્વનું ફરમાન નીકળ્યું તે રાજ્યકારેબારમાં શાંતિદાસનો જે પ્રભાવ હતો તેનું સૂચક છે. શહેનશાહ અને સોદાગર આજ દૃષ્ટિએ નં. ૧૫, ૧૬, ૧૭, ૧૮ વાળાં ફરમાનો ખાસ બેંધ માગી લે છે. શાહજાદો મુરાદબક્ષ ગુજરાતના સૂબો હતો. શાહજહાની ગંભીર માંદગીના સમાચાર મળતાં જ અમદાવાદ મુકામે તેણે પોતાને પાદશાહ તરીકે જાહેર કર્યો, પરંતુ ધારેલાં કામ પાર પાડવા માટે તેને નાણાંની સખ્ત જરૂર હતી. આ માટે તેણે શાતિદાસના પુત્ર માણેકચંદ પાસેથી સાડાપાંચ લાખ રૂપિયા લીધા (નં. ૧૫, ૨૨ જુન, ઈ. સ. ૧૬૫૮). નં. ૧૬ નું ફરમાન દર્શાવે છે કે આ રકમ ભરપાઈ કરવા માટે પૂરતી જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આ લખાણ થયા પછી થોડા જ દિવસમાં મુરાદ તેના કાવાબાજ ભાઈ ઔરંગઝેબના હાથે કેદ પકડાયે, અને તેનાં ઉપર્યુક્ત ફરમાનેની કેડીની પણ કિંમત રહી નહીં. પરંતુ શાન્તિદાસ હિમત હાર્યો નહીં, અને ઔરંગઝેબને પણ શાન્તિદાસ જેવા એ કાળના સૌથી મોટા શરાફ અને જેવી સમૃદ્ધિશાળી કોમના સર્વમાન્ય આગેવાનની સહાય અને સહાનુભૂતિની અગત્ય, પોતાની કારકિર્દીના આરંભનાં વર્ષોની અનિશ્ચિત અવસ્થામાં સમજાઈ હશે, પરિણામે પિતાના દુશ્મન મુરાદને આવી ગંજાવર આર્થિક * ·ગુજરાતના રાહી મુગલ ફરમાને સહાય આપનાને એ રકમ પરીના રૂપિયા એક લાખ તત્કાળ પાછા આપવાનું ફરમાન તેણે કાઢયુ (ન ૧૭, ૧૦ ઓગસ્ટ ૧૬૫૮), હાનિ દાસને અમદાવાદ પાઠ કરવાની અનુજ્ઞા આપી અને ન્યાયીપણે પ્રજા પાલન કરવાની પિતાની આકાંક્ષા સર્વ મહાજનો, વેપારીઓ અને સમસ્ત પ્રજાવના જાહેર કરવાની સૂચના કરી (ન ૧૮) ત્યાર પછી શાન્તિદાસની આર્થિક સહાય ઔરંગઝેબને ખૂબ ઉપયેગી થઈ પડી હશે, અને ન ૨૦ વાળા ફરમાનમાં તો વાનિદાને આપેલા પુરતાથી લશ્કરી કૂચમાં ખૂબ મદદ મળી હતી એ સ્પષ્ટ એકરાર છે એના બદલામા જ ન તીર્થસ્થાને લગતા પ્રદેશની તેને મોપણ થઈ લાગે છે વિક્રમના ચૌદમા સૈકામાં પણ અલાઉદ્દીન ખિલજી જેવા ભય કર મતિ ભોજકના સેનાપતિ અલફખાનની આવી જ કઈ રીતે અનુજ્ઞા મેળવીને શત્રુજ્ય ઉપના જૈન મન્દિરને પુનરુદ્ધાર સઘવી સમસિંહે કરાવ્યો હ (જુઓ પ્રાચીન ગૂર્જર કાવ્યસંગ્રહમા “સમરારાસ”) આ પ્રમાણે આ સંગ્રહમાના લગભ૧ બધા જ ફરમાન અમદા- વાના તેમજ જૈન સમાજના ઇતિહાસની દષ્ટિએ અગત્યના છે, અને તેથી જ એ ફરમાનેની કઈક સવિસ્તર આલોચના કરવાનું ઉચિત માન્યું છે જે કે આ ફરમાનેમાંથી આપણને જે કઈ વિગત મળે છે તે અત્યાર પહેલાં અન્ય સાધનો દ્વારા સુકાપ હતી, છતા શાહી ફર માને જેવા સંપૂર્ણપણે તટસ્થ અને સૌથી વધુ વિશ્વાસપાત્ર સાધન પ્રસિદ્ધિમા મૂકીને છે કેમીસરીએ. ગુજરાતના ઇતિહાસ-સાહિત્યની જે સેવા બજાવી છે તે બદલ તેમને અભિનંદન ઘટે છે ત્રણ નવા ફરમાનો પ્રિ કેમીસરીએટે પ્રસિદ્ધ કરેલા સંગ્રહમા શાહ મુગલેના - ત ખાતેના ૨૧ ફરમાનો છે અત્યાર અગાઉ બીજા ૨૦ ફરમાને સિવાય બીજા ત્રણ ફરમાને મને સરસપુના પાસેથી મારા મિત્ર શ્રી હિંમતલાલ પટેલ સૈયદ અબુ ઝફર નદવીએ તે વાચીને તેને dt ·૧૧૮ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લે જરૂરી સાર મને આપવા કૃપા કરી હતી. એ ત્રણ ફરમાને પિકી પહેલાં બે શાહજહાંના રાજ્યકાળનાં અનુક્રમે હિ. ૧૦૫૬ ઈ. સ. ૧૬૪૬) તથા હિ. ૧૦૬૬ (ઈ. સ. ૧૬૫૬) નાં છે. ત્રીજું ફરમાન ઔરંગઝેબના રાજ્યકાળનું હિત ૧૦૭૩ (ઇ. સ. ૧૬૬૩)નું છે. ત્રણેને મજકુર એક જ છે, અને અમુક સમય જતાં ફરમાનની નવી નકલ મેળવવાના નિયમને કારણે તેની ત્રણ નકલે ભેગી થઈ હશે એમ માનવા કારણ છે. અમદાવાદ પાસે અસારવામાં જાદવજીને તથા હરજી(જાદવજીનો ભાઈ હશે?)ની પત્નીને તેઓ સતનતના કલ્યાણ માટે દુઆ કરે તેટલા ખાતર દસ વીઘાં જમીન ઈનામ આપવામાં આવી હતી, તથા એ જમીનનું મહેસૂલ માફ કરવામાં આવ્યું હતું, એવી હકીકત એમાંથી મળે છે. જાદવજી અને હરછ કેણ હશે એ જણાતું નથી, પણ સંભવતઃ કઈ સંતપુરુષે હશે, કે જેમને પ્રસંગોપાત આવી ભેટ આપવાની પ્રથા હતી. આ ત્રણ ફરમાનોને ધ્યાનમાં લેતાં, અત્યાર સુધી મળેલાં ગુજરાત ને લગતાં શાહી મુગલ ફરમાનોની કુલ સંખ્યા ૪૪ ની થાય છે.

·સૈભાગ્યપંચમી કથા ( જૂની ગુજરાતી ગદ્ય) [કાર્તિક શુદિ પાચમ-જ્ઞાનપચમી અથવા સૌભાગ્યપચમીનું માહા વર્ણવતી વરદત્ત અને ગુણમજરીની કથા જૈન સાહિત્યમાં સુપ્રસિદ્ધ છે, એ તિથિને ઘો મહિમા જૈન શાસ્ત્રોમાં કહે છે તે દિવસે પુસ્તની યથાવિધિ પૂજા કરીને જ્ઞાનનું આગધન કરવામાં આવે છે સમૃત, પ્રાકૃત અને અપક્ષ ચમા તથા ગુજરાતી વગેરે પ્રાદેશિક ભાષાઓમા પણ જ્ઞાનપચમીનું માહાત્મ વર્ણવતી નાનીમોટી કથાઓ તેમજ સ્તવનાદિ રચાયા છે જ્ઞાનની આશાતના કરવાથી કેવુ દુર્ભાગ્ય, અને જ્ઞાનની આરાધના કરવાથી કેવું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે તે તેમા વર્ણવેલુ છે એ જ કારણથી જ્ઞાનપચમી સૌભાગ્યપચમી પણ કહેવાય છે એ વિશે કહેલું છે- जायतेऽपियौभाग्य पधम्यनाद नृणाम् । त्यस्या भमिधा जशे लोक सौभाग्यपचमी ।। વિક્રમના સત્તરમા શતકમાં થઈ ગયેલા તપાગીય કનકકુથલે સ ૧૬૫૫માં સંસ્કૃતમાં સંક્ષિપ્ત પચમીકથા રચેલી છે એ કથાને એ સમયની ભાષામા બતાવધ અર્થાત ગલ્લાનુવાદ તેમણે પોતે જ રચે છે એ ગાવાનુવાદની સ ૧૭૮૦ મા લખાયેલી હાથખત મને ·૧૨૦ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે પ્રવર્તક શ્રીકાનિતવિજયજી મહારાજ પાસેથી મળી હતી. મને મળેલી હાથપ્રતમાં કર્તા તરીકે કનકકુશલનું નામ નથી, પરંતુ રાવરચિત પંચમી કથા ઉપરને તેમને બાલાવબોધ સુપ્રસિદ્ધ છે. તેમજ અન્યત્ર પણ એ વિષેની ધ મળે છે (લીંબડી જ્ઞાનભંડારનું ચિપત્ર, પૃ. ૬૪, તથા જેન સાહિત્યનો સંક્ષિપ્ત ઈતિહાસ, પૃ. ૫૯૧ તથા ૬૦૪), એટલે તેને કનકકુશલની કૃતિ માનવામાં કોઈ પ્રત્યવાય નથી. પ્રાચીન ગુજરાતી ગદાના એક શિષ્ટ નમૂના તરીકે પ્રસ્તુત બાલાવબેધ અહીં પ્રસિદ્ધ કરવાની તક હું લઉં છું, અને આશા રાખું છું કે અભ્યાસીઓને તે કંઈક ઉપયોગી થઈ પડશે. સામાન્ય વાચકોની અનુકુળતા માટે જૂના ગૂજરાતી ગદાને અર્વાચીન ગુજરાતીમાં, બને ત્યાં બધી શબ્દશઃ અનુવાદ પણ આપે છે. કનકકુશલની અન્ય રચનાઓમાં સંસ્કૃતમાં દાનપ્રકાશ (સં. ૧૬૫૬), રોહિણકથા, દીપાલિકાકલ્પ, ચતુર્વિશતિ જિનસ્તોત્રવૃત, ભકતામર સ્તોત્રવૃત્તિ, તથા જૂની ગુજરાતીમાં હરિશ્ચન્દ્ર રાજાને રાસ ઈત્યાદિ પ્રાપ્ત થાય છે.] સૂલ કથા 0 | શ્રીવીત rs મઃ | શ્રી શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથ પ્રણામ કરીનઈ, ભવ્ય જીવના ઉપગારનઈ કાજઇ કાતી શુદી પાંચમનો મહિમા કહું છું, જિમ પૂર્વાચાર્ય શાસ્ત્રમાંહિ કવ તિમ. સકલ સંસાર માંહિ જ્ઞાન તે પરમ આધાર છ, પંચમ ગતિદાયક છે, તે માટે પ્રમાદ મુકીનઈ વિધિનું જ્ઞાન આરાધવું, જિમ વરદત્ત રાજકુમાર અને ગુણમંજરી આરાધ્યું તેની પરિં. તેહની કથા I કહિઈ છઇ. જબુઠીપની ભરષેત્રનઈ વિષઈ પદ્મપુર નામા નગર છઈ, શોભાઈ કરી દેવતાના નગરને જીતઈ છઈ. તિહાં અજીતસેન રાજા થયો, તેહની યશ- ·૧૭ સૌભાગ્ય ચમકા શિવતી, રૂપવતી અને સૌભાગ્યવતી હતી તેની ગુણવતી નામે પુત્રી અદ્ભુત વિનયવતી હતી, પણ કમેં કરીને રોગથી પીડાતી હતી. વળી મૂગી હેવાથી બોલી શક્તી નતી પિતાએ અનેક ઉપાય કર્યો, પણ રોગ તમને નહોતો કઈ તેની સાથે વિવાહ પણ કરતુ નહેતુ એમ કરતા તે સોળ વરસની થઈ તેના દુખે કરીને સમસ્ત કુટુંબ દુખી થયા હવે, તે નગરને વિષે એક સમયે ચાર જ્ઞાન ધારણ કરનાર શ્રી વિજયમેનરિ આવ્યા, નગરના સર્વે લેકે, પુત્ર સહિત રાજા તથા કુટુંબ સહિત સિહરામ થકી તેઓને વાવાને માટે ગયા ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરી વિધિપૂર્વક વાદી યથાયોગ્ય સ્થાને સૌ બેઠા આચાર્યો દેશના આપી, અને તેમાં જ્ઞાનની આરાધનાને વખાણ-જે જ્ઞાનને મનથી વિરાવે છે તે આગલા ભવમાં શૂન્યમન અથવા અસ ની થાય છે, જે જ્ઞાનને વચનથી વિરાધે છે તે મૂના-મુખરોગી થાય છે, જે કાયા વડે જ્ઞાનને વિરાધે છે તેને કાઢ વગેરે દુષ્ઠ રોગ થાય છે, અને વિવિધ પ્રબરે વિરાધે તેને પરભવમા પુત્ર, મિત્ર, સ્ત્રી, ધન્ય, ધાન્ય, સૌભાગાદિ સર્વને નાશ થાય છે” આ પ્રમાણે દેશના સાભળીને સિંહદાસ શ્રેરી બોલ્યા, “હે ભગવન ! કથા કર્મથી મારી પુત્રીના શરીરમાં રોગ થયા છે?” ગુરુ કહેવા લાગા, “હે મહાભાગ' સવે શુભાશુભ વસ્તુ કર્મચી ઉત્પન્ન થાય છે, માટે એને પૂર્વભવ સાભળે– ઘાતકીખડના ભરતને વિષે ખેટક નામે નગર છે લા જિનદેવ નામે એક હતો, તેને સુન્દરી નામે પત્ની હતી તે નામમાં તેમજ ૨૫માં ખરેખર સુન્દરી હતી તેના પાચ પુત્ર આસપાસ, તેજપાલ, ગુણપાલ ધર્મપાલ અને ધર્મસાર નામે હતા, તથા ચાર પુત્રીઓ લવા- વતી, શીલાવતી, ૨ગાવતી અને મગાવતી એવા નામે હતી, જિનદેવે અનુક્રમે પાચ પુત્ર પતિ પામે વિદ્યા ભણવા મૂક્યા તે પાચે ભેગા મળી ચાપત્ય કરતા, જેમ તેમ બોતા, પણ ભણતા નહિ, એ સમયે પતિ તેમને શિક્ષા કરતે, સોટી વગેરે તેમને ભારત એ રતા ·૧૨૮ વરકુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લે છે રાતા તેઓ ઘેર આવીને માતા આગળ દુઃખ કહેતા. એ સમયે માતા કહેતી, “હે પુત્રો! ભણવાનું શું પ્રયોજન છે? જેઓ ભણ્યા છે તેઓ મરે છે અને નથી ભણ્યા તેઓ પણ મરે છે, માટે બન્નેને મરણનું દુઃખ સમાન હોઈને ભણીને કંઠ કેણુ સુકાવે? માટે મૂર્ણપણું સારું.” એમ કહીને માતાએ પુત્રને ભણતા વાર્યા, અને પાટી, પોથી વગેરે જ્ઞાનનાં ઉપ- કરણ બાળી નાખ્યાં. પંડિતને પણ ઠપકે આ. પુત્રને શીખવ્યું, “જે કયાંય પંડિત સામે મળે અને ભણવાનું કહે તો પત્થર માર.” આ વાત શેઠે સાંભળી, એટલે તે સ્ત્રીને કહેવા લાગ્યા, “હે સુભગે! મૂખ પુત્રને કન્યા કેણ આપશે ? તે વેપાર શી રીતે કરશે ? જેમણે પુત્રોને નથી ભણાવ્યા એ માબાપ પુત્રોનાં વેરી જાણવાં. પંડિતરૂપી રાજની સભામાં એ મૂર્ખ બગલાં શોભતાં નથી. આ પ્રમાણે શેઠનાં વચન સાંભળીને શેઠાણી બોલી, “તમે તેમને શું કામ ભણાવતા નથી? એમાં મારે કંઈ દોષ નથી. લોકે પણ એમ જ કહે છે. વડ તેવા ટેટા અને બાપ તેવા બેટા. જેવો કુંભ તેવી ઠીકરી અને મા તેવી દીકરી.” તેણે આમ કહ્યું એટલે શેઠને રીસ ચડી, અને તે બોલ્યો, “પાપિણિ! પિથી બાળીને પુત્રને મૂર્ખ રાખ્યા, અને હવે મારો વાંક કાઢે છે?” શેઠાણું કહેવાં લાગી, જેણે તમને આવું શીખવ્યું એ તમારો બાપ પાપી.” આ પ્રમાણે કલહ થતાં શેઠને ઘણું રીસ ચઢી. એ સમયે તેણે સ્ત્રીના માથે પત્થર માર્યો, તે મર્મસ્થાનમાં વાગ્યે, એટલે તે સ્ત્રી મરીને તારી પુત્રી થઈ. પૂર્વજન્મમાં જ્ઞાનની આશાતના કરી હતી, તેથી મૂગી અને રોગિષ્ઠ થઈ. માટે કૃતકર્મનો ક્ષય તે ભોગવ્યા વિના થતો નથી.” ગુના મુખેથી આવી વાત સાંભળીને ગુણમંજરીએ જાતિસ્મરણથી પિતાને પૂર્વભવ જોયો અને તે મૂરછ પામી. પછી મૂર્છા વળતાં સ્વસ્થ થઈને કહેવા લાગી, “હે ભગવન્! તમારું વચન સત્ય છે, જ્ઞાનને મહિમા મટે છે. એ સમયે શેઠ કહેવા લાગ્યા, “ગુરુરાજ ! એના શરીરમાંથી રાગ જાય એ ઉપાય કહો.” એટલે ગુએ જ્ઞાન- આરાધનને વિધિ બનાવ્યો, “ અજવાળી પાંચમને દિવસે મનુષ્ય ચોવિ- ·સૌભાગ્યપ મી સ્થા ૧૨૯ હાર, પવધ ઉપવાસ કરે, આગળ માથિ ભરે, પાચ વાટને ઘીને દિ અખડખે પાચ જાતના મેવા, પકવાન અને ફળ આગળ ધરે, પૂર્વ દિશા તથા ઉત્તર દિશા સામે બેસીને તો નો એ પદને હજાર હજાર વાર જાપ કરે પવિત્ર થઇને ત્રણ સંધ્યાએ પૂજા કરે જે પૌષધ કર્યો છે અને તે દિવસે એટલે વિહિન કરી શકે તો બીજે દિવસે પાછુ કરે તે વિધિ સાચવીને કરે પાચ વરસ અને પાચ માસ સુધી એ વિધિ કરે જે પ્રત્યેક માટે આ પ્રમાણે ન કરી શકે તે કાર્તિક સુદિ પાંચમના દિવસે આ પ્રમાણે આરાધના જીવન પર્વત કરે જ્ઞાનની આરાધનાથી મનુષ્યનીબના પામે છે, દેવક તથા અનુક્રમે મેલસુખ છે પછી જમણામાં ૧ પ્રાસાદ, ૫ જિનબિંબ ૫ પાટી ૫ પ્રતિ ૫ દિવણી, ૫ નેકવાળ, ૫ માસ ઇત્યાદિ પાંચ પાંચ વસ્તુની વિધિએ ઉમણ કરે” એ સાભળીને ગુણમજરીએ એ તપ આદર્યું જીવવાની આશા rખતે મનુષ્ય ઉત્તમ વૈદ્યનુ કહેવુ વયન માને તેમ માનીને તેણે એ તપ આદર્યું હવે એ અવસરે રાજાએ સાધુપુરદર શ્રીવિજયસેન રિને પૂછયું, " સ્વામી' મારા પુત્ર વદતને મૂર્ણપણું અને દેઢ મા કર્મથી ઉત્પન્ન થયા તે કૃપા કરીને કહે ”એ સમયે ગુરુ તેનો પાછો ભવ કહેવા લાગ્યા- આ જન્ડીપના ભરતને વિશે થપુર નામે નગર છે ત્યા મા દ્ધિવાને વસુ નામે શેઠ વસતિ અને તેને બે પુત્ર વસુદેવ અને વસુ- સાર નમે હતા એક વાર તેઓ બન્ને ઉપવનમાં ક્રીડા કરવા માટે ગયા હતા ત્યાં રહેલા જ્ઞાની ગુર મુનિસુન્દરરિને તેમણે વદન કર્યું ત્યાં મુનિએ તેમને એ જાણીને દેશના આપી, “જે પ્રભાસે છે તે મળ્યા નથી, જે મખાને છે તે સંધ્યાએ નથી સવારે રાંધેનુ ધાન્ય સાજે બગડી જાય છે તે એ ધાન્યના રસથી નીપજેલી કાયા - પામે ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે એમાં શું કહેવું ? ધર્મ વિના મનુષ્યને ભવ કૂતરાની પૂંછડી જેવો જાણુ. જેમ કૂતરાની પૂછડી ડાંસ કે મચ્છરને ઊરડી શકતી નથી તેમજ ગુહ્ય સ્થાનને ઢાંકવા સમર્થ નથી, તેમ આ વિષયમાં પણ સમજવું.” આ પ્રમાણે દેશના સાંભળીને માતાપિતાને પૂછીને બન્ને ભાઈઓએ દીક્ષા લીધી. અનુક્રમે નાના ભાઈ વસુદેવે બુદ્ધિરૂપનાવવડે કરીને સિદ્ધાંત- સાગરનું અવગાહન કર્યું. અનુક્રમે આચાર્યપદ લીધું. પાંચસે સાધુને વાચના આપવા લાગ્યો. એક વાર તે સંથારા ઉપર સૂવા જતો હતો ત્યાં એક સાધુ પદ પૂછવા આવ્યા. તે પૂછીને ગયો, એટલે બીજે આવ્યો. એમ પ્રમાણે સાધુઓએ વારંવાર પૂછવું, એટલે તે નિદ્રા કરી શક્યો નહિ. તેને અણગમે ઉત્પન્ન થયો. તે કહેવા લાગ્યો કે “મારા ભાઈને ધન્ય છે, જે મૂર્ખ હેવાથી સૂઈ શકે છે. મૂખમાં ઘણા ગુણ છે, એથી કહ્યું છે કે- સૂઈ નચિંત ભોજન બહુ કરઈ, નિરજ અનિસિ નિંદા ધરઈ; કાર્ય–અકાર્ય વિચાર નહી, માન-અપમાન ગુણ જાણઈ નહી, (નિશ્ચિત સૂએ છે, ઘણું ભજન કરે છે, નિર્લજ્જ હોય છે, રાત દહાડો નિકા કરે છે, કાર્યકાર્ય વિચારતો નથી તથા માન-અપમાનના ગુણ જાણતા નથી) એવું મૂર્ણપણું મને હોય તો સારું. હવે પૂર્વે ભણેલું ભૂલી જાઉં. નવું ન ભણું, અને પૂછે તેને ન કહું” એમ ચિંતવીને મૌન કર્યું. બાર દિવસે તે પાપની આલોચના કર્યા સિવાય મરીને તારે પુત્ર થયો. જ્ઞાનની આશાતનાને લીધે તે મૂર્ણપણે પામ્યા અને દુષ્ટ રેગથી પીડાવા લાગ્યો. આચાર્ય માટે ભાઇ માનસરોવરમાં હંસબાલક થે. કર્મની ગતિ વિચિત્ર છે.” આ પ્રમાણે ગુરુનાં વચન સાંભળી વરદત્ત જાતિસ્મરણથી પિતાને ભવ દીઠો. મૂચ્છી પામ્યા પછી તે સ્વસ્થ થયો અને કહેવા લાગ્યો, “સ્વામી! તમારું વચન સત્ય છે, જ્ઞાન એ વિશ્વપ્રકાશક છે.” પછી ·સૌભાગ્ય૫ મી કથા રાજા કહેવા લાગ્યા, “ભગવાન ! એના શરીરમાથી રેગ શી રીતે જાય અને અમને શાતિ શી રીતે થાય?” એ સમયે કરુણસમુદ્ર આચાર્યું એ જ કાર્તિક સુદિ પાચમને પ્રભાવ બતાવ્ય એ સર્વ અગાઉ બતાવ્યું તે રીતે પાળવાન ગુરુને પ્રણામ કરીને સર્વ પિતાને સ્થાનકે ગયા એ મુજબ તપ કરતા વરદત્તના સર્વ રોગ જાણે કે રીસાઈને ચાલ્યા ગયા પછી સ્વયંવરમડપમાં તે હજાર કન્યાઓના પાણિગ્રહણ કર્યા સર્વ કલાએ શાણો અનુક્રમે વરદતને રાજ્ય આપીને પિતા ગુરુ પાસે ચારિત્ર લઈને સુગતિ પામ્યા હવે, વરદત્ત રાજાએ ઘણા સમય સુધી રાજા ભોગવીને, પ્રતિવ પચમીના તપનું વિધિપૂર્વક આગધન કરીને, પિતાના પુત્રને રાજગાદી ઉપર સ્થાપન કરીને દીક્ષા લીધી હવે, ગુણમ જરી પણ તે તપના પ્રભાવથી નીરોગી થઈ, એટલે જિનચંદ્ર શ્રી સાથે તેનુ લગ્ન કરવામાં આવ્યુ કમેચન વખતે પિતાએ ઘણુ ધન આપ્યું. અનુક્રમે ગૃહાસના સુખ ભોગવી, વિધિપૂર્વક તપ કરીને તેણે દીક્ષા લીધી તે બન્ને જણ નિરતર ચારિત્ર પાળી, કાળ કરીને વિજય વિમાનમાં દેવતા થયા હવે, ત્યાથી આવીને વરદાન છવ જબૂડીપા મહાવિદેહમા પુષ્પાવતી વિજય, પુડરીકિ નગરી, અમરસેન રાજા, ગુણવતી રાણ- તેની કુણિમા આવ્યો અનુક્રમે ઉત્તમ ગુણુ અને લક્ષણવાળે પુત્ર પ્રસા સુરમેન તેનું નામ પાડયું રૂપ અને લાવણ્યના ધામરૂપ તે અનુક્રમે બાર વરસને થશે પિતાએ તેને સે કન્યાનું પાણિગ્રહણ કરાવ્યું રાજ્ય આપીને પિતા પરમા ગયા એક વાર સીમધર સ્વામી તે નગરમા સયાં ત્યાં પણ પચમી આગધવાને વિધિ કહેતા વદતનું દાત કહ્યું એ સમયે રાજા બોલ્યા, તમે જે વદત કહો તે કોણ?” ત્યાં પ્રભુએ સર્વ વૃત્તાન્ત કવો અરિ- હતના એવા વચન સાંભળીને ઘણું ભવ્ય જીવોએ પચમીનું તપ આદર્યું.

·૧૩૨ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખો રાજા પણ વિશેષ પ્રકારે તપને વિષે સાવધાન થશે. દશ હજાર વર્ષ સુધી રાજ્ય કરીને, પુત્રને રાજ્ય આપીને તેણે નીર્થકર પાસે દીક્ષા લીધી. દશ હજાર વર્ષ સુધી રાજર્ષિ તરીકેનું ચારિત્ર પાળી, કેવલજ્ઞાન પામીને તેઓ મોક્ષસુખ પામ્યા. હવે ગુણમંજરીને જીવ વિજય વિમાનથી ચવીને જંબૂદીપના વિદેહમાં રમણીય વિજયમાં શુભ નામે નગરી, ત્યાં અમરસેન રાજા, અમરવતી રાણી–તેની કુક્ષિમાં ઉત્પન્ન થયો. અનુક્રમે પ્રસવ થયો. સુગ્રીવ એવું તેનું નામ પાડવામાં આવ્યું. વીસમે વર્ષે પિતાએ તેને યોગ્ય જાણુંને રાજ્ય આપ્યું, અને પોતે દીક્ષા ગ્રહણ કરીને પરલોક સા. હવે, સુગ્રીવ રાજાએ ઘણી કન્યાઓનું પાણિગ્રહણ કર્યું. તેને ચોરાશી હજાર પુત્ર થયા. પુત્રને રાજ્ય આપીને સુગ્રીવ રાજાએ દીક્ષા લીધી. અનુક્રમે કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી, ઘણું જીવને પ્રતિબંધ પમાડી, એક પૂર્વલક્ષ ચારિત્ર પાળી, સર્વ કર્મને ક્ષય કરી તેઓ મેક્ષે ગયા. એ કારણે અધિક સૌભાગ્યકારી હોવાથી આ તિથિનું સૌભાગ્ય- પચમી એવું નામ થયું. એમ બીજા જીવોએ પણ એમની જેમ પંચમીને તપનું આરાધન કરવું.

·ગુજરાતમાં “ઔષધીયચરિતને પ્રચાર તથા તે ઉપર લખાયેલી ટીકાઓ નળ-દમયંતીના સુપ્રસિદ્ધ પુરાણોક્ત પ્રણયપ્રસગનું લયમધુર, અર્થ ગર્ભ અને વિલક્ષણ પાડિત્યપૂર્ણ વર્ણમા નિરૂપણ કરતુ શ્રીહર્ધકૃત મહાકાવ્ય નિષધીયચરિત' સત પચકાવ્યમાં મહત્વનું સ્થાન ભોગવે છે વિપ વિષ એ ઉક્તિ સંસ્કૃત સાહિત્યના સિમા કહેવતરૂપ છે અને साहित्ये सुकुमारवस्तुनि दृढन्यायप्रहपन्धिले त वा मयि सविधातरि सम लीलायते भारती। शय्या वास्तु मृदूत्ताच्छदयती दर्माकुरेरास्तृता भूमि हृदयगमो यदि पतिस्नुल्या रतियोषिताम् ।। એ જિશેખરકૃત “પ્રબન્ધશના શ્રીહપ્રમ ધમા શ્રીહર્ષના મુખમાં મુળયે તો કદાચ તેને ન હોય તો પણ પાબ્ધિ અને કવિતાને સગ સાધવાને અસ્કૃત સાહિત્યમયે અભૂતપવ એ જે પ્રગ થી કર્યો છે તેને નિદર્શક છે “નૈષધને પોતે ઇરાદાપૂર્વક ખાસ ઉલ્લે- શથી કઠિન બનાવ્યું હોવાને દાવે કવિ ૨ મા સગના અંતમાં કરે છે- प्रन्यप्रन्पिरिह का चिवविदपि न्यासि प्रयन्ना मया प्राक्षम यमना हेठेन पठिती मास्मिन् सल सेस्नु । श्रद्धाराद्धगुस्स्पोनप्रन्यि समासादय- ·૧૪ વરકુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે S 1 तत्काव्यरसोमिमजनसुखव्यासजनं सजनः ।। આ અદભુત પાંડિત્યપૂર્ણ કાવ્યગ્રન્થના કર્તા શ્રીહર્ષના જીવનકાળ વિષે વિદ્વાનોમાં ઘણા સમય સુધી મતભેદ પ્રવર્તેલ હતા. પરંતુ રાજશેખરકૃત “પ્રબધાશીના આધારેક એ વસ્તુ તો હવે નિશ્ચિત થઈ ચૂકી છે કે શ્રીહર્ષ એ વિક્રમના તેરમા સૈકામાં થઈ ગયેલા કનેજ અને બનારસના રાજ વિજયચંદ્રના પુત્ર જયંતચંદ્ર જે સામાન્ય રીતે ઈતિહાસમાં જયચંદ્ર નામથી ઓળખાય છે તેને આશ્રિત હતો. જયંતચંદ્રનો રાજત્વકાળ સં. ૧૨૨૪ થી સં. ૧૨૫૦ને નક્કી થયેલ છે. તેના લેખો પણ સં. ૧૨૨૫ અને સં. ૧૨૪૩ના મળેલા છે. ઈ સ. ૧૧૯૪ (એટલે કે સં. ૧૨૫૦) માં મુસલમાનોને હાથે જયંતચંદ્રને પરાજય થયો હતો એ ઈતિહાસપ્રસિદ્ધ છે. એટલે શ્રીહર્ષનું આ મહા- કાવ્ય ત્યાર પહેલાં-વિક્રમની તેરમી શતાબ્દીના પૂર્વાર્ધમાં રચાયું હતું ગેમ નિશ્ચિત થાય છે. પ્રબંધકોશ'માં વર્ણવાયેલી વિગતેને આધારે પં. શિવદત્ત એ કાવ્ય ઈ. સ. ૧૧૭૪(અર્થાત સં. ૧૨૩૦)ની કંઈક પૂર્વે રાયું હોવાનું માને છે. ૧. આ લેકને પણ, કેટલાક વિદ્વાન પ્રક્ષિપ્ત માને છે, જુએ. એમ. કૃષ્ણ- H12413424260 Classioni Sanskrit Literature, p. 180. ૨. આ મતભેદના ઉલ્લેખો માટે જુઓ Classical Sanskrit Literature, p. 178-79, પાદટિપ્પણ તથા “વૈષધની નિર્ણયસાગરની આવૃત્તિમાં પં. શિવદત્તની પ્રસ્તાવના, પૃ. ૯-૧૩, ૩. જાઓ “પ્રબન્ધકેશન શ્રીહર્ષપ્રબન્ધ. શ્રીહર્ષના જીવનની કેટલીક જાણવા જે હકીકત એમાંથી મળે છે, ૪. રાજશેખરે જતચંદ્રને વારાણસીના રાજા ગોવિન્દચંદ્રને પુત્ર બતાવેલ છે, પણ તામ્રપને આધારે નક્કી થયું છે કે તે ગેવિંદચન્દ્રને નહીં પણ ગોવિ- દચંદ્રના પુત્ર વિચંદ્રને પુત્ર હતો. વૈષધના પાંચમા સના અંતિમ શ્લોકમાં श्रह तस्य श्रीविजयप्रशस्तिरचनातातस्य नम्ये महाकाव्ये चाराणि नैषधीयचरिते is: એ પ્રમાણે પોતાને વિજયપ્રશરિવંના ર્તા તરીકે ઓળખાવે છે આ કૃતિ અત્યારે મળતી નથી, પણ તેમાં જયંતીન્દ્રના પિતા વિજયચન્દ્રની પ્રતિ હર એ લગભગ નિ:શ છે ·જરાતમાં નિષધીયચરિતને પ્રચાર નૈષધીયચરિતને ગુજરાતમાં પ્રચાર ગામ વિધીયચરિત' એ પચ મહાકાવ્યોમાં સૌથી છેલ્લું લખાયેલું છે છતા તેના અતર્ગત વિશિષ્ટતાઓને કારણે છેડા જ કાળમાં સરકૃત ના અભ્યાસીમાં એ કાચ્ચે માનભર્યું સ્થાન પ્રાપ્ત કરી લીધું કાવ્યને ગુજરાતમાં પ્રચાર ઘણો વહેલો-એની રચના પળ અધી સદીની અંદર જ થઈ ચૂ હતો “નિષધની સૌથી પ્રાચીન ટીકાઓ ગુજરાતમાં જ રચાયેલી છે, તથા તેની સૌથી જૂની હાથપ્રતિ પણ ગૂજરાતમાં જ મળે છે, એ બંને વસ્તુઓ એ રીતે સૂચક છે શ્રીહર્ષના વશમાં જ થયેલે હરિહર નામને પરિત નિષધીયચરિત'ની હાથમત પાહે પ્રથમ ગૂજરાતમાં લાવ્યા હતો, એને ઉલેખ રાજશેખરફત પ્રબન્ધશના દહિરપ્રબંધ માં મળે છે એ સમૃદિકાળી પડિત ગૌડ દેશમાથી ર૦૦ ઘડાઓ, ૫૦ કટ અને ૫૦૦ માણસોને રસા પિતાની સાથે લઈ મેળે હાથે અન્નદાન દે દે ગુજરાતમાં ધોળકા મા રાણા વરધવનના દરબારમાં કેવી રીતે પ્રવેશ્યા, ત્યા વીરધવલના મન્વી વસ્તુપાને તેને સાકાર કર્યો છતા “કીર્તિકૌમુદી', સુરત્સવ વગેરેના સુપ્રસિદ્ધ કર્તા પુરોહિત સોમેશ્વર ઈર્ષાને કારણે તેના તરફ કેમ ઉદાસીનતા બતાવી, હરિહરની યુક્તિથી સેમેશ્વરને કેવી રીતે માન- ભાગ થશે તથા જેવી વસ્તુપાલ અને વરધવાના પ્રયત્નથી સેમેશ્વર અને હરિહરની કેવી રીતે મૈત્રી થઈ વગેરે પ્રસગ તેમા વર્ણવેલ છે. પની હાથપ્રત સબધી હકીકત એ પછી આવે છે હરિહર પડિત શ્રીહર્ષને વશજ હેઈ નિષધ કાચ તેને સંપૂર્ણ રીતે અવગત હતું પ્રબન્ધકાર લખે છે- સોમેશ્વર અને હરિહર વચ્ચે રાજ કષ્ટગેષ્ટિ થવા લાગી હરિહર પકિન નિધિમાના કાવ્યો સમયાનુસાર બોરતો આથી વસ્તુપાસ ખુશ થતો કે-અકેઆ કાવ્યો અને પૂર્વ છેએકદા તેણે હરિહર પતિને પૂછવું-“આ કો કન્ય છે? પતિ કહ્યું-નવધ વસ્તુપાલે કહુ-કવિ પણ છે બ્રિટિ વસ્તુપાલે કહ્યું, તેને ·૧૩ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લે છે આદર્શ (મૂળ પ્રતિ) મને બતાવો ' પંડિતે કહ્યું- અન્યત્ર આ અન્ય નથી, માટે ચાર પ્રહરને માટે જ હું તમને પુસ્તિકા આપીશ.” એમ કહી તેણે પુરિતકા આપી. વરતુપાલે રાત્રે લેખકેને રોકીને નવી પુસ્તિકા લખાવી લીધી. કર્ણ દોરીવડે બાંધી અને વાસના ન્યાસ વડે ધૂસર કરીને મૂકી રાખો. સવારમાં પંડિતને પુસ્તિકા પાછી આપી– “ો આ તમારું નવધ” પંડિતે પુસ્તિકા લીધી. મસ્ત્રીએ કહ્યું- અમારા ભંડારમાં પણ આ શાસ્ત્ર છે એવું અમને મરણ થાય છે, માટે ભંડાર જુઓ.” વિલ બપૂર્વક પેલી નવીન પ્રતિ બળી કાઢવામાં આવી અને જુએ છે તો નિસ્વીચ ચય તિલક જયાઃ ઈત્યાદિથી શરૂ થતું નિપધ” નીકળ્યું. આ જોઈને પંડિત હરિહરે કહ્યું-મસ્ત્રી, તમારી આ માયા છે, કેમકે આવાં કાર્યોમાં અન્યની મતિ ચાલી શકે નહીં, તમે પ્રતિપ- ફીઓને એગ્ય રીતે દંડ્યા છે. જેન, વૈષ્ણવ અને શિવ શાસન સ્થાપ્યાં છે; સ્વામીના વંશનો ઉદ્ધાર કર્યો છે; જેની પ્રજ્ઞા આવી પ્રકાશે છે (તેને માટે શું બાકી રહે ?) આ ઉપરથી જણાય છે કે-વસ્તુપાલના સમયમાં હરિહર પંડિત નિષધની પહેલી હાથપ્રત ગુજરાતમાં લાવ્યો હતો અને તે ઉપરથી વસ્તુપાલે નકલ કરાવી લીધી હતી. એ કાવ્યને ત્યાર પછી જ બહોળો પ્રચાર થયો હશે વસ્તુપાલ-તેજપાલે રાણા વરધવલના મન્ત્રીપદ સં. ૧૨૭૬ આસપાસમાં રવીકાર કર્યો હતો અને સં. ૧૫ અથવા ૧૨૯૬માં વસ્તુપાલનું અવસાન થયું હતું, એટલે સં. ૧૨૭૬ અને ૧૨૯૫ વચ્ચેનાં વર્ષોમાં કયારેક હરિહર પંડિત ગૂજરાતમાં આવ્યો હશે. એ પહેલાં નિષધ' હિન્દના બીજા ભાગોમાં પણ ઝાઝી પ્રસિદ્ધિ નહીં પામ્યું હોય એ ચોક્કસ છે. વિરધવલના દરબારમાં અને વસ્તુપાલના આશ્રિત તરીકે હિન્દના જુદા જુદા પ્રદેશોના પંડિતો આવતા હતા, વરતુપાલ પિતે તથા પુરોહિત સોમેશ્વર સંસ્કૃત ભાષાના સારા કવિઓ હતા, એ કાળનું ગૂજરાત સંસ્કૃત કાવ્યસાહિત્યના અધ્યયન-અધ્યાપન વડે શબ્દાયમાન હતું અને નવાં કાવ્યો પણ મોટા પ્રમાણમાં રચાતાં ·૧૩ ગુજરાતમા “વૈષધીયચરિત અને પ્રચાર હતા, સિદ્ધરાજના કાળથી રાજકીય ગ્રન્થભડારો રથાપવામાં આવતા હતા અને વસ્તુપાવે પણ લાખોના ખર્ચે નવા ગ્રન્થભારે રસ્થાપ્યા હતા આવી સ્થિતિમાં જે નષધ જેવું કાવ્ય ઠીક ઠીક પ્રસિદ્ધિ પામ્યુ હેત તે તેની પ્રત ગૂજરાત સુધી અને તેમા વસ્તુપાલ જેવાના અન્ય ભકારમાં આવ્યા સિવાય રહે એ લગભગ અસભવિત હતું એટલે હરિ પતિની પ્રત અર્થે આવ્યા પછી નેવધરને બહોળો પ્રચાર કરવાનું તથા તે દુર્ગમ કાચ ઉપર ટીકાઓ લખી તેને અધ્યાપનને વેગ આપવાનું માન ગુજરાતના સાહિત્યમિક અને પડિનને ઘટે છે ગુજરાતમાં નિષધીયચરિતની તાડપત્રી પ્રતિ વિક્રમના તેરમા શતકના અંતમાં “નપરીયચરિતરની પોથી હરિહર પડિત ગુજરાતમાં લાગે અને તે ઉપરથી વરતુપાવે નવ કરાવી લીધી ત્યાર બાદ એ કાનની ના ગુજરાતમાં મોટા પ્રમાણમાં થઈ હેવી જોઈએ એમ અત્યારે મળતી તાડપત્રીય હાથપ્રત ઉપ થી જણાય છે નિધની જૂનામાં જૂની હાથમતો ગુજરાતમાં જ મળે છે એ ૫ મામ નેધપ છે વસ્તુપાલે “નૈષધ'ની નકલ કરાવી તે પછી રાજકીય પુસ્તકાલયમાં પણ એની નકલ મુબઈ હોય એમ બે કાવ્યની સાહિ- ત્યવિફાધરી ટીકની એક હાથમામા મળતા નીચેના ઉખ ઉપરથી જણાય છે- --જુદા-રિવાજાવતા—મુજarat विराज-ग्रामदीपलवस्य भारतीमाण्डागार नैषधस्य एकादशमोऽध्याय ।५ અથત વીરધવલના પુત્ર વીમો વના ભારતીભાંડાગારમા વિવેનુ પુખ્તક હતું અને સાહિત્યવિવાવી’ ટીમ એ પુસ્તકના પાકને અનુસ રતી દેવી જોઈએ એ પુસ્તકનો અત્યારે ગઈ રથો પત્તો નથી, પણ ૫. ભાડારણ બીટ્યુટના સરમા સ ૧૪ર મા લખાયેલી 'કારિ ત્યવિવાપરો ની દાઝવ છે તેમાં આ દશ્લેખ મળે છે, એટલે એ હાથપ્રત અથવા તેનું મૂળ પ્રતીક વીમદેવના ભારતીસાદગારમાના આદર્શ ઉપરથી કારેલ .

·૧ર૦ વસ્તુપાલતુ વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે નિષધીની બીજી કેટલીક તાડપત્રીય પ્રત ગુજરાતમાં લખાયેલી મળે છે. પાટણમાં સંઘવીના પાડાના ભંડારમાં સં. ૧૩૦૪માં એટલે વિસલદેવ વાઘેલાના રાજ્યકાળમાં લખાયેલી નૈષધની એક પ્રત છે, જેમાં ૧૧ થી ૨૨ સુધીના સમાં મળે છે. એની પુષ્પિકા નીચે પ્રમાણે છે- शशांकसंकीर्तन नाम । संवत् १३०४ श्रा० शु० ३ शुके ठ० मूंधेन नैषधमलेसि જેસલમેરના બડા ભંડારમાં ઔષધની એક તાડપત્રની હાથપ્રત છે, છે જેમાં સં. ૧૩૭૮ માં જિનકુશલસરિના ઉપદેશથી તેમના અનુયાયી એક શ્રાવકે મૂલ્ય આપીને તે ખરીદી હોવાનો ઉલ્લેખ છે. અર્થાત સં.૧૭૮ પહેલાં તે લખાયેલી હોવી જોઈએ. એની પુપિકા નીચે પ્રમાણે છે- संवत् १३७८ वर्षे श्रीश्रीमालकुलोत्तंसश्रीजिनशासनप्रभावनाकरणप्रवीणेन सा० देवापुत्ररत्नेन सा० भानासुश्रावण सत्पुत्र उदारचरित सा० राजदेव सा० छजल सा० जयंतसिंह सा० अश्वराजप्रमुखपरिवार-परिवृतेन युगप्रवरागम श्रीजिनकुशलसूरिसुगुरूपदेशेन नैषधसूत्रपुस्तिका मूल्येन गृहीता। તેણુના સંઘવીના પાડાના ભંડારમાં નૈષધ'ની બીજી એક ભંડ- પત્રીય પ્રત છે, જે સં. ૧૩૫ માં પાટણની ઉત્તરે આવેલા ધરાલ ગામના બ્રાહ્મણ કેશવે કઈ સ્થળેથી પ્રાપ્ત કરેલી છે, એટલે મૂળ પ્રત તે એ પહેલાં લખાયેલી હોવી જોઈએ. નિષધના ૧ થી ૧૪ સર્ગ એમ લખેલા છે. એની પુપિકી નીચે પ્રમાણે છે- संवत् १३९५ वर्षे कार्तिकशुदि १० शुक्र श्रीभारतीप्रसादेन जंघराल. F. Descriptive Catalogue of Mapusoripts of the Jain Bhandars at Pattad (G. O. S.), p. 64. ૭. જેસલમેરના ભંડારની જૂની હાથપ્રત મૂળ પાટણમાંથી ત્યાં ગયેલી છે. એટલે એ બધી જ ગુજરાતમાં લખાયેલી છે. જેસલમેરની હાથપ્રતોની અંતિમ પુપિકાઓમાં મોટે ભાગે ગુજરાતનાં જ ગામને નિર્દેશ છે c. Catalogue of Mss. in Jesalmere Bhandar (G. O.S.). p. 14 ·૧૪૯ ગુજરાતમાં બધીયચરિતને પ્રચાર वास्तग्य उदीच्यज्ञातीय रा० दासुत रा. केशव महाकाव्यनषधपुस्तिका grHI | મન મા કે આ સિવાય સઘવીના પાયાના ભંડારમા નિધની ત્રીજી તાડપ- ત્રીય પ્રત પણ છે,° પરંતુ એમાં લખ્યા સવત નથી જેસલમેરમા પણ ઉપર નેધેલી સ ૧૨૫ વાળી હાથપ્રત ઉપરાંત નિષધની બીજી ત્રણ તાડપત્રીય પ્રતા છે, એમાની બે પ્રતિમા તો “સાહિત્યવિલાધરી ટીકા પણ લખેલી છે. આ ત્રણ પિકી એકે પ્રતમાં લખ્યા સાલ નથી. પરંતુ એ સર્વે પ્રતિ તા૩પ ઉપર લખાયેલી છે, અને સામાન્ય રીતે વિક્રમનો પદરમી સદીના અંત પછી તાડપત્રો ઉપર લખાયેલા મળે મળતા નથી ૧૨ એ જોતા એમાની કઈ પણ પ્રત પદરમી સદીથી અર્વાચીન હેઈ શકે નહીં વિપિના મરડની દષ્ટિએ પરીક્ષા કરવામા આવે તે એથી ઘણી જાની પણ માલુમ પડે નિવધની જનામાં જૂની હાથપ્રતા આમ ગૂજરાતે સાચવી છે, એ વરતુ પણ ગુજરાતના વિકાનેમા “નષધને જે પ્રચાર કર્યો હતો તેની સૂચક છે સંસ્કૃત સાહિત્યના આ અમૂલ્ય રત્નના આટલા પ્રાચીન અને વિશ્વત પ્રતીકે બીજે કયાય મળતા હોય એમ માગ જાણુ- વામાં નથી, ગુજરાતમાં લખાયેલી નિષધની ટીકા નિષધીનું વ્યવસ્થિત અધ્યયન-અધ્યાપન પ્રમાણમાં ગુજરાતમાં જ પનું થયું હોય એમ તેની સૌથી પ્રાચીન-તથા સૌથી વિદ્વતાપૂર્ણ & Descriptive Catalogue of Ms of the Jain Bhander at Pallon. p 113 170 11 Catalogue of Mos in Jerilmere Bhandar.p 13 16 37 ૨ જુએ- “ અમારા અનુભવ છે ત્યાં સુધી ૫દરમી સદીના અંત સુધી તાડપત્ર ઉપર ૧ખવાનું ચાલુ રહ્યું છે પદરમી સદીના અસ્ત સાથે તાડપત્ર દ્વાન લેખન પણ આથમી ગયું છે ”-પુરાવિદ્ મુનિ પુથવિ- દત “ ભારતીય જન પ્રમ્બરકતિ અને લેખનકળા,’૫ ૨૬ 10 Ibid P ?

·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લે છે S -ટીકાઓ ગુજરાતના વિદ્વાનોએ લખી છે તે ઉપરથી લાગે છે. ૧૩ ગૂજરાતમાં લખાયેલી “નૈષધની નીચે પ્રમાણે છે ટીકાઓ અત્યાર સુધીમાં જાણવામાં આવેલી છે. ૧૪ વિદ્યાધર૫–વિદ્યાધરકૃત સાહિત્યવિદ્યાધરી ટીકા એ શ્રીહર્ષના ૧૩. નિષધના બે પહેલા ટીકાકારે વિદ્યાધર અને ચંડુ પંડિત બ્રાહ્મણે હતા. બાકીની ટીકાઓ જનેને હાથે લખાયેલી છે. ગુજરાતના જનોમાં “નૈષધનું પરિશીલન સારા પ્રમાણમાં થતું હતું. પંદરમા સૈકામાં થઈ ગયેલ “શાન્તિનાથચરિતના કતાં મુનિભદ્રસૂરિ પિતાના એ મહાકાવ્યમાં શ્રીહર્ષના અમૃતસૂક્તિવાળા નૈષધ મહાકાને ઉલ્લેખ કરે છે. સત્તરમા સકામાં થઈ ગયેલા, જેન વિશ્વવિદ્યા [Cosmology)ને સુપ્રસિદ્ધ ગ્રન્ય લોકપ્રકાશ તથા કલ્પસૂત્ર” ઉપર “ સુબોધિકા નામની ટીકા લખનાર પ્રતિભાશાળી વિદ્વાન ઉપાધ્યાય વિનચવિજયજીએ નિષધાદિ મહાકાને અ- ભ્યાસ કર્યો હતો અને મના પિતાના હાથે સં. ૧૬૮૪ ના ચૈત્ર વદિ ૧૦ શુક્રને દિને લખાયેલી નિષધની બારમા સર્ગ સુધીની રામચન્દ્ર શેષની ટીકા સા- શેની પ્રત મળે છે અરાઢમ શતકમાં થયેલા મેઘવિજય ઉપાધ્યાયે નૈષધી- સમસ્યા નામથી શાન્તિનાથનું ચરિત્ર લખ્યું છે, તે પાદપૂર્તિને એક જબરો પ્રયત્ન છે. નૈષધના પ્રતિકનો એક પાદ લઈ પિતાના નવા ત્રણ પાદ ઉમેરી છે સર્ગમાં એ કાવ્ય તેમણે લખ્યું છે. મુનિભદ્રસૂરિએ પિતાના ઉપર્યુક્ત શાન્તિનાથચરિત્રમાં જણાવ્યું છે તેમ “નેતરેએ રચેલાં પંરા- મહાકાવ્યો જનાચાર્યો પ્રથમાભ્યાસીઓને વ્યુત્પત્તિ ૨ પ્રાપ્તિ અર્થે. સતત ભણાવતા હતા, ૧૪. નૈષધની ૩૪ ટીકાઓ Classical Sanskrit Literature (પુ. ૧૮૨-૮૩)માં કૃષ્ણમાચારીઅરે નેંધી છે, જેમાંની ર૩નાં નામ Catalogues Catalogorum માં છે. એ ૩૪ માં નહીં નોંધાયેલી રત્નચન્દ્ર અને મુનિચંદ્રની બે ટીકાઓ ઉમેરતાં નૈષધ'ની ટીકાઓની કુલ સંખ્યા ૩૬ થાય, જેમાંની ૬ ગજરાતમાં લખાયેલી છે, ૧૫, વિદ્યાધર અને ચહુ પંડિતની ટીકાઓ વિષેની માહિતી નિષધના અંગ્રેજી અનુવાદની પ્રસ્તાવનામાં પ્રો કૃષ્ણકાંત હિંદીકીએ આપેલી વિગતોને આધારે સંકલિત કરવામાં આવી છે, એ વસ્તુની સાભાર નેંધ લઉં છું. - ·ગુજરાતમા “નૈષધીયચરિતને પ્રચાર કઠિન કાવ્યની સર્વપ્રથમ ટીકા હેવાનું માન ખાટી જાય છેસાહિ- ત્યવિદ્યાધરી' ની હાથકો ઉપરથી જણાય છે કે વિદ્યાધર એ રામચન્દ્ર નામે વૈવને પુત્ર હતા અને તેની માતાનું નામ સીતા હતુ સ ૧૩૫૩ મા પિ” ઉપર ટીન લખનાર ચડુ પતિ વિદ્યાધરની ટીકાનો ઉલ્લેખ કરે છે એટલું જ નહીં પણ વિદ્યાધરની ટીકા અનુસારના પાડાના પણ કેટલેક સ્થળ નેધે છે, એટલે વિદ્યાધર સ ૧૩૫૩ પૂર્વે થઈ ગયો છે એ તે નિશ્ચિત છે આપણે આગળ જોયું તેમ, વિવાધર પિતાની ટીકામાં વસતદેવ વાઘેલાના ભારતી–ભાડાગારમાના નિષધીયચરિત'ના પ્રતીકના પાને અનુસર્યો છે, એટલે તે વિસલદેવને સમકાલીન હોય એ મભવિત છે કાની હાથપ્રતમાં વસલદેવને મહારાજાધિરાજ' કહ્યો છે. હવે, વસતદેવ જોળકાને રાણે મટીને સ ૧૩૦૦ માં પાટણનો મહારાજાધિરાજ થયે તેને રાજત્વકાળ સ ૧૩૦૦થી ૧૩- ૧૮ સુધી છે, એટલે ઉપરનું અનુમાન જે માચુ હોય તો “સાહિ વિદ્યાધી' વિક્રમના ચૌદમા સૈકાના પૂર્વાર્ધમાં રચાયેલી છે, એમ નિશ્ચિત થાય સાહિત્યવિદ્યાધરી' જો કે ચડુ પડિતની ટીકા જેવી પાયિપ્રવણ નથી, પણ નવધની તે પહેલી જ ટીકા ઈ પાછળના ટીકાકારોએ તેને સારે ઉપયોગ કર્યો છે તે કાળના ગુજરાતમાં સંસ્કૃતના અભ્યા- સીએમાં કાત– વ્યાકરણનું પરિશીલન વ્યાપક તું, અને વિદ્યાધરે પણ કાતન્નને હવા આપે છે ર-૪૦ ની ટીકામાં તેણે કુન્તકના વિક્રોક્તિછવિત’ ન તથા ર૧-૧૨૬ તથા ૧૨૮ ની ટીકામા “સંગીત ચૂડામણિ તથા “સંગીતસાગર' એ બે સગીતને લગતા પ્રશ્વને ઉલ્લેખ કર્યો છે ર–૨૪ ની ટીકામાં “પ્રતાપમાર્તડ માથી અવતરણ આપ્યું છે ચડ પડિત-ચડુ પડિતે પિતાની ટીકા સ ૧૩૫૩ લખી છે એમ ટીકાના અતમાં તેણે કરેલી નોધ ઉપરથી જણાય છે ચડું પતિ પિતાને વિષે દીક ઠીક માહિતી તેમા આપે છે તે જોળકાને ·૧૨ વસ્તુપાલનું વિધામંડળ અને બીજા લેખે વતની નાગર બ્રાહ્મણ હતો, એના પિતાનું નામ આલિગ પંડિત અને માતાનું નામ ગૌરીદેવી હતું. એના ગુરુનું નામ વૈદ્યનાથ હતું, પણ તેણે નૈષધ' ને અભ્યાસ મુનિદેવ પાસે અને “મહાભારત'ને અભ્યાસ નરસિંહ પતિ પાસે કર્યો હતો. ન્યાસ સાથે કાશિકાનો અભ્યાસ પણ તેણે કર્યો હતો. સારંગ (સારંગદેવ વાઘેલો) જ્યારે ગૂજરાત રાજા હતો અને માધવ નામે તેને મહામાય હતો ત્યારે આ ટીકા પૂર્ણ થઈ હોવાનું તેમાં જણાવેલું છે. સં. ૧૩૫૩ એ સારંગદેવ વાઘેલાના રાજ્ય- કાળનું છેલ્લું જ વર્ષ છે. આમ છતાં એની પછી ગાદીએ આવનાર કર્ણદેવ વાધેલાની સમયની કેટલીક હકીક્ત પણ એમાં મળે છે. એમાં જણાવેલું છે કે સારંગદેવના અવસાન પછી મહામાત્ય માધવદેવે કઈ ઉદયરાજને રાજ્યગાદીએ લાવવા પ્રયત્ન કરતાં બૈરાજ્યને કારણે ગુજરાતમાં ભારે અંધાધૂધી ચાલી હતી. કર્ણ વાઘેલાના સમયમાં ગૂજરાત ઉપર મુસ- લમાનેએ ચઢાઈ કરી તેનો ઉલ્લેખ પણ ટીકામાં છે. પહેલા સર્ગને અંતે ટીકામાં જણાવેલું છે કે “ સ્વેચ્છાએ કરેલા ઉપદ્રવને કારણે ટીકાનું પ્રતીક બળી ગયું હતું, તેથી તેની ઉચિત પૂતિ ચંડ પંડિતના વિદ્વાન બંધુ ટાલણે કરી હતી.” (રૂંછોવનિતિકતીદાં રોજામાં પૂરતિ » વચ્ચે!)સં. ૧૩૫૩ માં ચંડુ પંડિતે ટીકા પૂરી કરી અને એ જ વર્ષમાં સારંગદેવનું અવસાન થયું હતું. તે સમય પછીના જે ઉલ્લેખો ટીકામાં દાખલ થયા છે તે ચંડુ પંડિતના ભાઈના હાથે દાખલ થયા હશે એમ માનવું સમુચિત છે. ચંડુ પંડિતે બાદ ઉપર એક ટીકા લખી હોવાનું જણાય છે. ૮ મા સર્ગની ટીકામાં આ ટીકામાંથી એક વિસ્તૃત અવતરણ તેણે આપ્યું છે. સાયણાચાર્ય કરતાં ચં પંડિત અર્ધી સદી એટલે જનો છે, એટલે આ ટીકા ઘણી મહત્ત્વની ગણાય, પરંતુ અત્યારે તે १६ यथा इदानी महामात्यश्रीमाधवदेवेन भीउदयराजे राजनि कर्तुमारन्धे सति महाराजश्रीकर्णदेवस्य भूमौ गुर्जरपरित्या सर्वत्र सर्जनानां वित्तेऽपहियमाणे તૈરાકયાર્ જો વિત્તને ૯૫૯ ઉપરની ટીકામાંથી)

·૧૪૩
ગુજwતમા વૈષધીયચરિતને પ્રચાર
ઉપબ્ધ નથી ચડું પડિત વૈદિક કર્મકાને નિષ્ણાત હતા અને
સંકૃત કાવ્યો તે એકમાત્ર ટીકાકાર એવે છે, જે વારંવાર શ્રીતના
હવાલા આપે છે તે સમય તથા બાદશાહ અને અગ્નિયન ય
કર્યા હતા વાજપેય યજ્ઞ તથા બૃહસ્પતિસવ કરીને તેણે અનુક્રમે “સમ્રાટ
અને “સ્થપતિની પદવી ધારણ કરી હતી ૧૭ આ ઉલ્લેખો બતાવે છે કે
ચડુ પતિ ભારે સમૃદ્ધિશાળી લેવો જોઈએ બીજુ એ પણું જાણવા
મળે છે કે વિક્રમના ચૌદમા સકામા ગૂજરાતમાં વેદિક ય થતા હતા
ચા પતિ પિતાના પુરાગામી વિદ્યાધરની ટીકાને નીચે પ્રમાણે
ઉલ્લેખ કર્યો છે-
टी यद्यपि सोपपत्तिरचना विद्यापरो निर्मम
श्रोहपात्म तयापि न स्पति सा गम्मीरता भारती ।
નિજat લનાયાપાના ગુરુ
पारावारमपारमम्बु किमिह स्याजानुदप्न कचित् ॥
નિધિ ઉપર તો શુ પણ બીજા કોઈ પણ સરકૃત કાવ્ય ઉપર
ચડ પડિતના જેટલી વિદ્વત્તાપૂર્ણ ટીકા બીજી એક પણ લખાઈ નથી.
નૈષધ જેવા ડિત્યપૂર્ણ કાવ્યને વિવેચકે પિતાની ટીકામાં આપણી
પર પરાગત વિદ્યાના પ્રત્યેક ક્ષેત્રના અભ્યામાથી સવિસ્તર અવતરણ
આખા છે અથવા પ્રસ્તુત ઉતે કર્યો છે, એટલું જ નહીં પણ તે
તે ને તેણે જે મૂલગામી વિવેચન કર્યું
પડિત ન્યાય, વ્યાકરણ અને સાહિત્યને પ્રકાંડ પંડિત હ.
ચડુ પહિતની ટીમા દાર્શનિક ગ્રન્થોમાં પ્રશસ્તપાદભાષ્ય, શ્રીધની
ત્યાયનલી, કુમારિકનું વાતિક, ભાસર્વિસને “વાપસાર,
આદધકૃત બન્યાયમકદ, તથા “સખ્યકારિકા અને ભીમાસાના
ફતે છે વૈદિક સાહિત્યમાં અવતા, પાકનું નિયુક્ત તથા તે
૧૭ બાવીસમાં સમની રીમાને અતે-
यो बाजरेयनेन बम्ब सम्राट् मा ररपतिमय रमपतित्वमाप।
તારા (ાને નાથવા જ જst વિલન રોકાઇ
તે બતાવે છે કે ચક

·૧૪૪ વસ્તુપાલતુ વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ઉપર દુર્ગાચાર્યની ટીકા, કાત્યાયનશ્રૌતસત્ર, શાંખાયનત્રૌતસત્ર શાખા યનગૃહ્યસત્ર, અનુક્રમણિ” તથા છાંદોગ્ય ઉપનિષના ઉલ્લેખ છે. સ્માર્ટ સાહિત્યમાં યાજ્ઞવક્ય ઉપરની વિજ્ઞાનેશ્વરની ટીકા તથા વિશ્વરૂપ,૧૮ ગોવિન્દરાજા અને હરવા-મીર નામે આચાર્યોને ઉલ્લેખ છે. પુરાણમાં વિષ્ણુપુરાણુત થા ભાગવત’ના ઉલ્લેખો છે. કોશગ્રન્થમાં પ્રતાપમાર્તડ,” ધન્વન્તરીય નિઘંટુ,” હેમચન્દ્ર, હલાયુધ અને ક્ષીરસ્વામીના ઉલ્લેખો છે. કાવ્યનાટક સાહિત્યમાં કાલિદાસ, માઘ, ભારવિ, મયૂરકૃત સુર્યશતક મુરારિકૃત “અનર્ઘરાવવ’ તથા આનન્દવર્ધનત અજુનચરિત' (અત્યારે અનુપલબ્ધ)ના ઉલ્લેખ છે. અલંકારગ્રન્થમાં મમ્મટ, રુદ્ર, રુક, ભદુરાજ, દશરૂપક, શૃંગારતિલક તથા વામનકૃત કાવ્યાલંકારના ઉલ્લેખ છે. પિંગલગ્રન્થમાં વૃત્તરનાકર તથા પિંગલસૂત્રો ઉપરની હલાયુધની ટીકાના ઉલ્લેખ છે. કામશાસ્ત્રમાં વાત્સ્યાયન કામસૂત્ર' તથા તે ઉપરની જયમંગલા ટીકા અને “રતિરહસ્ય’ના ઉલ્લેખો છે. વ્યાકરણમાં ચંડ પંડિત પાણિનિ તેમજ કાત– બન્નેમાંથી અવતરણ આપે છે. કાત્યાયનવાર્તિક, કાશિકા તથા પદમંજરીને તથા ગણકાર' નામે કોઈ ગ્રંથને પણ તે ઉલ્લેખ કરે છે. ચંડ પંડિતની નૈષધની ટીકા એ ગુજરાતના સંસ્કૃત સાહિત્યનું અમૂલ્ય રત્ન છે. દુર્ભાગ્યે એ ટીકા હજી અખંડિત સ્વરૂપમાં પ્રાપ્ત થઈ નથી. છે. કૃષ્ણકાન્ત હિન્દીકીએ નિષધના અંગ્રેજી અનુવાદનાં ટિપ્પણમાં એમાંથી કેટલાંક અવતરણો આપ્યાં છે, પરંતુ નિષધના મૂલગામી અભ્યાસની દષ્ટિએ એ ટીકાને મળ્યો છે તેટલો ભાગ પણ પ્રસિદ્ધ થવાની જરૂર છે. ૧૮. વિજ્ઞાનેશ્વરે મિતાક્ષરીકામાં પિતાના પુરોગામી તરીકે વિશ્વરૂપને ઉલલેખ કર્યો છે. ૧૯. “મનુસ્મૃતિ'ના ટીકાકાર, ૨. આ હરસ્વામી તથા “શતપથબ્રાહ્મણના ટીકાકાર હરિસ્વામી અભિન્ન હાચ એમ સંભવે છે.

·* ગુજરાતમ નૈષધીયચતિ અને પ્રચાર ૧૪૫ ચારિત્રવર્તન-આ જન ટીકાકાર ખરતરગચ્છાચાર્ય જિનપ્રભ- સૂસતાને કલ્યાણરાજના શિષ્ય હતા તેમણે સ ૧૫૧૧માં નિષધ છે ટીકા લખેલી છે, તેની હાયમન બીકાનેર સેટ લાયબ્રેરીમાં છે ૨૧ ચારિત્ર- વર્ધન એક જાણીતા જૈન ટીકાકાર છે, તેમણે “રઘુવ શ કુમાસ ભવ', મેઘદૂત', “શિશુપાવવધ તથા “રાવવપાડવીય' ઉપર પણ ટીકાઓ લખી છે ચારિત્રવર્ધનની નિપધટીકા છપાઈ ગઈ છે એમ શ્રી અગરચંદ નાહટા જણાવે છે, પરંતુ તે મારા જેવામા આવેલ નથી તેથી એ બધી વિશેષ અહી લખી શકયો નથી જિનરારિ-જિનરાજરિ ખરતરગચ્છના આચાર્ય હતા તેમને જન્મ સ ૧૬૪૭ મા થયો હતો તથા તેમણે દીક્ષા સ ૧૬૫૬માં લીધી હતી. સ ૧૬૬૮ મા આસાવરમાં જિનચકરિએ તેમને વાયકપદ તથા સ ૧૧૭૪માં મેડવામા આચાર્યપદ આપ્યુ હતુ ખરતરમને આ એક પ્રભાવશાળી આચાર્ય ગણાય છે તેમણે સ ૧૬૭૫ માં અમદાવાદના વતની પરવાડ જ્ઞાતિના સઘવી સમજીપુત્ર રૂ૫જીએ કરા- વેલી ભાદિ જિનોની ૫૦૧ પ્રતિમાઓની શત્રુજય ઉપર પ્રતિકા કરાવી હતી તથા ભાણવડ ગામમા શાહ ચાપશીએ કરાવેલા દેવગૃહમાં અમૃતઝરા પાર્શ્વનાથ પ્રમુખ ૮૦ બિઓની પણ પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. આ પ્રમાણે અમદાવાદ વગેરે વગેરેમાં પણ પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી ૨૨ તેમણે વધી ઉપર વૃત્તિ તથા બીજા કેટલાક નવીન ગ્રન્થ રચ્યા હતા એ દિપ પણ પદાવલીઓમાં મળે છે ? ૨ જુએ “ભારતીય વિદ્યા ભાગ ૨, આ જ ૩ મા શ્રી અગરચંદ નાદાને લેખ જનેતર 2 પર જે વિદ્વાને કી ટીકા ૨૨ શ્રીજિનવિજય સંપાદિત “ખરતરગચ્છ પટ્ટાવલી અઝ, ૫ ૨૫૬ ૨ પવિત્ત નિશ્ચિત કxx સકસવાળા- સTધ્યાપારી નેપકિની નિગરાને નથી- વિષાઢા માતાજીના મનાય ૨૬૨૬ માર ૫૦ ૧ ને રનર -એજ ૧૦ ·વસ્તુપાલનું વિચામડળ અને બા લેખે t જિનરાજની નૈષધ ટીકા “સુખાવબેધા’ નામથી ઓળખાય છે. તેની સં. ૧૭૪૮ માં લખાયેલી હાથપ્રત ભાંડારકર ઇન્સ્ટીટયુટમાં છે. જિનરાજસૂરિની ટીકા પણ એક વિદ્વત્તાપૂર્ણ ગ્રન્ય છે અને નૈષધીની ટીકાઓમાં તેનું એક વિશિષ્ટ સ્થાન છે. જિનરાજે ભજી દીક્ષિતકૃત “મનેરમા’નાં અવતરણે આપ્યાં છે તથા હેમચન્દ્રના વ્યાકરણ તથા “અભિધાનચિન્તામણિને હવાલે પણ તે વારંવાર આપે છે. શ્રીધર નામે કોશકારને પણ એક સ્થળે તેમણે ટકો છે. શ્રીહર્ષના વેદાન્તઝન્ય ખંડનખંડખાદ્ય ઉપર ખંડનપ્રકાશ નામે ટીકા લખનાર વર્ધમાન- મિશ્રના મતનું પણ તેમણે એક રથળે ખંડન કર્યું છે. અર્થની બાબતમાં જિનરાજ મેટે ભાગે વિદ્યાર્થીઓમાં સુપ્રસિદ્ધ નારાયણ ભટ્ટની ટીકાને અનુસરે છે એટલું જ નહીં પણ તેમાં ઉચિત સુધારાવધારા કરે છે. પરંતુ વાચનાતે તેણે પ્રાયશઃ ગુજરાતના જાના ટીકાકારે વિદ્યાધર અને ચંડ પંડિતની સ્વીકારી છે એ ચોગ્ય છે, કેમકે નિષધંની સૌથી જૂની—અને તેથી વિશ્વાસપાત્ર–વાચના એ ટીકા- ઓમાં જળવાયેલ છે. મુનિચંદ્ર-મુનિચંદ્રત ષધટીકા? અત્યારે ઉપલબ્ધ નથી, પણ કઈ જૂના ગ્રન્થભંડારની સૂચિમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. એ સૂચિમાં મૂળ નિષધી તથા તે ઉપરની પાંચ ટીકાઓની નીચે પ્રમાણે નેધ છે, જેમાં મુનિચંદ્રકૃત ટીકાનો પણ ઉલેખ આવે છે- ८२-श्रीहर्षकृत नैषधका० अं० ४५०० * * ८३-तहीका चांरवी २४००० ८४--तथा कमलाकरगुप्तेन श्रीहर्षपत्रिण कृतं भायं ६०००० ८५-~तथा वैद्याधरी टीका २१००० ८६ - श्रीमुविचन्द्रसूरिकृतटीका १२००० ८७-माथुर पं० गदाधरकृता १२००० ·ગુજરાતમા “નૈષધીયચરિત અને પ્રચાર -1 થી વરદા દેવ-દેશ વિરાજતા જિન ૨૪ મુનિચન્દ્ર નામના અનેક ને વિન અને પ્રકારે થઈ ગયા છે તેમાથી ક્યા મુનિને નૈવીની ટીકા લખી તે કહેવું મુશ્કેવું છે ખહદ (૧) ગ૭મા મુનિચંદ્રસૂરિ નામે એક સુપ્રસિદ્ધ પ્રત્યકાર થયા છે, પરંતુ તેમનો સ્વર્ગવાસ સ ૧૧૭૮ મા થયે હતો, જયારે નાની રચના વિક્રમના તેરમા સૈકાના પૂર્વાર્ધમા થડ્યું છે એટલે આ ટીકા તેમની તે ન જઈ શકે ઉપર્યુક્ત સુચિની પ્રસ્તાવનામાં શ્રીજિન વિજય એ પાન દોર્યું છે કે વિક્રમના પાદરમા સિકા પૂર્વે લખાયેના ગ્રન્થોના નામ જ એ સૂચિમા છે અર્થાત સૂચિ મોડામાં મોડી પાદરમાં સિકામાં લખાયેલી હશે. આ જે મુનિયનસૂરિની નૈવિધટીકાને સમય પણું ત્યાર પહેલા માનવે જોઈએ રચન્દ્રવિક્રમના સત્તરમાં સકામા થયેલા સુપ્રસિદ્ધ જૈન વિદ્વાન કૃપારસદાર કાર શાતિયતના શિષ્ય રનવેઢે નેધ' ઉપર ટીકા નમી છે આ ટીકાની હાથકન જાણવામાં આવી નથી, પણ તેને ઉખ રતનચ પિતાની “રઘુરીકામાં કર્યો છે૨૭ એટલી જ માહિતી તેના વિષે મળે છે રત્નચદ્ર એક વિદ્વાન પ્રત્યકાર અને ટીકાકાર હતા. તેમણે સ ૧૬૭૧ મા પ્રસ્નચરિત' મહાકાવ્ય, સ ૧૬૭૪ માં મુનિસુજા- ૨૮ પુdra, ૫ ૨, એક ૪ જિતવિજયજી લેખ, રૂવાદિ ભાષ ના વ્યાકરણ કે, છેદ કાવ્ય અને અવકાશવિપક કેટલાક પ્રધાન માની એક ટુકી યાદી ૩૫ર આવા અવતરણમાં ડુ પડિત તથા વિવારની ટીકાઓની નેપ છે શ્રી ને પિત્ર કમલાકરનું માપ ૩૫ લવ નથી, પ ને તેનું કમ નુ સ યુ ય તે એ કાગશે કેટલો વિસ્તૃત હશે એની કલ્પના કરવી પણ કઠિન છે. ૨૫. જે સાહિત્યનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, ૫ ૮૬s ૨૬ એજ, ૫ ૨૪૧-૪ ૨૭ એજ, પૂ. પ૦૭

·વરકુપાલનું વિધામંડળ અને બીજા લેખે
૪. કેટલાક એતિહાસિક શિલાલેખો...નં. ૧ થી ૫ કાર્બસ ગૂજરાતી
સભા ત્રિમાસિક' જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૯
માં, તથા નં. ૬ અને ૭ “ગૂજરાતી
દીપોત્સવી અંક સં. ૧૯૮૭ માં મુદ્રિત.
૮. પાટણના જન ઈતિહાસની કેટલીક સામગ્રી...અહીં આપેલી છે
નધિ પાટણ વિદ્યાર્થીમંડળની ત્રિમાસિક
અભ્યાસગૃહ પત્રિકા'ના અનુક્રમે વિશાખ
સં. ૧૯૯૬, શ્રાવણ સં. ૧૯૯૭, વૈશાખ
સં. ૧૯૯૮, કારતક સં. ૨૦૦૨, વૈશાખ
સં. ૨૦૦૦ અને વર્ષ ૨૦, અંક ૩ એ
અંકામાં છપાયેલ છે.
૧૦. ગૂજરાતનાં શાહી મુગલ ફરમાને. પ્રજાબંધુ' સાપ્તાહિક, તા. ૧૦
નવેમ્બર ૧૯૪૦
૧૧. સૌભાગ્ય પંચમી કથા આત્માનંદ પ્રકાશમાગશર સં. ૧૯૮૮
૧૨. ગુજરાતમાં નિષધીયચરિતાને
પ્રચાર તથા તે ઉપર લખાયેલી ટીકાઓ પંદરમા ગૂજરાતી સાહિત્ય
સંમેલનમાં રજૂ થયેલ નિબંધ, વડેદરા,
ડિસેમ્બર ૧૯૪૩ (મુદ્રિતઃ “ભારતીય
વિવા' ભાગ ૩, સિંધી સ્મૃતિ અંક)

·સદ્ધિ અમદાવાદ ૮૪, ૧૫, ૧૭, ૧૮, મયસૂરિ ૩, ૧૪, ૧૫, ૧૬, ખબર ૯૭, ૯, ૧૦, ૧૧૩ અમારા નાટા ૧૪૫ અપ્રિચયન થતું ૧૪૩ મળ્યપાલ 111 અજિતસિહમૂરિ ૬૪ ૬૫, ૬, ૧૦૪ આજ તા ૩૨ અણહિલપુર ૫, ૭, ૨૪, ૪, ૫ર, ૬૫, ૬ ૨, ૮૯, ૧૦૦ અણહિલપત્તન ૭ અavમયુમ ૧૪૦ મનગરિક ધર્મપાલ ૭ અતધરાઇવ’ નાટકે ૨૧, ૧૪૪ અનારા ગમ ૩ અનુમ િ૨૪ અ૫ક્ત લિ ૨૩, ૨૪ અ ફી નદવી ૧૫૭ અપકુમારરિત’ ૪૮ અભયદેવસૂરિ ૫૯, ૧૦, ૧૫ ૬૮ ૯૨ અભિધાનચિત્તામણિ ૧૪૬ આસપાનપદીપિ’ ૨ અભિનવગુપ્ત ૨૮ અનવસિદાજ છે અમાપવા” ૧૫ અમીત ૧૦૦ અમરેલી ૦૬ અરસી ઠાકર ૧૫ અરિજિક ૩,૧૫,૧૬, ૧૭,૪૬, ૫ર અરેબિયન નાઈટસ , , “અનુચતિ ૧૪૪ અનદેવ ૫૫ અાજ ૫, ૧૫ અદ૯૫૦ અચલ ૯૮ અલફખાન ૧૫૭ અલાયદીન ખિલજી છ૭, ૧૧૦ અલારખાધ ૧૬, ૧૨ અલ કારમોદદ્ધિ' ! અસ્લમ ૨૯ ૫ ૫૨, ૫૪, પ, ૫૬, ૫૭૫૮ અવનિવમાં ૮૭ અશોક ૩૬ – ધર્માનિ તપ ૩૬ નો સિદભાગ ૩૬ ·વસતપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લે કારી ૩૦, ૩૪, ૩૫ લાસિકલસંસ્કૃતવીટર ૧૩૪, ૧૪૦ કારરાષ્ટ છે કવીન્સ કે ૩e કીર્તિકૌમુદી'૫, ૬, ૮, ૯, ૧૨, ૧૪, ક્ષીરસવામી ૧૪૪, ૧૮, ૨૧, ૫, ૪૭, ૫૦, ૫૨,૫૩, ૧૩૫ કપર ગામ ૧૦૨ અરવર વચ્છ ૭૮, ૯૪, ૫, ૯૮ કુલ્કીન ૩૫, ૩૯,૫૦, ૫૧, ૧૫ ૧૧ ખરતરગચ્છ પાવલી સંગ્રહ ૧૪૫, કનક ૧૪૧ અતર બિરુ ૯૮ કુમતાહિવિષનાંગુલિ ૧૪૭ અ૫રખાન ૨૪ કુમતિકુરાલ ૯૪ કુમારગિરિ ૧૦૯ ખલીફ ૨૬ કુમારદેવી ૩૫ ખંડનખંડખાદ્ય ૧૪૬ કુમારપાલ ૪, ૮૬, ૭, ૮૯, ૧૧, “ખંડનપ્રકાશ' ૧૪૬ ૧૦૯, ૧૧૨ ખંભાત ૩, ૧૭, ૨૦, ૨૬, ૨૯, કુમારપાલચરિત મહાકાવ્ય ૨૭, ૮૮ ૫૩, ૫૪, ૮, ૯૯ કુમારમાં ૪ કુમારસંભવ” ૧૪૫ કુમારિલ ૧૪૩ ગાજર કલાક ૧૦૦ કુલભૂષણગણિ ૬૪ ગઝની ૫૦, ૧૧૦, ૧૧૧ કુંવરજી ૯, ૧૦૦ ગણકાર' ૧૪૪ કૃપાસાં ૧૪૭, ૧૪૮ ગાધર ૧૪૬ કૃષ્ણકાન્ત હિનીકી ૧૪૦, ૧૪૪ ગાયકવાર ઓરીએન્ટલ સિરીઝ ૬૭, કચ્છનગર ૩૧ ૫, ૮૬ કૃષ્ણમાચારીઅર ૧૩૪, ૧૪૫ ગાંધાર ૭૫ ગુલાલ ઝવેરી ૧૧૩ ગાંમ્ ૧૦૨ કૃણસિંહ ૭૧ ગિરનાર ૫, ૬, ૧૮, ૧૯, ૨૦, ૫૯, ઓગસ ટાગોરમ” ૧૪૦ ૬૭, ૪, ૭૫, ૯૨, ૯, ૧૦૧, ૧૧૬ કોક ચેસ ૪ ગરનારમંડન નેમિનાથ સ્તોત્ર ૨ મટયર્ક ૬૯ ગુણભદ્રસૂરિ ૭૮ ૌશાંબી ૩૪ અસીલ લાન ૩૪ ગુણાટય કવિ ૩૯ કયુબેચા ૧૪ ·સૂચિ ૧૫ ચ પતિ ૧૪૭, ૧૪૫, ૧૪૨ ૧૪૩, ૧૪, ૧૪, ૧૭. ચકચ્છ ૨૩, ૫૯, ૧૦, ૧૧, ગુલેચા ગાત્ર ૪ ગુગળ તળાવ ૧૧, ૧૦૨ ગુજરાતના એતિહાસિક લેખ ૮૬ ગુજરાત વર્નાકયુલર સોસાયટી ૩૩ ગુજરાતી લેજ એજ લીટરેચર ૮૧ રામદેવ ૮૬, ગાહ જ વિન ૧૩ વિન્દચન્દ્ર ૩૫, ૧૩૪ ગવિના પ્રભાવ ૮૬ ગોવિનરાજ ૧૪૪ ગેહલખ૩ ૭૬ ગાડ દેશ ૮ ૧૧ ૌતમપછા” હર ગૌતમ બુદ્ધ ૩૩ ગરીશકર ઓઝા ૫૭, ૫૮,૭૭ ચકતિલક ૮ ચદ્રાવતી ૧૯ ચકમાણા ૧૦૪ ૧૦૬ ૨૫ ૩૪ ચાચરિયાક 1 ચાણસ્મા ૧૦૨ ૧૦૩ ૧૦૬ ચામુક ૪ ચામુંડરાજ ૮૬ ચારિત્રવર્ધન ૧૪ ચારૂ૫ ૧૦૬ ચાપરી ૧૪૧ ચપ ૧૦ ચિન્તામણિ પશ્વનાથનું મંદિર ૧૫ ચિમનલાલ દલાલ ૪૮ ૬૭ ચકીગ ૩૬ ચયવાસી હ૮ વિવશ ૬ ચૌચાદ્રિકા' ૬૭, ૮ ઘઉં ૪૪ રાતખાન ૧૧૫ વેરી ઈસફ ૨૭ ૫૭ ઇન્ટરત્નાવલી” ૧૪ * છાન્દીય ઉપનિષદ' ૧૪૪ છાયા ના ૧૨ ચતુવિચતિ જનતેર ૨, ૧૨૦ ચતુવિ પ્રિબન્ય’ ૨ ૫, ૧૪, ૧૫, ૧૬ ૧૭, ૪૪, ૪૬ ચ દ્રપ્રભસૂરિ ૧૪ ચક્કાવતરણ ચય ૩૪ ચન્હોભાનપુર ૧૦૪ યડ ૮૪ ચંદપ્રસાદ ૮૪ એડસિહ ૭૩, ૭૭ જમશાહ ૫૦ જગતસીંગ ૩૬ ‘જનપ્રમાણે પ્રકાશત ૬૦, ૬૫ ·*, વસ્તુપાલનું વિઘામડળ અને બીજી લે છે 6 જન્મસમુદ્ર ૨૧ જયદેવ ૩૧ જયમંગલા' ટીકા ૧૪૪ મસિંહદેવ ૮૬ જયસિંહસૂરિ ૩, ૧૭, ૨૬, ૨૭, ૫૬ જચંતચંદ્ર ૧૩૪ જયંતદેવ ૩૧ જયંતસિંહ ૬, ૭, ૨૦, ૨૪, ૨૬, ૨૯, ૫૨ ૫૩, ૫૮ જયાદિત્યનું સૂર્યમન્દિર ૮૬ જયાનંદસૂરિ ૭૪, ૭૫ જાહલણ ૨, ૧૫ જહાંગીર ૧૧૨ ૧૧૩ જધરાલ ગામ ૧૦૬,૧૦૭,૦૮, ૧૩૮ જખ ૭૬ જાતક કથા ૨૪ જિનવધન ગણિ ૧૦૧ જિનવલ્લભસૂરિ ૯૮ જિનવિજયજી મુનિ ૨૦, ૭૩, ૭૪, ઉ૬, ૭, ૯૨, ૧૪૫, ૧૪૭ જિનસમુદ્રસૂરિ ૯ જિનસિંહસૂરિ ૧૦૦ જિનહર્ષ ૨ જિનહંસસૂરિ ૯ જિનેન્દ્રચરિત” ૧૪ જિનેશ્વરસૂરિ ૬૫, ૭૮, ૯૯ જિનદયસૂરિ ૯૯ જીવણજી મેદી ૧૧૩ છવદેવસૂરિ ૧૫ જીવનરાજ ૪૦ જૂનાગઢ ૮૬, ૮૭, ૮૮–ની આર્કીઓલોજીકલ સોસાયટી ૮૭ જેતવન ૩૪ જેસલમેર ૧૩૮, ૧૩૯;-ભંડાર ૧૮ જેસલમેર ભંડાર સૂચ” ૧૩૮, ૧૩૯ જન’ ૬૭ જૈન ગુર્જર કવિઓ” ૯૪ જેને પ્રભાવલિ' ૩૦ જેન્દ્રસિંહ ૨૪, ૩ જૈન ચિત્રકલ્પદ્રુમ',૮૧ જૈિન શ્વેતાંબર કોન્ફરંસ હેડ’ ૭૪ જૈન સત્યપ્રકાશ ૧૦૪ જૈન સાહિત્યને સંક્ષિપ્ત ઇતિહ સ” ૬૬, ૭૮, ૯૨, ૧૪૭, ૧૪૮ 'જ્ઞાતાધર્મકથા : ૩૮ તિષ પ્રશ્નચતુર્વિશિકા” ૧૨ તિસાર' ૨૧ જાદવજી ૧૧૮ જામે ઉલ હિકાયત” ૧૧૧ જબ ૬૭ જિનકુલસૂરિ ૯૮, ૧૩૮ જિનચન્દ્રગણિ ૬૫ જિનચન્દ્રસૂરિ ૭૮, ૯૮, ૧૦૦, ૧૪૫ જિનદત્તસૂરિ ૧૬. ૯૮ જિનપતિસૂરિ ૯૮ જિનપદ્યસૂરિ ૯૮ જિનપ્રભસૂરિ ૭૭, ૧૪૫ જિનભદ્ર ૨૦, ૨૯ જિનભદ્રસૂરિ ૯૯ જિનમાણિકયસૂરિ ૯૯ નિરત્નકેશ * ૩૦ જિનરાજસૂરિ ૯૯, ૧૪૫, ૧૪૬ જિનબિસરિ ૯૮ 6 ·૧પ૦ મુક્તિ ઘેિરવાદ ૩૫ જાલોર ૧૪, ૫, ૨૬, ૫૭ રીંઝુવાડા ૬૯, ૭૦ ટેકણ લાકે ૪૦ ટાલણ ૧૪૨ દત્તાત્રેય ડિસ્કાર ૪૬ દધિસ્થતી ૧૯ દરિયાખાન ૮૯, ૯૦ ઘરેક ૧૪૪ દડી ૨૮ ઇનકાચ ૧૨૦ દાનહ ૯૪ દામોદર ૩૧ - Sજલપુર ૭ ડાભી મમ 9t ફગર ૭૫ ૨ કલાટ ૪ ડો ૫ડશે અભ્યાસ ૮૩ ૮૪ પ૦ દારા ૧૧૫ દિલહી ૪૪, ૪૫, ૭ ૫૪ ૫૬ “દીપલિક કલ્ય” t૨૦ છે બુર દીવ ૯૩ કુમ સિહ ૩૧ દુર્ગાચાર્ય ૧૪૪ દુર્ભાશકર શા ૪૬, ૫૮ ઠ્ઠલ ભરાજ ૪, ૮, ૯૮ દૂતાગદ” છાયાનાટક ૧૨ તઝાનવિકામિની” ૧૮ તરવબિન ૬૦ ૬૫, ૬૮ તત્વબોધવિયની” ૬૫ તમામ ૯૩ ૯૪, ૧૧૪, ૧૧૮ તરણાદિનુ સુર્યમદિર ૮૭ • તવારીખે ફરિશ્તા” ૫૫ તાર મા ૧૯ તેજપાલ ૨૭, ૫, ૫૦, ૫૧ તેજપાલ મત્રી બિી) ૧૦૦ તડા શેઠ ૧૦૦ ત્રિભુવનગિરિ ૬૬ ત્રભુવનપાલ ૧૨ ભુવનમાં ૮૦ ત્રિપદિ શલાપુરુષ ચરિત્ર’ ૧૦૫ દેવક ૫ દેવચમ્બર ૬૪, ૬૭ વપત્તત ૩૧ દેવપ્રભસૂરિ ૨૧ દેવભદ્રસૂરિ ૧૯, , ૫, ૬૬, ૬, ૧૮ ૨ દલસુન્દરસૂરિ ૧૦૧, ૧૦૨ દેવેન્દ્રસૂરિ - ૬૭ દસમા ૬૯, ૭૨ દેહા ૫ દેવીમાહા” ૬ ·ધનપાલ ૪૮ પરદેવ ૨૩ ૧૫૦ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખો લપુર ૧૦૯ નરેન્દ્રપ્રભસૂરિ ૧, ૨, ૩, ૨૨, ૨૩ હાદશાહ પણ ૧૪૩ નવયાણ ૮૮ વારકા ૭ નફરવાલા ૫૦, પપ ' યાત્ર” અન્ય ૪૭ નલિય ૩૫ નાગપુર ૪૫, ૪, ૫૧ નાગલપુર ૭૬ નાગેન્દ્રનગઇ ૧૮ ધનેશ્વરસૂરિ પર, ૪, ૫, ૬૬ નાગર ૪૫ ધન્વન્તરીય નિટુ” ૧૪૪ નાના પંડિત ૩, ૧૩, ૧૪ , * નારચન્દ્ર પ્રતિસાર” ૨૧ ધર્મચક ૩૭ નારાયણ ભટ્ટ ૧૪૬ ધમચકજિનવિહાર ૩૫ નાસિ દીન મહમ્મદ ૫૦ ધર્મચકwવર્તન ૩૫ 'નિરુકત ૧૪૩ ધમદાસગણિ ૨૦ નેમિચન્દ્ર ભંડારી ૧૮ ધર્મમુખ સ્તુપ ૩૬ નેમિનાથ સ્તોત્ર ૨ ધર્મસાગર ઉપાધ્યાય ૯૪, ૧૪૮ નેવધીયચરિત” ૮, ૯, ૧૦, ૧૭, ધમદિત્યનું સૂર્યમન્દિર ૮૬, ૮૩ ૧૦૮, ૧૩૩, ૧૩૪, ૧૩૫, ૧૩૬, 'ધર્માલ્યુદય' કાવ્ય ૩, ૧૪૮, ૧૯, ૨૧ ૧૩૭, ૧૩૮, ૧૩૮, ૧૪૯, ૧૧, ધંધુકા ૯૦ ૧૪૨, ૧૪૩, ૧૪૪, ૧૪૫, ૧૪૬, ૧૪૭ ધામેક c૫ ૩૬ નેરતા ગામ ૧૦૨ ધારાવર્ષ ૪૪, ૫૪, ૫૫ ૫૬, ૫૭ 'સાયકલી” ૨૧, ૧૪૩ ધોળકા ૩, ૫, ૮, ૨૦, ૪૪, ૪૯, ન્યાયાલી પંજિકા’ ૨૨, ૨૩ ૫૧, ૨૩, ૫, ૬, ૧૦૭, ૧૩૫, 'ન્યાયમકરંદ ૧૪૩. ૧૪૧ * ચાપાર’ ૧૪૩ નયચન્દ્રસૂરિ ૧૬ નરચન્દસરિ ૩, ૧ર, ૨૦, ૨૧, ૨૨, ૫e • પદમંજરી” ૧૪૪ ૫૩ ૧૬ • પદ્મપ્રભચરિત્ર' ૧૮ પલાદિત્ય ૨૪ પઘાનંદ કાવ્ય ૧૬ પરબત હ૩, ૭૫ નરનારાયણાનંદ કાવ્ય ૨, ૬, ૨૫ નરસિ હ પડિત ૧૪૨ નરસિંહરાવ દિવેટિયા ૮૧ ·પચત ત્ર’ ૩૮, ૨, ૪૩ પીપલાઈ ૭૬ પચમી કથા ૧૧, ૧૨૦ પરવિજયજી મુનિ ૬૦ = ૧૩૯ પામ્રા ૬૯ પુરાતત્વ ત્રિમાસિક ૨૩, ૭૩ ૧e પચિકા % ‘પુતન પ્રબન્ધાસ ગ્રહ’ ૨, ૧૪ ૧૫ પાટણ ૩, ૧૨, ૧૧, ૧૦, ૬૦, ૧૭. ૨૯ ક, ૧૯, ૭૦ છ૩ ૭૪, ૭, ના ૪૫ ૬, ૪ ૫ પિ w ૭૯, ૨૦,૦,૮૪,૮૫, ૮૯,૯૦, ૯૩ ૫ ૯, ૧૧, ૧૦૨, પૂર્ણ ચિત્ર ૭૩ ૧૦૩, ૧૦૪, ૧૫, ૧૬ ૧૦૭, પસિહ ૮૫ ૧૦૮ ૧૦૯ ૧૧૦, ૧૮,૪૧ - થી ૦૩ ૪ ૫, ૬, ૭, ૮૫ નુ કામ માતાનું મંદિર ૮૪, પેથડાસ’ હ૫, ૭૬ ૮૫,-નો ભડાર ૧૦ને સધને પેથાવાડા ૭૬ ભડાર ૧૦૫, ૧૩૯ને સફ પાટુંગા ૧૧૪ વીના પાડાનો ભડાર ૧૦૫, ૧૦૭, પ્રજાપના ૨૮ ૧૩૮ પાટણ પરિપાટી ૧૮ ૧૦૯ તાપમાડ ૧૧, ૧૪૪ ૧૧૦ પ્રદ્યુમ્નચરિત પાટણ ભડાર સૂચિ ૩૦ ૧૩૮, ૧૩૯ પ્રદાગ્નસૂરિ ૩ ૬૫ ૬૬ પાણિનિ ૧૪૪ “પ્રબવ ૪૪, ૪૬, ૭ ૮ પાના ૩૩ ૫૪ ૫૫ ૫૬, ૫૮, ૧૩ ૧૩ ૧૩૫ પાર્શ્વનાથચરિત્ર ૨૮, ૩૦ ૩૧ ૯૬ 'પ્રબંધચિત્તામણિ ૨, ૪, ૫૫ પાલનપુર ૬૯ પાલિ સાહિત્ય ૩૪ ૩૫ પ્રધચકગણ ૮ પાલીતાણા ૭૩, ૬ પભાજસૂરિ ૬ પણ ૪૧ પ્રભાવચરિત' ૧૬, છા પાવરિત્ર મહાકાષ્ય ૨૧ પ્રભાસપાટણુ ૧૩, ૩૧ પિટર્સન ડે, ૧૮ ૭ ૮૮ પિ ગહસો” ૧૪૪ પ્રમાણુપ્રકાશન ૬૮ પિડવિશુદ્ધિ' પ્રકરણ ૯૮ શ્રવચનસારોફાર ૬૮ પ્રવચનસારહાર જ પીર રદી ૨૭ પર તપદમય ૪૬ પીલુઆ પ્રશ્નશ્યાકરનું ૩૮ ·૧૬૦ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે ની પ્રશ્નાતક' ૨૧ બીબપુર ૭૪ Iકૃતપ્રધ' ૨૧ બીજે ક્ષત્રિય ૭૪ પ્રાચીન ગુર્જર કાવ્યસંગ્રહ’ ૪૮, બીબીપુર ૧૧૫ બીબી પ્રેમકલા ૪૫, ૫૧ ૬૭, ૭૫, ૧૧૭ પ્રાચીન ન લેખસંગ્રહ ૭૭, બુદ્ધ ૩૪, ૩૫, ૩૭ ૮૫, ૯૨ ગયા ૩૪ પ્રાગ્ય વિધાપરિષદ ૧૩ બુદ્ધિપ્રકાશ' ૫૬ પ્રેમકલા ૪૫, ૫૧ બરાનપુર ૯૦ * બૂકથા' ૩૯ હત ખરતર ગઇ ૭ ફાધર ફેલિકસ ૧૧૩ બૃહદિપનિક’ ૩૦ ફાર્બસ ગુજરાતી સભા ૪૬નું મા “બૃહદેવતા ” ૧૪૦ સિક બૃહસ્પતિસવ ૧૪૩ ફાહિયાન ૩૪, ૩૫ બેચરદાસ પંડિત ૬૫ ફેફળિયાવાડ ૧૦૨, ૧૦૫ બેચરાજી : ફેબ્સ ૫૦ એપિસવ કાશ્યપ ૩૩ • બામ્બે ગેઝેટિયર' ૪૮, ૫૫ બેબે યુનિવર્સિટી જનલ” ૧૧૨ એ સંસ્કૃત સિરીઝ ૩૮ મગદાન ૨૬ બનારસ ૧૩૪ બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી ૩૩ * ભક્તામર સ્તર વૃતિ” ૧૨૦ બંબેરપુર ૪૭, ૫૧ ભટેવા પાર્શ્વનાથ ૧૦૪ ભદ્રાજ ૧૪૪ બાલચન્દ્ર ૧૯, ૨૪. ૨૫, ૨૬ ભટ્ટજી દીક્ષિત ૧૪૬ બાલભારત ૧૬, ૧૭ ભડકુ ગામ ૭૬ બાલ મૂલરાજ ૧, ૪૯, ૧૧૧ ભવરસૂરિ ૫૯ ૬૪ ૬૫, ૬૭ બાલહંસસૂરિ ૧૭ ભરૂચ ૩, ૧૭, ૨૪, ૨૬, ૨૭, ૬૮, ૭૫ બિહણ કવિ ક૭, ૬૮, ૮૦, ૮૧ ભવભૂતિ ૧૨ બિહણપંચાશિકા' ૮૦ ભંડીર ઉદ્યાન ૩૪ ભાગવત ૧૪૪ અલવર્મા ૮૭ માણ ૧૧ બિહણ સુભટ ૭૬ ·સૂચિ ભાણવડ ૧૪૫ સામ ૧૯ ભારતીય સેન શ્રમણમત અને લેખનકલા” ૧૩૯ ભારતીય વિદ્યા ૧૦, ૧૦૧ ૧૪૫ ભારતીય વિદ્યાભવન ૧૦૧ ભારવિ ૧૪ ભ ૨૩ ૫ણી ૩૮ ૪૦ ૪૨ ૪૩ ભાવન ૧૦૪ ભાવવિજય ૭૮ ભાસર્વજ્ઞ ૧૪૩ ભાડાકર ઇન્ટીટયૂટ ૧૩૭ ૧૪૯ ભીમદેવ પહેલે ૮૬ ભીમદેવ બીને ૧,૪ ૫ ૬, ૭ ૧૫, ૨૪ ૪૯, ૧૦, , ૧૩ ભીમ ભત્રી ૯૫, ૧૦૦ ઉમાશાહ ૭૩ ભીમેશ્વરદેવ ૨૬, ૫૮ જદેવ ૮ ૨૮ ૫૯, ૧૪, ૫, ૬૬ મમ્માણ ખાણ૫, ૪૬ મયગલપુર ૭૬ મયલા ૮૦ મયુર ૧૪૪ મારી હેમચન્દ્ર ૧૦૫ મલિક રકતલ ૮૯ મહાદેવ મકલ વાદી ૧૭ મહમદ ગઝનવી ૩૫, ૪૮ મહમ્મદ ઘોરી ૪૮, ૪૮,૫૪, ૫૬ મહમદચાહ૮ મહાદેવ ૪ મહાભારત” ૧૪૨ મહાવીર ૩૩ ૩૮, ૯૩ ૯૦,૧૧ મદીપતિ ૧૦૦ મહીપાવ ૧૧૧ મહીસુર ૩૯ મહેસાણા ૬૯ મ ડણવ ૭૬ મલિક ૭૪, ૭૫ માધ ૧ ૧, ૧૭, ૧૮૪ માણસા ૪૨ મણિચર,૧૪,૨૮૨૯,૩૦, ૧,૬૬ માણેકચર ૧૬ માધવ ૧૪૨ "માક ડેયપુરાણ ૬ માળવા ૪૮ માડળ ૪૫, ૬૯ મિત રા ૧૪૪ મિનરાજ-વસ-સિરાજ પ૦, પપ મકા ૪૫ મણિલાલ મિસ્ત્રી ૭૦ મણ ૬ ફૂડ ૭૦ મયુર ૩૪ મન ૧૧ મનુસ્મૃતિ” ૧૪ મનેરમા ૧૪૬ મમટ ૨૦૧૪ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે મોક્ષ ૭૩ મજદીન ૪૪,૪૯, ૫૦, ૫૧,૫૬, ૫૮ મેહેરક ગચ્છ ૭૧ મેહેરા ર૩, ૬૯, ૩૦, ૧૦૨ મહેર ૭૦ મેહનલાલ દલીચંદદેસાઈ ૯૨,૯૪, ૧૧ યશવીર ૩, ૧૪, ૧૫, ૨૯, ૩૫ યાજ્ઞવ૧૪૪ ચાવામહસવ ૨૫, ૫૮,૬૩ યુવરાજવાટક ૧૦૫, ૧૦૬ યુવરાજવાડો ૧૦૫ ચૌગંધરાચણ ૬૮ મિરાતે અહેમદી” ૧૧૩ મિહિરકુલ ૩૫ મીમાંસા સૂ” ૧૪૩ મીરપુર ખાસ ૩૭ મીલીકાર ર૬, ૨૭, ૫૭ સુઈઝ-ઉલ-મુક ૧૧૪ સુઈઝી અમીરો ૫૪ મુઇઝુદ્દીન ૪૪, ૪૫,૪૭,૪૮,૪૯,૫૦, ૫૧ ૫૨ ૫૩,૫૪, ૫૬ મુકુલ ૨૮ મુનિચન્દ્ર ૧૪૦, ૧૪૬, ૧૪૭ મુનિચન્દ્રસૂરિ ૧૪૭ મુનિદેવ ૧૪૨ મુનિભદ્રસૂરિ ૧૪૦ મુનિસુદસૂરિ ૧૪૭ મુનિસુવ્રતચરિત’ ૬૮ મુનિસુવ્રત ચૈત્ય ૧૭, ર૬ મુરલીધરનું મન્દિર ૫૬ મુરબક્ષ ૧૧૬ મુરારિ ર૧, ૧૪૪ મુજ ૪, ૬૬ મુંજપુર ૧૧૫ મુંજાલ ૨૩ મૂલગન્ધકુટીવિહાર ૩૭ મુલરાજ ૪, ૫, ૧૫, ૨૪,૪૮,૪૯, ૮૬ મલરાજ બીજે ૧૧૧ મૃગદાવ ૩૪, ૩૫, ૩૭ મેઘદત ૧૪૫ મેહવિજય ઉપાધ્યાય ૧૪૦ "રધુવંશ” ૨૩, ૧૪૫ રઘુવંશ'ટીકા ૧૪૭ રણછોટેભાઈ ઉદયરામ ૫૦ “રતિરહસ્ય' ૧૪૪ રત્નચંદ્ર ૧૪૦, ૧૪૩, ૧૪૭ ૨થયાત્રા ૫૯ ૬૪ રાઘવપાંડવીચ” ૧૪૫ રાજગછ ૨૮, ૬૬, ૯૮ રાજગૃહ ૩૪ રાજપૂતાને કા ઈતિહાસં૫૭, ૫૮ રાજશેખર ૨, ૧૨, ૧૩૩, ૧૩૪, ૧૩૫ રાજશેખરસૂરિ રર, ૪૬,૪૭,૪૮,૪૨, ૫૦, ૫૧, ૫ર રાણપુર ૭૬ રામચંદ્ર ૧૦ ૧૪૧ તા ૧૫ મેતુંગ ૨, ૪૬ ·દિલિત ૧૪૧ ૨૮૫ ૨ રામચંદ્ર શેષ ૧૪ રામદેવ પN રામચcક પ ક રામા ૫૦,૫૩,૫૫, ૧૦૪ ર ૮ ૧૪ ૪૫Aીય ૨ ક ૧૪૪ ૨૫ ૧૪૫ હાવી કામ કરે “રેવતગિરિ સુ' ૧૮ ૧ વિત ૫' ૬૭ ક પAી ૪૧ રેટિણીકથી ૨૦ લક્ષ્મણ ૯૪ લક્ષ્મીપ્રદ મુનિ ૧૦૦ લલિતપ્રભસૂરિ ૧૦૮ લ, લ લલશમાં ૪ લવણપ્રસ* , ૮૪, ૪, ૫૦, પર, Na ૫૪ ૫૫, ૫૮ લવણસિક ૧૫ લાવ ૬૮ atગાવી ૬૭ હબ ભાર મૂચિપત્ર ૧ વાવડી ૫, ૭, ૮૫ હેકમ ૧૪૦ લેટેશ્વર ૧૮ લેલી આણ ૭ વકઉદય ૫૯, ૧૪, ૬૮ વડનગર ૪,૬૯, ૭૦, ૭૩ વાનગરપ્રશનિ’ ૪૭ વડવી ગામ ૯૪, ૧૦૯ ડામ ૨૬ વડોદરા ૧૮ વાણ ૪૬ વત્સરાજ ૬૮ વરાજ ૧૫ વનરાજ ચાવડા ૬૭ વર્ધમાન ૩, ૯ વધમાન મિશ્ર ૧૪૦ વધમાનસૂરિ ૧૪, ૬૬, ૮ વલભી રાયકાળ ૧૭ વલભજી હરિદા અચાય ૪૭, ૫૦ વલ્લભરાજ ૮૬ સાંstd ૨૪ વસ વિલાસ મહાકાવ્ય ૧૪ વસુદેવ-દ્ધિી ૪૦, ૪૧ ૪૩ વસ્તુપાલ ૧ ૨ ૩, ૪ ૧ ૯,૧૦ ૧૧ ૧૧, ૧૪ ૧૫ ૧૬,૧૭, ૧૮ ૧૯ ૨૦ ૨૧ ૨૨ ૨૩, ૨૪, ૨૫ ૨૬ ૨૯, ૩૦, ૩૧, ૪,૪૫ ૪૬,૪૩ ૪૯ ૫ ૫, મર , ૫૪ ૫૬, ૫૭ ૫૮,૭૩ ૭૬, ૭૭ ૮૪ ૮૫ ૮૬ ૧૦૪ ૧૦૭,૧૩૫, ૧૩૬, ૧૩૭ વસ્તુપાલ (બી) ૧૦૦ વરંતુપાલચરિત ૨, ૧૭, ૨૯, ૩૦ ·૧૦૮, ૧૧૦ મ વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજા લેખે વસ્તુપાલ-તેજપાલ ૧, ૫, ૧૮, ૨૦, વિજિત ૭૫ ૨૪, ૮૪, ૮૫, ૧૦૬ વિજ્ઞાનેશ્વર ૧૪૪ વસ્તુપાલ-તેજપાલપ્રશસ્તિ ર૭ વિદ્યાધર ૧૦, ૧૪૭, ૧૪૩, ૧૪૩, “વસ્તુપાલપ્રબન્ધ’ ૪૪, ૪૭ ૧૪૬, ૧૪૭ "વસ્તુપાલપ્રશસ્તિ ૨૧, ૨૩ વિદ્યાવિજયજી મુનિ ૧૧૩ વંથળી ૧૩ વિદ્યુત ૨૩ વાગડ દેશ ૯૮ વિનયવિજય ઉપાડ્યાય ૧૪૦ વાગડોદ ૧૦૬ વિમલચન્દ્ર ગણિ ૬૫ વાઘેલ ૯, ૧૦૬ વિમલ દંડનાયક ૯૮ વાજપેય યજ્ઞ ૧૪૩ વિમલવસહી ક૭ વાડી પાર્શ્વનાથ ૯૫, ૯૦, ૧૦૦, 'વિવિધ તીર્થકલ્પ’ ૭૭ 'વિવેકકલિકા' ૨૩ વાડીપુર ગામ ૯૫, ૧૦૮, ૧૯, ૧૧૦ વિવેક્ષાદ૫ ૨૩ વાડીપુર પાર્શ્વનાથ હ૫, ૯૭, ૧૧૦ * વિવેક મંજરી” ૨૫ વાચાયત ૧૪૪ વિકમંજરી” ટીકા ૧૯ વાદમહાર્ણવ પ૯, ૬૩, ૬૫ વિવેકરનસૂરિ ૭૫ વાદી દેવસૂરિ ૨૪ 'વિવેકવિલાસ' ૧૬ વામન ૨૮ ૧૪૪ વિવેકહર્ષ ઉપાધ્યાય ૧૧૩ વામનસ્થલી ૩૧ વિશ્વરૂપ ૧૪૪ વાચડ ૬૯ 'વિષ્ણુપુરાણ” ૧૪૪ વાચડ ગરછ ૧૫, ૧૬ વિજડ ૭૭ વારાણસી ૩૩, ૩૪, ૩૫, ૧૩૪ વીજાપુર ૭૩, ૯ વાવડી ગામ ૧૦૯ વીરપ્રલ ૧, ૪, ૧, ૪, ૫, ૯, ૧૬, ૨૪, ૨૬, ૪૪, ૪૫, ૪૬,૪૭,૪૯, વિક્રમાદિત્ય ૮૦ પર, ૫૪, ૫, ૬, ૭, ૧૦૭, વિક્રમાંકદેવચરિત' ૬૭, ૮૦, ૮૧ ૧૩૫, ૧૩૬, ૧૩૭ વિજય ૪ વીરનારાયણ પ્રાસાદ ૫, ૮ વિજચચન્દ્ર ૧૩૪ વરસૂરિ ૧૭, ૨૬ વિજયદાનસૂરિ ૯૩, ૯૪ વીસનગર ૬૯ * વિજયપ્રશસ્તિ” કાવ્ય ૧૩૪ વીસલદેવ ૧, ૪, ૭, ૧૦, ૧૩, વિજયસેનસૂરિ ૧૨, ૧૮, ૧૯, ૨૧, ૮૫ ૧૪, ૧૫, ૧૬, ૧૭, ૨૭, ૨૮ ૫૧, * 0 વિકલ ૩૧ 0 ·૫૫,૧૩૭ ૧૩૮, ૧૪૧ને ભારતી ભોડામાર ૧૦૭ ૧૩૭, ૧૧ રૂતરત્નાકર” ૧૪૪ વિલકર છે ૩૦ ઉભાં રીતિ ૨૪ ૨૫ { 1 Rવનાથ ૧૪૨ રિસિહ ૩૫ રાખાયન ગૃધિસૂત્ર'૧૪૮ શાખાયન શ્રૌતસૂત્ર” ૧૪ શિગરામીખાન ૮૯ શિવદત્ત પડિત ૧૩૪ “શિશુપાલવધ ૨, ૧૪૫ ગારતિલક” ૧૪૪ શ્રાવસ્તી ૩૪ શ્રી ચન્દ્રસૂરિ ૬૭ ૬૮ શ્રીધર ૨૧, ૧૪૩, ૧૪૬ શ્રીસ્થળ ૬૯ હર્ષ ૮ ૧૦, ૧૧, ૧૭ ૧૮, ૧૩૩ ૧૩૪, ૧૩૫, ૧૪૭, ૧૪, ૧૪૭ શ્રેયાંસનાથ ચરિત્ર” ૫, ૬૫, - ૌત સૂત્રે ૧૪૩ કાર્તિક ૧૪૩ શ્રેત હુણ ૩૫ શનિકાવિહાર ૨૭ ચવુ ૬, ૧૯ ૨૦ ૨૫ ૪૫, ૪૬ ૫, ૫૮,૭,૭૬,૮૬ ૧૧૩, ૧૬, ૧૭ શતપથ બ્રાહ્મણ’ ૧૪૪ ચવુ જય ૧૪૫ શત્રુ જયમ ડન આદિનાથ સ્તોત્રમ્ ૨ શબ્દબ્રહોલ્લાસ” ૧૯ શ કરસવામી ૩૧ ખ ૫ ૨૪ ૪૪ શ ખેશ્વર ૧૫ ચાહું ધર ૨ શા ધરપદ્ધતિ ૨ સાતચન્દ્ર ૧૪૭ નિદાસ ઝવેરી ૧૧૨, ૧૧૪, ૧૫, ૧૧૬, ૧૧૭ શાન્તિનાથ ચરિત્ર' ૨૮ ૧૮૦ ચતુક સચિવ ૬૪, ૬૭ ૬૮, ૮૦ ચન્દુિસવગ્રહ ૬૭ શાહજહા ૧૨,૧૧૪,૧૧૫ ૧૧૬, શાહબુદ્દીન ઘોરી ૩૫ ૪૯, ૫૬ ૧૦, ૧૧૧ પડશીતિ' ૨૦ ૧ સૂરસરે ૮૭ સજજન મત્રી ૫૯ ૬૪ ૬૭ સત્યપુરમ ડન મહાવીરેત્સાહ ૪૮ સત્યસૂરિ ૭૪ સનકુમાર ચરિત્ર ૬૭ સમતિતક ૬૫ સમરવતી નવી Sk સમરવાવ ૭ ·વસ્તુપાલનું વિદ્યામંડળ અને બીજી લેખો અમરસિંહ ૧૧૭ ‘સમરાદિત્ય સંક્ષેપ ૨૩ સમલિકાવિહાર ૬૮ સમ્યકવસતિક ૧૪૭ “સમ્રા ૧૪૩ સર એલેકઝાન્ડર કનિંગહામ ૩૬ સરસપુર ૧૧૫, ૧૧૭ સરસ્વતીકઠાભરણપ્રાસાદ ૮ સરસ્વતી સદનપ્રશસ્તિ’ ૧૩ સર્વદેવ ૪ સર્વાધિકારી પ૩, ૫૮ -સહસ્રવીર ૭૫ "સંકેત ૨૯, ૩૧ "સંગીતચૂડામણિ ૧૪૧ સંગીતસાગર” ૧૪૧ સંગ્રામસિંહ ૨૬ સંધદાસ ગણિ ૩૯ સંઘપતિચરિત્ર' ૧૯ સડેર ૬૯, ૭૦, ૭૧, ૭૨, ૭૩,૭૪, ૭૮, ૭૯, ૧૦૭ સંડેરી માતા ૭૨ સ દેહદાલાવલી ૭૮ સાગરચન્દ્રસૂરિ ૨૮ સાત બેલ ૯૫ સાન્ત ૫૯ સામંતસિંહ ૧૫, ૫૬ સામાચારી ૬૮ -સાયણચાર્ય ૧૪૨ સારનાથ ૨૩, ૨૪, ૩૫, ૩૬, ૩૭ -સારગ ૧૪૨ સારંગદેવ ૧૩, ૫૫ સારંગનાથ ૩૪ સાહિત્ય ૪૬ સાહિત્ય પરિષદ ૪૬ સાહિત્યવિદ્યાધરી” ૧૩૭, ૧૩૯, ૧૪૦ ૧૪૧ સાંખ્યકારિકા” ૧૪૩ સિકંદર પાદશાહ ૯૯ સિદ્ધરાજ ૪, ૨૭, ૪૭, ૬૭, ૬૮, ૭૧, ૭, ૮૦, ૮૪, ૧૩૭ સિદ્ધસેનસૂરિ ૬૫, ૬૬, ૬૮ સિદ્ધાચળ ૭૪ સિરોહી રાજય કે ઇતિહાસ’ ઉ૭ સિંહ ૭ સિંહણ ૨૬, ૫૭ સીતા ૮૪ “સુકૃતસંકીર્તન ૧૫, ૧૭, ૪૭, ૪૮, ૧૨, ૫૩ "સુકૃતકીર્તિકર્લોલિની' ૨૦, ૮૫ સુખલાલજી પંડિત ૬૫, ૬૮ સુપાર્શ્વનાથ ૩૩ “સુબાધિકા” ૩૯, ૧૪૬ સુભટ ૩, ૧૨ સુમતિશાહ ૭૩ સુરથ રાજ ૬, ૫૩ સુરત્સવ' મહાકાવ્ય ૪, ૫, ૬, ૭ ૯, ૧૨, ૧૩, ૧૩૫ સુવર ૮૭, ૮૯ "સૂક્તાવલી ૧૬ “સૂક્તિમુક્તાવલી ૨ સૂણ ગામ ૬૯ ૭૧, ૭૨ “સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ ૧૧૩ ·સાખ ૪ સૂરિ સૂતક ૧૪૪ હજી ૧૮ હરરામ ૧૪૪ સામ સચિવ ૮૩, ૪ ૫ હરિભદ્રસૂરિ ૧૮, ૨૩, ૬૬ સેન્નાથ 31 ૬, ૮૦, ૮૧, ૮૮ દરિય કર રાø ૮૭ એમ સ ૧૪ ‘હરિશ્ચન્ટ રાજને રાસ ૧ર૦ મસિહદેવ ૫૫ હરિસ્વામી ૧૪૪ સેમસુદરસૂરિ ૧૧ હરિબ ૩, ૮, , ૧૦, ૧૧, ૧૨, સામાદિત 31 ૧૦૭, ૧૩૫, ૧૩૬, ૧૩૦ સોમેશ્વર ૧ ૨ ૩, ૪, ૫, ૬, ૪ હર્ષપરીપ મ ર૧, ૪, ૮ હર્ષવિજય ૧૧૦ ૮ ૧૨ ૨૪, ૩, ૪૬, ૫૨,૫૩, ૧૩૫, ૧૩૬ હર્યાણદ ૧૧૩ “ઋડિઝ ઇન હિસ્ટરી એફ ૧૪ર ત” લાયક ૧૪૪ હારીજ ૧૦૪, ૧૦૬ આ મન પાશ્વનાથ ચય ૧૪ હારીજ ગઇ ૮ રપતિ’ ૧૪૩ હિમતનગર ૯૩ રથાનકવાસી ૯૫, ૧૧૪ 'હિસ્ટરી ઓફ ઇન્ડિયા' (ઇલીઅટ), સ્થાનાગસુત્ર ૩૯ ૫૦ “સ્વાદિષ્ઠસમુચ્ચય” ૧૬ હિસ્ટરી ઓફ મુસ્વિન રૂલ ઇન હથિલિ પક્ષી ૪૨ ઇન્ડિયા” ૫, ૫૪ મીરમદમર્દન નાટક ૨૬, ૨૭, હીરવિજયસૂરિ ૯૪, ૧૧૪ ૫૬, ૫૦ ૫૮, ૮૬ હેમચન્દ્ર ૧૦૫, ૧૪, ૧૪૬ ૯મીર મહાકા૫ ૧૬ એનસગ ૩૫ - ·. . 0 ૨ ૧૭ શુદ્ધિપત્રક મુદ્રણમાં કેટલેક સ્થળે અનુરવાર ઊઠયા નથી અને અક્ષર ઉપરની બે માત્રાઓ કવચિત્ ઊડી ગયેલ છે; તથા પહેલાં ક૨ પાનામાં ઉછૂત” જેવા શબ્દોમાં ને બદલે કવચિત 'દધુ છપાયેલ એ તે સુધારી વાંચવું, એ સિવાયની બીજી ભૂલે નીચે પ્રમાણે છે પૃષ્ઠ પંક્તિ અશુદ્ધ વ... વાવે ૧૭ કવિ કવિ હતા ૧૮ મદિરમાં હતો મદિરમાં ૧૫ भाति माति ૧૬ અલંકારબોધ અલારપ્રધ ૧૮ ૫ અમ એમ ૧૮ मज्जीर मंजीर ૧૯ ૨૧ મહાચ માહાન્ય બહથ્રિપનિકા બૃહથ્રિપનિકા ૩૬ ૨૩ થયેલાં થયેલા ૨૮ તેનો ૪૮ નાનો ઘટનાને ૫૦ भोजदीन મોર, ૫૪ થયો થયા ૫૫ मन्त्र मन्त्र ૫૭ ર૫ प्रपब्जयन्तः प्रपंचयन्तः निग्रहिता निगृहीता ૬૩ शिष्यस्स शिष्यस्य ચંદ્રસિંહના ચંડસિહના ૭૫ જયાનંદસૂરિના જયાનંદસૂરિના ચારપચાશિકા ચારપંચાશિકા वीलाक्य विलोक्य (તેને ૧ ક ૯૦. ૨. ૧ ·૨૩ वैसे विशुन्यादि વાલજ प्रतियोषक ૨) विशुस्पादि શિવ प्रतिरामेक T બTA स्यगुण r દ ૧૧ ૪૦ ૧૭ प्रवण प्रणव સંખ भार्या ફેંક ૨૩ ૧ સ ૧૨ ૧૫ ઈસમગ્ર ઇતિહાસમાં अलखि અતિહાસિક દિગ્ય i ૧૦૦ ૧૧ અને સમમ ઇતિહાસમાં લેખે पठेखि એતિહાસિક દિસ્થ અથવા જ પ્રસાર કીધા સુરજ પાણિહણ સર્વ ૩. ૧૧૮ ૧૨ વો પ્રસંગોપાત દીધા ૧૦. છે 13 ૧૨૫ ૨ ul. પ્રાણિગ્રહણ સી હતા ૧૧૮ હ મુખે ૨ atiડી ૧૩૩ ૧૦ Guડી - તાડપત્રીય તાડપત્રી 13 ૨૦ ૨૫ ૧૪૧ श्रीउदयराने पापबनेन ઉપરનું मोदराने बावपेपयानेन ·દિલ્હી દરબાર જૈન પત્રના પ્રકાશનો શ્રી શ્રી શ્રી તીર્થંકર ચરિત્ર શ્રી શ્રાદ્ધવિધિ ધર્મદેશના શ્રી અતિ સતી આદર્શ-જીવનમાળા શ્રી શત્રુંજય મહાભ્ય ધર્મજિજ્ઞાસુ અકબર હરિતિક ચરિત્ર જૈન લેખ સંગ્રહ સ્ત્રીઓને સાથી જૈન દર્શન પ્રધુમ્નચરિત્ર વિમલ મંત્રીને વિજય ગિરનાર મહાત ભાગ્યવિધાયક ભામાશાહ વ્યાખ્યાન સંગ્રહ ગુર્જરેશ્વર કુમારપાળ ધર્મ બિન્દુ વીરશિરોમણું વસ્તુપાળ ભા. ૧ અણહીલપુરને આથમતા સૂર્ય જેન ચિત્રમાળા મહિલા મહદય ભા. ૧ શ્રી રત્નમાળા જૈન તીર્થયાત્રા વર્ણન પુનરાવતાર મારી યાત્રા નવી દુનિયા :: મળતા ગ્રંથો :: નવ સ્મરણ (સચિત્ર) ૨-૦-૦ મહિલા મહદય ભા. ૨ ૨-૦–૦ વીરશિરામણી વરતુપાળ મહિલા મહોદય ભા. ૩ ૨-૦-૦ ભા. ૨ ૦૨-૦-૦ બિંબિસાર મહાવીર તત્વપ્રકાશ ભવકથા ૨-૦-૦ શત્રુંજયપ્રકાશ સાન્ત મહેતા ભા. ૧ લે ૨-૦-૦ (સચિત્ર પૂર્વાહ) ૨-૦–૦ ભા ૨ જે ૨–૯–૦ રણુંજયપ્રકાશ ભા. ૩ જે ૨-૦-૦ (સચિત્ર) ઉત્તરાર્ધ ૨-૦-૦ પ્રતાપી પૂર્વજો પુષ. ૧લું ૨–૦–૦ અર્પણ ૨-૦-૦ પુ૫ ૨જું ૨-૦-૦ હેમચંદ્રાચાર્ય ૨૦૦=૦ વેરનો વિપાક પુરાણુ પુષ્પ ૨–૦-૦ ક્ષમાશ્રમણ, ૨-૦-૦ જૈન પત્રની ઓફિસ-ભાવનગર ૨-૦-૦

·No text on this page.