·श्रीमदुपाध्यायोपनामकशिवभट्टसुतसतीगर्भज- नागोजीभट्टकृतः श्रीमन्महामहोपाध्याय-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिविरचितया तत्त्वादर्शामिधया व्याख्यया समेत: परिभाषेन्दुशेखरः भाण्डारकरमाप्यवियासंशोधममन्दिरे मंमाननीयसंस्कृतमायापकपदे नियुक्तेन अभ्यंकरोगहवामदेवशासितकाशिनार्थन भूमिकामूच्यादिभिः परिष्कृतः प्रथमो भागः मूल्यं दादश रूपकाः

·Dedicated to
the Sacred Memory of
RAMAKRISHNA GOPAL BHANDARKAR
prho promoted the modern critical study
of
Sanskrit Grammer

·PREFACE The rest of this edition of Nagojibhaija's Parbhăşendusekhara is based upon the manuscript cops prepared for his owa study of the work by Bhaskar Shastri Abhyankar in 1807 under the guidance of Nilakanth Shastri Thaite the well Inown Sanskrit scholar of the Peshi a Darbar at Poopa This manuscript is called A When Dr Kielho n prepared the press copy of this work which he edred in 1868, he used two manuscript copies called B and C. The Ms B which he secured from Dr Bables was not very old, nor very accurate The other Ms called C, was better which was secured by him from Chipraman Shastri Thaile of Poona Besides these tao manuscripts on which Dr Kielhorn based bis text, he secured a manuscript of the commcalary Kasika (Gada ) of Vaidyanatha Payagunde which he used in correcting the text and preparing his footnotes Dr hiclhorn was able to secure manu script copies of the commentaries Cotprabha and Tripathaga on the Paribhaşcadośckhara The differences in reading noted by Dr hiclhorn, are given in the present edition marked by the same lenters B and C At the time of the present edition #hich is prepared well nigh a hundred years later, numerous manuscripts of the text became available out of which a few typial select manuscripts screu ed and the differences iD readings Bere noted The lit gned in the besc manuscript called A, was sell-risen and correct, at a for places it was stiproied asth the help of the printed copy used for his study by the commentator, MN Vasudev Shasırı Abhyankar The manuscript called D, bears 1813 A D este date of its writing Another manuscript alled E appears to be older than d and D, but bears no disc The manuscript h and G, although titlen later, represent the text prescried and studied in the lansoara families of Maharashtra Grammaruns The manuscrip called 11, preserves the text escà by grammutuans in Gujarat.

·Preface The coinmentary Tartvadarśa' edited along with the text in this edition was written in 1886 by Mahamahopädhyāya Vasudev Shasırı Abhyankar, a stalwart grammarian of Maharashtra 1o the first half of the present century. The manuscript copy of 11, written by the author himself, was not available, but a copy of it became available with great difficulty Although there were numerous mistakes committed by the copyist in this copy, the text could be presented quite well and correct by the editor, as hc, with the help of Pandit Shankar Shastrı Marulkar, was able to correct the mise takes of the copyist Pandit Shankar Shastrı Marulkar and the editor were pupils of the commentator, and as they had the good fortune of studying the text under the commentator himself, they naturally knew many of the problems discussed in the commentary. As stated in the introduction, at the time of the present edition, a large number of commeotaries on the present work viz. the Paribhaşendusekhara could be secured, so also, many independent works on Vyakarana Parıbhāşas were avilable Howeser, as the commentary Tattvadarsa' is a scholarly and critical one, and as the translation and notes, given by Dr Kielhorn in his edition of the work, reprinted along with this edition as part II, are quite excellent and sufficient for a good study of the work, no attempt is made to add any notes by way of further explanation A critical appreciation of the various commentanes on the Paribhăşendusekhara and in dependent Parıbhāşā works is given in the introduction Bhandarkar Onental Research Institute, Pcona 4 Saura Caitra 1, 1884 March 21, 1962. K V. Abhyankar, Superintendent of the Publication Department, Bhandarkar Onental Research lastitutc, Poona 4 ·INTRODUCTION 1 Nature of the Puribhasendulekhara Various independent works on Vsaharana Paribhasis are written by various scholars belonging to the different schools of Sanskrit Vyaharana but, the Paribháşenduśehhara of Nägesabhaſta not only occupted when it has written, the first place among the several Paribasi works in existence, but since then it has maintained it and strengthened it, so much so, that the statements of Nagesabhajta have become a final word on tbe several topics discussed in that work The Panbhasendusekhara, from the internal evidence appears to have been the last among the several varks of Nagesabhafta on Sanskrit Vsakatana It was written at the end of the first decade of the eighteenth century when bis study of the system of Panini's grammar was quite complete and he could bandle hard problems in the shastra in 2 masterly decisive manner This is the Teason why every grammarian after him has never thought of differing from him in places of difficulties and doubts In fact, there is no independent work on grammar as such written by any grammarian after him The several books on grammar during the last two centuries, merely consist of commentary works, a majoruly of which is an explanation of Nagesa's worls In writing treatise, Nägesa has followed his peculier style of giving a very brief expression for the wealth of thought which he always presented along with his own dicta This was the reason why quite a large number of commentaries, well-nigh exceeding thirty, was written on the present work by learned scholars, who, while teaching the book to their students were confronted with various kinds of diffi culties in explaising the gist of Nagesa's laconic wrog, and hence had to write explanatory notes which were turned 1010 commentary works in course of time The Paribhaşendusekbara of Nāgesa also, appears, in fact, like a collection of critical notes written briefly to the point by him and dictated to the number of pupils at the time of his class lectures on Paribhasis This surmise can well be borne out by the fact that the differences 10 reading to the manuscripts available at presedi, although many, are only pomidal in quality, the present ·2 Introduction being many times of the type of the omission of a word or the substitution of one word for another. Number of Paribhasas The number of Paribhasas discussed by Nagesa in his work 18 133 In some manuscript copies and editions especially the Benares editions, the number is increased by one, as the explanation of the term 'apavada' at the beginning of the discussion on Parıbhisa 57 ( PATET&04971 Riga), which is given by Nagesa in the words 7 ITI OFERTER FIFO ISF wat ', is looked upon as a separate nasa by the Benares scholars words अपवाद- TETÅRIG ( now the writer gives the meaning of the term apavada ) make it clear that Nagesa does not propose to give the line as a separate Parıbl asă in his work. Besides, the author, who usually introduces a Paribhása by stating its necessity, does not introduce this Parıbhasă ( WA ATITÀ or an etc ) in the usual maoner for the solu tion of certain difficulties in the formation of certain words, nor by stating that it is based upon any popular maxim. Although the total number of Paribhasis according to Dr. Kjelhorn 15 133, still, in his marking, which is followed in the present edinon, serially the number is shown to be 122, as to Paribhasas are put under 93 marked as 93 1,93 2 93 10, and three Paribhåsās under 120 are mark ed as 120 1, 120 2, 120 3 The Parıbhasā atracarat aglatdirigrusa ata is given two numbers 93 7 and 93 8, because it presents two independent statements It is likely that there were two independent numbers given to the two parts of the Paribhasă in Dr. Bublers manuscript of the Paribhāsendusekhara which Dr Kielhorn followed in preparing the text Dr Kielhorn had at his disposal hardly three or four manuscripts, while the number of easily available manuscripts at present is more than twentyfive. None of these manuscripts, nor any priated edition of the work has numbered the Pacıbhāsas in the way in which Dr Kıelhorn has numbered them The more feasible explanation is that those Pari bhasas which are given sub-numbers such as 93.1, 93 2 etc or 1201, 120 2 etc are not mentioned by the Bbāsyakára, although they are treated by Nageša in the same way in which he has treated the Paribhāşă HEXYLGI TITATgt which is not mentioned by Patañjalı. The commentator, Vaidyapätha Payagunde, whom Dr. Kıelhorn has ·Introduction 3 almost farthfully followed in his explanations, indicates, in a way, that these Parıbhasás, although unauthoritative, are mentioned and explained by Nageša in his Paribhäşendusekbara because they have been mentioned and discussed by some of his predecessors who wrote on Paribhasas 3 Definition of the word Paribhasa The word Paribhasa is strictly used as a technical term in Vyakarana Nägesa has not defined the term. The word Paribbaşa is derived from the root' bhas' with the prefix 'parı' by all gram marians and commentators According to strict derivation the word would mean 'an actual statement which surveys all round' and Vaidyanatha Payagunde has accordırgly defined it in the words "anta atrgat #11 #191 tà”. Many of the commentators have followed this definition It is defined in the words " UTÁS RIY ETETTFISANTIALATTAL-TargTTIILI 77167 energiah' - by logically minded commentators like Jayadeva and his followers According to this definition, Parbhaşās are statements by means of which grammatical rules are made adequate so that a suitable interpre tation of them could be given with a view of arriving at the correct forms of words A simple definition 'अनियमे नियममारिणी परिभाषा's given by some grammarians which means a statement which makes a rule adequate which otherwise is not so Katyayana in writing his Vartukas of the type of Paribhāşás had probably this idea in his mind and the same was kept la view by Purusottamadeva, Sıradeva, Nāgeśa and others when they wrote independent treatises on Pari. bhäsās styled as Paribbäsävyttis, as is borne out by the fact that they have put the statement "व्याख्यानता विशेषप्रतिपत्ति हि सदहादलक्षणम्" of the Bhasyakira as the first Parıbhasa in their collections Pataõjalı has used the word Paribhåså in connection with Panini's directive rules like " स्व रूप शब्दस्याशब्दमज्ञा', 'तस्मिन्निति निर्दिष्ट पूर्वस्य' and the like which mostly occur in the first Pada of Panini's Astadhyayı Patanjali in his gloss on the rule "AUTTI has discussed whether that rule could be taken as Paribhasă or Adhikara and has stated the distinction between the two kinds of rules very clearly Although he has not given any definition of the term Paribhāsā there he bas explained the term as a rule of interpretation which prescribes nothing independently, but which, being ?

·4 Introduction connected with injunctive or prohibitive rules, becomes helpful to them in the completion of their sense. The Paribhāsa rule casts a glance at all the rules just as the light of the moon, and goes wherever it is needed for a clarification of the sense Helpfulness in the formacion of correct words was a shade of meaning added to the original sense of the term Paribhasă by later grammarians 4. Necessity of Parbhaşās The Paribhasks in the Vyakarana Shastra served a three-fold purpose (1) They helped the interpretation of the rules of Paņını (11) They decided the priority of the application of such rules as came in conflict with other rules in spite of Panai's general dictum 'jay- तिषधे पर कायम्' which had to be set aside at many places in order to arrive at the desired forms of words This priority is stated in general terms by the Paribhasa " परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तर बलीय (111) They modified the sense of Panini's rules in such a way as made it easy to arrive at correct forms of words by avoiding the incorrect ones 11 5 Vyddi's Paribbāşdsacana Vyâdı is traditionally beliered to have been the first writer on Vyakarana Paribhasis. The belief substantiated by a remark made in the Laghuparıbhasavrtti cumpiled by a pupil of Bhaskarabharsa Agnihotri, which is available in manuscript form The remark runs as follows कचिनु पारपानतो विशेषपतिपत्तिरित्यादिसर्वा परिभाषा ध्याहमुनिना विरचिता इ थाहु Two copies of a work ascribed to Vyadı and named 'Paribhasasūcana", are avulable in manuscript form in which 93 Paribhasas are commented upon by Vyadı. Besides this treatise named Paribhasasūcana, there are found aboat half-a-dozen lisis of Paribhasas ascribed to the school of Vyadı in which the number of Paribhasas varies from 94 to 140 All these lists have practically the same order of the Paribhasås as in the Paribhāsasūcana. As far as the Candra and ſākațayana schools of grammar are concerned, there are found mere lists of Paribhāsas which are almost based upon the work of Vyadı The style and the contents of the Parıbhäsāsuca na show that the work was written some time before the Mahabhasya of Patanjali The Kıtantra school of grammar established by Sarvavarman which came into existence at the beginning of the Christian Era and held its sway for a few ·Introduction 5 centuries after, has two Paribhasavītus and two Panibbåsåpachas available at present One of the vitris is ascribed to the great com mentator Durgasımba of the hätantra school which comments on 65 Paribhāsis, while the other one which cos 118s 62 Paribhasas is written by Bhavamisra The order of Parbhāsas in both the las differs from that of Vsadı as also from the order in the several collcc tions before 6 Grammartars of the Eastern School The study of Papiols grammar got a hind of impetus by the reputed gloss on the Sutras of Paniai gamed Kas ka, khich is loosed upon as a joint work of the reputed grammarcans Jayaditya and Vá mapa ritten in the middle of the seventh century A D Soon after the Kas kavrtu was written, a learned commentary on it named Kasıkāvivaranapanjila, but called Nyasa popularly, was written by a sound Vyaharana scholar Jugendrabuddhı who possibly lived in the Eastern part of India A host of grammarians followed him in his train who wrote several works on Sanskrit grammar. The prominent grammarians among them were Maitreya Raksıta ( Damed simple Maitreya or simple Raksita ) the author of the Bhasapradipa and the laptrapradipa, Indumitra the author of the Apunyasa, Purusotiamadeva, the author of the Bhasavſttı, the Paribhasdvrtur, the Jnapakasa muccaya and others, and Sıradeva the author of the Parbhåsavſtti, who deserve a special mention Purusottamadeva is said to have been patronized by hung Lakşmanasena of Bengal who lived in the latter half of the ixth century Indumitra and Maitreya Raksia hved some ume before Puruşoulamadeva, while Sıradeva lived some time after Purusottamadeva 7 Purusortamodevas Paribhasapaiha Out of the several grammar works written by Purusortama deva, there are two on Vyakaranaparıbhasás , one of them called be Lagbuparıbbáşavrtii, contains 520 Paribhasas, arranged to certain extent in the order followed by Vjādi and Salaçãyana The other work is a mere list of Parbhaşas the order of the Parbhāsas 10 which differs considerably from that in the Parbhāsāvſtu The Paribhasks in this list appear to have been arranged in three groups In the first group ( Pars 1-38 ) there are given such Panbhasis as are pecessary for understanding the clear and exact sense of the rules a ·6 Introduction of Pagini to which they are applicable by their peculiar trait or linga This group which contains 38 Paribhāşās is, in a way similar to the group of Paribhāsāsútras in the Katantra grammar In the second group ( Pari 39-60 ) there are given such Paribhasās as determine the application of a rule of grammar in preference to another when a doubt arises regarding their order of application There are 22 Paribhasas, put in this section which are similar to the Balabala-sutras in the Katantra Grammar The third group ( Pari 61-95 ) consists of miscellaneous Parbhāsas proposing the optional application of a grammar rule or its prohibition under certain conditions It also consists of some maxims or dicta to be applied in certain cases Generally the Paribhasas in the third section are such as are applicable when a suitable occasion arises for their application They are mainly laid down for the formation of certain words or forms used by standard poets which otherwise are not possible to be explained 8 Stradeva s Paribhasaurits Within a few years after Purusottamadeva wrote his Paribhāsāvſtui and composed his list of Paribhāsās, another brilliant Eastern grammarian, Sıradeva, wrote a very scholarly and critical work on Paribhasas which was named Brhatparibhasavrtti in con trast with the Laghuparıbhāṣāvriti of Purusotramadeva Nothing is known definitely about the place of residence or the personal history of Sıradeva It appears, however, from a cereful perusal of his work, viz the Paribhaşāvſtu, that he was a resident of Eastern India and belonged to the Eastern branch of the school of Panını. He was quite familiar with the grammatical works of the East, such as the Nyasa, the Tantrapradipa, the Bhåsavſtti, the Paribhasávštti, the Anunyasa and others of which he had made a thorough and critical study. In his arrangement of the Paribháşās, he did not follow the method of any of his predecessors Presumably with a conviction that maxıms or Paribhāsās must be such as are recognised in the Mahabhāsya, he has arranged the Paribhasas according to the place of their first mention in the Mahabhäsya and given them in sections corresponding with the Pädas or quarters of Pāņını s Aşadhyayı After he has given 129 Paribhaşas in the order of their first mention in the Mahabhasya, he has mentioned at the end, ·Introduction 7 10 Paribbasis which are not found in the Mahabhişya He has mentioned them as they were found in the works of Paribhasa writers who preceded him and could not be ignored on account of their importance. Siradera possessed a remarkable mastery over the vast field of Sanskrit Grammar as is shown by a number of quotations from prominent earlier writers in his Paribhışına The total number of Paribhasis on a hich he has commented is 139 There is only one printed edition which is available with difficulty. Out of the commentaries on his Paribhaşāvstu, only two or three are available and they are in manuscript form 9 Modern briters or Parshtasas After Siradeva, who lived at the end of the twelfth century, upto the time of Nigesa only a few writers wrote on Paribhaşis The attention of the people was more devoted to the study of the Sorras of Panını arranged in different topics and accordingly there were una ten Prakriya-g anchas such as the Prakripi-haumudt and the Siddhanta-Kaumudi All over the country students began to study grammar with the help of these works on which scholars of grammar rote learned commentaries Only a few grammarians wrote on Parbhaşıs, but their works were based more or less upon the existing old works, while some of them formed a faithful summary of Stradesa s work with the omission of th- difficult passages and quotations Among these works, a specific mention could be made of the Parbhaşabhaskara by lları Bhaskarı Agnihoir! and Paribhişavrtu by Nilakantha Dilşıta The Paribhaşabhaskara by Harı Bhaskara, the son of Appijibharra Agojhorrt is useful abridgment of Siradeva's scholarly Parbhaşkvrtu in which all the initiaacies of argumentation are omured The Panbhadoriti of Nilakantha Dikşiia, sho wis a pupil of Varadaraya, the reputed pupil of Bhattoji Dıkşica, is a short treatise on Paribhasts, in which there are explained very brieitz 110 Pannhists with an adequate proof and an cuampic or iso for cach. The Three schools of writes on Parshisis It is clear from what has been stated abose that there were three schools of #Titors on the sakarina Parbhayas, and the several writers & bo ciplained the Panblases could be assigoed to . TO ·8 Introduction one of the three The first and the oldest school of the writers on Parıbhāsas was established by Vjädı immediately after Pånini wrote his sätras and Katyayana wrote the Varttikas thereon The gramına. Tians of the Candra and the Sakatayana schools followed Vyadı in the matter of Parbhasás The collections of Paribhasás, belonging to this school begin with the Paribhas3TO TEST AUFFT TEUTA The next school in chronological order was that of the Katantra system of Sanskrit Vyåbarana, the grammarians in which included many sutras of Pånını of the type of Paribhasas in their Paribhāsā works This school called the Paribhasas as Paribhasă sutras and put the Paribhasi TFITTERRAFTaa as the first one The Paribhasa works were divided into two sections called the Paribhasasutra and the Balabalasutra The third school of the writers on Parıbhasás was founded by Purusottamdeva in the twelfth century, who put the Paribhasa व्याख्यानतो विशेषपतिपत्तिनहि सदहादलक्षणम् as the first one, and distributed the Paribhasas into three sections All the modern writers on Parıbhasas belong to this school. 1: Pariblasendusekhara and other works of Nagesa Nagesabhafta the epochmaking grammarian of the eighteenth century, made a thorough study of all the available works on Vyäkarana existing at his time and then began as a scholar of ripe age to write upon Vyaharana Paribhasās after 1710 AD From the internal evidence supplied by the Paribhâsanduseh bara and other works it is obvious that all his important works of outstanding meru in Vyakarana like the two Śekharas, the Mahabhasyapradipodyora and the two Manjusas had been written by Nageśa before he took up the work of writing the Paribhasendusekhara He bas treated in his work 133 Paribhasas to which the Benares school adds the statement प नाप्राप्त यो विधिरारभ्यते म तस्य बाधका मधति as a separate Pari bhasa It is a difficult yet interesting problem to see how Nagesa has arranged the Paribhasās in his work, as also how far the nature of Parbhāsas given by him agrees with his statement at the beginn ing of his work which ruas as follows "प्राचीनधारणतन्त्रे वाच निसानि पाणिनीयतन्त्र ज्ञापन्यायमिद्धानि माध्ययातिश्योरुपनियद्धानि परिभ पारूपाणि ETICHIC The explanation of this line in a suitable manner has beea & puzzle to the commentators, as some of the Parıbhasis given by Nägesa are not at all found in the Mahabhäsya, while many others mwen ·Introduction 9 12 are neiber derived from any sútra of Pinidi which can be taken as indicating them, nor have been based on any common marms It is also a doubtful point whether the expressions arhetia and learPetra are to be taken as adjectives qualifying the same substantive TITATTIETTI as there is no conjunction like , or they are to be taken as separate statements with a conjunction lileg talep as poderstood Some commentators go to the length of say jog that although no inapala is given in the Bhasza for maoy Pari bhasis, sull there is and there must be, a jaapaka for every Pari bhasa Other scholars say that the word 17 Trupat refers to the old schools of grammar like the hátadtra, the Ślkajiyana and the hke while still other subolars state that the word refers to the works of some standard commentators None of the scholars has, however, made any specific mention of any specific old grammarian or bis work regarding aay Parbhaşas Serial order of Parisha sas and their source A careful study of the vanoos works on Paribbasis in the parallel non-Payinina systems of grammar, as also in the works of the Buddhist and other writers on Panini's system, ss cough to explain the developmeat of the Parbhaşis in a very cogent manner Nagesas order of the Paribhaçis is much the same as that given by Puruşorramader in his Paribhasāpasha All the 9s Paribhasas given by Puruşoiiamadeva are accepted by ligesa Only four Paribhayas ETATETRTI , EHF fame Ga artist and P7770ITUT appear to be indirectly mentioned which are not looked upon as Parbhisis, and hence, which are not separately numbered in any of the pripted or manuscript copies of the Panbhis-nduśckharz All of them, in a way, desene to be cumb red ai their vers places so a cerul order, and if one of them iz da ATT has already beca accepied as an adependent Paribhişe and gives a separate number (58) by the Becaras editors, there is no reason why ibe orber three should not alo be separately numbered 27 their places and the total number raised to 1,6 Puruso'umadaras sarul order of meation is stri tly follored by Rageša ciceps at three places where le has made a nominal charge The Parbhaus miſafiset pro firem (937) and airfore siguin (938) Dic givca as separzie Paribbies by Sigesa as bis predecessors ·10 Introduciion Vyadı, Sıradeva and Nilakantha have done, while they are combined together into one Paribhasi by Purusottamadeva As a result, in preparing his own list only 42 Paribhasās are found added by Nägesa to the list of Paribhasas gren by Purusottamadeva Out of these 42 Paribbasas, 26 Paribhasks are given by Siradeva and Nila hangha (out of which, 10 are given by Vyadı also ), 4 more Pari bhasis are given only by Nilahanțba, and one more by Vyadı only. There remain only in Paribbasis which are not traced to any of the Paribhasa works referred to above viz the Paribhasavrtuis of Vyadı, Purusottamadeva, Siradeva and Nilakantha-Dıksıta 13 Source of the Paribhasas mentioned by Nagesabljatta alone It is an interesting problem to consider how the eleven Paribhasas, referred to above, viz. Paribhasas 42, 44, 47, 48, 49, 53, 57, 65, 93 5,93 6, and 118 bave crept into the work of Nagesa when they are not mentioned by his recognised predecessors. Out of these 11 Paribhasas, the two Paribhasas acare am ( 42 ) and Berat Tatuia ( 57 ) are only a specific mention of a part of the general Paribhasi पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तर बलीय (Pwi 38 ) Besides, they are in a way mentioned by the Varttikahāra and the Mahabhäsyakara in the expressions amer (P I 260 Vart 4 III 17 Vart 9, VII 16 Vart 4 etc) and 3771TTU PI 1 46 Vārt 2, 1.54 Vart 1). The word Tan 14, referring to the same thing, has also been mentioned many times in the Mahabhasya The Paribhāså quia eta has been given in the Kacantra and Kalapa lists of Paribhasas 14 Definition of Vityatva Nageśa has carefully discussed the question of fave and its oppo ste im in his Pariblasendusekhara He has described on 10 two ways ( 1 ) In the first place, it is defined as an invariable occurrence of a rule or opera ion before, as also after, another rule has been applied See the usual y quoted definition ASATHIE नियम् , तारीतम ने यम् अनि यत्र or variability is the opposite of नित्यत्व On the strength of luis detailed study of the subject, Nagesa in his Paribhaşedusekhara has given six kinds of Ta in the Paribhasas 43, 44, 45, 47, 48 and 49 Out of these, Tataru 18 TTT (Pari 43 ) has been given by Purusorramadeva and Vyadı, while T341argiga vita ( Par 44 ) is only an extension of it by ·Introduction Il एक्स्पा आठते analogy The Parbhāsā zarno Tracy (Par 45) is given by Vyadi The Paribhasa यस्य च रक्षणारेग निमित्त विहन्यते म तदनित्यम् (Parı 47 ) is mentioned in the Mahabhasya and at AITA faſan ( Part 48 ) is a statement based on actual observation The Paribhisi kamatu TIETTIUTAT ( Pari 49 ) is mentioned in the Mahabhasya (2) Nityatva also means the neces sary application of a rule as opposed to the voluntary application which is termed farao Nāgesa bas given six kinds of this type of me in the Paribhāsās 93 i 10 93 6 out of which four ( 93 1 to 93 4 ) are supported by his predecessors The Paribhasă a EIZAH fach is given in the list of Paribhaşās of the Kalapa school and the Parıbhāsā mitirafcant is given by Nagesa as based on analogy and experience The Paribhasas पूर्वोत्तरपदनिमित्त (Pari 53 ) and (Parı 118 ) are mentioned in the Mahabbaşya The Paribhasi sur 0797 (Part 65 ) is practically a self-evident Axiom, as, an exception (7117) getting an independent sostance for 10 where the general rule does not present itself, no longer remains an exception and therefore it can be set aside by sule or an opera tion which is antaranga Thus, it can be safely concluded in general terms that Nigesa has written his Paribhasendusekhara after a thorough study of the woks of his predecessors in the field and has fully followed Purusottamadera in the arrangement and order of Paribhaşl, so much so, that he has concluded his treatise with the Paribhasa mapapa. Which is given last by Purusaltamadeva, although no other writter has given it 15 The first section of the Pantbasendulekhara The first section of the Parsbhişenduseh hara, which is named Śistrarthasampadaka Prabarını by the commentators con'ists of the first 37 Paribhaşıs It is the most important section out of the three as the Paribhāşis or maximus in it ace Paribhişis in the real sense of the word, being helpful in determiding the exact meaning of those rules to a hich they become applicable They DIC, IA & R3, quite similar to rules like Amalie gire, TANT Hits and others, a hich are gisen by Panini mainly in the first Pada of his Aşgadhy 21 and shich are alled Paribhasa by the Mahabhişyalara 200 included by larcr grammarians of noo-Pacola systems in their works as Parsbhişls Otras Although the first SCUOA contains only 37 Paribhasas, s ill, or less than a dozca ·Introduction topics of the Vyakarana Shastra are dealt with in them. The first three Parıbbasås deal with the nature of Paribhasas and discuss the association of Panini s Samjni and Partbhāså rules with those rules whose meaning they are intended to clarify Parbhasas (4-8 ) discuss the nature of mure letters Parlbhāsas (9-11) determine the nature of the word which is to undergo a gramma tical operation (apa) Paribhasās (12, 13 ) discuss the nature of substitutes (adesas) Paribhasas ( 14-16 ) discuss the association of the sense element with words undergoing grammatical operations Paribhāsas ( 17, 18 ) discuss the validity of a word or words in the subsequent rules by their conuinuanoa (HOT) Paribhasas ( 19, 20 ) discuss the nature of cognate letters Paribhasi (21) discusses the validity of a word which us elided (STOTER) Parbhasa ( 22 ) discusses the problem of the derivation of words Parıbhāsas ( 23-29 ) discuss the nature of the Tadantavidhi Partbhasis ( 30, 31 ) discuss the nature of the Vyapadesivadbhava. Lastly Paribhaşas ( 33-37 ) discuss the nature of some specific rules These Parıbhasas are very similar in nature to the Paribhäsäs given by the Sutrakära himself and grammarians in the non Paninian systems of grammar have mentioned these along with Páſını s Parıbhasa-rules as Paribhasa-sutras in their works 16 The application of Paribhasas The Paribhasa व्यारानतो विशेषप्रतिपत्तिनहि सदेहादलक्षणम्, which is given as the first maxima by Purusottamadeva, Sıradeva Nilakaptha and Nagesa, and mentioned by all viriters on Pacıbhäşās, emphatically states that every rule of grammar must be clearly interpreted and not a single rule should be discarded as ambiguous or doubt ful. To say that a rule is doubtful shows the weakness of the critic who says it, which is due to his failure to grasp the explanation given by ancient grammatians to clarify she sense Patanjals has utilized this maxim in more than half a dozen cases and has suggested that the statements made by the ancient grammarians to clarify the doubts regarding the interpretation and application of the rules of Panini, are, in fact, what are termed Parbhaşās 10 Vya. karana Patanjali has merely quoted this Paribhasa, but Vyadı and others have given jnapakas to indicate it For instance, the use of ·Introduction 13 the same mute letter o at the end of the ſixastıras Sezar and 7 has been adduced to indicate it. 17 The Yalboddeša and the Karyakala views The Partbhasas यथाद्देश सज्ञापरिमापम् and कार्यशाल सज्ञापरिभाषम् (Part 2 and 3) lay down be iwo standard methods in which the Samjai and Parbhisă rules of Papiai are to be loterpreted along with those rules with which they are connected The simple method generally adopted is the Yarhoddesa-paksa, according to which the general sense of the Samjai and Paribhāsā Sutras is to be understood at the very places where they are meationed by the Sutrakara, and those Sutras, for the interpretation of which they are needed, are explained at their own places by associating with them the general sense of the Samjnás and farbhaşās which has been already grasped Some scholars, whose view Nagesa approves, say that those rules, which are in need of Samjna and Paribhasa rules for their interpretation, are brought bear the Samjña and Parı bhäså rules and caterpreted there along with the Samjna and Pari bhasa rules As sules in tbe last three quarters of Panini's Sacrapājha are not valid for the Sutras menuoned earlier, the Samjnás and Paribhasks which are generally given in the earlier port on adaot be associated with rules in the last three quarters, and as a consequence, ao connected oferpretation of these rules is available according to the Yarboddesa Pakşa The other method, named the Karyakalapaksa, states that the Samajña and Paribhasi rules ace not to be saterpreted as those places where they are stated, but they are zo be iaken to the places of those rules where they are needed and interpreted there in the case of the Samjaa rules, therefore if the haryakalapaksa as followed, the rules are interpreted along with those rules which require them These two Parbhāsās (Pari, 2 and 3 ) are mentioned by writers on Panbhāsās in all systems of grammar excepting the Kataotra and the Candra sys ems, Patanjali and later grammarians hase chosea that method out of the two mentioned above, viz Ebe Yatboddesapalsa and the Kärya. Lalapaksa, which enabled them to arrive at the correct form of those words which they wanted to explain. The connected explanauon of the Samjöl or the Parbhisi rule and the other rule which needs it, could be given in one compound sentence (alFÅET TATT) or in one complex sentence (rear) ·14 Introduction 18 Nature of mute letters The Paribhasas HÀ#trar 3178-41 (4), #rai (5) and the next three ( 6, 7 and 8 ) discuss the point whether mute letters do or do not form an actual portion of the word to which they are attached, and the view that they form a portion has been stated by Nagesa as the proper view. There arise, however, certain difficulties of thuis view be accepted, to avoid which Nagesa has given the tari bhasa नानुबन्धकृतमनेकालबम and the next two which are found in the works of Vyadı and other writers on Parıbhasas The word 31177 has been defined by means of a separate Parıbhasa yataqulpat gurur by Vyadı, Chandragomin and the scholars of the Katantra School 19 Nature of Karyen The next topic of discussion is defining the nature of the Käryın or the operaree as distinguished from that of the opera rion or Karya and the causes of the operation, and five Paribhāsas (9-13) are devoted to it (It is a matter of general experience that the conventional sense or the technical sense of a word ( 767) occurs earlier to the mind than the literal sense which occurs later, and accordingly a ruling, AEGATI FITÀ FIO#, is given by ancient grammarianis Nagesa, however, has found out that many times the literal sense also 15 required in a rule along with the conventional sense and hence in preference to the Paribhäsä कृत्रिमात्रिमयो . has given the Paribhasa JHTTÄITE H ( Pari 9), which states that either of the two senses or both are taken as required by the occasion) A large majority of the rules in grammar is devoted to prescribing operations such as the addı tion of affixes and augments, substitution of words, coale. scence of letters, elision of letters, affixes, bases etc, and generally the three facrors Karyın, Karya and Nimitts are directly or indirectly mentioned in all rules which prescribe grammatical operations The Kätantra and the Kalåpa gram. mars have given कायों निमित्त कार्यमित्येष निशक्रम as a separate Parl. bhāsā, stating in general terms the order in which these three are found used in a rule of grammar The word which undergocs a grammarical operation is termed "Kārzin' or an operatee, the operation that is preseribed is termed Karya' and the one or ·Karyio', Introduction 15 more factors which are necessary for causing an operation are termed' nimitta 20 Karyen destinguished from nimilla As generally in all rules which prescribe a grammatical operation, the word which is to updergo an operation is directly mentioned, there should be no room for any doubt regarding the but Papp has Jad dond a general maxim popularly knows as tadantavidhi, by means of which ao adjectival word in a sutra sbows a wording ending with it, aod qualifies the principal word vbich is undersiood as one ending wah what is shown by the subordinate word and which, as a result, becomes sometimes liable to be called Kargın In such cases, on some occasions, the Kargın has to be clearly distinguished from the Nimitta, when especially the latter is included in the long wording constituting the Karyın. Sometimes secondary roots, 1 e. roots formed from nouns or from primary roors, ( FATTYTE) have the nimitta included in them in all these cases, the wording of the Karyia has to be limited and defined, and this is done by the Parbhasi grūATHTI it at af Tatararon (Para 10 ) which clearly lays down that that portion only is to be looked upon as Karyin which is actually to undergo the grammatical operation As a result of this ruling, it becomes possible to arrive at the forms susimin, itina and the like. Vyadı has land down the Paribhasa न निमित्तमा नैमित्तिकरय in the place of the Paribhasa कार्यमनुमान हि मापी निमित्ततया नाभीयते. Nature of augmen's Thus, although the Kargia could be shown as quite distinct from the instrument or conditions, still, in order that the term Karya' could be used in spite of small additions made to its wording, the maxim, popularly known as the 'Yadagamaparıbhasa' has been laid down which rules that slight addition of a lecter or a syllable made to a woråag under certain cond tons, should be understood as a part or portion of the original wording. In short, a word with an augmeat added, can be understood as the original word for grammatical operations. This maxim is based on the convention in ordinary lfe that slight addnions do not affect the name of the original. This matin (No. 1) is mentioned by all writers on Parbhaşis. Some read ibus Paribhasa ·16 Introduction without the word yat' Vyaçı reads the Paribhāsā as an ITAGEUA गृह्यते in very general terms This maxim is, in fact, a Varttika of Katyayana on PII 20 which is worded as at, STAT DIT FESTİ QARAGIUA JUA T9151 The Variuka with the necessary changes made in its wording, was turned into a Paribhásā by Vyadı and the later Paribhasā writers 22 Nature of substitutes In the case of substitutes although the original wording is sometimes taken as 'ending with that which is mentioned', by virtue of the marım known as tadantavıdhi'(P. I 1 72 ) or, as 'inclusive of augments' by the 'yadagamapanbhāsa', the substution or adesa takes place only for that portion of the wording which is actually mentioned in the sutra The maxim laying this down is popularly called 'nırdısyamāna-paribhasa' (Part 11 ) which is given by almost all writers on Parıbhāsas In some places where many original words with their substitures are mentioned, and where the rule of respective mention (P ! 3 10 ) cannot be applied, although the nature of the original words and the substitutes are defined by the audisyamanapacıbhasă 'and the other preceding parıbhästs, it becomes difficult to determine which word is to be substituted for which original word in such cases the Paribhasa' yatranekavidham • baliyah'( Parı 13 ) is laid down by ancient grammarians which states that proximity in respect of the organ of speech is weightier than other kinds of proximity This maxim yatraneka baliyah'( Pari. 13 ) is given only by Purusotramadeva and by Nagesa who follows him In fact, this maxim is nothing else but a special extended sense of the rule"schànentaratamah (PI I 50) In respect of augments many additional maxims or Paribhāsās are found in the Katantra and Kalapa systems, out of which many maxims are, io fact, based upon the Sutras of Panjos such as “alontyasya' (P I 1.52 ), anehalsıtsarvasya" (P1i 55), tasminatı *(PI : 66), "tasmadıryuttarasya” (PI67) "eca iggbrasvadese" (P I. 1.48), "sthaneataratamah" (PI'i so), "ukalojjhrasvadırghaplurab' (P I 2 37 ) etc etc Similarly in connection with the topic of sthanivadbhava, not a sogle maxim has been given by Puruşorramadeva and Nageśa, although about eigbt maxims are given in the Kataatra and the Kalipa grammars as based upon the rules ·18 Introduction in The statement to this effect viz 7 Foreve found in the Mahabhāsya, 15 taken as an independent Paribhāsā by some writers on Paribhāsās viz. Purusottamadeva, Siradeva, Nilakansha and others 24 Tadantavıdhi Panını has laid down a general convention in connection with the interpretation of his rules that an adjectival word ( excepting a noun-base mentioned actually in a sule) signifies that which ends with that word This convention is popularly called " radantavidhı” (Cf. In laitta 7870 PI 1 72) The adjectival word is many times devoid of any sense by itself When, however, it is taken along with the qualified word, a suitable composite sense is obtained This convention of tadantavıdhi, some grammarjans say, implies that the Grammar of Panını discusses such words as are possessed of sense In fact, the second Adhyaya of Panini, operations such as compounds are prescribed for fully formed words (of course possessed of sense ) as shown by the governing rulc समर्थ पदधिध The third chapter has all the operations prescribed in connection with a root (which possesses sense ) as shown by the governing word gratIn the fourth and the fifth chapters, operations are laid down connection with Pratipadılas or crude noun bases, wbich are possessed of sense, while in the last quarter of the sixth chapter and in the seventh chapter the operations, laid down, concern crude bases which are possessed of sense In rare cases, however, a wording devoid of sense has to be taken although a corresponding wording possessed of sense is available The Paribhasa अनिमस्मनग्रहणानि. ( Pari 16) is specifically laid down for this purpose wluch lays down that operations prescribed with respect to words ending 19 3, 57, Te and ha, take place irrespective of the fact whethier 317, 41, 36 and an are, or are not, possessed of sense 25 Valdily in subsequent rules The validitv (35T) of a word or words in the rules that follow is taken up for discussion by Nagesa after the nature of wording has been discussed and has given the maxims that ( 1 ) although words stated sa a rule as mutually connected become valid together, and never separately, in the next rule or rules, sull (2) sometimes one or two become valid in the next rule and others do not (see Par 17 and 18 ). Out of these two, the first is not given 10 ·Introduction 19 by the earlier writers Vyidi, Sakatayana and others Similar to these maxıms, the Cåndra grammar has given three additional maxims apparently referring to the adhılärastras They are ( 3 ) Eropas FTTFTTIEZIT , मिन्नसमन्ये प्रतियोग प्रतिघाते चाधिकाराणा निति and इष्टे तदधिकाराणा प्रनिनिवृत्ती Ca. Pari 41, 42, 43 26 Cognateness of letters The next topic taken by Nagesa for discussion is cognateness of letters, technically calied HITOR Panini has laid down two very comprehensive rules of the type of Paribhasi in this connection siz **TIFITTA ATUH (PI19 ) and soft NTFU 1 (PI 69,) which respectiv ly define an I limit tlus cognareness Not being satisfied v th the limitation lad do va in th- new rule (PI1 70 ). th. Paribhasi vritars 1179 interprete} the word 377 TT rather differently and have put in the Parsblaşă #1 TA ÅT ATTIRI 9507 ( Parı 19 )and artAldCT FIT FIT-TRÀ ( Pari 20 ) Vsadi and others read the first Parıbliāşå as *TTARINUI INTa tgl and the second as उकार एवैको मारमानाण मार्गान गृहगत. 27 Sense elemont groped together urth wird element After discussing the nature of words for grammancal operations in Paribhasas 4 10 12 Nigesi has stated in Paribhasi 14 thar although Panini has stated that the form of a word is to be marnly considered for purposes of the application of grammar rules, still, as far as possible words endowable with sense should be taken Panını has laid down a general marım by the rule "quiTqT17 TOTTI (PI1 62 ) that even though an affix is elided, the operation caused by it to the preceding basc an take plac Although Panını has laid down an important exccption to it by the rule TEXT (P1, 1 63 ) still some difficulties rema ned there, to a10 d » luch the writers on Paribhasis land down 113 exception by means of the Paribhasa "a to srit" - luch is mentioned in the Vasablasya Thus, As seen bare even though a enc-al dictum has been laid dovn that for the sake of grammi ical operations, words possessed o' stoise should b taken as far as possible, still a question arises whe her thsense possessed by a substantise base ( MATIE ) $s2lkays a com. posite sens formador an a 118ity and soncıhing connected th the activity, or 1115 a compo ite sansa s977-1mos, xhil-son-litics III a unitary sense In shot a qu'51107:5ds us thub r every sin 13 ·20 Introduction stantive-base or pritipadıka mast be a derived one as held by the ancient school of etymologists or some stems or bases are underiv. able, and writers on Paribhasis have stated thar both the views are admitted by grammarians Accordingly, the Parbhasa Jurgut Sara sriattigera has ocen laid down by mediaeval grammarians lieaded by Purusotramadeva. 28 Tadantavidht in the case of affixes With the Paribhasa pratyayagrahane yasmat (Parı 33 ) Någesa undertakes to clarify the famous dictum known as'tadantavidhi' in Panim s grammar, by virtue of which any adjectival word, is interpreted as 'ending with the adjectival or qualifyiog word referring, of course, to the substantive qualified For example, the vowel vor u qualifying a stem, is to be interpreted as ending with Toru' This maxim, when applied everywhere, became tco wide and consequently it had to be modified In the case of affixes, only that wording was to be taken which ended with the affis and began with that base to which the affix had been added, ( Part 23 ) excepting those cases where the affix has been mentioned along aith a noun in the ablative case ( Pari 24 ) This modifying maxim, known as the 'pratyayagrahana-parıbhasā' was also found too wide and exceptions to it had to be laid down. Its application was prevented in the case of the topic of uttarapada (VI 3 1 to 139 ) and that of the feminine affixes (IV 1 I to 75 ). See Parı 25 and 26 It was also prevented from applying to rules which defined technical terms ( Pari 27 ) 29 Limitation to Tadantav dl by Sıradeva Sıradeva, the reputed writer on Vyakarana Paribhasas, provided for these limitations in the maxim itself, which accordingly has been worded by him as विधिविधान विधिमाजा घयाणी मनिधानेन तदन्तविधि According to him an adjectival word 10 rules of grammar is equivalent to a word ending with the adjectival word, only when the words expressive of ( 2 ) the operation (iais),( 2 ) the conditions of the operation (AU) and (3) what undergoes the operation (lignje) are all present ID the rule either directly or by continuation from previous rules (अनुत्ति) For instance, in the rule anat#F (P. III 23) the word आत means आदन्ताद्धातो as the words and अनुपसर्ग ·Introduction Sepresenting rate and inna respecívely, are directly present and the word dat representing the recipient of the operation (range A6 ) is present by continuation or anurftti In the rule इको quia, however, there is no TRIVIT as the recipient of the Operakon is nos present there even by continuation As Grammar is a science of words and hence, although a word un general (TE) an be taken as understood at any place bere necessary, still, the reputed eastern grammarian Maitreyaralsita has definitely lard dovo that for the application of tius maxim of tadantarrdhi, the word represenung the recipient of the operation, must be such as is actually mentioned in the rule or as can continac from a previous rule Sıradeva and others have followed Maitreyaraksita in this respect and no athir takes place in the interpretauon of the rules इको यति, अब सवर्णे दीय and the like It follows hence, that although Vyakarana is a science of words, still, in prescribing grammatical operations, grammarians have not got a mere form of a word present in their mind but the shole word endowed with sense 30 Further limitations to Tadantavrdhi This apig of Panini, even with the limitation put upon it by Siradeva was found rather wide and indefinite in its applicauion by later grammarians who laid down further limitations by deduc ing and prescribing maxims such as प्रत्ययग्रहणे यामात ( Pari 23 ) fruit ( Pari 26 ), FETTET TOODE. (Pari 27 ) A very specific limitauon to this tadantavidhr was laid down by the Varttikakära himself by the Vårtuka FATTITITIETTETE (P. I. 1 72 Vart 29 ) in the cases of an operation conditioned by a mere letter when the letter is to be taken as equivalent to a wording begracing with that lectes This Varttila is gives as a maxim by later grammarians and it is popularly called by the name सदादिनिधि with a view to differentrate x from the हदन्तविधि of Panin. On lines similar to this amarra a maim, which is popularly called TH19 ( Pari 28 ), nas laid down by grammarians by virtue of which an operation prescribed for a word ending with a kn affis is allon ed although such a sord is preceded by a preposition called air, or by a v ord connected by Karaka relationship For instance, the Aluksamisa with a word cading with the affis fe of the past passire participle can take ·Introduction in place although that word is prereded by & word which is *gali' or ' kāraka', as for example in the word its or * Hapaitaar'. This maxim is first mentioned by Vyadı and has been included their Paribhaşa collections by later grammarians Parușotta ma deva, Sıradeva and others In connection with this tadantavidht it has to be noted that Panini has given only one rule ta fitraat of a general type, which Candragomın has slightly restricted by putting down the rule uit az aralaru FTTTA (Cá Part 10). Vyäds in his Paribhäsāsucana has given two exceptions by the maxims igre and TET HTC and a maxim यस्मिन् विधिस्तदादावल्पाहणे The Katantra and Kalapa grammars have given only येन विधिस्तदन्तस्य as a Paribhasa rule It Is Purusoitamadeva and Sıradeva who have entered into details and hare given ten maxims of the type of prescription, prohibition and re prescription which Nägeśa has followed in his Parıbhásendusekhara 31 Vyapadeſivadbh iva Just as, for the sake of brexity, an adjectival word is taken to denote what ends with the adjectival word, similarly, but in an opposite way, a word, denouing what ends with a qualifying word, is taken to stand for the simple word also, without that qualification, For example, in cases where a word denoting a base, ending in or 3 or Fe such as el or 15 or the roots , , , , etc., is used, simple words 5 and 3 as also the roots and can be taken. This convention is called 97914 and it is expressed as a maxim or Paribhasă worded as a STT FIFhet by Candragomia This convention was first introduced by the Vart kakara who has used the expression तन्त्र पपदशिबद चमग several times Vyadı has worded the maxim as 577iTFistiania including the word awaiata in it with a view to exclude those cases where the application of the maxim was not desired on account of its resulting into a fault. Sıradeva and Purusotta ma deva have put the maxim angiena FIEHT in a positive way by omitting the word 3791agiara and have provided for excepurons by introducing sebagaisutracie a as an additional Paribhasa Nagesa, as usual, has followed Puruşottamadeva and given GraA (Pacı 30 ) and tigrasta fa ( Pari 32 ) as separate maxims There occurs the maxim ·mirosurilon guear STASER R AETATA (Pani. 31 ) berst een the eno maxims about STAGIT and it is not explicable how this maxim preventiog attaiti 825 Oserted by Nigeša bein een the two maxims of पपदेशिवाय except by supposing than the prohibition of व्यपदेशिवदाय in connection with a priupadıka or noua-base reminded him of the prohibition of a craft also in connection with a doun-base, and accordingly he put down the prohibition first 28 mazın No 31 and theo gave maxim No 32 The Vyapadesivadbhava, described above, appears to be like an extension of what is called TFT prescribed by Pania by the rule anacarETTAT by virtue of whicls 20 operation prescribed for the soitial or the final letter of a word takes place although the word may consist of a siogle letter Candra, Kalapa and Katanın grammars hase orded the maxim as आपन्त यदेकोध्य. 32 Karyın, explained further After defining the oature of the operatee ( Fla) by laying dou n suitable marims in connection with more letters ( HI-T ), augments (SITA ), substitutes ( I ), behaviour like the original (7279 ), and the denotation of what ends with the adjectire (RTRW ), Purusotra madera has laid down a fex milms about the pature of the Karyio sbich Nagesa has picked up 10 his Pars. bhascndusekhara. It has been laid down that the Drandst com pound of different words, carrying individually different senses, conveys also a collective unitars sense and is declined in the neuter gender and singular oumber (Train aradtrza Parı 34 ), so also, a word showing only 20 imitation is treated like the onginal word of which it is an imitation, and gets the gender and the number of the original (sefirito Triâ Pari 36) Similarly, 1 is laid down that a word defective in a poot is not treated as a different word (E18181017 Part. 37 ), as also, all gramma uaal operations are looked upon as optional in their application as far as the crplanation of Vedic words is concerned ( RT irroivaTI fruites Pars 35). The last maxim (Af free ) 15 the sare as the masim var Fergie Arrangement of Parib husas sa Ibru sections The miums discussed above ( Pars 1 to 37 ) form in a wiya saparate section by themselves as they all are useful for the correct ·24 Introduction מו interpretation of Palishi's rules of grammar They are hence, way, obligatory as tar as their application is concerned. commentators have divided the subject matter of Paribhasas three kinds and accordingly divided the book into three sect The first secuon consists of those Paribhasas which belp thet pretation of roles and in a way make the rules fit for applica- It is hence called शाखवसपादप्रथमतन्न The second section cot of those Paribhasas which determine the priority of applic the case of such rules as come un conflict during, process of the formation of words This second section consists of 33 Paribhasas ( Pari. ,8-70 ) is named arrasticnie The remaining sixty three Paribliasas (Pari 71 to end) are manifold nature, which are mostly useful for the formatio words wbich are difficult to be formed without their applicar They are, in short, the remaining miscellaneous Parıbhaşās the section dealing with them is called ita 79104 TRITIFTOT 34 General dictum in ca es of confie ding rules In cases of rules occurring simultaneously and thereby com into conflict regarding the priority of application for the formar of correct words, Panini has laid down the sequence in the Sa patha au the fundamental principle for deciding the priority by p cribing the general rule jÀ TÊTÙ AT FICh (P 1 4 2) In some ca however, he did not find the application of the subsequent ni suitable for arriving at the correct forms He collected such cases, putting them together 11 suitable rules in the last three quarters padas of his Asçadhyayi, he made the whole section of the th padas invisible or invalid to the preceding rules so that all preceding rules could apply wherever necessary before any of Tưies in ime'rast met quarry wuiu wypry 4.0 Varaladkar, few centurris after Panini, found by bis scrutinizing observat that in a few cases the application of a previously mentioned i was desirable and he laid down supplementary rules or Värttı prescribing the priority of the relatively previously mentioned in cases of conflict calling this technical priority by the same go faqı. The Mahabhasyahara, in huis usual way of showing someh or other, the superfuity of Varttıhas wherever possible, stated t the word qr in the rule folatù 97 xron could be taken to mi ·34 Introduction come interpretation of Pauini's rules of grammar "They are hence, in & way, obligatory as far as their application is concerned. Some commentators have divided the subject matter of Paribhasås into three kinds and accordingly divided the book into three sections The first section consists of those Paribhasas which help the interpretation of rules aud in a way make the rules fit for application. It is hence called शास्त्रत्वसपादरप्रथमतन्त्र The second section consists of those Parıbhasas which determine the priority of application in the case of such rules as in conflict during the process of the formation of words This second section which consists of 33 Paribhasas ( Pari. 98-70 ) is named arpainierius The remaining sixty three Paribbasis (Pari 71 to end ) are of a manifold nature, which are mostly useful for the formation of words wbich are difficult to be formed without their application They are, in short, the remaining miscellaneous Parıbhasds and the section dealing with them is called शास्त्रशेषारयतृतीयपकरण. 34 General dictum in ca es of conflıcııng rules In cases of rules occurring simultaneously and thereby coming into conflict regarding the priority of application for the lormation of correct words, Panini has laid down the sequence in the Sätra patha as the fundamental principle for deciding the priority by pres. cribing the general rule fàtiãtù qe Fid'h (P 1 4 2 ) In some cases, however, he did not find the application of the subsequent rules suitable for arriving at the correct forms He collected such cases, and putting them together 11 suitable rules in the last three quarters or padas of his Asfadhyayı, he made the whole section ot the three pādas invisible or invalid to the preceding rules so that all the preceding rules could apply wherever necessary before any of the rules in the last three quarters could apply The Varızkakāra, a few centurris after Papin, found by his scrutinizing observation that in a few cases the application of a previously mentioned rule was desirable and he laid down supplementary rules or Värttikas prescribing the priority of the relatively previously mentioned rule in cases of conflict calling ibis technical priority by the name gefragfag i. The Mahabhaşzakára, in luis usual way of showing somehow or other, the superfturty of Varttabas wherever possible, stated that the word ge in the rule footagù trop could be taken to mean ·34 Introducilon come interpretation of Pauini's rules of grammar. They are hence, in a way, obligatory as far as their application is concerned. Some commentators have divided the subject matter of Paribhasas into three kinds and accoudingly divided the book into three sections. The first section consists of those Paribhasks which help the interpretation of rules and in a way make the rules fit for application, It is hence called शाखवसपादप्रथमतन्त्र The second section consists of those Paribhasas which determine the priority of application in the case of such rules as in conflict during the process of the formation of words This second section which consists of 33 Paribhasas ( Pari. ,8-70 ) is named antaistinitat. The remaining sixty three Paribhasas ( Parı 71 to end ) are of a manifold nature, which are mostly useful for the formation of words wluich are difficult to be formed without their application, They are, in short, the remaining miscellaneous Paribhasks and the section dealing with them is called शास्त्रशेषारयतृतीयप्रकरण, 34 General diclum in ca es of conflicting rules In cases of rules occurring simultaneously and thereby coming into confiict regarding the priority of application for the formation of correct words, Panını has laid down the sequence in the Sutra patha as the fundamental principle for deciding the priority by pres cribing the general rule få siãaù qr Flor(P I 4 2) In some cases, however, he did not find the application of the subsequent rules suitable for arriving at the correct forms He collected such cases, and putting them together 11 suitable rules in the last three quarters or padas of his Astidhyayı, he made the whole section of the three pādas invisible or invalid to the preceding rules so that all the preceding rules could apply wherever necessary before any of the tules in the last three quarters could apps The Vuwkzk22, a few centurris alter Panini, found by his scrutinizing observation that in a few cases the application of a previously mentioned rule was desirable and he laid down supplementary rules or Varttikas prescribing the priority of the relatively previously mentioned rule in cases of conflict calling this technical priority by the name gerigſau 1. The Mahabhāsy akára, in Ius usual way of showing somehow or other, the superftuity of Värtuhas wherever possible, stated that the word पर in the rule विप्रतिषधे पर कार्यम् could be taken to mean ·Introduction 25 "foremost in mind' or desirable' ( ), and all such cases, where the application of the previous role was found ascessary, could be explained by the role fríaqi 97 10h, stated by Pinio himself. 35 Criteria for priority in cases of conflict This provision of decidrog the priority of the application of a sule 10 conflict by the application of the general rule annių ar ETO 125 found inadequate evca though the word or was translated 25 %, or eren though the guitaiaga was cited at several places, or the rules in the last three quarters of the Aşçãdhyaya were made 10 visible to the rules cited in the first seren adhyayas and a quarter. Three other factors viz. faoinesitabılıts ), *15*( immedia. teness ) and starf exception ) were, hence added by the Yarm. hakara and the Bhasyalára for determining the pronts of the appli cation of rules in conflict, which were all considered as stronger than gra and among which cach next was stronger than the precede ing. The different Paribhasis or maxims, a hich are laid done by grammarsans la connection with these four factors, oomber more that 60, out of which Purusottomadera selected only 32 to which Nagesa has added 11 and has girea 33 maxıms which form the second section of the Parıbhisendusekhara The relata e sopenority in strength possessed by the four factors is giren by the søera fint i ERA (P I 4 2 ) and the three marims etia- 57. नियादष्यन्तालाप and अनाडाइयवादा यगवान The three milims are given combined by Nigesa in the maxim qignasala TT1111* arganit epic (Pars 38) and separately also by means of the maxims पगासय पचत and भन्तानपप्यपशादी बनीपान He has pot given the Paribhisi ittifoArt to probably because the purpose of u has been served according to him by the Parably असिर पहिरनमात. 36 Keapplicabiluy of a superseded role Tlze term Raito (conflict ) is defined as og got mart 5W32797* #fesiniku in the Kaunira and the halapa grammars and the sam is fo'lone! by standard grammarians In such cases, one of the two rules is applied generally by vrtue of its sabsequent mention in the rules of grammar, but in specal ases, a rcle us given the frority of application by vince of i's iceri atlis, or by immediatere's or by is becas exception. In these ass, aſet the application of oce rule, the orker ro's, stuch ·26 Introduction VIZ has been superseded, does not generally apply as there is a dictum once superseded is always superseded' ( asiaa पद् बाधित तद पाधितमेव) In rare cases, the superseded rule, af applie cable after the other rule has been applied, can apply, as is someumes noticed in the world, and such an application is technically described as 97 FiFagara ing frequently in the Värttikas and 10 the Mahablıāsya Both these dictums viz fonce superseded is always superseded and the application of the superseded when possible are followed, as occasion requires them for the formation of correct words Many times, the superseded rule cannot apply again especially when the conditions become changed Both these dictums are given by Vyadi and Candragomin They are not found in the Katantra and Kalapa grammars Kaiyaçabhatta has supported both of these alternative views stating that they are based on the two alternative views about the denotation of words viz the Jatipakşa and the Vyakupaksa As this supersession of one rule by the other rule in conflict is due to its superior strength (ietra ) by virtue of sequence and other factors mentioned above, grammarians, with a view to arrive at the corrcer and current forms of words, have sometimes specifically stated some rules or types of rules as possessed of superior strength in comparison with others For example, they have stated that rules prescribing the specific application of the affixes ſaa, ah etc possess superior strength and hence, they supersede other rules prescribing the conjugational signs See धिकरणम्यो नियमो बलीयान (Part 41) Other similar maxims or Haribhasas are वार्णादाङ्ग बलीप ( Pari_55) उभयनिर्देश पञ्चमीनिर्देशो satura, ( Parı 70 ) Sfarqa rifizierus gara ( Pari 93 7, 938), उपपदविभक्त कारकविभक्तिबलायसी ( Parn 94), निषेधाश्च बलीयास ( Part 112 ) and FIRIUT 714 Fidagaa ( Pari 119) 37 Sapersession dy milyatoa The doctrine of preference by virtue of a car or inevitability was first propounded by the Vårttıkakara who has put it forth on different occasions with respect to the application of two rules conflict and almost all grammarians have stated it as a maxım or Paribbası (qua o 11) Qra is defined as gar Fair by Vyāds, Candragomin, Purusottamadeva and others Nagesa has quoted स्तारतप्रसाङ्गव as a definition of नि पत्व and given it as a cause of the superior strength of Nitya rules , in ·as Introdueslou He has added the word eisz and gises Fraietteita ratet fargpt as distinct Paribbaşa ( Pan 46 ) The Paribbasa Sairas of the Kalapa grammar give an and famoufa girara as Paribhasa rules out of which the Vyadiparibhāsä pätta has given the latter as a maxim or Paribhäst Esen though the larg or inevitable rule is defined as occurring before well as after the other rule has taken place, and bence given preſercace as a s ronger rule, sull, in some cases the supersession by a Nitya rule resulted into a fault and heace, it became necessary to limit the defioition of farart given in the words EATEATRIT Accordingly, grammarians began to cite cases where & rule, applicable before as well as alter, kas not called nuga when the sording to which it was applıcacle belore, beame differcot from the wording to which it could be applied afterwards Vyadı, accordingly, has given the Paribbaşı F*TIFATET ATT Tajurity which lagesa bas given along with in oibers, one za which, only the word gala TFC is changed into a matura or even शम्दान्तो ( Part 44 ) and the other as रक्षणान्तरेण प्रामुचन विधिरनित्य ( Pari 45) Besides these, he has given Parbhisis 47, 48 and 49 as exceptions, in a way, of the definition of the greca by himn in Part 46 38 Supersession by Antarangalla The third factor in deciding the supertorny of one rule out of tro conflicting rules is the closeness or immediatenes (ar) which is defined in various ways and bence, has gor various kinds. The general feature of this antarangatta is shat can be described as a kind of casy occurrence to the mind, which is common to all hods of onlarangatta There are given in the hitntra grammar sli different rules defining six kinds of apurangava The Varuha kars has mentioned for the firs time, the supcrionts of the sota ranga operation Bith respect to the bahutadz operanon, which he has relerred to by the word अन्तारगपत्र Aactcat grammatians of whom Vzdi *as the earliest onc, have shox n the superiority in strength of the antaranga operation not only by setting aside the bahiranga op*ation, but by making the bahirangi op ia son invalid or invisib c to the an 377 nga operation, a device, which the Grammanan l'ipini bas himself gwen in his salos gimna (P VIII 21), AZ (P.11 1 ts) and Ravena (P. VI 4 22 ).

·Introduction 29 Not looked upon as potent to cause that operation. This maxim worded as apaugi aaafar (Parı 56 ) and popularly called 999 Tiara is specifically helpful for arriving at the forms Rig , piggs and the like, by preventing the augment = ( from being applied to the affix an ) As caused by the consonant a of an which 35 to disappear by samprasarana Sıradeva has supplemented this Akſiavyáha Paribhasi by the addition of the wording AT $70 Arora after it, while Vgads and Candragomin have given in its place the Paribhasa वसुपरत्वेह कार्याणि क्रियन्त which is read by some gram marians as anterTTOg Erd'for Fun. The word ru 10 TUTTO refers, of course, to the affir ry which is seen in words like afetas while the word arria means arising in future time 40 Super session by Opavadalta Alter dealing with the relative superior strength of an immediate or aptaranga operation, Nagesa has taken the topic of the superiority in strength which a particular rule, forming an exception of be general sule, possesses. Ascient grammarlans, so this code: 1100, have laid down the general maxim yarEITT 01 The Karantra Grammar has defined aTTG or the rule of exception as fastslafu in contrast with the general rule which is called उत्मर्ग, and has mentioned the Parbhasa rules सामान्पविधिक.मग and विशेषविधिरपवाद Vsadi and Candragomio have defined 214717 or exception as that rule in all the instances of which the general rule is invariably present Naturally the apa ada rule has to supersede the general rule in order that it should get a scope for its application. The Paribbaşı given by them is da ITT I fortPH # तस्प यायको मनति The apat iduvidhi or the rule of exception hecce, can be said to be of two kinds thig and farTENTETT The disponon berseen the isolads is a free one, which is explained by the commenta:ors by means of ( 1 ) she analogy of Hoga who, being specially ordered to receive buttermilk is presented from getting curds which is given to Brahmanas in general and to which he is ent!ed us a Brahmana, and ( 2 ) ihe analogy of mind and aliga a ho, ordered to serve the Brahmiņas abo are dining, do not get the dinner while they are sersing, but get it after others qe dined. In both she cases, there is the supersession or badka e gencral thing, in one case it is on the analogy of HFETTO ·28 Introductions In cases of confict, the inferiority in strength of the rule which is bahıranga serves the same purpose as its invalidity (item ) v1%. the prevention of its application, and hence margarita and Grieca are touch more the same when the conflict is between IWO rules which is caused by their simultaneous occurrence The case is different when the antaranga rule does not occur at the time when the bahiranga rule becomes applicable and also takes place After the bahiranga rule has been applied some times it is felt necessary that the antaranga rule should apply, but it cannot appay as the taking place of the bahiranga rule has changed its conditions I could not apply before as the conditions for it could not then be fulfiled and in such cases, it becomes necessary to lay down the invalidity of the balıranga rule that has already taken place, and it has been so done by ancient grammarians Vyaçı has stated this invalidity for the first time and many grammarans includ. ing Vyadi have given two distinct Paribhasas अतरङ्ग बहिरङ्गागाद् बलीय and in Mitgaat. Nägesa has given only the latter Paribhasa. 39 Limitations to super session by anlarangatua This consideration of antarangarva was also found to be rather broad and overapplying and a need was felt to limit it and accordingly the important maxim almaratã again laid down by old grammarians like Vyādi and Candragomin which was accepted by almost all later grammarians Nagesa has given it as Paribhasa , 1. In the cases of ( 1 ) the substitute foc for #eant, (2) and ( 3 ) operations concerning the base ( 34FFIN) the application of the antaranga Paribhasa had to be prevented and accordingly the necessary Paribhasās had to be laid down stating the taking place of the three viz. 203 and Fait, even though they were babıranga, before the other antaranga operations which presented themselves (See Pari, 52, 54, 55) Similarly, the coalescence of the final vowel of a word and the initial vowel of the followiąg word into a single vowel was prevented from tabing place unless the requisite operations for the two individual words had been effected Accordingly, the maxim पूर्णत्तरपदनिमिनकार्यात SAFATFITTEIT had to be laid down ( Pari 33 ) So also, 10 was ſelt necessary to lay down a maxim to the effect that when something which occasions an operation is itself to disappear, it is was ·Introduction 29 not looked upon as potent to cause that operation. This maxim worded as TET alatai ( Part 56) and popularly called 387 Tagaan is specifically helpful for arriving at the forms AigT, argar and the like, by preventing the augment ( from being applied to the affix r ) as caused by the consonant a of tę which * 10 disappear by samprasarana Sıradeva bas supplemented this Akſtavyuba Paribhasă by the addition of the wordiog HATT FIT factory after it, while Vyädı and Candragomia have given ja its place the Paribhasă a FEFIG I rafra Fria which is read by some grammarians as पत्स्यत्महत्येह कार्याणि क्रियन्ते. The word us in a सुप्रवृत्या refers, of course, to the affix Fu which is seen in words like ariyaa while the word a means arising in future time' 40 Supersession by apavadalva Alter dealing with the relative superior strength of an immediate or aDtaranga operation, Nagesa has taken the topic of the superiority in strength which a particular rule, forming an exception of the general rule, possesses. Ancient grammarians, in this conec tion, have laid down the general maxim 3IFITTargi 191a. The Kātaotia Grammar has defined TIG or the rule of exception as rūtera in contrast with the general rule which is called उत्सर्ग, and has mentioned the Parbhāsa rules सामान्यविधिमर्ग and विझोपयिधिरपवाद Vyadı and Candragomin have defined 37717 or exception as that rule in all the instances of which the general rule 1s jovariably present Naturally the apavāda rule has to supersede the general rule in order that it should get a scope for its applica. tion. The Paribhasa given by them is पेन नामाप्ते या विधिरारभ्यते स तस्प बाघको भवति The apavādavidhi or the rule of exception herce, can be said to be of two kinds laattiaiù and fara TITIT The distinction between the iso kinds is a nice one, which is explained by the commentators by means of (1) the analogy of Fligia who, being specially ordered to receive butter-mill is prevented from getuing curds which is given to Brahmanas in general and 10 which he is entitled as a Brahmana, and ( 2 ) the analogy of 10 and logo who, ordered to serve the Brahmanas who are diniog, do not get the dinner while they are serving, but get it after others haie dined. In both the cases, there is the supersession or badha of the general thing; in one case it is on the analogy of RFFIETT ·30 Introduction 41 while, in the other case it is on the analogy of AITTFITTER Nageśa has made this clear in his remarks on Paribhaså s7 which can be quoted as "TOT AJUTATFISTATT TF2 TUTTIA DIETIG- चाधमत्वम् । न हि याहादिषु रुतेषु डेगाम प्रामात निर्दिश्यमा ास्य व्यवधानात् । तब स्वस्य पुरवनिरित्येव तेषा बाध । तत्र बाधके प्रयत्ने यदुसर्गप्राप्तिर्भवति तदा भवत्येव यथा तर याहादय । अप्राप्तौ तु न, पथा पचेयुरित्यादौ दोघंचाध निरयकाश इपादेशे दीर्घाभाव General and particular excepitons The general rule, which is to be set aside on account of its giving no scope of application to the particular rule, can be one or more than one, and sometimes it is sufficient if one of the many general rules is superseded, such a policy is called artí915 ar Sometimes all such general rules are set aside, when thcy come in conflict with the spccial rule, such a policy is called annarrar The supersession of the general rule by the particular one in contrast with the supersession by a subsequent, inevitable or immediate rule, is looked upon as a permanent one and generally, the general Tule which is set aside does not apply again 1 his supersession is of three kinds as given in the Kåtantra Grammar by the three Paribhasa rules, मति मभव बाध , अमति सभ बाध and अस्ति च सभयो यदुभप स्यात These three kinds respectively correspond to the three kinds of supersession or badha given in the Paribhasendu sekhara, viz supersession by तक्रौण्डिन्यन्याय, अतरकाशन्य and by सर्वथानबकाशव 42 Scope of rules of exception There are given by Nagesa 14 maxims in the topic of apavada- 9 parıbhāsās ( 57-65) directly concerning the application of the a pavada rules, and five thereaſter ( 66-70 ) regarding the relative strength of some specific rules coming in conflict, whose superiority in relative strength cannot be determined by any of the four recog nised factors given above viz परत्र, नित्यत्व, अन्तरङ्गर and अपवादब. ( See above, paras 33-40) Vyādı and Candragomın have precisely explained the nature of apavāda by the maxim TR FITIR O TÍT TITETÀ Ten arii na which Nagesa has quoted. Some editors of the Parbhasendusekhara have given this definition of apavāda viz JA ATTIÀO as a separate Paribhasă, and consequently they have increased the number of Parabhāsās by one e from 132 to 133. The ·Introduction 31 ancient Prātisakhya works have discussed the relation of apavada and utsarga rules and stated that the utsarga or the general rule should always be interpreted along with the particular rule as stated in the line frig FATATU17 Taigia The authors of Paribhaşā works have stated the same thing by the maxim IFCT TITATT AR Janisfaiani ( Part 63 ) as also by the maxim gør a9a71 निविशन्ते पश्चादु माँ ( Parl 62 ) and उपम जनिष्यमाणानामत्तोपपवाद ठप FARIÐJARREFIT arga sia ( Pari 64 ) As the main consideration of grammarians is to see that every role in grammar gets a scope of application, they are naturally satisfied if a rule of exception superseded at least one general rule and got a scope for its application, the other general rule or rules need not be superseded Accordingly they have land down the Paribhasis पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विघीन बान्त RUIT (Pari 59), #971&T gara Asia arust arata ( Pari 60 ) and 37978719 fiat aftoi at Part 61 ) So also, 10 cases where the formation of a correct word is interrupted of the apavada rule is allowed to supersede the urrarga rule, the grammarians have advised the application of the general rule in spite of the presence of the apavada rule there and accordingly they have land down the Paribhasas चिदनादविपपेप्यासगोभिनिविशत इति ( Parı 58 ) and 2181 07747 farar ate să ( Pari 65 ) 43 The Third Sechon of the Paribhasendusekhara The third section of the Paribhasendusekhara, to which the name sia is given by the commentators, deals with such Paribhasās as are neither mainly useful for the interpretation of the Sutras, nor necessary for removing the conflict between such Sutras as present themselves simultaneously in the process of the formation of correct words These Paribhāsas can be called miscellaneous ones and they are collected by Nägesa from the various Paribhāsā works at hrs armeshar gecher give more than Guchundred suck Paribbasas In his Paribhasendusekhara, Nagesa has given sixty three Paribhasås in this third section, thiryfive out of which he has given from Purusottamadeva's Paribhasapasha in their very order 44 Nature of Paribhasaas in the third Section These Paribhasās can be roughly subdivided into five small groups The first group can be said to contain Parbhāsās which ·32 Introduction help the interpretation of Sutras, which is already available by the application of the Paribhaşās in the first section, in such a way that the modified interpretation would explain the formation of certain correct words and prevent the formation of incorrect words and, herce, their application is generally voluntary These Paribhäsås Are 35 in number which could be specified as follows 71-74.76-82, 85, 90, 95-97, 100-110, 113-115, 120-1 to 120-3, 121 and 122 These can be looked upon as supplementing the first section The second group of Paribhāsās can be said to consist of such Paribhasas as state the application of certain grammatical rules as optional They can also be looked upon as supplementing the first section, They are 8 viz 84, 93 1 10 93,6 and 99 The third group can be said to consist of such Parıbhāsis as direct the application of certain Sutras for samº specific purpose and define their strength in relation to certain other Sutras These Paribhasås can be said to be supplementing the second section They are 9 in number yiz 92, 93 7 to 93 to, 111, 112, 117 and 119 The fourth group consists of such Paribhásās as are helpful for the formation of certain types of words as also for that of individual words which, apparently irregular, are found used by standard poets and writers They are 10 in number vız 75, 83, 86-89, 91, 94, 98 and 118 These are all miscellaneous Paribhasks in the real sense of the word The fifth group consists of one solitary Paribhāsă ERC a * which states the application of Paribhasās in general to be optional 45 Total Number of Paribhaşās in the Third Section The total number of Par3bhasas, in the Paribhasenduſekhara thus comes to 133 which could be cut down by one in the Parı bhäsă farsit TACITY TA is looked upon as one Parı bhisa as done by certain editors The number can be increased also by one if the statement येन नाप्राप्त यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधका HEFT, given as a definition of the term 3 by Nagesa, could be looked upon as a paribhasa by itself, as done by certain editors In the present edition the paribhasās are given exactly as they are given by Dr Kielhorn in the first edition and they are numbered in the same way in which they are numbered therein It can be casily seen that, the order of Paribhāsas in the Paribhasendusekhara is based upon the order given by Purusortamadeva in his Parabhasă påtha which is given as an appendis to his gloss on the Sutras of ·Introduction 33 Pipini called Bhisarſıtı It can also be seen that Nigesa has given the additional Parıbhişis after a careful study of the various Parbbasa works available to him It can be said 10 general terms that although some Paribbasis are nos mentioned is the Mahabhāşya and some even go aguiost the statements of the Bhişyakara, still Nägeša bas given them in his work evideotly because he was convinced of their oulity, and secondly because they had been already given by bis predecessors as Parbbasás in their works. 46 The place of the Paribbūsendulekhara among the grammar works of Nagesa Is writing his Paribbasendusekhara Nagesa has followed a diga.fied style with definite statements made here and there by bım with a kind of thorough confidence obtained by him on account of his unquestioned mastery over the principal works in the Vyakarana shastra which he caught for several years and on many of which he wrote commentary works The Paribhasendusekhara was written by Nageša at the end of the first decade of the 18th century after he had written almost all his other scholarly works on grammar such as the Mahabhaşyapradipoddyota, Laghuma njüşı, Paramalaghu manjaşa, Bpbacchabdendusekhara and the Laghußabdendusekhara The Parbhaşenduſekhara, being practically the gist of all the previous writings on Parbhäsās by several distinguished scholars, rbrew lato the back-ground all the works of its kind and became immediately very popular, so much so, that it was studied as a sole text on Paribhasas throughout the length and breadth of the country The other work on Paribhasks which continued to be read and which retained 115 position to a certain extent was the Paribhäşāortti written by Siradeva at the end of the twelfth century. A scholar of grammar, by name Šeşadrisudhi who belonged to the famous Sesa family of grammarians and who lived within a few years after Nagesa, bas written 20 jadependent treatise named Paribhasabhaskara 18 wbich he has quoted passages after passages from Nageśa's Paribbişendusekhara and tried to refute them. Although Śeşadrısudhi was, no doubt, a deep scholar of grammar, bis criticism of Nages& in his work appears to be out of a sort of spite for Nigese on the ground of Nagesa's being the grandpupil 5 ·34 Introduction -- There too, of Bharroji Dikşıta who was deemed to be a trallor, against his preceptors family viz tbe Sesa family. The Paribhasabhash va of Šeşadrısudlı iş to be distinguished from another work bearing the same name written by Haribhaskara Agnihotri who, lived before Nagesa. 47 Life sketch of Nagela Nagesabljatra, the epoch-making Vaiyakarana after Bhajtoji Daksuta, hailed from Tasgaon in the Satata District. He is reported to have been a very naughty boy when quite young, although possessed of a rep arkable spath of intelligence which flashed from time to time He was sent by lus relatives who were tired of his impudent behaviour to Varanasi to study Sanskrit 'lollowing hus nature, te occupied in his childish prank, the seat of the Head Preceptor for which he was scolded butterly by his costudents Unable 'to bear the bitter remarks he took a vow of berg a devored student and within a period of two decades he actually bccupied by meric the very seat of honour for occupying which he had been previously scolded bitterly He was very fond of wriding books on various shastras the total number of which exceeded fifty Besides erking books, he carried on yigorously the work of teachiog pupils arid prepared a large number of pupils especially in the Vyakarana Shastra åt Varanasi He never cared for money and he never got it For details of his career, life incident's and wriuogs see Mahabhasya ( Vol VII published by the D E 48 School of Nagisa Vaidyanatha Payagunde, one of the favourite pupils of Någesa, coached quice a large number of students who practically 'started a new school of grammar which came to be called FAT in contrast ssuth the old school, started by Bháțrojı Diksita, which was in existence before The differences between the two schools, althougha minor, Became so strong in course of time that soinetimes they resulted into the persecutions of those who openly free sticking to the old school 'These differences are made' cleat at their' varidas places in the Paribhasendusekhara by AI'M Vasudeva Shastri Abhyadlar in luis commentary Tattvadarsa preoted hertwith 'Nilakantha Shastri Thatré (175021834), a stalward Pandit at the Peshwa Darbar at Poona, was a pupil of Vaidyanatha TI Society, Poona ·Introduction 35 Payagunde ar Vārānasi, who had been sent by the Perlwa Darbar to Varanasi for higher studies in Sanskrit. Nilakantha Shastri prepared a very large number of Vyakarana Scholars in Poona who carried on the tradition of preparing scholars of grammar for generations. Almost every scholar of grammar in the Deccan and a large number of scholars in Varanası, Gwalior, Dhar, Nagpur and many other places - 1 in India at present belong to the line of the spiritual descendants of Nilakantha Shastri. Many of the scholars in the line of the pupils of Payagunde and Thatte wrote commentaries on the grammar works of Nagesa, out of whom those who wrote commentary works on the Paribhasendusekhara are shown in the table attached to the Translation Volume. Out of these commentators, Raghavendrăcătya of Satara wrote the commentary ETAT! which soon became veryar popular and useful A scholarly commentary was written by Vishnu Shastri Bhat which was named faeuangt. It was criticised severely by Gopalacarya Karbadkar 1 his commentary TF173, which sa its turn was criticised by Vishnushastri Bhat in his far. Out of the other commentaries those which are well known and studied at present, are - 77 of Vaidyanatha Payagunde, v7 by Bhastavamisha, Aut of Jayadeva Mishra, and TIET UT of Yenımadhavashastri For details see Vol VII ( Introduction) of the Mahabhāsga, published by the D E. Society, Poona. 49 Commentaries on the Porabhas ndušekhara Quite a large number of commentaries was wrmen upon Nagesa's Paribhásendusekhara, mostly by scholars of grammar belonging to the line of Någesa s pupils. The names of these commentators as also those of the coinmentaries can be given in the introductiou to the second edition of the volume of the Translation and notes on Paribhāşenduseh hara by Dr. Kiellorn, where a complete table showing the line of the pupils ui Nagesa bas been given, The total number of commentaries reported to have been written on the Parıbhásenduseh hara exseeds shirty-out of which about twenty commentaries are easily cayailalle. pour seen ·Introduction Dasakaradodbheda of Gopalacárga Kachadkar, Ciccandrikā of Vişņuśásırı Bhat, Vijayā of Jayadevamishra, Tativaprakālíka of Ganapatishastri Mukate, Sastrarthakala of Venimadhavashastri and others; and (d) commentaries which briefly spot out the important topics and the author's remarks on them and explain the gist of passages clarifying the views of the author such as Gada or Kašika of Vaidyanath Payagunde, Bhavárhadipika of Govindshastri Ashtaputre, Nageladayanıthaya of Narayanshastrigal, Tattvadorša of Vasudevashastri Abhyankar and others.

·36 Introduction either printed or in a manuscript form Out of the several commentaries, the earliest one is by Vaidyinātha Payagunde, which is named 'Gada' or 'Kasika' and which can be said to have given faithfully and correctly the interpretation of the several difficult lines of the text which are open to doubt regarding what the author of the text clearly meant Payagunde, the author of the Gada has mentioned in hus commentary the actual names of the authors and works that are referred to in the Paribhāśendusekhara in the words iac, fara, 347ū, 37 etc which ( names) can be fully relied upon, as it is very likely that while receiving instructions orally from his preceptor Nageśa, the pupil Payagunde could have heard the names of the works and the authors referred to, and got some personal information also about them Payagunde has quoted by names सीरदेव, मैत्रेयरक्षित, 96 and others By the word ya he possibly refers to 1907- qirga in whose Paribhäşávšttı, the lines attributed to 4=T, the madman, are actually found It is possible that Payagunde does not mention ataruciiga by name, but refers to him by the word wat as he did not think highly of the scholarship and study of Nilakantba Dikşita 50 The place of the commentary Talivadarla among the several commentary works The numerous commentary works on the Paribhasendusekhara, numbering more than thirty, can be roughly brought under four heads ( a ) commentaries explaining clearly the meaning of the pithy skiff sentences of the text such as the Tripathaga of Raghavendrācārya, Tarangint of Madhavācārya, Paribhäsendu. Bekharafika of Kashinathshastrı Ashta putre, Vakydrihacandrıká of Harishastri Bhagavata, Ambakarlrt of Bharadvaja, Parbhasendu candrika of Vishvanatha Dandıbhatta and others, (b) commentaries meant for solving the doubts of advanced scholars who have got already a good grounding in the subject, such as Bhatrave of Bhairavamishra, Dosoddharana of Mangudeva, Bhaskant of Bhaskarashasırı Abhyankar, Paribhasenduse khoravyakhya of Balashacısı Ranade, Paribbasendus kharafika of Pandit Shivakumar, Bhat of Tatyashastri Fatvardhan, and others, (C) commentaries supplying material for learned scholastic discussions on various topics dealt with in the Parıbhäşendasekhara such as Vişnubhaffi of Vishnushastra Bhat, ·Introduction 37 Dasakoradodbheda of Gopalacārya Karbadkar, Ciccandrika of Vişnusāsırı Bhat, Vijayā of Jayadevamishra, Tartvaprakašika of Ganapasishastrı Mukate, Sastrarthakala of Venimadhavashastri and others, and (d) commentaries which briefly spot our the important topics and the author's remarks on them and explain the gist of passages clarifying the views of the author such as Gadā or Katika of Vaidyanath Payagunde, Bhavarı hadipika of Goviadshastri Ashtaputre, Nageša sayanırnaya of Narayanshastrigal, Tolivadarla of Vasudevashastrı Abhyankar and others. 51 The author of the commenlary Testiajardo M. M. Vasudershastri Abhyankar ( 1863-1942), the author of the commentary Tativadarsa, was a renowned teacher and an eminent Sanskrit Pandır in Maharashtra in the first half of the present century His grandfather, Bliaskarshastri Abhyankar ( 1785-18-0) was a distinguished Pandıt at the Catara Darbar in the first half of the last centary who conducted something like a Sanskrit Pathashala at bos own place and prepared a basd of Sanskrit Pandits wbo, after the completion of their studies at Satara, sertled ar different places, like Poona, Nasık, Pandharpur, Was, Bhor and others in Maharashtra, and Varanasi, Indore, Dhar, Gwalior and others outside Maharashtra and conducted Sanskrit Pathashalas there. Ramashastri Godbole, one of the eminent pupils of Bhaskarshastri, remained at Sarara conducting the school founded by Bhaskarshastri and : *25 under him thar Vasudershasırt studied Vyakarana and other shastras at his own place While studying the higher texts in Sanskrit Grammar under his Guru, Ramashastri, Vasudevshastri taught some choice texts to the junior students of Ramashastrt with a view to making his owa study of the stiff texts a thorough one. The present commentary Tattvadarśa was written by the learned skasını at Satam 18 1886 which formed the first of his several literary works. This work was undertaken by him out of a genuine love for the subject and eagerness to communicate to others the gist of the subject which he had grasped from his preceptor and mastered by his ok o study It was not a tipe product of his genius and naturally the style of STILOG 15 Dot so touch masterly and dignified 25 that which is noticed so his later works such as the learned commentaries on the Sarvadarśana'angtaba, Siddhaarabiadu, Sri. bbzsya, Apode vinsäyaprakisa and others.

·40 Introduction is quite well known. His introduction in Sanskrit to the Saryadarśanasamgraba is an independent short treatise on Sanskrit Philosophy. His translation of the ſãokarabrahmasútrabhāşya into Marathi is looked upon as the apthoritative one among the various traoslations of that Bhāşya into English, Hindi, and other languages. The translation of the Vyākarang Mahabhaşya iato Marathi with critical and explanatory notes is a monumental work. The work is a stupendous one, which, with the origioal Sanskrit text, covers more than 3000 pages. This translation into Marathi is the first translation of the entire work in any language. Norember 1, 1961 K. V. Abhyankar ·अनुक्रमणिका पृष्तसख्या परिमापाः परिमाया पुरषोत्तम- ध्यातिपरि. पुरुषोत्तम सौरदेव-नीलकण्ठ- कमाङ्कः परि.पाठः भाषासूचनम् । परि वृत्तिः परि वृतिः परिवृत्तिः . १ १ ११. १ व्याख्यानतो विशेष पोद्देशं संज्ञा २ २ १.५ १११ ३ ५० १८ Y . ५ द ६ १२ " " १५ ८ " ८ ७ ८८ २ २ १८ r अनेकान्ता अनुबन्धाः एकान्ताः नानुपन्धकतमनेकान्तम् ६ मानुपन्धरुतमनेनन्तन्वम् ७ नानुरन्धरुतमसारूप्यम् १३ विमारुत्रिमयो:- उभयातिमि भवति १r-1८ कार्यमनुमवन् कि. १८-१८ यदागमास्तद्वणीमूना:. २८-२९ निर्दिश्यमानस्यादेशः पत्रानेकविधमात. .-11 अर्धववरणे नानकस्या 17 न वर्णपरणेषु १-२ गोणमुरम्यय रये. अनिनरमम्मदशानि. एकयोगनिर्दिधाना. कपिदेवदेशोप्यनुवर्तते 27-1५ सम्यमानेन १५ माध्यमानोप्युकरा १२ १५ ५ ५ १४ १५ १ १ १ . १६ ។ १r १७ १८ r १९ ८ . .

·४२ अनुकमाणका ३१ : 73 C ४७ १५ ७१ r . . । पसंख्या परिभाषा परिभाषा पुरुषोत्तम व्याडिपति- पुरुषोत्तम- सौरदेव नीलकण्ठ- माडू: परिपाठः माषामचनम् । परि वृतिः परिवृत्तिः परिवृत्तिः ३६ वर्णाश्रये न स्ति उणादयोऽव्युत्पन्नानिक १६-39 प्रययपहणे यस्मात् २५ ३१-४२ प्रत्ययमहणे चापञ्चम्याः , २४ ३२. उपदाधिकारे २५ rr-४६ खीमरगये चानुर० संझाविधी प्रत्यय r-r९ सदहणे गतिकारक. पक्षाङ्गाधिकारे तस्य च. २९ ५० पदाधिकारे...तदुत्तरपदस्य ८५ ५०-५५ व्यपदेशियदेकस्मिन् ५५-५६ प्रणवता प्रातिपदिकेन। ३२ ५६-५५ व्यपदेशिधदायोऽनिः । ३२.८३ ७२१ ५५-५९ यस्मिन्धिधिस्तदादो. ३१ ७५ ५९-६० सका हन्दी विमाकः , सो विधय छन्दसि. ५ प्रतिवदनुकरण ८६ ६.- एकदाविरुत. १२५० पूर्वपरनित्यावरण ६. . . मानसन्न विज्ञानात् । ८२ ६५.५९ सद्गती विमतिधे. ५५-५३ विकरणेभ्यो नियमः " 1 - , ७८ १२ . २४ १r १८ 10 70 २१ r, १२. परान्नित्यं बलवन् ७७ रानाम्नास्य मानन्. शब्दान्तरान् प्रात: 7 ·1७३ . ७. १७४ Vr Cr १८ ८७ १७ १०९ १" ११ १७r ७८ 111 अनुकमाणका ४५ पुनसल्या परिभाषा परिभाषा दुरुषोचम-प्यासिरि- पुरुषोत्तम सारदेव नीलकण्ठ- कमातः परि.पाटः भाषावरनम् । परि मृतिः परि पतिः परिवृत्तिः लभिरणालुम्पिकरणः .. " ८३ १७ मरुतिमाणे ज्यधिक " 19-10 अगत्ते पुनवृत्त:विधिः १३ संज्ञापूर्वकविधानियन्दम् १७० ७५ आगमशासमनित्यम् गणकार्यमनित्यम् ३.3 अनुदातेव...मनित्यम् .. १७-१५५ नश्यटिनमनित्यम् १७५ आतिदेशिकमनित्यम् १७५ इसलिपिन्या लपविधिः ७५ ५७ सर्वविधिम्य इद्विधि: ५६ १५५-10 मरुनिमदगे याम्न। ६० १७७-७८ विधी परिभाषोपतिरते. ८९ उ.पदविभक्त कारक. १.३ १५-100 अनन्त्यविकारेन्या १८१ नानपक्लिोन्या ९५ मधामाधानयोः. अवयवप्रसिद्ध व्यवस्थितविभाषयापि० ३२ ६२ १८२-१८३ विधिनियमसंभो. सामान्यातिदेशे ८५ ६. १०६ प्रत्ययामन्यययो.. 13-१८ सहचरितासह ११५ १८r-१८५ श्रृतानुमि तयोः १०५-१८७ लक्षणपलिपदीक्तयोः १८७ गामादायहणे वावशेषः ६९ . ८" ४८ ८२ १०७ ३ "" १८० १०२ ૧૮૨ १.१ १०४ " १८३ ५१ ८४ 1८३ १५ १७ १८. १०२ १९ १.२ ३ ७ ·परिभापेन्दुशेखरः महामहोपाध्यायअभ्यंकरोपाववासुदेवशाविविरचितया तत्त्वादशाभिधया व्याख्यया समेतः ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नत्वा साम्बशिवं ब्रह्म नागेशः कुरुते सुधीः । बालानां सुखबोधाय परिमापेन्दुशेखरम् ।। प्राचीनवैयाकरणतन्त्रे याचनिकान्यत्र पाणिनीयतन्त्रे ज्ञापकन्पायसिद्धानि माप्यवार्तिकयोर्निबद्धानि यानि परिभापारूपाणि तानि व्यापापन्ते ।। ननु लण्अदउणसूत्रपर्णिकारस्यैवोपादानेमाणिणाहणेषु संदेहादनिर्णयोऽत आहा व्याख्यानतो विशेषप्रतिपचिर्न हि संदेहादलक्षणम् ॥१॥ विशेषस्यान्यतरापर्यरूपस्य व्याख्यानाच्छिष्टकृतात्प्रतिपत्तिनिश्चयो हि यतः संदेहाच्छास्त्रमैलक्षणमननुष्ठापकं लक्षणमलक्षणं तथा न । शास्त्रस्य निर्णयजनक- बौचित्यादित्यर्थः । असंशिधानुष्ठानसिद्धयर्थेऽत्र शास्त्रे संदिग्धोच्चारणरूपा- चार्यव्यवहारेण संदेहनिवृत्तेाख्यानातिरिक्तनिमित्तानपेक्षत्वं बोध्यत इति यावत् ।। तेनाणुदित्सवर्णस्य [ १. १. ६९ ] इत्येतत्परिहाय पूर्वेणाण्महणं परेणेणग्रहणमिति लणसूत्रे माप्ये स्पष्टम् ॥ १॥ तत्र संज्ञापरिभाषाविपये पक्षद्वयमित्याह । यथोद्देर्श संज्ञापरिभापम् ॥ २ ॥ कार्यकालं संज्ञापरिभापम् ॥ ३ ॥ ॥ अथ तत्वादशनाम्नी परिमापन्दुशेखरव्याख्या प्रारभ्यते ॥ ॥ श्रीः॥ यथोद्देशकार्यकालयोमेंटो लिख्यते । तत्र संज्ञाविपये पथोद्देशे १ B.C.D.K.T.साचं शिद. २ C.F.om. हि , C.G. H. K. T. अलक्षणमननुष्ठापर्क न । शावस्या, ·परिमापेन्दुशेखरः [परि. ३,३ उद्देशमनतिक्रम्य इति यथोद्देशम् । उद्देश उपदेशदेशः । अधिकरण- साधन थायम् । यत्र देश उपदिश्यते तद्देश एव वाक्यार्यबोधन गृहीतशक्त्या गृहीतपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहार । देशश्चोच्चारणकाल एवात्र शस्त्र व्या हयते । तत्तद्वाक्यार्थबोधे जाते भविष्यात किंचिदनेन प्रयोजनमिति ज्ञानमात्रेण सतुष्यद्यथाश्रुतग्राहिप्रतिपःत्रपेक्षोऽय पक्ष इतीदून्सूत्रे [ १. १. ११] कैयटः । केचित्तु परिभाषाविपये तस्मिन् [ १. १.६६ ] इत्यादिवाक्यार्थबोधे सप्तमीनिर्देशादि फेति पर्यालोचनाणं सर्कलतत्तद्विध्युपस्थितौ सकलतत्तत्सस्काराय गुणभेद परिकल्प्पैकवाक्यतयैव नियमः । कार्यकालपक्षे तु त्रिपाद्यामप्युपस्थिति- रिति विशेषः ॥ एतदेवामिप्रेत्याधिकारो नाम त्रिसकारः कश्चिदेकदेशस्थः सर्व- शास्त्रमभिज्यलयति यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वैमाभिज्वलयतीति षष्ठी सज्ञादेर्श वाक्यार्थे जाते तस्मरणेनैव विधिमूत्रे व्यवस्था क्रियते । कार्यकाल पक्षे मूलस्थाने वाक्यार्थमकृत्वा विधिप्रदेशेषु संज्ञासूत्राणां एक्वाक्यतां कृत्वैव वाक्यार्थः । तत्र यथोद्देशे संज्ञायाः स्मरणेपि यथा लोके इन्द्र इत्युच्यमाने शक्तिग्रहोप स्वर्गे इन्दसज्ञका व्यनि ज्ञायते किंतु अन्यपुरुषेण अयमिन्द्र इति दर्शिते सति इन्द्र शब्दार्थो ज्ञायते तेनैव प्रकारेण सज्ञायाः स्मरणेपि दर्शकस्थाने सूत्राकाइक्षा वियत पधेति । कार्यकालपक्षे मूलस्थाने वावयार्थमकृत्वैष । तद्वि- पये प्रमाण तु लौकिकन्याय । यथा हि लाके कस्यचित्पुरुषस्य अत्यन्ता. काइक्षायां सन्यां भोजनादि कृपया आगरछाम इत्युक्ते सति तत्रैव भोजनं कायें स्तुि सत्वर गन्तव्यम् । कुत । अत्यन्ताहक्षावाद । तये रीन्या विधि- सूत्रस्य संज्ञासत्राविषये अत्यन्ताकाक्षा । कुतः । तेन विना वाक्यार्थस्यैवाभावात् । पांच तसंज्ञामूर तत्र नीत्वा तेनैव वाक्यार्थ पतंव्य.। परिभाषाविपर्य यशो. देशपक्षे प्राचीनपक्षे सस्मरणमध कार्याणि कर्तव्यानि । नव्यास्तु नेर मन्यन्ते । पुतः । तस्मिसिन्यादिपरिमापाया धाक्यार्थे कर्तव्ये सप्तमीनिर्देशादिक इत्या. शङ्कायां यावन्ति सप्तम्यन्तानि नाम अगोयादिसतम्यन्तपघाटितानि मूत्राणि सानि सर्वाणि उपस्थितानिननसंस्काराय गुणभेदं नाम परिमापासूत्राणामावृत्तीः कृत्वा वामेकवाक्यता । अयं च विशेषः । कार्यकालपक्षे तु परिमापासूनागा पटितस्थळे वाक्याथें कृत्वा प्रदेशे पक्वाफ्यता । पुतः । पन्ताकावा- भावात् । अय च मनागरिमापपोधिशेष ।। B.CS अनायम्प यध द्देशम् C.M. मकरसहिप्युपस्थितो सकरन संस्काराय. B. पेश्मायभिग्यन्पति. ३ ३ ·परि. २,३] परिमापेन्दुशेखरः स्थान० [१.१.१९] इति सूत्रे भाष्य उक्तम् || अधिकारशब्देन पाराया. परिभाषाप्युच्यते । कश्चित्परिभाषारूप इति कैयटः ॥ दीपो यथा प्रभाद्वारा सगृहप्रकाशक एवमेतत्स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकमिति तत्तात्पर्यम् । एतच पक्षद्वयसाधारणं भाष्यम् । पक्षद्वये ऽपि प्रदेशैकवाक्यताया इतः प्रतीतेः ।। ततावान्विशेषः । यथोद्देशे परिभाषादेशे सर्वविधिसूत्रयुद्धावात्मभेदं परिकल्प्य तैरेकवाक्यता परिभाषाणाम् । तदुक्तं कृिति च [ १. १. ५ ] इति सूत्रे कैपटे । ययोदेशे प्रधानान्यात्मसंस्काराय संनिधीयमानानि गुणभेद प्रयुआत इति ॥ कार्यकालपक्षे तु तचविधिप्रदेशे परिभापाबुद्धषैक्वाक्यति । अत्रैकदेशस्य इत्यनेन तत्रतत्र तत्तगुदावपि तत्तदेशस्थत्वं वारयति यथा व्यवहर्तृणां कार्यार्थमनेकदेशगमने ऽपि न त देशीयत्यव्यवहारः किंबभिजन- देशीयत्वव्यवहार एव तद्वत् । निषेधवाक्यानामपि निषेध्यविशेषाकासत्वाद्विध्ये. कवाक्यतयैवान्वय इति परिमापासादृश्यात्परिभाषाचन व्यवहारः कृिति चेत्यत्र भाष्ये । तत्रैकवाक्यता पर्युदासन्यायेन । प्रसज्यप्रतिषेधे ऽपि तेन सह वाक्या- र्थबोधमात्रेणैकवाक्यताव्यवहारः ।। संज्ञाशास्त्रस्य तु कार्यकालपक्षे न पृग्वा- क्यार्थबोधः किंतु प्रदेशवाक्येन सहैव । अत एवाणो ऽप्रगृह्यस्य [८. ४.५७] इत्येतदेकवाक्यतापनादसो मात् [ १. १. १२ ] इत्येतत्प्रति न भुत्वाध- अत एवाणोऽप्रगृह्यस्येति । अत पत्र नाम संज्ञासूत्रस्य वाक्यार्थमकृत्वैव सदेकवाक्यतास्वीकारे अदसो मात् (१।१११२) इत्येतत्प्रति न मुत्वाय- सिद्धम् । कुतः । कार्यकालपक्षे असो मादिति सूत्रं अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः (८४५७ ) इति सूत्रेण एकवाक्यतापनम् । अतः अदसो मादितिमूत्रदृष्टया न मुत्वादिकमसिद्धम् । ननु व्यवहर्तृन्यायेन संज्ञामूत्रस्य पत्र पाठः स एव दंशः । पवं च कथं मुत्वादिकं सिद्धमिति चेत्तहिं असिद्धवस्य कार्यानया यदा कार्यज्ञानं स्यात्तदा तत्कार्यदृष्टया शाखस्य असिद्धत्वं स्यात् । कार्यज्ञानं चक्दा भविष्यति प्रदेशदेश एव । एवं च मुत्वदृष्टया तद्देशस्यासिद्धत्वेन नाम B.G. M.S. प्रकाश एवं. B. NI. "मिति तात्पर्यम् . २ B.D.G. H.K..केयटेन. r B. H.K. S. कार्यकाले तु. ५ B. देशस्थ. ६ B.D. तद्देशीयश्यवहारः. C. D. वाक्यार्थः किं तु प्रदेशवाश्येन सदेव. १ १ ·oc परिभाषेन्दुशेखर [परि.. सिद्धमसिद्धन्वस्य कार्यार्थतया कार्यज्ञानोत्तरमेव प्रवृत्ति कार्यज्ञान च प्रदेशदेश एवेति तदेशस्थत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वग्रहणेनाग्रहणात् । एव तद्वोधोत्तरमेव विरोध. प्रतिसधान चेति तत्रत्यपरत्वमेन विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बीजम् । अत एव कार्य- विधिदेशस्यासिद्धत्वेन पूर्वत्रासिद्धमिति पूर्वग्रहणेन न तद् गृह्यते । एवं च तद्वोधोत्तरमेव नाम प्रदेशवाक्यार्थबोधोचरमेव विरोधोत्पत्ति । एवं च तत्रत्य- परत्वेनैव विमतिषेधसूत्रेण पर कार्य कियत इति । अत्र किंचिद्विचार्यते-- विधिसूत्र अत्यन्ताकाक्षया सज्ञासत्रमाकर्षति । आकृष्ट च तस्मिन् विपादीस्थ सूत्र कथ तदृग्गोचर स्यात् । यथा पिशाचेन मनुष्ये आकृष्टे सति तस्य पिशाचो दृग्गोचरो भवति किम् । सर्वथा न भवति । एव च तदाकृष्टपि कदाचिदपि दृग्धिपयाभावेन फथमिकवाक्यता । अस्तु । परतु मनुष्यस्य पिशाच कुतो दृष्टो भवति । तर्हि अय मनुष्योस्ति । स च पिशा. चस्तेन पिशाचस्वरूपेण न दृश्यते । यदि च तेन पिशाचेन मनुष्यस्य पिशाचत्व दीयते तहि पिशाचो दृष्टो भवेत् । तथैव रीत्या तेन विधिसूत्रेण (पिशाचस्थानि- कविधिसूत्रेण) स्वरूप दीयते चेत्तहिं तदपि हाट स्यात् । दृश्यते च । किंच । अपरामिव धक्तमारमते । किं तत् । अनया रीत्या मुत्य नासिद्ध प्रगृह्यसज्ञादृष्टया । एव च सामथ्यांनाम प्रगृह्यसज्ञाविधानसामर्थ्याद प्रगृह्य सज्ञादृष्टया मुत्व नासि. मिति सामर्थकल्पना न फायति । परतु सर्वथा सामर्यात् कल्पना न फायति धतुं न शक्यते । यदा अणोऽभगृह्यस्यति सूत्रेण सहेकवाक्यतापन्न स्थानदा न कर्तव्या । यदि च प्लुतप्रगृह्योति सूत्रेण सहेकवाक्यतापन्न स्यात्तहिं असिद्धवा- मायकल्पन सामान स्वीकार्यमेव । ययेवं स्यात्तहि-तेन सहेकवाक्यता नैव स्वीकार्येति चेत्तर्हि-अणोऽपगृह्यस्यति सूत्रे अप्रगृहस्पति सामान्य न बूयात् । कुतः । सामान्य सूत्र कृष्फमेवोदाहरणम् । तथा नेकमुदाहरण योगारम्म प्रयो- नयतीति भाष्यात् । किंतु अदसो न इत्येव यार । एव च सामर्याद तत्रापि पक्वाक्पता कर्तव्येव । तथा च सामोन्मुख नासिद्धमिति फल्पनावश्य स्वीकार्याइपलम् ॥ अत एव कार्यकालपक्षेति। अत पव नाम तवरपपरवेनेव व्यवस्थायाः पतम्यावेन कार्यकाल पक्षे अयादिश्य परैव प्रगृहासज्ञा इति असो मात् इति पुनस्थ भाप्य सगच्चन । तथा दि । अमी ईशा इत्यत्र अरवे श्यादेशे गुणे प अदे नै जात । न मीरवे कुने अमी इति रूपम् । परतु अत्र किंचितिचार्यते । B६ नगरपश्यासिदलेन पूर्व.. B मिनिमम्मी ·- परि. परिभापेन्दुशेखरः कालपक्षे ऽयादिभ्यः परैव प्रगृह्यसंज्ञेत्यदसो मात् [ १.१.१२] इति सूत्रे भाष्य उक्तम् ॥ आकडाराधिकारस्य पदसंज्ञादिविषये तु यथोद्देशपक्ष एवेति तनत्यपरत्वेनैव बाध्यबाधकभावः । पदादिसंज्ञानां तत्र जातशक्तिमहेणैव निपाचामपि व्यवहारः । अत एव पूर्वत्रासिद्धम् [ ८. २.१] इति सूत्रे परिभाषाणामेव त्रिपायामप्रवृत्तिमाशङ्कय कार्यकालपंक्षाश्रयेण समाहितमित्याहुः ।। यथोदेशपक्षः प्रगृह्यसंज्ञाप्रकरणे भाष्ये ॥ कार्यकालमित्यस्य च कार्यण अत्र मुत्वस्यासिद्धत्वेन अयादेशः समाप्तः । परंतु प्रगृह्यसंज्ञायाः परत्वेन सैव भवति । परत्वं च कार्यकालपक्षे प्लुसमगृहा अचि इति सूत्रेण एकवाक्यतापन. स्वेन । यदि च तत्रन्यपरत्वं न गृह्यते तहिं भाष्योक्तं परत्वं न युज्येत । परंतु नेत- युज्यते । कुतः । प्रगृह्यसंज्ञा नाम प्रगृह्यसंज्ञाप्रयुक्त कार्य स्लीक्रियते तहि भाष्य मुवचमेव । तहि कथं तत्रत्यपरत्वमेव ग्राह्य इति तेन भाष्येण गृह्यते । परंतु तदपि न युक्तम् । कुत.। लक्षणाया अनौचित्यात् । किं च विप्रतिषेधसूत्रे परं नाम परं कार्यमिति लक्षणा सर्वसाधारणी । परंतु परं नाम संज्ञाप्रयुक्तं कार्यमिति पक्षणा । वस्तुतस्तस्य परत्वेन भूदपूर्वगत्या परवाभावः । भूतपूर्वगतिरित्यपरो दोषः । अतः पथोक्तमेव धारयम् । किंच तत्रत्यपररवस्यैव ग्राह्यस्वेन तुल्पास्पेति सूत्रे प्रयत्न प्रहणं किम्, वाक् श्चोतति' इति शेखरोक्तिः संगच्छते । तथाहि-यदि च तुल्याय इति सूत्रे प्रयत्नग्रहणं न स्यात् तहिं वाक् श्चोतति इत्यत्र शफारलोपः स्यात् । कृते प प्रयत्नग्रहणे स्थाने तुल्यपि प्रयत्नभेदाद सवर्णसंज्ञाऽभावेन शकारलोपो न भवति । यदि च तत्रत्यपरत्वं न गृह्यते तहिं वाक् श्चोतति इत्पत्र शकारलोपा- माप्तिरेव । कथमिति चेदुच्यते । यदि मूलप्रदेशवाक्यदेशो गृह्यते तहि श्रावस्या- सिद्धवेन शकाराभावात् अकृते प्रयत्नग्रहणे सवर्णसंज्ञा नैव स्यात् । तथा च छोपाप्राप्तिरेव । तथा च 'प्रयत्नग्रहणं किम् ' इति शेखरोक्ति संगच्छेत । तत्रापे परत्वे गृहीते तु युज्यते। श्रुत्वापेक्षया 'झरो झरि सवर्णे' इत्येतदेकवाक्यतापन्नस्य तुल्यास्य.' इति सूत्रस्य दृष्ट्या श्रुत्वस्य सिद्धत्वेन छोपमाप्तिः । तथा च कर्तव्यं प्रयत्नग्रहणमिति युज्यते ॥ B. हात भाष्य. B. C. G. भपदसंज्ञाविषये. M. मपदसशास्त्रविषये तु. D. पदादिपदाना, B. S. पक्षाप्रपणेन. म पक्षेण. ५ B. D. 'मिस्पाहुः । स्पष्टं चेदं कृिति चेति सूत्रे कैयटे । यथोदोश , | B. कार्यकाल इत्यस्य, Mr . ३ ।

·६ परिमापेन्दुशेखरः [परि... काल्यते स्वसनिधि प्राप्यत इत्यर्थः । कार्येण स्वसंस्काराय स्ववृचिलिङ्गचिहित- परिभाषाणामाक्षप इति यावत् ।। अत एव पूनासिद्धम् [८. २. १ ] इति सूत्रे भाप्ये त्रिपाद्या असिद्धत्वातत्र सपादसप्ताध्यायीस्थपरिभाषाणामप्रवृत्ति. माशङ्कय यद्यपीद तत्रासिद्धं तत्त्विह सिद्धमित्युक्त्वा तावताप्यसिद्धिरित्यभिप्रायके कममिति प्रश्न कार्यकाल सज्ञापरिभाष यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यमित्युक्तम् ॥ न च कार्यकालपक्षे ङमो हूस्यात् [ ८. ३. ३२ ] इत्यादौ तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १, ६७ ] तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [ १. १. ६६ ] इति परिभाषायोपस्थिती परत्वादुभयनिर्देशे पश्चमीनिर्देशो बलीयानिति तस्मिन्निति सूत्रस्थमाप्यासंगतिः । उभयोरेकदेशस्यत्वेन परत्वादित्यस्यासंगत्यापत्तेः । स्पष्ट चेदमिको गुण [ १. १. ३ ] इत्यत्र कैयट इति वाच्यम् ।। विप्रतिषेधसूत्रे ऽष्टाप्यायोपाठकृतपरत्वस्याश्रयणेनादोपात् । न हि कार्यकालपक्ष इत्येतावता तदपैति । पक्षद्वये ऽपि प्रदेशेषु स्वबुद्धिजनेनाविशेषात् । न हि तत्पक्षे ऽप्यचेतनस्य शास्त्रस्य स्वदेशं विहाय तद्देशगमनं संभपति ! नाप्यस्मदादिबुद्धिजन- नेन स्वदेशत्यागो भाति । अत एव माप्य एकदेशस्थस्यैव सर्वशास्त्राभिर्माल कत्वमुक्तम् । अत एवं तस्मिन्निति सूत्रे कैयटः । सूत्रपाठापेक्षया परत्वस्य व्यवस्थापकत्वमिति । इको गुणेति सूत्रत्यकैयटरतु चिन्त्य एव । अन्यथा सर्वशास्त्राणां प्रयोगार्थत्वेन प्रयोगरूपैकदेशस्यत्वेन कापि परत्वं न स्यात् । किंच कृिति चेति सूत्रस्पकैयटरीत्या विधिसूत्रागा ययोदेशपक्षे परिभाषादेशे संनिधानेन तेपा परत्वं व्याहन्येत । एवं च वृक्षम्य इत्यत्र सुपि च [७.३.१०२] इत्यतः परत्वाद्वहुवचने झल्येत् [ ७. ३. १०३ ] इत्येत्त्वमित्याधुछियेतेत्यलम् ॥ ३ ॥ इसंज्ञका अनुबन्धास्तववयवानवयरत्वसदेह आह अनेकान्ता अनुबन्धा इति ॥ ४ ॥ अनेकान्ता अनुवन्धा इति । अत्रायं पिचारः। सदहा नर युज्यते । युतः । फर्तरि शशिपादी समुदायस्य शफारपकारी अवधी न भवतः इति को वदेव । I... चिह्निनसझापरिमापा.. २ C.G. 'चितमिदं दरम्य.. २ CBH सपते. B परस्याप्रयणे. ५ B. D.G. H. II. S. जननेनाविर्शगत् । गर्दधाभिमारकत.. रमन आइ.. .

·12 . परि. परिभाषेन्दुशेखरः अनेकान्ता अनवयवा इत्पर्य । यो हवयवः स कदाचित्तत्रोपलभ्यते एव । अयं तु न तथा तदर्थभूते विधेये कदाप्यदर्शनात् ॥ शिस्किदित्यादौ समीपे ऽवयवत्वारोपेण समासो बोच्यः । वुन्छण्कठ [५ २.' ८० ] इत्यादौ णित्यप्रयुक्त कार्य पूर्वस्यैवेत्यादि तु व्याख्यानतो निर्णयम् । हलन्त्यम् [ १. ३, ३ ) इत्यत्रान्त्यशब्दः परसमीपबोधकः ॥ वस्तुतस्तु किंच भवतीत्यादौ क्रियमाणो योऽकारस्तस्य वर्णान्तरमवयवः इति कथं धक्त- व्यम् । पवं च संदेहो नैव स्यात् । तथा च किमर्थमियं परिमापति चेन्मैवम् । तथापि शब्दवाच्यपदविषये वाच्यवाचकयोरभेदो दृश्यते इति साधारणो नियमः। यथा घटं शृण इत्यादी । किंच अन्यस्थलेपि अमेदो दृश्यते । लोके रूप्यकद्वये सति नाम वस्तुतः द्वयोः भेदे अयमेव स रूप्यकः इत्यभेदो दृश्यते । अस्तु । एवं च अभेदपक्षे स्वीकृते सति भवतीत्यादी क्रियमाणः किंच कर्तरि शविन्यादी उच्चार्य- माण एक एव न्याय्यः । तथा च सूत्रोच्चारितस्य शकारपकाराबवयवी दृश्येते भवतीरयादी न दृश्यते । तथा च संदेहः। किमेताववयवी वानवयवी वा। अभेदपक्षेण उत्तरं दातुं शक्यते -- तथाहि कर्तरि शप (३६११६८) इत्यादी सूत्रेण विहितः किं च भवतीत्यादौ क्रियमाणः एक एवेति पक्षः । तद्विपये लौकिक- व्यवहारस्तु यथा लोके घटमानयेत्युच्यमाने घटपदस्य किं च कम्बुग्रीवादिम- पदार्थस्य च भेदो दृश्यते । किं च कर्तरि शबित्यादौ प्रत्ययाधिकारात् प्रत्यय इति समुत्थितं भवति तत्र प्रत्यय इत्यस्य संबन्धः शबित्यनेन कर्तव्यः, अथवा भवतीत्यादी क्रियमाणाकारेण कर्तव्यः । तथा च संदेहः । तथा चेयं परिभाषा । तद्विषये च भेदपक्षापवं च भेदपक्षणोत्तरमिदम् । भेदपक्षण बोधितं यतो भेदाभेदी प्रसिद्धी इति । तहिपये प्रमाणं तु अनुमानम् । अनुसन्धान पक्षीकृत्य अनत्रयवत्वं साध्यते समवायसंबन्धे अवयवीभूते अदर्शनात् । तथा च शेखरे लिखिता व्यतिरेकव्याप्तिरेव । परंतु अन्वयव्याप्तिरपि वक्तुं शक्यते । तथा हि --- पत्र यत्र हि समवायसंबन्धेन अवयी मते अदर्शनं तत्र सत्र अनवयवत्वं यथा वृक्ष घटः इत्यन्वयध्यातिः। व्यतिरेकच्याप्तिस्तु ईदृशी-- यत्र यत्रानवयवत्वामावः तत्र तत्र समवायसंबन्धन अवयवीभूते अदर्शनामावः यथा वृक्षे शाखा इति व्यतिरेकव्याप्तिः। परंतु अत्र कश्चिद्विचारः कर्तव्यः । तथाहि । भेदपक्षे उत्तर- मिदम् । तथा च भवतीत्यादौ क्रियमाणोन्यः किं च सूत्रोच्चारितोन्यः । तथा च सूत्रोच्चारितस्य यो अवयवी तो अन्यस्य लक्ष्यस्थस्य कथं स्याताम् । नैवाभूताम् । तथा च किमर्थमनुमानम् । तहि शब्दवाध्यशब्दस्य अभेशे गृह्यत इति निरुतन्यायेन संतोप्टव्यम् ॥ A. D. वस्तुत एकान्ता इत्येव न्याय्यम् ।।

·द परिभाषेन्दुशेखरः [ परि.५ एकान्ताः॥५॥ इत्येव न्याय्यम् ! शाने तत्रोपलम्मादन्यत्रानुपलम्भाच्च । अनव- यवो हि काकादिरेकजातीयसंबन्धेन गृहवृक्षादिपूपलभ्यते नैवमयम् ॥ एवं हि बहुव्रीहिरपि न्यायत एवोपपन्नः । अन्त्यशब्दे लक्षणा च न । किंचानवयवत्वे णशकप्रत्ययादौ कौंदेरित्त्वानापत्तिः प्रत्ययादित्वाभावात् । दाचश्चकारस्य वैयपित्तेश्च । इदं च तस्य लोपः [१.३.९] इत्यत्र भा- प्ये स्पष्टम् । तत्र एकमेकान्ता अनुबन्धा इत्येव न्याय्यमिति दिकू ॥ ५ ॥ नन्वेकान्तत्वे ऽनेकालत्वादेवौशादीना सर्वादेशस्वसियानकाल्सूत्रे [ १. १. ५५] शिवहणं व्यर्थमत आह । नानुबन्धकृतमनेकालत्वम् ।। ६ ।। शिइणमेवैतज्ज्ञापकम् । तेनार्वणस्तु [६. १. १२७ ] इत्यादेर्न सर्या- . किं चेति । एकान्ता इत्यत्र पदि अनुबन्धा अनवयवा गृह्यन्ते तहिं णशक- प्रत्ययादी कादेरिस्वानापतिः । अत्र गशक इति परिपाटीमुज्झिन्वा कादरिति किमर्थमुच्यते तहि अस्ति कश्चिद् ग्रन्थकर्तुमनसि हेतुः । स च यथा । णशप्रत्यया. दाविरवानाप्तिदोपो न प्राप्नोति । कुतः । ज्ञापकान्तरेणेत्त्वं वक्तुं शक्यते । तथाहि । ददातिदधारपोर्विभापति सूत्रेण विमापेत्युच्यते । तद्धि किमर्थमुच्यते । यदि बैकल्पिकशमत्पयसिद्धयर्थं तम वक्तव्यं भवति । फुतः । अनवपवत्वे गृहीते सति मत्ययस्वाभावेन इत्संज्ञालोपो न भवतः। एवं चासरूपत्वेन 'वासरूपोऽनियाम्' (२१९४) इति सूत्रेणेव विकल्पसिद्धो सत्यां पुनर्विमापामहणं न फर्तव्यम् । व्यर्थं सन् ज्ञापयति णशपोः प्रत्ययपोरनवयवत्वपि इसंज्ञा भवतीति । पदि घेदानी विमापाग्रहणं न क्रियते तहिं इरसंज्ञालोपाभ्यामपहारे स्वरसम्वेन निरपं बाध: स्यात् । स मा भूद् इस्पेतदर्थं विभाषाग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्र फलं रूपन्यं भवति ॥ शिग्रहणमेघेतज्ज्ञापकामिति । अनेकालिशन्सर्वस्येति सूत्रे शिद्हणस्य धेयस्य॑मानोति । कथमिति पेमतिपापयामि । अनुबन्धस्यानवयदरवेन अटाम्प C. D. भासे नम्रतोर.. C.D. एवं पहुमीहिरपि म्पापत उपपन्नः। B. K.जारिवानापत्ति.. S. शम्पत्ययारिमानापत्ति.। B. शिरणमेव जापरम्. १ १ ४ ·परि.६] ९ परिभापेन्दुशेखर. देशत्वम् । डादिविषये तु सादेशल विनानुवन्धत्वस्यैवाभावेनानुपूा- सिद्धम् ॥ ६॥ औशित्यादी अनेरारमोटया सिद्धत्वात् । तथा च व्यर्थे शिद्ग्रहण ज्ञापयति-- नानुबन्धकृतमनेकारत्वम् । यदि चेदानी शिग्रहणं न कर्तव्य तहिं सर्वादेशी न स्यात् । तदर्थ शिद्ग्रहण कर्तव्यमिति स्वस्मिंश्चारितार्थ्यम् । परतु नैतयुज्यते । कुन. । यदि मूत्रे शियहणं न कियते तहि औशिन्यादी शिद्ग्रहणं व्यर्थे स्यात् । सामान्सदिशो भवति । तथा च स्वस्मिश्चारिताय नास्तीत्युच्यते । परतु नेतयुक्तं भवति । कुत ! करपनाद्वयं संभवति । तच्च यथा । शिकरणसामा सर्वादेशो भवतीति करपनीयम् , उत यथा भवितेत्यत्र डिन्करणसामाद् मसज्ञाऽभावेपि लोपः क्रियते तथा शिकरणसामर्थ्याद् धात्वधिकाराभावपि सार्वधातुकसंज्ञा भवतीति कल्पनीयम् । तत्र द्वितीया कल्पना श्रेयसी स्यात् । तथा च शिकरणसामात्सर्वाटेशो भवतीति वक्तु न युक्तम् । तथा स्वस्मिंश्चारि- तायें सुलभम् । अन्यत्र फलमर्वणस्त मावनत्रः इत्यत्र तृ आदेशः सर्वस्य न भवति॥ दादिविषये तु सर्वादेशत्वं विना अनुवन्धत्वस्यैवाभावेन आनुपूादुक्तकमा- सिद्ध नाम आदेशे कृते स्थानिवद्भावेन प्रत्ययस्वमानीय पश्चादित्सज्ञा । तथा चादेशकरणात् भागनेवाल्वमस्तीत्याशय । परनु अत्र किंचिदिचार्यते। शब्दे. न्दुशेखरे तु जम. शी इत्यादावनकाल् सर्वादेशो न किं तु शिच्चादेव । कुतः। इच्व नाम इसज्ञायोग्यत्वम् । तथा च जसः शी इत्यादी शकारस्य इन्सज्ञायोग्य. वेन नानुबन्धकृतमनेकाल्वमिति परिभाषाया. सत्त्वेन अनेकाल्वात् सर्वादेशी न भवति किं तु शिवादेव । तयध रीत्या डादीनामपि ढकारस्य इन्संज्ञायोग्यत्वेन अनेकाल्वात् सर्वादेशो न स्यात् । तत्स्थमिद विरुद्धमुच्यते इत्यत्र सर्वेपि टीकाकारा. प्राचीनरीत्यायं ग्रन्थः इत्याहुः । पर तु नैतदस्मद्गुरूणा मतम् । कि तु नवीनरीत्यैवार्य ग्रन्थ । तथा हि। जसः शी इत्यादी मंभावनया इत्संज्ञादर्शन- विपये अनेकाशिसर्वस्पोत परिभाषा न प्रवर्तते । कुन्त । यदा निमित्तानि निश्चितानि स्यः तदा तत्प्रवृत्तिः। तथा च आदे परस्पति परिभाषा प्रवर्तते । प्रत्ययादिश्च शकारः स्यादेवेति इत्सज्ञायोग्यस्य युज्यते। डादिविषये तु न युज्यते । कुत । डाविपये अनेकारवप्रसङ्गे अनेकापरिमापाऽभावेन अलोन्त्य. अयेत्यनेन अन्तादेश । न च तत्र आदे. परस्येति वियते तत्र पातीरित्यधिकारा- भावात् । तथा च चुद इत्यनेन इन्सज्ञा न भवेत् । कुतः। प्रत्ययादित्वाभावात् । तथा च संभावनया ठामत्ययस्य (डकारस्य) इत्मज्ञायोग्यत्वं न युज्यते ॥ B पनुय-वस्येवाभावन, १ 2 ·परिमापेन्दुशेखर [ परि ७ नन्वेवमप्यवदात मुखमित्यत्र पलोपोत्तरमात्वे कृते ऽदाप् [ १.१.२०] इति घुसज्ञाप्रतिषेधो न स्यात् । दैप पकारसत्त्वे ऽनेजन्तत्वादावाप्रात्या पलोपोत्तर पकाराभावेनास्य दाप्त्वाभावादत आह । नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ७ ॥ णलो णकारस्यापि सभावनया इत्सनायोग्यत्व न युज्यते । तथाहि । गलो णकारस्य इन्सज्ञायोग्यत्वदर्शनावस्थाया अनेकालूशिन्सर्वस्येति परिभापा न प्रवर्तते । आदे परस्येति परिभाषापि न प्रवर्तते । ययपि परस्मैपदानामिति सूत्रे धातोरधिकाराद् धातोरिति पञ्चम्यन्तमुपस्थित भवति तथापि परबोधक शब्दपर- शब्देन यत्र विधान तत्रैव सा प्रवतते । अन्यथा नित्य डित इति मूत्रपि धातोरित्या स्यानुवृत्तिवियत एव । तथा च भवाव भवामेत्यादौ आदे' परस्येति परिभाषया आदेलाप स्यात् । स च नेष्ट । तत्सिद्धयथ परार्थबोधफपरशब्दोऽवश्य स्वीकार्य । तथा च आदे परस्येति परिभाषा न प्रवर्तते । किं तु अलोन्त्यस्येति परिभाषया अन्त्यस्यैव णकार स्यात् । ननु तत्र अलोन्त्यपरिभाषा बाधित्वा अनेकालशित्सर्वस्यति कुतो न प्राप्नोति इति चेन्न । अनेकाल्वदर्शनसमये तस्या परिमापाया अप्रवृत्तवादित्यपि ज्ञयम् । तथा च अलोन्त्यपरिभाषैव । तथा च इन्संज्ञायोग्यत्वाभावेन दयो शेखरयोर्न विरोध । तथा च आदेशकरणात प्राक् इन्सज्ञाया अभावेन अनेकाल्वात् सवादेश इति सिद्धम् इत्यलम् । नानुवन्धकृतमनेजन्तत्वमिति । ननु अनुबन्धाना अवयवपक्षे अवदात मुख. मित्यत्र पलोपोत्तरमाचे कृते अदापू इति घुसज्ञाप्रतिषेधो न स्यात् । कुत । दैप पकारसत्वेन एजन्तत्वाभावात् आवामाप्या पलापोतर पकाराभावेन दापू- रूपत्वाभावात् इत्यवतरणम् । परतु अब पलोपोत्तरमात्त्वे कृते इति विरुद्ध भवति । तथा हि-आत्वविधायक मत्र आदेच उपदेशेऽशितीत्याकारत्वम् । तस्यार्थस्तु--उपदेशे एजन्तो यो धातुस्तस्यैव आव भवति । तथा च पलोपे कृते उपदेशे पजन्तत्वाभावेन आत्त्व न स्यात् । दैपू इत्यस्य उपदेशत्वात् । तथा चक्थ पलोपात्तरमात्वम् इति । अत्रेदमुत्तर दातु शक्यते । किं नाम उपदेश- त्वम् । तात्पर्यविषयीभूतत्वम् । तथा च देषु इति हरनोच्चारितैपि तात्पर्य दे एतद्विषये एव । तथा च पलोपेपि उपदेशत्व वियते इति कृत्वा न कश्चिद् दीप । इदमपि अत्र चियम् । इप परिभाषा किमर्थमुच्यते तार्ह देपः पकारसत्त्वे अने. B निषेधो न स्यात् । B सत्त्वेनेजन्तत्वाभावादावाप्रात्या CF दामूपत्वाभावा. w . २ ३ ·परि..] परिमापेन्दुशेखरः ११ उदीचा माडः [ ३. ४. १९] इति निर्देशो ऽस्या ज्ञापकः । आदेच उपदेशे [६. १. १५ ] इति सूत्रेणोपदिश्यमानस्यैजन्तस्यात्वं क्रियते । डकारसत्त्व एजन्तत्वाभावादात्त्वाप्राप्तेस्तस्यासंगतिः ॥ न चास्यामवस्यायां तस्य धातुलाभावात्कथमात्त्वम् । तत्र धातोः [ ६. १.८] इत्यस्य निवृत्तरि- जन्तत्वात आत्त्वाप्राप्तिः। पलोपोत्तरमात्त्वे कृते दाप्-रूपत्वाभावः। तथा च आकारपकारयोनं कश्चित्संबन्धो वक्तुं पार्यते । तदर्थे चेयं परिमापोच्यते । परंतु सा न वक्तव्या। कुतः। 'नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम्' इति परिभाषा देपो दाप इति निषेधो यथा स्यात् इत्येतदर्थं क्रियते। परंतु सा न वक्तव्या। कथमिति चेत्य- तिपादयामि । यथा स उ एकाग्निः इत्यत्र वेओ अकारस्य स्मृतत्वे उरूपत्वं स्वी- क्रियते। तच्च कथं तर्हि श्रुताकारत्वं स्मृतसकारत्वरूपेण । लाक्षणिकत्वं नाम उपलक्षणत्वं शाखे कुत्रापि न स्वीमियते तथापि अत्र दाय-विषये गृह्यते । तत्रापि गामादाग्रहणेष्वविशेष इति परिभाषया स्मृतपकारत्वं श्रुताकारत्वं स्वीकृत्य देपो दाप्-स्वपन्वेन अदा' इति घुसंज्ञाप्रतिपेधो भवेदेतदर्थ नानुबन्धकृतमनेजन्त- त्वम् इति परिभाषा न स्वीकार्या इति चेन्न । दाप्-विषये लाक्षणिकरवं त्रिविधम् । दै इति ऐकारस्य स्थाने आकार इत्येकं वक्तव्यम्। परंतु नेतद्वक्तुं युक्तम् । कुतः। तस्य आकाररूपत्वेन ज्ञातत्वात् । यदि वृद्धिशब्देन स आकारः स्यात्तहिं लाक्ष- णिकत्वं स्यादिन्यन्यदेतत् । द् आ इति द्वितीयं लाक्षणिकत्वम् । परंतु तद् गामा- दाग्रहणेप्वविशेष इति परिभाषया दारूपस्य ग्रहणासिद्धम् । तृतीयं च दाप् इत्यत्र श्रुत-आकारत्वं स्मृतपकारस्वरूपेण। तच्च लाक्षणिकत्वं न केनापि गृहाते । तद्ग्रहणं यथा स्यादित्येतदर्थामयं परिभाषा स्वीकार्या इति । साक्षाद् दापू- विपये लाक्षणिकत्वं न । कुतः। तत्र दापू-रूपत्वं कदाचिद् दृष्टम् । तथा च न पारिमापापेक्षा । देपू-विपये तु अवश्यं स्वीकार्या । कुतः। परिभाषां विना कदापि दापू-रूपत्वाभावात् इत्ययम्। ननु पूर्वमेव प्रतिपादितं दैप उच्चारितत्वेपि दै एतद्विषये तात्पर्यमिति । तथा च देप एव धानुत्वेन दै इत्यस्य आत्वं न स्यात् । नथा च कथमदाप् इति प्रतिषेधे देपो ग्रहणम् । शी स्वप्ने इत्यत्र शी इत्येतद्विषये तात्पर्य ताई शी इत्यस्य कथं पातुत्वम् । कुतः। स्वादिषु शीठ एक पठितवार । तथा च शी इत्यस्य धातुत्वं न स्यात् । परंतु तथा सति लू लवितेति 'न धातुसूत्र'स्थभाष्यासंगतिः । तत्र हि अनुबन्धविनिर्मुक्तस्य धातुत्वं प्रतिपादितम् । अत्रेदं निश्चीयते । 'न धातु' इति सूत्रस्थमाष्यानुरोधेन अनुबन्धविनिर्मुक्तस्य धातुत्वं नाम अनुबन्धे गते पव म तु ततः प्रागिति । न चैवं दीकृ इत्यादौ ऋवारे इत्वेन गते सति पश्चात् ककार. स्यापि इवमाप्तिः। तत्रापि स्थानिवद्भावे न सा इन्संज्ञा क्रियते स्थानिवद्भावश्च , According to P. some read तस्य तदज्ञापस्तासंगतिः ।

·१२ परिभाषेन्दुशेखरः [ परि.. त्यन्यत्र विस्तरः ॥ स्पष्टं चेदं दोधा ध्वदाप् [ १. १. २० ] इति सूत्रे भाष्ये ॥ ७ ॥ ढोक इत्यस्य स्थाने ढोक् इत्यादेशः इत्याकारकः । अथवा अकारः ककारपरि- ब्राणार्थः । इदमस्थमुः इतिवत् । अत्र किंचिद्विचार्यते- 'नानुबन्धकृतमनेजन्त. स्वम्' इति परिभाषाविपये किं प्रमाणम् । तार्ह उदीचा माडो व्यतीहारे इति निर्देशो ज्ञापक इत्युक्तम् । परंतु देपः पित्वमपि ज्ञापक वक्तुं शक्यते । तथाहि- किमर्थ देपः पित्करणम् । तर्हि अदाप् इति धुसंज्ञाप्रतिषेधो यथा स्यात् इत्येत दर्थम् । परंतु तन्न कर्तव्यम् । कुतः । देपो दारूपस्य लाक्षणिकत्वेन तस्य विधिमूने प्रवेशाभावात्। व्यर्थ पित्त्वं ज्ञापयति 'गामादाग्रहणेष्वविशेष.' इति । यदि इदानीं पित्वं न क्रियते तर्हि निषेधो न स्यात् । तसिद्ध्यर्थ देपः पित्त्वं कर्तव्यम् । परंतु स्वस्मिंश्चारितार्थं न संभवति । कथामेति चेद् गामादाग्रहणेष्वविशेष इति परिभाषया दारूपविपये लाक्षणिकत्वं न गृह्यते । परंतु 'दा' '-रूपविषये श्रुता- कारत्व स्मृतपकारत्वरूपं लाक्षणिकत्वमपि ग्राह्यम् इति तथा प्रतिपायते । तथा थ 'दाप-विषये लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा प्रवर्तते । तथा च पुनर्व्य) पित्त्यं ज्ञाप- यति नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् इति । यदि चेदानी पित्त्वं न क्रियते तहि 'दा- रूपन्वस्य सहात्वेन धुसंज्ञा स्यात् । साच मा भृदित्येतदर्थं पित्वमावश्यकम् । परंतु पतज्ज्ञापकं धमिंग्राहकमानाद दाविषयकं स्यात् । तथा च कथं मेडादीनां सिद्धिः। तदर्थं उदीचा मान इति निर्देश सामान्यापेक्षं ज्ञापकमिति। ननु पूर्वमेव प्रतिपादितं दापि उच्चारितोप दै एतद्विपये तात्पमिति । तथा च आरवं सुखेन स्यात् । तथा इयं परिभाषा फिमर्थं प्रतिपायते इति चेन्न । यथा शीड़ इत्यादी सानुबन्धे उच्चारितेपि शीविपये तात्पर्य तथा च शी इत्यस्य कथं धातुस्यम् । कुतः । भ्वादिपु शीद इति सानुबन्धस्य पाठात् । यदि च शीड् इति समुदाये विहितं पद् धातुन्व तदेकदेशविकृतन्यायेन धातुत्वं स्यातहिं न धातुलोप इति सूत्रस्थ- अनुबन्धविनिविर्मुक्तस्य धातुन्वमिति -भाष्यविरोधः स्यात् । तथा च तस्माद् भाप्यात अनुबन्धविनिर्मकस्यैव धातुत्वम् । इयं च कल्पना असंनातविरोध- पायेन । तथा च पाधातुपाटसामात् । तथा शीडादिपु न दोपः। तथैव दाए' इत्यत्रापि पकारे गते एव दे पतविपये तात्पर्य न तु पकारे सति । तथा च अवश्यं पारे सति आवा) परिभापा स्वीकार्या इति । अपरमाप इदं विचिन्यम् । दाए इत्यात अन्ये पचत्वं मन्यते आहोस्विद् एषः अन्यत्वं मन्यते । सहि अन्ते एधर्मः कुत्रापि अप्रतिषिद्धः। तथा च दै एतत्समुदायनिरूपितं अनपा समुदाये मन्यते ॥ A.G. II. 1. दाधा लिान, ·परि. ८५] परिमापेन्दुशेखर नन्वेवमपि वासरूप [३. १.९४ } इति सूत्रेण कविषयेऽणो ऽप्याप तिरित्यत आह । नानुगन्धकृतमसारूप्पम् ॥ ८॥ ददातिदधात्योर्विभाषा [३.१ १३९ ] इति णपाधव शस्य विकल्पवि धायकमस्या ज्ञापकम् । तेन गोद इत्यादौ नाणिति वासरूपसूत्रे माप्ये स्पष्टम् 11८॥ ननु सत्याग्रहणे बहादीनागेव ग्रहण स्यात्प्रकरणस्याभिधानियामक- सिद्धा कृत्रिमाकृत्रिमयो कृत्रिम कार्यसप्रत्यय इति न्यायात् । अस्ति चीत्र प्रकृते बहादीना सल्यासज्ञा कृतति ज्ञानरूप प्रकरणम् । न तु लोकप्र- सिद्धैकादीनामित्यत आह । उमयगतिरिह भवति ॥ ९॥ इह शास्त्रे । सख्याया अतिशदन्ताया [५ १.२२] इति निषेधो ऽस्या ज्ञापक । न हि कृत्रिमा सत्या त्यन्ता शदन्ता बोस्ति । तेन कर्तरि कर्म- व्यतिहारे [१ ३.१४] कण्वमेघेम्य करणे ३.१.१७] विप्रतिषिद्ध चानधि- करण [२.४ १३ ] इत्यादौ लौकियक्रियादव्याद्यवगति ॥ तत्र कोभयगति काकृत्रिमस्यैव क कृत्रिमस्पोत्या लक्ष्यानुसारि व्याख्यानमेव शरणम् । अत एवानेडितशब्देन कृत्रिमस्यैव ग्रहण न तु द्विस्त्रि(ष्टमात्रस्य ॥ स्पष्ट चेद सह्यासज्ञासूत्रे भाप्ये ॥ यत्तु सज्ञाशास्त्राणा मच्छास्त्रे ऽनेन शब्देनैत एवेति नियमाव कृत्रिमा कृत्रिमन्यायनीजमिनि तन्न । तेपामगृहीतशक्ति. प्राहकत्वेन विधित्वे समवति नियमत्वायोगात् । स सर्गवाचका इत्यभ्यु पगमो ऽपि योगिदृष्टया ने स्वस्मदृष्टया विशिष्य सर्वशब्दार्थज्ञानस्याशक्य- स्वात् । सामान्यज्ञान तु न बोधोपयोगीत्यन्यत्र निलपितम् ॥ ९ ॥ C.न चक्मापि नारिणति BCDGK अस्ति च प्रकते B यादीनामत आह ५ BF चरित ६ B सत्यानुष्याच्यान. B न गमिष्ट Bom RET B नियमार्थ वायामात् B नास्मद्रष्ट्या "C.विशिरसर्व २ 7 ·१४ परिमापेन्दुशेखरः [परि." नन्वध्येता शयितत्यादाविशीडोर्डित्वाद्गुणनिषेधः स्यादत आह । कार्यमनुमचन्हि कार्यो निमित्ततया नाश्रीयते ॥१०॥ स्यण्डिलाच्ठयितरि [ १. २. १५] इति निर्देशोस्या ज्ञापकः ॥ ऊर्गुनविपतीत्यादिसिद्धये कार्यमनुभवन्निति । अन्न हि द्विवचने ऽचि [१.१.५९ ] इति नुशब्दस्य द्विस्वम् । अन्यथा सन्यडोः [ ६. १.९] इत्यस्य षष्ठंयन्तत्वात्सनन्तस्य कार्यित्वेनेसो द्वित्वानिमित्तल्वामागतप्रवृ. ननु अध्येता शयिता इत्यादी इशीडोर्डित्वाद गुणनिषेधः स्यात्, अत आह-कार्यमनुभवन् हि कायर्या निमित्ततया नाधीयते । यथा तृप्रत्ययो गुण- निमित्तं भवति तथैव इङ्गशीडादयोपि गुणानिमिनं मवन्ति तथा च गुणनिपेधः स्यात् । तस्मिन् भन्ने नाम कृिति इति निषेधे निमित्तसप्तमी । तद्विषये प्रमाण तु क्नोः किच्चम् । तञ्च गृघ्नारत्यादिमियर्थ मियते । परंतु तच कार्यम् । कुतः। क्नोः अव्यवहितपरत्वाभावात् । न च भ्रमितव्यं येन नाव्यवधानमिति । कृिति चेति त्रस्य चतुरित्यादी चारितार्थ्यात् । तथा च व्यथै विच ज्ञापयति कृिति चेलि मुत्रे निमित्तसप्तमीति । यदि च क्नोः कित्त्वं न कियते तहिं गृनुरि- त्यादी गुणः स्यात् । म च मा मृद् इत्येतदर्थ विद्ग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्र फल भूयादित्यादीनि । ऊर्जुनविपतीत्यादिसिद्धयर्थ फार्यमनुभवन्निति । अस्यो. दाहरणानि ऊर्णनविपति अरिरिपति जेमीयते देष्मीयते इत्यादीनि । तत्रायं पया। ऊ इत्यस्य मन्प्रत्यये इहागमे सति द्विस्वं प्राप्त विच गुणादेशः प्रातः। तत्र सिद्धान्ते गुणादेशो न भवति । कृतः। द्विवंचनेचीति निषेधात् । परंतु इद वक्त न शक्यते । कार्यो निमित्ततया नाश्रीयते । तथा च सनन्तस्य द्विन्दकार्पिवाद फार्थी निमिनतया नाश्रीपत इति परिमापया इसो निमितन्दामावेन गुणनिषेधो न स्यात् । तदर्थ कार्पमनुमवानिति अवश्यं स्वीकार्यम् । स्वीकृते च तस्मिन् इम इत्यस्य कार्यानुभविस्व न युज्यते । कयमिति चेद् बृमः । कार्यानुभवण्याणां भवति-ऊणं इत्यस्य न इत्यस्य विच उ इत्यस्य । न कदाचिदपि इम् इत्यस्य । तथा घ लोके हस्ताले पीडायां जानायां मम दुःखं मदति इति प्रनीयते इस्तस्य दुःखं भवतीति उत्त अनुलिपीटा भवतीति उच्यते । परनु म पदाचिद् वामहस्तो दुखितो भवति इति व्यवाहियते । तथैवावापि । अरिरिपति इत्यत्र तु साक्षात् स् P. नन्दप्येता शपिन इत्यादी. १ C अनुमवन् कार्या CG.K. P. M. निशयास्याः, A.Cष्ठत्पाद ·परि..] परिमापेग्दुशेखरः चिर्न स्यात् ॥ वस्तुतः समवायिकारणनिमित्तकारणयोर्मेदस्य सकललो- कतन्त्रप्रसिद्धतया तस्य तलेनाश्रयणाभावेन नैषां ज्ञापफसाध्या । अत इत्यस्यैव कार्यित्वेन तत्र दिवंचनेचीति न प्रवर्तते । अत्रेदं फलितं मवति । पर्याप्ति- सबन्धेन कार्यानुभवविशिष्टसमुदायबटक्वर्णपदितसमुदायो निमित्ततया नाश्रीयते तथा च ऊर्जुनविपतीत्यत्र पर्याप्तिसंपन्यविशिष्टकार्यानुभवर्ग नुः तटकाः नकारा- दयः तद्धटितसमुदाय. ऊर्ण इत्याकारकः स्यात् । न तु इम् इत्याकारकः स्यात् । स समुदायो निमिचनया नाश्रीयते । परंतु इस् इत्याश्रीयते एव । तथा च न दोषः। अरिरिपति इत्यत्र तु पर्याप्तिसबन्धेन कार्यानुमवावशिष्टः इस हत्याकारकः तदर्टि- तवर्णाः इकारसकारी तद्वतिसमृदायो निमित्ततया नाश्रीपते। तथा च नात्य निमित्ततया आश्रयणम् । तथा च दियचनेचीति न प्रवर्तते । द्विवचनेचीति भूत्रे आग्रहणामावे अचि किमिति प्रत्युदाहरणविपये जेमीयते देध्मीयते इत्यत्र द्वित्वं प्राप्त, ईत्वं च प्राप्तं यडन्तस्य कायित्वेन घायू माय इति द्वितीयाजव. धिकस्य कार्यितया यडोपि द्वित्वनिमित्नयामावात् । इदं सर्वे व्यञ्जनस्य नट. मार्यावत्वस्वीकारे। तथा च जाघ्रायते इति रूपं स्यात् । तथा च अचीति वक्तव्य. मित्युक्तं शब्दकौस्तुभे । अत्रायं परिष्कारो न प्राप्नोति । तयाहि। पर्याप्तिसंबन्धेन कार्यानुभवविशिटसमुदायः प्राय इत्याकारक., तटकवर्णसमुदायः घायू इत्या- कारकः स निमित्ततया नात्रीयते । तथा च निमित्तत्वेन आश्रयणं न स्यात् । इदं च व्यञ्जनानि नटमार्यावत्वपक्षे । यदा नटमायावत्वपक्षः न स्वीक्रियते तदानी तु युज्यत एव पर्याप्तिसंबन्धेन कार्यानुभवावशिष्टसमुदाय. प्रा इत्याकारकः सद्धटका वर्णा प्रा इत्याकारकाः तद्धटितसमुदायो निमित्तत्वेन नाश्रीयते । य इति तु आश्रीयत पर । तथा च ईत्व सुलमामिति दिक् । अत्र प्रत्यासतिः । यत्कार्य प्रति कार्यिता तनिरूपितमेव निमित्तत्व नाश्रीयते । अस्योदाहरण तु अधित इत्यत्र इटागमसहितः प्रत्ययः सः निमित्तत्वेन नाश्रीयते । तथा च कृिति चेति निपेधो न स्यात् । तदमियं प्रत्यासत्तिरवश्य स्वीकार्य । स्वीकृतायां च तस्यां यन्निरूपितकार्यित्व तन्निरूपितं निमित्तत्वं जायते । तथा च क्षुधित इत्यत्र इहागमत्वेन कार्यिवं तन्निरूपित निमित्तत्वं न स्वीक्यिते, अन्यविषये तु स्वीक्रियते एव । तथा च विति चेति गुणनिपेयो मवति इति । अपरापि प्रत्यामतिर्यन रूपेण कार्यिता तेन रूपेण निमित्तता नाश्रीयते । अन्य- रूपेण तु आश्रीयत एव । तथा हि । अस्योदाहरणं तु प्रायस इति । श्रेयसोपत्यं श्रायमः । अत्र अण्मत्यये आकारे च कृते तस्मात् प्रथमाद्विवचने औप्रत्यये कृते वृद्धिरेचि इनि वृद्धी सत्यां अन्तादिवञ्चेति मूत्रेण पराविद्धाने नुम्दीघांदयः माताः । परंतु सिद्धान्ते स्थानिवद्भावे नेपां परिहार रियते । म च यथा। A. एषा न ज्ञापक्रसिद्धा । BP.G. 'श्रयणाभावेने न ज्ञापसाच्या। .

·परिमापेन्दुशेखरः [परि.. परनिमित्तो नाम औनिमित्तः । अत्र परनिमित्तकं यत्तद्धि कचियस्य स्थानि- वदाव पर्तव्यः स एव निमित्तभूतो भवति । एतच्च प्लायते इत्यादिसिद्ध्यर्थम् । तत्र च निमित्त त्रयाणा स्थाने पूर्वस्मिन्परस्मिन्नुभयोश्चति । अस्तु । प्रस्तुतविषये औनिमित्त आदेश. स्थानिवद् भवति स्थानिभूतादच. पूर्वन्वेन दृष्टस्प विधी कर्तव्ये । परतु अय स्थानिवद्भाव, वक्तुं न शक्यते । कुत' । कार्थी निमित्ततया नाश्रीयते इति परिमापायाः सत्त्वात् । तथा च औइत्यस्य परनिमित्तत्वाभावेन स्थानिवद्भावो न स्यात् तथा च नुमादयः स्युरेव । तद्दारणार्थमवश्यं प्रत्यासत्ति- ग्राहा । स्वीकृताया च तस्यामेकपूर्वपरयोरित्याधिकारेण पूर्ववपरत्वरूपेण पच्- रूपेण कायित्वम् । तेन रूपेण निमित्तत्वाभावानिमित्तत्व स्वीक्यिते । तथा च स्थानिवद्भाव. सुखेन भवतीति शम् ॥ धौ इत्यत्र न दोपः। धा ओ इत्यवस्थायां निषेधपक्षे न कोपि दोष । परतु रूपस्थानिवद्भावपक्षे दोषो विद्यते । पूर्ववद् धा औ इत्यवस्थाया वृद्धि. नियते तत्र वृद्धौ कृताया रूपस्थानिवद्भाघस्यामानि । कुन । द्वित्वनिमित्ते अचि परत रूपस्थानिवद्भावो भवतीत्यर्थ । तथा च एकादेशत्वेन द्वित्वानिमित्तापरत्वाभावेन रूपस्थानिवद्भावपक्षे दधी इत्यस्या- सिद्धि. । तसिद्धयर्थे द्वित्वनिमित्तमूत-अजादेश रूपस्थानिवद्भाव लमते । तथा च न दोषः । तथापि दुयूपतीत्यत्र समव । दिव् धातो सकाशात्मन्मस्यये इहिकल्पे कठि च कृने यगादेश समाप्त । किं च द्वित्व प्राप्तम् । तर निषेधपक्षे म कश्चिद् दोपः । कुत । दित्वनिमित्त योचू इत्याकारका तलिमित्त अजादेशो न भवति । यद्यपि पायऱ्या निमित्ततया नाश्रीयते इति परिभापा वियते तथापि कार्यानुभवेन कार्यिण निमित्ततयानाश्रयणम् । अत्र तु कार्यानुभवाभावस्यैवा- श्रयणम् । तथा च दिवचनेचीति निषेध प्रवर्तते । परतु रूपस्थानिवद्भावपक्षे दोपतादवस्थ्यम् । कयमिति चेत् प्रतिपादयामि । दि उस ति इत्यवस्थाया पवै यणादेशो भवति ततो रूपस्थानिवद्भाव कर्तव्य । स च सुतरा कतुं न पार्यते । मुत. द्वित्वनिमित्तभूतो योऽच् उ इत्याकारको मन्यते । परतु कापी निमित्ततया नाश्रीयते इति परिभाषया तस्य निमित्ततया नाश्रयणम् । न र भ्रमितव्य कार्यानुभवविशिष्टस्यैव निमिनतया आश्रयण न तु कार्यानुभवा. मावस्य । अवापि साक्षात् कार्यानुभाविनः एव आश्रयणम् । तथा च निषेध. पक्षरूपस्थानिवद्भावपक्षयोर्वपम्यं प्राप्तमिति चेन । निषेधपक्षे उ इत्येतस्य निमित्तत्व स्वीक्रियते । तच्च केन रूपेण तहि समन्तघटकावरूपेण । अच्- रूपेण तु न ! अस्वस्य द्वित्वे सबन्धाभावात् । तथा च ससन्तघटकारवरूपेण नवापि निमिनत्वं स्वीरियत । तथा च ससन्तस्यैव कायित्वेन सनन्तस्येव पायित्वानुमव । अत यापी निमिजतया इति परिमास प्रवर्तते । तथा प निधपक्षे न उस इत्यस्य निमित्तत्वम् । इदं च विपरित्यावश्यकम् । अन्यथा तत्र दिवचनेचीति निधो न स्यात् । अनुस. निमित्तत्वेन तदन्तमूतस्प निमित्त- ·परि.१.] परिमापेन्दुशेसरः १७ एव हिः प्रयुक्तः । स हिरतत्त्वेनानाश्रयणे हेतोः प्रसिद्धलं द्योतयतीति तत्त्वम् ।। स्वाभावात् । अतः अनेन न्यायन अकारस्य निमित्तलम् । तथा च न तयोर्मध्ये वैषम्यम् । न च ऊनविपतीत्यत्र दोपः यतः मन्नन्तपटकस्वरूपेण कार्यिता तेनेद रूपेण निमित्तता इति वाच्यम् । तत्र निमित्तावावच्छेदकं मन्-त्वं वक्तुं शक्यते । तया न कश्चिद् दोषः । तत्र च तद्भावमाश्रितामात्रेणापि निमित्तता। तथा च न कश्चिद् दोपः । इदं च तदावमावितामात्रेण निमित्तान्त्रमवश्यं स्वीकार्यम् । कथमिति चेदुन्यते-- नव्यास्नु अभ्यासस्यति मंपूर्ण मृत्रं वार्णादाई बलीयो भवति इत्येतहिएये ज्ञापकमिति बदन्ति । परंतु तज्ज्ञापकं मुनरो वकुमशक्यम् । कुतः। इयेथेत्यत्र चारितार्थ्यात् । तर हि द्वित्वनिमित्त-अच्-परत्वामावेन गुणनिपेधामावाद पूर्व गुणे कृने पश्चाद् दिन्यं स्यात् । ततश्च 'हस्वः' इत्यनेन ह्रस्वे कृते पश्चादभ्यास- स्यासवणे इत्यस्य चारिताच्य स्यात् । तथा च मंपूर्ण सूत्रं ज्ञापकं न स्यात् इति चेन्न । तत्र चित्कलायां चित्कलाकार इयेथेत्यस्य अप्रयोग एव इत्युक्तम् । परंतु नितयुक्तम् । अप्रयोगोपि भाप्यादिसिद्ध्यर्थः स्वीकार्यः। तथा च शेखरो न युज्यते इत्येतदर्थ तस्यानाश्रयणमयुक्तम् । तत्र चान्यदुत्तरं दातुं शक्यते । तथाहि इयेथेत्यत्र तद्भावमावितामात्रेण निमित्तत्वं स्वीक्रियते । तया च द्विवचनेचीति निषेधों भवति । तथा च न कुत्रापि चारितार्थमित्यलम् ॥ अधिनिगापायपतीन्यत्र फल भेदसंभावना दृश्यने । तथाहि णिच्यच आदेशो न स्यादित्येतदपि द्विवचनेचीति मुत्रेण तुल्यमेव । तेन हि व्यवधानेपि अच आदेशो न स्यात् इति प्रतिपाद्यते । तथा च अधिजिगापयिपतीत्यत्र निश्पक्षे यत्र द्विरुक्तावभ्यासोत्तरखण्डस्येत्यादिसंकोचस्य सत्त्वेन उत्तरखण्डे अकारस्यामावेन न ज्ञापकसंबन्धः । रूपस्थानिवद्भावपक्षे नु पूर्वमादेशे तत उत्तरखण्टे अकार- सत्त्वेन ज्ञापकं स्यात् । तथा च पूर्वमारेगो न स्यात् । तथा च उत्तरखण्डस्थवा. देशो मवेत् । तथा च अधिजिगापयिपत्तीति रूपं न स्यात् । तथा च फल मैदः प्रामः । परंतु नायं फल भेदः । कुतः । नवीनमते उकारस्थानरः अकारः यत्र उत्तरखण्डे वर्तते तत्रैवेद ज्ञापम् । तथा च न कश्चिद दोपः 1 मानीनमते तु उत्तरखण्टे अकार: स्थान वा इति दर्शनायसरे मिद्धान्ने परिमापा मानीयते । उन् इति ज्ञापके यथा परिमापा गृह्यते तथा न गृझत एव । तथा च उत्तर- खण्हे अकारामाबेन नेदं ज्ञापमम् । तथा च न कश्चिद्दोपः ॥ अमुभ्रवत् इत्यत्र C. D. K. महि तत्त्वेन. C.योतयति। २ 3 ·१८ परिभापेन्दुशेखरः [परि." द्विवचने ऽचि [ १. १. ५९ ] इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितैषा ॥१०॥ ननु प्रणिदापयतीत्यादौ दारूपस्य विधीयमाना घुसंज्ञा दान स्यादत आह । यदागमास्त गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ ११ ॥ यमुद्दिश्यागमो विहितः स तद्गुणीभूतः शास्त्रेण तदवयव वेन बोधितो. ऽतस्तद्ग्रहणेन तदाहकेण तद्बोधफेन शब्देन गृह्यते बोध्यते इत्यर्थः । तत्र तद्गुणीभूता इत्यशो वीजकथनम् । लोके ऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशि- टस्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहण दृश्यते ॥ यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तः प्रनि. न चक्रकापतिः । तत्र परपरया (लघूपधाङ्गत्वरूपेण ) गुणस्यापि निमित्तत्वम् । तथा च द्विवचनेचीति निषेधेनैव सिद्धिर्भवति । न च कार्या निमित्ततया नाश्री- यते इति वक्तव्यम् । तत्र कार्यमनुभवन्निति प्रलापस्य सत्त्वात् । न च रियति पियती- स्यत्र अन्तरद्वन्वाद् इयइ इति मायकैयटकौमुयादिग्रन्थासङ्गति । तथाहि । तत्रापि परंपरया शप्रत्ययस्य निमित्तत्वेन कृिति चेति निषेध स्यात् । तथा च गुणप्राप्तिरेव नास्ति । तत्कथमन्तरङ्गत्वमियस्येति चेन्न । तत्र अगतित्वात परंपरया निमित्तत्वं स्वीकियते । तथा च न दोषः। द्विवचनेचीति भाप्ये अनितेति। ध्वननं च तत्र यथा । अचि किम् । जेधीयते देध्मीयते इति । तत्र यदि अन्ग्रहणं न स्याद तर्हि द्वित्वनिमित्ते वणे परतः अच आदेशो न स्यात् । तथा च जातीयते दाघ्मीयते इति स्यात् । तदर्थमचीति वक्तव्यमिन्युक्तम् । तथा च द्विवनिमित्तस्य अचः परस्वाभावेन न विचमेचीति निषेधः इति । परतु कृतेपि अग्रहणे दोपतादवस्थ्यम् । कुतः । मा ध्मा इत्येतत्समुदायघटकस्य अचो द्वित्वनिमित्तत्वेन दोषः प्रामः1 भाष्यकारेश्च दोपो नास्तीत्युक्तम् । अतस्तेषामन्तः-करणे इयं परिभाषा विद्यते-- फार्यमनु- भवन् हि फायी निमित्ततया नाश्रीयत इति । नन्येवमाप प्रणिदायपतीत्यत्र दारूपस्य विधीयमाना पुसंज्ञा दापर्न स्यात् यदागमास्तद्गुणीभूता इति । परंतु एतवतरणं न सम्पग्यज्यते कुतः । आगमे कृतोप पूर्व घुसंज्ञायाः सवेन तो संज्ञामाश्रिरय णत्वं स्यात् । तथा घ नेतदवतरणं युज्यत इति चेन । अत्र विचिदिचार्यते। कार्यपालपक्षे C. H.M. इत्यत्र भाष्ये. A. नदोधकान्दैन. A. तPणीभून इत्यशो विज्ञानकथनम् । अत आह- ३ ·परि. 13 परिभापेन्दुशेखरः यदा कार्य तदा संज्ञा । तथा च प्रणिदापयतीत्यत्र पूर्व दाधातोः सकाशाणिमत्यये पुगागमे कृते पश्चापणत्वं कर्तव्यम् । परंतु तत्र पुमागमे कृते आगमसंनिधाने केवलस्यार्थवत्वं नास्तीति न्यायात् दा इत्यस्यार्थवत्त्वाभावेन अर्थवद्हणपरि- भाषया च अर्थवतः एव संज्ञाविधानात् दा इत्यस्य संज्ञा न स्यात् इति अव- तरणं युज्यते । यथोद्देशपक्षे भविष्यति किंचिदनेन प्रयोजनमिति न्यायेन पूर्व संज्ञा कर्तव्या । तत्र पूर्व धातुः साधनेन युज्यते इति पक्षस्य स्वीकार्यत्वेन पूर्व णिमत्यये पुगागमे कृते तत्करणात् पूर्व धुसंज्ञायाः सत्त्वेनापि दोपः प्राप्त पद । नेदेनि सूत्रे प्रत्यासनिर्वियते । यमुद्दिश्य धुसंज्ञा तनिरूपितमेव उपसर्गत्वं ग्राह्य- मिति प्रणिदापयतीत्यत्र यनिरूपिता घुसंज्ञा तन्निरूपिता उपसर्गसंज्ञा नैव वियते । किंतु घुसंज्ञा दा इत्येतद्रूपस्य । उपसर्गसंज्ञा तु दाधातोणिच्प्रत्यये णिजनिरूपिता विद्यते । तथा च यन्निरूपितोपसर्गसंज्ञा वियते तस्य घुसंज्ञाऽभावेन णत्वं न स्यात् इति युज्यते नवीनरीत्या । प्राचीनरीत्या तु कार्यकालपक्षे एवमेव । यथोद्देशपक्षे किंचिद्भेदः । प्राचीनास्तु- पूर्व पातुः साधनेन युज्यते किंच पूर्वमुपसर्गेणापि इति पक्षद्वयमपि मन्यन्ते । तथा च पूर्वमुपसर्गेण इति पक्षेपि णवं अपादिकं तञ्च पश्चात् कर्तव्यम् । अतः पूर्व णिच् प्रत्ययः ततः पुगागमे पूर्व दा इत्यस्य कृतापि घुसंज्ञा निवृत्ता स्यात् । तथा च णत्वे कर्तव्ये घुसज्ञाया अभावेन णत्वं न स्यादत आह- यदागमति । अस्यार्थः । यमुद्दिश्य आगमी विहितः स सद्गुणीभूतः शास्त्रेण (अवयवबोधकशावण) अवयवत्वेन बोधितः अतः तद्हणेन तद्बोधकेन शन्देन गृह्यते बोध्यते इत्यर्थः । तत्र यमुद्दिश्य विहित इत्यतः प्रनिदारयतीत्यादी न धुत्वम् । कथमिति चेत् प्रतिपादयामि । मणिदापयतीत्यादी आकारमुद्दिश्य पुगागमो विधीयते . प्रनिदारयतीत्यादी नाकारमुद्दिश्य रेफो विधीयते । किं तु कारस्य वृद्धिविधीयते । तस्यां कर्तव्यायां रेफस्तदवयवत्वेन संलक्ष्यते न तदुद्दिश्य । अतः न तत्रेयं परिमापा नापि घुसंज्ञा । यादे च यमुद्दिश्येति न स्वीक्रियते सहि परसंब- न्धित्वेन यो गृह्यते स तद्ग्रहणेन गृह्यते इत्यो स्यात् । तथा च प्रनिदारयतीत्यादी रेफोऽवयवत्वेन गृह्यत एव । तथा चानया परिभाषया तद्ग्रहणं स्थापणत्वं च स्यात् । अतः यमुद्दिश्येति स्वीकृतम् । केचन टीकाकारा वदन्ति । यमुद्दिश्यत्युक्ते अथवा यत्संबन्धि इत्युक्त न कश्चिद् भेदः । तथा च प्रणिदापयतीत्यादी यथा अव- यवावयवः समुदायावयवो-भवति इति न्यायेन आकारस्यापि विहितः पुगागमः समुदायस्य दारूपस्यावयवो भवति तथा दारयतीत्यत्र वृद्धिशन्देन क्रियमाणो य आकारस्तस्यावयवो यो रेफस्तस्य दारूपस्यावयवत्वेन ग्रहणं स्यात् । तथा चायं शेखरो न युज्यते इति प्राप्तम् । परंतु तत्र तैरेवं प्रतिपादिनम् । पूर्वमवयव. रेवन गृहीतो योवयवस्तस्य योवयवः स समुदायावयवो भवति नान्यः । तथा च दापपतीत्यत्र पूर्व नाम आगमकरणात्माक अवयवत्वेन गृहीतो य आकारस्तस्या- ·परिभापेन्दुशेखरः [परि." वयवो यः पकारः स समुदायरूपेण गृह्यते । भवति च तत्र समुदायरूपेण ग्रहणम् । दारपतीयन तु पूर्व नाम अवयवकरणात्माकू आकारः अवयवत्वरूपेण गृह्यते किम् । न हि गृह्यते । तेनावयवावयवः समुदायावयवो भवति इति न्यायो नान मवर्तते । तेन अवयवरूपेण.रेफो न गृह्यते । तथा च नात्र यदागमपरिभाषामाप्ति इति तैः प्रतिपादितम् । तद्विषये ज्ञापकमपि प्रतिपादितम् । तथा हि- सायचिरेति सूत्रे दयुट्युलोष्टिकरणं क्रियते । तच किमर्थं कियते । तहि डीप् प्रत्ययो यथा स्पात इत्येतदर्थम् । परतु तन कर्तव्यम् । कुतः । अवयवावयवः समुदायावयघो भवतीति न्यायात् । ट्युतष्टिकरणेन समुदायान् ड्रीप् प्रत्ययः स्यादेव । तथा च यमिद ट्युट्युलोष्टित्वम् । न च भ्रमितव्यं ट्युतष्टित्करणमायन्ती टर्कितावि- ग्यायवयव विधानात् तस्य चारितार्थ्यात् कथं टिकरणात् डीप्रत्ययो भवेदिति। तत्र हि यदि टिकरणसामर्थ्यात् डीए प्रत्ययो भवतीति सामर्थ्यवर्णनं क्रियते तहि युक्तमिदम् । परंतु सामर्थ्यवर्णनं न क्रियते । किं तु तत्र टिकरणाकार्य- इयमपि भवति डीप् प्रत्ययः आयावयवत्वं चति । तद्विषये लौकिकदृष्टान्तो यथा। घटप्रत्यक्षे उन्मीलितं चक्षुः पट न द्रक्ष्यति किम् । किं तु द्रक्ष्यत्येव । तेन दृष्टान्तेन दीप प्रत्ययः स्यात् । आयावयचोपि स्यात् । अतट्युट्युलोटेवं व्यर्थे ज्ञापयति पूर्वमवयवत्वेन गृहीतो योवयवस्तत्सबन्ध्यवयवो यत्र गृह्यते तत्रैवायं नाम अवय. घावयवः । न च सापंचिरोति मुत्रे टिकरणं व्यर्थमिति वाच्यम् । यत्र त्रयाणामपि पकत्र समावेशो भवति तत्रैवाव पवावयवः समुदायावयवो भवतीति न्यायः प्रवर्तते । तथा च यदि ट्युटयुलोष्टित्वं न क्रियते तहि डीप्रत्ययो न स्यात् । तत्र हि अवयवस्तुकरणाद् गृह्यते किम् । न गृह्यते । अतष्टित्वमावश्यकम्। अन्यत्र फलं दारयति । अब रेफार माग आफारोषयवत्वेन न गृह्यते । अतो न तत्र अव- यवावयवः समुदायावयको भवतीति वर्नु युक्तम् । दापयतीत्यत्र तु पकारकरणात् मा आकारोवयवस्वेन गृह्यते । अतस्तत्राय न्यायः प्रवर्तते । परंतु लोकविरुद्धमे- तत् । यथा लोके उपच्छन्दककरणार मागद्गुल्यादिविशिष्टो हस्तस्तत्र विधीयते । तर अगुत्यादिरवयवो न भवति पिम् । भवरपेव । अनेन प्रकारेण न स्यात् । पुतः अधपककरणानाम अङ्कल्पादिफरणारपार अवयवत्वेन गृहीती पोचपधारा वियते रिम् । नहि वियते । अतः अद्गुरपादिः प्रतिच्छन्दकस्य अवयवो न स्यात् । अनः लोकविरुद्धमेतत् । यि यस्य यदागमः इति विग्रहेण यसबन्धी इत्यर्थः स्यात् । नया घ यमुद्दिश्यति विवरणं व्यर्थ स्यात् । अतो नेद सम्यगिति स्थितम् ।। अर फिपिदिचार्यने- यदागमपरिभाषायां दोप. प्राप्नोति । क्यमिति पेत्प्रतिपाद- यामि। शेरते हरपर शीद्रधातोः सामाग्झमत्यये पत्वे कृतेशी झे इति नातम् । ततो पाराप अत् आदेशस्तस्प रुटागमः । तत्र यदाममन्यापेन अत् हायस्य पद ·परि...] परिमापेन्दुशेखरः २१ अवयवः स्यात् । तत्कथ समुदायस्प अते इत्यस्यावयः। यदि अते इत्यस्यावयव. खेन न गृहाते तर्हि सार्वधातुकस्वाभावेन गुणो न स्यात् । तदर्थे अते इत्यस्य रुइवयव स्वीकार्य एव । यदागमन्यायेन नु न स्वीक पार्यते । अत क्थमिद युज्यते । अत्रेद चिन्यम् । यथा आदेशविपये आनुमानिकादेश स्थानिवद् भवति तथा आगमविषयोपनियत । तत्राय विचार । यत्र श्रीतस्थान्यादेशभावो वियत तत्र स्थानिवत्सूत्र प्रवर्तते । यत्र तु आगमागमिभावस्नत्र यदागमन्याय । तथा च झ इत्यस्य स्थाने झे इत्यादेश । झ इत्यस्य स्थाने अते इत्यादेश । अते इत्यस्य स्थाने रते इत्यादेश । तत्र पूर्वस्थलद्वये स्थानिवद्भावमूत्रम् । तृतीयस्थले न स्थानिवद्भाव किंतु यदागमन्याय । दारयति इत्यत्र तु स्थान्यादेशमाव एव । मूलस्थानी ऋ इत्याकारक । तस्यादेश आ इत्याकारका तस्मिन् वर्तव्ये रकार अवयवत्वरूपेण प्रकटितो भवति इति ययपि अवयवत्वरूपेण रेफ प्रकटितो मदति इति अवयवत्वरूपेण रेफो बियत तथापि न तत्र आगमाभिमानोस्ति । अतो न तब यदागमन्या । अत एव ववे इत्यस्य सिद्धिः । अत पर नाम यत्र श्रौतस्थान्यादेशभावो वियते तत्र स्थानिवत्सूत्र यत्रावयवावयविमा वस्तत्र यदागमन्याय इति व्यवस्थितत्वात्। तथा चानुमानक्ल्पना आगमविषयोपि वियते । तेन वने इत्यस्य सिद्धि । वृ धातो मकाशालिट्प्रत्यये पशु आदेशे द्वित्वे इद रूपम् । तत्र व इत्यस्यैवाभ्यासत्व रेफश्च तदवयव । अत्र तु श्रीतस्थान्यादेश- भाव पब । तद्विषये च कल्पनात्रय सभवति । वृ इत्यस्य स्थाने व इत्यादेश उत वई इत्यादेश उत वर इत्पादेश । तत्र वृ इत्यस्य स्थाने बर् इत्यादेश इति पत्पना कर्तव्या । तत्र अर्थवत्येव स्थान्यादेशभावकरपनामिति नियमादम्यास स्थानर्थक स्वेन वृ इत्यस्य स्थाने वर इत्यादेशकरपनेव न स्यादति चेन्न । तत्र भूतपूर्वगत्या अभ्यासस्यार्थवत्व स्वीक्रियते । यदि तत्रार्थवच्च नाम अन्वययोग्य- त्वमिति स्वीकियने तहिं मानर्थक्लोन्यविधिरनभ्यासस्यति परिभाषाया अनम्या सस्येति व्यर्थं स्यात् । तत्रापि नाम अभ्यासविकारे अन्वययोग्यन्वरूपार्थ- स्याभावेन अनर्थकत्वात् । अस्मन्मतेन वृ इत्यस्य स्थाने व इत्यादेश इति तु कल्पना न भवति । व इत्यस्यादेशस्याभावात् । रेफस्यादशवरणात् प्रागेव उप स्थितत्वात्। वृ इत्यस्य स्थाने चर्व इत्यादेश पतदपि न समबति । वर्ष इत्यस्य सपूर्णस्य हलादिशेपापते । अत वृ इत्यस्य स्थाने वर इत्यादेश इत्येव रमणीय- मिति दिक॥ अत्र शेखरविरोध । चेच्छिद्यते इत्यत्र हलादिशेष कुतो न भवतीत्यादि। तत्र इदमुत्तरम् । अभ्याससज्ञाप्रवृत्तिकाले स्थानिद्वारा साक्षादा सहिताना हला मेव तेन निवृत्ति । तथा च यदि लोप स्यात्तहि दयोरपि स्यात् । द्वषोरपि अन- घयवत्वात् । इति विरोधः । तथा चाभ्याससज्ञामवृत्तिकाले । 11 ·૨૨ परिमापेन्दुशेखरः [ परि. ११ साक्षात् स्थानिद्वारा न संहितत्वं वक्तुं शक्यते । बद्रे इत्यत्र तु स्थानिवद्भावेन वा शक्यते । इति न तत्र विरोधः । दारयतीत्यत्र आनुमानिककल्पना नेव संभ- वति । कुतः । तत्र द इत्यस्य स्थाने दा इत्यादेशः इति वक्तुं न शक्यते । तत्र फेवलस्याकारस्य उञ्चारणप्रसङ्ग एव नास्ति । आकारोच्चारणप्रसङ्गात् प्रागेव रकारस्यागमात् । आरतुः इत्यत्र द्वित्वे उरदत्वे पुनरभ्याससंज्ञा विधीयते । तथा च हलादिशेपो भवति । परतु अपमत्र विरोध:- वने इत्यत्र स्थानिवद्भावाद् व इत्यस्य अभ्यासत्वेन रेफस्य तवयवत्वेन हलादिशेषो भवतीति प्रतिपादितम् । तत्र स्थानिवद्धावेन मिद्धत्वात् पुनः अभ्याससंज्ञा भवति तथा च लोपः अयं विरोधः इति चेन्न । वने इत्यन आरतुः इत्यत्र च अस्ति कश्चिद्विशेषः। वने इत्यत्र स्थानिवद्भावो वक्त शक्यते । आरतुः इत्यत्र स्थानिवद्भावो नवीनरीत्या वक्तुं न शक्यते । तन्मते स्थानिवसत्रस्यार्थस्नु-आदेशस्थानिभूतो योऽलू तत्मबन्धी च योल् तदृत्तिधर्माश्रये कस्मिंश्चिद् विधी कर्तव्ये स्थानिवद्भावो न भवतीत्यर्थः । अत्र च वाक्यार्थयं संभवति । तस्य च फलमपि वक्तुं शक्यते। तस्येदमायलम्-अल्ल्वव्याप्यधर्मावछिन्नस्थानितावाच्छन्नस्थानिनिष्ठे यत्किचि- धर्माश्रयके विधी कर्तव्ये स्थानिवद्भावो न भवति । अस्यौदाहरणं तु धिन्वन्ति तन्वन्ति । अत्र उकारस्य यणादेशे आर्धधातुक्स्येवलादेरिति सूत्रेण इडा. गमः समाप्त । स्थानिवद्भावनार्धधानुकत्वात् । परंतु अनल्विधाविति निषेधी धमन्यः। तथा हि-~आदेशः वकारः। स्थानी उकास। स्थानिता उकार। स्थानितावच्छेदकत्वमुकारत्वम् । तथा च तनिष्ठे यत्किचिद्धर्माश्रय विधी पर्तव्ये आर्धधानुक्मुद्दिश्य इडागमे कर्तव्ये न स्थानिवत् इति । द्वितीयो वाक्पार्थः- यविधिद्धर्मावच्छिन्नस्थानितावच्छिन्नस्थानिसंमन्यलूमात्रवृत्ति धमाश्रय विधी कर्तव्ये न स्थानिवत् । उदाहरणं प्रदीव्य । अत्र त्वामत्यपस्थं घलादित्वं ल्यप्प्रत्यये आनीय इटागमः कर्तव्यः । परंतु अनस्विचाविति निषेधी भवति । आदेशः उपचादेशः, स्थानी त्वायत्ययः, स्थानिता स्वामत्यये, स्थानिता. वादकत्वं त्वाम्वं, तत्सबन्धी अल्तकार , तन्मात्रवृत्तिधर्मः पलादिवं, तदा. भयो विधिरितागमः, तस्मिन् कर्तव्ये न स्थानिवद । तथैव रामेणेत्या आदेशः बनादेश., तास्थानी टामत्ययः, स्थानिता टाप्रत्यये, स्थानितावरउंदवावं टायम्, तागंबन्धी अल आधारः, नदामपके विधी पतप्पे न स्थानियत् । तथा घन सवर्णदीपो भवतीति । उमपसाधारणमुदाहरणं योः पन्याः इत्यादीनि । मधम. यायाधैन यथा--आदेशः औकार. तम्बन्धी स्थानी वकारः, स्थानिता वारे धानिमापदफ वकारावं, नमिष्टपतिषिद्धमाप्रपये विधी नाम हत्यादि। सोप न स्पानिवत् ॥ एवं प आरतुः हापत्र दिन्थे उरदरवे कृते स्थानियद्धान ·परि..] परिमापेन्दुशेखरः दारयतात्यादौ न दारित्यस्य धुत्यम् ॥ आने मुक् [७. २. ८२] इति मुग्विधानसामादेषानिरया । अन्यथा पचमान इत्यादावकारस्य मुक्यनया परिभाषया विशिष्टस्य सवर्णदीर्घ तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । तेन दिदीय इत्यादी अ इत्यस्याभ्यासत्वं न भवति अनल्विधाविति निषेधात् । पूर्ववाक्यार्थेन स्थानी ऋकारः, स्थानिता ऋकारे, स्थानितावच्छेदक ऋकार, तनिष्ठे यत्किंचिद्धा. श्रयके विधी कर्तव्ये अभ्यासत्यमुद्दिश्य हलादिशेपे कर्तव्ये न स्थानिवत् । तथा च स्थानिवद्धाको ना बत्रे इत्यत्र तु स्थानिवद्भावी भवति । तथा च व इत्यस्या. भ्यासत्वं मुखेन सिध्यति इति न इयोः शेखरयोविरोधः। पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते इति प्राचीनपक्षे यदागमपरिभाषाया अवतरणं न युज्यते । कुतः । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते इति पक्षस्यैव सिद्धान्तभूतत्वात् । पूर्व धातुरूपसर्गण युज्यते इति पक्षो निर्मूलोस्ति । यदि पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते इति पक्षः स्यात् तर्हि प्रणिदापयतीत्यत्र भाष्यकाराः यदागमन्यायेन नवोत्तरं दयुः। कुतः । तत्र यदागमन्यायं विनापि प्रणिदापयतोन्यस्य सिद्धत्वात् । तथाहि । पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते इति पक्षे प्रनि इत्यस्य दाधातोर्योगे पूर्वमेव णत्वं स्यात् । न च पूर्वजासिमिति सूत्रानुसंधानात् पूर्व णत्वं न स्यादिति वाच्यम् । पूर्वत्रासिद्धमिति मूत्रं हि फलभेदे सत्येव । एतय झरो झरि सवर्णे इति सूत्रे लघु- शब्देन्दुशेखरे इटव्यम् । प्रणिदापयतीत्यत्र न कचिद् विशेषः । तत्र हि पूर्व णिच्यत्यये पुगागमे यदागमन्यायेन णत्वं यदि पूर्व साधनेन योग इति पक्षः । पूर्वमुपसर्गेणेति पक्षे गवं सुखेनैव भवति । अतः न कोपि भेदः । पूर्व- वासिद्धं च न प्रवर्तते ।। अथवा अन्यदप्युत्तरं दातुं शक्यते । पूर्वत्रासिद्धमिति मूत्रं योगपद्यासंभव एव प्रवर्तते। अत्र न असंभवो न वियते । पूर्व णत्वं स्यात् । ततो णिच्- प्रत्यये पुगागमः । अथवा पूर्व णिच् प्रत्ययः पुगागमश्च ततो णत्वम् । एवं च योग- पयासंभयो नास्ति । अतो न पूर्वबासिद्धमिति प्रवर्तते । अथवा णिच्प्रत्ययात्पूर्व- मेव णत्वं स्यात् पूर्वमुपसर्गेण योगाद । अथवा णिच्यत्ययस्य पूर्व णित्वकरणा- माम् योग्यतव नास्ति । कुतः । त्वं क्दा प्राप्तम् । उपसर्गेण सह घोः संवन्धे सति । णिच् प्रत्ययस्तु यदा उपसर्गसंबन्न प्रकृटार्थविशिष्टाधिशिष्टधातोः प्रेषणा विवक्ष्यते तदा । एवं च णिचः योग्यतैब न । अतः पूर्व णत्वं स्यात् । तथा च न तदर्थं यदायमन्यायः स्वीकार्यः । माष्यकारेश्च स्वीक्रियते । अतः पूर्व धातुः साधनेन युज्यते इत्येव रमणीयम् इति दिक् ।। आने मुगिति मुविधानसामदेिषा अनित्येति । तथा हि- अन्यथा अकारस्य मुकि अनया परिभाषया अकारावेशिष्टस्य सवर्णदीर्घ तदेयय स्पष्ट- मेव । प्रचमान इत्यत्र अकारस्य मुगागमे यदागमन्यायेन तस्य अकाररूपेण ग्रह- - ·२४ परिमापेन्दुशेखरः [परि." णात् सवर्णदीर्घः संप्राप्तः स्यात् । तथा च मुगागमे कृते सवर्णदीर्घः 1 अकृतपि भवत्येव । अतो व्यर्थ मुग्विधानम् । तत्सामर्थ्यादमित्यैया । अत्र किंचिद् विचा. यते । पचमान इत्यत्र विशिष्टस्य सवर्णदीर्घ कृते तद्वययमित्युक्तं परंतु तत्र सवर्ण- दीर्घ इति अयुक्तम् । तदपवादस्य आतो डित इत्यपवादस्य सत्त्वात् । तथा च कथं सवर्णदीर्घ इत्युच्यते। आने मुगिति मूत्रस्य विषयै सूत्रद्वयं वियते । सवर्ण- दीर्घविधायक आनो हित इति च । तत्र नाप्राप्ते कार्यदये आरभ्यमाणमाने मुगिति बायकम् । स च बाध आतो हित इत्यस्य तक्रकौण्डिन्यन्यायेन । कुतः। उत्सर्गा- नन्तरमपवादस्य चारितार्थ्यात् । तथा च आने मुगिति सूत्रेण विहितो मुगागम इयादेशे कृते भवति स्थानिवद्भावात् । तथा च उत्सर्गानन्तरमपवादस्य चारिता. थ्यं सुवचम् । तथा च इयादेशस्य तक्रकौण्डिन्यन्यायेन बाधान पुनस्तत्प्रवृत्तिः। मवर्णदीर्घस्य तु अनवकाशत्वाद् बाधः । कुतः। सवर्णदीर्घ कृते पुनर्मुशगमो नैव प्रवर्तते । उभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति सिद्धान्तात् । तथा च तस्य अनवका- शत्वाद्वाधः । अनवकाशत्वादु बाधे कृते पुनरुत्सर्गस्य यदि मामिस्तहि सोपि भवति । अतः 'सवर्णदीपे' इत्युक्तम् । किं च वैयर्यमा प्रतिपादितम् । परंतु नेतयुज्यते । कुतः । मुगागमे कृते तत्स्थानिकस्य सवर्णदीर्घस्य अनुनासिकसिद्ध्यर्थ तस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । न च अणुदित्सवर्णस्योतिसूत्रे अप्रत्ययस्येत्युक्त स्वेन अस्य विधीयमानत्वेन सवर्णाग्राहकवमिति । दीर्घस्यापि सवर्णानुनासिक. भेदसत्वान्न दोषः। अतिविश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्रयकार्याप्रवृत्तिः इत्यनेन उत्तरस्य दातुं शक्यत्वात् । अथवा प्रार्छत्तीत्यादी समुदायसादृश्यं गृह्यते । कुतः। अगतिक त्वात्। तथा नात्र अवयवसादृश्यं गृह्यते फितु समुदायसादृश्यम्। अतः मकारस्य सादृश्याभावान्नावानुनासिकः। आने मुक् इत्यत्र मुगागमवयथ्य प्रतिपायते । परंतु न तद्वैयर्थम् । यदि गुमागमो न क्रियते तहि सवर्णदीप बाधिला आतो डित इति स्यात् । तदर्थं मुगागमस्यावश्यक्त्वम् । तथा च न तस्य पर्यम्। अतः कथमनित्यत्वं प्रतिपायते इति चैन । यदि पचमान इत्यादी आतो डित इति मा भूत् इत्येतदर्थं मुगागमः स्यात्ताह आतो डित इत्यस्योपरि आने न' इत्येव बूयात् । तथा च आने मम् इति मूत्रसामादनित्यत्वं स्वीक्रियते । तेन दिदीये इत्यत्र यणादि न । न च यदागमन्यायेन यदि यणादेशः फियते तर्हि विधान व्यधैं स्पात । तत्रापि यदागम इति द्वित्वे कृते द्वियकारात्मकं रूपं सिद्धं स्यात् । तथा च युद्धागमविधानं व्यर्थ स्यात् । तथा च सामायणादेशी न भवति इति परपना स्यादिति चेन्न । युहागमे कृते त्रियकारात्मक रूप भवति । तदभावे दिपकारात्मक स्यादिति फरभेदो दृश्यते । तथा च न साममिति । परंतु मूर्टि बते सिद्धान्ते घुग्युटावदयणाविति वार्तिकेन सिद्धत्वबोधनायणादेशो न ·क परि..] 1 परिभाषेन्दुशेखर. यणादि न ! जहारे यादायात औ णलः (७. १. ३४) इति न । न चाकारादेवर्णस्य वर्णान्तरमवयवः कयमिति याच्यम् । वचनेनावयवत्वबो- धनात् । तस्य चावयवत्वसादृश्ये पर्यवसानं बोध्यम् ॥ न चोक्तचापकाहर्णः ग्रहणे ऽस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । आने मुक् (७. २. ८२) इति सूत्रे भाष्ये ऽकारस्याङ्गाषयवस्य मुगित्यर्थे पचमान इत्यत्र तास्यनुदाचेत् (६. १. १८६) इति स्वो न स्यादित्याशङ्कयादुपदेशभकस्तहणेन प्रेहीप्यत इत्युक्तरसंगल्यापत्तेः ॥ किंच इमन्तपदावयवस्य दूखात्परस्य ठमो ङमु. द्वित्य कुर्वन्नास्त इत्यादौ डमो मुडागमे गत्यप्राप्तिमाशङ्कय यदा- भवति । परंतु यदागमन्यायेन तन्माप्तिः स्यात्तदि तद्वातिकवययं स्यात् । तथा च सामर्थ्याद् दिदीये इत्यत्र यणादेशो न स्यादिति करपना स्यादित्यरुचैराह- जहारेति । न च उक्तशापकाद्वर्णग्रहणे अस्या अप्रवृत्तिरिति वाध्यमिति । तथा सति भाप्यविरोषः । तथाहि भाप्ये पचमान इत्यत्र 'आने मुक् इति मुगागमविषये पक्षद्वयम्- अकारान्त यदहं तदवयवीभूतो योफारस्तस्य मुगागमः आने परे इति वैयधिकरण्येन वाक्यार्थः । अथवा अङ्गस्य योकार- स्तस्य मुगागमो भवति आने परे इति सामानाधिकरण्पन वाक्यार्थः । तत्र संमवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्य अन्याय्यत्वमिति न्यायं परित्यज्य प्रथमो वाक्यार्थी गृह्यते । तथा च पचमान इत्यत्र मुगागमे कृते पश्चात्ता- स्यनुदात्तेत (६।१११८६) इति स्वरः कर्तव्यः । स च सतरां कर्तुं न पार्पते । कुत. मध्ये भकारेण व्यवधानात् । तथा च आने इत्यस्य अनु. दात्तत्वं न स्याव इत्याशइक्य अदुपदेशभक्तस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इत्युच्यते । तत्र हि उपदेशे अकारान्तं तस्य योकारस्तस्योति वक्तव्यमथवा उपदेशे योकारस्तस्मात्पर अनुदानं भवतीति वक्तव्यम् । तत्र यदि उपदेशे योकार इत्यर्थः तहि हया हथ इत्यत्र दोषः। यदि उपदेशे अकारान्तं गृह्यते तहिं दीव्यमानेत्यत्र दोषः । तत्रापि उपदेशकाले अकारान्तवाद । किंचेति। डमो हस्वादचीति सूत्रे वाक्यार्थद्वयं वियते । इमन्तपदादयवस्य हस्वात्परस्य डमो मुहारमो भवति अथवा हस्वर- स्परस्य दमः परो योजादिनस्य इमुडागमो भवतीति द्वितीयोर्थः । तत्र प्रथमे A.C. K. M. T. इति न; B D G. HP.इति चन. २ CG ज्ञापन वर्णः ३ A. D. K. अप्रवृत्ति स्त्विति वाच्यम् । G सुनस्थभाष्ये, सूत्रभाष्ये. ५ C.G P. T. महीष्यते, A. BD H. K. M. माहिष्यते. T 4 ·-- परि.11 परिभाषेन्दुशेखरः (७. २. ४) णेरनिटि (६. ४.५१) इत्यादि चरितार्यम् ॥ अनाग- मकानां सागमका आदेशा इत्यस्य त्वयमर्थः । आर्धधातुकत्येडागम इत्यर्थे झाते नित्येषु शब्देप्वागमविधानानुपपत्त्यापित्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पनेने- हितबुद्धिप्रसझे सेड्बुद्धिः कर्तव्येति । एवं चादेशेष्विवानापि बुद्धिविपरि- णाम इति न नित्यत्वहानिः ॥ स्थानिवत्सूत्रे च नेदृशादेशग्रहणं साक्षादया- ध्यायीनोधितस्यान्यादेशमावे चोरितार्थ्यात् । किंचैवं सति स्थानिवुद्वथैव कार्यप्रवृत्या निर्दिश्यमानस्य (प० १२) इति परिभाषाया अप्राप्याडागमसहितस्य पिबाद्यादेशापस्या लावस्थायामडिति माथ्योक्तसिद्धान्तासंगतिः । स्थानिवद्भाव- विषये निर्दिश्यमानस्येति परिभाषायाः प्रवृत्तौ तिसृणामित्यत्र परत्वात्तिनादेशे स्थानिवद्भावेन त्रयादेशमाशङ्कय सद्गतिन्यायेन समाधानपरमाभ्यासंगतिः । एरुः तथा च वर्णग्रहणेयं न्यायो न प्रवर्तते इति परास्तम् । अनागमकानां सागमका आदेशा इत्यस्य त्वयमर्थ इति । आर्धधातुकत्येडागम इत्यर्थे ज्ञाते शब्दस्य नित्य- स्वेन तेपामागमदिविधानमनुपपन्नम् । अतो लोके पोनरवान्यथानुपपत्त्याराविमो- जनं यथा अपल्या लम्यते तथा यथा शब्दानां नित्यत्वं पुज्यते तथा आर्धधातु- फस्पेढ़ बलादेरित्यन्न कल्पना फर्तव्या। सा चेयमिहितबुद्धिप्रसद्धे सेवाद्धः कर्त- ध्येति । तथा च बुद्धेरेवानित्यत्वम् । न तु शन्दस्य । एवं च श्रौतस्थान्यादेशस्थले या आदेशकल्पना तथैवात्रापि नाम आगमागमिमावपि बुद्विविपरिणाम पव इति न निरयवहानिः । पतल्लेखनप्रयोगनं तु यदागमन्यायस्यादेशग्रहणसामान आनुमानिकादेशो यथा स्थानिख प्रतिपयते तेनैव सिद्धी सत्यां पुनः यदागमस्य स्वीकारो न कर्तव्यः इति प्राचीनः मतिपायते। न च अल्बिध्यर्थमस्य न्यायस्योप- योग इति वाच्यम् । परिच्छिन्नपरिमाणविपये अयं न्यायःन प्रवर्तते यथाजन्ताद- स्थाममे कृते तस्याजन्तत्वेन न किंचिरकायें क्रियते । अतः स्थानिवद्भावेन सिद्धी सत्यां यदागमपरिमापा स्थानिवसूत्रेण गतार्था । परन्तु नैतयुज्यते । स्थानि- वनसूत्रे चेति। ईदशादेशग्रहणं नाम आगमागमिमावत्दस्य आनुमानिककल्पना। वृहमाणादेशविषये न स्थानिवत्सूत्रस्थ आदेशग्रहणं किंतु इको यणचीत्यादी श्रीत- स्थान्यादेशवनावो यत्र तत्रैव स्थानिवदायेन तस्यैव कार्यजननात् । तथा च A. D.G. H. चरिनाथावात. १ Com. सति. , CGH.MP.अमान्याडा'; B. अप्रत्याहा'. A.C.G.'M. परिभापापमृत्ती, H. परिभाषाऽमृत्तो, १ ·૨૮ परिमापेन्दुशेखरः [परि. १२ ( ३. १. ८६ ) इत्यादौ स्थानषष्टीनिर्देशानदन्तपरतया पठितवाक्यस्यैव समुदायादेशपरत्वेनादेशप्रहणसामचिस्य स्यानिवत्सूत्रमहणेन न दोपः ।। आनुमानिकस्यान्यादेशमावकल्पनेऽपि श्रौतस्यान्यादेशमावस्य न त्याग इत्यचः परस्मिन् [ १. १. ५७ ] इत्यादेर्नासंगतिः । एतेन यदागमा इति परिभाषा स्थानिवत्सूत्रेण गतार्येत्यपास्तम् ॥ एतत्सर्व दाधा ध्वदाप् [ १. १. २०] इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् ॥ ११ ॥ नन्वेवमुदस्यादित्यादावुदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य [८.४.६१] इति पूर्वस. वर्णापतिरत आह । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १२ ॥ - पष्ठी स्थानेयोगा (१. १. १९) इति सूत्रमावर्तते । तत्र द्वितीयस्यायमर्थः । पष्ठयन्तं निर्दिश्यमान मुच्चार्यमाणमुच्चार्यमाणसजातीयमेव निर्दिश्यमानावयवरूपमेव वा स्यानेन स्थाननिरूपितसंबन्धेन युज्यते न प्रतीयमोनमिति तेनेदं सिद्धम् ॥ साक्षानिदिश्यमानत्वेन आदेशचारितार्यम् । किंच स्थानियसूत्रेण मतार्थत्वं गृह्यते तहि सिद्धान्ते व्यावृत्यमावासिर्दिश्यमानपरिभाषा न प्रवर्तते । यदागमपरि- मापापा निर्दिश्यमानपरिमापा बाधिका ! परंतु तदायकत्वं न युज्यते । फथमिति घेरप्रतिपादयामि । यथा निर्जरसावित्यत्र जराशदस्य हवे कृते स्थानि. बद्भावेन आवन्तत्वं स्वीकृत्य जरम् आदेशः क्रियते तत्र निर्दिश्यमानस्योति परि- भाषा सिद्धान्ते न प्रवर्तते तथैव आनुमानिकागमागमिभावे आदेशग्रहणे न गृह्यसे घेत्तहि अपिबत् इत्यत्र स्यात् । तत्र पापातोलांट अडागमे पिचादेशः फर्तव्यः स च आगमविशिष्टस्य स्यात् । यदि आदेशग्रहणेन आगमागमिभावो गृह्यते ताह आगमावशिष्टस्य पिबादेशः स्यात् । सिद्धान्ते तु यदागमपरिमापाया पाधिका निर्दिश्यमानस्पति परिमापा।अतः पाइपस्येव पिबादेशः।आदेशग्रहणेम प्रहणाद । प्रत्याख्याने नु आगमविशिष्टस्य पिबादेशः स्यात् । तया प लावस्था- यामहागम इति सिद्धान्तासमतिः। तथा च प्रत्याख्याने न युक्तमिति दिए । इति शम्॥ A.C.G. H. A. "स्प्रे पहन. A.H. M. दापा विति त्रे माग्ये, G. दाधा विनि वरथमाये A.G. H..नाभौरिति. r C H. P. मुघायमागमुपायनागस'; A. B. D. G. M. "मुधापमाणम' ५ P. मनि ते B.C.G.I 'मित्यर्थस्तेनेदं ।. 'मित्यर्थः । सेनेदं । 1 1 , ·परि. १२) परिमापेन्दुशेखरः न चास्य चौ (७. ४. ३२) इत्यादौ दीर्घाणामादेशानापतिस्तेषां निर्दिश्य- मानवामावादिति वाच्यम् । जातिपक्षे दोपाभावात् ।। किंच न भूसुधियोः (६.४.८५) इति निषेधेन प्रहणकशास्त्रगृहीतानों निर्दियमान कार्यवोधनान दोपः ॥ इयडुवोर्डिवं विवर्गोवर्णान्तधातुंचभुवामित्यर्थेन धात्वादीनामपि निर्दिष्टस्वादन्त्यादेशत्वाय । रीङ्डिोर्डित्त्वं तु स्पष्टार्यमेव । एतेनेद डित्त्वं वर्णमहणे निर्दिस्यमानपरिमापाया अप्रवृतिज्ञापकमित्यपास्तम् ।। हेयवरट्सुत्रस्येनायोगॅवाहा. नामुपदेशेऽलोन्त्यविधिः प्रयोजनं वृक्षस्तत्र नैतदस्ति प्रयोजनं निर्दिश्य. मानस्येत्येव सिद्धमिति माप्येण विरोधात् ॥ अनया परिभाषया येन विधि: ( १. १. ७२) इति सूत्रबोधिततदन्तस्य स्यानित्वामावबोधनं यदागमाः (प०११) इति लन्धस्य च। तेन प्लुपद उदस्थादित्यादिसिद्धिः । अनया च स्वस्वनिमित्तसंनिधापितानामलोऽन्त्यस्य ( १. १. ५२ ) इत्यादीनां समा. वेश एव न वाध्यबाधकमावो विरोधाभानात् । नाप्येतयोरङ्गानिमाय'उभयोरपि परार्थत्वेन तदयोगात् । अनेकाल्शित् ( १. १. ५५) इति सूत्रे सर्वचैतत्प- रिभाषाबोधित एव गृह्यते ॥ यत्वादेः परस्य ( १. १. ५४ ) अठोऽन्त्यस्य (१.१.५२ ) इत्येतावेव तद्वाधकाविति तन्न । सदस्थादिति सूत्रविषयेऽस्याः पादः पद (६. १. १३०) इति सूत्रे भाष्ये संचारितत्वात् । नाप्येतयोरिवं बाधिका । एतयोनिविषयत्वप्रसङ्गादिति ति विंशतः (६. ४. १४२) इति सूत्रे कैयटः ॥ अकविषये नायं न्यायः स्वानिवद्वावेनेव तन्मध्यपतितन्यायेन तद्बुद्धथैव कार्यजननात् । इयं चावयपषष्ठीविषयेऽपि ! अत एव तदोः सः सौ (७.२.१०६) इति सत्वमतिस्य इत्यत्रोपसर्गतकारस्य न । निर्देिश्यमा. नयुष्मंदाघवयवमपर्यन्तस्यैव यूयादयो न स्वतियूयमित्यादौ सोपसर्गावयत्र- मपर्यन्तस्येति बोध्यम् ।। पादः पत् (६. ४. १३० ) इति सूने पष्ठी स्याने (१. १. ४९) इति सूने च भाष्ये स्पष्टैपा ॥ १२ ॥ A. B. CH. AI. भुधात भुवामित्यन, G. P. चातु बुवा २ B.C.. योगवहानामुपदेशे C सिद्ध इनि. B. माध्येग सह. A. माध्यविरोधात् । ५ A.C.G. H. M. नागादिभाव B. नाप्येतयोरगानीमाव. ६ G. H. P.इत्येतावेतदाधकाविति, . G. सरितखात्. C. M. 'युग्मदायरपर B युष्मदस्मदवेयर A.G. युष्मदस्मदायरयर. -- 1 T ·.. - परिभाषेन्दुशेखरः (परि. १३ ननु चेतेत्यादी इस्वस्यकारस्य प्रमाणत आन्तर्यादकारोऽपि स्यादत आह । यत्रानेकविधमान्तयं तत्र स्थानत आन्तयं वलीयः ॥ १३ ॥ अनेकविधं स्थानार्यगुणप्रमाणकृतम् । अत्र मानं षष्ठी स्थाने ( १. १. ४९) इत्यत एकदेशानुवृत्या स्थानेमहणेऽनुवर्तमाने पुनः स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०) इति सूत्रे स्थानग्रहणमेव । तद्धि तृतीयया विपरिणमय्य वाक्यभेदेन स्थानिनः प्रसङ्गे जायमानः सति संभवे स्थानत एवान्तरतम इत्यर्थकम् । तमन्ग्रहणमेवानेकविधान्तर्यसत्तागमकम् । स्थानतः स्थानेनेत्यर्थः। तंत्र स्थानत आन्तर्यमिको यण्णाच ( ६. १. ७७ ) इत्यादौ प्रसिद्धमेव ॥ अर्थतः पदन् ( ६. १. ६३ ) इत्यादौ । स्थान्याभिधानसमर्थस्यैवादेशतेति सिद्धान्ताचदर्थाभिधानसमर्यो यः स तस्यादेश इति तत्समानार्थतत्समानवर्ण- पादादीनां ते । तृज्वरकोष्टुः (७. १. ९५) इति च ॥ गुणतो वाग्घरि- रिस्पादौ । प्रमाणतोऽदसोऽसेः ( ... २. ८० ) इत्यादौ ।। स्थानेऽन्तरतमः भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १३॥ ननु प्रोढवानित्यन प्रादूहोढ ( ६. १. ८९. ३ ) इति वृद्धिः स्यादत अर्थवद्हणे नानर्थकस्य ॥ १४ ॥. विशिष्टरूपोपादान उपस्थितार्थस्य विशेषणतयान्वयसभवे त्यागे माना- भावोऽस्या मूलम् । अनार्यः कल्पितान्वयव्यतिरेककल्पितः शास्त्रीयोऽपि गृह्यत इति संख्यायाः (५. १. २२ ) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ ईयं वर्णग्रहणेपु नेति लस्य ( ३. ४. ७७) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । अत एवैषा विशिष्टरूपो- पादानविषयेति वृद्धाः । एतन्मूठकमेव येन विधिः ( १. १. ७२ ) इत्यत्र भाग्य पठ्यतेऽलैवानर्थकेन तदन्तविधिरिति ॥ किंच स्वं रूपम् (१. १. ६८) १ A.G. H स्थाने योगेत्यत एक २ A.C. H. एकदेशानुवृत्तेः B स्थानेमहणमनु' P. स्थानेग्रहणे पुनः A. C. H. P. विपरिणमय्य, B.G. M विपरिणम्य, P. mentiotis the rending वाक्यभेदेन योग्यम् ५ A. M. इको यगचीत्या G. AM.' इको पणचीत्यादी. ६ A.C G H. M. P. इयं वर्ण, Bइयं च वर्ण. CG SIL P. इत्यत्र भाष्ये, A. BHनि मूने भाग्ये, आहा 1 3 FrtBइति सूत्रमाप्ये. - ·+ । परि.१५] परिमापेन्दुशेखरः इति शास्त्रे स्वशब्देनात्मीयवांचिनार्थो गृह्यते रूपशब्देन स्वरूपमेव च तमयं शब्दस्य संज्ञीति तदर्थः । तत्रार्थो न विशेष्यस्तत्र शास्त्रीवकार्यासमरास्किंतु शब्दविशेषणम् । एवं चार्यविशिष्टशब्दः संज्ञीति फलितम् । तेनैपा परिमापा सिद्धेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ १४ ॥ नन्वेवमपि महद्भूतश्चन्द्रमा इत्यत्रान्महतः (६. ३. ४६) इस्यात्त्वापत्रित आह ।। गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः ॥ १५॥ गुणादागतो गौणः। यया गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽर्यो वाहीकः । अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव वुप्यते । मुखमिव प्रधानत्वान्मुख्यः प्रथम इत्यर्थः । गौणे ह्यर्थे शब्दः प्रयुग्यमानो मुख्यारोिपेण प्रवर्तते । एवं चा- प्रसिद्वान गौणलाक्षणिकत्वं चात्र गौणत्वम् ॥ तेन प्रियत्रयाणामित्यादौ नया- देश भवत्येव तत्र निशम्दार्थस्येतरविशेषणत्वेऽप्युक्तरूपगौणत्वामानात् ॥ किंचायं न्यायो न प्रातिपदिककार्ये किंतूपात विशिष्यार्योपस्थापकं विशिष्टरूपं यत्र तारापदकार्य एव । परिनिष्ठितस्य पदान्तरसंबन्धे हि गौर्वाहीक इत्यादी गौणत्वाप्रतीतिर्न तु प्रातिपदिकसंस्कारवेलायामित्यन्तरगवाजातसंस्कारबाधा- योगः प्रातिपदिककार्य प्रवृत्यमावे बीजम् । श्वशुरसशस्यापत्यमित्यर्यके श्वाशुरिरित्यादावत इनः सिद्धय उपाचमियादि । न च प्रातिपदिकपदं तादृश. मिति याच्यम् | तेन हि प्रातिपदिकपदवत्वेनोपस्थितिरिति तस्य विशिष्यार्योप- स्थापकत्यामावाद । निपातपदंतु चादित्वेनैव चादीनामुपस्यापकमिति तदुद्देश्यक- कार्यविधायक ओत् (१.१.१५) इत्यादावेतप्रवृत्त्या गोमवदित्यादौ दोपो न । अग्नीयोमौ माणवकानित्यन प्रसिद्धदेवताद्वन्दवाच्यमापोमपदस्य तत्साश- परत्वेऽन्तरङ्गवादीत्वपत्वे भवत एव । सहशलाक्षणिकाग्निसोमपदयोर्द्वन्दे तन्ना- मकावित्यर्यके च न पवमाधे गौणलाक्षणिकरवादन्त्येऽसिद्धत्वात् । अत एवा- Cवाच्याओं, B. दुमयशब्दस्य A.CG. H. M. P. तद्भव शब्दस्य, P. mentions the reading एतदुभयं शन्दस्य, C. चार्थस्य शिशिष्ट A.G.H.JI एवं चाविशिट . B. निरा दस्तर'. H G. ALविन्दार्थस्यैतर. ५ B. 'परिथरिति. ६ GP. न पत्वमाये; A. B.C. H. M. नेवरत्वे आये; the sletter reading is also mentioned by P. ७ C. अप्रसिद्धत्वात, B. अप्रसिदत्वाच. २ 3 .

·१२ परिमापेन्दुशेखरः परि. १५ मिसोमी माणवकावित्यत्र गौणमुख्यन्यायेन षत्ववारणपरमग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः (८. ३. ८२ ) इति सूत्रस्थं भाष्यं संगच्छते ॥ गां पाठयेत्यादौ मुख्यमो- पदार्थस्य पाठनकर्मत्वासंभवेन विभक्त्युत्पत्तिवेलायां प्रयोकृभिगौणार्थत्वस्य प्रती. तावप्यपदस्याप्रयोगेण बोदृभिः सर्वत्र पदस्यैव गौणार्यकत्वस्य ग्रहेणात्वं त्वं संपयतेऽमहान्महान्भूतस्त्वद्भवतीत्यादिभाष्यप्रयोगे त्वाचादेशदीर्घादीनां करणेन चास्य न्यायस्य पदकार्यविषयत्वमेवोचितम् । अन्यथा वाक्यसंस्कारपक्षे तेषु तदनापचिः ॥ किंच शुक्वामित्युक्त कर्म निर्दिष्टं कर्ता क्रिया चानिर्दिष्टे इत्याधु- क्वेहेदानी गामभ्याज कृष्णां देवदत्तेत्यादौ सर्व निर्दिष्टं गामेव कर्म देवदचैव कर्ताभ्याजैव क्रियेत्यर्यकेनार्यवत्सूत्रस्थभाष्येण कारकादिमात्रप्रयोगे योग्यसर्व. क्रियाप्पाहारे प्रसक्त नियमाः क्रियावाचकादिप्रयोग इत्येतत्वात्पर्यकेण सामान्यतः क्रियाजन्यफलाश्रयत्वमात्रविवक्षायां द्वितीयादीनां साधुत्वान्वाख्यानमित्यर्यलामेन पाठनक्रियान्वयकाले पदस्यैव गौणार्थत्वप्रतीतिः प्रयोक्तुरपि । एवमेतन्मूलको ऽभिव्यक्तपदार्या य इति श्लोकोऽपि पदकार्यविषयकः ॥ ध्वनित चेदं सर्वादीनि ( १. १. २७) इति सूत्रे संज्ञाभूतानां प्रतिषेधमारभता वार्तिककृता पूर्वपर ( १. १. ३४) इति सूत्रेऽसंज्ञायामिति वदता सूत्रकृतीन्वर्षसंज्ञया तत्प्रत्या- त्यानं कुर्वता भाष्यकृता च ॥ अर्याश्रय एतदेवं भवति शद्वाश्रये च वृद्धयात्त्वे इत्यो- सूत्रस्थभाष्यस्य लौकिकार्यवत्वयोग्यपदाश्रय एप न्यायस्तदहितशब्दाश्रये च ते इत्पर्यो गोतः (७. १. ९०) इति यथाश्रुतसूत्रे विशिष्टरूपोपादानसत्त्वे. नोकरीत्यैव तस्य भाष्यस्य व्याख्येयत्वादित्यलम् ॥ १५॥ . वर माध्यमाटमे सगच्छते, ? C. nyamafaraº, P. mentions B's reading; A Torria B. P. गाणार्थक्त्वस्य महेण, A.C. गोणार्थकत्वप्रहेण. G. पक्षे नु तदनापत्तिः ५ B कर्तृ क्रिया चानिर्दिष्टे इत्युक्त्वे' G. चानिर्दिष्टा इत्यायुक्ता ६ B. and C. without Sandhi देवदत्त इत्यादी, देवदत्त एव. B. सूत्रभाष्येण. G.H. क्रियायथ्याझरे. A.C.G. H. M. P. एवमेतन्मलको; B. अत एव तन्मूलको, B.P. सर्वादीनीति सूत्रे, A.C.G. H. M. सर्वादिस्त्रे, "C.G.H. AL. ताम्वर्थसंशया, B. "रुता चान्वर्धमंगया, १२ C.G. II. 1. P. एतदेवं भवति, B. एनदेव भवनि, " C.H. गोपादनस. ९ ·- ३४ परिमापेन्दुशेखरः [ परि, १८, १९ नन्वलुगधिकारः प्रागानङ उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारादित्यनुपपन्नमे- कयोगनिर्दिष्टत्वात् । तथा दामहायनान्ताच (१.१.२७) इत्यादौ संख्या- व्ययादेः (४. १. २६) इत्यतः संख्यादेरित्यनुवर्ततेऽव्ययादेरिति निवृत्त- मिति चानुपपन्नमत आह । क्वचिदेकऽदेशोऽप्यनुवर्तते ॥ १८ ॥ एकनाथै योगः संबन्धस्तेन निर्दिष्टयोः समुदायाभिधायिद्वन्द्वनिर्दिष्टयोरि. त्यर्थ इति पक्षात्तिः (५. २.२५) इति सूत्रे कैयटः । ताव-माताशे खरितत्व- प्रतिज्ञावलालभ्यमिदम् ।। स्पधा चेयं दामहायनान्ताच ( ४. १. २७) इति सूत्रे औतोऽशसोः ( ६. १. ९३ ) इति सूत्रे च भाष्ये पूर्वा च ॥ १८॥ ननु त्यदादीनामः (७. २. १०२) इत्यादिनममित्यादावनुनासिकः स्यादत आह। भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ १९ ॥ अणुदिरसूत्रे प्रेत्यय इत्यनेन सामर्थ्यात्सूक्षप्राप्त जातिपक्षण प्राप्त गुणा- भेदकत्वेन च प्राप्तं नेत्यर्थः । अत एवाणदित्सूत्रे प्रत्ययादेशागमेषु सवर्णग्रहणा- भाध्यमानेनेति । सामयादिति । अप्रत्यय इत्यस्येत्यर्थः । तत्र हि न प्रत्ययः अप्रत्यय इत्यर्थः । एवं च प्रत्ययः सवर्णान् न गृह्णाति इति । अस्यो- दाहरणं तु समाशंसभिक्ष उः । तेन चिकीर्षुः इत्यादी न दोपः इति । परंतु अत्री- ध्यते । चिीपुरित्यादी दीघस्याप्राप्त्या अप्रत्यय इति व्यर्थम् । तद्हणसामयाद भाव्यमानेनेति । अयं हि सामान्यनिषेधः । तेन सूबप्राप्त नाम ' अशुदिव०' इति ग्रहणकशाचेण प्राप्त, जातिपक्षण प्राप्त, सथा गुणा अभेदकाः इत्यनेन प्राप्तं सर्व- मपि निषिध्यते इति । तेन ' इमम्' इत्यादी न दोपः । भाष्येपि एतदुक्तमित्याह- अत एवेत्यादिना । तत्र हि अप्रत्यय इति किमर्थम् । सनाशंसभिक्ष उः इत्युक्त्वा C सख्यादेरिति वर्तते. २ B. C. D. E. K. एक्योगनिर्दिष्टानामेकदेशो• Benares editions read एक्योगनिर्दिशनां क्वचिदेवदेशोनुवर्तते. ३ C. om. सयन्धः, but Kaiyata V. 2. 25 has this rord. P.इति स्ने र भाष्ये; C. इति स्ने भाष्ये; B. इति च भाष्य, ५ P. mentions the reading अप्रत्यय इत्येतरसामान. ६ A. गुणाभेदकेन च. • CE परपपागमादेशेपु. १ r ·-- परि..] परिमापेन्दुशेखरः १३५ भावं प्रकारान्तरेणावत्यवं तर्हि सिद्धे यदप्रत्यय इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषा भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहण नेति ॥ किंच ज्याद ईयस इत्येवान्तर्यतो दीर्धे सिद्धे ज्यादात् (६.४.१६०) इति दीर्घोच्चारणमस्या ज्ञापकम् ।। अशुदिरसूत्रे ज्यादादिति सूत्रे च भाप्ये स्पष्टपा । चोः, कु: (८.२. ३०) इत्यादी माव्यमानेनापि सवर्णग्रहणं विधेय उदिदुचारण- सामर्थ्यात् । एतदेवामिप्रत्य माव्यमानोऽपसवर्णान गृहातीति नेव्याः पठन्ति ॥ १९ ॥ नन्वेवमदसोऽसेः (८.२.८० ) इत्यादिनाम् इत्यादी दीर्घविधानं न स्पादत आह। भाव्यमानोऽप्युकारः सवर्णान्गृह्णाति ॥ २० ॥ दिव उत् (६.१.१३१) ऋत उत् (६.१.१११) इति तपरकरण- मस्या ज्ञापकम् ॥ तित्स्वरितम् (६.१.१८५) इति सूने भाष्ये स्पष्टैया ॥२०॥ 'अत्यल्पमिदमुच्यते । अप्रत्ययादेशर्टित्किन्मितः इति न वक्तपम् ' हापुक्तम् । पश्चादनभिधानाग्ज्ञापकादिमकारैः सवर्णग्रहणाभावमुक्त्वा व्यर्थत्वाद् भाग्य- मानेनेत्यादि ज्ञाप्यत इत्युक्तम् । अत्र प्राश्चस्तु इयं परिमापा अणुदित इत्यस्य जातिपक्षस्य च निपेधिका न तु गुणा अभेदका इत्यस्यापि इति वदन्ति । ननु तहि इमम् इत्यादायनुनासिका स्याव इति चेन। तनिरासाथै गुणा भेदकाः' इति द्वितीया तदाधिका परिमापा गृह्यते । तेन नात्र प्राप्तिरेवेति । ननु भेदका गुणाः इति यदि गुणा अभेदका इत्यस्याः बाधिका ताई बहवो दोपाः स्युः इति चेन्न । तो दो पक्षी व्यवस्थिती तेन न दोपः इति माचीनाः । कोत्र गुणः यद् मात्यमानपरिभाषा गुणा अभेदका. इत्यस्य निधिका न इत्युक्त्वा प्राप्ताननेकान दोपान परिहत अपरां परिभाषां गृहीत्वा तत्र व्यवस्थितत्वं च गृह्यते इति चेत्-- त्यत् इत्पन्न हला संसनभिवादनुदात्तवामित्वानुदात्त एवाकारो यथा स्यादित्येवमर्थ गुणा अभेदका इस्यस्य माव्यमानपरिभाषा निधिकेति मन्यन्ते । ननु तर्हि कये वार्यतेयं दोपः यतस्तैहि माव्यमानेनेति निषेधः सर्वेषामेवोध्यते इति चेदुच्यते-- प्यदादीनामः इत्यत्र अकार पकश्रुत्योधारित इति । मा चैकअतिखिमकारा न तु स्वराभाववती । तेन त्यतशब्देनुदात्तः द्विशब्दे स्वस्तित्त्वमित्यादि यथासंभवं सद क्रियते इति संभवग्यपि अस्या ज्ञापकमित्याह-किचेत्यादिना-ज्य ईयम् भाग्यमानः अकारः दीर्घस्य दीर्घ इति दीर्घ एव स्यादिति आकाराविधान व्यर्थ सजू ज्ञापयति इमां परिभाषाम् । नव्याः दीक्षिताः । इति शम् ।। A.D.K.इति पनि नया:. B. D. K. स्पटेयम. १ ·३६ परिभाषेन्दुशेखरः [परि. ११,२१ ननु गवे हितं गोहितमित्यादौ प्रत्ययलक्षणेनावाचादेशापचिरत आह । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥२१॥ / वर्णप्राधान्यविषयमेतत् । तत्वं च प्रत्ययलोपे (१.१.६२) इति सूत्रे स्थानिवत् (१.१.५६ ) इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे प्रत्ययलक्षणग्रहणं प्रत्ययस्येतरा. विशेषणत्वरूपं यत्र प्राधान्यं तत्रैव प्रवृत्यर्थमित्येतसिद्धम् ॥ वर्णप्राधान्यं च वर्णस्येतराविशेषणत्वरूपं प्रत्ययनिरूपितविशेष्यतारूपं च । तेन गोहित- मित्यादाववादि न चित्रायां जाता चित्रेत्यादावण्योऽकारस्तदन्तान्डीबिति डी च न । इयमल्विधौ स्थानिवत्त्वाप्राप्तावपि प्राप्तप्रत्ययलक्षणविधेनिषेधिकेति स्पष्टं भाष्ये ॥ २१॥ नन्वतः कृकमि (८. ३.४६) इत्यत्र कमिमहणेन सिद्ध कंसग्रहणं व्यर्थमत आह । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।। २२ ।। इदमेवास्या ज्ञामकमिति कैयटादयः । कंसेस्तु न कंसोऽनभिधानात् ।। प्रत्ययस्य लुक् (१.१.६१) इत्यादी भाष्ये स्पष्टा ॥ ण्वुल्तृचौ (३.१.१३३) इत्यादौ भाष्ये व्युत्पन्नानीत्यपि । इदं शाकटायनादिरीत्या । पाणिमेस्स्वव्युत्पत्ति. पक्ष एवेति शन्देन्दुशेखरे निरूपितम् ॥ आयनेयी० (७. १. २) इति सूत्रे भाष्ये स्फुटमेतदेव ॥ २२॥ ननु देवदत्तश्चिकीर्षतीत्यादौ देवादेः समन्तत्वप्रयुक्तधातुत्वाधापत्रित भाइ। A. D. EK. B. लक्षणेनावादेशायापनि. C. विशेष्यतानिरूपं च. C. डोमg A. D. E K. B. P. डीप, न; P. says that some books r A. युवोरनाकादित्यादी भाष्य सप्टेपा । P. says that युपोरनाकादित्यादौ is a wrong reading. ५ B. स्पटम, P. पटेपा. ६A.B.C. शाकटायमरीत्या, ७ P. स्फुटमेनदेव; A. D. K. B. C. स्फुटमेन्त. C... देवदत्ता C. I. अनन्तत्वप्रयुक्त A. D. K. B. सनन्तत्वादिमयुक, P.सन्नन्तत्वादि. मयुग omiti. - ·परि..] परिमापेग्युशेखरः प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रह्णम् ॥ २३ ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिः ( १. १. १३) इति सूत्रे यस्मात्प्रत्ययनिधिस्तदादि प्रत्यय इति योगो विभज्यते । गृह्यमाण उपतिष्ठत इति शेषः । तेन तदा- चन्तांशः सिद्धः । तदन्ताशस्तु येन विधिः (१.१.७२) इत्यनेन सिद्धः । गृह्यमाण उपतिष्ठते इति । गृहमाणे उपतिष्ठते इति द्वाभ्यां पदाम्यामर्थः फार्पः इत्यर्थः । स च यथा प्रत्यये गृह्यमाणे सति 'प्रायपो यस्मादिहितस्तदादि' इत्युपतिष्ठत इति । तदाधतांश इति । तदादिः अन्ते यस्य एतादृशः। प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादिः इत्येकोशः सिद्धः । ननु यत्र विशेष्यविशेपणभावस्तत्रैव तदन्तविधिः स्यादिति चेल । विशेष्यान्तरस्यासस्वेपि शन्दरूपमन्य विशेष्यं गृहीत्वा तदन्तविधिः कर्तव्य इति । ननु 'देवदत्ताश्चकीपति इत्यत्र नैप,दोपः विशिष्ठस्य क्रियावाचकरवामावाद' इति चेल । प्राधान्येन पत्र क्रियावाचकत्वं नत्रैव धातुत्वम् इति । ननु किमत्र प्रमाणम् । 'जीव प्राणधारणे' इत्यत्र धारणस्य क्रियात्वेपि माणधारणस्य क्रियावाचकन्यमिति । ननु विशेषणविशेष्यभावसत्त्वे तदन्तविधिर्भवत्येव किमर्थं तहि परिमापायां तदन्तेयंशमहणमिति चेत्- यत्र विशेष्यं न स्यात्तत्रापि शब्दरूपं तदादाय तदन्तविधिः कर्तव्य पवेति अव- धारणायें परिभाषायां तद्ग्रहणम् । तत्प्रवृत्तिनिवृत्योः प्राचीननवीनयोर्विरोधः । प्राचीनास्तु योरपि अशयोः प्रवृतिः प्रत्ययग्रहणे चापश्चम्याः इति निषेधी द्वयोरप्यंशयोनिवृत्ति करोति इति । नवीनास्तु योरपि स्वातन्त्र्यादेकस्मिन्गते. पन्धस्य प्रवृत्तिः । ननु तदादिः इति बहुप्रीहिः कर्मधारयो वा इति चेद, बहु- भोहिरेव । ननु तदादिरित्यादिबहुव्रीहेयोन्यपदार्थः तस्यैव विशेष्यत्वेन तदन्त- विधी सिद्ध किमर्थं शब्दरूपं विशेष्यमध्याहार्यमिति चेदुच्यते । तदादिरिति बहुव्रीहिः कर्मधारयो वा इति अनिश्चितत्वात् विशेष्यासमवः । अथवा तदादि- रित अन्यस्य (अन्यपदार्थस्य ) विशेषणम् । अतः तस्मिन् इत्यस्य विशेष्यत्वा- संभवादन्यनिरूपितस्येत्यर्थः । ननु सहि हल्डचाभ्य इत्यत्र कथं ताइक्संबन्ध इति चेद् बहुश्रेयसीति रूपसिद्धयर्थ तत्करणस्यौचित्यात् । तत्र हि बन्यापी यस्माद्विहिती तदादिनदन्तात्परं सुतिसीति हल लुप्यने इत्यर्थे उभ्यन्तं भेयसी इति बहुश्रेयसीशब्दाव सुमत्यये हलो लोपो न स्यात् । अतस्तदादिरित्यंशस्य प्रत्यय विशेष्यं गृहीत्वा तदन्तविधिना अर्थ कार्यः । ततश्च पुनः शब्दरूपं विशेप्यं vwaisirwanwwh P.E. तदाबताशा A. D. K. B. C. तदायंश: A. D. EK.C. इत्यनेन; B. इति नेण. ३ ·३८ परिमापेन्दुशेखरः [परि. २३ स च शब्दरूपं विशेष्यमादाय विशेष्यान्तरासत्त्वे ॥ यत्तु प्रत्ययेन स्वप्रकृत्यव. यवकसमुदायाक्षेपाचद्विशेषणत्वेन तदन्तविधिरिति तैन । इयानित्यादौ तस्य तादृशसमुदायेन व्यभिचारेणाक्षेपासंभवात् ।। यत्र प्रत्ययो निमित्तत्वेनाश्रीयते तत्र तेंदादीप्यन्तांशमात्रोपस्थितिरित्यङ्गस्य (६.१.१) इति सूत्रे मायकैय- टयोः । एवं यत्रापि पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्यय आश्रीयते तत्रापि तदादीत्यन्ता- शोपस्थितिः । परंतु तेत्र पञ्चम्यन्तता । अत एवै स्वात् (६.१ ६९) गृहीत्वा तदन्तविधी हो तदन्तविधी मवतः। तथा च वाक्यार्थः-डयावन्तो यः सुतिसीनां तदादिः तस्मात्परस्यापृक्तस्य हलो लोप इत्यर्थः । यावन्तो नाम उन्यापी यस्माद्विहितौ तदादितदन्तमिति । तेन बहुश्रेयसीति सिध्यति । प्राची- नास्तु प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या इति परिमापयात्र द्वावप्यंशो नोपतिष्टतः । तेन सुतिसीनां तदादिरित्यर्थाभावात् केवलं श्रेयसी इत्यस्य इन्यन्तत्वेन हलो टोपमाहुः इति । तत्रापि यत्र फेवटतदायंशस्यैवोपस्थितिः तत्र कर्मधारय एव यथा पड्- हस्वासंबुद्धरित्यत्र । अत्र प्रत्ययग्रहणे चापश्चम्याः इति परिभाषया तदन्तांश- निषेधात् तदादेरित्यस्यैव लाभात् तदादिरिति फर्मधारयः । तेन संवृद्धिर्यस्मादि- हितः स य आदिः राम इत्यादिः तस्मात् परस्प हलो लोप इत्यर्थः । पर्व केवलत दादेरिस्पशे कर्मधारयः । तदायंशमात्रस्योपस्थिती बहुव्रीहिरापि गृह्यते परंतु तद काचिरकम् । यथा अतो दीर्घो यत्रि इति। नन्वत्र प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः इत्यस्य फर्य प्राप्तिः पञ्चम्यन्तत्वाभावादिति चेद, आर्थिकस्यापि पश्चम्यन्तस्य ग्रहणात् । अतोङ्गस्य दीर्घः स्यायनादौ सुपि इत्यत्र पटोनिटिस्यादेशा भवन्ति इति , , A. E. P. शब्दरूप; B.C. D. K. शब्दस्वरूपं. २ B. समुदायापेक्षात्त. ३ C. om. तद्विशेषणत्वेन. E K. P. नन्न । इयानित्यादी, C तन्न । इयानिरिसादो ; A. D. B. ध्यतिसे इयानित्यादो. • ५ B. नदादीत्वंश. A. ठदादेरित्यन्ताश. E B. D. भाप्यकेयटयोः स्पटम् ।. A. E B. P. तत्रापि; C. तत्र. C. D. E. तदादीत्यन्तांशोपस्थितिः; B. वदादीत्यंशोपस्थितिः, A. नदादे. रित्यन्तांश B. om. तत्र. ७ ८ ९ ·। परि.27 परिमाषेन्दुशेखर इति सूत्र एडन्तादित्यर्यलाभः ॥ अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनान्तरं येन विधिः (१.१.७२) इत्यत्र भाष्य उक्तं परमगाायण इति । परमगार्यस्यापत्य- मिति विप्रहेऽपि गार्यशब्दादेव प्रत्ययो न विशिष्टात् । निष्कृष्य तावन्मात्रेणैः कार्थीभावामावेऽपि वृत्तिर्भवत्येव । अत्र चेदं भाप्यमेव मानमित्यन्यत्र विस्तरः॥ प्रत्ययमात्रग्रहण एषा न तु प्रत्ययाप्रत्ययग्रहण इत्युगितश्व (४. १.६) इति सूत्रे भाष्ये । इयमनसंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २३ ॥ येन विधिः (१.१.७२) इति सूत्रे भाष्य एतद्धटकतदन्तांशस्याप- वादः पद्यते। प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २४ ॥ यत्र पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्ययः कार्यान्तरविधानाय परिगृह्यते तत्र तदन्त- माध्यादत इति पटी एव । परंतु कस्मात्पर इत्याकाङ्क्षायां आर्थिकस्य पञ्चम्यन्तस्य ग्रहणेपि स निषेधः । एवं चात्र निषेधात् केवलतदायन्तांश पदोप- स्थितः । ततः कर्मधारये सति यत्रादिप्रत्ययः यस्माद् विहिनः स य आदिस्तस्य दीर्घः इति स्यात् । परंतु तस संभवति । एवं च क्वचिद केवलतदायंशोपस्थितावपि बहुव्रीहिरिति फलितम् । प्रकृते नु योरंशयोः सच्चाद्वहुव्रीहरेवोत । एवं यत्रापि पञ्चम्यन्तादिति यथा 'पदहस्वान्' इत्यत्र तत्र केवलं तदादिरित्यंशस्यैव प्रवृत्तिः। परंतु विभक्तिविपरिणामेन तस्य पञ्चम्यन्तन्वं योध्यम् । तेन एडन्तो हस्वान्तश्च यः संवृद्धिस्तदादिः तस्मात् परं हल् लुप्यते इत्यर्थः इति । परमगारायण इति । गार्यस्य परमशम्देन समासे पश्चाद् यत्रिमोश्च इत्यनेन फक् । संघ केवल- गादि कथं कर्तव्यः। युक्तिविरुद्धमेतत् । अत आह-निष्कृप्य तावन्मात्रेणेति। नवीनमते समासे व एकार्थीभावः स एक एव । प्राचीनमते एकार्थीभावः प्रत्येक भिन्नः । तेन परमशब्दस्य माग्यंशब्देन समासे एकार्थीभावः एकः, गार्यस्य फक्प्रत्यये द्वितीयः इति । परंतु एक एव एका भावस्ततो वृत्तिनं स्यात् । परंतुं केवलगार्य इत्पनेनापि इत्तिर्भवति । भाष्यप्रामाण्यात् । विशिष्टात प्रन्यपे तु 'किति च' इति वृद्धिः अकारस्य स्यात् । न तु प्रत्ययाप्रत्ययग्रहण इति । यथा अस्वसन्तस्य० (६४४४ ) इत्यत्र अम् इति रूपं प्रत्ययस्य प्रातिपदिकस्य तथा धातोरपीति । तत्र नेयं परिमायोपतिष्ठते । इति शम् । प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः। कार्यान्तरविधानायेति । किमत्र प्रमाणमिति C.K. इत्पत्र माध्ये, B. D. इति सूत्रे माध्पे. A. येनविधिसूत्रे. A. D. C. इति सूत्रे माये; B. इत्यत्र माध्ये, Cइति सूत्रे E. इत्यर माध्ये, B. इति सूत्रे माध्ये, १ २ ·१० परिमापेन्दुशेषरः [परि. २४ विधिर्नेत्यर्थः । यया रदाभ्यां निष्टातो नः (८.२. ४२) इत्यत्र । तेन दृष. पेत् फलितं ह्येतत् । यत्र प्रत्ययविध्यर्थमेव पञ्चम्यन्ताद परः प्रत्यय: स्यात् तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मादिति परिमापाया अप्रवृत्तिरेव । यथा गृप्तिकिट्यः सन् (३३१॥५) इत्यत्र । वाक्यार्थकाले सनः प्रत्ययत्वामसिद्ध्या प्रत्ययग्रहणे यस्मा- दिति परिमापा न | सनः प्रत्ययत्वं तु 'प्रत्ययः, परश्च' इत्यधिकारेण विधि- मूत्रस्य गुप्तिरिकद्भयः सन् इत्यस्य यदेकवाक्यता स्यात्तदेव। एवं फठितमेव स्पटायें परिमापावेनाह--यत्र पश्चम्यन्तात्परः प्रत्यय इति । रदाम्यां निष्ठातो नः इत्पन्नेति । रदाम्यामिति पञ्चम्यन्तात् परः प्रत्ययः निटातः कायांन्तरविधानाय नावविध्यर्थं गृह्यते । अतोत्र प्रत्ययग्रहणेपि तदन्तांशस्य निषेधः क्रियते। तेन दृपचीर्णपत्र दोपो न ! तथा हि-वृधातोः क्तः प्रत्ययः । कत इट् धातोः इत्पनेन इत्त्वे दृपद नीर इत्यत्र नत्वं कर्तव्यम् । परं तत्र प्रत्ययग्रहणपरिमापया द्वयोरप्यं- शयोरुपस्थिती निटा यस्माद्विहिता तदादि तदन्तं यच्छब्दस्वरूपं तवयवीभूतो यस्तकारः स च कीदृशस्तहि रेफदफाराम्यां परः तस्य नन्वं स्यात् पूर्वस्य दुका- रस्य च । तथा च दृपत्तीर्णा इत्पत्र निष्टा यस्माद् विहिता तदादि तदन्तं शन्दरूपं इति तद्वयवीभूतीततकारी वर्तेते एको दकाराद परः अन्यो रेफान परः । अतो द्वयोरपि नत्वं स्याद, पर्यायेण वा प्रवृत्ती धातुनकारस्यापि स्यादिति दोपः। परंतु प्रत्ययग्रहण इति परिमापाप्रवृत्त्या तदन्तांशनिपेचात् । निटा यस्माद् विहिता तदादि रेफान्तं यच्छन्दस्वरूपं तस्मात्परो यस्तकारस्तस्य इति वाक्याथात् प्रत्ययस्य तकारस्यैव नत्वं मदति इति न दोपः। अतः इयं परिमापा अवश्यमभ्युपेयेव । ननु तदन्तांशोपस्थिती दोप: स्यादित्युक्तं परंतु तदयुक्तम् । अन्न्यवाघेन्यसदेशस्य इति परिमापया अन्त्यस्याकारस्य वाघे तत्सदेशस्पैव कार्यमिति न दोष इति चेन्न । दकारस्य विहितं नत्वं दृपद् इन्यत्र दकारस्य स्यात् । यतो निष्ठातः इति समासः । तत्र निष्ठाशब्दस्य निटान्त इत्यर्थः। तेन सह समासे निष्टान्तात्पूर्वस्य दुकारस्य नत्वमित्यर्थे निष्टान्तं तीर्ण इति तस्मात्पूर्वो दकारः दृपदित्यत्र तस्यापि नस्त्रं स्यात् । अतः प्रत्ययग्रहण इति परिमापा आवश्यकी । नन्वेवमपि निर्दिश्यमानस्यादेशा मवन्तीति परि- मापाया वियमानन्वायथा अतिस्यः इत्यत्र उपसर्मतकारस्य सत्त्वानवृतिः क्रियते तथात्रापि निर्दिश्यमानपरिमापयाऽपि सिद्धिः शक्या। तथा हि-तदन्तांशो. पस्थिवावपि निर्दिश्यमान इत्पत्र प्रसग्ग्यप्रतिषेधेनाम्यया निष्टा यस्माद्विहिता सदादि तदन्तं यच्छब्दस्वरूपं तदवयवीमूतोतः प्रतीयमानानवयवीमूतो यस्त- कारः स च पुनः कीदृशस्ताई रेफदकाराम्यां परलस्य नावं मदति पूर्वस्य ·. परि..] परिमापेन्दुशेखरः ४१ तीर्णेत्यादौ धातुतकारस्य न नत्वम् । तदन्तेत्यंशानुपस्थितावपि तदादी- त्यंशस्योपस्थिती रेफैदान्तात्परस्य निष्ठातस्येत्यर्थ इति न दोषस्तदंशानुपस्थिती मानामावात् । तदन्तांशोपस्थिती तूमयोरेकविषयत्वमेव स्यादिति पतीर्णेत्यादी दकारस्य च इत्यर्थः । ततश्च तीत इत्यत्र प्रथमतकारः प्रतीयमानावयवः अतः प्रत्ययतकारस्यैव भावे सिद्धे तदन्तांशोपस्थितावपि न दोप इति चेन । निर्दिश्यमानं नाम साक्षादुश्चारितं अधिकारलयं परिमापोपस्थित घेति । तथा च निष्टान्तस्यापि निर्दिश्यमानस्वात् (प्रतीयमानभिन्नत्वात् ) पूर्वस्यापि नत्वं स्यात् । अतः प्रत्ययग्रहणे चापश्चम्याः इति स्वीकर्तव्यमेव । नन्वेवमपि पदार्थः पदार्थेनैवान्वेति न तु तदेकदेशेन इति, अथवा न [पा. धेरुपाधिर्भवति इति न्यायात् 'रदाम्यां' इत्यत्र निष्ठायामन्वय एव न स्यात् इति । तन्न । विशेष्यविशेषणसंबन्धे हि चावारः प्रकाराः विशिष्टे वैशिष्टयम्, विशिष्टस्य वैशिष्टयम्, एकत्र यम्, विशेषणविशेष्यत्वं चति । तत्र क्रमेणोदाहर. णानि । यथा-रदाभ्यां निष्ठातो न: (बारा४२), उतश्च प्रत्ययात्० (६४।१०६), प्रत्ययस्थात्का० (४४), नीलमुत्पलं इति च । तत्र आये निष्ठा- त्वावशिष्ट रदीर्वशिष्ट्यं संबन्धः । द्वितीये त्वसंयोगपूर्व इति विशेषणवतः अकारस्य अङ्गे वैशिष्ट्यं संबन्धः। तृतीये तु एकस्मिन् अकारे एव प्रत्ययः स्यात् ककारात् पूर्वस्येति आपि परतः इति द्वयोरपि संबन्धः । चतुर्थ तु प्रसिद्धम् । तत्र विशिष्टे वैशिष्ट्यं इत्यनेन 'मंस्पृश्यावयवास्ने तु युज्यन्ते तदता सह' इति न्यापेन निष्ठात्वविशिष्टतकारेऽन्वयः इन्पेवं परिमापाभाधे दोपः स्यादिति परिभापावश्यिकी एव । तदन्तेत्यंशानुपस्थितावपीति । प्रत्ययग्रहणे चापश्चम्याः इति निषेधायद्यपि तदन्तांशस्यानुपस्थितिस्तथापि तदादीत्यंशोपस्थित्या रेफदान्तात्परस्य निष्ठातस्य इत्यर्थाद् दृपत्तीर्णा इत्यत्र न दोपः । अत्र प्राचीननबीनयोविरोधः । तत्र प्राचीनानामिदं मतम्- यत्र इत्यादि । तदन्तांगोपस्थितौ विति । यदीयं परिभाषा तदायंशमेव निषिपेत, अर्यात्तदन्तांशोपस्थिती सत्या, तर्हि उमयोः परिभाषयोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात् प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्पाः इत्यनयोरेकविषयत्वं स्यात् । यत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मादिति परिमापाप्रवृत्तिः तत्र द्वावप्यंशी प्रवर्तते, निषेधे च द्वयोरप्यप्रवृत्तिरिति । तदेतद प्राचां मतं खण्डयति-तदंशानुपस्थितौ मानाभावादित्यादिना। तदादीत्यंशानुप- स्थिती प्रमाणाभावात् तदन्तांशस्येव निषेध उचित इति सदाशयः। स्यतासी लुलुटोः D.E. K. तदादीत्यन्ताशस्य. २ A.C. D. E. K. P. रेफदान्तात्परस्य; B. रेफदकारान्नात्परम्य. A. D. C. P. दोपस्तदंशानुपस्थिनी; B. दोपस्तदावंशानुपस्थितो. १ ३ 6 ·४२ परिमापेन्दुशेखरः [परि, २४ दोषः स्यादेव ॥ स्यतासी टुलुटोः ( ३. १. ३३) इत्यादौ लुलुटोः परयो- रित्यर्थे नियमेनावधिसाकारत्वेनोपस्थितधातरित्यस्यावधित्वेनान्वयान तदन्त- विधिः ॥ याब्भ्यः (६.१.६८) इत्यादौ तु न दोषस्तत्र कस्मादिति नियतावध्याकालाया अभावेन पञ्चम्यन्तस्य प्रत्ययविशेषणस्वाभावात् ।। अङ्ग- संज्ञासूत्रे तु तदादेः प्रत्यये पर इत्यर्थे पञ्चम्यन्तस्य विशेषणत्वं स्पष्टमेव । अत एवोत्तमैकाभ्याम् (५. ४.९०) इत्यादिनिर्देशाः संगच्छन्ते ॥ २४ ॥ (३६१३३) इत्यत्र लृद् यस्माद्विहितस्तदादि तदन्तमित्यर्थः स्यात् । पञ्चम्यन्तस्य प्रत्यये सबन्धाभावात् प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः इत्यस्या अभावादिति । तत्र लुलुटोः परयोरित्युक्त कस्मात्परयोरित्याकाइक्षा भवत्येव । ततश्च धातोरिति पञ्चम्यास्त- बान्वय इति सुवचम्, इति न तदन्तग्रहणम् । अङ्गसंज्ञासूत्रे इति । यस्मात्मत्यय- विधिरित्यत्र योगविभागात केवल 'अगम् ' इति सूत्रे इत्यर्थः । उत्तमैकाभ्यां चेति । अत्र सुपि चेति दीर्घ. सिद्ध इव्यवधेयम् । मनु तिहतिडः इत्यत्र कुतस्त- आन्तविधि. । अतिडन्तात परं तिडन्तमिति पञ्चम्यास्तत्रान्वयात् प्रत्ययग्रहणे बाप- चम्या:इति निषेधात् इति चेत्सत्यम् । यत्राध्याहृतं विशेष्य तत्रैवेयं परिभाषा प्रवर्तत इति संकोचाव,अत्राध्याहाराभावात् न निषेधः। अत्र हि पदस्य पदाद (३१।१६,१७) इत्यधिकारात् 'अतिङन्तात्परं तिइन्त पदं निहन्यते' इत्यर्थात्, पञ्चम्या. प्रत्यये अनन्वयात्। संकोचे प्रमाण किमिति चेदुच्यते । फलित एवायम् । यत्र विशेष्याध्या- हारः तत्रैव पञ्चम्याः प्रामुख्येनान्वयो नैव भवति । किंच प्रत्ययग्रहणे यस्मात इति परिभाषाया. अध्याहृतं विशेष्य गृहीत्वा इति योशः स एव मुख्यः अन्यस्त सिद्धः। एव च 'अध्याहृतं विशेष्य ग्राह्य ' एवमर्थबोधिकेयं परिभाषा । अत पतदपवादत्वात् यत्रैतादृशो विषयस्तत्रैव निषेध. इति स्पष्टमेव । एवमध्या. हनसत्त्वे एवेयम् । तेन तिडतिड इत्यत्र न दोषः। अत एव किमेत्तिडव्यय०, सुतियो , आदेशप्रत्यययोः इत्यादी न दोषः इति शम् ॥ C. रित्यस्यावधि A. D E K B "रित्यस्यैवावधि'. D.E.P. इन्याच्या, A K. BC हलाया-47, P. mentions the latter reading BEF इत्यादो न दोपः. B E K. P प्रत्ययविशेषणत्वाभावात्, A. DC. विशेवगतामावात्. ५ C.P. अङ्गसंज्ञानसूत्रे तु, B D. संज्ञास्नेऽपि; P mentions the latter reading A. K. om तु ६ K. निर्देशः सगच्छते. - naunawwarrane १ २ ३ ·परि. २५ परिमान्दुशेखरः ४३ नन्वेवं कुमारी ब्राह्मणिरूपेत्यादौ घरूप (६. ३.४३) इति हस्यापति- रत आह। उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ।। २५ ।।., हृदयस्य दृल्लेखयदण्लासेषु ( ६. ३.५०) इत्यत्र लेखग्रहणात् । तत्र लेखेति न घनन्तमनभिधानात् । इयं च हृदयस्येति सूत्र एव भाष्ये स्पष्टा ॥२५॥ नन्येयं परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्रेवातिकारीपगन्ध्यापुत्र इत्यत्र व्यङः संप्रसारणं पुत्रपत्योः ( ६.१.१३) इति स्यादत आह । नन्वेवं परमकारीपगन्धीपुत्रः इत्यत्रेवेति । अस्मिन्नवतरणे परमकारीपगन्धी- पुत्रः इत्यत्रेव' इति दृष्टान्तः। परंतु हटान्तः सिद्धः आवश्यकः । अयं तु नव सिध्यति । कुत इति चेदुच्यते । करीप व गन्धः यस्य सः करीषमन्धिः । उपमा- नाश इति इकारः समासान्तः । नतः फरीपगन्धेरपत्यं स्त्री इत्यर्थे अण्प्रत्यये अणिनोरनार्पयोर्गुरूपोत्तमयोरित्यनेन व्यडि परीपगन्ध्या इति रूपं सिध्यति । ततः परमा चासी करीपगन्ध्या च परमकरीपगन्ध्या। तस्याः पुत्रः इत्यथै प्यडः संप्रसारणं पुत्र पत्योस्तत्पुरुपे इत्यनेन संप्रसारणे कृते 'परमकारीपग-धीपुत्रः' इति रूपं सिध्यति । परं स्वत्र मंप्रसारणे कर्तव्ये प्यङः इत्यस्य प्रत्ययत्वात् प्रत्यय. ग्रहणे यस्मादिति परिमापया ध्यङ्ग यस्माद्विहितस्तदादि तदन्तं यच्छन्दस्वरूपं तस्य संप्रसारणं स्यात् पुत्रपत्योरुत्तरयोस्तत्पुरुषे इत्यर्थः स्यात् । ततश्च प्पडू यस्माद्विहितस्तदादि तदन्तं 'करीपगन्ध्या' इति तस्य पूर्वपदत्वं नास्ति, यत्पूर्वपई परमकारीपगन्ध्या इति तस्य प्यउन्तत्वं नास्ति । एवं चात्र संप्रसारणं न स्यादिति परमकारीपगन्धोपुनः इत्यस्य सिद्धिनैव भवति इति दृष्टान्तरबेन ग्रहणासंभवाद- वतरणं न युज्यते इति प्राप्तम् । अतः 'सिद्धस्य गतिश्चिन्तनीया' इति न्यायात् तत्कथंचिद् ग्राह्यम् । तयथा । वक्ष्यमाणायाः श्रीप्रत्यये चानुपसजने न इत्यस्याः परिमापायाः हावंशी- 'नीप्रत्यये तदादिनियमो म' इति, तथा 'अनुपसर्जनची प्रत्यये नदादिनियमोस्ति' इति च । तन्त्र सामान्यत्रीमत्यये तदादित्वाभावस्य सिद्धवेन गृहीत्वा 'ध्यडः संप्रसारणम्' (६:१।१३) इत्यत्र तदादित्वाभावान् परम. कारीपगन्ध्या इत्यस्यापि ष्यन्तस्यात् संप्रसारणं भवति। ततः परमकारीपगन्धी- पुत्रः इत्यस्य सिद्धत्वात् दृष्टान्तत्वेन संग्रहः इत्यवतरणं योजनीयम् । अथवा हवशब्दो मिन्नक्रमः । यथा 'नन्वेवं अतिकारीपगम्यापुत्र इत्यत्रेव परमकारीप. गन्यापुत्र इत्यत्रापि स्यात् । इति वक्तव्यम् । यथा अतिकारीपगन्ध्यापुत्र त्यत्र संप्रसारणं न भवति तथा परमकारीपगन्धीपुत्रः हत्यत्रापि न स्यादिति तदर्थः ।

·परिमापेन्दुशेखर [परि. २६ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २६ ॥ विषयसप्तमी । य स्त्रीप्रत्यय स्त्रिय प्राधान्येनाह तत्र तदादिनियमो न । यस्त्वप्राधान्येनाह तत्र तदादिनियमोऽस्त्येवेत्यर्थ । प्रत्यासत्या यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्नसमानेय तदर्थ प्रत्यनुपसर्जनत्वमेवैतत्परिभाषाप्रवृत्ती निमित्तम् । सिद्धान्ते विध्यते । अत आह-स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जन न। एव सर्वस्या' परि- भाषाया अवतरण युज्यत । प्रथमपक्षे तु एकस्यैवाशस्य । क्य सप्तमी तदाह-- विषयसतमीयमिति । एवं च श्रीप्रत्ययविषयके शाने अनुपसर्जनविषयके लक्ष्य तदादिनियमो नेति द्वारप्यशो पृथकावेनाह - य स्त्रीप्रत्यय इत्यादिना । यत्र यत्र खीप्रत्ययस्तत्र नत्र द्वौ वाक्यार्थी कायाँ -- तदादिविधिघटित' तद्रहितश्च । ततानया परिमापया तदायशघटितवाक्यार्थ कुत्र ग्राह्यः रहितश्च कुत्र ग्राह्य. इति व्यवस्था कार्या । तथाहि-य स्खीमत्यय खिय प्राधान्येनाह तब तदादिनियमो न, नाम तदादिरहितवाक्यार्थेन लक्ष्यसिद्धि कार्या । यत्र च स्त्रीप्रत्यय अप्राधान्येनाह तत्र तदादिनियमोस्त्येव, नाम तदादिघटितवाक्याउँन व्यवस्था कार्या । यथा यह समसारणमित्यत्र-- यह् यस्माद्विहितस्तदादि तदन्त यच्छन्दस्वरूप तस्य सममारण भवति इत्येको वाक्यार्थ । अपरस्तु प्य यस्मादिहितस्तदन्त यच्छब्दस्वरूप तस्य सप्रसारण भवति इति । तत रोपगन्धी पुत्र इत्यत्र प्यत् प्रत्यय त्रिय प्राधान्येनाह अतस्तत्र तदाहिरहि- तवाक्याथन व्यवस्थापितत्वात् सप्रसारणादि भवति । अतिकारीपगन्ध्यापुत्र इत्यत्र नियमप्राधान्यनाह अतस्तत्र तदायशघटितवाक्यार्थप्रवृत्त्या न सप्रसारण- मिति । नन्वबमपि अतिराजकुमारि इत्यत्र दोष । तथाहि कुमारशब्दाद् वयसि प्रथमे इति डीप । राज्ञ कुमारी राजकुमारी, राजकुमारीमतिकान्त अतिराज- कुमारि , अत्यादय कान्तायर्थे इत्यनेन समास' । अत्र गोखियोरुपसर्जनम्य इत्यनेन ह्रस्व कर्तव्य' । परतु श्रीप्रत्ययशब्द स्वीप्रत्ययो यस्माद्विहितस्तदादि तदन्त यदुपसर्जन तम्य इस स्यादित्यर्थात् अत्र ही प्रत्ययो यस्मादिहित तरादि तदन्त कुमारी इत्येवं स्यात् । तस्योपमर्जनत्व मास्ति । यस्यापसर्जनत्व धर्तते राजकुमारी इति तस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्व नारतीति हस्बी न स्यादिति । उप- सर्जनत्व विविध लौकिक शाखीय च। लौकिक तु किंचिनिष्ठविशेष्यता. निरूपितप्रकारतापनत्वम् । तथात्र अत्यर्थनिष्टविशष्यतानिरूपितप्रकारता राजकुमारी इति प्रत्ययार्थस्य । अतस्तस्योपसर्जनस्योपसर्जनस्वम् । तथा शाम्रीयमपि नियतदिमनिक वन राकुमारी इत्यस्यैव । अत्र च शास्त्रीय- विषयत्वादेव उपमर्जनत्वम् । एव यस्योपसर्जनत्व तस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वं नास्ति । यस्य प्रत्ययान्ताव वतते तस्योपसर्जनव नास्ति । एव अतिराजकुमारि इत्यत्र गोनियोरुपरार्जनस्य इति हस्तान सिध्येत् इति दोषापत्ति । ता परिहतमाह- प्रत्यासत्या यस्येति । यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वं तदर्थनिरूपित अनुप- परमका- ·परि.२६ परिमापेन्दुशेखरः तेनातिराजकुमारित्यादी राजकुमारीशब्दस्यातिशब्दार्थ प्रत्युपसर्जनखाचदादि- नियमामावेन हूस्वसिद्धिः ॥ अन एवात्र परिभाषायां न शास्त्रीयमुपसर्जनत्वम- सर्जनत्वं यत्र तत्रेयं परिभाषा प्रवर्तत इत्यर्थः । अत्र राजकुमारिः इत्यत्र स्त्रीमत्य- यातत्वं राजकुमारी इत्यस्य आनेयम् । परंतु अत्यर्थनिरूपितं पकविभक्ति चापूर्वनिपाते इति उपसर्जनत्वम् । अतः स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेनेत्यनेन तदादि- नियमाव सीप्रत्ययान्तत्वं तस्य न स्यात् । परंतु उपर्युक्तमत्यासत्त्या अत्र यनि- रूपितमुपसर्जनत्वं तावतः स्त्रीप्रत्ययान्तत्वेनावश्यकस्वम् । अतः यावतः स्त्रीप्रत्यया- नान्वमानेयं तावतः अनुपसर्जनत्वात् तदादिनियमामावेन राजकुमारी इत्यस्य स्वीप्रत्ययान्तत्वाद् गोनियोरित्यनेन ह्रस्वसिद्धिः। अत एव अत्र परिभापाया- मिति । अस्यां परिभाषायामनुपसर्जनत्वं कीदृशं विवक्षितं लौकिकमत शाखीयं तदाहन शास्त्रीयमिति ने शास्त्रीयमसंभवात् । तथाहि-विग्रहे यन्नियत- विभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यादिति तदर्थः । परंतु नियतविभक्तिकत्वं प्रातिपदि- कस्य प्रत्ययान्तस्य मंभवति न तु केवलपरय यस्य । तथा च वीप्रत्ययस्योपसर्ज- नस्वमशक्यमतो लौकिकमेवात्रीपसर्जनायम् । ननु गोधियोरिन्यत्र खीशन्दम्पैव हस्वः स्यात् इति चेन्ना स्वस्तित्वप्रतिज्ञावलात् छीपदेन नीप्रत्ययान्तस्वमित्यर्थः। मन्बेवमपि किंचिनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानापन्नन्वमिति यदनुपसर्जनस्वं तत्तु कुमारीशम्दस्यास्त्येव । तथा प्रत्ययान्तमपि तत् । अतः अतिराजकुमारि इत्यत्र हस्वः स्यादिति नास्येव दोप इति चेन्न । गोनियोरुपसर्जनस्य इत्यत्र उत्तरपदस्य इत्यस्य संबन्धात् उपसर्जन यो मोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च उत्तरपदं तदन्तस्य हस्वः स्यादित्यर्थात् । अत्रोत्तरपदं राजकुमारीति तस्योपसर्जनवाद न हस्वः इति दोषः स्यादिति वीप्रत्यये चानुपसर्जनेनेत्यत्र यस्य समुदायस्यति प्रत्यासत्तिराश्रयणीयेव । मोनियोरुपसर्जनस्य इत्यत्र हि शाखीपमेयोपसर्जनाच- मिति सिद्धान्तात् । तथा च शास्त्रीयमुपमर्जनत्व रानकुमारी इत्यस्यैव तस्य ग्रीप्रत्ययान्तवाभावाद हावो न स्यादतः प्रत्यासत्यादि गृह्यते । ननु खीमपये चानुपति परिभाषाऱ्या प्रत्ययग्रहणे यस्माद् इति परिभाषया श्रीप्रत्ययो यस्मा- दिहितस्तदादि तदन्तमित्यर्थलाभाव वीप्रत्ययान्तं चानुपमननं यत्र तत्र तदन्त. विधिर्नास्ति इत्यर्थात् शासीयोपमर्जनत्वेनापि स्त्रीप्रत्ययान्तकुमारीति अनुपसर्जन- मेव इति तदादिनियमाद् हस्वः स्यादेवेति कुतः शारीयोपसर्जनासंभव इति घेल। अस्याः परिमापायाः प्रत्ययग्रहणे यस्मादिति परिमापाया अपवादवाद , BE D. गजकुमारीसन्दास्यानि, १ A. D. K. C. शासीयमुपसर्जनम'; B. शास्त्रीयोपसननत्वम.

·परिभाषेन्दुशेखरः [परि. २६ संभवात् ।। अस्याः प्रत्ययग्रहणे (परि० २३) इत्यस्थापवादत्वात्तदेकवाक्यता- पन्नत्याचात्रापि ग्रहणपदसंबन्धेन स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे विशेषग्रहणे च प्रवृ. तिर्न तु स्त्रीप्रत्ययास्त्रीप्रत्ययग्रहणे । ध्वनितं चेदमर्यवरसूने भाष्ये ॥ इयं च वाचनिक्येव ध्यडः ( ६. १. १३) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्ट ।। २६ ॥ यथा विधिमूत्रस्यार्थों निष्कलको न भवति अतो निषेधसूत्रस्य प्रथमत एवार्थः क्रियते तथा अत्रापि प्रथमतः स्रीप्रत्यये चानुपसर्जने नेस्यस्था अर्थः क्तव्यः । तत्र कर्तव्ये तदादितदन्तांशानुपस्थितिरेवेति । केवलसीप्रत्ययस्यानुपसर्जनत्वेनैव तस्याः प्रवृस्या तत्र शानीयोपसर्जनासंभवात् । तथा लोकोपसर्जनत्वे प्रत्यासत्तिः फलति । यथा माता पूज्या इन्युक्तौ संबन्धिशब्दत्वात्कनेत्याकासायां पुत्रेणेति फलति तथापि कस्याश्चित् पुत्रेण कस्यचिन्माता पूज्या इत्यर्थः स्यात् तथा च स्वसुतस्य माता स्वभार्यापि पत्युः पूज्या स्यादतो नियताकासयैव किंनिरूपितं पूज्यत्वं इत्याकालायां यनिरूपितं मातृत्वं तन्निरूपितमेव पूज्यत्वमिति प्रत्यास- त्तिर्मनस्यायाति । नथात्रापि किंचिनिष्ठविशेष्यतानिरूपित इत्युक्ती एप कान्यो ग्राह्यः इत्याकाहा भवत्येव । ततः यनिरूपितं खीमत्ययान्तत्वं तन्निरूपितमे बानु- पसर्जनत्वमिति प्रत्यासत्तिः स्फुरति । अत्र परिभाषायां न शास्त्रीयमुपसर्जनत्वम् । असंभवात् । अत पव अतिराजकुमारिः इत्यत्र हस्वसिद्धिरिति योजना कार्या न तु स्त्रीप्रत्ययात्रीप्रत्ययग्रहण इति । यत्र प्रत्ययः श्रीप्रत्ययः संभवति असीप्रत्य- योपि तत्रेयं परिभाषा न प्रवर्तते इति ध्वनितमिति । भाष्ये हि कृत्तद्धितेति सूत्रे समासग्रहणं नियमार्थमित्युक्तम् । परंतु राजकुमारी इति समुदायस्य प्रत्ययान्त- ग्वेन अप्रत्यय इति निषेधात् न प्रातिपदिक इति संज्ञा इति समासग्रहणं विध्यर्थ. मित्युक्तम् । अप्रत्ययः इत्यत्र खोप्रत्यये चानुपमर्जने नेति परिभाषायाः प्रवृत्या तदादिनियमाभावेन प्रत्ययान्तत्वेन प्रतिषेधः स्यादिति समासग्रहणं विध्यर्थमे- वावश्यकम् । नियमार्थमिति चोच्यते तत्सूचयन्ति भगवन्तो भाष्यकाराः स्त्रीप्र- त्ययसामान्ये तद्विशेपे टाडीबूडीवादिषु इथं परिभाषा प्रवर्तते न तु स्त्रीप्रत्यया स्त्रीप्रत्यय इति । तथा चात्र केबलमप्रत्यय इत्येवोक्तम् । स च प्रत्ययः स्त्रीप्रत्ययः स्यात्नागिनोपि इति परिभाषाया अप्रवृत्तिः इति समासग्रहणस्य नियमार्थत्वं संगच्छते इति शम् ।। ३ C.E. इत्यपवादः P. विशेषमहणे च A. B. O. D E. K. विशेषपणे बार P. mentions the latter reading.

·४७ ॥ परि. २७,२८] परिमापेन्दुशेखरः नन्वेवं तरप्तमपौ पः (१.१.२२) इत्यादिना तरवन्तादेः संज्ञा स्यादत आहू। संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ।। २७ ।। सुप्तिङन्तम् ( १. ४. १४) इत्यन्तग्रहणमस्या ज्ञापकम् ।। न च प्रत्यययोः पदसंज्ञायामपि प्रत्ययप्रहणपरिभाषया तदन्तपहणसंमवाज्ञापितेऽपि फलामाव इति वाच्यम् । पदसंज्ञायाः स्वादिषु (१.४. १७) इति विषये प्रकृतिनिष्ठतया पदग्रहणस्य प्रत्ययमानग्रहणत्वामावाद || मुप्तिडन्तम् (१.४.१४) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २७ ॥ नन्ववतप्तेनकुलस्थितमित्यादौ नकुलस्थितशब्दस्य कान्तत्वामावात्समासो न स्यादत आह। कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥ - अस्याश्च कर्मणि कान्त उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्यके गैतिरनन्तरः (६. २. १९) इति सूत्रेऽनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । तदधभ्यु- दृतमित्यादावतिव्याप्तिवारणार्थम् । प्रत्ययग्रहणपरिमापयोद्धृतस्य कान्तत्वा. भावादेवाप्राप्ती तद् व्यर्थ सदस्या ज्ञापकम् ॥ न चाभ्युद्धृमित्यादौ परत्वा- द्गतिर्गतौ ( ८.१.७० ) इत्यनेनाभेर्निधात एवेति वाच्यम् । पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः ।। अनन्तरग्रहणे कृते तु तत्सामर्थ्याद्गत्याक्षिप्त धातुनिरूपितमेवानन्तर्य गृह्यत इति न दोपः ॥ न चाभ्युदृतमित्यादावभिना समासेऽनन्तरस्योदः पूर्वपदत्वाभावेऽपि स्वरार्य तदिति वाच्यम् । कारकादत्त० (६. २. १४८) इति सूने कारकादिति योगं विभज्य गतिग्नहणमनुवर्त्य कारकादेव परं गतिपूर्वपदं कान्तमन्तोदात्तमिति नियमेन थापादिस्वराप्रापया रस्वरेणोद उदात्त्वसिद्धः। तस्मादनन्तरमहणं व्यवहितनिवृत्यर्यमेवेति ज्ञापक- न चाम्युद्धृतमित्यादी अभिना समासे इति । अनन्नरग्रहणमन्यार्थमपि संभवति । तथा च कुतो ज्ञापकत्वमित्याह । चरितार्थ इति शेषेण योजनीयम् । सत् खण्डयतिकारकादत्तेति । एवं च स्वरार्थमनन्तरग्रहणमावश्यकमित्यपा- A. D. E.K.C. "ग्रहणवाभावात् B. "प्रहगामावात. A. K.C. गतिरनन्तर इति सूत्रे, B. गतिरनन्तरसूत्रे. C. स्योदः पूर्वपदत्यामावेऽपि; A. B. 'स्योदोऽपूर्वपदयेऽपि. A.C. इति स्ने कारकादिति; B. इति कारकादिति. ५ C. विमग्य गतियहण, A. B. विभज्य नत्र गतिग्रहणः. A. सरस्वरेणोदात्तत्व २ 3 ur ·परिभाषेन्दुशेपर [परि. २८ मेव ॥ यत्र गतिकारकसमभिव्याहृतं कृदन्तं तत्र कृद्हणे तद्विशिष्टस्यैव ग्रहणमपिशब्दाचदसमभिव्याहृतस्य केवलस्यापीत्यर्थः । अन्यथानया कूद- ग्रहणविषये परत्वात्प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया बाध एव स्यादित्यपिग्रहणम् ॥ अत एव सांकूटिनमिति गतिकारकोपपदानाम् (परि० ७५) इति कृद्ग्रहण इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिध्यति न तु संकौटिनमि- तीति पुंयोगात्० (४.१. ४८) इति सूत्रे भाष्योक्तं संगच्छते । अन्यथा तत्र केवलं कूटिनित्येतस्यापीनुणन्तत्वात्ततोऽणि पाक्षिकदोषो दुरि एव स्यात् ।। स्तमित्यर्थः । अत्र परिभाषायाम् 'अपि' शब्दो दृश्यते तदर्थमाह - यत्र गति- कारकसमभिव्याहृतमिति । एवं च यत्र गतिकारकसमभित्याहाराभावः तचैव केवलस्य कृदन्तत्वेन ग्रहणं नान्यत्रेत्यर्थः। अन्यथेति। अन्यथा नाम एतादृशार्था- भावे तु कृग्रहण इति परिभाषया अवश्यप्राप्तायाः प्रत्ययग्रहणे यस्मादिति परि भाषायाः बाध स्यादेव । एवं च तस्या विषयं परित्यज्य कृग्रहणे इति परिभाषायाः पार्थक्येन विषयो नैव स्यात् इति तुल्यबलवाभावात् परत्वंकथनं न युज्यते इति चन्मैवम् । व्यावकोशी इत्यादौ कर्मव्यतिहारेण नियामित्यनेन विहितस्य णचः स्रीप्रत्ययत्वात् नीप्रत्यथे चानुपसर्जनेनेति प्रतिषेधात् प्रत्ययग्रहणे यस्मा- दिति परिभाषाया अप्राप्त्या कृग्रहणपरिभाषायाश्चारितार्थं सुवचम् । ततश्च. रितार्थयोरंकन प्रवृत्ती परस्य प्राबल्यात् परैव कृद्ग्रहणपरिभाषा प्रवर्तते इति अविशब्दग्रहणमावश्यकामिति । अत एव नाम गतिकारकसमभिव्याहारे केदल. स्याग्रहणादेव 'सांकूटिनम् ' इति सिध्यति । तत्र हि संपूर्वकात् 'कूट ' परितापे 'कूट' आमदाने वा इत्यस्माद् धातोः अभिविधी भाव इमुण् इत्यनेन इनुण प्रत्ययः । ततश्च आणिनुणः इत्यनेन स्वार्थे अण् प्रत्ययो विहितः । परंतु अण् प्रत्ययः कर्तव्यः इति प्रश्ने कृद्हणे गति० इति परिभाषया 'संकूटिन् ' इत्यस्मात् स कर्तव्यः । परंतु तत्र पूर्वशब्दस्य पूर्वपदमित्यर्थः । पूर्वपदशब्दस्तु समासस्य प्रथमावयवे रूढ एव । परंतु समासग्रहणात्माक् पूर्वपदत्वं नास्तीति इनुणन्तत्वं कूटिन इत्यस्यैव स्यात् तस्माच्चाण् स्यात् । अतः गतिकारकोपपदाना० इति परिभाषया सुबन्तात् प्रागेव समासे सम् इत्येतस्य पूर्वपदत्वा कृदहणपरिभाषया P. केवलस्यापीत्यर्थः; A. C. B. °पीति तदर्थः P. mentions the latter reading. २ B. सांकुटिमिति. A.C. इति सूत्रभाष्योकं, B. कुटिन्निस्यस्यापीनु, A. कूटिन्नित्यस्यापि, १ T ·परि. २८ परिमापेन्दुशेखर स्पष्टं चेदं सर्व समासेऽनपूर्वे० (७. १. ३७ ) इति सूत्रे मायकैयटयोः ।। गतिरनन्तरः (६. २. १९) इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य कान्त उत्तरपदे परे कार्यविधानात्तत्समवधानेऽपि केवलरय कान्तत्वेन प्रहणं बोध्यम् ॥ इयं च कृविशेषग्रहणे कृरसामान्यग्रहणे च न तु वृदकद्ग्रहण इत्यनुपसर्जनात् (४. १. १४ ) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।। २८ ॥ , तदन्तस्य इनुणन्नत्वादिशिष्टादेवाण प्रत्ययो भवति । ननु गतिकारकोपपदानां० इति परिभाषायां कृग्रहणेन विशिष्टर ग्रहणं स्यादिति चेन। समासकरणार माक् पूर्वपदत्वामावेन कृग्रहणे० इति परिमापायाः निमित्तोत्पत्त्यमावाद तस्या अप्राप्तिरवेति न दोषः। नन्वेवमपि पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण इति सिद्धान्तात् प्रथमत इनुण प्रत्यय एव स्यात् । तस्माच स्वार्थे अणि 'संकोटिनं ' इत्येव स्यात् इति दोपोस्त्येवेति चेन्न । 'पूर्व धानुरुपसमर्थिन पुज्यते ततः साधनेन तत उपसर्गण' इति सिद्धान्तात् । अत्र पूर्वमुपसमर्थिन योगे इनुणप्रत्यये च कृते अण् प्रत्ययः कर्तव्यः । परंतु अण् प्रत्ययः तद्धितः इति भिन्नवृत्तित्वाद पूर्व यस्यार्थेन योगः संजातः तेन 'सम्' इत्यनेनैव योग: क्रियते ततश्च मतिकारकोपपदाना० इति समामे कृग्रहणे इत्पत्र 'संचूटिन्' इत्यस्य इनुणन्तत्वेन ग्रहे च अणिनुणः' इत्यनेन अणि ' सांकृटिन' इत्येवं रूपं सिष्यति इति न दोपः।। ननु 'संकूटिन् ' इत्यवस्थायां समासाण्प्रत्यययोः का कर्तव्यः इस्याकालायां अन्तरङ्गत्वात् ममामः । तत्र हि 'अणिनुणः' इत्यस्य धाक्याथै कृते अणप्रत्ययस्य स्वरूपज्ञाने च पश्चात्तत्प्रवृत्तिः । परंतु अत्रान्तरे अन्तरगत्वात्समासो निवृत्त पवेति न दोषः इति शब्देदुशेखरे । एवं कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेव 'संकूटिन्' इत्यस्मादण् । कृत्सामान्यग्रहणे 'कर्तृकरणे कूता बहुलम् इति कृतिशेषग्रहणे च अणिगुणः इत्यादि तत्रैवेयं न तु अणादिषु । स हि तद्धितोपि कृदपि समवति तत्र न प्रवर्तते इति तेन कोम्मकारेय इत्यादि सिध्यति । तथा बहुसुरागिणी इत्यत्र 'इनः नियाम्' इति क्यू न । स हि णिनि. प्रत्ययः काश्यपकौशिकाभ्यां इत्यनेन विहितस्तद्धितोपीति । अतः कृरसामा- प्रहणे इत्यायावश्पकमेवेति शम् ।। , A.C. om सर्व. C. धानानासमवधान, B. "विधाना समापाने. 7 ·परिमापेन्दुशेखरः [परि, २९. पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ २९ ॥ पदमङ्ग चे विशेष्यं विशेषणेन च तदन्तविधिः । येन विधिः (१.१.७२) इत्यस्यायं प्रपञ्चः । तेनेष्टकचितं पकेटकचितमित्यादाविष्टकेपीकामालाना चित० (६. ३.६५) इति इस्लो महान्परममहान्परमातिमहानित्यादौ सान्त- महंतः (६. १. १०) इति दीर्घः सिद्धः । अत एव तदुत्तरपदस्येति पाठो ऽयुक्त इति माध्ये स्पष्टम् ।। अत्र पदशब्देनोत्तरपदाधिकारः केवलपदाधिकारश्च।। पादस्य पदाज्याति० (६. ३. ५२) इत्यत्र न तदन्तग्रहणं लक्ष्यानुरोधादिति सर्व येन विधिः (१. १. ७२ ) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ।। २९ ।। नन्वेवमस्यापत्यमिरित्यादापदन्तप्रातिपदिकाभावादिञ् न स्यादत आह । व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३० ॥ निमित्तसद्भावाद्विशिष्टोऽपदेशो मुंख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदेशी । यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशोऽसहायः स तेन तुल्यं वर्तते कार्य प्रतीत्येकस्मिन्नसहायेऽपि तत्कार्य कर्तव्यमित्यर्थः । तेनाकारस्यादन्तत्यान्न नन्देवमस्यापत्यमिरित्यादौ सर्वत्र विशेष्यसच्चे तदन्तविधी वासुदेववाच- कादकारात् तस्यापत्यम् इत्यर्थे अत इञ् इत्यनेन इन प्रत्ययो न स्यात् । अदन्त- ग्वाभावाद । स यथा स्यादित्याह-व्यपदेशिवदेकस्मिन्निति । विशिष्टोऽपदेशो ध्यपदेशा। सोस्दास्तीति व्यपदेशी व्यपदेशीव । ध्यपदेशिव निमित्तसद्धावान्मुख्या व्यवहारः यस्य स व्यपदेशी मुख्यव्यवहारवान् । यस्तु तादृशमुख्यव्यवहार. निमित्ताभाववान् अत एव अविद्यमानमुख्यव्यवहारः स तेन तुल्यं नाम मुख्या न्यवहारवता तुल्यं वर्तते कार्य प्रति कार्ये कर्तव्ये । अविद्यमानमुख्यव्यवहारा- भाववतोपि मुख्यः व्यवहारः कर्तव्य इत्यर्थः । अवयवावयविभावसंबन्धाभावाद C. तस्य तदन्तस्य च, P. reads तस्य 8s his remarks on Paribh.30 show. B. om.च. ३ A. मालानामिति. ABEX.GH.M.N.P. म्हपरम्पहारमानिहा 0. महान्परममहानतिमहा. ५ A.C. D. दीपः सिद्धः, B. E. K. G. H. M. N. दीर्घश्य सिद्धः. A. B. C. D. E. K. G. H. AL. N. P. नन्वेवमस्या, P. mentions the reading नन्वेवमप्यस्या. A.C. E. K G. H. M. N. P. मुख्यो व्यवहारो; B. M. मुख्यम्यवहारो, P. reads अक्सरस्याप्यदन्तत्वान्न क्षतिः। - - २ - । . - ८ ·3 ११05 ५१ परि..] परिमापेन्दुशेखरः क्षतिः ।। एकस्मिन्निन्युक्तः समासनपन आकारस्य नादित्वं दरिद्राधाताविकारस्य नान्तत्वम् । अन्यया समासनयने मत्र इत्यर्षे वृद्धाश्छः (१.२.११४) दरिदातेरिवान्तलक्षणोऽच्च स्यात् । अत एर हरिवित्यादौ सौः पदत्वं न । लोकेऽपि यहुपुत्रसस्ते नैकस्मिभ्येष्ठकनिष्ठत्वादिव्ययहारो ऽयं मे ज्येष्ठः कनिष्ठो मध्यम इति किल्वेकपुत्रसत्व एव || अनेन चाशास्त्रीयस्याप्यतिदेशः । अत तत्र तत्र मुख्यव्यवहारो न भवति । अतोनपा परिमापया अवयवावयविमा. वस्यानिदेशः कर्तव्यः। तद्धर्मसंपादकद्वितीयन्ये असहायपि मुस्पवत् कार्य कर्तव्यमित्यर्थः । एवं च अदन्तस्वरूपधर्मसंपादकदितीयशून्ये अकारपि तिदेशादिन् प्रत्ययः सिध्यति । अत्राकारस्य अन्तत्वं नास्ति समुदापामावाद । समुदाये तु दक्ष इत्यादी अदयवी समुदायः अवयवोऽकारः, तस्यान्तत्वे तु अद- न्तवं भुपोग्यम् । केवलाकारे तु अवयवावयविभावसंबन्धामावाददन्तवं न स्यात् । अतो व्यपंदशिवदावःक्रियते इति इः इति रूपं सिध्यति । एकस्मिबित्यस्योप- योग दर्शयति-समासन्नयन आकारस्य नादित्वमित्यादिना । आदित्वं नाम सत्यन्यस्मिन्यस्मात्पूर्वो नास्ति तत्त्वम् । अत्र तु आकारस्यादित्वं व्यपदेशिवदा. वादतव्यम् । परंतु व्यपदेशिवद्भावः ससहायत्वास । यत्र अवयवावयविमादी न स्यात्तत्रारोप: न तु तादृशसंबन्धसत्चपि । अतोऽत्र तादृशमंबन्धसत्वान्न व्यपदेशः। अवो न आकारस्यादित्वम् । तथा अन्तन्वं नाम सत्यन्यस्मिन्यस्मात्परो नास्ति तत्वम् । पूर्वबदनापि अदयवावयविभावसवास पपदेशेन अन्तत्वम् । ननु तद्धर्ममंपादकदितीयशून्यत्वमसहायत्वमिति ग्रहे सभासन्नयन इत्यत्र वृद्धसंज्ञा. रूपधर्मसंपादकाद्वतीय शून्यस्वाभाव एव इति व्यपदोशवदादः कथं न इति चेन । आकारस्य वृद्धिग्वेपि आदित्वामावाद् वृद्धवं नायाति । अतोत्र केद- लमादिवमानेयम् । तच्च ससहायवान्नति सुवचम् । अतो यथाययं छमत्ययः अच् प्रत्ययश्च न भवति । अत एव समहाये व्यपदेशिवद्भावामावादेव हरिपु . C.P. समापन मास, B समापनगनास्य, A.D.E.G.R. K.31.N. समासंनयने आकारस्य. २ C. 'सत्त्वे नेकस्मिज्ये; A. B. D.E. K. G. H. I.N. सव एक- स्मिन्न ज्ये. . A.C. D.E. K.G.HI. N. ऽयं मे ज्येष्ठ, कनिशे मध्यम; B. ऽयमेव ज्येएकनिष्ठमध्यम. A. B. D. K. H. P. किशुनसत्व एव; CE.G. I. N.' त्वेिक- पुत्रत एक; P. mentions this reading. ४ ·परिमापेन्दुशेसरा [sit.. एयेयायेण्यादावेकान्त्वनिबन्धनादस्वसिद्धिः। अत एव भवतीत्यादौ भू इत्यस्या- स्वमियानित्यादी कार्यकारपक्षे तद्वितान्तत्वनिबन्धनप्रातिपदिकाय च सिध्यति । अन्यथा यस्माद्विहितस्तदादिवाभावान स्यात् ।। यतु योऽर्थवास्तवार्थस्य त्यागो- पादानाम्यामेकाऊयपदेशो यथेयायेत्यादावर्यवतो धातारय वर्णरूप एकोऽजिति कैयटस्तन्न । तस्यैकपदर्गिस्यत्र भाष्योक्तरीत्या मुख्यव्यवहारसवात् । एकपर्गि: इत्यादी घेवल प्रत्ययस्य पदत्वं न । ननु मनोरमायां दीक्षितः 'अर्थवरसूत्रे प्रत्यप प्रतिपधाभावपिन दोषः व्यपदेशिवभावैन तस्यापि प्रत्ययान्तत्वात्सिद्देः' इति वदतां स्वण्डनार्थ प्रत्यय महणे यस्मात्स विहितः इत्युत्तरं देनम् । एवं च तन्मते शाम्री- यस्यैव अनया परिभाषया अतिदेशः इति तदाशयो दृश्यते । अब तु लोफिकत्वाद 'अनेन चाशाखीयस्याप्यतिदेशः' इत्युच्यते इति कथम् इति केचन वदन्ति परंतु मन युक्तम् । दीक्षितवचनस्य ' अनया अन्तत्वादिसापेक्षधर्मस्यैवातिदेशः न तु स विहिती यस्मादिति तदादित्यमित्पादे' इत्पाशयात् । लोके एफपुत्रसत्वे पव 'एकास्मिन्येष्ठत्यादिव्यवहारः न तु बहुपुत्रसत्त्वे इति दृष्टान्तानुरोधेन शानपि असहाय एवेयम् । एवं लौकिकत्वादशासीपस्याप्यतिदेशः । अत एव इयापेत्यत्र इण धातोः लितिवणलादिपु फतेपु दिवे कर्तव्ये एकावरूपधर्मः इकार- स्थावश्यकः । स चाशाग्रीयः । परंत्वस्या लौकिकत्वात् तस्याप्पतिदेशाद द्वित्व. सिद्धिः। अच्वं तु अक्षरसमानायपठितवाच्छाखीयम् । एक अच् पस्मिन् इनि बहुव्रीहिटितो धर्मोऽशाखीय एव । तादृशस्याप्पतिदेशादत्र द्वित्वसिद्धिः । तथा धानुत्वमातिपदिकत्वादिसिद्धिरिति । इयाय इत्यत्र द्वित्वसिद्धियंपदेशिव. भावादेव । स च व्यपदेशिवद्भावः कधं भवति स केयटेनोक्तःतन्मतं खण्डयलाह- यनु योर्थवांस्तत्र इत्यादिना । धातुसंज्ञा हि अर्थविशिष्टस्य भवति । अतोत्र न केवलामकारमात्रे धातुधमाप नु अर्थविशिष्टे तत् । अतः अर्थविशि- wwnnnnnne १ २ A.C. D. E K. G. H. AL N. कालनिरन्धन; B. वेकान्नि. बन्धन A. B.C. D. त्वं व्यतिप्त इत्यादो स इत्यस्य पददमियानि, P. says that the words व्यतिसे-पदत्वम् are a wrong reading. G. E. K. N. भू इत्यस्याङ्गत्वमिरियानित्यादी. A. C. D. E. K.G. H. M. N. वर्णरूप एको; B. वर्ण एको. A. B. C. D. E K.G. H. M. N. P. मुख्यव्यवहारसत्त्वान, P. mentions the reading मुख्यव्यवहारत्वाद.

·पार..1 परिमायेन्दुशेखरः ५३ स्यत्रार्थेन युक्तो व्यपदेश इति माध्य उक्तम् । ऋक्लादेरर्यशब्दोमयवृतित्वेन तस्याः शंन्दमात्ररूपं पदमेकोऽवयव इत्यर्य इति तदाशयः ॥ तस्मादकस्मिस्त- चधर्मारोपेण युगपचया ज्येष्टवादिव्यवहारो यया च शिलापुत्रकस्य शरीर. मित्यादावेकस्मिनारोपितानेकावस्याभिः समुदायरूपत्वाधारोपेणैतस्य शरीर मित्यादिव्यवहारस्तयात्रैकाप्चादिव्यवहारोपपत्तिरिति टोकन्यायसिद्धेयम् ॥ टस्य एकाच अवयवः इकारः इति वक्तव्यम् । तत्रापि च यदा इकार अव्यवहारः कव्यस्तदायस्य त्यागः कर्तव्यः । अन्यथा अर्थसहितस्यापि अचवमेव स्यात् । एवमरवव्यवहारकाले अर्थस्य त्यागेन एकान्त्वव्यवहारे च उपादानेन 'इकारम्य एकास्वनिर्देशाद् द्वित्वं सिध्यति' इति तयुक्तम् । माप्ये इयाय इत्यत्र व्यपदेशिवदावाद् द्वित्वसिद्धिरिन्युक्तस्वात् । ननु अवापि केपटेपि व्यप- देगिवद्भाबादेव मिन्दिरका इति चेदृष्यते। शब्दनोत्र व्यपदशिवभावात् सिद्धिरि- त्युच्यते परंतु अत्र माप्योक्तरीत्या मुरव्यवहार पद भवति । तथा हि । पकपदा ऋक् इति वाक्पम् । यजुर्वेद यत् तद् इत्यादप पब ऋचो वर्तन्ते । तदायक एव एकपदा काकू इति शन्दः । एक पदं यस्यामित्यर्थः । परंतु सोर्यों न युज्यते । अतः पूर्वोक्तकेयठबत् अर्थविशिटाया एव ऋक्त्वत्पबहारानवयव एकं पदं यस्यामित्यर्थः। न च एकपदा ऋगित्योंस्त्विति वाच्यम् । तथा सति पकपदं मगिनि प्रयोगः स्यात् । अतोत्र बहुव्रीहिरवाश्रयणीयः। ततश्च अर्थस्य त्यागी- पादानाम्यामेव मुख्यन्यवहारः इत्युक्तम् । पर्व चार्थस्य त्यागोपादानाम्यां यो व्यबहारः म मख्य एवं । च इयाय इत्यत्रापि कैयटरीत्या मुग्यव्यवहार एवं स्थान् । माये नु इयायेत्यत्र व्यपदेशिवदावाद दिन- सिद्धिरित्युतम् । अतः कैयटोक्तमयुनम् इति । कयटोक्तरीत्या अमिद्धिरपि कुतः इति चेदुच्यते । धातोरवयवस्यैकाचो दिल्वमुक्तम् । अत्र पूर्वोक्तरीस्था एकाच्वपि सोबपनो यस्य एतादृशोन्यः कश्चिद् धातुन्जेन दर्शयितुं नास्न्येव इति एकाचवाई- शिष्टपातोरभावाद द्वित्वासिद्धिः । अतः केयटोक्तमयुक्तमेव । अर्थेन युक्तो व्यप- देशिवदावः इत्यस्यार्थः (अर्याचे ग्रहण केल्यामुळे व्यपदेशिवाय जुळला)। एकस्मिन्छेद ज्येष्ठत्वादीनां मापेक्षाणामारोपणेन पया शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यत्र शिटापुत्रत्वमन्यव तथा च शरीरस्वमन्यत्, एवं पकस्मिन्नेव शिलापुत्रके उपल- मृती व्यापकच्याप्यानेकावस्थाभिवृत्तिमिः ममुदायावयदरूपापारारोपणेन यथा व्यवहारस्नयाऽत्र इयाय इत्यत्र व्यपदेशिवदावन एकाग्दोपपत्तिरित लाकि A.C. D.EL.G.H. JL N. शब्दमानापं; B. ग्रन्दमानं पं. B. शिला त्रस्य, तथा १ २ - ·परिमाणेन्दुशेखरः [परि.. न चासहाय एवैतत्प्रवृत्ती भवतीत्यत्र भू इत्यस्याङ्गत्वानापत्तिः ससहायत्वादिति वाच्यम् । शपमादायाङ्गत्वे कार्ये यस्माद्विहितस्तदादित्वे तस्य ससहायत्वाभावाल्लोके विजातीयकन्यादिसत्त्वेऽप्येकपुत्रस्य तस्मिन्नेवायमेव ज्येष्ठ इत्यादिव्यवहारवत् ।। ने चैवं निजी चस्वार एकाच इति भाष्यासंगतिरिकारस्यासहायत्वाभावेन तत्रैका- स्वानुपपादनादिति वाच्यम् । एकस्मिन्नित्यस्यापर्यालोचनया तत्प्रवृत्तेः ।। अर्थवता व्यपदेशिवद्भाव इत्यत्रार्थवत्पदेनाप्यसहायत्वमुपलक्ष्यते । अर्थबोधकेन शब्देन न्यायसिद्धेयं परिभाषेति । न चासहाय पवैतत्मवृत्ताचिति । नन्वेवमसहाय एवैतत्प्रवृत्ती भवति इत्यत्र भू + अ + ति इत्यवस्थायां गुणे कर्तव्ये भू इत्यस्य अङ्गत्वं न स्यात् । तद्धर्मसंपादस्य भू अइति द्वितीयसमदायस्य सचात् । अङ्गासज्ञायां हि प्रत्ययो यस्मान् क्रियते तदादि शब्दस्वरूपमावश्यकम् । अत्र तु भू इत्यस्मादेव प्रत्ययः स आदिर्यस्य पत्तादृशः समुदायो नास्त्येवेति अङ्गत्वं न स्यात् । उपर्युक्तससहायत्वाद् व्यपदेशिवदाबोपि नैव स्यात् । तथा च गुणो न स्या- दिति चेन्न । असहायत्वं न केवलं तद्धर्मसंपादकहितीयरहितत्वम् अपि, तु तत्कार्य- विधायकशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदकाक्रान्तसमुदायघटितत्वाभाववत्यामिति । अत्र च तत्कार्यमित्यनेन न केवलमगसंज्ञा अपि तु शनिमित्तकाङ्गसंज्ञा, तद्विधायक- शाचं यस्मात्प्रययविधिरिति, तदुद्देश्यतावच्छेदके शपि परे धात्वादित्वं, तदाका- न्तसमुदायोत्र नास्त्येव इति समुदायघटकत्वामावादसहायत्वेन व्यपदेशिवद्भावः सिध्यति ॥ ननु अभावः प्रतियोगिसापेक्षः। अत्र तत्कार्यविधायकशाम्रीयोद्देश्य- तावच्छेदकाक्रान्तसमुदायघटकत्वं कुत्रापि नास्त्येव । यता शपि परे धात्वादित्वं एतादृशः समुदायोशक्य एव । तथा च अभावस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वादत्र च मति- योगिन एवाभावात्तदमावत्वं वक्तुमशक्यमिति चेन । बौद्धपतियोगिकल्पनात् । शशशृङ्गवाभावः धन्ध्यापुत्रत्वाभाव इतिवत् । एवं शान्निमिनकाङ्गसंज्ञायां कर्त- व्यायां भू इत्यस्यासहायत्वाद् व्यपदेशिवद्भावप्रवृत्त्या अमृसंज्ञा भवत्येव । लोके यथा फन्यासत्वेऽपि एकपत्रे ज्येष्ठत्वादिव्यवहारो भवत्येवासहायत्वात् तथात्र शनिमित्तकाङ्गसज्ञायां भू इत्यस्य ससहायत्वाभावान क्षतिः । पवमसहाय एव A.C. D. E. K. G. H. M. N. P. इत्यस्याङ्गत्वानापत्तिः, B इत्य- स्याङ्गामापत्तिः A.C. D. E. K. G. H. M. N, लोके विजातीय; B. लोकेऽपि विजातीय, A. B. D. K. G. H. M. N. P'न वेवं निजी, G E नन्वेवं निजी, A. B. D. एकाजिति मा. १ २ ३ ४ ·५५ परि. ३०,511 परिमापेंन्दुशेखर व्यपदेशिसदृशो भावः कार्य लम्यत इति तदर्थः । प्रायोऽसहाय एवार्थवत्त्वात् ।। कुरत इत्यादौ तशम्दाकारो ऽचामन्त्य इति व्यवहारे स आदिर्यस्येति व्यवहारे चासहाय एवेति तत्र व्यपदेशिवदायेन टिसंज्ञासिदिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥३०॥ ननु गर्गादिभ्यो विदितो यञ् तदन्तविधिना परमगर्गादिभ्योऽपि स्यादत आहा ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३१॥ इयं च समासप्रत्ययविधौ प्रतिरोध उगिद्वर्णग्रहणवर्जमिति वार्तिकस्थप्र- पतस्य प्रवृत्तिरिति सिद्धम् ॥ असहाय एव एतन्प्रवृत्त्या ' निजी चत्वार एकाचः' इति भाष्यं न संगन । 'णिजिर शौचपोपणपोः' इत्यस्य दिन्वे कर्तघे एकाच- श्चत्वारः। नि निन् इ इज् इति भाष्ये उक्तम् । परंतु इकारस्य असहायत्वाभात्कथ. मेकान्वेन तस्य ग्रहणम् । तथा च चत्वार एकाचः इति न संगच्छेत इति चैन । व्यपदेशिवदेकस्मिन्निति परिमापास्थस्य एकस्मिन्नित्यस्यापर्यालोचनया ( स्यावि. पी दुर्लक्ष्य करून ) तादृशोक्तिः । अपोलोचनायां को हेतुरिति चेदुच्यते । भाष्यकाराणां लक्ष्येक्चक्षुष्कस्वाद। सिद्धान्तेत्र वृक्षपचलनन्यायेन निज इत्यस्येव द्वित्वसंभवादे कारवेन चतुणों तदधिकानां वा ग्रहणेपि न दोपः। ननु शास्त्रे उपपदेशिवद्भावः इत्युच्यते तत् कथमिति घेद तदपि असहायत्वबोधयमेव । यतः प्रायः अर्थवत्वस्यामहायस्येव सत्वात् । ननु इदं अर्थवरपदं लाक्षणिक इति नियतमेकत्र स्थितिरित्येव अमहास्पैव अर्थवचात् अर्थवता इत्यस्पास- हानन्यर्थः मुवच एवेति । मायग्रहणस्य फलं दर्शयति-कुरुते इत्यादी इत्या- दिना । तत्र टेरेत्वे कर्तव्ये टिसंज्ञावश्यकी । सा च व्यपदेशिवद्धावं विमा अश- पेव । अकारस्य च असहायत्वं न स्यादनकरवात, परंतु प्रायग्रहणात् समवः । अन च ज्ञापकमिट ईटि इति मूत्रम् । अनेन हटः परस्य सस्प टोपी विधीयते । परंतु आर्धधातुकरपेट हापत्र वटादेरिति वर्तते । अत्र न फेवलसकार एव । पर्व प पटादेरमावादिण् न स्यात् । अतो लोपविधानं व्यर्थ स्यावा तज्ञापयति-प्यपदे. शिवदेशस्मिन् इति । ततश पठादिवादितागमो भवति । ततश्च लोपाधै भत्रमा- यश्यकम् । अन्यत्र फलम्-अस्थापत्य इति शम् । मनु गर्गादिम्पो पनिग्यनेन विहितः पश् परमार्गादपि स्यादत आद- महायता प्रातिपदिफेनेति । समाममध्यपविण प्रतिषेध हरपत्र यामन्ययमहणं नदनुवाद पवायम् । ननु वाति के प्रत्ययग्रहणं वर्तते । अब न प्रातिपदिर ग्रहणम् । तथा पायं तस्यानुवादः कथमिति घेदुरयते-प्रत्यपदिपी प्रतिपेय पुक्त करमात् प्रायपविधावियामाहायर्या प्रातिपदिकादिरपेव धनत्यम् सिधात्र प्रातिपदिक- , A.C D.E.K.G. I. I. N. सभ्यते; B. लम.

·। परिमायेन्दुशेखरः [परि.१३ त्ययांशानुवादः । अत एवायं प्रत्ययविधिविषय एव । अत एव येन विधि: ( १. १. ७२ ) इति सूत्रे भाष्ये प्रत्ययविधिभिनेऽस्तृन् (६. ४. इत्यादौ गृह्यमाणप्रातिपदिकेनापि तदन्तविधिप्रतिपादनं स्वसा परमस्वसेत्याधु- दाहरणं च संगच्छते ।। अत एव च तदन्तविधिसूत्रे माप्ये समासेत्यादिनिषेधस्य कपनवदस्य न कथनम् । सोऽपि निषेधो विशिष्य तत्तद्रूपेण गृहीतप्रातिपदि- कसूत्र एव । घनितं चेदमसमासे निष्कादिभ्यः (५. १. २०) इति सूत्रे भाष्ये ॥ अत्र च ज्ञापकं सपूर्वाञ्च (५. २. ८७ ) इति सूत्रम् । अन्यथा पूर्वादिनिः (५. २. ८६ ) इत्यत्र तदन्तविधिनैव सिद्ध किं तेन ॥ ३१ ॥ नन्वेष सूत्रान्ताहक् (१. २. ६०) दशान्ताइ (५.२.४५) एक- गोपूर्वात् (५।२।११८) इत्यादेः केवटसूत्रशब्ददशशब्दैकशब्दादिष्वपि प्रवृत्तिय॑पदेशिवद्भावात्स्यादत आह । व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन ।। ३२ ।। पूर्वासपूर्वादिनिरित्येकयोग एंव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्या शापकम् । न च इष्टादिभ्यः (५. २. ८८) इति सूत्रेऽनुवृत्त्यर्थ तथा पाठोऽन एवानिष्टी- त्यादिसिद्धिरिति वाच्यम् । ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येनानिष्टीत्यादिप्रयोगाणामनिष्ट. स्वात् । एकयोगेऽपि तावत उत्तरत्रानुवृत्तौ बाधकाभावाच्च ।। अत एव नान्ताद- संख्यादेः ( ५. २. ४९ ) इति चरितार्थम् । अन्यथा पञ्चम इत्यादावपि व्यपदेशिवदायेन संख्यादित्वात्तद्वैयर्य स्पष्टमेव । इयं च प्रातिपदिकग्रहण एव ग्रहणे तदन्तविपिनॆत्युक्ती कुत्रोत प्रश्नो भवस्येव । तत्र प्रत्ययविधावित्यनेन वक्त- व्यम् । पवं च द्वयोरक्यमेव । तथा च तदनुवादत्वादियं च तद्विपये प्रत्यय- विधिविषय एव । तथा च अस्याः परिभाषायाः अथ च समासप्रत्ययविधी प्रतिषेधः इत्यस्य चैकविषयवादस्यास्तदन्तविधिनिषेधप्रकरणे अक्थनमपि संग- छते । समासप्रत्यययविधावित्ययं निषेधोपि विशेषरूपेण प्रकृतेरुच्चारण पव नतु भाग्वतेष्ट इत्यादौ । सामान्यप्रत्ययविधी तु 'यान्ते प्रत्यये इत्यर्थ: स्यात् । A.C. D. E. K. G. H. M. N. P. अत एवाय, B. अत एवेयं A.D. K. H. अत् एव तदन्त. B. केवलस्त्रशब्दे दशशब्दादिष्वपि. A.C. D. L. K. G. H. M. N. एव कर्तव्ये, B. एव पतध्ये. ५ A.CD. E. K.G. H. M. N. P. तथा पाठी, B. om. नथा. ६ A.C D.E.G. K. NI. N. नाक्त उत्तात्रा; B. नायतोचरत्रा, Compare Nagoji on the Bhasya on I, 1, 72. H. तावत एवं १ २ ३ उसाचा ·परि..] परिमापेन्दुशेखरः ५७ न तु प्रातिपदिकाप्रातिपदिकग्रहणे । तेनोगितश्च (१.१. ६) इत्यत्र न दोष इति तय माप्ये स्पष्टम् ॥ इयं ग्रहणवता प. ३१) इति च परिभाषा प्रत्ययविधिविषयैवेस्यसमासे निष्कादिम्यः (५.१.२०) इति सूत्रे भाष्यकैय- टयोः । तेनाहन (८.२.६८) इत्यादेः परमाह-शब्दे केवलाह शन्दे च प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३२ ॥ ननु वान्तो यि (६. १. ७९) इत्यादौ यादी प्रत्यय इत्यर्थः कथमत आह । ननु चान्ती यीत्यादि । वान्तो यि प्रत्यये इत्यत्र यान्ते प्रन्यये इत्यर्थः स्यात् । ननु यान्ते प्रत्यये परत ओकारो नैव दृश्यते इति चेन। गोमयमात गोमयात् । तमाचष्टे गोमयपति इति टिठोपे पश्चात् किमत्यये जिलोपे घ गोमय् इति जातम् । एवं यकारान्तमत्ययपरकरवं संभवतीति दोपः । कौमुया नु यादी प्रत्यय इत्यर्थः कथं तदाह-परिमन्विधिस्तदादाविति । वाचनिक्येपा । माये येन विधिरिति सूत्रे माये वचनरूपण पटितपा इत्यर्थः । अत्र फेषिद् ' रथवदयोश्च' इति सूत्र ज्ञापकमिति वदन्ति । तद्धि फोः कत्तत्पुरुपेऽचीत्यत्र अनन्ते उत्तरपदे फदादेशः स्यादिति कदयः इत्यादीनां सिद्धी सति ध्यर्थं सदस्या ज्ञापकामति । तन्न । रथेनारति इति रथाद । तस्माद् णिचि टिलोपे रथ् इति हलन्तं स्यात् । तस्मिश्च परे फोः कदादेशो मस्यात् । अतोन तज्ञापकम् । तथा कदधात्रम् इस्यत्र पूर्व रथशन्दस्य छात्रशन्देन संबन्धे छे च इति मुकि रथशन्दस्यालन्तत्वाभावादथवदयोश्च इति सूत्रं विना फदादेशो नैव स्यात् । पूर्व कुशम्देन योगेपि संभावनया फदादेशो मेव स्पादिति रयपदयोश्चति सूत्रमावश्यकम् । ननु तहि'न ल्यपि ' इति ज्ञापफमस्तु । तथाहि । अनेन हि ल्यपि परे 'धुमास्थादेरीत्वं न 'इति ईत्वं निषिभ्यते । परंतु तविधायके 'घुमास्थागा०' इत्यत्र तदन्तविधिना पपामात ईरस्पाग्मलन्ते कृिति आपंधानुके इरपः पाद । तया पल्यपि परतः अप्राप्तिरेवेति निप्पो व्याप पति-परिमन्दिपिरिति । ततश्च सादावियाल्ल्यपि परेपि स्पादती निषेधः इति स्वस्मियारितार्यम् । अन्यत्र फलं धान्तो यि दस्यत्रापि यादाविपर्यो मत्ति । परपेयमेतरज्ञापन स्यादिति केषित् । ननु पगारपादेरियन मन्ते पो हरप उदा. हरणमेव म संमवेदिति धेन । पतिवान् इत्यादी क्तवनुमत्पये परे संभवा । एवं A.CG. I. KI.N. P. इथं पहगरता B. इयं प प्रामवता A.CK.G. H. AI.S.नि सुप्रै माय , B. om. . १ ·परिभाषेन्दुशेखरः [परि." यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३३ ॥ तदन्तविधेरैपवाद इयम् ॥ वाचनिक्येषा येन विधिः (१.१.७२) इत्यत्र भाष्ये पठिता ॥ अस्याश्च स्वरूपसती सप्तमी निमित्तम् । अत एव नेडशि कृति (७. २. ८) इत्यादौ वंशादेः कृत इत्यर्थलाभः ।। इयं चार्धधातुकस्येट् (७, २. ३५) इवि सूत्रे वलादेरित्यादिग्रहणसामा- द्विशेषणविशेययोरुभयोः सप्तम्यन्तत्व एव प्रवर्तते । तेन, डः सि धुट् च ज्ञापकसाध्याप्येपा इति चेन्न । 'प्रदाय च्छत्रम्' इत्यत्र 'छे च' इत्यनेन तुकि कृते ईत्वं स्यात्तन्निषेधार्थ न ल्यपीति सूत्रामिति चारितार्थ्यान्न ज्ञापकता। इदं चारि- सायं नेति केचन बदन्ति तुकोऽसिद्धत्वादित्यादि तत्सर्वं तत्रैव तत्वप्रकाशिकायां प्रष्टव्यम् । तथा केचन ओसि च इत्यपि ज्ञापकमिति ब्रुवन्ति । तथा हि । बहुवचने शल्येदित्यत्र 'अनेकवचने झल्येत्' इति पाठः कार्यः । तथा च झलि इत्यनेन तदन्त- विधावेकवचनभिन्ने झलन्ते सुपि परे अतोगस्यकारः स्यादित्यर्थे रामयोरित्यादि सिध्यत्येवेति 'ओसि च ' इति सूत्रमिमां ज्ञापयति इति । परंतु तन्न । तथा सति अव्याप्त्यतिव्याप्ती आगच्छतः। तथाहि । झलन्ते परे इत्यर्थे सिद्धान्ते इष्टं रामेषु इत्यत्रैत्त्वं न स्यादित्यव्याप्तिः। रामाः रामान इत्यादिजस्शमविषये अतिव्याप्तिश्च । न च प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यनेन पूर्वसवर्णदीर्घ एव स्यादति वाच्यम् । नाप्राप्ते तस्मिन्नारभ्यमाणमेव तद्बाधकं स्यादतो नैतज्ज्ञापकम् । अथवा ययजादौ विभक्तौ परतो भवेत्ताह ओस्येव इति नियमोपि संभवेत् । एवं च ज्ञापकं नैवेति बोध्यम्।अत आह-याचनिक्यति अस्याश्चेति । अस्याः परिभाषाया निमित्तमाह-स्वरूप- सती सप्तमी इति अर्थतः सप्तमीभिन्नेपि स्वरूपतः सत्सप्तम्यामपीय प्रवर्तते । अत पव नेड्र वशि कृति इत्यत्र वाश इति स्वरूपतः सप्तमी अर्थस्तु षष्ट्याः। तथापि ततस्याः प्रवृत्त्या वशादः इत्यथों लम्यते। विशेष्यविशेषणयोरुभयोः सप्तम्य- तत्वे एवेयं प्रवर्तते इति । अत्र प्रमाणमाह-वलादेरित्यादिग्रहणोति । अन्यथा तत्रापि आर्धधातुकस्य बालि विशेषणे कृतेपि वलादेरित्यर्थः स्यादेवोत आदिग्रहणं म्यर्थं स्यात् । तेन डः सि धुडित्यत्र उभयोः सप्तम्यन्तत्वाभावात् सादेरित्यर्थों माननु ययेवं हि तोषसहलुभरुपरिषः इत्यवति इति विशेषणम् । आधेधातुकस्योते विशेष्यम् । एवमुभयोः सप्तम्यन्तत्वाभावादत्रापि परिभाषाप्रवृत्ति, स्थादिति C. K. E. H. M. S. रपवाद इयम् ; B. D. पवाद एवायम्. A. G. रपवाद एदेयम् H. अपवादभूता चाच. C. D. विशेषणविशेष्ययो', B.E.K.G.A.M.S. "द्विशेष्यविशेषणयोर A प्ययोः सप्तम्य.

·परि..] परिमापेन्दुशेखरः (८.३.२९) इत्यादी सादेः परस्येति नार्यः।। तीपसह (७. २. १८) सेऽसिचि ( ७. २. ५७ ) इत्यादौ यथा तादेरित्याधर्यलाभस्तथा शन्देन्दु- शेखरे निरूपितम् ।। ३३ ॥ घंटपटं घटपटावित्यादिसिद्धय आह । सर्वो द्वन्दो विमापैकवद्भवति ॥ ३४ ॥ द्वन्दूश्य प्राणि (२.४२) इत्यादिप्रकरणाविषयः सयों द्वन्द्व इत्यर्थः ।। चाथै द्वन्दः (२.२.२९) इति सूत्रेण समाहारेतरयोगयोरविशेषेण द्वन्द विघानान्यायसिद्धयम् ।। तिप्यपुनर्वस्वोः (१.२.६३ ) इति सूत्रस्य वर्तु- वचनस्येति प्रहणमस्या ज्ञापकम् । तद्वीदं तिथ्यपुनस्थित्यत्र तद्यावृत्यर्षम् । तादेः इति कथमर्थः। तथा सेसिचि कृत इत्यत्रापि सादरित्यर्थः कथमिति तस्यो. तरमन्पत्र दतमेवेत्याह-शब्देन्दुशेखरे निरूपितमिति । तत्र विमर्थः। ति इति नार्धधातुरूस्य विशेषणमपि तु वलादरित्यत्र वल् इत्यस्य । तथा म तकाररूपो. थवा सकाररूपो यो वल् नदादेरापंधानुकस्येद्र वा स्पादित्यर्थः । एवं च तदादे. रित्यायः तत्परिमापालन्यः । अपितु आदिग्रहणं घर्तत एव । तकारस्प वर इत्यत्र विशेषणवे नहामः इति । ननु अयुक्तमेतत् । न पायरुपाधिर्मवति इति न्यायानुरोधेन विशेपणीभूने वाले तीत्यस्य विशेषणस्यासमय एव । एवं च सादे- रित्यापर्थोऽयुक्त पवेति चेत्र । गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानस्य महते उपकाराय भवतीति लौकिकन्यापानरोधेन ताशसंबन्धरपापि युक्तस्यात् । एवं तापसह. सेसिपीयादी सादित्याय उपलभ्यत इति शम् ।। A. C. D. E.G. H. S.तादेरित्याय; B. K. 1. तादेरित्पर्ध. B. घपटं पटपटावि. B. I. and Bhasya ad I. 2. 63. विमापद, A.C. D. P. K.G. II.S. विमाश्यप A.C. समाहरेतरसोरदि; D. L. K.G. L. I. S.समाहारेतीतरयोग. योग.. ५ A. D.G. II. इति एत्र भाग्य तत्यप्रायवाचना. । यहवरनपानम्... पटुवचनेनिपगम, P. says that some read कमरि. II.G. I.K. नदिई A.C. D. K.G. H. SI. S. P. पुनरिभाषा नहपाय B. पुना. पित्रादिमा . A २ ३ ८ ·६० परिमापेन्दुशेखरः [ परि. ३,१५,३९ न चैवमप्यत्र जातिरप्राणिनाम् (२. ४. ६) इति नित्यैकवद्भावेन बहुषच. नाभावादिदं सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् । तद्वैकल्पिकत्वस्याप्यनेन ज्ञापनात् । न चैते प्राणिन इति वाच्यम् । आपोमयः प्राण इति श्रुतेरद्भिर्विना ग्लाय- मानप्राणानामेव प्राणित्वात् ॥ स्पष्टं चेदं तिष्यपुनर्वस्वोः ( १. २. ६३) इति सूत्रे भाष्ये ।। अत एव द्वन्द्वश्च प्राणि (२.१.२) इत्यादेः प्राण्यङ्गा. दीनामेव समाहार इति विपरीतनियमो न ॥ ३४ ॥ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते ।। ३५ ।। व्यत्ययो बहुलम् ( ३. १. ८५) इति सूत्रे भाष्ये बहुलमिति योग- विभागेन पष्ठीयुक्तश्छन्दसि ( १. ४. ९.) इति सूत्रे वेति योगविभागेन चैषा साधिता ॥ तेन प्रतीपमन्य ऊर्मियुध्यतीत्यादि सिद्धम् । युध्यत इति प्राप्नोति ॥ ३५॥ ननु क्षियः ( ६. ४. ५९ । ८. २.४६) इत्यादावियङ्कथमत आह । प्रकृतिवदनुकरणं भवति ।। ३६ ॥ क्षिय इतीयनिर्देशोऽस्या ज्ञापकः ॥ तत्रैव प्रातिपदिकत्वनिबन्धनविभक्ति- फरणादनिस्या चेयमिति क्षियो दीर्घात् (८. २. १६) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ ३६॥ ननु रामावित्यादौ वृद्धौ कृतायां कार्यकालपक्षेऽपि कथं पदत्वमुंभयत ननु रामाविति । रामी इत्यत्र औप्रत्यये वृद्धौ कृतायां स्वरे कर्तव्ये पदस्य पदादित्यधिकाराद् रामौ इत्यस्य पदत्वमावश्यकम् । तच्च सुप्तिङन्तं पदमित्यनेन वाच्यम् । परंतु या कार्य तदा संज्ञा इति कार्यकालपक्षे सुप् यस्माद्विहितस्तदादितदन्तन्वाभावात्सुबन्तमत्र दुर्लभम् । तथाहि-रामी इत्यत्रकादेशे कृते प्रकृतिप्रत्ययसंमोह पव । अतः अन्तादिवच्चेत्यनेन C. B.E K. M. S. "तट्टैकल्पिकत्वस्याप्य° ; B. G. तद्वैकल्पिकस्याप्य, A. एतद्वैक. A.C. D. G. इत्यादेः; B. E K. H. N. S. इत्यादी. D. E. K. G. P. विकल्पन्ते; A. B. C. H. M. T. विक्स्प्यन्ते. C. om. योगविभागेन-वेति. A छन्दसि देति स्त्र योग, ५ P. कार्यकालपक्षेऽपि, A B.C. D. E. K.G. H. M.S. कार्यकालपक्षे; P. mentions the latter reading, A.C. D. EK.G. P.'यत आश्रयणे ; B. "यताश्रयणे. २ ३ ४ - ·1 परि. ७ परिमापेन्दुशेखरः आश्रयणेऽन्तादिवत्वाभावाचस्माद्विहितस्तदादितदन्तत्वामावादत आह । एकदेशविकतमनन्यवत् ॥ ३७॥ अनन्यवदित्यस्यान्यवनेत्यर्थः । तत्रान्यसादृश्यनिषेधेऽन्यत्वाभावः मुत- राम् । अत एव तादृशादर्यबोधः । अन्यथा शकतावच्छेदकानुपूर्व्यज्ञाना- चतो बोधो न स्यात् । एवं च राम् इति मान्तस्य यस्माद्विहितस्तवमा इत्यस्य परादिवत्येन सुप्त्वमिति तदादितदन्तस्वमार्यसमाजप्रस्तम् ॥ छिन. अन्तादिवद्धावेन ओ इत्यस्य सत्वं वाच्यम् । परं स्वेवमप्यादी राम् इति मान्तं वर्तते नास्मात्प्रत्ययो विहित इति सुबन्तत्वं न स्यात् । न चान्तादिवभावेन औ इत्यस्य परादित्वमुक्तं तदर पूर्वान्तत्वेन रामौ इत्यस्य यस्माद्विहितस्तत्रं कुतो नेत्याह- उभयत आशयणेऽन्तादिवत्त्वाभावादित्यादिना । एतद्धि कार्य- फालपक्षे उक्तम् । शेखरस्य कार्यकालपक्षे इति उपलक्षणं यतः ययोद्देशपक्षेप्यासे. द्धिरेव । तपाहि। भविष्यति किंचिदनेन प्रयोजनमिति बुद्धया राम ओ इस्पस्या. मवस्थायां कृतं पदत्वमेकादेशे कृते चमशक्यं समुदायस्पान्यवाद । आनुमानि- फकल्पनया राम औ इत्यस्य स्थाने रामी इत्यादेशः इत्युक्ती स्थानिवद्भादेन पदत्वं स्यात् । स्थानिवत्मचे आदेशग्रहणात् आनुमानिकादेशोपि स्थानिवदित्युक्त- त्वादन्न पदस्वं स्यादिति वाच्यम् । परंतु तन्न अशास्रीयत्वात् । तथापि अन्तादिवद्भावेन औ इत्यस्य मुन्न्वे व्यपदेशिवद्भावेन यस्माद्विहितस्तदा- दिवमिति वाच्यम् तदपि न । पतादृशधर्मस्य व्यपदेशिवद्भावेनानानयनात् । पवं च केनापि प्रकारेण पदत्वं वक्तमशक्यमत आह-एकदेशेति । पक- देशविकृतिमच्छब्दस्वरूपमन्यवन्न । अन्येन नुल्पमन्यवत् । अन्यसदृशं मेति यावद । एवं चान्यसदृशमेव यदि न, तहिं अन्यं नेति किमु किं नामान्यत्वं किंवा अन्यसदृशत्वम् । स्वसादृश्यामाववत्वे सति स्वपति- योगिताभेदवत्वमन्यत्वम् । अन्यभिन्नभिन्नत्वे सति अन्यगतमयोधर्मवत्त्वमन्यसह- शस्त्रम् । एवं च अन्यसदृशः अन्यभिन्नो नाम स्वपक्ष्य एव । एवं च स्वस्य मूल- स्वरूपस्य राम इत्यायकारान्तस्य अन्यत्तदृशो नकटिका तथा च तदभावत्वकथने अन्यत्वाभावोऽवतन्य एव । एवं च एकदेशविकृतं मूलस्वरूपतोऽविकलमिति गोप्यम् । एतादृशार्थादेव एकदेशविकृतादप्यर्थबोधः । अन्यथा शक्ततावच्छे. दकेति । शक्तं राम इति । शक्तता रामे । शक्ततावच्छेदकं रेफोनरवर्ति- C. E. H. परादिवत्त्वेन सुप्त्वमिति तदादितदात° , A. B. पररादित्वेन मुम्त्व- मिति तदन्त'. २A.G. M. अर्थसमाज, क्तव्यम्।

·परिभाषेन्दुशेखरः [परि.. पुच्छे शुनि श्वस्वव्यवहारवन्मान्ते तत्त्वं लोकन्यायसिद्धम् ॥ अत एव प्राग्दीव्यतः (४. १.८३ ) इति सूत्रे भाष्ये दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छ- ब्दानुकरणमिदमित्युक्त्वा किमर्थ विकृतनिर्देश एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो भव- त्येपा परिभाषैकदेशविकृतमनन्यवदितीत्युक्तम् । एतेनायं न्यायः शास्त्रीय- कार्य एव शास्त्रीयविकार एवेत्यपास्तम् । विकृतावयवनिबन्धनकार्ये तु नायं छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छयत्त्वव्यवहारवाद्विकृतावयवव्यवहारस्य दुरुपपादत्वात् ।। एवमतपरिमाणग्रहणेऽपि नायमुक्तयुक्तः । एतधेन विधिः ( १. १. ७२) आकारोत्तरमकारोत्तरवर्ति-अकारत्वमिति मान्तेऽभावादर्थबोधो न स्यात् । आर्थसमाजग्रस्तम् । अर्थानां समूहः आर्थः । आर्थानां समाजः आर्थ- समाजः । आर्थसमाजे ग्रस्त आर्थसमाजग्रस्तम् । एतेनायं न्यायः शास्त्रीयकार्य एवेति । अस्य न्यायस्य लौकिकत्वादेव अशास्त्रीयकार्ये अशास्त्रीयविकारे च अस्य प्रवृत्तिर्भवतीति शास्त्रीयकार्य पवेत्यपारतम् खण्डितम् । विकृतावयवेति। विकृतावयवनिबन्धनविकारवान् योवयवः तन्निमित्तककार्ये अयं न्यायो नैव प्रवर्तते । तत्र लौकिकदृष्टान्तमाह-छिसपुच्छे शुनीति । अत्र विकारशन्देन रूपान्तरापत्तिर्हि विकारः इत्यर्थो न गृह्यते अपि तु भावरूपोऽभावरूपो वा योव. यवस्य विपर्यय. स एवान विकारशब्देन लक्ष्यते । अन्यथा रामौ इत्यत्रैवाकार- स्याभावाहिकाराभावेन प्रकृतन्यायस्य प्रवृत्ति व स्यात् । अक्तपरिमाणग्रहणेति। परिच्छिलपरिमाणग्रहणे अदन्तत्वादी नास्य प्रवृत्ति । छिन्नपुच्छे पुच्छत्वव्यवहा- रस्य दुरुपपादत्वादेवेत्याह-उक्तयुक्त ... ध्वनितमिति । येन विधिस्तदन्तस्येन्यत्र भाष्ये ध्वनितम् । सर्वशब्दादकाच सर्वकशब्दाजस्मत्यये कृते ययंत्र सर्वनामसंज्ञा स्यातत्तो जसः शी इत्यनेन शीभावे कृते सर्वके इति रूपं सिध्यति । परंतु अत्र भाष्यकारैरेवमुक्तम् । तन्मध्यपतित इति न्यायेन सर्वनामतेति । मन्वन तन्मध्य- पतितन्यायोत्र किमर्थमङ्गीकृतः एकदेशविकृतन्यायेनेव सिध्योदति । मैप A.C. D. E. G. H. NL S. P. and Bhāsya ad IV. 1. 83 भवत्येषा; B. भविष्यत्येषा. A. E. अनन्यवद् भवतीत्युक्तम् , D. अनन्यवदित्युतम् । A. शाखीयकायें एव शास्त्रीयविकारे एवायं न्याय इत्येतेन परास्तम् । H. एव चेत्यपास्तम्। ५ C. E.K. G.H. नायं छिन्न; A. B. D. नायं चित्र, ६ C. D. E K. G. H. पुच्छवत्त्वव्यव' ; B_AI. पुच्छखव्यव'. . P. व्यवहारवद्धि, A. B.CE.G. H. M. व्यवहाराभाववद्धि; P. mentions the latter reading, १ २ 3 Y ran ·परि..] परिमापेन्दुशेखरः इत्यत्र भाष्यकैयटयोनिनम् ॥ यत्र वधं तदधिकं वा विकृतं तत्र जाति- व्यनकभूयोऽवयवदर्शनाभायेन तस्याप्रतीतौ कार्यसिद्धयर्थ विकृतानल्रूपाययय- स्वप्रतीत्यर्थ च स्थानिवत्सूत्रम् ॥ कंचित्तु लक्ष्यानुरोधान्यायानाश्रयणम् । तेना- मायादित्यादीसद्धिः । स्पष्टं च कचिन्यायाप्रवृत्तिः प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६. १. १०२) इत्यत्र फैयटेन दर्शितेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३७॥ दोपः । उपसर्गस्य अक्तपरिमाणत्वात् । म परा इत्यादी न्यायाप्रवृत्ती एकदेश- विकृतन्यायेन पदत्वे झलां जशोन्ते इत्यनेन जरवं स्यात् । तन्निरासार्थ- मनाश्रयणमस्य न्यायस्य । केन च संकोचं स्वीकुर्युः । यो धर्मः एकदेशविशिष्टे अन्तादिवच्चेत्यनेन संपादनाईः स एक्देशविकृतन्यायेन नायाति । तेन गणेशः इत्यस्प सिद्धिः । आद्गुणः इति गुणकादेशे कृते अन्तादिवच्चन्यनेन परा- दिवद्भावे गण इत्यस्य एकदेशविकृतन्यायेन उमुडापत्तिस्तथा गणेश इति स्यात् । पूर्वोक्तसंकोचेन यः पदस्वरूपधर्मः एक्देशविशिटे गणे इत्यत्र संपादयितुं शक्यः स एक्देशविकृतन्यायेन तदेकदेशे गण इत्यत्र नायाति इत्युक्तवाद् डमुड़ न इति श्रीगणेशः इति सिद्धम् । इति शम् ॥ प्रथमभकरणं समानम् । A. इति स्ने भाष्य A.G.D.G.H... कचित्तु लल्यानुरोधा , B.E.E.K. कविलक्ष्यानुसारा'. २ ·२४ परिमापेन्दुशेखरः [परि. ३३१ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोचरं पलीयः ॥ ३८ ॥ पूर्वात्पर बलपत् । विप्रतिषेधशास्त्रात्पूर्वस्य पर बाधकमिति यावत् ॥३८॥ नन्वेव मिन्द्धकीत्यत्र परत्वादिना बाधितोऽकज् न स्यादत आहे । पुनःप्रसङ्गविज्ञानासिद्धम् ।। ३९ ।। अथ द्वितीय प्रकरणमारभ्यते । पूर्वपरेति । अत्र पट् प्रकाराः। परापेक्षया नित्यम्, अन्तरङ्गम्, अपवाद इति । नित्यापेक्षया अन्तरङ्गम् , अपवादश्च अन्त- रङ्गापेक्षया अपवादः । अत्र निन्यान्तर। वे बले । परं तु न बलम् । तुल्यबलवि. रोधे पर कार्य इति विधानात् । अयं पाठः प्राचीननवीनयोस्संमतः । परमप्राची. नानां तु न संमतः । तथा हि तिबहिरङ्गादन्तरई बलीयः इति परिमापा स्वीक्रियते । सा च बलीयस्त्वमात्रवोधिका । अतो यत्र एक्स्य नित्यत्वमपरस्यान्तरङ्गत्वं तत्र परत्वाद् व्यवस्था । अत एव 'परत्वान्नित्यत्वाञ्चातो येय इति माश्चः' इति 'अतो येयः' (२६८० ) इत्यत्र सिद्धान्तकौमुयामुक्तम् । प्राचीननबीनाभ्यां बहिरङ्गा- दन्तरद्रं बलीयः इति परिभाषा अन्तरसपरिभाषायां भाव्यते । तेन नित्यस्यासिद्ध- त्ववोधनान क्वापि अन्तरङ्गापेक्षया नित्यं बलीयः। अत एव ' ययप्यन्तरत्वा. पररूपं न्याय्यं'• इत्यादिग्रन्थोतो येय इन्यत्र लिखितः । ननु परनित्येतिक्रमे प्रमाणं किमिति । उच्यते । विप्रतिपेधसूत्रात्पूर्वापेक्षया पर प्रबलम् । अत्र यदि पूर्वस्य नित्यत्वं तहि लौकिकन्यायेन तदेव प्रबलं भवति । अन्तरगल्वे सति अन्नरगपरिमापया परस्यासिद्धत्वबोधनात्पूर्वमेव बलवत् । पूर्वस्यापवादत्वे सूत्र- यापूर्वमेव बलिष्ठम् । अतः सर्वापेक्षया परस्य पूर्वपाठः । तथैव यंत्रकस्य नित्यत्वमपरस्यान्तरसत्वं तत्र अन्तरवपरिभापया नित्यस्यासिद्धत्वबोधनादन्तरङ्गं पलिष्ठं भवति । अतः अन्तरङ्गापेक्षया नित्यस्य पूर्व पाठ. । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । परोदाहरणं रन्धयति । अन्तरसोदाहरण अदीदिपत् । अपवादोदाहरणं सर्वेषाम् ॥ अकञ् न स्यादिति । कचिद् भिन्छीन्यत्र परवात्तातहा बाधितो धिर्म स्यादिति पाठः। स च इत्थ योजनीयः। तातहा बाधितो धिन स्यादित्यनेन तातघाटितं रूपमनिटं फलति । ननु तातडो वैकल्पिकावेन तदमावे घेश्चारितार्य- मिति तातडा बाधितो धिन स्यादिति ग्रन्थासगतिरिति चेत्सम्यम् । उच्यते । भिन्तात् इत्यस्यानभिधानं स्वीक्रियते। तथा च मिन्द्धि इस्यत्र परत्वात्तातहि कृते , The reading भिन्दकास्यत्र परत्वाद्विना बाधितोऽग्न स्यादत आहे 15 supported by P. Dr. Kjelhorn, supported by some Mss. reads नन्देव मिट्टीत्यत्र परदात्तातहा बाधितो चिर्न स्यादत आह.

·परि..1 परिभापेन्दुशेखरः नन्येवं तिहणामित्यत्न परवात्तिस्रादेशे पुनस्त्रयादेशः स्यादत आह- सकृद्गता विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेव ॥ ४० ॥ तन्न कचिच्चरितार्थयोरेकस्मिन्युगपदुमयोः कार्ययोरसंभवेन बाधकामावा- पर्यायेण तृजादिवच्छास्त्रद्वयप्रसङ्गे नियमार्य विप्रतिषेधसूत्रमिति सकृद्गतिन्याय- सिद्धिः । यथा तुल्यबलयोरेकः प्रेप्यो भवति स तयोः पर्यायेण कार्य करोति । यदा तमुभौ युगपत् प्रेपयतो नानादिक्षु च कार्ये तदोभयो करोति योगपद्या- संभयात् । तया शास्त्रयोर्टक्यायोः कचिलक्ष्ये योगपधेन प्रवृत्यसंभवादप्रतिपत्ती पिभावार्थ पुनःम सद्गविज्ञानं स्वीकियते । ननु अनभिधानाध्वीकारो न युक्त इति चेत्तरं दीयते-तृह्योलातहिति मुत्रे शाखीयविमापा स्वीक्रियते । अत्री- पयोगात् । शाने ताया एबोनत्याच्च । तथा च बात भवाति पश्ने न भवति । अत्र न भवतीत्पनेन है: स्थितिः संप्रामा । अत्र च परत्वाद् हे. स्थिती कृतायां धिर्न स्यात् । अतः पुनःप्रसङ्गविज्ञानं स्वीक्रियते । अत्र विकल्पस्य निपंधे पर्यवसानं भवति । तातहा बाधित इत्यस्य तुह्योिित भूत्रस्थविकलानिधे इत्यर्थः । इदमेव विकल्पस्य निपेधे पर्यवसानं नाम । विक्लस्य निषेधे पर्यवसानं स्वीकृत्य न भवति इत्यनेन धेनियोऽयुक्ता, मिनु तातडो निधो युक्तः' इदमपि न युक्तम् । नत्र उतार्थे शक्तिस्वीकारे गौरवात् । भिन्द्धकीयस्योपलक्षणम् । अत्र परवान् धिना बाधितीकज न स्यात् । अतः पुनःप्रसङ्केति गृह्यते । तथा च न कोपि दोपः॥ ज्यादेशः स्यादिति । नीवविशिष्टप्रातिपदिकान्तात् त्रिशदादामित्रयादेशः मामः तिम्रादेशश्चः प्रामः । पुसि नयादेशश्चरितार्थः। तिनः इत्यादी तिनादेशश्च. रितार्थः । अतः परत्वात् तिम्रादेशे स्थानिवद्भादेन त्रिशब्दत्वात् अयादेश स्यादि. त्यर्थः । गती। उमयोः प्रामी। विप्रतिषेधे नाम परत्वाद् भ्राधे कृते । सकृद् । पवारं यद् वाधितमित्यर्थः । चरितार्थयोः। रामाभ्यां रामेपु इत्यादी । एक- स्मिन् । रामेभ्यः इत्यादी । बाधकाभावात् । बाध्यबाधकाभावात् । तृजादिषद । ण्वुल्तु चावितिवनियमार्थमिति । ष्य } सेवकः । अप्रतिपत्तौ । गंदेहे। D. G. P. and Bhasya विप्रतिषेधे , A. B. C. E. K. I. M. विभतिषेधेन. A एकस्मिन्नुभयोः कार्ययोर्युगादसंभवेन. A.C. D.E.G. H. K. प्रवृत्त्यसंभवादमतिपत्नी प्रामा'; B. "अप्रवृत्ती प्राप्ता, M. प्रवृत्तिनंभवादपतित्तो. ३ 9 ·६६ परिमापेन्दुशेखर [ परि . प्राप्तापामिद परविध्यर्थं संत्र कृने यदि पूर्वप्राप्तिस्तदपि भवत्येवेति पुन - प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ यत्तु कैयटादयो व्यक्तौ पदार्थे प्रतिलक्ष्य लक्षणोपप्लवादुभयोरपि शास्त्रयोस्तत्तलक्ष्यविषययोर- चारितार्थेन पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्ती परमेवेति नियमार्थमिदमिति सकृद्गति- न्यायसिद्धि । अत्र पक्ष एतन्नियमशादेतल्लयविषयकपूर्वशास्त्रानुपप्ला एव । जातिपक्षे तूदेश्यतावच्छेदकाक्रान्ते केचिल्लश्ये चरितार्थयईयो शाखयो. सत्य तिपक्षन्यायेन युगपदुभयासभवरूपविरोधस्थल उभयोरप्यप्राप्ती परविध्यर्थमिद- भवत्येवेति । मेष्येण योगपयासभवात् फस्यापि कार्ये अकृते सति कश्चिद् व्यव स्थापक आगत्य कथयति अस्य कार्य कुरु इति । तत परस्तु 'अबल प्रेष्य करोतु मा वा' इति मन्वा कार्य कृत्वा कथयति मध्यश्च यथाकाल करोति तथा निमित्तसत्त्वे पूर्वशास्त्र भवति ॥ यनु कैयटादय इति । भाष्यकारक्तदृष्टान्तद्वयन नियमार्थ विध्यर्थं चेदमिति प्रतिपादितम् । कैयटन तत्र जातिव्याक्तिपक्षी स्वीकृत्य नियमाथ विष्यथ चद योजित तदुपन्यस्यसि । यत्तिति । व्यक्तौ पदाथे नाम एकन सूत्रण एकमव लक्ष्य साधनीयमिति पक्षे। उपरवात्। आवृत्ते । सर्वलक्ष्यसिद्धयथामति भाव । लक्ष्यविषययो । रामेभ्य इत्यादिलक्ष्यविषयया । ननु विप्रतिषेधात्पर मव कार्य क्रियते तर्हि एनलक्ष्यविषयकपूर्वशास्त्रस्याप्रवृत्तिर्यथा स्यात् । अत आह-अव पक्षे इति । ननु यदि उपप्लवो नास्ति तर्हि विप्रतिषेधसत्र नियमाथ कथमिति चत्सत्यम् । यदि विप्रतिषधसूत्र म स्यातहि लक्षणोपप्लवामा पात मूत्र रामेभ्य इत्यत्र प्रवर्तत यथा राजन् शब्द । तर हि सौ दीर्घलोपयो प्राप्त योदयारपि नित्यत्वात् परत्वाद्दीधे हल्डयादिलोप । कृताकृते दीर्घ लोपस्य प्राप्तिवियत इति लोपस्य नित्यत्वम् । यथा दीघस्य सौ परत प्राप्तिर्विद्यते इति लापस्य निस्यत्वे प्रष्टव्य प्रत्ययलक्षणेन प्राप्ति स्वीक्रियते तथा प्रकृतस्थलपि । जातिपक्षे इति । अस्मिन्पक्ष अननव मूत्रेण सर्वलक्ष्याणि साधनीयानि । उद्देश्यतेति । सुपि चरस्य रामादिषु सुप्परक अदन्तान बहुवचनेत्यस्य च झालादिबहुवचनपरक अदन्ताङ्गम् । सम्प्रतिपक्षन्यायेनेति । यथा शब्दो निस्य A B परविध्यर्थमिति B C D EG h तन्त्र रुत याद पूर्वप्रा नास्ति तर्हि तदपि B विषयार P नियमाथामदभिति, B C DIG H L नियमार्थमिति AM om नियमायमिदमिात ५ HM DHK कारचरिताथ० ६ A B P परविष्यवमिदमिति , CE.G H परविष्यवामिति . २ ३ ·परि.. - परिमापेन्दुशेखरः मिनि पुनःप्रसङ्गविज्ञानमिद्धिरित्याहुस्तन ॥ व्यक्तिपक्षे सर्व लत्यं शास्त्रं व्यामोति न जातिपक्ष इत्यत्र मानाभारात् । न ब्राह्मणं हन्यादित्यादी जात्या अयसकलव्यक्तित्रिययत्वार्थमेव जातिपक्षाश्रयणस्य भाष्ये दर्शनात् ।। अत एव सरूपसूत्रे माये जातो पदार्थेऽनवयवेन साफल्येन विधेः प्रवृत्ते!रनुबन्थ्य इत्यादी संकलाबानुबन्धनासंभवात्कर्मणो वैगुण्यमुकम् । द्रव्ययादे चासर्वदया. वगतेीरनुवन्ध्य इत्यादावेक शास्त्रोक्तमपरमशास्त्रोक्तमिन्युक्तम् ॥ किंचन हि माप्योकतृजादिदृष्टान्तस्य व्यक्तिपक्ष एव सविषयत्वं न जातिपक्ष इत्यत्र मानमस्ति । अपि च व्यक्तिपक्षे ऽप्यन्यव्यक्तिरूपविषयलाभेन चरितार्ययोरियं श्रावणयात सदत्ववत् इत्यस्य अनुमानस्य शब्दः अनित्यः कृतक्त्वाद् घटबत् इत्यनुमान प्रतिबन्धकम् । तत्र अनुकूलतर्कादिना अन्यतरस्य सत्यत्वज्ञानपर्यन्नं परस्पोण परस्परस्थ प्रतिबन्धस्तथा युगपदभंभवरूपनिरोधस्थलपि । उक्तयट. अन्न व्यक्तिपक्षे न लक्ष्पं शाप च्याप्यते जातिपक्षे नेति मिद्धम् । तरखण्डयति-व्यक्तिपक्षे इति । सर्व लक्ष्यं कर्म । शास्रं कर्तृ । कैपदमतविरुद्धा जातिपक्षे व्यातिमाह-न ब्राह्मणेति । व्यक्तिपक्षे एक ब्राह्मणं इन्वैव मनुप्या कृती स्यात् तथा शाखमाप कृतार्थे भवदिति । वैगुण्यमिति । गौरनुबन्ध्यः इत्यनेन यूपे वृषभस्य बन्धन विधीयते । नत्र यदि जातिपक्षो गृह्यते तहि सर्ववृषभ. बन्धनमावश्यकं भवेत् । तच्च न संभवति । अतः कर्मणो वैगुण्यमुक्तम् । द्रव्य. वादे इति । व्यक्तिपक्षे इत्यर्थः । इत्युक्तमिति । व्यक्तिपक्षे गौरनुबन्ध्य इत्यनेन एकस्य बन्धन विधीयते तस्यैव अगतिरपि । तथा शाम्रोक्तवन्धनमपि एकस्यैवे- त्यर्थः । केपटेन तृजादिदृष्टान्तः व्यक्तिपक्ष कथितः लौकिकदृष्टान्तः जातिपक्षे लापितः तचायुक्तमित्याह-किं चेति । कैयटेन व्यक्तिपक्षं स्वीकृत्य या सकृद्वतिन्यायसिद्धिः कृतासान युज्यते इत्याह-अपि चति। अन्यव्यतिरूपति। रामाम्यां रामेषु इति । चरितार्थयो। मुपिच बहुवचने झल्येत् इत्यनयोग इयं व्यक्तिः A.C. D.EG.H. I. K.om. आहुः. A. B. D. H. II. "विश्रयत्वार्थमद; EG.K.C. विषयार्थनेव. A.BP.R.II.K. सकलगदानुबन्धना; CE, सक्लगवामनुबन्धना. G. चानध्यागते. D.E.G.JI. K. P. एकः शासक A.C.G. H.JI. E. K.om.न दि. G. H.JI.इत्यत्र न मानमस्ति. २ ५ ६ ·परिभाषेन्दुशेखरः [परि . व्यक्तिविरोधास्वविषयकाय न कल्पयतीति वक्तु शक्यम् | जातिपक्षे ऽपि ते- ज्जात्याश्रयतब्यक्तिविषयकत्वमेव नैतव्यक्तिविषयकायमित्यत्र विनिगमभाव ॥ तत्र लक्ष्यानुसारा कचि अस्त्रीयदृष्टा ताश्रयण कचिल्लौकिकदृष्टान्ताश्रयणमिति भाष्यसमतमार्ग एष युक्त इति बोध्यम् ॥ द्वयो कार्ययोगिपद्येनासभर एवं विप्रतिषेधशास्रोपयोगी। इदमिको गुग [१. १. ३] इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । यथा शिष्टादित्यादौ तातशामाग्योयुगप प्रवृत्तौ स्वस्वनिमित्तानन्तर्या सभव । यद्यपि तातडादे स्थानिवचेनास्त्येव तत्तथाप्यादेशप्रवृत्त्युत्तरमेव स न तु तःप्रवृत्तिकाले । एव नुम्तृवत्त्वयो प्रियकेष्ट्रनीत्यादौ युगपदसभवो यदागमा नाम विशोध लक्ष्य रामेभ्य इ यादि । न कल्पयति । स्वविपये कयमपि न प्रक रपते । कैयटेड जातिपक्षे उक्तमूत्रया रामाभ्या रामेषु इति चारिताय दत्त तदपि न युक्त इत्यार-- जातिपक्षेपीति । तज्जातीति । यत्रादिसुप्यकारातत्यादि जात्याश्रयतयक्तिरामाभ्यामित्यादिविषयकत्वम् । सुपि चत्यस्य रामाभ्या मित्यत्रव चारिताश्य देय रामेभ्य इत्यत्र चारितार्थं न दीयते ॥ कैयटमत खण्डयित्वा सिद्धान्तमाह-तत्रेति । आनन्नासभव । शा हो इत्यनेन हा परतश्शादेशी विधीयते तुह्योरित्यनेन अङ्गात्परस्य तातह विधीयते । तत्र हिपरफ शा साधु अनपूर्वकस्तातड साधु इति एक- स्मिन् काल न वक्त शक्यत । अत शिष्टात् इत्यत्र परचात्तातडू इति । ननु तातइशाभावयो युगपत् कृतयोरपि शातातडित्यत्र स्थानिवद्भावेन अङ्गत्व विद्यत इत्याह-यद्यपीति। तत् । आनन्तर्यम् । उत्तरमय । स्थानिस्दावनत्यर्थ । प्रियकोटगीत । वृज्वत् कोप्नु । इकोचि विभक्तो। अत्र सर्वनामस्थानपरक काटु साधु सर्वनामस्थानपरक कादूर साधु इति युगपदक्तु अशक्यम् । अत परत्वातुम् । ननु नुगागमे कृतपि यदागम यायन क्रोधुशब्दोस्त्यव अत आह-यदागमेति । १ ३ AC D LG HM Kऽपि तज्जात्याश्रय , B ऽपि जात्याश्रय A C D EG H. M K विप्रतिषेधशास्त्रोपयोगी, B विप्रतिषधश खी यापयोग BH स्वस्वनिमित्तासभव A BEH तरमेव नन्न त GM DK P तरमेव स न त BHA प्रियक्रोष्टुनी ५ ·परि..] परिमापेन्दुशेखरः [प० ११ ] इत्यस्य नुम्प्रवृत्युत्तरं प्रवृत्तेः । एवं भिन्द्वीत्यत्र तातद्धिमावयो. युगपदेकरथानिसंबन्धस्यागरूपनिमित्तानन्तर्यस्य चासमको गोध्यः । नुम्नुटोरपि नुट्यजादिविभक्त्यानन्तर्यवाघो नुमि हस्वान्ताङ्गबाध इत्यसंमवाद्विप्रतिषेधः ।। कचिदिष्टानुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वरितस्वप्रतिज्ञाबलारस्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्या- त्पूर्वमेव भेषति । तेन सर्वे पूर्वविप्रतिषेधा संगृहीता इति स्वरितेन [१. ३. १२ ] इति सूत्रे भाष्ये। विप्रतिरोधसूत्रस्यपरशब्दस्येष्टवादित्वात्तसंग्रह इति विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये ॥ १० ॥ नन्वेवमेधत इत्यादौ परत्वाद्विकरणेऽनुदाचडितः [१. ३. १२] इत्यादिनियमानुपपत्तिस्तेन व्यवधानादत आह । मिन्दीत्यनेन भिन्ताव इति रूपस्य अनभिधानं सूचितम् । एकस्था- निसंवन्धस्यति । धितातडो हेर्युगपत्कर्तुमशक्यावित्यर्थः । ननु हैः तात् धि इनि आदेश. कियते तथा च न दोपः इति चेत् नत्राह-अगलपेति । अशापरी धिता- तडावपक्षितौ । अतः यदि ताद घि. इति आदेश. क्रियते तर्हि अङ्गापरो धिन स्यात् । यदि हितात् इत्यादेशः क्रियते तहिं अद्भाव परः तात् न स्यात् । वारिणा इत्यादी नु नुमचिरतृवद्रावग्यो नुह विहितः तत्रासंभवमाह-नुम नुटोरिति । तयोः कृतयोः हस्वनयापूर्वोक्तो नुट् माधुः अनादिविभक्तिपरको नुम् साधुः इति युगपदमशक्यम् ॥ ४० ।। परत्वाद्विकरणे इति । ननु पतसंगतम् । शमन्ययस्य कर्थे सार्वधातुके परतो विधानात् पूर्व अनुदात्तडित इति आत्मनेपदं स्यात् । पश्चाच्च शपः प्राप्तिः। अतः अनुदामाईत इति नियमापेक्षया परत्वाद् विकरण. इति कथमिति चेदुच्यते--मिद्यधर्मिणद्दिश्य साध्यधर्मो विधीयते इति न्यायात् आत्मनेपदा- दिसज्ञा लस्य भवति । अतः पधधातोः लाटे कृते तस्मिन् तितस्झि इस्यनेन अटा. दश प्रत्यया जाताः। ततश्च सिद्धधर्मत्वात् 'तः परस्मैपदम्' इत्यनेन परस्मैपदसंज्ञा DG. H. M. K. B. मिन्द्रीत्यादी. A.CE भिन्द्रीत्या. B. M. °पदेवस्थानस B. H. यस्यासमवो. C.om. प्रतिज्ञा. ५ G. भवतीति सर्वे पूर्व. ६ P. H. नन्वेवमेघत त्यादी, A. B C D. K. M. नन्देवमेधते परत इत्यादी EG. P. mentions the reading नन्वेव पचत इत्यादी. २ 3 ·५० परिभाषेन्दुशेखरः [परि. विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४१ ।। अत्र वृद्भय. स्यसनो [१.३.९२] इति सूत्रेण स्ये विभाषावडिधानं ज्ञापकम् । अन्यथा स्यव्यवधाने नियमाप्रवृत्ती सामान्यशास्त्रेणोभयसिद्धया विकल्पविधानं व्यर्थ स्यात् । अत्रार्थे ज्ञापिते तु रय इति तंत्र विषयसप्तमी बोध्येत्यनुदात्तलितः [१. ३. १२] इत्यत्र भाष्यकैयठयोः स्पष्टम् ।। विकरणव्यवधानेऽपि नियम- प्रवृत्तेरिद ज्ञापकमिति शदेः शितः [१. ३. ६० ] इत्यत्र भाष्ये घनितम् ।। जाता । तडानाविति आत्मनेपदसंज्ञा जाता च । ततश्च मार्वधातुकपरत्वाकर्तरि शप इत्यनेन शप् प्राप्तः । अनुदात्तडित इति नियमश्च प्राप्तः। अत्र परत्याद्विकरणे अनुदात्त० इति नियमो न प्रवर्तते शपा व्यवधानात्' इति अवतरणं संगच्छते । सिद्धान्ते अनुदात्त इति नियम । तिप्तरिझ इति मूत्रेण अष्टादशप्रत्ययानां सिद्ध- त्वेन आत्मनेपदस्यासिद्धत्वात् । ततश्च सूत्रं व्यर्थं नियमयति-- अनुदात्तङि- द्धातोः आत्मनेपदमेव अवशिष्यते परस्मैपदं निवर्तते । तथा च प्रधानानुरोधेन कल्पितप्रकृतयोपि निवर्तन्ते इति । ज्ञापकमिति । वृद्धयः स्येतिसूत्रेण स्ये परतः विभाषा परस्मैपदं विधीयते । तच्च न विधेयम् । उक्तरीत्या परत्वाद विकरणे कृते स्ये परतः विभाषा परस्मैपदं विधीयते । तच न विधेयम् । उक्तरीत्या परत्वाद् विकरणे कृते स्येन व्यवधानात् अनुदात्तडित इति प्राप्त्यभावेन परस्मैपदं निव- तते । तथा चोभयपदसिद्धौ इदं सूत्रं व्यर्थ ज्ञापयति-विकरणभ्यो नियमो बली- यानिति । तथा च नियमस्य प्राबल्येन स्यविकरणात् पूर्वमनुदात्तडित इति नियम । तथा च परस्मैपदं न स्यात् । तदर्थ चेदं सूत्रमावश्यकम् । अन्यत्रफलं एधते इत्यत्र विकरणापूर्व नियमः प्रवर्तते । उक्तज्ञापकस्वीकारे सति वर्तिष्यते इत्यादी विकरणात्पूर्व वृद्भ्यः इति सूत्र प्रवर्तते । तेन च धातोः स्ये परतः विमाषा परस्मैपदं विधीयते तत्र स्यपरक्त्वं न संमवति । अत आह-अत्रतिध्वनित- मिति । शदेशित इति सूत्रे उपसर्गनिमित्तकानियमे अव्यवाये उपसंख्यानमिति वार्तिकम् । तच्च बार्तिक 'विकरणव्यवधानेपि नियमप्रवृत्ति.' इति स्वीकृते एव युज्यते नान्यथा । तथा हि-निपूर्वकादिश. धातोः मेविंशः इत्यनेन आत्मनेपदं विहितं तत्र लडि कृते लुलह० इति अटू प्राप्तः, उक्तमूत्रेण आत्मनेपदं प्राप्तम्, P. says that some red विभापानविधानं; others विकल्पविधान D. H. M विभाषाऽतद् A.C. D. H. M. K. स्यव्यवधान, B. स्यविधाने. A.C. D. H.I. K. P. तत्र; EG.Com. तन A.GE. D.G. H. AI. इत्यर भाष्य, B, इति सूत्र-मध्या, ~ १ ·परे..] परिमायेन्दुशेखरः वस्तुतो ऽस्माज्ज्ञापकादनुदात्तहित [१.३.१२] इत्यादि प्रकरण तिवादिविध्येकवाक्यतया विधायकम् । तन धातोः [३. १. ९१] इनि विहितपञ्चमी तत्समानाधिकरणमनुदात्त [१. ३. १२] इत्यादि विहितविशेषणमेव । एव च लापस्याया स्येऽपि तद्यवधाने तसिद्धि । शप प्राप्त , नत्र सर्वापेक्षया परत्वात् अति कृते विकरणनियमप्राना विसरणेभ्यो नियमो बलीयानिति स्वीकृते आत्मनेपद मात नच्च वानिक व्यर्थ मेव भविष्यति । अत्र बातिककरणेन माष्यकाराणामयमभिप्राय. शबहागमयो प्राप्त योनित्यत्वा छप्, अट तु न नित्यः शपि कृते विश इत्यस्य अट स्यात् अङ्गस्य विधानात्, अन्यया विश इत्यस्य स्यात् । ७३ च पदान्तरस्य मातस्य अनित्यवादाट कृते रवि इत्यस्मात् स्यात् । अन्यथा विदा इत्यस्मात्स्यादिति चेत । तस्य काचित्करबेनावग्रहणात् । एव च नित्यत्वाच्छ म्यात्पश्चादडागम डावन्तस्य भवेत् । तथा च यदागमन्यायात् शरन्तेन अगे ग्रहण स्यात् न तु धानना । एव च उपमर्गावरोऽयवहितो धातु स्ति। अत उपमानिमित्त इति धानक कृतम् । तेन च विकरणव्यवधानपि नियमप्रवृत्ति इति भूचितम् । अन्यथा सग्यवधानाट् नेविंश इति नियमप्रवृत्ति स्यात् । अत वृद्भय स्येति सूत्र ज्ञापनीयमिति । उक्तरीत्या अनुदान इति नियमम्वीकारे दोपत्रय प्राप्नोति । 'श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुनार्थस्य कल्पनात् । भानस्प बाधादित्येपा परिसख्या विदूपणा इनि त्रिदोपग्रस्तावाद । नियमस्य एरो दोष प्रत्यपानामपहार इति, विनीप प्रकृतीनामपहार इति ॥ पक्षान्तरमाद-यस्तुत विधायकमिति । उत्तरीत्या परत्वादिकरणे तेन व्यवधानादनुदात्तडित इति नियमानुपपत्ति । व्यथै ज्ञापयति । अनुदात्तडित इत्यादिप्रकरणं तिदादिविध्येकवाक्यतया विधायकम् | यदि घेदानी सूत्रं न कियेत तर्हि वृतादिभ्यः पश्य न स्यात् । अतस्तदा- वश्यकम् । अन्यत्रफलमेधते इति । अस्मिन्रक्षे यादृशो यो धानुस्तस्माताहश पई भवति न तु सर्वेग्य पदद्वयं भवति । अतो न नियमादिदोपत्रपम् । अस्मिन्पक्षे वाक्पार्थमाइ-तत्र धातोरिति । एव च अनुदासडिइ यो पातु- स्तस्मादिहिनो यो लकारस्तस्य स्थाने आत्मनेपदं भवति इति । अत्र पक्ष धातोरिति विहितपश्चमी इति नित्य हिन इत्यस्य सिद्धयय सिद्धान्त स्वीकृत पत्र। लावस्थायामिनि । एविष्यते इत्यादी लकारे को स्पनामी इत्यम्य प्रामि। Cष्यक स्यतया CDEG H I विशेषगमेद, ABom एवं A B GH, K. P. स्पेडो नद्यवधान, CE. स्वे नशापानेऽपि. . अन १ २ 3 ·७२ परिभापेन्दुशेखर [परि." शबादिभ्यस्तु पूर्वमेव नियम । यद्वा लमात्रापेक्षत्वाद-तरङ्गा आदेशा लकार विशेषापेक्षत्वात्स्यादयो बहिरङ्गा इति दिग्योगलक्षणपश्चम्यामपि न दोष । अत्र पक्षे वृद्भय' स्य १ ३. ९२ ] इति सूत्र स्यविषय इति व्याख्येयम् । आत्मनेपदशब्दादो भाविसज्ञाश्रयणीयेति तत्वम् ॥ भिन्नवाक्यतया सामान्य शास्त्रविहिताना नियमे तु लुगादिनेव नियमेन जातनिवृत्तिरङ्गीकार्या । भुक्तवन्त प्रति मा भुक्था इति ब्रूयात्किं तेन कृत स्यादिति न्यायस्तु नात्र शास्त्र आश्रयितु युक्तो नियमादिशास्त्राणां वैयपित्ते । धनित चेद स्थानेऽन्तरतमसूत्रे भाष्ये । लस्थाने आदेश प्राप्त । स्यप्रत्ययस्य सामान्यधानुरपेक्षित अत अन्तरङ्गन्या दिति प्राचीनमतेन । ननु स्यतासी इत्यस्य टुलुटारिति परनिमित्तत्वमपक्षितम्, आदेशप अनुदात्तडित इत्यनेन पञ्चम्यन्त निमित्तमपेक्षितम् । एव चोभयो समत्वात् परत्वात् आदश स्यादिति चन । स्यतासीति सुत्रे आर्धधातुके इत्यनु वृत्या आर्धधातुक परत स्यतास्मोविंधानात् । आर्धधातुक व च लस्यैव नतु आदेशानाम् । अस्मिन् पक्षे स्य इति परसप्तम्येव । तदसिद्धिरिति विशेषण स्वीकारात् ॥ मनु आर्धधातुके इत्यस्याननुवृत्ती परत्वात्तिबादय स्यु इत्याशक्य प्राचीनमतेनोत्तरमाह- यद्वति । सामान्यधर्मग्रहण विशेषधर्मो नोपतिष्ठते विशेषधर्मग्रहणे तु मामान्यधर्मस्योपस्थिनिर्वर्तते । अत विशेषापेक्ष बहिरङ्गम् । पञ्चभ्याम् इति ध्रुवमपाये इति विहितपञ्चमी, दिग्योगे अन्यारादित्यादिमृत्रेण पञ्चमी । तत्र विहितपञ्चम्यां स्वीकृताया आर्धधातुके इत्यनुवृत्त्या उत्तर सभवति, यति इत्यपि सभवति । परपञ्चम्या तु द्वितीयमेवोत्तरम् । ननु यद्वेति पक्षे शबादीना पूर्वमेव प्राप्त वात्स्यपरत्व कथमित्याह- अत्र पक्षे इति । ननु एकवाक्यता- पक्षे अनुदात्तङिन इत्यायएकत्वापन्नतिप्तरिझ० इत्यस्य अनुदात्तरितो धातोलेस्य स्थाने आत्मनेपद भवतीति वाक्याथ कथमित्याशङ्कच ह-: -आत्मनेपदशब्दादी भाविसहा इति । तथा प्रत्यय कर्तव्य यस्मिन् कृते सति आत्मनेपदसज्ञा जायेत इत्यर्थं ग्रहास्वा सर्व साधनीयम् । नियमपक्षे व्यवस्थामाह-भिनवाक्यतयेति । लगादिना। पम्पो लुक् इत्यादिना । जातनिवृत्तिरिति । तिप्तरिझर इत्यनेन अष्टादश प्रापपा कृता । तत' अनुदात्तेति नियमे परस्मैपद निवर्तनीयम् । CH स्ये विषये DCH. P नियमे तु लुगा, A Ef B om तु ACE G युक्तो, D H_M K B शक्यो १ २ , ·परि १,२,१] परिमापेन्दुशेखर शास्त्रानर्यक्यं तु वृद्धिसज्ञासूने भाष्ये तिरस्कृतम् । सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्तु सरूपमूत्रस्थकैपटरीत्या प्रधानानुरोधेन गुणभेदकल्पना तावत्प्रकृतिकल्पनया कार्या प्रत्ययनिवृत्तौ च तत्कल्पितप्रकृतेरपि निवृत्ति. कल्प्येति गौरवमित्यन्यत्र विस्तर ॥४१॥ परान्नित्य बलवत् ॥ ४२॥ । कृताकृतप्रसङ्गित्यात् । ताप्ताभाषकस्याभावकल्पनापेक्षया कृतामावक- स्थैव तत्कल्पनमुचितमिनि नित्यस्य वलवावे बीजम् । तदाह । कृताकृतप्रसनि नित्य तद्विपरीतमनित्यम् । अत एव तुदती यादौ परादपि गुणान्निस्य वाशप्र य. यादिर्भवति ।। ४३॥ यद्वयक्तिमबन्धितया पूर्व प्रवृत्तिस्तद्वयक्तिसबन्धितयैव पुन प्रवृत्तौ कृताकृत प्रसाहित्यमियाशयेनाह। शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ।। ४३ ॥ इद शदे शित [१. ३. ६०] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि न्यविशतेत्यान विकरणे कृते तदन्तस्याडकृते धातुमावत्येत्यानित्य इत्युक्तम् ॥ ४३॥ ध्वनितमिति। तब हि इको यणचि इयनेन इक' स्थाने प्रत्येक चरवारो यण कृता । पश्चाश्च स्थानेन्तरतम इति परिभाषया अन्तरतम पवावशिष्यत अन्ये घ निवर्त त इति नियम कृत्वा अन्ये निवतिता । तेन अत्र शास्त्रे उक्तन्यायस्य सचारी निरस ॥४२॥ प्रसद्वित्वादिति । कृतेऽकृते च य प्रसङ्ग सोस्थास्तीत्यर्थ * वीजमिति । सबन्धिनयवेति । यादृशीं शब्दमवृत्तिमुद्दिश्य पूर्व कार्य प्रवृत्त तमेव शब्दगदिश्य पुन प्रवृत्ती तस्य तिस्यत्व नान्यथेत्यर्थ ॥ १३ ॥ न्यविशतेति । नेचिंशापारमनेवरम् । अत्र धिकरण-अडागमयो: प्रासपी- DHM read तारुत मनि यम् as a separate परिमाषा ACE D G H NP धातुमात्रस्येन्यानि य, B. om इति । मानस्येत्त्पनिय एकाद्यास नाकर ठवावयाचा असतांना दोन अर्ज आरे, एक जवळच्या मनुष्याचा आणि दुसरा अय इसमाचा त्या ठिकाणी दुसरा टवरा तरी जवळचा टवला पाहिजच अशी स्थिती असताना जवळचाच ठेवणे उचित १ * 10 ·- -- परिभाषेन्दुशेखरा [ परि. ५, तत्तुल्यन्यायेनाह। शब्दान्तरात्प्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुवतचा. नित्यत्वम् ॥ ४४ ॥ एतन्मूलकमेवाह । लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ४५ ॥ अतिदेशविषय इयमसिद्धवत्सूत्रे कैयटेनोक्ता ।। १५ ॥ यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेण तद्विधेयकार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारो यदापि व्यक्तिविशेषाश्रयणाभावस्तदाह । कचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ।। ४६ ॥ कृते द्वितीये नित्यत्वेनाभिमतस्यै पुनःप्रसङ्गमानं नित्यत्वव्यवहारे प्रयो- जकं न तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्गो ऽपि तथेति भावः ॥ ४६॥ निस्यत्वाद्विकरणः। विफरणे कृते निविश इति अदन्तव्यक्तः अटू प्राप्नोति अङ्क स्याविधानात् । बिकरणाभावे शान्तब्यक्तेः अटूमाप्तिः । एवं च यद्यक्तिसंबन्धित- येति नानित्यत्वम् । अत्र शब्दान्तरारप्राप्नुवन् इति शप्रत्ययस्य अनित्यत्वं न ग्राह्यम् । अत्र उदाहरणान्तराणि भैरवीतः अवगन्तव्यानि ॥४३॥ ध्यतिरेकेणोति । एतेन लक्षणान्तरेणेति परिभाषाया अविषयः सूचितः । व्यक्तिविशेषेति । पतेन यद्यक्तिः इत्यस्य निरासः सूचितः। वाधकाबाधितत्वे सति यस्य फलोपहितस्वं तनित्यमित्यर्थः । यस्य नित्यत्वं वक्तव्यं तद बाधकाबाधित- मपेक्षते । स्वापयतीत्यत्र बाघकावाधितं विद्यते । तुदतीत्यादी बाधकाबाधितं विद्यते । फलोपहितस्योदाहरणं शोधनीयम्। तस्य कल्पनं विस्थम् - चिधातोः सनि गुणदीर्घयोः माप्तयोः निन्यावाद् गुणे चे स इत्यवस्थायां पकारस्य यदि दीर्घ पकास क्याप्तहि फलोपहितः स्यात् परंतु फित्वानुण पधात्र नेत्यर्थः ॥ ४६॥ • Cश्यम्यायना; A. D. G. H. M. E. K. B. एतस्यन्यायेनाइ D. B. H. श्यानित्यम्, A. B. D.G. H. AM. K. P. कपिाहता; C. om. चित्. E. प्रसाट्न- स्वमात्रेणापि. C. EG. 'स्य पुनःममनमा नित्य, A. B. D. H. I. K. श्य प्रसङ्गमात्रनित्य ५ BH. P. 'प्रसङ्गोऽपि तथेति भावः । A.D.G.ME.K.C. प्रसद्गः। .

·परि. ४,४९] परिमापन्दुशेसर -- तदाह यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४७॥ चित्तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्ग एव गृह्यते । तदाह । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्त विहन्यते । तदप्यनित्यम् ॥ ४८॥ सप्तमे कैयटेनैतदुपस्तम्भक लोकव्यवहारद्वयमुदाहृतम् । वालिसुप्रीवयोm. ध्यमानयोर्भगवता वालिनि हतेऽपि सुग्रीवस्य वालिन प्राबल्य न व्यवहरन्ति । भगवत्सहायै पाण्डवैर्जये लब्धेऽपि पाण्डवाना प्राबल्य व्यवहरन्ति चेति ।। सर्व चेद लक्ष्यानुरोधाट् व्यवस्थितम् ।। १८ ॥ लट प्रथमस्य [२. ४ ८५] इति सूत्रे भाष्ये स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ १९ ॥ इति पठ्यते ॥ तदनित्यम् । अस्योदाहरण वापयात । युष्मच्छन्दापिणाचे प्रत्ययोत्तरपद- योश्च इति त्वादशः । तथा च श्व अद् इ इत्यवस्थायां पररूपटिलोपी प्राप्ती । तत्र पररूपे कृते अकृते च टिलोपस्य प्राप्तिवियते । प्रकृरयैकाजिति पररूपे कृते प्रकृतिमावस्य प्राप्तिरित्यन्यादेशाहिलोपस्य प्राप्तिमात्र विद्यते । अतो नित्यत्वा हिलोप पूर्व ॥४७॥ तदप्यनित्यमिति । अस्योदाहरणम्- अस्मै । अत्र नित्यत्वान् डे' स्मै पश्चाद्धलि लोपः। ययत्र पूर्वोक्त नित्यन्त्र गृहोत तर्हि स्मै इत्यादेशे कृतेपि अनायक इति प्राप्तिमात्रस्य सत्यात्तस्यापि नित्यस्व स्यात् । तथा च स्मै इत्या- देशात्परत्वादनादेश स्यादिति शम् ॥ ४८॥ A GHRP यस्य २, BC. om च CPGH नेत° A Boom A. BCE. D G H I K दुपटम्मक E D G H I K. C दयमुदाहृतम्, B द्वय समुदाहृतम् A 'य. मुप यस्तम् B D H A पहरन्ति ऐति, DA.G E.C व्यवहारात ६ AC ED. G H ILA स्त्यानुरोधा', लक्ष्यानुसारा A CG E and Bhasya ad III, 1, 3 स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्धिधिर- नित्यो भवति, B DH IF स्वरभिन्नस्य प प्राप्नुवन्तिपिरनित्य ३ ५ ·परिमापेन्दुशेखरः [परि.९,५. यत्र त्वेकस्यैव कार्यस्य परत्वं नित्यत्वं च तत्रेच्छयान्यतरत्तदुभयं वा तस्य बलवरखे नियामकमुल्लेख्यम् ।. अत एव तत्रतत्र परवान्नित्यत्वाञ्चेति भाष्य उच्यते । वस्तुतस्तत्र परस्खादित्युक्तिरेकदेशिनः । स्पष्टं चेदं विप्रतिषेधसूत्रे कैयटे ॥ णौ चङि (७. ४. १) इति हूस्वापेक्षया नित्यत्यान्तरङ्गत्वयुक्त द्वित्वस्य प्रथमतः। प्रवृत्तौ नित्यत्वादित्येव भाष्य उका ।। एवं नित्यान्तर हयोर्बलवत्त्वमपि यौगपद्यासंभव एवेति बोध्यम् । ४९ ॥ नित्यादप्यन्तरङ्ग बलीयो ऽन्तरङ्गे बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात् । तदाह | असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ।। ५० ॥ अन्तमध्ये बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्ये ऽन्तर्भूतान्यङ्गानि निमि. तानि यस्य तदन्तरङ्गम् । एवं तदीयनिमित्तसमुदायाबहिर्भूताङ्गकं बहिर- गम् । एतच खरवसानयोः (८. ३.१५) इति सूत्रे ऽसिद्धवस्सूत्रे च भाष्य. कैयटयोः स्पष्टम् || अत्राङ्गशब्देन शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यते शब्दशा- स्त्रे तस्य प्रधानत्वात् । तेनानिमित्तकस्य न बहिरङ्गत्वम् । अत एव न तिसृचतसृ (६. ४. ४) इति निषेधश्चरितार्थः । अन्यथा स्त्रीवलैपार्थ- अन्तरले इति । अस्याः परिभाषाया उदाहरणम्- अदीदिपत् इति । अत्र णिचं निमित्तीकृत्य प्राप्तो गुणो नेत्यर्थः । बहिरङ्गत्वात् । अत्र घटकतया अन्त- रङ्गवं गुणस्येति बोध्यम् । अन्तर्मध्ये इति । कस्य मध्ये इत्याकाक्षायां उप- स्थितत्वाद् बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायो गृह्यते । ननु अङ्गशब्दो निमित्तवाची निमित्तं क्वचित्संज्ञा क्वचिदर्थः क्वचिच्छब्दश्च । अतः परिभाषया कस्य ग्रहण कार्यमित्याकाङ्क्षायामाह-अङ्गशब्देनेति चरितार्थ इति । तथाहि । अनि. मित्तस्य बहिरङ्गत्वे स्वीकृते अयं निषेधो व्यर्थः । त्रिशब्दादामि त्रेग्नयः त्रिच- C.तत्रेच्छया युगपदुभयं पा; A. B. G. H. M. तोच्छयान्यतरदुमयं वा; D AL. P. read तदुभयं, A. B. D. E. K. G. C. P. वस्तुतस्तत्र, H. M. वस्तुतस्तु तत्र. A.C. E. G. H. K. M. "द्वित्वस्थ . B. "द्विवचनस्य C.G. एवेति बोध्यम् ; B. D. H. M. om. इति, ५ H. P. निमित्तमेव ; A. B.C. D. E. G. M. om. एव. ६ तेनानिमितस्य. v B. D.EM. खीत्वनिमित्तक, २ ४ ·परि.५.] परिमापेन्दुशेखर निमित्त कतिप्रपेक्षयान्तरङ्गवास्त्रयादेशे तदसंगतिः स्पष्टैव । अत एव त्र- यादेशे सन्तस्य प्रतिषेध इति स्थानिव सूत्रस्यमाध्यवार्तिकादि सगछते ॥ तुरो. खियां तिस चतस द्वस्वनयापो नुट् इति कार्यत्रयं मातम् । नुटि कृते दार्पश्च । तत्र श्रीस्वरूपार्थमापेक्षवेन तिमादेशो बहिरङ्गः । अतम्रयादेशनुटोः प्राप्तयो. प्रथमोपस्थितावेन पूर्व अयादेशः पश्चानुटि ततो दीर्घः । ततः सापेक्षया बहिरङ्ग- भूतस्तिनादेशः । स्थानिवद्भावेन त्रिशब्दावात् पुनश्च दीयों न मानोति । टक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते इति व्यापात् । यद्यपि वर्णभेटारक्ष्यभेदस्तयापि आदेश. कृती लक्ष्यभेदो नागीश्यिते इति वचनम् । अत्र प्रमाण नु महिवदोरोदवर्णय इति सूत्रे ओत् इति तपरकरणम् । तद्वि उदवोढाम् इत्यत्र ढावादीनामनिद्धत्या- पूर्व दी ढाई होणे अवस्प ओकारे कृते पुनः बदबजेनि वृद्धिर्भा मूत किं तहि ओकार पवावशिष्यतेति कृतम् । परंतु भाष्यकार. वर्णमेदाहक्ष्यभेदे सत्यपि लक्ष्यलक्षणन्यायेन पुनर्वृद्धेरप्राति स्वीकृत्य तपरकरणं प्रत्याक्ष्यातम् । यतः वर्णभेदे मत्यपि तपरकरणं प्रत्यारयायते तेन धनयति आदेशकृत इति । पर्व च निमृणामित्यर पुनर्धािभावे सिद्ध न तिम० इति निषेधो व्यः । स ज्ञापयति अर्थनिमित्तकस्यति । ततश्च त्रि आम् इत्यवस्थायां सर्वापेक्षया परत्वात्तिनादेश नुर्टि प्रातर्विधारणाय 'म तिम्' इति वक्तव्य सकृद्गतिन्यायाच । अन्यत्रफलं तु अतिविणे । अरनिया इति इयद् प्रातः नुम् प्राप्तः । तत्र अर्थसापेक्षत्वेन वहिरइ बास्वीकारादन्तरङ्गवादियद् न, किं तु परत्वानुम् । एव चार्थनिमित्तस्य न बहिरङ्गत्वम् । तथैव संज्ञासापेक्षस्यापि । न तिमृचतम् इति सूत्रे त्रिचतुरो. स्त्रिया तिमृचतसृ इत्यस्य सबद्धत्वेन न तिमृचतम इति ज्ञापकान्सज्ञासापेक्षा स्येति तिमृचतम्रोविभक्ती परतो विधानात् । अत एव 'पतेन गौधेरः पर्चरन् । इत्यादिशेखरो युज्यते । सन्तस्य प्रतिपेध इति । त्रिशब्दात् आमि तिम्रादेशे कृते स्थानिवद्भावेन त्रिशन्दात् अयादेशे प्राप्त स्थानिवभावनिषेधार्थ वानिक सन्तस्य प्रतिपेव इति । १ अन्तो यस्य स अन्तस्नादृशश्च तिसूचतम इति शब्दः । ततश्च तिम्रादेशस्य त्रिशब्दवाभावाद यादेशो नेति वातिकाभिप्रायः। भाष्यकारेस्तृ सकृद्वतिन्यायेन सिादं कृत्वा बार्तिकं प्रत्यास्यातम् । अन्यथा उतरीन्या टश्येलक्षणन्यायेन त्रयादेशाभावे सिद्ध निषेधो व्यर्थ. स्यात् । एतेन गौधेरः इत्पत्र गोधापा दक् इति ढस्प पपादेशे गौथेयू र इत्पवस्यायां वलिलोपे कर्तव्ये अन्तरनपरिभाषा प्रवर्तत । अन्तरले वलिलोपे वर्तव्ये असंज्ञासापेक्षाबेन बहिरवस्पैयादेदास्यासिद्धत्वम् । तथैव पचेदित्यत्र ' अनो येयः' इति दयादे- १ A. D. EG. K. C. B. I. त्यूवस्थमाध्य"; B. सत्र एव माध्य.

·परिभाषेन्दुशेखर. [परि. ५. एतेन गौधेर पवेदित्यादवियादीनामङ्गसंज्ञापेक्षत्वेन बहिरङ्गतयासिद्धत्वा- द्वलि लोपो न स्यादिति परास्तम् | एयादेशादेरपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्ग- वाच ॥ ननु येन विधिस्तदन्तस्य (१.१.७२) इति सूत्रे भाष्य इको यण्णाचे - शस्थापि । परास्तमिति । ननु तहिं प्राचीनेस्तन्मते एयादीनामसिद्धत्वा- यलोप फ्थ क्रियते इति चेत्तहि वलिलोपे अन्तरसपरिभाषा न प्रवर्तत इति स्वीक्रियते । तद्विषये प्रमाण तु 'चेले काप ' इति निर्देश । यीधातो सकाशाणिचि अतिहील्लीरीयीत्यना पुकि यलोप कर्तव्य । परनु अङ्ग सज्ञासापेक्षत्वन पुगागमस्यामिहत्वास न स्यात् । एव च सति कापरिति पाणिनिना उच्चार्यत तदेव सूचयति-वलिलोपे अन्तरङ्गपरिभाषेति । प्रमा. णान्तरमपि ज्वरत्वति सूत्रे निविग्रहणम् । तद्धि उपधावकारयोरूठा कृतयो स इति रूपसिद्धयर्थं क्रियते । परतु तन्न कार्यम् । सिविधातो. विपि च्छो शूडनुनासिके च इति वकारस्प ऊठि यणि च कृते स्म् यू ऊन इत्यवस्थाया अन्तरङ्गे वलिलोप कर्तव्ये अनसज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्य ऊठ असिद्धत्वम् । एव च वकारपरत्वाद् बलिलोपे झू इति रूपसिद्धी ज्वरत्वरेति सूत्रेण उपधावका- रयोरुट्विधान व्यथ ज्ञापयति-वालेलोपे अन्तरगति । तथा च वल्परकत्वाभावेन बलोपो न स्यादिति निधिग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्र फलम्-अक्षयू । अत्र ऊठोऽसिद्धत्वाभावाद् यलोपो नेत्यर्थ । एव च गौधेर पचेत् इत्यत्र बलिलापे अन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति स्वीकृत्य सिद्धि क्रियते प्राचीन । सज्ञामा- पेक्षत्वेन बहिरङ्गत्व सर्वापक्षया प्रबलमिति प्राचीन स्वीक्रियत । अन्तरङ्ग- न्याच्चेति । अन्तरङ्गकथनेन अन्तरड़े कृते एयादेशे प्राप्यमाणस्य परानमित्त- कत्वेन बाहिरङ्गस्य वलिलोपस्य असिद्धत्वम् इति प्राप्यमाणस्य बहिरङ्गत्वक्थन प्रतीयते । परतु नैतत्तथालेखनम् । किंतु प्रतिद्वन्दिकोट्यै प्राचीन वलिलोपे न्तर उक्त । तन्न युक्त किं तु विपरीतम् । पयादेशादिरवापरनिमित्तकत्वनान्तरङ्ग शति अनेन प्रतिपाद्यते । न तु अन्तमध्ये बहिरङ्गनिमित्तकसमुदायमध्ये इत्यर्थ केन असिद्ध बहिरङ्गमन्तर) इति वचनेन बहिरड्न नाम घटकतया निमित्तसमु. दायान्त पातिनिमित्तकावन अन्तरङ्गाव सिध्यति । न तु अपरनिमित्तकदैन । अत तद्विषये प्रमाण किमिति चेदुच्यते । यो बाहिरगनिमित्तकसमुदाय तदन्त • - HAN wwwunny www N A. E BP पवेदित्यादा, A DK C G H I पचेन्नित्याढाव २ P reads सज्ञासापेक्षपन A B D E KM HG याची. ३ ·परि. ५.] परिभाषेन्दुशेखर. (६ १.७७ ) इत्यादावपि तदन्तविधौ स्योन इत्यत्रान्तरङ्गत्वाधणो गुणबा- धकत्वमिष्यते तन्न सिध्येदूनशब्दमाश्रित्य यणादेशो नशब्दमाश्रित्य गुण इत्यन्तरङ्गत्वाद् गुण एव स्यादित्युक्तम् । अत्र कैयट. । सिवेर्बादुल कादौ पातिनिमित्तान यदि अ तरङ्ग भवति तहि तादृशा बहिरनिमित्तसमुदाय यस्य किंचिन्नापक्षित तस्य अन्तरङ्गत्व स्यादवेति कै मुतिकन्यायेन अपरनिमित्त करवेन अन्तरङ्ग सिध्यति । प्रमाणातरमपि वियते । तथाहि । ऊकालोऽन्झस्वदी र्घप्लुत इत्यत्र ऊ इति निर्देश प्रमाणम् । अत्र उच अश्च ३श्व इति समाहार इन्द्रे सत्र मुबलुकि हवा नपुमकेति हस्व प्राप्त । किंच सवर्णदीर्घश्च प्राप्त । यदि अपरनिमित्तकावेन अन्तरदत्त न गृह्यते तर्हि द्या प्राप्ती परत्वाद् दीर्घ स्यात् । सतश्च हस्ते कृते उकाल इति रूप स्याद । लाघवात्तथैवीचारयेत् । यत दर्षि उच्चार्यते तस्मादपरनिमित्तकावेनान्तरङ्गत्व विद्यते । तथा च ऊकाल इति रूप स्यात् । तथाहि उ ऊ ऊ३ इत्यत्र समाससज्ञाया सुलुकि नपुसकहत्व माप्नोति । तत्र प्रातिपदिकापेक्षा हस्व वर्णयसापक्ष परश्च दीर्घ कर्तव्य । सच पूर्वोपस्थितिकवात उ ऊ ऊ३ इत्यत्र पूर्व भवति । ततश्च ऊ इति जातम् । नत्र हस्वसवर्णदीर्घयो प्राप्तो अपरनिमित्तकत्वेन अन्तरगत्वात्पूध हम्व । उक इति दी ऊकास इति स्यात् । अतो दीर्धनिर्देशो युज्यत इति भाव ॥ तथर च फथ स्पासिद्धिरिति चेदुच्यते-उ ऊ ऊ३ इत्यवस्थाया प्रथमापस्थितत्वात आयदीर्घ कृत ऊ ऊ३ इत्यवस्थाया हस्वदीर्घयो प्राप्ती अन्तरगुत्वाद् हस्व, सज्ञाकृतबाहिरङ्गत्वस्थानाश्रणात् । पश्चाद् हस्वसवर्णदीर्घ दीर्घनिर्देश सगछते । अपरनिमित्तकत्वेन अन्तरद्भाश्रयणस्य फल पचावेदम् । अत्र एत ऐ इति ऐन्व न । अन्तरङ्गे पेल्वे कतत्वे बाहिरङ्गस्य गुणस्यासिद्धवम् । नाजानन्त इति तु न । अजानन्तर्याभावात् । पत इत्यस्य पष्टयन्तस्वात् । ननु सवाभ्या वा मो इति कुतो न प्रवर्तत तहि सवाम्यामित्यत्र सकारोदाहरण मध्यमपुरुप एव समवनि । अत साहचर्यपरिमाया धकापिरपापि मध्यमपुरुष पत्र पोयम् ॥ तवन्त विधाविति । येन विधिरिति सुत्रमाध्ये यत्र विशेष्यं नास्ति तत्र शम्दस्वरूप विशेष्यमध्याहत्य तस्य तदन्तविधि मियते। तथा च को पणचि हायस्य गन्तस्य यणादेश स्यादजादी शन्दस्वरूपे परे इत्यर्थ । एवरीत्या इण्यते इति । सि ऊन इत्यवरथाया छघूपधगुणयणो प्रासयो अ तरङ्गन्यायण इत्यर्थ । अत्र अन्तरङ्ग व विस्थम्। यण ऊन इति अनादिसमुदाय निमित्तम् गणस्य तु तदन्त पाती पकोवयव इति । अन गुणोन्तरङ्ग । एतदुपपादयति । कैयट इति। सिवनप्रत्यय ·परि.५.] परिमापेन्दुशेखरः स्यादिमांध्येण च परिभाषायामशब्देन संतम्याधन्तोपानं शब्दरूपं. नि. मित्तमेव गृह्यत इति स्पष्टमेवोकम् ॥ यत्तु कैयटेन तदन्तविधिपक्षे परत्वा- दुणः प्रामोतीत्युकं तत्तूनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाप्यासंगत्या चिन्यम् ॥ वलि लोपेऽन्तरमपरिमापा न प्रवर्तत इति तु न युक्तम् । तत्सूत्रे भाष्य च गुणस्य संज्ञापञ्चकसापेक्षवेन अन्तरको यण् भवति । एवं च तत्तन्निमित्ता- पेक्षया द्वयोरप्यन्तरद्वं प्राप्तम् । अतः परत्वाद् व्यवस्था क्रियते । परत्वं च एणस्य | अन. परत्वाद् एण. इति के यटेनोक्तम् । ननु नैतत्परत्वं युज्यते । कैपटरीत्या परस्परनिरूपित परस्परस्यान्तरद्धन्वं बहिरङ्गत्वं च विद्यते तत्र असिद्धपरिभाषया परस्परनिरूपितपरस्परस्य असिद्धये प्रतिपादिने पकस्मिलक्ष्य युगपद् इयो. विरोधी नास्ति । अतः परत्वं कथमिति चेटुच्यते । अत्र युगपद. संभवरूप पर विप्रतिषेधो गृह्यते न तु परस्परविरोधरूपः । अत्र युगपद् हपोर. संभवो विद्यते अतः परत्व युज्यते । नन्वेवमसिद्धवदामात् इत्यनेनापि परस्पर- दृष्ट्या परस्परस्पासिद्धत्वप्रतिपादनादेकास्मिल्लक्ष्ये योर्विरोधाभावपि पुगपद. समवरूपविप्रतिषेधस्य ग्रहणं युज्येत । अतः परत्वविपये घुमास्थति मूत्रस्थं हलीति ज्ञापक व्यर्थमिति चेत्सत्यम् । हलिग्रहण न विप्रतिपेघस्य अपूर्वबोधक किं तु युगपदसंभवरूपो यो विप्रतिषेधो गृह्यते तस्य पोषकमात्रम् । पूर्वत्रासिद्ध- मित्यधिकारे तु न विमतिषेधः। पूर्वदृष्टया परस्यासिद्धत्वे तस्यातीव दुर्बलावाद । एवं च ममबलस्वाभावास विप्रतिषेधः । नन्देवं कैयटोक्तं परत्वं युज्यते कथे- चित्परंतु ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशः नशन्दमाश्रित्य गुणः इत्यन्तरङ्गत्वाद् गुण पब स्यात् इति भाष्यं कथं लापनीयम् । तत्र परत्वस्यानुक्तारोति चेदुच्यते । अन्तरद्वन्वादुमयोः समबलत्वन परत्वाद् गुण पव स्यादिति वाक्यशेषेण योज्यम् ।। चिन्त्यमिति । ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशः नशब्दमाश्रित्य गुण इत्यन्तर- गन्याद्गुण एवं स्यात् इत्यस्य स्वरसतः पूर्वोक्तोथो न भवति । अतोवासंगतिः । एवं संज्ञाकृतबाहिरड्वत्वमाश्रित्य गौधेरः पचेरन इत्यादी यलोपविषये प्राधीनोक्त समा. धान खण्डपीत-वीललेोप होत । अत्र भाष्य कौरः पद्ज्ञाया नलागीसद्धवस्य प्रयोजनं नास्तीत्युक्तम् । एतद् भाग्य प्राचीनः अन्तरदायां पदसज्ञायां कर्तव्यायां • A. B. D. E.G. K, भाष्येण परि० : C. oमाम्य च परि; P. माण्ण पपरि 2 A.P. सप्तम्य यन्तोपात ; BA.D. E.K.G.H. Af, ससम्पायन्ततयोपात्त A. D. E. M. H.G. तत्स्त्रभाष्ये एव, 11 ·८० परिमापन्दुशेखरः [परि ५. णादिके नप्रस्यये गुणवलोपोठां प्रसङ्ग ऊडपवादत्वावलोपं बाधते गुणं त्वन्तरङ्गत्वाद्बाधत । गुणो ह्यासंबन्धिनामिग्लक्षणां लध्वीमुपधामार्धधातुकं चाश्रयति । ऊ तु वकारान्तमङ्गमनुनासिकादिं च प्रत्ययमित्यल्पापे क्षत्वादन्तरङ्गः । तत्र कृते यण्गुणौ प्रामुत इति । एवं च संज्ञापेक्षस्यापि बहिरङ्गवं स्पष्टमेवोक्तमिति चेत् । न । तदन्तविधावपि बहुपदार्थापेक्षत्व- रूपबहिरङ्गत्वस्य गुणे सत्वेन तत्र दोपकथनपरभाष्यासंगतेः । बहिरङ्गा- न्तरङ्गशब्दाभ्यां बहपेक्षत्वाल्पापेक्षत्वयोः · शब्दमर्यादयालाभाच्च । तथा सत्यसि बहपेक्षमल्पापेक्ष इत्येव वदेत् ।। अत एवं विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये गुणाधणादेशो ऽन्तरङ्गत्वादित्यस्य स्योन इत्युदाहरणं न तु गुणादूडन्त- रङ्गवादित्युक्तम् । स्वदीत्या तदपि वक्तुमुचितम् । प्राथम्यात्तदेव वा वक्तु. मुचितम् । मम स्वन्तरङ्गपरिभाषया तद्वारणासंभवात्तन्नोक्तम् । किंच सिद्धा. न्ते नित्यत्वात्पूर्वमूड् गुणस्तूठि यणा बाधितत्वादनित्यः । ऊनशब्दमाश्रित्ये- कृते त्रयाणां कार्याणां प्राप्तिः । तत्र पूर्व नाप्राप्ते बलोपे आरभ्यमाणः ऊट् बलोपं बाधते । ततः ऊड्गुणी प्राप्तौ । तत्र ऊठः अन्तरङ्गत्वाद् यणः गुणबाधकत्वमिष्यते इति भाष्य योज्यम् ॥ ननु नशब्दमाश्रित्य गुण इति भाष्यकारोक्तं न युक्तम् । तथाहि । कार्यो निमित्नतया नाश्रीयते गुणे कर्तव्ये । कार्यों इकारः । तस्य न इति आश्रयः। परतु ऊनशब्दपि यः ऊफारः स गुणस्य निमित्तं इति वक्तव्ये न काचित् क्षतिः इति चेन्न । वस्तुतः तस्य निमित्तत्वाभावात् । किं च उकारस्यापि निमित्तत्व कारणावमिति उच्यते तहि या या कारणता सा सा किंचिद्धर्माव- च्छिन्ना इति नियमात् अस्य निमित्ते कारणस्य को धर्मः इति चेदुच्यते । अल्व हि उपधासज्ञाद्वारा निमित्तं गुणस्य एवं च उकारो निमित्तं स्यात् इति चेन्न । परम्परानिमित्तस्यानाश्रयणात् । किं च । अल्त्वं हि उपधासंज्ञायाःमयोजकम् । संज्ञासापेक्षम्वेन च बहिङ्गरत्वं नाश्रीयते इति सिद्धान्तः। एवं च न गुणस्य ऊकारो निमितं किंतु मशब्द पव । अली नशब्दमाश्रिय इति सम्यगेघ । पहुपदार्थरूपंसंज्ञापश्वकरूपमेव । भाष्यासंगतेरिति। अनशनमाश्रिय यणादेशः नशब्दमाश्रित्य गुणः इत्यन्तरङ्गास्वाद् गुण पव स्यात् इति भाष्यकृता उक्तम् । भवन्मते यदि संज्ञासापेक्षवेन बहिरङ्गत्वं स्यात् तहिं संज्ञापञ्चकसापेक्षत्वेन गुणस्य बहिरङ्गत्वं स्यात् । तथा चान्तरङ्गत्वाद् गुण एव स्यादिति भाष्य निरु- ध्येतेत्यर्थः ।। किं चेति । परत्वाद् गुण इति । अयं कैयटाभिप्रायः । ऊनशब्द- माश्रित्य यणादेशः नशब्दमाश्रित्य गुण इति स्वीकृते गुणः अन्तरङ्गोभवति । तथा C. नित्यत्वात्पूर्व , A. D. E. B. G. H. 1. नित्यत्वाद्गुणात्पूर्व ·. परि. ५.] परिमापेन्दुशेखरः त्यादिभाष्येण च परिभाषायामङ्गशब्देन सप्तम्याधन्तोपात्तं शब्दरूपं. नि- मित्तमेव गृह्यत इति स्पष्टमेवोकम् ।। यत्तु कैयटेन तदन्तविधिपक्षे परत्वा- गुणः प्रामोतीत्युकं तत्तूनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्यासंगत्या चिन्त्यम् ॥ वलि लोपेऽन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति तु न युक्तम् । तसूत्रे माध्य च गुणस्य संज्ञापञ्चकसापेक्षत्वेन अन्तरङ्गो यण् भवति । एवं च तत्सन्निमित्ता- पेक्षया द्वयोरप्यन्तरट्वं प्राप्तम् । अनः परत्वाद् व्यवस्था क्रियते । परत्वं - च एणस्य । अतः परत्वाद् राणः इति कैयेंटेनोक्तम् । ननु नैतत्परत्वं युज्यते । कैयटरीत्या परस्परनिरूपितं परस्परस्यान्तरसवं बहिरङ्गत्वं च विद्यते तत्र असिद्धपरिभाषया परस्परनिरूपित्तपरस्परस्य असिद्धत्वे प्रतिपादिने एकस्मिक्ष्पे युगपद् योः विरोधो नास्ति । अतः परत्वं कथमिति चेदुध्यते । अत्र युगपद- संभवरूप पर विप्रतिषेधो गृह्यते न तु परस्परविरोधरूपः । अत्र युगपद् द्वयोर• संभवो विद्यते अतः परत्वं युज्यते । नन्वेवमसिद्धवदत्रामात् हत्यने नापि परस्पर दृष्ट्या परस्परस्यासिद्धत्वप्रतिपादनादेकस्मिंलक्ष्ये द्वयोविरोधाभावेपि युगपद- समवरूपविप्रतिषेधस्य ग्रहणं युध्येत । अतः परस्वविषये घुमास्थेति भूत्रस्थं हलीति ज्ञापकं व्यर्थमिति चेत्सत्यम् । हलिग्रहणं न विप्रतिषेधस्य अपूर्वबोधक किं तु युगपदसंभवरूपो यो विप्रतिषेधो गृह्यते तस्य पोषकमात्रम् । पूर्वबासिद्ध- मित्यधिकारे तु न विप्रतिषेधः । पूर्वदृष्ट्या परस्यासिद्धत्वे तस्यातीव दुर्बलन्यात् । एवं च समबलस्वाभावाच विप्रतिपेधः । नन्वेवं कैयदोतं परत्वं युज्यते कथे- चित्परंतु ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशः नशब्दमाश्रित्य गुणः इत्यन्तरङ्गत्वाद गुण पव स्यात् इति भाष्यं कथं लापनीयम् । तत्र परवस्यानुक्तरिति चेदुध्यते । अन्तरङ्गाबादुभयोः समबलवन परत्वाद् गुण एव स्यादिति वाक्यशेषेण योज्यम् ।। चिन्त्यमिति । ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशः नशब्दमाश्रित्य गुण इन्यन्तर. हवागुण एवं स्यात् इत्यस्य स्वरसतः पूर्वोकोथों न भवति । अतोत्रासंगतिः। एवं संज्ञाकृतबाहिरसम्वमाश्रित्य गौधेरः पचेरन इत्यादी यलोपविषये प्राचीनो समा- धान खण्डपति-वलिलोपे इति । अत्र भाष्यकारः पसंज्ञायां नलोपासिद्धत्वस्य प्रयोजनं नास्तीत्युक्तम् । एतद् माप्यं प्राचीन: अन्तरङ्गायां पदसंज्ञायां कर्तव्यायां wwwww A. B.D. E.G. K, भाध्येग परिC. भाध्ये च परि० P. माध्यण पपरि २ A.P. समस्यायन्तोपानं , B.O.D. E.K.G.H: I. सप्तम्यायन्ततयोपान A.D. E.M. H.G. तत्सूत्रभाष्ये एव. 11 ३ ·परिमापन्दुशेखरः [परि.५. एव प्रवादिपु लोपातिप्रसङ्गमाशङ्कयोपदेशसामर्थ्यान्न न च पृश्वतीत्या- दौ चारितार्य बहिरङ्गतया संप्रसारणस्यासिद्धत्वेन पूर्वमेव तत्प्रारिति भाग्योक्तेः ॥ यत्तु नलोपस्य पदसंज्ञायामसिद्धत्वात्पञ्चेत्यत्र न षट् (४. १. १०) इति निषेध इति तच्चिन्त्यम् । नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गवं वाच्यम् । तच्च न संकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । पञ्चेत्यत्र निषेधस्तु स्त्रियां यत्प्राप्नोति तन्नेति व्याख्यानसामर्थेन भूतपूर्वषट्वमादा- येति बोध्यम् । अत एव कृति.तुम्ग्रहणं चरितार्थम् । वृत्रहम्यामित्यादौ पद पदसंज्ञाप्रातिपदिकसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्य नलोपस्य असिद्धत्वमिति नलो- पस्यासिद्धत्वान्न नलोप:सुप्स्वरेति असिद्धत्वस्य पढ्संज्ञायां प्रयोजनमिति लाप्यते सत् खण्डयति-यत्तु इत्यादिना । ननु तर्हि नलोपस्य सिद्धत्वाहाप् स्यादिति चेल । पञ्चेति । सामनेति । बाध्यसामान्यचिन्तया नियां यत्मामोति पञ्चत्यत्र दावभावार्थ क्रियते । यदि अत्र पट्रसंज्ञाभावाविषेषो न माप्नोति तहि व्याख्यानं ध्यर्थ स्यात् । यत्तु पचेत्यत्रान्तरङ्गायां पसंज्ञायां कर्तव्यायां वहिरङ्गस्य नलोपस्या- सिद्धत्वमिति असिद्धत्वप्रतिपादनात् पदसंज्ञायां सत्यां न पट्रवस्रादिभ्य इति निषेघान टाबिति सिद्धान्तकौमुद्यामुक्तं तस्यायमभिप्रायः । नात्र यथोद्देशकार्यकालाभ्यां सिद्धिः। तथा हि । यथोद्देशे लुगर्थे कृता संज्ञा स्थानि- बद्भावेन आनेया इति वक्तव्यम् । परतु पट्रसंज्ञायां नलोपेति भाष्यमुद्देश्य- विषयकम् । एवं च नकारस्य विद्यमानस्वादादेशाभावेन तत्स्थानिवद्भावप्राप्तिः इदानी कर्तव्येति चेल। उक्तभाष्येण नलोपस्य सिद्धत्वान्नान्तस्वाभावेन न स्थानि वद्रावप्राप्तिः। कार्यकाठपक्षेपि नेदानी कर्तुं शक्या उक्तभाष्याललोपस्य सिद्ध स्वेन नान्तत्वाभावात् । कार्यकालपक्षे न पट्स्वमादिभ्य इति सूत्रं ष्णान्ता षट्र इत्यनेन एकवाक्यतापनम् । न च म पडिति सुत्रं स्थानिवत्सूत्रेण एकवाक्यतां कृत्वा तेन आनेयेति वाच्यम् । उक्तभाष्यक्रमात् । ष्णान्ता इति सूत्रे भाष्ये उप- देशे पान्ता नान्ता च संख्या पदसंज्ञा स्यादिति उपक्रमं कृत्वा नलोपस्येति भाष्य- * कारैरुक्तम् । अतः पूर्वापरसंदर्भादिदं भाष्यमुपदेशविषयकम् । उपदेशविषयकन्वेन नकारस्य विद्यमानत्वेन आदेशाभावात् । एवं च न किमपि सिध्यति । अतः भूतपूर्वेति । ननु नलोप इति सूत्रस्य त्रिपादस्थित्वे तस्कृतनलोपस्यासिद्धत्वात्कथं स्थानिवद्भाव इति चेदुच्यते । इदुदुपधस्यति सूत्रे अप्रत्ययग्रहणेन असिद्धत्वाभावस्य A. D. E. K.C. M. नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्ष ; B. नलोपस्य पदसज्ञा- सापेक्ष०G.H.P. नलोपे हि पद. २ A. D. E.K.C.G. H. N. संज्ञारतबाहिर B. संज्ञारुतस्य बहिर०. R ·परि.५.] परिमापेन्दुशेखरः स्वनिमित्तकत्वेऽपि नलोपस्य बहिरङ्गत्वाभावात् । भ्यामः पदसंज्ञानिमित्त- त्वेऽपि नलोपत्य तनिमित्तकत्वाभावात् । परंपरया निमित्तत्वमादाय बहिरङ्ग- वाश्रयणे तु न मानम् । ध्वनित चेदं नलोपः सुपू० (८.२.२) इति सूत्रे भाष्य इति तत्रैव भाप्यप्रदीपोहयोते निरूपितम् ।। ज्ञापनात् । अत्रोच्यते । कार्य द्विविधम् । ज्ञातं कर्तव्यं च। तत्र प्राचीनः कर्तव्ये कायें त्रिपायर्या मृत्रं नीयते । अत्र प्रमाणं धर्मिग्राहकमानम् । अमत्ययग्रहणं हि स्थानिवत्सूत्रस्प त्रिपायां प्रवृत्ती मानम् । तञ्चामत्ययग्रहणं आग्निः करोत्ति इत्यत्र पत्वाभावार्थम् । एवं चात्र अप्रत्यय इति निषेधे कर्तव्ये स्थानिवासूत्रमानीयते । इदं धर्मिग्राहकमानम् । लौकिकी युक्तिरपि। किंचिनिमित्ताभावेन विधिसूत्रा- प्रवृत्ती अतिदेशो मृग्यते । तच कार्य कर्तव्यमेव । जाते कार्ये स्थानिवत्सूत्रस्यो. पयोगो नास्त्येव । एवं च कर्तव्ये कार्ये स्थानिवत्सूत्रं त्रिपायो प्रवर्तते । एतत्फल- मवान्द्वामिति प्रत्ययलक्षणेन सादिप्रत्ययमाश्रित्य भभावो न। प्रत्ययलक्षणं प्रति सिज्लोपस्यासिद्धवादित्युक्त कौमुद्याम् । प्रत्ययलक्षणत्रं च स्थानिवन्सूत्रस्य प्रपञ्चः । उक्तोदाहरणे स्थानिवस्त्रदृष्टया सिद्धमिति सार्वत्रिक प्राचीनः स्वीकि- यते तेन दोषोपि देयः । जातं कार्य तु तत्र तत्र प्रमाणं दत्वासिमित्युच्यते । अनेन च दोषो न देयः । यथा रामः इत्यत्र विमर्गः सिद्ध एव कर्तव्यत्वात् । रुत्वं तु प्रत्ययनिर्देशासिद्धं वक्तव्यम् । अचान्द्वाम् इत्यत्र भधूमावः सिद्ध एव कर्तव्य- स्वात् । सिज्लोपस्नु न सिद्धः जातवात् । एवं च प्राचीनमते अमापय इति ज्ञापकात् स्थानिवद्भावं प्रति अन्तादिवञ्चेत्ये प्रति नियमपक्षे विध्यर्थपक्षे वा प्रत्ययलक्षणमुत्रं प्रति त्रिपादीस्थं कर्तव्य सिद्ध, कृतं तु न सिद्धम् । स्थानिवत्सूत्र- स्यौदाहरणं 'अग्निः करोति' इति । अन्तादिवञ्चत्यस्योदाहरणं क्षीरपेण । अत्र एकाजुत्तरपदे णः इति णत्वे कर्तव्ये 'पे' इत्यस्य एकाजुत्तरपदत्वं सिध्यति । प्रत्य- यलक्षणसूत्रस्योदाहरणं' हे दीर्घाहो निदाघ' इति पुसि संबुद्धयन्तम् । अत्र रोमुपीति 'अमुपि' इति निषेधे कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं त्रिपायां सिध्यति । अत्र प्रत्ययलक्षणम सादिमत्ययमाश्रित्य भभावो नेति प्रत्ययलक्षणं प्रति सिल्लोपस्य सिद्धत्वात् इति कौमुदी वार्तिकमते विध्यर्थपक्षे बोध्या। नियमपक्षे प्रत्ययलक्षण- सूत्रस्य स्थानिवत्सूत्रप्रपश्चत्वान्सादित्वस्य विशेषणतया अल्वृत्तित्वादनल्विधा. विति निषेधात् । पतत्सर्वे प्राचीनमतम् । तस्य प्रकृते नोपयोगः । तन्मते नान्त- संख्यात्वरूपपदत्यस्य अवृत्तित्वेन स्थानिझावन आनेतुमशक्यत्वात् । अतः प्रम- . B. तत्रैव प्रदीप ·परिमापेन्दुशेखरः [परि.५० अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकं च बहिरङ्गमसिद्धमित्यर्थः । वृश्वत्यादिषु पदसंस्कारपक्षे समानकालत्वमेव द्वयोरिति बोध्यम् ॥ एते. नान्तरङ्ग बहिरङ्गादलीय इति परिभाषान्तरमित्यपास्तम् । एनामाश्रित्य विप्रतिषेधुसूत्रे भाष्ये तस्याः प्रत्याख्यानाच्च ॥ अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्या इतः अत्र प्राचीनमतं लिखितमिति बोध्यम् । अथ नवीनमतेनोच्यते । तेहि अप्रत्यय इति ज्ञापकारस्थानिव मूत्रं त्रिपायां कर्तव्ये कार्य जातका च नीयते। न चैवं अवान्दामिन्यत्र सादिप्रत्ययमानीय भएमावः स्यादिति वाच्यम् । प्रत्ययल. क्षणमूत्रस्य नियमार्थन्वेन स्थानिवत्सूत्रप्रपञ्चत्वात् । सादिमन्यग्रस्य अलवृत्तिन्वेन स्थानिवद्भाधाभावात् । पतञ्च भ्वादिगणे शेखरे स्पटम् । भषभावविधायके सूत्रे ध्वमाहचर्यात् सपदेन मादिप्रत्यव एवं गृह्यते । प्रकृतस्थले पञ्चेत्यत्र अप्रत्यय- ज्ञापकेन त्रिपायाः सिद्धत्वात् । स्थानिवद्भावेन पट्टत्वं कुतो नानीयते इत्यस्योत्तरं दीयते । यद्यपि अप्रत्ययज्ञापन स्थानिवत्मूत्रं त्रिपायां गच्छति तथापि प्रकृत- स्थले न गरउति । तथाहि । अप्रत्यय इति ज्ञापकान सित्वं प्राप्तम् । नलोपः सुप्. इत्यनेन असिद्धावं प्राप्तम् । 'अन किं ग्राह्यम्' इत्याकाइक्षायां प्रत्यक्षमनुमानार प्रबलमिति अप्रत्ययग्रहणेन ज्ञापित सिद्धत्वं बाध्यते । नलोपः मुप्० इत्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । ज्ञापकसिद्धासत्वस्य चारिताय नलोपः मुफ्० इति व्यतिरेकस्थले अग्निरित्यादी । प्रत्यक्षस्य अनुमानबाधकरवमग्रे स्पष्टम् । एवं भूतपूर्वपट्नमादाये- त्यादिशेखरग्रन्थः सम्यगेर ॥ पदसंस्कारपक्ष इति । पदसंस्कारत्वं नाम पद्समाप्तिपर्यन्तं प्रकृतिप्रत्ययान् प्रस्थाप्य क्रमपूर्वक कार्यकर्तव्यरूपत्वम् । अत्र किंचित् परिभाषाविपयो लिख्यते-अस्यां परिमापायां पट् प्रकारा भवन्ति-अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं, तत्का- लिक, प्राप्स्यमानमिति त्रयः। तथा अन्तरले कृते ते पव त्रयः । अत्र कोयों ग्राह्य इति चेदुच्यते--अन्तरने कृते बहिरवस्यासिद्धत्वक्थनं निष्फलम् । एतेन अयः पक्षाः मताः । तथा अन्तरले कर्तव्ये प्राप्यमानस्य बहिरङ्गस्य असिद्धाय- कथनं व्यर्थम् । यथा गौधेरः इत्यत्र बलिलोपे प्राप्यमाने एयादेशादेपरनिमित्त. रखेन अस्तरङ्गवं वास्तमम् । एतु अन्तरलाय जातवानद व्यर्थम् । अन्त रहे E.P. वृश्चत्यादिषु , B.C.G. वयादिषु. 1. बलत्यादिषु H. श्वनीत्यादिपु. A. D.EK.C.G. JI. द्वयरिति ; B. द्वयोरपि. B. परिमापान्तरमपास्तम्. G... स्त्रभाध्ये, ५ B.M. तत्पत्याख्यानाच्च ।। ६ B. अन्तरङ्गशास्त्रमस्या, १ ३ 3 ·पॉt.५.] परिभापन्दुशेखरः ०५ लिङ्गम् ॥ इयं च त्रिपायों न प्रवर्तते त्रिपाया असिद्धत्वात् । अस्या च वाह - सूत्रस्यमूड्ग्रहणं ज्ञापकमित्येषा सपादसप्ताध्यायीस्या । अन्यथा संप्रसा- रणमात्रविधानेन लघूपधगुणे वृद्धिरेचि (६. १.८८) इति वृद्धौ विश्वौह इत्यादिसिद्धस्तद्वयध्ये स्पष्टमेव । सत्यां ह्येतस्यां बहिरङ्गसंप्रसारणस्सासिद्ध- वालघूपधगुणो न स्यात् ।। न च पुगन्त० (७. ३.८६) इति सूत्रे निमित्त- मिको विशेषणमत एव भिनत्तीत्यादौ न गुण एवं च नाजानन्तर्ये० (परि.५१) एयादेशे कृते वलिलीपो भवत्येव । एवं च असिद्धन्वं व्यर्थम् । जातं तत्कालिक च अवशिष्टम् । तत्रैवेयं परिभाषा प्रवर्तते इति सिद्धम् । लिङ्गमिति । अस्य फलं हे पपोद । अत्र एकपदस्थवर्णद्वयसापेक्षत्वेन अन्तरङ्गे अतो रोरप्लुनादिति उरवे कर्तत्वे वाक्पसंपादकपदान्तसापेक्षप्लुतरय असिद्धत्वम् । एवं च प्लुतस्यासि- द्धत्वात् अतो रोरप्लुतादप्लुते इत्यनेन उत्वं भवति । यद्यपि परिमापादृष्टया प्लुतस्य असिद्धत्वं वियते तथापि अन्तरङ्गमन्वं नासिद्धम् । प्लुतस्यासिद्धत्वेपि न काचित् क्षतिः । स्वदृष्टचा असिद्धत्वस्यापि परं प्रति सिद्धस्य मुभूप्न्यायन असिद्धत्वप्रतिपादन युज्यते । पट चैतउब्देन्दुशेखरे स्वादिसंधी । अतः इयं परिमापा अन्तरदृष्टया प्रवर्तते इत्यर्थः । स्पष्टं चेदमन्तरवपरिभाषातरव- प्रकाशिकायाम् ॥ त्रिपाद्या असिद्धत्वादिति । एवं चान्तरङ्गशास्त्रं न दृश्यते, अतो न परिभाषा प्रवर्तते। सापकमिति । संप्रसारणस्य दि विश्ववाह शस् इति प्रकृतिप्रन्ययसमुदा- योपेक्षितः, गुणस्य तदन्तर्गतः केवलो विप्रत्ययस्तथा च लघूपधमनम् । एवं च मंप्रसारणस्यासिद्धत्वाद् गुणो न । ननु कायर्या निमित्तया नेति परिभाषया अत्र वाह इत्यस्य कायित्वानिमित्तत्वं न स्यात् । तथा च कथमत्र संप्रसारणस्य पहि- रङ्गग्वमिति चैदुध्यते । अत्र उत्तरचतुटयं वर्तते । तद्यथा । गुणानां परार्थत्वादिति न्यायन परिभाषयोः परस्पर संबन्ध एवं न, अतो न दोपः इति पकम् । इग्यणः संमसारणमिति संज्ञायाः दी पक्षी । वर्णमंज्ञापक्षः वाक्यार्थमज्ञापक्षश्चेति । नत्र पाक्यार्थसंज्ञापक्षे कार्यकालपक्षे च वाक्पैकवाक्यता फर्तया । तदानीमपमर्थः । थाहशम्दान्तं पदचं मसंज्ञं तवयवीभृतो यो वाहशब्दस्तदवपदीभूतस्य । यणः इगादेशी भवति इति । अत्र च वकारस्य निर्दिश्यमामादात्तन्मात्रस्येव कायित्वम् । एवं च तस्यैव निमित्तत्वं न स्यात् । अन्येषा निमित्तत्वेनायितुं P. सत्या होतस्यां , A. B. C D.G. H. I. सत्यां हि तत्या. १ ·८६ परिभाषेन्दुशेखर [परि ५. इति निषेधाकय परिभाषाप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रत्ययस्यानांश उत्थिता- काङ्गत्वेन तत्रैवान्वयात् । पुगन्तेत्यादौ कर्मधारयाश्रयणेन प्रत्ययपराङ्गाव. यवलघूपधारूपेको गुण इतोको गुणवृद्धी ( १. १. ३ ) इति सूत्रभाष्यस- मतेऽर्थे मिनत्तीत्यादावदोपाच्च ।। अकारान्तोपसर्गेऽनकारान्ते चोपपदे वहेर्दाहेर्वा विविचारनभिधानान्न स्त एव । वाहेत्यादि तहते किपि बो ध्यम् । धातूनामनेकार्थवानार्थासगति । प्रौह इत्याद्यसाध्वेव वृद्धरणाप्ते । अस्योहस्यानर्थक्यान्न प्रादूहोढो० (६. १. ८९ वा ३) इत्यस्यापि प्रवृत्ति ॥ न च कार्यकालपक्षे त्रिपाँद्योमतत्प्रवृत्तिारेति वाच्यम् । पूर्व प्रति पर. युक्तमेवोति न दोष इति द्वितीयम् । तथा भसज्ञासबन्धिकार्यकाल पक्षे याचे भम् इत्यनेन वाह ऊठ् इत्यस्य वाक्यैकवाक्यता कृत्वा शस्प्रत्ययस्य सप्रसारण- निमित्तस्बेन बहिरङ्गत्व गुणस्य तु अन्तरङ्गत्वमिति न दोष इति तृतीयम् । अगसज्ञाक्षिप्तप्रत्ययेन वाहो विशेषणात इति शेखराक्त चतुर्थम् । अत्र आयम- न्तिम च साधु । मध्यम तु अयुक्तम । तथा हि-द्वितीयोत्तर कार्यानुभवविशिष्ट- वर्णसमुदायघटित० इति परिष्कारेण सह विरोध । तृतीये तु अन्तरङ्गशब्द कथचियोज्यत इति असाध्वव । एव च समसारणस्य वहिरङ्गख स्पष्टमेव । अता गुणो न स्यात् । अत ऊग्रहणमावश्यकमिति चारितार्थ्यम् । ननु उक्तरीत्या समसारणस्यासिद्धत्वपि तत्स्थानिकस्य पूर्वरूपस्य आसिद्धत्य नास्ति । प्रकृते च पूर्वरूप नीयते । तस्य अन्तरङ्गपरिभाषया आसिद्धत्व नास्ति । अतो गुणो भवेदिति स्वाशे चारितार्थ्याभाव । न च सप्रसारणस्य बहिरड्शपरिभापया आस- द्धावान स्थानिकस्य पूर्वरूपस्यापि असिद्धत्व सुलभामिति वाच्यम् । शिवोर्च्य. इत्यत्र गुणाभावप्रसवात् । तत्र हि सुस्थाने जायमानस्य रुत्वस्यासिद्धत्वात तत्स्थाने विद्यमानस्योत्वस्यासिद्धत्व भवेत् । तत्र यदि उत्वदृष्टया रुत्वस्या- सिद्धत्व नास्ति तथापि आद्गुण इत्यस्य दृष्ट्या असिद्धत्व वर्तत एव । अतोन गुणो न भवेत् । यदि तत्र रुत्वस्यासिद्धत्वी सपादोस्थस्य उत्वस्यासिद्धत्व नास्ति इति ब्रूपे तर्हि अत्रापि समसारणस्यासिद्धत्वपि पूर्वरूप सिद्ध स्यात् । तथा च पूर्वोक्तदोष स्पष्ट एव । इयमेव उभयतस्पाशा रज्जुरित । अत्रोच्यते । अनयो- - १ २ A DC.GM गुणवृद्वाति , B om इति B दायूहेत्यायहते A D. वायूह इ याद तु कहत 3 NLP त्रिपायाभेत', A D LB GG H त्रिपाया तप , ·परि. ५.1 ८७ परिमापेन्दुशेखरः स्यासिस्वादन्तरङ्गामावेन पूर्वस्य तन्निरूपितबहिरङ्गत्वाभावातया तस्या- सिद्धस्वप्रतिपादनासंभवात् । न चानया पूर्वस्यासिद्धत्वाचदभावेन तं प्रति परासिद्धत्व पूर्वत्र० (८. २. १ ) इत्यनेन वक्तुमशक्यमिति वाच्यम् । एवं हि विनिगमनाविरहादुमयोरप्यप्रवृत्त्यापत्तेः । किंच पूर्ववेत्यस्य प्रत्यक्षत्वेन तेनानुमा- निक्या अस्या बाध एवोचितः । अतः कार्यकालपक्षेऽपि त्रिपाद्यामस्या अनुप- स्थितिरेव ।। अत एव कार्यकालपक्षमेवोपक्रम्योक्तपुतीरुक्त्वातोऽयुक्तोऽयं परि- हारो न वा बहिरङ्गलक्षणवादितीत्युक्तं विसर्जनीयसूत्रे भाष्ये सिद्धान्तिना । त्रिपादास्थेऽन्तरङ्गे कर्तव्येऽयं परिहारो न युक्त इति तदर्थः । किंतु वचनमेवा. रब्धव्यमिति तदाशयः । अत एव निगाल्यत इत्यादी लस्वार्थ तस्य दोष इति वचनमेवारब्धम् । अन्ययान्तरङ्गवाणिलोपात्पूर्व वैकल्पिकलल्वे तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव।। येऽपि लक्ष्यानुरोधादानुमानिक्याप्यन्तरङ्गपरिभाषया प्रत्यक्षसिद्धस्य पूर्वोत्यस्य बाधं वदन्ति तेऽपि लक्षणकचक्षुर्भिर्नादर्तव्या इति दिक् ।। '- अंत एवोमाडोश्च ( ६. १. ९५ ) इत्यातहणं चरितार्थम् । तद्वि ख. ट्वा आ ऊढेत्यत्र परमपि सवर्णदीर्घ बाधि वान्तरत्विाद्गुणे कृते वृद्धिप्राप्ती रुदाहरणयो(लक्षण्यं वर्तत एव । तथाहि । पूर्वरूपं नाम पूर्वस्य रूपं कर्तव्यम् । अत्र 'पूर्वोक्तम्' इति आकाक्षा विद्यते । सा च 'संप्रसारणम्' इति कर्थित्ते शाम्यति । तच संप्रसारणमसिद्धार्मति तत्स्थानिक पूर्वरूपमसिद्धमेव । पूर्व- रूपस्य विधानात् । शिवोचः इत्यत्र न तथा । गुणः कर्तव्यः तत्र उकारः कुत आगत इति दर्शनाकाड्डा नास्ति । अतः तत्र उकारत्वाद् आद् गुणः इति प्रवर्तते । अत्र पूर्वरूपस्याप्यसिद्धवाहणो न स्यादत्त कङ्ग्रहणम् । अन्यत्र फलं अदी- दिपद् इति ।। 'मनुष्योयं प्रातरुत्यायः' इति न्यायेनास्यां परिभाषायामन्तरङ्ग गृह्यते इति स्वीकृत्य बाहिरडादन्तरगं बठीयः इति परिभाषा तिरस्कृता । एतद्विषये प्रमाण. यति सूत्रकारः । तदेव दर्शयति-अत एवेत्यादिना तद्धि सट्टा आ ऊद्देश्यन्तेन । खट्दा आ ऊढा इत्यवस्थायां सवर्णदीर्घगुणयोः प्राप्तौ परत्वात्मवर्णदीर्घः प्राप्तः A. E.C.G. N. oभावात्तया तस्या; B.om. तया. म. भागदनया तस्या, २ C. H. सिदत्वात्तद्मावेन ; B.G. om. तद्. A. M. अन्तरगयामावेन, ३ B. नियामम्यानुप.. B. माज्ये. ५ B. om. तस्य दोष इति. ६ C. लक्षणेश्चक्षुमिन दर्तण्या इति; BG.HAL लक्षणचक्षामिर्नादरणीया इति. अत एवोमाहोय. अन एव ओमा. B. P.G. गत्वाद् गणे रुते;Com. o. M. H. 'गतादाद् गुणे, . ८ ·८८ परिमापेन्दुशेखर [परि. ५. पररूपार्यम् । साधनबोधकप्रत्ययोत्पत्यनन्तर पूर्व धातोरुपसर्गयोगे पश्चात्खट्टा- शब्दस्य समुदायेन योगाद्गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति सप्रसारणाच्च ( ६. १. १०८) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एहीत्यनुकरणस्य शिधादिशब्दसंबन्धे तु नास्य प्रवृत्तिापकपरसप्रसारणाचेतिसूत्रस्यमाध्यमामाग्येनानित्यं प्रकृतिवदनुकरणमि- तदपेक्षया कृताकृतप्रसात्वेिन नित्यत्वाद् गुण प्राप्तः। तदपेक्षया एकपदे प्रयोगी- योचारणक्रमेण अन्तरवारसवर्णदीर्घः प्राप्त चि पूर्व धानुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण तत. शब्दान्तरेण इति सिद्धान्तेन प्रक्रियोञ्चारणक्रमेण अन्तरङ्ग - वाद् गुणः प्रातः । एवं च द्वयोरप्यन्तरनत्वात्परत्वात्सवर्णदीर्घ इन्युक्तिः । अत्र सवर्णदीर्घ कृते खट्वा ऊदा इति स्थिते गुणे रूपसिद्धिः इति वृद्धिशाधनार्थ कृतं आग्रहण व्यर्थं सज्ज्ञापयति समकालिकप्राप्तिकं चेति । ननु ज्ञापितमपि आडग्रहणं न स्वाशे चरितार्थमिति । तथाहि खट्वा आ ऊढा इन्यस्यां दशायाम- नया परिभापया प्रयोगीयोचारणक्रमेण अन्तरङ्गस्य बलीयस्त्वाचूर्व सवर्णदा खट्वा ऊढा इति स्थिते वृद्धचमाध्या तदाधनार्थं कृतमाहू ग्रहण पुनर्य) सज्ज्ञा पयति-अस्यां परिभाषायां समकालिकप्राप्त बाहिरङ्गं पक्रियोचारणक्रमेण अन्त- रद्धनिरूपितमसिद्धम् । प्रकियोच्चारणक्रमेण अन्तरगनिरूपितं तत्कालिक्वाहि- रङ्गमसिद्ध न तु प्रयोगीयोच्चारणरमणान्तरदृष्ट्या बहिरङ्गस्यासिद्धत्वम् । ओमाडोश्च हत्याड ग्रहणस्वारस्यात् । एवं च अस्या परिभाषाया यसमकालिका प्राप्तबाहिरस्यासिद्धदमुक्त तत्प्रतियोच्चारणान्तरङ्गवहिरङ्गविपरकमेव न नुप्रयो- गीयोचारणान्तरङ्गविषये इति भावः । तथा च तेन सवर्णदीर्घस्यासिद्धावबोध. नारपूर्व गुणे सति वृद्धिः स्यात् । तद्वाघनार्थमाइग्रहणमिति तच्चारितार्यम् । अन्यत्रफलं शोधनीयम् ॥ समानकाठिक्वहिरनं त्रिविधम् । प्रकियोच्चारितक- मेण, नानापदे प्रयोगीयोच्चारितक्रमेण, एकपदे प्रयोगीयोच्चारितक्रमेण अन्वाख्यायमानमिति । ओमाहोत्याग्रहणं किमर्थं तर्हि खट्टा आ ऊदा इन्यत्र वृद्धिधाधनार्थम् । तया हि-ववाआ ऊदा इन्यवस्थायां गुणः संप्राप्तः सवर्णदीपश्च प्राप्तः । न च गुणस्पानियादमिति अमितम्यम् । शम्दान्त- राय मातग्वेन ताप निस्यत्वात् । म प प्रक्रियोपारितकमेग अन्तरगावम् । फुतः । पूर्व धातुः साधनेन पुग्पते पश्चादुपसगेगेति भाग्यात् । तेन पूर्वमूट हति जातम् । एवं च 'आ ऊह इत्यस्य आदी संबन्धः । तेन प्रक्यिोषचारणकमेण B. P. साधनयोधन, C.G. H साधकयोधक', ·८९ परि.५.j परिमापेन्दुशेखरः त्यतिदेशमादाय लब्धाइन एतदप्रवृत्तेः ।। यत्तु पूर्व धातुरुपसर्गेण युग्यते पश्चात्साधनेन । उपसर्गेण तसंज्ञकरान्देन । साधनेन कारण तत्प्रयुजकार्येण । अत एकानुभूयत इत्यादौ सकर्मकवाकमणि टकारसिद्धिरिति तन्न । क्रियायाः साध्यत्वेन बोधात्साध्यस्य च साधनाकासया तरसंबन्धोतरमेव निश्चितक्रिया- बोधेन साधनकार्यप्रवृत्युत्तरमेव कियायोगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकस्य संबन्धौचिस्यात् । ... अन्तरद्वन्वं गुणस्य वर्तते इति वाच्यम् । पूर्वोपस्थितनिमित्तकवेन सवर्णदीर्घ- स्थापि तत्वं सुवचम् । एवं पुनरपि सवर्णदीर्घः प्राप्तः इति आग्रहणं व्य) ज्ञापयति- प्रक्यिोच्चारणक्रमेण अन्तर हब हिरवासिद्धत्यविषये इयं परिमापा प्रवर्तते । पूर्वोपस्थितनिमित्तकावन अन्तरविषये नु न नास्ता प्राप्ति, किंतु लोक्किदृष्टान्तेन प्रथमोरस्थितिरेव । यथा स्वशरीराणि इति शेखरोतो ग्रन्थः। स च शब्दरले स्पष्टीकृतो ज्ञेय । पब व गणे सति वृद्धिर्मवेत् इति तदाधनार्थमाइग्रहणम् । परत तदपि न युज्यते । कुतः । परियोचारितस्य रामकासविषयत्वात् । समकालपामिविपप अन्तरनपरिमापामान न गुणस्य माप्तिः। किंतु सवर्णदीपस्य । अत पुनर्यर्थमाइग्रहण ज्ञापपति- समकाल- प्रातिके अन्ताहपरिमापा प्रवर्तते इति । गुणस्थान्तरनत्व प्रतिपादयति- साधनेति साधनं कारकम् । भाष्ये पटमिति पूर्व धातुः साधनेन पश्चादुपसर्गेण ततः सदान्तरेण इति रीत्या स्पष्टम् । लब्धा इंति : सामान्वं यस्मिन् । भाध्यमामाण्येनेति अनित्यवे हेतु कि चामवृत्तेरपि हेतु एवं च अनिरयन्वाद प्रकृतिबदनुकरणमिति न्यायो न प्रवर्तने । तथा च आदत्वामावान सूत्रमामिः ।। साध्यत्वेनेति। रियते सा किया नाम रियमाणा शाम्या इत्यर्थः। वियते सा निया हायुक्त फेन कियते इत्याकाक्षा वियते । मा प साधनाकाक्षा। एव घ केनचिद क्रियमाणा सा मिपा पारकविशिटेति तदाह- तरसबन्योत्तर. मेवेति ॥ साधनं हि किया निर्वर्तयति नाम उत्पादयति। कारण किया उत्पायते । अवेयं शहा-मयं तहिं पूर्व धानुरुपसर्गेण पुज्यते इति भाष्यम् इति घेदुध्यते । अस्प मायस्पाशपरतु अन्य पव । पूर्व भानुरुपसर्गेण नाम उपसधिन पुग्यते पश्चारसाधनयोधकरययेन इरयो लक्षणया स्वीकार्यः इति । न वं पूर्वभाष्पाप नेतासारभिश्पनेन मण्डनं न युज्यते इति पेषा पूर्व भानुरुपसर्गसंज्ञक शम्न पुग्यते इति पौषिद्धम पारम मा भूदिति तस्य पण्डनम् । एव प भाग्यस्य न पूर्वापरविरोध इति । पर्व प्राचीनपूर्वपक्षी निर्मूलः इति ज्ञेयम् । P. mentions the reading साधताकासालात.

·१० परिमापिन्दुशेखरः [परि. ५. अत एव सुट् कारपूर्वः ( ६. १. १३५ ) इति सूत्रे पूर्व धातुरुपसर्गेणेत्युक्त्वा नैतत्सार पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणत्युक्त्वोक्तयुक्त्यास्यैव युक्तत्व- मुक्त साधनं हि क्रिया निर्वतयतीत्यादिना । उपसर्गद्योत्यार्थान्तर्भावेण धातुनैवा- पाभिधानादुक्तेषु कर्मणि लकारादिसिद्धिः । पछिोतुबाघाय घोतकोपसर्गसंबन्धः।। एवं चान्तरङ्गतरार्यकोपसर्गनिमितः मुट् संकृतीत्यवस्थायां द्वित्वादितः पूर्व प्रवर्तते ततो द्वित्वादि ॥ अत एव प्रणिदापयतीत्यादौ णत्वं यदागमाः (परि०११) इति न्यायेन समाहितं भाष्ये ॥ अत एव प्रत्येति प्रत्यय इत्यादिसिद्धिः । किं च पूर्व धातुः साधनेन युज्यत इति योर्थ उक्तः तस्यैव युक्तत्वमुक्तं भाष्ये । साधनं हि क्रियां निर्वर्तयति नाम उत्पादयति, उपसर्गस्तां विशिष्टि नाम विशिष्टों करोति । एवं च निर्वर्तकाय साधनभूतस्य उपसर्गयोगा इति स्फुटमनेन भाष्येण । नन्वेवमनुभूयते इत्यायुदाहरणेषु फर्मणि छकारो न स्यात् । पूर्वमुपसर्गयोगाभावेन साधनबोधकस्य प्रत्ययस्योत्पनी अफर्मकत्वाद् भाव प्रत्ययः स्यात्, इष्यते तु फर्मणि इति पूर्ने साधनेन युज्यते इति पक्षे दोष पति चेन । पूर्वमुपसर्थन योगः पश्चात्साधनमत्ययोत्पत्तिः ततः उपसर्गसंज्ञकेन शब्देन संबन्धः । पवं च पूर्वमुपसर्गाथेन संबन्धादनुभूयते मुखमिति कर्मणि छकारसिद्धिः ॥ एवं च सदारपूर्वः अदम्पासव्यधायपि इति वार्तिफवयं भाष्ये प्रायास्पातम् । तत्मत्यास्पानप्रकारस्तु यथा-पूर्व धातोरुपसर्गाथेन योगादुपसगाथ- निमित्तफः मुडतिशयेनान्तरलः। पवं च तस्यैव पूर्वमुत्पत्तो संचस्कार इत्यायथें तसूत्रइयं न फर्तव्यमिति भावः। नन्वत्र अर्थसापेक्षावनान्तरगत्वं कथं स्वीकृत. मिति चेत्-यत्र घटकतया धा अपरनिमित्तकत्वेन वा अन्तरदृश्यते तत्र शम्द- रूपाण्येव निमित्तानि गृह्यन्ते । अस्य घटकत्यपरत्यासंभवात् । किं तु शब्दानामेव परत्वम् । फालकृतान्तर तु (समानफालिके) शब्दरूपाणि वा अपरूपाणि या निमित्तानि फयमपि प्राह्माणि । काठकृतेपि प्रयोगीयोचारणक्रमेण अन्तरले अर्थवत्वं म संभवति । असुनुवत् इन्यादावभावात् । अत एव पूर्व धातुः साधनेन पुरयते इति सिद्धान्तेन तिमरपये फतंम्पे गिप्पुको अवश्यं कर्तव्यो । पधानि. प्रायये कृते प्रमि इति योरुपसर्गयोः संबन्धः। ततश्च यदागमन्पायेन पकारस्य दाहापनेन प्रहणं कृत्वा गावं क्रियते । पदि पूर्व भानुरुपसर्गेण युज्यते इति पक्ष: स्पाताई दाइपरथापामुपसर्गपो संपन्धे कृते तदानीं पुगमाघारमपासं दिनेद P. पूर्व R B. C.G. H. and Bhasya om. ft. 3 C.G.H. P. and Bhisya #r* fit, B. om. Po P. स्पादिना माये। ४ G. H. भोतृदोषाप, १ ·परि. ५.1 परिमापेन्दुशेखरः अन्ययान्तरङ्गस्यात्सवर्णदीधै रूपासिद्धिः ॥ यदुपसर्गनिमित्तक कार्यमुपसर्गा- याश्रितं विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वात्तदन्तरङ्गम् । यत्तु न तया तत्र पूर्वागतसाधन• निमित्तकमेवान्तरजम् । अत एव न धातु० (१.१.१) इति सूत्रे प्रेद इत्यत्र गुणो बहिरङ्ग इति भाग्य उक्तम् ॥ किंच पूर्वमुपसर्गयोगे धातुपसर्गयोः समास ऐकस्वर्याचापचिरित्युपपदमतिङ् ( २. २. १९) इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् ।। भावार्थप्रत्ययस्यापि पूर्वमेवोत्पचिः । अत एव णेरध्ययने० (७.२. णत्वं स्यात् । ननु पूर्वत्रासिद्धम् इति विद्यमानत्वाणिजादिकार्याणां विद्यमानवेन कधं पूर्वमसिद्धं णत्वं स्यात् इति चेन्न। पूर्वत्रासिद्धमिति हि फलसचे प्रवर्तते । अत्र फल नास्ति । पूर्व योगे अनन्तर वा णत्वं दुर्वारमिति । अथवा योग्यतामत्त्वे पव तत्सूत्रं प्रवर्तते । यथा ऊर्गुञ् आच्छादने इति धातुमा गत्वं क्रियते । अत्र ऊर्ण इत्यवस्थायां विषादीस्थकार्याप्रवृत्तिपोग्पता नास्ति अतो जन्वं भवति । अत्र यदृद्धचा विरुञ्चारणं तस्यैवोत्तरखण्डस्य साधुत्वम् । अतो नुशन्दस्य द्वित्व- मुध्यते । मणिदापयतीत्यर योग्यता कथं नास्तीति चेदुच्यते--पनि इत्यर्पसंगस: मुदायस्य दावाच्याक्रियायामेवान्दय इट. । णिजन्तान्वये तु नेष्टमेव । पद च विशिटा या दावाच्यकिया तस्यो यदा प्रेरणान्वयस्तदा प्रेपणापा अवियमानावेन तद्योतको णिच् न प्रामोति । एवं गत्वप्रवृत्तिकाले णिचो न योग्यता। अतो न तत्र पूर्ववासिद्धमित्यस्य प्रातिः । प्रेद्ध इति । वावशलोपनिमित्ते आर्धधातु के परे यत्किंचिनिमित्ते गुणवृद्धी न स्त इति पक्षे प्रेद्ध इन्युदाहरणे प्रत्ययापूर्वमेवो- पसमयोगे प्रथमतो गुणः स्यात् । माये तु अन्तरदपरिमापया गुणस्य बहि- रगन्जमुकम् । पर्व माष्यकाराणामपि पूर्व पानुरुपसर्गेण पुज्यते इति पक्षः प्रत्यय इति तु पूर्वमुपसर्गपोगेपि 'सिद्धम् । तथा हि-पद- संस्कारपक्षे प्रति-इ-अ इत्यस्यामवस्थायां वार्णपरिमापया प्रयमतो गुणे प्रायय रनि । मदमत् । तस्याः ममकालयुगपग्रामिविषयकवेन अत्र च पूर्व. धातुरुपसर्गण इति स्वीकारात् प्रथमत उपसर्गनिमित्तककार्यमातिः, पवारसाधन- प्रयुक्तरपति समकालपामिकरवामान परिमापाया अमवृत्तः॥ भावार्थपत्य- यस्येति । प्रस्थीयते संभूपते इत्यादयः सन्ति सोपसगा भावे ।। असमतः । - २ CG. रूपाविदि , B. H. मि. CG H. 'गनिमित्त B. निमित्त. C.G. H. 'निमित्तस्वात्तदन्तरगम, B. om. नटू .

·पर, ५० परिभाषेन्दुशेखर २६) इति निर्देशः संगष्ठते । इदं च सामान्यापेक्षं ज्ञापकं भावतिकोऽपि पूर्व मुत्पत्तेः । अन्यथा तत्र समासापत्तिः। तिङि स्वतिद्धिति निषेधान दोषो यदि भावतिड्युपसर्गयोगोऽस्तीत्यलम् ।। । यत्तु विशेषापेक्षासामान्यापेक्षमन्तरङ्गं, विशेषापेक्षे विशेषधर्मस्याधिकस्य निमित्तत्वात् । यथा रुदादिभ्यः सार्वधातुके (७. २. ७६ ) इत्यंत्र रुदादित्वं सार्वधातुकत्वं च । तत्र सार्वधातुकत्वज्ञानाय प्रकृते_तुत्वज्ञानं प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वज्ञानं चावश्यकमिति यासुडन्तरङ्गः । एतेन यदनुदात्तडित. ( १. ३. १३ ) इति सूत्रे कैयटेनोक्त लमात्रापेक्षयान्तरङ्गास्तिबादयो लकार- विशेषापेक्षत्वाद्वहिरगाः स्यादय इति तत्परास्तम् । विशेषापेक्षत्वे ऽपि तस्य सामान्यधर्मनिमित्तकत्वाभावेन तत्वस्य दुरुपपादत्वात् । परनिर्मितकत्वेन स्यादीनां बहिरङ्गत्वाचेति तन्न । विशेषस्य व्याप्यत्वेन व्यापकस्यानुमानेनोपस्थितावपि तरय निमित्तत्व मानाभावेनाधिकधर्मनिमित्तकत्वानुपपादनात् । भाग्य एवंविधा- न्तरङ्गबहिरङ्गमावस्य काप्यनुल्लेखाच ॥ यत्तु मतुःसूत्रे भाष्ये पञ्च गावो यस्य विशेषधर्मस्येति । यद्यपि निर्मिशेषं न सामान्य तथा निःसामान्य म विशेष इति न्यायाविशेषधर्म उक्त सामान्यधर्मस्यापेक्षा वियते तथा सामान्यध सत्यपि विशेषधर्मा विद्यन्ते इति उभयत्र द्वयोरपि अपेक्षा इति प्राप्त तथापि यत्र विशेप- धर्मापेक्षं कार्य तत्र सामान्यधर्मस्प प्रयत्नपूर्वक ज्ञान विना विशेषधर्मस्य ज्ञानमेव न भवति इति तत्र योरपेक्षा । यथा ब्राह्मणमानयेत्युक्ते प्राणिस्वमनुष्यत्वज्ञान आव- श्यकमेव । यत्र केवलसामान्यापेक्षं कार्य तत्र विशेषधर्मज्ञानं विनापि सामान्यधर्म- ज्ञानं भवति इति न तत्र विशेषधर्मापेक्षा इत्यर्थः । विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वं मामा- म्यापेक्षस्यान्तरसत्वादिति भाष्योतमिति कोपि वदेत् तद् भान्तिमूलकमिति दर्श- नाथू तर माध्यमेव सिद्धान्तिपूर्वपश्येकदेशि-इत्यादिभेदेनानुवति यत्तु इत्या. दिना प्रत्येकसामादित्यन्तेन । न । तथा हि-पञ्चशम्दान्मनु फर्नुमशक्यः । नालमन्यद् व्यपेक्षित नाम यदेकेन संबद्धं तदन्यद् अन्यत्र विशेषेण ईक्षित नाम CG. H. सामान्यापेक्षक, . BP. पूर्वमुत्पत्तेः , C.G. H. पूर्वमुत्पतिः B. बहिरङ्गाः स्थायादय, .. C.G. इति परास्तम्. ५ B.विशेष्यस्य. C.G. H. काप्यनुसार, B. काप्यनुसनाच. ३ ·परि. ५.] .. परिमापेशेवर सन्ति स पञ्चगुरित्यत्र मतुःप्राप्तिमाशय प्रत्येकमसामरिसमुदायादप्रातिपदिक- स्वारसमासारसमासेनोकत्वादिति सिद्धान्तिनोके नैतरसारमुक्के ऽपि हि प्रत्ययार्प उत्पयते द्विगोस्तद्धितो यया पाश्चनापितिरिति पूर्वपक्ष्युक्तिः । द्विगोर्खगनपत्ये (१.१.८८ ) इति लम्विधानाचद्वितार्थद्विगोस्तद्वितो भवति पञ्चगुशन्दच द्विगुरिति उदाराय कैयटः । नता द्वैमातुरः पाञ्चनापितिः पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इत्यादी सावकाशद्विगोर्वहुमीहिणा प्रकृते परत्वाद्वाध इत्याशयेन नैप द्विगुः कतई वहुवीहिरिति सिद्धान्तिनोके तमपकाशमजानानोऽपवादस्वाद्विगुः प्रामोतीति पूर्वपक्षी । अन्यपदार्थे सुबन्तमानस्य विधीयमानबहुबीहेः सख्यायास्तद्धिता विधायमानो द्विगुर्विशेषविहितवाद्वाधकः प्राप्नोतीति कर्यटः । ततः सिद्धानये- संबन्टुं नालंन समर्थम् हर्यधकवचनाद ।प्रकृते च पश्चेति गौशन्देन संबद्धमाअतः मतुपा न संचयो। समुदायादिति । वाक्यस्य प्रातिपदिकामावाद । समासादिति। अयं मावः। तद्धिनार्थोत्तरपदसमाहारे चेयस्य तदितार्य विपये इत्यर्थः सिद्धान्ते वियते। परंतु अत्र तद्धितायें समासी भवति इत्यर्थं गृहीत्वेदमुक्तम् । एवं च मतम. यस्य समासेनोक्तावान पुनःमत पागनापितिरिति पथानां नापितानामपरपम् । अत । अत्र ममारोन अपापे उक्तैपि अपश्यमाययो भवति । प्ररथयार्थ उक्तपि प्रत्ययो भवाति इति विपये प्रमाणमाह-द्विगोलंगनपाये इस्पनेन न हिदिगोदि. हितस्य तद्धिनमायाप लुम्विधीयते । पदि द्विगुसमासन अस्पोनस्वातदिनों न मधेसहि नदिधानं व्यय स्थात् । अतः उन्नपि मन्ययो भवति इति। तेन पाय- नापितिः प्रामोतीति कैपटः । अयं प पूर्वपक्षी उन्मार्गगामी विपते । दिगौरव- का मनसि अकृावा अपवादशनयाः फरणात् । अतः अनेन सह गिद्याप्ती व मीनि। पपा लोके उपयगामिना सद गुमो न प्रीति किन पारशी पक्ष- नासो पलिरिति उत्तरं ददाति तथा अत्रापि पूर्वपशिसदशः सिदान्ती पकशी C.G. मनुमानिमाशाप! B. H. मनुपनौतीमा C.G. H. मिनास्तिनोके, B. सिदान्तिनोन. P.स्पषि: RC G.H. पिपकिमी. P.पालापB.C.G. II. om. परला. CH. पापेन B.G.न. C. G. II. catmir, B. AAIन. D. I. and Kaiyats संम्पापान देना ,CG. मायानदिन यार P.पट DिC.G. N. om. लि. ३ ५ - .

·९४ । परिभाषेन्दुशेखरः [परि.५० कदेश्याह । अन्तरङ्गत्वादहुनीहिः । कान्तरङ्गता । अन्यपदायें बहुव्रीहिविशिष्टे ऽन्यपदार्थे द्विगुस्तस्मिश्वास्य तद्धिते ऽस्तिग्रहणं क्रियत इति । अधिकास्त्यर्या- पेक्षमत्वर्थनिमित्तो द्विगुर्बहिरङ्ग इति कैयट इति । नैषा सिद्धान्त्युक्तिरेतावताप्य- पत्रादत्वाहानेः । असामान्यापेक्षयणो विशिष्टसवर्णाजपेक्षदीर्पण बाधदर्शनात् । किं चोकरीत्या पररवेनैव बाधसिद्धः। किं चात्राधिकापेक्षत्वेनैव बहिरङ्गत्वं केवल. विशेषापेक्षवेनेति नैतद्भाष्यारूढं विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम् । अत एव सुबन्त. सामान्यापेक्षा बहुव्रीहिस्तद्विशेषापेक्षो द्विगुरिति नोक भाष्ये । न चार्यकृतबहि- रङ्गत्वैस्यानाश्रयणादिदमयुक्तम् । एकदेश्युक्तित्वेनादोपात् । अत एवास्तिग्रहण नोपाध्ययं किंत्वस्तिशब्दान्मतुबर्थमिति स्वदभिमतं बहिरङ्गत्वमपि द्विगोनास्तीति उत्तरमाह-अन्तरगत्वादिति । पूर्वपक्षिणा द्विगौरवकाशः न मनसि कृतः । अनेन अन्तरङ्गस्यापवादबाधकत्वं न स्वीकृतम् । विशिटे अन्यपदार्थे । अस्तिरूप- विशेषणविशिष्टे । तदाह-तस्मिन्निति । द्विगोनिमित्तभूते तस्मिन् तद्धिते माम तदस्यारस्परिमंचिति तद्विधायकमूत्रे अस्तिग्रहणं क्रियते इति । नैषा इति। अन्तरत- त्वाद् बहुव्रीहिरियादिरूपा । अपवादत्वाहानेः अपवादस्य अन्तरबाधकत्वात्। तत्र दृष्टान्तमाह-असामान्येति । अचि परतः यः विधीयते। स सवर्णो विधी. यते । अत. स बाधकः । वस्तुतोपवादत्वं नास्ति । अत आह-किंचेति । ननु अन्य- पदार्थे बहुव्रीहि. विशिष्टे अन्यपदार्थे दिगु, तस्मिंश्च अस्य तद्धिते अस्ति क्रियते इति भाष्येण अधिकोस्त्यर्थ इति कयटेनोक्तमिति अल्पापेक्षवेनान्तरङ्गवं सिध्य- त्येकदेशिमतेन न तु सिद्धान्तिमतेन । ननु सामान्यापेक्षमन्तरङ्गं विशेषापेक्षं बहि- रगामिति सिध्यति--अत आह--किंचात्राधिकापेक्षत्वेनेति । अल्पापेक्षमन्तरई बढ़पेक्षं बहिरवामिति बह्वपेक्षत्वेनास्त्पर्थवहिरड्नु भा यारूढमित्यर्थः । विशेषापे- क्षत्वेनेति । सामान्यापेक्षमन्तरङ्ग विशेषापेक्ष बहिरमिति अन्तरङ्गबाहिरङ्ग- भावो भाप्पस्य स्वरसतो न सिध्यति । माध्ये हि तद्धिते अस्तिग्रहण कियते इत्युनम् । तेन हि द्विगोः अमत्यर्थः अधिकोपेक्षितः इति सिम्याति । कैयटोपि तथैव । पवं चैतभाष्येण प्राचीनमते वा सामान्यधिशेषभावेन अन्तरद्वयाहिरङ्ग- भावो न सिध्यति । अन्तरगबाहिरबन्वमपि तस्य नास्त्येवेन्याह--अस्तिग्रहणं नोपाध्यर्थमित्यादिना । तद्धितप्रत्ययविधाने अस्तिग्रहणं नावश्यकम् । पथा मास्य देवता, तस्यापत्यम्, तस्येदम् । अत्यर्थश्चात्र भवत्येव यथा मम्वपि B द्विपरिक्षापंद्विगु. २ C. सत्यानाश्रय', B.G.H. 'वानाथ, ·परि. ५.1 ९५. परिमापेन्दुशेखरः प्रतिपाद्य सिद्धान्तिना मवर्षे द्विगोः प्रतिषेधो वतन्य इति वचनेनैतत्सिद्ध. मित्युक्तम् ।। अत एव तदोः स सौ [७. २. १०६] इति सूत्रेऽनन्त्ययोरिति चरितार्थम् । अन्यपा प्रत्ययसामान्यापेक्षवेनान्तरणस्वादन्त्यस्यात्वेऽनन्त्यस्यैव सत्वे सिद्धे तद्वैयर्य स्पष्टमेव ।। पादः पद [६. ४. १३० ] इति सूत्रे भाष्य- कैयटयोरप्येतदन्तरङ्गत्वामात्र एव सूचित इति सुधियो विमावयन्तु ।। स्यादिति अस्तिग्रहणं न मतुपो निमित्तम् । ननु तर्हि अस्तिग्रहणं किमर्थमिति घेत्-अस्तिमानू धनवान् इति रूपसिद्धरणंम् । तत्र हि अस्तीति विभक्तिपनि- रूपकमव्ययम् । तस्य कनिधसत्ता इत्यर्थः। भावप्रधानमाख्यातं सचमधानानि नामानि इति नियमात् । तत्र च कर्ता विवक्षितं धनमेव । पदं चास्तिशब्दान्मतुपि धमनिष्ठसत्तावानित्यर्थः स्यात् । अस्माकं 'सनाविशिष्टधनवान् । पवमस्त्यर्थो विवक्षितः । म च सामान्यमतुष्प्रत्ययेन न सिध्येत इति तादृशोर्थे मतुब् यथा स्यादित्येतदर्थ अस्तिग्रहणं क्रियत इति । एवं च मत्वर्थस्य नास्त्यर्थापेक्षा इति अर्थापेक्षवरूपबहिरङ्गत्वमपि दिगो नि हति अन्तरगत्वादहुबाहिरित्युक्तमिति एकदेशिमतं प्रतिगय मत्वर्थे इति वचने दिगोनिषधात् पश्चः इत्यत्र न मतुप इत्युक्तम् । मन्वत्र वचनं किमर्थम् । पूर्वमेव परत्वाद् बहुव्रीहिरिरयुक्त पश्वाच अपवादशहा तु भ्रान्तिमूला अंतः सिद्धान्ते परस्त्रासिद्ध एव बहुव्रीहिरिति चेन। विभाषा इति महाविभाषया समासप्रकरणस्य ववक्षितत्वापक्षे दियः प्रायोति सोपि अस्मादचनाचति प्रतिपादयितुं तस्य वचनस्यावश्यकत्वात् । ननु नवीनमते महाविभाषा नाम पका भावस्पैच विकल्पः । एवं च पदैका भावो न गृह्यते सदा द्विरानव स्यादिति चेन्न । पञ्चरित्यत्र दावेकार्थीभावी अन्यपदार्थ- साहितः अन्यपदार्थरहित्तश्च । तो च पथा । पञ्चमोविशिष्ट, इति, पञ्चव- विशिष्टा गाव इति च । यदा अन्यपदार्थसहित एकार्थीभावो गृहीतस्तदा तन्त्र बहुबाहेरन्तर्गतो द्विगुरपि स्यात् । यथा पञ्चगवधन इत्यत्र पकैनैव एका भावेन बहुबोहेरन्तर्गतो दिगुः क्रियते तद्वदाधि स्यात् । एवं चैकार्थीभावस्य कृत- विवक्षाधीनन्वेपि अन्तर्गतो द्विगुः स्पामोपि मा भूदित्येतदर्थे भावर्थे इति वचन. मावश्यकम् । ननु बाधापवादरीत्या परत्वादू बहुव्रीहिरिति यत् प्रतिपादित तत्र दिगुरिष्टो न वा इति चेष्ट एव। यत्र पश्चगवधनः इत्यादित्रिपदबहुवीहिः तत्रैवासाविष्टः न तु दिपदबहुमोहावपि । एवं च पश्चगुरित्यस्य दिगोरभावान्न मतुवृस्पत्तिरिति ॥ १ B. H. And Bhasya वक्तव्य: C.G. वाच्य. B. ननयस्य सत्ये: १ ·परिमापेन्दुशेखरः [परि.५. नन्वेवमसुनुवदित्यत्र लघूपधगुणादुवडोऽल्पनिमित्तत्वाभावादुवङ् न स्यादिति चेत् । न । तत्रान्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्त्वात् । अन्तःकार्यस्वं च पूर्वोप- स्थितनिमित्तकत्वमाशम्दस्य निमित्तपरत्वात् । इदमन्तरङ्गत्वं लोकन्याय- सिद्धमिति मनुष्योऽयं प्रातरुत्थाय शरीरकार्याणि करोति ततः सुहृदां ततः संबन्धिनाम् । अर्थानामपि जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्याकारकाणां बोधक्रमः शास्त्र- कृत्कल्पितस्तस्कमेणैव च तद्बोधकशब्दप्रादुर्भावः कल्पित इति तस्क्रमेणैव- तरकार्याणीति पव्येत्यादावन्तरङ्गत्वात्पूर्व पूर्वयणादेशः परयणादेशस्य वहि: रगतयासिद्धत्वादिस्यनेनाचः परस्मिन् [ १.१.५७ ] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।। तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव यथा पट्न्येत्यत्र पदस्य विभज्यान्वा- ख्याने न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशेऽन्तरङ्गेऽसिद्धतानियामकं प्रागुक्कडोक- न्यायेन तथय लाभादिति वाह ऊठ्। ६. ४. १३२ ]-सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । नन्वेवं पूर्वपकारद्वयन अन्तरगत्वं प्रतिपादितं घटकतया अल्पनिमित्त स्वेन च । अमुनुवत् इत्यत्र न तदेकमपि संमवति । न तावदल्पनिमित्त- फरवेन संभवति । उबडादेशस्य चङ् प्रत्ययो निमितं गुणस्य प्रतिद् निमित्तम् | न च लघूपधस्प अगस्य गुणादेशे क्धं तिच प्रत्यय एव निमित्तमिति वाच्यम् । तस्य उघूपधस्याङ्कप न गुणे निमित्तम्बम् । सप्तम्यन्तशब्देन गुणस्य उक्तस्पैव निमित्तत्वात् । अगस्य च सप्तम्पन्तशब्देन उपानावाभावात् । न च घटकतया अन्तरगवं संभवति यतः त्रु अत् इति समुदाये उ अ इति उबडादेशनिमित्त उ अद् इति गुणनिमित्तसमुदाये अन्न नमिति वाच्यम् । समम्पन्त शन्दोपान- निर्मिनग्रहणादेव. सिइप्रत्ययभिन्न समुदायस्प गुणनिमित्तत्वाभावात्तदन्ततः उबहादेशनिमित्नसमुदायोस्तीति धनुमशक्यम्वादुवढादेशविध्यर्थमपरमैवान्तर दरवं वमिदमवतरणम् --- अन्तःकार्यत्वं चेति । तस्यार्थः । अन्तः नाम पूर्व परफाय सदन्त काय पूर्वोपस्थितकार्यनिमित्तकत्वमिति । अब घ प्रकारद्वयम्-- पूर्वोपरिपतनिमित्तकावं मकियोचारणक्रमेण च । तत्र प्रक्रिपोचारणकमेणान्त- रहवधिपये प्रमाणमाङ्ग्रहणं वर्तते इति तस्य शाने प्रवृत्तिः । अन्यनु लौकिक प्यवहारासिद्धं न तु शापीपम् । एवं च न तदिपये अन्तरादिपरिभाषाप्रवृत्ति- रिति । न तु जातस्यौते । इदमन्तरई न जातस्प पहिरहस्य असिद्धवरोधक P. नरकमेणेव घ, BC.G. N. om. च. G. झमेजर सत्तदोपक. २ . दिपा. P. दिल्पनेनाप', B.C.G.दित्यादिनापः, . १ ·परिमायेन्दुशेखरः बन एव वादोरियादौ वलि टोपो यणः स्यानिवत्वेन पारितो भाग्यकना । मेगावास्याने तदाहरणे पूर्वप्रवृत्तिकत्वमन्तरलं बहिरङ्गस्यासिवमपि निमिताभावादप्राप्तिरूपं बोप्यन् ॥ यत्तेवरीत्या पूर्वस्यानिकमप्यन्तरसमिति दचिन्मन् । प्रजिष्ट इत्यादौ विन्मतो कि टिलोपस्यापर्वादविन्मतोर्ट प्रवृत्या किं नु पूर्द प्रवृत्तिः कायां इत्येव बोधयति ।लौकिकदृष्टान्तात् । दृष्टान्तस्तु 'मनु. प्यायं प्रातल्याय' इत्यादिचॉध्यः। तेन असुनुवत् इति सिद्धिः । अत एवं चाबोरिति । बोटयोरित्यादिकस्य माष्यकारैः स्थानिवभावेन सिद्धिरुका अत- स्तंपा जातबहिरहस्य नियामकत्वं मैब संमतम् । मनु बहुए उत्तरेषु सत्सु सर्वाणि तत्र देयानि इति न निपमः। एवं च कथं भाष्यस्य तादृशोभिभायो गृह्यते इति चेदुच्यते--माष्ये अचः परस्मिविति स्थानिवद्राबेन सिद्धिदर्शिता । वस्तुतस्तु न पदान्तति स्यानिवद्भावनिपेषः प्राप्नोति। परंतु स्वरदीर्घयलोपेषु लोपामादेश एवं न स्यानिवत् इति तस्य संकोचः कृतः । अतः निषेधस्य सेंकोचासिद्धिरिति वक्तव्यम् । परं त्वत्र दीक्षितः स्वरदीर्घ ० इत्यत्र स्वरग्रहणमेवावश्यकमित्यादिना शब्दकौस्तुमे दीर्घपलोपग्रहणं प्रत्यारूपातम् । तत्र च तैः वाग्बोरित्यादीना. मन्तःस्थितनिमित्तकवादलिठोपस्यान्तरलेन सिद्धिरुता । यद्येतद् भाष्य- काराणां संमतं स्यातर्हि स्थानिवद्धावेन सा न संगच्छेत । न पदान्त इत्यनेन स्थानिवद्भाबामावात् । अनोत्र जातस्य बहिरङ्गस्य सिद्धतानि. यामकन्वेन भाष्यकाराणामसंमतिरेवेन्युक्तमिदम् । क्रमेणान्यारयाने इति । पद. ग्यामित्यत्र पदस्य विमन्यान्वास्याने योन्तरवाहिरममावः स बूक्त एव । कमे- जान्बाख्याने कथं तदाह-उक्तोदाहरणे इत्यादिना । अत्र प्रक्रियाक्रमेणान्तर- हादात् पूर्वोकाडाहणज्ञापकादन्तरङ्गपारिभाषागता । कयामतपते तदाह । अन्तरसवं पूर्वप्रवृचिकत्वम् । बहिरङ्गवं निमित्ताभावातू-टाम्प्रत्ययरूप. निमित्तामावाद--अमाप्तिरूपं बोध्यामिति । यत्त्वेवरीत्येति । दीक्षितः काव्यं फल शाल्वं आचक्षाणः काब कलठ शाल इत्यादिग्रन्ये 'पूध पर्ने अन्तररं.. परं परं इत्युक्तं तञ्चिन्यमित्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह- सजिट इत्यादाविति । अस्मायामेधासजो विनिरिति दिन् । ततः अतिशायने इति इष्टन् । ततः स विन् P. reads दारितोऽचः परस्मिनित्यत्र माण्यरुता । C.G.H. पूर्वप्रवृत्तिकत्वमप्यन्तरङ्ग; B. पूर्वप्रवृत्तिनिर्मितकत्वमपि अन्तर०. 1 B. निमित्तत्वाभा, C. om. लुक......विन्मतो.. ५ B प्रवृत्त्यर्थं जाति 13 .. २ ·९८ परिभाषेन्दुशेखरः [परि.५. जातिपक्षाश्रयणेन वारणप्रयासस्य प्रकृत्यैकाच् ( ६. ४. १६३) इति सूत्र. प्रयोजनखण्डनावसरे भाष्यकृस्कृतस्य नैष्फल्यापते. । त्वदुक्तरीत्या विन्मतो लको बहिरङ्गासिद्धत्वेनानायासतस्तद्वारणात् । भाष्य ईदृशररीत्या बहिरङ्गा- सिद्धत्वस्य काप्यनाश्रयणाच्च । परिभाषायामङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वाच्च ।। इयं चोत्तरपदाधिकारस्थबहिरङ्गस्य नासिद्धत्वबोधिकेतीच एकाचोऽम् [ ६. ३. ६८ ] इति सूचे भाष्ये पूर्वपक्ष्युक्तिरिति सौ नादर्तव्या । परतप इत्यादावनुस्वारे नासिद्धत्वं मुमस्त्रिपाद्यां तदप्रवृत्तेः ॥ नव्यमतेऽपि यथोदेशपक्षा- श्रयणेनान्यथासिद्धोदाहरणदानेन तस्य तदुक्तियमावश्यकमित्याहुः आभीयेऽन्त इष्ठ इत्यत्र टेरिति टिलोपः माप्तः । विन्मतोल्क च प्राप्तः। तत्र येन नापास इति लाके कृते ततोपि,टिलोपः प्राप्तः । तदाधनार्थं प्रकृत्यैकाच इति सूत्रमारभ्यते । भाष्यकारस्तव जातिपक्षाश्रयणेन नाम लुम्विषये टिलोपे जाते बाधेन नाम यत्र लुक कृतस्तत्र टिलोपो न कार्यः इत्यर्थेन वारणं कृतम् । नस्य पूर्वस्यानिक- स्याप्यन्तरङ्गत्वे निष्फलत्वात् । यतश्च तादृशः प्रयासो दृश्यते ततस्तेपानदसंमतमेव फलप्यते । तथा शब्देन तात्यार्थस्य लाभोपीन्याहा परिमापायामनशब्दस्य निमि. त्तपरत्वाचेति। एवं च पूर्वस्यानिकस्पान्तरङ्गत्वमित्यपास्तम्॥ आभीयेन्तरङ्गे इति। यथा पूर्वत्रासिद्धमित्यधिकारे परिमापाऽप्रवृत्तिः तथा आभीयाधिकारेपि परस्परा- सिद्धस्वादन्तरहबाहिरङ्गमावस्यामावास परिभाषाप्रवृत्तिः इत्यस्य ग्रन्थस्य पपुपः इत्युदाहरणमिति केचन बदन्ति । तथाहि । पपीइत्यर्थ पपुपः इति पाधातोः वसुप्रत्यये पपा वस इत्यत्र संप्रसारणे आतो लोपः प्राप्तः । परंतु अन्तरङ्गे आतो लोपे कर्तव्ये प्रकृतिप्रत्ययसापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्यासिद्धत्यमिति अन्तरपरिभापया मंप्रसारण. स्पासिद्धवादातो लोपो म स्यादतः परिभाषा! आतोलोपरिमापयोरेव आभी- यासिद्धत्वमुच्यते । परिभाषा हि वाहऊसूत्रे ज्ञापिता । एवं च तदेशस्थत्वात्परि- भापाया आभीयता । ततः अन्तरङ्गशाखस्प यनिर्मितं तदेव अन्तररपरिभाषाया निमितम् । एवं च समानामयायामन्तरसपरिमापार्या प्रवर्तपित्तव्यायां समाना. भयस्य आतो लोप इत्यस्यासिद्धावीमायाभायासिद्धत्वात् परिमापादृष्टयाऽतो छोपस्याभावादन्तरङ्कपरिमापाऽभवृपया संमसारणस्य सिद्धवाहोपे कृते पपुपः - . C.G. H. P. पहिरवासिद्धी, B. पहिस्सासिद्ध २ C.G. H. पदाधिकारस्थप B. पदाधिकारस्य परिक ३ G.G. H. रिलि सा नादनप्या; B. om. सा, ·परि, ५.] परभाषेन्दुशेखरः रङ्ग आमीपस्य वहिरङ्गस्य समानाध्रयस्य नानेनासिद्धत्वमसिद्धत्वादित्यसिद्धक्सूत्रे इति रूपं सिध्यति । अयमेव आभीयेन्तरङ्गे इत्यादिशेखरस्याशयः इति ता । नत्र हि आभीयवाहिरगास्यानेनासिद्धत्वं न इत्युच्यत । पपुषः इत्यत्र तु अन्तरंग- शाम्रपरिमापयोर्मध्ये असिद्वत्वं प्रतिपादितम् । एवं च एतादृशः अन्य पर तस्याशयः इति अयुक्तम् । अपि तु तस्यायमभिप्रायः । समकालप्रामे समाना- श्रये च आमीये कार्य तयोरन्तरताबाहिरनामावात् परिभाषाया अप्रवृत्तिरिनि। तथाहि आभीयकायें चतुर्विधम्--जातं समानाश्रयं, जातं व्याश्रयं, समकालपान समानाश्रयं, समकालमा व्याप्रयं चेति । तत्र जातसमानाश्रयस्योदाहरणम्-- आस्ताम् । अत्र अस् भुवि, इत्यस्माट तस्य सामादिषु कृतेषु अम् साम् इत्यत्र श्नसोरल्लोपः इत्यकारलोपे तस्याभीयासिद्धन्दात् आडजादीनामित्याहागमो भवति । अत्र अन्तरवपरिमापामवृत्तावपि न दोपः। जातव्याश्रयस्योदाहरणं तु पपुपः । अस्यासिद्धिन्तु पूर्वमुक्ता । समकालमालसमानाश्रयस्योदाहरणं जज्ञे । अत्र जनी प्रादुर्भाव इत्यस्माल्लिद त पशादिषु कृतेषु जन् प इत्यत्र द्वित्वे कृते गमहनजनखन. इत्युपधालोपः पाप्तः, अत एकहल्० इत्यनेमैत्वाभ्यासलोपी च प्राप्ती । का कर्तव्यः इत्याकाक्षायां परन्वादेत्वाभ्यासलोपोप्राप्ननः । ननु परस्परयोरसिद्धत्वा. द्विरोधामावन बिमतिपधसूत्रस्य कथं प्रवृत्तिरिति चेद् धुमास्थागापा० इति मूत्रे हलिग्रहणाजू ज्ञापकादत्र विरोधाभावः। तथा हि-नन्वत्र हलिग्रहण किमर्थम् । अजादेावृत्यर्थम् । मास्तु अन्यथापि तत्सिद्धेः । तत्र हि आतो लोपस्य प्राप्त्या अजादौ दोपाभापाद् गोदः इत्यादीनां सिद्धी हरग्रहणं व्यर्थम् । गोद इत्यादी द्वयोरपि भाप्तयोः परत्वाद् घुमास्था इतीत्वमेव म्यात् 1 ,अतः हलिग्रहणमा- वश्यकम् इति चेन्द्र । तत्र असिद्धवदत्रामादिति परस्परामिद्धदाद परत्वामावाद आतो लोप: स्यात् इति हलिग्रहणं व्यर्थ सज्ञापयति अत्रासिद्धत्वपि विमति- पोस्ति इति । एवं च परत्वादोत्वं स्यादिति हलिग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्रफल सातः सातवान् इत्यत्रात्वं सिद्धम् । अत एव धिनातेरनुनासिकलोपादावं विप्रति. पंधेनेति वार्तिक संगच्छते । एवं चास्मानापकादिप्रतिषेधसंभवेन परत्वादेवाभ्या- सलोपो पाप्नुतः। परंतु तदपेक्षया नित्यत्वादुपधालोपः। एवमाप एत्वाभ्यासलोप- योनिमित्तभूतः किल्लिद तु मथममेवोपस्थित इति पूर्वोपस्थितनिमित्तत्वादन्तरवावे. C.om.समानाश्रयस्य.

·परिमापेन्दुशेखरः [परि. ५. भाध्ये स्पष्टम् ॥ एवं "सिचि वृद्धेर्येननाप्राप्तिन्यायेनान्तरङ्ग बाधकत्वमूलकं न सिच्यन्तरजमस्तीतीको गुण [१. १. ३] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।। ५० ॥ नैत्वाभ्यासलोपा स्याताम् । तथा च जज्ञ इत्यस्यामिद्धत्वापत्तिः। परंतु आभी येन्त- रङ्गे कर्तव्ये आभायस्थ बहिरङ्गस्य अनयासिद्धत्वं नास्ति तयोः परस्परमसिद्धत्वात् । ननु पूर्वमेव ज्ञापकादत्राविरोध उक्तः इदानी स्वेतादति कथमिति चज्ज्ञापन असिद्धबेपि बिरोधो न वर्तते इत्येवोक्त न त्वसिद्धत्वाभावोपि । एव चासिद्धत्वा- दन्तरणबाहिरङ्गत्वाभावेन असिहपरिभाषाया अप्रवृत्त्या नोपधालोपस्यासि त्वम् । इत्येवमेवास्य शेखरस्पाशयः इति । एवमेव केचन अस्याः परिभाषायाः न सिच्यन्तरङ्गत्वमस्ति इति सकोचं मन्यन्ते । तथा हि । ननु मयन्तेतिसूत्रे श्विग्रहणं किमर्थम् । अश्वयोव इत्यस्यासिद्धिस्त्वन्यथैव भवति । तत्र हि श्वि इ ई त् इत्पत्रान्तरणत्वात् गुणायादेशयोः सतोर्यान्तत्वेनैव निषेधः स्यात् इनि श्विग्रहणं व्यर्थे ज्ञापयति-न सिच्यन्तरामिति । ततः प्रथमत एव वृद्धिः स्यात् । अतः तदाधनार्थ श्विग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्रफलमनेनायीत् । अत्र हि पीनू पापणे इत्यस्मादभ्यासगुणे अनेनी-इस् ईत् इत्यत्र वृद्धिः प्राप्मा गुणश्च प्राप्तः । अत्र अन्तरगत्वापूर्व गुणे मयन्त इति निषेधः स्यात् । परं स्वत्र ज्ञापनेनान्तरण- स्वाभावाद् वृद्धिर्भवति इति । ज्ञापनानु केचन संकोचं मन्यन्ते । परतु नैतद- पूर्ववचनं किं तु येननाप्राप्तिन्यायेनैव सिद्धम् । तथाहि नाप्राप्त गुणे आरम्पमाणा वृद्धिस्तदाधिका इति । एवं च न्यायसिद्धमेव तद्वचनमिति । एवं नायं संकोच: इति शम् ॥ ५० ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावार-महामहोपाध्याय-अभ्यंकरोपावासदेव. शानिविरचितायां परिभाषेन्दुशेखराटिप्पण्यां द्वितीयप्रकरणे अन्तरङ्गपरिभाषा- निरूपण समाप्तिमगात् । B. सिधि वृद्धा येन ·परि. ५.] परिभाषेन्दुशेखरः १०१ नन्वेवमक्षयूरियादौ बहिरङ्गस्योठोऽसिद्धत्वादन्तरङ्गो यण् न स्यादत आह। नाजानन्तर्ये बहिष्टप्रकृप्तिः ॥ ५१॥ - " अत्र पत्वतुकोः [ ६. १. ८६ ] इति सूत्रस्थं तुम्ग्रहणं ज्ञापकम् । अन्ययाधीत्य प्रेत्येत्यादौ समासोत्तरं ल्यप्प्रवृत्या पूर्व समासे जाते तत्र संहि- ताया नित्यरवाल्लयबुत्पतिपर्यन्तमप्यसहिततयावस्यानासंभवेनैकादेशे ल्यपि तुग- पक्षया पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्षकादेशस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वेन तद्वयर्थ्य स्पष्ट- मेव । पदयसबन्धिवर्णद्वयापेक्षं बहिरङ्गमिति प्रेद इत्यादौ गुणो बहिरङ्ग इति अन्येन न धातुटोपे [ १. १. ४ ] इति सूत्रे संयोगान्तस्य लोपः ६८.२.२३] इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् ।। यत्तु पत्वग्रहणमपि ज्ञापकमन्यथा कोऽसिच- यत्तु परवग्रहणमपि ज्ञापकमिति। तद्धि कोप्तिचत् इत्यत्र पत्वं मा भूदित्ये- तदर्थं कृतम् । परंतु तन्न कर्तव्यम् । एकपदसापेक्षवेनान्तरङ्गे पत्वे कर्तव्ये पदव्य- संबन्धिवर्णद्वपसापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्यकादेशस्यासिद्धवम् । पर्व चैकादेशस्या- सिद्धत्वेन पत्वं नैव स्यादिति पावग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न । तत्र एडा पदान्तादति इत्येकादेशस्य पदद्वयसापेक्षत्वेन अत्र पत्वप्रवृत्ती य इण ओकार आवश्यकः स पदद्वयनिवृत्तः । एवं च, इणः ओकारस्य पूर्वपदसंबन्धित्वेन पत्वस्यापि पदद्वयसा- पेक्षवादन्तरङ्गबहिरङ्गारवाभावादसिद्धत्वाभावेन पत्वं स्यात्तन्मा भूदित्येतदर्थमत्र पत्वग्रहणमावश्यकम् । एवं च, चारितार्यसत्वान्न दोषः । नन्वेवमपि पूर्वरूपे- णाकारस्यापहारोपे एकदेशविकृतन्यायेन 'सिचत्' इत्यस्य पदत्वादेव सात्पदा. थोरिति निषेधः संभवति इति पत्वग्रहणं व्यर्थमेवेति ज्ञापयितुं शक्यते इति चेन्न । अन्तादिवञ्चैत्यनेन एकादेशस्य पराादेवत्वेन सादिपदत्वाभावात् । एवं च पत्वं स्यात्तन्मा भूदिति पत्वग्रहणमावश्पकम् । ननु अन्तादिवञ्चति सूत्रं शास्त्रीयका एबागच्छति । अत्र पराविद्भावे सापदायोरिति न स्यात् इति नु नेदं शास्री. यमित्यत्र अन्तादिवद्धावामवृत्तेः निषेधः मुखेन स्पाद इति चेन्न । अभावामावः प्रतियोगिस्वरूपः इतिवत् पत्वामावामावः पत्वम् । एवं च तस्य शाखीयत्वाद अन्तादिवञ्चेत्यस्य प्रवृत्तिः। एवं च सात्पदायोरिति निषेधः स्यात् । अतः पत्र. ग्रहणं कर्तव्यमिति चारितार्यान ज्ञापकता ॥ मनु अभावाभावः इत्यादि न्याय. शास्तु किं तेनात्र । तथा च 'अन्तादिवञ्च' इत्यस्यामवृत्त्या सात्पदायरित्य- नेनैव सिद्ध पत्वग्रहणं व्यर्थ समापकं संमवति । तथान्तादिवद्धावपि ओमिचत् B. पेक्षस्येकादेशस्य बहि P.reads पेक्षादेशस्य यहि १ ·परिभाषेन्दुशेखरा [ परि. ५१ दित्यादौ पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वेन षत्वा. प्रवृत्ती किं तेनेति तन्न । इणः पूर्वपदसंबन्धित्वेन पत्वस्यापि पदद्वयसंवन्धि- वर्णद्वयापेक्षवेनोमयोः 1. समत्वात् । एकादेशस्य परादिवत्वेनौसिदित्यस्य पंद. स्वेन पदादित्वाभावान्न सापदायोः [ ८. ३.१११] इत्यनेन निषेधः । त्रैपादिकेऽन्तरने कार्यकालपक्षेऽपि बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः पूर्वमुपपादि- तत्वाच्च ।। परिमापार्यस्त्वचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्य जातस्य बहि- इत्यस्य पदत्वेन इणः पूर्वपदसंबन्धित्वाभावात् अन्तरकुरवेन एकादेशस्यासि. द्धत्वात् पत्वनिषेधः स्यादेवेति कोसिचत् इति पत्वग्रहणस्य नेव फलम् ॥ मनु अत्र एकादेशस्य परादिवद्भावेन ओसिचदित्यस्य पदत्वेन सात्पदायोरिनि निषेधामवृत्तिः इत्युक्तम् । परंतु अयुक्तमेव तत् । सापदायोरिति निषेधोत्र प्रवर्नते इति वदतो ह्ययमाशयः-- एकादेशस्य पूर्वान्तवद्भावेन सिचत् इत्यस्यैव पदत्वात् पत्वनिषेधः क्रियते इति । एवं च पूर्वान्तवद्भावेन शङ्का उत्तरं तु परादिवद्धावेन इत्यसंगतमिदम् इति चेदुच्यते । शड्डा पूर्वान्तवद्भावेनेत्युक्तम् । कोसिचत् इति वस्तुस्थिति दृष्दैव निपेधप्रवृत्तिः । किमर्थं हि तत्र अन्तवद्धाय आनेपः इत्येवं वस्तुगतिं दृष्ट्वा प्राप्त निषेध प्रतिवक्तुं परादिवद्धावो गृह्यत इति मर्दै सुसंगतमेव । अन्यथा पाक्षिकं ज्ञापकं स्यादिति दोष इति । तथा टीकाकारोक्तं भामूष्ट्र इत्यपि नास्य फलम् । असिद्धपरिभाषया तस्य मिद्धेः । एवं च पत्वग्रहणं ज्ञापर्क संभवति इत्यभिप्रेत्याह- त्रैपादिकेन्तरले इति । एवं च परिभापाया एवाप्रवृत्तेः असि. द्धन्वाभावार पावनिपेधो न म्यादिति पत्नग्रहणमावश्यकम् । परिमापाया अर्थ- माह-अचोन्यानन्तर्ये इत्यादि । अत्र अचः इति पष्ठी । तस्याश्च अन्यानन्तर्य- पदे अन्वयः। तच अजानन्तये चतुर्विधम् । आनन्तर्यबोधिके दे विभक्ती पञ्चमी सनमी च। तत्र अज्चोधकपश्चम्यन्तात्परो हल् । हल्बोधकपञ्चम्यन्ताम्परः अन् । अग्बोधकसप्तम्यन्ते परे हल् । हल्बोधकसम्यन्ते परे अच् इति धनु- विधमत्राजानन्तर्यम् । परंतु शेखरकाराणां अन्यनिरूपितं आजिष्टं इति सप्तमी. पश्चमीम्यो दिविधं यदानन्त तदेव संमतम् । अवोन्यानन्तर्ये इत्युक्तत्वात् । ३ CG. परादिवोनी , BH. परादित्वेना. P. reads पदत्वेन सस्य पदादि. C.G. H. निषेपःB. परसनिषेधः. C.G.H. तनिश्तिके, B.न्तियनिमिते. . 1 ·परि.५१] परिभाषेन्दुशेखरः १०३ रङ्गस्य बहिष्टप्रकृप्तिन । बहिप्पदेन वहिरङ्गम् । तस्य भावो बहिरङ्गत्वम् । ताप्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रकृप्तिः । न प्रातिरिति । असिद्ध बहिरङ्गमित्युक्त्वा नाजानन्तर्य इति वक्ष्यामीति माप्योक्त्या तत्रयस्थान्तरङ्ग इत्यस्यानुवृत्ति- सूचनात् ॥ तेन पचावेदमित्यादौ न दोषः । अन्तरङ्गस्यास्थानिककार्यस्यै. त्वस्यान्यानन्तर्यनिमित्तकत्वाभावात् ॥ जातस्य बहिरङ्गस्यैत्युक्त्यायजे इन्दं धियतीत्यादौ बहिरङ्गदीर्घगुणादेरसिद्धत्वं सिद्धम् । अत एवेण्डिशीनामाद्गुणः संवर्णदीर्घत्वाच्छचन्तस्थान्तरङ्गलक्षणत्वादित्यादि संगच्छते । अत एवोमा. डोश्च [ ६. १.९५ ] इत्यामहणे चरितार्यम् । तद्धि शिव आ इहीति स्थिते परमपि सवर्णदीर्घ बाधित्वा धातूपसर्गकार्यवेनान्तरङ्गस्वादाद्गुणे वृद्धिबाधना- र्थम् ॥ न चाक्षरित्यत्र पणि कृत ऊठोऽसिद्धत्वादलि छोपापत्तिरिति वाच्यम् । अचोऽज्यानन्तर्यानिमित्तकेऽन्तरने कर्तव्ये कृते च तस्मिन्यदन्तरई प्राप्नोति यथा सवाभ्यां वामी, डमो हस्वाचि० इत्यादि च । बहिर्भावो बहिष्टमित्यर्थः । अम्ताविहायस्य मसनास्किंचिदुच्यते । अत्र हि योर्य धर्भः अन्तादिवञ्चेत्यने- नैकादेशविशिष्टे संपादनाहः स तदेकदेशे एकदेशविकृतन्यायेन नायाति इति व्यवस्थोक्ता । तेन गणेश इति रूपं सिध्यति । अत्र हि एकादेशे कृते एकदेश- विकृतन्यायेन गण इत्यस्य पदत्वात् डमुट स्यात् । अतः अन्तादिवद्धावेन पका. देशस्प पूर्वान्तत्वार डमन्तपदत्वेन निषेधः । परतु पदि शाम्धीयका एवान्ता- दिबद्भावः तर्हि गणेश इत्यत्र उमुटु स्यात् । तनिषेधस्याशास्त्रीयत्वात् । अतः योयं धर्मः एकादेशविशिष्टे इत्यादि अवश्यमेव ग्राहम् । अथवा पूर्वोनरनिमित्त कार्यात् इति परिमापास्यशेखरानुरोधात् 'एकादेशस्थले उन्मुद् न भवति' इति कल्प्यत । अयं निषेधो जात पव अचान्यानन्तर्यनिमित्तकै इति अजानन्तर्य- निमित्तके इत्युक्त एव । किनिरूपितं नदिति शङ्कायां प्रत्यासाच्या अज्ञानन्तर्य- निमित्तके इत्यर्थों निष्पयते । सा प्रत्यासत्तिरन्न न ग्राह्या इति सूचयवाह- अचीन्यानन्वर्य इति। एवं चात्र यणि कर्तव्ये ऊठोऽसिद्धत्वाभावाबोधमा P. mentions the reading तत्य मावो यहिष्ट्वं यहिरनन्दम. २ C.सवर्गवार B. स्यान्ताव स. C. G. H. इत्याङ्ग्रहण ; B. इस्पाइपहाण, ५ CG. H. पवादाद्गुणे, B. रद्वाद्गुणे. 3 ·'१०४ परिमापेन्दुशेखरः [परि.५१ तत्र च कर्तव्ये नोसिद्धत्वमित्येतदर्यात् । असिद्धपरिमापाया अनित्यत्वेन तद्वारणे त्वस्या वैययं तेनैव सिद्धः । अत एव नलोपः सुप् [ ८. २. २ ] इति सूत्रे कृति तुम्ग्रहणं चरितार्थम् । अन्यथा वृत्रहभ्यामित्यादी बहिर्भूतम्या. निमितकपदत्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गतया नेलोपस्यासिद्धत्वेन सिद्धेस्तद्वयर्थ्य स्पष्ट- मेव । मम तु तुक्यजानन्तर्यसत्त्वान्न दोपः । न चैवं सति स्वस्य पिति (६. १.७१) इति सूत्रस्थभाष्यविरोधः । तत्र हि प्रामाणिपुत्र इत्यत्रेको इस्वोऽडयः (६.३.६१ ) इति हूस्वे कृते तुकमाशङ्कय इस्वस्य बहिरङ्गा- सिद्धत्वेन समाहितम् । नाजानन्तर्य इत्यस्य सत्वे तत्र तदप्राप्तेरसंगतिः स्प- रैवेति वाच्यम् । तेन भाष्येणास्या अनावश्यकत्वबोधनात् । एतज्ज्ञापकेना- न्तरङ्गपरिमापाया अनित्यत्वबोधनस्यैव न्याय्यत्वात् ॥ अत एवाचः परस्मिन् (१. १. ५७ ) इति सूत्रे भाष्ये पटु ई आ इत्यत्र परयणादेशस्य तया- सिद्धत्वात्पूर्वयणादेशः साधितः । अत एवैषा भाष्ये पुनः कापि नोल्लिखिता। अत एवान्तरजपरिभाषामुपक्रम्य विप्रतिषेधसूत्रेऽस्या बहूनि प्रयोजनानि सन्ति वलोप इति । अत एव नलोप. सुविति सूत्रे इति । नाजानन्तर्ये इति परिभाषा- ग्रहणादेवेत्यर्थः । दीक्षितादिप्राचीन। यदक्षयूरित्यादौ वलिलोपोऽसिद्धपरिभापाs- नित्यत्वेन साधितः तन्मते असिद्धपरिमापाऽनित्यत्वेन अक्षयू इत्यादीनां सिद्धी नाजामन्त इति परिमापा मास्नु इत्यर्थः कृतः । पातु यदि नाजानन्तर्ये इति परिभाषा न गृह्यते तदा वृत्रहम्यामित्यादी प्राप्तस्तुगागमः असिद्धपरि- भापयेव वारयितुं शक्यते इति नलोपातिद्धत्वप्रतिपादनार्थं कृतं कृतितुरग्रहणं पर्थ स्यात् । मम तु नाजानन्तर्य इति परिभापास्वीकनुमते न दोपः इत्येव परेपां मतमुक्त्वा स्वमत प्रदर्शयितमुपक्रमते-न चैव सति हस्वस्य पितीद्यादिना। हस्वरुप बहिरहवं तु उत्तरपदनितित्तपत्वेन असंगतिः स्पटैयेतीति। तुम्विधायफे सूत्रे अजानन्तर्पसत्वेन नाजानन्तय इत्यनेन असिद्धत्यनिषेधः स्यात् ॥ B. तत्र कतव्ये. २ C. नासिमिति, P. "मित्येतदर्थात् , B. C. G. H. मिति तदर्थात्. B. अत एव घनलोपः, ५ P. मलोपरयासिद्धरसेन , B. H. नलोपासिदत्वेन सिहरन' ; C.G. नलोपा- सिद्धेस्त. ५ Com. सति. ३ - r ·परिमापेन्दुशेखरः तदर्यमेषा परिमापा कर्तच्या प्रतिविधेयं दोपवित्युक्तं संप्रसारणाध [६. १. १०८ } इनि सूत्रे माध्ये प्रतिविधानं च परिभाषाविषये ऽनित्यत्वाश्रयणमेवेति ध्वनितमित्यलम् ।। ५१ ॥ नन्येव गोमप्रिय इत्यादी पदद्वयनिमित्तकसमासाश्रिनस्वेन बहिर लुक पाधित्वान्तरजवादल्ङ्मयादिलोपे नुमादयः स्युरत आह । अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग बायते ।। ५२।। मरच प्रत्ययोत्तरपदयोध [७. २. ९८] इति सूत्रं ज्ञापकम् । गदी लुगपेक्षयान्तरङ्गत्वाहिमक्तिनिमिचकेन समावेकवचने [७. २. ९७ ] इत्यनेन सिद्ध इदं व्यर्थ संदेतज्ज्ञापकम् । ननु तव पुत्रस्त्वत्पुत्र इत्यादी तवममादिवाधनायं तदावश्यकामिति चेत् । एवं तत्र यमपर्यन्तप्रवणानुवृतिस्त- ज्ञापिकति मायकृतः ।। युष्मदादिश्य आचारकिन्तु न संपूर्णसूनस्य ज्ञापकता. ननु तव पुत्रस्त्वत्पुन इति । अत्र प्रापयोत्तरपदोश्च इति चरितार्थावास हापफमिति चेन्न । अन्यदेश माध्यकृदु शापमुख्यते । तपाहि~ अब मप4. तानवृत्तिमास्नु । उत्समंसमानदेना आवादाः इति परिमापया तवममी पति पत्रान्सर्गस्तवेवास्प प्रनिः स्पादिति मार्पन्तस्यैव पापंसंभवे अनुवृत्तिप्पा ज्ञापयति-अन्तरवानपि....... यदि घेदानीमनुवनिन स्पाहि डसो सुमादेन तवममी डसि हव्यायामा प्रन्पयोत्तरपदयोश्रेयनेन सर्वस्यैवादेशः पाद । अनोवानुवृतिः पानि स्वास्मिञ्चारितार्पम् । अन्यत्र फलं मोमप्रियः । उत्सर्ग- ममान इति न्यायस्य ज्ञापवं तु तस्मिमणि च युष्मामाको इति । अस्या- पत्रफलं तु पपि इति । अत्र असहि इत्यवरपायां धमोरेशाविस्येवं आदेष भवति । अन्यथा अलोगपस्यत्पनेनान्यम्य स्यादिति । अत्र केचनेवं पदेपु.-- B.नित्यत्वाश्रय २ C.G. I. P. तासाद' B. तान्नहर, B. पेन नुमादयः. P.G. निमित्तानेर. ५ . सत्तमम्. B. C. समार) P. mentions the litter reating. c.G. I. P.त्रियमापy BRE मानानु,P.mar tions the reading मय for अप. II. मायरल. - ७ ·परिमापेन्दुशेखर [परि. ५२ परभाष्यप्रामाण्याद्रस्वनचापः [ ७. १. ५४ ] इति नुडिधायकसूत्रस्थभाष्य- प्रामाण्येन हलन्तेभ्य आचारकिबभावाच । एवमेवैकार्थकाभ्यां प्रातिपदिकाभ्यां प्रातिपदिकणिचोऽप्यनभिधानं बोध्यम् । एतेन तत्रादेशार्थ प्रत्ययग्रहणं चरितार्थ- मिस्यपास्तम् ॥ ननु मपर्यन्तानुवृत्तिरपि सर्वादेशत्यवारणाय चरितार्था । न चोत्सर्गसमानदेशा अपवादा इति न्यायेनासिद्धवरसूत्रस्थभाष्यसंमतेन मपर्यन्तस्यै- वादेशे सिद्ध तदनुवृत्तिर्व्यर्थेति वाच्यं तस्य श्रमकजादौ व्यभिचारादिति चेत् । न । नमि मित्त्वेन बहुचि पुरस्ताद्हणेनाकाचि प्राक्टेर्महणेन तस्य बाधेऽप्यत्रो- रसर्गस्य त्यागे मानाभावात् ।। अत एव तस्मिन्नणि च [४. ३. २ ] इत्यनेन युष्माकाघादेशविधानं चरितार्यम् । अन्ययाकडादेशमेव विदध्यात् । अकडि तवकाचादेशयोरेतदपवादयोरुकन्यायेनान्यादेशत्वापत्तिः । अतस्तद्विधानमिदमेव एवं तर्हि यदि प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति ज्ञापर्क नैव संभवति तहिं प्रथममेव तस्यो. पन्यासः किमर्थमकारि इति चेन्न । भाष्यकारः प्रथमं तस्यैवोपन्यस्तन्वाद तथा उत्तरपदग्रहणं ज्ञापकमिति वदता दीक्षितानां खण्डनं कर्तव्यमिति प्रथमतस्त- स्योपन्यासः इति । ननु भाष्यकारैरेव प्रथमसूत्रे मर्यन्तानुवृत्तिः कृता अतस्तद्वै- पर्येनेव कथं ज्ञाप्यते इति चेल । सूत्रकारस्यापि तत्रानुवृत्तेरिटत्वेन ज्ञापकं बोध्यम् । अन्यथा आकादेशमेवेति । तस्मिन्नपि चाकङ् इति वक्तव्ये युष्मा- कास्माकादेशविधान व्यर्थे ज्ञापयति । उत्सर्गसमानदेशा अपवादाः इति । बदानी युष्माकास्माकादेशविधानं नक्रियेत तहिं तदपवादस्तवकममकादेशोपिअन्त्यस्यैव स्यात् । स मा भूत् सर्वस्यैव स्यातदादेशविधानमिति स्वस्मिश्चारिताध्य दीयते ।। अलोन्त्यपरिभाषा वाक्यार्थे जाते तदेकवाक्यत्वेन प्रवर्तते, इयं उत्सर्गापवादज्ञाने सत्येव प्रवर्तते, सज्ज्ञानं च वाक्यार्थाभावे एकवाक्यतामावेपि भवति इति इयमेव पूर्व प्रवर्तत इति बोध्यम् ॥ अत पव इत्युपकान्तं पूर्वस्य पोषकन्देन लिख्यते । अत्र B एमेवैशांभ्या प्रतिपदिश्रुतिकणियो H. एक कार्यकाभ्या युष्मदस्य- दभ्यां प्रातिपदिकमरुतिः २ C.G. H. P. एतेन तत्रादे०; B. एतेनात्रादे. B. समानदेशापदादा. C. वस्त्रस्थभाष्य'; B.G. H. om स्थ, C. अभ्यद्गुनकनादो. C. युष्मायादेश ५ ·परि.५१] परिभाषेन्दुशेखर .१०७ च तज्ज्ञापकम् ।। यद्यपि विरोधे बाधकत्वमिति वार्तिकमते ऽयं न्यायो भाष्य- कारस्तु विनापि विरोधं सत्यपि समवे बाधकत्वमिच्छतीस्पन भिहितसूनस्पकैय- रीत्या नायं नियमस्तथापि युष्माकापादेशविधानज्ञापित उत्सर्गः स्वीक्रियत एवेति प्रकृते न दोपः । एतद्धाप्यमपि तत्स्वीकारे मानम् ।। ऎवं च मपर्यन्ता- नुवृत्तिस्त्वरकृतमित्यादौ मपर्यन्तस्यादेशविधानार्था । तत्र चान्तरङ्गवातमी तु तस्यैव ज्ञापकत्वमुच्यते 'इदमेव च तज्ज्ञापकम्' इत्यनेन इति परस्परं विरुभ्यतेऽयं प्रन्थः इति चेन । उत्सर्गसमानदेशा इति न्यायो हि लौकिकः । अतस्तद्हणेन मपर्यन्तानुवृत्तापकता योजिता । तथाऽस्य शापि ग्रहणात् तस्मिन्नणि इति चरितार्थम् । ननु शाखेऽस्य ग्रहणेपि प्रत्यक्षेणानुमितं बाध्यत इति अनेकालूवात- वकममको सर्वादेशादेव स्यातामिति स्वस्मिश्चारिताय नायाति । उत्सर्गसमान इति परिमापया उत्सर्गसमानदेशस्यादेशः प्रातः। स आनुमानिकप्रमाणेन । तथा प्रत्यक्ष-मौत-प्रमाणेन अलोन्पस्प प्रातः । तर्हि अनपोर्मध्ये केन भाम्पमित्या- कावायां अनुमानस्य प्रत्यक्षेण बाध उचितः इति अलोन्त्यपरिमापायाः पावल्येन उत्सर्गसमानदेशस्यादेशमिद्धयर्थं क्रियमाणं युष्माकास्माकादेशविधानं न चरितार्थमिति चेन्न । अनेकालूशित् इति परिभाषा हि लक्ष्यसंस्कारकमहावा. क्यार्यानन्तरमेवोपतिष्ठते । एतज्ञापकं तु अवान्तरवाक्यार्थानन्तरं उत्स- गंज्ञाने पत्र प्रवर्तते । एवं च आकडादेशविधाने तस्योत्सर्गत्वात्तवकममको अन्याय विधेयी इति ज्ञाने तत्र अनेकार इत्यस्पाप्रामिरेड । विरोधे वाधकत्व- मिति। असंभव पद बाधकत्वमित्युक्तं । यत्रकस्य प्रवृत्ती अन्यस्यामसक्तिः तत्रैव बाधकत्वम् । एवं च उत्सर्गस्य प्रवृत्ती अपवादस्याप्रवृत्तेः समानदेशवं वाच्य- मेव इति वार्तिककृन्मतेनैव उत्सर्गसमानदेशा अपवादा इति न्यायः समुन्द्रुतः । परंतु भाष्यकृन्मते सत्यपि संभवे वाघनं भवति इति समानदेशावामावपि अपवादाचं वक्तुं युक्तम् । एवं च तन्मते उत्सर्गापवादयोः समानदेशवामान इदं ज्ञापकं कथमित्याशक्य आदेशरिधानज्ञापितत्वात् स्वीक्रियते इत्यर्थः। तथा च न दोपः । एवं च मपर्यन्तस्येति ज्ञापकं देयमिति सिद्धम् । अस्तस्तदेवोपन्यस्यते- एवं च मपर्यन्तानुवृत्तिरित्यादिना । लुगपेक्षया लुको बलदखे प्रकृतपरिमापया -- २ C.G. 'स्त्रय. G. विधानाज्ञापित, B. om. एवं च. CG. H. P. "विधानार्धा ; B. "विधानार्थम् - ·परिमपिन्दुशेखर [ परि. ५२ (७२९७) इत्येव सिद्ध व्यर्या सैतज्ज्ञापिका । ज्ञापिते त्वस्मिन्नेतद्विपये तवादी- नामप्रात्या तदपवादत्वाभावेन मार्य तस्यैवादेशार्थ सा चरितार्थेति तदाशय ।। यत्तु हरदत्तेनान्तरङ्गप्रवृत्तौ प्रयय उत्तरपदे च मपर्यन्तासमवेन तदनुवृत्ति ठी सती ज्ञापिकेत्युक्त तन्न । अतरङ्गाणामप्यपवादबाध्यत्वेन तद्विषये तदप्र. वृत्ते ।। वस्तुत इद ज्ञापक वार्चिकरीत्यैव भाष्यरीत्या तु वाचनिक एवायमर्थ इत्याहु । इय सुपो धातु (२.१.७१) इति लम्पियैवेति केचित् । एड्. हस्वा सबुद्धे (६. १. ६९) न यासयो. (७ ३. ४५) इति सूत्रस्था- करप्रामाण्येन लग्मानविषया । आधे हे पु इत्यादावनेन न्यायेन लोप बाधित्वा दुग्मवतीति भाष्य उक्तम् । अत्ये ऽन्तरङ्गाश्च विधीन्सर्वो ऽपि लुग्बाधते न मुलगेन । अत एव सनीस्रस इत्यादौ नलोपो न भयति । पञ्चभि खट्वामि लुका मावल्य बोम्यते । अत्यद इत्यत्र तु अति स अ शस् अग् इत्यवस्यायो द्वावपि लुकावेव । योरप्यनेन न्यायेन प्राबल्य स्यात् । दया परस्परापेक्षया प्राबल्यादकस्यापि भवृतिर्न स्यात् । एव लुम्मिन्नकार्यादव लुफो बलवरच मिति तस्या आशद्वाया समाधान क्तुं युक्तम् । एव सति सुम्लुक पवा नेन वसवश्व बोध्यत इति प्रौढ्या इति भाव । तथा चास्या 'अन्तरङ्ग निमित्तविनाशे पवेयम्' इति सकोच स्वीक्रियते । तेन सर्वस्तोम इत्यत्र आयुदात्त प्रकृया भवति । तथाहि--सव सु स्तोम मु इत्पत्र बहुव्रीहि. सज्ञायां कृताया सर्वशदस्य उच्छादी पाठात् 'उच्छादीनां च । इत्यने ना तोदान' प्राप्त । 'सर्वस्य सुपि' इत्यननादात्तश्च मा । पश्चात् 'बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपरम्' इत्यनन पूर्वपदप्रकृतिमाव पामोति । अत्र प्रथम तानेन न्यायेन मुपो लुफि सर्वस्येत्यस्यामाया उच्छादीनां चेत्यनेना तोदात्ता स्यात् । पश्चाए स पवावशिष्यते । परतु अन्तरगनिमित्तविनाशे एव इति सको पात् प्रथमतो एद न भवति । क्थ निमित्तविनाशाभाव इति पेदुख्यत । सौव- . . ३ CGH सा तरजारिका CG II सती शापिके, B. सनी नग्मापिके. CG इति एप्रस्थाकर', B H इत्यादिप्राधाकरः, B सुमतिपतीति , 7 ·परि.५२] परिमापन्दुशेखरः क्रीतः पञ्चखट इत्यादावेकादेशात्प्रागेव टापो लुक् । अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकारप्रवर्ण न स्थादिति कैयट उक्तम् ॥ एतद्विरोधाद्यत्तद्राजस्य (२.१. ६२) इति सूने कैयटेनोक्तमहानतिक्रान्तो ऽस्यङ्ग इत्यत्र सुपो लुकि बहु- वचनपरत्वाभावात्तद्राजस्येति लुग्न स्यादिति शङ्कापरभाष्यव्याल्यावसरे ऽन्तरङ्गा- नपीति न्यायेनाये छुक् सुब्लुको बाधकः स्यादित्याशङ्कय सुम्लुक एवानेन बलवावं बोध्यत इति तत्प्रौढयेति द्रष्टव्यम् । लुको बलवत्त्वरय वकुमशक्यत्वा- दिति तदाशङ्कासमाधानं वक्तुं युक्तम् । अनेन न्यायेनान्तरङ्गनिमित्तनाशकल- कस्तषयोजकसमासादीनां च प्राबल्य वोध्यत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ५२।। रीणां तदन्तस्य । न च तत्र जाते लुकि प्रत्ययलक्षणेन सर्वस्य सुपि इति स्वरो भवेत् इत्यदीप पवैति वाच्यम् । परिभापाथें सम्यग्ज्ञाते सति तस्य वकुमशक्यत्वात् । परिमापाथलुम्विपये सति अन्तरङ्गकार्यामाव एव तद्विपये मति अन्तरङ्गकार्याणि नैव प्रवृत्तानि । अतः लुकि कृते दोषस्तवस्यः । अतः मंकोचः । ससमीत्वमिति । ' मीहीमहुवाम् ' इत्यनेन ज्ञापितत्वाद 'सर्वस्य सुपिः इत्यस्य भुवन्तसर्वशन्दस्य आदिरुदात्तः स्यादित्यर्थः । तथा च पूर्व लुकि कृतेपि मत्ययलक्षणेन सुबन्तवाद आयुदासः स्याद । न च 'न लुमताशस्य' इति निषेधारकथं प्रत्ययलक्षणमिति वाच्यम् । अत्र विशिष्ट पद कापिस्वात् 'लुमप्रत्यय ' इत्यादिसकोचेन चात्रामाः । एवं च पूर्व लुकि अपि आयुदानः स्यादिति अन्तरङ्गनिमित्त .विनाशामावान लुका मावल्यम् । एवं च प्रथमती लुकोमाबाद 'सर्वस्य सुपि' इत्यायुदाते 'बहुव्रीही प्रकृत्या' इति स पवावशिष्यते । अस्मिन् संकोचे प्रमाण तु भाप्यमेव । अनेन न्यायेनान्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च पावल्यं बोध्यत इति दाम् ॥५२ ।। wanawar- C. एतद्विरोधात्तदान'; B.G. H. नाविरोधायत्तद्रान. ३ B.चलत्वं. ३ B. इति प्रोदयेति C.G.H. नत्पादधेति. H. P. दिति तदाशङ्का , ६ दिति शङ्का thas also originally in B.G. - ·[परि.५३ परिमापेम्युशेखरः नन्वेवं' सौमेन्द्रे ऽन्तरङ्गत्वादागुणे पूर्वपदात्परेन्द्रशब्दाभावेन नेन्द्रस्य परस्य (७. ३. २२ ) इति वृद्धिनिषेधो व्यर्थः । अन्तादिवद्भावस्तूभैयत आश्रयणे निपिद्धः । किंच वृद्धिरण्यत्र न प्रामोत्यन्तादिवत्वोभयाभावे ऽपि पूर्वान्तवत्वे. नैकादेशविशिष्टे पूर्वदत्त्वेन न्द्रशन्दस्यैकदेशविकृतन्यायेनोमर्यंत आश्रयणे नान्तादिवदित्यास्याभावेन तदाश्रयेण वोत्तरपदवे ऽपि तस्यानकत्वादेकस्यै. कादेशेन परस्य नित्येनं यस्य (६. ४. १४८) इति लोपेनापहारात् । न च परादिवद्भावेनैकादेशविशिष्टस्योत्तरपदवमेवास्थिति तत्संभव इति वाच्यम् । सौमेन्द्र इत्यत्र अण्प्रत्ययोत्पत्तेः प्रागेव पूर्वोपस्थितनिमित्तत्वादन्तरङ्गग्वेन गुणः प्राप्नोति तस्मिंश्च कृते इन्द्रशब्दपरकत्वाभावानेन्द्रस्येति वृद्धिनिषेधो न युज्यत इति व्यर्थ एव । तथा च वृद्धः प्राप्ति मत्वा दोषो दत्तः। परंतु वृद्धः प्राप्तिरे- वात्र नास्तीत्याह-न्द्रशब्दस्येति । यस्येति लोपात्यागेवेयमुक्तिः। यस्यति लोपे तु अर्धाधिकलोपादेकदेशविकृत० इत्यस्यामाः । एकदेशविकृतन्यायेनेत्यस्य उत्तर- पदत्वे इत्यत्रान्वयः । उभयत आश्रयणे इत्यस्याभावेनेति। प्राचीन: उभयत इति वाचनिकमित्युक्तम् । नवीनैस्तु नैतवाचनिकमपि तु युक्तिसिद्धमेवेति । यतः एकादेशविशिष्टस्थले अन्तत्वादित्वव्यवहारोप तस्मात्परोयमिति वक्तुमशक्यमेव । एवं च व्यपवर्गाभावात् अन्तत्वादिययोराश्रयणेपि न तत्प्रयुक्तकार्यप्रवृत्तिः । एतन्मूलक एवायं शब्दः उभयत......इति इत्युक्तम् ॥ परंतु कथमपि तद्वचनस्या- भावात् तदाश्रयणे पूर्वपदोत्तरपदत्वादिव्यवहाराद् वृद्धिः माप्नोति इति चेन्न । तस्यानच्कत्वात् । एवं च वृद्धिरेव न प्राप्नोतीत्युक्तम् । अत्र कश्चिच्छलते- अस्त्यत्र वृद्धिप्रसङ्ग इति । परंतु तदपि नेत्याह-न चेत्यादिना । पूर्वान्तवत्वेन सिद्धायपि परादिवद्भावेन एन्द्र इत्यस्योत्तरपदत्वाद् वृद्धिः प्राप्नोति । ननु G. H. P. सौमन्द्रे, B. C. सोमन्द्रे. C. G. H. "गुणे पूर्व , B. "गुणे रुते पूर्व ३ B. °भयताश्रयणे. C. पूर्वान्तत्वेने का. ५ G. H. P. पदवेन न्द्रशब्द, B. पदत्वेन द्रशब्द, C. पदवेनेन्द्र शब्द°, P. mentions the reading न्द्राब्द. ६ B. °भयताश्रयणे. P. तदाश्रयेण घो; C. तदाधयणेन चो", B. H. °वदिति निषेधाभावेन तदाधयेण चौ. G. तदाध्यणेन यो. B.om.पि. . B. नित्यत्वेन यस्य. २ - ·परि. ५३) परिमापेन्दुशेखरः उत्तरपदायस्यानिकरवादृदेस्तदभावनाप्राप्तेस्ताप्यानतिदेशात् । अन्यया खट्टा- मिरित्यादावपि पूर्वान्तवत्वेनादन्तरवे मिस ऐसापत्तिरिति माध्ये स्पष्टम् । अत एव पूर्वेषुकामशम इत्यादाअन्तरङ्गलादाद्गुणे वृद्धिर्न स्यादिश्याशक्षितम् । तदेक- देशमात्रस्य विकाराभावाच ॥ तदुकं भाष्य इन्द्रे दावचावको यस्येति लोपेना. नापहनो ऽपर एकादेशेन ततोऽनक इन्द्रः संपन्नस्तत्र कः प्रसझो वृद्धेरिति ॥ मरुदादिभिरिन्द्रस्य द्वन्द्व इन्द्रस्यैव पूर्वनिपातो ऽत आह । पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्वमन्तरङ्गो ऽप्येकादेशो न ।। ५३ । । अत्र च नेन्द्रस्य (७. ३. २२) इति निषेध एव ज्ञापक इत्यन्तादिवञ्च तस्पोत्तरपदन्वेपि साम इत्यस्य पूर्वपदावं कथम् । न च एक्देश० इति न्यायेनेति वाच्यम् । योय धर्म एकादेशविशिटे० इति सिद्धान्तात् । अयं सकोचः किमर्थं स्वीक्रियते इति चेत् 'गणेश' इत्याय स आवश्यक इति । 'पन्द्र' इत्यस्पो. चरपदम्बे अर्थात् साम् इत्यस्य पूर्वपदत्वम् । एवं च एकदेशविकृत इनि न्यायं बिना केवलपरादिवद्भावेन वृद्धः प्राप्तिरस्तीति चेन्न । पन्द्र इत्यस्योत्तरपदत्वेपि तथाच्वस्य स्वतःसिद्धत्येपि देवतावाचकोत्तरपदायस्थानिक स्वस्य विवक्षि. तत्वात् । तथा चात्र देवतादाचकत्वस्य अगासीयत्वादन्तादिवरवादिनाऽऽनयना- समवात् । एवं च पन्द. इत्यत्र देवतावाचकोत्तरपदत्वाभावेन वृद्धरमा तत्संभव इति न वाच्यमित्यर्थः। कुतोऽप्राप्तिरत आह-ताप्येति तपस्य मावः ताप्यम्) वर्णमात्रवृत्तिधर्म इत्यर्थः । तस्यानतिदेशात् । अत एवेति । पूर्वेषुकामशम इत्यत्र सोमेन्द्र इति वदन्तरबादाद्गुण अन्तादिवद्धावैकादेशादेरमावाद वृद्धिन स्यादि- त्यस्य भाष्यकाराणां समतत्वात् । तथा सीमेन्द्र इत्यत्र नायं गुणः एक्देश. मात्रस्य विकारामावाद । क्थं वा एकदेशमात्रस्य विकारामावस्तदाह- तदुक्तं भाप्य इति । एवं च एकादेशविशिष्टस्थले वृद्धरमाप्तावपि हलन्तादिन्द्रशब्दे परे तत्समव इत्यपि न । 'अनाथदन्तम्' इत्यनेन इन्द्रस्यैव पूर्वनिपातत्वात् । एव च सर्दया निषेधाप व्यर्थवादाह-पूर्वोत्तरनिमित्तकार्यादिति ।। ५३ ॥ ५४॥ २ B. पूर्वान्तत्वेनाद. C.G. H. 'स्वादशगुणे ; B. सादागुणे कृते. ३ C.G. and Bhasyarन्द्रः साना B H. इन्द्रशब्दः सपना. r B. दिमिरिन्द्रशम्दस्व. ५ B.G. H. P. तत्र य%3 C.G. om. च. ६ C.G. L. 'पा इत्यन्तादिश्च ; B. H. पमित्यन्तादिवञ्च.

·११२ परिभाषेन्दुशेखरः [परि.५३,५४,५५ (६.१.८५) विप्रतिषेधे परम् ( १.४.२) इति सूयोर्भाध्ये स्पष्टम् ॥ ५३ ॥ नन्वेवमपि प्रधाय प्रस्थायेत्यादावन्तरणत्याद्धित्वादिषु कृतेषु व्यस्थादत आह । अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्पब्बाधते ॥ ५४॥ अदो जन्धिः ( २. ४. ३६ ) इति सूत्रे क्तिीत्येव सिद्धे ल्यग्रहण- मस्या ज्ञापकमित्यदो जग्धिरित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ।। ५४ ।। नन्वेवमपीयायेत्यादौ द्विवे कृते ऽन्तरङ्गत्वा सवर्णदीर्घत्वे तदसिद्धिरत आह । वार्णादाझं बलीयो भवति ॥ ५५ ॥ तेना-तरङ्गमपि सवर्णदीधै बाधित्वा वृद्धिरिति तत्सिीद्ध. ॥ अभ्यासस्या- सवर्णे ( ६. ४. ७८ ) इतीयड्डिधायकसूत्रस्थमसवर्णग्रहणमस्या ज्ञापकम् । नन्येवमपीयायेत्यादाविति । पूर्वोक्तेषु अन्तरङ्ग बाधकेपु सस्वपि इयाय इत्यत्र इण् गतौ इत्यस्मात् लिट्-तिप्-णलादिषु कृतेषु द्वित्त्वे च इ+ इ + अ इत्यत्र पूर्वोपस्थितनिमित्तकन्वेना-तरगावात प्रथमत सवर्णदीर्घ ततो वृद्धयादिषु सत्त्वपि इयाय इति नैव सिध्यति । अत आह-यादान बलीयो भवतीति । वर्णेषु भव वार्णम् । अड़े भवमागम् । वार्णकार्यापक्षयाऽऽङ्गकार्यस्य प्राबल्यम्' इति तदर्थ । तेन चात्र सवर्णदीधै बाधित्वा पथमतो वृद्धौ इयडि च इयाय इति सिध्यति । किमत्र प्रमाण तदाह 'अभ्यासस्यासवणे' इति इयविधायकसूत्र- स्थमसवर्णमहणमिति । तथा हि। अन प्राचीनमते नवीनमते च महान् विशेष । प्राचीनास्तु केवलमसवर्णग्रहणमेव ज्ञापकमिति ब्रुवन्ति । नवीनास्तु सपूर्णमेव सूत्र ज्ञापकमिति बुवन्ति । तत्र प्रथमतः 'इति प्राश्च 'इन्यन्तेन प्राचीनमतमु पन्यस्य पश्चाव नवीनमतमपन्यस्यते । प्राचीनमते 'अभ्यासस्य ' इत्येतस्य चारि- तार्थं भवति इयाय इत्यादौ । तथा हि-'इइ अ' इत्यत्र चक्रकापत्ति । १ २ B H P. प्रस्थाये यादावन्तर", C.G प्रस्थायेत्यत्रा-तर. B दीसदिषु CG स्यादत आह, BH स्यादित्यत आह HP नन्वेवरा; BCG. नन्वेचमि. 3 7 ·- परि.५५] परिभाष शेखर तेद्धीपतुरित्यादावियहादिव्यावृत्यर्थम् । एतत्परिभाषाभावे स्वपितरित्यादावन्त- रजेण सवर्णदार्पण वाधात्यर्थम् । इयडुबडौ ह्यभ्याससंबन्धनिमित्त करवाहि- प्रथमतः 'अची णिति ' इति वृद्धिः प्राता । तदपेक्षया चान्ताहात्वादिषड्डू माप्नोति । परंतु केवलपर्णदयसापेक्षवेनान्तरसत्वादियहः पूर्व सवर्णदीर्घःप्राप्नोति । तस्मिन् कर्तव्ये 'अन्तर हुनिमित्तविनाशकपहिरवशासप्रवृतिसंभावनायो अन्त- रखें न प्रवर्तते' अथवा अन्तरवशास्त्रीयनिमित्तविनाशक बहिरट्यशासप्रवृत्ति- संभावनायां जातमन्तरई निवर्तते । इत्यधिकया 'अकृतम्यूहाः पाणिनीयाः' इति परिभाषया सवर्णदापेक्षया वृद्धिः मानोति । तदपेक्षया चान्तरदत्वादियद । इति परुकागतिः । नबीनमते अकृतम्यूहपरिभाषाऽमावान चक्रकापत्तिः । किं तु सवर्णदीर्घ एन। प्राचीनमते माता चककापत्तिः वृद्धीपटोः समवयरवेन वार्यते। सवर्णदीधैं बाधिन्वान्तरङ्गास्वाद वृद्धि प्राप्ता इयद् च । तत्रेयहा अभ्याससंज्ञा असहा चावश्यकी । वृद्धेस्नु अगसंज्ञा परनिमित्तत्वं च । एवं च वृद्धीयडोः समबलत्वात् परस्वाद् वृद्धी तत इयडि पदपाय' इति सिध्यति । तथा इयेप। इत्यत्र 'इ' अ' इति स्थिती सवर्णदीयदगुणेषु प्राप्तेषु अकृतव्यूहपरिभापया गुणे इयदि च भवति तसिद्धिरिति 'अभ्यासस्य' इति चरितार्थम् । ननु 'द इअ' हरयन दित्वात्पूर्वमेव गुणः प्रातः । तस्प 'द्विवचनेऽचि' इत्यनेन निषेधे अपहारे वा दिन्ने 'इह५ अ' इत्यत्र गुणः प्रातः । हलादिशेपे कृते पश्चात्सवर्णदीपः मानोति । एवं च प्रथमतो गुण एव स्यात् । तस्य प्रक्रियोचारणतमेणान्तरङ्गत्वात् । परंतु सवर्णदीर्घस्य घटकतधान्तरमन्वम् । यत्र चानेकविधमन्तरङ्गत्वं तत्र घटफ. तयान्तरगन्यस्य मावल्यम् । एवं चान्तरङ्गत्वासवर्णदीर्घः प्रामोति इति नवीनाः । माचीनमते अकृतव्यूहपरिमापया तनिषेधः इति गुण एव भवति । 'असवणे' इति च 'ईयतः' इत्यादेः सिद्धेयर्थम् । तथा हि । इंपतुः इत्यत्र तु . अनुस्' इत्यत्र 'अफः सवर्णे दीर्घ इति सवर्णदीर्थ धाधित्वा 'अभ्यासस्य इतीय भR. च वापिन्या 'इशो यम्' इति य.णू प्राप्तः । तं बाधित्वा दीर्घ हगः किति.' इत्यनेन दीर्घः प्राप्तः । तथा च सवर्णदीर्घः, अभ्यासस्थति इणो यण, दीर्घ इण इति दीर्घः इति चत्वारि कार्याणि प्राप्तानि । तत्र दीर्घ इण इति दी? नामाप्तानां इयडू, . C. H. नदीपात्यादाविययावृ; B. P. तीपतुरियादाविवहादिया G. तदीयतुरित्यादावियष्या. १ C. H. वीपतुरित्यादाव; B. दोखन्ताङ्गण. G. स्वीयतु. 15 ·परिमाणेन्दुशेखर [परि. ५५ रङ्गौ। न चेयडादिरपवादो येननाप्राप्तिन्यायेने यतीत्यादिसकललक्ष्यप्राप्तवर्णपवाद. वस्व निर्णयादिति प्राञ्च । परे वेतपरिभाषाभावे ऽभ्यासस्येति सूत्रमेव व्यर्थम् । न चेयेषेयायेत्यादी . - . सवर्णदीर्घादीनां त्रयाणां बाधक । तत्रापि सवर्णदी कृते दीर्घत्त्वप्राप्तिरस्ति । परंतु सा फलोपहिता दृष्टप्रयोजनवती मेति सवर्णदीर्घस्य अनवकाशत्वायाधः । इयड- यणास्तु फलोपहितमानिरस्ति इति तक्रकौण्डिन्यन्यायाद् बाध इति। एव च प्रथमतः दीर्घ इणः कित्तीति दीर्घ यण कर्तव्यः । परंतु सकृनातिन्यायान्स न स्यात् । तथापि पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् स सिध्यतीति 'ईयतुः' इत्यस्य सिद्धिर्भवति । ननु इ इ अतुम् इत्यत्र सवर्णदार्थः प्राप्तः । एव सति यणेव कथ क्रियते इति चेन्न । पर- स्वात् स भवति । ननु यणः तक्रकौण्डिन्यन्यायेन बाधात् पुनः कथं प्रवृत्तिरिति चेत् 'मिजां त्रयाणा गुणः श्लौ' इत्यत्र त्रयादेशे कृते नुटो निर्देशेन तककौण्डि- न्यन्यायविषयेषु पुन प्रसङ्गस्य बोधिनत्वात् । एवं च अमवर्णग्रहणं विमेव 'ईपतुः' इति सिद्धम् । न चैवमपि 'ईषतः ''ऊखतुः' इत्यादि न सिध्यति । तत्र इयू अतुम इत्यत्र द्वित्त्वे हलादिशेपे च इ इ अतुम इत्यत्र सवर्णघियडी प्राप्तयोः अकृतव्यह परिभाषया इयड प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । परिभाषाऽनित्यत्वाश्रयणेना- दोपात् । एवं च प्रथमतः अन्तरङ्गत्वात् सवर्णदर्धेि रूपसिद्धिः। ननु अत्र सवर्णदो- घस्य वर्णद्वयसापेक्षत्वादन्तरङ्गत्वं क्यामिति चेसंज्ञानिरपेक्षवात् । इयडुबडौ हि अभ्याससंज्ञासापेक्षवेन बहिरट्सौ ॥ ननु संज्ञाकृतबहिरङ्गावस्यानाश्रयणं पूर्वमुक्त- मिति चेन्न । नेदं शेखरमतम् । अपितु माचीनमतम् । तन्मते अस्त्येव तदिति न दोपः । एवं च अकृतव्यूहपरिभाषया इयड. प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । परिभाषाऽनि. न्यत्वाश्रयणेनादोषात् । एच च अकृतम्यहपरिभाषाया अनित्यत्वात् ' ईपतुः' इत्यादीना सिद्धी असवर्णग्रहणमेवास्थाः परिभाषाया ज्ञापकमिति प्राचः। इयडादेरपवादत्वमपि न इत्याह-न चेयडादिरिति । एवं प्राचीनमतमुपन्यस्य स्वमतमुपन्यस्यते- परे स्वित्यादिना । तन्मते संपूर्णमूत्रमेव ज्ञापकम् । इयाय' इत्यादौ अकृतव्यूहपरिभाषाया अभावादनार- स्वा.प्रथमत एव सवर्णदीर्घप्रवृत्ते इयति इत्यत्र ऋ गतिमापणयो. इत्यस्माच् ग्लविकरणालमत्यये तिवादेशे प्रति इत्यत्र अतिपिपयोश्चेती इयड) तदावश्यक्तास्तीत्येतदपि न । तावत एवं प्रयोजनसभने 'उः' इत्येव सूत्रं कुर्यात् । . . P. न चेपडादिर५° , B. G न चेयड्डा, G H यडपवाद, २ B 'पवादस्यैव ·परि.५५] [ परिमापेन्दुशेखरः चरितार्यम् । तयोरपि पूर्वप्रवृत्तगुणस्य पूर्वप्रवृत्तवृद्धश्च द्विवचने ऽचि 1 १.१.५९] इति रूपातिदेशेनापहारे द्वित्वे कृते पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी वाधियान्तरङ्गत्वासवर्णदीर्घापत्तेः ।। न चेयतीत्यादौ तच्चरितार्यम् । तावन्मात्र- प्रयोजनकत्व उरित्येव नूयात् । प्योरित्यनुवर्तते । इणो यण [६. ४. ८१] इति साहचर्याद्याख्यानाच- ऋघातारेव ग्रहणम् । अतेरिवर्णस्येयङ्कित्यर्थः । अभ्यासस्यावित्सम्यासस्यातेरिति वा गुरुत्वान्न युतम् । न च एऐलो- औशन्देस्य आचारक्त्रिवन्तेभ्यो लिटीयडापर्य तत्सूत्रमावश्यकं तथा ओण्या- तोर्युलन्तादिच्छाक्यजन्तासन्युबोणकीयिपतीलाधर्थमानश्यकमिति वाच्यम् । पाष्टप्रथमाहिकान्तस्यभाष्यप्रामाण्येन तेषामनभिधानात् । अन्त्ये द्वितीयद्विवचन- स्यैव सत्त्वेन त्वदुक्तप्रयोगस्यैव दुर्लम बात् । एव च संपूर्णसूत्रस्य ज्ञापकता न च शब्दस्यापि स्यादिति वाच्यम् । इणो यणिति मूबसाहचर्याव मूत्रमाहचर्य- स्याग्रहे वा व्पारपानाद्धातोरेव ग्रहणं भविष्यति इति न तत् प्रयोजनम् । गुणवृद्ध्यादेरमावात् । अम्यासस्य हस्वत्वेनकारस्तस्येयडर्थः । अथवा नामधातोः सनादिषु कृतेपु' यथेटं नाम गनुपु ' इति अनादेपि आयस्य हिले इयडर्थ- मावश्यकामिति चेन्न । नादृशानामनभिधानात् । तथा उबोणकीयिपति इत्यत्र प्रथमेकाचो द्वित्वासंभवात् इयडायमाते. तर 'यथेष्टं नामधातुपु' इति सिद्धरूपे पवेति मिद्वान्तमूलक- 'अजादेवायेतरस्य' इत्यस्य प्रवृत्तः। एवं च इयाय इत्यादी अन्तरदत्वात्मयमतः सवर्णदाचे अभ्यासस्था इत्यस्याप्राल्या संपूर्णमेव मूनं व्यर्थमिति संपूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकता युना। अन सिद्धान्ते 'न च ए पे ओ शब्देभ्यः' इति शङ्का प्राचीनमतेन । नवोनमनेनोनरमिति । फेचित्र अलिदि इति पदच्छेन नधीनस्वयं शद्वेति वदन्ति । तन । स्वारस्यभडापत्तेः । तथा सति सनादादित्येव वयात् । अत्रापि केचन इपेय इति चारिताध्यमिति वदन्ति तदपि द्विवचनेचि इत्यस्य नद्भावमावितामात्रेण कृपया थाल परगोपि एपानिपेशाहिले अन्तरद्वन्दात्मवणंदी एव प्रासोति इति न संभ- २ ३ B इति स्त्रादिशेना. CGHP. 'दो तपरितार्थ ; B.om. नत्. B. प्रयानक BC. अर्ने दिन , PGH. read अरिवर्गस्य. B. पासपमाहिवस्था r ·परिमापेन्दुशेनर [परि.५५ युक्ता ।। यद्यपि भाष्ये यदयमभ्यासस्यासवर्ण इत्यसवर्णमहणं करोतीति ग्रन्थेना- सवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकता लभ्यते तथापि न ह्य-तरेण गुणवृद्धी असवर्णपरो ऽभ्यासो भवतीति तदुपपादनप्रन्यन सपूर्णसूत्रात्यैव ज्ञापकता लभ्यते । अमे ऽपि नैतदस्ति ज्ञापकमर्त्यर्थमेतत्त्यादित्यनेन सूत्रसार्थक्यमेव दर्शितमसवर्णग्रह- णस्यैव ज्ञापकत्वे तु तद्यावार्थप्रदर्शनेन तत्सार्थक्यमेव दर्शितं स्पात् ॥ वतीति बोध्यम् । एव प्राचीन नवीन च मतमुपन्यस्य तत्र नवीनमतस्यैव माध्यानु- कूलता दशयति-यद्यपि भाप्ये तथापि न ह्यन्तरेणोते । गुणवृद्धयोः प्रवृत्यभावे असवणपरत्वमभ्यासस्य मेव युज्यते नाम इयायत्यादी गुणवृद्धी विनाऽसवर्णपरत्व वर्तते वा न वा। तहिं नैव। तथा च ते गुणवृद्धी सवर्णदीर्घात्मा- ग्भवितुमहत्तो वान वा। तर्हि नैव । एव च प्रथमतो गुणवृद्धयो प्रवृत्पभावात् अस- पणपरत्वाभावेनाप्राप्तेः सपूर्णसूत्रमेव व्यर्थमिति। एवमनेन भाष्येण संपूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकत्व लभ्यते । तथा असवर्णग्रहणस्य प्रमुख फल तु सवर्णे परत न भवति इत्येव । एव च असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकरवे न हि सवर्णदीर्घ कृतेऽसवर्णपरोs- भ्यासो भवति इत्युक्त स्यात् । ननु प्रथमतो यदय असवणग्रहण क्रोति' इति शब्दत. असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकतेति चेन्न । उपक्रमापक्षया उपसहारा बलोया- निति न्यायात् । तथा च यद्यपि उपक्रमादसवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापक्ता लम्यते तथापि युक्तिप्रयुक्त्यन्ते सपूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकता युक्ता । मनु अग्नग्वेद , वायोर्यजुर्वेद . ' इत्यादिबाक्यबोधित-असजातविरोधन्यायन न ह्यन्तरेणत्यत्र विरोधात्तत्रैवार्थविपर्यय स्यात् । न तु मूल । एव च अनेन न्यायेनामवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापन व स्यादिति चन्न । तस्य न्यायस्याग्रहणाद। ग्रहणे च आनिमग्रन्थ एव विरोधी । मनु उपसहारेपि असवणग्रहणस्यैव ज्ञापकताकता । तथाहि । प्रथमत. असवर्णग्रहण ज्ञापकमिन्युक्तम् । तत इणो यण् इत्यपि गभवति इत्युक्त्वा पश्चाच तदपि न सभवति इत्युक्त्वा असवर्णमेव तर्हि ज्ञापकमान्तु इत्युक्तम् । एव पोपसहारपि असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापस्ता इति चन्न । अत्यर्थमेतत्स्यादिति यदुक्त सस्प किमयुत्तरमाविक तुप्यतु दुर्गन इति न्यायन इगो पण इति द्वारकान्ता पन्यस्तम् । तत्राप्यसभव दृष्ट्वा पूर्वोक्तमेव शापक युक्तमित्युक्तम् । अत्र असवर्ण इ यस्य असवर्णघटितमित्यर्थ । एव च उपसहारानुरोधात्सपूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकता युक्ता । तथा यत् इयति इनि मूत्रस्य साथक्य दर्शित तदपि नैकमुदाहरणमिति BC यसवर्ण', but Bhasya on VI 1 12 'वृद्धी असदर्ग . .

·परि. ५५] परिमापेन्दुशेखरः न चाकृतपरिमापयेयेपेत्यादी सवर्णदार्धाप्राप्तिर्यदि दी| न स्याचाई गुण. स्यादिति समापनायाः सत्त्वेन परिभाषाप्रवृत्तः सूपपादनादिति कय संपूर्णस्य ज्ञापक- तेति वाच्यम् । तस्या असपात । सये वैतद्धाभ्यप्रामाण्येन यत्रान्तरण कार्य- प्रतियोग्यकालीचरमेव तनिमित्तविनाशकवहिरङ्गविले. प्राप्तिस्तत्रैव तत्परिमापा. प्रवृत्तिव काराश्च । न चान्तरइत्यादीधे ऽपीपायेत्यादौ पून्तिपत्तनाम्या- सत्यादिवर्णवाच णल्पसवर्ण इयविधानेन सूत्र चरितार्थ न चाचि न भाध्य गैर तस्यायुस्तन्वमुचितम् । एव स्वयेर मायानुकूलता प्रदश्य प्राचीनमतं खण्डयितुमुपशमन-न चेत्यादिना । अकृतव्यूहपरिभाषा साक्षात् परंपरया वा न निमित्तविनाशे आगच्छति । यथा सैदुष इत्या समसाणे कृत माक्षादेव इटः निमित्तं बलादिय नश्पति, इयायेत्यादी नु परपरया।न हि सवर्णदीर्य एव स्वम्य निर्मिनं व्यपोहति न तु वृद्धि इाने चेन । प्रधानमहनिबर्हणन्यायेन इकाररूप- निर्मिनस्य विनाशयं सवर्णदीर्घस्तदिनाशिमा वृद्धिः इकारस्य बिनाशिव इति परंपरया निमित्तविनाशः। इयेप इत्यादी तु समावनया । संभावना नाम मिथ्यायल्पनासिदि । एवं समावनाया. सत्वेन अकृतव्यूहपरिमापया प्रथमनो गुणे इयड श्वारिता बतंने इति चेन। परिमापाया असवाद । अथ वा तुप्यतुदुर्जनन्यायेन परिमापा गृहीता चेत्सा अत्र नायात्येव संकोचात् । ननु सोच: किं परिमापाऽप्रवृश्यमेव गृहाने इन त । तस्य फेशाः' इस्पायर्य- मावश्यक्त्वात् । तत्र हि पच अश्व इंगश्च इन्येतेषा समाहार ‘क अईश' इत्यवस्थायामसनि संकोचे अनया परिमापया सवर्णदीर्घ बाविया गुण पब स्यात् । अतीयं सोय आवश्यकः । तथा चात्र 'अफरप्यूह 'इत्यस्यामाने. प्रथमन. सवर्गदोघं एवेति संपूर्ण वमन व्यर्थम् । न चेति । आचे भू इत्यनेनापि सन इण्ट प्रवृत्त. इनि न वाच्यम् । तर अ इत्यवग्यापामिण्ह वृद्धिारणो यण भाम । तर यगं इण्ड चारित्वा परम्वाद द्धिः मानोति । अतस्तदा- धनाय नरयावश्यकत्वात् । एवं व चारिता वर्तते इनि चापयामरया अम्पा. मपदेन उत्तरमण्डावगतकतरसण्डमचन्धि-अमवर्ण:चीपविधानाइ । नन अत्र अभ्यासरपंप वटी भवत. अमाप स्पर्य आकाक्षा नव प्राप्नोति। तथाप GP. strazil, BCII, follor Bbīes). Tramp २ B.न्नि न. C. सत दिवग.

·परिभाषेन्दुशेखर. [परि. ५५ [६. ४. ७७ ] इत्यनेन सिद्धिवृद्धिबाधनार्थत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यासत्यास- र्णपदेनाभ्यासोत्तरखण्डसंवन्ध्यसवर्णाच एव ग्रहणाच्छास्त्रबाधकल्पनापेक्षया परि- भाषाज्ञापकत्वस्यैवौचित्याचेत्याहु ॥ मा चेय धर्मिप्राहकमानादाङ्गवार्णयो समानकार्यिकत्व एव । यत्तु समा. ननिमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्व एवैपेति तैन्न ज्ञापिते ऽपीयायेयेयेत्याधसिद्धेः सूत्रपैयर्यस्य तदवस्थत्वाच ।। स्योन इत्यत्र तु वक्ष्यमाणरीत्यास्या अनित्यत्वाद- प्रवृत्तौ गुणादन्तरङ्गत्वाधणादेश ॥ न चैवमपीयायेत्यादावियङ् दुर्लभस्तत्र कर्तव्ये वृद्धयादे स्थानिवत्वनासवर्ण इति प्रतिषेपादिति वाच्यम् । कथमत्र प्रत्यासत्ति । प्रत्यासत्यभावाच भूत्रस्य चारितायं वर्तते इति चेन्न । पूर्वं तद् वृद्धिबाधनार्थमित्युक्तम् । एव च सूत्रवैयर्थं गृहीत्वाऽपरबाधापेक्षया ज्ञापनस्यैवौचित्यात् । चारितार्थ्याभावाज्ज्ञापनमेव । एव च ज्ञापितय परि- भाषा' आङ्गवार्णयो समानकायित्व एव इति सकोच स्वीक्रियते । अस्य फलं तु गाते इति । तत्र गा अ आते इत्यत्र पूर्व सवर्णदीप परत्र आतो डित इति इयादेशे च प्राप्ते अनया परिभापया आगत्वादियादेशे गाते इति रूपासिद्धिः । अतोनेन सकोचन तस्या अप्रवृत्ते प्रथमतोन्तरगत्वात्सवर्णदी| भवति इति तसिद्धिः॥ एव स्वकीय सकोचमुक्त्वा परमप्राचीनमते 'समाननिमित्तत्वरूप- समानाश्रयन्व एव' इति यः सकोचस्त निरस्पति-नन्न इत्यादिना । तथा सकोचे हि इयाय इत्यत्र सवर्णदीर्घवृद्धया प्राप्तयो समाननिमित्तत्वाभावात् अस्यास्तत्राप्राप्त्या प्रथमत. सवर्णदीधैं 'अभ्यासस्य' इत्यस्येव वैयापत्त । ननु तहि समाननिमित्तत्व एवैषा इति वदता 'स्योन ' इति यत्फल तस्य कथ सिद्धि इति चेदुच्यते-अस्याश्चछोरिति सनुग्निदेशेन अनित्यवस्प ज्ञापितत्वात् । अप्रवृत्ती अन्तरत्वाद् गुणापेक्षया यणादेश एव भवतीति तसिद्धिरिति च एतादृशज्ञापने संकोचेपि 'इयाय' इत्यस्यासिद्धिरेव । णनिमित्तकगुणवृद्धी ताबद्भवत' इकारात्पूर्वरय इयडि कर्तव्ये । एव च सवर्णत्वबुद्ध्या इयत् नैव स्यात् । एव चासिद्धि । तदाह-स्थानिवत्त्वेनासवर्ण इति प्रतिपेधादिति । ननु असवर्णे इति प्रतिषेध' कथमिति चेत् प्राचीन. 'सवणे परता न भवति' CP "चित्याचे त्याहु , BCH om इयाहु CP कार्यिकत्व एव, BGH, कार्यि व एव B तन्न ज्ञापते इयेष BGP 0 यास्या अनि, C रोस्यास्यान H रोत्या अस्या १ २ ३ 7 ·पा.५५) - परिभाषेन्दुशेखर सूत्रारम्भसामादेव स्थानिवत्वाप्रवृत्ते । तच सामान्यापेक्षमभ्यासकार्ये तदु- चरखण्डादेशस्य ताकार्यप्रतिबन्धकीमूत स्थानिवत्व नेति । अत एवारतीत्यादी यणादेशस्य स्थानिवत्वादभ्यासस्य दलोपे (६. ३. १११) इति दीर्घा दुर्लम इस्यपातम् । दविविौ. नलिनधान । अरिरियादित्य, नु, ग्यालिबाने- इति तस्यार्थ उक्त इति तन्मते प्रतिपयत्वं स्पष्टमेव । ननु नवीनमते क्थ प्रति- पेध यत पर्युदासेन बोधितस्याशाखीयत्वात् इति चेत । पर्युदासलन्याशाची- यस्यापि शास्त्रीयदात् । एवं च अमवर्ण परत भवति । अर्थात् सवर्णे न भवति इति स्पटमेव । एव च प्रतिषध । एव चात्रासिद्धिं दृष्ट्वा समाधयति-सूत्रारम्म सामोदिति । एव चानेन सूत्रेण ज्ञापने वार्णादानमिति स्थानिवत्वाप्रवृत्ति रिति च । अत्र प्राचीनास्तु-~न पदान्त० इति निषेधात्सिद्धिरिति वदन्ति । ते तु सवणे विधि सवर्णविधि तस्मिन्र्तव्ये स्थानिवत् इत्युक्त्वा सवणे परत. यो विधि असवर्णप्रतिषेधरूप तस्मिन्क्तव्ये न स्यानिवत् । एव च स्थानिवद्भाव निषेधात् इयाय इत्यस्य सिदि कुर्वन्ति तदनुचितम् । नथा सति यलोपस्वरा- दिभि सहविवक्षापा अभावाद इन्दामाप्त्या सौत्रद्वन्द्वापत्ते । तथा प्रसज्यपति पेधस्यापि गौरवग्रस्तत्वाच्च । एव सूत्रसामर्थ्यादेव तसिद्धिरुचिता इति । एवं चास्मानापकाद् दे ज्ञापने-~वार्णादान स्थानिवद्भावाप्रवृत्तिरिति च । तच ज्ञापन सामान्यापेक्ष नाम अभ्यासस्येन्येतद्विषयक मेव इति न, अपि तु यत्र कुत्रापि अभ्यासकार्य कर्तव्ये उत्ताखण्टादेशस्य अभ्यासकार्यप्रतिबन्धकीभूतं स्थानि- बाव न इत्यतादृशमेव ज्ञाप्यते । तेन आरति इत्यत्र दुलोप इति दीर्घसिद्धि। अत्र हि गतिमापणयो इत्यस्मात् सूचिसूत्रि० इत्यनेन यहि यलुकि प्रत्ययलक्षणेन दिन्ये उरदत्वे शतश्चेति रुगागमे धानत्वात् लट् झि अदादिषु कृतेषु यणि च अर र ति इत्पन्न रोरीति ठोपे ठूलोपे इति दीघे च आरति इति रूप सिध्यति । अायदेशय स्थानिवदे रेफपवाभावाद् दीयों न स्यात् । पर त्वत्रत्यज्ञापकानुसारेण अभ्यासकार्य प्रति अत्र स्थानिवत्व न इति दीर्घ मुखन सिध्यति । एव च दीघों दुलम इत्यपास्तम् ॥ ननु अय सकोच युष्मन्मते न स्यात् । अन्येषां तु आरति इत्यत्र दीपा दुर्लभ एवेति चेन्याह-दीविधी तनिषेधादिति । न पदान्त इति सूत्रेण दीर्घ कर्तव्ये स्थानियवाभावाल दोष. B भ्यासस्य कार्ये नदुसर स. CG. "दित्यत्र तु यानि B H om नु १ ·१२० [ परि. ५५ परिभाषेन्दुशेखरा नेयङ् भवत्येव तस्य स्थानित्त्वस्याभ्यासकार्यप्रतिबन्धकावाभावात् ॥ इय इति । ननु अयुक्तमिदन पदान्त इति सूत्रे स्वरदीर्घयलोपेषु इति वार्तिकोतवाद अत्र स्थानिप्रदायप्राप्त इति चेन्न । तत्र यलोपदीर्घयो. प्रत्याख्यातत्वात् । ननु ताहि तस्य फल यह किया गिर्यो विव्यतु इति अभ्य क्थ सिद्धि इति चत्ता हि अज् धातोलिटि तस्-अतुसादिपु कृतेषु अर्यपत्रपो इत्यनेन व्यादेश द्वित्वे च यणि च विव्यू अनुस् इत्यत्र उपधाया च इत्यनन दाघ. प्राप्त । स च यणादशस्य स्थानिवद्भावन वायते । तत्रापि न पदान्त इति निषेध स्यादेव । अत स्वरदीर्घ इत्यत्र दीर्घग्रहण न स्याताई विव्यतुरित्यत्र दीर्घस्य दुर्वारत्वेन रूपासिद्धि इति चेन्न । प्राचीनमत अन्तरङ्गपरिभाषया वारयितु शक्यत्वात् । तन्मते हि परने काय इति यण वि वि अनु इत्यपेक्षवाद् बहिरदयम् । उपधायां च इत्यस्य तु केवल वि व य इत्येवापेक्षितम् । एव च अन्तरङ्गपरिभाषया यणोऽसिद्धन्वाद् दीर्घा- भाव सिध्यति । नवीनमते तु उत्तरखण्डस्यैव धातुत्वाद् दीर्घाप्राप्त विव्यतु इति सिध्यति । एव च वरदर्धेित्यत्र दीर्घग्रहणप्रत्याख्यानेऽपि न दाप । एवं च सकोचाभावात् सर्वथा न पदान्त इत्यनेन दीर्घविधौ स्थानिवद्भावनिपेधस्य सत्वात् । एव च आरति इत्यत्र दीर्घ सिध्यति इत्याशयेनाह--दीर्घविधी तलि. पेधाचति । ननु भाष्ये न पदान्ते यत्र दीर्घग्रहण प्रत्याख्यातम् । सर्वत्र पूर्वत्रा सिद्धमित्यनेन सिद्धे । तथा च कथमत्र दीर्घ कर्तव्ये रथानिवद्भावनिपच इति चेत् तत्पत्याख्यान पूर्वत्रासिद्धमित्यवष्टभ्य कृतम् । अतस्तदिनविपय न प्रत्या- ख्यानम् । अत एव अहिडि अहीडि इ यत्र चिण्णमुलारिति दीर्घ सिध्यति इनि घक्तव्यम् । अथवा सिद्धान्ते स्यादेव चेत् प्रत्याख्यान तदा दीवविधौ तनिषेधाच इति शेखरग्रन्थो यथाश्रुतसूत्ररीत्या उपपादनीय.। एव च नवीनमते अभ्यासकार्ये तदुत्तर० इति सकोचेन वा पूर्वोत्तरीत्या आरति इत्यस्य शिविर्भवत्येव । तथाऽत्र सकोचे तत्कार्यप्रतिबन्धकीभूत स्थानिवत्व न इत्युक्तत्वात् 'अरिरियात्' इति स्थानिवद्भावस्य फल सिध्यति । तथा हि । अत्र धाता यलगन्ताव आशी- लिंडादेषु कृतषु रीगागमे च 'रिशयः' इत्यनेन रिडादशे च तस्य स्थानि वत्स्वादसवर्णापरत्वन इयड् सिध्यति । नन्वत्र प्रथमतो रिडव कथ कियते । यदि स प्रथमत स्यात्तदर्थेन स्थानिवत्त्वमत्र सभवेदिति चेत् परत्वादत्र रिड् । ननु तस्य परस्वेपि इयड अन्तरङ्गत्व प्रयोगीयाधारणक्रमेण पूर्वोपस्थितनिमित्त फत्वात् इति चेदेवमपि तत्र असिद्धपरिभाषाऽप्रवृत्त्या रिनित्यत्वेन उभयोस्तु ·प.५५] परिमापन्दुशेखरः चाङ्गसंबन्धिन्याङ्ग एवेति स्वरितो वा (८. २. ६) इनि सूत्रे भाष्ये । - ल्यवाद परदादेव व्यवस्था । एवं च पूर्वमेव रिह भवति । ननु इयडा प्रकि- योचारणामेणापि अन्तरट्यवमायाति । तत्र च ओमाडोश्चति ज्ञापकान् परि- भाषा प्रवर्तत पद, तथा प्रथमतो रिड् न स्यादिति चेन्न । प्रक्रियाकमदर्शने हि उभयोः समकालपातिकवाद परदादेव व्यवस्थोचिता । कथ वा उभयोधू- गपत्माप्तिकन्यामति चेदुच्यते । तया हि- मधातोडि यलुकि प्रत्ययलक्षण- स्वाद द्विस्वं धातुत्वं च प्राप्तम् । तयोश्चाविरोधादेकदेव दित्वं धातुत्वं च स्यात् । ततः अभ्यासमंडा लिप्रत्ययश्च भवति तयोरविरोधात् । ततः पूर्वत्र उरदत्वं ऋतश्चेति रीक प्राप्तः । तथा परत्र निबादेशो यासुद् । ननु यासुटः परस्मैपदनि- मितत्वम् । तथा च तत्प्रवृत्ते पार कथं यासुदः प्रवृत्तिरिति चेदुच्यते । उत्सर्ग- समानदेशा अपवादा. इति न्यायात् । अस्य च सीयुटोऽपवादन्यात मीपृष्टः केवललिइयरत एव प्रवृत्ते । ननु तर्हि याभुट परस्मैपदेषु इत्यत्र परस्मैपदेषु इति परस्मैपदाना निमित्तत्वं वोध्यते तया च कथं लिइपरत एव प्रवृत्तिः इति चेद, परस्मैपदेषु कर्तव्येषु इति तदर्थो बोध्यः । 'उत्सर्गसमानदेशा अपवादाः' इत्यस्प आन्सलिंकवाद पूर्वत्र री परत्र यामुद् । तथा च री यासुट लिद इत्यवस्थायां पूर्वत्र इयड पर रिङ् च प्राप्त I का कर्तव्यस्ताहि पूर्वरीत्या समबल- स्वात् युगपत्मानस्वाच विप्रतिषेधे पर कार्यमित्यनेन परन्वाद रिडेव भवति । पथं च असवर्णापरत्याभावाद इयत् न स्यादिति स्थानिघद्धावस्योदाहरणमे- तत् । तत्र च यदि पूर्वोक्तसकोचे तत्कार्यप्रतिबन्ध. इति न स्यात्तहि अत्र स्थानि- वद्भावो न स्यात् । इदानीं तु अस्य स्थानिववस्य अभ्यासकार्यसाधकत्वाद पूर्वत्र सकोचाप्रवृत्या स्थानिवद्भावो भवत्येवेति अरिप्रियात इत्यस्य सिद्धिः। पदं च संकोचः साधक एव न तु बाधक इत्यस्याः प्रवृत्तेः संकोचमाह- इयम- इसंवन्धिनीति । अद्सबन्धिनीयं परिभाषा आवे नाम अगाधिकारविहिते कार्य पर प्रवर्तते इति स्वरिने बानुदात्ते इति सूत्रभाप्पासम्यते । स्थमिति चेदुच्यते । तथा हि माये-कुमार्य इदमिरपत्र उदात्तापादेशो यथा स्यादिपेतदर्धमेकादेशस्तरी न्तरगः सिद्धो वाच्य. इति दार्तिक प्रणीतम् । परंनु तन्न करणीयम् । अकृनपि तस्मिकादेशास्वरस्य सिद्धत्वात् । नत्र कुमारशन्दः 'फमेः किशोपधायाः' इत्यौमादिक्रेण सिष्यति । तत्र 'कनिमृजिभ्यां चित्' इत्यस्मात् 'चिन्' इत्य- नुवृत्या चित' इत्यनेनान्तोदात्तः। तस्मादपास प्रथम इति डीए । म च अनुदात्ती 16 ·१२२ परिभाषेन्दुशेखर [परि.५५ नत्र हि कुमाएँ इत्यादौ यणुतरमाडुक ॥ इय चानित्या छो ( ६.४.१९) इति सतुग्निर्देशात् । अ यथावात्पूर्व तुक शादेशे तुको प्राप्त्या तद्वैयर्थ स्पष्टमेवेत्यन्यत्र विस्तर ॥ ५५ ॥ सुप्पित्ती इत्यनुदात्त । तत यस्येति चन्यनेन इकारलोपे 'अनुदात्तस्य च यत्रोदा- त्तलोप ' इत्यनेन ईकार उदात्त । तस्मात् डेप्रत्ययो भवति । स च अनुदात्ती सुप्पिती इत्यनेनानुदात्त । ततो यणाडागमया प्राप्तयो परत्वादाडागम प्राप्नोति । तदपेक्षयापि अन्तरगन्याद् यण प्राप्नोति । परन्तु अनया वार्णादाङ्गामिति परिभाषया आङ्गत्वादाद् प्रामाति । स च आगमा अनुदात्ता इत्युन्सर्गादनुदात्त । ततश्च आटश्चेस्यनेन वृद्धि । सा चानुदानैव । ततो यण् । ततश्च उदात्तस्थान यो यण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा या नदी सादिविभक्तिश्चोदात्ता इत्यर्थकन 'उदात्तयणो हल्पू त्'ि इत्यनेन उदात्तो भवति तस्य च सपादसताध्यायीस्थत्वादन्तोदात्त पद सिद्ध- भेवेति एकादेशस्वरोन्तरड्ड इति वार्तिक व्यर्थं स्यात् । तत्समत्तिस्तु इत्थम्-- कुमारी ए इत्यत्र यणाडागमयो प्राप्तयोरन्तरङ्गन्यायण प्राप्नोति । ननु आटो. पवादत्वमिति धेन । असभव एवं बाधकत्वमिति पूर्वमेवोकत्वात् । एव चान्त- रङ्गत्वात्पूर्व यण तत उदात्तयण इत्यनेन दे उदात्तो भवति अन्तरङ्गत्वात् । तत आत् । स च अनुदात्त । तत एकादेश उदात्तनादात्त इत्यनेनोदात्तख भवति । तथापि तस्य त्रिपादस्थित्वेनासिद्धत्वादायादेश उदात्तो न स्यात् । अत उक्तम्- एकादेशस्वरोन्तरङ्गमित्यादि । परतु पर वार्तिकसगतावपि वाणीदानपरिभाषया अत्र विरोधी भवति । अतस्तत्र सकोचमाह--अङ्गासवन्धिन्याङ्ग पवेति । आट' आङ्गत्वपि अगसबन्धित्वाभावात् । ननु एवमपि रमे इत्यत्र रमा औ इत्यवस्थाया शीभाववृद्धचो प्रापयारन्तरङ्गत्वाद् वृद्धि स्यात् ततश्च रूपासिद्धि- रिति चेश । और आप इति सूत्रसामर्थ्याद् वृद्धिं बोधवापि शीभाव एव भवति । नन्वेवमपि ज्ञाने इत्यत्र दोष । म च नपुसकाञ्चति सामर्थ्यान्न दोष इति वाच्यम् । तस्य जमती इत्यत्र चारितार्थ्यात् इति चेत् --मास्त्ववाय सकोच' भाग्यकारैरुतोपि । लोकैरुक्त विचारणीयम् । अत्र समानकार्यित्वे पर उभयोरा- देशत्व एव इत्यादय सकोचा इति केचन वदन्ति । एतन्मते सर्वत्रानित्यत्वनैव व्यवस्था । अनित्यत्त्व कथ तदाह-च्छोरिति सतुनिर्देशाद । अन्यत्रफल युरउती त्यादीति । शम् ॥ ५५ ॥ C. अयथान्तरङ्गत्वा पूर्व १ ·परि.५६] परिमापेन्दुशेखरः १२३ नन्वेवं सेदुप इत्यादौ कसोरन्तरङ्गस्वादिटि ततः संघसारणे ऽपीरः प्रव- णापत्तिरिति चेत् । अत्र केचित् । अकृतव्यूहा: पाणिनीयाः ॥ ५६ ॥ ने कृतो विशिष्ट ऊहो निश्चयः शास्त्रप्रवृत्तिविषयो परित्यर्थः । मावि- - गमःप्राप्तान - नन्वेवं सेदुध इत्यादौ इति । पल विशरण इत्यस्माल्लिद् प्रत्ययः। तस्य भाषायां सदवसेत्यनेन वसुः । ततो द्वित्वे अभ्यासतज्ञायां हलादिशेपे च अत पकहल् इत्यनेन पत्वाभ्यासलोपयोः सेद् बम् इत्यत्र आर्धधातुक० इत्यनेन इडा- एकाच उपदेश इति निषेधः इति वाच्यम् । तया सत्यपि कृमभृ. इति नियमेन 'वस्त्रेकाचा' इति नियमेन च प्राने । एवं इटागमे पश्चात् प्रातिपदिकसज्ञायां वसाः ममसारणम् इत्यनेन समसारणे · सेद् इ उस्' इत्यव- स्थायामपि इट. श्रवणं स्यादिति दोषः । अत आह-अकृतव्यूहा इति । नन्वि- दमवतरणं प्राचीनरीत्या उत नवीनरीत्या । तहि द्वयोरपि मते नेदं सभवति । यथा प्राचीनमतेऽत्र सेइ इ उम् इत्यवस्थायां यण् कर्तव्यः । तत्रान्तरङ्ग परिभापया संमसारणस्यासिद्धत्वास न स्यात् । परंतु नागानन्तर्येति परिमापया संप्रसारणए- स्यासिद्धत्वामावाद् यण् भवति । ततो वलि लोपः क्रियते । असिद्धं बहिरङ्गम- न्तरङ्गे इति परिमापया संप्रसारणस्यामिद्धवेन बल्परकत्वात् । एवं च 'सेदुपः' इति रूपं सिध्यति । ननु ज्वरवर० इत्यत्र सिविग्रहणान् ज्ञापकाले कोपरिति निर्देशाच वलिलोपे अन्तरनपरिभाषा न प्रवर्तते इन्युक्तम् । पत्र सति अत्र कथं परिमापामवृत्तिः इति चेल्लोपामावोर्प इटः श्रवणापत्तिवेत्यवतरणं न सगच्छन । तथा नदीनमते नैव संगछते । तथा हि । सेद् इ उम् इरपत्रान्तरसात्वाद् य- दृष्ट्या संप्रसारणस्यामिद्धत्वायण न स्यात् । तन्मते 'नाजानन्तये इति निपेभाव ' इति चेन्न । अन्तरगरिभाषाया अनित्यत्वादमाप्त्या यण् भवति । ततश्च असि. परिमापया संपसारणस्यासिद्धत्वादलि लोपे सेंदुपः इति सिष्यति । नन्वनित्यत्वं सर्वत्र दोपपरिहारायव गृह्यते । तथा चात्र यंदापवत्वमिति चत् सेदुपः इति रूपसिद्धचर्थमेवात्र ग्रहणमिति न दोपः। एवं सेदुपः इति रूपं सिध्यति । तथा च नव दोप इति अवतरणं न संगच्ने इति चेदुच्यते-पकस्मिलक्ष्ये एकस्या एव परिमापायाः प्रवृत्तिनिवृत्ती क्रियते इति युकिविरुद्धमेतत् । अतोत्र यदि प्रवृ. तिरिटा तहि सर्वत्र प्रवृत्तिरस्नु । निवृत्तिश्चेत्सवास्नु। तथा च प्रथमतः प्रवृत्ति- . Anamnaram www.IAw B. om. अपि. C. न रुन कहो विशिनिश्चयः, G.न स्तः व्यहो विशिष्टं निश्रयः, ·१२४ परिमापेन्दुशेखरः [परि. ५६ निमित्तविनाश इत्यध्याहार. बहिरङ्गेणान्तरङ्गस्य निमित्तविनाशे पश्चारसभाविते ऽन्तरङ्ग नेति यावत् ।। अत्र च ज्ञापक समर्थाना प्रथमात् (४, १.८२) श्चेवणेव न स्यात् इति इट' श्रवणापतिरित्यवतरण पुज्यते । प्रथमतोऽनित्यत्वा- नाजानन्तर्य इति निषेधादा अप्रवृत्तिरिति चेद् या भवेत् इट श्रवणापत्ति इति म संगच्छेत । अतस्तत्र आदेशद्वारा इट अंधणापत्तिरिति योग्यम् । एव च कथ- चिदवतरणं युज्यते । ननु किमत्र प्रमाणमिति चेद् ज्वरस्वर० इत्यत्र त्रिवि ग्रहणमेव । तत्रापि चोरिन्यूठि कृते यणि कर्तव्ये परिभाषाऽग्रहेण वलिलोपे कर्तव्ये परिभापाग्रहेण च सिद्धि । अतस्तत्सामथ्यादिदमुच्यते---एकत्र लक्ष्ये यदि प्रवृत्तिस्ताहि प्रवृत्तिरेव । निवृत्तिश्चेन्निवृत्तिरेव । न तु वे अपि । पर्व च सेदुष इति रूप न सिध्यति इति दृष्ट्वा केचिद् दीक्षितादय. प्राचीना आहु । अब फेचित्पदेन स्वस्यासमति. सूच्यते । बहिररुपान्तरइस्यति । अन्तरदशाम्रीयनिमित्तविनाशबहिरङ्गशान- प्रवृत्तिसमावनायाम-तरह न प्रवर्तते इति यावत् । परिभाषाया प्रमाणमाह-अत्र त्र ज्ञापकमित्यादिना । समर्थाना प्रथमावत्यत्र समर्थग्रहणं कृतमधिकार्यत्व- मित्यर्थकम् । कुत एतादृशोर्थ इति चेममर्थानामिति पदादेव । नथाहि । ममर्थ पदविधि इत्यस्मादेव सूत्राद् 'अन्वययोग्य' इत्यर्थकस्य समर्थग्रहणस्थानुवृत्त्यैद सिद्धे इद समर्थग्रहण व्यर्थ स्यादतोत्र पाणिनरेतादृशोऽभिप्रायो वक्तव्य । यथा लोके अय मनुष्य इद कार्य कर्तुं समर्थ इत्यर्थ इत्युक्ते समर्थपदस्य शक्त इत्यर्थस्तथानापि समर्थशब्द. शक्तपर्यायः । तत्र 'पदमर्थप्रदानायव शक्त तस्मात्मत्यय कर्तव्य ' इत्यों यथा स्यादित्येतदर्थ समर्थानामिति पदग्रहणम् । शब्दार्थप्रतिपादनशक्तत्व तु कृतसधिकार्यस्यैव । यत सामान्यजनाना सिद्ध- पदादेवथिबोधा भवति न तु अकृतसँधे । एव समर्थपदात् कृतसधिकार्यत्व इत्यर्थलाभ । तेन सौस्थिति इत्यत्र सवर्णदीर्घ कृते एव इन्प्रवृत्त्या 'सौस्थितिः' इति रूप सिध्यति । नन्वेवमपि समर्थाना' इति पद व्यर्थम् । तथाहि । सु उत्थिन इति समासे सहिताया नित्यत्वात् प्रथमत सवर्णदीर्घ प्राप्त । पश्चादपत्यार्थस्य विवक्षाया इन मत्यय प्राप्नोति । एव च अन्तरकृत्वासवदी कृते एव प्रत्ययः स्यादिति सीधितिरित्यस्य सिद्धि स्यादेवेति समर्थानामहण व्यर्थ ज्ञापयति अकृतव्यूहा' इति । यदि चेदानी समर्थानाग्रहण न स्यात्तहि सवर्णदीर्घस्य यौ wwwwwwww . C बहिरङ्गणान्तरङ्गविनाशे CG.H P. अन ज्ञाप, B. om च. २.

·परि. ५६] परिमापेन्दुशेखरः १२५ इति सूत्रे समानामिति । तद्धि सूस्थितादिभ्यः कृतदीर्घभ्यः प्रत्ययोत्पत्त्यर्यम् । अन्ययान्तरङ्गलादीघे कृत एस प्राययप्राया तधर्यता स्पष्टैत्र । तंत्र हि भावि- . दी उकारी निमित्नभूती नयोवृदया विनाशसवेन अनया प्रथमत. सवर्णदीर्घा. भावात् 'साबुस्थिति.' इति स्यात् । नन्वत्र निमित्तविनाशास्ति न वा इति प्रश्ने अस्यास्तत्राप्रवृत्त्या यथा इकी याचि इत्यत्र निमित्तदर्शनवाले अस्याः प्रवृत्ति- स्तथैव निमित्तधिनाशो भवति न वा इति द्रष्टव्यम् । म बिनाशनिधा-साक्षात, परंपरया, संभावनया च। तत्र साक्षानिमित्तविनाशस्योदाहरणं सेदुप. । परपरया निमित्तविनाशाय तदेवोदाहरणं साथितिरेव। तथाहि । अत्र निमित्तभूती उकारी तयोविनाश वृद्धिः करोति इति निमित्तविनाशो वक्तव्यः । परतु तन्न संभवति । उकारयोः सवर्णदोघेण नाशितत्वात् । एवं च कथ निमित्तविनाश. इति चेत् पर- परया स्वविनाशकस्य योविनाशकः स स्वविनाशकः इति वृद्धविनाशकावं निमि तस्य । ननु वृद्धया सवर्णदीविनाशेपि तस्या उकारयोश्च सबन्ध एवं नास्तीति चैत् प्रधानमनिबईणन्यायेन संबन्धात् । एव च परंपरयात्र निर्मितविनाश- सत्त्वेन अकृतव्यूहपरिभाषाप्रवृत्त्या पूर्व सवर्णदीयों न स्यात् । अत. समर्थग्रहण. मावश्यकम् । न चैत्रं समर्थग्रहणे कृतेपि सधिकार्याणि कर्तव्यान्येवेत्यर्थामावाव सवर्णदीर्घात्मागपि प्रत्ययाः स्युः । कृतसंधिकार्यात् प्रत्यया भवन्ति इत्यपि यदि समयन्ति तहिं कर्तव्याः । अत्र त असिद्धपरिभाषया तस्य निपिद्धत्वात् अकृतसाधिकार्यादपि प्रत्ययः स्यादेवति चेन्न । समर्थग्रहणसामर्यात् 'मंधि- कार्याणि वर्त यान्येव' हायधिस्यार्थस्य लामात् । एवं च सौस्थितिरिति रूयास- यथै समर्थग्रहणमावश्यकर्मिति स्वस्मिश्चारितार्यम् । अन्यत्रफलं सेदुपः । अत्र प्रथमतः प्राप्तोपि इद मस्यिते । कृतीपि वा निवर्तते । एवं चानया तस्य सिदिमवति इति ज्ञापकमुपन्यस्यते-तद्धि सूस्थितादिम्य इत्यादिना । ननु समर्थ. ग्रहणे कृतेपि अकृतव्यूहा • इति परिभाषा कुतो नागच्छति इति चेत्-'यनिमित्तं दृट्वा किंषित कार्य प्राप्नोति मिनितं कदाचिदपि प्रवर्तितुनावश्यकम्' इति नियमात् । अत एव 'अस्य पहलुमास्ति लुकापहारे विपयत्वामावेन बीमावस्यामवृत्तः' इति दीक्षितोकित संगच्छौं । तयाहि । अन् धातो: आध- धातुकविवक्षायां 'वी' इति आदेशे कृते यह प्रत्ययः कर्तव्यः। तम्य यहो लक् भवति न देति प्रश्नः । नहि न भवति । कृत इति चेद्विषयन्धाभावेन बीमाश्या. . B.G.H P. 72 le mia, B om.fi ·परिमाषेन्दुशेखर. [परि.५६ न्यादिवृद्धया सवर्णात्वविनाश. स्पष्ट एव ॥ न चात्रकादेशप्रवृत्तिसमये वृद्धय- प्राप्तयैकादेशे कृत आदेशे वृद्ध प्राप्तावपि तन्निमित्तविनाशाभाव इति वाच्यम | प्रवृत्त । आर्धधातुकस्य विपरे हि व्यादेश उक्त ! लुक् लोप इत्यादीनामर्थस्तु शम्दानित्यत्वादनपस्थितिीरत्येव न लुक्त्वात्पश्चादपहार ! एव च यइलुमाम यहो- नुपस्थितिरित्येव । एव चार्धधातुकविषयत्वाभावेन वीभाव एव न स्यात् । यनि- मित्त आर्धधातुकविषय दृष्टा कार्य वीमाव. प्रवृत्त, तदाधधातुक लक्ष्य प्राप्तुमा वश्यक तस्य प्रवृत्त्या विषयत्वाभावाद् वीभावो न स्यात् इति कौमुदी सगच्छते । तथा चात्र अध्यजीग पत् इति रूप सिध्यति । तया हि-अधिपूर्वादिण्धातो- णिच् । धातुत्वे लुङ्ग तिप् इतश्च ग्लिचडादेशेषु अधि इ अत्' इत्यत्र णी च संश्चडी इत्यनेन गाडादेशः प्राप्त । द्वित्व च प्राप्तम् । किं कर्तव्यमित्याकाड क्षाया 'गिच्यच आदेशो न' इत्यनेन गाडादेशो निषिध्यते । ततोऽध्यजीगपत् इति न सिध्येत् । परतु' यत्र अभ्यासोत्तरखण्डस्य.' इत्यादिकौमुधुक्तसकोचात् 'अभ्यामोत्तरखण्डे आयोच् वतते न वा' इति द्रष्टव्यम् । यथा चात्र पूर्वं गाढा देशे सति उत्तरखण्डे अकारो लभ्यत इति सकोचादू गाडादेशनिपेधाष्णिचो द्वित्वे गाडादेशो न स्यात् । अत अब यानिमित्त उत्तरण्डस्यायोच् त दृष्ट्वा यत्कार्य द्वित्वनिषेधरूप प्राप्ताति तन्निमित्त लक्ष्ये आवश्यकमित्युक्तत्वात् अत्र पूर्व निषेधादुत्तरखण्डस्यायोच न भवति इति णिच्यच. ' इत्यस्याप्रवृत्त्या पूर्वं गाडादेशे अध्यजीगपत्' इति रूप सिष्यति । तथा 'अघृक्षन्त' इत्यत्र 'गृहू' गर्हणे इत्यस्माल्लुडप्रत्यये इयादेशे च्लो स्वरतिसूतीत्यनेनानिटकत्वाच' शल इए- पधादित्यनेन झि-आदेश । तत झोन्त इत्यन्तादेश प्राप्त । परतु तस्मिन् कृते सति 'क्सस्याचि। इत्यकारलोप स्यात् । ततोऽनकारान्तस्वाद 'आत्मनपदे- ध्वनत ' इति 'अत :-आदेश. मानोति इति । उपसजनिष्यमाणनिमित्त. इति पूर्वमन्तादेशाभावे सस्याकारलाप एव न स्यात् । अत अत आदशो न प्राप्रीति इति प्रथमतोन्तादशे ' अघृक्षन्त' इति रूप सिध्यति । तथात्रापि अकृतव्यूहपरि भाषाया. यानिमित्त डकाररूप यस्य विनाश दृष्ट्वा प्रवृत्तिरागता-तनिमित्तदि- नाश लक्ष्ये आवश्यक । परतु स नायाति । 'सुत्थित ' इत्यत्र सवणदीर्घाभावे प्रत्ययस्याप्रातिरेव । समर्थानामित्युक्तत्वात् । पव चात्र निमित्ताभावात् अकृत व्यूहपरिभाषाया प्रवृत्तिरेव । समर्थग्रहणे कृते परिमापा न भवर्तते इति समर्थ- ग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्रफल सेदुप. 1 अत्रेडागमो न प्रवर्तने इति । , B चाकादेशे प्रवृत्ति २ Com 3972 ३ BGPH निमित्त C निमित्त ·परि.५६ परिमापेन्दुशेखरः १२७ तवारैव तन्निमितविनाशसत्त्वेनाक्षतेः । न च सौस्थितौ बहिरङ्गतया वृद्धर- सिद्धत्वान्न तनिमित्तविनाश इति वाच्यम् । समर्थमहणेनैतद्विषये तस्या अप्रवृत्ते. रपि ज्ञापनात् ।। यत्तु समर्यग्रहणेनान्तरङ्गपरिमापाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यत इति तन्न । असिद्धपरिभाषा समकालप्राप्तबहिरङ्गस्य पूर्वजातवहिरङ्गस्य चान्त- न च सौस्थिती वहिरड्नतयेति। 'म उत्थित' इत्यवस्थायां हि अकृतम्यूहपरिभाषा अन्तरगन्स्य सवर्णदीघस्य निमित्तविनाशं दृष्ट्वा सवर्णदीर्घ निषेधति । परंतु अत्र कश्चिच्छङ्कते । असिद्धपरिमापया अकृतव्यूहपरिभाषां प्रति वृद्धरसिद्धन्दाक- धमकृतव्यूहपरिभाषायाः वृद्धिकृतनिमित्तविनाशी दृश्यते । तथा च निमित्तवि. नाशरूपनिमित्तासत्वेन अकृतब्यूहपरिभाषा नैवात्र प्रवर्तते । अन्तरट्वहिरङ्ग- मावः कथमिति चेदुच्यते । लिङ्गस्य यानि निमित्तानि सान्येव परिमापाया अपि इति प्रायुक्तमेव । अत्र तु बहिरङ्गक्रियमाणनिमित्तविनाशं दृष्ट्वा अन्तरङ्गं निरुध्य ततः बहिरङ्ग कृतनिमित्तविनाशं अन्तरङ्गशास्राय कथयित्वा विरमति इति तद्दचापारादन्तरङ्गशास्रमेव अस्या छिट्नम् । तात्र सवर्णदीर्घः। एवं च परि. भाषाया अपि द्वावुकारावेव निमितम् । वृद्धस्तु उत्तरः प्रत्ययः । एवं च अन्तर- द्वायां अकृतट्यूहपरिभाषायां प्रवर्तयितव्यायां बहिरवाया वृद्धरसिद्धवमिति मुद. चत्वाद अकृतव्यूहपरिभाषादृष्टया वृद्धरसिद्धत्वमव । तथा च अकृतव्यहपरियारा नैव प्रवर्तते ॥ न च सौस्थितिरित्यस्यार्थः 'मौस्थिती लक्ष्ये अकृतव्यूहारिमापा- दृष्टया वृद्धवहिरन्तया असिद्धत्वात्तदन्तरनिमित्तविनाशो न इनि न दापर' इति । समर्थग्रहणेन 'अकृतपरिभापार्विषये अन्नरट्रपरिमापान प्रवद्र' इति ज्ञारकात् । अत्र केचिदेवं वदन्ति-समर्थग्रहणेन अन्तरमपरिमाया अनि- त्यत्वमेव ज्ञाप्यते इति । ततश्च अन्तरमपरिभाषाऽभावान पूद नदीवी- मावेपि प्रत्ययः स्यात् । अतः समर्थग्रहणमावश्यकमिति बनाकर मंग- वति । सौत्यिती अन्तरद्धापरिभाषाया असंवन्यात् । कुनोमंदन्त इद-अमिद्ध- परिभापया समकालमाप्तस्य पूर्वज्ञातवहिरहस्य बामिददं दोष । अत्र तादृशं मास्येव प्रत्युत अन्तरझं जातं, पश्चात्यानं पट्रिना ठोत्र अन्तर- परिभाषाया असंबन्धः । ननु असंबन्ध एव घेनाद किनावान् मवर्ग- दीचे रूपासिद्धिः इति चेदत्र सवर्णदीर्घस्य यदन्टग्दुगताधारमानेर तन्त्रान्तरनपरिमापा न प्रतर्तते टीकिकादावादावंदालासपरिमापर C.G. दत्तात्र निमित्त २ B. तश्याऽ. B.C.G. पूर्व नाता --- . , ·१२८ परिमाणेन्दुशेखर [परि. ५६ रङ्गे कर्तव्येऽसिद्धत्व योध्यते न तु जातेऽन्तरङ्गे तस्य तत्त्वं बोध्यते मानामावा- स्फलाभावाच्चैव च सूस्थितादावेकादेशस्य परिमापासाध्यत्वाभावेन तदनित्यत्व- ज्ञापनासभवात् ।। अन्तरङ्गानपि विधीनित्यादरम्यस्यामेनान्तर्भावः ॥ एतःप्र- वृत्तौ च निमित्तविनाशसभापनापि निमित्तम् । अत एव गोमद्दण्डीत्यादी हल्ङ्यादिलोपो न । अन्यथा हल्ड्यादिलोपकाले सामासिकलुकोऽप्राप्त्या तदुत्तर चापहार्याभावादप्राप्त्या लोपस्यैवापत्ते । अस्ति चात्रापि यदि लोपो न स्यात्तर्हि लुक् स्यादिति संभावना || अलोरो ऽन. (६. ४. १३४ ) इति सूत्रस्थतपरकरण तु परिभाषानित्यत्वज्ञापनेन चरितार्थम् । तद्वयान इत्यादौ लोपवारणाय । अन्यथा दीर्घामा लोपसंभावनयैतत्परिमापाबलादी/प्राप्ती तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेअत्याहु ।। अप्तबन्धात तद्विकरपज्ञापनेऽपि न कोपि लाभः । ननु अन्तरवरिभाषायाः जाते. न्तरङ्गे मास्यमान बहिरङ्गमसिद्धमिति कुतोस्तदाह-मानाभावात् फलामावा. च्चेति । ननु ' अन्तरगानपि विधीन पहिरवो लुग बाधते इति परिभाषा अस्था- मेवान्तर्भूता इति यधुच्यते तहि गोमन स् मिय स् इत्यत्र अन्तरगशाम्रीयानिमित्तस्य मुप. बहिरहेण का साक्षात् परपरया वा विनाशाभावेन कथ अकृतव्यूहपरि- भाषा प्रवर्तेत । तथा च रूपमिद्धिर्न स्यात् इत्याशयेनाह- एतत्प्रवृत्तौ चेति । अत्र प्रमाण नु समर्थानांग्रहणमेव । यत पूर्वोक्तज्ञापन सत्यपि अस्या सेदुप. इति साक्षानिमित्तविनाशस्थले चारितार्यसमवेन अत्र तस्या अप्रवृतिरेवेति समर्थग्रहण व्यर्थे सत् सभावनया निमित्तविनाशेपि इयं परिभाषा प्रवर्तत इति ज्ञापयति । अत्रापि परपराग्रहणम् । इय च 'अल्लोपो न ' इति मूबस्थतपरकरणाद. नित्या । तथा हि आन इत्यादी अन् । धातोः क्विपि 'अनुनामिक०' इत्यनेन दीर्ये कर्तव्य अकृतव्यूहपरिभाषया अन्तरमशानं अनुनासिकति दीर्घ. तदीयनि- मित्ताविनाशकबहिरङ्गशास्त्रस्य 'अल्लोपोऽन ' इत्यस्य प्रवृत्तिसत्त्वेन अन्तरङ्ग न स्यात् । एव च दीर्घाभावात तद्यावृत्यर्थ क्रियमाण तपरकरणं सत् व्यथै एतस्या परिभाषाया अनित्यता ज्ञापयति । तत दीर्घे कृतपि लोपः स्यान्स मा भूदित्ये- तदर्थे तपरकरणमावश्यकम् । अन्यत्रफल चाखायित्वा । अत्र हि खन् धातोर्यहि द्वित्वे च ये विभापा इत्यनेनात्वं प्राप्तम् । यस्प हल इन्यनेन पश्चाल्लोप मास्यति । तत्रानया परिभाषया आत्व निषिध्येत ततोऽनिटरूप स्यात् । परं वनित्यत्वादत्रा- प्रापया प्रथमत आवे'चाखायिता' इति रूप सिध्यति । आस्ति चात्र सभा. बना-यदि आव न स्यात्तहि लोप स्यादिति ॥ P says that some om. च. C. समावन येव तत्परिक १ ·परि.५६] परिभाषेन्दुशेखरः १२९ समर्यानामिति सूत्रे कैयटस्तु समर्थवचनेनेयं परिमापा ज्ञाप्यतेऽकृतव्यूहाः पाणिनीया इति तेन पपुष इत्यादावन्तरङ्गत्वात्पूर्व कृतोऽपीडागमो निवर्तत इति वदन कृतो व्यूही विशिष्टस्तको निमित्तकारणविनाशेऽपि कार्यस्थितिरूपो चरित्यर्थमभिप्रेति । निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति यावत् । संस्थिता- दिनि वृद्धौ दीर्घनिवृत्तौ सावुस्थितिर्मामूदिति समानामिति || लोकन्यायसिद्ध- श्चायमर्यः । तथा हि लोके निमित्तं द्विविधं दृष्टम् । कार्यस्थिती नियामक तदनियामकं च । आई यया न्यायनये ऽपेक्षाबुद्धिस्तनाशे तद्वित्वनाशाम्युप- गमात् । वेदान्तनये प्रारब्धस्य विक्षेपस्यितिनियामकत्वं च प्रसिद्धमेव । द्वितीय एवं दीक्षिनानां मतमुक्या कैयटमतमाह- समर्थानामिति सूचे कैयटस्तु इत्यादिना । वय तु पूर्ववदेव । ततश्च ज्ञापनमपि तदेव । परंतु अर्थो मिन्नः। म च यथा-अन्तरझे कृते ततः बहिरट्वेण अन्तरङ्गशास्रीयनिमित्तकविनाशे प्राप्ति जातमन्तरङ्ग निवर्तते इति । कुतोयमर्थस्तदाह-अन्तरसत्यापूर्वमिति । ननु 'अन्तरनिमित्तविनाशे जाते इत्यर्थे को दोप इति चेत् स्वस्मिश्चारितार्य न स्यात् । तथा हि-अत्र प्रथमतः भवर्णदीर्थे 'मूस्थित'- शब्दादिप्रत्यये वृद्धी कृत्तायां निमित्तविनाशसवेपि सवर्णदीर्घस्य निवृत्तिरशक्या। तस्यासत्यात् । ततश्च सौत्यितिः सिध्यत्येवेति समर्थग्रहणस्य चारितायें न स्यात् । अतः निमित्त. विनाशे प्राप्ते इत्यर्थ पबोचितः । वृद्धिमातावेव सवर्णदीर्घनिवृत्ती साबुस्थितिः स्यात् । अतः समर्थग्रहणे कृतेपि अकृतव्यूहपरिभाषायाः कुतोऽप्राप्तिरिति प्रश्न 'यनिमित्तं दृष्ट्रा कार्य प्रवृत्तं तनिमित्तं कदाचिदपि लक्ष्ये प्रवतिनुमावश्यकम्' इति पूर्वोक्तमेवोत्तरं देयम् । तथा अन्तरले कृते० इति योर्थः स तु लोकन्यायसिद्ध एव । तथाहि लोके द्विविधं निमित्तमिति । कार्यस्थिती नियामक नाम यस्मिन् सत्येव कार्यस्थितिः, यन्नाशे च कार्यनाशः पतादृशम् । तथा तदनि- यामकं नाम यस्यासत्त्वेपि विमाशेपि कास्थितिमवति एतादृशम् । एवं द्विविध निमित्तं यथा न्यायशाने 'अयमेकः, अयमेकः इति यापेक्षाबुद्धिः सा द्वित्वादेः कारणम् । तस्याश्च अमावे द्वित्वमपि नश्यतीति एतत् कार्यस्थिती नियामक कारणमुक्तं दृश्यते एणनिरूपणे मुक्तावल्याम् । तथा वेदान्तशाने प्रसिद्ध B. स्तनिमित्तकारणनाथे. २ B नमित्तस्या. ३ B, साधतादिणि अदिइट्वी. CG.H. कार्यस्य स्थिती. 17 ·परिमापेन्दुशेखरा [ परि. ५६ यथा दण्डादि तन्नाशेऽपि घटनाशादर्शनात् । शास्त्रे लक्ष्यानुरोधाद् व्यवस्था । मौविनिमित्तविनाशे पूर्वमनुत्पचौ तु न कश्चिन्यायो नापि संप्रतिपन्नो दृष्टान्तः। समीनामित्यस्यापि लोकसिद्धार्थज्ञापनेन चारितार्थ्यसंभवे लोकासिद्धापूर्व- ताशार्थज्ञापकत्वे मानाभाव इति तदाशय इति बोध्यम् ।। परे तु सेदुष इत्यादौ पदावधिक ऽन्वाख्याने सेद् वस् अस् इति स्थित इट्सप्रसारणयोः प्राप्तयोः प्रतिपदविधित्वात्पूर्व संप्रसारणे बलादित्वाभावादिटः मारब्धकर्म तच्च विक्षेपस्य संसारस्थितेनियामक यतस्तस्योपभोगेन विनाशे तज्जन्य मुखं नश्यति । पवं तदपि कार्यस्थिती नियामकम् । द्वितीयं दण्डादि । एवं द्विविधा आप दृष्टान्ताः । अतः, शाने लक्ष्यानुरोधादू व्यवस्थेति । व्यवस्था नाम कदाचित्कारणनाशे कार्यनाशः कदाचित्कारणनाशेपि कार्यस्थितिः । एवं च 'निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायो'ऽस्ति । एवं कैयटमतमुपन्यस्य दीक्षितरी- त्यपेक्षया कैपटरीतिरेव युक्तन्याह-माविनिमित्तविनाशे इति। संप्रतिपन्नः, युक्तः लोकसंमत इत्यर्थः । ननु दीक्षितैरेव मनोरमायामुक्तं--प्रक्षालनाद्धि इति । तथा च दृष्टान्तो नेति कथमिति चेदुच्यते । इयं परिभाषा कार्यकारणसंबन्धो पत्र सब पूर्वोक्तव्यवस्थापिका । प्रक्षालनादिति तु ताशकार्यकारणभावलाघव- प्रदर्शनार्थमुपन्यस्तं तत्रैव संभवति । ययपि दीक्षितमते लाघवं तथापि लोकविरुद्ध भवति। न हि लोके एकोपि एतादृशो व्यवहारो दृश्यते । अतस्तन्मते लाघवसत्त्वेपि न तादृशं ज्ञापयितुं युक्तम् । तथा लोकसिद्धार्थज्ञापने कृते चारितायें संभवति सति ताईरुद्ध ज्ञापनमयुक्तं समर्थानामिति । पर्व कैयटमतमेव श्रेयः इत्युक्त्वा स्वमतमाह-परेतु इत्यादि । पदसमा- तिपर्यन्त प्रकृतिप्रत्ययान्नस्थाप्य कार्याणि कर्तव्यानि इति पदसंस्कारपक्षे इसप्र. सारणयोर्युगपामाप्ती प्रथमतः प्रतिपदविधिवाद् वसोः संप्रसारणमिति साक्षा. दुचार्य कार्यविधानम् । अन्तरकृत्वात्पूर्व संप्रसारणे इटोऽप्राप्न्या इति कैयटोक्त अनुपूर्वं यत् कै पटमतमित्युक्त तत्र परिभाषा गृहीता । अत्र न दृश्यते । तथा च C.G. शाखेषु लक्ष्या. २ B. भाविनाशे. G. भाविनि निमित्त P. इति योष्यम्; B.C.G.H. om. बोध्यम्; the latter reading is mentioned by P. C.वधिकान्याख्याने, ५ CG.H. न्योः प्राप्तो भतिपदविधानाच पूर्व, ·परि. ५६] परिमापेन्दुशेखरः प्राप्तिरेव नेति तत्सिद्धिरिति समर्षानामिति सूत्रे कैपटे ऽसिद्धवरसूत्रे च कैपटे स्पष्टमेतत् । यद्यपि प्रतिपदविधित्वमनवकाशवे सत्सेव वाधकरवे बीजं तथापि पूर्वप्रवृत्ती सावकाशत्वे ऽपि नियामकं भवत्येवेपि तदाशयः । निरूपितं चैतद्ध- हुशः शब्देन्दुशेखरे ।। समर्थानामिति सूत्रस्थसमर्थग्रहणं तु विषण इत्यादाव- कृतसंधेः प्रत्ययदर्शनेन सर्वत्र तयाश्रमवारणाय न्यायसिद्धार्यानुवाद एव ।। घनितं चेदं विप्रतिषेधसूत्रे माग्थे । तेन हि वैशमाणिरित्यन्तरगपरिभाषो. दाहरणमुक्तम् । किंच विमध्यान्वाक्ष्याने में उस्थित अस् इ इति स्थिते कैयटस्य तदेव मत्तमिति कुत इति चेत्-प्रक्रमानुरोधेन पूर्वोत्तकैपट पव सिद्धान्तो न स्वयम् । एवं स्वमतेन सेदुप इत्यस्य सिद्धि दर्शयित्वा तत्र प्रतिपदविधित्वात्पूर्व संप्रसारणे इति यदुक्तं तत्र विशेषमाह यद्यपीति । प्रतिपदविधित्वस्य चाकावं तु तस्यानवकाशत्वे पवेति सिद्धान्तो वर्तते । तथा चात्र संममारणस्थानव- काशत्वं नास्ति । विटुपः इत्यादी चारितार्थ्यात् । तत्र हि विदेः शतुर्वसुः इति शतुरेव वम् उक्तः इति इटोमाप्तेः । एवं चारितादि बाधकत्वाभावेन पूर्व प्रवृत्तेनियमो न स्यात् । ततश्च परत्यादेव तत्र इडेव स्पादित्याशयेनाह-तथापि पूर्वेति । प्रतिपदविधेः सावकाशस्वपि पूर्वप्रवृत्तनियामकत्वमस्न्येव शीघोपस्थित- स्वात् । एवं चात्र प्रथमतः संमसारणे रूपसिद्धिः। ननु तर्हि समर्थप्रहणं किमर्थम् । प्रथमतः सवर्णदीघे सौस्थितिः इत्यस्य सिद्धः। तबाह-भ्रमवारणायेति । तत्र अकृतसन्धेरिति वचनात्तादृशादरामर्थात् प्रत्ययपि सर्वत्र तादृशं कथं स्यात् पर्व स भ्रम एव तथापि तदारणार्थं समर्थग्रहणम् । वैक्षमाणिरिति । वि-क्षमाण इत्यत्र पूर्व सवर्णदीघे वृद्धौ वैक्षमाणिरिति सिध्यायेव । यदि अकृतव्यूहपरिभाषा स्यात्तहि मूत्थितवदवापि सवर्णदी| निपिध्येत । एवं सति कथमेतदन्तरङ्ग परि- भापोदाहरणं तरसूचयन्ति माष्यकाराः अकृतपरिमापा भेति । तथा अकृत- न्यूदति परिभाषाया अमावेपि समर्थग्रहणस्य चारिताय संमवत्यैवेति फैपट एवो. कम्। तत्र हि पदसंस्कारपक्षे रु उस्थित अम इइत्यवस्था। अत्र अस् इति पाठक- , BG.H. ति स्पएं समधा: २. B. सूत्रे केयटे च स्पटमेव नत्. G.om. च. B. तत्र देशमाणि Cयन्तरगोदाहरण. C. सु उत्थित अप इनि. , ·१३२ परिभाषेन्दुशेखरः [परि.५६ वार्णादाझं बलीय इति प्राप्तवृद्धिवारणाय समर्थग्रहणमित्यत्रैव सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । अन एवासिद्धवत्सूत्रे वसप्रसारणमविधौ सिद्ध वक्तव्य पपुष इत्यादौ वसो. सप्रसारणे कृत आतो लोपो यथा स्यादिति भाष्य उक्तम् । पदस्य विभज्या- वाल्याने पूर्वोक्तकैयटरीत्या पूर्व सप्रसारण इटो प्राप्तावुनिमित्तक एवातो लोप इति तदसगतिः ।। अत एव चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेध इति वचनं वार्तिक वचनम् । तस्यापत्यमिति तस्येत्यर्थे तव । सवर्णदीर्घवृद्धयोः प्राप्तयोरन्तरकृत्वा माप्तमपि सवर्णदीर्चे बाधित्वा वार्णादागात परिभाषया वृद्धि प्राप्नोति। ता पाधि- तु समर्थग्रहण चरितार्थम् । एव च चारितार्थ्यान्न ज्ञापकता । एव च परिभाषा नेति सुनिश्चितमेव । ननु सेदुष सौस्थितिरित्यादौ पदसस्कारपक्षेण सिद्धिरुक्ता । परतु यदि कमेणान्याख्यानपक्षो गृह्यते तदा न सिध्येदिति चेन्न । एतादृशस्थल पदसस्कारपक्ष एवाश्रयणीयः । तन्द्र भाष्यमपि प्रमाणमित्याह--अत एव असि- वत्सूत्रे इति । आभीयासिद्धस्थ वप्तो. सप्रसारण अज्विधी अज्विधिनिमित्तके कार्य कर्तव्ये सिद्ध वक्तव्यम् । तस्फल तु पपुष इत्यत्रातो लोपो भवति इति भाष्ये उक्त तदभिप्रायमाह--पूर्वोक्तकैयटेति । इट्सपसारणयोर्युगपत्माप्तौ प्रति. पदविधित्वात् प्रथमतः सप्रसारणसाधक्कैयटरीत्येत्यर्थ । ननु दीक्षितकैयटादीना मतेपि इद वार्तिक सुयोजमेव । तथाहि-दीक्षितमते पपा वस् इत्यत्र प्रथमत पब इण्निपेधात्सप्रसारणे तस्यासिद्धत्वात आतो लोपो न स्यात् अतो घातिकमा- वश्यकम् । तथा कैयटमतेपि पपा बस् इत्यत्रेडागमे कृते सप्रसारणात्पूर्वमेव इनिमिसके आतो लोपे तत सप्रसारणमाप्तौ इनिवृत्ति तथा निमित्तापाये इति छोपस्यापि निवृत्ति । एव च सप्रसारणे कृते लोप. कर्तव्य. परतु सप्रसारणस्या- सिद्धत्वास न स्यादतो वार्तिकमावश्यकम् । एवं च दीक्षितकैयटनवीनाना सर्वे. पामेव मते बार्तिक सुयोजम् । एवं सति कध पदसस्कारपक्ष एवैतयुज्यते इति चेह-पतन्मते परिमापा नास्ति इति पूर्वोक्तप्रमाणे सिद्धमेव । एव सति पदि पपुष इत्यादी क्रमेणान्वास्यानपक्षो गृह्यते तदा प्रथमत एवेडागमे आतो लोप स्यादेव । एव सति वसो सप्रसारणे कृते आतो लोपो यथा स्यादिति यदुक्त तन सगच्छतेति पपुप इत्यादी पदसस्कारपक्ष एवाश्रयणीय. इति बोधयति । नदाह अन्यथान्तरनत्वादिति । अन्यथा पदसंस्कारपक्षाभावे । अत एव चौ इति । पतत्परिभाषाया अभावात् । तथा हि प्रतीच इत्यत्र मलोपादे पूवमेव यण माप्नोति । तस्य चौ प्रति इत्यनेन प्रतिषेध कियते । परतु पतत्परिभाषासत्त्वे यणो १ B प्राप्तवृद्वेयरिणाय २ B.om कुत्रे ·परि.५६] परिमापेन्दुशेखरः १३३ कृतारब्धं माष्यकृता च न प्रत्याख्यातम् । प्रत्यङ्गमन्तरन्नम् । अस्यां परि- भाषायां सत्यां तु तद्वैयध्ये स्पष्टमेव । अत एव च्लोः (६. १. १९) इति सूत्रे ऽवश्यमत्र तुगभावार्थो यत्नः कार्यो ऽन्तरङ्गत्वाद्धि तुक् प्रामोतीति भाग्य उक्तम् । एतत्सत्वे तु तुको ऽप्राप्त्या यत्नावश्यकावकथनमसंगतमिति स्पष्टमेव । ने चैतदनित्यत्वज्ञापनार्थमेव तदिति तदाशयोऽवश्यमत्रत्यक्षरस्वारस्यमद्गापः।। किंचानयैव प्रत्ययोचरपदयोश्च (७. २.९८) अदो जैग्धिय॑प्ति किति (२. ४. ३६ ) इत्यनयोश्चारितार्थेन तज्ज्ञापकवशाल्लुंग्ल्यपोरन्तरङ्गवाधकता भाष्योका मग्येत ॥ किंचैपा भाष्ये न दृश्यते । तदुक्तमसिद्धवत्सूत्रे कैयेटेन । निमिचा पाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति परिमाषाया भाध्यकृतानाश्रयणादिति ।। पदसंस्कारपक्षे हरिरित्यादौ विसर्ग कृते ततो गच्छतीत्यादिसंबन्धे इरिः गच्छत्तीत्याचेव साधु । तद्विषये पदसंस्कारपक्षानाश्रयण वेति दिक् ।। ५६ ॥ निमितस्य अकारस्य विनाशो भविष्यतीति वार्तिक व्यर्थमेव स्यात् । भाष्य- कारस्तु न प्रत्याख्यातमिति परिमापा नारत्येव । अत एव च्योरिति । परिभाषाया अमावादेव । विश्न इत्यादी सनुक्कस्य शादेशार्थ 'होः' इत्यावश्यकमित्या- युक्तं निमित्तापाये इत्यनया सिद्धेयर्थमेव स्यात् । एवं च अनेकैः प्रमाणः इयं परिभाषा नेति सिद्धम् । परंतु यत्रानयेव सिद्धिः कियते तब का गतिरित्याह- पदसंस्कारपक्षे इति। एवं च पदसंस्कारपक्षेणैव सर्वत्रसिद्धिः। अन्यत्र तरपक्षाना- अयणं वा इति सिद्धम् इति दिक् । इति शम् ॥ ५६ ।। इत्यन्तरप्रकरणं समाप्तम् ॥ २ 3 B. काभावार्थो. B. घ नइनित्यत्वज्ञापनार्थमेतदिनि B CG. न च तदनियत्वज्ञापनार्थमेव तदिति B.किती अनयो . A.G. H. 'जम्पिल्यावित्यनयों, ४ B. H. लुरे ल्यवान्तरङ्ग. ५ A.C.G. H. कैयटे. ६ B.G. H. निमित्तामा नैमित्तिकस्याप्यमान इति. A.C.G. विमुर्गादो रुने. ५ ·1 परिमापेन्दुशेखरः [परि.५७ अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान् ॥ ५७ ॥ नत्रापवादपदार्थमाह । येन नाप्राप्ते यो विधिरारम्यते स तस्य बाधको भवति । प्राप्त इति भावे क्तः । येन नामाप्त इत्यस्य यत्कर्तृकावश्यकप्राप्ता- वित्यर्थो नन्दयस्य प्रकृतार्यदाढर्यबोधकत्वात्। एवं च विशेषशास्त्रोदेश्य- विशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण बाधः । अन्तरद्वादप्यपवादो बलीयानिति । पूर्वपरनित्यान्तरदापवादानामुत्तरोत्तर वलीय इति परिमापया पूर्वापेक्षया परस्य प्राबल्यं विनतिपेधे परं कार्यमिति शाम्रानुरोधाद । पूर्वपरापेक्षया नित्यस्य प्राबल्ये लौकिकी युक्तिः। यथा लोके कश्चन सेवकः सेवां क्तुं प्रातः अपरोपि प्राप्त., तत्र एको नित्यः अपरे असति सति वा तस्य मवाद । अपरस्तु न तथा । तत्र को ग्राह्य इति स्वामिनो विचारे संप्रात सति स एवं निश्चिनीति-यो नित्यः स एव संनिधापितव्यः । कुनः तस्मिन्सत्यपि अस्य सरवाद । तेनैव दृष्टान्तन अस्मिन् शाने नित्यस्य प्राबल्यम् । इयं च अनि. त्यापेक्षया नित्यस्य मावल्ये युक्तिः । परापेक्षया नित्यस्य प्राबल्यविपये प्रमाण किमिति चेदुच्यते-नित्यस्य शासस्य विपये परत्वस्य प्राप्तिरेव न । कुतः। समबल- स्वस्थाभावाव । अतस्तस्य प्राबल्यम् । अन्तरवस्य प्राबल्पे युक्तिस्तु असिद्धपरि- भापा । सर्वापेक्षया अपवादस्य प्राबल्ये प्रमाणं तु येन नाप्राप्त इति न्यायः । निरवकाशो विधिरपवाद इति वा । एवमत्र अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान् । तत्रापवादपदार्थमाहति अवतरणम् । परिमापा तु येन नामाप्ठति । नत्र प्राप्त इति भावे क्तः । अत्र कर्मणोः कृतीति षष्टी कुतो न भवति । न लोफेति निपेशव । न च मनोरमोक्तेन भावे ते पष्ठी कल्या' इति वार्तिकेन पष्ठी स्यादिति वाच्यम् । तस्य वार्तिकस्य शेपे षष्ठीति सूत्रे याष्ये प्रत्याख्यानात् । तथा च यदा शेषत्वस्य विवक्षा तदा भवत्येव पष्ठी । इदानी तु नास्ति विवक्षा तेन 'न पटीति' न दोपः। विशेषशास्त्रोंदृश्यस्येति । एवं हि सत्र विग्रहः । विशेषशाम्रोद्देश्यं च तद्विशेष- धर्मावच्छिन्नं चेति कर्मधारयः । तस्मिन् वृत्तिर्यस्य तादृशो यः सामान्यधर्मः तेनावच्छिन्नमुद्देश्यं यस्य तस्य शाखस्य विशेषशास्त्रेण बाधः इति । उदाहरणं तु अतो गुणे इति । तच्च सूत्रं सवर्णदीर्घस्यापवादः । तत्र विशेषधर्माचरिउ विशेष. शाखोदृश्य किम् । राणपरक-अपदान्तस्थित-अकारसच्चम् । तदृत्ति सामान्य- धर्मावच्छिन्नाद्देश्यकं शास्त्र सवर्णदीपः स हि अगदाधक-अक्त्वावच्छिन्नसामान्य- धर्ममुद्दिश्य प्राप्तः । तेन भवन्तीत्यव अतो गुणे इत्यनेन सवर्णदीर्घस्य बाधः क्रियते . A. B. "वश्यक प्रामा'C.G. H. 'वश्यमामा'.

·पर.५७] परिमापेन्दुशेखरः तदप्राप्तियोग्ये ऽचारितार्य ह्येतस्य बाधकवे बीजम् ॥ किंचानेन न्यायेन तेव्मवृत्युत्तरमपि चारितार्थे तद्वाधबोधनम् । अन्यथानवकाशत्वेनैव बाधे सिद्ध इति । कुत्र वाधा कर्तव्यस्तस्य किं बीज मिति विचारयन् लिखति- तदप्राप्ति- योग्येति । इदं बीजं येननामातेति न्यायस्प निरवकाशो विधिरपवाद इत्यस्य च समानमेव । द्वितीयं तु येननाप्राप्तन्यायान्तर्गततक्रकौण्डिन्यन्यायस्यैव । तयो- रुभयोरभेद पव मिरवकाशो विधिरपवाद इति ! अनवकाशवे सायेव बाध्यमा- धकभाव इति वार्तिककारमतं खण्टयचाह-अनेन न्यायेनेति । अस्योदाहरणं सर्वेषाम् इति । अत्र उत्समें कृते यदागमन्यायेन आमो ग्रहणन ग्रहणारमुटः प्राप्तिरस्त्येवेति बाधो भवति । द्वितीयोदाहरणं तु दीर्घाहो निदाघ इति । अब रुवं भवति नलोपापवादत्वात् । तत्र नटोपो निषिध्यने । न डिसंबुद्धचोरिति निषेधेन संबुद्धी नलोपाभावेन तदमानियोग्ये अचारितार्यरूपीनामावेन बाधो न पाद इति चैन्न । तब निषेधो जात इत्यन्यदेतत् । परंतु उन्सर्गमाप्तिवियत एयोति । एवं च बीजं युज्यते इति । यदा तु निषेधसूत्राणां विधिसत्रैः सहकवाक्यता तदा माप्तिति कथं तककौण्डिन्यन्यारेन बाधः इति चेदुच्यते । तदानी तक्रकौण्डि- म्पन्यायाभावेन अहन्नित्यावर्य इति कोमयुक्तयुक्त्या संतोदव्यम् । अत्रोत्सर्ग कृते अपवादस्य यश्चारितार्थ्यमावश्यकं तच्चारितार्य यत्रकुत्रापि एकस्मिलक्ष्ये विद्यमानं ग्राह्यं न तु सर्वस्मिन्नपि लक्ष्ये चारितार्थ्यमावश्यकम् । अस्यो- दाहरणं तु रुणद्धीति । अत्र नम्-विकरणेन शपो चाप: सिद्धान्ते क्रियते स कनुं न शक्यते । कुतः । उत्सर्गे शपि कृते पुनः नमः मामिन संभवति । फुतः । कर्यसाबधातुकप्रत्ययपरकरखामावात् । पवं च शमा कथं बाध्य पाध्यने इति चेदुष्यते । उत्सर्गे शार्ष कृते नमश्चारितायंमस्त्येव । रुन्धन्तीत्यत्र शपा सह पररूपे कृते परादिवभावेन सार्वधातुकप्रत्यय परकरवेन पुनः भम् भवेक्षिति पारितार्यमस्त्येवेति भवति सकौण्डिन्यन्यायेन दाधः । न च पररूपस्य स्थानिवद्भावो भवेत् । तत्र पूर्वटिप्पण्युक्तप्रायसी इतिवत् परनिमितकस्वं ब्रट- ग्यम् । तथा च कथं पुनः श्नमा प्राप्तिरिति वाच्यम् । एवं तर्हि व्यर्थे श्रम्-करणम् । सामच्छिब् न भवतीति वनव्यमुत स्थानिनावं नेति । तत्र स्थानिवद्धावस्य गुणत्वेन तरपद सामाद बाप इति भवनि पुनः अम् । एवं तक्रकौण्डिन्यायो - P. नत्प्रवृत्यत्तामपि चारिताय, B.C.G. H. नस्यवृत्युचा चारिताऽपि , P. mentions the latter reading. CG. B. यापचाधनम् २ ·१३६ परिमाषेन्दुशेखरः [परि. ५७ । एतस्कयनस्यैव वैयपित्तेस्तककौण्डिन्यन्यायप्रदर्शनस्यापि वैयपिञ्चेश्च । यथा प्रथमदिर्वचनस्य तदुत्तरं सावकाशेनापि द्वितीयद्विर्वचनेन बाधः। यों वादे- रपि प्रवृत्त्या चरितार्थेनादेः परस्य (१. १. ५४ ) इत्यनेनालो ऽन्त्यस्य ( १.१.५२) इत्यस्य वाधः । तदुलं मिदचो ऽन्त्यात् (१.१. १७) इति सूत्रे भाष्ये सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति । अन्यथा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीया तक्रं कौण्डिन्यायेत्यत्र तक्रदानेन दधिदानस्य बाधो न स्यात्तदानोत्तरं तत्पूर्व वा तदानस्य चारितार्थ्यसंभवात् ।। अंत एवायादयः (३.१. ३१) इति सूत्रे गोपायिष्यतीत्यादावायादीन् बाधित्वा परस्वास्यादयः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्कया- नवकाशा आयादयः । गोयतीत्यादावपि शपस्यादिः प्राप्नोति । न च सति पवतीति दिक् । यथा प्रथमद्विवंचनस्येति। ऊर्ण धातुः। प्रथमाद्ववचनं माप्तम् । अजादेदितीयस्यति द्वितीयं दिवचनं च प्रातम् । तत्र पथमद्विवचनस्य द्वितीय. द्विवचनेन बाधः । अतः एतदर्थ अनन्यासस्योति ने कर्तव्यम् । सनन्तायडन्ताहा दिल्वे कर्तव्ये तदावश्यकमित्यन्यदेतत् । यथा बाऽऽदेरपीति। अस्योदाहरणं तु दीपम् । अत्र द्वन्तरुपसर्गेभ्योप ईदिति मूत्रेण प्राप्तमीत्वं आदेः कर्तव्यमुतान्त्यस्य । तत्र तफकोण्डिन्यन्यायेन आदेः परस्येत्यनया अलोन्त्यपरिभाषाया बाधात्तत्र उत्सर्गे अन्त्यादेशे कृतेपि आयादेशो भवेदिति वियत एव उत्सर्गानन्तरमपवादस्य चारितार्यमिति भवत्येव बाधः । अत एवेति । सत्यपि सभवे बाधनं भवतीत्यस्य स्वीकारादेव माष्पोक्त सगच्छते । तथाहि-आयादय इति सूत्रे आर्धधातुके इति परसप्तमी उत विषयसप्तमी इति सदेहः । तत्र यदि परसप्तमीपक्षः स्वीक्रियते तर्हि गोपाया इति रूपं न स्यात् । कुतः । आर्धधातुके परतः आयादयो भवन्तीत्यस्य स्वीकारे पूर्व क्तिन् प्रत्ययः । ततः आयप्रत्यये कृत मोपातिः इति रूपं स्यात् । इष्यते तु गोपाया इत्याकारकम् । तथा च विषयसप्तमी गृह्यते । स्वीकृतायां च तस्यां पूर्वमायप्रत्यये ततः अप्रत्ययो भवतीति सिद्ध गोपाया इति 1 परंतु न तदर्थं विषयसप्तमी ग्राह्या । कुत । परसप्तमीपक्षे सिद्धिर्भवति । कुत्त ।न्यासो विपरिणम्यते । तथाहि-गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयो वा । पश्चाच कमेणिंडू C.G. H. एतत्कयनवयथ्यांपत्तः। तककोण्डिन्यन्यायवैयथ्यापत्तेच. G.न्याय प्रदर्शनवेयांपत्तेश्च । २ B H. यथा पादपि प्रवृत्या चारितार्थेनादेः. C.G. H. न्यारत्रे. G. om. अत एवायादयः ५ B. om. प्रामुदन्ति. B. गोपाथनीत्यादी शपू. , 3 सममेव ।

·पो. ५७ परिमापेन्दुशेखरः ११५ शप्यसति वा न विशेषः । अन्यदिदानीमिदमुच्यते नास्ति विशेष इति । यदुक्त- मायादीनां स्यादिमिरल्याप्तो ऽवकाश इति स नास्त्यवकाश इति माष्य उकम् ॥ एवमन तरप्रवृत्युत्तरं चारितार्थे ऽपि तदन्यातो अवकाशो नास्तीति सममेत्र । अत एव विषयभेदे ऽप्यपवादत्वम् । अत एवाचि रादेशेन नुटोप्यपवादत्वा- द्वाधमाशय न तिसृ [६. १. ४.] इति ज्ञापकेन समाहितं तृमत्सूने माष्ये । तेनं विषयमेदे ऽपवादस्वामाव एंव बोध्यत इति कधित्तन । विन्मतोलका टिलोपात्रस्य वाधानापचेः ॥ यत्तु दयतेर्दिगि [७. १. ९.1 इति सूने हति मुबान पर' सार्वधातुके नित्यम्' इति न्यासः । ततः आयप्रत्ययस्य निमित्ता. भावेन अन्तरङ्गन्वाद पूर्वमायप्रत्यये परसममीपषि सिद्ध गोपापिण्यतीत्यत्र पवानपादपो भवेयुः। तथा । दोपः इति चंदनवराशा आयादयःन्यायादयः प्रामाः । न च मोपापीरयावकाशः । तत्र स्पादिरिव सामातिरस्त्येव । न प शापि सति अमति या अस्ति विशेप इति सेवम् । अन्यविदानामुच्यते नास्ति विशेप इति । यदुक्तं पूर्व स्यादिभिरग्याप्तोवकाशः इति मनाम्यवकाशः । पर्व नाहि पादीनां सपनं प्रामाति । अत्र तं स्पादिशु पपपि अवकाश आपादीना नपापि तेरस्यानोवकासो नास्तीति मममेव । यथा दापिदानोतर धारितारवि नदण्यातोवफाशो नास्त तदानस्य तथैव अत्रापि । एवं पसरपपि समधे पारनं भवतीति स्फुटमंत्र। अत पयति। अत पवेनि नाम सम्पाप मंभवे साधनं मवतीपर पीफारादेव विषपभेदेखि अपवावस्वीकार न किषिद् पशमाअत एयाचीप्ति। विषयमेरे अपवादस्वस्वीफारादेव अचिरादेशेन लुटोपि अपवादग्वमापन तिमुपनम् इति शापकापाण्याद इति ममाहितं माये। पदिय विषयभेदे मार- धारात नेपामभिप्रेत पानाविषपदाभापत्रादापत्र धानापं स्पात् । पतन মন যাবে কোরান মনির খবর বিঘাই ঢাকায় मावति । पत्तु कपिददति विषपदे अपवादावाभावादय मनिमानि जापनोनर दम माता मंत्रमोम्यते विषय नापमापति समापन MAR- ३ D. H.orn.Kीय. B.G.IIत निविदा पर, B. ' भार:. ३ 18 ·परिभाषेन्दुशेखर [परि. ५७ द्वित्वोत्तर दिग्यादेशस्य चारितार्थ कैयटेनोक्त तत्प्रौढ्या । ध्वनित च तेनापि तस्य तथात्व तदुत्तरमन्येन ।। असभव एव बाधकत्व विरोधस्य तद्वीजत्वादिति वार्तिकमत तु भाप्यकृता दूपितत्त्वान्न लक्ष्यसिद्धयुपयोगि ॥ तक्रकौण्डिन्यन्यायो ऽपि तदप्राप्तियोग्ये ऽचरितार्थविषयो विधेयविषय एव चेति तद्वितेष्वचामादे. विन्मतोलका टिलोपमात्रस्य बाध इत्यन्तरनपरिभाषोक्तभाष्यस्य असगत्यापत्त । तन्नारि विषयभेदोस्त्यवेति । तेन इदमेव युक्त विषयभेदपि अपवादत्वमस्त्येव । ध्वनितमिति । ध्वनन प्रौढिवादत्व टीकाया स्फुटम् । असमव एवति । वार्तिककार असभव एव बाध्यबाधक भाव स्वीकरोति । तदेव युक्तिसिद्धम् । कुत इति चदुच्यते । बाध्यबाधक्भाव सर्वथा अयुक्त परतु अगत्या स स्वीक्रियते। यत्र किंचित्प्रमाण वियत तत्र बाधन कार्यम् । अत सूत्रवैयर्यस्य प्राप्तत्वे । बाधन युक्तमिति सिद्धी योगपद्यासभव एब बाध्यबाधकभाव इति 'सर्वेषाम् । इति रूपसिद्धयर्थं वचन करोति न नुट् भवतीत्यर्थप्रतिपादकम् । भाष्यकारास्तु नैव मन्यन्ते । कुत । लौकिकट्टागन्तातुरोधेन बाध्यबाधक्भाव सभवे सत्यपि भवति । किंच असमवे एध यदि तस्य स्वीकारस्तर्हि भूयिष्ठानि वचनानि स्युरिति महगौरवम् इति समवेपि बाध्यबाधफभावो भवतीति सिद्धान्त । तक्रकौण्डिन्यति । तक्रकौण्डिन्यन्यायोपि तदप्राप्तियोग्ये अचरितार्थविषय इति तद्धितेष्वचामादरिति सूत्रे भाष्ये । अस्यादाहरणम् 'औपगव' इति । अत्र प्राचीना आदिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी बाधते इति स्वीकुर्वन्ति। तेनान्यवृद्धिर्न भवतीति । परतु इदमयुक्तम् । कुत । बाध्यबाधकमाव अचारितार्थ्यविषय । आदिवृद्धश्चारितार्थं वियत सौश्रुत इत्यत्र । सश्रुत अपत्यमिति विग्रहे नारत्यत्र अन्यवृद्धि नाप्युपधावृद्धि न बाधनम् । तर्हि औपगव इत्यत्र कथ नान्यवृद्धिरिति चेदनुशतिकादिगणे 'पुष्करसद्' -शम्दपाठसामथ्यात् । स न पाठो वक्तव्य । आदिधृद्धिर्भवेदुपधावृद्धिपि । एव च पाठो व्यर्थः । तेन ज्ञापनं क्रियते । नात्रोपधावृद्धिर्न वान्त्यवृद्धिरिति । यदि अत्र बाध स्यात्तहि पाठसामर्थ्यज्ञापक व्यर्थं स्यात् इति तत्र अचारितायविषय- स्तकौण्डिन्यन्याय इति सिद्धम् ॥ विधेविषय एवेति । अस्य प्रमाण तु नित्य कौटिल्ये गतौ इति सूत्रस्थभाष्यमेव । तथा हि । उत्तरयोयोंगयो विग्रहेण असप्र- त्ययाद नित्यग्रहणानथक्यम् । ताह कुटिल काम्यति इत्यस्य कोर्थस्तहि कुटिल । १ B वनित चेद तेनापि तस्य तथात्यमुत्तर' २ B एवत ·पार. ५.] परिमापेन्दुशेखरः [७. २. ११७ ] धातोरेकाचः (३. १. २२] इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टम् ।। पन्यानं गच्छनीति चंकायते इति गम्यते । किपासनामिहारे च नाहि तेम्यो यडा भवितव्यम् । 'मृशं जपति, दहतीत्येव इति माध्यम् । अत्र प्राचीना। "उत्तरयोः सूत्र. योविंग्रहेण असंमत्ययात्" (३।१।२२ बा ६) अस्यार्थ. । " नित्यं कौटिल्ये गती', 'लुपमद० " इति सूत्रे नित्यग्रहणं न कर्तव्यम् । तद्वि किमर्थं क्रियते । तर्हि नित्य पत्र यद् यथा स्यादिति वाक्पनिवृत्यर्थम् । परंतु तच्च कर्तव्यम् । “विग्रहण विशेषासप्रत्ययात् ' नाम वृत्तोर्यस्तस्य वाक्येन चोधाभावात् । नहि कुटिल कामतीति वाक्येन कुटिल गच्छतीत्यर्थकम्य चंम्पते इत्यस्य अर्थो गम्यते येन वाक्य स्यात् 'कुटिलं जामति' शति । अकुदिलं पन्धान गच्छतीति प्रतीतिः । न तदर्थप्रतिपादकं वारय स्यादिति नित्यग्रहणमनर्थकम् । अबोधकारण नु शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् । कियामममित्याहारे न हि तेभ्यो पह भवति इत्यस्य तु अयमर्थः । न च कुटिलगत्यर्थ एव यडू यथा स्यात् क्रियासममिहारे मा भूदित्यर्थं तदिति वाच्यम् । "मियासमभिव्याहारे नैतेभ्यो यडा भवितव्यम् , इति भाष्येण सद्विषये तरकोण्डिन्यन्यायेन कौटियार्थेन क्रियाप्तममिव्याहारार्थस्य बाधात् । अत्र चैतद् भाप्यमेव मानम् । अत्रेदं बोध्यम्-कियाममभिहार-कौटिल्य-इत्येतावों यात्यो वक्तव्यो, न वाच्यो । वाच्यत्वे एकस्यैव वाच्यत्वं स्यात् । एवं च एक्काले विवक्षाया अमावेन बाधो न स्यात् । योत्यार्थ तु एकदा विवक्षा सभवति इति बाध्यवाधक- भावी युज्यत इति । एव च न तदर्थ कर्तव्यम् । एतेन तकनीण्डिन्यन्यायः अविधे- यविषयेपीति तन्मतम् । म च पूर्वोक्तः सत्रकीण्डिन्यन्पायबाधो न स्यात् उद्देश्गविषये तस्यामावादिनि वाट्यम् । अस्मादेव माध्यादुद्देश्यविषयेपि नवकोण्डिन्यन्याय. प्रवर्तत इति फठिन भवति । न चेवमुद्देश्यविपये तकौण्डिन्यन्यायस्य प्राप्या 'पूजितो यः सुरामुरः' इति प्रयोगो न सिध्येन् । तत्र सिद्धान्न वनमानार्थन सुतकाटस्प बापो न क्रियता अनः मूनोक सिद्धा महदानी र स्थान कोसिद्ध- न्यन्यायेन मापात् हात पेठ । नित्यं कोटिल्ये गती इनि मुत्रस्थानग्यग्रहणादस न्याय: अनित्यः इति प्राचीनमतम् । नदीनास्तु नैवं मन्यन्त । ते हि उत्तरयोर्योगयो. रिपत्र पोगशम्देन उदाहरणं गृहन्ति न तु भत्रयो ग्रहणं पूर्वन्ति । नित्यग्रहणा. भावात् । न च उत्तरसूत्रे अनुवरया सम्पमिति वाच्यम् । तथापि ग्रहणादस्वारस्र्य नति पुनमुदाहरणग्रहणम् । तथा च उत्तरं लस्पदप भूश जाति कामति पह- अम्यते इति तनादिग्रहेण वृनरधानवोधन न वाक्यं स्यादेयनर्थक नित्यमहणम् । परदाय मरदयलक्ष्यपरम् । तदुर रियासमा हारे पनि टुपसदेति मूत्रविषयं । - ·१४० परिमापेन्दुशेखरा [परि. ५७ कचित्तु सर्वथानवकाशत्वादेव बाधकत्व यथा डेरामो याडादिबाधकत्वम् । न हि याडादिषु कृतेषु डेराम् प्रामोति निर्दिश्यमानस्य व्यवधानात् । तत्र स्वस्य पूर्वप्रवृत्तिरित्येव तेषां बाध । तत्र बाधके प्रवृत्ते यद्युत्सर्गप्राप्तिर्भवति तदा भवत्येव यथा तत्रैव याडादयः अप्राप्तौ तु न यथा पचेरित्यादी दीर्घबाधके निरव- काश इयादेशे दीर्घाभावः ।। ५७ ॥ भृश जपतात्याद्युदाहरणदानात् । गत्यर्थेभ्यस्तु क्रियासमभिहारे यड् मवत्येव । जगम इत्यादिपसिद्धपयोगसत्त्वादिति । क्रियासमाभिहारे च नैतेभ्यो यडा भवितव्यमित्यस्यार्थस्तु यथा-चकारेण विशेपासप्रत्ययाद नाम भृशं जपतीति वाक्यप्रतिपायक्रियासमाभिहारार्थस्य वृत्तेरबोधान्नैतेभ्यो यड् भवति । गत्यर्थ- भ्यस्तु क्रियासमाभिहारार्थे यड् भवत्येव । भृश गन्ता हि जनमः इति भयोगस्य सवात इति नित्यग्रहण न कर्तव्यामित्येव भाष्याशय. । नापूर्वयं शङ्का । अपवाद- बाधकयोर्भेदो नास्त्येवेति शङ्कां कृत्वा तत. भेदोस्ति गुणो यड्लुकोरित्यत्र भाष्या- दिति ग्रन्थो योज्य ॥ क्वचिदिति । सर्वथा अनवकाशव परिभाषोदाहृतयुक्त्या ज्ञेयम् । तकको. ण्डिन्यन्यायस्य विधेयविषये सत्त्वात् । अस्मादेव भाष्यादयमर्थों लभ्यते । यदि अत्र तक्रकौण्डिन्यन्यायेन वाध इट स्यात्तर्हि चकारकरण न कुर्यात् । किं च जगम इनि प्रयोगो न स्यात् इति विधयविपये एव तस्य स्वीकार.। यतूक्त नित्यग्रहण तककौण्डिन्यन्यायानित्यत्वे प्रमाण तेन पूजित इति सिद्धमिति तदपि न । अत्र भूतकालवर्तमानकालप्रत्यययोरेकस्मिन्काले प्राप्त्यभावेन तक्रकौण्डिन्यन्यायस्य न विषय.। न हि भूतकाले वर्तमानत्व कदापि वक्त शक्यम् । तेनोभयोरेकस्मिन् काले प्राप्यभावेन येन नामाप्त इति न्यायस्य बीजाभावात् स न्याय अत्र न प्रवर्तत इति । अत्र नवीनाना एणस्तु तन्मते ग्रहणपदस्वारस्य चकारकरणस्य सार्थक्य जङ्गम इति प्रयागसिद्धि । क्रियासम- मिहारे चत्यत्रोदाहरणद्वय प्रदत्त भृश जपति दहति इत्याकारकम् । यदि क्रिया- समभिहारे च इति भाष्य मूत्रव्यविषय स्यात्तहिं पूर्वसूत्रस्योदाहरणमवश्य देयमेव । तनु न प्रदत्तम् । अत ते उपलक्षण गृहन्ति । परंतु तदपि न युक्तम् । प्रथमोपस्थितत्वात् पूर्वस्यादाहरण देयम् । तञ्च उत्तरसूत्रस्योपलक्षणमिति युक्तम् अत्र तु विरुद्धमिति दोष. इति उपलक्षणस्वीकार कुन्ति न स नवीनाना दोप इति दिक् ॥ ५७ ॥ १ C.G °सर्गप्रवृत्तिस्ति तदा भवस्यव H उत्सर्गप्रानिरस्ति ·परि ५८] परिमापेन्दुशेखर १४१ तदेतत्पट्यते। कचिदपपादविपये ऽप्युत्सर्गो ऽमिनितिशत इति ।। ५८ ॥ अपवादशब्दोऽत्र वाधकपरः । तदुक्त गुणो यङलुको [७ ४. ८२ ] इत्यत्र भाष्ये । अम्पासविकारेप्नपवादा उत्सर्गान्न बाधन्ते । अजीगणत् । अत्र गणेरीत्वमपवादवादलादि शेप न बाधते । नै गणेरी वमपवादस्वाद्धलादि शेष बाधते कि तर्हि । अनवकाशत्वादिति अन्येन । गणरूपाभ्यासान्त्यणस्येव- मित्ययें हलादि शेपेण तन्निवृत्तौ तदनाशमीस्वे तु केते न तस्य प्राप्तिरन्त्य हलो ऽभावात् । अभ्यासविकारेषु वाध्यबाधकमावाभावेन च सापितम् । क्वचिदपवादविषयोति परिभाषाया अपवादशब्छो वाधकपर इति गुणो यह कोरिति भत्रे भाष्ये डोटीक्यत इत्यस्य प्रसदेनेदमुक्तम्-- अभ्यासविकारेषु अपवादा उत्सर्गान्न वाधन्त इति । तत्राय प्रमग । यहि द्वित्व च कृत हस्थ प्रान ओकारस्य दीयश्च मात । तत्र दीघोंपवाद ।अत दीर्घ एव भवति । न पुनर्हस्व । एव च ढोढीक्यत इति अनिष्ट रूप स्यात् । इष्यते तु हस्व कृते ततो गुणे कृते ढोढोक्यते इति । अत इय परिभाषा स्वीकियत । स्वीकृताया चाया पूर्व हस्व ततो गुणेन मिद्धिरिति । परन्तु अत्र अप दोष । अजीगणत् इत्यत्र इलादिशेप उत्सर्ग । अत्र अपवाद ईत्वम् इति वक्तव्यम् । परतु न तस्य अप वादत्व वक्त शक्यते । कुन । हलादिशपे ईवस्य प्राप्यभावात् । तदमानिकारण तु गणरूपाभ्यासान्तास्याभावात् इति । अत न अपवादव तस्य । किं तहि । अनवकाशवम् । अत अभ्यासविकारेषु अपवादा उत्सान्नि बाधन्त इति स्वीकारे अत्र अपवादावाध्यबाधकमाव स्यात् । अत अभ्यासविकारपु बाध्य बाधकमावो नति स्वीक्रियते इति । अनेन भाष्येण अपवादवाधकयोः भेद स्पष्टतया प्रतिपादित । अपवादविपय तु क्वचिदपवाद० इति परिमापा न प्रवर्तते इति सिद्धमेव । अन अपवादशब्दस्य बाधक इन्यर्थी द्रष्टव्य । युक्त च तत् । न च अभ्यासविकारेपु वैयधिकरण्येनान्वयस्य उक्तत्वेन हलादिशेपे कृते गणूसबन्धि. १ Cो मिविशत २ B.om अत्र ३ Bom न गरौन्व वाधते H mentions the omission by correction P mentions the reading तदनवकाशत्वमीवे. ५ नु स्ने हलो ऽसभवाद, B रुते तु हलो ऽमावान् Hरुले स्यापति ·१५२ परिमापेन्दुशखरः [ परि.५० तस्मिश्च सति लोपे कृते सामर्थ्याच्छिष्टस्यान्त्यस्येत्वमिति न दोषः । न च येननाप्राप्तिन्यायेनापवादस्वमप्यस्य सुवचं तस्य चरितार्थविषयताया उक्तत्वात ।। इको झल् [१. २.९] इत्यत्र भाग्ये ऽपि ध्वनितमेतत् । तत्र ह्यज्झन [६. ४. १६ ] इति दीर्पण गुणोत्तरं फलाभावेनानवकाशत्वाद्गुणे बाधित दीर्घोत्तर गुणः स्यादीर्घविधानं तु मिनोतीधैं कृते सनि मीमा [७. ४.५४ ] इत्यत्र मीग्रहणेन ग्रहणेऽर्थवत्तत्र पश्चात्प्राप्तगुणबाधनामिको झलिति कित्त्व- मित्युक्तम् । अन्यथापवादत्वेन बाधे तद्विषय उत्सर्गाप्रवृत्तेर्भाष्यस्य सूत्रस्य चासं. गतिरिति स्पष्टमेव ॥ यत्तु काश्चनीत्यादानपवादमयडिषयेऽप्यण्भवति कचिदपवा दविषयेऽपीति न्यायादिति तन । अण् कर्मणि च ( ३. ३. १२ ) इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्र ह्यणः पुनर्वचनमपवादविषयेऽनिवृत्त्यर्थ गोदायो व्रजतीत्याद्युक्तम् । काश्चनीत्यादौ काश्चनेन निर्मितेत्यर्थे शैषिकोऽण् बोध्यः ।। अत्रेदं बोध्यम् । येन नात्राप्तेत्यत्र येनेत्यस्य यदि स्वेतरेणेत्यर्थस्तदा स्वविषये स्वेतरघद्यत्प्राप्नोति तद्वाध्य विध्यन्तराप्राप्तविषयाभावात् । इयमेव बाध्यसामान्य- अन्त्यस्य ईवमित्यर्थेनापवादत्वं मुवचम् । उत्सर्गे कृते अपवादस्य अचारितार्थ्यात् । इति कथं नापवादवमुक्तम् इति चेदुच्यते-वाध्यबाधकभावो नेति । ज्ञापकविपये च उत्सर्गे कृते अपवादस्य चारितार्थं वर्तते न वा इति नापेक्षा, किंतु केवल बाधकत्वबीजमपेक्षितम् । । एव च बाध्यबाधकभावस्य पूर्व नाम वैयधिकरण्येना. न्वयस्य पूर्व युक्तत्वेन तद् युक्त अपवादो नेति ज्ञापन पूर्व भवति । न हि वैयधिकरण्येन मा अपवादत्वं वक्तु शक्यम् । अपवादो न बाधकः इति ज्ञापकं कृत्वा सोपवादो न युज्यते इति वैयधिकरण्येनान्दयो ग्राह्य इति महान् क्लेश इति बाध्यबाधकमावो नेत्युक्तम् । न च येननाप्राप्तन्यायेन अस्यापवादत्वं सुवचमिति वाच्यम् । तस्य चारितार्थ्यविषयताया उक्तत्वेन अदोषादिति । अत्रेदं बोध्यम् । उत्सर्ग कृते ईस्वस्य अपवादस्य चारिताय वक्तु शक्यते । कुतः । अभ्यासविकारेषु वैयधिकरण्येनान्वयस्य उक्तत्वादिति चेन । AAAwarend १ B E इइते सूत्रे भाग्ये. १ B. स्पटेव B. काचनेन निवृत्तथे. B. स्वविषय यथापामोति. .

·कारितार्थे पश्चा- परि.५८,५९,६.] परिमापेन्दुशेखरः चिन्तेति व्यवहियते । अनवकाशत्वेन बाधेऽप्येषा वक्तुं शक्या यादाहरणमस्ति विनिगमनाविरहात् ॥ यदि तु येनेत्यस्य लक्षणेनेत्यर्थः कार्येणेत्यर्थो वा तदा बाध्यविशेषचिन्ता । अनवकाशत्वेन बाधेऽप्येतद्वाधेन सार्थक्यमुत तेद्वाधेनेत्येवं विशेषचिन्ता संभाति यादाहरणमिति ।। ५८ ।। तत्र कार्येणेत्यर्थे पररूपत्वावच्छिन्ने कार्य आरभ्यमाणाया वृद्धस्तद्वाधकरवे निर्णीते किंशास्त्रविहितस्येत्येवं तद्विशेपचिन्तामायाह । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्याधन्ते नोत्तरान् ।। ५९।। अवश्यं स्वपरस्मिन्बाधनीये प्रथमोपस्थितानन्तरबाधे दुपस्थितस्य ततः परस्य बाधे मानाभाव आकाङ्काया निवृत्तेविप्रतिषेधशास्त्रबाधे मानाभावाचेत्येतस्य बीजम् ।। ५९॥ नासिकोदरौष्ठजवादन्त (४. १.५५) इत्यस्यौठायशे डीनिषेधत्वाव- छिलबाधकत्वे निणीते किंविहितस्येत्याकासायामाह । मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्याधन्ते नोत्तरान् ।। ६० ।। तेनौष्ठादिषु पश्चस्वसंयोगोपधादिति प्रतिषेध एव बाध्यते न तु सहन. विद्यमानलक्षण इति नासिकोदर (१.१.५५) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ।। पूर्वो- परिपतवापन नैराकासयमस्या बीजम् ।। ६०॥ अभ्यासर्विकारेषु बाध्यबाधकभावो नेति ज्ञापने अन्दपः क्रियते । नुफ. ययुदा. हरणमस्तीति सामान्यचिन्तायां स्वीकृतायां अनवकाशल्देन बाधिपये बहवी विषयः पाता। सबैकस्य बाधं कृत्वा सावकाशवे न पुनस्तेषां बाधः कतुं शक्यते सावकाशत्वात् । अतो नोदाहरणसंभव इति भावः ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ ६॥ B.G. H. त्यर्थो येन कार्यणेत्यर्थो वा; C. om. इत्यर्थः, B. C.G. have येन before लक्षणेन. B. H. साधेन वेन्येवं विशेषचिन्तासंभवो. C.G.दाहरणमस्ति. म. दाहाणमस्तीनि । B.C.G.H. तत्र येन कार्यण, ५ B.G. कार्ये प्रति मारभ्यमाणाटे. ६ C. वाघनेन, B.CG. A. आकाड्यानि BC.H. भावाचेत्यस्य, C.G. H. 'दन्त यस्योष्ठा' ; B. दन्तस्योहार B. किंविहितेत्यस्याका'. G. किंविहितस्यत्याशंकायामाह C. सहन लक्षण इति । B. लक्षणेति २ ३ . -- ·१४४ परिभाषेन्दुशेखरः [परि.६१ ननु वा च्छन्दसि (३. १.८८) इत्यनेन सेटपिञ्च (३. ४.८७) इत्यनन्तरस्यापित्त्वस्येव हेरपि विकल्पः स्यात् । तथा नेटि ( ७. २. ४) इति निषेपोऽनन्तरहलन्तलक्षणाया इव सिचिवृद्धिमृजिवृद्धयोरपि स्यात् । अत उक्तन्यायमूलकमेवाह । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति ।। ६१॥ अत एव संख्याव्ययादेः ( १. १. २६) इति डीग्रहणं चरितार्थम् । तयनन्तरस्य डोषो विध्यभावाय । न किचि (६. ४. ३७) इति सूत्रे दीर्घग्रहणं च चरितार्थम् । तद्धयनन्तरस्यानुदाचोपदेश (६. ४. ३७) इत्यस्यै- व निषेधाभावाय || मध्येऽपवादन्यायाधपेक्षयानन्तरस्येति न्यायः प्रवल इत्य. ठाभ्यः (७. १. २१) इति सूत्रे कैयटः ।। प्रत्यासत्तिमूलकोऽयम् । लक्ष्या- नुरोधाश्च व्यवस्थेत्यपि पक्षान्तरम् । तत्रतंत्र कचिस्वरितत्वप्रतिज्ञासामर्थेन वा 1 अनन्तरस्य विधिति । मध्येपवादन्यायाद्यपेक्षया अनन्तरस्येति न्यायः प्रबल इति अप्पाभ्य इति सूत्रे केयटः। तत्रायं मम । अष्टाम्य औशिति सूत्रे 'अनुत्तरपदे इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकम् । तद्धि किमर्थम् । अटभार्यः, अष्टपुत्र: इत्यादिषु मा भूदित्यर्थम् । परंतु तन्न कर्तव्यम् । जातेपि औशि सामासिकलुका सत्त्वेन दोपाभावात् । न चैवं 'अष्टौ तिष्ठन्ति, अष्टो पश्य' इस्यत्रापि लुक् स्यात् । परंतु आरम्भसामोत्तेति तत्रोत्तरं दीयते । अथवा अपवाद औरत्वम् । कम्यापवाद इति चेत्, पडभ्यो लुगित्यस्य । कुतः । यस्य विषये औशादेशारम्भः तस्यापवाद इति । अथवा अनन्तरस्यैव बाध उचितः । अनन्तरस्यति परिभाषाया जागरूकत्वादिति । यस्तु व्यवहितस्तेन यो वा तस्मादनन्तरः इति मायादस्या एवापवादः। तस्य अनेकाध्यायव्यवहि- तस्वेन बहुकालेन स्मरणादिति ॥ एतेन मध्येपवादन्यायापेक्षया अनन्तरस्यत्यस्थ मारल्पमिति स्फुटमेव ॥ प्रत्यासत्तीति । यो वेति भाष्यस्य प्रत्यासत्तावेव १ २ B. मूलमेवाइ. C. G. °पदेशैन्यस्यैव ; B. 'पदेशस्येत्यस्यैव. H. 'पदेशस्यैव निपेवा . P. न्यायाद्यपेक्षया, B.C.GH. 'न्यायापेक्षया. B.Com. च. ५ C. H. तत्र चिस्वरितत्वमनिज्ञानात्साम, ४ ·परि.६,६२,६ परिमापेन्दुशेखरः वापतेऽयं न्यायः । यथा टि (१.१.१५) इति सूत्रेण जपा व्यव- हितम्यापि हीपो विधिः न पट् ( १. १. १० ) इत्यादिना द्वयोरपि टाछापोः प्रतिपेयः ।। इयं च शि सर्वनामस्पानम् (१.१.१२) इत्यादौ भाष्ये स्परेसन्यत्र विस्तरः ।।६१ ॥ ननु दघतीत्यादायन्तरङ्गत्वादन्तादेशेऽविधौ स्यानिवत्तामावाददादेशो ने स्यादिति तद्वैयपिचिरत आह । पूर्व शपयादा अभिनिविशन्ते पश्चात्सर्गाः ॥ १२ ॥ टक्षणकचक्षुको अपवादविषयं पर्यालोच्य तद्विषयकामावनिमय उत्सर्गेण तहस्यं संकरोति । अन्यथा विकल्यापत्तिरित्यर्थः । अभिनिविशन्त इत्यस्य बुद्धयाख्दा भवन्तीत्यर्थः । अपवादो यचन्यत्र चरितार्यः (परि० ६५) इति न्यायस्य तु नात्र प्रातिरन्तादेवाप्राप्तिविषये चारितार्याभावात् ॥६२ ॥ टश्यकचक्षुष्कस्तु तष्ठासपर्याटोचनं बिनाप्यपवादविषयं परित्यज्योत्सर्गण लक्ष्यं संस्करोति तस्यापि शानप्रक्रियास्मरणपूर्वकप्रयोग एवं धर्मोत्सः । तदाद। अंकल्प्य वापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते ।। ६३ ।। तत इत्यस्यापवादशास्त्रपर्याटोचना-प्रागपीत्यर्थः । प्रकल्प्येत्यस्य परित्य- ज्येत्यर्थः ।। ६३ ।। तापर्पम् । हैन अनानन्तरवात्तस्यैव माध इति नानन मापेण मम्येपवादन्या- पादित्यस्य पारल्यं बोम्यते किं तूमयोतीत्यमेवनि टल्यानरोधान व्यवस्थेति दिक ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ६३ ॥ + B.H. यापा, २ B.om.. Cन स्याउ आई. ४ B.ससनपो ५ B. मात्र प्रवृत्तिग्लादेगा:- B. II. नारळ Cय राषवादB. प्रालयाकद 19 ७ ·परिभाषेन्दुशेखरः [परि.६. अत एव प्रातिपदिकार्थसूत्रे भाष्य इदं द्वयमप्युक्त्वा न कदाचित्तावद् रसो भवत्यपधादं तावत्प्रतीक्षत इत्यर्थकमुक्तम् ॥ एतन्मूलकमेव नवीनाः पठन्ति । उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोड ऽप्यपवाद उपसंजातनिमित्त- मप्युत्सगं बाधत इति ।। ६४ ।। यत्त्वभ्यस्तसंज्ञासूत्रे कैयटेन प्रकल्प्य वेति प्रतीकमुपादाय यथा न संप्र- सारणे ( ६. १. ३७) इति परस्य यणः पूर्व संप्रसारणं पूर्वस्य तु तन्निमित्तः प्रतिषेध इत्युक्तं तत्तु तत उत्सर्ग इत्याचक्षरार्थाननुगुणम् । यत्त्वपवादवाक्यार्थ विना नोत्सर्गवाक्यार्थ इति तदर्थ इति तन्न । अभिनिविशन्ते ऽपवाद- विषयमित्यादिपदस्वारस्यभङ्गापत्तेः । पदजन्यपदार्थोपस्थितौ वाक्यार्थबोधा- भावे कारणाभावाच ॥ यत्र त्वपवादो निपिद्धस्तत्रापवादविषये ऽप्युत्सर्गः यत्वभ्यस्तेति । यत्तु अभ्यासमूत्रे कैयटेन प्रकल्प्य वेति प्रतीकमुपादाय तस्योदाहरणं न संप्रसारणे संप्रसारणम् ' इत्युक्तं तत्र परस्य यणः आदी संप्र- सारणम्, पूर्वस्य तन्निमित्तकः प्रतिषेधः इत्युक्त तन्न युक्तम् । तन उत्सर्गः प्रवर्तते इत्यक्षराननुगुणकत्वं तस्येति । यत्त्वपवादेति । प्रकल्प्य चापवादेत्यस्य एतादृशमर्थ वर्णयन्ति--अपवादवाक्यार्थविना नोत्सर्गवाक्यार्थ इति तक्षा अभिनिविशते अपवादविषयमित्यादिपदस्वारस्यभनापत्तेरिति । तथाहि । अभिनिविशते इत्यस्य फोर्थस्ताई बुद्धयारूढा भवतीत्यर्थः । बुद्धयारूढभवनं वाक्यार्थभवनं इत्यनयामध्ये अस्ति विशेषः । अतो न स वाक्यार्थः सभवति । किं च अपवाद विषयं इत्यत्र विषयशब्दस्य न स्वारस्यम् । विषयो नाम शाखस्य लक्ष्ये प्रवृतिः । यथा उपइन्द्र इत्यवस्थायाँ गुणस्य । किं च । वाक्यार्थः पदच्छेदादिना वाक्यार्थ- करणम् । पचं चोभयोभिन्नार्थत्वेन न तयोः स्वारस्यम् । एवं च तात्पर्य सति अक्षरार्थों नेतादृशः इति सिद्ध भवति । वस्तुतस्तु तदाप नेत्याह । पदजन्यति । पदजन्यपदार्थोपस्थिती सत्यां वाक्यार्थाबोधे न किमपि कारणं दृश्यते । अतः २ ३ B. "दुसर्गा मवस्यपवाद. B. H. उपजनि B. उपजात. BC.G. प्रकल्प्य चेति. B. तत्तु नत इत्यायक्ष; H. तत्तु उत्सर्ग इत्यायक्षरा B. अभिनिविशते.

·अत एवं परि.६] परिमापेन्दुशेखरः प्रवर्तत एव यया वृक्षावियत्र नादिचि (६. १. १०४ ) इति पूर्वसवर्ण. दीर्घनिषेधादप्रवर्तमानस्य वृद्धिवाधकरवामावादृद्धिः प्रवर्तते । तो सत् ( ३. २. १२७ ) इत्पदि सगच्छरे । अत एव निर्देशाटावसर- न्यायस्यात्र शास्त्रे नाश्रयणम् । धनित चेदमिको गुण [ १.१.३]. इति सूत्रे भाष्य इति मायप्रदीपोइयोते निरूपितम् ।। अत्र देवदत्तस्य हन्त- रिहने देवदत्तस्योन्मजन नेति न्यायस्य विषय एव नालि । हते देवदत्त उन्मजन न ! देवदत्तहननीयतस्य तु हनने मात्येवोन्मजनम् । प्रकृते ऽपि न पूर्वसवर्णदीधैण युद्धेर्हनन किंतु हननोचमसजातीय प्रसकिमात्र प्रमकस्यैव निषेधात् ।। प्रतिपदोकत्वमपि निरवकाशवे सत्येर बाधप्रयोज- कम् । स्पष्टं चेद शेषाद्विभाषा (५. ४. १५४ ) इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि शेषप्रहणमनर्थक ये प्रतिपदं विधीयन्ते ते वाधका भविष्यन्ती याशङ्कयान- वकाशा हि विघयो वाधका भवन्ति समासान्ताश्च कत्रमावे सावकाशा इत्यु- क्तम् । कचिदनवकाश नामानेऽपि परनिन्यत्वादिसमवधाने शीघ्रोपस्थितिकन्वेन नोत्सर्गवाक्यार्थी भवतीत्येतद्विषये न मानमिति दिक् ॥ भ्रटारसरन्यायस्येति । तथाहि लोक कस्यचित्युरुपस्य सेवा क्तुं मैत्रक मनिधापयितव्य । तत्र एक निषिद्ध । तत' कनापि कारणेन द्वितीयोपि निपिद्धः । तत्र पुन प्रथमोपि न गृह्यते । भ्रटावमरत्वात् । एत्र युक्त्या वृक्षाविन्यत्र न पुनर्वृद्धिर्भवताति चेन । तस्य न्यायस्य अस्मिशाने अनाश्रयणात् । ध्वनित चैद 'इको गुणे' इत्यत्र भाष्ये । तत्र वृद्धिग्रहण किमर्थम् । अमत्सीत् इत्यत्र हल सिचिवृद्धिनिवृत्यर्थम् । न च तत्र हलन्तलक्षणा बाधिका भविष्यति । अकोपीत् इति । पच तर्हि सिचिवृद्धरम्यप प्रतिषेध इत्युक्त माये । यदि च प्रहावसरन्यायस्य अत्र शाळे आपण सहि पुन मिचिद्धिरन न पाप्नुयात् इति सिचिवृद्धापन पनि कति न वक्तव्यम् । यतश्च मगवानाचार्य प्रतिषेध करोति तद् बोधयति तस्य न्यायस्य नास्मि शास्त्र आश्रयणमिति । अथवा भैरव्युक्त घनत वक्तव्यम् ॥ कचिदिति । अनव- फाशा विधयो बाधका भवान्त इति शपादिमागेत सूत्र भाष्यम् । अनवकाश स्वाभावे जनक पूर्वोपस्थितिकत्वेन पूर्वप्रवृत्तिबलरव पतिपदविधिरवेनापि वक्त 1 BG H. यानस्य हनने तु भवत्येवो' २ B सजातीयासाक ·। १४८ परिभाषेन्दुशेखरः [परि. ६४,६५ पूर्वप्रवृत्तिप्रयोजकं बलवत्त्वं प्रतिपदविधित्वेनापि । परनित्यान्तरङ्गप्रतिपद. विधयो विरोधिसंनिपाते तेपां मियाप्रसङ्गे परबलीयस्त्वमिति प्रत्ययोत्तरपद- योश्च ( ७.२.९८ ) इति सूत्रे कैयटेन पाठात् । अत एव रमे इत्यादौ प्रतिपदोकत्वात्पूर्वमेव बोकारप्रश्लेपाडल्यादिलोपो न प्रामोतील्याशङ्कपैड़- हस्वात् ( ६.१.६९ ) इति लोपेन समाहितम् ।। ६४ ॥ नन्वयजे इन्द्रमित्यादावन्तरङ्गस्यापि गुणस्यापवादेन सवर्णदार्पण बाध: स्यादत आह । अपवादो यद्यपत्र चरितार्थस्तन्तिरङ्गेण बाध्यते ॥ ६५ ।। निरवकाशत्वरूपस्य बाँधकत्वबीजस्याभावात् । एवं च प्रकृते ऽन्तरङ्गेण गुणेन सवर्णदीर्घः समानाश्रये चरितार्थों यण्गुणयोरपवादो ऽपि बाध्यते । पूर्वोपस्थितनिमिचकावरूपान्तरङ्गत्वविषय इदम् ॥ यत्त्वागमादेशयोर्न बाध्य. बाधकमावो भिन्नफलत्वादत एव ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां कम्बलः 'कौण्डि- न्यायेत्यादौ कम्बलेन न दैधिदानबाध इति च्छोः ( ६. १. १९) इति सूत्रे कैयटस्तन्न । अपवादो नादीर्घत्वस्येति दीर्घोऽकितः (७. ४. ८३ ) इति सूत्रस्थमाष्पविरोधात् ॥६५॥ मुवमिति ध्येयम् । एतद्विपये प्रमाणे तु कैयटपाठ एव---परनित्यान्तरङ्गपति- पदविधयो विरोधिसंनिपाते तेषां मिथः प्रसने परबलीयस्त्वमिति । अत्र यदि तक्रकौण्डिन्यन्यायस्य विषयः तदा बाधः सुवच एव । यदा च तक्रकीण्डिन्य- न्यायाभावः तदा अनवकाशवादेव बाध । कैयटस्तु एवं ब्रवीति प्रतिपदवि- धित्वस्य बाधकत्वम् । तञ्च कथम् । तहिं सर्वान्तरङ्गापेक्षया प्रतिपदविधित्वस्य शीघोपस्थितिकत्वमिति तस्य प्राबल्यमिति दिक् ॥ ६४ ॥ समानाश्रये चरितार्थ इति । तत्स्थाने चारितार्थ्यदानकारणं तु आदी अपवादवाक्यार्धसत्त्वेन ततः अपवादस्य अवकाशं त्यक्त्वा उत्सर्गप्रवृत्तिः । अतः समानाश्रये चारिताय तस्येति शम् ॥६५॥ B. आकारस्य प्रश्लेषा B. बाधकबीन, B.om. अपि, C.G. H. ताइविषय. ५ B. कम्बल, G. कौण्डिन्याय कम्बल इत्यादी. B. दधिदानस्य बाध. ८ B. स्त्रमाण्य. - evenomenone १ . ७ ·परि.६६] परिमापन्दुशेखर नन्यजीगणदित्यादौ गणेरीत्व निरवकाशवाहलादि शेष वात तबाह । अम्पासविकारेपु वाध्यमाधकमानो नास्ति ।। ६६ ।। दीर्घो ऽकित (७. ४. ८३ ) इत्यकिदहणमस्या ज्ञापकम् । अन्यथा ययम्यत इत्यत्र नुकि कृते ऽनजन्तवादर्धािप्राप्ती तयध्यं स्पष्टमेव ।। इय परान्तरङ्गादिवाधकानामप्यवाधक बोषिका । तेनाचीकर मीमांसत इत्यादि सिद्धम् । आये सन्वद्भावस्य परवाहीण वाध प्राप्नोति । अन्ये मान्बर अभ्यासविकारेषु वाध्यबाधकमावो नास्ति। परिभाषाया अस्या ज्ञापक दीर्घोऽकित इति सूत्र अविद्हगम् । तथाहि -तदक्ग्रिहण किमर्थं कियत । तर्हि ययम्यते इत्यादिषु दीपों मा भूदित्यतदर्थम् । तच कर्तव्यम् । ययम्यते इत्यादी दीर्घवारण तु सुबचाव । नामाप्त दीर्घ आरम्यमाणा नौगादय तदा- धका । तेन पूर्व नीकि कृते पश्वासामानाधिकरण्येन अजन्ताभ्यासस्य दी? भवतीति वाक्यार्थस्य सवेन नुकि कृते पश्चादनवकाशवेन बधिपि दीपात्या अकिग्रहण व्यर्थे ज्ञापयति--अम्पामविकारेषु बाध्यबाधकमावो नेति । अत. वाध्यबाधकमावाभावाहीघापि स्यादिति आके ग्रहण कर्तव्यम् । परन्तु पुनव्यर्थे भवति । नकि कृते दीर्घामावात् अनन्ताम्यासामावात् इति पुनव्यर्थ ज्ञापयति- अभ्यासविकारेषु वैयधिकरण्येन अन्वय इति । तन अभ्याससबन्धी योच नस्य दीघा भवतीति वाक्पार्थस्प जातन्वेन पुनर्षि स्पादिति अक्ग्रिहण कर्तनम् । अन्यत्रफले-आयस्य अजीगणत् । अन्त्यस्य चिच्छासति । अब अजन्ताम्यासा. भावादित्व न स्यात् । स्वीकृत च ज्ञापके अम्यारासघश्यस्य इम्ब भवतीति चाक्यार्थस्य सत्धेन इस्य सिध्यति । अत्रेद वक्तव्यम् इद ज्ञापकद्वय कदा सिष्यत् । उमयोर्मध्ये कस्मिन्नपि पूर्व जाते यत्रोभयो मुवचत्व तत्रैव ज्ञापक- द्वपस्य मिद्धि । अन तु नवम् । यदि पूर्वमभ्यासविकारम् देयधिकरपेनान्वप- स्तदा अकिदृग्रहणस्य चारितार्यसमवे न तदममति । नयाहि । अकिग्रहण व्यर्थम् । अजन्ताम्यासामावेन दीर्घमायभावात् इति । ध्यये ज्ञापयति । अभ्यास- विकारपु वयधिकरण्येनान्वय इति। यदि चदानीमक्ग्रिहग न कियते नहि दीर्घ स्यात् । तदारणार्थमकिटग्रहणमावश्यम् । पर न पुनर्ययम् । आबापवादे- नानया बाध्यापकमावी नति ज्ञापनार्थम् । पर तु पनन्न व पार्यते । कृत । C दाधाप्रवृत्तो नटू. २ BH इस च परा नानादियावानाम.

·१५० परिभाषेन्दुशेखर [परि ६६,६७ (३. १.६) इति दीर्घेणान्तरङ्गत्वादित्वस्य बाध प्राप्त ॥ यत्तु यत्रैकैका प्रवृत्युत्तरमपि सर्वेषां प्रवृत्चिस्तत्रैवेदमित्यत एक (६. ४. १२०) इति सूत्रे कैयटस्तन्न । नुकि कृते दीर्घाप्रात्या धर्मिग्राहकमानविरोधान्मान्वधादीना दीर्घ कृत इत्त्वाप्राप्त्या गुणो यछको (७.४ ८२ ) इति सूत्रस्थभाष्यो कतदुदाहरणासगरेश्वेत्यन्यत्र विस्तर ॥ ६६ । ननु तेष्ठीलादितृन्विषये ण्वुलपि स्यात् । न च तृनपवादोऽसरूपापवादस्य विकल्पेन बाधकपात् । अत आह । ताच्छीलिकेपु वासरूपविधिनास्ति ॥ ६७ ॥ पुलि सिद्ध निन्दसिदिसणकारम्पो बुविधानमत्र ज्ञापक तत्र ण्वुल्- बुजो खरे विशेषाभावात् ।। तालिकेविति विषयसप्तमी । सेन ताडीलि- नामा दार्य आरम्यमाणस्य नुक बाधकत्वम् । इत्यनया रीत्या वैयथ्य वक्त व्यम् । पर तु बाधकय कया विधया तर्हि तदप्राप्तियोग्पीत वीजाभावेनानवकाश- न्यान बाधो वक्तव्य । तथा च नुकि कृन वैयधिकरण्येनान्वयस्पोक्तन्वाद पुन प्रामदावारणाय चरितार्थ आफिग्रहणमिति ज्ञापक न वा शक्यते इति चेन्न । नुफि कृने यदि दीर्घ स्यानहि नुम्विधायके सूत्रे तपरकरण स्पर्थ स्यात् । अत स्तत्सामाजका दीर्घस्य निरयो बाध । म च तपरकरण भूतपूर्वदीर्घग्रहणार्थम् । अत एवं बामाम्यते इति सिध्यति इत्येतत्वसाममिति घेता तथा सति तवैध भूतपूर्वगत्या दीर्घोपि भवेत् । फुत । दीर्घे नाम कृते दीर्घविपि पूर्व हस्वस्थ विद्यमानत्वेन नुक' प्राप्त्या तक्रकोण्डियन्यायेन बाध सुकरः। अत न पुन' दीर्घ प्रामोतीति ए) ज्ञापयति इति पूबरदेवति दिक । ननु नविपये कृता व्यवस्था करीफादीना कयमिति चदृश्यते । नीक रीक इत्यत्र कृते दीचे फला भाव। रुक इत्यत्र हस्वोरचारणसामयाद दीर्घो नति व सकरम् । इति अकि ग्रहणयध्यमिति न दोय इति ध्येयम् ॥६६॥ ६७ ॥ ६८५६९॥७॥ 1 Bom. गुणा , CG H प्रतिस्तदेतास्मृसिरिस्पत २ Boमाने विरोधात सुप्रथा म स्प्रे माध्योक्त ५ Banादि B. हिंसास ·परि. ६५,६०९] परिमापेन्दुशेखरः कैरताछोटिकैश्च वासरूपविधिनति बोध्यम् ॥ नन्वेवं कना कमनेत्याधसिद्धि- नमिकम्पि (३.२.१६७) इति रेणानुदाचतच इलादेः (३.२.१४९) इति युचो वाधादिति चेत् । न । सूददीपदीसश्च (६.२.१५३.) इत्यनेन दीपेयुज्निपेधनाकार्यम्यानित्यत्वात् ॥ ६७ ॥ नन्वेर हसितं ठानस्य हसनमित्यादौ घनियति भोक्तमित्यन्न लिङ्लो. टावीपपानः सोमो भवतेसत्र खल् प्रामोतीत्यत आह । तल्युट्तमुन्सलथेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६८ ।। इदं च वासरूपविघरनित्यत्वारिसद्धम् । तदनित्यत्वे ज्ञापक चाहे कृत्य- तृचश्च ( ३. ३. १६९ ) इति । तत्र हि चकारसमुचितलिला कृत्यतृचो- र्वाधा मा भूदिति त्यतृप्रहणं क्रियत इत्मन्यत्र विस्तरः ।। वासरूपसूत्रे भाष्ये स्पष्ट ।। ६८॥ ननु श्वः पक्केस्यत्र वासरूपविधिना इपि प्रामोति कृत आदेशे वैरू- प्यादत आह। लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्ति ।। ६९ ॥ आदेशकृतवैसम्यव सु लकारेषु स नास्तीत्यर्थः । अत्र च हशश्वतोर्ट च ( ३.२.११६) इति लविधान ज्ञापकम् । अन्यथा परोक्ष लिट् ( ३.२. ११५) इति लिटा लक, समावेशो ऽसालूप्यारिसई इति किं विधानेन । शतादिमिस्तिहां समावेशार्थ शतृविधायकै विभाषामहणानुवृत्तिर्लेिटः कानग्या (३. २. १०६) इति वामहणं च कृतम् । तज्ञापयति वासरूपसूत्रे ऽपवाद आदेशरवानाक्रान्तः प्रत्यय एव गृह्यत इति कैयटादौ ध्वनितम् । तत्फलं तु सदादिभ्यो मूतसामान्ये लिटः कसुरेख न तु पो तिढ इति बोध्यम् ।। ६९ ॥ , B बाप इति. B. मौनुनित्यनि B सत्यतृचोर्यहण, ४ B.स्परेषा.G.H. एस स्पा, ५ C.G. H.om. लिट् इति. B. 'सिद्ध इति. B. C पक्षे निहिति. G. पक्षे निमिति, १ ३ ७ ·१५२ परिभाषेन्दुशेखरः [परि.७० ननु डमो हस्यात् ( ८. ३. ३२) इत्यादौ डमः परस्याचो ऽचि परतो डम इति वेति संदेहः स्यादत आह । उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् ॥ ७॥ अचीति सप्तमीनिर्देशस्य मय उनः (८. ३. ३३ ) इत्युत्तरत्र चार- तार्थ्यात्पञ्चमीनिर्देशो ऽनवकाश इति तस्मादित्युत्तरस्य ( १. १. ६७) इत्य- स्यैव प्रवृत्तिः । यत्र तु डः सि धुट् ( ८. ३. २९) इत्यादावुभयोरप्यचार- तार्थ्य तत्र तस्मिन् ( १. १. ६६) इति सूत्रापेक्षया तस्मादित्युत्तरस्य (१.१.६६) इत्यस्य परवातेनैव व्यवस्था । एवमुभयोश्चारितार्थे ऽपि यथामि सर्वनाम्नः (७.१.५२) इत्यादौ । तत्रामीति सप्तमी प्रेस्त्रयः (७. १.५३) इत्यत्र चरितार्या । आदिति पञ्चम्याजसेरसुक् (७. १.५०) इत्यत्र चरि- तार्थेति स्पष्टं तस्मिन्निति सूत्रे भाष्ये कैयटे च ॥ ७० ॥ नन्वतः कृकमि ( ८. ३. ४६) इति सत्वमयस्कुम्भीत्यत्न न स्यात्कुम्भ- शब्दस्यैवोपादानादत आहे । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् ।। ७१।। सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा प्रातिपदिकयोधकशब्दग्रहणे सति लिङ्ग- बोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापि तेन प्रहणं बोध्यम् । अपिना केवलस्यापीत्यर्थः ।। अयस्कुम्भीति । प्रातिपदिक ग्रहणपरिभाषावतरणे अयस्कुम्भीत्युदाहरणं न स्यात् । कुम्भशब्दस्यैवोपादानादिति । न च कुम्भीत्यत्र डीबुत्पत्तेः माफ कुम्भ इति वियत पवेति न कश्चिद् दोष इति वाच्यम् | समासे सत्वस्य विधानात कुम्मशब्दे इत्यस्य उत्तरपदे कुम्भशब्दे इत्यर्थस्य स्वीकर्तव्यत्वात् अत्र कुम्भ- शब्दोत्तरपदवाभावात इति अवतरणं न युज्यते इति दोषः । अपिनेति । केवलस्यापि ग्रहण कर्तव्यमिति भावः। अत्रेदं बोध्यम् । यथा कृद्ग्रहणपरि- B.C.G. P. ढम् इति यति सदेहः; P mentions the reading इमो वेति संदेहा. म. डम इति चेति. C.G.H.त्यत्र रुताा. B. आत इनि. B.om, माध्ये. ५ C.G. शन्दस्योपादानादत आइ. ६ B. मातिपदिकशब्दपदणे सति B.सिद्धयोधकस्य प्रत्यय २ ३ ·परि... परिमापेन्दुशेखरः अस्याच झापकं समानाधिकरणाधिकारस्ये कुमारः प्रमणादिमिः (२.१.७०) इति सूत्रे खालिङ्गश्रमणादिशब्दपाठः । स्त्रीप्रत्ययविशिष्टश्रमणादिमिक्ष कुमारी शब्दस्यैव सामानाधिकरण्यं न कुमारशब्दम्येति तैदेतज्ज्ञापकम् । इयं च द्विपस्परयोः (३. २. ३९) इत्याधुपपदविधौ समासान्तविधौ महदास्त्रे निमित्वरे राज्ञः स्वरे ब्राह्मणकुमारयोहोर्नवदुत्तरपदमूनि (६.२. १७५) इस्यादौ समाससंघातग्रहणेषु च न प्रवर्तत इति व्याप्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । विभक्तिनिर्मितकार्ये च नेत्यपि तत्रैव ॥ तत्र समासान्तविधाववयवाहण एव न समाससंघातग्रहणे तु प्रवर्तत एव स्वरविधावेव समाससघातग्रहणे नत्र दोषो- भाषायां गतिकारकसममियाहार विशिष्टस्य ग्रहणम्, अपिशन्दानम्मभिव्या. दतस्य केवलस्य ग्रहणमिति तदात्र बीकियते । आवश्यक चैतत् । अन्यथा शुनीत्यत्र टीप्सममिव्याहारे केबलस्य प्रहमामावे मंमसारणं न स्यादिति । इम्यते च संप्रसारणम् । अतः एतादृशं स्वीक्रियते इति । इयं च द्विपत्परयो। रिति । उदाहरणानि भैरव्या फटानि। तत्र समासान्तति । समासान्तविधा- वयवग्रहणे पवन । समाससंघातग्रहणे तु प्रवर्तत एव । पतदिपये प्रमाणमाह- स्वरबिधावेवति । पूर्व सामान्यत उक्तं समासान्तविधी परिभाषा नेति । ततः स्वरविरी समाससंघातग्रहणे नेति । तत्रापि सामान्यतः स्वरविघी ममासे नेयुके समाससंघात इत्यस्य सिद्धौ ममासमघातग्रहणादेवमवगम्यते । समास- संघातग्रहणे प्रवर्तन पवेति सिद्धम् । अस्य फलं नु अतिमातृक इति । अति शयिता: भातर आस्यां नगयाँ सा अतिभ्रात्री । अत्र वन्दिते मानुरिति निषेधान कप्ततः अः आतिधात्री यस्य सः अतिघ्रात्रिः 1 अत्र पराविद्राद अति- मात्री इत्यस्योत्तरपदन्वेन पन्दिते धानुरिति निपेयः । अत्र समाससंघातग्रहणे परिभाषाप्रवृतिस्वीकाराद् प्रात्रीति लिनविशिष्टस्य ग्रहणेन वन्दिते धातुरिति , B.ति: ममगादिशब्दपाठः 2 B.G.H.om... B.CG. दग्नाम. C.बिस्ताविधा.GH. निस्तरविधी B.C.G. रानादर B. "निमित्तककायें. १० ·परिमापेन्दुशेखरः [पी. के । बहुवीहरूधसः (४. १.२५) इति सूत्रमाप्याच ॥ एतावत्स्वेवानित्यत्वा- दप्रवृत्तिदोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिता इति मायोक्तः ।। नन्वेवं बहुव्री. हेरूघसो डी (४.१.२५) इति सूत्रस्थभाष्यासंगतिः । तत्र हि कुण्डोनी- सत्र नधुनच (५.१.१५३ ) इति कबापादितो नघन्तबहुव्रीहेरित्यर्यात् । न. पन्तस्य बहुव्रीहित्वाभावातदसंगतिः । नचन्तानां यः समास इत्यर्थेन च परि- हृतम् । नयन्तप्रकृतिकसुबन्तोत्तरपदकः समास इतीति चेत् । न । अनया निषेधः सिम्यतीति। अपरमभ्यत्र प्रमाणमस्तीत्याह-बहुवीहेरिति । एनवाने स्फुटं भवेत् । अन्य दापि प्रमाणमाह -एतावत्स्वेवेति । बहुव्रीहेरूधमो डीप् इति सूत्रस्थमाष्य प्रकारान्तरेण वर्षपति--नान्विति । कवापादित इति । आपादनं प यथा। नगृतश्चेति सूत्रे वाक्यार्थद्वयं संभवति । नयन्तो यो बहुव्रीहिः तस्मात्कप् प्रत्ययो भवति । कुण्डोधीत्यत्र कवापादितः । उत्तरं च अपरेण वाक्यान । नद्यन्तानां यः समासः तत्र का भवति । अत्र नयन्तेन बहुव्रोहि- रवाभावाच कप् इति । परंतु कवापादनं न युन्यते । कुण्टोप्रीति नयन्तस्य बहुव्रीहित्वं वक्तव्यम् । तब वक्तं न पार्यते । कुतः । पस्य बहुव्रीहिरिति संज्ञा कुण्डोधन इत्यस्य तस्य न नयन्तस्वं, यस्य च नयन्तत्वं न तस्य बहुव्रीहिन्वम् । न च प्रातिपदिकेत परिभाषया नपन्तस्प बहुव्रीहिन्वं सुवचमिति वाच्यम् । सा हि परिमापा न धर्मग्राहिका । किं तु विशिष्टस्प ग्रहणं फर्तव्यमिति सूचपति । अतः कपमापादनम् । तदुपरि पवमुत्तरम् --तया परिभाषयाधर्मा आनी. यन्ते इति। परंतु अत्रेयं शहा--बीहिन्वधर्मः म प्रातिपदिकन्यायः इति फपमतिदेशः। तस्य सुबन्तसमुदायनिष्ठावेन प्रातिपदिकावाभावाद इत्याभिप्रायः शहाकारस्य। वस्तुतः सुवन्तसमुदायनिष्ठमपि बहु हित्वं प्रातिपदिकल्पाप्यं भवायेवेति कृत्तद्धितेति मन्त्रेण समासस्य प्रातिपदिकावविधानान्संभवापेव ताप तधम् । परंतु नेदं युक्तमत्र समासान्तविधी परिभाषाया अमावादिति । अतः अस्माद् भायात्समाससंघातग्रहणे परिमापाप्रवृत्तिः स्वीक्रियते इति पुग्यते भाप्पम् । पर्व प अस्माद् भाष्यात् समासान्तविधी अवयवाहणे न, समास- संपातमहणेनु प्रवर्तत पवेति सिद्धमिति दिक ॥७१॥ . C. साकल्पन गणिता.. १ BH. om. . B.ति द.

·. परि १,२,mur] परिमापेन्दुशेखरः परिभाषया खोप्रत्ययसमभिव्याहारे तेदाहिने दृष्टानां प्रातिपदिकत्वतचाप्यध. मीणा विशिष्टे ऽपि पर्याप्तत्वमतिदिश्यत इत्याशयात् ।। ७१ ।। नववं यूनः पश्येत्यत्रेत्र युवतीः पश्येत्यत्रापि श्वयुव ( ६. ५.१३ ३) इति संप्रसारणं स्पादत आह । विमनो लिङ्गविशिष्टाग्रणम् ।। ७२ ।। स्पष्टा चेयं युवोरनाको ( ७. १. १) इत्यत्र भाष्ये । घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वातेन्मूलवेत्यन्ये ।। ७२ ।। मनु तस्यापत्यम् (१. १. ९२) हस्येकवचननपुसकाम्यां निर्देशोगायों गाग्र्यापित्यापयुक्तमत आइ । सूत्रे लिङ्गवचनमवन्त्रम् ।। ७३ ॥ अर्थ नपुंसकम् (२. २. २) इति नपुंसकग्रहणमस्या ज्ञापकम् । नित्य- नपुसकत्वार्य तु न तदित्यन्यत्र निरूपितम् ॥ धान्यपलालन्यायेन मान्तरीय- कतया तपोरुपादानमिति तत्यापत्यमित्यत्र भाध्ये स्पष्टम् || अ एवाकडा- रसूत्र एकति चरितार्थमित्यन्यत्र विस्तरः ।। ७३ ।। ननु भृशादिम्यो मुव्यध्वेः (३.१.१२ ) इत्यादौ विधीयमानः क्यदक दिशा भूशा भवन्तीत्यत्रापि स्यादत आह । : नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्ययंगतिः ॥ ७४ ॥ नयुक्तमिवयुक्त च यत्किंचिदृश्यते तत्र तस्माद्भिन्ने तत्सदृशे ऽधिकरणे यूनः पश्येति । अत्र विस्तरो भैरच्यां नमः ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ नत्रिवयुक्तमिति नजिवयुक्तन्यासः किमर्थमुक्त इति चेदुच्यते । लोके B तद्रहितदृष्टाना B. पातिपदिकत्वष्याध्यधर्माणां लिङ्गविशिष्टे. B. इयं पश B.C.G. H. "सम्पूलपेत्यन्ये. ų B. originally staat orai 5291°, which has been altered to "द्राग्यो गार्या इत्या. ६ B. "युक्तमित्यत आइ. ७ B. नपुंसका, C. अत एवाकदार इति सूत्रे, G. अत एवाकटारादिति सूत्रे. ९ B.R. इति विधीयमानः 3 ८ ·१५६ परिभाषेन्दुशेखरः [परि,.,५ द्रव्ये कार्य विज्ञायते हि यतस्तथार्थगतिररित । न ब्राह्मणमानयेत्युक्त लोष्ठ- मानीय कृती भवति । अतश्यन्तभिन्ने व्यन्तसहशे ऽभूततद्भावविषये क्यनि- ति नोक्तदोपः ॥ ओषधेश्च विमक्तावप्रथमायाम् (६. ३.१३२) इत्यादी विभक्तिमहणायतन्न्यायासिद्धार्थानुवाद एव । एतेन विभक्काविरयाचस्पानित्यत्वे ज्ञापकमिति वदन्तः परास्ता अनित्यत्वे माष्यसंमतफलाभावात् । अत एवाकर्तरि च (३. ३. १९) इति सूत्रे कारकग्रहणं भाचे प्रत्याख्यातमिति बोध्यम् ॥ स्पष्टा चेयं भृशादिभ्यः ( ३. १. १२) इति सूत्रे भाष्ये ॥ अनान्यसदृशे- त्युत्तया सादृश्यस्य भेदाघटितत्वं सूचयति । निरूपितं चैतन्मञ्जूषायाम् ।।७।। ननु व्याघ्री कछीत्यादौ सुबन्तेन समासात्ततो ऽप्यन्तरङ्गत्वाधाप्यदन्त- स्वाभावाजातिलक्षणो डीप् न स्यादत आह । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुवुत्पत्तेः ।।७।। उपपदम (२. २. १९) इति सूत्रे ऽतिहणेन कुगति (२.२.१८) इत्यत्र तदपकर्षणेनातिङन्तश्च सभास इत्यत्तयोः सूत्रयोः सुपेत्यस्य निकृत्यै- कदेशानुमत्या कारकांशे च सिद्धेय तेनाचक्रीतीति सिद्धा। अन्यथा पूर्व टाप्य- दन्तत्याभादाक्रीतात्करणपूर्वात् (१. १. ५०.) इति डीप् न स्यात् ।। अया अनित्यत्वात्कचित्सुबुत्पत्यनन्तरमपि समासो यथा सा हि तस्य धनकीते- नस्थले भेदघटितं सादृश्यं गृह्यते । इवशब्दे तु न तथा । तथा भेदघटितमेव उमपत्र ग्राह्यमित्यस्य स्वीकारः ॥ सादृश्यं भेदाघटितमप्यत्र शाचे इवशब्देनापि भेदघटितमेव माद्यमिन्युच्यते । अस्यास्य लोके अभाव एव । अतः अनेन न्यायेन तदुच्यत इति सादृश्यं भेदाघाटतमपि लोके धर्तत इति भाष्यफारः सूचयति इति । सादृश्यस्य भेदापटितत्वमपति तदर्थ । यौदाहरणं तु गगनं गगनाकारमिति वोग्यम् । ॥ ७४ ॥ AA wwAAMNAurmwAAAAAAAAAAAAM १ २ , B'पाणमेतल्याय.G "यहण ऐन.. H. 'न्यायेन सिद्वार्धा, BC. तेन, B.विभकाविपस्या r B. C G. H. सुप्मुपेत्यस्य; P. mentions this reading. ५ B.G.H. om. ति. B. अस्यानिन्य' ·परि ५} परिमापेन्दुशेखरः १५७ ति । अन्ये वनित्यावे न मानं तत्राजादिस्वाहाविस्याहुः । अत एव कुम्मकार इत्यादौ षष्ठीसमासोऽपि सुनुत्पत्तः पूर्वमेव । षष्ठीसमासामावे चौपपदसमासकृत एकापीमाव इति न तत्र वाक्यमित्युपपदम् (२. २. १९) इति सूत्रे म.प्ये स्पष्टम् । तत्र हि षष्ठीसमासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेनेति वार्तिकम् । अपका विमापा पष्ठीसमासो यदा न पष्ठीसमासस्तदोपपदसमास इति तत्प्रत्याहयानं च । यपायुपपदसमासस्यान्तरङ्गत्वामिप्रायकं न वा षष्ठीसमासामावादुपपदसमास इति वार्तिककृतोक्कं तयापि तदुमयप्रत्यारूपानपरमयवेत्यादिभाष्यम् । परिमाषायां सामान्यतः कारकोपादानेन कारकत्रिभत्तयन्तेन कृद्भिः समासमात्रस्य मुबुरपत्तेः अनित्याये न मानमिति । गतिकारकेति परिमापापा अनित्यत्वे न मान. मिति । पर वेतदयुक्तम् । अनित्यावे ज्ञापनस्य वक्तुं शक्यत्वात् । तथा हि । अम्बाम्बेनिमूत्रे गवादिग्रहणं न कर्तव्यम् । तद्धि गोष्ट इत्यादौ पत्त्वार्थ क्रिपते । परंतु तत कर्तव्यं भवति । कुनः । गतिकारकेति परिमापया मुत्पत्तेः प्राक्समासे कृने सापदायोरिति पत्वनिषेधामावेन गोठ इत्यादिरूपाणां सिद्धी सस्यां तदर्थ गवादिग्रहणमनर्थक ज्ञापयति-इयं परिभाषा अनियति । यदि च गदादिग्रहणं न क्रियते तहि मुबन्तेन समासस्य सत्वात् सात्पदायोरिति निषेधात पत्वं न स्यादिति तदावश्यकम् । अन्यत्रफलं-सा हि तस्य धनकीतेति । परंतु तदपि न । तत्र नियमोस्ति उत्तरपदभूतस्प पत्वं यदि स्पाट तर्हि पम्पः परस्पैव इति नियमात् । तेन हदिस्थ इत्यत्र न भवति पदं च गवादिग्रहणस्य नियमान्वेन चारितार्यात न ज्ञापकमिति दिक् । अत एवेति। अत एव नाम अस्यो परिभाषायो कारकांशस्य सरसादेव । भाष्ये स्पष्टमिति । तथा हि कुम्भकार इत्यत्र पटोसामासोपि मुबुत्पतेः पूर्व भवतीति सिद्धम् । मबुत्पत्तेः पूर्व भवतीत्येतद्विषये प्रमाणमाह-तत्रेति । आदौ बार्तिकं षष्ठीसमासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेनेति । तस्यायमाशयः-उपपद- मतिद् इति पत्रे सुप् मुपा इति पदद्वयं वर्तत तदानी पष्टीसमासः प्राप्त उपपदसमा- सश्च प्रात: । वार्तिकमिति। न वेति । उपपदसमास एव परवाइवतीति विप्रतिषेध- शासमूलकमेतदातिकम्। ततः परं न वा पूर्वदार्तिक कर्तव्यम् । षष्ठीसमामाभावात् उपपदसमास इति । अस्थायमाशयः 'उपपदमतिड्' इति सूत्रे भूपा इत्यस्य निवृत्तिः। . २ C. B.G. H. इत्यत्र. B.om. च. B. समासमास्य.

·૨૫૮ परिमापन्दुशेखरः [पार.७५४६,७७ पूर्वमेव लाभात् ।। एतेनैषा कारक तविशेषयोरुपादान एवेति परास्तम् । अस्या विध्येकवाक्यत्वाभावेन विप्रतिषेधादिशास्त्रवत्कार्यव्यवस्थापकत्वेनोपादान एवेत्य. लाभाच्च ।। ७५ ॥ नगिदचाम् (७. १. ७0 ) इत्यत्र धातोश्चेदुगिरकार्य तीज्चतैरेवेति नियमेनाधातोरेव नूमि सिद्धेऽधातुग्रहणं व्यर्थमत आह । सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः ॥ ७६ ।। तत्तद्वचनसामर्थ्यन्यायसिद्धयम् । तत्सामदिधातुभूतपूर्वस्यापीत्यर्थेन गोमत्यतेः किपि गोमानित्यादौ मुसिद्धिः : नामि (६. ४. ३.) इत्यादिस्- श्रेषु भाष्ये स्पष्टा ।। ७६ ॥ पहुव्रीही तद्गुणसंविज्ञानमपि ॥ ७७ ॥ अपिनातद्गुणसंविज्ञानम् । तेषां गुणानामवयवपदार्थानां संविज्ञानं विशे प्यान्वयित्वमिति तदर्थः ।। यत्र समवायसबन्धेन संबन्ध्यन्यपदार्यस्तत्र प्रायस्त- द्गुणसंविज्ञानम् । अन्यत्र प्रायोऽन्यत् ॥ लम्बकर्णचित्रगू उदाहरणे । सर्वादीनि पवं च तदानी पष्ठीसमासस्य प्राप्त्यमावेन उपपदसमासस्यान्तरसन्वाभिप्रायकं द्वितीय वार्तिकम् । अथवा० ' इति भाध्यमुभयोर्तिकयो. प्रत्याख्यानपरम् । तथा हि । प्रथमस्य यथा--उपपदमतिद् इति मूत्रे सुपा इत्यस्य निवृत्ति । नया च किच सिद्धिः । कथं तहिं पठीसमासस्य वैकल्पिकवायदा न पठीसमाप्तस्त- दोपपदसमासः । एवं च विरोधाम वान वार्तिकारम्भः कर्तव्यः इति प्रथमस्य प्रत्याख्यानम् । एतेन पटीसमास. सुस्पतः पूर्व सत्त्वेन नान्तरणावमुपपदसमास- स्येति खण्डनं तस्येति तदपि न कर्तव्यमिति तस्यापि प्रत्यास्थानम् ॥ ७५॥ B. H. तद्विशेषोपादान. B. विध्येकवाक्यत्वा B. 'लाभाच. मुम् सिद्धे. ५ एतन्साम ६. B. स्पटम. W B. H. and Raghavendra Fadicara it"; P. mentions this reading C.G. P. दिशेण्यायिनान्दयित्व.. B. समवायसंयोगमंपन्धानपनामयन्धेन. B "चित्रगु. G. रम्यकणचिया उदा" ૧ C.

·. परि. ७५,५] परिमापेन्दुशेखर (१.१.२७) जक्षित्यादयः (६. १.६.) इति चोदाहरणे सर्वनाम संज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टा ।। ७७॥ ननु वदः सुपि क्यप ( ३. १. १०६) इति चेनानुकृष्टस्य यतो मुवो मारे ( ३. १. १०७ ) इत्यत्राप्यनुवृत्तिः स्यादत आह । चानुकृष्टं नोचरत्र ।। ७८॥ जमुल्यनुवर्तमानेऽव्यये ऽययाभिप्रेता ( ३. ४.९) इति सूत्रे पुनर्ण- मुल्महणमस्या ज्ञापकम् । अन्यथा क्त्वा चेति वदेत् । तद्धयुत्तरत्रोमयोः संब. न्धार्थम् । उदाहरणानि रघुन्टानि ।। इदमनित्यम् । अत एव तृतीया च होः, (२. ३. ३.) इत्यत्र चानुकृष्टाया अपि द्वितीयाया अन्तरान्तरेण (२. ३. १.) इस्यत्र संबन्धः । लुटि च नृपः (१. ३. ९३ ) इति सूत्रस्येनानु- वृत्यर्यसकलचकार प्रत्याख्यानेन विरुद्धेयम् / व्याख्यानादेवानवृत्तिनिवृत्योर्निर्वाह इति तदाशयः ॥ कुलिजालुक्खौ च (५. १. ५५) इति सूत्रस्थभाष्य- विरुद्धा च । तत्र हि द्विगोः ठंश्च ( ५. १. ५४ ) इति सूत्रात् टनस्तर चेनाप्यनुकृष्टस्य खोऽन्यतरस्यामित्यस्य चानुवृत्ति स्वीकृत्य लक्खौ चेति भाप्ये प्रत्याख्यातम् ।। ७८ ॥ नन्वनुदाचादेरन्तोदाचाच यदुच्यते तयञ्जनादेयंचनान्ताय न प्राप्नोती.' स्थत आह'1 स्वरविधी व्यञ्जनमविद्यमानवत् ॥ ७९ ॥ स्वरोदेयके विधाविन्यर्थः ।। नोत्तरपदे ऽनुदानादावयिवीरुद्रपूपमन्यिषु। (६. २. १४२) इति सूत्रे पृषिव्यादिपर्युक्षसोऽस्या ज्ञापकः । अन्यथा पृथिव्यादीनामनुदात्तादिस्वाभावादप्राप्तौ तपy स्पष्टमेव ।। धर्मिग्राहकमानादेव च स्वरोद्देश्पकविधिविषयमिदम् । अत एव शतुरनुमो नघजादी (६. १. १७३ ) अचः काके (६. १. १९५) इत्यादावजादी अच इत्यादेश्वारि.. B. स्परषा. C. 'नवृत्यर्धचकार . B.CG.H. तदाशयात. C भाग्यविरुवाच, B भाष्यविरोधाप. ५ नाण्याहस्य ६ P.C. °मियन B.G. मिरयस्यानु, Pmentions the last reading Com. माध्ये. B.G. H. इत्यादीना पारिताम्. २ , ४ .

·परि.८१,२] परिमापेन्दुशेखरः निरनुबन्धस्यहणे न सानुबन्धकस ।। ८१ ।। तदनुवन्धकग्रहणे नांतदनुमन्धकस्य ।। ८२ ॥ वामदेवाड्डयड्डयो ( १. २. ९) इति सूत्रे घडवतोर्डिवमनयोझ एकम् । तद्धि ययतोश्वातदर्थे (६. २. १५६ ) इत्यत्र तयोरग्रहणार्यम् । नत्रः परस्य ययदन्तस्योत्तरपदस्यान्त उदात इति तदर्थः । एव चारामदेव्ये ऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति ॥ तन्मात्रानुबन्धकग्रहणे स चान्यश्चानु- बन्धो यस्य तद्ब्रहण नेत्यन्यार्थः ।। एते च प्रत्ययाप्रय॑यसाधारणे दिय औत् (७. १.८४ ) इत्यादौ सचारितत्वात् ॥ वर्णग्रहण चानयोरप्रवृत्तिरिति स्पष्ट मौङ आपः (७. १. १८ ) इत्यत्र माध्ये ।। येनानुबन्धेन सार्नुबन्धकत्व अनुबन्धकवादि वा तदनुच्चारण एवैषा धर्मिप्राहकमानात् । तेन जयशसः (७. १. २०) इत्यत्र नैषेति निरनुबन्धकरवात्तद्वितशस एवात्र ग्रहण स्यादिति न शङ्कयम् । एवमन्त्यान्यतरनुबन्योचारण एव । तेन वनो र च ( १. १.७ ) इत्यादौ निष्कनिपोर्पणसिद्धिः ॥ एकानुबन्धकमहणे सम सीति त्वों न भाष्यादिसंमत इत्यन्पत्र विस्तर || ८२ ।। ननु कुटीर इत्यादी स्वार्थिकरवा स्वार्थिकाना प्रकृतितो लिङ्गवचनानुवृ. तेायमानत्वात्पुस्वानुएपत्तिरकल्पमिन्यत्र नपुसकत्वैकश्चनपोरनुपपत्तिश्चेत्यत आहा - २ 1 7 BHन सानुबन्धपत्य ग्रहणम् ।। BH. नानद्नुरन्धकस्य ग्रहणम् ॥ BH. इत्यत्रानयोर, P. reads तयो and mentions the rending अनयो B. "पदत्यान्तोदात इति , C. पदत्यान्नोदात्तमति, ५ C.G. तन्मात्रानुयम्धग्रहणे, ६ B H ययग्रहणसाधारण दिव आदि यादो भाष्य स', Bom.स. BH मानुबन्धात्व BGH. मिमनिषा B. एकानुय-धग्रहणे समवतीति तु नार्थी माध्यायसमतत्वादित्यन्यत्र H. कुत्यादी. ११ C. नसकेकवचन'. 21 १० " ·परिमापेन्दुशेखरा [परि. ५. तार्यम् । अत एव राजवतीत्यादौ नलोपस्यासिद्धत्वादन्यतोशन्दत्वादन्तोऽवस्याः (६. १. २२० ) इति खरो नोदश्वित्वानित्यत्र इस्यनुभ्याम् (६. १. १७६ ) इति मंतुबुदात्तत्वं नेत्याकरः ।। स्पष्टं चेदं समासस्य (६. १. २२३) इति सूत्रे भाष्ये ॥ उच्चैरुदाचः ( १. २. २९) इति सूत्रे कैयट- रिस्वयमनावश्यकी समभिव्याहृताजुपरागेण हलोऽप्युदातादिवदवभासाचदुपपवेरि- स्याह | तत्र भाष्ये ऽपि ध्वनितमेतत ॥ ७९ । मन्वेवमपि राजदृषदित्यादौ समासस्य (६. १. २२३) इत्यन्तोदात्तत्वं पकाराकारस्य न स्यादत आह। हल्स्वरप्रासौ व्यञ्जनमाविद्यमानवत् ।। ८०॥ अस्याश्च यतोऽनावः (६.२.२१३ ) इति सूत्रे नौग्रतिषेधो ज्ञापकः । नाव्यमित्यत्रादिर्नकारो न स्वरयोग्यो यश्वाकारस्तयोग्यो नासावादिरिति स प्रति. षेधो ऽनर्षकः ॥ न चादिरेव नकार उदात्तगुणविशिष्टान्तरतमापोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति निमित्तभूतधम्कत्वस्य विनाशादुपजीव्यविरोधेनाधुचित्वा- प्राप्तरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ स्पष्टा चेयं समासस्य (६.१. २२३ ) इति सूत्रे भाष्ये ।। ८०॥ ननु पूणगुण ( २. २. ११) इति निषेधस्तव्यत्यपि स्यात् । दिव औत् (७.१. ८४) इस्यौत्वं दिवः क्रिप्यपि स्यात् । तथा यतोऽनाव: (६. १. २१३) इति स्वरो प्यायपि स्यात् । शो ऽडि गुणः (७. ४.१६) इति चयपि स्यात् । अत आह । उचैरुवार इति सूत्रस्थकैयटस्त्विति । इयं न कर्तव्याः । कुतः । सममि. व्याहतं अजुपरामेण हलोपि उदात्तावायवमासात् । अवमासो पथा--उधेरदात हरयादिभिः सूत्रः अनुधारणं उ नाम कम्वदेशे उचरितमुदात्तसंज्ञकं भवति । एवं इविशिष्टस्य अच: उधारणात् हटोपि ऊर्धमागे उभारणं भवति इति उपरागी भवति ॥ ७९ ॥८॥ B.C.G. 'दात्त पनेन्याकार, Bom. भाग्ये, B. नौप्रतिषेधो ऽस्या आपका B.R. उदात्तविशिरा C. भूतम्यकस्य. B.C.G.H. दात्ततामानिरि. २ ·बन्धो यस्य परि. ८१,२] परिमापेन्दुशेखर निरनुबन्धकग्रहणे नै सानुबन्धकस्य ।। ८१ ।। तदनुवन्धकग्रहणे नांतदनुरन्धकस्य ।। ८२ ।। वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ ( १. २. ९) इति सूत्रे डयडयतोर्डिवमनयोजी पकम् । तद्धि ययतोश्चातदर्थे ( ६. २. १५६ ) इत्यत्र तयोरग्रहणार्थम् । नत्र परस्य ययदन्तस्योत्तरपदस्यान्त उदात्त इति तदर्थ । एव चागामदेव्ये ऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति ॥ तन्मात्रानुव-धकग्रहणे स चान्यश्चानु- तग्रहण नेत्यन्यार्य ॥ एते च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणे दिव औत् (७. १.८४ ) इत्यादौ सचारितत्वात् ॥ वर्णग्रहणे चानयोरप्रवृत्तिरिति स्पष्ट मौङ आप (७ १. १८) इत्यत्र भाष्ये ॥ येमानुबन्धेन सार्नुबन्धकत्व धनुबन्धकवादि या तदनुच्चारण [वैषा धर्मिग्राहकमानात् । तेन जश्शसे (७. १. २०) इत्यत्र नैषेति निरनुब धकत्वाचद्धितशस एवात्र ग्रहण स्यादिति न शङ्कयम् । एवमन्त्या-यतरानुबयोचारण एव । तेन वनो र च (४. १. ७) इत्यादौ इनि कनिपोर्ग्रहणसिद्धि । एकानुव-धग्रहणे सम वनीति त्वयों न भाष्यादिसमत इत्यन्यत्र बिस्तर ॥ ८२ ॥ ननु कुटीर इत्यादी स्वार्थिकत्वात्स्वार्यिकानां प्रकृतितो लिङ्गवचनानुकू तेर्यायमास नारपुस्त्वानुपपतिरकल्पमिन्यत्र नंपुसकत्वैकवचनयोरनुपपत्तिश्चेत्यत आहा AM १ ३ ४ BH न सानुच धस्य ग्रहणम् ।। २ BH मातदनुबधश्य यहणम् ॥ BH इयानयोर, P reads तयो and mentions the reading अनयो B 'पदस्या तोद र इनिC पदस्या नादात मेन ५ CG न मात्रकानुबन्धग्रहणे ६ BH ययमहजसाधारण दिव आदि यादो भाष्य स. B om.सरम BH सानुबन्धत्व BG H कनिष्वनि B एकानुन धमहशे सभवतीति तु नामा माष्य यसमनत्यादिन्यन्यत्र H कुरेत्यादी १२ C. नपुसवयन 21 .

·परिमापेन्दुशेखरा [परि... तार्यम् । अत एव राजवतीत्यादौ नलोपस्यासिद्धत्वादन्यतीशब्दत्वादन्तोऽवस्याः (६. १. २२० ) इति खरो नोदश्चित्वानित्यत्र इस्वनुभ्याम् (६. १. १७६ ) इति मंतुबुदात्तत्वं नेत्याकरः ।। स्पष्टं चेदं समासत्य (६. १. २२३ ) इति सूत्रे भाष्ये ।। उच्चैरुदात्तः (१. २. २९) इति सूत्रे कैयट- स्वियमनावश्यकी समभिव्याहृताजुपरागण हलोऽप्युदात्तादिवदवभासात्तदुपपवेरि- स्याह । तत्र माध्ये ऽपि ध्वनितमेतत ॥ ७९ । नन्वेवमपि राजदृषदित्यादौ समासस्य (६. १. २२३) इत्यन्तोदात्तत्व पकाराकारस्य न स्यादत आह। हल्स्वरप्राप्ती व्यजनमविद्यमानवत् ।। ८० ।। अस्याश्च यतोऽनावः (६, २.२१३) इति सूत्रे नौप्रतिषेधो ज्ञापकः । नान्यमित्यत्रादिर्नकारो न स्वरयोग्यो यश्चाकारस्तधोग्यो नासावादिरिति स प्रति- षेधो ऽनर्थकः ॥ न चादिरेष नकार उदात्तगुणविशिष्टान्तरतमापोऽस्थिति वाध्यम् ।। तथा सति निमित्तभूनेयकत्वात्य विनाशादुपजीव्यविरोधेनाघुर्दाचवा- प्रासेरिस्यन्यत्र विस्तरः ।। स्पष्टा चेयं समासस्य ( ६. १. २२३) इति सूत्रे भाष्ये ।। ८०॥ ननु पूरणगुण ( २. २. ११) इति निषेधस्तव्यायपि स्यात् । दिव औत् (७.१.८१) इत्यौवं दिवेः किप्यपि स्यात् । तपा यतोऽनाव: (६. १. २१३ ) इति स्वरो ण्यत्यपि स्यात् । ऋशो ऽडि गुणः (७. १.१६) इति चयपि स्यात् । अत आह । उजैरुवात इति सूत्रस्थकयटस्चिति । इयं न फतम्याः । कुतः । सममि: स्पाइल अजुपरागण हलोपि उदात्तरवायवमासाद् । अवमासो यथा---उपेरुदात्त हरयादिभिः सूत्रः अजमारणं उः नाम ऊम्बदेशे उचरितमुदात्तसंक्षकं भवति । एवं च हलविशिष्टस्य अचा उधारणा हलोपि ऊर्धमागे उभारणं भवति इति उपरागो भवानि ॥ ७९ ॥८॥ B.C.G. 'दात्तत्व च मेन्याकर, Bom, भाष्ये, B. नोपनिषो ऽस्या ज्ञापन B. P. उदातविशिश C. भूतम्यकस्य. B.C. G. H. दातनामानिरि.

·परिभाषेन्दुशेखरः १६३ निमित्तम् ।। उपजीव्यविरोधस्पायुक्तत्वमिति न्यायमूलैया ।। अत एवात्र संनि- पातशब्देन न पूर्वपरयोः संबन्ध एवं किंतु विशेग्यविशेषणसंनिपातोऽपि गृह्यते। अत एव प्रामणि कुलमित्यादौ नपुंसकहस्यत्वेऽपि पिति कृति (६. १.७१) इति तुग्न प्रातिपदिकाजन्तत्वसंनिपातेन जातस्य छावस्य तदवि- अतोयमस्मदान्धुरेव इत्ययमपि अनयोः संवन्धरक्षणे पतेत इति सा नुममनुमति ददातीत संभवति । तमुद्दिश्य घटसंज्ञा नु न भवति । या या संज्ञा सा मा फलव- तीति न्यायेन तस्याः शत्रुपक्षीयत्वात् । इति न पटमंज्ञा नापि लुम् । एवं च शतानीत्यस्य सिद्धिः ॥ उपादास्तेन्यत्र द्वयोः संबन्धं निमित्तीकृत्य जातो य आकारः स स्व जनकयोः प्रकृतिप्रत्यययोः- अकित् प्रत्ययः प्रकृतिश्च सयो:--- संबन्धस्य विधातक कित्वं न प्रपोजपति ।। न च मा भूत् किवाय निमितं, इन्वस्य तु मवेदेवोत इत्वे कृते गुणे च उपादेस्त इति स्यात् । एवं च भाष्योक्तस्य उपादास्त इति रूपस्यामिद्धिरिति चेन्च । वित्वस्य इन्वस्य च मंनियोगशिष्टबेन किवाभावे इत्वमपि नेति न दोषः इनि दिक् ।। अवेद बेभ्यम् । यथा लोक द्वयोः संबन्धमुद्दिश्य जानः पुत्रः स्वतः न त संबन्ध विहन्ति, विघातकस्य निमितं न भवति, तद्विघातनिमितस्यापि भायं निमित्तं भवति पवमेव परंपरयापि निमित्त- विनाशो ग्राहः इति सिद्धम् । तथा च पोर्विश्लेपमपि अयं न सहते, पतेन संवन्ध उक्त पित्रमावे अहं इत्यादिना व तोपयामि हापुक्तपि न सः अर्शी करोति । एतेन आतिदेशिकावानिवृत्तिः । अस्मिन् शाघे लोक च यत्किंचिदा । संबन्धनिमिते सति संबन्धिनो नाशेपि परिभाषा न प्रवर्तते इति । वस्तुतः संवन्ध- निमित्ते मति शतशः संबन्धातिदेशेपि परिभाषा प्रवर्तते । अकृतव्यूहपरिमापातु एतद्दिषद्धा । नित्यं निमितविताश एवेति सा प्रवर्तते इति । अत एवेति । न्याय- मूलकन्वादेव नाज पौर्वापर्यसंबन्ध पव गृपते, किंतु विशेषणविशेष्यभावोपि । न हि संकोचविषये प्रमाणमति । एवं च असति बाधक प्रमाणानां सामान्य पक्षपातः इति न्यायेन सामान्य स्वीक्रियते इति । अन्यथा उपजीयविरोधः । पौगिर्यसंबन्धनाशेन विशेषणविशेषष्यमावसंबन्धनाशेनापि भवति । अत: उभयं स्वीकिपते इति । अत एवेति विशेषणविशेष्यभावसंबन्ध परिभापास्वीकारादेव ग्रामणिकुलमिति सिध्यति । नायं समासः न नपुंसकार्थप्रातिपदिकं अजन्ताव च पतयोः संबन्धमुद्दिश्य जातस्य हवस्थ मद्विधातकस्य सुगाममस्य तुकि कृते - B.C.G. H. P. प्रातिपदिकानन्तमंनिपातेन, P. says that some read মারিণবিন্দালনবিবার, ·परिमापेन्दुशेखर [परि.८३,८,८५ कचित्स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते ।। ८३ ।। णचः स्त्रियाम् (५, ४. १४ ) इति सूत्रे स्त्रियामित्युक्तिरस्या ज्ञापिका। अन्यया कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम् (३. ३. ४३) इति स्त्रियामेव विधा- नास्किं तेन ॥ स्पष्टा चेय बहुविधायके भाग्ये ।। ८३ ॥ ननु सुपथी नगरीति युवोरनाको (७. १. १) इति सूत्रमाप्योदाहत इनः स्त्रियाम् (५. ४. १५२ ) इति कास्यादत आह । समासान्तविधिरनित्यः ॥ ८४ ॥ प्रतेरश्वादयस्तत्पुरुषे ( ६. २. १९३ ) इत्यन्तोदात्तत्वायोश्वादिषु राज- शन्दपाठोऽस्या ज्ञापक. । अन्यथा टचैवान्तोदात्तत्वे सिद्ध किं तेन ॥ द्वित्रिभ्यां पादमूर्धसु (६. २. १९३) इति स्वरविधायके भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ ८४ ॥ ननु शतानीत्यादौ नुगि कृते पसंज्ञा प्रामोति ततश्च लुक् स्यातयो. पादास्तेत्यत्रावे कृते स्थाध्वोरिच (१. २. १७) इतीत्वं प्रोमोत्यत आह । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ।। ८५ ॥ सनिपातो द्वयोः संबन्धस्तनिमित्तो विधिस्त संनिपात यो विहन्ति तस्या- ननु शतानीति शतशब्दाज जसि नमि च कृते पढ़सज्ञा प्रामोति । ततश्च लुक् स्यात्तथा च शतानि इति रूपं न सिध्येत् । किं च उपादास्त इत्यत्रोपपूर्वाद दीद क्षये इत्यस्माद् धातोः सकाशाल्लुडि कृते आत्वे च घुत्वाद स्थाध्योरिति किवं स्यात् । तथा च उपादास्तेत्यत्र आत्वं न स्यात् । हत्यत आह--सनिपा. तेति । यो सबन्धः सनिपात. सन्निमित्तोः विधिः तद्विघातस्प नाम ते विहन्ति पति तद्विधातः तस्य अनिमित्तं भवति तं संबन्धं न नाशयति इत्यर्थः । एवं शतानीत्यत्र शत अम् इस्यवस्थायां पूर्वमट्सना प्राप्ता सा च भवति । ततः नुमागम. प्राप्तो भवतीति न वा तहि स नुम् अनपत्यययोर्मध्ये व्यवधानं करोति अनः स न भवेदिति चैन । स हि मिदचोन्यापर इत्यादिमिरवयवो भूत्वा वर्तते इति प्रतिपादितवान तेन निमिनविनाश । अत पव शब्द न्दुशेखरे स्फुटस्वाकमवयवन्यास तेन निमित्तविनाश इन्युजम् । एवं म नुम् माक्षारसबन्धविनाशकः । न च अदसज्ञा प्रत्ययस्य मंबन्ध निमिनीकृश्य जाता नुमा र संवन्धविनाशस्य जायमानत्वेन न नुमं प्रयोजयेत् इति चेन्न । सा हि एवं विचारयति-पंथाइमनयोः सबन्धं निमित्नीकृश्य जाता तथैदापमपि जात.। B.G. इति गवाहियामेर, BG. H. मातोपत आहे. . ३ ·पt...] परिमापेन्दुशेखरः निमित स्यादित्येकदेशिनोकमिति न तद्भाप्यविरोधः। किंचै शैयो गार्यो वैनतेय इत्यादावप्यसझाया लोपनिमित्तत्वानापत्या वर्णाश्रय इत्यस्य वैय- र्थ्यम् ॥ प्रामणिकुल प्रामाणिपुर इत्यादातरपदनिमित्तके इस्यत्वे ययाकर्ष- चिदहिग्नपरिमापयापि वारण संभवतीति कॅन्मजन्तः (१.१. ३९) इत्यत्र इयत्य पिति (६. १.७१) इति सूत्रे चैकंदशिना तया परिभाषया तुम्वा- त्तक इति भाप्यम् । अस्याय माव -अस्या परिभाषापर सनिपातादन पौर्वा- पर्यस्पशन पर प्राधा दाक्षिरित्यत्र न प्रत्ययः पौर्वापर्यरूपबन्धं निमिती- कृत्य जात । अत नाव परिमायापारिरिति शङ्का । पत्तथ माय प्राचीनमते सिद्धान्तमूने । नतीनसंमतम् । कुत । अमति वाधक प्रमाणाना सामान्ये पक्षपात इति न्यापान सोचे प्रमाणम् । अत. एकदेश्युक्तिभाष्य तत् । तदुपरि च उत्तरं-अङ्गसज्ञासाहचर्यनिर्मित स्यादिति । अङ्गसज्ञा प्रकृतिप्रायययो पोवा- पर्यरूप सबन्ध निमिनी कृग्य जाता। अतो न सा यस्यनिलोप प्रयोजयेदिति । ती उता सिद्धान्तोक्देशिनः । न तु सिद्धान्तिन रिमादिति चेदुख्यत । पूर्वा दोपयुक्तं भाष्य कप तैनाही कृतम् । यत पवमीकरोति तस्मादेकदेश्युर- मिति । अपरोपि हेतरस्परदेश्युक्तिविषये नदाह किंचेति । दर्णाश्रयः प्रत्यय इत्यादिपूर्वोक्तभाष्यस्य वयम्य प्राप्नोति दाक्षि प्लाक्षिरित्यत्रेय गाय इग्यादिषु । असजाया टोपनिमित्तकावेन मर्दव दोषमत्वेन दाक्षिरित्युदाहरणातदोप- निरूपणावमरे उत्तस्य भाष्यस्य वैश्य स्यात् । अत एव स्वीकार्यमेवेति । सामणिकुलमिति । उन्यापी सहेतिमन्नेण हरवे कृते 'हस्वस्य पिति कृति नुस्' पनि मूत्रेण तु प्रातः । स माये बहिरट्रपरिभाषया वार्यते । तत्र सनिपानपरि. मापया बारणसमवेपि अनया धारण कृतं तरमादेव विशेषणविशेष्यमावे सनि. पाते नेपामिति शहा तु अत्रैव प्रामोतिययत्र विशेषणविशेष्यमावसनियत गृहविव सनिपात रिभाषामानि ता एवं युध्येत । परतु पौर्वापर्यरूप सबन्धात्र शक्यते वक्तुम् । कुत । हुम्छ पूर्वोत्तरपदे निमित्तीकृत्य जात । पर व रहिरह परिभाषयोत्तरदामाद विशेषणचिशेयभावो नात्र गृह्यते इति दल न शक्यते इति बेन । अब पोर्धापर्यमा निमिनीकृत्य परिमापामाभिरेव न । त । नुगागमे , G"परिमपया पारम * C. reads here and to the following area ·परिमापेन्दुशेखरः [परि.०५ घातकत्वात् । तुक्यजन्तत्वविघातः स्पष्ट एव || न चार्थाश्रयत्वेन स्विस्य बहिरजतयासिद्धत्वम् । अर्थकृतबहिरङ्गस्वानाश्रयणस्योक्तत्वात् । किंच षत्व- तुकोरसिद्धः (६. १. ८६ ) इत्येतद्वलात्कृति तुग्ग्रहणाच तुग्विधौ बहिरङ्गप- रिभाषाया अप्रवृत्ते. ॥ सर्वविधसनिपातग्रहणादेव वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचा. लस्यानिमित्तं स्यादित्येतस्परिभाषादोपनिरूपणावसरे वार्तिककृतोत्रम् । न हि प्रत्ययः पूर्वपरसंनिपातनिमित्तकः स एव च संनिपातशब्देन गृह्यत इति मरवा न प्रत्ययः संनिपातनिमित्तक इति शङ्कायां तदभ्युपेत्यैवाङ्गसंज्ञा तई- अजन्तस्य नाशः स्पष्टः । इति परिभाषायाः सिद्धिः। अत्र प्राचीनाः-संनिपात. परिमापायां सनिपातपौर्वापर्यमेव न विशेषणविशेष्यभावीपि । तेन नात्र परि- भाषया उतरं दातुं शक्यते । किंतु बहिरङ्ग परिभाषया उत्तरं दीयते । तथाहि- अर्थसापेक्षत्वेन बहिरङ्गो हस्थः, नुमागमश्च अर्थनरपेक्ष्यत्वेनान्तरङ्गः । अतस्त. ग्दृष्टया हस्वो नास्त्येवेति न तुक् । न चापरनिमित्तकन्वेन हस्वोप्यन्तरङ्ग इति वाच्यम् । सर्वापक्षया अर्थसापेक्षत्वेन बहिरङ्ग एवं इति तेषां मतम् । परंतु तन्मा. चीनोक्तं न युक्तम् । अर्थकृतबहिरङ्गस्यानाश्रयणास् । पत्वतुकोरितिसूत्रस्थतुग्ग्रह- न नलोपः सप्स्वरेतिसूत्रस्थकृतितुग्ग्रहणस्य तुकि कर्तव्ये न प्राप्तिः इति स्वीका. राति । मंनिपातपरिभाषायां सर्वविधसनिपातग्रहणे प्रमाणमाह- सर्वविधेति । तस्यार्थः । पतपरिभाषादोषनिरूपणावसरे' वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्या- निमित्तं स्यात् ' इति वानिक कृतोक्तम् । तथाहि । दाक्षिः इत्युदाहरणे दक्षशब्दाव इनि कृते यस्यति लोपः क्रियते तदा दाक्षिरित्याकारकं रूपं भवति । तत्र वार्तिक- कृता संनिपातपरिभाषामानीय तदनित्यत्वेन सिद्धिः कृता। परंतु अत्र परिभाषाया संनिपातो यदि पौर्वापर्यरूप एव गृह्यते तदा संनिपातपरिभाषायाःप्राप्तिरेव न। नहि पौर्वापर्यसंघन्धं निमित्तीकृस्य अत्र प्रत्ययः कृतः । अत एवमत्र मन्तव्यम्-नास्यों परिभाषायां पीर्वापर्यरूपसंबन्ध एव गृह्यते, किंतु विशेषणविशेष्यभावीपीति । तेनेदं युन्यते--वर्णाश्रयः प्रत्ययःवर्णविनाशस्यानिमित्तमिति। अदन्त प्रातिपदिकमित्येवं विशेषणविशेष्यभावं नायमिञ् प्रत्ययो विनाशयतीति पारिभाषामान: इस्पे- तदानिकप्याख्यानपरमाप्पात् अयं निलितोधः। सामान्यसंनिपातः अश्या परि- मापायां प्रायः । एतदेव सिद्धान्तमूतं भाष्पम् । ततःम प्रत्ययः संनिपातनिमि- वर्णविधातश्या. २ C. स स संनिपान , P. mentions this reading.

·परि.८५] परिभाषेन्दुशेखरः निमिदं स्मादित्येकदेशिनोतमिति न तद्भाष्यविशेष:। किंचे शैको गाग्यों वैनतेय इत्यादावप्यङ्गसंज्ञाया लोपनिमित्तवानापत्त्या वर्णाश्रय इत्यस्य वैय- यम् ॥ प्रामणिकुलं प्रामणिपुत्र इत्यादावुत्तरपदनिमित्तको हुस्यत्वे यथाकथं- चिहिरणपरिमापयापि धारणं संभवतीति केन्मजन्तः (१. १. ३९) इत्यत्र हस्वात्य पिति (६. १.७१) इति सूत्रे चैकदेशिना तया परिभाषया तुम्बा- तकः इति भाष्यम् । अस्यायं माव:-अस्यां परिभाषापों संनिपातशब्देन पी. पर्यरूपसंबन्ध एव प्रायः दाक्षिरित्पत्र न प्रत्ययः पौर्वापर्यरूपसंबन्धं निमित्ती- कृग्य जा: । अतः नात्र परिमापापातिरिति शङ्का । पतच भाष्य प्राचीनमते सिद्धान्तमूने । नतनवीसंमतम् । कुतः । असति बाधक प्रमाणानां सामान्य पक्षपातः इति न्यायाल सकोचे प्रमाणम् । अतः एकदेश्यक्तिभाप्यं तत् । तदुपरि च उत्तरं-अङ्गसंज्ञासाहचर्यनिर्मिन स्यादिति । अङ्ग संज्ञा प्रकृतिप्रायपोपीवा- पर्यरूपसंबन्ध निमिनीकृत्य माता । अतो न सा यस्येतिलो प्रयोजयेदिति । तदपि उतर सिद्धानन्धकदेशिनः । न तु सिद्धान्तिनः । कस्यादिति चेदृश्यते । पूर्वोक्त दोषयुक्तं भाष्यं कथं तेनावी कृतम् । यत एवमीकरोति तस्मादेकदेश्युक्त- मिति । अपरोपि हेनुरत्येकदेश्युनिविषये तदाद-किंचति । वर्णाश्रपा प्रत्यय इत्यादिपूचानयाप्पस्य देयय मानोति दाक्षिः प्लाक्षिरिषत्रेच मार्य इन्पादिषु । अनुसंज्ञापा लोपनिमित्तकस्वेन सर्वत्रैव दोषसत्वेन दाक्षरित्युदाहरवातदोष- निस्वपणावसरे उक्तस्य भाष्यस्य वैपथ्यं स्यात् । अत एवं स्वीकार्यमेवेति । ग्रामणिकुलमिति । न्यापोः संज्ञेतिसूत्रेण हवे कृत 'हस्वस्य पिति कृति तुः । इति सूत्रेण तु मांतः । स भाये बहिरङ्ग परिभाषया वार्यते । तत्र संनिपातपरि. भाषया बारणतंभ वेपि अनया बारणं कृतं तस्मादेव विशेषणविशेष्यभाचे संनि- पाते नेयमिति शङ्का तु अत्रै प्राप्नोति यया विशेषणविशेष्यभावसनिपात गृहीत्वैव संनिपात रिमापामाप्तिः ताहि एवं युज्यत । परंतु पोपियरूप: संबन्धोत्र शक्यते वक्तुम् । कुतः । हम्लः पूर्वोत्तरपदे निमित्तीकृष्य जातः 1 एवं च बहिरवा. परिमापयोत्तरदानाद विशेषणविशेष्यभावी मात्र धते इति वक्तं न शक्यते इति चेन्न । अत्र पार्शपर्यसंबन्ध निमित्नीकृत्य परिमापामातिरेव न । युतः। तुगागमे C. परिभाषा वारणं. २ C. reads here and in the following अन्नन्नम्वे, hinruarxmuviwww mrow, NAAAAAAndren Aryanvryanvwom .

·परिभाषेन्दुशेखरः [परि.४५ रितो भाष्ये । अत एव परिभाषाफलस्वेनेदमुक्कं कृन्मेजन्त इति सूत्रे वार्तिक- कृतेति केचित् ।। संनिपातलक्षणविधित्वमस्या लिङ्गम् ।। स्वप्रवृत्तेः प्राकू स्वनि- मित्तभूतो यः संनिपातस्तद्विघातकस्य स्वातिरिक्तशास्त्रस्य स्वयमनिमित्तमिति फलति ।। नन्वेवं रामायेत्यादौ सुपि च (७. ३. १०२) इति दीर्घानापत्तिः । अदन्ताङ्गडेसनिपातेन जातस्य यादेशस्य तदविघातकावात् ॥ न च यआदित्व. सापेक्षदीर्घस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वान्नात्र संनिपातविधात इति वाच्यम् । आरो- पितासिद्धत्वेऽपि वस्तुतस्तद्विधातस्य जायमानस्वेनैतत्प्रवृत्तः । किंचान्तरङ्गे जातेपि पौर्वापर्यसंव-धस्य न हानिर्भवति । तुका आगमत्वेन अवयवत्वात् न तेन संनिपातविधान इति न तत्सनिपातमुद्दिश्य परिभाषायाः प्राप्तिः, किंतु विशेषण. विशेष्यभाव स्वीकृन्य परिभाषा आनेया इति युक्तव शड्डा। अत एवेति । विशेषणविशेष्यभावस्प प्राहरवेनेत्यर्थः । संनिपातलक्षणमस्या लिङ्गमिति । लिङ्ग नाम बीजम् । इय परिभाषा कमुद्दिश्य प्रवर्नते तहि संनिपातलक्षणविधिमु. द्दिश्य विधि प्रति स्वमस्य संबन्धविनाशकस्य निमितं मा भूः इति । ननु सनिपातविघातक मुद्दिश्य प्रवर्तते इत्युक्त को दोपरतहि तदानीं परि- भाषाविघातकं मति गन्दा भूयात् अनयोः सबन्धमुद्दिश्य जातः अयम्, अतस्त्वं तमुद्दिश्य अनयोः संबन्ध मा जहि । परंतु इदं निष्फलम् । यथा पुत्रः मातापिचार नाशे शत्रं दधति सति विघातकोयं न वेनि न विचारं करोति नाप्यपराणां किंचिदपि शृणोनि एवं चेयं परिभाषा न विघातक मुद्दिश्य प्रवर्तते इति दिए । न च यत्रादित्वति । दीर्घस्प अदन्ताङ्गत्व, मु, यत्रादित्वं चेति निमित्नत्रयम् । यादेशस्य अदनासत्वं सुप वेति निमिट्यमेवेति तस्यान्तरङ्गत्वम् । ननु वह्व- पेक्षत्वेनान्तरद्वं न फुत्राप्युक्तं अन्यथा बहुपेक्षमल्पापेक्षे इत्येव वदेदिति घेत्तहि अपरनिमित्तकावेनान्तरद्वत्वं आदेशस्य । तत्र पञ्चम्यन्तनिमित्ताव- खोकारे पत्रादेशोपि परनिमित्तकः इति चेस पश्चम्यन्तस्य निमित्वं सकियते । एवं च परनिमिनकत्वेन पक्षम्यन्तस्य निर्मिनस्यामावन न तस्य परनिमितकत्वम् । एवं य दीर्घश्य परनिमित्तकम्वेन पहिरङ्गत्वमिति . ma २ स्वपाते, B. "द्विपातस्य, B. सापेक्षरप दीघस्य, B.C.G. H. वन नामनेः, ·५) परिमापेन्दुशेखरः १६७ कर्तव्ये बहिरमास्यासिस्वेऽपि तत्र ते तत्पासिद्धावे मानामावः । किंचातिदे. शिकसनिपातपिघाताभावमादायतदप्रवृत्ती गौरीत्यादी सनुद्धिलोपेऽपि स्थानिय श्वेन स्वनिमित्त सनिपातविघातामायात्ततस्पातिव्याप्तिपरकृन्मेज-त. (१. १. ३९) इति सूरस्पमाप्यासगतिः । सनिपातम्याशास्त्रीयस्वान्नान स्थानियत्वमिति चेत्तग्रासिद्धस्वमपि कपमिति विभावय । अशास्त्रीयेऽसिद्धत्वाप्रवृत्तेरीदेव (१.१. ११) इति सूत्रे कैपटेन स्पष्टमुकत्वात् । एवं च पूर्वजासिद्धीयेऽपि कार्य एतापरिभाषाप्रतिवत्येवेति चेत् । न । क्याप (३. १. १४) इति निर्देश- तस्या भनित्यत्वात् ॥ शेयरोतम् । अतरदत्यनात्र सिद्धिर्भवति इति तस्यासिद्धान्तमुत्तम्। तत्र कृते ति। अन्ताद्धे कृते प्राप्रपमानमसिद्धमिति नान्तरङ्गत्वमेताहशं परिभाषायो दृश्यने । केनापि साहशस्यास्वागारात् । वस्तुत निमित्तविघातेन सनिपातपरिमापया सनि पातवारणसमवन फलामावादिति । कि चातिदेशिकनि ! आतिदशिक्सनिपात विधाताभाषमादाय पतप्रवृत्तिस्वीकारे भाष्यासहति । तथा हि हे गौरि हायर हवे कृते पदहावादिति लोप नियते । पानु अत्र सनिपातपरिभाषया लोपोन स्पात पाशांकृत्यायो सयुद्धिम कृतिशबन्धमुद्दिश्य जातो हवा न तद्विधात निमित्तमिति प्रानिमानीपानित्यवन वारण कृतम् । यदि चातिदशिकमनिपात. विधातामा स्वीक्रियते नहिं परिमापाप्रातिरेव न । सद्धिलोपपि स्थानिश्वेन संयुद्ध सत्येन न सनिपातविधान इति प्रवृतिरेव न स्याद परिमापाया इति । अतिध्यामिरर इति। अतिव्याप्तिपरमाप्यासगति । अत अनिदेशिक्मनिपानवि. घानामावमादाय परिमापापवृत्तिनति नामगतिमाध्यम्येति । अन सिंचित । अर स्थानिवश्वेन सत्रुदिपरकत्वमुच्यते । अब स्थानिवत्वं नियमपक्षे । नियमा- यांमावे तु स्यानिवावेन नाम प्रत्ययलक्षणेनेत्यर्थः । अत्रेय शङ्का । स्थानिवद्भावी न वक्तु शक्यते । स्थानिवत्व कस्मिन्पक्षे शाखातिदेशपक्ष कार्यानिदेशे वा । तत्र मिद्धान्ते शास्त्रातिदशकातिदेशयोर्मध्य मेदो नापेच । शाखानिदेश एव कापतिदेश नान्यः इति सिद्दान्तत शम्देन्दुशेखरे । एव च धर्ममानीय कार्याणि कर्तव्यानीति सिद्धम् । तर स्थानिवद्भावस्य द्विधा व्याख्यानम् । आदेश स्थानि- BCG चेतरा, P mentions this reading and cays that some read also in the preceding शासीयवान तर H शाखीयवान्न तत्र BG निशेन तस्या , Cनिदेशेताम्या , P. mentions the litter reading . २ ·१६८ परिभाषेन्दुशेखरः [परि.८५ ययो. संनिपातस्य विधातक शास्त्रं तयोः संनिपातानिमित्तकाविधावुपा दानमपेक्षितमिति तु नाग्रहः । अत एव दाक्षिरित्यत्राकारान्तप्रकृतीसंनिपात. निमिताङ्गसंज्ञानया परिभाषयालोपस्य निमित्त न स्यादित्याशङ्कयानित्यत्वेन समाहितं कृन्मेजन्तः (१. १. ३९) इति सूत्रे भाष्ये । न ह्यङ्गसंज्ञायामदन्त. स्याङ्गसंज्ञेत्युक्तमस्ति ।। न च कुम्भकारेभ्य आधय इत्यादावव्ययसंज्ञाया अनया परिभाषया वारणपरमाव्यासंगतिः । अनया परिभाषया लुग्मा भूत् । अन्ययत्वं तु स्यादेव । लुका हि तदीयसंनिपातस्य विघातो नाव्ययसंज्ञया । संज्ञाफलं त्वकस्यादिति वाच्यम् । एतदुदाहरणपरभाध्यप्रामाण्येन साक्षात्परंपरया वा चत्कार्याणि लमते, प्रवर्तपति च इति । द्वितीयमर्थ स्वीकृत्य स्थानिवत्वं धर्म संपाद्य संनिपातत्वं वक्तव्यम् । परंतु धर्मों नानेतुं शक्यते । निरधिष्टानारोपा- मभवाद । अतः कथं स्थानिवद्भाव इति चेन्न । समीपस्थायां प्रकृती संबुद्धिपर- कत्वमानीय संनिपातो वक्तव्यः तत्प्रयुक्तानि च कार्याणि कर्तव्यानि इति न कश्चिद् दोष इति । नन्वेवं रामायेत्यत्र परिभाषामाप्तिरेव न । कुत । संनिपात. निमित्त कविधी ययोः संनिपातविघातक शास्रं तयोग्रहणमावश्यकम् । यथा आधये इत्यत्र अव्ययसंज्ञा कृत्वा लुकि कर्तव्ये संनिपातपरिभाषाविषये न एणः कारणं परंतु तत्र धिः डिति इति पदद्वयस्य ग्रहणं वर्तते । रामायेत्यत्र यादेशोचारणम् । नहि उर्यः इत्यत्राकारान्तासोचारणे वर्तत इति न दोषः अतः अङ्गस्येति । तथापि घेर्दिति इति सूत्रबदुश्शारणं नास्त्येवेति न दोषः इत्यत आह-ययोः संनिपात. स्येति । अत एवेत्ति उच्चारणाग्रहामावादेव । तथाहि--'असंज्ञा तर्हि निमितं स्यात्' इति पूर्वोक्तकदेश्युक्तिभाष्ये परिभाषा गृहीता भाष्ये । यद्यपि एकदेश्यु. तित्वं तस्प तथापि न सर्वमक्देश्युक्तिः। न स सिद्धान्त इत्येवैकदेश्यक्तित्वं तस्य । एवं च तत्र परिमापा स्वीकृता भाष्यकारैः । यदि चोच्चारणस्पाग्रहः स्यात्नहि परिभाषाप्राप्निरोधक भाष्यस्य असहुतिः स्यादिति तात्पर्य बोध्यम् । न च कुम्भ- कारेश्य इति । मनु कुम्भकाम्य पाये इत्यादी पारमाया माध्ये गृहीता । अव्ययसंज्ञा अनिमित्तं स्यादिति । तत्र अव्ययमंशया न निनित्तविनाशः लुगादि- निमित्तविनाशः लुगमा मूत् अव्ययत्वं म्यात् । तत्फलं तु अकाजति कथं परिमापा. P. mentions the reading ययोः संनिपातः कार्यस्य निमित्तं तयोः सूत्र उपादान'. C'प्रतिक इश्सं. G.प्रति-इ. B.C.तया. १ ·परि.८५J परिमापेन्दुशेखरः स्वनिमित्तसंनिपातविघातकस्य स्वयमनिमित्तमित्यर्थेनादोषात् । एतेनात्राकश्या- दित्यपास्तम् ॥ न च कार्यकालपक्षे लुगेकवाक्यतापन्नसंज्ञावाधेऽप्यकोकवाक्य- तापना स्यादिति वाध्यम् । अन्तरनापां तदेकवाक्पतापनसंज्ञायां बहिरगुणा- देरसिद्धत्वात् । लगेकवाक्यतापना तु न गुणादितोऽन्तरङ्गोमयोरपि शन्दतः मुबाश्रयत्वात् ॥ ने यासयोः (७. ३.४५) इति निर्देशाचपानिरया तेन नातिप्रसङ्गः ।। सटा चेयं कृन्मेजन्तः (१. १. ३९) इति सूत्रे माये ॥ अस्पा अनिश्यावे फलानि माध्ये परिगणितानि । वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्वम् । दाक्षिः ।। आस्वं पुग्विधेः । कापयति ।। पुम् इत्यत्तस्य । भदौदपत् ।। पदा. धकारटान्विधेः । या सेति ।। इविधिराकारलीपस्य । पपिवान् । हुस्वनुहम्या मतुप् (६. १. १७६ ) अन्तोदाचादुचरपदात (६. १. १६९) इति मतु- विमायुदानवं पूर्वनिघावस्य । अग्निमान् । परमवाचा ।। नदीहत्वाव संबुद्धि- लोपस्य । नदि कुमारीत्यादि ।। योदेशो दीर्घस्वस्य । कष्टाय ।। इतोऽन्यत्र मचिरेव । दोषाः वन्यपि साकल्पेन परिगणिता इति भाप्योकेरित्यन्यत्र विस्तरः॥८५॥ स्वीकार. इति शहरे-न वेति! आन्तं पुग्विधेः कापयतीति। अत्र एवं णि परयप पतपोः संबन्धमुद्दिश्य जातमाग्वं न तद्विपातकम् । न स पयस्य आग्वेद विधातः इति न सहिपानका पुगिति पेदन : सामान्यरूपण समाशेषि परिमापा प्रवर्तन पव। पपा प्रकृते-पवरूपेण संनिपातः, निमित्तेऽदि अ. लेण समाश इति परिमापाप्रातिः। पुस्माकमिापत्र पपि मुटि कृते शेपेटोपाय निमित्त विहन्त नधापि न परिमापामामिः नाचूरवरूण प्रहणं किंतु शेपाना मुटि कृते तस्य आकमावयवावेन न शेषावावपातः । यदि अवरूपेण মাথায় ল য়ালাঃ বিমাথা মন র ব ল ল ক বিঘা एवं परिमापामाप्तिान यस्य करपनिदिधात ति कतीनामिापत्र न परिमापा. भाभिः। तर कृतेपि दीप पटायमस्वातत्र हावताय नाशौपि पदावमारपेवेति न दोपः॥५॥८६॥८॥ Bानिमितवघातकस्यCH. मनिमित्तम नगरपाताय. B.C.G. "नि नना) P. mentions the reading नर found also in Il D.C.G. रोम', Haभयो' C. भविषानिया.G. H. Aashirया. B.C.G.H. मति विपनाए २ . ५ ·परिभाषेन्दुशेखरः [परि.०६ ननु पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पश्चन्द्र इत्यादौ द्विगोर्लक् (१.१.८८) इत्यणो लुकि लुक्तद्धित (१.२.१९) इति स्त्रीप्रत्ययलुक्यानुकः श्रवणापति- रत आह। संनियोगशिष्टानामन्यतरापाय उभयोरप्यपायः ।। ८६ ॥ अत्र च बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् (६. ४. १५३) इति सूत्रस्थं छप- हणं ज्ञापकम् । तद्धि छमात्रस्य लुग्योधनद्वारा कुको ऽनिवृत्तिर्यया स्यादि- त्यर्थम् । कृतकुगागमा नडायन्तर्गणबिस्वादय एव तत्र निर्दिष्टा बिल्वकादि- शब्देन ॥ न चैवमपि छाहणं व्यर्थ कृतकुगागमानुवादसामर्थ्यादेव तद- निवृत्तिसिद्धेः । अन्यया बिल्वादिभ्य इत्येव वदेत् । लक्षणप्रतिपदोकपरिभा- पया बिल्वादिपुरस्कारेण विहितप्रत्ययस्यैव लुम्विधानान्नातिप्रसंङ्ग इति वाच्यम् । ततो ऽपि प्रतिपदोक्तत्वेन बिल्वादिभ्यो ऽण् ( ४. ३. १३६) इति विकारा- धर्यस्य लुगापत्तिवारणार्थ कुगनुवादचारितार्थ्यात् ॥ समुच्चयार्थकचशब्द- योगे तु विधेययोरेककालिकत्वैकदेशवानियमान्यायासिौपीयम् ।। यत्तु णाविष्ठ- वदित्यनेन युक्त्वविधानमेतदनित्यत्वज्ञापनार्थमन्यथैतयतीत्यादी टिलोपेनैव डीपि निवृत्ते संनियोगशिष्टपरिभाषया नस्यापि निवृत्त्यैतयतीत्यादिसिद्धौ पुंवत्ववैपर्य स्पष्टमेवेति टे (६.४.१५५) इति सूत्रे कैयटस्तन्न । इडबिडमाचट ऐड- विडयतीत्यादौ पुवत्त्वस्यावश्यकत्वात् ।। ऐनेयः इयैनेयं इस्यादि तु स्थानिवस्वेन सिद्धमित्यन्यत्र विस्तरः ।। ८६ ।। ननु चुरा शीलमस्याः सा चौरीत्यादौ शालम् (४. ४. ६१) छत्रा- दिभ्यो गः (४. ४. ६२) इति णे डोप न प्राप्नोतीत्यत आह । वाच्छोलिके णे ऽण्कृतानि भवन्ति ।। ८७ ।। अन् (६. ४. १६७) इत्यणि विहितप्रकृतिभावबाधनार्थ कार्मस्ता- छील्ये (६.१.१७२) इति निपातनमस्या ज्ञापकम् || ताछीलिकणान्ता• दणी यचः (१.१.१५६) इति फिसिद्धिरप्यस्याः प्रयोजनमिति नव्याः ॥ B.उमाचल २ B. स्यादित्य. H. स्यादियितदर्थ B. "विल्रकादय . B.C.G.H.विवागर्थस्य. ५ CG. H. 'सिवा घेयम् , P. also mentions thus reading. B. श्येनेया. na AAAAAANMaay १ 4 ·पार. ७,८०,८९] परिमापन्दुशेखरः १७५ ताछोलिक इत्युक्तस्तदस्यो प्रहरणम् (४. २, ५७) इति णे दाण्डेत्येव ।। कार्मः (६. ४. १७२) इति सूत्रे माप्ये स्पष्टा ।। ८७ ॥ ननु कंसपरिमृदम्यामित्यादी. पृजेलिरेस्पत आह। :, घातो कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवति ।। ८८ ॥ भ्रीणहत्ये तावनिपातनमस्या ज्ञापकम् ॥ धातोः स्वरूपाहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानमिति पाठस्तु प्रसइमिरित्यादावनुदात्तस्य चर्दुपधस्य (६.१. ५९) इत्यमापादनेन भाष्ये दूषितः ।। याकार्य प्रत्ययनिमित्तकं तत्रेयं व्यवस्थापिका ।। तेन पदान्तत्वनिबन्धनं नशेर्वा ( ८. २. ६३ ) इति कुवं प्रनाभ्यामित्यादौ भवत्येव ।। इयडादिविधौ तु नेपा न भूसुधियोः ( ६. ४. ८५) इति निषे. धेनानित्यत्वात् ।। मृजेवृद्धिः (७. २. ११४ ) इत्यत्र माध्ये स्पष्ट ॥८८॥ ननु सर्वक उच्चकैरित्यादौ सर्वनामाव्ययसंझे न स्यातामत आहे । तन्मध्यपतितस्तद्रहणेन गृह्यते ॥ ८९ ॥ नेदमदसोरकोः (७. १.११) इति सूत्रेऽकोरिति निषेधोऽस्या ज्ञा. पकः ॥ तदेकदेशभूतं तद्ग्रहणेन गृह्यत इति येन विधिः ( १. १. ७२) इति सूत्रे माध्ये पाठः ॥ ८९ ।। धातोः कार्यमिति । प्रत्ययानिमित्तकन्वं यत्रास्ति तदेयं पवस्थापिका । इयं परिभाषा मुजेवृद्धिरित्यादी प्रत्यये परतः इत्यस्याहारं करवा वाक्याथै कृते सति सामान्यभायये परतः मावृद्धिनिवारणार्थ कृता । तेन धातुपत्यय एवं भवाते । कंसपरिमृदम्याम् इत्यादी नेति । तेति। नशेग्यादी प्रत्यानिमित्तक कार्यामावाने व्यवस्थापिका इति ध्येयम् ॥८॥८९॥ B.G. H. पष्टेचा. C.तस्यत्यय एव भवति. B.H. निपाननं भारया का. ४ B. इत्यमागमापादनेन. ५ CG. प्रणम्यामियादा; P. H. प्रणयामि', . Com. तु. . B.H. पटेना < B.G. नम्मप्ये पनित: Com. ये पति. B. om. भाये, , , - ९ ·१२ परिमापेन्दुशेखरः [परि... ननु गातिस्थाधुपामभ्यः (२. १.७७ ) इति सिचो लुगपासीदित्पादौ पातरपि स्पादत आह । लग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणम्य || ९० ॥ अस्यार्थ ज्ञापकः स्वरतिसूति (७. २. १४) इति सूत्रे सूहिति वक्तव्ये सूतिस्पत्योः पृपनिर्देश इति कैयटः । तन्न । साहचर्यादलुम्विकरणस्यैव अहणे प्रासे पृषनिर्देशस्य तज्ज्ञापकत्वासंमवात् ।। वनिता चेयं परिभाषा यस्य विभाषा (७. २. १५) इत्यत्र माष्ये । तत्र हि विदित इति प्रयोगे निषेधमाशय यदुपाधेर्विभाषा तदुपानिपो विमापा गमइनविदविशाम् (७. २.६८) इति सूत्रे शधिकरणस्य ग्रहणं लम्विकरणवायमित्युक्तम् । तत्र पो हेतो । यतोऽयं लग्विकरणोऽनो विशिसाहचर्या उब्धिकरणस्य महणं न तु हनिसाहचर्यादस्याप्येतत्परिमापाविरोधादिति तदाशयः । अत एव परिमायाया लम्बिकरणस्यैवेति नोक्तम् ॥ कण्ठतस्तु मध्य एपा कापि न पठि- ता । गाविस्था (२. ४.७७) इति सूत्रे पियतेमहणं कर्तव्यमिति वार्चिक- कृता सर्वत्रैव पाहणेऽलम्विकरणस्य प्रहणमिति भाष्यकृता चोकम् । स्वर- तिसूति (७. २. ४४) इति सूत्रे कैपटेन च स्पष्टमुक्ता ।।९।। लुम्विकरणचेति । अपं चो हतो । यतः अयं निकरणः अत: न तस्य निमः । तस्य कुविकरणत्वात् । पनेनेयं परिभाषा ध्वनितोते ध्येयम् । एतस्प- रिमापाविरोधादिति । पदि पूर्वसाहचर्याल्ट्रग्विकरणस्य ग्रहणं स्पातहि पतल्य- रिमापाविरोधः स्पष्ट एव । पदि समावेशं कृत्वा स्यवस्था का शक्यते तर्हि न विरोधस्वीकारः इति पियम् । पूर्वसाहचर्यापरसाहचस्प बटीपरत्वमिति तु न नीनामा संमतम् । तथा सनि मायेपिपम् इति दोपः प्राप्नोतीति पञ्चमीसमासाप पाक्षिकाववर्णनावसरे शम्दरने दटव्यम् ॥ ९॥ P. ays that some read अलुमिकाणत्या B. om.. , BH. र इनि. Com.हतियट:-- संभवान् . . केपटः । तत्र साद. ५G, पृथ- निशातगापक नियम पनिता. ५ B.H. 'करणस्य पान ६ Com. एपर H. ९॥ माध्ये, ·परि. ११, १२] परिमारेम्वृशेखरः मनु प्रजिधापपिपतीत्यादौ हेरचाह (७. ३.५६) इति विधीयमानं कुप न स्यादत भाह। प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम् ॥ ११ ॥ अचडीति प्रतिषेध एवास्या द्वापकः ॥ यं च करवविषयेव । दरवीति सूत्रे माध्ये सटेयम् ॥ ९॥ ननु युष्मम्पमित्यादौ भ्यत: (७. १. ३०) इयत्र व्यमिति के म्यसो भ्यामि कृतेऽस्पलोप एवं स्यादत शाह । अगवृत्चे पुनर्थनावावधिः ॥ ९॥ अझै ताधिकारे वृसं निपर्न यस्कार्य तस्मिन्सति पुनरन्यस्यारका. यस्य वृत्तौ प्रवृत्तावविधानं भवतीत्यर्पः । एषा च पादादीयतः (६.१.१६०) हापानिधानेन ज्ञापिता अयमेकारलीपेनासा (७. १. २५) इनि दोषेण च सिद्धे तय> स्पष्टमेव । अत एव मिमस्थानिकारकार्यविषयाप्येपा। इयं चानित्या द्वयोः (१.२.५९, ५.३. ९२) इति निर्देशात् । अनिस्प. स्वालालम्पार्षमादापैव म्यसोम्यम् (७.१. ३०) इति सूत्रे माध्ये निष्ठि- तस्पेति पठितम् ।। केचित्यनया परिमायया न किंचित्य साध्यते । मत एव ज्ञाजनोर्मा (७. ३. ७९) ग्यादादीरासः (६.१.१६०) इति सूत्रयोरेना ज्ञापयिया कि प्रयोजनमिति प्रभे पिबतेणप्रतिबंध उकासन पकव्य इत्येव प्रयोजनमुक्कं न तु श्यसिद्धिरूपम् । तदुक्तम् । भ्यसोम्प. कुरदं न स्यादिति । परंतु नेदं पुज्यते । आपाप्सारस्पहिनीकाराप सावन कुश्वरप पालिस्तीति ब्यमवरणमिति चेदुपाते । हेरचटि इति पत्रमाथि कारस्थम् । तथा च हय वाक्यार्य:- प्ररपयनिमित्त हिस्वरुपमहुँदम्यासस्य हकारस्य कविमिरयुक्त पायासतिः । यानिरूपितं हिनौतामाई सारित दिवं पारिन तत्र कायम् । प्रजिशायाधिपति पत्र असा गिमापपनिमिर निका, विन्दे तु सम्पत्ययानिमिनकामति माता कुरवम्। अत एम अपतरणं पुरयत इति । सिंच पायासत्तिावीकारादेश मिहापापिषति इति रूपै मिष्यति । प्युट पच् सन् इति अपः प्रापयाः । अत्र मायाचिन पिपिता अमर दुनिमितिका महाधिमिम शिवम् । अतः यमन र मदाति दिन १४॥ १२ ॥11॥१२॥११.३४९१.४११.५०९३.६०११॥ wwer.-rrrane . 1 B.H.नित ·. परिमापेन्दुशेखरः [परि. ९३ मित्यत्राम्यमिति म्छेदः शेपे लोपश्चान्त्यलोप एवातो गुणे (६. १. ९७) इति पररूपेण सिद्धं युष्मभ्यमित्यन्यत्र निरूपितम् । एवं च सूत्रदयस्यमेत. ज्ञापनपरं माम्यं भ्यसोऽभ्यमिति सूत्रस्य च माध्यमेकदेश्युक्तिरित्याहुः ॥१२॥ यत्वोरोदिति वाच्य ओर्गुणः ( ६. ४. १४६) इति गुणग्रहणात् संज्ञापूर्वकविघरनित्पत्वम् ॥ ९३.१ ॥ इयं च विधेयकोटौ संज्ञापूर्वकत्व एव । तेन स्वायमुवमित्यादि सिद्धम् ।। तया नि लोडित्यंव सिद्ध आनिग्रहणात् आगमशास्त्रमनित्यम् ।। ९३.२ ॥ तेन सागर तर्तुकामस्येत्यादि सिद्धम् ॥ तथा तनादिपाठादेव सिद्ध तनादिकम्पः (३. १७२) इति सूत्रे कृमणात् गणकार्यमनित्यम् ॥ ९३.३ ॥ तेन न विश्वसेदविश्वस्त इत्यादि सिद्धम् ।। तथा चक्षिडो डिरकरणात् अनुदाचेचलक्षणमात्मनेपदमनिस्पम् ।। ९३.४ ।।,, तेन रफायनिोर्क इत्यादि सिद्धम् ।। तथा विनापना समासेनानुदात्तं पदमनेकमित्येव सिद्धे वर्जप्रहणात् नयटितमनित्यम् ॥ ९३.५ ॥ तेन नेयब ( १.४ ४ ) इत्यस्यानित्यत्वाद्धे सुभ्र इति सिद्धमिति तन भाष्येऽदर्शनात् । माप्पानुक्ततापितार्थस्य साधुताया नियामकस्वे माना- , B भ्यमित्येव दा. c.om.प. B.C.G. H. सायंभुवामेति. C.G. H om. सागर. ५ B.G.H. कास्येति मिर. B.CG. H. इनि. CG. om. 7ut. - C.G. 'मासंधारयादि. . B.G. I. मातानियामको. ३ ·परि.९३] . : परिमापेन्दुशेस्त्रा भावात् । भाष्याविचारितप्रयोजनानां सौत्राक्षराणां पारायणादावदृष्टमात्रार्यकाय. कल्पनाया एवौचित्यात् ।। किंच ज्ञापितेऽप्यानीत्यस्य न सार्थक्यमाडागम. शून्यप्रयोगस्याप्रसिद्धः । आग्रहणं तु लोड्महणवदिति बोध्यम् । अत एव घोलौंपो टि वा (७. ३.७०) इति सूत्रे वेति , प्रत्याख्यातम् । लोपे ऽप्याटपक्ष आटः श्रवणं भविष्यति दधादिति । अष्टि दधदिति । भागम. शाखस्यानित्यत्वे वाट्यसति दधादित्यसिद्धया वाहणस्यावश्यकन्वेन तत्प्र. व्याख्यानासगतिः स्पष्टैव । एतेन यत्कैपटे केचिदित्यादिनास्यैव याप्र. हणस्य तदनित्यत्वज्ञापकतोक्ता सापि चिन्त्या प्रत्याख्यानपरभाष्याविरोधात् ।। तनादिसूने कृग्रहणस्य माध्ये प्रत्याख्यानाच चक्षिको कारस्यान्त इदित्वामावसंपादनेन चारितार्याच । एवमेव आतिदेशिकमनित्यम् ॥ ९३.६ ।। सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिविधियं बलवान् ॥ ९३.७.८ ।। इत्यादि भाप्यानुकं बोध्यम् ॥ स्वायंभुपमित्यादि लोकेऽसावेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥. यदपि नन हन्तेर्यदलुक्याशीलिङि वधादेशो न स्यदत आह । प्रकृतिग्रहणे पहलुगन्तस्यापि ग्रहणम् ।। ९३.९ ।। १ B.G. H. प्रयोगासिनः P. says that some read 9. G. II. 39087, B.om. अदि. C.G. 'नताका ५ BH. 'स्पान्नेविदामा, CG. याने दिला B. G. II. read the words पक्षिटो......पारिता Irfore नदियय, ( B. om. पी. . c.om ननु. < B.C. परतायात .CG.H. यानमिति:

·परिमापेन्दुशेखरः [परि." पाठद्विस्वस्य द्विष्प्रयोगत्वसिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समुदाय प्रकृति. रूपस्वबोधनेनेदं न्यायसिद्धम् । अत एव जुहुधीत्यादौ द्वित्वे कृते धित्वसिद्धि- परिति तदपि न माध्येऽदर्शनात् । किंच तेन सिद्धान्तेन प्रत्येकं योस्तत्वबोधने ऽपि समुदायस्य तत्वबोधने मानामावः || अत एव दयतेर्दिगि (७.१.९) इति सूत्रेऽस्तेः परत्वाहिल्वे कृते परस्यास्तेभ्भावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रानो. तात्याशङ्कय विषयसप्तम्याश्रयणेन परिहृतं माध्ये । अन्यथा स्वदुक्तरीत्यैको- निर्वचनन्यायेन समुदायस्यैवादेशापत्तौ तदसंगतिः स्पष्टैव । तस्मादुत्तर- खण्डमादायैव यथायोगं तत्तत्कार्यप्रवृत्तिर्बोध्या || भसुवोः (७. ३. ८८) इत्यस्य तदन्ताङ्गस्येत्यत्प्रिाप्तस्यै गुणनिषेधस्य बोभूस्थिति नियम इति न तद्विरोधः ॥ तस्मादन्तेर्यङ्लकि वध्यादित्यादि माधवायुदाहृतं चिन्त्यमेवेत्य- न्यत्र विस्तरः॥ पाष्टद्वित्वस्येति । माचीनमतेनेदम् । प्राचीनाः एवं वदन्ति--दिल्वे कृते पूर्वस्य परस्यापि च न धानुत्वम् । किंतु समुदायस्य ! अत उक्तम्-प्रकृतिरूप- हये समुदाये इति । नवीनास्तु नवं मन्यन्ते । ते हि परस्य धानुत्वं वदन्ति । प्राची- नानां तु पूर्वस्य त्यागमात्रमिति लाघवम्। ननु पूर्वस्य त्यागो निर्मूल इति चेना. नर्थकलोग्यविधिरिति परिमापायामनभ्यासविकारे इति प्रतिषेधात्तस्यानर्थकत्व. सूचना तदसंगतिः स्पंप्टेवेति । श्रवणापत्तिरित्युक्तेरसंगतिरित्यर्थः । भुसूबोरि. स्यस्येति । भुसुवोस्तिहि इति सूत्रेण भूधातोगुणनिषेध उक्तः। किं च दाधीतिसूत्रे चोभूतु इति निपातनस्य नियमावमुक्त लिटपेवेति । तह सिम्येत् । भू इस्यस्प उनरनण्डस्य धातुम्वेपि तस्यासरवाभावात् माचीनमते तु युज्यते। सर्वस्यैव धातुस्वेन मस्याहरवात् इनि चेन्न । इदं सूत्रमहाधिकारस्थम् । तथा च तस्य विशेषणं च कृत्वा भूशन्दानां पदकमिम्यस्य वाक्यार्थप जातन्वेन पलुफि प्रामवानिय- माधावं वक्त मुवपमिति न कश्चिद् दोषः । एवं च सर्वस्प समुदायस्य प्रकृति- रूपम्वामावालेषा परिभापति दिक्॥ ९३.९ ।। . Bom ति. २ B. रीत्येका. B. प्रवृत्तिर्याप्या. B. H. P. त्यांग CG. त्यादप प्रा; P. rejects the letter reading B. पामगुणस्य P. says that some read मातम्यागुणस्य. ५ ·परि. ९३] परिमापेन्दुशेखरः १७७ यदपि ननु वृद्धिर्य स्याचामादिः ११.१.७३) इत्यत्रेवपरिमापोप- स्थिती शालीयाद्यसिद्धिरत आह । विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे ।। ९३.१०॥ अन्धमानविशेषणेषु तन्नियामापरिमाया नोपनिष्ठन इति तदर्यः ।। विध्यङ्गभूतानां परिभाषाणां विधेयेनासिद्धतया संबन्धासमवेऽपि तद्विशेषणे व्यवस्थापकत्वेन चरितार्यानां तद्विशेषणव्यवस्थापकत्वे मानामाव इति तर्क- मलेयम् ।। किंचोदीचामातः स्पाने (७. ३. ४६) इति सूत्रे स्यानेग्रहण- मस्या लिङ्गम् । अन्यथा पष्टी स्थाने ( ९. १. ४९ ) इति परिभाषयैव त- लामे तयध्ये स्पष्टमेवेति । तन 1 उदात्तस्वस्तियोर्यणः (८.२.४) इत्यादी प्यडः संप्रसारणम् (६.१.१३) इति सूत्रभाष्योकरीत्यालोपोऽनः (६. ४. १३४ ) इत्यादौ चैतस्या व्यभिचारितत्वात् । भाष्यानुक्तत्वाच । स्थान- संबन्धो न परिमायालभ्य इत्यर्यस्य षष्ठी स्थाने (१.१. ४९) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्कत्वेन त्वदुक्तज्ञापकासंभवाच्च । तत्र स्थाने ग्रहणं तु स्पष्टार्थमेव ।। विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे इति । इयं परिभाषा समूठा न तु ज्ञापकसिद्धा तथा हि । विधेरहमतायाः परिभाषायाः सत्वेन यत्र विधि: स्यात्' इत्यनेन विहितः न तत्र 'स्यात् ' इत्यस्मिन् तस्य संभवः । नापि विधे- येन सह मंबन्धः । तस्य असिद्धन्वानाम अनिष्पलवाव । निष्पन्नस्य विधान संभवति न तु अनिष्पन्नस्य इति न तेन संबन्धः । एवं च तद्विशेषणे उद्देश्ये संबन्धः क्रियते । एवं च तद्विशेपणे बारितारपनि उद्देश्यविशेषणे पारभाषाप्रवृतिः । भधानसंबन्धलाभाव । यत्र तु उद्देश्ये न संभवः उद्देश्यविशेषणे तद्विशेषणे व संभ- वोस्ति तत्रापि उद्देश्यविशेषणे एव परिभाषा न तु उद्देश्यविशेषणविशेपणेपि प्रधानसंबन्धलामादिति । संबन्धश्च एकसूत्रस्थ एव ग्रायः इति तु नारदः । गत पवोदेश्यदिशेपणन्वेन हको यणचीत्यादी चरितार्थ तम्मिमिति निर्दिष्टे इति सूत्रं उद्देश्यविशेषणे न प्रवर्तते । अत एव प्रत्ययस्थात् इत्यत्र आपीति अकारवि. शेषणम् । एवं घ मिर्गुण इम्पत्र उद्देश्यविपर्य चरितार्थ इको गुणवृद्धी इति मूर न तदिशेपणविशेषणे इति वृद्धिर्यस्थाचामादरिपत्र न इको गणवृद्धी गति परिमापापस्थििित शम् ।। ९३.१०॥ B.C.H.य सस्थाः C. om. सत्रे. B. स्थानमा । १ २ 23 ·१७८ परिमापेन्दुशेखरः [परि.९७ किंच विधौ परिभाषेति प्रवाद इको गुणवृद्धी ( १. १. ३) अचश्च ( १. २. २८) इत्यनयोर्विधीयत इत्यध्याहारमूलकोऽन्यत्र तु नास्याः फल- मित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९३ ॥ ननु नमस्करोति देवान्नमस्यति देवानित्यादौ नमःस्वस्ति (२.३.१६) इति चतुर्थी दुरित्यत आह । उपपदविभक्त कारकाविभक्तिलीयसी ।। ९४ ॥ कारकविभक्तित्वं च क्रियोजन कार्यकविभक्तित्वं तच्च प्रथमाया अप्यस्ती. ति सापि कारकविभक्तिरिति सहयुक्त (२. ३. १९) इत्यादिस्त्रेषु माये ध्वनितम् । इयं च वाचनिक्येव । अत एव यस्य च मावेन (२. ३. ९७) इति ससम्यपेक्षयाधिकरणसप्तम्या बलवत्वमनेन न्यायेन तत्र च दीयते (५. १.९६ ) इति सूत्र भाष्ये ध्वनितं कैयटेन स्पष्टमुक्तम् । एतेन क्रियान्वयित्वं कारकत्वमित्यपास्तं यस्य च भावेनेति सप्तम्या अपि क्रियान्वयित्वात् ॥ ये तु प्रधानीभूतकियासंबन्धनिमित्तकार्यस्वेन कारकविभक्तीना बलवावं वदन्ति तेषामुमयोरपि मियासंबन्धनिमित्तकावेन तदसगतिः स्पष्टैव । नमोवरियः ( ३. १. १९) इति सूत्रे नमस्यति देवानित्यादौ चतुर्थीवारणाय मांप्य उपन्यास. स्यासंगतिश्च । एतेन कियाकारकसंबन्धोऽन्तरङ्ग इति तनिमित्ता विभाक्ति- रन्तरङ्गोपपदार्थेन तु यत्किचिस्क्रियाकारकमावमूलकः संबन्ध इति सन्नि- मित्ता बहिरङ्गेल्सपास्तं नमस्यती यत्र नमःपदार्थेऽपि क्रियाकारकमायेनैवा. न्वयात् । अत्र च नम पदार्यस्यापि क्रियात्वं मुण्डयतो मुण्डस्येव ॥ सह- युक्त ( २. ३. १९) इत्यादौ च प्रधाने प्रथमासाधनामियं भाष्य उपन्यस्ते. स्यन्यत्र विस्तरः ॥९॥ . C.किपाजनकाधविपरित तत्व प्रथमाया. २ B. पत. , B.G. H. यानिमितहार्यत्वेन, C.किपानिमितसंबधवन, १ P. उपन्यासायामतिः CB. G. II. संगम B. नम:पानीपप्र. CG. पदार्भस्य शिपात्वं. B. मुगायनो.

·परि.९५] परिमापेन्दुशेखरः नन्यदमुयष्टिपानी पूर्वस्यापि मुत्वापचिरत आइ । अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य ॥ ९५ ॥ अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोरेकायोगे युगपरसावन्त्यसदेवास्येवेति तदर्यः । अन्यथा धात्वादैनवसत्वे नेता सातत्यादविध स्यातां न तु नमति सिञ्चती. स्यादौ ।। अनन्यविकार इति च लिङ्गम् ॥ अन्येन समानो देशो पस्प सोऽन्स्यसदेशः । तत्वं चान्यवर्णतवर्णयोरितराव्यवधानेन बोध्यम् । अत एव विद्व इत्याय न संप्रसारणे ( ६. १ ३७ ) इति चरितार्थम् । अल्लोपो ऽनः (६. ४. १३४ ) स्यादेनिस्तक्ष्णे यादाराचाकारादारप्रवृत्तिरप्यस्याः फलं यजादिस्वादिपरानन्तानस्याकारस्य लोप इत्पर्यस्यैवाजाशे प्रत्ययस्यो. स्थिताकाईतयोचियादगावपवजादिस्वादिपरस्थान इत्यादिक्रमणानेकानेक- हिएकल्पनापेक्षयास्या उचितत्वात् ।। न चैया यहः संप्रसारणम् (६. १. १३) इति सूत्र भाष्ये प्रायाख्यातेति अमितव्यम् । वार्तिकोतफलानामने. ककिरकल्पनाभिरन्यथा सिद्धि प्रददापि यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोज. नानि तदमेश कर्तव्या प्रतिविधेयं दोपेषु प्रतिविधानं चोदाचनिर्देशारिस- प्यत: मंप्रमारणमिति । नत्र हि यजादिम्बादिपर हाते अनो विशेषणम् । तेन अनस्तक्ष्योत्यादी न दोपा इति तदाप्याशयः। अत्र यो मायकारराशयों धर्णितः सोपुनः स्यात् । पतपरिमापाविरोधात् । अत्र अकारा उद्देश्यम् । तब विशेषणसंभवेन अनी विशेषणस्य अयुक्तवं स्पष्ट देति भावः । वस्तुतस्तु मोन्दयो २ मुक्तः । प्रत्ययस्यालो उत्थिताकाक्षतया तत्रैवान्दयस्पो- पिरयात् । पवंच प्रत्ययस्याशे अन्वयः । अन स्परम्प विशेषणम् । तथाथ वाक्या: । असन्तं पदर बदरपवीतर अकारस्य लोपः इति । तेन : परयादिसिद्धिः। म च अनस्तक्ष्णेरपत्र अनाकारस्पारि लोपः पार पति वास्यम् । अनयबानि परिमारपा सकाराकारस्यैव लोप इति । अत्रेदे भोप्यम् । विश्वाट प्रष्टोत्पत्र पपा दयौः संप्रसारणं फुतो म, महिं न पूर्वीप निश्पिमानायम् । अनी निश्यिमानपरिमाया नमावृतिः। अत्र वा पाप निश्चिमानवेन तदन्ताय प्रतापमानावं नाय । नपद अनस्तक्ष्णापत्र अनो:- काररुप नया परिमाया पावृत्तिः स्पादिति नत्र प्रापपया अवपेन , B. दा. १ B. लिप विकार B.CG.H. परदिपार ।

·परिमापेन्दुशेखरा [परि. १५ दमित्युपसंहारात् ॥ मिमार्जिपतीत्यर्थ च । तत्र वृद्धः पूर्वमन्तरङ्गसाहित्वे परत्वादम्यासकार्य ततोऽभ्यासेकारस्य वृद्धिवारणायावश्यकी। न च वृद्धौ पुनर• भ्यासहस्वत्वेन सिद्धिलदये लक्षणस्येति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः ॥ यत्तु न संप्रसा- रण इति सूत्रे भाष्ये नैतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानायुक्तं तस्यायमर्थः । ऐतत्सूत्रप्रयोजनान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि न भवन्ति व्यधादावस्य- समानदेशयणो ऽभावादिति । नैतान्येतस्याः प्रयोजनानीति पाठो ऽपि कचि- तदवयवीभूतस्याकारस्य निर्दिश्यमानत्वेन सर्वेषामकाराणां निर्दिश्यमानत्वेन न सया व्यावृतिः कर्तुं शक्यते इति अन्त्यबाधेश्यसदेशस्यति परिभाषा आश्रयणी- यैव । स्थानसंबन्धो न परिभापालभ्य इति न पष्ठीस्थाने इति परिभापालभ्यः। किंतु अन्तरदत्वादिना लम्यः सः। यदि परिभापालभ्यः स वियेत तार्ह तया लामे सति स्थानेग्रहण व्यर्थ स्यात् । एवं च स्थानेग्रहणं स्पष्टार्थम् । तहि परिभाषार्थे उच्चापमाणमेवेति निदिश्यमानपरिभाषार्थो ज्ञेयः । चलीकृप्यते इत्यत्रान्त्यसदृश- स्यति परिभाषायाः सवेन अन्त्यस्यैव लत्वं स्यादिति कथमुभयत्र लत्वमिति घेव उच्यते । सा हि परिभाषा अन्त्यवर्णतवर्णयोरितराव्यवधाने प्रवर्तने । चलीलप्यते इत्यत्र तु न तस्याः प्रवृत्तिः । अन्त्यः पकारः तदाधे तत्सदेशः पकारसदृशो लकारः । एवं च लूकारपकारयोर्मध्ये भक्तया व्यवधानात् अन्त्यवर्णतवर्णयोरव्यवधाना- भावेन न सा परिभाषा प्रवर्तते इति अत उभयोरपि लवसिद्धिारीत अत्रे बोध्यम्। अभ्यासस्यापातुत्वेपि 'कृयो रोलः' इत्यत्र 'कृपः' इति संबन्धसामान्यपष्टी. सवेन कृपसंबन्धिलकारसदृशो वर्तत इति भवत्येव । न च नानमते अभ्यासस्य अधातुन्वेपि अवयवषष्ठीत्वं सुवचम् । लम्वविधी पातोरधिकाराभावेन कृप इत्यस्य रकारस्य लो भवतीति वाक्यार्थस्य सत्वपि अवयवषष्ठीत्वेऽपि अदोपः इति चेन्न । अर्थवत्परिभाषया अर्थवत एक कार्यविधानात् । अभ्यासस्य अनर्थ- कत्वासात्र लवं स्यादिति दोपः प्रामोस्यैव 1 अतः संबन्धसामान्यपष्ठी एव प्राहा। संबन्धसामान्ये गृहीते सा परिभाषा विशेषरूपोपादाने प्रवर्तते न सामान्यसंबन्धे इत्यदोष इति दिक ॥ ९५ ॥ २ B.C. H. य च सा.G.त्य पंपा। C.G. H. वारणाय सावश्यी; B. वारणार्थं सावश्यकी. C.नामये प्रयोजना. ४ B.C.G.H. भवन्नीत्यर्थः । यथा'. ५ B.C.G. H. om. इनि - ·११.८५,१६,१७ परिमापन्दुशेश्वरः दृश्यते ।। वाचनिक्यवैषा । स्पटा च यः (६. १.१३ ) इति सूत्रे ऽदसो ऽसेः (८.२.२०) इति सूत्रे च केचिदन्त्यसदेशस्यत्यनेन माध्य इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९५॥ नन्वन्यतानुकरणस्यात: (६. १. ९८) इति पररूपं पटत् इति पटिती- त्यादावलो ऽन्यस्य (१.१. ५२) इंस्यन्त्यस्य प्रामातीत्यत आह । नानर्थक ऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ।। ९६ ॥ अनभ्यासेत्युक्तर्विमतीत्यादौ मृभामिद (७. १.७६) इत्यायन्स्यस्यैव । अभ्यासो ऽनर्यको दृत्यमावास्किंतूचरखण्ड एवार्थवानित्यन्यत्र निरूपितम् ।। एपालोऽस्यात्सूत्रे भाष्ये स्पट फटानामन्यपासिद्धिकरणेन प्रत्याख्याता चेति तत एवावधार्यताम् ॥१६॥ न यामणवरसा च ब्राह्मणीवरसश्चेत्यादी पुमान् स्त्रिया (१.२.६७) इत्येकरोपापत्तिः खीनपुंस्त्रातिरिककृतविशेपामावादत आह । प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसंप्रत्ययः ॥ ९७॥ तेन प्रधानतीत्वपुंस्वातिरिकाप्रधानखीवपुंस्यकृतविशेषस्यापि सवेन न दोषः ।। स्पा चेयं पुमान् स्त्रिया ( १. २.६७) नपुंसकमनपुंसकेन (१. २. ६९) इत्यनयोर्माध्थे । अन्तरनोपजीव्यादपि प्रधान प्रवलमिति दी च (३. १. २६) इत्यत्र भाष्यकयटयोः ।।९।। नानार्थकेति परिमापायो ज्ञापकं दश्चेति मूत्रम् । अन्यथा यति इमागस्य पूर्व पार्ट हीरवा इदश्शेत्ति मूण मिद्धी वित्या । अत्रे अनर्थकावं नाम सर्वथा अनर्यकत्वमेव । अनम्यावविधता मस्या अर्यवरवं स्वीकृरय बद्रे इत्यत्र कल्पना शियने नमः पर्यापनेति वृत्ती तयाधीकारोति न दोपः। मानंद बकटपम् । अस्याः कटानामन्यथामिदिकरम समापन यंद उपभोनि मुत्रेदरम्यम् ॥१६॥ B.इत्यनेनारयाय पानोपन, B.ल्यायत्तस्यैर, C.G.प. BH. पवार ५ B.C. म. Cifreely B GIL २ Y ·परिमापेन्दुशेखरः [परि. ९८,९९,.. ननु स्वन्नादित्वप्रयुक्तो मातृशम्दस्य डीमिषेधः परिच्छेत्तृवाचकमादेशम्दे- ऽपि स्यादत आह) अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ ९८।। तेन शुद्धसदस्य जननीवाचकस्यैव ग्रहण न परिच्छेत्तृवाचकस्य । योगजबोधे तदनालिङ्गितशुद्धरूदिजोपस्थितिः प्रतिबन्धिकेति व्युत्पत्तिरेव तबीजम् । स्थकाराधिकरणन्यायसिद्धो ऽयमयः ।। कश्चित्तु दीधीवेवीटाम् (१. १. ६) इत्यत्रानया परिभाषया दीधी वीडोरेव महणं ने दोधीङ्- वेवीनामिति । तन । तैषा सति दीवेधीवीटामित्येव वदेदित्यन्ये ॥ ९८ ॥ ननु वातायनार्थे गवाक्षेऽवडो वैकल्पिकवानोक्ष इत्याचपि स्यादत आह । व्यवस्थितविभापयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ ९९ ।। लक्ष्यानुसाराद् व्यवस्था बोध्या ॥ शाछोः (७ ४.४१) इति सूत्रे लटः शत् ( ३. २. १२४ ) इत्यादिसूत्रेषु चे भाष्ये स्पष्टः ॥ ९९ ।। विधिनियमसंभवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १०० ।। नियमे ह्यश्रुताया अन्यनिकृतेः सामर्थ्यात्परिकल्पनमुक्तानुवाददोष क्षेति ननु स्वस्रादिप्रयुक्तो मातृशब्दस्येति । ननु स्वशादिषु स्वसंवन्धिकशन्द- साहचर्यान मातृशम्दोपि स्वसंबान्धक पद गृहोतेति न दोप इन्यवतरणं न युज्यते इति चन। मार इत्युपलक्षणम् । स्वसादिषु सर्वत्रैव सदेह. 1 तत्रापि मातृशन्द- बद् व्युत्पादनसमवादिति नेयम् ॥ ९८ ॥ विधिनियमसमवे इति । यस्य हल इति इत्यत्र माये स्पष्टेयामति ] तन्त्र हि अकारलोपस्य अतो लोप इति सूत्रेण सिद्धिः । तत्र पस्योते संघातग्रहणावी. कारपि अलोनयपरिभाषया अनयस्य लोप इति अतो छोपत्ति सिद्धौ पर्यम् । तत्र नियमोपि संभवति । टोपो पदि भवेद्धलः परस्यैव इति लोलूयते इत्यत्र दोपः। एव च तत्र भाष्ये नियमो न स्वीकृतः किंतु विपिरैवेति सिद्धम् । नियमे शुश्रुता या हति । इदं च तत्र फैयर्ट पहम् ॥ १० ॥ B. 'शब्दस्यापि B.G H. न नु दीपोइ'. B. तथा दी B. पातायनाधंगवाले, ५ Bपपरेषा माध्ये. WWW.Arvin ·पारे. १.१.२) परिमापेन्दुशेखरः १८३ लावाविधिरेवेति बोध्यम् ॥ यस्य हलः (६.४.१९) इत्यत माध्ये स्पष्टेयम् ।। १००॥ नन्याशंसाया मूतवाच ( ३. ३. १३२) इत्यनेन लुङ इव ललि. टोरम्पतिदेशः स्यादत आह । सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः ॥ १०१॥ सामान्मोपस्थितिकाले नियमेन विशेषोपस्यापकसामध्यमापोऽस्या बी. जम् । तेनानघतनमूतरूपे विशेष विहितयोस्तयो तिदेशः ।। इयमनिया न ल्यपि ( ६.१.६९) इति लिङ्गात् । तेन स्थानिवरसूत्रेण विशेषातिदेशो ऽपि ॥ स्पष्टं चैतत्सर्व स्थानियास्त्रे भाष्ये ॥ १०१।। नर्नु तिरस्वरितम् (६. १.१८५) इति स्वरिता फिरतीरपादावपि स्यादत जाय। प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रेत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १०२ ।। इयं धागस्य (६. १.१.) इति सूत्रे माध्ये पठिता । वर्णमहणे धन प्रवर्तत इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव सनाशंसमिक्ष उः (३.२. १६८) ले (६. ३. ११८) इत्यत्र सन्वलयोः प्रत्यययोमहणम् ॥ परे तु तिस्वरितम् ( ६. १. १८५) इति सूत्र एषा परिभाषा लक्ष्यसंस्काराय भाष्ये कापि नाश्रितेति कैयटेनोक्तम् । अङ्गस्य (६.१.१) इति सूत्रे तस्याख्या- नायैषा माथ्य एकदेशिनोक्ता । अत एव तिति प्रत्ययमहणं कर्तव्यमिति पातिककृतोतम् । उकसूत्रयोाझ्याना प्रत्यययोरेव प्रहणमित्याहुः ॥१०२॥ ननु विपराम्पा ः (१.३. १९) इस्पारमनेपदं परा सेना जयती. स्पर्षके परा जयति सेनेत्यत्र प्रामोतीयत आह । CG.त्यनाः मनुम इत्यप्र र माये, BHएपन भनुम जारी समय, P. mentions this reading. C.नायतन Biपानिदेय. B.CG.I. मनु साम[...मन् पानेगरि स्थानमा P.mentions this reading. ५ B.G.H. मायदया, P. mentions this rending. B.G. H. चाइमाम; P. mentions this reading १ ४ ·ऽन्यः १८४ परिभाषेन्दुशेखरः [ परि. १.३,१०४ सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ १०३ ।। । तेन विशब्दसाहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणमिति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् ।। सहचरणं सदृशयोरेवेति सहचरितशब्देन सादृश्यवानुच्यते । राम- लक्ष्मणावित्यादावपि सादृश्यमेव नियामकम् । सहशयोरेव सहविवक्षा तयोरेव सहप्रयोग इत्युत्सर्गाच्च ।। ध्वनितं चेदं कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया (२.३.८) इति सूत्रे माष्ये । तत्र हि पञ्चम्यपाड्परिभिः (२. ३. १०) इति सूत्रेण लक्षणादिद्योतकपरियोगे पञ्चमीमाशङ्कय यद्यप्ययं परिदृष्टापचारो वर्जने चावर्जने चायं खल्वपशब्दो ऽदृष्टाप चारो वर्जनार्थ एव कर्मप्रवचनीयस्तस्य सहायो भवितुमर्हत्यन्यो वर्जनार्थाचयास्य गोः सहायेनार्य इति गोरेवानीयते नायो न गर्दभ इत्युक्तम् । तेन हि सदृशानामेव प्रयोगे सहायभावो बोधितः ।। द्विस्तिश्चतुः ( ८.३ ४३) इति सूने साहचर्येणैव कृत्वोऽर्थस्य ग्रहणे सिद्धे कृत्वोऽर्थग्रहणादेषानित्या । तेन दीधीवेवीटाम् (१. १. ६) इत्यत्र धातु- साहचर्ये ऽध्यागमस्येटो ग्रहणमित्यन्यत्र विस्तरः॥ १०३ ।। मन्वस्थि ( ७. १.७५) इत्याधनङ् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेनेत्यत्र स्या. दङ्गस्य नपुंसकत्वाभावादत आह । श्रुतानुमितयोः श्रुतसंवन्धो बलवान् ॥ १०४ ॥ सहचारितासहचरितयोरिति । परा सेना जयतीति। तेनेति विशिष्टसाहच- यात् अत्र पराशब्दस्य उपसर्गस्य ग्रहणं न तु उत्कृष्टार्थस्य पराशब्दस्पापि । अत्रेदं शहन्यते । अनया परिभाषया अवधारणं क्रियते । परंतू तन्न कर्तुं शक्यते । कुतः । एषा हि परिभाषा एकस्मिन् निश्चिते अपरस्य निश्चयं क प्रवर्तते । अत्र वि इत्यस्य निश्चय एव नास्ति । तत्र पक्षिवाचकस्य ग्रहणं कर्तुं शक्यते । न च विजयने इति प्रयोगाभावात् स न संग्राह्यः इति चेन्न । तया सति अतिवि फुलं इति समासे नपुंसके लुकि च कृते तत्र स्यादिति दोष इति । तदपि चानभिधाना- दिति बोध्यम् ॥ १०३ ॥ श्रुनानुमितयोरिति । अस्यां परिभाषायामन्ते तककौण्डिन्यन्यायेनेति । अत्र निमित्तकार्यवयोरुद्देश्यत्वेन कथं तत्रकोण्डिन्यन्यायेन बाध इति च । अचो रहाम्यां दे इति दिन्वेन अनचि चेस्यस्प बाध इत्यर्थेनादोपात् इति शम् ॥ - . B.G. H. इत्यनेन. २ B..CH. Sint; P. mentions this reading.

·परि. १०,०५] परिभाषेन्दुशेखरः ध्रुतेनैव सबन्धो नानुमिनेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः । प्रकरणादितः श्रुते. बलवत्त्वादिति भावः । एव च तत्र लिङ्गमस्थ्यादीनामेव विशेषण नागस्य । शिशीलग्नविधिषु तु गृह्यमाणस्यामावाप्रकरणप्राप्ताङ्गस्यैन विशेषणम् । अत एव वा नपुसकस्य { ७, १,७९ ] इति सूत्र वा शाविति न कृतम् । तत्र नपुंसकाहणं हि गृह्यमाणस्य शत्रन्तस्यैव नपुसकावे यथा स्याबहवो दद. तो येषु तानि कुलानि बहुददतीत्यन मा भूबहूनि ददन्ति येषु ते बहुददन्त ईयन यथा स्यादित्येवमर्थम् ॥ वष्ट चेदं स्वमोनपुसकात् [७. १. २३ ] इत्यत्न माथ्ये । केचित्रचो रहाभ्यां वे [८, ४, ४६ ] इत्यत्र श्रुतेन रेफस्य निमित्तत्वेन यरन्तवादनुमित कार्यस्व बाध्यत इत्येतदुदाहरणमाहुः । तन्न । तककौण्डिन्यन्यायेन सिद्धरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०४ ।। ननु तत्पुरुपे तुल्यार्य [६. २. २ इति स्वरः परमेण कारकेण परम- कारकेणेत्यादी स्थाचया गातिस्थाधुपाभूभ्य. [२. ४.७७ } इति लुक् पै शोषण इत्यत कृताचात्परस्यापि स्यादत आह । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ १०५ ।। लक्षणप्रतिपदोक्योरिति । परमकारपेश इन्पध पथ निवृत्तिः विपते । तत्र फि लाक्षणिकम् । तृतीपा लाक्षाणको आहोचित समासो लाक्षणिक । उमप- मापि न लाक्षणिकम् । अत्र तुनीया न लाक्षणिकी न साक्षणिक समासोषि।कि ता समूहः तृतीयासमासो साक्षणिक. विभाषा दिवसमास इतिवत् । तत्र यथा दिवशदो दिवसमास अनेकमन्यपदार्थ इति सूत्रेण न विहित अत दिवस- - mamima- . २ , G H शिशीनुम्बिधि BC.H. नपुसकपण हिनेत्र BGH. इत्यत्र प यथा स्पादित B श्रुतरेफर ५ B मानामित ६ पस्न माया ·१८६ परिभाषेन्दुशेखर [परि. १०५ पै लक्षणेनेत्यर्थ ॥ तत्तद्विभक्तिविशेषाद्यनुवादेन विहितो हि समासादि प्रतिपदोक्तस्तस्यैव ग्रहण शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । द्वितीयो हि विलम्बोपस्थितिक । इत्यस्य पा इति रूप लक्षणानुसधानपूर्वक विलम्बोपस्थितिक पिवतेस्तु तच्छीघ्रोपस्थितिकम् । इदमेव ह्येतत्परिभाषाबीजम् || इयं च वर्णग्रहणेऽप्यो- सूने भाष्ये सचारितत्वात् । यत्तु वर्णग्रहणे नैषा आदेच [ ६. १, ४५] इत्यत्रोपदेशग्रहणादिति तत्तु तस्मिन्नेव सूत्रे शब्द-दुशेखरे दूपितमिति तत एव द्रष्टव्यम् । अनित्या चेय भुवश्च महाव्याहते [८, २, ७१ ] इति । मासस्य लाक्षणिकत्वम् । एवमत्र तृतीमासमासो साक्षणिक । न हि तृतीयासमा- मस्प प्रतिपदोक्तत्व व शक्यते । अतस्तस्य व्यावृत्तिरिति बोध्यम् ॥ वर्णग्रहणे नैपेति । वर्णग्रहणे लक्षणमतिपदोक्तपरिभाषा न प्रवर्तत इत्यताविपये प्रमाणमादेच उपदेश इति सूत्रस्थमुपदेशग्रहणम् । तद्धि चता स्तोतेत्यत्र आत्व मा भूदित्ये- तदर्थ क्रियते । तर कर्तव्यम् । लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषया तव्यावृत्तिसभवात् । तज्ज्ञापयति-वर्णग्रहणे नेयामिति । एव च चेता स्तोतेयर परिभाषाऽभावात् आत्व स्थाव । नयावृत्यर्थं क्रियमाणमुपदेशग्रहणमावश्यकम् । अन्यत्रफल शुलीमवति । अन शुक्ला इनि टाबादेशस्य लाक्षणिकन्वेपि परिभाषा. ऽभावात् अस्य रवी इतीत्व सिध्यतीति बोध्यम् ॥ तत एव द्रव्यमिति । अत्र उपदेशग्रहण किमर्थम् । गाशदादीनां व्यावृत्यर्थम् । न च धातुबादेव तद्वचा वृत्ति । तत्र धातारित्यधिकाराभावात् । कथ तर्हि कौमुयामुक्तम्--एजन्तस्य च धातोरिति चेदुच्यते । प्रातिपदिकानामुद्दश २ तूपदेश अतस्तथा व्यावृत्तिः। परं च प्राण उपदेश एजन्तो पात्तुरेच सम्पत इति धातोतिपुजम् । उपदेश- ग्रहण गो इत्यादिप्यावृत्त्यय लभ्यते। अन. उपदेशग्रहण चरितार्थमिति ~ - P क्षयर्थ , B C G H लक्षण राक्षणिक्मुपधारात, after रक्षणे. Fredi P rejects the reading as that of Simdera C वियेस्तु B. प्रहग तत्त ३ ·पार. १०६१.५१..] परिमापेन्दुशेखरः महान्यावृतिग्रहणादित्यन्यन्न विस्तरः ॥ १०५॥ नन्येय देखो दोधातोश्च कृतावस्य घुसंज्ञा न स्यात्यामेड आले प्रणि- मातत्यादी नेर्गदनद (८.४.१७) इति णत्वं न स्यात्तथा गै इत्यस्याले धुमास्था (६. ४.६६) इतीच न स्यादत आह । गामादाग्रहणेप्पविशेषः ॥ १०६ ।। अत्र ज्ञापकं देषः पित्वम् । तद्वपदामिति सामान्यग्रहणार्थम् । अन्यथा लाक्षणिकस्वादेव विधौ तदमहणे सिद्धे किं नियेथे सामान्यग्रहणार्थेन पिरवेन । तेन चैकदेशानुमतिद्वारा संपूर्णपरिमापा ज्ञाप्यते ॥ इयं च लक्षणप्रतिपदोक्तप- रिभाषानिरनुबन्धकसरिमापालविकरणपरिभाषाणा बाधिका दाधा धु ( १. १. २०) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा } गतिरपा ( २. ४. ७७ ) इनि मूत्र इणादेशगामहणमेप्यत इन्यन्यत्र विस्तरः ।। १०६ ।। ननु वृद्धयादिसंज्ञाः समुदाये स्युरत आह । प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ १०७॥ देवदचादयो मोज्यन्ताभि-यत्र भुनियत् ।। १०७ ॥ नन्य संयोगसंज्ञा समाससंज्ञाभ्यस्तसंचापि प्रत्येक स्पुरत आह । कवित्समुदायेऽपि ॥ १०८॥ गीः शतं दण्डयन्तामनिय राजानो हिरण्येन भवन्तीत्यादी दण्टन- वत् ॥ लक्ष्यानुरोधेन च व्यवस्था ॥ १०८॥ ननु यू रुपाक्ष्यो ( १. १. ३) इत्यत्र व्यक्तिपक्ष दीवनिर्देशादनदेन प्राहक पाप्राप्त्योदाचाय-यनमोचारणे ऽन्यस्वरकस्य संज्ञा न स्पादत आद | प्राचीनीनं चिनपमिनि ॥ महात्माहतीने । महाश्याहतपणादिनि अन्यत्रफलं मनारमा प्रायम् ।।१०५॥ BG ITE, B. पाकात पुनि गधे माय स्पटम. Bदेशबमोयन इति म हर इन्सम्यान B. भन्न मित्र B. 'मसानो . ३ Y ·परिमापेन्दुशेखरः [परि, १११,११२ शेषे सवर्णदीर्घ इस्वापतिरत आह । पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः॥१११ ।। एवं च हुस्वस्यापि इस्वत्वे कृते लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेन न पुन. ईस्वः । तदुक्कमिको झल् ( १. २. ९) इति सूत्रे भाष्ये । कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवदिति । सिद्धे ऽपि हूस्वादिकारीत्यर्थः ।। न च लक्ष्ये दक्षणस्य सकदेव प्रवृत्तिरित्यत्र न मानमिति वाच्यम् । समो वा लोपमेक इति लोपेनै कसकारस्य द्विस्वेन द्विसकारस्य पुनर्दित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ समः सुटि (८. ३. ५) इति सूत्रस्यैव मानस्वात् । संप्रसारणाच ( ६. १. १०८) सिचेि वृद्धिः (७. २. १) इत्यादौ भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वाच्च ।। अत्र विकारकृतो लक्ष्यभेदो नेति सिचि वृद्धिरिति भाग्यात्प्रतीयत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥१११॥ ननु स्पन्दूधातोः स्यन्स्यतात्यादौ आत्मनेपदनिगित्तत्वाभावनिमित्तस्वान वृद्भपश्चतुर्यः (७.२.५९) इति निषेधस्य बहिरङ्गत्वेनान्तरङ्गत्वादूदिल्लक्षणस्ये. विकल्पस्यापत्तिरत आइ-- निपेधाश्च वलीयांसः॥ ११२ ।। अन्तरङ्गानुपजीव्यादपि बलीयांस इत्यर्पः॥ चतुर्य इति तु स्पष्टार्थमेव । अत एव तत्प्रत्याख्यानं भाष्योक्तं संगम्छते ।। अत एव वर्णसंज्ञादेनिषेधविश्ये न " , B.G.H. इस्ते. २ B. H. प्रवृत्तिरिति न्याये न. BH.धिमकारस्य च. B.C.H. विकाराममहतो. ५ B. H. स्यस्यनीत्यादो मकारादिविशेशपेक्षवादाममेपद; P. rejects this reading. B.नत्माम्यानं माध्य. C. निविषयावेन.

·परे ...] परिभानुशेसरः विकल्यः। अन्यया मनांसकरीत्या विधेपजीयत्वेन प्रावन्यात्तस्य सर्वथा बाघानुपपत्या दुरिः स इति मायां बिस्तरः । अत एव द्वन्दे च (१.१.३१) विमापा जति (१.१.३२ ) इति चरितार्थम् ॥ विपुन्मूलनाय प्रवृत्तिरस्या बीजम् ॥ न लनना ( १. १. ६३) कर्णिम् ( ३. १. ३०) इत्यनयो ये स्पष्टपा ॥ ११२॥ नवसन्तस्वापिकानामर्यप्रत्यायकत्वरूपप्रत्यय चानुपपचिरत नाह। अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे ।। ११३ ॥ यस्यार्पः प्रकृत्या प्रत्याय्यते सो ऽपि प्रत्यय इत्यस्याप्यनकारात्तस्प प्रत्या यत्वमिति न दोषः । स्वार्थ इन्यस्य स्वीपप्रकृत्यर्थ इत्यर्थः । महासंज्ञाबलादी- कासयामन्यानुपस्थितिरस्या बीजम् ॥ सुपि स्थ. ( ३. २. १) इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टपा ॥ ११३ ॥ योगविमागादिष्टसिद्धिः ॥ ११४ ॥ इष्टसिद्धिरेव ने त्वनिष्टापादनं कार्यमित्यर्थः । तवत्समानविधिकद्वितीययोगेन विभक्तरयानित्यत्वज्ञापनमेतद्वीजम् ।। ११४ ।। पर्यायशब्दाना लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥ ११५ ॥ तनतत्रान्यतरस्यो विमाषा वेति सूत्रनिर्देशज्ञापितमिदम् ॥ ११५ ॥ निषेधाश्च वलीयोस । मीमांसकरीत्यति। विधेकपनीयत्वं निपेशाप विशेषविषयत्वमित्येवमुमयसमत्वादिकल्पापारी । विध्युन्मूलनायेति । यदि हि निषेधस्य बलीयस्त्वं न स्यातर्हि तेन विम्युन्मूलन न स्यात । यतश्च तस्य विम्यु- न्मूलन दृश्यते अतस्तस्य चीयस्त्वमिति । ११२ ॥ योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ तत्तासमानेति । यथा भुपीति योगस्थ पति आनित्यत्वं धर्यते । अन्यथा तपथ्यादिति ज्ञापन कियने-पर्यस्यानरयावमिति । तेन इष्टिसिद्धिरेच कार्यति सिद्धम् ॥ ११४॥ B.A.स दुर B. स्पष्ट B. प्रत्यायो. ४ CG.H.संत परिभाषामादापानि नापा.

·१९२ परिमाधेन्दुशेखरः [परि.११६,10 ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ।। ११६ ॥ स्पष्टमेव पठितव्येऽनुमानाद् बोधनमसार्वत्रिकार्यमित्यर्थः । तेन ज्ञापक- सिद्धपरिभाषयानिष्टं नापादनीयमिति तात्पर्यम् । भाष्येऽपि वनितमेतन्या- सूत्रादौ । ज्ञापकेति न्यायस्याप्युपलक्षणम् || न्यायज्ञापकसिद्धानामपि केषा- चिकपनमन्येषामनिवत्वबोधनायेति भावः । यया तत्स्थानापने तद्धर्मलाम इति न्यायसिद्धं स्थानिवत्सूत्रं ज्ञापकासिद्धं च तंत्रानल्विधाविति ॥ ११६ ।। ननु द्रोग्धादोग्धा दोढाद्रोढत्यादौ घत्वादीनासिद्धत्वात्पूर्व द्वित्व एकत्र घत्वमपरत्र ढस्पमित्यस्याप्यापत्तिरत आह । पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे ॥ ११७ ॥ द्वित्वभिने पूर्वत्र कर्तव्ये परमसिद्धमित्यर्थः । पूर्वप्रासिद्रम् ( ८.२.१) इत्यधिकारमय शास्त्रमस्या लिङ्गम् ॥ यत्र च सिदवासिद्धत्वयोः फले विशेष. स्तत्रवेयम् । कृर्द्धिरित्यादौ जश्त्वात्पूर्वमनन्तरं वा द्वित्वे रूपे विशेषाभावेन नास्याः प्रवृत्चिरित्यन्यन्न विस्तरः ॥ सर्पस्य द्वे (८. १. १) इति सूने भाष्ये स्पष्टेयम् ।। ११७ ॥ पूर्षत्रासिद्धीयमद्वित्वे । अस्या लिङ्गमिति । पूर्वत्रासिदमित्यधिकारभवं यन्छासं तस्य व्याख्याकरणवेलायो तदेकवाक्यतापमं पूर्वधारीदं शास्त्रं भवति । तथा च वाक्यार्थे कृते इदमसिहं भवति । पूर्वस्मिन्कर्तव्ये इति वाक्पार्थे जाते आदित्वे इति तत्र उपस्थितं भवति । तथा च द्वित्वभिन्नकार्य इदमसिद्ध दिग्वे फर्तध्ये तु सिद्धमित्यनेन 'पूर्वत्रासिद्धमहिन्ये' इति वदन्तः परास्ताः। पतेन नाम पूर्वशासिद्धत्यधिकारमवशासस्थलिड्दवचननेत्यर्थः इति ॥ ११॥ , C.om. अपि. २ Coसिद नवान. C.G. 'भाशासमस्या कापा. H. भवशासत्वमम्या रिङ्गम. B. पटेवा. ३ ·परि. 9011] परिमापेन्दुशेखरः ननु गोप्वश्वेषु च स्वामीत्यादिवगोवश्वानां च स्वामीत्यपि स्यात्स्वामीश्वर (२. ३. ३९) इति स्त्रेण पठसप्तम्योविधानादत आह । एकस्या आकृतेश्वरितः प्रयोगो द्वितीयस्या- स्तृवीपस्याश्च न मविप्पति ।। ११८॥ यत्रान्याकृतिकरण मिन्नार्यस्वभावना तैद्विषयोयं न्याय इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ श्चानुप्रयुज्यने ( ३. १. १०) इति सूत्रै माय स्पष्टेयम् ॥ ११८॥ ननु विभ्याधेत्यादी परत्वादलादिःशेषे वस्य संप्रसारणं स्यादत आह । संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् ॥ ११९ ॥ तदाश्रयं संप्रसारणाच (६. १. १०८) इति पूर्वरूपम् ।। वस्तुती लिटषभ्यासस्प ( ६. १. १७) इति सूत्र उमयेपाहणस्पोमयेषां संप्रसा- रणमेय यया स्यादित्यर्पकायेनेदं सिद्धमित्येषा व्यर्षेनि लिट्यम्यासस्यति सूत्रे माध्ये स्पष्टम् । फलान्तरान्यपासिद्धिरपि तत्रैव भाप्ये स्पष्टा । जीव संबद्धोः एकस्या आकृतेरिनि। मिनार्थत्वसंमायनेति । मकृते गोषु अश्वान स्वामी पत्र माना यामी गोषु वर्तते इति मिहासमादनास्तीनि परिमापाप्राहि- पेति ॥११८॥ संप्रसारणं तदाश्रयं चेनि। वस्तुतातिामापीनारमयेामहणेने यशाप्यते । नेपं परिमापा, तिमपंपांनहाय सामोद संभसारणमेव कर्तप्पमिापति. समिति नरयाः॥१२९॥ . , Cीयापास्तृतीयापार.G. द्वितीयस्यास्तृतीपाय. B. नहिपये. B.Rषमाध्य. B.H.on. कार्य. RA. ५ ·परिभाषन्दुशेखरः [परि. १२. (६. १. ३१) इत्यादौ संश्चडोरित्यादि विषयससमीति तत्रापि न दोष इत्यन्यत्र त्रिस्तरः ॥ ११९ ॥ यत्त कचिद्विकृतिः प्रकृति गृह्णाति ॥ १२०.१॥ तेन निसमुपविभ्यो हः ( १. ३. ३०) इत्यत्र हामहणेन हेलो प्रह- णसिद्धिः ॥ तथा औपदेशिकप्रायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥१२०.२॥ तेन दादेर्धातोः (८.२.३२) इत्यत्रौपदेशिकधातोरेव प्रहणमिति तन । तयोर्निर्मूलवादाण्याव्यवहतत्वाच्च । न च विकृतिः प्रकृति गृहातीति पहिल्या (६.१ १६) इति सूत्रस्यभाष्येणाचायास्तिरस्काराच्च । निसमुपविभ्यो द इस्या द्वेषो ऽनुकरणे सौनः प्रयोगः । आत्त्वविषय एवात्मनेपदं प्रयोगस्याना- मेवानुकरणस्य घुसंज्ञास्त्रे भाष्ये स्पष्टमुक्कवादित्यन्ये । अन्त्यापि तत्रतत्रोपदेश' ग्रहणं कुर्वतः सूत्रकृती वार्तिककृतश्वासमता । इह हि व्याकरणे सर्वेष्वेव सानुबन्धकमहगेषु रूपमाश्रीयते यत्रास्यैतद्रूपमिति रूपनिहिश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोग तस्मिथ लौकिके प्रयोगे सानुबन्धकानां प्रयोगो नास्तीति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते क उपदेशो नामेति घेसंज्ञासूत्रस्थ. भाष्येण प्रायोगिकासंभवे तद्ग्रहणमित्यर्यस्य लाभेन भाष्यासमता च ॥ माध्ये सानुबन्धकेत्यादि प्रकृताभिप्रायेण 'दादेरिति सूत्रे दादिपदस्यौपदेशिकदादि- स्वरति लक्षणेति न दोष इत्यन्यत्र विस्तरः ।। . C.पादों संग्रटोनियादिविषय; B.इत्यादिविषय. १ C.धानोमणमिति. B. H. om. पास्येतदमिनि. CH. रूनिप्रदान ५ B. B. पुर्मज्ञामध.

·परे...] परिमारनुशेपरः पदापि नवनवा इमिदीनात्यादी उप्रयुताविकरमा पकिस्ता पति देभिदितेन्यादावारः (७. २. १०) इति इणनिषेधः स्पाइत बाह। दितपा पानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गगेन च । यत्रैकान्ग्रहणं चत्र पञ्चैतानि न यति ॥ १२०.३ ।। अनुवन्ध निर्देशो विधा सरूपण दिन इत्यादिपदेन च ॥ इन्ति याति वाति । सनीदन्त (७. २. १९) इति सूने मरति । दोहो ऐडचि (६.१.६३) अनुदारहितः (१. ३. १२) दिवादिम्पः श्यन् (३. १. ६९) एकाच उपदेदो (७. २. १०) युदाहरणानि 11 दिवं सनापन्ताः ( ३. १. ३२) इति भूवादयः ( १. ३.१) इति च धातुत च भवत्येव गुणो यकोः (७.४.८२) इत्यादिभिनिवेधानन्यस्त्वकल्पनात् । तेन भभावो ऽप्यजी इत्यादौ मनि । अत एव दितः (७.२.१४ इति सूने कैयौ यत्रैकाग्रहणं किंचिदिति पाठः ॥ एकाच उपदेशे ऽनु- दाचात् (७.२ १०) इति सूत्र एकाग्रहणेने देशानुमापा ज्ञाप्यते । सम्पपोपदेशे ऽनेकाचामुदात्ततस्यैव सत्वेन तयध्य स्पष्टमेवेति । तापिन । रितपा सपानुबन्धनति । तदपि नेति। एकारमहरप बधियावादमाव- इपकावात् । अन्यमा तत्रापि निपेश: स्यात् । न च वरिन्युपदेशे पकार विपने, अनः न नमारमधमेशाग्ग्रहणं कामिनि पेन । माक्षादेशसभा -www.avr-w -N4 1 r B. नरिमनी C.परि नयन रेमितिमा १ . स्पातप्रा.G.म्पानदार पनि. B. भरने. ५ B. पुरम २. ६P. VirB.CG.H. भानुन C.पधारा. C. नविन ७ ·परि. १३.] परिमापेन्दुशेखरः १९७ दोषोपन्यासवपङ्लाकि दोषानुपन्यासेन तत्रेडिट: । यङ्लोपेत्यादि । माप्ये तूपक्रमोपसंहारवलेन न पत्रिपथम् । किं च तस्य तहिषयकावे यल्टोपे स्थानिवस्वत्येव यल्सक्युपायाप्रदर्शनेन न्यूनतापचिरिति वाभ्यम् । इद्विषये पलको लोकेऽनमिधानेन छन्दसि सर्वविधांना वैकल्पिकत्वेन च तत्र दोपा. नुपन्यासेनादोपात् । अन्यथैकानदणं किमर्थमिति प्रश्नस्योत्तरत्र जागर्यमिद षष्यमित्युत्तरस्य च भाष्ये निरालम्बनतापतेः । न चार्धधातुकाक्षि धातोरे- काव इति विशेषणम् । एवं च निमिरसतीत्यादावुत्तरखण्डस्य धातोरेकाच्चम- स्येवोत्तरखण्डे ऽस्तिखवदेतच दयते: (७.१.९) इति सूने माध्ये स्पष्टम् । एवं च प्रकृतभाण्यासंपतिरिति वाच्यम् । आक्षेप : आक्षितस्यान्वये व माना- भायात् । अङ्गावं तु विशिष्ट एवेत्येकाचो द्वे (६. १.११ इति सूत्रे माध्ये स्पष्टम् । निरूपितं च तनादिशेषे शन्देन्दुशेखरै ।। धातुत्वं तूचरखण्ड एव । अत एवैशाचो वशो भए झपन्तस्य स्वोः (८.२.३७ ) इति सूत्रे धातोरवयव. न होप न्यमिग्याह- किं चति । यथा लोपे कुते स्थानिमन्वेनेति तथा पल्- शरि उपायो न दर्शितः इति तेषां माप्ति परिमापा वर्तते इति च न्यूननागनिरिति भाग्यम् । उत्तरम् अद्विपये इति । सबचं सुदं चेति । ततः पूर्वपक्षिसिद्धा. तिमोर्मध्ये अपर कश्चिदुवाचन घेति । तस्यायमाशयः । बक्षितानुकूलं भाम्पमेकदेश्पूक्तिः न तु सिद्धान्तभनम् । अतो भाम्पत्यपूर्वपक्षापोत्तरं एक- देश्यक्तामति देयम् । म तु सिद्धान्तभूतम् । इविषयेत्येकदेश्यक्तिस्तु कयमिति दुश्यते । एकाच त्यस्य आधधातुकादिरयम्य विशेषणाद, धानुग्दस्य सा. बाण्टे पर्थस्य सदाद तिमिरमतात्यत्र तान्त उत्तरखण्टे पाग्दैन निरसिद्धः पूर्वोक्तमाप्यासंगतिरिति । अत एवेति । उत्तरखण्डस्येव धातु- नेत्यर्थः । एकाची वश इति मुझे वैयधिकरण्येनान्दयस्य फलमुक्त-- , B.C.G.H. तद्विपयाचे. १ C.G. 'धानकामिनि दिशेय. ..G.om. भाध्ये, गरपयवस्यैकानिति. " ·परिमापेन्दुशेखरः [परि.१२. भाथ्यानुकत्वादेकाज्ग्रहणस्य वधिव्यावृत्यर्थमावश्यकत्वाच । न च यघिः स्थान्यु. पदेश एकाजेवेति वाच्यम् । साक्षादुपदेशसंभवेनैतद्विषये स्थान्युपदेशाप्र- हणार्दुपदेशत्वावच्छेदेनकाजित्याच ॥ किंचोत्तरार्थमेकाऽग्रहणम् । अत एव जागरितवानियादावुपदेश 'उगविमादाय युकः किति (७. २. ११) इतीपिनषेधो न । तत्रोपदेश इत्यनुवृत्तिश्च स्तीमित्यादाविपिनषेधाये. याकरे स्पष्टम् ॥ न च भाष्ये यङ्लोपे बेनिदितत्यादाविट्मवृत्यर्थमुपदेशेऽ नुदाचादेकाचः श्रूयमाणादङ्गादित्यर्थे सनीट्मतिषेधो वक्तव्यो बिभित्सतीति स्थान्युपदेशग्रहणे मानामावाद । उपदेशत्यावच्छेदेन एकाज पाहा, न तु स्थान्यु- पदेशबावच्छेदेनोति तस्यार्थववादिति । किं च । एकाग्रहणस्य उत्तरार्थश्वमपि प्रयोजनं वक्तुं शक्यते । अत एव जागरितवानित्यत्र इग्निषेधो न । तथाहि । जाग इत्यस्मात् निष्ठाक्तमत्यये कृते नित्यत्वाद् गुणे कृते पश्चादिरगमो मवेद इति तदर्थमेकाग्रहणमावश्यकम् । न च सत्र उगन्तवामावादेव म इनिषेध इति वाच्यम्।युकः कितीति सूत्रे उपदेशे उगन्तन्वं गृहीत्वा स निषेधो भवतीत्युक्तत्वेन अदोपात् । तत्र उपदेशे इत्यनुवृत्तिः स्तीर्णमित्यादी आवश्यकी । अन्यथा तब इन्वे उगन्तत्वाभावादिट् स्यादिति । अत्र भाप्यविरोधमाशहते । न च भाष्ये इति । भाष्ये भिदित्ता इत्यादिरूपसिद्धयर्थं एकाचः श्रूयमाणादकादिति पक्ष उत्थापितः। सच न सिद्धान्तमूतः । किंतु पकदेश्युक्तः । ततः विभिरसतारपत्रापि न भूपमाण पकाच् इति मनसि गृहीत्वो सनीट्मतिपेप इति । तथा यइलुकि न दोषो- पन्यास उक्तः। एवं पतत्र भाष्यकाराणामिहागम इष्टः । स चानया परि- भापति भाष्पविरोधः । न च नास्ति भाज्यविरोध:--पदलोपे इत्युपलक्षणं पल्लक इति । एवं च लोप हव लुकि अपि व्यवस्था भवेत् इति वाश्यम् । उपक्रमोपसंहारपलेन तस्य लुम्विषयवाभावनिश्चयात् । अथवा स्वीकृते तथावे naamaviinwror-- ३ B. उपदेशत्वावछिन्नेन B. गम्तमादाय. B. कृत्तिश्यास्ति नजिमि G. वृत्तिातु स्तीणमि. C. मान प्रतिपंधो. - ४ ·परि. १२. परिमापेन्दुशेखरः १९७ दोषोपन्यासवपब्लाक दोपानुपन्यासेन तत्रेडिष्टः । यलोपेत्यादि। माय तूपक्रमोपसंहारवलेन न यलग्विषयम् । किं च तस्य तद्विपकत्वे यल्लोपे स्थानिवत्वस्येव यलक्युपायाप्रदर्शनेन न्यूनतापतिरिति वाच्यम् । इडिपये यलको लोकेऽनभिधानेन छन्दसि सर्वविधाना वैकल्पिकत्वेन च तत्र दोषा- नुपन्यासेनादोपात् । अन्यथैकाग्रहण किमर्थमिति प्रश्नत्योत्तरत्र जागमिह यध्यमित्युत्तरस्य च भाष्ये निरालम्बनतापते. ॥ न चार्धधातुकाक्षिप्तधातोरे- काव इति विशेषणम् । एवं च विमिरसतीत्यादावुत्तरखण्डस्य धातोरेकामवम- सवोचरखण्डे ऽस्तित्ववदेतच दयतेः (७.४.९) इति सूत्रे माध्ये स्पष्टम् । एवं च प्रकृतभाष्यासंगतिरिति वाध्यम् । आक्षेप आक्षिप्तस्यान्वये च माना- मावात् । अङ्गत्वं तु विशिष्ट एवेत्येकाचो द्वे ( ६. १.१) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । निरूपितं च तनादिशेपे शब्देन्दुशेखरे । धातुत्वं तूत्तरखण्ड एव । अत एवैकाचो वशो भए अपन्तस्य स्वोः (८. २. ३७ ) इति सूत्रे धातोरवयव. न दोप इत्यभिप्रेत्याह--किं चोति । यथा लोपे कृते स्थानिनावेनेति तथा यत्- कि उपापो न दर्शितः इति तेषां मनसि परिभाषा वर्तते इति च न्यूनतापतिरिति चाच्यम् । उत्तरम्-इट्विपये इति । सवचं स्पृष्टं चेति । ततः पूर्वपक्षिसिद्धा. तिनोमध्ये अपरः काश्चदुवाचन चेति । तस्यायमाशयः ! दीक्षितानुकूल माध्यमेकदेश्युक्तिः न तु मिद्धान्तभूनम् । अतो माध्यस्थपूर्वपक्षस्योत्तरं पक. देश्युक्तमिति देयम् । न तु सिद्धान्तभूनम् । इविषयेत्येकदेश्यक्तिस्तु कथमिति घेदुरयते । एकाच इत्यस्य आधधातुकादित्यम्य विशेषणात्, धानुवस्य प उत्तर- घण्टे इत्यर्थस्य सश्चात् बिमित्सीयत्र उत्तरखण्टे धातावेन निषेधसिद्धे. पूर्वोत्तमाध्यासंगनिरिति । अत एवेति । उत्तरखण्डस्येव पातु. त्वेनेत्यर्थः । एकाचो वश इति सूत्रे वैयधिकरण्येनान्वयस्य फलमुक्त तान्त १ २ B.C.G. H. तद्विपयाचे. C.G. 'पातकाजिति विशेषणम्. B. सूत्रभाध्ये, G. om. भाध्ये, B.C. धानोरक्यवस्यकानिति.

·१९६ परिभाषेन्दुशेखरः {पार, १२. भाग्यानुकत्वादेकाऽग्रहणस्य वधिव्यावृत्यर्थमावश्यकत्वाञ्च । न च यधिः स्यान्यु- पदेश एकाजेवेति वाध्यम् । साक्षानुपदेशसंभवेनैतद्विषये स्थान्युपदेशाम- हणाद्वैपदेशत्वावच्छेदेनकाजित्याच ॥ किंचौतरार्थमेकाप्रणम् । अत एव जागरितवानियादावुपदेश उगत्वमादाय युकः किति (७. २. ११) इतीनिषेधो न । तत्रोपदेश इत्यनुवृत्तिश्च स्तीर्णमित्यादाविनिषेधाये. त्याकरे स्पष्टम् ॥ न च भाष्ये यङ्लोपे बेनिदितत्यादाविट्मवृत्त्यर्थमुपदेदोऽ नुदातादेकाचः श्रूयमाणादङ्गादित्यर्थे सनीटप्रतिषेधो वक्तव्यो बिभिरसतीति स्थान्युपदेशग्रहणे मानामावाद । उपदेशन्वावच्छेदेन एकाज पाहा, न तु स्थान्यु. पदेशग्वावरच्छेदेनोते तस्यार्थवत्वादिति । किं च । एकाग्रहणस्य उत्तराधरवमपि प्रयोजनं वक्तुं शक्यते । अत एव जागरितवानित्यत्र इग्निपेधो न । तथाहि । जागृ इत्यस्मात् निष्ठाकप्रत्यये कृते नित्यत्वाद् गुणे कृते पश्चादिवागमो भवेत् इति तदर्थमेफारग्रहणमावश्यकम् । न च तत्र उगन्तवामावादेव न इनिषेध हति वास्यम् । युकः कितीति सूत्रे उपदेशे उगन्तन्वं गृहीत्वा स निषेधो भवतीयुक्तत्वेन अदोषात् । तत्र उपदेशे इत्यनुवात्तिः स्तीर्णमित्यादी आवश्यफी । अन्यथा तब इत्वे उगन्तस्वाभावादिद स्पादिति । अत्र मायविरोधमाशहते । न च भाप्ये इति । भाष्ये पेभिदिता इत्यादिरूपसिद्धयर्थं एकाचः थूपमाणादादीत पक्ष उत्थापितः। स च न सिद्धान्तभूतः। किंतु १कदेश्यक्तः । ततः विभिरसतारपत्रापि न भूयमाण एकाच इति मनसि गृहीयोक सनीमतिषेध इति । तथा यलकिन दोषो. पन्यास उक्तः । एवं पतत्र भाष्यकाराणामिहागम इष्टः । स पानया परि- मापयति भाम्पविरोधः । न च नास्ति भाष्पविरोध:--पटोपे हायुपलक्षणं पलुक इति । एवं च लोप इव तृकि आप व्यवस्था भवेत् इति वाश्पम् । अनमोपसंहारबछेन तर विषयामापनियाद अपातको तथास्य +rewwww २ B. उपदेशलावारिसन्न. B. उगम्ममादाप, B. सियास्ति नामि G. वृतिस्त स्मामि . C.मनिमनिधो. - ४ ·परि.11.1 परिमापेन्दुशेमरः ११७ दोषोपन्यासवद्यब्लाक दोपानुपन्यासेन तत्रेडिटः । योपेत्यादि मान्य तूपक्रमोपसंहारमलेन न यविषयम् । किं च तस्य तविषयकस्वे योपे स्यानिवस्तस्येव यलुक्युपायाप्रदर्शनेन न्यूनतापचिरिति वाच्यम् । इडिपये यल्लको लोकेऽनमिधानेन धन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वेन च तत्र दोषा- नुपन्यासेनादोषात् । अन्ययकाउग्रहणं किममिति प्रश्नस्योत्तरत्र जागर्त्यर्थमिद पायर्षमित्युचरस्य च भाष्ये निरालम्बनतापतेः । न चार्धधातुकाक्षितधातोरे- काव इति विशेषणम् । एवं च विभिरसतीसादात्तरखण्डस्य धातोरेकाच्चम- स्त्येवोत्तरखण्डे ऽस्तिस्वयदेतच्च दयतेः (७.४.९) इति सूत्र भाष्ये स्पटम् । एवं च प्रकृतभाष्यासंगतिरिति वाध्यम् । आक्षेप : आक्षितस्यान्वये च माना. मावात् । अङ्गत्वं तु विशिष्ट एवेन्येकाचो है (६.१.१) रवि सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । निरूपितं च तनादिशेषे शन्देन्दुशेखरे ॥ धातुत्व तूत्तरखण्ड एव । अत एकाचो वशो भए अपन्तस्य स्वोः (८.२.३७ ) इति सूत्रे धातोरवयव. नदोष हत्यभिपेरयाह--कि चेति । यथा लोपे कृते स्यानिनावेनेति तथा पह. लाक उपायो न दर्शितः इति तेषां मनसि परिमापा वर्तते इति च न्यूनतापारित्ति थाध्यम् । सरम्-इद्विपये इति । सुवचं सुदृष्टं चेति । ततः पूर्वपक्षिसिद्धा- तिनोर्मध्ये अपरः काश्चिदुवाच-न चेति । तस्यायमाशयः । दीक्षितानुकूल माध्यमेकदेश्कि न तु विद्धान्तनम् । अती भाष्यस्थपूर्व पक्षस्योचरं एक- देश्यक्तामिति देयम् । न तु सिद्धान्तभूतम् । इविषयायेकदेश्यक्तिरतु कथामति चेदुच्यते । एकाच बग्यस्य आर्धधातुकादिश्यम्य विशेषणाव, पानुरवस्य र उमर अण्डे इत्यर्थस्य सच्चात् बिभिसतीत्यत्र तान्त उत्तरखण्डे पानुग्वेन निषेधसिद्ध पूर्वोक्तमाध्यासंगतिरिति । अत पवेति । उत्तरखण्डस्यैव धातु- वित्यः। पकाची वश इति सूत्रे वैयधिकरप्येनान्वयस्य फला- , B.CG.H. तद्विपयर दे, २ C.G. 'धातोरेकाजति विशेषणम् , B. भूत्रभाष्ये. G. om. माध्ये, B.C.धानोरवयवस्यकाजिति r ·- १९८ परिमायेन्दुशेखरः [परि. १२१,१२२ स्यैकाच इति वैयधिकरण्येनान्वये गर्धसिद्धिः प्रयोजनमुक्तं भाष्ये न तु प्रसिद्धमजर्घा इति । अजी बेभिदीतीत्यादौ नम्श्यनादयस्तु चर्करीतं चेत्य. स्यादादौ पाठेन यलगन्ते गणान्तरप्रयुक्तविकरणस्याप्राप्त्या न भवन्ति । छान्दसत्वादेव कार्यान्तराणामपि छन्दसि दृष्टधयोगेष्वदृष्टानाममावो बोध्यः । भाषायां तु तादृशानामभाव एव । रितपशपादिनिर्देशास्तु भवतेरः (७. ४. ७३) ईत्यादिसूत्रस्थतन्निर्देशवन्नार्थसाधका इत्यन्यत्र विस्तरः ।। १२०.३ ॥ ननु जभोऽचि रधेश्च नेटयलिटीत्येव सूज्यता किं दो रेधिग्रहणेनेत्यत आहा पदगौरवायोगविभागो गरीयान् ।। १२१ ॥ प्रतिवाक्यं भिन्नवाक्यार्थबोधकल्पनेन गौरवं स्पष्टमेव ।। परंतु भाष्यासं. मतेयम् । टासि (७. १. १२ ) इति सूत्रस्पभाष्यविरुद्धा च । तत्र चेना. देशेकारप्रत्याख्यानं योगविमागेनैव कृतमिति बहवः ॥ १२१ ।। अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ १२२ ।। । गर्घ इति । अमसिद्धं प्रयोजनं भाध्ये उक्तम् । पदि च धातुत्वं समूहे स्पातदि अजः इति प्रसिद्धोदाहरणं देयं स्यात् । धातोरेकाच इत्यर्थे गर्दप् इति स्यात् । धातुत्वस्य विशिष्ट विद्यमानन्वाद इति । पातोरवयवस्य एकाच इत्यथै दम् इत्ये. का सत्वेन गप इत्युक्तमेव साधु । नमश्यनादय इति । चरीतं चोत्तं वार्तिकम् । यस्लुकि गणान्तरप्रयुक्तं विकरणं न भवतीति । ननु परति चेत्पनेन वादि- पठितानामेव लुग भवतीति कुनो नातं तथापि स्वादिति क्षेत। ग्यासिन्यायमा प्रिय सर्वेयां ग्रहणाद । असति बाधक प्रमाणानां सामान्य पक्षपातात् इति विक ॥१२०.३॥ C. H. रितपशिलदि १ B. H. स्यादिस्यतन्निर्देश; C.G. इत्यादिमत्ररपनिर्देश B, द्विराधिकरणे;C. H. द्विाधियह + B. विभागों क्लीयान्. ५ B.G. H. पैनादेश इकार', ·परि.१२३ परिमापन्दुशेखरः एओ और्चस्त्रयो नितेषा भाष्ये । तत्रानेकपदवटितसूत्रे प्रायेण पदलाघवविचार एव न तु मात्रालाधवविचार इत्यू ३ कालो ऽच् (१. २. २७) अपृक्त एकाल् ( १. २. ४१) इत्यादिसूत्रेषु माध्ये घनितम् । तत्र हि सूत्रे ऽल्महणाल्महणयोर्विशेषविचारे संज्ञायां हल्ाहणं प्यक्षत्रिय (२. १, ५८) इति सूत्रे ऽणिजोरिति वाच्यमिति त्रीणि पदान्यल्पहणे तदेकं स्वादिलोपे हल्ाहणं पति सूत्रऽणिनोरिति न वाच्यमयुक्तस्येति बाध्यमिति त्रीण्येव पदानीति नास्ति लाघयकृतो विशेष इत्युक्तम् ।। अचिनु (६.४.७७) इति सूत्र इण इत्येव सिद्ध स्वोरिति संमृद्य ग्रहणान पूर्वेणेग्रहणं तत्र विमक्तिनिर्देशे संमृघ प्रहणे चे सार्धास्तित्रो मात्रो इण्हणे तिम्रो मात्रा इति लसूत्रे भाथ्योकेस्त- योतः श्यनि (७.३.७१) इति सूत्रे शितीति वक्तव्यं सत्रायमप्यर्थः प्टिवुझमु- अर्घमात्रालाघवेनेति । वनितेषेति । पर हर इस्वादेशे इति सूत्रपत्या- स्थानावसरे पयः इस्त्रा अपि स्युरिति पक्षे उक्तं माध्ये यदि एसो हावाः स्पाताई तानेद उपदिशेदशराविद इति लाघवाद । पतेनेयं सूचिता। इति शिवम् ।। १२२ ॥ इति श्रीमदभ्यंकरोपाव-महामहोपाध्यायबामुदेवशाविविरचिता पारेमापन्दु शेखरव्याख्या तत्वादशांभिधा समाप्तिमगमत् ।। शुभं भवतु । श्रीः।। www www. १ २ . B.G. H. K. सूत्रयोर्भाध्ये निता, P. वाच्य भति त्रीणि B.C.G. H. K. पास्यामिति नत्र त्रीणि. B. इत्पेर वक्तव्ये बोरिति संमृय सग्रहणान्पूर्वे,. P. पहले च; B.C.G. H. om. च. ५ C.K. मात्रा इण रति तिखो. ६ B.K.लयमा C.G. तत्राप्ययमर्थः.

·अथ परिभाषाणामकारायनुक्रमेण सूची व्याडिपुरुषोत्तमदेवसरिदेवनागेशकृतामु परिभाषावृत्तिषु निर्दिष्टा अनुक्रमाङ्काः ग्याडि. परि. पुरुषोत्तम सीरदेव नागेश एचन परि. वृति परि.वृत्ति परि. शेसर १०४ ४९ -- ३४ ७१ ९२ - अकृतन्यूहाः पाणिनीया अनवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः अनन्तरस्य विधिर्वा भवति... अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य अनिनस्मन्महणान्यर्थवता... अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे... अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदमनिग्यम्... १६ १७ ५२ १०७ ११२ ७७ ६५ १२५ ११३ अनेकान्ता अनुबन्धाः ४. अन्तरगादप्यपवादो बलीयान् अन्तरद्वानपि विधीन्बाहिरनो लुग्बाधते अन्तरगानपि विधीबहिरगो ल्यबाधने अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थः... ५७ ૬૮ ५२/ ५४ ३४ अभेदका गुणाः ६५ ५७ १०९ अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकमावो नास्ति अर्थवद्हणे नानकस्य अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं... २० २० १ १ ९ १४ ·२.० परिमाषेन्दुशेखर [परि. १२१ (७. ३. ७५) इति सूत्रे शितीति ने कर्तव्य भवतीति भाष्ये न केवल मात्रालाघव यावदयमध्यर्थ इति कैयटोके प्रायेणेति शिवम् ।। १२२ ॥ श्रीमदुपाध्यायोपनामकशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभकृतः परिभाषेन्दुशेखर समाप्त. ॥ जर्मण्यदेशोद्भवेन पुण्यग्रामस्थशिक्षालये सस्कृतविद्याधिकारिणा कोल्हो ना शोधितमिद भारतदेशोद्भवेन भाण्डारकर प्राच्यविद्या मंशोधनमन्दिरस्थ-सस्कृत- प्राध्यापकेन महामहोपाध्याय-अभ्यकरोपाह-वासुदेवशास्त्रिसुत काशीनायनामा पितृचरणसेवया लब्धज्ञानलवेन नवोपलब्धानेकहस्तलिखितानि दृष्ट्वा पुन सशोधित तद्विरचिततत्वादर्शनाम्या टीफया बहुभि परिशिष्टश्च सह सपादितम् ॥ ॥ शुभ भवतु ।। AAAM www narrow Man MAAI २ CH न वक्तव्य भवतीनि A. reads इति श्रीमदुप ग्यायोपनामक शेखर सपूण । सतीगभजनागोजी. भहन शिवसुनुना । रचितो य सतां प्री ये भाष्यगूढार्थदर्शक | गजयःध्येकशाके (१२८) हि क्षयनामनि दत्सरे । माघ शुक्लप्रतिपदि निधो सावित्रासरे। श्रीमदभ्यकोपाहकाशीनाथस्य घनुना । व्यलेख्यय भास्करेण परिभाष-दशेसा ॥ सुमद्गल विजयनेतराम् ॥ D reads इति श्रीमदुपाध्यायोपनामा शेखर समाप्त ॥ भवानीश कराभ्यां मम. ॥ शनै १७. अगिगेनामसव सर माघशुद्धतृतीयादिन ममाप्त ॥ E rearls इनि श्रीमदुपाण्यायोपनामकशिवभट्टमुत्सती ( अपिम पृष्ठ विनष्टम् ) k reads cात श्रीमदपाध्यायोपनामक सगः ॥ शके १७६ : 'शिकी' नामसवत्सरे उदगयने ज्येष्ठ कृष्णपक्षे प्रतिपत्तिथा गुरुवासरे रात्री पुस्तक समाप्तम् । क्वताळ. करोपनाम्ना व्यङ्कटेशा मजरुष्णेन लसित स्वार्थ पग य । श्रीलक्ष्मीनरसिंह प्रसन्नोस्तु ।। शुभं भवतु॥ Grends रसाम्बाश्वभूशाक कोध्यन्द दक्षिणायन । हमन्ते पौषशुक्लन नवग्यामिन्दु- पासरे ॥१॥ नारायणाचार्यपत्री विद्यसाश्युपनामकः । वासुदेवो लिल साशु परिभापन्दु शेखरम् ॥1॥ n reads इति श्रीमद्वारा विगनन । मन् १९. कामानि कार्तिक १५ ·अथ परिमापाणामकाराद्यनुक्रमेण सूची व्यादिपुरुषोत्तमदेवसरिदेवनागेशकृतामु परिभाषावृत्तिषु निदिधा अनुक्रमाङ्काः म्याडि. परि. पुशोत्तम सीरदेव नागेश एचन परि. चि परि.वृत्ति परि. सर १०४ ४९ ३४ ७१ ९१ ९२ १६ १७ ५२ १०७ ६५ १२५ ११३ अकृतम्यूहाः पाणिनीया अद्भवृत्ते पुनर्वृत्तावावधिः अनन्तरस्य विधिवा मवति... अननरयविकारेऽन्त्यसदेशस्य अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता... अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्या... अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्... अनेकान्ता अनुबन्धाः अन्तरवादप्यपवादो बलीयान् अन्तरवानपि विधीन्बाहिरगो लग्बाधते अन्तरवानपि विधीन्यहिरहो त्यम्बाघते अपवादो ययपत्र चरितार्थ.... अभेदका गुणाः अभ्यासविकारेषु वाध्यवाधकमावो नास्ति अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं... ९३.४. ४ ५७ ६८ ५२/ १०९ २० २० १ १ ९ 26 १२२ ।

·स २२. २०२ अथ परिभाषाणामकाराय नुक्रमेण सूची स्याडि परि. पुरुषोत्तम सारदेव नागेश सूचन परि. वृत्ति परिवृत्ति परि.शेसर अवयवमसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिः... १०१ १०४ ९८ असिद्ध बहिरङ्गमन्तर। ४१ आगमशायमनित्यम् ९८ आतिदेशिकमनिस्यम् उणादयोऽध्युत्पन्नानि... उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययमहणे... २५. उपपदविभोः कारफविभक्तिः... ४८ उपसंजनिष्पमाणनिमित्तीयपवाया... उमपगतिरिह भवति उभयनिदेशे पक्षमीनिर्देशो मलीयान ६३ पद्रेशविकृतमनन्यवत् ४० पफयोगनिर्दिष्टानां सह... एफस्या आकृतेश्वरितः... ११८ पककाता: औपदेशिकमायोगिकयोरोपदेशिक... ५ ४ ८१ १२०.२ फार्यकाले संज्ञापरिभाषम् पार्थमनुमनिह फार्थी ... २ कृट्टहणे गतिफारफपूर्वस्यापि... ९३ ६२ २८ कल्पतमन्खलपु... ७६ ३६ मानिकताकृतप्रसङ्गमापापि... चिरसमुदायेऽपि... २९ १०८ सचिनवाधिकाः प्रकृतितो... चिदपवादविषयेऽपरसर्गः... ३३ ५८ कचिदेकदेशोऽध्यनुवर्तते कचिदिकृतिः प्रकृति गृह्णाति ४१ १२०.१, 1 ५८ ८ ·५ ७८ ८७ ७८ ८७ अथ परिभाषाणामकारायनुक्रमेण सूची २०३ व्याडि परि. पुरुषोत्तम सीरदेव नागेश सूचन परि वृत्ति परि. वृत्ति पर.शंसर गणकार्यमनित्यम् ११८ ९३.३ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः... गामादाग्रहणे नविशेषः ६९ गौणमुख्ययोमुस्ये... ४ ग्रहणवता मातिपदिकेन... ६९ ३१ धानुकृटं नोत्तस्त्र ज्ञापकसिद्धं न मर्वत्र ११८ तदनुबन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य... ३८ तन्मध्यपतितस्तद्ब्रहणेन गृह्यते १८ ताच्छीलिके णेऽण्कृतानि... ७३ ताच्छीलिकेषु वासरूपविधिनास्ति २८ ४३ ६७ पातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये... नभिवयुक्तमन्यसहशाधिकरणे... ३१ नयटितमनित्यम् नाजानन्तर्य बहिष्ट्रप्रकृतिः ४२ नानर्थकेऽलोन्यविधिरनभ्यास... ११३ नानुबन्धकृतमनेकाल्वम् ६ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् नानुबन्धकृतमसारूप्यम् १२ ३८ निानुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकल्प... ८१ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति निषेधाश्च बलीयांसः ११२ पदगौरयायोगविभागो गरीमान ७४ १२१ पदानाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च २७ ८८ ९७ ४ ८० ७० १ १६ ७ ८ ५ ·८७ ८ ७० ३०४ अथ परिभाषाणामकाराद्यनुक्रमेण सूची व्याडि परि पुरुपात्तम सीरदेव नागश सूचन परि. वृत्ति परि वृत्ति परि शेखर परान्नित्य बलवत् ४२ पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्ति ६४ १११। पर्यायश-दाना लाघवगौरव १२२ पुन प्रसङ्गविज्ञानासिद्धम् ८२ २१ ३९ पुरस्तादपवादा अनन्तरान् ९ ४४ पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते ૨ पूर्वबासिद्धीयमद्वित्वे ११० ११७ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानाम् पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्वम् ५३ प्रकल्प्य बापवादविषय तत प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ९० प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ६० ७२ ९३९ मकृतिवदनुकरण भवति ८६ ११४ ૨૮ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या २४ मत्ययग्रहण यस्मात्स २५ २३ प्रत्ययाप्रत्यययो प्रत्ययस्य ९२ ११४ १०२ प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्ति २८ २९ प्रधानाप्रधानयो प्रधान कार्य ९७ प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्ट २५ २६ २८ बहुव्रीही तद्गुणसविज्ञानमपि ६ ४२ बाधकान्येव निरातनानि ११० भाव्यमानेन सबणाना ३० ३१ ११ भाव्यमानोऽप्युकार २०/ मध्यऽपवादा पूर्वाविधीन ९ यत्रानेकविधमान्तय १३ यथोद्दश सज्ञापरिभाषम् २ ७८ ८ १७ ·१८ अथ परिभाषाणामकारायनुक्रमेण मूची २०५ व्यादि परि. पुरुषोत्तम सीरदेव नागेश सचन परि. वृत्ति परि. वृत्ति परि.सेसर यदागमास्तगुणीभूताः... १७ १८ ४ ११ यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे १२ यस्य च टक्षणान्तरण निमितं विदन्यते तदप्यनित्यम् यस्य च रक्षणान्तरेण निर्मित विहन्यते न तदनित्यम् योगविभागादिसिद्धिः १०० १२१ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः.. ३ १०५ लक्षणान्तरेण प्रामुवन्विधिः... ४५ তন্তু বাৰিধিনানি लुग्विकरणालुग्धिकरपायो.... ६७ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ५२ वार्णादाई बलीयो भवति विकरणेभ्यो नियमो बलीयानू ५३ विधिनियमसमवे विधिरेव ज्यायान् १०० विधौ परिभापोपतिठवे नानुवादे ९३.१० विभक्ती लिट्वविशिटाग्रहणम् २९ ७२ व्यपदेशिवदेकस्मिन् व्यपदेशिवदावो ऽमातिपदिकेन ६१ व्यवस्थितविमाषयापि कार्याणि... ६२ १२४ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः... १२० १ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्... ४३ शब्दान्तरात्माप्नुवत:... ४४ स्तिपा शपाऽनुबन्धेन निर्दिष्ट... १२०.३ श्रुतानुमितयो:... संज्ञापूर्वकपिधेरनित्यत्वम् ३ ७१ ४३ ३ २७ ५८ १ ७७ ·२०६ अथ परिभाषाणामकारायनुक्रमेण सूची + व्याडि परि. पुरुषोत्तम सीरदेव नागेश सूचन परि. वृत्ति परि, वृत्ति परि. शेखर सज्ञाविधी प्रत्यय ग्रहणे .. ७१ २७ संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं... १० ६४ संनियोगशिष्टानामन्यतरापाये... ४१ કર संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् सकृद्गतौ विप्रतिषेधे... ३९ ४. समासान्तविधिरानित्यः ७५ ८२ ६३ ८४ सर्वविधिभ्य इविधिर्बलवान सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवान् सर्वे विधयश्छन्दास विकल्पन्ते २४ सर्वो द्वन्द्वो विभषेकवद्भवति ३४ सहचरितासहचरितयोः... ९२ ११४ १०३ सांपतिकाभावे भूतपूर्वगतिः १४ १५ ३७ सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ६४ सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ४५ २६ स्वरभिन्नस्य प्राप्रवन्विधिनित्यः ४९ स्वरविधौ व्यसनमविद्यमानवत् ३२ ५३ हल्स्वरप्राप्ती व्यञ्जनमविद्यमानवत् इति परिभाषाणामकारायनुक्रमेण सूची समाता । ८०