·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचितं तत्त्वचिन्तामणौ उपमानखण्डम् श्रीकृष्णकान्तविद्यावागीशकृत-'दीपन्याख्यटीकासहितम् (तृतीयो भागः) कालिकातास्थ-सस्कृतमहाविद्यालयाध्यापक- श्रीकामाख्यानाथतर्कवागीशेन परिशोधितम् (सने सर्व प्रतिष्ठितम चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान ३८ यू० ए० बगलो रोड, जवाहरनगर दिल्ली ११०००७

·(एशियाटिक सोसायटी, कलकत्ता के संस्करण से पुनर्मुद्रित)
प्रकाशक
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान
( भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा वितरक )
३८ यू. ए., बंगलो रोड, जवाहरनगर
पो० बा० नं० २११३
दिल्ली ११०००७
दूरभाप : २३६३९१
पुनर्मुद्रित
प्रथम संस्करण १९९०
मूल्य ३११-००
मुद्रक
श्रीजी मुद्रणालय
वाराणसी

·THE
TATTVACINTAMANI
OF
GANGESA UPĀDHYAYA
UPAMĀNA KHANDA
With the Commentary 'Dipani' by
Shri Krishnakanta Vidyavagisha
(Volume III )
Edited by
Pt, Kamakhyanath Tarkavagish
(मने सर्व प्रतिष्ठितम
CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN
38 U A, Bungalow Road, Jawaharnagar
DELHI 110007

·CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN
(Oriental Publishers & Distributors)
38 U. A. Bungalow Road, Jawaharnagar
Post Box No. 2113
DELHI 110007
Telephone : 236391
Reprint Edition
1990
This Publication has been brought out with the
financial assistance from Ministry of
Education & Culture, Govt. of India.
If any defect is found in this book, please
return the copy by V. P. P. for the cost of
postage to the publisher for free exchange.
Printed in India

·विनी-बाबा
अत्रा कमी
नइहरू
रंतु-१६
ग।
सारं सारं 11
सामानानव भूयासि१३।२।

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितग्रन्यकार- नाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। उपमानखण्डस्य। ग्रन्त्यकारनामादि। ग एटमी 27 ! १२ - ज्यन्तन्ः १२ । ३१ नियमिक 2 {१८ रवीनमीनानकाः ३५. ५ . नयाः ५12:२५ । २८ । मियाः३!! मीमानकः ३१२० १५ १६02 ! १८ 182 ! 3 ५५ । १८ नाटायिकाः ५३.१३ । १० ।

·अकारादिक्रमेण विषयसूची। उपमानखण्डस्य। विषय । उ। उपमाननिरूपणप्रतिज्ञा १ । १ ॥ उपमानप्रामाण्यमनझोकूवता मतं ८५ ॥ ३ ॥ उपमानप्रामाण्यमनजीकूवता मतख गइन ६६ ॥ १ ॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे जयन्तभट्टप्रभसिमतं ६१ । १ ॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे जयन्तभट्टप्रतिमतखण्डनं ६१ । ३ ॥ उपमितिखरूपनिरूपणे मौमासकमतं 8५।२॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे मौमासकमतखण्डन ४० ॥१॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे स्वमतव्यवस्थापनं ६२।६। सादृश्यस्यातिरिक्तपटातावादिन एकदेशिनोमत ४१ ! ३ । सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिन एकदेशिनोमतखगइन 8२ । ३ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्त पदार्थतावादिनव्यमीमासकमतं ३५ ॥ १ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिनष्यमीमासकमतखण्डन ३६ ॥ ४ ॥ सादृश्यम्यातिरिक्तपदार्थतावादिमीमासकमत १ । १ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्त पदार्थतावादिमीमासक्रमतखण्डन २४ । ४ ॥

·No text on this page.

·ॐ गणेशाय नमः । तत्त्वचिन्तामणौ। उपमानाख्यत्तीयखण्डं। अथोपमानं निरूप्यते,९) तत्र सादृश्यप्रमाकरण- उपमानास्वतीयखण्डदीपनी। श्रीकृष्णचरणम्भोजद्वन्दं स्वान्ते निधापयन्। तनोति श्रीकृष्णकान्तस्तृतीयमणिदीपनौं । हतीयचिन्तामणिदीपनी स्वयं निहन्तु विद्यगणसंशयात्मकं । तमिस्रमेषा निविडं इदिस्था यथा दिनेशो वहिरन्धकारं२) । (९) मथुरानाथप्रणोताया उपमामखण्डव्याख्याया दुमित्वात् व्याख्यासह- कारं विना चिन्तामणिग्रन्यस्य दुर्योधत्वाच अगदीशसखशब्दाक्ति- प्रकाशिकाव्याख्याकृत्याकान्तभट्टार्यप्रणोवल्याख्यया सहितमुपमा- मायटतीयखगई प्रकाशितमिति । (२) एषा तौयचिन्तामणिदोपनी इंदिस्था सती विवद्गणसंशयात्मक निविडं गा समिखं व्यन्धकारं पहिरन्धकारं दिनेश इव मिहन्तु विनाशयतु इति समुदितार्थ । 1 ·तत्वचिन्तामणौ तौयचिन्तामणिमाथुरी पुनः सुदुर्लभात्रेति परिश्रमो मम। अत्यन्तयनैर्मिलितापि सत्पथ- प्रकाशिनी नेति मतिर्नियोजिका ॥ श्रीकृष्णकान्तवचनं तत्त्वज्ञानफलप्रदं । विहाय माथुरौचिन्ता क्रियते शूरिभिः कथं ।। लक्षण-स्वरूप-प्रामाण्यादिप्रकारेणानुमानं निरूप्य भिव्यशुश्रू- वार्थमुपमाननिरूपणं प्रतिजानौते, 'अथेति अनुमाननिरूपणानन्तर- मित्यर्थः । यद्यपि ग्रन्यलाघवार्थमनुमाननिरूपणप्रागेवानुमानोपमा- नयोरवश्वरसङ्गतिः प्रदर्शिता(१) इति पुनस्तत्प्रदर्शनमनुचितं(२) तथापि उपमाननिरूपणेऽनुमाननिरूपणानन्तर्यानभिधाने उपमानस्थानुमा- नान्तर्गतत्वसन्देहेन समस्तचिन्तामणिग्रन्थाध्ययनाधीनफलार्थिनो- ऽधौतप्रत्यक्षादिपरिच्छेददयस्थ उपमानाकाङ्क्षायां निवृत्तिः स्यात् विशिष्य शुश्रूषापि न स्यादिति तदभिधानं । न च केवलात् 'उप- मानं निरूप्यते' इति प्रतिज्ञावाक्यादेव प्रतिज्ञान्तरावगमात् अर्थत- एवानुमानपरिच्छेदममाप्तिज्ञाने उपमानस्यानुमानान्तर्गतत्वाभाव- निश्श्यात् कुतस्तत्संशय इति वाच्यं । तथापि प्रतिज्ञेयं अनुमान- विशेषनिरूपणविषयिणी न वा इति संशयेन तादृशसंशयोत्पादे (१) तथाच अनुमानापेक्षया प्राथमिकजिज्ञासाविषयत्वप्रयोजकबहु- वादिसम्मतत्वकथनेन विरोधीभूतानुमानजिज्ञासाया विषयसिया निवृत्ती सत्यामुपमानं निरूपणीयमिति सूचनात् अवसरसङ्गतिः प्रदर्शितेति सावः । (२) अधेत्यादिग्रन्येन पुनः सङ्गतिप्रदर्शनमनुचितमित्यर्थः ।

·उपमानापरसोयखण्डम् । बाधकाभावात् । आनन्नय्यांभिधाने तु अनुमानपरिषेदसमाप्ति- भानात् उपमानेऽनुमानानन्तर्गतलनिय येन तादृशसंशयानुत्पतेः । एवं 'प्रथाब्दम्य मननवापितया ग्रन्धारग्मे मनम्नवाचकशब्दाभि- धानम्य ग्रन्यकर्तृणं रीतिमिद्धतयापि तदभिधानं । मियाम्नु 'अथमन्देनेवाचावमरमगतिः प्रदर्शिता। अनुमानयन्ये तादृशपाठरत कान्पनिकः । न च स्वरूपमत्याः मातेरपेक्षितत्वेऽपि तत्प्रदर्शनमफन रति वायं । अनुमानग्रन्य एव सङ्गतिप्रदर्शन-प्रति- शाफम्लयोर्दर्शितत्वात् अत्रापि तयोरेव तत्फम्नत्वात् इति वदन्ति । अपरे तु 'उपमानं निप्यते' इत्येवाच पाठः । 'अथशब्दम्त कान्पनिकः किं तदर्थविवेचनया इत्याः । एतन्मतदयमेव न साधु मकलतामित्रकमिद्धपाठानामपलापापत्तेः। अन्ये तु'अथशब्दोऽत्र नानन्तर्यार्थकः परन्तु तस्य मनस्लवाचितायाः "अथ स्यान्मङ्गले प्रग्ने" इत्यादि कोपमिद्धतया यन्यादौ मङ्गलवा- चकशब्दप्रयोगस्य ग्रन्यकारीयरीतिमिद्धतयैव तदभिधानमित्याः । तदप्यमत् अानन्तर्यानभिधाने दत्तदोषस्यैव जागरुकत्वात् । लटा वर्तमानफतिसाध्यत्वप्रतिपादनात् वर्तमानरुतिमाध्यनिरू- पणविषय उपमानमिति प्रतिज्ञार्थः । उपमानपदस्य भावकरण- व्युत्पत्त्या उपमिति-तत्करणोभयपरतया उभयोरेव प्रतिज्ञानत्वेन अये उपमितिनिरूपणस्य नार्थान्तरत्वमित्यवधेयं । मादृश्यस्याति- रिक्तपदार्थतावादिनां मीमांसकानां मतमुपन्यस्यति, 'तत्रेत्यादिना 'इत्यतिरिकं मादृश्यमित्यन्तेन(२) । 'तत्र' उपमाननिरूपणे, सप्तन्यर्थी (९) इत्यधिकं सादृश्यमिन्यन्तेनेति खचिन्धित पुस्तक पाठः, एतादृशपाठेन फस्यचिम्मृलपुस्तकस्य तादृश' पाठोऽनुमौयते । ।

·8 तत्त्वचिन्तामणी घटकलं विषयत्वं वा, तथाचोपमाननिरूपणस्य घटक विषयो वा यदुपमानं तत् सादृश्यप्रमाकरणस्वरूपमिति योजना। 'मादृश्ये- त्यादि किञ्चित्यशक्यतावच्छेदकत्वावगाहिनौ या सादृश्यावच्छिन्न- विशेय्यक-यत्किञ्चित्यदशक्यत्वप्रकारिका प्रमा तत्करणमित्यर्थः, तेषां मते गोशदृशो गवयपदवाच्य इत्याकारिकैवोपमितिः, न तु गवयो गवयपदवाच्य इत्याकारिका, सादृश्यस्यातिरिकतया गवय- वजात्यपेक्षया अगुरुत्वेन तस्यैव गवयपदप्रतिनिमित्ततया उप- मितौ पारतन्त्र्येण मादृश्ये शक्यतावच्छेदकत्वभानेन तस्यास्तदव- गारित्वं तादृशप्रमाकरणस्योपमानरूपप्रमाणत्वाभिधानेनैव तादृश- प्रमाया उपमितित्वमर्थत एवावगम्यते । प्रमात्वन्तु प्रकृते जानत्वमेव न तु तद्दति तत्प्रकारकत्वरूपं तन्निवे प्रयोजनाभावात् । न च प्रमात्वाभिधानममङ्गतं ज्ञानत्वाभिधानस्यैव सम्यक्त्वात् इति वाच्यं सूत्रे प्रमाणपदश्रवणात् 'प्रमाणतत्त्वमत्र विविच्यते' इत्यनेन प्रमाण- निरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वाच्च प्रमाकरणस्यैव प्रमाणत्वात् प्रमात्वाभि- धानात् । ननु गोसदृशं द्रव्यं सादृश्यं गवयपदशक्यतावच्छेदकमिति स्मृतिकरणेऽनुभवेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रमात्वनिवेशनमावश्यक स्मृते- हौतग्राहित्वेन तेषां मतेऽप्रमावादिति चेत्, न । तथापि तादृ- शानुमितिकरणेऽतिव्याप्ते१र्वारत्वात् अतः शक्यत्वप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावच्छेदकत्वावच्छिन्नविशेय्यतानिरूपितशक्यतावच्छेदकत्वप्र- कारताया निवेश्यतया अतिव्याप्तिविरहात् अनुमितौ पारतन्त्र्येण भानाखौकारात् । न च तथापि तादृशप्रत्यक्षादिकरणेऽतिव्याप्ति- रिति वाच्छ। तादृश विषयतानियतधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपित- ·उपमानास्पटतीयखण्डम् । ५ कारणताया लक्षणघटकत्वात् प्रत्यवत्वादेस्तादृमविषयतानियतला- भावात् । तादृशममाकरपश्च सादृश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यचमिति साम्प्रदायिकाः । नव्यान्तु मादृश्यप्रमा करणं यत्रेतिव्युत्पत्त्या मादृश्यप्रमाजन्यत्व- लाभः, 'उपमान' उपमितिः, 'प्रमात्वं ज्ञानवमेव, लौकिकमत्यवत्वं वा, तथाच सादृश्यप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षजन्यज्ञानमुपमितिरिति पर्यवसितार्थः । न चैवमुपमानप्रमाणनिरूपणे अर्थान्तरं न्यूनत्वं वा इति वाच्यं । सादृश्यममाकरणतानिरूपकत्वस्य उपमिती ज्ञानकाले तुम्यवित्तिवेद्यतया उपमितिनिरूपितकरणताया अपि तादृश- प्रमायां ग्रहात् तस्यैव तलक्षणत्वमित्यर्थतो लाभात्, तथा तादृश- प्रत्यक्षकरणतानिरूपकज्ञानकरणज्ञानत्वं उपमानप्रमाणलक्षणं पर्य- वमितं, तादृशमत्यवतरणतानिरूपकज्ञानत्वमेवोपमितिलक्षणं, तादृ- शप्रत्यवानुव्यवसाये उपमानलक्षणस्य उपमित्यनुव्यवसाये उपमिति- लक्षणस्य अतिव्याप्तिवारणाय कारणतामुपेक्ष्य करणतानिवेशः, करणतानिरूपकलश्च तादृप्रत्यचजन्यव्यापारजन्यत्वे सति तादृश- प्रत्यक्षमन्यत्वं तच विशेष्यदलमिवेशे प्रयोजनाभावात् सत्यन्तमेव लक्षणे निवेश्यं, तादृशजानकर णत्वञ्च तादृशज्ञानजनकव्यापारजनकत्वं अतो न विशेषणज्ञानादावुपमानलक्षणातिव्याप्तिः इति वदन्ति । वस्तुतस्तु मादृश्यप्रमा क्रियते येन इति व्युत्पत्त्या तादृशममा- प्रयोजकमित्यर्थः, प्रमितसादृश्यनिरूपकमिति पर्यावसितं, तच्च गव- यादिनिष्ठं सादृश्यं निरूपकं गवादि श्रतएव गवयस्योपमानं गौः गोरुपमेयो मत्य इति व्यवधियते लोकः, तथाहि गवयपदोत्तर- ·तत्त्वचिन्तामणौ षष्ट्या विशेष्यत्वमर्थः, उपपूर्वकमाधातोश्च सादृश्यप्रकारकप्रमाऽर्थः, तथाच गवथविशेष्यकसादृश्यप्रकारकप्रमानिरूपको गौरिति तदर्थः, गोरुपमेयो गवय इत्यस्य तु गोरिति षष्ठ्य निरूपितत्वं तथाच गोनिरूपितसादृश्यप्रकारकप्रमाविषयो गवय इत्यर्थः । अश्वस्थोपमानं गौः गोरुपमेयोऽश्व दूति व्यवहारवारणाय धात्वर्थं प्रमात्वान्तर्भावः, श्रतएव लक्षणेऽपि तनिवेधितं, अन्यथा तादृश्यव्यवहारापत्तिः। उप- मितिस्तु मादृश्यममैव, तादृशप्रमात्वन्तु तल्लक्षणमिति तु परमार्थः । अपरे तु गवादिज्ञानमेव उपमानं लक्षणन्तु सादृश्यप्रकारक- प्रमाकरणत्वं । न च गवादिज्ञाने सादृश्यप्रमाकरणत्वं बाधितमिति वाच्य। सादृश्यविशिष्टबुद्धौ सादृश्यज्ञानस्य विशेषणज्ञानविधया हेतुत्वात् तत्र च गोज्ञानस्य हेतुत्वात् निरूप्यज्ञाने निरूपकज्ञानस्य हेतुताया श्रौत्सर्गिकत्वादिति यथाश्रुतमेव सम्यक् इत्याहुः । तन्मन्दं तत्र तत्करणताया असिद्धृत्वात्, यदि तन्जनकजनकत्वमेव तत्करणत्वं तथापि गवयस्योपमानं गौरित्यादिव्यवहारानुपपत्तिः मादृश्यप्रमा- या धात्वर्थत्वेन गवादौ तदन्वयबाधात् स्वजनकज्ञानजनकज्ञानविष- यतासम्बन्धेन तत्र तदन्वये तादृशसम्वन्धस्य वृत्त्यनियामकतया अश्वो न गवयस्योपमानं इत्यत्र शाब्दबोधानुपपत्तेः सादृश्यप्रकारकज्ञान- जनकज्ञानस्य लक्षणया धात्वर्थत्वे तु गोरुपमेयो गवय इत्यादौ शाब्दानुत्पत्तेरवारणात् तत्र ज्ञानजन्यज्ञानजन्यमादृश्यप्रमाया धात्व- र्थत्वे ज्ञानजन्यज्ञानजन्यत्वस्य षष्ठ्यर्थत्वे वा लक्षणाखौकारापत्तेः नानाव्युत्पत्तिखौकारप्रसङ्गात् तादृशासम्बन्धेन गीरन्वये तु नसम- भिव्याहारस्खले तदसम्भवात् । वयन्तु गोविशेष्यकगवयसादृश्यप्रका- ·उपमानारथाटतोयखण्डम् । मुपमानमिति केचित् । सादृश्यञ्च पदार्थान्तरम्, तपादि। सादृश्यव्यवहारादवाधितादस्ति) साहश्य, रकममाकरणमित्यर्थः, तप गवयविशेष्यकगोमादृश्यज्ञानं प्रत्यज्ञादि- रूपं अतिदेशवाफ्यार्यसतिरूपयाणरदारा तम्जन्यं गोविय्यक- गवयमादृग्यज्ञानमुपमितिरित्यास्मभ्यते इति वदामः । ननु सादृश्यम्यानुगतनाभावात् एकविधमादृश्य निवेणे अन्यो- पमानेऽच्याप्तिः माम्प्रदायिकमते मादृश्यम्य स्वरूपतोऽभानात् गव- यत्वमुपेक्ष्य तच शक्यतावच्छेदकत्वकन्पने गौरवञ्च इत्यत श्राह, 'सादृश्यश्चेति, ‘पदार्थान्तरं' अतिरिकपदार्यः, तथाच सोऽनुगतः स्वरूपतो भातोऽपि इति नानुपपत्तिरिति भावः । ननु तस्याति- रिक्रप्दार्थले किं मानमित्याकाक्षायां तस्य तथात्वे युतिमाह, 'तथाहौति, 'तथादि' सादृश्यस्यातिरिकपदार्थता जानीहि इत्यर्थः, तचादौ सादृश्यमेव प्रमाणयति, ‘सादृश्यव्यवहारादिति, धर्य- सिद्धौ धर्मविवेचनाया उन्मत्ततासम्पादकत्वादिति भावः। बाधि- तव्यवहारस्याप्रमाणत्वेन वस्वसाधकबादाह, 'अबाधितादिति । श्रथा- बाधितत्वं न भ्रमसामान्यभिषज्ञानजनकत्वं तन्मते भ्रमाप्रसिद्धेः । नापि प्रमाजनकत्वं, भ्रमस्यापि किश्चिदंगे प्रमावसम्भवात् । नापि सन्माचविषयकज्ञानजनकत्वं, मात्रार्थाप्रसिद्धः । अत एवासविषय- कान्यज्ञानजनकत्वमित्यपि न, असतोऽप्रसिद्धेरिति चेत्, सन्निरूपितं (१) सदृशव्यवहारादवाधितादस्तीति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणी तञ्च न प्रतिपदार्थलेकं सर्वस्य सर्वसदृशत्वापत्तेः सुसदृश- मन्दसदृशव्यवहारस्य तदेकात्वेऽनुपपत्तेश्च । न च व्यन्ज- कभूयःसामान्याल्यत्व-भूयस्त्वाभ्यां तद्धीरिति वाच्यं । यावत्खविषयिताकत्वं खविषयितात्वव्यापकसन्निरूपितत्वकत्वमिति यावत्, इति सान्प्रदायिकाः तन्न, बाधितव्यवहारस्थापि तथात्वात् । वस्तुतस्तु धर्म-धर्मिसाकाइवैशिष्ट्यानवगाहिज्ञानसामान्यभिन्नज्ञान- जनकत्वं तत् । अबाधितत्वमनिवार्यत्वमित्यपि कश्चित् । मादृश्यत्व- यानुगतत्वादेव तस्यानुगतत्वं न त्वेकवादित्याछ, 'तच्चेति सादृश्यञ्चे- त्यर्थः । ननु तस्यैकत्वे का चतिरित्याकाक्षायामाह, 'सर्वस्येत्यादि, तथाच गवयनिष्ठगोसादृश्यस्य खरनिष्ठायमादृश्याभिन्नतया गवयो- ऽश्वसदृश-इति व्यवहारापत्तिरिति भावः । ननु सादृश्यस्य एकत्वेऽपि अश्वनिरूपितत्वविशिष्टसादृश्याधि- करणताचा गवये वाधान तथा व्यवहारः अश्वसादृश्यं गवयवृत्ति इति व्यवहारस्य दृष्टवादित्यतो दोषान्तरमाह, 'सुसदृशोति, तदेकत्वे' सादृश्यस्यैकत्वे, 'अनुपपत्तेरिति, तहतभूयोधर्मवति यत्सादृश्यं तत् सुखादृश्यं तदताल्पधर्मवति यत्मादृष्यं तन्मन्दभादृग्यं यथा गोसदृशो गवयः अश्वसदृशः पौतगौरित्यादौ तस्यैकत्वे तनौपपद्यते विरुद्धयोः शोभनव-सन्दत्वयोरेकनासम्भवात् इति भावः । शकते, 'न चेलि सादृभ्यज्ञानजनकज्ञानविषयाणां सादृश्यनियतानां वा भूयसां साधा- रणधर्माणां अन्यत्व-बजत्वज्ञानाच्यामित्यर्थः, 'तडौरिति सुसदृशत्व- मन्दमदृशत्वधौर्यत इति व्युत्पत्त्या तद्व्यवहार इत्यर्थः, तथाच तयोः ।

·उपमामाख्यटतीयखण्डम् । बहुभिरल्यैश्च व्यज्यमानघटादा हास-वृद्ध्योरदर्शनात व्यञ्जकाभिमतादेव व्यवहारसिद्धौ अतिरिक्तासिद्धेश्च । नापि संयोगवत् व्यासज्यरत्त्यनेकम, गोत्वोपलक्षित- सादृश्याश्रयत्वात् गवयवत् गोरपि सुसहशत्वग्रसङ्गात् गोरसन्निकर्षे संयोगवदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्च । प्रत्यक्षत्वे वा कालिकाव्याप्यत्तितया एकस्मिन् समावेशसम्भवादिति भावः । शहां निरस्थति, 'बहुभिरित्यादि, 'घटादौ' घटादिनिष्ठमादृश्ये इत्यर्थः, घटादिरादिराश्रयो यस्येति व्युत्पत्तेः, 'हासयोः' व्यत्र- कानामरूपत्व-बहत्वयोः, 'श्रदर्शनात्' सर्वच ज्ञातुमशक्यत्वात् तथाच यच तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृशव्यवहारो न स्यादिति भावः । मनु यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृशव्यवहार एव नेत्यतो दोषान्तरमाइ, 'व्यञ्जकाभिमतादेवेति, तद्गतभूयःसाधारणधर्मा- देवेत्यर्थः, 'व्यवहारसिद्धौ' सादृश्यव्यवहारोपपत्तो, 'अतिरिकासिद्धेः, तस्यातिरिक्षपदार्थत्वा सिद्धेः, व्यवहारस्यैव तत्कल्पकत्वादिति भावः । पुनः शमते, 'नापौति, व्यामन्यत्ति' उभयवृत्तीत्यर्थः, 'अनेक- मिति, एकत्वे उक्तदोषतादवस्यादिति भावः। गोत्वविशिष्टसादृश्यस्य गवये बाधात् 'गोलोपलचितेति फलितं, 'सुसदृशत्वप्रसङ्गादिति तथाच गोसदृशो गौरिति व्यवहारप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु खनिरूपि- तत्वविशिष्टसंयोगस्येव खनिरूपितत्वविशिष्टसादृश्यस्य स्वस्मिन् वाधान तथा व्यवहार इत्यत आह, 'गोरसनिकर्ष इति, 'अप्रत्यनत्वप्रमझात्' ·१२ तत्त्वचिन्तामणौ। त्तिवेद्यसादृश्यत्वसामान्यात् सप्तपदार्थातिरिक्तत्वाहा जातिवदन्त्यविशेषवर स्वलक्षणादा(१) तयोरुपपत्तेः । वेद्यत्वकथनेन तस्यानुगमे प्रमाणं प्रदर्शितं तथाच मादृश्यत्वमनुगतं अनुगतप्रतीतिविषयत्वात् घटत्ववत् विषयानुगमं विना प्रतीत्य- नुगमासम्भवात् इत्यनुकूलतर्कसहितमनुमानमेव तत्र प्रमाणमिति भावः । 'सामान्यात्' सामान्यधर्मात् । ननु किं नाम मादृश्नत्वं न जातिरसमवेतत्वात् समवेतत्वेऽपि स्वरूपतोऽप्रकारत्वात्, नाप्यखण्डो- पाधिस्तत एव, किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष इति तस्यापि नानात्वं दुारं उत्तानुमानस्य वाधदूषणग्रस्तत्वादित्यत श्राह, 'सप्तेति, तथाच सप्तपदार्थभिन्नत्वमेव सादृश्यत्वं तादृशभेदस्बैकत्वेन सकलमादृश्यवृत्ति- वेन चानुगतत्वात् इति भावः । ननु सप्तपदार्थभिन्नत्वमेव तत्रासिद्धं प्रमाणाभावात् श्रत आह, 'जातिवदिति जातौ यथा खलक्षणात् सात्मकव्यावर्त्तकधर्मात् तयोरुपपत्तिस्तयेत्यर्थः, एवमग्रेऽपि, जाति- त्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतया जातिरूपत्वेऽपि यत्त्व-तत्त्ववत् यथानुगतत्वं तथा इति पर्यवसितं, तथाच नानात्वेऽप्यनुगतत्वं भवतापि स्वीकार्य- मिति सादृश्यत्वस्य स्वरूपमम्वन्धरूपत्वेऽनुगतत्वं दुरपवादमेवेति भावः । ननु जातिवं ध्वंसाप्रतियोगित्वे सत्यनेकवृत्तित्वं, अनेकत्वन्तु स्वप्रति- योगिवृत्तित्व-स्वसामानाधिकरणलोभयसम्बन्धन भेदविशिष्टत्वं तच्चानु- गतमेव यत्त्व-तत्त्वयोरनुगतत्वन्तु प्रमाणसिद्धमित्यत आह, 'अन्यवि- शेषवच्चेति पदार्थनिरूपणे योऽन्त्यः अभावपदार्थः तत्रेवेत्यर्थः, अतएव (१) स्वस्मानक्षणत्वादिति ख० ।

·उपमानास्थरतीयखण्डम् । १३ "न रूपं रूपवत्त्वेन क्रियावत्त्वात् न कर्म तत् । न शेषः समवायित्वात् तमोऽन्यद्रव्यमिप्यते”। इत्यत्र पोषः प्रभावः इत्युपायकारेण व्याख्यातं । तथाचाभावत्वमनुयोगिताविशेषः तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेनाभावरूप- तया अननुगतत्वेऽपि यथानुगतप्रत्ययादिसम्पादकं तथात्रापति भावः । अभावत्वस्याखण्डोपाधित्वे भावभिन्नत्वस्वरूपत्वेऽप्याह, 'विशे- ति। न चासमासलिखनपरित्यागे वीजाभाव इति वाच्यं । खतन्त्रे- च्छस्य नियन्तुसशक्यत्वात् एतेनाभावविशेषवञ्चेत्यनुक्का अन्यविशेषव- चेति कथमुक्तं इत्यनुयोगोऽपि निरस्तः । परमाणूनां व्यावर्त्तको विशेष-एव तड्यावर्तकन्तु स्वमेवानवस्थाभयात् विशेषत्वस्य स्वरूप- सम्बन्धरूपत्वेन विशेषरूपत्वात् इत्यननुगतस्यापि अनुगतप्रत्ययादि- सम्यादकत्वं भवतापि स्वीकार्यमिति भावः । साम्प्रदायिकास्तु अवयवानामन्तः परमाणुः तनिष्ठोऽन्यः, तथाच परमाणुनिष्ठविशेषववेत्यर्थः, अतएव समास लिखनमपि सङ्गच्छते । न च परमाणुनिष्ठत्वाभिधानमनर्थकं, विशेषपदस्य व्यावर्त्तकपरत्वात् स च फलतो विशेष एव तत्र तदभिधानेन विशेष प्रामाणिकत्व- प्रतिपादनात्, तथाहि परमाणानां परस्परभेदसिद्यर्थमवश्यमेको- व्यावर्तकः खोकरणीयः अन्यथा सकलपरमाणुनामैक्यापत्तेः तयाच तेषां व्यावर्त्तनान्यथानुपपत्तिरेव तत्र प्रमाणमिति भावः । न च नित्यद्रव्यनिछेति किं नोक्नमिति वाच्यं । गगनादौ शब्दादेावर्त- कत्वसम्भवेन तत्र विशेषानभ्युपगमेऽपि क्षत्यभावादिति भावः । शेषः पूर्ववदित्याजः। मन मादृश्यस्यातिरिकत्वे कि मानं दत्यापाय नत्तत्पदार्थ- ·१० तत्त्वचिन्तामणौ। गवनिरूपितसादृश्यस्यैकवित्तिवेद्यत्वेन गोनिष्ठतया तद्विषयकलौकिकप्रत्यक्षाभावप्रसङ्गात्, निरूप्यसाक्षात्कारस्य निरू- पकसाक्षात्काराधीनलादिति भावः । ननु सादृश्यस्य सामान्यादि- गतत्वेनासमवेतत्वात् लौकिकरन्निकर्षाभावेन न लौकिकप्रत्यक्ष- विषयत्त्वं किन्वलौकिकप्रत्यचविषयत्वमेवातोनोकदोष इत्यत शाह, 'प्रत्यवत्वे वेति, अलौकिकप्रत्यक्षमात्र निरूपितविषयले वेत्यर्थः । 'एक- वित्तिवेद्यत्वेन' तज्ञानरूपैकोपनयसन्निकर्षवेद्यत्वेन, 'चाक्षुषत्वप्रमङ्ग- इति उपनौतचाक्षुषविषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः, उपनौतप्रत्यक्ष विशेष्य- विशेषणभावस्य कामचारादिति भावः । इति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतस्तु ननु निरूप्यसाक्षात्कारे निरूपकसाक्षात्कारस्य हेतुत्वे मानाभावः गगनसंयुक्तो घट इत्यादिसंयोगमाक्षात्कारे व्यभिचारान् परन्तु सम्बन्धमाक्षात्कारे सम्बन्धिनोरेकतरसाक्षात्कारस्थापि सम्ब- विसाचात्कारत्वेन हेतुत्वं घटसंयोगि गगनमिति साक्षात्कारस्य सन्त्रिकर्षाभावादेव वारणसम्भवादित्यत श्राह, 'प्रत्यक्षत्वे वेति गोर- सन्निकर्षदशायमपि गोसादृश्यस्य लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वे वा इत्यर्थः, स्खौलते दूति शेषः, 'एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकसामग्रीगायत्वेन गो-गव- यसन्निकर्षदशायां यादृशसामग्रीतो गवये गोसादृश्यग्रहः गवि गवय- मादृग्यग्राहिका तादृशमामय्येव इति नियमतो द्विविधविषयक- चाक्षुषप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'अथवा एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकज्ञानविषयत्वेन, नियमत इत्यादिः, अभेदे हतीया, तथाच तादृशविषयत्वाभिन्न- चाचुषविषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः, सामय्या अविशेषादिति भावः। इति ·उपमानास्यरतोयखगदम् । चाक्षुपत्वप्रसङ्गः, किन्तु प्रत्याश्रयं भिन्नम्। न चैकै- कस्य व्यभिचारादनुगतरूपाभावाच्चानुगतमत्ययः साह- श्यपदव्युत्पत्तिय न स्यादिति वाच्यं । अनुगताकारवि- -- तु मारं, इदमापातत उभयमादृश्यभामकमामग्रीमद्भावे एकसान- विषयत्वमिष्टमेव, न हि वाधाभावादिघटितमामय्योरक्यं सम्भवति, अन्यथा मिद्धान्तिमतेऽप्यनिस्तारात् । अतएव एतत्कस्पेऽनिर्भरसूच- नायेव वामन्द उफ इत्यप्यन्ये । तदा किमित्याकाक्षायामाह, 'प्रत्या- अमिति, ‘भिन्न मिति, तथाच न पूवातदोषाणामवकाश इति भावः । 'न चेति वाध्यमिति परेणान्नयः, 'एकैकस्य' गवय-महिषा- दिनिष्ठस्य गोमादृग्यस्य, 'व्यभिचारात' अयं गोसदृश इति प्रतीति- विषयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । ननु मादृश्यानां प्रत्या- श्रयभिन्नत्वेऽपि सादृश्यवृत्त्यनुगतधर्मादेवानुगतप्रत्ययः पदव्युत्पत्तिय स्थादित्यत आह, अनुगतरूपाभावाचेति, अनुगतप्रत्ययाभावे कदाधि- दियापत्तिसम्भवात् पदव्युत्पत्तिपय॑न्तानुधावनं, गोमादृश्यानामननुगमे सदृशपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वावच्छिन्नयोतविषयतारूपा पद- मफिर्न स्यादित्यर्थः, यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते सादृश्येत्यस्य वाक्यलेन पदलाभावात् । सादृश्यानां तवृत्तिधर्माणाचाननुगमे प्रानन्यभयेन सादृश्यपदस्य सादृश्यविशिष्टे शक्तिकल्पनाऽसनावात् पदाशक्यत्वेन सादृश्यमलोकं स्यात् कथञ्चित्तदादिपदशक्यत्वेऽपि मदृशपदावोध्य- नप्रमङ्गस्य दुवारत्वमिति भावः । शशां निरस्थति, अनुगताकारेति, पञ्चम्यन्तत्रयं तयोरुपपत्तेरित्यनान्वितं, मादृश्यत्वेऽनुगताकारविनि- ·तत्त्वचिन्तामणौ । १४ तक्ष न द्रव्यं गुणः कर्म वा गुण-कर्मवृत्तित्वात् । न च सदृशाश्रयत्वादेव(१) तत्र व्यवहारः, आश्रयवैसादृश्य- ऽपि तत्र तत्प्रतीतेः । अत एव नाश्रयसादृश्यासंसर्गा- कूटं हेकृत्य द्रव्यादिसमुदायभिन्नत्वं सादृश्ये साधयितुकामोऽग्रे प्रत्येकपदार्थभेदान् साधयितुमुपक्रमते, 'तचेति, 'तच्च' सादृश्यञ्च इत्यर्थः, 'गुण-कर्मवृत्तित्वात्' इति वैकल्पिकोहेतुः, तथाच गुणवृत्ति- त्वात् कर्मन्तित्वान्न इत्यर्थः । न च प्राधेयत्वादिसम्बन्धस्य - वृत्त्य- नियमेकत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन द्रव्यादेर्गुण-कत्तित्वात् व्यभिचार- इति वाच्यं । तदन्यसम्बन्धेन वृत्तित्वस्यैव हेतुत्वात् । केचित्तु 'वृत्तित्वात्' समवेतत्वात्, इत्याहुः, तन्मन्दं सादृश्यस्य समवेतवे मानाभावेन स्वरूपामिद्धेः । शङ्कते, 'म चेति, 'सदृशाश्रयत्वादेवेति सदृश श्राश्रयो यस्य इति व्युत्पत्त्या सदृभाश्रयत्तित्वादेवेत्यर्थः, 'तत्र' गुण-कर्मसादृश्य- स्थले, 'व्यवहार इति, तथाहि गोरूपसदृशं गवयरूपं गोगमनसदृशं गवयगमनमित्यादी गोसदृशवृत्तित्वमेव विषयः तथाच सादृश्ये गुण-कर्मत्तित्वाभावादुक्तानुमाने स्वरूपासिद्धिरिति भावः। श्राश्र- यवसादृश्येऽपि आश्रयस्य सादृश्याभावेऽपि, 'तत्प्रतीतेः' तस्य प्रतीति- थत इति व्युत्पत्त्या तव्यवहारादित्यर्थः । तथाच गोरूपसदृशमश्वरूपं इत्यादिव्यवहारो न स्थात् अश्वे गोसादृश्याभावात् इति भावः । (२) सदृशाश्रयत्तित्वादेवेति मा ·उपमानाख्यटतीयखण्डम्। ग्रहात् सः, बाधकामावादविशेषेण वैपरीत्यसम्भवाच । नापि सामान्यं, तद्धि न सर्ववृत्त्येकमनभ्युपगमात् सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारानुपपत्तेश्च । अथ विजाती- यत्वे सत्यवयव-गुण-कर्मत्तिभूयःसामान्यं तत्, अत- नन्वश्वे गोसादृश्याभावेऽपि तदसंसाग्रहात्तादृशव्यवहारः स्यात् इत्याभक्ष्य निषेधति, 'श्रत एवेति वक्ष्यमाणदोषादेव, 'स.' तादृशव्यव- हारः, 'बाधकाभावात्' गुण-कर्मणोः सादृश्यसत्त्वे बाधकाभावात् । ननु बाधकामत्त्वेऽपि साधकविरहादेव तयोर्न सादृश्यसिद्धिरित्यत आह, 'प्रविशेषेणेति साधकविरहस्य तुल्यत्वेनेत्यर्थः, 'वपरीत्यसम्भवाञ्चेति गुण-कर्मणोरेव सादृश्यं द्रव्ये तदभाव इति कथं न रोचयेरिति भावः । गोसदृशो गवय इत्यादिव्यवहारस्य गोरूपसदृशरूपाश्रयत्व- विषयकत्वादेर्वतव्यतासम्भवादिति भावः । सामान्यभेदमपि तत्र साधयति, 'नापीति, 'तद्धि' सादृश्यं हि, अनभ्युपगमे हेतुमाह, 'सदृशेत्यादि, तथाचानेकात्तित्वमेव तच सामान्यभेदमाधको हेतुरिति भावः । वस्तुतस्तु प्रत्याश्रयभिन्नत्वरूपहेतुरेवं एतत्प्रति- पाद्यः अन्यथा समवायाभावयोर्भदसाधकहेत्वनुत्या न्यूनत्वापत्तेः । द्रव्यभेदसाधक इतनैव विशेषभेदसिद्धिः सामान्यभेदसाधक हेतुना तु समवायाभावभेदमिद्धिरिति हेवन्तरानुसन्धानानपेक्षणतनोतं । इदानौं मीमांसकः खपक्ष निर्वृद्धं कृत्वा विपक्षपचानुपन्यस्य दूषयति, 'अथेति, तथाच खवृत्त्यसाधारणधर्मशून्यत्वे सति अव- यवगुण-कर्मत्तिभ्यःसाधारणधर्मावत्त्वं सादृश्यं इति पर्यवसितं, ·१६ तत्त्वचिन्तामणौ। एव दूरस्थे प्रतियोगिनि भूयःसामान्याज्ञानान्न तथा सादृश्यप्रत्ययः वनं प्रासादा इतिवत् बहुत्वस्य समु- दायत्वस्य वैकल्यत्वादेकं सादृश्यमिति(२) धौ-प्रयोगो अन्यथा वनाद्यपि अर्थान्तरं स्यात्, सामान्यस्य बहु- क्वचिदवयवसाम्यात् क्वचिद्रूपादिसाम्यात् क्वचित् क्रियामाम्यात् मादृश्यप्रतीतिर्न भवति किन्तु एतचितयसाम्पादेव इति धर्म वृत्तान्तविशेषणं, धर्मिणि तादृशधर्मवत्त्वं स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धन बोध्यं तादृशैकधर्मवत्त्वेऽपि न सादृश्यमिति भूयस्त्वनिवेशः । एक- निष्ठासाधारणधर्मस्यापरत्रासम्भवात् साधारणत्वनिवेशः । युक्किमप्याह, 'अत एवेति, मादृश्यस्य एतादृशरूपत्वादेवेत्यर्थः, 'दूरस्थे' असन्निकृष्टे, 'प्रतियोगिनि' गवादो, 'न तथा मादृश्यप्रत्ययः' न निरुतसादृश्यलौकिकप्रत्यक्ष दूत्यर्थः । ननु तस्य भूयःसामान्य- रूपत्वे एकं सादृश्यमिति प्रत्ययो व्यवहारश्च न स्यादित्यत अाह, 'वनं प्रासादा इतिवदिति, समुदायत्वस्थ' समुदायत्वरूपस्य, 'वैकल्य- त्वात्' उत्पाव्यत्वात् तद्विषयत्वेनाविवक्षितत्वादिति यावत्, ‘प्रयोगः' व्यवहारः, अविवक्षितत्वे दृष्टान्तः 'प्रासादा इतिवदिति, एकत्व- विशिष्टवने बहुत्वविशिष्टप्रासादाभिन्नत्वान्वयामम्भवात् यथा प्रासा- दादेवहुत्वमविवक्षितं तथात्रापति भावः । ननु तत्र वहुत्वं विवक्षितमेव इति दृष्टान्तामिद्धिरित्यत आह, 'अन्यथेति तत्र बहुत्वस्य विवक्षितत्वे, 'अर्थान्तरं प्रासादाभेदान्वया- निरूपकं, 'स्थादिति, एकस्मिन् बहुत्वस्थ बाधितत्वादिति भावः । (१) मामान्यमितौति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । वाल्यत्वाभ्यां सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारः, तदुच्यते, "सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयव-कर्मणाम्। भिन्न- प्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्यमिष्यते" ॥ इति, न, साजा- त्येऽप्यरविन्दद्दयवत् सजातीयावयवादिशून्ये गुणादा ननु उतधर्माणां मादृश्यत्वे सुमदृश-मन्दसदृशव्यवहारो न म्यादत- स्तमप्युपपादयति, 'सामान्यस्येति, उन्नाधर्माणं मादृश्यरूपत्वे भट्ट- कारिकामपि प्रमाणयति, 'तदुच्यत इति, तदर्थश्च ‘गुणावयव- कर्मणां', 'भृयापि सामान्यान्येव' अनेके साधारणधर्मा एव, 'भिन्नप्रधानमामान्यव्यनं' प्रतियोगित्त्यसाधारणधर्मभिनासाधारण- धर्ममिलितं प्रतियोग्यवृत्त्यसाधारणधर्मविशिष्टमिति यावत्, तथाच तहत्त्यसाधारणधर्मवत्त्वमेव तीजात्यमिति भावः । उद्देश्य-विधेय- भावेनान्वयस्यले उद्देश्यगतलिङ्ग-मझ्ययोरविवचितत्वात् 'व्यते' इत्येकवचनं । दूषयति, 'नेति, 'मानात्येऽपि' वैजात्यविरहेऽपि इत्यर्थः, 'अरविन्ददयवत्' सदृशं पङ्कजदय मित्यादाविवेत्यर्थः, तथाच वैजात्यनिवेशे तत्र सादृश्यप्रत्ययो न स्यादिति भावः । ननकस्थले माधारणधी न पात्वं तस्य व्यत्यन्तरसाधारणत्वात् किन्विदन्त्व- मेव इति तत्र वैजात्यमस्येव इत्यतो दोषान्तरमाह, 'सजातीयेति, 'अवयवादीत्यादिपदाहुण-कर्मपरियहः, अवयवादिगतसाधारण- धर्मशून्ये इत्यर्थः, 'गुणदावित्यादिपदात् कर्मपरिग्रहः । ननु गुणे कर्मणि प सदृशाश्रयत्वादेव तस्प्रत्यय इत्यत श्राह, 'जाती २ ·१८ तत्त्वचिन्तामणौ। जातौ च सहशप्रत्ययात्(१) विसदृशयाः करभ-रासभ- थोस्तत्सत्त्वाच्च । नापि धर्म्यन्तरे धय॑न्तरत्तिधर्मबाहु- असाधारणधर्मशून्यत्वे सति तगतभूयोधर्मवत्त्वं स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मसमानाधिकरण- ख्यम, वा, चेति, गुण-कर्मगतजातौ चेत्यर्थः । 'मदृयेति धर्मपरो निद्देशः, तथाच मशवप्रत्ययादित्यर्थः, क्वचित्तथैव पाठः । ननु जातो तत्प्रत्ययस्थ सदृशाश्रयकत्वमेव विषयति यद्युच्यते तदाप्यार, 'विसदृशयो- रिति, विसदृष्यावयवादियुतयोरित्यर्थः, 'करमः' करिशिशः, “करमः करिशावक इत्यमरकोषात् । तयोरवयवादौनामत्यन्तवैलक्षणेऽपि रामभोऽयं करभ व खादति इत्यादौ यत्किञ्चित्नियामाम्येऽपि सादृश्यव्यवहारात् भवन्मते तदनुपपत्तेः गुणदित्रयाणां साम्याभावा- दिति भावः । तस्यैवापरकल्पानपि दूषयति, 'नापौति, 'धमर्यन्तर- इति खभिन्ननिष्ठं स्ववृत्तिधर्मवाढल्यमित्यर्थः, खसिन्ननिष्ठत्वञ्च स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन, खसिन् स्वसादृश्यवारणाय धर्मे खनिन्न- वृत्तित्वनिवेशः । 'असाधारणेति तवृत्त्यसाधारणधर्मशून्यत्वे सति तगतभ्योधर्मवत्त्वमित्यर्थः, स्वस्मिन् खसादृश्यवारणाय अत्यन्तं । 'स्वनिष्ठेति, स्वस्मिन् खसादृश्यवारणाय धर्ने प्रतियोग्यन्तं! परस्पर- व्यधिकरणधर्माणां कुत्राप्यसत्त्वात् समानाधिकरणत्वं धर्माविशेषणं, तादृशयत्किञ्चिद्धर्मवत्त्वेऽपि सादृश्याव्यवहारात् भूयस्त्वनिवेशः । कल्प- (१) सदृशत्वप्रत्ययादिति ख० ।

·उपमानारययतीयप यहम् । १९ भूयोधर्मवावं वा, चिचतुःपञ्चादिभेदेन भूयस्त्वस्या- ननुगमात् । न च कपिजलवचित्वपर्यवसनं, विसदृशयोरपि इस्ति-मशकयोः सादृश्यप्रसङ्गात् । तदुक्तम्। “एवं जाति-गुण-द्रव्य-क्रियाशक्तिषु धर्म- तः। एवैकदिविसाधर्मभेदादेकव चिवता" इति ॥ अथ व्यावर्त्तकधर्मापेक्षया तहतधर्मवाहुल्यं सादृश्य, घयमेकदेव दूषयति, "चिचतुरित्यादि, 'अननुगमादिति । शरते, 'न चेति, 'कपिष्नलवदिति, "कपिञ्जन्नानाम्लभेत" इति श्रुतौ यहु- वचनस्य चतुष्प-पवत्लादिशकवे "मा हिंस्यात् माभूतानि" इति श्रुतौ विरोधभन्ननाय भूतपदम्य कपिञ्जलातिरिकपरतया तचा- नेकभेदनिवेगे गौरवापत्तिरिति वळवचनस्य चित्वे शफिरवश्योपेया तथात्रापि भूयस्वं बित्यसेवेति भावः । 'प्रसङ्गादिति, शृण्डादि- मत्त्वस्य मशकेऽपि मत्वादिति भावः । द्विविधर्ममाम्येऽपि म साद- ग्यमित्यत्र प्रमाणामाह, 'तदुमामिति, ‘एवमित्यादि, ‘एवं' भूयस्वस्य सादृश्यघटकत्वे, तथाच जात्यादिपस्वगतधर्मानपेक्ष्य एकैकद्विधि- साधर्म्यवैलवण्यात् यत्र तयोरेकस्मिन् वैलक्षण्यं तत्र न सादृश्यमिति भावः। मते, 'प्रथेति, 'व्यावर्त्तकेति श्रयाधारणेत्यर्थः, 'तहतधर्मति तगतमाधारपार्षीत्यर्थः। ननु बाहुल्यस्याननुगमालवणघटकत्वासम्भवः (९) भूयस्वस्थानगुगतत्वादिति व ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। वाहुल्यञ्च विचतुरादिधनुगतं, हस्ति-मशकयोस्तु बहु व्यावर्तकं साधारणत्वल्पमेत एव किञ्चिभेदाधिष्ठानं सादृश्यमुच्यते इति चेत्, न, व्यावर्त्तकसमसोनाल्ये- नागणितेनापि धर्मेण सादृश्यव्यवहारात् । किञ्च सामान्यान्याश्रयभेदेनाभिन्नानि भवन्ति, सादृश्यन्तु भिन्नम्, सामान्यं नियुतियोगिकं तदनि- इत्यत साह, 'वाइल्यञ्चेति, 'अनुगतमिति, तथाच बहुलमिति व्यवहारविषयत्वमेव वाहुल्यमिति भावः । पूर्वलक्षपाप्रसतातिप्रसङ्गं वारवति, 'हस्ति-मशकयोस्विति, 'व्यावर्त्तकमिति, हस्तित्व-मन- कवादिरूपमिति शेषः, 'साधारणमिति, शुण्डवत्त्वादिरूपमिति शेषः । उपसंहरति, 'एत इति स्ववृत्त्यसाधारणधर्मापेक्षया वा- लसाधारणधी एवेत्यर्थः, "किञ्चिदभेदाधिष्ठान' प्रतियोगिभेद- महछतं । तथाच तद्भिनवे मति खत्त्यसाधारणधर्मवहुलतगत- भूयोधर्मवत्त्वं तन्निरूपितस्खनिछसादृश्यमिति पर्य्यवसितं । दूषयति, 'नेति, 'समसयेनेत्यस्य 'धर्मणेत्यत्रान्वयः, एवमग्रेऽपि । ननु गणनभ्रान्तिवशात्तत्र व्यवहार दूत्यत-भाछ, 'अगणितेनायौति, 'व्यवहारादिति, तथाच अगणनस्थले वाऊल्याज्ञानात् त्वन्ते तय- वहारो न स्यादिति भावः । ननु व्यवहारविषयत्वरूपवाहुल्यं न गणनमापेक्षं संख्याया एव तत्मापेवत्वादिति यदि ब्रूयात्तदाप्याह, 'किञ्चेति, "भिन्नमिति, 'प्रत्याश्रयमित्यादिः, तथाच सामान्यवि- ·उपमानाख्यटतीयखाइम् । रूप्यञ्च । सादृश्यन्तु सप्रतियोगिक तीव्ययश्च । अथ भेदे सति तगतभूयःसामान्यवक्त्वं सादृश्यं भेदश्च प्रत्याश्रयमन्यः सप्रतियोगिकश्चेति चेत्, तईि साह- श्यस्य भेदघटितत्वेन सावधित्वे तस्मात् सदृश इति स्यात् न तु तेन तस्य वा सहश इति स्यात् । न च साहश्यस्यापि सप्रतियोगिकत्वेन तस्मात् सदृश इति स्यात, सावधौ हि तथा प्रतीति-प्रयोगा न तु प्रतियो- गिनि, अभावेऽपि घटादिति) प्रतीतिप्रसङ्गात् । अपि रुद्धधर्मवत्वात् तभेदमिद्या सामान्यरूपता तस्य न सम्भवतीति भावः 1 एवमयेऽपि, 'तदनिरूप्यश्चेति यगतसामान्यं तदनिरूप्यश्चे- त्यर्थः, विरुद्धधर्मान्तरमपि दर्शयति, 'तद्धौव्ययश्चेति, 'चकारात्त- विरुप्यत्वसंग्रहः । शरते, 'अथेति, दृष्टापत्तिमाशय निषेधति, 'न घेत्यादि, 'तथा' पञ्चम्यर्थविषयकेत्यर्थः, 'प्रयोगः' व्यवहारः, 'न विति न तु प्रतियोगिविषयकमाचे पञ्चम्यर्थविषयकवमित्यर्थः । प्रतियोगित्वस्य पञ्चम्पर्थत्वे दोषान्तरमाह, 'श्रभावेऽपौति अत्यन्ता- भावेऽपौत्यर्थः । अत्यन्ताभावविषयकमतीतेरपि पञ्चम्यर्थप्रतियोगित्व- विषयकत्वापत्तेरिति यावत् । 'घटादितौति भूतले घटादभाव- इति प्रतौतिप्रसङ्गादित्यर्थः । विशेषणांशमादाय दोषमुद्भाव्य विशे- (१) घटानेसोति ख.। ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। २२ च तद्धर्मवत्त्वं यदि सादृश्यं तदा तत्-तभिन्नतयाः सङ्करः स्यात्() तधर्मवत्ता हि तत्ता तदन्या च तहत्ता, यदि च तचैव तहत्ता तदा तदेव तददिति स्यात् । तथाच तधर्मवत्ताप्रत्यभिज्ञानवत् सोऽयमिति स्यात्,न तु तहदयमिति। एवं तहत्तैव हि तत्तेति गवयेऽपि गबुद्धि- व्यपदेशौ स्याताम् गोगतसामान्ययोगित्वेन गोवत्तत्ता- - व्यांशमादायापि तमुद्भावयति, 'अपि चेति, 'तत्तभिनतयोः' तत्ता- तद्भिनतयोरित्यर्थः, द्वन्दात्पर इति न्यायात्, 'सङ्करः स्यात्' एक- बोभवसत्त्वं स्वात्, अत्र हेतुमाह, 'तद्धर्मति ततधर्मत्यर्थः । सादृ- प्रयखान्यरूपत्वे दोषमाह, 'तदन्येति भेदविशिष्टतद्गतधर्मवत्ता भिन्ना, 'तत्ता' तत्सादृश्यं, 'तत्रैव' तत्रापि, 'तहत्ता' तत्सादृश्यं, तस्य भेदाचटितत्वादिति भावः । ननु तत्र तत्तासत्त्वे का क्षतिरित्यत- आह, 'तदेति, 'तदेव' तदपि, 'इति स्यात्' इति व्यवहारः स्थात् । ननु तच तत्सत्त्वेऽपि व्यवहारनियामकोभेदोवक्रव्य इत्यत शाह, 'तथा चेति तथोक्तौ चेत्यर्थः, कचिदेवं पाठः स एव सम्यक् । 'इति श्यात्' वस्तुगत्या सादृश्यवति इति प्रतीतिः स्यात्, श्रापत्ति मुवा अनुपपत्तिमाह, 'न विति, 'तहदयमितौति, वस्तुगत्या सादृश्यवतीत्यादिः, 'दूतौति इत्येवेत्यर्थः । तद्वत्तायास्तत्तारूपले दोषमाह, “एवमिति, कुत इत्याकाक्षायामाह, 'गोगतेत्यादि, 'गोदतत्ताश्रचत्वात्' गोत्ववत्तायास्तत्तायाश्चाश्रयत्वादित्यर्थः। पूदी- (२) सङ्करप्रसङ्गादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखगहम् । २३ श्रयत्वात् न विशेषः प्रत्यक्षत्वात् । न समवायः वृत्ति- मश्चात्, इत्यधिक सादृश्यं । यत्तु सादृश्यं भावोऽभावो वा, भावोऽपि सगुणं निर्गुणं वा, निर्गुणमप्याश्रितमनाश्रितं वा, प्राश्रि- तमपि सामान्यवन्निःसामान्य वा, सामान्यवत्वे स्पन्दो- ऽस्पन्दो वा, निर्गुणं निःसामान्यमाश्रितमेकाश्रितमने- कगुण-कर्मत्तित्वरूपहेतोरेव विशेषभेदसिद्धेः सामान्यभेदसाध- कछेतोरेव समवायभेदसिद्धेः सम्भवेन तदानौं न विशेषः न सम- वायइत्याद्यनुक्का हेत्वन्तरेणापि तच विशेषादिभेदसिद्धिसम्भव- इत्यावेदनायैव ददानौं तमाछ, 'न विशेष इति, 'प्रत्यक्षत्वात्' लौकिक प्रत्यक्षविषयत्वात, 'वृत्तिमत्त्वात्' समवेतत्वात्, अच समवाय- पदं अभावोपलक्षक, क्वचिन्न समवायादिरिति पाठः। 'अधिक' सप्तपदार्थातिरिकं । परमतं निरसितुसुपन्यस्यत्ति, 'यत्त्विति, भावः' भावरूपं, एवमग्रेऽपि, भावादिशब्दस्याजलिङ्गत्वान्न नपुंसकत्वं । परविकल्पे आश्रितमित्यनन्तरं स्पन्दभिन्नं भावरूपमिति पूरणयं, अन्यथा स्पन्दोऽस्पन्दो वा भावोऽभावो वेति विकल्पद्दयस्यानुत्तरत्वेन न्यूनता- पत्तेः। यद्यपि एकाश्रितमित्युत्तरेण परविकल्पस्यापि निवृत्तिः सम्भवति तथापि एकाश्रितमपि नित्यमनित्यं वा नित्यमपि प्रत्यक्ष- (१) इत्यतिरिक्तमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। काश्रितं वा, इति यथायथं सक्षपदार्थान्तर्गतमिति । तन्न। व्यवहारानुपपत्त्या तहहिर्भावात् अन्यथैताह- शविकल्येन सामान्य-विशेष-समवायानामपि द्रव्या- दिचयलाधर्म्यात्तत्तदन्तर्भावः(९) स्यादिति । उच्यते । अप्रत्यक्ष वा इत्यादिवविधविकल्पधाराया अनिवृत्तिः । 'यथायथं' यत्र यत्र यादृशं यादृशं सादृश्यं क्वचित् गुणरूपं क्वचित् क्रियारूपं द्रव्यरूपं सामान्यरूपमित्यर्थः, ‘सप्तपदार्थान्तर्गतभिति, क्लुप्तपदार्थानां साधय॑निश्चये विकल्पासम्भवादिति भावः । दूषयति, 'तन्नेति, 'व्यवहारानुपपत्त्या' तेन तस्य वा सादृश इति व्यवहारानुपपत्त्या इत्यर्थः, इदमुपलक्षणं तस्मात् सदृश इति व्यवहारापत्त्या इत्यपि वोध्यं । 'अन्यथा' प्रामाणिकव्यवहारमुल्लङ्ख्य विकल्पभयमाघेण तस्य कृप्तपदार्थान्तर्गतत्वस्वीकारे, ‘एतादृशविकल्पेन' सामान्यं भावो- ऽभावो वा इत्यादिविकल्पेन, 'मामान्य- विशेष-समवायानामपौति, प्रभावो भावोवेत्यादिविकल्पासम्भवादभावोनोक्तः, 'ट्रव्यादिचयसाध- यात्' समवेतत्व-द्रव्यसमवेतत्वादिरूपतत्माधर्म्यात्, समवायस्थापि स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेन समवेतत्वात्, 'तत्तदन्तर्भावः' द्रव्य-गुण- -कर्मा- न्तभावः । एतावता मौमांसकमते निळूढे जरनैयायिकः स्वयमुत्तरयति, 'उच्यते इति, 'असाधारणान्येति असाधारणभिन्ना ये तहतभ्यो- (१) तदन्तर्गतत्वमिति ख० ।

·उपमामाख्याटतीवखण्डम् । '२५ असाधारणान्धतद्गतभूयोधर्मवत्त्वं तत्सादृश्यं । यज्- धर्मास्तहत्त्वं, 'तत्सादृश्य' तनिरूपितसादृश्यं इत्यर्थः । अस्ति च गवये गोत्वादिरूपासाधारणधर्मभिन्ना ये गोनिष्ठशक्लादिगुण-चलनादि- रूपक्रिया-खुर-टङ्गादिद्रव्यात्मकधर्मास्वदत्त्वात् गोनिरूपितसादृश्य। खस्मिन् स्वमादृश्यवारणाय तवृत्त्यसाधारणधाभाववत्त्वे सतौति वसायं, असाधारणधर्मस्यापि भूयोऽन्तर्गतत्वेनासम्भव इति धर्मासा- धारणान्यत्वनिवेशः, असाधारणान्यत्वञ्च खावच्छिन्नभिनावृत्ति यत् खं तदन्यत्वे मति खाश्रयत्तित्वं वृत्तिमत्त्वं वा, विशेष्यदस्ताद- वृत्तिव्युदासः, मत्यन्तव्यावृत्तिः स्फुटव । वस्तुतस्तु अत्तेरणाधार- गान्यत्वेऽपि न छतिस्तगतलाभावेन यावदन्तर्गतत्वाभावेनासम्भवाभा- वात् इति विशेष्यदलं नोपादेयमेव । न चास्य स्वत्वघटितलेना- मनुगततया सादृश्यस्य दुर्जेयत्वमिलि वाच्यं । स्वविशिष्टविशिष्टत्व- सम्बन्धेन किश्चिद्धर्मविशिष्टान्यत्वे सति वृत्तिमत्त्वस्यैव तथात्वात् प्रथमवैशिष्टं स्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन, द्वितीयवैशिष्टश्च वृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नखनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन, प्रवृत्ती असाधारणन्यत्वव्यवहारवारणाय वृत्तिमत्त्वनिवेशः, प्रकृते तदमि- वेशेऽपि न चतिरिति साम्प्रदायिकाः। तन । प्रमेयवादेरेव तथात्वेनातिप्रसङ्गापत्तेः । नव्यास्तु असाधारणोऽन्यो येभ्य इति व्युत्पत्त्या साधारणत्वलाभः, तत्पदं तद्धावच्छिनपरं, एवमयेऽपि, नद्धमावच्छिनगतसाधारण- भूयोधर्मवत्त्वं तद्धावच्छिन्ननिरूपितचादृश्यं, तद्धावछिन्नसाधा- ·२६ तत्वचिन्नामयो जात्यादिसाधारणं भेदाघटिततया च निरवधि तहत- बहुधर्मवत्त्वं तन्निरूप्यमितीतरनिरूप्यत्वमेव तस्य सप्र- तियागिकत्वं, तवापि सादृश्ये तदेव सप्रतियागिकत्वं, न तु भेददीर्धादिवत्सावधित्वं तस्मात् सदृश इति प्रत्य- यापत्तेः । बहुत्वश्च विचतुरादिसाधारणमिति नाननु- रणत्वञ्च तद्धीवच्छिन्नत्तिवे पति तद्धावच्छिनाभिनत्तित्वं । न च स्वस्मिन् खसादृश्यापत्तिः, तद्धावच्छिन्नभिन्ननिरूपितसादृ- श्यतावच्छेदकसम्बन्धेन भूयोधर्मवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । न प साधारणत्वनिदेशो व्यर्थः, भूयःपदस्य यावदर्षकत्वेनासम्भवापत्तेः । न चैवं 'भेदाघटितत्वाञ्चेत्युत्तरग्रन्यासङ्गतिः,(२) प्रकारतया भेदा- घटितत्वादिति तदर्थत्वात्, तदभिधानस्य तस्मात् सदृश इति यवहारवारमात्रप्रयोजनकत्वादिति प्राहुः । अपरे तु असाधारण: सादृश्यत्यासाधारणो धौं गववादिः तदन्यश्चासौ स चेति कर्मधारयोत्तरतत्पुरुषः, स्वभिनतगतभूयोध- र्मवत्त्वं खनिष्ठं तनिरूपितमादृश्यमित्यर्थः, 'भेदाघटितत्वाच्छेत्यस्य तु प्रतियोगिभेदाधटितत्वादित्यर्थः, भूयस्वन्तु न थावत्त्वं किन्तु बद्धत्वमेव, अतएव 'बडत्वमित्युत्तरग्रन्थमङ्गतिरिति व्याचक्षते । 'निरवधि' अवधिलानिरूपकं । ननु तस्य निरवधित्वे सप्रतियोगिकत्वमपि न स्यात् इत्यत आह, 'तहतेत्यादि, 'इतरेति (१) 'भेदाघटिततया च' इत्यत्र 'भेदाघटितत्वाच' इति कस्यचिन्मूलपुस्त- कस्य पाठमनुसृत्य टीकाकृतदुतामिति ।

·उपमानास्पतीयखण्डम् । २० गमः। न चातिप्रसङ्गः, इस्ति-मशकयोरपि प्राणित्व- सुखित्व-दुःखित्वादिना() सादृश्यात् । अतएव वैसादृश्ये- ऽपि श्राह्नादजनकत्वादिना(९) चन्द्र इव मुखं पुट्या- दिनार) महिषीव गौरिति वह्वल्पतहतधर्मवत्वेन सादृश्याश्रयेतरेत्यर्थः । एतेन गवादेरेव तनिरूपकत्वं न तु गवया- देरित्यावेदितं, 'तव' मीमांसकस्य । ननु भूयस्वं बहत्वमेव तव नानुगतं इति तस्य लक्षणघटकत्वासम्भवदत्यत आह, 'बजत्वमिति, 'साधारणमिति, यत्किश्चिदुद्धिविषयत्वरूपत्वात्तस्येति भावः । शकते, 'न चेति, 'अतिप्रसङ्गः' इस्ति-मभकयोरपि सदृशवप्रसङ्गः, कुतः इत्याकाक्षायामाह, 'इस्तीत्यादि, 'मादृश्यात्' सादृश्यस्य प्रामाणिकत्वात् । 'अतएव' तहतचिचतुरादिधर्मवत्त्वेऽपि सादृश्यस्य- प्रामाणिकत्वादेवेत्यर्थः, 'वैमादृश्येऽपि' तहतचिचतराद्यतिरिक्तधा- भावेऽपि, 'श्राक्षादजनकत्वादीत्यादिपदात् चाकचक्य-मण्डलाका- रत्वपरिग्रहः, पुण्यादौत्यादिना बजतौरव-पावनत्वपरिग्रहः, 'गौरि- तौति, व्यवहार इति शेषः । ननु भवन्मते समदृशत्व-मन्दसदृशत्व- व्यवहारः कथं स्यादित्यत श्राइ, 'बकल्पेति, अल्पत्वं पञ्चत्वन्यूनदृप्ति- दिलव्यापकमाझ्यावत्त्वं, मझ्या च गुणरूपा विषयतारूपा वा इत्यन्य- देतत्, अत एकधर्मवत्त्वे पञ्च-षडादिधर्मवत्त्वे च न मन्दसादृश्यव्य- (१) प्रानित्य-शरीरिख-सुखित्वादिनेति ख० । (२) व्याकादकत्वादिनेति ख. । (२) बडधोरवादिनेवि ख. | ·२८ तत्वचिन्तामगौ सुसहमान-सन्दसधशलम् । अतरव गवये गोसादृश्य पृष्टः तद्धर्मवल्लेव विवेचयति, वराहं गावोऽनुधाव- न्तीत्वव मोसादृश्यं वराहेऽप्युक्तम्। तदर्मवत्त्वेनापमा- नोपलेयव्यवहारः काव्यादौ, साध्य-साधनवत्तामात्रेण दृष्टान्ते पक्षसादृश्यवाचकवति प्रयोगः परीक्षकाणाम् । वहारः। सुसमन्वलक्षणे पञ्चत्वव्यापकसझ्यावत्त्वं निवेग्यमिति विशे- पलक्षणद्वयमिति भावः । 'अतएव' त्रि-चतरादिधर्मावति सादृश्य- अत्त्वादेव, अस्य वक्ष्यमाणप्रथमान्तत्रयेणन्वयः । “अतएव' सादृश्यन्य सदगतधर्माखरूपत्वादेव, इति केचित् । तन्मन्दं । 'वराहमित्यादि- अन्धासङ्गतेः तस्य अल्पधर्म मादृश्यत्वप्रतिपादकग्रन्यत्वेन सन्दर्भवि- रोधापत्तेः । 'गोसादृश्नं पृष्टः' गोसदृशः क इति जिज्ञासाविषयः पुरुषः, 'तद्धर्मवत्त्वं' गोगतधर्मवत्त्वं, 'विवेचयति गायति, वराहे- ऽप्युक्तमिति वननिष्ठत्व-चतुष्यदत्व-धावमानलमत्त्वात् इति भावः । 'तीवत्वेन' तगतदित्रिधर्मवत्त्वेन, 'काव्यादाविति “अकस्मात् देष्टि यो भनमाजन्मपरिसेवितं। न व्यञ्जनं कामयते त्याज्यो नृप- दवातरः" इत्यादी धर्मादयेन, “प्रतापौ बहुभिर्यागैर्युतो राजा भवानहं । इति मन्ये महाराज युग इन्द्र इव क्षितौ” एत्यादौ धर्मत्रयेण तड्यदहारः, 'साध्येत्यादि, 'मात्रपदेन धर्मान्तरव्यवच्छेदः, 'मादृश्नवाचकवति' उदाहरणत्मकवाक्ये, 'प्रयोगः', महानसस्ये- त्यादिः, 'परीचकाण' पण्डितानां ।

·उपमानास्थटतीयखण्डम् । २६ न चैते गौणाः, मुख्य बाधकाभावात् । तस्मात् केनचिसम्र्मेण कस्यचित् कचित् सादृश्यवस्वमन- नुगतमस्ति । किञ्च याहशबहुतधर्मवत्त्वज्ञानं साह- श्यव्यञ्जकं तदेव तद्यवहारनियामकमस्तु किमधिकेन । अन्यथा चिचतुरादित्वे तु व्यञ्जकमपि बहुधर्मवत्त्व- केचित्तु प्रतिवादिनि पुरुषे सदृष्टान्तोदाहरणवति सति स्वीयप्रतिझादेः प्रयोगः । अन्यथा न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् प्रति- जादिप्रयोगे तेषां रत्तिरेव नोत्पद्यत इत्याजः । 'न चैत इति, एते' व्यवहाराः। सर्वज्ञस्य सर्वसदृशवापत्तिरूपदोर्षे पूर्वपक्ष्य तं स्वयं वारयति, 'तस्मादिति, 'अननुगतमिति, न तु प्रत्याश्रयमेकमित्यर्थः । ननु तगतभूयोधर्मवत्त्वरूपमपि सादृश्यं तदत- यादृशधर्वावत्त्वज्ञानोत्तरमेव ग्टयते तदेव सदृशव्यवहारनिमित्तं सादृ- ध्यमस्तु श्रावश्यकवादित्यामते, 'किञ्चेति, 'मादृश्यव्यञ्जक' सादृश्य- ज्ञानजनकं, 'तदेव' तादृशधर्मवत्त्वमेव, 'तयवहारनियामकमिति तत्मादृश्यव्यवहारविषयतावच्छेदक सादृश्यरूपमिति यावत्, 'किं अधिकेन' किं तादृशधर्मातिरिकधर्मापणं सादृश्यघटकत्वेन, अनाव- ज्यकत्वादित्यर्थः । 'अन्यथा' तादृशधर्मस्य मादृश्यरूपत्वाभावे, तस्येति शेषः, 'चिचतरादित्वे' चिचतुरादिधर्मस्वरूपत्वे, 'वधर्मावलमिति व्यच्चानामनेकत्वे एकस्मिन् व्यञ्जकत्वं न सम्भवति व्यभिचारादिति तेषां प्रत्येकधर्म प्रति एकैकस्य व्यञ्जकत्वमावश्यकमित्यभिमापः । ननु ·३. तत्वचिन्तामो मननुगतं स्यात् । व्यचकमननुगतमपि वह्नौ प्रत्यक्षा- दिवदिति चेत् । न । तचाभिव्यतीनां वैजात्यात् धूमा- लोकादौ वहिव्याप्यत्वमेवानुगतम्। अपि तयाध्य- त्वमस्तीति चेत्, तईि यादृशं तद्याप्यत्वं तदेव ताव- हारनिमित्तं । न च तगतबहुधर्सवत्त्व) न व्यञ्जक- तथा सत्यपि का इतिरित्यत श्राइ, 'अननुगतं स्यादिति, तथाच गौरवमिति भावः । ननु अनायत्या गौरक्सपि स्वीकार्य या धमादीनामननुगमेऽपि तत्प्रत्यक्षादिकं वहिव्यञ्जकं इत्याशकते, 'व्यञ्जकमिति, अखिति शेषः, अत्रैव दृष्टान्तमाह, 'वहाविति, तत्राननुगम एव नास्ति इति दृष्टान्तामिद्धिरित्याशझते, 'तत्रेति, 'अभिव्यक्तौनां' व्यञ्जकानां धूमादीनां, अनि मर्चतोभावेन व्यक्ति- र्जानं यस्मादिति व्युत्पत्तेः, 'वैजात्यात्' दैलक्षण्यात्, 'अनुगतमिति, तथाच तदेव धूमादीनामतुगमकं इति कुतो गौरवमिति भावः । दूदञ्च तइदल्यावृत्तिलरुपयाप्यत्वा लिमायेण व्यापकमामानाधिकरण्य- रूपाया व्याप्तेईततावच्छेदकभेदेन भिन्नत्वात् । 'यत्रापि' सादृश्येऽपि, 'तवाप्यत्वं खादृश्यव्याप्यत्वं, 'अस्ति' व्यनकानुगमकमस्ति इत्यर्थः । मौमांस का मते, 'ताँति, 'तदेव' यादृश्यव्याप्यत्वमेव, 'व्यवहार- निलिन स्वायाश्रयत्वसम्बन्धेन व्यञ्जकविधया वादृस्यव्यवहारप्रयो- जकं तदेव तयञ्जकसस्थिति यावत्, 'तदेवेत्येदकारव्यवच्छेा खय- साह, 'तहतेति, व व्यञ्जक' न सादृश्यमानजनक, इति 'न ऐति (१) तु ततवजधम्नवत्त्वज्ञानमिति ख० ।

·उपमानारपटतोयखण्डम् । मेवानुभवविरोधात् तहतभूयोधर्मस्य बनल्पत्वज्ञानं विना सुसहश-सन्दसहशत्वज्ञानाभावाच्च । अथ तात- वहुधर्मवावं न सप्रतियोगिकं सादृश्यन्तु न तथेति) व्यवहर्त्तव्यसाधकमिति चेत्, न, सादृश्यवत्तस्यापि स- प्रतियोगिकत्वात्। - योजना । केचित्तु 'न चेति न वित्यर्थः, 'न व्यञ्जकमिति नकारो- भिन्नझमे, दूषयति, 'नेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याः । 'अनुभवविरो- धादिति, तथाच गवि तादृशवधर्मज्ञानोत्तरमेव गवये सादृश्य- जानं न त्वन्यदा इत्यनुभवादिति भावः । तादृशानुभवे विपतिपर्ण प्रत्याइ, 'तहतेति, तथाच तहतधर्माणां वहत्पत्वज्ञानस्यावश्यकनया सादृश्यवोधकतया सादृश्यज्ञानात्पूर्व तहतधर्मज्ञानमावश्यकमिति भावः । महते, 'अथेति, 'न तथा' न सप्रतियोगिकवाभाववासप्रति- योगिकमिति यावत्, 'इति' इत्येव, 'व्यवहर्त्तव्यसाधक अतिरिमा- सादृश्यसाधकमित्यर्थः, दूषयति, 'नेति, ‘सादृश्यवत्' भवन्मतसिद्धा- तिरिफसादृग्यवत्, 'तस्यापि' तहतबहुधर्मवावस्यापि, ‘मप्रतियोगि- कत्वात्' तत्त्वेनानुभूयमानत्वात्, अनुभवापलापे तवापि तच तसि- द्धिर्न स्यादिति भावः। 'यत्त्विति, 'तत्ता-तत्तयोः' तत्ता-तत्मादृश्ययोः, 'सङ्करः स्यात् एकच समावेशः स्यात्, तत्तायास्तगतधर्मवत्तारूपत्वादिति भावः । (१) सादृश्यन्तु तथेतीति ।

·३४ तत्त्वचिन्तामणी तथाप्ययमपि शृङ्गादिमानिति समुच्चयधीः स्यात् न तु गोसदृश इति चेत्, न, एकत्रोमयसम्बन्धः समुच्चयो- ऽन्यगतभूयोधर्मवत्त्वमन्यत्र सादृश्यमिति विवेकात् । रूपितविमेव्यताया अप्पैक्यान्नानाविशेष्यतान्निरूपकवाभावेन न तस्य समूहालम्बनत्वमित्यभिप्रायः इति साम्प्रदाचिका व्याचक्षते । जवस्तु ननु सादृश्यस्यानेकधर्मरूपत्वे तज्ज्ञानं समुच्चयावगाडि स्थादित्याशङ्कते, 'तथाप्ययमपीति, 'समुच्चयधीः' समुच्चयावगा- हिधीः, 'न तु गोसदृश इति नैकसम्बन्धावगाहि गोसदृश दूति ज्ञानमित्यर्थः । 'एकत्र' एकस्मिन् धर्मिणि, 'उभयसम्बन्धः' अनेक- सम्बन्धः, अन्यत्पूर्ववत् इत्याहुः, तच्चिन्त्यं । वस्तुतस्तु, ननु अत्यन्ताआव-प्रतियोगिनोरिव भेद-प्रतियोगि- गतधर्मयोरेकीवमाहि ज्ञानं आहार्यभिन्नं चेत् समुच्चयः इति सा- दृश्यस्य तड्नेदघटितत्वेन गोसदृश इति ज्ञानं समुच्चयरूपं स्यादिति तटस्थ-आशङ्कते, 'तथाप्ययमिति, 'न गोसदृश इति, समुच्चयानात्मक- इत्यादिः। भेदावगाहिसमुच्चयोऽप्रसिद्ध इति न देयं, तखाव्या- प्यवृत्तितामते संघोगिभिन्नो वृक्षः संयोगवानित्यादेरिव प्रसिद्धत्वात् । समाधत्ते, 'एकत्रेति एकधर्मिणि भावाभावसम्बन्ध इत्यर्थः, तदवगा- हित्वेन ज्ञानमपि तत्त्वेन व्यपदिश्यते इति भावः । 'अन्यगतेति गव- यान्यगतेत्यर्थः, 'अन्यत्र' गवये, 'विवेकात्' विवेचितत्वात्, तथाच भेदो गवि पतितः तादृशधर्मवत्त्वन्तु गवये इत्येकधर्मिण्युभयानव- गाहित्वेन कुतः समुच्चयत्वप्रसक्तिरिति भावं वयं युक्तं व्याचक्ष्महे ।

·उपमानाख्यटसीयखण्डम् । ३५ नवीनास्तु । विलक्षणसुखदये इतरसकलव्यारत्तं सादृश्यमनुभूयते न तु तदुभयमाचरत्तिजातिरस्ति) तदुभयाभावे) जातेरनाश्रयत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि जन्यं धर्मान्तरमस्तीत्यधिकं सादृश्यमुपेयं, तवापि नव्यमीमांसकमतमुत्थाप्य दूषयति, 'नवौनास्तिति, 'इतरस- कलव्यावृत्तं तादृशसुखसामान्यावृत्तीत्यर्थः, 'अनुभूयते' एतत्म- खसशं तत्सुखमित्यनुभूयते, लोकैरिति शेषः । तथाच तदुभय- मात्रवृत्तिधर्माभावात् भवन्मते तत्र सादृश्यानुभवोऽनुपपत्र इति भावः। तदुभयाभावे' तदुभयनाशे, 'अनाश्रयत्वेन' स्वसमवा- थिरहितत्वेन, 'अनित्यत्वप्रसङ्गादिति, तथाच पुनस्तादृभसुखदये उत्पने तादृशजातिरवश्योपेया अनेकसमवेतत्वाभावेन जातित्वमेव तस्या न स्यादित्याश्रयनागादेव तन्नाशस्तदुत्पत्तौ तदुत्पत्तिरिति सुतरामनित्यत्वं इति भावः । न च प्रत्यये घटवादेरिव तादृश- जातेरपि तदानीं कालसम्बन्धमा पश्चात्तदुत्पत्तौ ताभ्यां सह तत्सम्बन्धोऽपि उत्पद्यते सम्बन्धस्यानित्यत्वे सम्बन्धिनोऽनित्यत्वमिति तु रिक्तं वचः मनःपम्बन्धादेस्तथात्वेऽपि मनःप्रमृतेरथात्वात् इति मामाभावेन तत्कल्पमासम्भवादित्येव तत्त्वं । 'अधिक' सप्तपदार्थातिरिक्त, नव्यमतोपरि महते, 'तवापौति, 'समानधर्मवत्त्वं' वाय। (९) सहसमाचशमिजातिरतोसि ख० । (२) तदयाभाव इति ख. ।

·३२ तत्वचिन्तामणौ यत्तु तत्ता-सहत्तयोः सङ्करः स्यादिति, तन्न, तपैव तद्धर्मवत्ता तदभेदो वा तत्ता सा च सोऽयमिति प्रत्य- क्षज्ञाने भासते, भेदे आसमाने तदन्यस्मिन् तधर्मवत्ता तहत्ता यतो भवति तहदयं न तु स इति तयोर्मेदात्। नन्वेवं व्यक्त्यन्तरे गोत्वअहे तहोवदियमिति स्थान्न दूषयति, 'तन्नेति, 'तचैवेति, “एक्कारोभिन्नक्रमे, 'तद्धर्मवत्तेति तहतधर्मवत्तवेत्यर्थः, 'तत्तेतिपरेणान्वयः । ननु गोतत्ता गवयवृत्ति- रिति व्यवहारः स्थादाथेयताया अनतिरिकत्वात् इत्यत आह, 'तदभेदो वेति, 'भासमान इति सतीति शेषः, अन्वयश्चास्य 'भव- तौत्यनेन, 'भवति' व्यवहियमाणा भवतीत्यर्थः । 'इतौति 'यतो भवतीति पूर्वणान्द न्विधः । 'तयोरिति, श्रत इत्यादि। केचित्तु 'इतिशब्दस्य काकाक्षिगोलकन्यायेन उभयचैवान्वय- इति अत इति न पूरयमित्याः। तन्न । एकस्य इतिशब्दस्य उभयार्थकत्वे सन्दर्भविरोधापत्तेः । 'तयोः' तत्ता-तत्तयोः, 'भेदात्' अवश्याभ्युपेथभेदात् । नन्वे- तन्मते मादृश्यस्य भेदाघटितत्वादिदममङ्गतं इति चेत्, न, तस्य तभेदाघटितत्वेऽपि श्राश्रयभेदघटितत्वात् । न च तथापि तदन्यस्मि- नित्यमगतं, तख फलकथनरूपत्वात् । शकते, 'नम्वेवमिति, ‘एवं' उतरूपेण तयोर्भदे, 'व्यक्तन्तर इत्यनेन तड्याकिभेदसत्त्वमावेदितं, तत्र गोत्वाग्रहे दृष्टापत्तिसम्भवान् ‘गोत्वग्रहे दृति गोत्वनिश्चये इत्यर्थः, 'नगोवत्' तद्गोव्यक्त्यन्तरवत्, 'यं' पुरोवर्तिव्यक्तिः, 'स्थादिति, ·उममानाख्यटतीयखण्डम् । त्वियमपि गौरिति चेत्, न, गोत्वमावस्य तदन्यव्यक्ति- वृत्तित्वसमुच्चयात् एकत्र नानासम्बन्धानवगमात् । तहोत्तिबहुधर्मज्ञाने भवत्येव तहोवदियमिति । तत्र तहोभेदस्य तगतबहुधर्मवत्त्वस्य च सत्त्वात् इति भावः । श्रापत्तिमुवाऽनुपपत्तिमप्याए, 'न वियमपीति, 'गौरिति गवा- भेदवतीत्यर्थः, 'स्यादिति पूर्वेणान्वयः, तत्ता-तदत्तयोविरुद्धवा- दिति भावः । शहां निरस्वति, 'नेति, 'समुच्चयात्' ज्ञानात्, 'एकत्र' व्यत्यन्तररूपैकधर्मिणि, 'नानेति गोगतनानाधर्माण, 'सम्बन्धानवगमात्' श्राश्रयत्वरूपसम्वन्धानवगमात्, तथाच तगत- भयोधर्मवत्त्वज्ञानाभावात् न तत्र तद्वत्तापतौ तिरिति भावः । नम्वेवं दूयं तहोवदितिप्रतीतिः कदाचिदपि न स्यात् इत्यत पाह, 'तगोहत्तीत्यादि, तथाचेष्टापत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं व्यक्त्य- न्तरे तयक्तः सादृश्यसत्त्वेऽपि गोसामान्यतत्तायां बाधकाभावात् उनानुपपत्तेरयभावः । ननु मादृश्यस्य नानाधर्मरूपत्वे गोमदृश इति शानं समूहालम्बनं स्यात् न तु विशिष्टज्ञानं इत्याशा समाधत्ते, 'तथाप्ययमपौति, 'गोसदृश इति, विशिष्टवैशिट्यधीरिति शेषः । 'एकति, “उभयपदं नानापरं, 'समुच्चय इति धर्मपरोनिशः, तथाच एकस्मिन् ज्ञाने नानाविशेष्यतानां सम्बन्धनिरूपकत्वं समु- वयवमित्यर्थः । 'भूयोधर्मवत्त्वं' तादृशधर्मत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं, 'विवेकात्' निष्कर्षात, तथाच तादृशाधिकरणताया ऐक्येन तमि- mm ·२६ तत्त्वचिन्तामणौ । समानधर्मवत्त्वं व्यञ्जक विना कथं तत्र सादृश्याभि- व्यक्तिरिति चेत्, न, प्रतीतिबलात् द्रव्ये तथा गुणादौ तु व्यभिचारात् । अतएव न व्यञ्जनान्यथासिद्धि- स्तदभावेऽपि सादृश्यानुभवादितिर) । तत्तुच्छे विल- क्षणं सुखद्दयं न सुखमाचहेतुजन्यं सुखान्तरस्यापि तादृशत्वापत्तेः, किन्तु विलक्षणादृष्टजन्यं तच्चादृष्टं विहितत तुक्रियाविशेषानुष्ठानादन्येषामप्यस्तीति ते- तगतधर्मवत्वं, 'अभिव्यक्तिः' प्रतीतिः, 'द्रव्य इति सावधारणं, 'तथा' व्यञ्जकमापेक्षं, 'व्यभिचारात्' गुणादिधर्मिकसादृश्यज्ञाने व्यञ्जक- ज्ञानव्यतिरेकव्यभिचारात् । 'अतएवेति, तथाच व्यञ्जकस्य सर्व- चापेक्षितत्वे व्यञ्जकेनैव सदृशत्वव्यवहारोपपत्तौ किमतिरिक्तसा- दृश्यकन्त्यनया इत्यत्रानुयोगोऽपि नास्तौति भावः। तदभाऽवेपि' व्यञ्जकाभावेऽपि, 'सादृश्यानुभवात्' गुणादावित्यादिः, 'इतौति, आहुरिति शेषः। दूषयति, 'तत्तच्छमिति, 'सुखमात्र हेतुजन्य' सुखसामान्यकारणजन्यं, 'सुखान्तरस्य' अविलक्षणसुखस्य, 'तादृश- बापत्तेः' विलक्षणत्वापत्तेः, धादिरूपकारणमाम्यादितिभावः । 'विलक्षणादृष्टेति विजातीयादृष्टेत्यर्थः, सुखजनकादृष्टस्य धर्मतया निषिद्धक्रियायास्तत्रानुपयोगात् 'विहितेति, 'तहेतुः' विजातीया- दृष्टहेतुः, 'अन्येषां' पुरुषाणां, 'अस्तौति 'इतिशब्दः हेत्वर्थकः । (१) इत्याहुरिति ख० ।

·उपमामाख्यटतीयखण्डम् । पामपि ताहशानि सुखानि भवन्तीति तेषु कारण- विशेषप्रयोज्या विलक्षणजातिरस्ति तस्मात् जीवा- नामानन्त्यात्र) अनादिनिधनत्वादुत्पन्नानागतवि- नम्वेतावता का पतिरित्यभिप्रायेणाङ्कते, 'तेषामपौति तादृश- पुरुषाणामपौत्यर्थः, 'कारणविषप्रयोज्या' विहितक्रियाविशेष- प्रयोज्या, तचेति शेषः, 'अस्तौति, तथाच तादृशक्रियाविशेष- जन्यत्वादिकमादाय तत्र सादृश्यव्यवहार इति भावः । ननु तादृशमुखदयं न कस्यापि कदाचिदुत्पन्नं न वोत्यत्स्यमानं न वादृष्टविशेषजन्यं येन तादृशसुखसादृश्यानुपपत्त्या तदतिरिकं स्यात् इत्यताह, तस्मादिति अदृष्टविशेषाजन्यजन्यसुखस्याप्रामाणिकत्वा- दित्यर्थः, 'श्रानन्यात्' असंख्यत्वात्, 'अनादिमिधनत्वात्' उत्पाद- विनाशरहितत्वात्, 'उत्पन्नानागतविजातीयं उत्पन्नेभ्योऽनागतेभ्यथ विलक्षणं सुखं नास्तीत्यर्थः। तथाचानन्तसंसारे कदाचित् कस्यचित् तादृशं सुखमुत्पन्नं अवश्यमुत्पत्स्यते वा इति भावः । तादृशमुखं नास्तीति मिद्यसिद्धिपराहतं, उत्पनानागतादृष्टविशेष- जन्यसुखातिरिक्त सुखवाभावोतो तात्पर्यात् । ननु तादृशमुख- स्थापसिद्धावपि दुःखादिकं तादृशं सम्भवति इति विलक्षणे दुःखा- दिवये सादृश्यामुभवादधिकं तदाचं इत्यत आह, ‘एवमिति उतरूपेण तादृशसुखस्याप्रसिद्धवावपि, 'दुःखादौत्यादि, ताद- न च (९) धात्मनामानन्त्यादिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। आतीयं न सुखमस्ति, एवं दुःखादिकार्यान्तरेऽपित), न ह्यनुत्पन्नजातीयमनुत्पत्स्यमानजातीयं वा कार्य- मस्ति। यच्च व्यक्तिनाशे जातेरनित्यत्वमापादितं, तदपि न, नाशकाभावात्, श्रतएव इयोरपि तदवस्थानम् । अपि चैकत्र प्रतियोगिभेदेन सादृश्यं भिन्नं न त्वेक त्यादिः, 'कार्यान्तरेऽपौति, अप्रसिद्धिरिति शेषः । ‘एवं' अप्रमि- द्धिः, 'कार्यान्तरेऽपौत्यनन्तरं किमपि न पूरणीयमित्यप्याः । दात इत्याकाक्षायामाह, 'न हौति, ननु तादृशसुखे वैजात्यखीकारे श्राश्रयनाशे जातेरनित्यत्वं स्थादित्याशङ्का निराकरोति, 'यञ्चेति, 'श्रापादितमिति भवतेत्यादिः। 'नाशकाभावादिति, अन्यथा घटत्वादेरपि प्रलये नाशापत्तेः गुणनाशं प्रत्येवाश्रयनाशस्य हेतुत्वा- दिति भावः । उपर्षहरति, 'श्रतएवेति, 'इयोरपि तादृशविजाती- वसुखयोरपि, 'तदवस्थान' तङ्गतावस्थानवत्वं सादृश्यमिति यावत् । 'दयोरपि दृष्टवैजात्य-सुखवेजात्ययोरपौत्यर्थः, 'तत्' तदानौं श्राश्रयनामदशायां, "श्रवस्थानं' अवस्थितिरिति वार्थः। शकते, 'अपि चेति, 'व्यवहारादिति, एकस्मिन् गवये गोसादृश्यं महिष- सादृग्यं मित्रं भिग्नं तयोरेकवे गोसादृश्यं भोभनं महिषमादृश्य मन्दमिति व्यवहारानुपपत्तेरेकत्र शोभनत्वमन्दत्वयोरसम्भवादिति (१) दुःखान्तरकायेंय्वपीति ख० ।

·उपमानास्थटतीयखगइम् । ३६ सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारात, तथाच योग्यत्वादेकाहे सर्वग्रहप्रसङ्गः। प्रतियोगिगतभूयोधर्मज्ञानस्य व्यन- कस्य क्रमात् क्रमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम् । किच्चैवं वैसादृश्यमपि स्यात् । न च सादृश्याभावः, भावः । 'योग्यत्वात्' श्राश्रयमनिकर्षयावश्यकत्वेन सर्वेषां सादृश्यानां मनिसष्टलात्, ‘एकगहे' एकसादृश्ययहदशायां । ननु व्यञ्जकग्रह- क्रमादेव तहफ्रम इत्याशय दूषयति, 'प्रतियोगीति तादृश- धर्माणां ग्रहोयस्मात् इति व्युत्पत्त्या तादृशधर्मग्राहकव्यचकज्ञानस्य इत्यर्थः, 'मे' सादृश्यग्रहक्रमे, 'तदेव' तादृशं व्यञ्जकमेव, 'व्यव- हारनिमित्त' सदृशव्यवहर्त्तव्यतावच्छेदकं, 'इत्युक्तमिति इत्यच समाधानं उक्त, मयेतिशेषः । केचित्तु पूर्वं सादृश्यव्याप्यानां प्रतियोगिगतधर्माणां व्यचकत्व- मामङ्कितं तदभिप्रायेणेदं यथाश्रुतमेव सम्यगित्याः । समाधानश्च अनुभवविरोधरूपं सुसदृशत्वादिव्यवहारानुप- पत्तिरूपश्च । प्रशान्तरमुत्थाप्य निरस्थति, "किश्चैवमिति, “एवं' माधय॑स्य सादृश्यरूपत्वे, 'वैसादृश्यमपौति, सादृश्यवतीत्यादिः, 'स्यादिति, भवम्मते सादृश्यस्य साधर्म्यरूपत्वे सुतरां वैधगर्वस्य वैसादृश्यरूपत्वमिति गूढाभिप्रायः । अस्मन्मते वैमादृश्यस्य मा- ध्याभावरूपतया नेयमापत्तिः सम्भवतीत्याह, 'न चेति, सादृश्य- वौति शेषः, 'मादृश्याभावः' सादृश्यसामान्याभावः, कुत इत्या- ·तत्त्वचिन्तामणौ। तवैपरीत्यस्यापि सम्भवात् । सादृश्याभावत्वेनैव प्रती- तिर्विशब्दस्य निषेधार्थकत्वात्(९) इति चेत्, तर्हि गौरिव महिषीत्यत्र पावनत्व-क्षीरवत्त्वादिना विव- क्षितसादृश्यानाश्रये गवये वैसादृश्यं न स्यात्, न हि कायायामाह, 'तबेपरौत्यस्थापौति, 'तद्वैपरीत्यस्यापि' सादृश्या- भाववैपरीत्यस्यापि सादृश्यस्पीति यावत्, 'सम्भवात्' तत्र सत्त्वा- दित्यर्थः । ननु विसदृश-दुति प्रतीतेधर्यत्वेन तद्विषयत्व- मनुभवसिद्धं विसदृशपदस्य विधर्मपरवा दित्यतस्तस्य तथात्वमनु- भावयति, 'सादृश्याभावत्वेनैवेति सादृश्यसामान्याभावत्वेनैवेत्यर्थः, 'एवकारेण वैधयंत्वव्यवच्छेदः । तत्र युक्तिमाह, 'विशब्दस्थति, 'निषेधार्थकत्वात्' अत्यन्ताभावार्थकत्वात्, तथाच तस्य तादृशार्थ- कलं योगलभ्यमेव भवन्मते तु अन्यार्थकत्वं पारिभाषिकमिति गूढाभिप्रायः । उत्तरयति, 'तहौंति, 'इत्यत्रेति, “विवचितेति परेणावयः, 'पावनत्वं' पवित्रत्वं, 'चौरवत्त्वादीत्यादिना श्टङ्गा- दिमत्त्वपरिग्रहः । अभेदे हतीया, 'विवक्षितेति व्यवहतेत्यर्थः, 'अनाश्रय इति, एतेन सादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्त्वं गवये ज्ञापितं तेन च योगलभ्यमादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्त्वं तचास्तीति मन्मते नानुपपत्तिरिति व्यञ्जितं । 'न स्थादित्यत्र हेतमाह, 'न हौति, - (१) निषेधार्थपरत्वादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । सब गोसादृश्यं तदभावश्च, तस्मात् साधर्मा-वैधोर सादृश्य-वैसाहश्ये। यस तद्द्त्त्यनेकधर्मवत्त्वं सादृश्यं तेनाभेदेऽपि "गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। राम-रावण- योयुद्धं राम-रावणयोरिव"। इत्यादौ सादृश्यं । न चैवं 'हि' यस्मात्, 'तत्र' गवये, 'तदभावः' गोसादृश्यवामान्याभावः, तथास सामान्याभावप्रतियोगिनोविरद्धयोरेकचासत्वेन भवन्मते गवये गोवैसादृश्यव्यवहारो न स्यात् मन्मते तु सादृश्यप्रतियोगि- काभावस्य वैमादृश्यरूपत्वेन तब तावहारो नानुपपन्न इति भावः। उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'माधमय तहतधर्मवत्त्वं, 'वैधयं तदत्ति- धर्मवत्वं, तथाच वैमादृश्यस्य यौगिकत्वाभावेऽपि न तिरिति भावः । एकदेगिमतमुत्थाप्य दूषयति, 'यत्त्विति, 'मादृश्यमिति, तथाच तहत्तिभूयोधर्मवत्त्वमाचं तत्सादृश्यं न तु भेदगर्भ इत्यर्थः, तस्य भेदाघटितत्वे युतिमप्याइ, 'तेनेति, 'तेन’ मादृश्यस्य भेदाघटितत्वेन, 'अभेदेऽपि' प्रतियोग्यनुयोगिनो दाभावेऽपि, 'इत्यादावित्यादि- पदात् “ममैतच्छिशसादृश्यमसिमान्यच कुचचित्"। इति यशोदो- किपरिग्रहः। ननु मादृश्यस्य भेदघटितस्वेन गौरवान्न तत्र गवय- पदशक्यतावच्छेदकत्वं भेदाघटितत्वे गौरवाभावात् कथं तच न गवयादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं । न च तथापि गोवृत्तित्वादिविशे- षणवैशियघटितत्वेन गौरवं तदवस्थमेव इति वाच्यं । तस्योपलक्षण- खादन्यथा गोवृत्तित्वविशिष्टधर्माण गवयेऽभावात्तत्र तत्सादृश्यानुप- ·82 तत्त्वचिन्तामणौ गोरपि गोसहशत्वे गवयपदाभिधेयत्वापत्तिः। तब साहश्यपदस्य) विशेषे तात्पर्य्यात् । अन्यथा महिषे- इतिग्रसङ्ग इति । तन्न। तस्य तेन वा सहश इति- पत्ते: गोनिष्ठभेदप्रतियोगित्वविशिष्टतादृशधर्मवत्त्वस्य तथाले विशेष्य- विशेषणगुरुतरधर्मादये तदवच्छेदकत्वकम्पने महागौरवात् इत्याश- इते, 'न चैवमिति, ‘एवं' तस्य भेदाघटितावे, 'गवयपदाभिधेयत्वं गवयपदशक्यतावच्छेदकवत्वं । समाधत्ते, 'तचेति, 'सादृश्यपदस्य' मादृग्यवाचकसदृशपदस्य इत्यर्थः, सादृश्यस्य वाक्यत्वेन पदत्वाभावात्, 'विशेषे प्रत्याश्रयविभिन्ने खुर-टङ्ग-रूपादिरूपविशेषधर्म, 'तात्प- र्यात्' सङ्केतात्, तथाच तादृशधर्माणां शक्यत्वन्यूनवृत्तित्वेन तद- वच्छेदकत्वासम्भवात् अनन्तशक्तिकत्यने महागौरवं इति भावः । ननु सादृश्यानां तथारूपत्वेऽपि सादृश्यत्वरूपानुगतरूपेण शक्यता- वच्छेदकत्वकल्पने वाधकाभावः, न वा शतरनन्तत्वं इत्यत आह, 'अन्यथेति श्रनुगतसादृश्यत्वरूपेण गोसादृश्यस्य गवयपदशक्यता- वच्छेदकत्वे, 'महिषेऽतिप्रसङ्गः' महिषेऽपि गवयपदशक्यत्वप्रसङ्गः, गोनिरूपितसादृश्यलावच्छिन्नस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । 'इति- प्रयोगादिति प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वात्, तथाच तस्य सदृश इत्यत्र षष्ठ्यर्थी निरूपितत्त्रं तस्य च सादृश्येऽन्वयः, तेन सदृश इत्यादौ हतीयार्थः साहित्य, ममानधर्भवत्त्वं तत्र सदृशशब्दार्थः, तादृश- व्यवहारदयस्य भवन्मते भेदस्वले सम्भवेऽपि अभेदखलेऽसम्भवादिति (१) सदृशपदस्येति ख० । ... - ·उपमानास्याटतीयखमहम् । १३ प्रयोगात्। न चाभेदे सम्बन्धः सहार्थो वा समभ- बति । गगनं गगनाकारमित्यादौ तु गगनाद्येवैतादृश- धर्मयनान्यदित्यत्र सात्पर्यम् । या स्थानान्तरीयगगन-सागरयोरुपमानत्वं र) स- योयुद्धविशेषे तयोरेव युखान्तरमुपमानमिति । भावः। मनु कथं अभेदस्यले तादृशप्रयोगासम्भव इत्यत आह, ' नति, 'अभेदे' प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदस्यले, 'सम्बन्धः' निरू- पकवरूपसम्बन्धः, स्वदृत्तिधर्मवत्त्वस्य खनिरूपितत्वाभावाम् स्वाभिने समाहित्याभावात्तस्य विभत्त्यर्थत्वे उद्देश्यतावच्छेदक-विधेयतावच्छे दकपोरक्याच्छाब्दयोधासम्भवाक्षेति भावः । ननु गगनाकारमित्यादः का गतिरित्यत आह, 'गगनमित्यादि, 'नान्यदिति, तथार गगग- मिति सावधारणमिति भावः ।. 'इत्यच तात्पर्यमिति, अव- भारणार्थकपदे तात्पर्यमिति भावः। ननु गगनं गगनं इत्यादिवर गगनं गगमवृत्तिधर्मवदित्यादेरपि निराकाशवात् तायुशवाक्यार्थ- स्यापार्यकत्वापत्तिरित्यत आह, 'यदेति, 'उपमानत्वमिति, तथा सामान्यभन्दस्य विशेषपरतया गगनपददयस्य सागरपददयस्य च विशेषपरतया गानुपपत्तिरिति भावः । ननूतायशोदोः का गति- रिति चेत्, बलरामतारपयेणापि तदुपपत्तेः तचेदग्पदस्य बलराम- परले बाधकाभावात् । (९) इति प्रतीतिप्रयोगादिवि ख० । (२) सप्तरीयगगग-सागरयोरपमानस्वमिति ख•।

·तत्त्वचिन्तामणौ। 88 १ मन्वयं देवदत्तस्तदन्यो वा भवतु तत्सदृशस्तावदय- लिति भेदाभेदसंशयेऽपि सादृश्यनिश्चयात् अतिरिक्त साहश्यमरित्वति(१) चेत्, न, देवदत्तधर्ममावाभिना- देण(२) शकदेथे सादृश्यपदप्रयोगात् कथमन्यथा स एवायं न तु तत्सदृश इति, तत्सदृशोऽयं न तु स इति प्रतीति-प्रयोगौ। न चात्र सदृशपदं भेदमाचपरमिति सादृश्यस्यातिरिकताव्यवस्थापकं मौमांस्कयुक्त्यन्तरं निरस्थति, 'नन्वित्यादिना, 'तत्सदृशः' देवदत्तमदृशः, दूतोत्यस्य 'निश्चयादि- व्यनेनान्वयः, मात्रपदेन भेदव्यवच्छेदः । तथाच तत्र सदृशपदस्य देवदत्तगतधर्मवत्त्वमाचे लक्षणेति भावः । 'एकदेशे' सदृशयदशक्यै- कदेशे, 'चादृश्यपदप्रयोगात्' मादृश्यवाचकसदृशपदप्रयोगादित्यर्थः । तथाच लचणामूलकस्तादृशव्यवहार इति भावः । तत्रैव युकिमाइ, 'कथमन्यथेति, 'अन्यथा' सादृश्यस्य भेदाघटितत्वे, तस्मिन् तत्सदृश- भेदप्रतौति-प्रयोगावुवा तत्सदृशे त दातौति-प्रयोगावाह, 'तत्म- दृशोऽयमिति, वक्तप्रतीति-प्रयोगयोः सादृश्यविमिष्टे तनेदावगाहि- तयाप्युपपत्तिरित्यत श्राह, 'तत्सदृशोऽयमिति तत्सादृश्यावच्छिन्नो- ऽयमित्यर्थः, तथाच तन्मादृश्यमासानाधिकरण्येन तादृशप्रतीत्यादे- रुपपत्तावपि तत्मादृश्यावच्छेदेन तद्भेदावगाहिपतीत्यादर्भवन्मतेऽनु- पपत्तिः अभेदेऽपि सादृश्यखौकारात् इति भावः । इति तु वस्तु- (१) सादृश्यमितीति ख० ॥ (२) देवदत्तामिप्रायेणेति ख० ।

·उपमानास्पटलौयखण्डम् । ४५ युक्तं, मुख्य सम्भवति लक्षणाया प्रयोगात् तस्मान्न पदार्थान्तरं सादृश्यमिति । स्यादेतत्, मा भूत् पदा- र्थान्तरं, तथापि प्रत्यक्षाच्छब्दाहा गवये गोसादृश्यज्ञा- नात् गवयसदृशो गौरितिज्ञानमुपमितिः। न चैतत्य- त्यक्षं, असन्निहितविधेष्यकत्वात् । नानुमानं लिङ्ग- गतिः। भरते, 'न चेति, 'युतमिति परेपणम्वयः, अयुतत्वे हेतु- माह, 'मुख्य इति शक्ये इत्यर्थः, अर्थ इति शेषः । उपसंघरति, 'नमादिति। सादृश्यस्यातिरितां व्यवस्थापयितुमशनोऽपि मीमां- मकः मञ्चनः भासते, 'स्यादेतदिति, 'एतत्' सादृश्यस्य स्कृप्तपदार्था- तर्गतत्वं, दूदच्च "तुष्यतु दुर्जनः" इति न्यायेम उक्तं । 'एतत्' मादृश्यं, ‘पदार्थान्तरं', 'मा भूदिति न स्यादित्यर्थः । 'प्रत्यक्षादिति इन्द्रियादिस्यर्थः, अन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, 'ज्ञामादित्यम्पयो, एवमग्रेऽपि । अतीन्द्रियेऽसनिकष्टे च गोसायथ्यज्ञानात् गवि तत्मादृश्यज्ञामस्यापि उपमिनिलादाइ, 'शब्दावेति, "जानादिति 'ज्ञानमित्यचयि, तादृ- भज्ञानजन्यज्ञानमित्यर्थः, सक्षणन्तु तत्सादृश्यप्रकारकज्ञानजन्य-तदि- मेव्यक-तत्सदृशसादृश्यमकारकज्ञानत्वं तविशेष्यकोपमितित्वमिति, सामान्यलक्षणन्तु मादृश्यममाकरणकज्ञानत्वं इति तदभिप्रायः । तधानस्य प्रत्यछादिभिन्नत्व एव उपमितित्वं मेत्स्यति इति प्रत्य- पादिभिन्नत्वं तच सम्पादयति, 'न चैतदिति, 'श्रमविहितविशेष्य- कलात्' गवादेरवर्तित्वादसजिष्टत्वादिति यावत्, तैरलौकिक्षा- (१) विशेष्यासमिकर्षादिति ख० ।

·४६ तत्त्वचिन्तामणौ। भावात् । न च गवयगतं सादृश्य लिङ्गम्, अपक्षधर्म- त्वात् । अथ सदृशयान्तरदर्शने यो यगतसादृश्यप्रति- योगी स तत्सदृश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सति गवय- गतसादृश्यप्रतियोगित्वात् गौवयसदृश इत्यनुमिति- रिति चेत्, न, व्याप्तिग्रहं विनैव प्रथममपि प्रत्यक्षाच्छ- ब्दाहा गोसदृशं गवयं ज्ञात्वा गवि गवयसादृश्यज्ञानोद- यात् । किञ्च गवि गवयसादृश्यं न साध्यं प्रथमतस्तद- सन्निकर्षानभ्युपगमादिति भावः । 'लिङ्गाभावादिति अव्यभिचारि- पक्षधर्मालिङ्गाभावादित्यर्थः । शकते, 'न चेति, 'सादृश्यमिति गोमा- दृश्यमित्यर्थः, 'अपक्षधर्मात्वात्' गवात्तित्वात्, इदमुपलक्षणं गवय- सादृश्यस्य गोत्वस्य वा तथात्वे साध्याविशेषात् सिद्धसाधनादित्यपि बोध्यं । तगतसादृश्यप्रतियोगित्लेन हेतुना तत्सादृश्यं साधनौयं तच पचे माध्यसन्देहेन पचान्तर्भावेन व्याप्तिनिश्चयो न सम्भवतीति दृष्टान्तस्थलं प्रदर्शयन् सामान्यव्याग्निमुद्भाव्य सङ्कते, 'अथेति, 'सदृश- इयान्तरेति गो-गवयभिन्नखरावादीत्यर्थः, 'दर्शने' तयोः सादृश्य- ज्ञानदशायामित्यर्थः, एतेन तत्रैव व्याप्तिनिश्चयः सम्भवतीत्यावेदितं, 'दिनैव' विनापि । ननु व्याप्तिग्रहो यत्र न जातस्तत्र न जायत एव तज्ज्ञानमिति यधुच्यते तदाप्याह, 'प्रथममपीति, 'प्रथममपि' व्याप्तियहात् पूर्वमपि। क्षणविलम्बस्य अपथनिर्णयवादाह, 'किञ्चेति, 'न माध्यमिति, वक्तुं शक्यत इति शेषः, 'प्रथमतः' व्याप्तिग्रहात् पूर्व, व्याप्तिग्रहस्य साध्यज्ञानाधीनत्वादिति भावः । सामान्यव्याप्तौ प्रकृत- ·उपमानास्पटतीयखण्डम् । 89 प्रतीतेः, गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्षं विषेष्यस्यासत्रिकर्षादिति नानुमितिगम्यं तल्लिङ्गस्यापि तहतत्वेनाप्रत्यक्षस्य लिङ्गान्तरगम्यत्वेनानवस्थानात् । न च गौरतवयसदृशः गवयगतभूयोऽवयवादिसामा- न्यवत्त्वात् गवयान्तरवदिति राम। गवयान्तराज्ञानेऽपि गवि गवयसहशत्वप्रत्ययात् । अतएव गवि गवयगत- साध्यज्ञानानपेक्षा त्वमिद्धिमाह, 'गवयगतेति, 'विशेष्यस्यासनिक- र्षात्' पक्षस्य गोरसन्निकर्षादित्यर्थः। ननु तादृशहतरपि तवानुमेय- इत्यत शाह, 'तलिङ्गस्थापौति गवयमादृश्यप्रतियोगित्वरूप लिङ्ग- ध्यापौत्यर्थः, 'तगतत्वेन', 'अप्रत्यक्षस्य' प्रत्यक्षाविषयस्य, ददश्च 'लिङ्गा- तरगम्यत्वेनेत्यच हेतुगर्भविशेषणं, 'श्रनवस्थानादिति तत्साधकलिङ्ग- मप्यनुमेयं पुनस्तत्साधकलिङ्गमप्यनुमेयमित्याद्यनवस्थानादित्यर्थः । उझानवरयाया अनादित्वेऽप्याह, 'न चेति, “एतदिति गवयान्तरस्य दृष्टान्तत्वसम्पत्त्यर्थ । न च विशेषव्याप्तिरप्रयोजिकेति देण्यं, दृष्टान्तमत्त्वे तल्या अपि प्रयोजकत्वात् अन्यथा तनिर्वचने ग्रन्थकर्तुरुन्मत्ततापत्तः, न हि प्रकृतानुपयुक्तं कुत्रचित्कश्चिनिवति । 'सामान्यवत्त्वात्' तत्- प्रतियोगिस्वादित्यर्थः, अन्यथा साध्याविशेषापत्तेः । इति राम' इति मनोज्ञमित्यर्थः । । 'प्रत्ययादिति, तथाच तादृशज्ञानस्यागत्या उप- मितित्वं स्वीकरणीयमिति भावः । यद्यपि गोरसनिष्टत्वेन प्रकृत- हेतोः पक्षधर्मताज्ञानं न सम्भवतीत्युक्तदोषस्य नागरुकत्वाद्दोषान्तर- ·तत्त्वचिन्तामणौ। गोसादृश्यं गोगतगवयसादृश्यं विनानुपपद्यमानं तत्क- रूपयति, न हि गोसहशो गवय एतद्विसदृशो गौरिति वाच्यमिति निरस्तम् । गवयनिरूपितगोसादृश्याप्र- सिद्धौ तेन विनानुपपत्तिज्ञानाभावात्। किञ्च तवार्थी- पत्तियतिरेवानुमानं । न च गवयगतसादृश्यप्रतियो- दानममङ्गतं, तथापि गवि सन्निकर्षदशायामपि तादृशज्ञानस्य नानु- मितित्वसम्भव इत्यावेदनायैव तथोक्तिरिति । अयमर्थापत्तेः प्रमा- णान्तरत्वस्वीकारात्। तत्र तज्ञास्तीत्याह, 'अतएवेति वक्ष्यमाणदोषा- देवेत्यर्थः, अस्य निरस्तमिति परेणान्वयः, 'गवीति, 'तत्कल्पयतीति परेणान्वयः । गवयगतगोसादृश्यं तत्कल्पनकर्तृ तच विशेषणं अनु- पपद्यमानान्तं, 'तत्' गवयसादृश्यं । न चापाद्यापादकयोः वैय- धिकरण्यं, गवयगतगोसादृष्यपदेन गोनिष्ठस्य गवयनिष्ठमादृश्यप्रति- थोगित्वस्य उक्तत्वात् । श्रापाद्यापादकयोर्यभिचाराभावं ग्राहयति, 'न हौति, ‘एतदिसदृशः' एतत्मादृश्याभाववान् इत्यर्थः । गोरमन्नि- कृष्टत्वेनापाद्यज्ञानासम्भवेन तदनुपपत्तिज्ञानमसम्भवौति दूषयति, 'गवयनिरूपितेति, 'गोसादृश्याप्रसिद्धाविति, गोरमनिकृष्टत्वेनेत्यादिः, 'अप्रसिद्धी' अनिश्चये, 'तेन विना' तादृशमादृश्येन विना, 'अनु- पपत्तिज्ञानाभावादिति अनुयपत्तिज्ञानासम्भवादित्यर्थः । अापत्तेः प्रमाणान्तरत्वं नैयायिकैरनङ्गीकारात् किं दूषणान्तरदाने प्रयास- इत्यभिप्रायेणाह, 'किञ्चेति, 'तव नैयायिकस्य, 'व्यतिरेक्यनुमान' तत्स्वरूपेत्यर्थः। तस्यास्तथात्वे का चतिरित्यत श्राह, 'न चेति, ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । 88 गित्वं गवि प्रत्यक्षादिना ज्ञातुं शक्यमित्युक्तम्। नन्वेवं करभे गोवैधयंज्ञानात् गवि करभवैधय॑ज्ञानमपि मानान्तरात् स्यादिति चेत्, न, गवि करभवैधयं यदि करभत्तिधर्माभाववत्त्वं तदा स्मृते गवि प्रागस्तितावद- नुपलब्धेः गम्यमेव(१)। अथ करभारत्तिधर्मवत्त्वं तदा ज्ञातुं शक्य मिति परेणान्वयः। 'उक्तमिति गवयगतसादृश्यप्रति- योगित्वञ्च गवि. न प्रत्यक्षमिति ग्रन्थे इत्यादिः । शकते, 'नन्वेव- मिति, ‘एवं गवये गोसादृश्यज्ञानानन्तरं गवि गवयसादृश्यज्ञानस्य मानान्तरादुत्पन्नत्वे, ‘मानान्तरात्' प्रत्यक्षानुमान-शब्दातिरिक्त- प्रमाणत् उपमानादिति यावत्, तथाच भवदुकतलक्षणस्य तचा- गमनादव्याप्तिरिति भावः । अपरे त 'मानान्तरात्' कृप्तप्रमाणा- तिरिक्तप्रमाणादित्यर्थः, उपमानलक्षणस्य तत्रागमनेन तस्य तद- न्तर्गतत्वासम्भवादिति भावः । तथाच भवन्मते प्रमाणान्तरखी- कारप्रसङ्ग इत्यभिप्रायः। करभवैधर्म्य वितर्का समाधत्ते, 'नेति, 'प्रागस्तितावत्' पूर्ववत्तीत्यर्थः, 'अनुपलब्धेः' करभनिष्ठाभाव- प्रतियोगिधर्मवत्त्वं विना गवि करभवृत्तिधर्माभाववत्त्वमनुपपन्न- मिति ज्ञानात्, जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, म च ज्ञानविषयार्थकगम्य- पदार्थैकदेशे ज्ञानेऽन्वेति, तथाच तादृशानुपपत्तिज्ञानजन्यज्ञान- विषय एवेत्यर्थः । एवञ्च तस्मोपमानलक्षणालक्ष्यत्वेन कुतोऽव्याप्ति- (१) व्यनुपलब्धिगम्यमेवेति ख० ।

·५. तत्त्वचिन्तामणी। गोधा गवि गृहीता एव(१) इदानों स्मृतगोधर्माणां करमेऽभावमावमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव। अथ नत्यतियोगिकैतन्निष्ठसादृश्ये भासमाने समानसंवि- संवेद्यतया एतत्प्रतियोगिकतन्निष्ठसादृश्यं वैधर्म्यञ्च जातमेवेति चेत् । न। विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिद्धेः एतत्सहश एतद्विधा स- -- रिति भावः । 'ग्टहीता एवेति करमे गवात्तिधर्मवत्ताग्रहकाले इत्यादिः, एतेन गोधर्मस्मतिकारणानुभवः सम्यादितः । 'दूदानी- मिति, तदनुभवजन्यसंस्कारादिति भेषः, 'करभेऽभावमा' करभ- निरूपितवृत्तित्वाभावमात्र पूर्वाग्रहोतं, 'गम्' ज्ञानविषयः, कर्त्तव्य- इति शेषः, 'तत्' करभवृत्तित्वाभावविषयकं ज्ञानं, 'प्रत्यक्षादेव' इन्द्रियादेव, सन्निकर्षसत्त्वादिति भावः । ननु गोगवयमादृश्शयोः तधर्म्ययोश तुल्ववित्तिवेद्यतया एकग्रहकालेऽपरग्रहसम्भवात् किमुपमितिस्वीकारेणोत्याशय तयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वं न सम्भवतीति समाधत्ते, 'प्रथेत्यादि, 'ज्ञातव' ज्ञानयोग्यमेव, 'विशेषण-विशे- व्येति, 'विशेषणं' गवादिवृत्तित्वप्रतियोगिगवादि, 'विशेव्यं गवय- करभादि, 'श्रमिद्धेरिति, विशिष्टवुद्धौ विशेषण ज्ञानस्य हेतुत्वेन गवयादिविशेष्यज्ञानाभावदशोत्यन्नगोसादृश्य-वैधर्म्यज्ञानस्य सादृश्य-वैधर्मविषयकत्वासम्भवादिति भावः । विशेष्ये सन्निकर्षस्या- वश्यकत्वेन तज्ज्ञानस्यापि सम्भवात् क्षणविलम्बस्य शपथनिर्णय- (१) गवि गता एवेति ख० ! गवय- ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । इत्येतहिशेष्यकप्रत्ययानुदयाच्च, तविशेष्यकप्रत्यक्षे तत्स- विकर्षस्य हेतुत्वात्। ननु प्रत्यक्षे विशेष्यसत्रिकर्षा हेतुन तु यावदिशेष्यसन्निकर्षागौरवात् अन्यथातीता- नागतवर्तमानव्याप्यविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षं न स्वादिति चेत् । न। अतीतानागतविशेष्ये सामान्यलक्षणायाः सत्त्वात् । अथ गवयसादृश्यं गवि गवयगतशृङ्गित्वादि- सामान्यवत्व), तच गवये गोसादृश्ये भासमाने गवि भातमेव, यद्दा गोगतशृङ्गित्वादेर्गवयगतत्वं गवये वादोषान्तरमाइ, 'एतदित्यादि, 'अनुदयाचेति, कथमित्या- काक्षायामाह, 'तदिशेयकेति, प्रकृताभिप्रायेणेदं, वस्तुतो विषयता- सम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति सन्निकर्षस्य हेतुखात् विशेष्यतायाः कार्यतावच्छेदकेऽप्रवेशादमङ्गत्यापत्तेः । 'हेतुत्वादिति, तथाच तम विशेष्ये सनिकर्षविरहात् तादृशज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वासम्भवेन सुतरा- मुपमितित्वमङ्गीकार्यमिति भावः । अतएव पूर्व ‘स इत्यनेन विशेष्य- निर्देशः कृतः । ‘हेतः' इत्तयाऽपेक्षितः, 'अन्यथा' यावति विशेष्ये सनिकर्षस्यापेक्षितत्वे, 'न स्यादिति सन्निकृष्टधूमादिविशेष्यकव्याप्ति- प्रत्यत्तस्यातीतानागतधूमादिविशेष्यकत्वं न स्यादिति पर्यवसितार्थः, 'सामान्यलक्षणया इति तवेत्यादिः, मन्मते त्वतीतामागतविशेष्यकलं सच नास्येवेति भावः। तटस्यः शकते, 'अथेत्यादि, 'तम' तादृश- मामान्यवत्त्वञ्च, 'भातमेवेति गोसादृश्यमानकालौनभानविषय एवे- (१) गवयगतष्टादिमत्वमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। ५२ गोसादृश्यं एवं तस्यैव गवयगतस्य गोगतत्वं गवि सादृश्यं तच्चेन्द्रियेणैव ज्ञातं सामान्यस्यैकत्वेनेन्द्रिय- सन्निकृष्टत्वात् अयं सइति विपरीतप्रत्यभिज्ञाया- मिवेति चेत्, सत्यं, गोविशेष्यकगवयगतङ्गित्वादि- ज्ञानं नेन्द्रियजन्यं गोरसन्निकर्षात् तस्मादेतत्सदृश- त्यर्थः, सतिमप्तम्या ममानकालीनत्वप्रतिपादनात्। गवयगततादृश- धर्मभ्यो गोगततादृशधर्माणां भिन्नतया इदमसङ्गतमत शाह, 'यद्देति, 'गोगतश्टुङ्गित्वादेः' गोत्तितावच्छेदकण्टङ्गत्वावच्छिन्नादेः, 'गवयगतत्वं' गवये गतत्वं यस्येति व्युत्पत्त्या गवयवृत्तीत्यर्थः, षष्ठ्यर्थी- ऽभेदः, तथाच गोवृत्तितावच्छेदकष्टङ्गत्वावच्छिन्नाभिन्नगवयवृत्तीति पर्यावमितार्थः, अन्यथा गोगतधर्माणां गवयादावसत्त्वात् सादृश्यम- प्रमिटुं स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपि, यथाश्रुतग्तु न मङ्गच्छते गवय- वृत्तित्वादेर्गासादृश्यरूपत्वाभावात् एवं गोवृत्तित्वस्य गवयसादृश्य- रूपत्वाभावाच्च । 'तच्च' तादृशसादृश्यञ्च, 'ज्ञात' ज्ञानयोग्यं, कुत- इत्याकाङ्क्षायामाह, 'सामान्येति श्रङ्गत्वादिरूपजातेरित्यर्थः, अत्रैव दृष्टान्तमाह, 'श्रयमिति, तथाच सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायामिद- न्वावच्छिन्ने तत्तावत्तादात्म्यस्यैव तत्तावति इदन्त्वावच्छिन्नतादाम्य- रूपतया यथा तादृशप्रत्यभिज्ञा तथा गोवृत्तितावच्छेदकश्टङ्गत्वादे- रेव गवयत्तितावच्छेदकरूपतया तत्र सन्निकर्षस्थावश्यकत्वेन एकदा क्षणविलम्बेन वा उभयमादृश्ययोरुभयत्र ग्रहसम्भवः । 'गोरसन्नि- कर्षात्', मया अलौकिकसन्निकर्षानन्धुपगमादिति भावः । उप- (२) गोमादृश्यमिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ५३ एतद्विधर्मा एतस्मादीर्घः स इति ज्ञानं नानुमानात् विशेष्यासन्निकर्षे तहतवहुलिङ्गाज्ञानात्, एवञ्च सम- तियोगिकपदार्थज्ञाने तत्प्रतियोगिकपदार्थज्ञानमुप- मानं। तदाहुः प्रत्यक्षादिकं विनार्थादर्थान्तरज्ञानं संहरति मीमांसकः, 'तस्मादिति, प्रथमान्तत्रयस्य 'म इत्यनेन सम्बन्धः, 'नानुमानात्' इत्यच हेतमाह, 'विशेष्यामन्निकर्ष इति गवादौ मत्रिकर्षाभावे, एतेन प्रत्यक्षणापि तज्ज्ञानं समर्थयितुं न मक्यमित्यपि व्यञ्जितं । 'तद्गतेति गवादिगतेत्यर्थः, 'वहिति सम्पा- तायातं, अथवा तहतं यदहनां गवयधर्माणां सादृश्यात्मकानां लिङ्गमनुमापकं तदज्ञानादित्यर्थः । 'तत्पदं गवयादिपरं, तथाच गवयादिगता ये वहवो धमाः तदनुमापकाज्ञानादित्यर्थः, दूत्यपरे, तत्र, तत्पदस्य प्रक्रान्तवाचितानियमात् । वयन्तु तङ्गतानि विशेष्य- गतानि यानि सादृश्य-वैधर्म्य-दीर्घत्वादीनां बहनि लिङ्गानि तेषा- मझानात् ज्ञानासम्भवादित्यर्थः इति ब्रूमः । तथाचागत्या तज्ञान- मुपमित्यात्मकं मन्तव्यमिति भावः । मनु उत्तोपमानलक्षणं सादृश्य- माघटितत्वेन वैधर्म्य-दीर्घत्वादिज्ञानेऽव्याप्तमित्यत आह, ‘एवञ्चेति अमनिष्टविशेय्यकवैधर्म्य-दौर्घत्वादिज्ञानस्यापि उपमितिलक्षणल- क्ष्यत्वे सिद्धे च, 'ज्ञाम इति तादृशज्ञानामन्तरमित्यर्थः, 'टपमान' उपमितिः, तथाच तत्प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकज्ञानविशेष्यतापन्न- प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकत्वे सति तप्रतियोगिकपदार्थप्रकारकज्ञान- अन्यतविशेष्यकज्ञानत्वमुपमितिलक्षणमिति पर्यावसितं अतो नाव्या- प्तिरिति भावः । अत्रैव प्राचीनसंवादं प्रमाणयति, 'तदाहुरित्यादि, ·५४ तत्त्वचिन्तामणो पूर्वेषामुपमानात्, विगर्हितमेतत्”, तथाहि परस्पर- सदृशं इत्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्सादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृश इति सामान्यतो व्याप्तिज्ञाने सति गौर्गवय- सदृशः तत्सादृश्यप्रतियोगित्वात् यथा भ्रातुर्भगिनी । गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गोर्गवयगतसादृश्य- वित्तिवेद्यमेव सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैव ज्ञानात् 'प्रत्यचादिकं' आदिनाऽनुमानपरिग्रहः, 'अर्थात् सप्रतियोगिकपदा- र्थज्ञानात्, 'अर्थान्तरज्ञानं' सप्रतियोगिकपदार्थान्तरज्ञानं, 'पूर्वेषां' अतीतगवादीनां, 'उपमानात्' उपमितिजनकप्रमाणादित्यर्थः, विशेष्यत्वं षट्यर्थः । नियूंढं मौमांसकमतं दूषयति, “विगर्हितमिति निन्दितमित्यर्थः । कचिदिवर्णितमिति पाठः अपव्याख्यातमिति तदर्थः, तथाहि निन्दितत्वं यथा तथा जानौहि इत्यर्थः, 'हस्यादिक- मित्यादिना खराश्वादिपरिग्रहः, 'प्रत्यचं' प्रत्यक्षविषय एव, एतेन वच्यमाणानुमाने दृष्टान्तः स्थिरीकृतः । 'अतः' एतद्द्यान्नभावन, अन्वयश्चास्य व्याविज्ञान इत्यत्र, 'तत्सादृश्येति गवयनिष्ठसादृश्येत्यर्थः, दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'भातुरिति हस्त्यादौना मित्यादिः नातः सन्दर्भ विरोधः। ननूक्तहेतुज्ञानं पूर्वमसम्भवीत्यत आह, 'गवयगतेति गवयनिष्ठत्यर्थः, एवमयेऽपि, 'गोरिति गोनिष्ठमित्यर्थः, 'वित्ति- वेद्यसेवेति, तथाच गवये गोप्रतियोगिकसादृश्यग्रहकाले तुल्यवित्ति- वेद्यतया गवयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वं मवि ग्राह्यते इति भावः । नवधिकरणबाधेयत्वयोर्निरूपकल-निरूप्यत्वयोश्च तुल्यवित्तिवेद्यतया (१) विनार्थादर्थापत्तौ पूर्वेषामुपमानतेति वार्तमेतदिति ख० ।

·उपमानाख्घटतीयखण्डम् । ५५ अन्यथा सादृश्ये गोरनन्वयापत्तेः। यत्तद्भ्यां सामान्य- तोव्याप्तिग्रहं विना एतत्सदृशः स इति फलासिद्धेः यत्तद्भ्यां व्याप्तिग्रहेऽस्माकं व्यतिरेकी परेषामापत्ति- रित्यन्यदेतत्, सादृश्यस्योभयत्तिधर्मस्य किञ्चिविशेष्य- सन्निकर्षात् प्रत्यक्षेण भानं यावद्विशेष्यसन्निकर्षस्या- प्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽयं स इति भ्रान्तविपरीतप्रत्य- भिज्ञायां का गतिः। मनसैव चैतन्निष्ठसादृश्यप्रति- प्रत्यक्षस्थले तद्ग्रहकाले एतद्ग्रहसम्भवेऽपि गवयो गोः सदृश- इतिशब्दे तुल्यवित्तिवेद्यताया प्रभावात् तत्र का गतिरित्यत- शाह, 'मादृश्य इति, 'प्रतियोगित्वेनैव' प्रतियोगित्वरूपषष्ठ्यर्थद्वारेव, 'ज्ञानात्' शाब्दबोधात्, एतेन तस्य मानसोपनौतभानसामग्रीसत्वं व्यश्चितं । समासस्यलेऽपि गोप्रतियोगितानिरूपके गोपदस्य लक्षणया तचापि तत्सत्त्वं बोध्यं, 'अन्यथा' प्रतियोगितायाः सम्बन्धत्वे, 'अनम्ब- थापत्तेः', नामार्थयोर्भदान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादिति भावः । सामान्य- व्याप्तेरावश्यकत्वं दर्शयन् उफानुमानस्य व्यतिरेकित्वं प्रदर्श्य अर्थापत्ति- खौकारापत्ति निराकरोति, 'यत्तयां सामान्यत इति, 'फलासिद्धेः', प्रतिसाध्यस्य पूर्व ज्ञानासम्भवादिति भावः । 'व्यतिरेकीति, तबिना अनुपपद्यमानत्व तदभावव्यापकीभताभावप्रतियोगित्वमिति भावः । 'परेषां' मीमांसकानां, एतावता परमतं दूषयित्वा जरनैयायिकः खमते उपमितिस्वरूपं निरूपयितुं भूमिकामारचयन्नाह, 'कौदृश- गवय इति कीदृशगवयपदवाच्य इत्यर्थः, उत्तरस्य गवयपदमपि ·५६ तत्त्वचिन्तामणौ। योगित्वग्रहः प्रत्यक्षविशेष्यकत्वं परामर्श न प्रयोजक- मित्युक्तम्। कोहशगवय इति जिज्ञासायां यथा गौ- स्तथा गवय इति(१) श्रुतोत्तरस्य(२) तथाभूते पिण्डे दृष्टे तथायमित्यति देशवाक्यार्थानुसन्धाने(३) अयं गवय- शब्दवाच्य इति मतिरूपमानफलम्। न चेयं वाक्य- माचात्, अप्रत्यक्षीकृतपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि गवयपदवाच्यपरं, 'जिज्ञासायां' प्रतिपाद्यपुरुषोयतादृश जिज्ञासायां सत्यां, 'इतौति इत्याकारकवाक्यादित्यर्थः, 'श्रुतोत्तरस्य' श्रुतः शाब्दविषयौकृत उत्तरवाक्यार्थी येन इति व्युत्पत्त्या अवगतोत्तर- वाक्यार्थस्य इत्यर्थः, 'दूतीत्यस्य उत्तरान्चितत्वे तादृशप्रयोगानुपपत्तेः श्रुधातोः श्रवणार्थकत्वे उत्तरवाक्यार्थज्ञानाप्राप्या पश्चात् तत्स्मरणा- नुपपत्तेश्च । षष्ठ्यर्थः कर्तत्वं, तस्य च वक्ष्यमाणक्रियात्रयेऽन्वयः, 'तथा- भूते' गोसादृश्यवति, 'पिण्डे' शरीरे, सप्तम्यर्थीविषयत्वं, 'दृष्ट इति भावे तः तादृश पिण्डविषयकदर्शने सति अयं गोसदृश इति प्रत्यचे सतौति यावत्, 'तथायमिति' गोसादृश्यवान् गवय इतीत्यर्थः, 'अनु- सन्धाने' सारणे सतीत्यर्थः, तादृशप्रत्यक्षस्यैवोद्दोधकत्वादिति भावः । 'श्रयं गवयः, 'मतिः' ज्ञानं, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफल- मित्यर्थः । शकते, 'न चेति, 'यं' उता मतिः, 'वाक्यमात्रात्' गवयो गवयशब्दवाच्यति वाक्यमात्रजन्या, 'मात्रपदेन अतिदेश- वाक्यार्थस्मरणव्यवच्छेदः, 'प्रसङ्गात्' तादृशमतिप्रसङ्गात्, एतेन (१) यथा गौस्तदद्गवय इतौति ख० । (२) श्रुतोत्तरवाक्यस्येति ख० । (३) तथा गवय इत्यतिदेशवाक्यार्थानुसन्धाने इति ख० ।

·उपमानाटतीयखण्डम् । - प्रत्यक्षमात्रात्, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि तयोः समाहारात्, स हि प्रमाणसमाहारो वा फल- समाहारो वा, आद्य प्रमाणत्वे सति समाहारः समा- हृतयोर्वा प्रामाण्यं, नाद्यः फलानेकत्वे समाहारा- तादृशमतेः शाब्दत्वव्यवच्छेदः । 'प्रत्यक्षमाचात्' इन्द्रियमात्रात्, एतेन प्रत्यक्षत्वव्यवच्छेदः प्रदर्शित इत्युच्छृङ्खलाः, तन्न, आपत्तियासङ्गते- रिष्टत्वात् प्रकृतानुपयोगाच्च । वस्तुतस्तु अतिदेशवाक्यार्थज्ञान-पिण्ड- प्रत्यक्षयोईयोरेव तत्र प्रयोजकत्वं व्यवस्थापयन् एकमात्रव्यतिरेकेण फलव्यतिरेकं दर्शयति, 'न चेत्यादि, 'वाक्यमात्रात्' अतिदेश- वाक्यार्थज्ञानमाचात्, ‘मात्रपदेन पिण्डप्रत्यक्षव्यवच्छेदः, 'प्रसङ्गात्' तादृशमतिप्रसङ्गात्, एवमग्रेऽपि। 'प्रत्यक्षमाचात्' पिण्डप्रत्यक्षमाचात्, 'माचपदेनातिदेशवाक्यार्थज्ञानव्यवच्छेदः, 'अश्रुतवाक्यस्य' अनवगता- निदेशवाक्यार्थस्य, 'प्रसङ्गादित्युक्तार्थकं । अतिदेशवाक्य-तदर्थस्मते- रपि अपेक्षितवं व्यवस्थापयितुं तयतिरेकेण फलव्यतिरेकमाइ, 'नापोति, 'तयोः' अतिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोः, 'समाहारात्' साहित्यात् सहकारित्वात् एककार्यकारित्वादिति यावत्, पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं, समाहारपदार्थ वितर्य दूषयति, ‘म हौति, 'सः' समाहारः, 'हि' हेतो, 'प्रमाणं' कारणं, ‘फलं' कार्य, प्रमाण- समाहारमपि वितर्कयति, 'श्राद्यइति, 'प्रमाणत्वे सतौति विभिन्न- धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणत्वे सतीत्यर्थः, 'समाहतयोः' एक- (१) प्रमाणत्यमिति ख० ।

·ताचचिन्तामणी - नुपपनेः तस्य परस्परसहकारिरूपत्वात् । नान्यः, वाक्य-प्रत्यक्षयोभिन्नकालत्वात् । वाक्य-तदर्थयोः स्मृति- हारोपनयेऽपि(१) समयपरिच्छेदासिद्धेः। फलसमाहारे धम्मावच्छिन्नकार्यकारिणोः, 'प्रामाण्य फलजनक । 'नाद्य इति, 'फलानेकले कार्याणां नानाधविच्छिन्नत्वे, 'समाहारानुपपत्तेः' एकधर्मावच्छिन्नकारित्वानुपपत्तेरित्यर्थः, कथमित्याकाक्षायामाह, 'तस्येति समाहारस्येत्यर्थः, 'परस्परेति स्वजन्यतावच्छेदकधा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वमपरस्य तजन्यतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वं स्वस्य इत्यन्यतररूपत्वात् इत्यर्थः । गोसादृश्यावच्छिन्ने गवयपदवाच्यत्वज्ञानत्वं वाक्यस्य गवयत्वावच्छिन्न- गोसादृश्यालौकिकप्रत्यक्षत्वं पिण्डप्रत्यवस्थ कार्यतावच्छेदकमिति तयोर्भदादिति भावः । गवयत्वावच्छिन्ने गवयपदवाच्यत्वमेव तदु- भयोः कार्यतावच्छेदकमित्यन्यकल्पं दूषयति, 'नान्यदति, "भिन्न- कालत्वादिति, तथाच कार्यप्राक्क्षणे तदुभयोरममावेशात् कुत- एकधावच्छिन्नकार्य-कारणत्वप्रसतिरिति भावः । ननु तयोरेक- कार्यजनकत्वासम्भवेऽपि स्वजन्यस्मृतिद्वारा एककार्यप्रयोजकत्वमस्येव तवैककार्यकारित्वमस्माकमिति तदपि दूषयति, 'वाक्य-तदर्थयो- रिति वाक्य-तदोरतिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयो अथै विषयौ तयोरित्यर्थः, 'स्मृतिद्वारा' स्मृतिरूपोपनयमन्निकर्षदारा, 'उपनये' उपनौतभानप्रयोजकत्वे, 'समयः शक्तिः, तथाच गवयत्वे शनिजा- (१) 'समतिहारोपनयेऽपौत्यनन्तरं 'गवयपिण्डसम्बन्धेनापि इन्द्रियादिना तदतसादृश्यानुपनये' इत्यतिरिक्त पाठः खचिन्हित पुस्तके वर्तत इति ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ५६ च तदन्तर्भावे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । सत् किं तत्फलस्य प्रमाणवहिर्भाव एव अन्तर्भाव वा कियती सा मतिः, तत्सदसाधारणेन्द्रियादिसाहि- नामिद्धेरित्यर्थः, तादृशज्ञानस्य गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वविषयक- वासिद्धेरिति यावत्, गवयो गोसदृशः गोसदृशो गवयपदवाथ- इत्याकारकतया तादृशज्ञानस्य गवयत्वावच्छिन्ने शक्त्यनवगाहित्वेन पारतन्त्र्येण गवयत्वे शनिभानासन्भवादिति भावः। ननु गवयो गवय- पदवाच्य इत्युपनौतप्रत्यक्षं प्रत्येवातिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोः स्वजन्य- स्मृतिद्वारा हेतुत्वमिति कन्यं दूषयति, ‘फस्लसमाहारे चेति, 'तदन्तर्भावे' तस्य उपमानफखस्यान्तर्भावे प्रत्यक्षफलान्तर्भावे, 'प्रत्य- ज्ञत्वप्रसङ्गः' प्रत्यचप्रमाणान्तर्गतत्वप्रसङ्गः, तत्फलयोरपि उपनौत- प्रत्यत्वसम्भवात् इति भावः । शकते, 'तत्किमिति, 'तत्फलस्य' अयं गवयशब्दवाच्य इति ज्ञानरूपनिरुक्ताफलस्य, 'प्रमाणवधिर्भाव- एव' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यत्वमेव, 'अन्तर्भावे' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यान्तर्भावे, 'तत्फलस्येति पूर्वेणाम्षयः, 'कियतौ' प्रत्यक्षविभाजककिंधर्मवती, 'सा मतिः' अयं गवयशब्दवाच्य इति मतिः, 'तत्तदसाधारणेति प्रत्यक्षविभाजकतत्तद्धर्भावच्छिन्नजनकेत्यर्थः, यथाच तस्याश्चाक्षुषत्वे चक्षुःसाहित्यं त्वाचत्वे त्वक्साहित्यं 'अस्ति' अपेचितमस्ति, 'इन्द्रि- यादीत्यादिना सन्निकर्षपरिग्रहः, तथाच तादृशज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमेव (१) कियती सोमेति ख० ।

·६० तत्त्वचिन्तामणौ। त्यम् अस्ति, तर्हि, सादृश्यज्ञानेऽपि विस्फारितस्य चक्षुषो व्यापारः, अस्मिन् सति तस्यानुपयोगात् उपलब्धगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य वाक्यार्थस्मृति- मतः कालान्तरेऽपि तदनुसन्धानबलात् समयरिच्छे- न तूपमितिलं इति भावः । समाधत्ते, 'तौं ति, 'मादृश्यज्ञानेऽपि' मादृश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यक्षे सत्यपि, “विस्फारितेति अनिमीलिते- त्यर्थः, एतेन मनिकर्षसत्त्वमावेदितं, 'व्यापारः' चाक्षुषरूपः तस्य यत् फलं अतिदेशवाक्यार्थस्टतिरूपं अवश्यमपेचितमस्तौत्यर्थः, तदिना फलानुत्पत्तेरिति भावः । 'असिन् सति' तादृशस्टति- रुपफलेऽवण्यापेक्षणीये सतीत्यर्थः, 'तस्य' पिण्डप्रत्यक्षस्य, 'अनुपयो- गात्' तादृशमतौ अनावश्यकत्वात् । ननु पिण्डप्रत्यचासत्त्वे तादृश- मतेरनुत्पादादन्वय-व्यतिरेकाभ्यामेव तस्यापेक्षितत्वमित्यत पाह, 'उपलब्धेत्यादि प्रत्यचौकृतगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य, 'वाक्यार्थ- स्मृतिमतः' अतिदेशवाक्यार्थस्मरणवतः, 'कालान्तरेऽपि' पिण्डप्रत्यक्ष- नाशानन्तरबहुकालानन्तरेऽपि, 'तदनुसन्धानेति तस्मात् पिण्डप्रत्य- चात् यदनुसन्धानं तदिषयस्मरणं तद्वलादित्यर्थः, 'समयेति गवयो गवयपदवाच्य इति शनिज्ञानोत्पत्तेरित्यर्थः, तथाच प्रत्यचं विनापि तदुत्पत्त्या अन्वय-व्यतिरेकावेव न स्तः कुतस्तस्य प्रत्यक्षरू- पत्वसम्भावनेति भावः । उपसंहरति जरनैयायिकः, 'तस्मादिति, 'श्रागमः' -अतिदेशवाक्यं, 'प्रत्यक्ष इन्द्रियं, ताभ्यामतिरिक्कमेवे- ·उपमानारपटसोयखण्डम् । ६१ दोत्पत्तेः(१) । तस्मादागम-प्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागम- स्मृतिसहितं सादृश्यज्ञानमुपमानप्रमाणमिति जर- नैयायिका जयन्तप्रभृतयः। तन्न । वैधाव्याप्तः । यदोदीच्येन क्रमेण के निर्गत्योक्तं (९) धिकरभमति- त्यर्थः, 'इद' तादृशज्ञानरूपफलजनकं, 'आगमस्मृतिसहितं' अति- देशवाक्यार्थसतिसहितं, 'सादृश्यज्ञानं' सादृग्यविशिष्टपिण्डज्ञानं, 'जयन्तेति जयन्तभट्टप्रभृतयः, वदन्तौति शेषः । एतन्मते एकावच्छे- देन सादृश्यप्रकारकपिण्डज्ञानातिदेशवाक्यार्थस्मरणोभयजन्यज्ञानमु- पमितिः तत्करणमुपमान तच्च सादृश्यप्रकारकपिण्डज्ञानं शक्यार्थ- स्मृतिय व्यापारः पिण्डज्ञानानुव्यवमाये स्मरणानुव्यवसाये चाति- व्याप्तिवारणय एकमात्रजन्यत्वमपहायोभयजन्यत्वनिवेशः तयोः समू- हालम्वनवारणय एकावच्छेदेनेति जन्यताविशेषणं इत्यादिकं स्वय- मूयं । दूषयति, 'तनेति, 'वैधाव्याप्तेः' वैधर्म्यप्रकारकपिण्ड- निश्चयरूपोपमानेऽव्याप्तेरित्यर्थः । तस्य लक्ष्यत्व एवाव्याप्तिः सम्भवती- त्यन्यथानुपपत्त्या तस्य लक्ष्यतां व्यवस्थापयति, 'यदेत्यादि, 'उदी- थेन' उत्तरस्या दिश भागतेन, दक्षिणपथं गन्तुकामेन इति भेषः, 'क्रमेणेति 'निर्गत्येत्यनेनाम्चयः, 'कं' उत्तरापथं गन्तुकामं पुरुषं प्रतीत्यर्थः, “निर्गत्य' वनादित्यादिः, 'उक्तमिति, किमित्या (१) समयपरिच्छेदोपपत्तेरिति ख० । (२) क्रमेलकं मिन्दतोतमिति ख. ।

·६२ तत्त्वचिन्तामणौ। दीर्घग्रीवं प्रलम्बचपलौष्ठं कठोरशूकाशिनं') कुत्सिता- वयवसनिवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षि- णात्य उत्तरापथं गत्वा(र) तादृशं वस्तूपलभ्य नूनमसौ करभ इति प्रत्येति, तत्र किं मानं न तावदुपमानं सादृश्याभावात्, न च प्रमानान्तरं सम्भवति । उच्यते। न तावदनुगतं शक्यतावच्छेदकमुपलक्षणं काङ्क्षायामाह, 'धिक् करभमिति, “अपसदं' पशूनां मध्ये अपकृष्टं, 'दाक्षिणात्यः' दक्षिणस्या दिशः श्रागतः, 'उपलभ्ध' दृष्ट्वा, 'नूनं' निश्चितं, 'प्रत्येति' जानाति, 'तत्र' तादृशज्ञाने, अभेदः सप्तम्यर्थः, तथाच तदात्मकमितिजनक किमित्यर्थः, 'मादृश्याभावात्' सादृश्य- प्रकारकपिण्डज्ञानाभावात्, 'सम्भवतीति, व्याप्तिज्ञान-विशेषणज्ञाना- देरभावेनानुसानादेरसम्भवादिति भावः । इति पूर्वपक्षरहस्यं । जरनैयायिकद्वारा मौमांसकमतं संदूय्य स्वमतमाह, 'उच्यत- इति, 'न तावदिति 'गवयादिपदशतिग्रह इति परेणान्वयः, 'अनुगतं' सकलगवयसाधारणं, 'शक्यतावच्छेदक' 'विनेति परेणा- न्वयः, एवमग्रेऽपि । ननु शक्यतावच्छेदकासम्भवेऽपि उपलक्षणीभू- तकिञ्चिद्धर्मरूपेण तत्र शक्तिग्रहो भविष्यतीत्यत पाह, 'उपल- (१) कठोरतीक्षाकण्टकाशिनमिति ख० । (२) उत्तरापथं गत इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ६ वा विना) प्रत्यभिज्ञानतः शरीरैकत्ववादिनां शरीर- विशेषे चैत्रादिपदवदध्यक्षत्वेन शृङ्गग्राहिकतया गव- यादिपदशक्तिग्रहः, गवयान्तरेऽपि भावात् । नाप्यन- ध्यक्षे गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषात आकाशादिपदवत, क्षणं वेति, 'प्रत्यभिज्ञानतः' गोसदृशोऽयमिति सदृशाभेदज्ञानतः, अच दृष्टान्तमाह, 'शरीरविशेष इति यथा चैत्रादिपदस्य शरीर- विशेषे चैत्रोऽयमिति ज्ञानतः शनिग्रहस्तथा अत्र नेत्यर्थः, तत्र शरीरस्य वाल्य-किशोर-यौवनावस्थादिभेदेन नानात्वे वैचत्वस्य शरीरगतस्य जातित्वसम्भवेन तस्यैवानुगतस्य प्रतिनिमित्तत्वात् न दृष्टान्तत्वं सम्भवतीत्यत श्राह, 'परौरैकत्ववादिनामिति शरीर- नानालानगीकर्तृणां, मत इति शेषः, तस्यानध्यक्षत्वे शक्रियहासम्भ- वात् 'अध्यक्षत्वेनेति, नन्वेकदा सकलगवयानामध्यक्षत्वासम्भवादाह, 'टायाचिकतयेति यदा यत्राध्यचत्वं तदा तच शनिग्रह इति रौत्येत्यर्थः, नर्थ हेतमाछ, 'गवयान्तरेऽपौति यस्य गवयस्य कदा- चिदपि नाध्यक्ष्यत्वं तचापौत्यर्थः, 'भावात्' वस्तुगत्या गवयपदशः सत्त्वादित्यर्थः, तथाच निरवच्छिन्नाया अपि शके: सर्वच गवये यहासम्भव इति भावः । नन्वनध्यक्षेपि त्राकाशादिपदवत् तत्र शनिग्रहो भविष्यतीत्यत आह, 'नापौति, 'गत्यन्तरोपस्थिते' शब्दो- द्रव्याश्रितोगुणत्वाद्रूपवदित्याद्यनुमानप्रमाणोपस्थिते, 'परिभाषातः' (१) प्रसिनिमित्तमुपलक्षणं वा विनेति ख० । (२) सम्भवादिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। ६४ अतएवाध्यक्षत्वाच्च उपलक्षणस्य च शक्तौ वहिर्भावा- भावात् तद्ददेव । नापि योगनिर्वचनात्याचकादिपद- वत्, अन्यथा(२) पचिक्रियानुपहिते पचतीति न प्रयोगः - शब्दाधिकरणमाकाशमिति पण्डितसङ्केतात, हेतुमाह, 'श्रतएवेति उक्तहेतोरेवेत्यर्थः, एकमात्रवृत्तिसङ्केतस्यैव परिभाषारूपत्वादिति भावः । क्वचित् 'तत एव' इति पाठः, तत्राप्ययमर्थः, उपलक्षणस्य प्रत्यक्षत्वे शक्यतावच्छेदकत्वमपि सम्भवतीत्याह, 'अध्यक्षत्वाचेति, चस्त्वर्थ, 'वहिर्भावाभावात्' वर्हिभावासम्भवात्, अत्र दृष्टान्तमाह, 'तवदेवेति तत्पदवदेवेत्यर्थः, इदच्च बुद्धिस्थत्वं तत्पदशक्यतावच्छेदक नोपलक्षणमिति प्राचीनमताभिप्रायेण । ननु तत्र शक्त्यसम्भवात् योग- एव कल्प्य इत्यत आह, 'नापौति, 'योगनिर्वचनात्' योगकल्पनात्, 'पाचकादिपवदिति पाचकादिपदस्य यथा योगः कल्प्यते तथा- चापौत्यर्थः, पाचकादिपदे योगकल्पकमस्ति पत्र तु तन्नास्तीत्या- वेदयितुं तत्र तत्कल्पकमाह, 'अन्यथेति पाचकपदस्य पाकक्रिया- विशिष्टे शक्रिस्वीकारे, 'पचिक्रियानुपहित इति, तथाच पचिक्रिया- नुपहिते पाककर्त्तरि विक्लित्त्यनुकूलव्यापारस्य पाकस्य तण्डुलानि- संयोगादिरूपस्यभावादिति भावः । 'न प्रायोगः स्यात्' प्रयोगो न - (१) 'पाचकादिपदवदित्यनन्तरं 'अन्यथेत्यस्य पूर्व 'सोपलक्षणे' इत्यधिकः पाठः खचिन्हितपुस्तके वर्तते परन्त्वयं पाठः पापरसङ्गतिराहित्यात् न समीचीनः ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ६५ । स्यात् । अतस्तदनुगुणज्ञानादियोगिनि शक्तिः। अव- च्छेदकतया तूपलक्षणेऽपौति योगात्। नाप्युपस्थित- निमित्तसङ्कोचनात्, स्वर्गादिपदवत् तदभावात्। अतो- गन्धाधुपलक्षितेन पृथिवीत्वेन निमित्तेन पृथिव्यादि- पदवत् सादृश्याधुपलक्षिते गवयत्वादौ गवयादिपदानां स्यादयोग्यत्वादिति भावः । 'तदनुगुणेति पाकक्रियानुगुणेत्यर्थः, 'ज्ञानादौति इष्टसाधनताज्ञानादौत्यर्थः, श्रादिना कृतिपरिग्रहः, 'योगिनि विशिष्टे, शफिरवग्नं कल्प्येति शेषः । 'उपलक्षणे' कृति- विशेषणे पाकादौ, तथाच महागौरवं, 'योगात्' योगकल्पनात्, तथाच तादृशकल्पकमत्र नास्तीति भावः । ननु उपस्थितद्रव्यत्वा- दिसङ्कोचात् द्रव्यविशेषे गवयपदशक्तिरस्तु इत्यत्र श्राह, 'नापौति, नार्थ हेसुमाइ, 'स्वर्गादिपदवदिति यथा स्वर्गादिपदस्य सुख- वाचितया सुखान्तरे तत्प्रयोगाभावात् सुखविशेष एव तच्छक्तिः कल्यते तथात्र नास्तीत्यर्थः, 'तदभावात्' उपस्थितनिमित्ताभावात्, द्रव्यत्वादेर्गवयपदनिमित्तवाभावादनुपस्थितलाच इति भावः ) उप- संघरति, 'श्रत इति, 'गन्धाधुपलचितेनेति, श्रादिना नौलरूप- वत्वपरियः, तत्रापि सकलपृथिच्या व्यवहाराविषयतया विभिन्न- संस्थामवत्तथा चाव्युत्पन्न का पृथिवौति जिज्ञासायां गन्धवती प्रथिवौति श्रुत्वा पूयं गन्धवतीत्युपलभमानेन पृथिवी पृथिवीपद- वाथेति ज्ञायते गन्धादेः शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् पृथिवी- (२) योगाभावादिति खः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। शक्तिरिति तु परमार्थतः। अन्यथा फलस्याभासत्वे मानत्वविरोधात् । न च पूर्व गवयत्वमुपस्थितं, उप- स्थापकाभावात् । न च गवयपदादेव तदुपस्थितिः, अन्योन्याश्रयात् । अथ वाक्यादेवानेन समयः परि- च्छिन्नः केवलमग्रेऽप्यभिजानाति ९) योगेनेशा गवय- पदवाच्यत्वेनावगतः(२) सेोऽयमिति नापमानस्य विषय- वजातेस्तथात्वमिति भावः । 'अन्यथा' गवयत्वे शक्यतावच्छेदक- त्वासत्त्वे, ‘फलस्य' तत्र शक्यतावच्छेदकत्वावगायुपमितिरूपफलस्थ, 'श्राभासत्वे' भ्रमत्वे, 'मानवविरोधात्' उपमानस्य प्रमितिकर- रणत्वविरोधात्, तथाच फलस्य प्रमितित्वरक्षार्थमेव तत्र शक्यता- वच्छेदकत्वमवश्यमङ्गीकार्यमिति भावः । 'अन्योन्याश्रयादिति गव- चपदशक्तिग्रहं विना न गवयपदात् प्राब्दबोधः तं विना न गवयत्व- ग्रह इति गवयत्वग्रहे गवयपदशक्तिग्रहापेक्षा शक्तिग्रहे च गवयत्व- यहापेक्षा इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । शकते, 'अथेति, 'अनेन' गो- सादृश्येन, 'परिच्छिन्नः' ज्ञानविषयः, 'केवलमिति नापमानस्य विषय- इति परेण सम्बन्धः, 'ये' अतिदेशवाक्यजन्यशाब्दबोधात् परं, 'अभिजानाति', 'योगेन' गोसमानाकारसम्बन्धेन, 'अवगतः' शाब्द- विषयौकतः, 'इति नोपमानस्य विषयः' इत्याकारकोपमानस्य न केवलं विषय इति नार्थः, दुषणग्रन्थासङ्गतेः । वस्तुतः ननु शब्दादेव (१) केवलमये प्रत्यभिज्ञानातौति ख० । (२) यो गोसदृशो गवयपद्वाच्चत्वेन मयावगत इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ८७ इति चेत् । न। न हि सादृश्यमेव निमित्तं, अप्रती- सानामव्यवहारप्रसङ्गात् गौरवाच । नापि गवयत्वं, तदनुपस्थितेः। अतएव नोभयं, स्वयं प्रतीतसम- सङ्गान्तयेऽतिदेशवाक्यप्रयोगानुपपत्तेः । गवयत्वे ह्ययं गवयपदशक्तिग्रहो भविष्यति किमुपमित्या इत्याशङ्कते, 'अथेति, 'अनेन' गवयपदवाच्यत्वेन, ‘परिच्छिन्नः' ज्ञातः, परिच्छेद क्रियावि- शेषणत्वात् केवलपदोत्तरं द्वितीया, 'अग्रेऽपि' पश्चादपि, 'अभि- जानाति', 'योगेन' गोसादृश्येन, 'सोऽयमिति ‘परिच्छिन्न इति पूर्वणन्वयः, 'नोपसानस्येति अत इत्यादिः, नोपमितिविषय इत्यर्थः, तथाच किमुपमितिखीकारेणेति भावः । शक्यतावच्छेदकं विना भक्तिखौकारात् तेन विना वृत्तिज्ञानं कथं शब्दात् तादृशबोध- इत्यभिप्रायेण दूषयति, 'न हौति नैवेत्यर्थः, 'निमित्तं' शक्यता- वच्छेदक, 'अप्रतीतानां' गोसादृश्येनाप्रतीतानां गवयानां, 'अव्यव- 'हारप्रसगात्' गवय इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात्, दृष्टापत्तावप्याह, 'गौरवाञ्चेति गवयत्वापेक्षयेत्यादिः । 'गवयत्वमिति 'निमित्तमिति पूणान्वयः, 'तदनुपस्थितेः' शाब्दबोधात् पूर्व तदनुपस्थि तेः । 'अतएव' गवयत्वानुपस्थितेरेव, 'नोभयं न सादृश्य-गवयत्वोभयं । ननु गवयपदस्य निरवच्छिन्नैव शक्तिः स्वीकरणीया अतो नौत- दोष इत्यत आह, 'स्खयमिति, 'प्रतीतमममहान्तये' स्वयं यद्रूपेण गवयोज्ञातस्तद्रूपेण तज्ज्ञानाय, 'अनुपपत्तेरिति, भवन्मते गवयत्वेन तस्य शाब्दाविषयत्वादिति भावः । ननु गोसादृश्यमेव निमित्तं ·६८ तत्त्वचिन्तामणी व्युत्पन्नो न गोसादृश्ये निमित्तस्य गवयत्वस्य प्रतीतेः। ननु यद्यपिर) तद्दाक्यं समयपरिच्छेदपूर्वं नाजीजनत् तथापि) तदेव वाक्यं स्मृतं सत्प्रवृत्तिनिमित्तं परि- च्छेत्स्यति अध्ययनसमयगृहीत इव वेदराशिरङ्गोपाङ्ग- पर्य्यवसितः कालान्तरे। न च वाक्यार्थस्येवास्य प्रागेव बोधितत्वात् पर्यवसितमिति वाच्यं । गोः सादृश्योप- स्वयमपि तद्रूपेणैव पुरा ज्ञातः तद्रूपेणज्ञातेऽव्यवहारश्च दृष्ट एव इत्यत श्राह, ‘गवयत्वे ह्ययमिति, 'व्युत्पन्नः' ग्टहीतशक्तिः, 'न गोसादृश्य इति 'व्युत्पन्न इति पूर्वेणान्वयः, इति व्यवहारादिति शेषः, 'गवयत्वस्येति सावधारणं, तथाच निमित्तस्य गवयत्वस्यैव प्रतीतेरित्यर्थः । 'तदाक्यं अतिदेशवाक्यं 'समयपरिच्छेदपूर्व' गव- यत्वावच्छिन्ने गवयपदशक्तिग्रहजनकं, 'नाजीजनत्' नोत्पादितवान्, तथाचेदं वाक्यं गवयत्वावच्छिन्ने शक्तिज्ञानजनकं भववितीच्छया नोच्चारितवानित्यर्थः, 'परिच्छेत्स्यति' ज्ञापयिष्यति, अत्र दृष्टान्तमाह, 'अध्ययनेति, ‘कालान्तर इति ग्टहीतवेदाध्ययनानन्तरं, तथाच यथा वेदराशित्वेन ग्रहोतोऽपि अङ्गोपाङ्गत्वेन ग्रहविषयः पश्चात्त- थेहापि एकतात्पर्येण प्रयुक्तोऽपि शब्दः अपरार्थबोधप्रयोजक इति भावः । शङ्कते, 'न चेति, 'वाक्यार्थस्य' गोसदृशे गवयपदवाच्यत्वस्य, 'पर्यावसितमिति, शकिज्ञानमिति शेषः । सन्धेहादिति, तथाच (१) यदेति ख० । (२) तदेति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ६६ लक्षणत्व-निमित्तत्वयोः सन्देहात, पश्चाद्गवयत्वेऽवगते सर्कलाघवसहकारात्(९) सादृश्यस्योपलक्षणत्वे निश्चिते गङ्गायां घोष इत्यवान्वयबोधी भविष्यतीति चेत् । न। उपलक्षणनिमित्तत्वसन्देहेऽपि यो गासदृशः स गपयपदवाच्य इति सामानाधिकरण्यमात्रेणान्वयोप- पत्तौ मानान्तरोपनीतानपेक्षणात् रक्तारक्तसन्देहे- ऽपि पटेो भवतीति वाक्यवत्, अन्यथा पर्यवसितेपि पूयं प्रतिज्ञानसम्भवेऽपि गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वनिश्चयासम्भवा- दुपमितेरपेक्षेति भावः । पुनः शकते, ‘पश्चादिति गोसदृश गवय- पदवाच्यत्वज्ञानानन्तरं, 'तर्कलाघवसहकारात्' लाघवरूपतर्कसह- कारात्, ‘इत्यचेवेति, यथा मुख्यार्थबाधादिसहकारात् गङ्गापदेन लक्षणया तौरबोधस्तघाचापौति भावः । गोसदृशो गवयपदवाच्य- इति ज्ञानस्य शक्यतावच्छेदकत्वावगाहित्व एव सादृश्ये तदसम्भवेन मानान्तरेण गवयत्वोपस्थितेरपेक्षा इत्युमज्ञानस्य सादृश्ये शक्यत्व- सामामाधिकरण्यावगाहित्वेनोपपत्तौ मानान्तरोपनौतगवयत्वापेक्षा मास्तीति समाधत्ते, 'नेत्यादि, अत्र दृष्टान्तमाह, 'रकारकत्यादि, 'वाक्यवदिति, यथा तादृशवाक्येन पटे रकत्वमन्देहदशायां रफ- मामामाधिकरण्येन पटे वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वावगाहिशाब्दी जन्यते तथा इत्यर्थः, मानान्तरसहकारे दोपमाह, 'अन्ययेति, (१) सर्कपुरखारादिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ वाक्ये मानान्तरसहकारात् तदन्वयबुद्धौ) वाक्यभेदा- पत्तेः। गङ्गायां घोप इन्धन तु पदार्थ एवान्चया- योग्य इति युक्तं तब मानान्तरापेक्षणम्। यदि च प्रतीतसंसर्गबलायातोऽप्यर्थी वाक्यस्यैव तदा वाक्यभेदा- पत्तिः। अथ तात्यानुपपत्त्या यष्टीः प्रवेशयेतिवत् तल्लक्षणास्तु गवयपदव्युत्पन्न प्रति तबुद्धेरुत्पत्तये) वाक्यमाप्तेनोक्तं तच्च न प्रतिनिमित्तोपादानं विना। 'पर्य्यवसितेऽपि' सम्भवदिशिष्टान्वयबोधकताके पौत्यर्थः, 'तदनयबुद्धौ' तज्जन्यान्वयबुद्धिस्वीकारे, 'वाक्यभेदापत्तेरिति गवयो गौमदृशश्च गवयपदवाच्य इति समूहालम्वनबोधजनकत्वापत्तेरित्यर्थः, सादृश्य- भानेऽपि वाधकाभावादिति भावः । ननु गङ्गायां घोष इत्यत्रापि अन्वयानुपपत्तिज्ञानादिसहरूतलक्षणाज्ञानरूपमानान्तरापेक्षणे वाक्य- भेदापत्तिरित्यत आह, 'गङ्गायामित्यादि । ननु तदा कीदृशवा- क्यस्य वाक्ये भेद इत्यत आह, 'यदीति, 'प्रतीतेति प्रतीतस्य संसर्ग- रूपं यद्वलं तदधौनः प्रतीतसंसर्गघटित इति यावत् । शकते, 'अत्यादि, 'तल्लक्षणा' सदृशपदलक्षणा, 'गवयपदव्युत्पन्नं' गवय- पदव्युत्पित्सुं तादृशपदशक्निजानेछु प्रतीति यावत्, 'तबुद्धे- रत्पत्तये' गवयपदशक्तिबुझेरुत्पत्तये, क्वचित् 'तत्तबुद्धिव्युत्पत्तये' इति पाठः तच तस्य तद्बुद्धिसम्पादनाय इत्यर्थी बोध्यः, 'आप्तेन' भ्रमादिदोषशून्येन पुरुषेण, 'तच्च' तबुद्धिसम्पादनञ्च, (१) तत्तदन्वयबुद्धाविति ख० । (२) तद्युत्पत्तये इति ख० ।

·उपमानाण्यटतीयखण्डम् । न च गोसादृश्यं तथेतितात्पर्य्यतो गोसादृश्यपदेन गोसमानाधिकरणं गवयत्वमुपलक्षितं कल्पाते न तु यथा धूमोऽस्तीत्यत्र बह्नौ तात्पर्य्यमनुमानेन निर्वह- तौति न लक्षणा। न चाच प्रमाणान्तरमस्तीति येन तन्निर्वाह्य, उपमानस्या सिद्धेः, अन्यथान्योन्याश्र- यात् । न च वाक्ये न लक्षणा तस्याः पदधर्मत्वादिति वाच्यं । एकपद एव लक्षणा पदान्तरन्तु नियामक- मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अथ गवयत्वेन लक्षणया 'लक्षणा' धूमपदस्य 'तथा' प्रतिनिमित्तं, 'इतितात्पर्य्यतः' इत्याकारतात्पर्यज्ञानतः, 'कल्यत दूत्यत्रान्वितमिदं । ननु सदृशपदलक्षणयैव सादृश्यो- पलचितगवयत्वोपस्थितिः प्रमाणान्तरेण तत्र तात्पर्यनिर्वाहण लक्षणया अयोगादित्यत अाह, 'न विति, 'लक्षणेत्यचान्षयः, 'इत्यति वन्यर्थिनामितिजिज्ञासावाक्ये, लक्षणा | 'त्र' अतिदेशवाक्यस्थले, 'प्रमाणान्तर' गवयत्वे शक्यता- वच्छेदकत्वसाधकं एतदाक्या निरिक्त प्रमाणं। ननूपमानमेव तद- स्तोत्यत श्राह, 'उपमानस्येति, 'असिद्धः' तादृशशाब्दात् पूर्वमसिद्धेः, 'अन्यथा' तादृशबोधे उपमानस्थापेक्षितत्वे, 'अन्योन्याश्रयात्', पर- परापेक्षणदिति भावः। ननु वाक्ये लक्षणाविरक्षात्तादृशाशकेव नावतरतीत्याह, 'न चेति, 'तस्याः' लक्षणाचाः, 'एकपद एव' वाक्यघटकैकपद एव, 'वक्ष्यमाणत्वात्' खमण वित्यादिः। सदृश- (१) वक्तव्यत्वादिति ख. !

·सत्त्वचिन्तामणी तदुपस्थितावपि व्यक्तिवाच्यता न ज्ञायेत तच्छब्दा- दिति(१) विशिष्टवाच्यताग्राहकमानान्तरमवश्यं स्तीक- रणीयम्। न च यन्निष्ठो धी यत्पदवाच्यः सोऽपि तद्याच्य इति नियमः, जातिपदे व्यभिचारादिति चेत्, न, प्रवृत्तिनिमित्तवहाच्यत्वबोधतात्पर्य्यकत्वेन ज्ञाता- तिदेशवाक्ये गवयत्वविशिष्टव्यक्तरेव लक्षणातः। अथ यदि गवयत्वे साक्षात् तात्पर्य गोसदृशपदस्य गृहीतं तदा लक्षणा, न च साक्षात् तात्पर्य्यमवधृतम्, अन्यथा धूमोऽस्तीत्यत्रापि साम्यादिति चेत् । न। उपस्थाप- कान्तराभावे तात्पर्य्यस्यैव साक्षात् तात्पर्य्यरूपत्वात्, न चोपमानमेव तथा, अन्योन्याश्रयात् । पदस्य सादृश्योपलक्षितगवयत्वमात्रे लक्षणा इति भ्रान्त्या शकते, 'अथेत्यादि, 'लक्षणतः' लक्षणाखौकारात् । शङ्कते, 'अथेति, 'साक्षादिति मानान्तरसहकृतमित्यर्थः, 'गोसदृशपदस्थति सप्तमी- तत्पुरुषसमासात् तद्घटकसदृशपदस्थेत्यर्थः, 'तदा लक्षणेति, साक्षा- त्तात्पर्य्यज्ञानस्यैव लक्षणावीजत्वमित्यभिप्रायेणेदं। साचात्तात्पर्य- ज्ञानस्य तदवीजत्वे दोषमाह, 'अन्यथेति, 'साम्बादिति, सा- चात्तात्पादिमत्त्वस्या विशेषादिति भावः। 'तात्पर्य्यरूपत्वादिति, धूमोऽस्तीत्यत्रानुमानमेव वद्युपस्यापकमस्तौति भावः । सामाधत्ते, (२) शब्दादितौति ख० ।

·उपमामाख्यटतीयखण्डम् । मैवं, यत्र प्रतिनिमित्तविषयवोधने न तात्पर्य योगोसदृशः स गवयशब्दवाच्य इति स्वरूपाख्यानमाचं सचाप्युक्तसामग्रीतः ससयपरिच्छित्तिर्भवत्येव । न च तच व्युत्पित्सुव्युत्पत्तये प्रतिनिमित्तविशेषे तात्पर्य यदनुपपत्तिलक्षणावीजं स्यात् । अपि च, धिक् कर- भमतिदीर्घग्रीवमित्यादिवाक्यस्य करभनिन्दातात्पर्य- कस्य प्रतिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि तादृशपिण्डमनु- भवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयं करभशब्दवाच्य इति भवति मतिः। न च तत्र प्रतिनिमित्तविशेषे तात्य- र्यमस्ति लक्षणाया वीजं, निन्दापरत्वात् । किन सर्वमान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावीजं यष्टीः प्रवेशये- यादावपि प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकत्वं प्रवे- शनस्यावगतं तादृशे च प्रवेशनादौ यष्ट्यादेरनन्वयात् 'मैवमिति, 'लक्षणावीनं स्यादिति, तथाच तचैव गवयत्वे शक्यतावच्छे- दकत्वग्रहार्थमवश्यमुपमानापेक्षेति भावः । मनु तादृशतात्पर्य विना सादृशवाक्यमेव न प्रयुज्यते इत्यत प्राइ, 'अपि चेति । तात्पर्य्या- नुपपत्तेखक्षणावीमत्वमेव खण्डयति, 'किञ्चेति, 'अनन्षयात्' अन्धया- सम्भवात्, तथाचानुपपत्तिरेवेति भावः। नसु या प्रकरणदिशाम नास्ति तपापि सक्षणाया अावश्यकत्वेन तात्पर्य्यानुपपरेव ·तत्त्वचिन्तामणौ। तात्पनुपपत्तेरपि तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वेन तदर्थं प्रकरणदेरवश्योपजीव्यत्वात्।। अथ प्रकर- णादेरननुगमः तात्पर्यव्याप्यत्वेन तदनुगमे तात्पर्य:- न्पपत्तिरेव तद्दोजमस्तु लाघवादिति चेत् । न । धूमादिवदननुगतस्यापि व्याप्यत्वाविरोधात् । तस्मात् गवयशब्दः कस्यचिदाचकः शिष्टैः प्रयुक्तत्वादिति सामान्यता निश्चितेऽपि गवयत्वविशिष्टो धौ गवय- पदवाच्य इति लाधवान्नियम्। तच्च प्रमाणसहकारि, तदोजत्वमावश्वकं इत्यत्त श्राह, 'तात्पर्य्यानुपपत्तेरपीति, 'तदर्थ' तात्पर्यज्ञानार्थ, 'अवश्नोपजीव्यत्वात् अवश्यं प्रयोजकत्वात्। गते, 'अथेति, 'स्वाघवादिति, तात्पर्य्याभाववदवृत्तित्वेन प्रकरणचानस्या- पेचितत्वे तात्पर्यज्ञानस्य नियतपूर्ववर्तितायाः तृप्तत्वेनानन्यथा- सिद्धत्वमात्रकल्पने लाघवात् प्रकरणज्ञानस्य हेतुत्वे भयोरेव कल्यत्वेन गौरवादिति भावः । व्याप्यानुगमस्थानुमित्यनुपयोगि- तया तदननुगमे चतिविरह इति समाधत्ते, 'नेति, उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'शिष्टेरिति, यद्यपि अपभ्रंशब्दस्यापि शिष्टप्रयोज्य- क्या तत्र व्यभिचारः तथापि साधुपदत्वस्यैव हेतुत्वे तात्पर्य, गवयमब्दवाच्य इति सामान्यतोनिश्चयस्य विशेषव्यवहारानुपयोगि- वादिदि भावः । 'लाघवादिति गोसादृश्यापेक्षया गवयत्वे लाघव- मिवि लाघवज्ञानादित्यर्थः, 'तच्च' लाघवञ्च, 'प्रमाणसहकारीति (१) तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वादिवि ख० ।

·उपमामात्यटतोयखण्डम् । म च तस्यां दशायां प्रमाणान्तरमस्ति, अती यस्म- मालसहकारि सत्प्रमाणान्तरमास्थेयम् । अथास्वनु- मानं सथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टधर्मिवाचकः असति अत्यन्तरे रखें) प्रयुज्यमानत्वात् गवि गो- शब्दवदिति चेत् । न। गवयत्वविशिष्टो यो धौ तस्य वाचकत्वग्रहेपि गवयत्वस्य प्रतिनिमित्तत्वासिछः। न च शक्तिमञात्वा वृत्त्यन्तरं वापि अवधारयितुं शक्यते, सामानाधिकरण्यमात्रस्य निमित्तोपलक्षण- वडवीहिः, प्रमाणन्तरसहकारं विना लाघवज्ञामस्य ज्ञानानर्मक- लादिति भावः । 'तस्यां दशायां' लाघवज्ञान काले, 'प्रमाणन्तरं' अनुमानादिकं, 'यदिति, तस्येत्यादिः, तथाच तदानौं स्वाधव- भामस्य यत्महकारि तत् प्रमाणान्तरं उपमानप्रमाणमित्यर्थः । गहते, 'अथेति, 'असतीत्यादि भक्तिभ्रमाजन्य-लक्षणाग्रहामन्य-गव- यत्वविशिष्टविषयकशाब्दजनकलादित्यर्थः । मनु गवयत्वावच्छिन्न- पाचकत्वमेव माध्यं तदादिपदे सज्ञानस्य पूर्व अम्भवादत श्राद, 'म पेलि, 'शक्यत इति, लक्षायाः शनिघटितघटितत्वादिति भावः । मनु गवसत्वविशिष्टवाचकत्वं तमिष्ठभनिनिरूपफत्वं सथाप माथे गषयभानदायां पारतन्ध्येण गवयत्वस्यापि अवच्छेदकतानिरूपकत्व- सम्बन्धन भामात् तम निमित्ततामिद्धिः समानाधिकरणयोरेकषा- परस्य पारतव्येण भाने बाधकाभावात् इत्यत श्राद, 'सामानाधि- (१) अभियुक्तोरिति ख।

·७६ तत्त्वचिन्तामणौ तासाधारणत्वात् । अथ गोसादृश्यस्य प्रतिनिमि- त्ततायां गौरवावतारे नापमानस्यावतारः(९) । तथाच तकण इतराप्रतिनिमित्तत्वे निश्चिते(२) गवयपदं गव- यत्वप्रतिनिमित्तकं इतराप्रतिनिमित्तकत्वे सति करण्यमात्रस्येति, शरित्यादि, 'साधारणत्वात्' समानाधिकरण- त्वात्, तथाच सामानाधिकरण्यस्य तन्नियामकत्वे सादृश्यस्यापि च तथालापत्तेरतिदेशवाक्यात्तथा प्रतीतेरिति भावः । इति भाम्प- दायिकाः । वस्तुतस्तु ननु शक्तिसामानाधिकरण्यमेव निमित्ततासाधक भविष्यतीत्याशक्य व्यभिचारमाह, 'सामानाधिकरण्यमात्रस्खेति, 'मात्रपदेन शङ्केतविषयताव्यवच्छेदः, 'साधारणत्वादित्युक्तार्थकं इति तु परमार्थः । शङ्कते, 'अथेति, ‘गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्ततायां' तस्य गवधपदशक्यतावच्छेदकतायां, ‘गौरवावतरे' गवयत्वापेक्षया गौरवज्ञाने, सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वं, 'नोपमानस्यावतारः' नोपमान- ज्ञानं, तथाच भवन्मतेऽपि गौरवज्ञानस्य सहकारिखमावश्यक तज्जनकतया उपमानस्यापि नोपयोगित्वमिति प्रमाणान्तरेण तज्- ज्ञानसम्पत्तौ किमुपमानेन इति गूढाभिप्रायः । ननूपमानं विना कथं तत्र निमित्तग्रह इत्याकाङ्क्षायामाह, 'तथा चेति, 'तण' लाघवज्ञानरूपतर्कण, 'दूतरेति गवयत्वभिन्ने शक्यतावच्छेदकत्वाभावे निश्चिते इत्यर्थः । 'इतरेति इतरत् प्रवृत्तिनिमित्तभिन्नं यस्येति (१) गोसादृश्यनिमित्ततागौरवस्थानवतारेण नोपमानस्याप्यनवतार इति ख०। (२) तस्य प्रतिनिमित्तकत्वेऽवगते इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । सप्रतिनिमित्तकत्वात् यन्नैवं तन्नैवमिति चेत् । न । सर्कस्यानिश्चायकत्वात्। न चायं ती व्याप्तिग्रह- मूलको येन विपर्यायानुमानादर्थसिद्धिः। अथ गवय- पदं सप्रतिनिमित्तकमिति सामान्यतादृष्टमेव तर्क- सहकृतं गवयपदस्येतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं परिच्छि- नत्ति न तु मानान्तरं कल्पयित्वा तर्कः सहकारी कल्पाते इति चेत् । न। इदं सप्रतिनिमित्तकमन्यच्च न प्रतिनिमित्तमिति बुद्धावपि गवयत्वप्रत्तिनि- व्युत्पत्तिः, 'सप्रवृत्तीत्यादि किश्चित्पत्तिनिमित्तकवादित्यर्थः, विशेषव्याप्ती अन्वयदृष्टान्तासम्भवेन व्यतिरेकेण तमाह, 'यन्नैवमिति, 'तर्कस्येति लाघवरूपतर्कस्य, 'अनिश्चायकत्वात्' सन्निकर्षप्रमाणादि- भिन्नत्वेन निश्चयाप्रयोजकत्वात् । नम्वेवं धूमोयदीत्यादितर्कस्यापि तथालं स्यादित्यत आह, 'न चायमिति, 'श्रयं' लाघवादिरूपः, 'व्याप्तौति, आपाधापादकयोरित्यादिः, 'अर्थसिद्धिरिति, तथाच तादृभतर्कस्यैवार्थसाधकत्वादिति भावः । शकते, 'अथेति, 'सप्र- वृत्तिनिमित्तक' किश्चिद्धमावच्छिन्नशक्यताक, 'इतौति इत्यनु- मितिजनकसाधुपदत्व ज्ञानरूपसामान्यतोदृष्टमनुमानमेवेत्यर्थः, उता- नुमानस्य कार्य-कारणलिङ्गकत्वाभावात् सामान्यतोदृष्टत्वं, 'तर्कति साघवरूपेत्यादिः, 'परिच्छिनत्ति' सम्पादयति, 'मानान्तरं' उप- मानरूपप्रमाणं, 'महकारोति तस्येत्यादिः, 'पदमिति गवयपद- मित्यर्थः, 'अन्यच्च' गवयत्वान्यचेत्यर्थः, 'इति बुद्धावपीति इत्या- ·तत्वचिन्तामणौ। मित्तकं गवयपदमिति मागान्तर विना अप्रतीले अनुमितेर्धापकतावच्छेदकमावप्रकारकत्वनियमास् अथ यथेच्छायां सामान्यताहष्टेन विशेषबाधकसहहते- माद्रव्यानाश्रयत्वं (२) प्रतीयते अन्यथा विशेषबाध- कारिका बुद्धिर्यतइति व्युत्पत्त्या तादृशमानसोपनौतभानप्रयोजि- काधामनुमितावपीत्यर्थः, अनुमितेस्तद्वासकलासम्भवेम यथाश्रुता- सगतेरिति साम्प्रदाधिकाः । वातच 'दं' गवयत्वमित्यर्थः, 'प्रवृत्तिलिमित्तमित्येव पाडा, सकारयुक्तपाठस्तु प्रामादिकः, तादृभपाठस्य प्रामाणिकत्वे 'निमि- तेति धर्मपरोनिर्देशः, 'इति बुद्धावपि' इतिज्ञानप्रयोज्यानुमिता- पौत्यर्थः, इति तु परमार्थः, 'गवथपदमितीति 'अप्रतीतेरियन प्रतीतावन्वितं, 'प्रकारकत्वेति तथाच किचिदवच्छिवशक्यता- कत्वत्वेनानुमितावपि स्वरूपतो गवयत्वावच्छिन्नक्तिनिश्चयार्थमवश्यं प्रमाणान्तरापेक्षा इति भावः । नन्वात्ममिद्धौ यथेच्छा द्रव्यसमवेता गुणत्वादिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन प्रत्येकं पृथिव्याधसमवेतत्व- निश्चयमहकतेनाष्टट्रव्यानाश्रितवं प्रतीत्य व्यतिरेक्यनुमानमात्मसम- वेतत्वमिद्धिस्तथात्रापौत्याशङ्कते, 'श्रथ यथेच्छायामिति, 'विशेष- वाधकेति पृथिव्याधकैकसमवेतत्वाभावनिश्चायकेत्यर्थः, 'अष्टद्रव्यामा- श्रयत्व अष्टद्रव्यानाश्रितत्वमित्यर्थः, अष्टद्रव्यान्यनाश्रयो यस्था इति व्युत्पत्तेः, 'प्रतीयते' अनुमोयते, तथाच व्यापकतानवच्छेदकधर्मा- (१) अनुमितेयापकतावच्छेदकत्वप्रकारताकत्वनियमादिति ख. ! (२) विशेषबाधकसहकृतेनान्यद्रयाश्रितत्वमिति ख० ।

·A - ·तत्त्वचिन्तामणो। प्रमाणसहकारित्वस्य युक्तत्वादिति चेत् । न । इच्छाया- मेकैकबाधसहसतापरवाधकैरेवर) तावद्र्व्यविशिष्ट- वैशिष्ट्यादष्टद्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदात्र) न तु सामा- न्यतादृष्टेन विशेषणद्दयोः परिच्छित्यैव(३) विशिष्ट- वैशिष्ट्यबोधनिबाहात् तर्कानवतारदशायां तस्य परि- श्राह, 'कल्प्यप्रमाणान्तरेति, 'युक्रत्वादिति तथाच प्रमाणान्तरकल्पने गौरवमिति भावः । दूषयति, 'नेति, 'श्रपरवाधकैरेवेति पृथिव्या- दिप्रत्येकसमवेतत्वाभावकूटेरेवेत्यर्थः, तावद्भिरष्टत्वसंख्यावत्पृथिव्या- दिभिर्विशिष्टं पृथिव्यादिनिरूपितं यत्समवेतत्वं तस्य वैशिष्ट्यं प्रति- योगित्वरूपं यत्र एवम्भूतोऽष्टद्रव्याश्रितत्वसामान्याभावस्तस्यानुमिते- रित्यर्थः, एवकारव्यवच्छेद्यं खयमाह, 'न विति, 'सामान्यतोदृष्टेन' इच्छा न पृथिवीसमवेता मनोमात्रग्राह्यवादित्याद्यनुमानेन, 'विशे- षणद्वयोः' पृथिव्याघेकैकसमवेतत्वाभावकूटाष्टद्रव्यसमवेतत्वसामान्या- भावयोः, 'परिच्छित्यैव' ज्ञानेनैव, 'विशिष्टेति तावत्समवेतत्वमामा- न्याभावबोधनिवाहादित्यर्थः, तथाच व्यापकतानवच्छेदकरूपेणनु- मितिः कुत्रापि न खौकार्येति भावः । नन्वितरवाधस्थले दूवा- त्रापि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः भवितुमर्हतीत्यतोदोषा- न्तरमाह, 'तर्कत्यादि, गौरवायतका ज्ञानदशायामित्यर्थः, 'तस्य (९) एकैकवाधसहकृतापरापरवाधकैरेवेति ख० । (२) तावडूपविशिरवैशिध्यादन्यद्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदादिति ख० । (३) विशेषणतयोपस्थित्यैवेति ख० ।

·उपमामाख्यटतीयखण्डम् । स च्छेदकत्वाच्च । न च व्याप्तिपरमिदं वाक्यं यो गासहशः स गवयपदार्थ इति वाक्यादवगतव्याप्तेरनुमित्युदया- दयं) गवयपदवाच्यो गोसदृशत्वात् अतिदेशकाला- वगतपिण्डवदिति वाच्यं । न हि गोसदृशं ज्ञात्वा अनेन पृष्टः स किंशब्दवाच्यइति, किन्तु सामान्यता व्यापकतानवच्छेदकावच्छिन्नस्य, 'परिच्छेदकत्वात्' अनुमापकत्वम- सजगदित्यर्थः, अनुमितेापकतावच्छेदकमात्रावच्छिन्नविधेयताकत्व- स्थानियमादिति भावः । 'तस्य' अनुमानस्य, 'परिच्छेदकवादिति व्यापकतानवच्छेदकरूपेणेत्यादिः, तथाच तादृशनियमाभावे तर्कस्या- सत्वस्यलेऽपि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः स्यादिति भावः । इत्यपि कश्चित्। शकते, 'न चेति वाच्यमिति परेणान्वयः, 'व्याप्ति- परं' व्याप्तितात्पर्य्यक, 'इदं अतिदेशात्मकं, तस्य तत्वं स्फुटयति, 'योगोसदृश इति, अवगतव्याप्तेः' पुरुषस्य, 'अनुमित्युदयादिति, तथाच तघ तात्पर्याभावे व्याप्तेरबोधेनानुमितिर्न स्यादिति भावः। ननु सामान्यव्याप्तौ गोसादृश्यत्वस्थानुगतत्वे महिषादौ व्यभिचारः अननु- गतत्वे दृष्टान्तासिद्धिरतो विशेषव्याप्तिमाछ, 'यमिति, 'प्रयं' अति- देशकालानवगतो गवयः, दृष्टान्तमाइ, 'अतिदेति, दूषयति, 'न हौति, 'हि' यस्मात्,'अनेन' गोसदृभज्ञाचा पुरुषेण, 'पृष्ट इति, प्रना- कारमाह, 'म किमिति, 'मः' गोसदृशः, तदा किं पृष्ट इत्याकाङ्क्षा- . (९) तस्य तदपरिच्छेदकत्वाधेति ख० । (२) खवगतष्याप्तिरनुमिनुयादयमिति ख. । ६ ·२ तत्त्वचिन्तामणौ। गवयपदार्थमवगत्य(१) स कौहगिति, तथाच यद्योग- प्राथम्याभ्यां तस्यैव व्याप्यत्वं ततः किं तेन। अथ लक्ष- णपरमिदं(२) वाक्यं किंलक्ष्यकोऽसाविति) प्रश्नार्थः, एवञ्च वाच्य इति प्रयोक्तव्यपरमसौ(५) गवयति व्यवह- यामाह, 'किन्विति, 'गवयपदार्थमिति, तत्त्वेनेति शेषः, अज्ञातवस्तु- नोऽपि पदार्थत्वेन ज्ञानसम्भवात् यथा वारणादिपदार्थत्वेन वारणा- दिज्ञानमस्मद्दिधानां, 'श्रवगम्येति क्वचित् पाठः स च प्रामादिकः अगुणे धुटि पञ्चमलोपस्यानुशासनिकत्वात्, 'तथाच' गवयपदार्थत्व- ज्ञानस्य पूर्वमावश्यकत्वेन च, 'तस्यैव' गवयपदार्थत्वस्यैव, “किं तेन' किं मादृश्येन, तथाचोक्तानुमाने दृष्टान्तामिद्धिरिति भावः । शकते, 'श्रथेति, 'लक्षणपरं' गवय इति व्यवहारप्रयोजकधर्मतात्पर्य्यक, 'इदं' अतिदेशवाक्यं । ननु गवयपदशक्यजिज्ञासायां तस्य लक्षणपरत्वे उत्तरत्वं न सम्भवति जिज्ञासिताभिधानस्यैव तथात्वादित्यतः प्रश्ना- र्थसप्यन्यथा करोति, 'किंलक्ष्यकोऽसाविति किंप्रयोज्यव्यवहारवि- षयोऽसावित्यर्थः, 'प्रश्नार्थः' प्रश्नवाक्यार्थः, तथाचोत्तरवाक्यं न विस्- द्धार्थकमिति भावः। ननूत्तरवाक्ये व्यवहारबोधकपदाभावात् कथं (१) गवयपदार्थमवगम्येति ख० । (२) यद्योगप्राथमाख्यां तस्यैवार्थत्वमिति ख० । (३) लक्षणापरमिदमिति ख० । (8) किंलक्षणकोऽसावितीति ख० । (५) एवञ्च प्रयोक्तव्यमयमसाविति ख० ।

·उपमानास्थटतीयखण्डम् । २५ संव्यो गोसहशत्वात् यस्तु न तथा नासौ गोसदृशः यथा इस्तौति चेत् । न । न हि हत्त्यादीनां विलक्षणत्वे) प्रमाणमस्ति, सर्बप्रयोगस्य दुर्जेयत्वात् कतिपय- सादृशार्थकत्वमित्यत श्राह, 'वाध्य दूतीति उत्तरवाक्यस्थवाच्य इति- पदमित्यर्थः, उद्देश्य-विधेयभावबलात् प्रयोज्य-प्रयोजकभावलाभ इति भावः । अतएव 'गोसदृशत्वादिति पञ्चमौनिर्देशः । ननु तत्र तत्म- योजकलं यापकत्वमेव जनकलादेबर्बाधात् तच्च व्याप्तिनियतं मा च मास्ति व्यभिचारात् इत्याशय व्यभिचाराभावं. दर्शयति, 'यस्थिति, 'म तथा' न गवय इति व्यवहारविषयः, तत्र दृष्टान्तमाह, 'ययेति, हस्तिनि इयोरेवाभावसत्त्वादिति भावः । दूषयति, 'न हौति, 'विख- घणवे' गवय इति व्यवहाराविषयत्वे, 'प्रमाणमस्तौति निजामितः मकष्टज्ञानमस्ति, प्रकर्षश्चाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्वं, तथाच गो- सादृश्याभाववति व्यवहारविषयत्वसन्देशात् गोसादृश्ये तम्प्रयोगक- वसन्देहासत्त्वं तादृशवाफ्यादपि न सम्भवतीति भावः । मनु सपा गवयपदप्रयोगे हस्तितात्पर्य्यकत्वाभावादेव तच तसिद्धिर्भविव्यती- त्यत आह, 'मर्वप्रयोगस्येति सर्वेषां तत्प्रयोगे तत्तात्पर्यकत्वा- भावस्य इत्यर्थः, 'दुर्जेयत्वादिति, विना मान्य सर्वशानामम्भवा- दिति भावः । केचित्तु 'प्रमाणपदं यथाश्रुतार्थकं, तथार प्रमाणाभावादेव तज्ञानाभाव इति भावः । नमु मर्यप्रयोगेन एतरमाधनोपं रयत- (१) विपक्षत इति ख.। (२) निवादिति ए..

·e सत्त्वचिन्तामणी। व्यवहारस्यानैकान्तिकत्वात्। न च(१) कोहक किंलिङ्गक- इति प्रश्नार्थः,(२) न ह्यनेन लिङ्गमज्ञात्वा गवयपदस्य वाचकत्वं कस्यचिच तयाप्यत्वं नावगतं,(६) येन तदर्थं प्रश्नः। प्रतिनिमित्तविशेषलिङ्ग) प्रश्नः गवयपदं येन नाह, 'सर्वप्रयोगस्येति, ‘दुर्जेयत्वादिति, तथाच हेतुज्ञानाभावात् कथं तत्र तसिद्धिरित्याशय इत्याहुः, तन्मन्दं, साध्याविशेषापत्तेः । ननु कतिपयजनानां प्रयोगे तत्तात्पर्यकत्वाभावनिश्चयादेव तत्र तसिद्धिरित्यत श्राद, 'कतिपयेत्यादि, साध्य-हेत्वोयधिकरण्य- मिति तु नाशाइनीयं प्रयोगनिष्टतात्पर्य्याभावस्य खप्रतियोगि- विषयतासम्बन्धेनैव हेतुत्वात्, 'अनेकान्तिकत्वात्' बभिचारित्वात् । शङ्कते, 'न चेति, 'कौदृक्' इति, उदीच्येतिशब्दोऽत्राप्यन्वितः, 'किंलिङ्गक इति, तथाच किंलिङ्गकप्रश्नार्थी यादृशः कीदृगिति- प्रश्नार्थोऽपि तादृश इत्यर्थः, दूषयति, 'न हौति, 'अनेन' प्रश्नकता पुरुषेण, 'लिङ्गं गवयपदवाच्यत्वानुमापकं, 'वाचकत्वं' वाचकता- निरूपकत्वं वाच्यत्वमिति यावत्, गवये इति शेषः, 'अवगतमिति परेणान्वयः, 'तत्याप्यत्वं' गवयपदवाच्यत्वव्याप्यत्वं, 'तदर्थं तयाप्यत्व- ज्ञाना), 'प्रश्नः', छत इति शेषः, तथाचातिदेशवाक्यात् पूर्व गवये गवयपदवाच्यत्वस्यैवाज्ञानात्तादृशप्रश्न एव न सन्भवतीति भावः । (१) अथेति ख. (२) किंलिङ्गमिति प्रश्नार्थ इति ख० । (३) कस्यचिद्दाच्यत्वमवगतमिति ख० । (8) अथ प्रतिनिमित्तविशेष इति ख० ।

·उपमामाख्यरतीयखण्डम् । ५ निमित्तेन वर्तते तस्य किं लिङ्गमित्यर्थः इति चेत्, न हि तदनुमानसेवेत्यनेन निश्चितं यत इति स्यात्(२) । ज्ञानहेतुमाचप्रश्ने तदिशेषेणोत्तरमिति चेत् । न । 'तयाप्यत्वमवगतमिति क्वचित् पाठः, तत्र 'न होत्यस्य 'प्रश्न इत्यच नान्वयः, किन्तु 'अवगतमित्यच, 'वाचकवमित्युकार्थकं, लिङ्गमज्ञात्वा' विशेषतो लिङ्गमज्ञात्वा, 'कस्यचिच्चेति किञ्चित्पदार्थस्य वित्यर्थः, 'तयाप्यत्वमित्ययुक्तार्थक, 'अवगतं' निश्चितं, तथाच सामान्यधर्मप्रका- रकज्ञानं विना अवान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञासानुदयात्तादृशप्रश्न एव न सम्भवतीति भावः । तदर्थं' लिङ्गत्वावान्तरधर्मप्रकारकशानार्थ, 'प्रश्नः' कत इति शेषः दूत्यर्थः । शकते, 'प्रवृत्तिनिमित्तेति गवयपदशक्यता- वच्छेदकामापके प्रश्न इत्यर्थः, प्रश्नार्थ स्पष्टीकरोति, 'येनेत्यादि गवयपदं यद्यविच्छिन्नशक्यताकं तस्यानुमापकं किमित्यर्थः। दूष- यति, 'न हौति, 'निश्चितमिति परेणान्वयः, 'तत् गवयपदशक्यता- वच्छेदकं, 'अनुमानमेवेति अनुमेयमेवेत्यर्थः, "कृत्ययुटोऽन्यचापौति वचनात् कर्मणि युट्प्रत्ययः, तथाच तत् किश्चिप्लिङ्ग कानुमितिविषय- इति पर्यावसितं, 'इतीति 'निधितेत्यत्रान्वयः, अनेन' प्रश्नकर्त्ता पुरुषेण, 'यत इति स्यात्' येन इति मग्नः स्थात्, तथाच सामान्यज्ञाना- भावान विशेषजिज्ञामेति भावः । शकते, 'ज्ञानेति, तथाच गवय- पदवाध्यत्वज्ञानजनक किमिति प्रश्नार्थः पर्यवमितः, 'तविशेषेण' (१) तदनुमेयमेवेत्यनेनेति ख० । (२) येन तथा स्यादिति ख. ।

·न तत्त्वचिन्तामणी अविशेषादिन्द्रियसन्निकर्षमप्युत्तरयेत्, वनं गता द्रक्ष्य- सौति। तस्मानिमित्तभेदे एवायं प्रश्नः कीदृग्गवयः केन निमित्तेन गवयपदं प्रवर्तते, गवयत्वस्य साक्षादुप- दर्शयितुमशक्यत्वात्, पृष्टः स तदुपलक्षकं सादृश्यमा- चष्टे, पश्चाच्च दृष्टेऽपि पिण्डेऽतिदेशवाक्यार्थर) स्मरत- गवयपदवाच्यत्वज्ञापकत्वावान्तरधर्मासादृश्यत्वप्रकारेण, 'उत्तरं जिज्ञा- साविषयबोधकवाक्यं । दूषयति, 'नेति, 'अविशेषात्' ज्ञानजनकत्वा- विशेषात्, 'इन्द्रियसन्निकर्षमपीति, इन्द्रियसन्निष्टोगवयपदवाच्य- इत्युत्तरतोऽपि तादृशजिज्ञासानिवृत्तेरिति भावः । इन्द्रियमन्त्रि- कर्षवेनोत्तरवाक्यस्य पर्यावसितार्थमाह, 'वनमित्यादि, ददमुपलक्षणं सादृश्यस्य तज्ज्ञानजनकत्वाभावेन तदाक्यस्योत्तरत्वं न सम्भवतीत्यपि वोध्यं । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'निमित्तभेदे एव' प्रवृत्तिनिमित्त- विशेषण एव, 'प्रश्नोऽयं' कीदृशगवय इति प्रश्न इत्यर्थः, प्रश्ना) वष्यति, 'केनेत्यादि किंधविच्छिन्नशक्यताकं गवयपद इति पर्यवसितार्थः। ननु किमर्थं सादृश्यमाचष्टे इत्याकाङ्क्षायामाह, 'गवय- वति, 'साचादित्यादि प्रत्यक्षतो ज्ञापयितुमशक्यत्वादित्यर्थः, तस्य तथान्वे नवयपदं गवयत्वावच्छिन्नशक्यताकमित्येवोत्तरयेदिति भावः। 'सः' उत्तरपिता, 'तदुपलक्षकं' गवयत्वोयलक्षक, सादृश्यस्य प्रत्यच- तोऽपि दर्शयितुं शक्यत्वं अवयवादिसास्वादिति भावः। 'पश्चाश्चेति (२) अतिदेशवाक्यमिति ख० ।

·उपमानायटतीयखण्डम् । स्तसहकारात(१) गवयत्वविशिष्टो धमौं गवयशब्द- वाच्य इति प्रतिनिमित्तविशेषपरिच्छित्तिरुपमान- फलम्। अथ गौरवेणन्यानिमित्तकत्वे सति सनिमि- तकत्वादिति व्यतिरेकिणएव गवयत्वप्रतिनिमित्त- अतिदेयवाक्यार्थानुभवोत्तरमित्यर्थः, 'दृष्टेऽपि' अयं गोसदृश इति साचात्कारविशये पौत्यर्थः, 'पिण्डे' गवयशरीरे, 'मरत इति, तादृशमत्यक्षस्यैवोद्बोधकत्वादिति भावः । 'तर्कसहकारात्' गौरवाख्य- तर्कसहकारात्, 'प्रवृत्तिनिमित्तविशेषेति प्रवृत्तिनिमित्ने गवयपद- शक्यतावच्छेदके यो विशेषस्तत्परिच्छित्तिस्तज्ञानं, 'उपमामफलं अतिदेशवाक्यप्रयोजन । केषित्तु 'उपमानफलं' उपमितिरिति व्याचक्षते, तन्त्र माधु, उपमानमनभिधाय तत्फलत्वेनोपमित्यभिधानासम्भवात् अतिदेश- पाक्यप्रयोजनाभिधानप्रस्तावे तदभिधानस्यार्थान्तरत्वाच्च । महते, 'अथेति, 'गौरवेण' गौरवास्यतर्केण, निश्चितादिति शेषः, 'अन्यानिमित्तकवे सति' गवयत्वभित्रधर्मावच्छिन्नमनिशून्यत्वे मति, 'समिमिसकत्वात् किक्षिदवच्छिनशक्यताकत्वात्, तिव्यतिरेकिण, एतत्स्वरूपात व्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टाद्धेतीरित्यर्थः, तथाच गवयपदस्य गवयत्वप्रतिनिमित्तकत्वं विना अन्यामवृत्तिनिमित्तकवविशिष्ट- मप्रवृत्तिनिमित्तक न पन्भवति इति व्यतिरेकव्याप्तेरिति भावः । (१) सर्कसहकारोति ख।

·तत्त्वचिन्तामणौ। कत्वधौरिति चेत् । न । व्याप्त्यमूलकतया गौरवस्य(१) तविपर्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तत्राप्रमाणे सहका- रितामात्रेण(२) अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां(२) कथमुपमान- मिति चेत् । न। गौरवसहकृतापमानादेवान्यानिमि- अन्वयसहचाराभावेनान्वयव्याप्तिग्रहासम्भवायतिरेकित्वानुधावनं। दू- षयति, 'नेति, 'व्याप्यमूलकतया' श्रापाद्यापादकयोाप्तिग्रहानपेक्ष- तया, 'गौरवस्य गौरवाख्यतर्कस्य, 'तविपर्ययस्य' प्रवृत्तिनिमित्तत्व- विपर्ययस्य, अन्यस्मिन्निति शेषः, 'अप्रमाणत्वात्' अनिश्चायकत्वात्, तथाच व्याप्तिमूलकतर्कस्यैव निश्चायकत्वात् गौरवाख्यतर्कणातथा- भूतेन अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावप्रत्यायनासम्भवादुक्तस्य हेत- वासम्भव इति भावः । शङ्कते, 'तत्रेति, 'तत्र' गौरवाख्यतर्क, 'अप्र- माणे' अनिश्चायके, सतीति शेषः, सहकारितामात्रेणेति, तस्येत्यादिः, अन्वयश्चास्य उपमानमित्यत्र, 'अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां' अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तत्वशङ्कायां, स्थितायामिति शेषः, 'कथमुपमानं' उप- मित्यात्मको गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वनिश्चयः कथमित्यर्थः, गौर- वाख्यतर्कस्य किञ्चिदनिश्चायकत्वेन तच्छङ्काया अनिवृत्तेरिति भावः । दूषयति, 'नेति, ‘परिच्छेदादिति निश्चयादित्यर्थः, तथाच गौरवस्यानिश्चायकत्वेऽपि तत्महतोपमानप्रमाणदेव तनिश्चया- (१) गौरवग्रहस्येति ख० । (२) तर्कव्यपदेशप्रमाणसहकारितामात्रेणेति ख० । (३) अन्यनिमित्तशङ्कायामिति ख० ।

·उपमामात्याटसीयखण्डम् । तकत्वे सति सनिमित्तकत्वपरिच्छेदात्। अस्तु गौरव- सहलतान सनिमित्तकत्वमानादेवार) गवयत्वनिमि- सकत्वसिधिः, न चैवं, व्यतिरेकाच्छेदात्।। कार्यत्वे पर्यवसिते वाधकानन्तरं व्यतिरेक्युदयात्। यच च दुक्कमहानिप्तिरिति भावः । सहकारित्वं मामानाधिकरध्यमाचं न तु तबन्यजनकत्वं पाधितत्वात् । शकते, 'परिलति 'मिद्धिरिति परेणावयः, 'मनिनित्तकत्वमानात्' किक्षिदवष्छिनशक्यताकत्वरूपा- नुमापकतोः, दूषयति, न चैवमिति, नत्रय हेतमाह, 'व्यतिरेक्यु- वेदादिति तादृशाइती व्यतिरेकव्याप्यसम्भवात्, तस्य गवयवा- वशिषमक्यताकत्वव्यभिचारादिति भावः । नन्वेवं चितिः सकर्तृका कार्य्यत्वादित्यादावपि सर्गाद्यकालीनयणुकेऽन्यकर्तृकत्वाभावनिश्चयेन व्यतिरेकिणा कार्यत्वेन ईश्वरकर्तृकत्वं न सिहोत इत्यामायामाह 'कार्यन इति, 'पर्यावसिते' विनाशिभाववादिना तप कार्यत्वेऽनु- मिते सतीत्यर्थः, 'बाधकानन्तरं' अन्याककत्वनिमयानन्तरं, 'व्यति- रेक्युदयात्' व्यतिरेकच्याप्तियहात्, नथाच मक्ते हेतुघटकान्या- निमित्तकवामिद्या हेतरेव पूर्वमसिद्ध इति भावः । यदि तप चितित्वेन पक्षता तदा सर्गाचकालोनयणुके तत्सिद्दार्थ बाधकस्या- पेचितत्वेऽपि घटादौ बाधकं विनापि कथं तसिद्धिरित्यत आह, (१) सनिमित्तकत्वग्राहकमानादेवेति ख० । (२) व्यतिरेक्युच्छेद इति ख० ।

·१० तत्वचिन्तामणौ प्रथमं व्यतिरेकाभावः) तत्र कार्यत्वादेव फलर) अन्यानिमित्तकत्वं सनिमित्तकत्वञ्चेति बुद्धावपि गव- यत्वनिमित्तकं गवधपदमिति बुद्धरसिद्धेशतत्वात् । किञ्च अत्र व्यवहारेण प्रवृत्तिविशेषे(२) पदशक्तिग्रहो न तु तन्निमित्ते तेनाप्रतिबन्धात,न गौरवातिव्याप्त्या- 'यत्र चेति इदानीन्तनचित्यादौ, 'प्रथम' दूतरबाधनिश्चयात् पूर्व, 'व्यतिरेकाभावः' अन्यकर्तृकत्वव्यतिरेकाभावनिश्चयः, कार्य्यवादेवेति, 'एवकारेण व्यतिरेकित्वव्युदामः, 'फलं' अनुमितिः, तत्रान्वयव्याप्ति- विशिष्ट कार्यत्वादेवानुमितिरिति भावः । तुय्यत दुर्जन इति न्यायेनाह, 'श्रन्यानिमित्तकवमिति, 'उक्तत्वादिति, इदं मप्रवृत्ति- निमित्तमिति बुद्धावपौत्यादिग्रन्थे इत्यादिः । शक्तिग्रहो नोपभित्यात्मकः किन्तु शक्तिग्रहानन्तरं शक्यता- वच्छेदकत्वग्रह एव तदात्मकः तदेवोपमानफलमित्येकदेशिमतं उपन्यस्य निरस्थति, 'अत्रेति, 'व्यवहारेण' गामानयेत्यादिप्रयोजक- वृद्धवाक्यात् प्रयोज्यद्धस्य गवानयनादिना, 'प्रवृत्तिविशेषे व्यक्तिवि- शेषे, 'पदशनिग्रहः' पदविशेषमक्तियहः, 'तनिमित्ते तयक्रियावर्तके, 'भक्तिग्रह इति पूर्वणान्वयः, 'तेनाप्रतिवन्धात्' 'तेन' तनिमित्तेन, नत्र शक्तिग्रहाप्रतिबन्धात्, व्यक्तौ प्रतिमानस्य निमित्ते शनिभाना- (१) राधकालाभ इति ख० । (२) तत्र कार्यत्वादेव फलं नेति ख० । (३) प्रत्तिविषये इति ख० ।

·उपमानास्पटलीयखण्डम् । ६९ दिनेतरनिरासे गोत्वानिमित्तत्वग्रहः, गौरवाद- रतर्कत्वात्र) अप्रमाणत्वाच्च । तस्मात् व्यक्तौ शतिग्रह- एव लाघवादिसाहित्येन इतरानिमित्तकत्वे सति) गोत्वादिनिमित्तकत्वमवधारयति। सर्वच तदेवोप- नियतत्वादिति भावः। नैयायिकाभिमतं धत्तनिराकरोति, 'नेति, स्थतिमप्तिपरकाल एव इति श्रेषः, 'इतरनिरामे' गोलेतरानिमि- सकलनिधये, तच हेतुः ‘गौरवातिव्याप्यादिनेति गोरूपतयतित्वादौ गौरवाण्यतण व्यव-प्रमेयत्वादावतिप्रसङ्गेनाश्यत्वादावादिपदोण- चासामानाधिकरण्येन तबिरास इति भावः। 'गोत्वादेरित्यादिना गवयत्लादिपरियहः, 'निमित्तत्वग्रहः' शक्यतावच्छेदकत्वग्रहः, नर्थ हेतुमाह, 'गौरवारिति, 'अतर्कत्वात्' आपत्तित्वावच्छिन्नाप्रयो- मकवास, प्रादिना अतिव्याश्यसामानाधिकरण्यपरिग्रहः । ननु तेषामतर्कत्येऽपि दूतरनिरासकलमस्त्येव इत्यत अाह, 'अप्रमाणत्वा- खेति अनिचायकत्वाचेत्यर्थः, तथाच तेषां कुतस्तनिश्चायकत्वमिति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'शक्तियह एवेति व्यवहारादिना व्यक्ती प्रक्तिगई सत्येव इत्यर्थः, 'लाघवादिसाहित्येन' लाघवादीनां साहित्यं यचेति व्युत्पत्त्या लाघवादिसहितेनेत्यर्थः, 'श्रादिना गौरवातिप्रसङ्गासामानाधिकरणपरिग्रहः, 'अवधारयतौति, तथाच (२) न ध गौरवादिव्यायादिनेतरनिरासेनेति खः । (२) गौरवादरसन्त्रत्वादिति ख. । (३) शाघवादिसहचसोऽन्यतरनिमित्तकस्खे सतीवि खः ।

·६२ तत्वचिन्तामणी मानफलमिति(१) कश्चित्, तन्न, शतिग्राहकमेव स्लाघ- वादिसहकृतं निमित्तमप्यवधारयति, यथा क्षित्यादौ कर्तुरेकताम् (२)। अथैवं भिन्नकर्टकेषु लाघवात् कार्य- लाघवादिसहितेनोपमानरूपप्रमाणेन जनः अवधारयतीत्यर्थः । 'सर्वत्र' गवि गवयादौ, 'तदेव' तादृशावधारणमेव, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफलमित्यर्थः, तथाचीपमानख न व्यक्तिगक्रियाहकवं "शनिग्रहं व्याकरणोपमानेत्यादिप्राचीनप्रवादस्य शक्यतावच्छेदकत्व- कंपशालिग्राहकतयेवोपपतेरिति भावः । दूषयति, 'तनेति, 'भक्ति- ग्राहकमेव' व्यक्तिशकिग्राहकमेव, 'लाघदादौत्यादिना गौरवाति- प्रसङ्गासामानाधिकरण्यपरिग्रहः, 'निमित्तमपि' गवयत्वादिकमपी- त्यर्थः, प्रादिना व्यक्तिपरिग्रहः, 'अवधारयति' शक्यत्वेन निथाय- यति, तथाच प्रयोज्यदृर्व्यवहारादिना शनिग्रहासम्भवेन तदर्थ- अपमानमपेक्षितं तदेव निमित्तस्थापि शकिग्राहकं अन्यथा गव- यादिनामान्ये शनिग्रहासम्भवतावस्यापत्तेरिति भावः। मच व्यवहारादिना शक्तिग्रहकाले कथं निमित्ते न तद्ग्रह इति वाच्यं । सकलव्यर्व्यिवहाराविषयत्वेन गवयत्वादरतिप्रमकत्वसन्देहेन गौरवा- दितर्काभावेन च तदानौं तत्र तत्सन्देहेन निश्चयाभावात् । ननु व्यक्तिशक्रिग्रहकाल एव तत्र शनिग्रह इति तु राज्ञामाज्ञावत् प्रतिभातीति शङ्कायां दृष्टान्तमाह, 'यथेत्यादि. 'पित्यादौ' चिति- त्वेन पक्षीभूते सर्गाद्यकालीनवाणुकादौ, ‘कर्तुरेकतां' तादृनजिति- (१) तयत्रेति देवोपमानमितौति ख० | (२) चित्यादौ कर्ट ग्राहकं कर्तुरेकतामिति ख० ।

·टपमानारपरतीपखपतम्। मेककटतां बोधयेत् बोधयत्येवा) पश्चादाधकेन त्यज्यते इति चेत् । न)। बाधितविपयत्वेनाभासत्वात् अल- कर्जुरीश्वरस्का, 'अवधारयतीतिपूर्वणाययः, तथाच यथा दितिः सकर्ड का कार्यत्वात् कार्यादा इत्यत्र चितिकर्तुरेकत्वेन लाघवं रति साधवादिष्पतर्कमहतं कर्तृत्वानुमापकप्रमाणमेव कर्तृत्वानु- मितिदशायामेव कर्तुरेकतामण्यवधारयति तथापापीति भावः । अन्यथा तचापि कर्तृत्वानुमित्यनन्तरमेव एकतायह इति कथं न रोपर्युकम्तोप्यादित्यभिप्रायः । शकते, 'अथेदमिति, “एवं' साघ- वादिसघातानुमापकस्यैव कर्तुरेकतापत्यायकत्वे, 'भिन्नकर्नुलेषु' कुस्ताम्लादिकर्टकेपु घट-पटादिवपि, 'लाघवात', 'कार्य' लाघवादि सहकतं कार्यरूपमनुमापकं, “एककटता', 'वोधयेदिति, तथाच चितित्वेन वितिसामान्यस्यैव पक्षतया घट-पटादिवपि लाघवादि- महातकार्यरूपहेतुना ईश्वरककत्वसिद्धिः स्यादिति भावः । तचे- यापत्तिमार, 'गोधयत्येवेति, सर्वकर्तुरीश्वरस्य घट-पटादिकत्व- मस्येवेति भावः । पुनः शकते, 'पशादिति घट-पटादावेककर्दकत्व- वोधानन्तरं, 'याधकेन' बाधनिश्चयेन, 'त्यय्यते' अप्रामाण्यग्रहविष- तया जाप्यते, तथाच घट-पटादेरेककर्दकत्वं नास्त्येवेति भावः । दूषयनि, 'नेति, 'बाधितविषयत्वेनेति तादृशानुमितेरित्यादिः, 'आभासत्वात्' उक्त तोराभासतासम्पादकत्वप्रसङ्गात्, तथाच तेन (१) कार्यत्वमेककटकताच कोऽपि योधयत्येयेति ख० । (२) रसत् पूर्व 'वहिं सहेतोराभासानुमिति' साध्याप्यभिधाराद्यभावा- दिति चेत्' इत्यधिका पाठ खचिम्लितपुस्तके वर्तते ।

·सत्त्वचिन्तामगी। धुनि लघुज्ञानस्य) अयथार्थत्वेन तज्जन्यानुमितेरा- भासत्वाच । न चापमितिरेव इतरव्युत्पत्तिः(२) अन्यथा तनिरुतरिति वाच्च। व्युत्पत्तेः व्युत्पत्तेः शब्दसहकारित्वे हेतुना भर्गाद्यकालौनयणुकादावपि तत्सिद्धिर्न स्यादिति भावः । ननु घटः कुलालकर्टको घटत्वादित्यादावपि लाघवादेककर्दकत्व- सिद्धिः स्यादित्यत पाह, 'अलघुनौति, 'लध्विति धर्मपरोनिर्देशः, क्वचित्तथैव पाठः, लधुत्वज्ञानस्वेत्यर्थः, 'अयथार्थत्वेन' भ्रमत्वेन, 'तज्ज- न्यातुमितेः' भमात्मकलाघवज्ञानजन्यानुमितेः, 'आभासत्वात्' भ्रम- त्वात्, भमजन्यानुमितेः प्रमावासम्भवादिति भावः। तथाच श्रमस्य वस्वसाधकत्वात् कुलालादेन्नैकत्वमिद्धिरिति भावः । दूदच "तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेनोक्तं । वस्तुतस्तु यथार्थलाघवज्ञानस्यैवानुमितिहेतु- लोक्तावप्युक्तादोषवारणसम्भव इति । शकते, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'इतरव्युत्पत्तिः' शनिज्ञानात्मकतया शब्दसहकारिणी, स्यादिति शेषः, 'अन्यथा' तस्या अतथात्वे, 'तदनिरनरिति, तथा चोपमितित्वेन शक्तिज्ञानस्य हेत्ता स्थादिति पर्यावसितापन्तिरिति भावः । दूषयति, 'व्युत्पत्तेरिति शक्तिज्ञानस्य, 'शब्दसहकारित्वे' तत्त्वेन इत्यादिः, 'मानान्तरत्वे' प्रमाणान्तराधीनशक्तिज्ञानसत्त्वे, 'व्याघातात्' उपमितेरसत्त्वात्, तथाचोपमितित्वेन शकिज्ञानस्य भाब्दहेतुत्वे व्यभिचारादिति भावः । ननु यत्रोपमित्यात्मकशक्ति- (१) लघुत्वज्ञानस्येति ख० । (२) व्युत्पपत्तिरिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मानान्तरत्वे) व्याघातात् । व्युत्पत्तिस्तु यां बुद्धिमा- साद्य पदार्थविशेषवाधः(१) सा। अन्ये तु यत्तदादिपदानामनुगतैकरूपाभावेनकचैव शक्तिमहादन्यचापीति पदान्तरव्यवहारः पदान्तर- ज्ञानसहकारेण गवयादिपदात् शाब्दबोधः तत्र तस्या व्युत्पत्तिल- मव्याहतमेव इत्यत अाह, 'व्युत्पत्तिस्तिति, ‘यां' यद्धीवच्छिन्नां, 'अामा' असाद्येव, ‘पदार्थविशेषबोधः', 'सेति' तत्रेति भेषः, 'सा' व्युत्पत्तिः, तथाच शब्दजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नजनकस्यैव शब्दसह- कारितया व्यक्तिविशेषे तस्या अपेक्षितत्वेऽपि न शब्दसहकारित्वं तेन रूपेण घाब्दत्वावच्छिनातवादिति भावः । उपमाणप्रमाणं खण्डयतां मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अन्ये विति, 'यत्तदादीत्यादिपदात् सर्वनामान्तरपरिग्रहः, पदानामिति 'शक्षि- ग्रहादितिपरेणन्वयः, 'अनुगतैकरूपाभावेन' सकलसाधारणकधी- भावेन, 'एकचैव' एकधर्मिण्येव, 'अन्यत्रापि' श्रन्यमिमपि धर्मिणि, 'इतौति एवमित्यर्थः, कचित्तथेति पाठः, तच पूर्व यथेति पूरणी- यमिति विशेषः, ‘पदान्तरेति गवयादिपदाधौनव्यवहार इत्यर्थः, तथाच व्यवहारादेकस्मिन् गवये भक्तिग्रहेऽपि गवयान्तरे गवयपद- व्यवहारो भवितुमर्हतीति भावः । ननु व्यन्यन्तरे पदान्तरशस्तिग्रहा- (१) शब्दसहकारित्वेन मानान्तरत्वेनेति खः । (२) पदार्थवोध इति ख० ।

·६६ तत्त्वचिन्तामणौ वैधर्मामात, न प्रमाणन्तरमुपमानमिति, तन्न) बुद्धिस्थत्वादिनापलक्षणेन साधारणेन शक्तिग्रहात् बुद्धिविशेषादेव विशेषपर्यवसानं तथैव व्यवहारात देव व्यवहार दूति तटस्थामायामाह, ‘पदान्तरवैधीदिति तत्प- दस्थ अन्यादृशपदत्वाभावात् तत्पदाधौनव्यवहारत्यान्यपदशक्तियहा- धौनत्वस्थात्यन्तममम्भावितत्वादिति भावः । उपसंहरति, 'न प्रमापा- न्तरमिति प्रत्यक्षानुमान-शब्दभिन्नप्रमाणमित्यर्थः, न चैवं सिद्य- सिद्धिव्याघातः, प्रत्यचादित्रयत्वव्याप्यं प्रमाणत्वमित्यत्र तात्पर्य्यात् । दृष्टान्तवैषम्यसुझाव्य दूषयति, 'तन्नेत्यादि, 'बुद्धिस्थत्वादिनेति बुद्धि- विषयत्वात्मकोपलक्षणेन इत्यर्थः, 'साधारणेन' घटत्व-पटत्वादिसकल- धर्मसाधारणेनेत्यर्थः, 'बुद्धिविशेषादेवेति तद्धावच्छिन्ने इत्यादिः, 'बुद्धिविशेषादेव' बुद्धिस्थत्वज्ञानादेव, 'पर्यवसान' तडूविकिने मनिज्ञानं, 'तथैद' तेन रूपेणैव, 'व्यवहारात्' तत्पदाधीनव्यवहा- रात्, 'अन्यथा' तद्रूपेण यत्तदादिपदानां शत्यकल्पने, 'मानान्तरे- ऽपि' उपमानखीकारेऽपि, 'दोषः' अन्यधर्मिणि तदादिपदाधीन- व्यवहारासम्भवरूपो दोषः, अत्येवेति शेषः, तथाच यत्तदादिपदानां ताद्रूष्येण भक्तिकल्पनं सर्वमत एव समानं गवयादिपदानान्तु न तथा इति दृष्टान्तवैषम्यमिति भावः । अनुगतरूपेण यस्य ज्ञानं तत्रैव भनिग्रह इति नियमात् कथमन्यत्र शनिग्रह इत्यत शाह, (१) अन्यत्रापि शब्दव्यव्यवहार इति पदान्तरवैधनगदस्तु मानान्तर- मुपमानमिति चेन्नेति ख० ।

·उपमानाख्यरतीयखण्डम् । 89 अन्यथा मानान्तरेऽपि दोषः। न ह्यनुगतरूपप्रतीता- वेव तच शक्तिग्रहः । यत्तु माचादिपदानां जनकस्त्रीत्वादिना शक्तिग्रहे कथं मैत्रमावादिलाभः । न च समभिव्याहारविशेषा- दिति वाच्यं । पदार्थो हि पदार्थान्तरमन्वेति, स्त्रीत्वञ्च न तथेति(२) कथं मैत्रादिना जनकत्वान्वय- इति मानान्तरमिति, तन्न, जनकत्वस्य जन्धसापेक्ष- 'न हौत्यादि । वस्तुतस्तु उपमानस्य प्रमाणत्वे तदादिपदशक्निग्रहे सकलव्यक्तिभानार्थ मानान्तरं खौक्रियतामित्यत पाह, 'अन्यथे- त्यादि, 'दोषः' अनुगतधर्माभावे धर्मभेदेनानन्तशक्निकल्पनरूपदोषः । ननु ययाती अनुगतरूपप्रती तिस्तत्रैव शनिग्रहनियमात् कथमन्यत्र शक्रिग्रह इत्यत अाह, 'न हौति 'अनुगतरूपप्रतीतावेवेति अनु- गतरूपस्य प्रतीतिः यत्र इति व्युत्पत्त्या तादृशव्यफिलाभः, 'शक्तियह- इति, मानाभावादिति भाव इति परमार्थः । मानान्तराखौकारे दोषमाशङ्कते 'यत्त्विति, सिद्धान्तमाशय निषेधति, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणाम्बया, 'समभिव्या हारवि- शेषात्' मैचादिपदसमभिव्याहारात्, ‘पदार्थान्तरमिति सावधारणं पदार्थान्तरमेवान्वेतीत्यर्थः, 'न तथा' न पदार्थः, किन्तु पदार्थता- वच्छेदकमिति शेष', 'मानान्तरमिति खौकार्यमिति शेषः व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् मापेक्षपदार्थस्य पदार्थान्तरैकदेशे अन्वयस्वीकारः मकलतान्त्रिकसम्मत इति समाधत्ते, 'तनेति, ‘योग्यत्वादीत्यादिना (१) जनकस्त्रीत्वञ्च नधेतीति ख० । ।

·No text on this page.

·उपमानास्थटतीयखण्डम् । && प्रतिनिमित्तज्ञानमुपमितिः) प्रकारतया शब्द- शक्तिविषयत्वं निमित्तत्वम् । अग्रहीतसमयकसंजया धानेनानिहत्तेः तदवान्तरत्वस्य तद्भेदगर्भत्वात् कथमन्यथा अनु- मितिलक्षणमप्यनुमितित्वमिति नोक इत्यत आह, 'यदेति, 'निय- तेति नियता ये धर्माः माधय-वैधर्यरूपाः तेषां प्रत्येकसमानाधि- करणं यगवयत्व-करभत्वादिकं तस्मिन् किञ्चिच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्त- त्वज्ञानमित्यर्थः, नियतत्वस्यानुगतस्याभावात् स्खनियतेति वक्तव्यं, स्वं. तादृशज्ञान विशेय्यत्वेनाभिमतं गवयत्वादि, तच्च न स्वाभाववदत्तित्वं खाश्रयभिन्नावृत्तित्वं वा पदार्था वस्तुशब्दवाच्य इत्युपमितौ धनौ श्राध्यपदवाच्य इत्युपमिती चाव्याप्यापत्तेः पदार्थत्वस्य केवलान्चयि- वात् वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाच्च, पद- वाच्य इत्युपमिती गवयत्वनिष्ठविषयतायास्तथात्वात् । किन्तु ख- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति स्वसामानाधि- करण्यं, उभयत्र खाधिकरणत्वं निमित्ततावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन, अवच्छेदकत्वं वृत्तित्वञ्च सामानाधिकरण्यघटकसम्बन्धेन नातः सम्बन्धभेदनिबन्धनो दोषः । ननु किन्नाम शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्व- मित्याकाङ्क्षायामाह, 'प्रकारतयेति, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, सच विषयत्वान्वयी, तथाच गवयो गवयपदजन्य-गवयत्वप्रकारकभाब्द- बोधविषयतावान् भवतु इति नित्यसकतीयशाब्दप्रकारत्वावच्छिन्न- (१) नियतधर्मसमानाधिकरणप्रतिनिमित्तज्ञानमुपमिसिरिति ख० । (२) शब्दशक्तियहविषयानिमित्तत्वमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणी त्वेन(१) योग्यत्वादिना मैत्रेणान्वयात् । लक्षणन्तु उप- मितिकरणत्वम् । उपमितित्वञ्च जातिः। न चासिद्धिः, कारणविशेषे कार्यवाजात्यमावश्यकमिति(२) कारण- व्यङ्ग्यत्वात्(२) । यदा नियतधर्मसमानाधिकरणशब्द- - श्राकासादिपरिग्रहः, तथाच किमर्थं केवलजनकभानार्थं प्रमाणा- न्तरखौकार इति भावः । एतावता जरन्नैयायिकमतं संदूष्य स्वय- मुपमानादिलक्षणमभिधत्ते, 'लक्षणन्विति, 'उपमितिकरणत्वमिति उपमितित्वघटितधर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणत्वमित्यर्थः, अतः सादृश्यविशिष्टप्रत्यक्षस्य उपमितिकरणस्य केवलोपमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यहेतुत्वेऽपि न क्षतिः, अतिदेशवाक्यार्थस्मृतिरूपव्यापारे अति- व्याप्तिवारणाय कारणत्वमपहाय करणत्वनिवेशः, करणत्वन्तु स्वरूप- सम्बन्धविशेषः तन्जनकव्यापारजनकत्वं वा । उपमितिनिरूपणस्यापि प्रतिज्ञातत्वात् उपमानलक्षणस्य तहटितत्वाच उपमितिलक्षणमप्याह, 'उपमितित्वमिति । तज्जातेरलिङ्गत्वमाशङ्ग्य निषेधति, 'न चेति, 'असिद्धिरिति तादृशजातेरित्यादिः, 'कारण विशेषे' कारणवेलक्षण्ये, 'श्रावश्यकमिति, न चेत् कार्य-कारणकल्पनमेव न सम्भवतीति भावः । 'कारणव्यङ्गत्वात्' कारण विशेषप्रमाणकत्वात् । ननु का उपमिति- रित्युपमितित्वावान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञासायाः तेन रूपेण तदभि- (१) जनकस्य जन्यापेक्षत्वेनेति ख० । (२) कार्यवैजात्यमप्रयुक्तमितीति ख० ! (३) कारणविशेषव्यङ्ग्यत्वादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । BE प्रतिनिमित्तज्ञानमुपमितिः) प्रकारतया शब्द- शक्तिविषयत्वं निमित्तत्वम् । अग्रहीतसमयकसंजया धानेनानिहत्तेः तदवान्तरत्वस्य तद्भेदगर्भत्वात् कथमन्यथा अनु- मितिलक्षणमप्यनुमितित्वमिति नोक इत्यत आह, 'यद्दति, 'निय- तेति नियता ये धर्माः माधर्म्य-वैधर्यरूपाः तेषां प्रत्येकसमानाधि- करणं यद्गवयत्व-करभत्वादिकं तस्मिन् किञ्चिच्छब्दप्रतिनिमित्त- वज्ञानमित्यर्थः, नियतवस्यानुगतस्याभावात् स्वनियतेति वक्तव्यं, खं. तादृशज्ञानविशेष्यत्वेनाभिमतं गवयत्वादि, तच्च न खाभाववदत्तित्व खाश्रयभिन्नावृत्तित्वं वा पदार्था वस्तुशब्दवाच्य इत्युपमितौ धनौ श्राद्यपदवाच्य इत्युपमिती चाव्याप्यापत्तेः पदार्थत्वस्य केवलान्वयि- वात् वृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाच्च, पद- वाच्य इत्युपमिती गवयत्वनिष्ठ विषयतायास्तथात्वात् । किन्तु ख- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति स्वसामानाधि- करण्य, उभयत्र खाधिकरणत्वं निमित्ततावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन, अवच्छेदकत्वं वृत्तित्वञ्च सामानाधिकरण्यघटकसम्बन्धन सम्बन्धभेदमिवन्धनो दोषः । ननु किन्नाम शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्व- मित्याकाङ्क्षायामाह, 'प्रकारतयेति, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, म च विषयत्वाम्बयो, तथाच गवयो गवयपदजन्य-गवयत्वप्रकारकशाब्द- बोधविषयतावान् भवतु इति नित्यसङ्केतीयशाब्दप्रकारत्वावच्छिन्न- नातः (१) नियतधम्मसमानाधिकरणप्रतिनिमित्तज्ञाममुपमिसिरिति ख० । (२) शब्दशक्तियहविषयानिमित्तत्यमिति ख० । 1 ·१०० तत्त्वचिन्तामणी वाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञानिमित्तप्रकारताप- रिच्छेदा वा, किञ्चिद्वाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञा- विषयताया गवयत्वे सत्त्वात् गवयत्वं गवय शब्दप्रत्तिनिमित्तं एव- मन्यचापि इति भावः । उपमित्यनन्तरोत्पन्नतदाकारकप्रत्यक्षे शाब्दे वा तदनुव्यवसाये चातिव्याप्तिरतो लक्षणान्तरसाह, 'अग्टहीतेत्यादि। केचित्तु उक्तलक्षणस्य खत्वगर्भत्वेनाननुगमालक्षणान्तरमाइ, '- स्टहोतेति इत्याहुः । तन्मन्दं । गवयत्वे प्रवृत्तिनिमित्तवपरिच्छे- दिका का इत्यादिजिज्ञासाया अप्यननुगमात् जातिघटनयापि अनुगतत्वसम्भवाच्च । 'अग्टहीतः' अनिश्चितः समयो यस्थास्तादृशौ या संजा गव- यादिरूपा तथा यो वाक्यार्थः शक्यत्वं वाक्येनार्थी येन इति व्युत्पत्तेः, तत्सामानाधिकरण्येन तदिशेव्यतावच्छेदकत्वेन, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, तथाच तदवच्छिन्ना या 'संज्ञानिमित्तप्रकारता' शब्दशक्यतावच्छेदकप्रकारता, तच्छालिज्ञानमित्यर्थः, समानाधि- करणविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्यौत्सर्गिकत्वाद्गवयो गवयपद- वाच्य इत्युपमित्या ग्टहीतशक्तिकगवयपवायत्वप्रकारकप्रत्यक्षादौ अतिव्याप्तिवारणायाग्रहीतसमयकलं संज्ञाविशेषणं । ननु व्यवहा- रादिना गवयादिपदशक्तिग्रहानन्तरमेव उपमानात् शनिग्रहो जायते अन्यथा कोदृग्गवयपदवाच्य इति जिज्ञासैव नोदेति, तदुक्तमभियुक्तैः, “सङ्केतस्य ग्रहः पूर्वं वृद्धस्य व्यवहारतः । पश्चादे- वोपमानाद्यैः शनिधीपूर्वकैरसौ” इति, तथाचोपमितिमात्र सम्भवः ·मा १०१ निमितप्रकारतापरिच्छेदा वा । गाविसहशा न गयय सत्यापि परम्पग्या तय तात्पर्य्यमस्येवेति सध्यमवदासम्। ति ग्राममपाध्याय-गोगविरचिते तत्त्व- चिन्तामणी उपमानास्य-तृतीयनुराई समाप्तम् । भामापरित मारमा, 'फिशियागाति, Nat मम HिIBITमार गोभिगो न गमय परयनिदेशयय प्रयुक prar न गौगिमा पनि मास उपमियाकरलेन aniयागरणयापारलेन गटगनारमाननादराजाने- निच्याति: मायाकारणानर उपमितिकरणनेन मध्यवस्ती- फारामम्भवादिना याच, 'गोविमग इति, परम्परया' गो. माइग्मभानाभाववरूपवाया, 'त' मारणे, 'तात्पर्यमिति अति- देषुरियादिः, नयाधानिटी पिषमायछे च माग्यविषयतायाः मादृग्यात्त तदभावाभावत्वान्यतररूपावधिवत्वेन निवेगातम्य लक्ष्य- समिएमेयेति भाव. । 'प्रयदात' निर्मलीभूतम् । इति योकष्णुकान्तनिद्यावागौशमहापार्यविरपिता उपमानास्य- यतीयचिन्तामणिदीपनी ममाता ॥ (१) सनानिमित्तपरिषदो पेसि ख० ।

·No text on this page.

·No text on this page.