·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·MADRAS ORIENTAL SERIES No. 2.
VINĀVĀSAVADATTAM
EDITED BY
DR. C. KUNHAN RAJA MA., D). PHIL.,
Professor of Sanskril, University of Madras.
PUBLISHED IN
THE JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH,
MADRAS
1927

·PRINTET AT
THE NADRAS LAW JOURNAL PRESS.
91YIA PORF. MADRAS.

·VIŅĀVĀSAVADATTAM. (Act IV) EDITED BY DR. C. KUNHAN RAJA, Head of the Department of Sanskrit, University of Madras. PREFACE. The first three Acts of the drama, Vīņāvāsavadatta were published as a supplement to the Journal of Oriental Research, Madras, in the years 1928 to 1931 and again, in book-form, in Madras Oriental Series No. 2, in 1931-by the M. L. J. Press, Mylapore, Madras. That edition was based on a manuscript which is deposited in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, 1 This is a transcript from a palm leaf Malayalam manuscript. It is found that in the Adyar Library there is a palm leaf manuscript of the work, which too breaks off in the beginning of the fourth Act. There is not much difference in reading between the transcript in the Government Oriental Manuscripts Library and the manuscript in the Adyar Library. In the year 1929, I came across another manuscript of the drama. It is a small palm leaf manuscript written in Malayalam characters. It is a very old one, considerably injured and wormeaten; some leaves are missing and others are broken. From this manuscript it is found that the drama is in eight Acts. I took a copy of it; at this stage of publishing the work, I am not able to get at the original and I am publishing the drama from the copy that I had made about eight years ago. I contributed a short paper to the Sixth Session of the All- India Oriental Conference held at Patna in 1931, in which I had given some information about the drama.3 For various reasons I was not able to work up the subject. The material available 1. R. No. 2784. 2. Adyar Library, XXII–P.-24. 3. Proceedings of the Conference, p, 593. A ·ii JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH for an edition is very meagre. But I feel that even the scanty material available is of importance and I am publishing the portions beginning with the fourth Act. There is a manuscript called the Vatsarā japrabandha in the Government Oriental Manuscripts Library); this is a collection of all the verses in the drama, with a short introductory portion and a short conclusion in verses, added to it. The manuscript is very corrupt and it is of little assistance in reconstructing the text; the readings are full of mistakes. I am giving the readings of this manuscript.2 This manuscript is of real help only in portions where there are breaks in the manuscript of the drama now utilised for this edition. li more manuscript material comes in, I will re-edit the entire matter. Till now my efforts to get it manuscripts have ended in disappointment, though I have often been told that complete manuscripts are available. I know that this edition does not deserve the name of "edition". It is only a reprint from a manuscript. But since for this portion there is only a single decayed manuscript, I thought that even this fragment will be of some interest. With the material just now published one can have a general idea of the trend of the drama. In this matter, the collection of verses in the Vatsarājaprabandha is a great help, since all the verses are available in this work. The mistakes in the prakſi portion are greater than in the Sanskrit portion, so far as this manuscript is concerned, and I have printed the matter Caxctly is I have found it in the manuscript. There are very few places where I was able to correct the mistakes and to reconstruct the proper text. 1. R. No. 4334. 2. They are printed separately at the end of each Act, ·श्रीः गणावासवदत्तं नाम नाटकम् । (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः-जयति गिरिसुतास्तनावमर्दप्रविरलभस्मविराजिपीनवक्षाः । स्वशरहुतवहे हुतासुरश्रीः पितृवनरङ्गमहानटत्रिनेत्रः ।। (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी—'अय्य! इअं सि । सूत्र-आर्ये ! त्वद्गीतप्रसादिते रङ्गे किश्चिन्नाटकमारब्धुमिच्छामि ।' नटी-असमत्या विअ अहं अज गाइदुम् । सूत्र-किन्नु खलु कारणम् ? (विचिन्त्य) आः ज्ञातम् । कन्याप्रदानं प्रति मामनादरं ? मन्यसे । नटी-दिहिआ दाणिं वि सुमरिदम् । सूत्र-आर्ये ! अलमतित्वरया । कुतः- विवाहो जन्म मरणं यत्र येन यदा भवेत् । तत्र तेन तदैवतजायते किल नान्यथा ॥ १. आर्य ! इयमस्मि । २. असमर्थेवाहमद्य गातुम् । ३. दिष्टयेदानीमपि स्मृतम् । . 3. Cf. There is nothing in the body of the manuscript to warrant this title. This is the nanie by which the work is known to the owner of the ms. There was a card tagged on to the ms, with this name. 2. This is one of the so-called 'Bhasafeatures" Pratijilayaugandhariyana. तब गीतप्रसादित र वयमपि प्रकरणमारभामह. The names of the author and of the work are not given, " ·२ वीणावासवदत्तम् । -- नटी-'अलं एरिसेण उत्तरेण । सम्पत्तजाब्वणा सा दारिआ । बहुआ तं पत्थयन्तो । अणु- रूवेसु कुलेसु कण्णाणं विवाहो कादव्यो । सूत्र-यद्येवं व्रतनियमोपवासैर्भगवन्तं महेश्वरमाराध्य तदभिप्रेताय दास्यामि । कुतः- नृपमौलितलस्थाज्ञी जिष्णुरक्षौहिणीपतिः । व्रतादि]'तावत्प्रद्योतः कर्तुमारब्धवान् यथा ॥ (निष्क्रान्ती) स्थापना॥ (ततः प्रविशति शालङ्कायना वसुवर्मा च) शाल-वसुवर्मन् ! सर्वेष्वपत्येषु वासवदत्तां प्रत्यतिस्नेहतार महाराजस्य । कुतः- 'तामश्मकेश्वरसुतस्य सुनिश्चितोऽपि दातुं पुनः प्रबलहार्दतया निवृत्य । दास्यामि यद्यनुमतं भगवान् प्रदद्यात्तत्रति हाम्भुमभिराधयितुं प्रवृत्तः । वसु--कथमिव तस्यामतिरकग्नहो।' महाराजा न स्यात् । सा हि- सौभाग्यश्रीविनयमधुरालापचातुर्यटज्जा- लीलादीनां परमवनिताभूपणानां गुणानाम् । मञ्जूषेव क्षितिपवृपभे साध्विमा पाटयति न्यस्तान्यत्र व्ययबहुलतां नच्छता भूतधात्रा ॥ शाल-भोः कथाप्रसङ्गादविदितान्तरालमार्गाः प्रविष्टास्स्मश्चित्रमण्डपम् । (उभौ परिक्रम्य तिष्ठतः) (प्रविश्य) प्रतीहारी-(सहर्षम् ) अह्मो भट्टिणो इस्सिविणदस्सणप्पवुत्तपीदिप्पवाहभरिददाए. १. अलमीदशेनातंग्ण । मंप्राप्तयौवना मा दारिका । वहबम्नां प्रार्थयमानाः । अनुरूपेषु कुलेषु कन्यकानां विवाहः कर्तव्यः । २. अहो ! भर्नु: स्त्रप्रदर्शनप्रवृत्तप्रीतिप्रवाहभरिततया त्वरमाणाप्यहं न पारयामि शीधं गन्तुम् । अहो ! अमात्य आर्यशालकायनो वसुवर्मा च । भवतु । प्रियं निवेदयिष्यामि । अपि मुखमार्याणाम् । भर्तुरभिप्रेत- स्वप्रदर्शनेन वर्धापयन्तु । 11. Ira. अतिलोभाहरगुणानामतिस्नहाच्च वासवदत्तायां न शक्नोमि निश्चयं गन्तुम् व्रतादि This is another "Bliava feature." b. स्नेहातिरको महाराजस्य will be happi 1. 3, अतिस्निग्धता or स्नेहातिरकः is more :. सिविण! idiomatic. 1. Three syllables are missing. To tit into the metre there must be -.-.... I suggest This intient is not seen in Tra. 2. .

·वीणावासवदत्तम् । तुवरन्ती वि अहं ण पारेमि सिग्धं गन्तुम् । (इति परिक्रम्य) अम्मो अमच्चा अय्य सालङ्कायणो वसुवम्मा अ । भोदु । पिअं णिवेदइस्सम् । (उपेत्य) सुहं अय्याणम् । भट्टिणो अभिप्पेदसिविणदस्सणेण वड्ढावीअदु [न्तु] । उभौ--एवंरूपाणां प्रियाख्यानशतानां निवेदिकैव भवतु भवती । शाल-भवति ! कुत्र खलु वर्तते महाराजः ? प्रती-'सुणादु अय्यो सब्वम् । णियमगिहादो णिग्गच्छिअ भट्टा ह्राणगिहं पविसिअ सोव्वण्णपदुमपीठमझगओ रदणसिरीससिद्धत्थकुसुमगन्भेहिं मन्तपूदविमलसीदल- सुरभिसलिलसम्पुण्गेहिं मङ्गलकटसेहिं हाइअ किदमङ्गलसोत्थिविहाणो अहदक्खो- मणिवसणी हुदग्गिहोत्तो पुब्बोदरदिसाभाए कणअभद्दपीठे पुलमुसिअ अमागत नमुदीरिदेनु मायटोसु [य्ये ] पुरोहिदप्पमुहाणं बहुणं रदण- पुण्णपाणीणं हमासणगदाणं जहदिहं सिविणं णिवदिअ तेहिं सव्वेहिं पसादुप्फुल्लवदणेहिं साहु साहु सफला ति पुणो पुणो पसंसिअसिविणो विसजिअ तं जहाणुरूवं दुजादिजणं अय्येण भरदरोहएण सह कणअप्पासादादो ओदरइ । शाल-विजयाय । वसु-कुत्र पुनस्त्वं प्रस्थितासि ? प्रती 'सव्येसु देवाअदणेसु सविसंसा अन्ज पूआ कादव्वत्ति कंचुईअस्स भवरादस्स णिवेदेदुम् । शाल-साधु, युक्तमतत् । गम्यताम् । प्रती--'अहं खु भट्टिणो आणत्ति अणुचिहिस्सम् । (निष्क्रान्ता) शाल-(विलोक्य) अये! अयं महाराजः । १. गणात्त्रायः मानिसगृहान्निर्गममा स्नानगृहं प्रविश्य सौवर्णपद्मपीठमध्यगतो रनशिरीष- सिद्धार्थकुपुमर्गर्भमन्त्रपतविमलयीनन्द पर भिमादलगावमङ्गलकालीः ग्नात्वा कृतमङ्गलम्वस्तिविविधानाऽहनक्षी- मनिवसनो हुताग्निहोत्रः पूर्वोनादिशाभाग कन भटपीट पूर्वमु यमुपविश्य अग्मदाज्ञाममुदीरितेषु मङ्गलपट- हतुषु तिर्यपु]पुगेहितामुवाणां बहूनां ग्नपाणीनां हमागनगनानां यथाद स्वप्नं निवेद्य तः सः प्रमादो- स्फुटबदनैः साधु माधु सफल इति पुनः पुनः प्रशंसितम्बग्नो विसयं तं यथानुरुपं द्विजातिगणमार्येण भरत- रोहकण सह कनकप्रामादन अवतर्गत । २. सं दवायननेषु सर्विशेषाय पूजा कर्तव्यनि कांचकीयस्य भवरातस्य निवदयितुम् । अहं खलु भर्तुगज्ञप्तिमनुष्टाम्यामि ·१ वीणावासवदत्तम् । सिताचेरदुरले निर्गतः खेलगामी नरपतिरुपवासालान्तदेहो विमानात् । कनकगिरिगुहान्ताद्गन्धहस्तीव गौरः प्रचुरमदविसर्गात्किञ्चन क्षामगानः ॥ (ततः प्रविशति राजा भरतरोहकश्च) राजा-सखे भरतरोहक! मया सुखमिति वासवदत्तां दातुमेष संश्रितो मार्गः । वरप्रदा- नादपि दुःखे पुनर्मामभियोजितवान् भगवान् भवः । मर-स्वामिन् ! शम्भोः प्रसादात्तदकृच्छ्रेणैव सिध्यति । राजा-तथास्तु। मर-देव! उपवासश्रान्ततया न युक्तमिह चिरं स्थातुम् । (राजा आसनमारोहति) शालकायनवर वर्माणा-विजयतां देवः । शाल–अभिप्रेततमो महाराजेनाच स्वमो दृष्ट इति सकलं राजकुलं प्रीतिविशेषादस्वतन्त्रमिव । राजा-नवार्यस्तं श्रोतुकामः ! शाल–यदि देवस्यायासो न स्यात् । राजा-तत्सम्प्रधारणार्थमेव नन्विहागता वयम् । शाल-अनुगृहीतोऽस्मि । राजा-यः खल्वहं यथाविधानं व्रतनियमोपवासैर्देवपूजया दिवसं नीत्वा प्राप्तायां रजन्यां निद्रावशमुपगतवानस्मि । शाल-ततस्ततः । राजा-तत:- प्रविलम्बभुजङ्गभोगहारं शशिलेखास्मितवज्जटाकिरीटम् । भगवन्तमुपेतमभ्यपश्यं गिरिशं भस्मविलेपनावदातः॥ शाल-अहो! देवसिद्धिः । ततस्ततः । राजा-ततस्तदर्शनात्समुदीर्णहर्षस्त्वरिततरमुत्थाय प्रणम्य गगनतलमभ्युच्छिताञ्जलिरहम- तिष्ठम् । शाल ततस्ततः । राजा-ततस्स भगवान् सजलजलदमन्दस्तनितगम्भीरेण मनश्रुतिहादिना खरेणैकं श्लोक क्वान्तहितः । अहमपि तेन ध्वनिना प्रबुद्धः ।

·वीणावासवदत्तः । शाल-किं देवस्य स्मृतिपथमपि प्राप्तः स श्लोकः? राजा श्रूयताम् । यो विक्रान्तः कुलीनो नयविनयपरः सर्वविद्याकलाझो दाताव्याधिः कृतास्त्रो व्यसनविमुखधीनिर्विकारो विपत्सु । मृत्योर्निीश्चिरायुर्मूदुरतिसुभगो दीप्तिमान्प्राज्ञमन्त्री कन्या नीताप्यकामं भवति सुखयशोभागिनी तादृशेन ॥ शाल-चन्द्रिकास्थितिरिवेदं संवरणम् । राजा-सखे भरतरोहक ! येऽस्माभिस्संबन्धकामाः को नु खलु तेषु सर्वैर्गुणैर्युक्तः । भरत-दूषिता इव ते सर्वे भगवता शर्वेण ।' राजा-कथमिव? भरत-अश्मकराजसूनुः संजयो रुधिरोद्गारी पानप्रसक्तश्च । माधुरो राजा जयवर्मा मूर्खः । काशीपतिर्विष्णुसेनो मृगयाक्षप्रसङ्गी । राजा- एभिर्गुणैर्विरचितः पुरुषोऽस्त्यवश्यं यूयं गवेपयत बुद्धिविलोचनैस्तम् । तादृग्विधो भुवि न चेत्स्वयमभ्युपेत्य ब्रूयात्स्वयं स भगवान्वृपराजकेतुः ॥ वसु-सदृशमुक्तं प्रज्ञातिशयस्य । भरत-मागधो राजा दर्शक: क्रूरः । अङ्गेश्वरो जबरथो विरूपः । मत्स्याधिपतिः शत- मन्युर्मत्सरी । सिन्धुराजः सुबाहुर्भीरुः । राजा-किं त्वमसि वक्तुकाम इव ? वसु-उपलक्षित इव मया शङ्करानुमतो वरः । राजा-कथयतु भवान् , कथयतु । वसु-त्रासः पुनमा वारयति । राजा-मन्त्रो ननु वर्तते । वसु-एवं मन्ये। cf. Pr. महासनं वर्जयित्वा नहीदानीमंत गुणाः कचिदेवस्था दृश्यन्त । कथम् Suppuried by Vatsarājaprabandha also ·वोणावासवदत्तः । विचित्य वत्सेश्वरकल्पवृक्षादम्लानशोभं गुणरत्नपुष्पम् । श्लोकस्रगेषा ग्रथितेव यत्नाद्धीहेमसूत्रेण महेश्वरेण ॥ शाल-सम्यगुपलक्षितं वसुबर्मणा । राजा-यद्यसौ सर्वगुणसम्पन्नस्तथाप्यहं नोत्सहे स्वा दुहितरं तस्मै दातुम् । भरत-किन्नु खलु कारणम् ? राजा-'स हि कुलबलमतिरूपविक्रमश्रुतिसचिवास्त्रविशेषगर्वतः । न गणयति नरेश्वरान् क्षिती' मृगपतिपोत इव द्विपेश्वरान् ।। भरत-ययेवं तमिह बध्वानीय सर्वेषां मदव्याधीनां चिकित्सा कर्तव्या । राजा-सखे किं तच्छक्यमिव ? भरत –देवपादानामाज्ञामात्रापेक्षिण्या ननु सर्वाः कार्यसिद्धयः । शाल-येन वयं संबन्धार्थिनस्तद्वन्धने को गुणः ? भरत-साक्षात्कृत्य वरस्य गुणागुणयोनिश्चयः कर्तव्यः न लोकरवतः ।। शाल--किं खराज्यस्थ एव न शक्यः परीक्षितुम् । भरत -आपन्नाम-- नयक्षमाधृतिमतिशौर्यविक्रमप्रवीणताश्रुतबलवीर्यसम्पदः । खबान्धवप्रणयिजनांश्च देहिनां परीक्षितुं निकषशिलेव निर्मिता ॥ शाल--यदि तस्य तथा गृह्यमाणस्यानिष्टं किञ्चित्स्यात् । भरत-तत्र तस्य वरगुणहीनतापरिव्यक्तिः शत्रुवधात्स्वामिनस्तेजोवृद्धिदर्शकस्य च पक्षाघातः। शाल-परीक्ष्यमात्सर्वगुणैरसमन्वितो भवेत्ततः किम् ! भरत-कीर्तिविशेषो लामश्च । वसु-कथं लाभः? I. cf Pr. दुहितुः प्रदानकाले दुःवशीला हि महासेनशब्दमपि न गणयति । किं सम्बन्धमभिल- मातरः। तस्माद्देवी ताक्दाहृयताम् In this drama. षति ail उत्सस्यत्यनं प्रकाशराजर्षिनामधेयो वेदाक्षरसमवायप्रविष्टो भारती वंशः ।-दर्पयत्येनं cf. भामह 4. 40. दायाथागतो गान्धर्वो वंद: विभ्रमयत्येनं वयस्सहज 3.cf. Pr. न च मम पन्तिोषो यन्न मां वत्स- रूपम् । विषेभयत्येनं कथमप्युत्पन्नोऽस्य पौरानुरागः। राजः प्रणमति गुणशाली कुजरज्ञानातः ॥ and + लोकमुखतः! he does not consult th: uuetill at all. ..

·वीणावासवदत्तम् ।
भरत--स खलु गान्धर्वे हस्तिशिक्षायामत्रसम्पदि चैकवीर इति लोके गण्यते ।
यथाक्रमेण तत्तस्माच्छिप्यन्ते च नृपात्मजाः ।
दुष्टान् सर्वाश्च विधिवद्दमयिष्यति च द्विपान् ।।
शाल-- वत्सराजभयान्ननु पाञ्चालोऽस्माननुवर्तते ?
भरत-अथकिम् ।
शाल-गृहीते तत्र भवति कौशाम्बी प्रतिपत्स्यते सः । तद्वृद्धिरपि नोपेक्षितव्या ।
भरत--- वत्सराजमोक्षभयात् द्विगुणं सर्वप्रदानैरारुणिरनुदिनमस्माकं महारजमाराधयिष्यति ।
अपि च--
अनिर्जितात्मा स्वविधेयबुद्धिः प्रचण्डदण्डो निकृतिप्रधानः ।
नाशो भवेत्तस्य विभूतिवृद्धया लताभिवृद्धयेव महीरुहस्य ।।
राजा–यदि तस्य परीक्ष्यमाणम्य लोकविख्याता गुणविभूतिरविसंवादिनी स्यात् किमस्माभिः
कार्यम् ?
भरत-स नो महेश्वरानुमतो वरः ।
राजा -सञ्जयाय दास्यामीति शुल्क प्रतिगृह्य तस्मै न दत्तवानिति नन्वस्माकमयशः ?
भरत- यथा वाच्यं दोपं वाच्यदोपो]न भवति तथोपायं करिष्यामः ।
राजा-कथमिव?
भरत-स्वयमेव नेप्यति ।
राजा -ततोऽपि ननु पापकरम् ।
भरत-तथापि देवादुपपन्नमिव दृश्यते ।
राजा-कथमिव ?
भरत---यथाप्रतिज्ञादाने त्रयो दोषाः ।
राजा-के ते!
भरत-शम्भोरभिप्रायव्यतिक्रमः, कोशक्षयः, राजपुत्र्या दुःखभागिता च ।
राजा-कथं कोशक्षयः?
भरत-शुल्कात् द्विगुणं त्रिगुणं वा ननु तस्मै देयम् ।
राजा-धिगतिकार्पण्यमभिहितम् ।

·८ भोगावासवदत्तः । . मरत-देव ! कार्येषु गुरुलाघवं नन्वन चिन्त्यते । राजा-ततस्ततः । भरत-वत्सराजः [जस्य स्वयं प्रदाने सञ्जये प्रीतिविश्लेषोपे]ऽपि संवादिता जातिकीर्तेश्च [जतिः कीर्तिश्च ।' राजा-नन्वत्रापि विद्यते कोशक्षयः । भरत-आरुणिरस्मत्कटाक्षसाध्यः तस्मात्खराज्यप्रदानादेव सत्कृतो भविष्यति । शाल-युक्तमभिहितं भवता । भरत-प्रसह्य हरणे केवलं प्रमादिताख्यातिः किमेतत्वयंभरम् [स्वयंप्रदानाद्वरम् ] । सदोषेषु कार्येषु यदल्पदोषं तत्प्रारब्धव्यम् ।' वसु-स्वामिन् ! तत्राप्यहं वाच्यदोषं न पश्यामि । कुतः- नीता बलात्प्रकृतिभद्रतरा सुभद्रा यद्वासुभद्रभगिनी कपिकेतनेन । देवस्य तेन समभूद्वचनीयता किं तेजःप्रकाशयशसां यदुदन्तिनां वा । शाल–साधु निरुक्तमभिहितं वसुवर्मणा । भरत-देवस्यापि स एव विधिरिष्ट इव दृश्येत । राजा-कथमिव ? भरत-तद्विधिप्रधानो हि श्लोकार्थः ।। राजा-स्यादेतत् । शाल--भो! अस्ति पुनरुपायो वत्सराजं गृहीतुम् १५ भर-आर्य विद्यते । शाल-कः खलु ? भर-स किल- बाल्ये गजोऽस्मीति नरेन्द्रमार्गे कीडन्सहाये: सह हर्षमत्तैः । अङ्गारकं नाम मुनि प्रयान्तं मुहुर्मुहुः पांसुभिरभ्यषिश्चत् ॥ । 4. The passage is not at all clear. The text is very much mutilated. It may be वत्सराजस्य संप्रदाने संजयप्रीतिविश्लषऽपि...... 2. This may well be broken up as राजा- प्रसत्य हरणे केवलं प्रमादिताख्यातिः । किमेतत्स्वयं प्रदानादरम्। भर-सदोषेषु कार्येषु यदल्पदोषं तत्प्रारब्धव्यम् । 3. cf. कन्या नीताप्यकामम् । This is not a motive for capturing l'dayana in Pr. 5. This is in condict with Brhatkatha. slokasangraha and Bịhatkathāmañjari, according to which Udayana was brought up in a hermitage.

·.
वीणावासवदत्ता
शाल-ततस्ततः ।
भरत-ततस्तेन महर्षिणा समुपजातामर्षेण हस्तिहेतोरेव बन्धनं शत्रुवशतां च यास्यतीति
स तु शप्तः ।
राजा-अहो! नृशंसता महर्षेः ।
शाल-कथं त्वयैतदुपलब्धम् ?
भरत—अदूरस्थेनाऽस्मदीयेन चारेणैव तच्छुतम् ।
राजा-यद्येवं गृहीत एव वत्सराजः ।
शाल-भोः कथमिदानी प्रारब्धव्यम् ?
भरत–स खल्विदानी हस्तिबन्धनप्रियः । अतः-
आकृष्य द्विरदेन शिक्षितवता वन्यद्विपानां परां
लीलां कृत्रिमवर्णलक्षणवता मन्देन भद्रश्रिया ।
शूरैः कक्षगतैरतीव बहुभिः स्निग्धायुधीयैलै-
शक्यश्शक इवर्षिशापविवशो युद्धे ग्रहीतुं बलात् ॥
वसु-अहो ! सुनिपुणो ग्रहणोपायः ।
शाल-मन्दहस्तिनियमः किम् ?
भरत-कदाचित्कार्यविसंवादे परस्य वृद्धिर्मा भूदिति ।
राजा-किमस्ति पुनस्तद्योगानुरूपो हस्ती ?
भरत-देव! अस्यैव कार्यस्य हेतोगुंदं सुपरिकल्पिताश्चत्वारो हस्तिनः ।
राजा-
को
नु खलु तत्र यास्यति?
भरत-आर्यशालङ्कायनः ।
राजा-किं तच्छक्यमिव ?
शाल -अवन्ध्यफला हि देवस्याभिप्रायाः ।
राज--कदा नु खल्वार्येण तत्र गन्तव्यम् ?
भरत—यदा स राजा हस्तिवनं प्रविष्टवान् ।
राजा-कथं पुनस्तज्ज्ञास्यामः ?
2

·१०
वीणावासवदत्त
भरत-न्यस्ता मया सर्वत्र हस्तिवनेषु वनचरपुलिन्दतापसाङ्गारिकादिव्यञ्जनाश्चाराः ।
कौशाम्ब्यां च तत्रादि]नुरूपत[रूपा]स्तेभ्यो यथावृत्तत्ति] कालहीनं मया उपलभ्यते ।
राजा-सखे ! किं त्वया पूर्वमेव व्यवसितं वत्सराजग्रहणम् ?
भरत-न हि।
राजा-कयं पुनरेतत्सर्व सुविनिहितम् ?
भरत--सर्वेषां आज्ञा[राज्ञां]छिद्रमुपलभ्य छिद्रानुरूपो विधिः प्रागेव मया क्रियते, स्वामिनः
पश्चादाज्ञासमकालमेवाभिप्रायसिद्धये ।
राजा-सदृशमेव[वै]तदाबाल[ल्यवृद्धस्नेहपुरस्सरस्य प्रज्ञातिशयस्य ।
(प्रविश्य)
पतीहारी–'जेदु भट्टा । कालो दाणिं अत्याणीए । (१)
भरत-देव! परिसमाप्तो ननु मन्त्रः ?'
राजा-तथास्तु ।
(सर्वे उत्थाय परिकामन्ति)
राजा-भोः
मम तावदिदं दुःखं नित्यं दुहितहेतुतः ।
बढ्यो दुहितरो येषां कुर्वते किन्नु नाम ते ॥
(निष्कान्ताः सर्वे)
इति प्रथमोशः
१. जयतु भतां । काल इदानीं स्नानाथ (?) उत्थानाय (?)
The corresponding portion in the
Pratijñāyaugandharäyapa is known as
मन्त्रालोचना।

·॥ द्वितीयोऽकः ॥ (ततः प्रविशति तापसव्यञ्जनश्चारः) चारः--'जदा वेणुवणं पविट्ठो वच्छराओ तदेव मए पेसिदो कवोदको । किं संपत्तो बुखुिसो उज्जयिणीम् । (परिक्रम्य) किं णु हु सुक्कपण्णमम्मरसद्दो विअ । (विलोक्य) अए! आउहीओ। (प्रविश्य) भट:--'भअवं! पाणीअं व, भअवं! पाणी व । चारः--भद्द ! करअत्यं विणा णत्थि अण्णम् । भटः -तं एव्व परमपवित्तम् । चारः-तह होदु । भटः-(अञ्जलिना पानीयं पीत्वा) अज्ज जीवाविदसि भअवदा । चारः-- भद्द ! अदिसीअला इअं वेला । किं णु हु तुए अदिमत्तं पाणीअं पीदम् ! भटः--.'भअवं ! भट्टा वच्छराओ सिलिद्धअसण्डे णाअवणे रण्णवारिप्पविटुं महंत हत्थिजूहं उवलंभिअ अदीव तुरिदं आआदो । १. २. यदा वणुवनं प्रविष्टी वत्सराजस्तंदैव मया प्रेषित. कपोतकः। किं मम्प्राप्तः खलु स उज्जयिनीम् । किन्नु खलु शुष्कपर्णमभरशब्द इव । अये ! आयुधीयः । भगवन् ! पानीयं वा, भगवन् ! पानीयं वा । भद्र ! करकस्थं विना नास्त्यन्यत् । ४. तदेव परमपवित्रम् । तथा भवतु । ६. अद्य जीवितोऽस्मि भगवता । भद्र ! अतिशीतलेयं वेला । किन्नु खलु त्वयातिमात्रं पानीयं पीतम् भगवन् ! भर्ता वत्सराजः शिलीध्रकषण्डे नागवने अरण्यवारिप्रविष्टं महान्तं हस्तियूथमुपलभ्या. तीद त्वरित मायातः।

·१२ वीणावासवदत्तम् चारः--(आत्मगतम् ) एव्वं एदम् । पुच्छिस्सं दाव णम् । (प्रकाशम् ) भो! किण्णिमित्तं स राआ अप्पेण बलेण परिभमदि ? --'किं अप्पबलम् ? दुवे सहस्सा वदाभि (पदादओ) ? ; दी सद मत्ता तुरआ; विसंदि[विंसदि] मत्तबारणा। चारः--'किं जोअंधराअणो मोण्डोरुमण्णो] अ अग्गदो गदो, आदु पिट्दो आअच्छदि ? 'अय्यजोअंधराअणो पुण रक्खाए णिउत्तो ; अय्यो उण रुमण्णो खुलिन्दखोहं उवसमी, पड्ढवणं (?) पविट्ठो। चारः-(आत्मगतम्) भो! जस्स लहेण [जह लेहण] उत्तं तह एव्व सव्वं । भटः -'भअवं! वंदामि । गच्छामि[गच्छम्मि]अहम् । मट:- चारः- "सोत्थि । (निष्क्रान्तो भट:) चारः-'किं णु हु दाणी कत्तव्वं । पविट्रो वच्छराओ सिलि असण्डं णाअवणम् । कोच्चि विउज्जइणीओ आअच्छदि । (एकतो विलोक्य) दिहिआ एसो कवोदो इदो एव्व आअच्छदि । (प्रविश्य) पुलिन्दवेषश्चारः- भो! सुड खु एदं पुच्छदि । णिक्कम्मसीळाणं तपो त्ति एत्थ तुवं चिठ्ठसि । अहं पुण तदुवाअणाली विअ दोतपो [आदवे] परिब्भमामि । १. एवमेतत् । पृच्छामि तावदेनम् । भोः ! किनिमित्तं स राजापन बलेन परिभ्रमति । २. किमल्पबल? द्वे सहले पदातयः द्विशतं मत्तारतुरागाः विंशतिमत्तधारणाः । ३. किं यौगन्धरायणो रुमण्वांश्चाग्रतो गतौ, उत पृष्त आगच्छतः ? ४. आर्ययौगन्धरायणः पुना राक्षायें नियुक्तः । आर्थः पुना रुमवान्पुलिन्दक्षाभमुपशमयितुं प्रस्थवनं (?) प्रविष्टः । ५. भो यथा लेखेनोकं तथैव सर्वम् । ६. भगवन् ! वन्दे । गच्छाम्यहम् स्वस्ति । ८. किन्नु खल्दिानी कर्तव्यम् । प्रविष्टो वत्सराज: शिलीध्रकषण्डं नागानम् । कोऽप्युजयिनीत आगच्छति । दिष्टयेष कपोतक इत एवागच्छति । भो ! सुष्टु खल्विदं पृच्छामि । निष्कमशीलानां तप इत्यत्र त्वं तिष्ठसि । अहं पुनस्तन्तुवायनाली- वातपे परिभ्रमामि ।

·वीणावासवत्तदम् १३ प्रथमः-- भो! मच्चंथिअ! किं तुवं णरं आअच्छ (2) एव्व णिवुत्तो, ण खु वा । द्वितीयः---भो ! मए गच्छंतेण मग्ग एव्व अय्यो साळंकाअणो दिहो । प्रथमः-कहं तेण विण्णादं वच्छराओ सिलिद्धअसण्डं पविट्ठो त्ति ? द्वितीयः--*णअरत्थेहिं चारोहिम् । प्रथमः--"जुज्जइ । तदो तदो । सो दाणी कहिं ? द्वितीयः--'अय्यो साळंकाअणो तहिं तहिं 'चौरग्गळं जहाणुरूवं ठाविअ चउस्सदेहि पदादीहि सबरराअं [अ]णिदिसिअमाणमग्गो णीळहत्थि त्थिम्] जमुणाकओच्छ साळवणं पविसिअ णिऊढं उपविट्ठो । गहिअ प्रथमः -- तदो तदो। द्वितीयः--'तदो अहं अय्येण साळंकाअणेण सेणस्स समीवं गच्छिा बच्छराअप्पवृत्ति जाणीहि त्ति पेसिदो मि । प्रथमः--'अजुत्तं किदं तेण सेणस्स समीवं कवोदअं विसजतेण । द्वितीयः- अलं परिहासेण । को दाणिं वुत्तन्तो? १. भो ! मत्सन्धीय : किं त्वं नगरमगत्वैव निवृत्तः, न खाना । २. भो ! मया गच्छता मार्ग एवार्यः शालङ्कायनो दृष्टः । ३. कथं तेन विज्ञातं वत्सराजः शिलीध्रकषण्डं प्रविष्ट इति ? ४. नगरस्यैश्चारैः । ५. युज्यते । ततस्ततः । स इदानीं कुत्र ? ६. आर्यशालङ्कायनम्तत्र तत्र चौरगजं (?) यथानुरूपं स्थापयित्वा चतुश्शतैः पदातिभिः शबरराज- निर्दिश्यमानमार्गो नीलहस्तिनं गृहीत्वा यमुनाकच्छे मालवनं प्रविश्य निगूढमुपविष्टः । ततस्ततः । ८. ततोऽहमार्येण शालङ्कायनेन श्येनस्य समीपं गत्वा वत्सराजप्रवृत्तिं जानीहीति प्रेषितोऽस्मि । ९. अयुक्तं कृतं तेन श्येनस्य समीपं कपोतकं विसर्जयता । १०. अलं परिहासेन । क इदानीं वृत्तान्तः ? 1. चौरग्गयं चउस्सदेहिं पदादिहिं ।

·१४
वाणावासवदम्
प्रथमः—'विदिदम् मए एव सव्वम् । आअच्छ दाणिम् । तहिं गए एव्व गच्छामो ।
द्वितीयः-तह ।
(निष्क्रान्तौ)
प्रवेशकः
(ततः प्रविशति राजा, विष्णुत्रातः, विदूषकश्च )
राजा-सखे ! विष्णुत्रात!
तरुभिरिभकराग्रभग्नशाखैः कारिदशनोल्लिखितैर्महाद्रिकुखैः ।
द्विपपदविषमैश्च भूमिभागैर्गजमयवत्प्रतिदृश्यते वनं मे ॥
विदू-मम उण बुभुक्खाए ओदणमअं विअ पडिभादि ।
विष्णु-नैतदाश्चर्यम् ।
राजा-वयस्य ! किमिदानीमेव प्रारब्धा बुभुक्षा ?
विदू---'कुक्कुडेहिं सह पबुद्धा ।
(सर्वे परिक्रामन्ति)
विष्णु---देव! इतो विलोक्यताम् । उच्चत्वादस्य प्रदेशस्य विस्पष्टं दृश्यते वारी । एषा हि
बंभ्रम्यमाणकलभेभकरणुपोतधेनूर्मिभङ्गकलिला रदभे[फे]नमाला ।
वारी विभाति विलसत्करभोगिसङ्घा व्यालोलफेनभुजगोर्मिमतीव वापी ॥
राजा---सम्यगाह भवान् ।
उपलनिचयनीलं धीरगम्भीरघोषं दशनशबलमेतद्भाजते हस्तियूथम् ।
विरलतरबलाकं तोयभारावनम्र नवमिव धनवृन्दं मन्दमन्द्रप्रणादम् ॥
विदू-भो! मूळकन्दा विअ दन्ता, मोदआ विअ कुम्भा, मंणआ विअ कण्णा, गुछित्ता(?)
विअ णअणा, ओदणरासी विअ णाआ ।
१. विदितं मयेव सर्वम् । आगच्छेदानीम् । तत्रैव गच्छावः ।
तथा ।
३.
मम पुनबुभुक्षया ओदनमयमिव प्रतिभाति ।
४. कुक्कुटैस्सह प्रबुद्धा ।
५. भो मूलकन्दा इव दन्ताः, मोदका ईव कुम्भाः, मण्डका इव कर्णाः, कुलित्था इव
नयनानि, ओदनराशिरिव नासा ।

·वीणावासवदत्तम् १५ राजा-अतिसादृश्यमभिहितम् । (प्रविश्य) पाशिकाध्यक्षः-'जेदु भट्टा! किदं सव्वासु दिसासु जहाणत्तं बलिविहाणं । हुदो अग्गी । वाइदा सोत्थी कत्थदक्खिणोहिं बह्मणेहिम् । परिखुदा वारी । उत्याविदा पदाआ । तुज्झस्स घसमालले (2) दुवारसमीवे ठिदा पुरिसा उत्थिद (:) वेणुदंडपासाणंकुसपासा- उह(?)समत्थेहिं सह गएहि ओदिण्णो । पडि पादस्स(?)चम्मकञ्चुआसाहावच्छादिदस- रीरदकरेणुवादंतरिदा (?) पादवंधीआ। पेक्खदु पेक्खदु भट्टा एदाणं कम्मविहाणम् । राजा-गच्छतु भगवान् । यावदहमप्यागच्छामि । पाशि– भट्ट तह । (इति निष्क्रान्तः ) (प्रविश्य) वनचरवेषश्चारः- अन्ज खु जूहपदि विअ सुसिखिदा करेणू वञ्चिअ 'बच्चराअबन्धणं पोसिअ भट्टियो पजोजदस्स अणिरिणो भविस्सम् । (परिक्रम्य) पविट्ठो सि सिलिद्धअ सण्डम् । कहिं णु हु बच्छराओ । (विलोक्य) एसो सो । (उपसृत्य) जेदु भट्टा । ण हन्त वञ्जिदो । णीलो गजो मए दिट्टो ।' राजा (सानन्दम् ) भद्र ! नीलो गजः क त्वया दृष्टः ? चारः-इदो जोअणमत्ते जमुणाकच्छे सालवणम् ।' तहिं माणलभरिआ णाम अदि- मुत्तअलआ ति से समीवे सो अहिरमदि। १. जयतु भर्ता । कृतं सासु दिशामु यथाज्ञप्तं बलिविधानम । हुतोऽग्निः । नाचितं स्वस्ति लब्धदक्षि- गाह्मणैः । परिवता वारी । उत्थापिताः पताकाः । तब गहनालये (:) द्वारसमीपे स्थिताः पुरुषा उद्धृत- वणुदण्डपाषाणाङ्कुश.पाशायुधसमथैः सह । गजै: अवतीर्णे पथि पातस्य (?) चर्मक चुकादच्छादितशरीरकरणुपा- दान्तरिताः (?) पादबन्धनीयाः (?)| प्रेक्षतां, प्रेक्षतां, भर्तेदानी कर्मविधानम् । २. भर्तस्तथा । ३. अद्य खलु यूथपतिमिष सुशिक्षिता करणुर्वञ्चयित्वा वत्सराजं बन्धनं प्रवेश्य भर्तुः प्रद्योतस्यानृणो भविष्यामि । प्रविष्टोऽस्मि शिलीध्रकषण्डम् । कुत्र नु खलु वत्सराजः । एष सः । जयतु भर्ता । न हन्त वञ्चितः । नीलो गजो मया दृष्टः । ४. इतो योजनमाने यमुनाकच्छे सालयनम् । तत्र मानलभरिता नाम अतिमुक्तकलता अस्ति । अस्याः समीपे स अभिरमते । 1. पचराअं? ...इतः कोशमाने मल्लिकासालप्रच्छा- : पज्योदस्स । दितशरीरः P. 9. 3. cf. Pr. एकनीलो हस्ती मया दृश्यते P. 5. अत्थि। ci. Pr.

·१६ वीणावासवदत्तम् राजा-सखे ! विष्णुत्रात ! नीलकुवलयतनुर्नाम' चक्रवर्तिनो हस्ती । न शक्यः सोऽन्यै- यूँहीतुम् । अहं तु पुनः शक्तो ग्रहीतुं द्विरदप्रवीरं तं वीणया केवलयाश्रमेण । विशेषतः कृत्यकरी ममैषा विद्या गजेन्द्रेषु तथाविधेषु ॥ विष्णु-ऐरावतादीनपि दिग्गजान् देवो ग्रहीतुं समर्थः । किं पुनस्तं वनगजम् !' राजा-सखे ! त्वमिदानीं सर्वैस्साधनैर्हस्तिबन्धने प्रयतस्व । अहं पुनस्तं द्विरदवरं स्वीकृत्य शीघ्रमानयिष्ये । विष्णु- सापायाः प्रत्यन्ता न च साधु परीक्षिता नदीकक्ष्या । तस्मादलैस्समस्तैर्गन्तव्यं नान्यथा तत्र ॥ विदू-'सुङ तत्तहोदा उत्तम् । अपरिच्छिदो णाम देसो अपरिच्छिदओदणं विअ दुःक्खमुप्पादेदि । राजा वयस्य! तदर्शनमनियतम् । नियतप्राप्तस्य महतो हस्तियूथस्य त्यागादर्थ- हानिर्भवेत् । किमत्र विचारेण । पश्य दृष्टो [ष्टा]भवेद्यदि स घोषवती ममेषा संविद्यते गजवरग्रहणैकहेतुः । स्यादत्ययस्तमपि साधयितुं समर्था व्यालोदरासिततलास्ति ममासियष्टिः विष्णु-हस्तिबन्धनं कृत्वैव ननु गन्तव्यम् । राजा-न युक्तः सातिशये वस्तुनि कालातिक्रमः । सामसाध्यत्वाद्गजपतेः कोपकारणञ्च महाबलदर्शनम् । ॥ १. सुष्टु तत्रभवता उक्तम् । अपरीक्षितो नाम देशः अपरीक्षित ओदन इत्र दुःवमुत्पादयति । Once mentioned as कुवलयनीलतनु and again as नीलकुलयतनु । f. Pr. भट्टिण उत्त-अस्थि एसो चक्रवर्ती हत्यी णीलकुवलयतणू णाम हत्थिसिक्खाए पठिदो P. 9. cf. Pr. भटा अमचेण विण्णाविदो--ण हु दे एलावणादीणं वि दिसागआणं गहणं ण सम्भणी- जूहे । गअंतं अहं वीणादुदीओ आणेमि । 4. cf. Pr. अविदु दुरारक्खदाए आसण्णदोसाणि विसअन्तराणि । ...... .ता पदादिमत्राहि ठिदं इमं जह कारिअ सच एव गच्छामो ण एकाइणा सा- मिणा गन्तव्यमा 5. The reading in the Vinavasava. datta is set but the Vatsarā japrabandha gives दृष्टा । 2. अम P. 3. ct. Pr. ता अप्पमत्ता होह तुझे इमसिंस ·वीणावासवदतम् १७ विदू-'भो किं पुण कादब्वम् ! राजा-सखे, विष्णुत्रात! अहमेनं गृहीत्वा सायं सप्तपर्णवेदिकाद्वारे वासार्थमाग- मिष्यामि । त्वं तु पुनः - क्षीणव्याधितवृद्धनिन्दितगजान् दन्ताधिकान् धेनुकान् बालान् गर्भवतीविलक्षणतमाश्वेतादिवर्णाधिकान् । प्राप्तैश्वर्यसुखांश्च वारणवरांस्त्यक्त्वा प्रशस्तान् गजान् बद्धाथ व्रज साधनैः परिवृतस्तत्रैव वस्तुं सखे ॥ विष्णु-यदाज्ञापयति देवः । चारः - भट्ट ! काळादिकमेण अळिअवादी विअ भट्टिणो समीवे भविस्सम् । राजा-भद्र ! वहुशो दृष्टप्रत्ययं ननु ते वचः ! चारः-'अदो एव्व मए भणीयदि । राजा-सुन्दरपाटलस्तावत् । अश्वबन्धकः-(प्रविश्य) 'भट्ट ! एसो सुन्दरपाटलो । राजा-आनय(इत्यश्वमारुह्य) विष्णुत्रात ! गच्छ त्वम् । कात्यायनमिश्रानप्रतः कुरु । विष्णु-यदाज्ञापयति देवः । कष्टं भोः ! नृपाः प्रभुत्वात्प्रतिषेधवामा जिह्मो विधिस्तद्वशवर्ति कार्यम् । साचिव्यतो नापरमस्ति पुंसां विषाददुःखायशसां निदानम् ॥ (निष्क्रान्तः) 2. भोः ! किं पुनः कर्तव्यम् ? भर्तः ! कालातिक्रमेण अलीकवादीव भर्तुः समीपे भविष्यामि । अतः खलु मया भण्यते । भर्तः ! एप सुन्दरपाटलः । 3. . 3 ·१८ वीणावासवदत्तम् चारः 1"जड़ बच्छराओ ससाहणो आअच्छदि तदा तुवं पळाइअ आअच्छ" इति अय्य साळंकायणेण उत्तम् । एसो दाणिं बलम् उझिा णिग्गदो; सव्वदा सिद्ध कजम् । राजा-घोषवती तावत् । औपागायकः-(प्रविश्य घोषवतीहस्तः) जेदु भट्टा ! एसो नि । राजा-त्वं मदनुपदमागच्छ । औपगा--भट्ट ! तह । विद् -'भो ! एसो कच्चायणो विंसदिमत्तेण बळेण परिवुदो अग्गदो गदो । अहं दाणिं तुए एव्व सह गमिस्सम् । राजा-त्रयस्य ! शीघ्रमस्माभिर्गन्तव्यम् । अतस्त्वं विष्णुत्रातेन सह गच्छ । विदू-भो ! तुए एव्व अहं आअच्छामि । राजा-बयस्य ! तिष्ठ त्वम् । मम खलु प्राणैः शापितः । विद-एसो नि । गच्छ तुवं विअआअ । (निष्क्रान्तः) चारः--भट्ट ! ण दाणिं चिराइदव्वम् । राजा-भद्र ! त्वमग्रतो भूत्वा मार्गमादेशय चारः-तह । इदो इदो। 1. "यदि वत्सराजः ससाधन आगच्छति तदा त्वं पलाय्य आगच्छ” इति आर्यशालङ्कायनेन उक्तम् । एष इदानी बलमुज्झित्वा निर्गत: ; सर्वदा सिद्धं कार्यम् । जयतु भर्ता ! एषोऽस्मि । 3. भर्तः ! तथा । भोः ! एष कात्यायनो विंशतिमात्रेण बलेन परिवृतो अग्रतो गतः । अहमिदानीं त्वयैव सह गमिष्यामि । 5. भोः ! त्वयैवाहमागच्छामि । एषोऽस्मि । गच्छ त्वं विजयाय । भर्तः ! नेदानी चिरायितव्यम् । तथा । इत इतः। 4. ७. 7.

·वीणावासवदत्तम् १९ ! (सर्वे परिक्रामन्ति) राजा-अहो सुन्दरपाटलस्य जवविशेषः । इह हि- तरुगहनमिदं नदीप्रवाहे पतितमिवोभयपार्श्वयोर्विरूढम् । अभिमुखमभिधावतीव वेगात्प्रमुखगतं समवेक्ष्य दूरतो माम् ।। चारः-'पविसह्म जमुणाकच्छं । अज ! दिठिया चउ(त्य)ब्भाअवशिट्टे दिअसे संपत्तह्म (परिक्रम्य) भट्ट ! एसो खु सो वारणो अदिमुत्तअसाळ- च्छाआए ठिदो। राजा-सखे ! अयमत्र । एष हि- समसितनखरान्तः कार्मुकाकारवंशः सुहनुकटललाटो दीर्घपुच्छो दृढांसः । पृथुतरमुखको व्यायतावृत्तहस्तो जलभरगुरुमेघश्यामपूर्वोच्छिताङ्गः।। चारः- (आत्मगतं) दाणिं फुळामि विअ । (प्रकाशम् ) मुहुत्तअंतिन्दुअच्छाआए विस्समिस्सम् । (निष्क्रान्तः) राजा-(अश्वादवरुह्य) भृङ्गारकस्तावत् । चेटः- (प्रविश्य भृङ्गारकहस्तः) जेदु भट्टा ! एसो आणीदो । राजा-(आचम्य) औपगायक ! घोषवतीमानय । औपगा-भट्ट ! एसा घोसवदी । राजा-(प्रगृह्य वीणां मूर्च्छयति) 1. । प्रविशामो यमुनाकच्छम् । आर्य ! दिष्टया चतुर्थभागावशिष्टे दिवसे सम्प्राप्ता: स्मः । भर्त: ! एष खलु स वारण: अतिमुक्तकसालच्छायायां स्थितः । इदानीं फुल्लामीव । मुहूर्त तिन्दुकच्छायायां विश्रमिष्ये । जयतु भर्ता ! एष आनीतः । भर्तः ! एषा घोषवती। 2. 3. 4.

·२० वीणावासवदत्तम् चेटः-'अहं दाणिं तहिं एव्व उपविभत्सम् । (निष्कान्तः) राजा-(आत्मगतम् ) किं नु खलु क्षीणो मे बाहुः ? वेपते मे सव्यं चक्षुः । औपगा-हद्धि ! पडिपुय्यं (पडिमुहं ?) कण्णअरुत्ते (रुन्तुअं) वाअसो कूजइ । बहुचोराणं आवासं खु इदं वणगहणम् ; किं हु हु भवे ! (ततः प्रविशति चोरसेनापतिः खड्गहस्तश्चेटश्च) चोरः-अहो नु खलु राज्ञां प्रभावो नाम ! वत्सराजो वनमिदं प्रविष्टवानिति श्रुतमात्रेणैव भिन्नो नः सातः । (उभौ परिक्रामतः) राजा-(वीणां वादयन् गायति) निरुपमबलवीर्यशौर्यतेजः कुवलयनीलतनो मनोज्ञवंश । शृणु वचनमनेकपप्रबह व्रज वशतां मम भद्र भद्रमस्तु । (नेपथ्ये भेरीपटहशङ्खाक्रुष्टः शब्दः क्रियते) राजा हन्त ! वश्चिताः स्मः नीलकुवलयतनुरप्रतिनिधिरयं हस्तीति । केनाप्यसौ मदाकर्षणार्थ नियुक्तः प्रणिधिः । औपगा-सव्वदो परिवुदह्म । साउहहिं मणुस्सेहिं । राजा-(औपगायकाय वीणां दत्वा, अश्वमारुह्य) असौ खलु प्रदेशस्तुरगसश्च- रणायोग्य इव दृश्यते । तदागम्यताम् । (सर्वे परिक्रामन्ति) राजा-भोः ! तिष्ठ प्राग्जयधन्व नागरक हे कात्यायनोपेहि मां पृष्ठं चुन्द भजस्व सव्यमरिमन्नृक्षापसव्यं मम । 2. अहमिदानीं तत्रैवोपविशामि । हा धिक् ! पडिपुग्यं (प्रतिमुख) कारन्तुदं वायस: कूजति । बहुचोराणा- मावास: खलु इदं वनगहनम् । किन्नु खलु भवेत् ! सर्वतः परिवृताः स्मः सायुधैर्मनुष्यैः । 3.

·वीणावासवदत्तम् २१ मा गा हंसक दूरमुन भव मत्पार्थेऽत्रतिष्ठामिजि. देहि व्याघ्र हयः (यं.) शिवेन सहिताः शेषा भवन्त्वग्रतः ।। अध- 'साहु जहाणत्तं सव्वे ठिदा । (प्रविश्य) शालकायनः-देव! मा साहसं कार्षीः । परीतोऽसि महता हयगजकलि- लेन प्रद्योतबलेन । राजा-आः! तस्यैव दुरात्मनः प्रयोगः खल्वसौ । भवतु पुनरितः प्रभृत्यहं तत्कुलमिह हन्मि समस्तमाकुमारम् । वनमिव सुसमृद्धमातृणेभ्यस्तरुपरिघट्टनजो हिरण्यरेताः ॥ शाल-कुशलिनमक्षतं त्वां द्रष्टुमिच्छति महासेनः । राजा-(आत्मगतम्) यथाक्रममारब्धाः क्रिया विद्वद्भिरनपहास्याः सफलाश्च भवन्ति । अतः सामादिनयैरिमामापदमुत्तरेयम् । (प्रकाशम् ) कस्त्वम् ? किं ते गोत्रम् ? शाल–देव ! सूर्यदत्तो नाम्ना शालकायनो गोत्रेण । राजा-सुप्रभातमद्य यच्चिराभिलषितो भवतो दर्शनोत्सवः समासादितः । एष खल्वर्थानुबन्धोऽर्थो नाम । साधु, इहागम्यताम् । शाल अनय इव नात्यासन्नेन नातिदूरस्थितवता ननु सुखसेव्या राजानः । औपगा- पदीआळीव (पदिआईव्व ?) धुत्तो बह्मणो । राजा-आगच्छेदानीं गच्छामः । कुरुष्व तावत्त्वद्भक्षेपानुवर्तिनी वत्सेश्वरलक्ष्मीम् । कुतः- विन्यस्य सम्यग्निजराज्यभारं प्रज्ञाश्रुतिश्रीमति सूर्यदत्ते । खप्स्याम्यहं स्वस्थमनाः कदेति या प्रार्थना साद्य मम प्रसिद्धा ॥ शाल-प्रतिगृहीतो देवस्य प्रसादः । किन्तु स्वामिनो यथोदिष्टकारिता ननु परत्रेह च हितमुखयोर्निदानम् । साधु, यथाशप्तं सर्वे स्थिताः । 2. प्रतिवादीव धूतों ब्राह्मणः । - - 1.

·२२
वीणावासवदत्तम्
राजा-मो सूर्यदत्त ! तत्रभवान् भरतरोहकस्त्वद्गुणविभूतिमसहमानश्चण्डाल
इव वराहकलहे द्वयोरेकतरवधेनात्मनो वृत्तिमपेक्षमाणस्त्वां नित्यं
जिघांसुरीदृशेष्वासन्नापायेषु नियुनक्ति, लकुटस्थानीयस्त्वं तस्य संवृत्तः ।
शाल-महासेनस्याहं भृत्यो न भरतरोहकस्य ।
राजा–आर्य ! प्रद्योतस्यातिङ्करस्य समीपचारिणो व्याघ्रसमीपचारिणो मृगस्येव
नियतस्तव प्रत्यवायः । ततस्तत्र स्थानं न श्रेयस्करं भवतः । अपि च,
परीक्ष्यतां तावद्भवता ।
जालेन वहिवदवार्यतरस्त्वयाहं
प्रयोतनो (तो) ध्रुवमतस्तव मृत्युरेव ।
पौरोग्रहस्तिपकनापितसूदमुख्यान्
योऽहन् कृतागसमसौ न हिनस्ति किं त्वाम् ॥
शाल-(कर्णी पिधाय) शान्तं शान्तं पापम् । नाहं भर्तुरपवादं श्रोतुं समर्थः ।
अस्थाने पुनर्देवेन वाग्व्ययः क्रियते । कुतः
अभेद्यया खाम्यनुरागरक्षया सदा कृतस्वस्त्ययनं मनो मम ।
अतः परेषां परुषाक्षरायुधैर्न भिद्यते भेदवचोमहाग्रहैः ।।
अपि च
प्रद्योतं भज मुक्त्वास्त्रं श्रेयः स्यात्ते महत्ततः ।
देशकालौ हि विधेते क्षमायास्तेजसोऽपि च ॥
राजा हा धिक् !
कः क्षत्रियः सहजमानमयामृतस्य
श्रीमद्यशःसमुपदंशवतो रसज्ञः ।
शस्त्रं विहाय वशतां द्विषतामुपेया-
यायामकर्कशदृढायतपीनबाहुः ।।
अश्व-1 भट्ट ! आरूढो एसो हत्यिणं । सज्जो होहि ।
1.
भर्त: ! आरूढ एष हस्तिनम् । सजो भव ।

·वीणावासवदत्तम् २३ औप-हत्थिवको सखग्गभीसणं उत्तिविआमाणसजिरीरणिअरंपपुच्छसीहणादं (8) वणगच्छदोणिग्गदं सत्तुबलं परिक्खिदं च अह्माणं जोहेहि । राजा-भवतु भवतु। अहमारपृतनानामद्य साचद्विपानां धरणितलमसृम्भिस्तर्पयिष्यामि कोष्णः । वृकशुनकशृगालान् काककरांश्च मांस- दयिततरयुगान्तं प्राणदानैः कृतान्तम् ।। (निष्क्रान्तः सार्धमौपगायकाश्वबन्धकाभ्याम् ) शाल-अहो, क्षात्रं तेजः ! अहमप्यात्मनो बलस्यो(पान्ते)भविष्यामि । (निष्क्रान्तः) चेटः-*अय्य ! भीददाए मुटु अहं वाउळो को एसो देसो ? चोरः-अरे ! नन्वयं यमुनाकच्छः । चेटः-अय्य ! इदाणिं खु मए अभिण्णादम् । (उभौ परिकामतः) चोरः-(आकर्ण्य) अये! अरण्ये महदाक्रुष्टम् । श्रुतं मया ह्यद्य शालंकायनः प्रविष्टवानिति । न खलु किंचिद्वत्सराजस्तेन छलितः स्यात् । चेटः- (परिक्रम्य अवलोक्य सभयम् ) अय्य! इदो इदो विलोहेहि । केसाकेसी संपहारो संवुत्तो। चोरः-हन्त ! तदेवात्र संवृत्तम् । वासिका आवन्तिकाश्च खल्वमी योधाः । एते हि- समुन्नदन्तो धृतचापशूलप्रासासिशक्तिक्षुरिकागदायैः । परस्परं नन्ति रुषा प्रवीरा द्विधा विभक्ता इव मृत्युदंष्ट्राः ।। - हस्तिपकः सखङ्गभीषणं (१) सिझनादं वनकच्छदो निर्गत शत्रुवलं परीक्षितं च अस्माकं योधैः । आर्य ! भीततया सुष्टु अहं व्याकुलः । क एप प्रदेशः ? आर्य! इदानी खलु मया अभिज्ञातम् । आर्य ! इत इतो विलोकय । केशाकेशि संप्रहारः संवृत्तः । 2. 3.

·UUENESSEL चेटः-2 - चेटः -' अय्य! एहस्स सल्लरुक्खस्स समीवे चिटिअ सुहं णं पेक्खिस्सामो । चोरः-अरे ! सम्यगुपलक्षितं भवता । (उभौ परिक्रम्य तिष्ठतः) अय्य ! को गु खु एसो पदुमवणं विअ जोहाणं मुहवणं छिंदतो तुरअ- चकं विअ जुद्धमंझे पारम्भमदि ? चोरः---अये ! नन्वेष वत्सराजः अयं हि- हुतहुतवहतेजाः कुश्चितभ्रूपताकः प्रचुररुधिरलिप्तः प्रोचतप्रांशुखड्गः । विचरति गतशतः शत्रुसंघान् विनिघ्नन् तुरगगतिविशेषात् सर्वतो दृश्यमानः ।। चेटः-'अय्य! एसो खुसबरराओ "अरे कच्चाअणा! पुत्तं मे साणुगं एसिअ कहिं गच्छसि" त्ति भणिअ भट्टिणो समीवं एव्व धावइ । चोरः-अरे ! पश्य पश्य । परिघूर्ण्य भुजेन रोषदीप्तो नृपतिः काश्चनतालसनिभेन । अवधीदुरसि प्रदीप्तशक्त्या द्विषमेषो न्यपतक्षितौ गतासुः ॥ चेटः- अय्य ! मज्जिदा विअ भूमी भट्टिणा णिहदेहिं सबरबळेहिं दुदिणं विअ वणगहणम् । चोरः-सम्यगाह भवान् । यथा यथा हरिरिव माहिषं गणं नराधिपः समभिनिहन्ति निर्दयम् । 2. आर्य! एतस्य सालवृक्षस्य समीपे स्थित्वा मुखं ननु प्रेक्षिष्यावहे । आर्य! को नु खल्वेष: पनवनमिव योधानां मुखवनं छिन्दन् तुरगचक्रमिव युद्धमध्ये परिभ्रमति ? आर्य! एष खतु शबरराजः "अरे कात्यायन! पुत्रं मे सानुगम् एष्यति, कुत्र गच्छसि" इति भणित्वा भर्तुः समीपमेव धावति । आर्य ! मजिता इव भूमिः भ निहतैः शबरबलै: दुर्दिनमिव वनगहनम् । 3.

·वीणावासवदत्तम् २५ तथा तथा शबरबलं समन्ततो निशामुखे तिमिरमिवाभिवर्धते ॥ चेटः-ह द्धि ! हदा सव्वे भट्टिणो जोहा । चोरः-अरे ! गता खामिपिण्डानृण्यमिति ब्रूहि । चेट:- कोसुब्भरणकच्चुओ हिउडिभग्गभीसणो तब्बणअणो तब्बणअणो आअण्ण- पुण्णचाओ को एसो ? चोरः-अयं ननु शालकायनः । एष खलु राजानं सस्मितं बाणैरलंकुर्वाणः- शरेण तीक्ष्णायसतेजनेन पादोरुदेशे न्यवधीनरेन्द्रम् । चेटः-३ ह द्धि ! चोरः-प्रासेन राज्ञा निहतोऽसमूले व्यपेतसंज्ञो न्यपतद्धरायाम् ॥ + अविहा ! एदेण अजं गळगिरिपडिमेण हथिणा सरम विअ भट्टार करअन्तो अहिपददि हत्थिजोहो । चोरः-अहो, बलौदार्यं राज्ञः ! उद्वाक्ष्यन रोदमभ्यापतन्तं राजा प्रासं क्षिप्तवानुग्रतेजाः । भिन्नात्मासो विग्रहे तेन नागः त्रासाद्रौति प्रावृषीवाभ्रराशिः ॥ चेटः --- ह द्धि ! गआरोहएण हिअअप्पदेसे तोमरेण हदो भट्टिणो तुरओ । हा धिक ! हताः सर्वे भतुयोधाः । 2. कौसुम्भरणकञ्चकः भुकुटीभङ्गभीषणः ततनयनः आकर्णपूर्णचापः क एप: ? हा धिक् । अपिहा ! एतेन अयं नलगिरिप्रतिमेन हस्तिना शरमयमिव भतारं कुर्वन् अभिपतति हस्तियोधः। हा धिक् ! गजारोहकेन हृदयप्रदेशे तोमरण हतो भर्तुस्तुरगः । 3. 5. + ·२६ वीणावासवदत्तम् चोरः-अरे ! पश्य पश्य । एष खलु राजा त्वरिततरं मचादवरुह्य हरिणप्लुतके- नोत्प्लुत्य कैशिकामार्गेण प्रहारेण- निकृत्तवान् द्विरदपतेर्महाभुजं महासिना सदशनमश्मकर्कशम् | पतन्नसौ व्यपगतजीवितोऽवधीत् स्वशस्त्रिणः स्वयमचलाभविग्रहः ।। चेटः- अय्य ! अत्यग्गदो भअवो सुय्यो । धूमाअदि खु सव्वं वणगहणम् । चोरः-सम्यगुक्तं शेखरकेण । न्यस्येव गङ्गामवतीर्य सन्ध्यां रणाजिरेऽस्मिन् क्षतजाभिताने । परं स्वतेजश्च नरेन्द्रसिंह निमग्नवानम्बुनिधौ विवस्वान् ॥ चेटः---2 अय्य ! भट्टिणी भीददाए तहिं तहिं रुक्खावुदसरीरा ठिदा संभु (सबर १) वीरा । चोरः -एष खलु राजा- कृत्वा सुखेन गणनीयमरातिसैन्य भूमिं कळेबरशतैरतिदुर्गमां च । युद्धाङ्गणे चरति भूमिपतिः श्रमातः गाढप्रहारपरिविह्वलयेव गत्या ॥ चेटः- ह द्धि ! पडिदो भट्टा । चोरः-इदानीमस्तमितः सूर्यः । चेटः- अय्य ! एसो खु भट्टा उज्झिदसजोपसुट्टो विअ सीहो भीदभीदं उवअदेहि अमित्तेहि बद्धो । आर्य ! अस्तंगतो भगवान् सूर्यः । धूमायते खलु सर्व वनगहनम् । आर्य! भर्तुः भीततया तत्र तत्र वृक्षावृतशरीराः स्थिता: शबरवीराः । हा धिक् ! पतितो भर्ता । आर्य ! एष खलु भर्ता उज्सितसत्त्वोपसष्ट (१) इव सिंहो भीतभीतमुपगतैः 3. अमित्रैः बद्धः ।

·वीणावासवदत्तम्
२७
..
चोरः-कष्टं कष्टम् !
भूमिः कराग्रेण विवर्तिताब
श्वासेन भनो हिमवान् महाद्रिः ।
आसारवृष्टया शामितोऽग्निरौर्वो
विनिर्हतः कीटशतैरनन्तः ॥
चेटः-1 अय्य ! एहि, इह ण ठादव्वं असेहि ।
चोरः
-तथास्तु (परिक्रम्य) अहो खलु नु विधे१रतिक्रमता ! एप हि..
अतुलबलपराक्रमप्रभाव:
प्रथितयशाः समरव्रणागात्रः ।
नरपतिररिभिर्निबध्य नीतो
बलिरिव भोगिपभोगपाशबद्धः ।।
(निष्कान्तौ)
॥ द्वितीयोऽङ्कः ॥
आर्य ! एहि, इह न स्थातव्यमस्माभिः ।
1.

·॥ तृतीयोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति सचिन्तो यौगन्धरायणः) यौग-(विष्णोर्नामानि पठन्) विष्णुस्त्रिधामा भगवानुपेन्द्रो नारायणश्चक्रधरो मुरारिः । दामोदरः शौरिरनन्तमूर्तिः कृष्णोऽच्युतः कंसरिपुर्मुकुन्दः ॥ (परिक्रम्य) परेधुः प्रभृत्यहं दुःस्वप्नं पश्यामि । नागवनं च प्रविष्टवान् स्वामी। किं नु खलु भवेत् ! (निश्वस्य) अहो नु खलु स्नेहबलदुर्बलस्य मनसो नित्यातुरता ! कुतः- तस्यापरैरपरिधृष्यबलप्रभाव- श्रीवीर्यशौर्यधृतितामभिजानतोऽपि । तत्तद्विकल्प्य हृदयं परिवपते मे प्रेम्णा सहैव सततं भ्रमतीव दुःखम् ॥ (परिक्रम्य तिष्ठति) प्रतीहारी- (प्रविश्य) 'कहिं णु हु अय्यजोअंधराअणो। (विलोक्य) एसो चन्दणमंडपे ठिदो । जाव उवसप्पामि । (उपेत्य) जेदु अय्यो । अय्य ! उज्जयिणीदो को वि पत्तहत्थो आअदो । यौग-भवति ! प्रवेशयनम् । प्रती- अय्यो आणवेदि (निष्क्रम्य चारेण सह प्रविश्य) एसो अय्यो, उक्सप्पदु । (निष्कान्ता) कुत्रनु खलु आर्ययौगन्धरायणः? एष चन्दनमण्डपे स्थितः। यावदुपसर्पामि । जयत्वार्य: । आर्य ! उज्जयिनीतः कोऽपि पत्रहस्त आगतः । यदार्य आशापयति । एष आर्यः, उपसर्पतु ।

·वीणावासवदत्तम् २९ ! चारः-(उपसृत्य) 'जेदु अय्यो । योग -स्वागतम् । भद्र ! का वार्ता तत्र ? चारः- एसो खु संकिंचाअणीए (सालंकाअणीओ:) हो। यौग-आनय (गृहीत्वानुवाच्य) भद्र ! कदा शालङ्कायनः सनीलगजो निर्गतः ? चारः-अज्ज दसमो दिअसो । योग -किमर्थ पुनस्त्वया विळम्बितम् ? चारः-सवे कोसंबीमग्गा बंधाविदा । तेण अहं विळंबिअं आअदो । योग-(आत्मगतम्) अनाथाः कृता वयं प्रयोतेन, अथवा स्वामी । अतीव दीर्घायुरतीवशूरः शस्त्रैरवध्यो मतिमान् कृतास्त्रः । श्रियः परं धाम च सार्वभौमः स्वस्थं विजित्यैष्यति शत्रुसवान् ॥ (प्रकाशम्) भद् ! विश्रम्यताम् । चारः 5 अग्यो आणवेदि (निष्क्रान्तः) यौग-अतिक्रान्त इव कालः । किं नु खलु कर्तव्यमिदानीम् ? अथवा ससंशयत्वादातव्य एव लेखः । स्वस्तिके ! प्रतीहारी-(प्रविश्य) अय्य ! इअं लि । यौग-शीघ्र लेखावासात् लेखनीयं पत्रं चानय । प्रती- अय्यो आणवेदि । (निष्क्रान्ता) 2. 3. जयत्वार्यः । एप खलु शालङ्कायनीयो लेग्वः । अद्य दशमो दिवसः। सर्वः कौशाम्बीमार्गः बन्धितः । तेनाहं विलम्बितमागतः । यदार्य आशापयति । आर्य! इयमस्मि । यदार्य आशापयति। 5. . 7.

·३० वीणावासवदत्तम् योगः -(निश्वस्य) अपि नाम भवेन्नृपस्यशान्ति- निरतस्य ग्रहणे वनद्विपानाम् । अपि नाम न लक्षतां च यामः स्फुटधिग्वादशरस्य पण्डितानाम् ॥ प्रतीहारी -(प्रविश्य) आणीदं मए जहाणत्तं सव्वम् । योग-भद्रे ! आनय । प्रती-- अय्य ! इदं । (दत्वा निष्क्रान्ता) योग-किं नु खलु हस्तान्मे लेखनी पतिता (विचार्य) भवत्वहमेव तत्र यास्यामि । प्रतीहारी- (प्रविश्य) जेंदु अय्यो । उपाअमस (उपासअमढः) समीवादो किळबन्धओ एअदो । योग ---(आत्मगतम्) बन्धक इति । एतदप्यनिमित्तमेव । (प्रकाशं) अहमेवैनं प्रत्युद्गमिष्यामि । (उभौ परिकामतः) योग-(निश्वस्यात्मगतम् ) निराशमित्र मे मनः स्वामिनं प्रति । अथवा अनियतं हि निमित्तं नाम । प्रती-'अय्य ! एसो खु । (निष्क्रान्ता) यौग-(विलोक्य) अये ! दृष्टपूर्व इव । (प्रविश्य पाशुपतवेषो हंसकः) 'जेदु भवम् । योग-अये ! हंसको दिष्टया वेषान्तरेणायमागतः । 2. आनीतं मया यदाशसं सर्वम् । आर्य ! इदम् । जयत्वार्य: । उपासकमट(?)समीपात् किल बन्धक आगतः । आर्य ! एष खलु सः । जयतु भवान्। 3. 5.

·वीणावासवदत्तम्
अय्य!
योग-अये ! हंसको दिष्टया वेषान्तरेणायमागतः ; कार्यविशेषो वियत इति
नूनम् । (प्रकाशम् ) किमस्ति प्राणधारणोपायः ?
हंस-(आत्मगतम् ) विदिदो सि । (प्रकाशम् ) धीरो खु अग्यो !
यौग-अल्परक्षरैरनल्पमुक्तम् ।
हंस
यौग-तिष्ठ तावत् । बहूपहरमिदं स्थानम् । कर्णे कथय ।
हंस –'अय्य ! तह । (कर्णे) एवं विअ ।
यौग-हा खामिन् ! (इति मोहमुपगतः)
हंस-(उदकेन मुखमवसिच्य) समस्ससदु समस्ससदु अनो।
यौग-(प्रत्यागत्य) हा देव ! (इति पुनर्मोहमुपगतः)
हंस-समस्ससदु समस्ससदु अग्यो ।
यौग-(प्रत्यागत्य)
धिव्यन्त्रिणो धिक्प्रभुशक्तिमत्त्वं
धिग्नीतिशास्त्रं धिगुपायचिन्ताम् ।
न विद्यते किशन जीवलोके
प्रत्यर्थिभूतं भवितव्यतायाः ॥
इंस-सुणाहि सव्वम् ।
१. विदितोऽस्मि । धीरः खल्वार्यः !
२. आर्य!
३. आर्य तथा । एवमिव ।
समाश्वासयतु समाश्वासयत्वार्यः ।
५. समाश्वासयतु समाश्वासयत्वार्यः ।
१. शृणु सर्वम् ।
5

·३२ मांगावासबदतम् यौग-(उत्थाय) कथयतु भवान् कथयतु । अथवा आगच्छ चन्दनमण्डपे विश्वस्तः तत्रैव निःशवं श्रोष्यामः । (उभौ परिकामतः) योग-भो ! मया मोहमुपगतेन न खलु मन्त्रस्रावि वचनमुक्तम् इंस-'णत्थि किंचित् । योग-दिष्टया ! इंस-'अय्य पविहं चन्दणमण्डवम् । योग- अस्त्रेणेन्द्रजिता प्रसह्य समरे यदामरामानुजौ बद्धावित्यवदन्महर्षिवृषभो वाल्मीकिरायः कविः । बन्धात्प्रत्ययितं तदद्य नृपतेः पूर्णस्य सर्वैर्गुणै. दैवं मुख्यतमं नयादि सकलं खेदावहं केवलम् ॥ (उपविश्य) भो हंसक ! गाढप्रहारप्रवृद्धमूर्छाप्रवासितस्मृतिः स्वामी बद्ध इति शके। हंस-'अय्य ! अण्णहा कहं भविस्सदि ? मए उण मत्थअळद्धखग्ग- प्पहारेण चिरेण मुण्णं उवळंभिअ बंधिअ णीअमाणो दिहो । योग-बद्धा नीयमानो दृष्टः ! भोः ! मयि जीवति नाम वत्सराजो गतपा (गजपा) वारणराजदीर्घबाहुः । १. नास्ति किश्चित् । २. आर्य ! प्रविष्टं चन्दनमण्डपम् । ३. आर्य ! अन्यथा कथं भविष्यति । मया पुन: मस्तकलन्धखङ्गप्रहारेण चिरेण शून्यमुपलभ्य बद्धवानीयमानो दृष्टः ।

·वीणावासवदत्तम्
३३
वशतामविशद्विषां जनानां
किमतः कष्टतरं नु नाम लोके ॥
हंस-' तदो तहिं एव्व पाणं परिचतुं ववसिदोवि अय्यस्स इमं वुत्तन्तं
भणिअ मरिस्सं त्ति आअदो नि ।
यौग-अतीव कर्तव्यमनुष्ठितं भवता । कुतः !
आदौ यथा प्रवृत्तं
कार्य लोकैरसंविदितमेव ।
शक्यं यथानुरूपं
प्रतिपत्तुं वश्वयित्वान्यान् ॥
२
हंस अदो एव्व मए वेसपरिवट्टो किदो ।
योग-साधु कृतम् ! अपि जानीषे क नु खलु वर्तते स्वामी !
हंस--- उज्जयिणी एव्व णीदो ति तोमि ।
यौग-कथमिव !
हंस-- मुदं मए साळंकाअणवअणं सवअणं (सावहाणं!) "सूरा णीदीमंतो
वञ्चराअस्स सइवा ; ता सिग्धं उजइणी एव्व गंतव्वा" ति ।
योग-हा कष्टम् !
१. तत: तत्रैव प्राणान् परित्यक्तुं व्यवसितोऽपि आर्यस्थमं वृत्तान्तं भणित्वा
मरिष्यामीति आगतोऽस्मि ।
२. अत एव मया वेषपरिवर्तः कृतः ।
३. उजयनीमेव नीत इति तर्कयामि ।
श्रतं मया सालङ्कायनवचनम् (सावधानं ?)
शूरा नीतिमन्तो
वत्सराजस्य सचिवाः | तन्छीघ्रम् उजयिन्येव गन्तन्या" इति ।

·वीणावासवदत्तम्
..
शूरा वयं किल वयं किल नीतिमन्तो
यातः सपनवशतामवशः पतिर्नः ।
तस्यैव वा वचनमस्तु तथैव पुंसां
शौर्य नयश्च महति व्यसने प्रथेते ॥
इंस अग्य ! तारिसं परिभवं अणुभविअ मिस्सदि ण खु भट्टा ?
योग-मा मैवम् , पश्य ।
अन्तर्निगूढामर्षाणां तेजःसत्त्वक्षमावताम् ।
नास्त्यसयतरं दुःखं महतां धैर्यशालिनाम् ।।
हंस-'उजइणी गदस्स भट्टिणो ण हु किंचि अणिडं भवे !
योग-तत्रापि नास्त्यपायः ।
हंस-कहं वि?
यौग-अस्मत्स्वभावानभिज्ञतया स्वामिनं प्रत्यपायेऽसति रुमण्वतो मम वा
प्रयोतं विना नात्यन्या गतिरित्याशङ्कमानः तत्रभवान् भरतरोहकः
सर्वप्रकारेण स्वामिनं परिपालयिष्यति ।
हंस-' एवं होदु ।
योग-(विचिन्त्य) हंसक ! त्वमिदानी नगरान्निष्कम्य स्वेनैव वेषेण हतो
राजेति प्रकाशयन्नागत्य निवेदय ।
हंस-'अय्य ! तह । (निष्क्रातः)
१. आर्य ! तादृशं परिभवमनुभूय मृष्यति न खलु भर्ता ?
२. उज्जयनी गतस्य भर्तुर्न खलु किञ्चिदनिष्टं भवेत् ?
३. कथमिव?
४. एवं भवतु ।
५. आर्य ! तथा।

·वीणावासवदत्तम्
योग-(पत्रं लेखनी च आदाय सचिन्तम्) रुमण्वता राजा चेमान्यक्षराणि
प्रबुध्यन्ते नान्यैः, अतो लेखविसंवादे सत्यपि नास्ति मन्त्रभेदः ।
(लिखित्वा संवेष्टय) कोऽत्र भोः ?
पुरुषः (प्रविश्य)-' जेदु जय्यो ! अहं दओ (करमओ !) ।
यौग-अब खल्विहागमिष्यति रुमण्वानिति श्रूयते । शीघ्रमेव लेखं तस्मै प्रापय ।
अग्य ! तह । (गृहीत्वा निष्क्रान्तः)
योग-लिखितं च यथा कर्तव्यं रुमण्वतः । सुष्ठु खल्वहं चक्षुर्मोहिनी विषा
जानामि । अतः-
विमोह्य नेत्राणि तया जनानां
प्रविष्टवदारुचितां प्रदीप्ताम् ।
गत्वा पुरीमुज्जयिनी पति मे
विमोचयिष्यामि नयेन शत्रोः ॥
कष्टं नाम । किं नाम मे मुखान्निर्गतम् । कोऽहम् ! कः स्वामी !
सिंहा यथा परपराक्रमसाधितानि
खादन्ति नैव पिशितानि बुभुक्षयार्ताः ।
दुःखे महत्त्यपि तथैव परेण लब्धान्
वाञ्छन्त्यसूनपि न मानधना महान्तः ॥
अतः प्रद्योतं वञ्चयित्वा स्वामिनो यथाभीष्टकारी भविष्यामि ।
प्रतीहारी–(प्रविश्य) जेदु अय्यो ! भटिणो उपमाओ हंसओ रुदंतेहि
जणेहिं परिवुदो दुवारे चिठिदि ।
१. जबत्वार्यः ! अहम्--- (करभक: ?)
२. आर्य ! तथा
३. जयत्वार्यः ! भर्तुरुपाध्यायो हंसको रुदद्भिर्जनैः परिवृतो द्वारे
तिष्ठति ।

·३६
वीणावासवदत्तम्
3
यौग-किं किं तन्नातिना !)गतम् । अहमेवैनं प्रत्युद्गमिष्यामि ।
(उत्थाय पारक्रामतः)
प्रती-' अय्य ! आअदं न चोणीरगोरअं () ।
यौग-भवति ! त्वमिदानीमभ्यन्तरं प्रविश ।
प्रती-'अय्य ! तह (निष्क्रान्ता)।
(ततः प्रविशति साश्रुहंसकः नगराध्यक्षश्च)
हंस अय्य । हदो दे भट्टा पज्जोदस्स बळेहिं णीळणाअन्ववदेसेण
(इति पादयोः पतति)
योग -हा स्वामिन् ! हा सखे ! (मोहमुपगत इव)
अध्यक्षः-समाचासयतु ।
यौग-(प्रत्यागत्येव) धिगद्याप्यहं जीवामि । अस्थाने मामपास्य गतो भर्ता ।
विहाय मां यद्यपि देव यातो
दिकागजेन्द्रग्रहणाय नाकम् ।
अथाप्यहं त्वामनुयाम्यवश्य
चितां प्रविश्याग्निविधूतपाप्मा ॥
अध्यक्षः-इदानीं खलु वयं विनष्टाः ।
यौग-भो हरिवर्मन् ।
अध्यक्षः-आज्ञापय ।
योग-गच्छ त्वं शीघ्रं यमुनातीरे चितां कारय ।
अध्यक्षः-प्रसीदत्वार्यः । नार्हति भवानस्मान् विनायीकर्तुम् ।
१. आर्य ! आगता: स्म: चतुर्दारगोचरम् (?)
२. आर्य ! तथा।
१. आर्य ! इतस्ते भर्ता प्रद्योतस्य बले: नीलनागन्यपदेशेन ।

·वीणावासवदत्तम् 3 यौग-अनिश्चितमपि मया प्रोक्तपूर्वम् ? अध्यक्षः-हन्त ! त्यक्ता एव वयम् । (रुदन्निष्क्रान्तः) हंस-' अय्य ! किं एदं ! योग-उज्जयिनीमहं यास्यामि । हंस-'जइ अय्यो गओ णिस्संस रुमण्णो वि तहिं आगमिस्सदि । योग - ततः किम् ! हंस- पविठ्ठो भवे एत्थ पंचालो । यौग पिङ्गळादयस्तं निवारयिष्यन्ति । हंस-' जुद्धं णाम अणिअभजअत्तेविणं रक्खिदव्वा (8) । योग-समानवंश्या ननु राज्ञो रिपवः । हंस- मए उण किं कादव्वं ? यौग-यद्रुमण्वता प्रोक्तम् । बामणः-(प्रविश्य) स्वस्ति भवते ! सर्वाः प्रकृतयस्तत्रागमनमिच्छन्ति । योग-किं स्वामिनः समीपे ? -न हि । राजभवने । योग--निवृत्त इदानीं राजभवनव्यापारः । ब्राप-तथापि ननु सन्ति तस्य त्रयो भ्रातरः । यौग-किं तैः ? बाप-तेषामेकं राज्येऽभिषिच्य प्रद्योतवैरनिष्क्रयः कर्तव्यः । न चिता प्रवेष्टव्येति प्रकृतिजनानां सन्देशः । १. आर्य किमेतत् ? २. यद्यार्यों गतः निस्संशयं रुमण्वानपि तदा अगमिष्यति । ३. प्रविष्टो भवेदत्र पाञ्चाल: । ४. युद्धं नाम अनियतभद्रम् ; आत्मापि नूनं रक्षितव्यः (१) मया पुनः किं कर्तव्यम् ?

·३८
वीणावासवदत्तम्
यौग-नान्यत् ।
बास-वन्ध्यो
माथ-दुःखं ननु चिताप्रवेशः ।
योग-तस्मादपि दुःखतरं स्वामिनो वियोगः ।
मास- रक्षितव्या ननु प्राणाः ।
योग-ततोऽपि प्रतिज्ञा ।
ननु निष्कारणजीवितत्यागः ।
यौग -भर्तृदर्शनहेतुत्वादवन्ध्यः ।
ब्राम-अनियतं हि तत् ।
योग–अनिश्चितानामेतत् ।
प्राथ-सन्दिग्धा ननु परलोकाः ।
योग-निस्सन्दिग्धा मम ।
बाप-न शक्ष्याम्यहमतः परं वक्तुम् ।
हंस-' अळं, गच्छदु अय्यो । ण सकं परिस्समेण अण्णहा कादुम् ।
ग्राम-भोः ! तथा (निष्क्रान्तः)।
नगराध्यक्षः-(प्रविश्य) आर्य ! कृतं यथाज्ञप्तम् ।
यौग-अहो ! प्रियं कृतम् ।
(उत्थाय सर्वे परिकामन्ति)
इंस-' अहो ! भट्टिणो उवरि अणुराओ पकिडिजणाणं, णत्यि मुह (हं)
अबंफदुहिणं ।
योग-सम्यगाह भवान् । इयं हि-
१. अलं, गच्छत्वार्यः । न शक्यं परिभ्रमेण अन्यथा कर्तुम् ।
२. अहो ! भर्तुरुपरि अनुरागः प्रकृतिजनानाम् , नास्ति मुखम् अबाष्पदुर्दिनम्।

·वीणावासवदत्तम्
३९
सचिवद्विजपौरयोषितां
वदनैः सन्ततबाष्पवर्षिभिः ।
नलिनीव विराजते पुरी
प्रचुरासारजलार्द्रपङ्कजा ॥
अध्यक्षः-आर्यस्य चिताप्रवेशश्रवणेन द्विगुणीकृतः प्रकृतिजनानां सन्तापः ।
हंस-णिग्गदो भवणादो ।
योग-भो हरिवर्मन् ! यावद्रुमण्वानागच्छति तावदस्यां नगर्या अप्रमादेन
भवितव्यम् ।
अध्य-अथ किम् ।
हंस-(एकतो विलोक्य) अहो ! णअरं विअ जमुणादीरं संव्वुत्तं ।
यौग-साधु बहुजनप्रत्यक्षं नाम विचारणीयं भवति ।
हंस-इदो चिदा ।
यौग--(विलोक्य) एषा हि-
विकसत्प्रचुरोल्लसत्स्फुलिङ्गा
पवनालोलशिखासहस्रकीर्णा ।
मदुपागमनं नृपाय वक्तुं
त्रिदिवं प्रेषयतीव धूम एति ॥
(परिक्रम्य) हंसक ! गच्छ त्वमिदानीम् । यौगन्धरायणो गतः
स्वामिसमीपमिति रुमण्वन्तं ब्रूहि ।
१. निर्गतो भवनतः ।
२. अहो! नगरांमव यमुनातीरं संवृत्तम् ।
३. इतश्चिता।
6

·वीणावासवदत्तम्
हंस-'अय्य ! तह (पादयोर्निपत्य माश्रुमुखो निष्कान्तः) ।
योग-पुष्पं पुष्पम् ।
(प्रविश्य चाङ्गारिकाहस्तः)
चंट:-अय्य ! इंदं पुष्पम् ।
योग-(प्रगृह्य तामर्चयति)
चेटः सुणिस्समहं भट्टिणो मरणं ; पक्खि, ण परिमि । (रुदन्निष्क्रान्तः)
यौग-(आत्मगतम्) बद्धमिदानी विद्यया जनानां चक्षुः । (प्रकाशम ) भोः ।
सर्वान् पौरान विज्ञापयामि । यत्किश्चिन्मे स्खलितं तन्मर्षणीयं भवद्भिः !
(चितां प्रदक्षिणीकृत्य) एष भोश्चितां प्रविशामि । (उल्लङध्य परिकामति)
(नैपथ्ये हाहाकारः क्रियते)
योग---दिष्टया जनाः सर्वे वञ्चिताः । तथा हि
केचिद्भूमितले यतन्ति विचरन्त्येके सहाहारवाः
केचिन्मुक्तशिखा रुदन्ति विलपन्त्युद्वाहवः केचन ।
केचिद्गावणि पातयन्ति च शिरः सर्पन्ति केचिक्षितौ
केचिद् नन्ति करैरुरो मुहुरयं सिद्धप्रयोगो मम ।।
अतः खल्वहम्-
उन्मत्तवेषः सुखमुज्जयिन्यां
भ्रान्त्वा यथाहं प्रतिपद्य कार्यम् ।
इहागमिष्यामि सहैव भर्ना
विकासयन् पौरजनाननानि ॥
१. आर्य! तथा ।
२. भोष्याम्यहं भर्तमरणम् ; प्रेक्षितुं न पारयामि ।

·वीणावासवदत्तम्
४१
संप्रति हि-
उपागतं वमदिव दिङ्मुखैस्तमो
निशामुखं परमृतकर्णमेचकम् ।
परिक्षरत्तिमिरपरीतमम्बरं
शनैः शनैरवतरतीव मेदिनीम् ॥
(निष्क्रान्तः)
॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥

·४१
वीणावासवदत्तम्
॥ चतुर्थोऽकः॥
( ततः प्रविशति डिण्डिकवेषो हंसकः )
हंस -ससमुद्दळे सळरुक्खससुळासुणसिद्धणाअं धबधम्माधादेहाणं एकण विणा
सएळोवे । (विचिन्त्य)अज खु मए पअळाउजइणी परिभमिदा । मुहुत्तरं
इमं सीसुदेपउळे विस्समिस्सम् । (परिक्रम्य ) इदं मे.
*
एतावानेव भाग: आदर्श उपलभ्यते ।

·लोणावासवदत्तम् ॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशति डिण्डिकवेषो हंसकः) ..... ससुलामुलसिद्धणाअगंधव्वदण्डाघादेणाहं एको विणा सअ- लेहिम् । अज खु मए सअला उज्जयिणी परिभमिदा । ता मुहुत्तरं इमस्सि सुन्नदेवउले विस्समिस्सम् । (परिक्रम्य) इदं देवउलम् । जाव पविसामि । (विलोक्य) को णु खु एसो डिंडिओ जणेहिं परिवुदो गधन्तो आअच्छदि । (निरूप्य) अय्य वसन्तओ एसो खु । (ततः प्रविशति डिण्डिकवेषो नृत्यन् वसन्तकः) वसन्तकः (गच्छन् )-अय्या परिस्संतं हि दिहिआ णिव्वुत्तो सव्व । (परिक्रामति) हंसकः-भो आअच्छ । तुए सह णच्छामि । वस-(विलोक्य) अए हंसओ । भो जइ मए जिदं तदो तुवं किं देसि । हंस-इदं 'भसुमापसेसि देमि । वस--साहु णच्चिस्सम् । (उपसर्पति) इंस-सुण्णं इदं देवउलम् । को णु खु अम्माणं सकी भविस्सदि । वस-देवो। हंस-वन्दामि । अय्य कदा तुवं आअदो । वस-जदा तत्तभवं गहिदो ति सुदो तदो एव्व अहं णाअवणादो णिकमिक्ष अणुपदं इह पविट्ठो म्मि। 1. भासुमा 2. सरखी ·2 JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH हंस-कहिं उण अजो मुजेदि । वस–मए उण अणेएहिं विलम्बेहिं पज्जोदो मुठ्ठ आराहिदो । तहिं एव भुखामि । हंस-उदयण एव्व' दाणिं अय्यो सव्वुत्तो । वस-भो हंसा को तहिं वुत्तन्तो । हंस-पाहिदा कोसम्बी पश्चालेण । हदा जुद्धे भट्ठिणो भादरो । वस-भो मुदं मए अहिदम् । तदो। हंस-तदो गलिअकुमारो अंतरिक्खे....में उप्पादइदुकामो तहिं तर्हि एव्व पविट्ठो। वस-साहु किदम् । तदो। हंस-अय्यो उण जोअंधराअणो । वस–सो मए दिट्ठो उम्मत्तवेसेण परिभमन्तो । रुमण्णो उण कहिम् । हंस-अय्यो उण रुमण्णो जुद्धे भट्ठो विअ (?) अपसरिअ इदो जाव कोसंबी (?) तहिं तहिं गामे किसिगोरिक्खवणज्जादिणा पुरुट्ठो (2) पिअलापाण भट्ठङ्गं अकमिअ सज्जन्तीए (8) विदूरे ठिदो । वस-जुत्तम् । तदो। हंस-अय्यो उण तु 'सअलअडवीमग्गं रक्खन्तो भइरुक्खरे विदुखरे (?) ठिदो। वस-तदो। हंस-अंहाणं जोअंधराअणेण हाणासणकबलादिनिगूडेहि लधहेहि () अणुऊलमारुदमुत्तेहि जोअधूमेहि नलागिरी मत्तो किदो । वस-किण्णिमित्तम् । इंस-जदा उदामो णरं ओदिण्णो भवे भट्टारं विणा णत्यि अण्णो पज्जोदस्स गरे (1) तदो तं आरुहिम मुहं भट्टा गमिस्सदि । 1. इदयवेदणी 2. अदा. 3. एहिदं 5. a few syllables missing. 6. वणअदिणेण 7. 4. कुमो ·VIŅĀVĀSAVADATTAM 3 वस-भो जुतं एदम् । अथिणा' पश्चिदस्स अत्थिणा एल्व पडिवचणम् । तदो। हंस-अज्ज अय्यजोअंधराअणो सरिसे पिआरं उपलभिअ भणिदं हि । सुवो नलागिरी उद्दामो भविस्सिदि । तं गच्छ' तुवं लिङ्गिविणिजसिं पिआर- व्ववदेसेण इह वसंतादीणं' विसिंहहप्पमुहाणं अंहाणं जोहाणं भणाहि -सुवो सब्वे णिऊडा इही सज्जा भविअ रच्छाए चत्वरे तहिं तहिं देवउले चिट्ठ । हदग्गाघरे ब्भमपहारपसवालअवो. ..अम्। हंस-अय्य तह । वस-कदि मत्ता दे। हंस-पञ्चदसाणि । वस-भो मित्तिणं खु अम्मेहिं इमं दुःखकत्तारम् । हंस-एव्वं एव । वस–चारप्पहाणोपठज्नदो ना आअन्छ । दाणिं णचिस्सामो । हंस-तह (नृत्यतः) वस-भो जिदं खु दाणिं मए । (भस्मावसेचिकामाक्षिप्य निष्क्रान्तः) हंस-अविहा एसो डिण्डिओ सव्वस्स1 मे आछिन्दिअ पलायदि । गहह अय्या। (इति निष्क्रान्तः) प्रवेशकः11 (ततः प्रविशति राजा भरतरोहकश्च) राजा-सखे भरतरोहक अरिमित्रमिति12 पुंसां अनियत एव नियमः । पश्य- 1. अहिण 2. अस्थिणे एव 8. रिच्छाए 9. many syllables missing. 10. सच्चस्सं 3. गुन्छ 11.. This word is not in the 4. वसन्तन्दीणं 5. विसंहप्पमुहाणं Ms. 6. सुवे 12. अरिमित्रमिति 7. इहा ·4 JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH यवप्यहं त्रिनयनानुमतं प्रविश्य तं पीढयाम्युदयनं गुणभावनार्थम् । चेतस्तथापि मम वेपत एव नित्यं स्नेहः क साम्प्रतममर्षविषः क च प्राक् ॥१ भरत-स्वामिन् देवसम्पदा तस्याभिमुख्यम् । (उभौ परिक्रामतः) राजा-सेनापते शालकायनस्य का वार्ता । भरत-स्वस्थीभूतः शालकायनो भर्तुरवश्यं संदर्शनोत्सवेन आत्मानमनुग्राह- यिष्यति । राजा-इच्छाम्यहं तस्यागमनम् । भरत-देव- स्फुरदंशुसहस्रमालिना नवकालेयकपिण्डपाण्डुना । रविणा रचितोदयश्रियं वहता काश्चनमेतदासनम् ॥ २॥ राजा--यत् भवते रोचते (उपविशति) (प्रविश्य) प्रतीहारी-जेदु भट्टा । एसो सालकाअणो दुवारे हिदो राजा--विजये तं प्रवेशय । प्रती-जं भट्टा आणवेदि (निष्क्रम्य शालकायनेन सह प्रविशति) शाल--अब खलु मया- अवसितनिजकार्यवत्तया सुखमिति राजकुलं प्रविश्यते । गुरुकुलमिव शाखशालिना' समितिषु लब्धजयेन वादिना ॥ ३ ॥ प्रती--एसो खु भट्टा । उपसप्पदु अग्यो । नेन सह प्रविशति is only a conjectural reading. 1. विष 2. विजयंक प्रवेशय 3. शालाहाय; after this the syllables are missing. 4. शास्त्रषासना ·VIŅĀVĀSAVADATTAM (निष्क्रान्ता') शाल--(उपसृत्य) विजयतां देवः । राजा-आर्य। मयि दूरावगाढस्य स्नेहौदार्यस्य चाङ्किकाः । तेजःशौर्यपदन्यासाः किं रूढास्ते रणव्रणाः ॥ ४ ॥ शाल-स्वामिप्रसादप्रभवैरुदारैर्भाषामृतैस्तत्क्षणमेव पुंसाम् । वज्रप्रहारा अपि मर्मलब्धाः स्वस्थीभवेयुः किमु नाम शेषाः ॥५॥ भरत-सदृशमुक्तम् । राजा-अपि श्लोकगता गुणाः सिद्धा वैदेहीपुत्रे । शाल-उपसंख्यानगता अपि । राजा-कथमिव । शाल-नीलनागव्यपदेशेन समन्ततः शत्रप्रभाभासुरैरस्मघौधैः परीतेन महति भयस्थाने विगतसंभ्रमम्- तेन प्रोक्तं धैर्यगाम्भीर्यशौर्यप्रज्ञातेजोनीतिदाक्षिण्यगर्भम् । वाक्यं सामाचं सोर्जितं श्रोत्ररम्यं शास्त्रीकर्तव्यं तद्बुधैः स्वार्थकामैः ॥ ६ ॥ भरत-एष संक्षिप्तविस्तरो नाम । राजा-ततः । शाल-देव-- यस्तस्य युद्धे महति प्रवृत्ते पराक्रमः साहसलाञ्छनस्य । प्रद्युम्नरामार्जुनभीमकर्णसाम्बाभिमन्युष्वपि चिन्त्य एव ॥ ७ ॥ भरत-किं स मृत्योर्निर्भय इव दृश्यते । 1. निष्कान्तः 2. 3. विगसंभ्रमम् रूदा ते ·6 JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH शाल-सेनापते तत्रभवति वीरसेने प्रचोतसैन्यजिघांसयैव सरभसमभिपतति तरौ बद्धस्य महात्मनः- विमुक्तसंत्रासतया सकारणैः स्फुटैर्वचोभिश्च ममाभवन्मतिः । परैरवण्योऽइमिति स्वयंभुवः परं वरं किं स्वयमाप्तवानिति ॥ ८॥ राजा-पुनीरसेनेन किं कृतम् । शाल-पिशाचाविष्ट इव भूमौ न्यपतत् । राजा-हा । नानुरूपं कृतम् । ततः । शाल-ततो मया तदानीं दृष्टवता त्वरिततरमुपेत्य मद्भागधेयेन राजा न गत इति बहु प्रियमुक्त्वा निर्मोच्य यानमारोप्य त्रिचुर्यानिर्गलवर्तव्यचरणः स इहानीतः । राजा-साधु निश्छिदं सर्व कृतम् । मरत-इह तु पुनः- यथा यथानेकशतार्तिसङ्कटे निपीड्यते धैर्यविदारिमारके । तया तथातिस्थिरतां प्रयात्यसौ घटो यथा पाकहुताशमध्यगः ॥ ९॥ राजा--हा कष्टम् । ततः । भरत—देव इदं पुनरत्याश्चर्यम् । उपेत्य' यन्मया सकणमलवणमसूपद्वितीय- मन्नं दास्यते तदिदमभिन्नमुखराग एव भुङ्क्ते । राजा-किमयं तथा क्रियते । भरत-तस्य विपदि विकारजिज्ञासया' शीघ्रं व्रणानां आरोपणार्थ च । राजा-केदानी व्रणानामवस्था । is only a 1. प्रद्योतसौजिघासयैव 2. स्वयंभुव 3. किं वयमाप्तभादिरि 4. उपेद्य या; यन्मया conjecture. 6. तदिदनमुखराग 7. विपदि निर्विकार जिशासया 5. मया. four dots above ·VIŅĀVĀSAVADATTAM 7 मरत-रूढाः सर्वे । राजा-सर्वमेतद्यथाचिन्तितं सिद्धम् । यौगन्धरायणस्य पुनरमिप्रवेशो मां बाधते । भरत-सोऽपि तस्यानुक्तप्रकृतिसूचको विद्यते ननु रुमण्वान् नाम मनुष्यरूपी बृहस्पतिः । शाल-सत्यमेतत् । राजा-अहो नु खलु स्वभावसिद्धानां गुणानां अप्यव्यभिचारिता । कुतः- अविदित इति नैकधा प्रयत्नाद्बहुदिवसं बहुधा परीक्ष्यमाणः । गुणमभिविराजते गुणैः स्वैर्मणिरिव जातिविशेषवान् महार्हः ॥१०॥ शाल–अनुरूपमुक्तं देवेन । राजा-सेनापते अतिचिरं खलु संक्लिश्यते । को नु खलु तं मोक्तुमुपायः स्यात् । (प्रविश्य) वसुवर्मा-जयतु स्वामी । नलागिरिरुद्दामो रथ्यामवतीर्णः । भरत-लब्ध इदानीं तं मोक्तुमुपायः । राजा-कथमिव । भरत-वत्सराजं विना कोऽन्यस्तं दुष्टवारणं गृह्णीयात् । वसु--साधु दृष्टं भवता । राजा-किं प्रतिपत्स्यते स इति मन्यते भवान् । भरत-स्वामिप्रसादादायत्तो हि तस्याभ्युदयः । शाल सेनापते यद्यसौ हस्तिनमारुह्य तत एवापसरेत्। व्यर्थो नन्यस्माकं परिश्रमः स्यात् । भरत-एकाकी मार्गानभिज्ञः शत्रुणाधिष्ठितं राज्यमानीतश्च कुशलः कासौ यास्यति । शाल-अनवेक्ष्यापि तत्सर्व यदि नामापसरेत् ततः किम् । भरत-रुध्यन्ते समन्ततः पन्थानो दशभिः पुरुषसहस्रैरस्माकम् । 2. पुन्थानों 1. पवावतरेत् B ·8 JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH राजा-सखे आर्येण सह तत्र गत्वा विनिगलीकृत्य शीघ्रं नलागिरिग्रहणे यतस्व। भरत-देव तथा । (इति निष्क्रान्तः शालकायनेन सह) (ततः प्रविशति देवी वासवदत्ता काश्चनमाला च) देवी-जादे वासवदत्ते किं ण सिक्खसि तुवं णासईए वीणम् । वास-अम्ब णत्यि मे इच्छाणुरूवा वीणा । देवी-एसा दे असिक्खिदुकामदा । वास–णहि । अस्थि मे अभिप्पाओ वीणं सिक्खिदुम् । देवी-कहं पुण ण सिक्खसि । वास-तादस्स भणिअ अणुरूवं वीणं गहिस्सम् । देवी-कश्चणमाळे । कहिं पुण महाराओ । काब-भटिणि । निसामुहप्पासादे । देदी-आअच्छ तहिं एव' गच्छामो । (सर्वाः परिकामन्ति) राजा-मुवर्मन्-- समर्थतां तस्य विजानतोऽपि गजं मदव्याळतमं प्रहीतुम् । मेहेन कार्येण च कृष्यमाणं डोळायते सम्प्रति मानसं मे ॥ ११ ॥ वसु-स्वामिन् अपायशकापुरःसरा हि नेहपरता नाम । राजा-वसुवर्मन् गच्छ स्वं यथार्ह तस्य सत्कारो न किषित् परिहर्तव्य इति भरतरोहकं ब्रूहि । बसु-देव तथा । (निष्क्रान्तः) 1. दे 2. किण 3. दिसमुह 4. एव 5. हि नाम स्नेहपरता नाम ·VINĀVĀSAVADATTAM काच-भट्टिणि एसो निसामुहप्पासादो' । आरोहदु । (सर्वा आरुह्य परिक्रामन्ति) राजा-अये देवी चागता । एषा हि- निसर्गसंसिद्धविशेषशोभया समन्विता वासवदत्तया प्रिया । विराजते हंसविलासगामिनी सचन्द्रलेखेव शरत्रियामिनी ॥ १२ ॥ देवी--(उपेल्य) जेदु महाराओ । राजा-अये देवि एतदासनम् । आस्यताम् । देवी-जं महाराओ आणवेदि । (उपविशति) देवी-महाराअ अज खु मए एकम् अच्छरिअं सुदम् । राजा-देवि किमिव । देवी- इमस्सि राअउलेऽपि इमाए अणुरूवा गत्थि वीणा । राजा-किम् उत्पन्नोऽस्या गान्धर्वेऽभिलाषः । देवी-आम । राजा-पतिरेव शिक्षापयिष्यति । देवी-अजहा मुद्धा भविस्सिदि । राजा-वत्से कीडशी ते- (वीणाहस्त: कामचुकीयः) -जयतु महाराजः । इदं खलु शालकायनेन प्रेषितं वत्सकुलसर्वस्वं वीणारत्नम् । राजा---(प्रतिगृह्य) आर्य- 1. दिसामुहप्पासादो ·10 JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH किमियं घोषवती सा बध्यन्ते वारणा यया हृदये । मदमधुकलितालिकुलप्रलापकलिलायतकपोलाः ॥ १३ ॥ काञ्चु–देव सैवेयम् । राजा-वत्से वासवदत्ते किमियं तवानुरूपा वीणा । वास-ताद पेक्खिद एव्व सिणहो सव्वुत्तो । राजा-त्वदर्थमेव नन्विहानीता । वास-आणेदु उण तदो । (प्रगृह्य) अहो माळा विअ हुआ । (तन्त्री विघाट्य) रूवादो विअ महुररवा । कान्चु–इदं खलु भरतरोहकेनोक्तं प्रतिपन्नं सर्व वत्सराजेन इति । राजा-अनुरूपं कृतम् । काच्चु–उत्तरं ये (?) वीणामानयस्वेति तत्रभवता भरतरोहकेनोक्तम् । राजा--आर्य नीयताम् । कान्चु–तथा । (वासवदत्ताहस्ताद्वीणामादाय निष्क्रान्तः) राजा--किन्नु खलु वीणाप्रयोजनम् आं....संमता घोषवती । तदिमां वत्सराजाय प्रदाय नळागिरि ग्राहयितुकामेन तत्रभवता भरतरोहकेण न्याय्यं पर्येष्यति । अपि च- तथा हि तस्य व्यतिगत्य यत्नं सेनापते?षवती गतेयम् । याताय वत्सेश्वरहस्तमेव भव्यं न शक्यं हि परैर्निरोद्धम् ।। १४ ॥ देवी-महाराअ को एसो वच्छराओ णाम | राजा--अस्या वीणायाः पतिः । वास--(आत्मगतम्) एसा णाम एवं सुभआ । सो णाम कीरिसो भवे । काच-भट्टिणि किं णु खु रच्छाए द्विजणो सहाहाकारं सद्दो पेक्खन्ति । राजा-(विलोक्य) अये नळागिरिरहामो रथ्यामवतीर्णः । असौ हि-- -- Missing. 1. पेविखदं एव्व 2. A few syllables missing.

·VIŅĀVĀSAVADATTAM 11 वेगोद्भूतैरावृतो वेणुजालैर्दानोदामो मन्दमन्द्रप्रणादः । मन्दं मन्दं दृश्यते वारणेन्द्रो नीहारान्यः शब्दवाहीव शैलः ॥ १५ ॥ देवी -महाराज को णु खु एसो पाआरहम्मरुक्खादिसमारूदेहि चोरजणेहि समन्तदो आलोअअमाणो वीणादुतीओ रच्छं ओदिण्णो । राजा--देवि नन्वेष वत्सराजः । अयं हि- द्विरदललितयानो यात्यसौ राजमार्गे प्रमुदितनरनारीदृष्टिभिः कीर्यमाणः । कुवलयदलवृष्ट्या सर्वतः पूज्यमानः प्रतिनव इव रम्यो जङ्गमो हेमयूपः॥१६ देवी- वास--(आत्मगतम् ) से एव्व साणुरूवा वीणा । --महाराअ इमं दारं पेक्खिअ पुत्तसिणेहो विअ मे सव्वुत्तो । राजा--कथं न भविष्यति । देवी--किंणिमित्तं पुण एसो दारओ इह आअदो । राजा--हस्तिव्याजेन इहानीतः । देवी--कीस महाराएण तादिशो रमणीओ दारओ परिपीडितो । राजा-सर्वत्र अतिप्रसङ्गः व्यसनमित्युच्यते । एष च अतीव हस्तिबन्धन- व्यसनी । ततस्तं निवारयितुम् । देवी--दिठिआ महारा....'विअ अणुकम्पिदो । काञ्च-आम । अय्यो सूरदा अहिमुहं आअच्छन्तं ......दअन्तो ठिदो एव्व । राजा-देवि पश्य । एष हि- किश्चित्प्रोच्छितदीर्घपीवरकरः संकुचितो वालधि- निष्कम्पप्रविसारितश्रवणवान् रक्तो नृणां लोहितैः । आधावत्यतिरुष्टवानभिमुखं वत्सेश्वरस्य द्विपः सान्ध्यो मेघ इव प्रचण्डपवनव्यालो वेरन्तिकम् ॥ १७ ॥ 1. ओलोलयमाणो 2. व्यसन इत्युच्यते 3. A few syllables missing. 4. A few syllables missing.

·12 JOURNAL OF ORIENTAL RESEARCH वास--ताद वारेहि हत्यिणम् । मे सहायणा ह भवे । काच--आकम्पदि मे हिजअम् । देवी-हद्धी संकुचिदहत्यो संपिडिअमा गसरीर ओदिण्णो हत्यी । (नेपथ्ये सर्वतो हाहाकारः संवर्तितः) राजा-अलमलं संभ्रमेण । एष खलु गीतवादित्रश्रवणव्यपगतमदोद्धतामर्षः शिष्य इव प्रणन्तुमुपगतो हस्ती । एष वत्सराजः भरतरोहकस्य हस्ते बीणां दत्वा- आकुञ्ष्य पादेन विषाणकोट्यां सलीलमभ्युन्नतपूर्वकायः । आरूढवान् कूर्परमूर्जितश्रीः पूर्वाचलं पूर्ण इवोडुराजः ॥ १८ ॥ देवी-इदानीं मे पाणा आअदा । वास-ताद सिणं विअ........ वाताअणसमीवे चिहिस्सम् । (उत्थाय तथा करोति) काब-भट्टिदारिए एसो भर........'मा विष पासादं ओलोअदि । कि आणेमि वीणम् । वास-आम । काम्च-(निष्क्रम्य प्रविश्य) भट्टिदारिए आणीदा वीणा । (वासवदत्ता वीणां गृह्णाति) (ततः प्रविशति वारणाधिरूढो वत्सराजः) वत्स- -भोः- शृणु वचनमिदं मे त्वं महापनसूनो गजवर मुनिशापात् स्थानतोऽसि व्यपेतः । 1. संपिडिआमाणसरीरं 2. इदनीम् 3. A few syllables missing. 4. A few syllables inissing. 5. कि 6. वास-बीणां गृहाति ·VIŅĀVĀSAVADATTAM 13 बजति यमपरत्वं मुश्च दुर्वृत्तमेतत् पुनरपि गतशापो' यास्यसि स्थानमेव ॥ १९ ॥ कान्च-(जनान्तिकम् ) चन्दो उदिदो विअ । वास-चन्दसहस्सादो वि पियदरो । वत्स-(उपसृत्य) जयतु देवः । राजा- (उत्याय वातायनमुपेत्य) वत्स वैदेहीमातः- त्वया कृतं दृष्टवतोऽपि साक्षात् कर्मेदमन्यैर्मनसाप्यधृष्यम् । स्वप्नो नु माया न्विति' साद्भुतत्वात् पुनः पुनमें समुदेति बुद्धिः ॥२०॥ वत्स-देव सुखपरितोष्यं गुरुहृदयं नाम । देवी-रूपाणुरूवं इमं सवअणम् । वास-अज खु मए जादं पुरुस एव्व पिअदस्सण त्ति । ( वासवदत्तां दृष्ट्वा आत्मगतम् ) बत्स-का नु खल्वियम् । सस्नेहं सविलासं सवीळं सेङ्गितं सविभ्रान्तम् । हहिं निपातयन्ती मयि स्थिताने मणिस्निग्धा ॥ २१ ।। देवी--जादे वासवदत्ते इह आअन्छ । वत्स--इयं सा वासवदत्ता । वासवेन विना कोऽन्य उह्यादेनाम् । इयर- अमृतरसमयीव दृधभावादतिमदनीयतया पुरामयीव । शशिकिरणमयीव' कान्तिलक्ष्म्या कुवलयरेणुमयीव सौकुमार्यात् ॥ २२ ॥ काच--भट्टिदारिए भट्टिणी संभावेदि । 1. गतशपो 2. यास्यति 3. जयदुटवः 4. मायन्विति 5. विन 6. कोन्योद्यादेनाम् 7. शशिकिण

·14
JOURNAL OE ORIENTAL RESEARCH
वास--अंब एसा आअच्छामि ।
राजा-वत्सराज शक्यमिव किमेनं विनये स्थापयितुम् ।
वत्स--अचिरादेवैनं सुविनीतं दर्शयिष्यामि ।
राजा--महान् खलु ममोपकारः कृतः स्यात् ।
वास--(आत्मगतम्) किण्णु खु परकेरअं विअ मे हिअ सव्वुत्तम् ।
राजा-वत्स गच्छेदानीम् । महान् खलु ते परिश्रमः ।
वत्स-यदाज्ञापयति देवः ।
(परिक्रम्य तिष्ठति)
वास--(आत्मगतम् ) पिअदूसओ विज एसो पदेसो सव्वुत्तो ।
(प्रविश्य)
3
भरतरोहकः--जयतु स्वामी । किमिदानी वत्सराजं प्रति कर्तव्यम् ।
राजा--अथ प्रभृति गोलकपालकयोस्तृतीयो' वत्सराजः । अथवा प्रथम एव ।
देवी--पि
भरत--अत्यनुग्रहः कृतः ।
राजा--सखे वत्सराजं प्रति एवं कर्तव्यम् ।
.....
(इति कर्णे कथयति)
मरत--यदाज्ञापयति स्वामी (निष्क्रान्तः)
राजा-चिरमिह निषण्णाः स्मः । तदागम्यताम् । उद्यानं प्रविशामः ।
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
॥ इति चतुर्थोऽङ्गः ॥
1. पालयोस्तृतीयो
not in the Ms. According to the
2. प्रथममेव
Ms. oi Vatsarājaprabandha, the
3. Two syllables missing. fourth Act does not e: d here, but
4. This stage direction is only a little further.

·VIŅĀVĀSAVADATTAM un The following stanzas in Viņāvāsavadattam are found in the Ms. of Vatsarājaprabandha belonging to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras (R. No. 4334). The original Ms. belonged to one Ittīri Väriyar in Malabar and it was returned to him after transcription. I have printed the stanzas exactly as they are found in the transcript. p. 4. Stanza 1. यद्यप्यहं त्रिनयनानुमतं प्रविश्य तं पीडयाम्युदयनं गुणभावनात्यम् । चेतस्तथापि मम वेस्त एव नित्यं लेहः क साम्प्रतममर्षवि . . क च प्राक् ॥ p. 4. Stanza 2. स्फुरदंशुसहस्रमालिना नवकारे . . पिण्डपाण्डुना । रविणा रचितोदयं श्रियं पहतां काञ्चनमेतदासनम् ॥ p. 4. Stanza 3. शाल- अवसितनिजकार्यवर्तया खमिति राजकुलं प्रविश्यते । गुरुकुलमिव शास्त्रशालिना मितिषु लब्धजयेन वारिणा ॥ p. 5. Stanza 4. मयि दूरावगाढस्य मेहेनार्यस्य चारिताः । तेजश्शौर्यपदन्यासा किं रूढास्तोरणव्रताः । शाल- अवसितनिजकार्यवा p. 5. Stanza 5. स्वामिप्रसादप्रभवैरुदारैर्भाषामृतस्तं क्षणमेव पुंसाम् । बज्रप्रहारा अपि मर्मलब्धा स्वस्थीभवेयुः किम नाम शेषाः ॥ p. 5. Stanza 6. तेन प्रोक्तं धैर्यगाम्भीर्यशौर्यप्रशातेजोनीतदाक्षिण्याभवाक्यम् । सामान्धं सोज्जितं श्रोत्ररभ्यं शास्त्रीकर्तव्यं तं बुधैः स्वार्थकामैः ।। p. 5. Stanza 7. यस्तस्य युद्धे महति प्रवृत्ते पराक्रमः साहसलाञ्छनः सः । प्रद्यमरामाश्वभीमकर्णसाम्बाभिमन्युपविचिन्त्य एव ।। C ·16 JOURNAL OF ORIENLAL RESEARCH P. 6. Stanza 8. विमुक्त तयता सकारणैः स्फुटैर्वचोभिश्च ममाभवन्मतिः । नरैरवध्योऽहमिति स्वयंभुवः परं परं कियत्माप्तवानि किम् ॥ . . . p. 6. Stanza 9. यथा यथा नैतिकशतार्तिसाकटे निपीड्यते धैर्यविदारिचार । तथा तथातिस्थिरतां प्रयात्यसौ घटो यथा पाकहुताशमध्यगः ।। p. 7. Stanza 10. अविदित इति नैकधा प्रयत्नात् बहुदिवसं बहुधा परीक्ष्यमाणः । द्विगुणमभिविराजते गुणैस्स्वैर्मणिरिव जातिविशेषवान् महाईः ॥ p. 8. Stanza 11. समर्थतां तस्य विजानतोऽपि गजं मदव्यालतमं ग्रहीतुम् । मेहेन कार्येण च कृष्यमाणं डोलायते सम्प्रति मानस मे || p. 9. Stanza 12. निसर्गसंसिदिविशेषशोभया सहिता वासवदत्तया प्रिया । विराजते हंसविलासगामिनी सचन्द्रलेखेव शरस्त्रियामिनी ॥ p. 10. . p. 10. Stanza 13. किमियं घोषवती सा बध्यन्ते पराणा यया हृदये मद कलितालिकुलप्रलाप कलिलायतकपोत तथा ॥ Stanza 14. एतस्य व्यतिगत्य यनां सेनापते?षवती . . . यम् । याताद्य वत्सेश्वरहस्तमेव भव्यं न शक्यं हि परैर्निरोदुः ॥ Stanza 15. वेगोघृतेरावृतो वेणुजालैर्दानोद्दामो मन्दमन्दप्रणादः । मन्दं मन्दं दृश्यते वारणेन्द्रः नीवारान्यः शन्दवाहीव शैल: :॥ p. 11. p. 11. Stanza 16. दिहदलालतयानो यात्यसौ राजमार्गे प्रमुदितनरनारीदृष्टिभिः कीर्यमाणम् । कुवलयदलहष्ट्या सर्वतः पूज्यमानः प्रतिनव इव रम्यो जङ्गमो हेमयूपः ।। Stanza 17. किंचित्प्रोज्झितदीर्षपीवरकरः संकुचितो बालधिः निष्कम्पप्रविसारितश्रवणवान्नृत्तो नृणां लोहितः । p. 11.

·VIŅĀVĀSAVADATTAM
17
p. 12.
आधावत्यतिदुष्टवानभिमुखं वत्सेश्वरस्य द्विपः
साध्यो मेघ इव प्रचण्डपवनव्यालो वेरन्तिकम् ॥
Stanza 18.
आम् । पादेन विषाणकोट्यां सलीलमभ्युनतपूर्व . यः।
आढवान् कूर्जरमूर्जितश्रीः पूर्वचलं पूर्व . डुराजः॥
.
p. 12.
Stanza 19.
शृणु वाचनमिदं मे त्वं महापासूनो वरमुनिशापात्स्थानकोपेतः ।
व्रजनं पदत्वं मुञ्च दुवृत्तमेतं पुनरपि गतशापो यास्यसि स्थानमेतत् ॥
म्
Stanza 20. on p. 13. is missing in the collection
p. 13.
Stanza 21.
सस्नेहं सविलासं सबीलं सेङ्गितं सविभ्रान्तम् ।
दृष्टिं निपातयन्ती मयि स्विताग्रे माणस्निग्धा ॥
p. 13.
Stanza 22.
अमृतरसमयीव हृद्यभावादतिदवीयया सुरामयीव ।
शशिकिरणमयीव कान्तिलक्ष्या कुवलयरेणुमयीव सौकुमार्यात् ॥
Note-The Act does not end here according to the Ms. The
colophon इति चतुर्थोऽङ्क: comes after three more stanzas. But I
end the Act here, since the sense requires it.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.