·अच्युतप्रन्थमालाया नवमं पुष्पम् ।
श्रीभगवदादिशेषप्रणीतं
- परमार्थसारम् र
श्रीराघवानन्दविरचितेन
विवरणेन समेतम् ।
काशीस्थराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालापाच्यनव्योभयन्यायशास्त्राध्यापकेन
न्यायव्याकरणाचार्य पं० श्रीसूर्यनारायणशुक्लेन
विरचितया टिप्पण्या परिस्कृतं तेनैव संशोधितं च ।
१९८९ वैक्रमादे
प्रथम संस्करणम् १०००]
[मुल्यम् ।)

·अष्ठिप्रवरः श्रीगौरीशङ्करगोयनकाः,
अच्युतप्रन्यमालाकार्यालयः,
पासी।
मुद्रक--
श्रीधेष्ठिजयकृष्णदासगुप्ता,
विद्या विला समुद्रणालयः,
काशी।

·श्रीविश्वेश्वरः शरणम् । किञ्चिद्वक्तव्यम् । सर्पमिदमावेद्यते यदस्यामच्युतग्रन्थमालायां नवमपुष्पत्येन श्रीसूर्यनारायणशर्मविरचितया टिप्पण्या श्रीराघवानन्दविरचितेन विवरणेन च सनाथं श्रीभगवदादिशेषप्रणीतं परमार्थसारं प्रकाश- मासादयतीति । अस्य परमार्थसारस्य रचयिता भगवान् आदिशेषश्च शेषनाग पंव इति पतद्ग्रन्थस्थितात्- 'वेदान्तशास्त्रमखिलं विलोक्य शेपस्तु जगदाधारः। आर्यापञ्चाशीत्या ववन्ध परमार्थसारमिदम् । इत्यन्तिमात् पद्यात्, 'जगदाधारःजगतामाधारभूतः शेषः अनन्तो नान्यः कोऽपि विप- श्चित्' इति विवरणात्, बौद्धार्थनिरूपणप्रस्तावे लघुमजूपायां "तदुक्तं परमार्थसारे शेषनागेन-मृगतृष्णायामुदकम्" इत्यादि व्याहरतो नागेशभट्टवचनाचावगम्यते । अत एव वैयाकरणनागेशभहस्यास्मिन् महती आस्थेति तेन बहूनि पद्यानि लघुमञ्जूषायामेव व्याख्यातानि परमार्थसारविवरणं च रचितं श्रीराघवानन्दरचितविवरणवत् । परन्तु तच परमार्थसारं नानिर्वचनी. यख्यातिपरतया ध्याचष्टेऽपि तु सदसत्यातिपरतया । परन्तु अस्मार्फ दौर्भाग्येन तद्विषिधरणं नाद्यावधि अस्माकं दृग्गोचरमिति नितरां खिद्यतीच मे चेतः। एवं स्थिते व्याकरणमहाभाष्यप्रणेता योगसूत्ररचयिता चरकप्रति- संस्कर्ता च यः पतअलिः स एवैतस्य परमार्थसारस्य रचयितेति सि. द्धम् । युज्यते चैतत्-- 'योगेन चिसस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन । योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राबलिरानतोऽस्मि ॥ इत्यभियुक्तवचनात् कायिकवाचिकमानसिकत्रिविधमलक्षपण- अन्यत्रयनिर्माणानन्तरं ब्रह्मविद्याप्रकाशकासन्धनिर्माणमपि पनअले- , - ·रावश्यकर्तव्यतामावति, अन्यथा चित्तशुद्धेरुपाय प्रतिपाद्याऽपि चित्तशुद्धिफलाप्रतिपादनेन महपैन्यूनतापत्ति स्यात् । विवरणकर्ता श्रीराघवानन्दयतिश्च श्रीकृष्णानन्दशिष्य इति अस्यैव विवरणस्य प्रारम्भिकश्लोकैरवगम्यते परन्त्यय फदा भुवमल. श्वकारेति नाद्यावधि निणीतम् । विवरणसमेत परमार्थसारपुस्तक पूर्वमनन्तशयने मुद्रितमाए इदानी दुष्पापमिति पूर्वप्रकाशितेन वियरणेन नवीनया टिप्पण्या च समेत पुनरात्मान प्रकाशयति । विवरणकर्ता सदसद्विलतणाऽनिर्वचनीयानादिर्भावरूया ब्रह्म शाननिवां चाविद्येति प्रतिपादयति । टिप्पणीकारस्तु-सदसत्ख्यातिरूपा जन्याऽनात्मन्यात्माभिमान- रूपर ब्रह्मज्ञाननिषा अविद्या इति प्रतिपादयनि । विघरएफार अनिर्वचनीयस्य रजताईत्पत्ति प्रतिपादयति, टिप्प- पोकारस्तु असत एच रजतादेर्भानम् । विवरणकार अनादिर्जीघ इति, उपाधिवैशिष्ट्येन जन्य इति चटिप्पणीकार। अनादिनिधन ब्रह्म शब्दतत्त्व यदक्षर । विवर्ततेऽर्थमावेन प्रकिया जगतो यत । इति हरिमन्थस्य, हेलाराजरचिततद्वयाख्यानस्य, नागेशभट्टरचित लघुमपायाश्च दर्शनेन टिप्पणीकारमतमेव वैयाकरणानां सम्मत श्रुतिस्मृतिपुराणसमतं पातालमहाभाप्यसमत चेति टिप्पणीदर्शनाद घगत भविष्यतीति नान प्रयत्यते । पस्तुतस्तु टिप्पणीकर्तुरिह न पिंचनापूर्व मतं किन्तु मञ्जूषायां य- था नागेशभट्टै प्रतिपादितम् तदेव इचिदतरमप्यपरिवर्त्य कचिव प. रिचय लिखितमिति सहृदया विदाकुर्वन्तु- विदुषं विधेयस्य सूर्यनारायणगर्मशुक्लस्प

·विषयाः।
(१) ग्रन्थावतरणम्
(२) प्रश्नप्रकारः
(३) उत्तरम्
(४) जीवपरैक्यकथनम्
(५) विद्योदयोपायनिरूपणम्
. (६) विद्यारवरूपनिरूपणम्
(७) विद्याफलभूतजीवन्मुक्तिनिरूपणम्
(८) मुक्तस्याशरीरपातं वर्तनप्रकारनिरूपणम्
(९) विदेहमुक्तिनिरूपणम्
.
(१०) क्रममुक्तिनिरूपणम् ।

·॥ श्रीः ॥
श्रीभगवदादिशेपप्रणीतम्
-- परमार्थसारम् भर
श्रीराघवानन्दविरचितेन
विवरणेन समेतम्।
अमीषोमात्मनानाबुधधरमखिलव्याप्तमास्यामिदोष्णा
साहयुक्तमन्तःकृतसुरनिवह स्वप्रभोद्भासिताशम् ।
नत्ररकेंन्दुरूपैविलसितमनलोमाननं चित्रवर्ण
भूपाकोटिप्रदीप्तावयवावतु वो विश्वरूपं मुरारेः ॥ १॥
विघ्नपांमुमवधूय वायुपद्भक्तहगगनदीप्तिदायिनम् ।
विप्फुरत्कलभवक्त्रविग्रहं विश्वनाथमानिशं भजामहे ॥२॥
अमलकमलमध्ये सन्निविष्टायष्टिः
करजलरुहराजपुस्तकाक्षालिमाला ।
अखिलनिगमसारः सर्वभूतान्तरस्था
भवतु भवभयानां भेदनी भारती न ॥ ३ ॥
श्रीमच्छाङ्करमार्गमध्यवसति. शाखाशतालकृतः
संसारार्कगमस्तितप्ततनुभिः संसेविताहिजनैः ।
कृ.८मानन्दमहीरहोऽमृतरसापूर्णरपूर्वः फले-
चित्रां प्रीतिमुपासकेषु जनयन् जीयान् महीमण्डले ॥ ४ ॥

·परमार्थसारम् । अशेषोपनिषसिद्धवस्तुतत्त्वानुगामिनी राघवानन्दमुनिना शेपायह विमृश्यते ॥ ५ ॥ परमार्थसारसंज्ञं ग्रन्थं चिकीपराचार्यस्तस्याविपरिसमाप्तिप्रचयग- मनाभ्यां शिष्टाचारपरिपालनाय च विशिष्टदेवताप्रणामलक्षणं मङ्गलं मूल- तः सम्पादयनर्थत आरम्भापक्षितं विषयमयोजनसम्बन्याधिकारिलक्ष- णमनुबन्धचतुष्टयमाविष्करोति- परं परस्याः प्रकृतेरनादि- मेकं निविष्टं बहुधा गुहासु। सर्वालयं सर्वचराचरस्थं त्वामेव विष्णुं शरणं प्रपद्ये ॥१॥ त्वां नित्यापरोक्षमात्मानमेव विष्णु सदानन्दचिद्यनं परमात्मानं शरणं प्रपद्ये निजधामत्वेन विमृशामि । विष्णोरस्मदितरात्मत्वेऽनीश्वरत्वा- नाश्रयणीयत्वमित्यत उच्यते--परस्याः प्रधानायाः जगन्मूलकारणभू- श्रीचन्द्रधरसादाबजायमाराध्य भक्तित । नागेगदर्शितदिशा व्याख्यास्ये शेषपारिवाः ॥ १॥ तत्रभवान् परमर्षिः पतञ्जलिः कायवाड्मनसामशुद्धीः चरकमहाभाष्ययोग- सूरपाकृत्य शुद्धान्त.वरगानां मोक्षेष्ठावतां शिष्याणां 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्या महाज्ञानमेव मोक्षकारणमिति संप्र. तिपाना माझानजनकमुपनिषदर्थतात्पर्य निर्गनुमुपनिषदर्धतात्पर्यनिर्णायक परमार्थ- सारमई ग्रन्थमारभमाण विन्शुरूपा परदेवतामानमति परम् इत्यादिना परस्या:-जगत्कारणभूतायाः प्रस्नेरपि परं- कारणम् । एकम् अद्विती- यम् सर्वालयं-सर्वस्याधिष्ठानम् । सर्वचराचरस्थं-सर्वान्तयामिणम् ।

·- सटिप्पणविवरणसमेतम् । ताया प्रकृतेर्मायाशक्ते परं प्रधानं तस्या अपि स्वतोऽसत्या अस्फुर दूपायाश्च सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन प्रेरक न खलु शक्तिमतोऽन्यत्र शक्ति सती स्फूर्तिमती वा स्याद् , अन्यथा स्वातन्त्र्येण शक्तिमत्त्वमेव हीयेतेति ना- मान्तराद् भगवदुक्ति प्रसज्येत । सदानन्दचिदेकरसत्वेऽपि स्वमायाश- क्तिमाश्रित्य महदाद्ययन्यन्ततत्त्वमामतत्कार्यसमष्टिन्यष्टिदेहतद्धर्मविशेषसर्व- म्वात्मना सदापकाशमानमित्यर्थ यथाहु "सदा सृष्टिविनोदाय सदा स्थितिसुखासिने । सदा त्रिभुवनाहारतृप्ताय भवते नम" || इति । तदेव सर्वेश्वरत्वेन विष्णोराश्रयणीयल साधितम् प्रकृते परत्वे हेतु अनादिमिति । नित्यसिद्धमित्यर्थ । नन्ननादित्व प्रकृतेरप्यस्ति सादित्वे मूलप्रकृतित्वासिद्धे । “अ मूलप्रकृतित्वासिद्धेरिति । वस्तुतस्तु मायाया जन्यत्वमेव 'सोम्य यथेकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्व मृन्मयं विज्ञान भवति वाचारम्भण विकारो नामधेयं मृति फत्येव सत्यम्' इनि दृष्टान्तेन यस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम्मवतीति प्रतिज्ञयाच ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य जन्यत्वावंदनात् अन्यथा प्रतिपदव्यपदेश्याया मायाया अ- अन्यत्वे ग्रहणस्तदकारणत्वात् महाविज्ञानेन मायाविज्ञानासंभावात् सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञाया उपरोध स्यात् । अत एव 'माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरन् । अस्यावयवभूतैस्तु व्यास सर्वमिद जगत्' इति श्रुत्या मावयवत्वप्रतिपदनमुखेन सूचित जन्यत्वमुपपद्यते सावययस्य घरस्य जन्यत्वदर्शनात ! अत एव च "प्रजापतिपति विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपु गोरजयो कारण कार्यभृतयो " इति विष्णुपुराणे कार्यभूतयारिति प्रधानपुंसोविशेषण साच्यते ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
नतश्चानादित्य सिध्यतीत्याशय । श्रुतिश्च "अथ नित्यो देव एको ना
रायण" (नारा० २) इति ।
ननु जीवाना बहुत्वातत्स्वरूपस्यास्यैकत्व न घटत इत्यत उक्त बहुधा
गुहासु निविष्टमिति । गुहावदुर्विज्ञेयस्वरूपा सदसदादिप्रकारेणानिर्वा-
च्या माया गुहा तत्या सत्त्वाद्यवयवभेदेन बहुवचनम् , निमत्ते सप्तमी,
गुहासु स्वमायाशक्तिनिमित्तमेकमपि बहुधा निविष्टम् अनन्तजीवात्म
ना भासमानमित्यर्थ । श्रुतिश्च “इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते" ( क.
२-५ १९ ) इति । एव चेदुपाधीना मायाना पृथक्सत्त्वान्नैकत्वमि
त्यत उक्त सर्यालयमिति सर्वस्यालय सत्ताम्फूर्तिप्रदमुपादानमित्यर्थ ।
मायातकार्यप्रपञ्चावस्थितिहेतुत्वात् परम्य न ततोऽन्यत्व कस्यापि सभव-
तीत्यर्थ । सर्वालयले हेतु सर्वचराचरस्थमिति । सर्वेषु चरेप्वचरेषु च
देहेषु स्थितम् अध्यक्षत्वेनानुप्रविष्टमित्यर्थ । त्यामेव विष्णुमिति जीवन
बकत्व वेदान्ताना विषयोऽस्य विषयो दर्शितम् । तच्चाज्ञात विपय ज्ञात
सत्प्रयोजन भवत्यखण्डानन्दानुभवात्मकत्वादिति विषयनिर्देशात् प्रयो
जनमपि निर्दिष्टम् । ततस्तदनुभवकामोऽत्राधिकारीति व सूचितम् । एवम
र्थाद्विपयनिर्देशादेवास्यानेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षण सम्बन्ध-
श्व प्रकटीकृत इति ज्ञेयम् ॥१॥
नन्वात्मैव चेद्विष्णुः कुत सर्वेऽह ब्रह्मास्मीति न पश्यन्ति कुतो
गुहा-सदसदूपा माया तस्या सत्त्वावयवभेदेन बहुवचनम् । मायाया सावय-
व मानम् । 'मायां तु प्रकृति विद्याम्मायिन तु महेश्वरम् । अस्थावयाभूतेस्तु
व्यात सर्वमिदं जगत्' इति श्रुतिरेव । अनया श्रुत्या मायाया साक्यमत्त्वप्रतिपादने-
न जन्यत्वमाविष्टन निदयिष्यते चेतदुपरिष्टान् ॥ १॥

·परमार्थसारम् । वा 'मनुष्योऽस्मीत्यन्यथात्मानं पश्यन्तीति चेत् तद्विचाराभावादित्याह-~ आत्माम्बुराशौ निखिलोऽपि लोको मग्नोऽपि नाचामति नेक्षते च । आश्चर्यमेतन्मृगवृष्णिकाभे भवाम्बुराशौ रमते मृपैव ॥ २ ॥ निखिलोऽपि लोको जीपवर्गः आत्मम्बुराशी परमात्मामृता- व्यौ मग्नोऽपि नियमेन तत्म्वरूपोऽपि तद् नाचामति न किञ्चिदनुभवति नेक्षते न जिज्ञासते च प्रत्युत मृगनुष्पिाकाभे (तद्) मिथ्याभूतेऽनात्मनि च भवाम्धुराशी संसारहेतुभूते देहादी मूव प्रान्त्यैव रमते आलवुद्धि करोति चेति यद् एतदाश्चर्यम्। अघटितत्वेऽपि भासमानत्वान् मायामात्र- मित्यर्थः । अनेन विष्णोनिजरूपतिरोधानेन रूपान्तरप्रकाशन या शक्तिः सा मायात्र प्रकृतिरित्युपदिष्टं भवति । पूर्वश्लोकेन पुरुषस्वरूपं चोपदिष्टम् । तेन प्रकृतिपुरुषतत्त्वजिज्ञासेहारभ्यत इति चिकीर्पितं च प्रतिज्ञातं भवति २॥ कथं पुनरात्मजिज्ञासोदियात् , केन कम्य सकाशात् कथं वात्मा जिज्ञास्य इत्यपेक्षायां तदुपरत्वेन ग्रन्थमवतारयति- गर्भगृहवाससम्भवजन्म- जरामरणविप्रयोगाब्धौ। ** आत्मनः स्वप्रशावेन नित्यापरीक्षत्वेऽपि मायावशातिरोहितस्वरूप स्वं. न पश्यति इति दहादाचात्मवुद्धि यत्करोति तन्मपैव न सत्यमित्यर्थः ॥२॥ भनु सांसारिकमुवमेव पुरषार्थन्न प्रतिपनस्य जीरम्य ततो विरक्तिनस्यादिति

·७
सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
जगदालोक्य निमग्नं प्राह
गुरुं प्राञ्जलिः शिष्यः ॥ ३ ॥
जगद् आत्मानमन्यं च जीवलोकं गर्भगृहवाससम्भवजन्मजरा-
मरणविप्रयोगान्धौ गर्भ एव गृहं गर्भगृहं तत्रु वासस्य सम्भवः प्राप्तिः,
विषयोगः कलत्रपुत्रवित्तादीष्टवियोगः गर्भगृहवाससम्भवन्ध जन्म च
जरा च मरणं च विप्रयोगश्च गर्भगृहवासम्भवजन्मजरामरणविप्रयोगाः,
त एवाब्धिर्दुःखसमुद्रः तस्मिन् निमग्नमालोक्य तस्मादुत्तितीपु कश्चित्
पुमान् शिव्या तत्त्वजिज्ञासुःगुरुं "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् स-
मित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" (मुण्ड १-२-१२) इति श्रुतेः
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः" (गीता ४-३४ ) इति स्मृ-
तेश्च । तत्त्वज्ञं पुरुषप्रवरमुपेत्य प्राञ्जलिः बद्धाञ्जलिः प्राह । अयमर्थः-
प्राचीनानकजन्मविहितयज्ञदानतपोलक्षणसत्कर्मकदम्बकपरिशोधितान्तः-
करणः साङ्गाधीतसकलवेदवेदान्त. श्रुतव्याकरणश्च सहस्रेषु कश्चित्
पुमान् वेदान्तवाक्यार्थापातञानयोगाद् आत्मैव नित्यं वस्तु ततोऽन्यत्
सर्वमनित्यम् अतः सुखवत् प्रतीयमानोऽयं पुत्रवित्तकलत्रादिसंसारो
वस्तुतो दुःखमेवेति निश्चित्य ततो विरागं गत्वा सांसारिक सुखफलमा-
त्मतत्त्वज्ञानमेव काइक्षमाणस्तच्छेपत्वेन • श्रुतशमदमादिसाधनसम्पन्नो
भूत्वात्मतत्त्वसाक्षाद्रोधवन्तं जीवन्मुक्तं गुरुवरं यथाविध्युपगम्य बद्धाञ्जलिः
पप्रच्छेति ॥ ३ ॥
मोक्षशास्त्रोपदेशोऽनर्थकोऽधिकारिणोऽलाभादिति सांसारिकं पसं गर्भवासादिजन्य.
दुःखमिश्रिनत्वात् दुखमेवेति विरनिरपश्यत इत्याह-गर्भेति ॥ ३ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । प्रष्टव्यमस्ति चेत् पृच्छेत्यत्राह-- दीर्घस्मिन् संसारे संसरतः कस्य केन सम्बन्धः । कर्म शुभाशुभफलद- मनुभवति (नु) गतागतैरिह कः ॥ ५ ॥ कर्मगुणजालबडो जीवः संसरति कोशकार इव । मोहान्धकारगहनात् तस्य कथं वन्धनान्मोक्षः ॥ ६ ॥ गुणपुरुपविभागझे धर्माधौ न बन्धको भवतः। इति गदितपूर्ववाक्यः प्रकृतिं पुरुपं च मे ब्रूहि ॥ ७ ॥ दीध-अनादाविति-प्रवाहत्यापनानादित्वमित्यर्थः । जीव इति । एतन्मने जी- मोजन्यः सा च जन्ता उपाधिदैविधानअत एवाने-एम्माननाद वह शमातयो जाताः । सोहस्थादिव दानान् समन्ततो शिरिय इति पश्यति नोत्पत्तित्व तदुत्पत्तिरिति तद्याख्यानारः जीरस्य निन्याय न विगन्यांसनादाय । एवं पादयोनि आधिशिष्टौन जन्याः, दिगन्यांसमादाय च निन्याः ततदाका- रादिविशिष्टया एत धादित्वात् । अत एवाने यादिनार शोरिभाति परिग रायेषु महेषु । सत्मार्गपाधिन्यवस्थितो भानि परमात्मा ॥' इति कापति । भाति विगम्यतयेत्यर्थः । भन एरव्य नित्यमिति महामाय मंगरले। - २ ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । गहनात् मोहोऽविद्या स एवान्धकारस्तमः तेन हेतुना गहनात् दुरुच्छेदाद् बन्धनात् कर्मगुणबन्धात् कथं केनोपायेन केन या प्रकारेण तस्य मोक्षः । प्रकृतिपुरुषविभागज्ञानेन पुंसः के- बल्यलाभो मोक्ष इत्यत्राह---गुणपुरुपविभागझे धर्माधर्मी ‘कथं चन्धको न भवत इति । क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञानफलविषयः प्रश्नः । सर्व- स्यात्य इति गदितेति सम्बन्धः । अत्र प्रकृति पुरुपं च मे बहीति प्रधानं वाक्यं परमपुरुपतच्छक्तिविषयत्वाद् वाक्यान्तराणि तच्छेपभूता- न्येवेति विभागः॥ ५॥६॥७॥ उत्तरमुत्थापयति- इत्याधारो भगवान् पृष्टः शिष्येण तं स होवाच । विदुपामप्यतिगहनं वक्तव्यमिदं शृणु तथापि त्वम् ॥ ८॥ इति एवं शिष्येण पृष्टो भगवान् आधारोऽनन्तः स गुरुः तमुवाच ह किल, कथं हे शिष्य । इदं त्वया पृष्टं वक्तव्यं वस्तु विदुपामप्यतिगहनं दुर्विज्ञेयम् । तथापि वक्ष्यामि ! शृणु तच्छुवणे सावधानो भव ॥ ८॥ परिहारमारभते- सत्यमिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येन। इदम् असन्यं जगत् सत्यमिव मूलमरते येन कृतं दर्शितमित्यर्थः ।

·१२ । परमार्थसारम् । तं प्रणिपत्योपेन्द्र वक्ष्ये परमार्थसारमिदम् ॥ ९॥ ददं परमार्थतयेव भासमान सत् आत्मनोऽत्यन्तासत शशविपा- णादेश्च जन्मविनाशाभावात् तदुभयाश्रयत्वेन सदसद्विलक्षणम् अत एवं एतेन अनिर्वचनीपनगदुत्पत्ति निराला । सत्यमित्यनेन जगत आरोपितत्वं स्पष्टीकृतम् । यद्वा पूर्वपूर्ववासनावशात् सत्यत्वेनापि प्रतीति । नच असतो जगतो भाने बौद्धमतप्रवेश इति वाच्यम् । बौद्धन जगति आरोपितपयम्यायनीसरात भात्मनस्सेनानिन्य स्वागीकाराच वैपस्यात् । किश अनिर्वचनीयम्य जगत उत्पत्तिरीकारे धादिना मृदादरिख ब्रह्मणोऽपि विकारिमापत्ति भ्रमविषम विकारिता तु न कापि दृष्टची। कित रजनोत्पादसिद्धसामपीविरहे यया सामग्या रजतायुत्पत्तिस्तयैव मा. माया विषयासोऽपि हानाभ्युपगमे बाघराभाव । किमानिश्वनीयोत्पत्तिवादे तस्य नस्य रजन बागायनमा तस्य तदति नत्प्रकारकस्पन प्रमात्वापनिन । तदुक्त योगम् विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतदूपप्रतिष्ठमि ति । एतेन भावरूपा भनिर्व- मीया अविषेति चिदुम परास्तम् । सदसद्वितक्षणमिति । इदमयुनम् महित्वाइसत्यम् असद्भिवत्वात्सत्त्वमिति उभयरूपत्वमेव प्राप्नोति तर विरोधवारणाय मत्वमारोपितमिति भेदाभेदपोरिव त यान विरोध सदसद्विएशगम्य बस्तुन एरोस्याहार छाप्यदर्शनात् । अत एव सां- ज्यसूये 'नासत ख्याति' 'नानिर्वचनीयस्य तदभावात्' इति अनिर्वचनीय- क्याने माइनमारचितम् । तस्मात्मपरख्यातिवाद् श्रेयान् तदुर्फ सांरख्यसूत्रे 'सदमतम्यातिधावाधाभ्यामिति मोग। भ्रमे ज्ञानाारस्यैव वियो आरोप । सभिष्टवानाकार विहायामन्निष्टदूर स्थरारोप मानाभावात् तदा एमथुना नास्ति इति स्वरूपती बापानुभवाच य- पारिद्धिमिदं तु तदम' इति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । असत्यं महदाद्यवन्यन्तं जगद् येन मूलप्रकृतेः स्वमायाशक्तहेतोः सत्यमिव कृतं सृष्टं तमुपेन्द्र विष्णुं प्रणिपत्य भक्तिश्रद्धापुरस्सरं नत्वा इदं विद्वदनुभवासिद्धं परमार्थसारम् उपनिषदर्थतत्त्वं वक्ष्ये वक्ष्यामि।।९।। प्रकृति पुरुषं च मे बहीति प्रश्नोत्तरं तावत्संगृह्णाति- अव्यक्तादण्डमभू- दण्डाद् ब्रह्मा ततः प्रजासर्गः । मायामयी प्रवृत्तिः संहियत इयं पुनः क्रमशः ॥ १० ॥ नच ज्ञानलक्षणासन्निकण होऽनुभूतरजतस्य प्रतीतिरिति वाच्यम् । ज्ञान- लक्षणाया संनिकपत्ये मानाभावात् सरभि चन्दनं पश्यामीत्यनुव्यवसायस्तु निष्प्रा. माणिकः । तन सौरभमान मानसमानुमानि येति न कश्चिद् दोपः। ननु स्वप्ने प्रमादौ च अनिर्वचनीयोत्परेरनङ्गीकारे 'न तन्न रथा न रथयांगा न पन्यानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान् पयः एजने' इति स्वप्नविषयश्रुतिप्रतिपादित सृष्टसंप्रतिपादनेन 'वेदो वा प्रायदर्शनात' हत्यधिकरणसिद्धान्तेन दुर्वलेन उपसंहारेण स्थादिवधिवचनस्य भाक्तत्वादिति तत्वम् । तथाहि उच्चैचा क्रियते । उपांशु यजुषा । उन्कैः साम्ना' इति तत्र विधि- वाक्ये श्रुता मन्त्राचिन ऋगादयः शब्दास्तेन उच्चस्त्वादयो मन्त्रधर्माः एवंच यजुवदोत्पना अध्वर्युणा प्रयुज्यमाना अपि च उच्चरैव पठनीया इति पूर्वपक्षः सिद्धान्तस्नु असंजातविरोधित्वेन प्रवलमुपक्रममनुसृत्य तद्वशेन उपसंहारो नेतन्यः उपक्रमे हि वेदशादः श्रुतः, भयो पेदा असृज्यन्त । अग्ने मोदः । वायोर्यजुर्वेदः । आदित्यात्सामवेदः । इति उपक्रमगतवेदानुसारेग विध्युदेशगतानामप्युगादिशब्दा- नां घेदपरत्वे सत्यूचोऽपि यजुर्वेदोत्पन्ना उपांशु पठनीया इति एवंच उपसंहारापेक्षया उपक्रमस्य प्रावस्यम् । मायामयोति । सदस्दूपाविद्यामयीत्यर्थः । अयं भावः नियतकालारिपा- ·- परमार्थसारम् । अव्यक्तात् परमपुरुपेक्षिताद् मह्दादिक्रमेण अण्ट ब्राह्मम्- अभूत्-अण्डात् पुरुषानुप्रविष्टाद् ब्रह्माभूत् । ततः ब्रह्मण प्रजासर्गः मजाना चराचराणा स! जन्माभूत् । एवम् इय मायामयी मायोपाधिका पुस पुनः प्रवृत्तिः कार्यसृष्टि क्रमशः संहियत सगृह्योपदिश्यते सद्धि- नारायण परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्त्विमे लोका सप्तद्वीपा च मेदिनी ।। इति । नचात्र स्वतन्त्रादव्यक्तादण्डोउत्तिरभिप्रेता "सत्यमिव जगदसत्य मूलप्रकृतेरिद कृत येने"ति-परमेश्वरस्यैव स्वमायाशक्त्या विश्वात्मना विवर्तितत्वोक्ते, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश सम्भूत " (०२- १.१) इति श्रुतेश्च । एव विश्वनिदान प्रकृति पुरुषश्चेति तयो स्वरूप सामान्येनोपदिष्टम् ॥ १० ॥ अथ पुरुषस्य मायात कार्यानुप्रवेशवशेनान्तर्यामित्वेन जीयत्वेन चा पस्थितस्य स्वरूप निरूप्यते । तत्र 'मायामयोऽपि' इति, द्वादशामि- जीवस्य तत्त्व प्रकाश्यते । यन् तावत् पृष्ट 'दीर्थेऽस्मिन् ससारे ससरत कानां सर्वप्राणिकर्मणामुपभोगेन क्षय सर्वस्य जगतो मायाया लयो भवति साप स्वकारणे परमेश्वर लोयते लयश्वायमपुनावको नात्यन्तिो नादा उत्तरसर्गानु- पपत्ते । नापि सर्वथाऽभानम् प्रतिमाममात्रशरीरस्य बस्नुनोऽनरभाने तदभावस्यैवा- परो किन्तु सप्तेव तिष्ठति कार्यप्रत्यभावात् स्वप्रतिष्ठेश्वरप्रकाशम्यारपतनिर्विक स्पकराया दलादाममानाप्यभातप्रायेव । ततोऽप्रासपरिपाकै प्राणिकर्मभिः प्रासर रिपा स्वफलप्रदानाय भगवतोऽबुद्धिाि सृष्टिायापुरपावाविर्भवत मत परमेश्वरस्य सिपृक्षामिकामायावृत्ति यने तन अण्डम् जायते इति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । १५ फस्य केन सम्बन्ध, इति तत्राह- मायामयोग्यचेता गुणकरणगणः करोति काणि । तदधिष्ठाता देही सचेतनोऽपि न करोति किश्चिदपि॥११॥ पूर्वोत्तरार्धयोः साम्यादार्याविशेषोऽयम् । गुणकरणगणः कार्य- करणसद्धातो मायामय:-मायाशक्त्यालिङ्गितस्य परमेश्वरस्य विवर्तः सः अचेतनोऽपि कर्माणि शुभाशुभमिश्ररूपाणि करोति यस्तु तदधि- छाता तस्याश्रयभूतो देही जीवः, स चेतनोऽपि किञ्चिदपि कर्म न करोति चिदेकरसत्वेन स्वरूपचलनात्मनः कर्मणस्तस्मिन्नसम्भवात् ॥११॥ नन्धचेतनत्वात् स्वतो निश्चेष्टम्य कार्यकरणसङ्घातस्य कथं चेतन- सान्निध्यादेव प्रवृत्तिरित्यत्राह-~- यद्वदचेतनमपि सन्- निकटस्थे भ्रामके भ्रमति लोहम् । तद्वत्करणसमूह- श्रेष्टति चिदधिष्ठते देहे ॥ १२ ॥ भ्रामके अयस्कान्तमणौ निकटस्थे अचेतने स्वतो निश्चेष्टमपि लोहं भ्रमति चेष्टते यत्, तद्वत् देहे चिदधिष्ठिते चेतनेन "अहं मनुष्य" इत्यादि प्रकारेण स्वीकृते करणसमूहः कार्यकरणस- ' ·" परमार्थसारम् । हातः चेष्टति चेष्टते । धृत्तभाभयात्सरस्मैपदम् ॥ १२ ॥ मा भवतु कर्मसु साक्षात्कर्तृत्वमात्मनः, हेतुकर्तृत्त्वं स्यात् तेन वि- ना बुद्ध्यादीनामप्रवृत्तरित्यत्राह- यद्वत् सवितर्युदिते करोति कर्माणि जीवलोकोऽयम् । न च तानि करोति रवि- नकारयति तद्वदात्मापि ॥ १३ ॥ यदयं जीवलोकः सवितयुदित कर्माणि स्वस्वाभिमतानि करोति तथापि रविस्तानि न करोति न कारयति च तद्वद् आ- स्मनि देहं प्रविष्ट एवं गुणकरणगणः कर्माणि करोति । एवमपि आत्मा तानि न करोति न कारयति च । तदुक्तं भगवता! नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन कारयन्न् । न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।। (गी०५-१३-४)इति । कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च तथापराणि बुद्धीन्द्रियाणि मनआदिचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमयो वियदादिकं च कामश्च कर्म च तमः पुनरष्टमी पूः॥ घटतीति परम्मैपदमनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात् । अनित्यत्वे मान तु पक्षियो हित्वरणमेव । नदिदिदन्तत्वामावर्मपादनद्वारा नुमभावार्य तदिति पाच्यम् इकारम्याने कारपाटेनापि नुमभावस्य संपादयितुं शक्यत्वात्। वृत्तभना- भयादिनि तु न युक्तम् ऋपेः शाददारिद्रयमूवक्तया न्यूनल्वापादक्त्वादित्यलम् ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
इत्युक्तलक्षणं पुर्यष्टकमात्मनः संसारसम्बन्धे हेतुः । स च माया-
मयत्वादवास्तवोऽनादिश्च प्रवाहतः । तेन तत्त्वबोधान्निवर्तत इति
श्लोकत्रयार्थः ॥१३॥
अथ “कर्म शुभाशुभफलदमनुभवति गतागतैरिह क" इति
प्रश्नोतरमाह-
मनसोऽहङ्कारविमू-
च्छितस्य चैतन्यबोधितस्येह।
पुरुषाभिमानसुखदुः-
खभावना भवति मूढस्य ॥ १४ ॥
इह मायाकार्येषु मध्ये मनसो मूहस्याचेतनस्यापि चैतन्यबो-
धितस्य स्वतादात्म्यं गतेनात्मचैतन्येन प्रकाशितस्य अत एव अहंकार
विञ्छितस्य अहंप्रत्ययास्पदीभूतस्य पुरुषाभिमानसुखदुःखभावना
भवति 'पुरुषोऽहं' 'दुःख्यहं' 'मुख्यहमित्यभिमानो भवतीत्यर्थः ॥१४॥
ततः किमित्यत आह---
का भोक्ता द्रष्टा-
स्मि कर्मणामुत्तमादीनाम् ।
मूदस्याचेतनस्य मनमः चैतन्येन प्रकाशितस्य 'अहं सुखी अहं दुःखोल्याभि-
मानो भवति । एवं कनृत्यर्बुद्धिधर्मस्य स्वस्मिन्नयतोऽपि आत्मा स्यस्मिन्नभिन्यते
बुद्धिसादात्म्याध्यासात , घस्तुतस्तुबुद्धौ चैतन्यमात्मनि कर्तृत्वादयश्च धर्मा न सन्ती-
भावः ॥ १४ ॥१५॥

·१८
परमार्थसारम् ।
इति तत् स्वभावविमलो
ऽभिमन्यते सर्वगोऽप्यात्मा ॥ १५ ॥
यस्माच्चैतन्यानुपविष्टम्य मनस पुरुपत्यायभिमान तस्मात् स्वभाव
विमलः सर्वगोऽपि च आत्मा द्रष्टा प्रमाता अस्मि उत्तमादीनां
वैदिकादीना कर्मणा कर्तास्मि, तत्सराना मोक्ताम्मीति च अभिम-
न्यते । सर्वगतम्य रिपयविशेषद्रप्दृत्व प्रमद्रप्टत्व स्वभावविमलस्य कर्म
कर्तृत्व तत्फलभोक्तृत्व च न सहच्छते । तथापि पुर्यष्टकतादात्म्याध्यासा
दात्मनि तत् सर्वमध्यारोपयतीत्यर्थ ॥१५॥
तवारण स्थूरदेहसम्बन्धात् सुरनरनारक्व च यातीत्याह-
नानाविधवर्णानां
वर्ण धत्ते यथामलः स्फाटकः ।
तद्वदुपाधेर्गुणमा-
वितस्य भावं विभुर्धत्ते ॥ १६ ॥
यथा सेके अमलः पटिक्मणि म्वसन्निहिताना नानाविध-
वर्णानां यन्धकादीनां वर्ण पत्ते रक्त म्फटिक इत्यादि, तद्वद् विभुः
आरमापि गुणभावितस्य प्रकृत्या प्रकाशितम्य देहादिरक्षणम्य उपा
धर्मावं देवत्वमनुष्यत्यादिक धत्ते म्बीकरोति ॥ १६ ॥
यथाऽम F फटिक जगएमादाना हित्यप्रतिविम्यनादू टोहित
स्फटिश इति प्रतातिषियों भाति दशामाधि गुगेन प्राया प्रकाशितम्य कन्चाद
भांव घने ॥१६॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
सर्वव्याप्तोऽप्युपाधियशाद् देहादेहान्तरं लोकाल्लोकान्तरं च याती-
त्याह-
गच्छति गच्छति सलिले
दिनकरबिम्बं स्थिते स्थितिं याति ।
अन्तः करणे गच्छति
गच्छत्यात्मापि तद्वदिह ॥ १७ ॥
इह लोके सलिलपतिविम्बितं दिनकरबिम्ब सलिले गच्छति
सति गच्छतीव स्थिते स्थिति यातीव तद्वत् आत्मापि अन्तः करण-
प्रतिबिम्बितः अन्तः करणे गच्छति सति गच्छतीय स्थिते स्थिति
यातीवेत्यर्थः ॥१७॥
अदृश्योपि दृश्यसं च तत्सम्बन्धाद् यातीत्याह-~--
राहुरदृश्योऽपि यथा
शशिविम्बस्थः प्रकाशते जगति ।
सर्वगतोपि तथात्मा
बुद्धिस्थो दृश्यतामेति ॥ १८ ॥
यथा राहुः सन्नपि तमास्वभावत्वान्न दृश्यते चन्द्रबिम्बे प्रतिबिम्बितस्तु दृश्यते
तद्वत् सर्वत्र वर्तमानोऽप्यात्मा दृश्यतां नैति बुद्धिस्थस्तु दृश्यताम् अस्मत्प्रत्ययविष-
यतां चैति तदुक्तं श्रीशङ्कराचार्यैः 'मायमकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात्।
इति ॥१८॥

·२० परमार्थसारम् । यथा राहुरदृश्योऽपि शशिविम्बस्था, प्रकाशते दृश्यो भवति, तथा सर्वगतोऽपि घुद्धिस्थ आत्मा अदृश्योऽपि दृश्यतामेति अह प्रत्ययविषयो भवतीत्यर्थ । तदुक्त श्रीभगवत्पादै न तावदयमेकान्तेना- विषयोऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वाद्" इति ॥१८॥ यदि प्रमातृत्व कर्तृत्व भोक्तृत्व चारमन औपाधिक किं तर्हि निज रूपमित्यत्राह--- सर्वगतं निरुपमम- द्वैतं तच्चेतसा गम्यम् । यद्यद्धिगतं ब्रह्मा- पलभ्यते शिप्य बोध्यं तत् ॥ १९ ॥ यद् बुद्धिगत तत् ततो हेतो चेतसा अस्मत्सत्ययेन गम्य र ब्रह्म आत्मस्वरूपम् उपलभ्यते, तत् सर्वगतं देशकालयस्त्वनवच्छिन्नं निरुपम परमानन्दस्वरूपम् अद्वैतं सजातीयविजातीयस्वगतभेदान्य चिदेकरस बोध्यम् ॥ १९॥ नात्र बुद्धिशब्देनान्त (१)करणमान विवक्षित किन्तु सूक्ष्म शरीर- है शिष्य यन्मादू बुद्धिगर्स स्तू ब्रह्मोपरभ्यते अव सर्वगतं निरपर्म परमा भन्दस्वरूप चिदकरस बोध्यम् ॥ ११ ॥ amapuruN (१) अस्था आयया पाक् 'सादर्श माहित पचूप विचिन्वत लोका । मालोकयति तथात्मा विशुदबुद्धी स्वमात्मानम्' इति काचिदार्या पश्यते । पुस्तके।

·. सटिप्पणविवरणसमेतम् । मित्याशयेनाह- बुद्धिमनोऽहङ्कारा- स्तन्मात्रेन्द्रियगणाध भूतगणः । संसारसर्गपरिर- क्षणक्षमाः प्राकृताः हेयाः ॥ २० ॥ बुद्धिमहत्चत्त्वम् मनोऽन्तः करणं, अहङ्कारोऽहन्तत्त्वम् । तन्मात्राणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । इन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिहाप्राणानि पञ्च ज्ञा. नेन्द्रियाणि, वाक्पाणिपादपायूपस्थाः पश्च कर्मेन्द्रियाणि च । तन्मात्र. गणाश्च इन्द्रियगणश्च तन्मात्रेन्द्रियगणाः । भूतानि न्योमवायुतेजोज- लावनयः तेगां गणो भूतगणः। त एते प्राकृताः प्रकृतिसम्भूताः । सं- सारसर्गपरिरक्षणक्षमाः संसारस्य सर्गे उत्पादने परिरक्षणे च क्षमाः श- ताः आसनः संसारोपाधिभूता इत्यर्थः । अत एव मुमुक्षुभिहेंया अना- स्मत्वेन परित्याज्याः । एवं प्रकृतिपुरुषौ महदाद्यवन्यन्तानि तत्का-णि चेति पञ्चविशंतितत्वान्यत्र दर्शितानि । माकृता इत्यनेन 'अव्यक्ताद- ण्डमभूदि'त्यत्र महदादिक्रमेणेत्यावेदितं भवति ।। २०॥ आत्मनः संसारस्यौपाधिकलेन फलितमर्थमाह- " धर्माधर्मी सुखदुः- खकल्पना स्वर्गनरकवासच । बुद्धिमनोऽहड्डारादयाः सर्वे प्रास्ताः संपारसर्गपरिरक्षणाय मायया कल्पिता अ. तो हेपाः परमार्थिक वस्तु ब्रह्मैव तु शेयमित्याशयः ॥ २०॥ वस्तुविचारे क्रियमाणे इह परमायें आत्मतत्र धर्माधर्मादयो न सन्ति किन्तु

·२२
परमार्थमारम् ।
उत्त्पत्तिनिधनवर्णा-
श्रमा न सन्तीह परमार्थे ॥ २१ ॥
३६ आरमनि परमार्थे यातुविनारे मियामागे धर्माधर्मादयों न
मन्तीत्यन्यय औपाधिरम्य परिफ गहित्यादिरशाम्तयत्वायोगान् ।
धमाधम शुभाशुभकर्मसम्फारी । मुम्पटु सयोस्तपन्यो पसना-
सुगन्ति सुखदुकन्पना । तदर्थ म्यगनरस्यामि सर्गनरकपागः
धमाधविन्धानमूनेऽम्मिन् रोके उत्पनिनिधनवर्णाश्रमाः उत्पानिन्ध
निपन र यमाप्रमच नधोका ॥ २१ ॥
ন্যা * মানলিলনা-
मृगतृष्णापामुदकं
शुन्ती रजतं भुजङ्गमी रयाम् ।
तमिरिकानयुगय.
सान्तं निग्विलं जगपम् ॥ २२ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । २३ न चायं पारमार्थिकत्वेन रजताधभाशवगाही प्रत्यय, स्वरूपतो रजतायभावाव- गाहित्वात् । चाकचिस्यादिविषयदोपाच चक्षुरा निर्गतान्तः करणवृत्तः साक्यवद्र- व्यतया रजतसंस्कारवत्याः पुरोवस्थितवस्तुसंवन्धे तच्चाधिस्यादुद्बुद्धसंस्कारवना- विषयदेशावच्छेदेन रजतज्ञानाकारेण परिमाणः । अनिर्वचनीयरजतोत्पत्तेरभावादेव खियाम् इति सूने महाभाष्ये उत्सम् । "असतु खट्वावृक्षयोलिङ्गं द्रष्टव्यम् कथं पुनरसलिङ्गं शम्यं द्रष्टम्। मृगतृष्णा- वत् । तद्यथा मृगातृपिता अपां धारः पश्यन्ति न च ताः सन्ति यथा गन्धर्वन- गराणि दुरतो दृश्यन्ते उपसत्य च नोपलभ्यन्ते" इति अनेन बहिर्देश असतो रजत- स्य भ्रमे भानमिति न तु हस्थरजतस्य अनिर्वचनीय रजतस्य वा। हरिरप्याह- पथा सलिलनिर्भासी सृगतृष्णासु जायते । जलोपलनध्यनुगुणाद्वीजादू बुद्धिर्जलेऽसति । अमे विशेषदर्शनात् प्राक् बहिःसचेन प्रतोतिस्तु तत्राधिष्टानगतसत्तारोपात् । अतएव सदसल्यानिर्बाधाबाधाभ्यामिति सांख्यसूत्रे उत्तम् । शुक्तौ रजता- दिकं च अखिल जगदूपं भ्रान्तं भ्रमविषयः तैमरिकचन्द्रयुगवत् । इदमत्र तत्वम् रजतावयवानां रजतोत्पादकानामसत्वेन कथं शुक्त्यादौ रजतो- त्पत्तिः स्यात। न च लोकप्रसिद्धसामग्र्या प्रतिभासिरजतोत्पादः किं तर्हि काचरामलादि- दोपदूपितलोचनस्य पुरोवस्थितवस्तुसंबन्धे सति इदमाकारा चाकचिस्याकारान्तः करगवृत्तिरुदेति तस्यां वृनाविदमाच्छिन्नं चैतन्य प्रतिबिम्वते ततश्च विषयचै- सन्यनिधा शुक्तित्वप्रकास्किाविद्या चाकचिक्यादिदर्शनोबुद्धरजतसंस्कारसहिता रजतरूपा कारण परिणमते इति वाच्यम् । यता सामग्या प्रसिद्धमामप्रीव्यतिरेकेऽपि रजतमुत्पाद्यते तथा ताम. निषेऽपि रस्तज्ञानमेवोत्पाद्यताम् कि रजतोत्पादकल्पनयेत्यदोषात् किं च अनि- वचनीयरजतोत्पत्त्यगीकारे अनर्वचनीयरजतत्वानयत्वस्य शुक्तिकादौ "इदरजतम्' इतिज्ञानस्य असत्यानापतिः । तदक्ष्यति-ज्वा नास्ति भुजङ्ग इत्यादिना इत्य- लम्॥२२॥ R ·- २४ परमार्थमारम् । यथा मुगतृष्णायां नरुभूमिस्थमध्यादार्फमरीचिमण्डल उदकं, गुक्तौ रजतं रज्ज्या भुजङ्गम्, इत्येतत् । मिरिकचन्द्रयुगवत् । ति मिर चक्षुर्दोष , तेन सम्भूत तैमिरिक चन्द्रस्य युगम् चन्द्रयुग तैमिरिक' च तच्चन्द्रयुग च तैमिरिकचन्द्रयुग, तद्वद् भ्रान्त भ्रममात्रेण सिद्ध न वस्नुभूत सत्त्वे बाघानुपपत्तेरसत्त्वे प्रत्यक्षप्रतीत्यनुपपत्ते सदसत्त्वे द्वयोर प्यनुपपत्तेश्च सदसद्भ्यामनिर्वाच्यत्वान्निथ्याभूत तथा निखिल जगद्पं आन्तमात्माविद्यावशात् तत्रैवाध्यस्तमित्यर्थ । मिथ्यार्थप्रतीतेरप्रसि द्विपरिहारायानेकदृष्टान्तोपादानम् । तथा च प्रयोग विवादपद मिथ्या दृश्यत्वाद् विभक्तत्वादनात्मत्वाच्च मृगतृष्णिकोदकादिवदिति । किं पु नरिद मिथ्यात्व नाम । अधिष्ठानतत्त्वज्ञानवाध्यत्वमिति मतीन । किमेत दनुमान स्यस्यापि मिथ्यात्व साधयेत् किं वा न । नो चेत् तत्रैव दृश्य सादीना व्यभिचार | साधयति चेत् स्वव्याघातकता । सत्यम् । आत्मघातकमेवैतदागमवत् । सोऽपि “नेह नानास्ति किञ्चन" (१० ४-४-१९) इति ब्रह्मणि सर्वद्वेतप्रतिषेध कुर्वन् द्रुतान्तर्भू तत्यादात्मानमपि प्रतिषेधति । एव तदनुसाहकतर्करूपमिदमनुमानमपीति सन्तोष्टव्यम् । न च स्वव्याघातकत्स लोके काप्यदृष्टमिति वाच्यम् एधो नाशके ज्वलने स्वनाशकत्वदर्शनात् । एवमपि मिथ्यार्थस्य कथ तत्त्वावेदकत्व मिति चेत् को नाम वक्ति बादी मिथ्याभूत वस्तुतगावेदकमिति । तत्त्व ह्यस्माकमारमैय, स च स्वप्रकाश इति क्य मिथ्याभूता आगमादयस्तत्त्व बोधयेयु । कि त ह तै । इत्थ मिथ्यामृताया अविद्याया इतोऽपनय नमात्रम् । त मिथ्यालेऽपि सम्भवति स्वाप्नसिंहादिवत् । यथा स्वप्ने ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । २५ दृष्टः सिंहादिमिथ्याभूतोऽपि मिथ्याभूतं स्याप्नप्रपञ्चं समूलमपनयति, त- थागमादिमिथ्यामूतोऽपि मिथ्यामूतं जानदादिद्वैतमपनयतीति किना- भ्युपगम्यते । किञ्चान्यद् मिथ्यार्थस्य तत्त्वावेदकत्वमपि दृश्यते, दर्पण- गतमुखप्रतिबिम्बादेस्तात्त्विकमुखसंस्थानादिप्रकाशकत्वात् स्वाप्नकामि- न्यादेः सम्पत्याप्त्यादिबोधकत्वाच्च ! यथाहुः स्वप्नाध्यायविदः- "यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धि तत्र जानीयाद् (छा० ५-२-९) ॥" इति । एवं प्रतिमादी विष्ण्वादिदृष्टिरपि तत्तत्त्वबोधोपायलेन मि- थ्यात्वेऽपि सर्वरभ्युपगम्यते । तस्मात् प्रपञ्चमिध्यात्वानुमाने न दोष. क- श्चिद् । विपक्षे बन्धस्य सत्यत्वेनानिक्षिप्रसङ्गो बाधः । ननु दृश्यत्वमात्मन्यस्ति, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वोक्तरिति चेद् न तस्य बुद्धिसम्बन्धोपाधिकत्वेनावास्तवत्वात् केवलस्यात्मनोऽहंप्रत्ययविष- यत्वाभावाच । स हि चित्मकाशावेशवशेन बुध्यादिकम् अहं सुखी दुःखीत्यादिरूपेण मासयति । तत् कथमहंप्रत्ययः प्रत्यगात्मानं म- काशयेत् । मनु केवलस्याप्यात्मनः शास्त्रीयदृशा दृश्यत्वमस्ति अन्यथा तत्र शास्त्रवैयादिति चेद उक्तोतरत्त्वाद् आत्मतत्त्वाज्ञानापनयनमात्रमाग- मज्ञानं करोति न पुनरात्मानं प्रकाशयति तस्य स्वप्रकाशत्वादिति । श्रुतिश्च महश्यों नहि दृश्यते" शति । तदेवं प्राकृतिकर्षटकापन्छि- नश्चेतनः संसरति तस्य चायं संसारो मायीयत्यान्मियैवेति प्रतीच स्व. रूपमुपदिष्टम् ।। २२ ।। यत् पुनः पृष्टं "कोशकार इव कर्मगुणजालबद्धो यः संसरति स ·२६ परमार्थसारम् । जोषः क "इति तत् परिहरन् “यद्वद् दिनकर" इति चतुर्दशार्याभिः परस्वरूपं निरूपयति--- यद्वद्दिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु । तद्वत सकलोपाधि- प्ववस्थितो भाति परमात्मा ।। २३ ।। यद्वत् सर्वेषु सलिलाशयेषु जलाशयेषु अवस्थितो दिनकर एक एवं विभाति अनेकधा भाति तद्वत् सकलोपाधिषु सकलेपूषा- धिषु कार्यकरणसवोतप्ववस्थितः परमात्मक एवानेकधा भाति । श्रुतिश्च--"एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" ननु लोके सुगादिवचित्र्यानुभवान् गौतमादितन्ने तथैव प्रतिपादनाच आत्म. ना मानात्वमेवास्थीयताम् तत्कथं सर्वगतं महौकमेरेत्युपमित्याशय तनानात्वमपि भ्रम एवौपाधि चेत्याह-दिनकर इति । पथा एक एवाकाशस्य आदित्यः तत्तभाशयेषु प्रतिहतचक्षुपा उपाधिवशात्पू- र्यवासनावशाच्च नानात्वेन गृह्यते तथा सफरोपाधिषु घटादिप्यपि विशेष्यतयाsa. स्थित: एक एव परमात्मा नानात्वेन माति । तसदाकारादिविशिष्ट एवं मह्मणो घटा- दियात् । अत एव 'व्य नित्यमिति महाभाष्ये उत्तम् । अग्र कैयटः 'सत्तदाकार तत्तणयतातिरूप वा असत्यमुपाधिमाश्रित्य तवच्छिन्नं ब्रह्मव द्रव्यम्' इति । एनेन मृदोऽनित्यत्वाद् द्रव्य नित्यमित्ययुक्तमित्यपास्तम्। मृदोप्यापारमाणतया प्रमण्येव पर्यवधानात् । 'वाचारम्भगं विरारों नामधेयं मृत्तिीत्येव सत्यम्। इति धृनिवत् । तथा च श्रुतिः । यया स्ययोतिरात्मा विवस्वानरोभिना बहुधैरोऽनुगम्छन् ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
(श्वे०६-११) इति । स्मृतिश्च-
एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकघा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवद् ॥ इति ॥ २३ ॥
यदैवं परमात्मैव जीवात्मा तदा मनुष्योऽहमिति चुद्धिान्तिरेवेत्याह-
खमिव घटादिवन्त-
बहिः स्थितं ब्रह्म सर्वपिण्डेषु ।
देहेऽहमित्यनात्मनि
बुद्धिः संसारबन्धाय ॥ २४ ॥
घटादिपु खमाकाशमिव ब्रह्म सर्वपिण्डेषु सर्वेषु पिण्डेषु देहे-
प्वन्तर्बहिश्च स्थितं व्याप्तम् उपाधिपरिच्छिन्नतया तदपरिच्छिन्नतया च
तत्र तत्र वर्तमानम् "एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञा-
नपन एवं ( वृ०-४-५-१३ ) इति श्रुतेः । अतः अनात्मनि देहे-
ऽहमिति बुद्धिः संसारबन्याय, संसारबन्धहेतुन्तिरेवेत्यर्थः ॥२४॥
..
उपाधिना क्रियते भिन्नरूपो देवःक्षेप्रेष्येवमजोयमात्मा । इति ।
यथा भिन्नजलेप्रेक: आदित्यो भासते पृथक् ।
• एक आत्मा शरीरेषु मिन्नबहासते तथा । इति स्मृतिन ॥ २३ ॥
संसारहेतुं प्रान्तिमाह-खमिवेति । घटादिषु अन्तर्वहिश्च यथाकाशे वर्त-
मानं तथा सर्वण्टेिषु सर्वदेहेषु अन्तहिश्च स्थितं ब्रह्म इति देहस्यानात्मत्वम् । इति
अनात्मनि देहेऽहं गौरः अहं मनुष्य इति या बुद्धिः सैव अविद्या समारोतरित्ययः ।
तदुक्तं योगसूत्रे भनित्याशुचिदुःखानात्मड नित्यशुचिमुखात्ममातिरवियेति ।
एतेन अनिर्वचनीया भावरूपाविशोति मतमपाकृत पेदितव्यम् इति ॥ २४ ॥

·२८ परमार्थसार। कथं पुनरारमा प्रतिपत्तन्य इत्यवाह सर्वविकल्पनहीनः शुद्धो बुद्धोऽजरामरः शान्तः। अमलः सकृद्विभात- श्वेतन आत्मा खवन्यापी ॥ २५ ॥ चेतनः दृश्यत्वेन घटादिवदचेतनाद् देहाद व्यतिरिक्तो जीव आत्मा परमात्मवत्यन्वय । तत्साधनानि विशेषणानि | सर्वविक- स्पनहीन सर्वैर्विकल्पनै अस्ति वा नास्ति वाय, नित्योऽनित्यो वा, एकोऽनेको चेत्याथै सशयैर्विहीन सर्वसशयसाक्षित्वात् । ननु तथात्व देहस्याप्यस्ति प्रत्यक्षत्वादिति स एवात्मा स्याद् , नेत्याह-शुद्ध इति । विण्भूत्रभाजन ( त्वात् ) वड्मासपिण्डात्मक- त्वाच्चाशुद्धस्य देहस्य नात्मत्वमित्यर्थ । तथापि प्राण एवात्मा स्यात् तस्य निर्लपत्वेन शुद्धत्वादित्यत उक्त-युद्ध इति । योधशक्तिहीन त्वात् प्राणस्य बाह्यवायुवदनात्मत्वमित्यर्थ । एवं चेन्मन एवात्मा स्या- दित्यत उक्तम् अजरामर इति । सुषुप्त्यादायभावेन मनसो नश्वरत्वान्ना स्मत्वमित्यर्थ । तर्हि बुद्धिसन्तान एवात्मा स्यात् तस्याविच्छिन्नप्रवाह- ननु विस्वरूपातहि आत्मा -सर्वविकल्पै सर्वविशेपैहीन निरवयं निर्जन म्' इति श्रुते । शुद्ध पापरहित 'शुद्धमपापविद्धम्। इति श्रुते । बुद्ध बोधस्व रूप विज्ञानं ब्रह्मेति श्रुते । अजरोऽमर इति उत्पत्यादिपड्डिधभावविकारहित । शान्त निपल शिवमद्वैनमिति श्रुते । अमल न विद्यते मलमज्ञान कार्यतालक्षण

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
२९
वादित्यत उक्तं शान्त इति । बुद्धिसन्तानस्य जन्मादिविकारवत्त्वा-
दात्मनश्च सर्वविकारद्रप्ट्टत्वेन निर्विकारत्वान्नात्मत्वमित्यर्थः । तर्हि नित्य-
सिद्ध शून्यमेवात्मा स्यादित्यत उक्तम्--अमल इति । शून्यस्य संव-
तिलक्षणेन मलेनावृतत्वात् सर्वावरणसाक्षित्वेनालन्यविद्यादिमलावरणा-
सम्भवाच्चानात्मत्वमित्यर्थः । तथापि बुद्ध्यादिनवगुणविशिष्टोऽहंप्रत्य-
यगम्यो जडद्रव्यविशेष एवात्मा स्यादित्यत उक्तंसकृद्विभात इति ।
नित्योदितानस्तमितप्रकाशरूप इत्यर्थः 'तमेव भान्तमनु भाति सर्वम्'
(मु० २-२-१०) इति श्रुतेः । एवम्भूतत्वेऽपि क्षेत्रज्ञान्तरात् क्षेत्रेभ्यश्च
भिन्नः पुरुष आत्मा स्यादित्यत उक्त खवद्यापीति । सर्वदेशकाल-
वस्त्वनुगतस्वरूप इत्यर्थः । अणुपरिमाणत्वे जीवस्य सकदेवसर्वावयवगत
वेदनानुसन्धान न घटेत परिच्छिन्नत्वे मनआदिवज्जडत्वं च प्रस-
ज्येत, मध्यमपरिमाणत्वे घटादिवद् दृश्यत्वमनित्यत्वं च स्याद् । अतो-
ऽस्य परिशेपात् परममहत्त्वं सिद्यतीत्याशयः । जीवः परमात्मैव निर्वि-
कल्पत्वादियोगित्वाद् विपर्ययेण घटवदित्यनुमानमिह प्रयुक्तम् ।
न चात्राद्वैतवादिनो दृष्टान्तासिद्धिः परसिद्धेन परो बोधनीय इति न्यायाद्
व्यावहारिकस्य द्वैतस्याङ्गीकृतत्वाच । वस्तुगत्या वादिप्रतिवादिभेदादि-
कमपि नास्तीति कः कं प्रति किं साधयेद् दूषयेद्वा । तथा च श्रुतिः-
“यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र वा अस्य सर्वमा-
स्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येद्" (० २-४-१४) इति । ये पुनर्जीवा-
यस्य सः 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्' इति श्रुतेः । सद्विभातः 'सद्विभात'
इति श्रुतेः । चेतनः । चैतन्यामा इति पाठे चैतन्यस्वरूपः 'प्रज्ञानं ब्रह्मेति ध्रुतेः।
खवद्यापी आकशवदपरिच्छिन्नः । आत्मेत्यर्थः ॥ २६ ॥

·परमार्थसारम् । दात्मान्यः कश्चित् पर एव नास्तीति साध्यधर्मस्याप्रसिद्धि मन्यन्ते, तेषा- मपि सामान्यतः सिद्ध एवासौ, नो चेत् तन्निषेधानुपपचेः । यथाहुः- "लब्धरूपे कचित् किञ्चित् ताहगेव निषिध्यते । विधानमन्तरेणातो न निषेधम्य सम्भवः" ।। इति । विपर्ययेऽन्यतरस्यानात्मत्वापत्तिर्वाधः । आत्मनोऽन्यश्चासा- वात्मा चेति हि विरुद्धम् । तदेवं ब्रह्मैवाहमस्मीत्यात्मा मतिपत्न्यः "त- स्वमसि" (छ/०६८-७) "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादि महावाक्यप्रमाण (स्वार) स्याद् दर्शिततर्करूपानुमानाचेति सिद्धम् ॥ २५॥ स्यादेतत् 'सर्वगतं निरूपमद्वैतमिति यदात्मनः सजातीयविजातीय- स्वगतभेदशून्यत्वमुक्तम् । तत्र स्वगतभेदः सजातीयभेदश्च यद्यपि श्रुति युक्तिभ्यामाशङ्कय निरस्तौ एक. परमात्मैवाप्यु प्रतिबिम्बितार्कवदनेक- धोपाधिभेदेन भासत इत्युपपादितत्वात् तथापि विजातीयभेदो जागर्ति समष्टिव्यष्टिदेहात्मन उपाधेः पृथक् सत्त्वादिति । तत्राह- रसफाणितशर्करिका- गुडखण्डा विकृतयो यथैवेक्षोः । तद्वदवस्थाभेदाः परमात्मन्येव बहुरूपाः ॥ २६ ॥ विज्ञानान्तर्यामि- प्राणविराड्देहजातिपिण्डान्ताः । आरमोप्रत्याभेदमाह-पक्षी, रसफाणितादयो विकृतयम्तया आत्मन्यत्र पारूपा विज्ञानान्तयामिप्रभृतयो व्यवहारा भवन्ति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
व्यवहारास्तस्यात्म-
न्यतेऽवस्थाविशेषाः स्युः ॥ २७ ॥
--
प्राथमिकं मधुरद्रवरूपं रसः, पाकपिच्छिलं तत् फाणितं, शर्करिका-
पञ्चधारारूपं, गुडः पाकातिशयपिण्डीभूतरूपं, खण्डास्तच्छकलानि, रसश्च
फाणितं च शर्करिका च गुडश्च खण्डाश्च रसफाणितशर्करिका-
गुडखण्डाः । ते यथेक्षोर्विकृतय एक इक्षुरस एव तद्वत् परमा-
त्मनि एकस्मिन्नेव बहुरूपा अन्योन्यं विलक्षणाकारा अवस्थाभेदा
रूपविशेषा भवन्ति । के ते विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराड्देहजातिपि-
ण्डान्ताः विशिष्टं सर्वोपरिष्टाद् वर्तमानं मूलप्रकृतेः परं चिदचिद्भेदम-
प्राप्त ज्ञान चैतन्य विज्ञानं ब्रह्म "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" (वृ० ३९-२८) इति
श्रुतेः। ( अन्तर्यामी पृथिव्यादियमयिता ) "अन्तर्याम्यमृत" (पृ०
३-७-३ ) इति श्रुतेः । माणस्त्रिगुणात्मिकायां सत्त्वगुणप्रधानायां ज-
डायां स्वमायाशक्त्यां प्रतिबिम्बितं तज्जीवरूपम् ।
प्राणास्तु प्रणवे जीवे जीविते परमात्मनि ।
इन्द्रिये वायुभेदे च बलान्तर्यामिणोरपि ।
इति स्मरणात् । तातो चिदचिदात्मना विवर्तमानस्य विज्ञा-
नस्य चित्कोटिगतौ "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाये" (श्वे ४-६) ति श्रुति
प्रसिद्धौ भेदौ । विराड्देहः समष्टिशरीरं पञ्चीकृतपृथिवीकार्यत्वात्
पृथिवीवदयादिमायान्तैस्तत्त्वैर्दशगुणोत्तरवृद्धरावृतं मनादिषोडशवि-
ननु निरुपाधिग्रह्मण एव विज्ञानरूपत्वाविज्ञानमित्यवस्थावर्गनमयुसमिति चेन्न
नामवैशिष्टयेनावस्यात्वोत्तरदोषात् ॥ २६ ॥ ३५ ॥

·-
३२
परमार्थसारम् ।
कारोपेतं पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्ण ब्रह्माण्डम् । जातिपिण्डा.
देवत्वमनुष्यत्वपशुत्वपक्षित्वसरीसृपत्वस्थावरत्वादिजातिभेदयुक्ता व्यष्टि-
देहाः । एतावाचिकोटिगतौ विज्ञानस्य भेदौ ।
ननु चैतन्यं कथं चेत्यात्मना विवर्चेत ।
नवचेतना रज्जुः कथं चेतनसर्पतया विवर्तते । रज्जुतत्त्वाज्ञाना-
चेत् तर्हि चैतन्यमपि तदज्ञानाश्चेत्यात्मना विवर्तताम् ।
ननु मायामपि चेत्यान्तर्भूता तत् कथं सर्व चेत्यं मायया चेतने-
ऽध्यस्तं भवेदिति चेद् न मायासम्बन्धोऽप्यस्य मायया, तस्या अपि
चेत्यान्तर्भूतत्वमित्युररीकरणात् । न चात्रामाश्रयतादोपः । “न हि मा-
यायामघटितं किञ्चिदि"ति न्यायात् । यथाहु.-
"दुर्घटत्वमविद्याया भूषणं न तु दूषणम् ।"
इति । तस्मान्मायासम्बन्धस्यापि तत्कार्यसम्बन्धस्येव मायैव हेतुः ।
तदुक्तमाचार्यैः-
द्वारं तमोऽन्वयमपेक्ष्य दृशा हि दृश्यं ।
सनच्छते सकलमन न वो विवादः ॥
मोहोऽपि दृश्यवपुरत्र च संवदध्ये
तस्मात् तदन्वयनिमित्तमपीह मोह. ।।
इति । तस्मात् समष्टिव्यष्टिस्थूलसूक्ष्मदेहत्तत्कारणान्यचेतनान्यपि
चेतनायैवाघटितघटनापटीयसो रूपाणि, तथा च श्रीवैष्णवे-
ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः ।
त(द)वार्थस्वरूपेण आन्तिदर्शनतः स्थितम् ।।
।
।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ३३ - इति । अनुगृहीतं च भगक्ता- यचापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम् (गी० १०-३९) इति । चिद्विवर्तश्चेत्यमित्यत्र सद्भियुक्तिश्वोपदिश्यते- प्रागिवार्थोऽप्रकाशः स्यात् प्रकाशात्मतया विना । न च प्रकाशो भिन्नः स्यादामार्थस्य प्रकाशता ॥ इति । अन्तशब्दः स्वरूपवाची "अन्तोऽव्यवसिते मृत्यौ स्वभावे निश्चयेऽन्तिके" इति । अत्र रसस्थानीयं विज्ञानं, फाणितस्थानीयोऽन्त- र्यामी, शर्करिकास्थानीयः प्राणः, गुडस्थानीयो विराड्देहः, तत्खण्डस्था- नीया जातिपिण्डाः । विज्ञानं चान्तर्यामी च प्राणश्च विराड्देहश्च जाति- पिण्डाश्च तथा तदन्ताः तस्वरूपाः । हन्त तर्हि परमात्मनो महान् स्वगतो भेदः प्रासः न च सदौपनिषदानामिष्टम् “एकम्" "ए" "अद्वितीयमिति पदनयेण श्रुतौ त्रिविधस्य भेदस्य बाधितत्वाद्, इतरथा मृदादिवद् विकारित्वापत्तेश्चत्यत्राह-एते विज्ञानादिरूपाः तस्य चिन्मा- नाकारस्यापरस्य आत्मन्यवस्थाविशेषाः चिदचिद्भेदाः चिद्दा अचिद्भेदाश्च व्यवहाराः व्यवहारोऽभिज्ञाभिवदनम् उपादानम- क्रियेति चतुर्विधः तद्भेदमात्रसिद्धभेदाः न स्वरूपभेदयन्तः "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" ( छा० ६.१-४) इति "अजायमानो बहुधा विनायत" इति च श्रुत्यायमर्थ आविष्कृतः । एका विज्ञानावस्थैव यस्तुसती मायोत्तीर्णरूपत्वाद् रज्ज्यवस्थावद् अव. ५ ·परमार्थसारम् । स्थान्तराणि मायाकार्यत्वादवस्तून्यवेत्यर्थः । श्रुतिश्च--. कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः । कार्यकारणतां हिला पूर्णबोधोऽवशिष्यते ।। इति ॥ २६ ॥२७॥ ननु चिदचिक्दस्य सदवान्तरभेदस्य च मिथ्यात्वेऽयक्रियाकारित्वं न सङ्गच्छते । न खलु मृगतृप्णिकोदकस्नानेन तुष्यति कश्चिदित्यत्राह- रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गः सर्पभयं भवति हेतुना केन । तद्वद् द्वैतविकल्प- भ्रान्तिरविद्या न सत्यमिदम् ॥ २८ ॥ अयं सर्प इति प्रान्त्याधिष्ठानभूतायां रज्ज्यां भुजंगो नास्ति ना- ये सर्प इत्युत्तरकालं बाधितत्वाद् भुजहोत्सत्तिहेतोस्तनाभावाच्च तत् केन मनु सर्वस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे कथं लौकिको व्यवहारी न हि शुक्तिरजतन भूपण निर्माण संभवतीत्यत आह-रज्ज्यामिति । अर्थ भाव वा सोत्पादकाना सवयवानामभारेन सौ नास्ति नहि पेन हेतुना भयं भवति । अमरूपाविद्ययेति चेत् तद्वन, इर्द द्वैतविल्पिभ्रान्ति: अ- म्तयांम्पादिनन्तिः म सत्यमित्यर्थः । अात्मनि धासनारूपाविद्यामूलक घासना- रूपसूक्ष्मोपाधिवैशिष्टयेनापि ब्रह्मभानं मननादिपरिपाकवतामस्त्येव । अविद्याया- श्वाध्यासिकसम्बन्धन परमात्मैवाश्मयः । भ्रमाधिष्ठानत्वमेव तद्विशेष्यत्वरूपं विवा- पादानत्वम् । स्पष्ट चैत-सानादि निघतं ब्रह्मेत्यायला हरिपन्थे 'तत्त्वादप्रच्युत्तस्य परतुनी भेदानुकारेणासत्याविभक्तात्यरूपोपमाहिता विपतः स्वाविषयप्रतिमा- ·। सटिप्पणविवरणसमेतम् । हेतुना सर्पभग सर्पाद् भये प्रान्तस्य भवति यदि मिथ्यावस्तुनः का. यकरत्वं न भवेत् । मृगतृष्णिकोदकमान्तेरपि प्रथमत आहादकरत्वम- स्ति । एवं युक्तिरूप्यमान्त्यादेरपि द्रष्टव्यम् । अतो यद्वद् रज्जुसर्पमा- न्तिरविद्यैव तद्वद् द्वैतविकल्पभ्रान्तिः । द्वैतविकल्यो द्वैतावभासः स चासौ प्रान्तिश्च । द्वैतं च तद्विकलो भान्तिश्च अविद्या अद्वितीयामाज्ञानविम्भिव तथापि कार्यकत्रों च भवतीति शेपः । त- दुक्तमाचार्य:---- सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्ता नासत्त्वे ख्यातिबाधको । सदसद्भधामनिर्वाच्याविद्या वेद्यैः सविधमा ।। इति । ततः किमित्यत उक्तं-न सत्यमिदमिति । यतोऽवि. घामयम् अत इदं द्वैतं न सत्यम् । असत्यमपि सत्यवद्भासत एव केव- लम् । तस्मान्नाद्वितीयताहानिः ॥२८॥ सवत्' इत्यादिना । तत्त्वात-स्वस्वरूपात् । असत्य वस्तुतो पहिग्सवात् । अ- विभक्तं तवधिष्ठानेन । अन्या-वैधोपलम्भनाम् । वाशरूपोपग्राहिता तद्रूपन- कारकमानविशेष्यता । तदाह-स्वप्नविषयति तद्वयाख्याताः । एतेन तत्तत्प्रागिकर्मवशान् बीजाङ्करन्यायेनानादिपूर्वपूर्ववासनयैव सर्पादिन. मरूपां घटादिनमरूपां च सृष्मिीधर: करोतीति सूचितम् । अत एव रजौ भुजङ्गो जाताइति न प्रत्ययः किन्तु जवां भुजङ्गनमो जात इत्येव। एवं चानिनीयभुजङ्गोत्पत्तिः प्रत्याख्याता घेदितव्येति दिक् । पुनेन अनिर्वचनीय सदसद्विलक्षणे जलादि मुगादानुत्पमते एवं प्राणि प्रपञ्च मृदादौ घादि स्वाप्नश्चनि यत्कैघिदुतं तदपास्तम् । ताशानिर्वचनीयस्याप्रसिद्ध । विच तस्य सद्धितत्वादसत्यम् असशिनत्याय सत्यमिति विरूपतयायाति सत्र सत्त्वमारोपितममत्वं यासापमिति भदाभेदयोरिव म तयोर्विरोध इति सदसल्यातिवादः सांस्याभिमतः समर्थितो भवतीति ।

·३ परमार्थसारम् । केयमविद्या नाम, कम्य कस्मिन् वाऽसावित्यवाह- एतत्तदन्धकार यदनात्मन्यात्मता भ्रान्त्या न विदन्ति वासुदेव सर्वात्मान नरा मूढाः ॥ २९॥ अथ केयमविद्या कस्य चेत्याह-एतत्तदिति । यदनात्मनि देहादौ आत्मता आत्मबुद्धि एतत्तदन्धकारम् अविद्येत्यर्थ । भ्रान्त्या उपलक्षिना अत एव मूढा सर्वात्मानं वासदेव न विदन्ति । एतेन न वि दन्त्यनयेति अविद्यापदव्युत्पत्ति प्रदर्शिता । तथा च सनस्मुजातीयभाष्य- "उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्यु संमतो य कवीनाम् । प्रमाद वै मृत्युमहं प्रवीमि सदाप्रमोदामृतत्य प्रवीमि ॥ इनि पये श्रीभगवत्पादेस्युक्तं 'मोहो मिथ्याज्ञानमनारमन्यात्माभिमान । अनेनाग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका अविद्या सूचिता" इति। अग्रहणमात्मस्वरूपा ज्ञान तन्मूलकमिध्याज्ञानात्मिका इत्यर्थ । लोकार्थस्तु अन्धपश्ने समत्सुजातोति --हे क्षत्रिय ये मृत्योरस्तित्वनास्तित्वे प्रागुक्त ते उभे आद्यपत्ते आदिसर्गमारभ्य प्रवृत्ते । ननु क्य तयोमियो विरुदयो सत्यत्वमत माह-मोहो मृत्युरिति । भवदेय विरोधस्तयोर्यदि परमार्थरूपो मृत्यु प्यात् कि तु यो महो मिथ्याशानमनात्मन्या त्माभिमान स मृत्यु केपा चित्क्यीमा ममत अहं ममेति मिथ्याज्ञानस्यापि कार गमात्मानवधारणमात्माज्ञान मृत्यु जननमरणदिमानवोजमह प्रवीमि तथा मदा प्रमोद स्वाभाविकरूपणावस्थानममृतत्वं प्रवामि इति ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । वदतदन्धकारम् अविद्या यदनात्मनि देहादी आत्मता, भ्रा- न्त्या उपलक्षिता अत एव मूढा आत्मतत्त्वजिज्ञासाशून्या नराः स- त्मिानं सर्वस्य चराचरस्यात्मानं स्वरूपभूतं द्रष्टारच वासुदेवं सर्वात्म- लेन न विदन्तीति । सदानन्दचिद्धनस्यात्मनः स्वरूपतिरस्करणेना- धुभ्वाधायतनाधिकरणे च "देहादिप्वनात्मस अहमस्मि' इत्यात्मबुद्धि- रविद्या" इति शाङ्करभाष्ये उक्तम् । तथाध्यासभाध्येऽपि- "युष्मदस्मप्रत्ययगोचरयोविषयविषयिणोस्तमः प्रकाशवद्विरद्वस्वभावयोरि- तरेतरभावानुपपत्तौ सिद्धायां तद्धर्माणामपि मुतरामितरेतरभावानुपपत्तिरित्यन- स्तयोरध्यासो मिथ्येति (नास्ति) भवितुं युक्तम्" इत्यनेन मिथ्याभू- तेनालीकेन सकललोकशास्त्रव्यवहारानुपपत्तिरिति पूर्वपक्ष कृत्वा "तथाप्यन्योन्य- स्मिन्नन्योन्यात्मातामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येतरेतराविधकेन अत्यन्तविविक्तयोधर्मध- मिगोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सन्यान्ते मिथुनीकृत्य अहमिदम्। 'ममेदम्' इति नैसगि- फो लोकव्यवहार" इति सिद्धान्तितम् । तस्यैव चाध्यासस्य प्रहाणायाध्यात्मशास्त्रमिति निष्कर्षः। तत्र सत्य प्रहा विशेष्यम् । अनृतमुपायो विशेषणम् । स्पष्टीकृत चैतदैतरेयोपनिषदि "सण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति एप महौष इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा" इत्यादिना । विशेष्यांशस्यैव च नामध्यं भवति महि घट इनि घटत्वस्य मामधेयमिति फोऽप्यभ्युपैति । 'नैसर्गिक इत्यनेन पूर्वपूर्वभ्रमजन्यः उत्तरोत्तरः संस्कारस्ततश्यो- तरोत्तरश्रम इति सूचितम् । एतेन भावरूपाऽविद्या भाष्यफ्नोऽभिप्रेतेतिमतमपास्तम् । इदमेव सूचयितुं 'त' मतमेवरक्षणमध्यासमविद्योति युवते' इत्युक्त माध्ये भावरूपायाः कारणाविद्यापाः स्वाभिमतत्वे मु 'अध्यासमपोति' घूयात् ।

·प्र ३८ परमार्थसारम् । संभावितानकस्वरूपान्तरप्रकाशनशक्तिरविद्येति, प्रकृतिरिति, मायेति, धानमिति, अक्षरमिति, शून्यमिति, चाभिधीयत इत्यर्थः ।। २९ ॥ किन्तर्हि वासुदेवादन्ये तदज्ञानमोहिता नरा. सन्तीति, नेत्याह- प्राणाद्यनन्तभेदै- रात्मानं संवितत्य जालमिव । 'तमेतमेवलक्षणम्'इत्यक्षरस्यारस्येन अह! 'मम' इत्याद्या एवाविद्या । 'वासुदेव सर्वमिनि बुद्धौ तस्यैर विरोधित्वात् । योगसूत्रेऽपि “अनिन्याशुचिदु खानात्ममु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्या इति रक्षणमुक्तम् । इति व्यामसूत्रेऽपि एतद्विलक्षणस्याऽविद्यालक्षणस्यानुनम तस्यापीयमेव संमता। अत एव "पत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यत' इति सूत्रे परमतमप्रनिषिद्धमनुमत भ. वाति न्यायेम योगशास्त्राभिमता प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिरूपा मन प- ज वृत्तय परिगृह्यन्ते' इति भाष्ये उक्तम् । तस्मादमरूपा स्थूलविद्या वासनारूपा चाव्यक्तपदवाच्या सूक्ष्माविद्या, व्य- वहारका सा स्यूराविद्याया कागम् इति तल्या एव 'अव्यक्त कारणमित्यादौ कारणत्वेन निर्देश । मा चेय जन्या नवनादि अजामेगामित्यादावजत्वोक्तिस्तु एतत्सृष्टौ जन्म नाशानुपलम्भात् छागावद्विचित्रसृष्टिजनकतया रुपकण वा । विच 'तत्तु समन्वयान्' सूटे साध्याचे मोक्षोभ्युपगम्येत अनित्य एव स्यात् नगानिस्यत्व नाश्यत्वमेव व तु अजन्याया अविद्याया नाश्यत्वमिन जन्यस्यापि मोक्षप्याविनाशिन्य कि बाधरम् अन्य-नाश्यत्वयों परस्पर यासेरव रोके दर्शनात् एई शानिश जन्या साश्या इंदि पिछमियुतमस्कार । २१ ॥ विन्तहि वासुदेवाज्ये न तदा सन्ति नेत्याह-प्राणति । प्राणोऽन्तयामी । आ.

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
संहरति वासुदेवः
स्वविभूत्या क्रीडमान इव ॥ ३० ॥
प्राणोऽन्तर्यामी । आदिपदाद् ब्रह्मादिस्थावरान्ता जीवाः समष्टिव्य-
ष्टिदेहाश्च गृह्यन्ते । वासुदेवः चिदेकरसं ब्रह्म स्वविभूत्या स्वयानन्य-
गामिन्या विभूत्या स्वातन्त्र्यशक्त्या मायया आक्रीडमान इव "लोक-
पतु लीलाकैवल्यम्" (व०सू० २-१-३३) इति श्रीमच्छारीरकमूत्रो-
करीत्या स्वाराज्यसमृद्धिमन्तो नरेन्द्रा यथा स्वविभूत्या क्रीडन्ति, त.
द्वदात्मनात्मन्येव विहर्तुकाम इव प्राणाधनन्तभेदैः प्राणाधैरन्तै दैर्भि-
नाकारैः आत्मानं जालमिव जालकारः संवितत्य सम्यग विततं व्या-
तं कृत्वा पुनः स्वयमेवात्मविद्यया स्वाविद्यां विधूयात्मन्येव सर्व
संहरति । तदुक्तमाचार्यैः-
"अज्ञानि ब्रह्म बुद्धीरनुसरति ततः स्थावरं जगमंच
स्वाज्ञानादेव मूत्वा कचिदवगतितो मुक्तमन्यत्र बद्धम् ।
तच्चाज्ञानं विनष्टं स्थितमथ च तदेवांशभेदोपपचे--
रेवं सर्वव्यवस्था परमपुरुषगा बापटीतीति केचित्" ।।
इति ॥ ३०॥
दिपान प्रमादिस्थावरान्ता जीगः ममष्टिव्यष्टिहाच । संवितत्य दायित्या स्यवि.
भूत्या यामनारुयया फ्रीडमान र स्वज्ञानेन स्वाविद्या विधूय मर्मामात्मन्येव महर-
सोसि भारः । धन्यपात्मनो विधारियापतिः। भ्रमविरयेण तु न विवाहित्यम् ।
अत परकामुकत. कान्ताविपपैः 'मुक्षा किं नु मृतानु कि मनसि में लोना
सिलीना नुम्'ि इति रिस्पः नविगारित्वम् । यानुनी प्रपशः प्रम.एर न
कोपि पदार्थ इति तदनन्यत्वमिति सूधे शाहरभाष्ये स्कुट प्रतिपादितमिति ॥ ३०॥

·१० परमार्थसारम् । आत्मान सवितत्य सहरतीत्युक्तम् । तत्र कदा केनात्मना कथ सृजति सहरति चेत्यत्राह- त्रिभिरेव विश्वतैजस- प्राज्ञेस्तैरादिमध्यनिधनाख्यैः। जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तै- भ्रमभूतश्छादितं तुर्यम् ।। ३१ ॥ आदिमध्यनिधनाख्यः सृष्टिस्थितिसहारावस्थाल्ये विभि- र्जाग्रत्स्वप्नसुपुतः जापदादीनानित्य विश्वतैजसमाज्ञात्यस्त्रिमी रूपेरा स्मान सवितत्य सहरतीति पूर्वेण सबन्ध । नन्वनन्तचिद्रूपे भगवति भासमाने कथ जायदादय कालास्तद्गता विश्वसृष्टयादय तदमिमानिनो विश्वादयश्च भासरेन्नित्यत उक्त भ्रम- भौः मिथ्याभूतेरपि तैरेव तुर्य भगवतो निज धाम च्छादितमि- आत्मानं सक्तित्य सहरतीत्युनं नर कदा केनात्मना क्यं सजतीत्यमाह-- विभिरघेति । त्रिभिांपत्स्वप्नसुपुले आदिमध्यनिधनाख्यै सृष्टिस्थितिसंहा रावस्याख्यै जापदादीनाश्रित्य भ्रमभूतैविश्वादिभि आत्मानं सवितत्य सहरति । तथा च श्रुति -"सर्वश्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोयमात्मा चतुष्पात् । जाग. स्तिस्थानो(बहिष्मज्ञ सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुख स्थूलभुग्वैश्वानर प्रथम पादः । (१) स्वात्मव्यतिरिक्त विषये प्रज्ञा यस्य स पहियज्ञ । सप्त धुलोकसूर्यवा य्याकाशजस्मृयिव्याहवनीया अगानि यस्य स । बुद्धिन्द्रियाणि कोन्द्रियाणि च दश, प्राणादय' पर, मनोवुद्धिरहदारश्चित्तमिति चत्वार , संकर नया एकोनविंशति मुखान्यायेति स । स्थूराम्छन्दादीन् भुङ्क्ते स विश्व इत्यर्थ, ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ति। स्वमायाशक्त्यात्मीय धाम तिरस्कृत्य जामदाद्यवस्थाश्रयणेन वासुदेवो विवादिरूपी विश्वसृष्टयादिक करोतीत्यर्थ । भ्रमभूतरिति जामदादीनां मिथ्याभूतत्त्वान्न वस्तुतस्तैस्तुर्य निरस्कृत, राहुणेवादित्य । तत्तिरस्कारे साधकाभावेन स्वासिद्धिप्रसङ्गादिति । तदुक्त तत्त्वविद्धि । "अनेन च जगतास्य भगवत प्रकाशात्मक (१)स्वप्नस्थानोऽन्त प्रज्ञ समान एकोनविंशत्तिमुख प्रविविक्तभुक् तैजसो रितीय पाद । (२)यत्र सुतो न कचन काम कामयते न के बर स्वप्न पश्यति तत्सुपुप्तम् । पुरस्थान एकीभून प्रज्ञानघन एवानन्दमयो यानन्दभुक चेनोमुख प्रा. स्तृती य पाद । एप सर्वेश्वर एप सर्पज्ञ एषोऽन्नम्येिष योनि सर्वस्य ममवाप्ययौ हि भूतानाम् । (१) इन्द्रियापेक्षयाऽन्तःस्थत्वान्मनमस्तवासनारूपा स्वप्ने प्रज्ञा यस्य स - न्त प्र । विश्वस्य सविषयत्वेन प्रज्ञाया स्थूलाया भोज्यत्वम् । इह पुम केवला. पासनामाना प्रज्ञा भोज्येति प्रविधिको भोग । समानमन्यदिति । (२) मधुप्तपदार्थमाह-यति । नहि मपुप्ते पूर्वयोरिवान्यपाहणलक्षण स्वप्न- दर्शनं कामो या करवन विद्यते नदेतत्सुपुप्त स्थानमस्येति स्पस्थान । स्थानद्वयप्र. विभक्त मन स्पन्दित द्वैतवातम् । तथापापरित्यागेन बिकापन्न नेशतमोपस्तमि पाह' सप्रपञ्चमेकीभूतमिन्युच्यते । अत एव स्वप्नवागन्मन स्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेपमवस्थाऽधिकरूपत्वात्प्रज्ञानधन इत्युच्यते । मनसो विषयवि पय्याफारस्पन्दनायास खाभावादानन्दमय आनन्दप्रायो नानन्द एव अनात्यन्नि- कत्वात् । अत्यन्तानायासरूपा हीय स्थिनिरनेनानुभूयते इत्यानन्दभुक् । बोधरक्षण धेनो द्वारं मुसमस्य स्वप्नायागमन प्रतीति घेतोमुख । सुषुपोहि भूतपूर्वगत्या प्रान उच्यते इति। ६ ·४२ परमार्थमारम् । रूप न कदाचित् तिरोधीयते । एतत्प्रकाशनेन प्रतिष्ठा लब्ध्वा प्रकाश मानमिद जगदात्मन प्राणभूत प्रकाश कथ निरोडु शक्नुयात् । कथ च तन्निरुद्ध xkx न प्रकाशेते"ति । तब जामन्नामात्मनोऽज्ञानोपहितस्यान्तर्बहिष्करणतद्विषयज्ञानक्रिया- तत्फरव्यवहारण प्रतिभाससमय । जाग्रत्प्रपञ्च सर्वप्रमातृसाधारणो भवति व्यवहारिकसत्ताकत्वात् । तद्रष्टामा विश्वसज्ञो भवति । बहिष्करणतद्विपयज्ञानादीनि निद्रामुद्रा वहन्त्या स्वाविद्ययैवान्त करण उपसहत्य तद्वासनासहसवासितान्त करणतद्विषयज्ञानक्रिया फलमात्राकारेणात्मन प्रतिभाससमय स्वप्न । स्वाप्नप्रपञ्चरत्वे कैकप्रमासाधारणो भवति प्रतीतिमात्रसत्ताक्त्याजाप्रत्कारीनरज्जु भुजङ्गादिवत् मुखादिवद(न्ति : नितर) स्थत्वाच तद्रष्टात्मा तैजस । अन्त करणतद्विपयज्ञानादिकमपि माढया निद्रया न्मूलाज्ञान उपसहृत्य नापत्म्वप्नभमसम्कारसद्धीचीनम्पाविद्यामान शेषविवर्तत्वेनात्मनोऽवम्थानसमय सुषुप्तम् । सौपुप्तजान च साक्षिमा प्रसवेधविमहलादान्तरीयत्यान्चकनिष्ठमेव न सर्वप्रमात्साधारणम् । तद्रष्टात्मा प्राज्ञ । त स्वाविधामपि स्वसविटापाम्य सदानन्दचिन्मात्राकारेणात्म नोऽन्धानसमयम्तुर्यम् । तदप्यात्मानुभमरूपत्वात् सर्वान्तरल्या चैककममातृगत भवेत् । तद्रष्टात्मा तुरीय उच्यते ॥ ३१ ॥ तदेव वासुदेव म्वयमेवात्ममाययात्मानम नाननियात्मनि फशित् कारमनन्तचेत्यचेतनापश्चात्मना तन्नियामकेश्यरात्मना च मोडति । स ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । एव पुनरात्मविद्ययात्माविद्यामपोह्यात्मान पश्यतीत्याह-~- मोहयतीवात्मानं स्वमायया द्वैतरूपया देवः । (१)नान्त प्रज्ञ न बहि प्रशं नोभयत प्रशेन प्रज्ञानयनं न प्रज्ञ नामज्ञम् । अ- दृष्टमन्यवहार्यममाह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशम शा न्त शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेय । इति ॥ ३१ ॥ स एव वासदेव नियाम्यात्मना नियामकात्मना च क्रीडति पुनरात्मज्ञानेना विद्या नाशयित्वात्मानं पश्यतीत्याह-मोहयतीवेति- देतशब्देन दाभ्या प्रकाराभ्यामित ज्ञात होतं तस्य भावो दैतमिति व्युत्पत्या नामरूपे उच्येते तथा च द्वैत नामरूपे तदेव स्वरूप यस्यास्तया स्वमायया आ ध्यासिकसबन्धेन नित्यसंवद्वत्वात्स्वभावभूतया । (१) नन्वात्मनचतुष्पात्वं प्रतिज्ञाय पादनयकयनेनैव चतुर्थस्यान्त प्रज्ञा- दिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे नान्त प्रज्ञमित्यादि निषेधो व्यर्थ इति चेन्न-सादिविकल्प प्रतिपेयेनैव रन्जुस्वरूपप्रतातियत्तद्वस्थस्यैवात्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपादयितुमिष्ट त्वात् । नान्त प्रशमिति तैजसप्रतिषेध । म पहिष्प्रज्ञमिति विश्वप्रतिषेध । नो. भयत प्रज्ञमिति जाग्रत्स्वप्नयोरन्तरालावस्थानिषेध । न प्रज्ञानघनमिति सुषुप्ता वस्थाप्रतिपेध । न प्रशमिति युगपत्सर्व विषयप्रज्ञानृत्वनिषेध । नाप्रज्ञमित्ति अच तन्यप्रतिषेध । अत एवादृष्टम् । यस्माददृष्टं तस्मादव्यवहार्यम् । अग्राह्यं करें- न्द्रिये । अलक्षणमननुमेयम् । अत एवाचिन्त्यम् । अत एवाव्यपदेश्य शब्दै । एकात्मप्रत्ययसारम्-जाप्रदादिस्थानेषकोऽयमात्मेत्यन्यभिचारी य प्रत्ययस्तेना- मुमरणीयम् । प्रपञ्चोपराममिति जाप्रदादिस्थानधर्माभाव उक्त । अत एव शान्तम् । शिव यतोऽद्वेत भेदविकल्परहितं चतुर्थ तुरीयं मन्यन्त इति शुन्यर्थ ।

·४ परमार्थसारम् । उपलभते स्वयमेवं गुहागतं पुरुषमात्मानम् ॥ ३२ ॥ एवम् उक्तप्रकारेण देवः श्वप्रकाशचिदात्मा भगवान् व्रतरूप- या समाययात्मानं स्वयं मोहयतीव म्ययमेव च पुन: गुहागतं मायातिरस्कृतम् आत्मानं पुरुपं परमात्मानम् उपलभते ॥ ३२ ॥ वासुदेव म्वमायया विश्य सजति पश्यति चेत्युक्तम् । सत्र कुत्र सजति पश्यति चेत्यनाह- ज्वलनाद् धूमोहतिमि- विविधाकृतिरम्बरे यथा भाति । नपा च व पति-मतभावभूता मार्था कोतिता विम्यारिति । भाग्मानमुगध्यानिमारमाने जागतिक मोही मिपातानं साल- मित परोनीत्पई । बाम्नयमोहाभावासिंयुन नारोपिन ए मोह सपा प्रणम्पानानं प मूपिनमित्यलम् ॥ १२ ॥ म्यूनियननन्यापन मात्र हायनि-स्वलनादिनि । बरनामानिभि गम्यो विविघाशी कृष्णादिरूण यथा মালি নয়া বিষ মায়া সাচনাবলি কামময় তুমি- ताप । नाना दिगो विगन्धि प्रष्टे काल्पनिम्न्यादिति भार I am भानामानिपिनायजगदुपनारम्वरमा दमित । भन एर त्यति मोनम् । भाषा जगत शिगयामदरता विविधभानेनर म्यरूपायोग्य. मनाभवान् । अत एव "प्रापिर" त्यधिकरणे माये प्रयन्ती निर्गमन मिनि मा तत्र स्तरसम्मानित युगम् । न च तर दोषाय ·४५ सटिप्पणविवरणसमेतम् । तद्वद् विष्णौ सृष्टिः स्वमायया द्वैतविस्तरा भाति ॥ ३३ ॥ यथा ज्वलनाद् अग्नेः धूमोद्गतिभिः अम्बरे विविधाकृतिः श्वेतत्वकृष्णत्यादिरूपा भाति, तद्वत् स्वमायया विष्णौ द्वैतविस्तरा द्वैतविस्ताररूपा सृष्टिः सृज्यत इति कार्यपरम्परा भाति । विश्वाश्रय- त्वेऽपि तदसंस्पर्शेऽम्बरधूमदृष्टान्तः ।। ३३ ।। स्यादेतत् जामदादिद्रष्टात्मा परमेश्वर इति न युक्तं, तस्य सात्त्वि- कत्वराजसत्वतामसत्वभेदात् परस्य मायोत्तीर्णत्वेन सात्त्विकत्वाद्यसम्भवा- च्चेति । तत्राह-- शान्त इव मनास शान्ते हृष्टे हष्ट इव मूढ इव मूढे । व्यवहारस्थो न पुनः परमार्थत ईश्वरो भवति ॥ ३४ ॥ व्यवहारस्थो जीवभावं गत ईश्वरो मनसि शान्ते सात्त्विके शान्तः सात्त्विक इव भवति हृष्टे राजसे हृष्टो राजस इव मूढे तामसे मूढः तामसः इव न पुनः परमार्थतः, गुणानां दृश्यत्वेन दृक्सम्बन्धास- म्भवादित्यर्थः ॥ ३४॥ रजतज्ञानत्वं कार्यतावच्छेदकं मम तु रजतत्त्रमिति लापरमिति वाच्यम् उत्पत्ति नाशकल्पनापेक्षमा प्रमास्थाले क्लप्तस्य तस्यैव तथागौवित्यादिति ॥ ३३ ॥ कारपनिरभिः परमेश्वरस्य न वास्तवा सम्बन्धो न वा तेन तस्य विकारित ·परमार्थमारम् । ननु सुखद् खमोहानामनुभवितुरात्मनस्तै कारणैर्गुणे सम्बन्धन भाव्यमित्यत्राह- जलधरधूमोद्गतिभि- मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम् । तद्वव प्रकृतिविकारै- रपरामृष्टः परः पुरुषः ॥ ३५ ॥ यथा जलधरधूमोद्गातिभिः जलधरधूमयोरुगतिभिरुदयै गगन- तलं न मलिनीक्रियते असशस्वभावत्वात् तद्वत् प्रकृतिविकारः सुखदु खमोहेस्तत्र प्रतीयमानैरपि अपरामृष्टः पुरुषो जीवभाव गत प- र परमात्मा, निरअनलादित्यर्थ ॥ ३५ ॥ ननु सर्वक्षेत्रेवेक एव चेत् क्षेत्रजस्त कस्मिन्नतेऽन्येऽप्यज्ञा स्यु एकस्मिन् दु खिनि सर्वेऽपि दुखिन स्युरित्यत्राह---- एकस्मिन्नपि च घटे धूमादिमलावृते शेषाः। न भवन्ति मलोपेता यद्वज्जीवोऽपि तद्वदिह ।। ३६ ।। त्वमित्याह-द्वाभ्याम्-शान्त इत्यादि । स्पष्टम् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ रतु मदि सर्वस्रेषु एक एक क्षेत्रजस्तकमिन्दु खिनि सर्व दुखिन स्यु रिन्यवाह-एकस्मिनपीति । घटे-घकाशे । चित्तु एव स्मिन्घटगगने ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ४७ इहकस्मिन् घटे घटाकाशे धूमादिमलावृतेऽपि शेपाच मलोपेता न भवन्ति यद्वत् तद्वद् एकस्मिन् जीवेऽज्ञानाद्यावृत्तेऽप्यपरो जीवोs- नावृतो भवतीत्यर्थः ।। ३६ ।। एवं जीवगतौ धर्माधर्मों (व्यव ) हरता गुरुणा परमात्मापि वितत्य निरूपितः । अथ 'गुणपुरुषविभागझे धर्माधर्मो कथं बन्धको न भवत' इति प्रश्नो दशभिः 'देहेन्द्रियवि'त्यादिभिरार्याभिः परिहियते-- देहेन्द्रियेषु नियताः कर्म गुणाः कुर्वते स्वभोगार्थम् । नाहं कर्त्ता न ममेति जानतः कर्म नैव बन्नाति ॥ ३७ ॥ देहेन्द्रियेषु देहश्चेन्द्रियाणि च तेषु नियता व्याप्ता गुणाः कार्य- करणसङ्घातात्मना परिणता प्रकृतिः स्वभोगार्थ कर्म कुर्वते, नाहं क- तो ततो विलक्षणाकारत्वात्, न च मम तद्भोग्यफलं भवति इति जनतो जानानान् कर्म नैव बध्नाति देहान्तरण योजयति । येयमात्मनः का- यकरणसधातात्मि जडा प्रकृतिस्तदनुभवेशाद्वा प्राप्तम्वातन्त्र्या, सैव यत्किञ्चिदैहिकमामुत्रिकं वा फलमिच्छन्ती शुभमशुभं वा कर्म करो- इति पाठः । शेगः-अन्ये । एवं च एकस्मिन्नज्ञानावृतेऽपि नान्येऽज्ञानावृता भव. न्तीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ मनु बन्धनिवर्तक तत्त्वज्ञान विमित्याह-देहेन्द्रियेवित्तिा देन्द्रियव्याला गुणाः स्वभोगाथै कर्म कुर्वते नत्वहमिति न या तत्कर्मफलं मम इति जानतः पुंसः ·- ४८ परमार्थमारम् । ति । तेनेह परम वा तत्फलमपि सैयानुभवति । आमा तु तत्वादात्म्या ध्यासात् कर्तेव भोक्तेव च भासले 'ध्यायतीव लेलायतीव (वृ० ४-३-७) इति श्रुते. । अत एव ज्ञानत पुसो न कर्मतरफलसम्बन्ध इत्यर्थ ॥ ३७॥ ननु देहसम्बन्धस्य कर्मनिमित्तत्वेऽन्योन्याश्रय देहे सति कर्म तम्मिन् सति देह इति तत्राह- • अन्यशरीरेण कृतं कर्म भवेद् येन देह उत्पन्नः । तदवश्य भोक्तव्य भोगादेव क्षयोऽस्य निर्दिष्टः ॥ ३८ ॥ येन देह उत्पन्नः तत् कर्म अन्यशरीरेण तत प्राचीनेन कृत भवेत् । तदारम्भक कर्म तत प्राचीनेन देहेन एव तत्तत् कर्मेति ना- न्योन्याश्रय । न चानानवस्थादोष समारम्यानादित्वेन मुलक्षयकरत्वा- भावात् । तदुक्त भट्टपादै - "मूलक्षयकरी प्राहुरलवस्था हि दूपणम्" इति । ननु प्राचीनदेहकृतस्य कर्मण फलमनेन देहेन भुज्यत इति कुतो निणीतमित्यत्राह- तत् शुभमशुभ वा कर्म अवश्यं भोक्तव्यं यत. कर्मपन्धक न भवतीत्यर्थ ॥ ३ ॥ मनु देहसम्बन्धो यदि कर्मनिमित्तस्तदा सति देहे कर्म कमणि च सति देह इत्यन्योन्याश्रय इत्याह-अन्येनि । अयं भाव मेपारप्रवाहस्यानादित्येन पूर्वश ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ४९ अस्य भोगादेव क्षयो निर्दिष्टः शासेपु- नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमनुभोक्तव्यं कृत कर्म शुभाशुभम् ॥ इति ॥ ३८॥ एवं चेद् विद्वद्भिरपि प्राचीन कपिभोक्तव्यमित्यनिमक्षि । तबाह--- प्राग्ज्ञानोत्पत्ति चितं यत् कर्म ज्ञानशिखिशिखालीढम् । वीजमिव दहनदग्धं जन्मसमर्थ तद् भवति ॥ ३९॥ न प्राग्ज्ञानोत्पत्ति ज्ञानोत्पत्ते पूर्व यत् कर्मचितम् अनुष्ठितं तद्- यतो ज्ञानशिखिशिखालीदं तन्मूलाज्ञानसहारद्वारेण सहृतम् अतो जन्मसमर्थ पुनर्जन्मसम्पादने शक्त न भवति दहनदग्धं बीजमिव तदुकं भगवता- "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन"। (गी० ४-३७) इति ॥ ३९ ॥ तथापि ज्ञानोदयादृर्ध्वमादेहपातं क्रियमाणं कर्म विदुषो देहा- रोरे कृत कम देहान्तो भुज्यते तस्मिथ कृत देहान्तर इति नान्योन्याश्रय इति॥३८॥ नन्येव तहि ज्ञानिभिरपि देहान्तरे कर्म भोक्तव्यं स्यान्नेत्याह-मागिति । शानादिग्ध कर्म देहान्तरोत्पादनममर्थ न भरतीति भावः ॥ ३९ ॥ ७ ·५० परमार्थमारम् । न्तरमुत्पादयतीत्यत्राह- ज्ञानोत्पत्तेरूच क्रियमाणं कर्म यत् तदपि नाम । न श्लिष्यति कर्त्तार पुष्करपत्रं यथा वारि ॥४०॥ यद् ज्ञानोत्पत्तेरूव॑म् आदेहपात क्रियमाण कर्म तदपि कतार न श्लिष्यति न स्पृशति, यथा पुष्करपनं पद्मपन तत्थ वारि न लिप्यति तथेत्यर्थ । श्रुतिश्च “यथा पुष्करपराश आपो न लिप्यन्ते एवमेवविदि पाप कर्म न लिप्यते" (छा० ४ १४ ३) इति । ससार दु खजनकत्वापिरोपाच्छुतो पापशब्देन शुभाशुभ कर्म गृहीतम् ॥४०॥ बुतो न शिरप्यात कर्तृत्वाभिमानामावादित्याह- वाग्देहमानसैरिह कर्मचयः क्रियत इति वुधाः प्राहुः । एकोऽपि नाहमेपां का तत्कर्मणां नस्मि ॥११॥ - एवं शानोत्पत्ते क्रियमागमपि धर्म नहान्तरसम्बन्धापादमित्याह- शानेति । वाभिमानशून्यम्य पुमनदानामुत्तमममंगर सम्बन्धासम्भव र मूलम् । नाभुन क्षीपन' इति पवन मु भारब्धम्माभिप्रार्य द्रष्टव्यं तस्य भोगन्ध भागादिति ॥ ४॥ कुतो न धर्म शिपनि कान्वाभिमानामावादिन्याह-याग्देहेत्यादि सोक-

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
कर्मफलबीजनाशा-
ज्जन्मविनाशो न चान सन्देहः ॥
वुद्ध्वैवमपगततमाः
सवितेवाभाति भारूपः ॥ ४२ ॥
इह देहिषु मध्ये बुधा वाग्देहमानसैः कर्मचयः क्रियत इति
माहुः । न च अहम् एषां मध्य एकः तत्कमर्गी कापि नास्मि ।
कर्मफलबीजनाशात् कर्मफलस्य बीजे कर्तृतं तस्य नाशादभावाद्
जन्मविनाशः पुनर्जन्माभावः । अत्र च न सन्देहः । एवं बुद्ध्या
सवितेवापगतमा अपगतमोहः पुमान् भारूपो नित्योदितानस्तमित-
प्रकाशात्मा आमाति सर्वोपरिष्टात् प्रकाशते ।। ४१ ॥ ४२ ॥
किंज्ञानोदयसमकालमेव कर्माणि नश्यन्ति किं वा कालान्तर
इति तदैवेत्याह----
यदिपीकातूलं
पवनोद्धृतं हि दश दिशो याति ॥
ब्रह्मणि तत्त्वज्ञानात्
तथैव कर्माणि तत्त्वविदः ॥ ४३ ॥
द्वयेन । कर्मफलस्य बी कत्वाभिमानस्तस्य नाशपुनर्जन्म न भवति । अत्र
संदेहो नास्ति।त्यस्वरूप बुद्धा प्रकाशरूप सविता च पुनाभातीत्यर्थ ४१॥४२॥

·५२ परमार्थसारम् । इपीका काशस्तस्या परिणताया स्थित तूरम् इपीकातूलम् । तत् पवनोद्धृत दश दिशो याति यद्वत् तथा तथापिदः कर्मा- णि तत्वज्ञानादेव ब्रह्मणि यान्ति लीयन्ते ॥ ४३ ॥ किं तर्हि विदुपो देह सद्य पतति किं वा काटान्तरे | आये पक्षे तत्त्वज्ञस्य गुरोरमावाद् ब्रह्मविद्या सम्प्रदायविच्छेद ! द्वितीये विदुषो- ऽपि देहाभिमानादनप्राप्तिरित्याशकाया प्रारब्धकर्मवशात् कश्चित् काल तदेहस्तिष्ठति तदारम्भकस्य कर्मणस्तत्वज्ञानेनाविनष्टत्वात् तद्विनाश उपजीव्यविरोधप्रसान्मुक्तेपुवत् प्रारब्धफलस्य कर्मण फलभोगेन विना क्षयायोगाच्च । तथापि नास्य माग्वद् देहाद्यात्मश्रान्ति स्याद् प्रमभाव गतत्वादित्याह-~- क्षीरादुद्धृतमाज्य क्षिप्तं यद्वन्न पूर्ववत् तस्मिन् । प्रकृतिगुणेभ्यस्तद्वत् पृथक्कृतश्चेतनो नात्मा ॥ ४४ ॥ क्षीरादुद्धृतमाज्य तस्मिन् पुन क्षिप्त पूर्ववत् क्षीरवत् न . भवति यत् तद्वत् प्रकृतिगुणेभ्यः प्रकृतेर्गुणेभ्य कायेभ्यो देहा- दिभ्य पृथस्कृतः श्रुतियुक्तिभ्यामन्यत्वेन निश्चित चेतनो जीव आ त्मा परमात्मा सन् पुन प्रकृतिगुणेषु कर्मशेषास्थितोऽपि पूर्ववन्न भव- ति, देहायात्मन्नान्ति न यातीत्यर्थ ।। ४४ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । परमात्मभाव गतश्चेतन कथ भवतीत्यत्राह- गुणमयमायागहनं निधूय यथा तमः सहस्रांशुः। बाह्याभ्यन्तरचारी सैन्धवघनवद् भवेत् पुरुषः ॥ ४५ ॥ यथा सहस्रांशुः सूर्य तमो निर्धनोति, तथा पुरुषो विद्वान् गुणमयमायागहन कार्यकरणसङ्घातरूप मायासज्ञ तमो निधूय नि शेष सहृत्यानात्मत्वेन परित्यज्य बाह्याभ्यन्तरचारी देहाधवच्छिन्नत्वेऽपि तदनवच्छिन्नत्वेन वर्तमान सैन्धवचनात् चिदेकरस एव भवेत् । अन्तर्बहिश्च लवणमेव हि तत् । एवमात्मापि अन्तर्बहिश्च चिदेकरस एवावतिष्ठत इत्यर्थ । श्रुतिश्च-"तद्यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्य कृत्स्नो रसघन एव एव वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्य कृत्स्न प्रज्ञानधन एव" (वृ० ४ -१३ ) इति ॥ ४५॥ यद्यात्मा मायातकार्येभ्योऽन्य , तर्हि तेषां तत पृथक्सत्त्वादद्विती- त्वहानिरित्यत्राह- यद्ववेहोऽवयवा मृदेव तस्या विकारजातानि । ५ यद्यात्मा मायातत्कार्यभ्यधान्यस्तदा तस्याद्वितीयताहानिरित्याह-यदिति। अवयवातिरित्तोऽवयवी यथाऽमन् । मृतिकाराश्च ययाऽसन्तो भान्ति । द्वाम्याप्रमा.

·५४
परमार्थसारम् ।
H
तद्वत् स्थावरजङ्गम-
मद्वैतं द्वैतवद् भाति ॥ ४६ ॥
यद्वद् अवयवाः शिर पाणिपादादयो देह एव, न ततः पृथक्-
सन्ति, तथापि देह तेभ्योऽन्य , अन्यथा तस्यावयवित्वायोगात् ।
यद्वच मृदेव तस्या विकारजातानि घटशरावमृदनादीनि, न ततोऽ
न्यानि, तथापि तेभ्यो मृदन्यैव, नो चेत् कारणत्वानुपपत्ते । तद्वत्
स्थावर जङ्गम च जगद् अद्वैतं सदानन्दचिदेकरस ब्रह्मैव सद् द्वैतवत्
ततोन्यदेव भाति अन्यत्वेन भासन एव केवलम् , वस्तुतस्तु तदेव ।
तथापि जगतोऽन्यदेव तद्, अन्यथा मूलकारणत्वानुपपचे । श्रुतिश्च-
विश्व नारायण देवमक्षर परम पदम् ।
विश्वत परम नित्य विश्व नारायण हरिम् ।।
(महानारायण ११-१)
इति । तेन नाद्वितीयताहानिशङ्कापीत्यर्थ । 'कोशकार इव क.
मैगुणजालबद्धो य ससरति स जीव क' इति यस्त्व पदार्थविषयप्रश्न ,
यश्च 'प्रकृति पुरष च मे हि' इति तत्पदार्थविषय , यश्च 'गुणपुरुय-
विभागझे धर्माधर्मों कय बन्धको न भवत' इति फलविषय एव मे
(पामे) कचत्वारिंशदार्या भवन्ति ॥ ४६॥
म्यामितहात द्वोतं तव्य भावो द्वैत नामरूपे तद्रहिन भतम् वैतव नामरूपवत्त
मापदेव भातीत्यर्प । तथाच श्रुति 'वाचाम्मग विगरो नामोर्य मृसिक्स्येव
सत्यम्' इति ॥ ४६॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । 'यद्वद् दिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु । तद्वत्सकलो- पाधिप्ववस्थितो भाति परमात्मा' इति यत् पूर्वमुक्तं तदेवानुवदन् वा- क्यार्थसंभूतं जीवपरैक्यं तावदाह- एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद् बह्वयः क्षेत्रज्ञजातयो जाताः। लोहगतादिव दहनात् समन्ततो विष्फुलिङ्गगणाः ॥ ४७ ॥ लोहगता दहनात् समन्ततो विस्फुलिङ्गगणा इवैकस्मात् क्षेत्रज्ञान् बहवः सुरनरपशुपक्षिजलजन्तुसरीसृपस्थावरभेदेन तत्राप्ये- कैकत्र बहुधा भेदेन चतुरशीतिलक्षसङ्ख्या क्षेत्रवजातयो जाताः । य- थोक्तं श्रुत्या 'यथाग्नेर्विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेव तस्मादात्मन एत आत्मानो व्युचरन्ति (वृ० २-१-२०) इति क्षेत्रज्ञजातिभेदाश्य सद्धिरुपदिश्यन्ते-- त्रिदशा मनुजाश्चैव जलजा विहगा मृगाः। सरासपाः स्थावराश्च सप्तैते जन्महेतवः ।। त्रिदशा पोडशलक्षाणि नव लक्षणाणि मानुपाः । "यदिनकर एक" इत्यार्यया प्रतिपदितं 'तत्त्वमसि' इत्यादि श्रुतिसिद्ध जी- वपरैक्यं तावदाह-एफस्मादिति । ननु 'क्षेत्रज्ञजातयो जाता' इत्यनुपपन्न- जीवेशौ व विशुद्धा चिद्विभागच तयोर्द्वयोः । अविधा तचितोर्योगः परस्माकमनादयः ।।

·परमार्थसारम् ।।
दशभिर्दशभिश्चैव जरजा विहगा मृगा
सरासपा एकादशाष्टादश स्थावरा स्मृता ।
इति सर्वक्षेत्रेप्ववस्थिता ये क्षेत्रज्ञा त एक परमात्मापरपर्याय
प्रधान क्षेत्र एवेति जीवपरैक्यर क्षणो वाक्यार्थोऽनेन इलोकेन च
दर्शित ॥ ४७ ॥
एव चेत् कुत एपा बन्ध कुत्तो वा तन्निवृत्तिरित्यत्राह--
ते गुणसङ्गमदोषाद्
बड़ा इव धान्यजातयः स्वतुपैः ।
जन्म लभन्ते तावद्
यावन्न ज्ञानवह्निना दग्धाः ॥४८॥
तन्त्रेण वावृत्त्या वान्नेक्शब्द उभयत्र सम्बध्यते । क्षेत्रज्ञा स्वतो
मुक्ता अपि गुणसङ्गमदोपात् गुणा क्षेत्राणि ते सरमाद् बद्धा
इस न परमार्थतो बद्धा औपाधिकस्य स्फदिकरोहित्यादिवत् पारमार्थि
कत्वानुपपत्ते "विमुक्तश्च विमुच्यते" (कठ० २-५-१) इतिश्रु
तेश्च । धान्यजानयः स्वतुपरिव बन्धहेतो क्षेत्रस्य स्वोद्भवत्वे तत्त्व
तस्तदसस्पष्टत्त्वे तत्त्वविचारेण ( परं ) हतुं शक्यत्वेऽनकत्ये च दृष्टा
इत्यभियुमोक्ने क्षेत्रज्ञाना जोवानामनादित्वादिति चेन्न जीवानामुपाधिवेशि
होन प्रहने जन्यत्वोक्तरदोषान् । क्षेत्रोत्पत्तिरेव च क्षेत्रज्ञानामुत्पत्तिरिति तदाशय ।
एवमेव स्नायपि भानपुमोरजयो कारण कार्यमृतयोरिएत्यु मगल्या १ दीवाना
नित्यलोनिम्न विशेष्यातमादायेति निदिनमवस्तात् ॥ १४ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । न्तः । एवञ्च यावद् ज्ञानामिना जीवेश्वरैक्यसाक्षाज्ञानामिना नेवाः संहृतक्षेत्राभिमानाः तावद् जन्म लभन्ते घान्यजातयोऽपि यावद्वहिदाहं पुनर्जन्म लभन्ते ॥ १८॥ ननु ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम् । तत् कथं बन्धस्यानेन निवृत्ति- रित्याशक्य तस्याज्ञानमयत्वमाह- त्रिगुणा चैतन्यात्मनि सर्वगतेऽवस्थितेऽखिलाधारे ।। कुरुते सृष्टिमविद्या सर्वत्र स्पृश्यते तया नात्मा ॥ ४९ ॥ त्रिगुणाः त्रयः सत्त्वरजस्तमोलक्षणा गुणाः अवयवा यस्याः सा अविद्या चैतन्यात्मनि बोधस्वरूप आमनि सर्वत्र सर्वदा सृष्टि सृज्यते इति सृष्टि क्षेत्रलक्षणानि कार्याणि कुरुते । इहाविद्याया भगवतः स्वरूपाच्छादनशक्तिस्तमः, रूपान्तरसम्पादनशक्ती रजः, तत्प्रकाशनशक्तिः सत्त्वमिति भेदः। यथाः- "सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।" इति । ननु 'सत्यं भाव न वित्तिय॑पनुदति यत कर्मनाश्यो घटादिमिश्याभूत चकर्म क्ष- पयति न तथा वित्तियात्यं यतस्तत्' इति नयेनाज्ञाननिवर्त्यत्वस्य मिथ्याभूने वस्तु- न्येवावगमात् सत्यस्य बन्धस्य कथं ज्ञाननिवय॑त्वमित्याशङ्कामुन्मूलयितुं पन्भल्या- विद्यकत्वमुपादयति-त्रिगुणेति। अविद्यायान आभ्यासिकसम्बन्धेन परमात्म- ८

·परमार्थसारम् ।
किं देहादिपरिच्छिन्न आत्मनि सृजति नेत्याह-सर्वगत इति ।
देहादेरनुत्पन्नत्वात् तदनवच्छिन्न इत्यर्थ । तथापि किं क्षणिकवि
ज्ञानसन्तानरूपे नेत्याह-अवस्थित इति । स्थिरस्वभाव इत्यर्थ । आ
लन क्षणिकविज्ञानरूपत्वे पूर्वानुभूतार्थस्मरणानुपत्ते स्थिरत्वमास्थेयमि
त्याशय | श्रुतिश्च "आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य" इति । तत्रेव सृजनी
त्यत्र हेतु -अखिलाधार इति । अखिलम्याधारे द्रष्टरीत्यर्थ । तदुक्त
भगवता-
"यथा प्रकाशयत्येक कृत्म लोकमिम रवि ।
क्षेत्र क्षेत्रा तथा का प्रकाशयति भारत" || (गा १३ ३३)
इति ।
-
मनु प्रकाशात्मनि भगवति कथमप्रकाशामिकाविद्या सम्भवतीत्यत
उक्त तयात्मा न स्पृश्यत इति । यथा राहु सवितरि प्रकाशमानो
ऽपि त न स्पृशति तथाविद्यात्मनि प्रकाशमानापि त न स्पृशती
स्यर्थ । तदुक्त वृहद्वार्तिके-
"अविद्यास्येत्यविद्यायामेवासित्ता प्रकल्पते ।
ब्रह्मद्वारा त्वविद्येय न कथञ्चन युज्यते ॥
इति ॥ १९॥
.
पाश्रय कारमतानुयायिनाऽतिरित्ताविद्याया इव । भ्रमाधिष्ठानत्यमेव सविशेष्य
यरूपविवतोपाशन मिति वाध्यम् । अविद्या च मूक्ष्मा मेयारूपा मायारूप
स्यूगविधाया कारणमिति निवर्ष ॥ १९ ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ५९
अविद्यया न स्पृश्यते चेत् कथं सकार्यायास्तस्यास्तस्मिन् प्रतीति-
रित्याशङ्कयोक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति-
रज्ज्यां भुजङ्हेतुः
प्रभवविनाशौ यथा न स्तः ।
जगदुत्पत्तिविनाशी
न च कारणमस्ति तद्वदिह ॥ ५० ॥'
यथा रज्ज्यां भुजङ्गहेतुः तस्य प्रभवविनाशौ च न स्तर,
तद्वदिह आत्मनि जगदुत्पत्तिविनाशौ न स्तः न च तत्कारणमस्ति ।
अयमर्थः--यथा रज्जव्यतिरेकेण तत्र सर्पस्य तत्कारणस्य चाभावेऽपि
सर्पग्रान्तिः एवमात्मव्यतिरेकेण जगतस्तत्कारणस्य चाभावेऽपि तस्मिन्
जगभ्रान्तिरिति ॥ ५० ॥
तत. फलितमर्थमाह-
जन्मविनाशनेगमना-
गममलसम्बन्धवर्जितो नित्यं ।
३
रज्ज्यामिति । रज्ज्यां भुजङ्गहेत. भुजङ्गारम्भमपरमाणुनास्ति Ra तय
भुनहस्थ उत्पत्तिविनाशो वा भवतीति तथापि सर्पभान भवति तद्वत् ब्रह्माणि
जगतोऽपि उत्पत्याद्यमाऽपि भानं बोध्यमित्यर्थः । अनेनानिर्वचनीयतपोत्पत्ति-
वाद. स्फुट निरन्त. सामान्यत उत्पत्तनिषेधश्नवगात् ॥ ५० ॥

·६० परमार्थसारम् । आकाश इव घटादिषु सर्वात्मा सर्वदोपेतः ।। ५१ ॥ सर्वात्मा सर्वेपामात्मा नित्यं जन्मविनाशनगमनागममलसम्ब- न्धवार्जितः जन्मविनाशौ गमनागमौ मलानि चाविद्यादीनि तैः सम्बन्धेन वर्जितो हीनः तथापि घटादिपु आकाश इव सर्वदा सर्वत्र उपेतो व्याप्त इति ॥ ५१॥ तर्हि बन्धमोक्षार्थः प्रयाशोऽनर्थक इत्यत्राह- कर्मशुभाशुभफलसुख- दुःखयोंगो भवत्युपाधीनाम् ।। तत्संसर्गाद् बन्ध- स्तस्करसङ्गादतस्करवत् ॥ ५२ ॥ यदुपाधीनां कर्म, यश्च शुभाशुभजनितैः सुखदुःखैः सम्बन्धः तत् कर्म सम्बन्धश्च तत्संसर्गाद् उपाधिभिः सह तादात्म्याध्यासादा- स्मनो भवति, तस्करसङ्गादूतस्करवद् यथा अतस्करस्य तस्करसहा- चौर्य बन्धश्च भवेत् तथेत्यर्थ ॥ ५२ ॥ उपाधीनेवाविष्कुर्वन्नुक्तमथै विशदयति- देहगुणकरणगोचर- सङ्गात् पुरुपस्य यावदिह भावः ।

·१ सटिप्पणविवरणसमेतम् । तावन्मायापाशैः संसारे बद्ध इव भाति ॥ ५३ ॥ देहशब्देन तदात्मना परिणतान्यव्यक्तमहदहकृतिभूतान्युच्य- न्ते गुणा बुद्धिसुखदुःखेच्छाप्रयत्नादयः, करणानीन्द्रियाणि गोचरा ज्ञेयाः कार्याश्च शद्धादयो विषयाः, तैः सङ्गात् पुरुषस्य यावदिह भाव आत्मत्वाभिमानः तावन्मायापाशैः संसारे गर्भाधिवासादिदुःखे बद्ध इच रुद्ध इव भाति । 'देहगुणकरणगोचरे'ति क्षेत्रस्वरूपमुक्तम् । यथाह भगवान्- महाभूतान्यहकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।। इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सहातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ (गी०१३-५-६) इति । इन्द्रियेभ्यः परा पर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ।। महतः परमव्यक्तम् (क० १-३-१०-११) इति श्रुत्या चैतदेव गृहीतम् ॥ ५३ ॥ बन्धस्वरूपमाह- मातृपितृपुत्रबान्धव- धनभोगविभागसम्मूढः।

·परमार्थसारम् । जन्मजरामरणमये चक्र इव भ्राम्यते जन्तुः ॥ ५४ ॥ जन्तुः जीवो जन्मजरामरणमये ससारे चक्र इन कुलालचके तत्स्थ पिपीलिकादिरिव भ्राम्यते श्राम्यति । कथम्भूत मातृपितृपुर- वान्यवधनमोगविभागसम्मूढः माता च पिता च पुत्रश्च बान्धवा श्व घनश्च भुज्यन्ते इति भोगाश्चन्दनवनितादयश्च तेषां विभाग पृथक् पृथगवभास 'ममेय माता' 'अय मे पिता' 'अय पुत्र' 'इमे वान्धवा' 'इद धनम्' 'इमे भोगा' इत्यादिरूप तेन सम्मूढो भ्रान्त ॥ ५४ ॥ कुतो हेतुर्धाम्यतीति कर्मवशादित्याह--- लोकव्यवहारकृतां य इहाविद्यामुपासते मूढाः। ते जनममरणधर्माणो- उन्धं तम एत्य खिद्यन्ते ॥ ५५ ॥ रोक्यत इति लोक कार्यकरणसघात तत्रस्थो व्यवहार आत्म- लाभिमान तेन कृताम् अविद्याम् कर्म य उपासते कुर्वन्ति ते मूढाः पुनरपि अन्धं तम अविद्यामयं देहान्तरमभ्येत्य जननमरणधर्माणो जननमरणादिधर्माश्रया खियन्ते दु खमनुभवन्ति । श्रुतिश्च । “अन्ध तम प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत" (वृ० ४-४-१०) इति ॥ ५५ ॥ कुतः सम्भूतेयमप्रकाशमिका माया प्रकाशात्मनि भगवतीति ·६३ सटिप्पणविवरणसमेतम् । स्वस्मादेवेत्याह--- हिमफेनबुबुदा इव जलस्य धूमो यथा वह्नः। तद्वत् स्वभावभूता मायैषा कीर्तिता विष्णोः ॥ ५६ ॥ एपा संसारहेतु माया विष्णोः सर्वात्मनः स्वभावभूता स्वो- ऽसाधारणो भावः सत्ता स्वभाव. तस्मात् सम्भूता निसर्गसिद्धा सद्भिः कीर्तिता "मिथ्याज्ञाननिमित्त सत्यानृते मिथुनोकृत्या- हमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार" इति । जलस्य हिमफेनबुख़ुदा इव यथा वह्नेः धूमः तद्वच्च । निर्मलद्र- वात्मकाज्जलात् कठिनं श्वेतवर्ण च हिमादि यथोत्पद्यते यथा च प्रका- शवपुपो वहेरप्रकाशरूपो धूमः तथा प्रकाशात्मनः परमेश्वरादप्रकाश रूपिणी मायोदेति । नो खलु निवर्येन तमसा विना प्रकाशस्य प्रकाशता सिध्यतीति। यद्वा स्वमायाशक्तिमवलम्ब्य परमेश्वरो महदादिक्रमेणाण्डं तदन्तश्चतुर्दशभुवनानि, तत्र चराचरशरीरणि, च सृष्ट्वा तत्रं तत्रान्तर्यामि- त्वेन जीवत्वेन च प्रविश्य विश्वनियमनं स्वनियमानतिक्रमेण सुखदुःखां ऽनुभवञ्च किमुद्दिश्य करोतत्विताह-हिमेति । यथा जलादिम्प्लेनद- । नन्वप्रकाशात्मिस्य माया प्रकाशस्वरूपे ब्रह्मणि कधं संभवतीत्याह-हिमे- ति। जलादेः फेनजनकत्वस्वभाववत् विष्णोः स्वभावभूता तनननम्बभागत्यात्तस्य।

·परमार्थसारम् । स्तथा परिणमनस्वभारल्यादेव जायन्ते न प्रयोजनविशेषानिमित्ताद् यथा च बहेधूम , तथा कार्यकारणालिका माया परमेश्वरात् स्वत एवा विर्भवति, न किमपि प्रयोजनमुद्दिश्य, तस्याप्तकामत्वेन कस्मिंश्चिदिच्छास- म्भवादित्यर्थ । श्रुतिश्च- भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये झोडार्थमिति चापरे । देवस्यैप स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ।। (गी०का०१-९) इति अस्मिन् पक्षे मायाशब्देन तन्मयी विश्वसृष्टपादिका विभो प्रवृत्तियते ॥ ५६ ॥ एवं बन्धन्याविधकत्वेन विद्यापोयत्व साधितम् , अथ विद्योदयोपाय तस्या स्वरूपम् , तत्फलभूताया जीवन्मुक्ते स्वरूपञ्च क्रमेणैकोनविंश- स्यार्याभिरुपदिश्यते । तत्रोपाय तावदाह- एवं द्वैतविकल्प भ्रमस्वरूपां विमोहनी मायाम् । उत्सृज्य सकलनिष्कल- मद्वैतं भावयेद् ब्रह्म ॥ ५७ ॥ एवम् उपकारेण द्वैतविकल्पा द्वैत विकल्पयति भासयतीति द्वैतविकश्या ताम् अद्वैते द्वैतत्वस्यासम्भावितत्वाद् भ्रमस्वरूपाम् मायाया विष्णो वास्तवसम्बन्याभारऽपि आभ्यासिकसम्बन्धेन तस्या विष्णो नित्म सम्यत्वात्तत्स्वभावत्वारोप इति ध्येयम् ॥ १६ ॥ विघाइयोपायमाह-पयामिति । दैतं नामरूपात्म विकल्पभिदास्तद्विषयको यो अम नानिको जीराना विमोहिनोममर्यप्रराशिको तथाच भ्रमविषयद्वैतवि ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । अथापि विमोहनी संसारमयजनयित्रीम् । मायां देहायात्मबुद्धिम् उ- त्सृज्य सकलनिष्कलं सकलमथापि निष्कलं च नामरूपप्रपञ्चात्मना मायया भासमानत्वेऽपि सदानन्दचिदाकारेणैवावस्थितत्वाद्, यथा सर्पद- ण्डाद्यात्मनाविद्यया भासमानत्वेऽपि रज्जुः स्वेन रज्ज्वात्मनैव वर्तते । तद्वत्-एवम्भूतत्वाद् अद्वैतं सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं च ब्रह्म भावयेद् आत्मतयोपासीत ।। ५७ ।। तत्फलमाह- यद्वत् सलिले सलिलं क्षीरे क्षीरं समीरणे वायुः। तद्वद् ब्रह्मणि विमले भावनया तन्मयत्वमुपयाति ॥ ५८ ॥ यद्वत् सलिले महति क्षिप्तं कलशादिगतं सलिलं तन्मयं भवति, यद्च प्रभूते क्षीरे क्षिप्तमल्प क्षीरं तन्मयं भवति,यद्वच्च समीरणे बाखे प्रविष्टश्चामरादिसम्भूतो वायुः तन्मयो भवति, तद्वद् विमले निष्प- वे प्रमणि भावनया आत्मतयोपास्त्या तन्मयत्वं पुमान् उपयाति ॥५८॥ ततः किमित्यत आह- इत्यं द्वैतसमूह भावनया ब्रह्मभूयमुपयाते। कल्पस्वरूपां तत्कारणवासनारूपां धोत्रज्य 'नेह नानास्ति किवन' इति श्रुतिवा- त्सकलं श्यं निम्कलमद्वैत महोव इति भादररन्तयां मारयेत् । समोति अनु स्वारलप आर्यः ॥ ७ ॥ ९

·६६
परमार्थसारम् ।
को मोहः कः शोकः
सर्व ब्रह्मावलोकयतः ॥ ५९ ॥
इत्थं भावनया द्वैतसमूहे ब्रह्मभूयम् अद्वितीयब्रह्ममयस्त्वम् उप-
याते द्वैतभ्रममवाहे नष्टे सति सर्वम् ब्रह्मावलोकयतो ब्रह्मणोऽन्यत्
किमप्यश्यतो विशेष को मोहः देहाद्यात्मभ्रम , कश्च शोका न
कोऽपि । यथोक्त श्रुत्या 'तत्र का मोह के शोक एकत्वनुमपश्यत
( ई० ७) इति ॥ ५९॥
नत्वात्माभिव्यक्तिनिमित्तस्य बुद्धयादेविल्ये कथमसौ प्रकाशेते
स्ववाह--
विगतोपाधिः स्फटिकः
स्वप्रभया भाति निर्मलो यद्वत् ।
चिदीपः स्वप्रभया
तथा विभातीह निरुपाधिः ॥ ६ ॥
यद्वनिर्मल म्यच्छ स्फटिको विगतोपाधिः विगतसमुद्गाधुपा-
धि स्वप्रभया स्वया प्रभया सितभास्वराकारेण भाति स्फुरति तथा
चिद्दीपोऽपि निरुपाधिः प्रभया स्वरूपसम्बिदा विभाति ।
एतदुक्तम्भवति-यथोपाधिमन्तरेणापि स्फटिकमणिर्भासते भास
ननु वुयादविलये कथममी भासेदित्याह-विगतेति। 'यस्य भासा सर्वमिदं
विभाति' इति विज्ञातारमर केन विजानीयात्' इति श्रुत्या च ब्रह्मण स्वप्रकार-
त्वात् सर्वावभासक्त्वाचन तत्प्रकाशाय द्यादेपेक्षेति भाव ॥ ६० ॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ६७ नस्वभावत्वाद् एवं बुद्ध्यायपाधिमन्तरेणाप्यात्मा भासेत स्वप्रकाश कारित्वादिति ॥ ६०॥ आत्मन उपाधिवशाद् भानमनीकृत्यैतदुक्तम् । वस्तुतस्तु कवि- दपि नास्यान्यतो भानम् अपि तु स्वत एव निरञ्जनत्वेनान्यसम्बन्धास- म्भवाद् व्याप्तत्वेनैकत्रावस्थानासम्भयाचिदेकरसत्वाचेल्याह- गुणगणकरणशरीर- प्राणैस्तन्मात्रजातिसुखदुःखैः ।। अपरामृष्टो व्यापी चिद्रूपोऽयं सदा विमलः ॥ ६१॥ अयम् आत्मा सदागुणकरणगणशरीरप्राणैः गुणाः सत्त्वादयः, करणगण इन्द्रियगण , शरीर पिण्डं, प्राणोऽन्तर्वायुः, तैः । तन्मात्रजा- तिसुखदुः खैः तन्मात्राणि शब्दार्शनि, जातयो मनुष्यत्वाद्याः,सुखं शुभ कर्मफलं, दुखं अशुभकर्मफलं, तैश्च अपरामृष्टः । अभिव्यापीत्युक्तलक्ष- णस्याप्याकाशस्य मनोगम्यत्यमित्यत उक्तम् चिद्रूप इति ॥ ६१ ॥ देहसम्बन्धाभावान्नास्य दर्शनादिक्रियाकर्तृत्वमपीत्याह-~ द्रष्टा श्रोता घ्राता स्पर्शयिता रसयिता ग्रहाता च । प्शकर्मविशकाशयंसरामृष्ट पुरविशेष ईश्वर इति योगसूत्र लक्षित प्रा स्मा- रयत् तद्रूपता जोवस्थाह-गुणति । स्पटीर्थः ॥६१ ॥ नवस्य दर्शनादिक्रियया विकारित्वात्य विमलत्वमित्यत आह-द्रष्टेति ।

·૬૮ परमार्थसारम। देही देहेन्द्रियधी- विवर्जितः स्यान्न कर्तासौ ॥ ६२ ।। ० असौ आत्मा देही देहसम्बन्ध प्राप्तो द्रष्टा श्रोता प्राता स. शयिता रसयिता ग्रहीता च भवति । अतो देहेन्द्रियधीविवर्जितः सन् न कर्ता दर्शनादिक्रिया प्रति कती न स्यात् । ग्रहीता मन्तेति मनोव्यापरोक्तिः। स्पर्शयितेति स्वार्थे णिच् एवं रसयितापि । स्पष्टेत्यर्थः । तथाच श्वतिः-~-'अपाणिपादो जवनो महीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्य- कर्णः । (श्वे० ३-१९) इति ॥ ६२ ॥ मायामुत्सृज्य ब्रह्म भावयेदित्युक्तम् । तत्केन प्रकारणेत्यपेक्षा प्रति- क्षिपति- एको नैकत्रावस्थि- तोऽहमैश्वर्ययोगतो व्याप्तः। आकाशवदाखिलमिदं न कश्चिदप्यत्र सन्देहः॥ ६३ ॥ आत्मैवेदं सर्व निष्कलसकलं यदैव भावयति । . भासी मात्मा ह सहन्य प्राप्तः इष्टत्व धावत्यादिक भजते देवादिविनितम्म का त्वादिधानाभनेत्यर्थः । सपितति स्वायें गिन् स्प्रष्टेत्यर्थः । एवं स्पयितत्यप्रापि सहनत्यः ॥ ६॥1 ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । मोहगहनाद्वियुक्त- स्तदैव परमेश्वरीभूतः ॥ ६४ ॥ इदं दृश्यजातं सर्वम् भात्मैव तत्सतास्फूर्तिव्यतिरिक्तसन्चास्फूर्ति- रहितत्वाद्- 'यदिदं दृश्यते किञ्चिद्दर्शनाचन्न भिद्यते । दर्शनं द्रष्टतो नान्यद्रष्टैव हि ततो जगद् ॥ इति स्मरणाद्, 'आत्मैवेदं सर्वम्' । (छा० ७-२५-२) इति श्रुतेश्च । अतः अहमैवेश्चर्ययोगतोऽस्मात् सर्वात्मत्वविभूतिमत्त्वाद् एकोऽद्वितीयः परमस्वतन्त्रो वा । नैकत्र देशे काले वस्तुनि वा अव- स्थितः, किन्तु व्यासः । किं व्याप्नोति, अखिलमिदं द्वैतजातं सर्वस्मिन् देशे काले वस्तुनि चावस्थितः आकाशवत् । तस्य वाग्वा- पात्मताभावाद् वस्तुपरिच्छेदेऽपि कालदेशपरिच्छेदो व्यवहारावस्थायां नास्तीति दृष्टान्तता । न खलपमेयोपमानयोः सर्वात्मना सादृश्यामिच्छ. न्ति सन्तः । अत्र अस्मिन्नर्थे कश्चिदपि सन्देहो नास्ति इत्येवं नि- कलसकलं निष्पपञ्चत्वेऽपि सपपशं प्राप्त यदा भावयति स्वात्मतयो- पास्ते, तदा तस्मिन्नेव काले मोहगहनाद् अविद्यावन्धाद् विमुक्तः परमेश्वरीभूतः परमेश्वरस्वात्मसाक्षाद्वोथं गतः 'प्रस वेद प्रमेव भवति' (मु० ३-२.९) इति श्रुतेः । तदैवेति' प्रमोपासनस्य तत्साशादोषज. नने न जन्मान्तरापे)क्षेति सूचितम् । स्पादेतन् । 'अत्मवेदं सर्वम्' इत्ययुकं, तत्र वादिना बहुमा दि. प्रतिपविदर्शनात् । तथाहि- ·परमार्थसारम् । केचित् पृथिव्यादिभूतचतुष्टयकार्य चैतन्यगुणाश्रितं शरीरमेवास्मेति कार्यत्वं तस्य मन्यन्ते । तत्रास्य सर्वात्मताया दत्त एवाजलि , कार्यस्य कार्यान्तरेषु कारणेषु चाननुगमात् । केचित् माण एवात्मेति । तत्रापि सा न स्याद्, इन्द्रियाणामन्यो- ऽन्यस्मिन्नर्थान्तरेषु चाननुगते । अन्येऽणु परिमाण देहपरिमाण वा प्रकाशद्रन्यमात्मेति । तेष्वपि सा न स्यात्, अणुपरिमाणस्य सर्पपादेमध्यमपरिमाणस्य घटादेव सर्वा- स्मलादर्शनात् । केचित्पुन सर्वतो व्याप्त क्षणिकत्वलक्षण विज्ञानमात्मेति । तत्रापि सा न स्यात् , विज्ञानानामन्योऽन्यस्मिन् व्याप्त्यभावात् । अपरे शून्यमालेति मेनिरे । तेषा पक्षे व्यापक आत्मा व्याप्य विश्व व्यापन क्रिया सत्रिक द्रष्ट्रदर्शनादिक च मास्तीति न सस्मिता- प्रसङ्गोऽपि । अपरे तु पृथिव्यादिवद् बुद्ध्यादिगुणवामित्यो विभु प्रतिशरीर भिन्न, परमेश्वरादन्यस्तत्परतन्त्रोहप्रत्ययगम्यो जडव्यविशेष आत्मे- स्यास्थियत । तेषा तस्य परमेश्वरे क्षेत्रज्ञान्तरेषु क्षेत्रेषु च व्याप्त्यभावात् सर्वात्मत्व नाररीकुर्वन्ति । एव परमात्मप्रेरिता प्रकृतिः परमाणको या विश्वोपादानमिति मतेऽपि नात्मनस्सर्वारमता स्यात् , निमित्वभूताना कुनिन्दकुलालादीना परकुटादिष्वनुगमादर्शनात् । ये पुनर्बह्मपरिणामल विश्वस्याश्रयन्ते तेवा ब्रह्मणः सर्वात्मत्वेऽपि ·. सटिप्पणविवरणसमेतम् । तदेशो जीव इति नात्मनः सर्वात्मता स्यात् । औपनिपदाग्र्याणामपि ब्रह्मात्माधिष्ठितमाया विवर्तत्वं विश्वस्य ये- ऽभ्युपगच्छन्ति, तेषामपि प्रकृतेरेव सर्वात्मता, न पुरुषस्य, कारण- स्यैव कार्यानुगमनियमात्, नो वा तस्या अपि, पुंसस्तत्स्वरूपत्वाभावात् । तस्माद् 'आत्मैवेदं सर्वमित्ययुक्तमुक्तमिति । नेप दोपः, स्वमायाशक्त्यनुप्रविष्टस्य ब्रह्मात्मन एव भोक्तृभोग्य भोग त्रितयात्मकप्रपञ्चात्मना विवर्तितत्वोक्तेः 'रसफाणितशर्करिके (२६)त्यत्र । अत एव 'जन्मायस्य यतः' (व०सू०१-१-२) इति जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणत्वेन सूत्रितवान् भगवान् पाराशर्यः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्य- भिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म' (त०३-१) इति भगवती श्रुतिर- प्याह । 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते' (गी०१०-८) इत्यच्युतेन चोपदिष्टम् । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।' 'मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति धनञ्जय !" (गी० ७-६-७) . इत्यन्यत्र, प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः भूतमाममिमं कृतम्' (गी० ९-८) इति च । तस्माद् यथा क्षणिकम्य यागस्य म्वर्गसाधनलेन अ. तो भुतस्यापि न न कारान्तरदेशान्तरदेदान्नरोपमोग्यफल्मानित ·७२ परमार्थसारम् । साक्षात्सम्भवतीति श्रुत्यर्थापत्त्या अपूर्वस्य द्वारत्वं कल्प्यते, एवमिहा- गि विदेकरसविग्रहस्य भगवतोऽनन्तचेत्यचेतनप्रपञ्चत्वात्मनावस्थान भूयमाणं मायया विना न सकच्छते इति जगदुदयादी निमितत्त्वमेव मायाया, उपादानलं तु तदधिष्ठातुरीश्वरस्यैवेति स्वीक्रियते । यथोक्त- माचार्य:---- नित्रायाग पशुफल इति यूयमाणोऽपि चित्रा- पूर्वद्वारं पशुफरतयाक्षिप्यते तत्र तद्वत् । चतन्याला अगदुदपायनेऽत्रापि पश्चा- मायादीनां भवति जगनि द्वारभाव फलेऽस्मिन् । इति । तथान प्रयोग. ---विमत चेतनोपादानं भवितुमर्हति कार्य- स्वात् म्यानपयवदिति । नव पटपटादी व्यभिचरितो हेतु , तेरी प. क्षान्तभूनत्वात् । विपक्ष जगन कार्यताहानिर्वाध अचेतन प्रधानपर- मायादे पात्मन्यपि विधि भातुं कर्नु चासमधत्पन जगदुलादक. स्वायोगात् । सम्मादारमन सावीत्म्य नाम्मत्पक्ष विरोधगन्धोऽपत्य. भिमाय ॥ ६३ ॥६५॥ एवं भगवत सपालले मिरे परिनमर्थमाह- यात्मिदान्तागम- तकेंषु प्रमुवन्ति गगान्धाः पादिति । दिपिदानि TATASTRAT तर शुभमन्ति भन्दिार मान तिमान शिarte समन्ने । तमाम मा सीमा अनुदाय, ति सद.! - .

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ७३ अनुमोदामस्तत्त- तेषां सर्वात्मवादधिया ॥६५॥ स्वसिद्धान्तादन्येऽत्र सिद्धान्ताः प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतानि क. ममीमांसकसेश्वरनिरीश्यरसांख्यनेयायिकशेषिकशून्यविज्ञानक्षणिकवादि- क्षपणकस्वभाववादिमतानि । आगमाः वेदान्तलक्षणस्वागमव्यति- रिक्ताः कर्मकाण्डश्रुतिशैववैष्णवशाक्तसोराद्यागमाः प्रत्यक्षानुमानागम्यस्य प्रवृत्तिनिवृतिलक्षणस्य धर्मस्य सगुणस्य निर्गुणस्य च ब्रह्मणस्त- दनुमानज्ञानफलस्य तदधिकारिणां तस्थानां च प्रकाशकाः अनादि सिद्धा मन्थाः । तत्तसिद्धान्तागमोपदिष्टास्तदर्थसाधनार्थी अनुमानार्धापत्तिरूपा- स्ताः । व्याप्याद्वयापकप्रसञ्जनं हि तर्क उच्यते अनमित्वे निघूमत्वं स्यादिति । तञ्चानुमानार्थापत्त्योस्तुल्यम् । अमिना व्याप्तोऽयं पम इति हि घूमसत्तयामिसत्ता महीधरेऽनुमीयते, भोजनन्याप्तं पीनत्वमिति च दिवा भोजनविहीनदेवदत्तपीनत्त्वेन रात्रिभोजन निश्चीयते इति तस्माचर्क- शब्देनोमयोरपि प्रहणं यद्यसिद्धान्तागमतर्केपु सिद्धान्ताश्च आग- अनुमोदाम इति परस्मैपदम् अनुदात्तेत्यरक्षणस्यात्मनेपदस्थानित्यत्वात् । नन्वस्मिन मते सर्वस्य घेतनत्ये सर्वत्र चेतनकार्वे स्यादिति न घेसनमनि- धानेन तत्तस्कायें जननीये सेन्दिपदव्यस्य कारगत्वात । तथा च चरंप पतझटि.- 'सन्द्रिय चतन द्रव्य निरिन्द्रियमचैतनम्। (२० सं० सूत्रस्था० (१॥ अपमारापः-गादादयोऽपि महर्षयो माविकपेन महरूपचन च शतप्प मपरस्य वोधनीपशिष्यायधिशरानुसारेण मायियप्परम्प () मारमा.

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ननु कर्ममीमांसकादयः शैवादयश्चैनं भगवबुद्ध्या न पश्यन्ति, किन्तु कर्मकामार्थादिबुधव । तत्कथं तेषां ततत्फलपातिदृश्यते श्यते चेत्यत्राह- सर्वाकारो भगवा- नुपास्यते येन येन भावेन । तं तं भावं भूत्वा चिन्तामणिवत्समभ्येति ॥ ६६ ॥ सर्वाकारो हि भगवान् सर्वात्मत्वात् । अतोऽसौ येन येन भावेन आकारेण तैरतैः उपास्यते तं तं भावम् आकारं चिन्ताम- णिवद् भूत्वा समभ्येति प्राप्नोति स्वतो निराकारत्यादित्यर्थः । श्रुति- श्व "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति श्रीभगवद्वाक्यं च 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्' (गी० ४-११) इति ॥६६॥ उक्तमुपसंहरति- नारायणमात्मानं ज्ञात्वा सर्गस्थितिप्रलयहेतुम् । ननु याः शिव वैष्णवा वि योद्धा गुदमुपायने इति परम्परमत्यन्तभिः मानां मतं कथं भातानुमुपते इत्यत आह-सर्याकार इति । एक एवं भगवान् उपमान भावनानुरोधेन तत्पी भूत्वा तभ्या फर्म फर ददाति यतः भगगन् सपांकरः । तपाय भगमारपम् 'ये गा मा प्रपनी सांस्नायैव भजाम्यम्' दशि६॥

·परमार्थसारम। सर्वज्ञः सर्वगतः सर्वः सर्वश्वरी भवति ॥ ६७ ॥ सर्गस्थितिप्रलयहेतुं विश्वस्येति शेषः । न स्थितिमाहेतुं स- बेंश्वरं नारायणमात्मानं ज्ञात्या आदरनरन्तर्याभ्यां चिरमुपास्य सों जनः न ब्राह्मणः परिवाडित्यादिनियमः यः कोऽपि देवतागुरुभक्तिमान् सर्वेश्वरो भवति नारायणमात्मत्वेन साक्षात्करोतीत्यर्थः । कोऽयं सर्वे- श्वरो नामेत्यत उक्तं सर्वज्ञः सर्वगत इति ॥ ६७ ॥ तत्साक्षात्करणेन किमित्यत आह- आत्मज्ञस्तरति शुचं यस्माद्विद्वान् विभेति न कुतश्चित् । मृत्योरपि मरणभयं न भवत्यन्यत् कुतस्तस्य ॥ ६८ ॥ : आत्मज्ञः शुचं सर्वदुःखं तरति । कुतः यस्माद्विद्वान भगव. न्तमात्मत्वेन पश्यन् पुमान् कृतचिन्न विभेति । तदपि कथं तस्य म- रणभयमपि न भवति अन्यद् भयं कुतः। तत्र हेतुर्मत्योरिति स्वयं मृत्युरूपस्येत्यर्थः । श्रुतिश्च 'तरति शोकमात्मविद्' (छा० ७- , 'आत्मज्ञम्तरति शुचम् इत्यनेन आत्मज्ञानेन शोक्पदवाच्यसंसारस्य निवृतः सूचनात्ससारस्य ज्ञाननिवळत्वरूप मिथ्यात्वं सूचितम् । एतदुभवति-यदा जोवा स्वस्वरूप नारायणमात्मानं मानासि तदा आत्माज्ञानभातस्य पन्धस्य निव ·सटिप्पणविवरणसमेतम् । । १-३) इति । एतदुक्तं भवति-कालसकाशाद्धि सर्वेषां मरणभयं 'भवति, अयं तु परकालात्मा भगवानेव, तन्नास्य मरणमयप्राप्तिः द्वयं तु दूरत इति !! ६८॥ किंपुनरत्र प्रकृतिपुरुषयोः स्वरूपमुक्तं भवतीत्यत्राह- क्षयवृद्धिवध्यघातक बन्धनमोक्षैर्विवर्जितं नित्यम् । परमार्थतत्त्वमेतद् यदतोऽन्यत तदनृतं सर्वम् ॥ ६९ ।। क्षयवृद्धी वध्यघातको बन्धनमोक्षौ क्षयवृद्विवध्यघातकबन्धन- मोक्षाः तैः नित्यं विवर्जितं यद् एतत् परमार्थतत्वं, पुरुषतत्त्वम्, अतोऽन्यत् क्षयवृध्यादिमत् यत् तत् सर्वमनृतं प्रकृतितत्त्वम् ।। ६९ ।। तनान्मृत्योरपि भयं न भवति अन्यस्मातु कुतो भवेदित्यर्थः । ६७ ॥१८॥ क्षयवृद्धोति । परमार्यतत्त्व-अझ सत्पम् । ततोऽन्यद्विकारजातमनमस- स्यम् । तथा च शाङ्करमाप्यम् 'मृत्पिण्डादिष्टान्तीदि सतो माण: एकस्य सत्पत्व, विकारस्य धानृतत्व प्रतिपादयति शास्त्रम्' इति । 'सत' इत्यस्यायन्तयोः मलेन मध्येऽपि सावानुमानेन कालमयावाध्यत्वरूपं सत्यत्व, प्रपात्य त मापन्तयोरम. स्वेन मध्येप्यमस्वानुमानेन कालयवाध्यत्वरूपमसत्यत्वमित्यर्थः । मध्ये कदावि सापन प्रपयस्य प्रतीतिमा भ्रमएष । उत्पत्यायन अमधिपयाणामेर इति विकारप्रतीतिरपि भम पति तलम् । एतेन मायापा अनादित्व पराहतम् । प्रातितिस्प सर्वस्य विकारत्वप्रतिपादन माशया भरि सादिया. गमात् । हाम भावयपा निर्वचनीया मामामागदिति गान स्मतमम् ॥ १९॥ तत्रानुसार

·७८
परमार्थसारम् ।
एवं तयो म्वरूपं संक्षिप्य तद्विभागजानफलमाई-
.
एवं प्रकृति पुरुषं
विज्ञाय निरस्तकल्पनाजालः।
आत्मारामः प्रशम
समास्थितः केवलीभवति ॥ ७० ॥
एवम् उक्तप्रकारेण प्रकृति पुरुषं च विज्ञाय विवेकतो ज्ञात्वा
निरस्तकल्पनाजालः संत्यक्तद्वैतम्रान्तिप्रवाहः आत्मारामः आत्म-
वारामः क्रीडास्थानमस्येति तथा अखण्डानन्दानुभवरूपं स्वात्मानमेवे-
क्षमाणः प्रशमं समास्थितः, तत्रैव लीनचेताः केवलीभवति कैवल्य
लमत इत्यर्थः । “तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त" (मु०३-२-८) इति
श्रुतेः ॥ ७० ॥
एवं पुंसि मुके तद्देहेन्द्रियप्राणबुद्यादय किं तदेव नश्यन्ति किं
वा कश्चित्कालं प्रतीक्षन्त इत्याकाहाया द्वितीय पक्षं पक्षीकृत्याह-
नलकदलिवेणुवाणा
नश्यन्ति तथा स्वपुष्पमासाद्य ।
प्रतिपुरुषविरकफरमाह-पवमिति । प्रकृतिाया 'मायां तु प्रकृति वि-
घान्मायिन सु महेश्वरम्' इति स्मरणात् । केवलीभवति कैवल्यं लभत इत्यर्थः ।
एतेन स्वम्वरूपावाप्तिमोक्ष इति मूवितम् ॥ ७० ॥

·यथा नलादयः स्थपुष्प अनयित्वा नस्यन्ति क्या स्वभावात्प्रकृतेः संभूता देहादः येषां संवन्धिनो भावा पिसारा: फगनि स्यमावास्तुपा भावः स्वभावता सां प्राप्य फलभोग जायित्वा नश्यन्तीत्यर्थः। गलो वृहत्तणविशेष इनि ॥ १॥ . , , दुषि मुक्तऽपि देहादयः प्रारम्भकर्मभोगकाल यावलिटन्तीत्यार नलेति । सटिप्पणविवरणसमेतम् । ७९ तद्वत्स्वभावभूताः स्वभावतां प्राप्य नश्यन्ति ॥ ७१ ॥ कदलिवेण्विति मात्रामभयानस्वः । नलो वृहत्तृणविशेषः, कदली- स्मा, वेणुगंस्करः, वाणः शरः, नलश्च कदली च वेणुश्च वाणश्च नलक- दलिवेणुवाणाः ते यथा स्वपुष्पं स्वस्वकार्यम् आसाद्य जनयित्वा नश्यन्ति यावन्न जनयन्ति तावन्न नश्यन्ति, तद्वत्स्वभावभूताः स्व- भावात्प्रकृतेः संभूता देहादयः स्वभावतां रखेपां संबन्धिनो भावा वि- काराः फलानि तेषां भायः स्वभावता तां प्राप्य स्वस्वकार्य कृत्वा नश्य- न्ति न सद्यो नश्यन्ति प्रारब्धकर्मयशात् कंचित्कालं स्थित्वा सुखदुःख- मोहलक्षणं स्वकार्यमापाद्यैव नइयन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'आप्तका- म आत्मकामो न तस्य प्राणा उस्लामन्ति' (३० ४-४-६) इति, 'तस्य तावदेव चिरं यायन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये (छा० ६-१४-२०) इति, 'तद्यथाहिनिल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते' (पृ. ४-४ ७) इति च ।। ७१ ॥ देहादिलक्षणां प्रकृतिमनात्मतया परित्यज्य कैवल्यं गतः पुमान किरूपः स्यादित्यत्राह-- भिन्नेऽज्ञानग्रन्थो छिन्ने संशयगणे शुभे क्षीणे ।

·परमार्थसारम् । दुग्धे च जन्मबीजे परमात्मानं हरिं याति ॥ ७२ ॥ । अज्ञानग्रन्थी आत्माज्ञानेन कृते प्रन्यो देहाद्यात्माभिमाने भिन्ने प्रकृतिपुरुषविभागज्ञानेन नष्टे । अत एव संगयगण छिन्ने देहादिव्य- तिरिक्त. कश्चिदात्मास्ति, किंवा नास्ति अस्ति चेदपि स किमीशोऽनीशो चा, एकोऽनेको वा, ईश्वरश्चेदपि स किं सर्वदेहिनामन्तवर्तते किंवा कैलास गिरिशि खरे किं वा क्षीराब्ध्यादौ किंवा पश्चिमाया दिशि वसति किंवा दक्षिणस्यामथवोचरस्यामाहास्विरमाच्यामुतोपरि ष्टादथवाधस्तादित्यादयः संशयाः। 'आत्मस्थमात्मानमजं न दृष्ट्वा भ्रमन्ति मूढा गिरिगहरेषु । पश्चादुदग्दक्षिणत पुरस्तादध स्विदासीदुपरिस्विदासीद् ॥ इति श्रुत्यैव प्रकाशिता तेषा गणे छिन्ने आत्मतत्त्वसाक्षाज्जा- नेन बाधिते (शुमे) शुभाशुभे कर्मणि च क्षीणे आत्माज्ञानलक्षणस्वका- रणविनाशेन विलीने । अत एव जन्मपीजे पुनर्जन्मनो बीजभूतेऽर्थे दग्धेऽभाव गते सति हरिं याति। कोऽसौ हरिरित्यत उक्तं परमात्मा- नमिति 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीन्नान्यत्किंचन मिपत् स ई. क्षत' (ए० १-१) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धः परमात्मेत्यर्थ. | श्रुतिश्च-~-- "भियत हृदयमन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । । भिन्नाति । अत्र-शुभ इत्यस्य स्थाने 'शुभाशुभ इति हचित्पाठ. सच मात्रात्याधिक्यादपपा । हरि याति स्वस्वरूप प्राप्नोतीत्यर्थ । अधाशमेव स्व.

·स्वसिद्धावपेक्षते, न देहान्तर देशान्तर वेत्यर्थ । अनेनाम्मादन्य किञ्चिन्नवास्ति नाप्यन्यत्र गमनम् “तद्यो यो देवाना प्रत्यबुध्यन स एव तदभवत् तथपणिा तथा मनुष्याणाम्" (वृ० १-४-१०) इति श्रु- ते । उक्तेऽर्थे हेतुत्वेन मोक्षस्वरूपमाह-अज्ञानमयग्रन्थेरवाना स्वरूपमज्ञानेनाप्राप्ततया अझाने नो प्राप्नोतीरेनि यावन् । 'परमात्मान हरि याति' इत्युक्त या दशान्तरगमन म ति-मोक्षस्येति । अज्ञानमयग्रन्धरनात्मन्यात्माभिमा तिरेच मोक्ष न देगारगमनमियः ॥७३॥ सटिप्पणविवरणसमेतम् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" ।। (मु० २-२-८) इति । कैवल्यं गतो जीव पर एव भवतीति श्लोकार्थ ॥ ७२ ॥ फिमस्मान्मानुषादेहा देहान्तर प्राप्य मुच्यते किं वाऽनेनैव देहे- न, अनेनापि किमिहेव मुच्यते किं वा देशान्तर गत्वेत्यत्राह-- मोक्षस्य नैव किञ्चि- द्वामास्ति न चापि गमनमन्यत्र । अज्ञानमयग्रन्थे- आंदो यस्तं विदुर्मोक्षम् ॥ ७३ ॥ मोक्षस्य सन्धि तदुद्भवहेतुभूत धाम शरीरम् अम्मादन्यत् स्य बन्धहेतार्यों भेदः सहाररूप त मोक्षं चिदुः स च उत्तवनन्त्र पक्षा आक्षिप्ता ।

·परमार्थसारम् । कथं- यत्तावन्मरणं मोक्ष इति चाकमतं तन्मरणस्य स्वविनाशरूप- त्वेनापुमर्थत्वादमत्यक्षत्वेनानिश्चिताकारत्वाचायुक्तम् । यत्पुनः क्षपणकाः सततोर्ध्वगमनं मोक्षमिच्छन्तीति तदप्ययु- क्तम् । सतताघोगतिवत् प्रयासात्मकत्वेनास्यापुरुषार्थत्वात् । विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयो मोक्ष इति यद्विज्ञानवादिमतं तन्मोक्षसाध- नानुष्ठाताविषयोपरक्तविज्ञानसन्तानस्य नष्टत्यादकृताभ्यागमकृतविपणाश- दोपेण विषयोपरागाभावे विज्ञानस्य भेदकाभावेन सन्तानरूपत्वासिद्धेश्या- युक्तम् । सर्वशून्यतालाभो मोक्ष इति अन्माध्यमिकमतं, तत्र शून्य- स्य स्वप्रकाशत्वे सत्त्वप्रसादस्वप्रकाशवे साधकाभावनासिद्धत्वाचा- नुपपनम् । बुद्ध्यादिनवगुणप्रहाणनात्मनोऽवस्थानं मुक्तिरिति यत्तम तं, तच्च पाषाणादिवदात्मनो जडताप्राप्तिरूपत्वान्माक्षे परमेश्वरवदिच्छा ज्ञानक्रियायत्त्वापत्तेश्वानादरणीयम् । यत्प्रकृतिपुरुषविवेकारमा मोक्ष इति निरीश्वरसाङ्ख्यमतं, तच मोक्षे प्रकृत्यदर्शनेन ततो विवेकस्य दुस्संपादत्वात् तद्दर्शने बन्धमाप्तश्चाविचारसुन्दरमेव । यत्तु पुनः सेश्वरसाङ्ख्यमतं क्षेत्रज्ञस्य परमपुरुषसायुज्यं मोक्ष इति, तदप्यचार, प्रागनीश्वरस्येदानी तद्भाये मोक्षस्य कादाचित्कत्वेन नित्य- पुरुषार्थत्वासिद्धरकृताभ्यागमकृतविपणाशदोषम्य परिहर्तुमशक्यत्वाच । आत्मनः स्वरूपावस्थानं मोक्ष इति यत्कर्मीमांसकमतं, तच्चा- ·तत्र गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननितकमरः ॥ (गी०५-१७) इति । 'तम्मै मादितकायाय तममः पारं दायति मगवान् मन- कुमारः (छा० ७ २६-२) इति नापनिषदा अविद्यानन्दन सटिप्पणविवरणसमेतम् । मन. पारस्वरूपावस्थानेनाधुना न किञ्चित्कर्तव्यं सिद्धत्वात् , अन- वस्थाने स्वरू(पल्ला) (सा) सिद्धिरिति दूप्यमेव । यत्तु, पाशुपताः परमशिवसाम्यावाप्तिर्मुक्तिरित्याहुः, साम्यं नाम किमिति वाच्यम् । सर्वज्ञानकियाशक्तिमत्त्वं चेत्, न-सर्वात्मत्वाभावे सर्वज्ञानाक्रेयाशक्तिमत्त्वासिद्धेः, तद्भावे च मु. तानां परमशिवताप्राप्त्या तत्साम्यवचनानुपपत्तेः । अथाणवमायीयका- ममलविहीनत्वं तत्साम्यमित्युच्येत तदप्यसत् ज्ञातृत्वस्वभावत्वेन निर्भ- दत्वेन निर्मुक्तबन्धनत्वेन विना मलत्रयविधुरताया आसिद्धे, उक्तलक्षण- वे च परमेश्वराद मेदासिद्धेश्च । विपर्यये परस्य विपरीताकारताप्रसङ्गः । यत्पुनः सात्वता वासुदेवादिचतुव्यूहात्मनो हरेः सालोक्यसामीप्यसा- रुप्यसायुज्यस्वलक्षणो मोक्ष इत्याचक्षते, तत् सालोक्यादीनां प्रागसत्त्वे. ऽधुनासत्त्वायोगात् प्राक्सत्त्वे तत्सिद्ध्यर्थस्य प्रयासस्यानर्थकत्वात् मेदद- शनमयत्वेन सभयत्वाचानुपादेयमेव । अतो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षाज्ञानेन तदज्ञानोपशान्तिरेव मोक्षः । तया च भगवद्वचनम्--- "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुद्धन्ति जन्तवः । (गी०५-१५) ज्ञानेन तु तदजानं ये नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवज्ज्ञानं प्रकारायति तत्परम् ॥ गी० ५-१६) तबुद्धयस्तदात्मानम्तनिष्ठास्तसरायणाः।

·८४ परमार्थमारम। - , मोक्ष इति साक्षादुपदिष्टम् । तथा च प्रयोग -विमतमात्मतत्त्वज्ञाननिव र्त्य तदज्ञानविलसितत्वात् स्वाप्नजगद्वद् इति । का पुनरियमविद्यानिवृत्तिनाम, या मुक्तिरित्युच्यते सा तावन्न सती आत्मवन्नित्यत्वापत्ते , नाप्यसती ज्ञानम्य निफरत्वापत्ते , नापि सदसती सत्त्वासत्त्वयो परस्परयाध्यबाधकत्वेनाविवादमेकत्र वर्तनानु पपत्ते, नापि सदसद्विलक्षणा अविद्यायास्तथास्यात् भावाभावयोरैक रूप्यायोगाच्च, नापि चतुष्कोटिविनिर्मुक्तरुपा शून्यस्यैव तल्लक्षणत्वा दिति चेद्-- न सत्प्रतियोगिनोऽसत एव शूयशब्दार्थत्वात् सदसद्विलक्षणा- विद्याप्रतियोगिनस्तन्निवृत्ते पञ्चमप्रकारत्वेन शून्यस्वलक्षणत्वाभावाच । अत सच्चासच सदसच्च सदसद्विलक्षण चेति यच्चतुर्विध रूप, तद्वि लक्षण किञ्चनाविद्यानिवृत्ते रूपमाश्रीयताम् । किश्चमिथ्यावातुनो नियुचिर्न तदधिष्ठानादू याथातथ्येन वीक्ष्य माणादन्यद् वस्तुतोऽस्ति तस्येव तनिषेधे परिशिप्यमाणत्वात् । अतो ब्रह्म विद्यापतिविम्बित स्वाध्यस्ताया सकार्याया अविद्याया निवर्तकम् । तत्स्वरूपमेवाविद्यानिवृत्तिरिति सिद्धम् ॥ ७३ ।। ननु प्रकृते पुरुषस्यात्यन्तविलक्षणाकारत्वे सकार्यायास्तस्यास्तत पृथक् सत्त्वादद्वितीयताहानिरित्यत्राह-- बुद्ध्यैवमसत्यमिद विष्णोर्मायात्मक जगद्रूपमा मनु महण पृथग जगत समान् कथमहिनाप व ब्रह्मण इत्यत आह-यु ·सन-व्यवहारकाले मरीन प्रतीत पाममाषा, प्रतिक्षा परिमिता सटिप्पणविवरणसमेतम् । विगतद्वन्द्वोपाधिक भोगासङ्गो भवेच्छान्तः ।। ७४ ॥ एवं 'सत्यमिय जगदसत्य' (श्लो०) इत्यादिनोहोक्तप्रकारेग मा- यात्मकं मायामयम् इदं जगद् विष्णोरेव तदधिष्ठातुः असत्यं रूपं बुद्ध्वा सनिदानं देहदैहिकप्रपञ्चमन्वयव्यतिरेकाभावपरिहारेणात्मन्येवा- ध्यस्तं निश्चित्य विगतद्वन्द्वोपाधिकभोगासङ्गः विगतो द्वन्द्वोपाधिको देहादिनिमित्तो भोग आसमन्तात् सझो यस्य स तथा आत्मन्यध्यस्तत्वात तव्यतिरेकण विश्व नास्तीति देहादिसङ्गमपास्यात्मन्येव सक्तो भूत्वा शान्तः तत्रैव लीनमानसो भवेत् ॥ ७४ ॥ मिति । इदं जगद् विष्णोर्माणात्मकमतोऽसत्यमिति शत्वा भोगेप्यसक्तः सन् शान्तो भवतीत्यर्थः । माया वासनारूपा सूक्ष्मावियेत्यर्थः । तथा च यथा च तक्षोभयथा' इति सूत्रे भाज्यम् "स्वाती विकारः वासना- मयः न पारमार्थिकोऽस्ति" इति तदनन्यत्वम्' इति सूत्रे च 'यथा च मृगतृ- प्णोदकादीनामूपरादिभ्योऽनन्यत्यम् , दृष्टादयस्वरूपत्वात् , एवमस्य प्रपञ्चस्य महा- व्यतिरकेणेति भाव' इति सर्वव्यवहारस्य माग प्रमात्मविज्ञानात्सत्यत्वम् स्वप्न व्यवहारस्येव मार प्रबोधात' इति च । अतो वासनामयस्त्राप्नपदार्थतुल्यतो- क्त्या जमतोऽपि वासनामयत्वम् । पत्तु सदमहिलक्षणा नियंच्या माया- भासद्रूपा म सदूपा माया योमयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया मिथ्याभूना सनातनी॥ इति वृहजारदीयादिति ।

·परमार्थसारम् । प्रतीतेबोधदर्शनाद्विशेषदर्शनबाध्यत्वाय न केवलं वास्तवसदूपा, अत एवं वास्त- वोभयरूपापि न विरोधाच । अत एवानिर्वाच्या सत्येव असत्यति निर्धार्य वक्तुमशक्या । किन्तर्युभयविल- क्षया नैन्याह-मिथ्याभृता प्रतिभासमाविषयत्वान् । सनातनी-भ्रमपरम्पराजन- कपरम्पगमवासनारूपेणेत्यर्थकत्वेन तस्य तदुनाऽप्रमाणत्वात् । तस्मादारोपित मत्वम् परमातस्त्वसत्त्वमित्येव रम्यम् । तदुक्तम्-'यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं पदसदात्मकार' इति । नित्यं प्रवाहरूपेण यानत्संसारं सत्वात् । न्यायदर्शनेऽपि 'बुद्धिसिद्ध तु वदसत्' इति सूत्रेणोक्तम् । तथाहि-चित्तस्य द्रयरूपो वृत्याज्य परिणाम इन्द्रियप्रणाच्या निर्गत्य विषयेण संयुज्य सूदमावस्या- रूपविषयवासनावशात् तत्तद्विपयाकारेण परिणमते न तु तस्यां संयुक्तमासविषय- प्रतिबिम्ब. स्वप्नादौ बाह्य विषयासंयोगेन तत्प्रतिबिम्बासम्भवात् । तथा स्मृतिरपि- 'विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्य न पहिस्य कदाचन । स्वप्नभ्रममदाद्येषु सर्वेरेवानुभूयते ॥ इति स्पष्ट वासनामयत्वं प्रतिपादयति नानिर्वचनीयत्वमिति । तथा मायसूत्राण्यपि 'नासन ख्याति भगवत्। 'नानिर्वचनीयस्य नदभा. वात्। 'नान्यथाख्याति स्वचोव्याघातात इति । व्यासस्यापि मायापदेन सदमत्ख्यातिरेव विवक्षिता नानिर्वचनीयख्यातिः, मापदृषितानिर्वचनीयख्याते तत्सूत्रानारूढत्वात् । तथा श्रोहीऽपि "परकीयरीत्वेदमुतम् 'अनिर्वचनीयत्वं विश्वस्य पर्यवस्यति' इति । वस्तुतस्तु धर्य सर्वप्रपञ्चमत्त्वासत्यव्यवस्थापनविनिवृत्ताः स्वत. सिद्धे चिदात्मनि ब्रह्मतत्र फेवरे भरमग्लम्बर चरिताया. मुखमास्महे । ये तु स्वपरिक- ल्पितमाधनदूषणव्यवस्थया विचारमनार्य तत्त्व निर्गनुमिच्छन्ति तान् प्रति घूमः नमानीयं भवता विचारव्यवस्था भवल्पितव्यवस्थयैव व्याइनत्वात्" इति । ।

·भासते। अत एर पूर्वमिरा तत्वतन्नु न तोय न पूर्वदृष्टं पिन्वनिच्या दित्यनिर्वाच्यमेव मरीचिपु तोपमास्थयार । अध्यस्तै यसोयम् परामार्यतायमित्र सटिप्पणविवरणसमेतम् । सत्वासत्त्वव्यवस्था तदन्यतरव्यवस्थेत्यर्थः । भर-प्रातिभासिकप्रपञ्चमाम् । अनिर्वचनीयत्व-निर्धार्य सत्त्वासत्त्वान्यतारूपेणानिर्रचनीयत्वं न तु सदसद्विलक्षण त्वमिति तयाख्यातारः । एतेन सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनीयत्वे तदस्वरसः स्पष्टमेवावगम्यते इति । तथा भागवतमपि- ऋतेऽर्थ यत्प्रतोयत न प्रतीयत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽभासो यथा तभ, ॥ इति । यदिनाप्यर्थमात्मन्यधिष्टाने प्रतीयत । सञ्चात्मरूप न प्रतीयेत तत्प्र. रययाप्रन्ययरूपमात्मनो मायां विद्यात् यथाऽऽभास.-द्विचन्द्रादिः । यथा च नमः- राहुहमण्डले सन्नपि न प्रतीयते इत्यर्थः । असदर्थप्रकाशनस्य मायात्वादेवमेव युक्तम् । श्तेऽर्थ यत्प्रतीपतेत्युक्त्या च भ्रमस्थलेऽनिर्वचनीयरजसोत्पत्तिरप्रामाणिकोति अत एव प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिपेधति इति सूत्रे 'अथात आदेशो नेति नेति' श्रुतिव्याख्यावसरे पूर्वः प्रतिषेधो भूतरादि प्रविषेधति उत्तरो वासनाराशिम्' इति यञ्च शाडूरभाप्यादौ चिद् अनिर्वचनीया मायेत्युक्त मिति प्रतीयते तत् तत्त्वा- न्यन्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वरूपानिर्वचनीयत्वपरं न तु सदसद्विलक्षणत्वरूपानिवनी. यत्वपरम् । तथा च पारभाप्यम् अविद्याकल्पितेन नामरूपलक्षणेन भेट्न व्या- स्ताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन मा परिणामादिसर्वव्यवहारा- स्पदम् पारमार्थिवेन रूपेण सर्वव्यवहारातीतम्' इति । अविद्यापूर्वतनसंस्काररूपा । व्याहत स्थूलम् । अव्याहतम् तजन्य सहकारः अस्थूलम् । यत्तु याचस्पतिमिश्नर.--गतृष्णाशलादि न सत् नासत् नापि सदसन् विरोधा- सभ्यते इनि। भाष्य उक्तम् ।

·८८ परमार्थसारम् । एवं मुक्तस्याविद्यासंस्कारात् कंचित्काल देहे जीवत्यपि नानर्थप्राप्ति- रित्याह-- (१)बुद्ध्वा विभक्तां प्रकृति पुरुपः संसारमध्यगो भवति । निर्मुक्तः सर्वकर्मभि- रम्बुजपत्रं यथा सलिलैः ।। ७५ ॥ प्रकृति देहादिरूपिणी विभत्ताम् जात्मनोऽत्यन्तविलक्षणा बुद्ध्या जनात्मतया त्यक्त्वा पुरुषः परमात्मभाव गत संसारमध्यगः देहीवा- ननम् । देहादिप्रपनोऽप्यनिर्वाच्य अपूर्वोऽपि मिथ्यामत्ययोपदर्शित एवं चिदा- त्मन्यध्यस्य इत्याहु । तसानिर्शव्यत्यम् सरवासवान्यतरधर्मग निर्धाय दनुमशक्यावरूपं गत सदसद्विलक्षगत्यरूपम् । अन एय 'ज्ञानात्पूर्वमविद्यमान इत्यस्य अप्रेसनस्य 'अपूर्व इत्यस्य नासङ्गति सदसद्विलक्षगत्वरूपस्यानिच्चित्यपदार्थ अनिर्म- चनीयोत्पत्स्यगीशरच तसङ्गति स्यादेव । सांख्यसू व सदमद्विपक्षणत्यरूपानिर्वचनीयत्वस्येव खण्डन मानिर्वचनी- यस्य ख्यातिरिति सूत्रेण कृतम् न तु तत्वान्यत्वाभ्यां नितमशक्यत्वरूपस्यानि धनीयवस्न्येति निपुगीक्षणीयम् । सम्मानमारूपा स्थूराऽविद्या । वामनारूपा च 'अव्यक्त' पदवाच्या सूक्ष्मा- ऽविद्या । ध्यपहारकारे स्थूलारियाया सा कारणमिति तस्या एव कारणत्पन निर्दे- श. 'अव्यक्त कारगम्' इत्यादौ । एतत्यष्टौ नबन्मानुपरम्भान्निन्यत्वोक्तियेति समातम् ॥ ४॥ (१) अन तृतीये पादेय प्रयोरमासाश्यन्त ।

·परमार्थविद् यतो विमल: विगताविद्यादिमलः, तो हयमेघ
सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
मासमानोऽपि सर्वकर्मभिर्निर्मुक्तो भवति अम्बुजपत्रं सलिलैरिव ।
तथा च पराशर्य सूत्रं तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्यप-
देशात्' (प्र० सू० ४-१-१३) इति ॥ ७५ ॥
एवं जीवन्मुक्तिमुक्त्वा मुक्तस्याशरीरपातं वर्तनप्रकारमाह 'अश्न-
निति चतुर्मिः श्लोकः--
अश्नन् यद्वा तद्वा
संवीतो येन केन चिच्छान्तः ।
यन्न कचन च शायी
विमुच्यते सर्वभूतात्मा ।। ७६ ॥
सर्वभूतात्मा भगवदात्मतो गत शान्तः संयमी यद्वा तद्वा श्रेष्ठ-
मश्रेष्ठं वान्नमग्नन् येन केनचित् कापायण मलिनेन वा वसनेन संवीतः
संवेष्ठित. यन्त्र कचन च शय्यायां भूमौ वा प्रासादोपरि रथ्यामध्य वा
शायी विमुच्यते मुक्तिसुखमनुभवति ॥ ७६ ॥
याकिञ्चन शुभम शुभ वा म कुर्वन्नपि न लिप्यते चैत्याह-
हयमेधसहस्राण्य-
प्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि ।
परमार्थविन्न पुण्यै-
नंच पापैः स्पृश्यते विमलः ॥ ७७ ॥

·" परमाय रिम् । सहस्राणि कुरुते यदि अथवा ब्रह्मघातलक्षाणि, तथापि न पुण्यः स्पृश्यते, न च पापैः ॥ ७७ ॥ किश्व- मदकोपहर्षमत्सर- विपादभयपरुपवर्यवाग्बुद्धिः। निःस्तोत्रवपट्कारो जडवद्विचरेदगाधमतिः ॥ ७८ ॥ अगाधमतिः अगाधमतलस्पर्शमनन्तानन्दरूप ब्रह्म, तस्मिन् म तिरात्मबुद्धिर्यम्य स । जडयदित्युपरक्षण, जढोन्मचपिशाचदद् विच- रेत् । तदुक्त वृहद्वार्तिके- 'बुद्धतत्त्वस्य लोकोऽय जडान्मत्तपिशाचवत् । बुद्धतत्त्वश्च लोकानां जडान्मत्तापशाचयत् ।।' इति । कथभूत मदकोपहर्पमत्सरविपादभयपरुषार्जी । मदो विद्वत्त्वप्रतित्वाधभिमान , कोप शत्रुविषयो मानसोऽसहनव्यापार , हर्ष इटलाभहेतुर्मानस उल्लास , मत्सर परवृद्ध्यसहिष्णुता, विपादोऽभिम- तार्थालाभादनभिमतार्थप्रामवा देन्य, भय राजलोक्वेदेश्यो भीति , पस्प पारुष्य नैष्ठ्र्य, मदश्च कोपश्च हर्पश्च मत्सरश्च विपादच भय च परुप च मदकोपहर्षमत्सरविषादभयपरुपाणि तानि वर्जयितु शीलमस्येति त थोक्त । अवाग्बुद्धि प्रणवे तदथे ब्रह्मात्मनि च पर्यवसितवाङ्मनोवृत्तिस र्वस्व । निः स्तोत्रवपद्कारः स्तोत्र कस्यचित् केनचिद् गुणोत्कर्षम शसन, वषट्कारो यजन, निर्गती स्तोत्रवषट्कारो यस्मात्स तथा ॥७८॥ . .

·समाप्यते' इति न्यायादात्मलेन साक्षात्कृत्य कृतकृत्यश्चरितार्थः अत
एव सफलजन्मा सर्वगतः अन्तर्बहिष्ठो (स्यो) यथेष्टं तिष्ठति सुखं
साटिप्पणविवरणसमेतम् ।
तद्वत्युपदेशमुपसंहरति--
उत्पत्तिनाशवर्जित-
मेवं परमार्थमुपलभ्य ।
कृतकृत्यसफलजन्मा
सर्वगतस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥ ७९ ॥
एवम् 'अव्यक्तादण्डमन्दि'( १० त्यायुक्तकमेण परमार्थे म-
ते परं पुरुषस्य स्वरूपम् उपलभ्य “उपोपसर्ग सामीप्ये तत्प्रतीचि-
जीवत्तीत्यर्थः ॥ ७९॥
देहे पतिते तस्य स्थिति कथं कुत्र कथं वा तदेह. पतेदिति जिज्ञा.
सायां विदेहमुक्तिमाह~~'व्यापिनमिति-चतुर्भि श्लोकै.
व्यापिनमभिन्नामित्वं
सर्वात्मानं विधूतनानात्वम् ।
निरुपमपरमानन्द
यो वेद स तन्मयो भवति-! ८० ॥
कता यसफलजम्मेनि । तपावभूति -
पहात्मानं विजानीयामम्मीति पूहा ।
किमिन्छन् कप्य कामा शरीरममेश्वरेन्' इति ॥ ११ ॥
तन्मय इति । अझ यद यो भवति' इति श्रुने. ॥ ८ ॥

·परमार्थसारम् । सहस्राणि कुरुते यदि अथवा ब्रह्मघातलक्षाणि, तथापि न पुण्यः स्पृश्यते, न च पापैः ॥ ७७ ॥ मदकोपहर्षमत्सर- विषादभयपरुपवर्ण्यवाग्बुद्धिः। निस्तोत्रवपटकारो जडवद्विचरेदगाधमतिः ॥ ७८ ॥ अगाधमतिः अगाधमतरस्पर्शमनन्तानन्दरूप ब्रह्म, तस्मिन् म तिरात्मबुद्धिर्यम्य म । जडवदित्युपरक्षण, जहोन्मत्तपिशाचवद् चिच- रत् । तदुक्त बृहद्वार्तिके- 'बुद्धतत्त्वस्य लोकोऽय जडोन्मत्तपिशाचवत् । बुद्धतत्त्वश्च लोकानां जडोन्मत्तपिशाचवत् ।। इति । कथभूत मदकोपहर्षमत्सरविपादभयपरूपार्जी । मदो विद्वत्त्वप्रतित्वाधभिमान , कोप शन्नुविपयो मानसोऽसहनव्यापार , हर्ष इष्टलाभहेतुर्मानस उल्लास , मत्सर परवृध्धसहिष्णुता, विपादोऽभिम- तार्थालामादनभिमतार्थप्राप्तवा देन्य, भय राजरोक्वेदेभ्यो भीति , पस्य पारुष्य नैप्ठ्य, मदश्व कोपश्च हर्पश्च मरसरश्च विपादश्च भय च परुष च मदकोपहर्पमत्सरविपादभयपरुपाणि तानि वर्जयितु शीलमस्येति त थोक्त । अवाग्बुद्धि प्रपवे तदथे नमात्मनि च पर्यवसितवाड्मनोवृतिस वस्व । निः स्तोत्रवपदकारः स्तोत्र कस्यचित् केनचिद गुणोत्कर्षम शसन, वषट्कारो यजन, निर्गतौ स्तोत्रवपकारौ यस्मात्स तथा १७८॥

·यो वेद स तन्मयो भवति-॥ ८० ॥ शरीरमनुर्मवरेत्' इति ॥ ७९ ॥ तन्मय इति। ब्रह्म वेद वीव भवति' इति श्रुने ॥८॥ ११ सटिप्पणविवरणसमेतम् । तइत्युपदेशमुपसंहरति- उत्पत्तिनाशवर्जित- मेवं परमार्थमुपलभ्य । कृतकृत्यसफलजन्मा सर्वगतस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥७९॥ एवम् 'अव्यक्तादण्डमन्दि'(१०)त्यायुक्तक्रमेण परमार्थ प्रकृ- ते पर पुरुषस्य स्वरूपम् उपलभ्य उपोपसर्ग सामीप्ये तत्प्रतीचि- समाप्यते' इति न्यायादात्मत्वेन साक्षात्कृत्य कृतकृत्यश्चरितार्थ अत एव सफलजन्मा सर्वगत अन्तर्बहिष्ठो (स्थो) यथेष्टं तिष्ठति सुखं जीवतीत्यर्थः ॥ ७९ ॥ देहे पतिते तस्य स्थिति कथ कुत्र कथं वा तदेह पतेदिति जिज्ञा- सायां विदेहमुक्तिमाह-व्यापिनमि'ति-चतुर्भि श्लोक व्यापिनमभिन्नमित्थं सर्वात्मानं विधूतनानात्वम् । निरुपमपरमानन्दं - कृतान्यसफलजन्मेति । तथाच श्रुति - 'यहात्मानं विज्ञानी यादहमस्मीति पूरुर किमिच्छन् कम्य कामाय .

·९२ परमाथसारमा च्यापिनं परमहान्तम् । 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यय तथा रस नित्यमगन्धवच यत् । अनाधनन्त महत पर ध्रुव निचाय्य तन्मृत्युमुखात्ममुच्यते ।। (कठो० १-३-१५) इति श्रुति । विधूतनानात्वं विधूत नानात्व भिन्नत्व येन तमद्वितीय 'सदेव सोभ्येदमम आसीदेकमेवाद्वि- तीयम्' (छा० ६२-१) इति श्रुते । निरुपमपरमानन्द निरुपम परमो निरतिशयश्च य आनन्दस्तम् 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । एषोऽस्य परम आनन्द । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' (व० ४ ३-३२ ) इति श्नुते । सर्वात्मानं वासुदेवम् इत्थं व्याप्त्यादिम- न्तम् अभिन्न वेदित म्यमाद्वयतया भेदममाप्त यो वेद स्वामलेन साक्षात्करोति अथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योसायन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेव स देवतानाम्' ( वृ० १ ४-१०) इति भेदेनेक्ष णस्य श्रुत्या प्रतिषिद्धत्वाद् ‘एप त आत्मामृत' इत्यमेदेनेक्षणस्यामृत वफलतया विहितत्वाच । स तन्मयः सर्वभूतात्मा वासुदेव एव दे- हे स्थिते पतितेऽपि भवतीत्यर्थ । ननु सर्वात्मनि वासुदेवे कथ श्रुतय प्रवर्तन्ताम् । स हि सर्व बुद्धीन्द्रियाध्यक्षत्वात् सर्वात्मोच्यते । अतश्च मनसा स्मर्तु वाचा वक्तु नाशक्यस्वरूप म्यात्। न खल प्रदीपेन प्रकाशितो घट प्रदीप प्रकाश- यितु प्रगल्भते । एवमात्मना प्रबोषित मनो वचो वा नात्मान बोध यितु शक्नोति । श्रुतिश्च 'यतो वाचो निवर्तने अप्राप्य मनसा सह' (०२-४-१) इति । ननु मुख्यगाणभेदेन द्विविधा शब्दस्यार्थे प्रवृत्ति । तत्र मुख्या रूदि .

·एवं त्रिविधासु वृत्तिषु यद्यपि मुख्या गोणी च वृचित्रमाणि शब्दस्य न संभवति जातिगुणक्रियारहितत्वावागः, तथापि कयं- चिल्लाक्षणिकी वृत्चिस्तस्मिन्सम्भवत्येव या जहदजद्दल्लक्षणेत्युच्यते । साटिप्पणविचरणसमेतम् । इचियोगवृत्तिश्चेति द्विविधा । तयोर्वृद्धव्यवहारनिमित्तेन सबेतेन यः शब्दो यमर्थमभिधत्ते तस्य तस्मिन् प्रवृत्तिलोंके रूटिरुच्यते, यथा गवादिशब्दस्य गोत्यादौ ! यस्तु पुनरवयवव्युत्पादनेन स्वार्थे शब्दो वर्तते तस्य तस्मिन् मवृत्तियागवृतिः, यथा पङ्कजादिशब्दस्य तामरसादौ । एवमौपचारिकी वृत्तिरपि द्विविधा गाणी लाक्षणिकी चति । तयोर्मुख्यार्थांगयोगनार्थान्तरे शब्दस्य वृतिौणी । यथा क्रौर्यशौर्या- दिमुल्यार्थगुणयोगन सिंहशनस्यार्थान्तरे प्रवृत्तिः सिंहो देवदत्त इति । या तु पुनर्मुख्यार्थसंबन्धादर्थान्तरे शब्दस्य वृतिः सा लक्षणा । अनयोश्चभयोईत्योर्मुस्मार्थवाधः प्रयोजनान्तरं च साधारणं कारणं भवति, 'मुख्ये संभवत्यमुख्यकल्पना न न्याय्येति' 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति च न्यायात् । सा च लक्षणा त्रिविधा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । तत्र स्वार्थ सर्वात्मना परित्यज्यार्थान्तरं यत्र शब्दो लक्षयति यथा गहायां घोपः मतिवसतीत्यत्र गङ्गाशब्दस्तीरं तत्र जहरुलक्षणा । यत्र पुनः स्वार्थमपरित्यज्यैव तत्संबन्ध्यर्थान्तर शब्दो लक्षयति यथा कुन्ताः प्रविशन्तीति कुन्तिनः पुंस: तबाजहरुलक्षणा । यत्र पुनः स्वार्थात्किंचि- परित्यज्य किंचिद्रूपं शब्दो लक्षयति यथा सोऽयं देवदत्त इत्यत्र तदेत- देशकालवैशिष्टयप्रहाणेन देवदत्तमात्रं सोऽयमिति शब्दौ लमयतः तत्र जहृदजहलक्षणा।

·९४ परमार्थसारम् । कथम् , अाध्यं वस्तु हि लोके सत्यशब्दार्थः। तच्चाकागादी व्यावहारिकमात्मनि पारमार्थिकम् । तेनामाशादिविशिष्टं प्रत्यावेतन्य सत्यशब्दस्य वाच्योऽर्थः । तयाच 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति वाक्ये (१)सत्यशब्दस्य वाच्याफाशादिरूपमहाणेन प्रत्यक्ष्मात्रं लक्षय. ति। एवं ज्ञानगन्दम्य प्रकाशनशक्तिमानर्थः । तथालं च घटाद्याका- राया बुद्धिवृत्ती व्यवहारतेाऽस्ति परमार्थतश्च प्रतीचि । तेन बुद्धिवृत्ति विशेषविशिष्टं प्रत्यक्षैतन्य ज्ञानशब्दस्य मुख्योर्थः । तत्र बुद्धिवृत्त्यं शं परित्यज्य प्रत्यक्चैतन्यमा ज्ञानशब्दो लक्षयति । तथा शुभकोप- स्थापितविषयोपभोगजन्या सर्वतः कार्यिजननी कापि बुद्धिवृत्ति व्यवहारतः परमार्थत प्रत्यगात्मा चानन्दः । तथा च तद्विशिष्टेथे आ- नन्दशब्द। मुख्यवृत्या वर्तते 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यत्र । आनन्द शब्दस्तेन बुद्धिवृत्तिरूपं स्वार्थाश त्यक्त्वा तद्रष्टरूपं स्वार्थाशं लक्षयति । एवमनन्तशब्दस्यापरिच्छिन्नं वस्तु मुख्योर्थ. । कालस्य च व्यवहारे न देशकालपरिच्छेदः कालस्य कालान्तराभावात् तदव्यासदेशाभावाच । ब्रह्म चापरिच्छिन्नं भवति तत्त्वतः कालदेशादेः परिच्छेदहेतोस्तदृश्य- येन तत्परिच्छेदकत्वायोगात् । अतः कालाधनुगतं ब्रह्मानन्तशब्दस्य मुख्योर्थः । तेन कालादिकं परित्यज्यानन्तशब्दो ब्रह्मणि लक्षणया वर्तते इति । न चैवंविधाया लक्षणाया लोकेऽप्रसिद्धिः 'प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रः 'पृथुबुनोदराकारो घट' इत्यादिवास्येषु प्रसिद्धसात् । तत्र हि अस्मिन् (१) अत्र मत्याबद् इति पायो रम्य प्रतिभानि ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । ९५ ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रः एषु मृद्विकारेषु को घट इति च प्रश्नोत्तरत्वात् प्रकृष्टप्रकाशशब्दाभ्यां पृथुबुध्नोदराकारशब्दाभ्यां च स्ववाच्यांशप्रक- टत्वप्रकाशस्वजातिमहाणन पधुत्वबुनोदराकारत्वधर्ममहाणेन च प्रकृष्टप- काशामिका एका चन्द्रव्यक्तिः पृथुबुध्नोदराकोरका घटव्यक्तिश्च लक्ष्यते, अन्यथा आम्रान्पृष्टः कोविदारानाहेतिवदसजातिप्रसङ्गात्' एवमिहापि 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' - इति ब्रह्म किंलक्षणमित्यपेक्षायां प्रवृत्तत्वात् सत्यादिपदानां ब्रह्मण्येव वृत्तिः । सोऽयं वेदान्तगतावान्तरवाक्येषु तत्त्वंपदार्थशोधनपरेपु न्यायः । तत्त्वमस्यादिमहावाक्येषु सोऽयं देवदत्तः इति वाक्यवत् प्रवृत्तिः । तत्र हि तच्छब्दस्य तद्देशकालविशिष्टो देवदत्तो मुल्यार्थः इदंशब्दस्यैतद्दे- शकालविशिष्टः। नच तत्परिग्रहे एकत्वबोधनं शक्यं तदेतद्देशकालादीनामन्योन्यै- क्याभावाद् । अत उभयत्र तदेतद्देशकालवैशिष्टयप्रहाणेन देवदत्तमात्रं लक्षणया स्वीकृत्यैवयं चोध्यते स एवायमिति । तथा तत्त्वंपदयोः सर्वज्ञ- स्वादिगुणविशिष्ट ईश्वरः किञ्चिज्ज्ञत्वादिगुणविशिष्टो जीवश्च वाच्योर्थः । न च सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य किश्चिज्ज्ञत्वादिविशिष्टे नैवयं घटते विरोधात् । अतस्तच्छन्देन सर्वज्ञत्वादिप्रहाणेनाद्वितीयचिन्मानं, त्वंश- ब्देन किंचिज्ज्ञत्वादिप्रहाणेनापरोक्षचिन्मानं च लक्षयित्वैक्यं बोध्यते तत्त्व- मसीति । तस्माद् ब्रह्माणि वेदान्तानां प्रवृत्तौ नानुपपन्न किञ्चिदिति चेद् न लोकेप्रमाणावन्तरावगतस्य तीरादिशब्दान्तरवाच्यस्य चार्थस्य लक्ष्य- त्वदर्शनात् ब्रह्मणस्तथात्वानभ्युपगमाश्च लक्ष्यत्वासिद्धेः इति यत् कौश्चदुच्यते,

·परमार्थसारम् ।
तदमार सिद्धत्वमा रक्षणासयोजक न प्रमाणसिद्धत्व फेवरव्य
तिरेकाभावात् । न खलुसिद्धरले सत्यपि प्रमाणसिद्धत्वाभावापरान
कचित्ररक्षणाभावो दृष्ट । ब्रह्मचिदेकरसत्वारस्वत सिद्धमिति किमिह
प्रमाणत सिध्यभावेन हीयते ।
न शब्दान्तरवाच्यस्वाभावे रक्ष्यनिर्देशासिद्धि अवाच्य
म्याप्यर्थस्य रक्ष्यत्वदर्शनात् । 'इक्षुमधुरो' 'गुडो मधुर ' 'क्षीर, मधुरम्'
इत्यादी हीध्वादिपर्दमधुररसावशेषो लक्ष्यते न च तस्य शब्दान्तरवा
स्यत्वमस्तीति, यथाभट्टपादा --
इक्षुक्षीरगुडादीना माधुर्यस्यान्तर महत् ।
तथापि न तदात्यातु सरस्वत्यापि शक्यते ।।
इति । तथापि सत्यादिपदै फ्रिक्ष्यमिति मया पृष्टे किमायुष्मतो.
च्यते, य प्रष्टा भवान् , यश्च प्रतिवक्ताह, य चान्ये देहिन , तेपा सर्वेषा
यद् देहाधनवच्छिन्न रूप तदेवेति । एतच रूपमिक्षुक्षारादिरसविशेषयत्
स्वानुभवगम्यमेव, नेदमित्थमिति वक्तु केनापि शक्यते इति न तद-
नुदीरणे दोप कश्चित् नापि स्वसिद्धत्वात् प्रष्टव्यमेतदित्यल बहुप्रलापन८०
कुत्र कथ विद्वदेह पततीत्यस्योत्तरमाह-
तीर्थ श्वपचगृहे वा
नष्टस्मृतिरपि परित्यजन् देहम् ।
ज्ञानसमकालमुक्तः
कैवल्यं याति हतशोकः ॥ ८१॥

·सटिप्पणविवरणसमेतम् ।
हतशोक एव जीवन्नेव मुक्तः पुमान् यतो ज्ञानसमकालमुक्तः
ज्ञानोदयकाल एव पिण्डमण्डे अण्ड तत्कारणभूताया भुवि ता तत्कारणे
प्वप्सु अपोऽप्यासा कारणे ज्योतिषि तत् तत्कारणे वायौ वायु व्योम्नि तत्
तामसाहन्तत्त्वे एकादशेन्द्रियाणि तदधिष्ठातृदेवताश्च राजरो सालिके
चाहन्तले त्रिविधमहन्तत्वम् महत्त्वे महत्तत्त्व चाव्यक्त तत्पुति तदधिष्ठा
तरि पुरुष च स्वे महिम्नि परमपुरुष इत्येव सृष्टिविलोमक्रमेण स्वे धामनि
सहृतदेहदैहिकप्रपञ्चोऽतो गङ्गादो तीर्थे शपचगृहे कस्यचिन्नीचस्य गृहे
वानप्टस्मृतिः प्रबुद्धो वा देह परित्यजन्नपि कैवल्यं याति । यथा -
"यत्र यत्र मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना ।
यथा सर्वगत ब्रह्म तत्र तत्र लय गत
इति ॥ ८१॥
ननु 'सितासिते सरितौ यत्र सगते तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतन्ति'
इति श्रुतिप्रसिद्ध 'तीर्थे श्वपचगृहे वेति' (कथ) साम्यवचनमित्यत्राह-
"
॥
पुण्याय तीर्थसेवा
निरयाय श्वपचसदननिधनगतिः ।
ज्ञानसमकालमुक्त इति । देहदैहिकादिप्रपत्रं स्वस्वकारणे प्रमिलाप्य र
महिम्नि परमपुरुषे लोन यत्र क्रापि देह त्यजनपि कैवल्य यातीत्यर्थ । तथा चम
झाण्डपुराणम्-
स्थूलं विलाप्य करणे करणं निदान
रास्पारण वरणकारणजिते ध।
हत्य विलाप्य मिन प्रविशन्ति यत्र
न त्वां हरि विमल्योधनं नमाम ॥ इति ॥ १॥

·परमार्थसारम् । पुण्यापुण्यकलङ्क स्पर्शाभावे तु किं तेन ॥ ८२॥ तीर्थमेवा तत्र स्नानपानादिक तत्रैव मृतिश्च पुण्याय भवति न साक्षान्मोक्षाय 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति' 'तमेव विद्वानमृत इह भवति नान्य पन्या अयनाय विद्यते' इति श्रुतेरामाज्ञानमूलस्य बन्धस्य चज्ज्ञा- नेन विना निवृत्त्यनुपपत्ते अन्यथा कर्मसाध्यत्वेन मोक्षस्यानित्यतापत्तेश्च । सपचसदननिधनगतिः नीचसदने विनाशप्राप्ति निरयाय नरकपात- फरस्य पापस्योदयाय । सत्यमेवमेतत् । किमतो भवतीत्यत्राह---पुण्या- पुण्यकलस्पर्शाभारे तु अपुण्य पापं पुण्य चापुण्यं च पुण्यापुप्ये स एव कलङ्क पुण्यापुण्यकलक तेन स्पर्शामावे तु तेन तदुभयहेतुना कि न किश्चिदपि फलमस्तीत्यर्थ ॥ ८२ ॥ एवमपि देहपातसमये नष्टस्मृतम्तत्त्वचिदोऽपि न मुक्ति 'ओमित्येकाक्षर ब्रह्म व्याहरन्मामनुम्मरन् । य प्रयाति स मद्भाचं याति नाम्स्यत्र सशय' । इति भगवद्वचनात् , प्रत्युताघोगतिरेव स्यात् । 'उध्वं गच्छन्ति सत्वम्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसा । जघन्यगुणवृत्तिम्या अधोगच्छन्ति तामसा' (गी० १४-१८) 'अप्रकागोऽप्रवृत्ति प्रमादो मोर एव च । तमन्येतानि जायन्ने प्रवृद्धे कुरनन्दन ।। (गी०१४-१३) ·मुदितमना मोदते मुचिरम् ॥ ८ ॥ मारम्याप्राप्य योगमपि नाम । सटिप्पणविवरणसमेतम् । इति न भगवद्वचनादिति चेत्तत्राह- वृक्षापाच्च्युतपादो यद्वदनिच्छन्नरः क्षितौ पतति । तद्वद् गुणपुरुषज्ञोऽ- निच्छन्नपि केवलीभवति ॥ ८३ ॥ वृक्षायाद् वृक्षारूढः कश्चित् तदाद् देवात् च्युतपादोऽनि- च्छन्नपि क्षितो पतति यद्वत् , तद्वद् गुणपुरुपज्ञः प्रकृतिपुरुषतत्त्वज्ञः उमयोः स्वरूपविवेकेन देहादिरूपिण्याः प्रकृतेः पुरुषमात्मानं पृथक्कृत्य प्रागेव विसृष्टदेहोऽनिच्छन् देहपातक्षणे ब्रह्मभूयं गमिप्यामीति संकल्पम- कुर्वन्नपि केवलीभवति ब्रह्मण्येव लीयत इत्यर्थः । ओमित्येकाक्षरमित्या- दिमगवद्वाक्यानि मुमुक्षुविषयाणि ‘स मदावं याति' इत्यादिवाक्योपान्न मुमू'विषयाणीत्याशयः ।। ८३ ॥ एवं निष्कामस्य प्रमोपासनस्य फलं सयोमुक्तिरुका अय सका- मस्यापि तदुपासनम्य क्रमेण मुक्तिफलत्वमवश्यानुष्ठेयत्वसाधनार्यमाह 'परमार्थेति' निमिः श्लोकः- परमार्थमार्गसाधन- सुरलोकभोगभोगी ·परमार्थसारम। परमाय ब्रह्म तस्य सम्बन्धी मार्गस्तत्प्राप्युपाय उपासन परमार्थ मार्ग तस्य साधनमनुष्ठानम् आरभ्यापि योग तदेक्यसाक्षाह्रोधम् अप्राप्य मृत सुरलोकभोगभोगी सुरादीनामिन्द्रादीना लोकेषु ये भोगा वि शिष्टकामास्तेपा भोगी अनुभवी स मुदितमनाः सुचिरं मोदते नाम सदा प्रसिद्धमित्यर्थ ॥ ८ ॥ किं तत्तल्लोकाधिपतय एन प्रति कुर्वन्तीत्याह- विषयेषु सार्वभौमः सर्वजनैः पूज्यते यथा राजा । भवनेषु सर्वदेवै- योगभ्रष्टस्तथा पूज्यः ॥ ८५ ॥ सार्वभौमो राजा विषयेषु तेषु तेषु देशेषु सर्वजनैः पू- ज्यते तथा योगभ्रष्टो भुवनेषु सर्वदेवैः पूज्यः ।। ८५ ॥ उपासनजन्ये महितांगे पुण्ये क्षीणे सति किमसौ करोती यथा त्यत्राह- महता कालेन महान् मानुष्यं प्राप्य योगमभ्यस्य । प्राप्नोति दिव्यममृतं यत्तत्परम पदं विष्णोः ॥ ८६ ॥ महत्ता द्विपराद्धपर्यन्तेन कालेन ब्रह्मलोकार्यन्त गत्वा पुनश्च

·(गी० ६-३७, ३८, ३९,) इत्यर्जुनेन पृटे भगवताभिहितम्-
न हि कल्याणाकचिद् दुगनि तान गच्छति ॥
सटिप्पणनिपरणसमेतम् ।
मानुष्यं प्राप्य महान् विशिष्टो ब्राह्मणो भूला योगं ब्रह्मोपासन प्रा
चीनसस्कारवशाद् अभ्यस्य यद् दिव्यं दिपि भव सूर्यमण्डलमध्यस्थ
म्वप्रकाशचिद्रूप वा 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध' (ते ब्रा०) इति श्रुते ,
'यदादित्य गत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यश्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्' (गी०१५-१२)
इति भगवद्वचनाच । अमृतम् अनश्वरम् नित्योदितानस्तमितरूपम्
अथवाऽमृतवदास्वाद्यममृत सदानन्दघन परमं सवोत्कृष्ट प्रकृते सकार्य
प्राहाया अधिष्ठानमूत निषेधावधिभूत च विष्णोः सर्गमन सर्वेश्वरम्य
च परमपुरुषस्य पद्यते गम्यते ज्ञायते च मुमुक्षुभिरिति पद स्वरूपम् ,
तत् प्राप्नोति स्वात्मतया साक्षात्करोति, मुच्यते इत्यर्थ । तथा च
श्रीमद्भगवद्गीतायाम्-~
"अयति श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानस ।
अप्राप्य योगससिद्धि का गतिं कृष्ण गच्छति ॥
कचिन्नोभयविनष्टश्छिन्नानमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महावाहो सिम्दो ब्रह्मण पथि ॥
एत मे समय कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषत ।
त्वदन्य सशयस्यास्य च्छेचा न पुरपद्यते ॥"
"पार्य नैवेइ नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
21183

·परमार्थसारम् । प्राप्य पुण्यकृता लोकानुपित्वा शाश्वती समा । शुचीना श्रीमता गेहे योगटोऽभिजायते ॥ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतर लोके जन्म यदीदृशम् ॥ तत्र त बुद्धिसयोग लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूय ससिद्धौ कुरुनन्दन || पूर्वाभ्यासन तेनैव वियते यशोऽपि स । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी सशुद्धकिल्विष । अनेकजन्मससिद्धस्ततो याति परा गतिम् ॥ (गी० ६-४१, ४२, ४३, ४४, ४५) इति ॥८६॥ अथ मुख्यममाणमूलत्वान्नित्यमुक्तेन भगवताऽनन्तेन रचितत्वा न्महिततमविषयत्वात् कैवल्यफलत्वान्मनोवृत्तत्वात् परिमितमन्थत्वा वेदशास्त्र तत्त्वजिज्ञासुमिरभ्यसनीयमिति प्रतिपादयन् प्रन्य (नाम) चा पदिशन्नुपसहरति- वेदान्तशास्त्रमखिल विलोक्य शेपस्तु जगदाधारः । एतस्य ग्रन्थस्य समूलता सूचयितुं ग्रन्थक न्यस्य च नामोपदिशन्नुपसंहर- ति--चेदान्तेति । जमदाधार नेप पतझलिरि परमार्थसार बबधेत्य वय । श्रीम माधवदेशिकादपि परा विधा तु चयासिको मोमासामरिमासला गुरुवराहामानुजार्यादपि ।

·सटिप्पणविवरणसमेतम् । आर्यापञ्चाशीत्या बबन्ध परमार्थसारमिदम् ॥ ८७ ॥ ॥ इति परमार्थसारं समाप्तम् ॥ तुरखधारणे जगदाधारो जगतामाधारभूतः शेपः अनन्तस्तु न यः कोऽपि विपश्चित् सोऽपि वेदान्तशास्त्रं वेदान्त एव यच्छात्रं प्रत्यक्षा- नुमानाद्यनधिगम्याभिमतार्थप्रकाशनपरं वाक्यकदम्बकं तद् अखिलं सर्व- शाखागतं विलोक्य "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषाद् (ब्र० सू० ३-३-१) इति सूत्रोक्तरीत्या सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मात्मप्रतिपादकत्वं निश्चित्य तान्सम्यम् विचार्य आर्यापञ्चाशीत्या- "लक्ष्मैतत्सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे जः । षष्ठोऽयं न लघू वा प्रथमेड़े नियतमार्यायाः ।। षष्ठे द्वितीयलात् परके न्ले मुखलाच्च सयति पदनियमः । चरमेऽर्द्ध पश्चमके तस्मादिह भवति पष्ठो लः' । शाग्दं चद्धराजगत्म विदिताच्छीदत्तविद्वद्वरा- तर्क सम्यगधीत्य मोऽस्मि सुकृती श्रीसूर्यनारायणः ॥ इति श्री न्यायव्याकरणाचार्य सूर्यनारायण शुक्लविरचित विषमस्थलपरमार्थमारटिप्पणं ममासम् ॥

·१०४ परमार्थसारम् । इत्युक्तलक्षणो मात्राचविशेष आतिशेकाना पशाचीत्या अशी तिश्च पच च पञ्चाशीति । (१)ततमतमभिर्विदेहमुक्तिरता, ततम्तिमृमि फममुक्ति एव चतुरशीति इय चान्तिमार्येति पञ्चाशीतिरायी भवन्ती ति । तया परमार्थसारमिद वन्य ॥ ८७ ॥ परमार्थसारविवरणमेतदोविन्दचन्द्रचन्द्रिकया । सहतसमृतितापात् सम्न राघवानन्दात् ।। यद्यानन्तमुक्तानविमरम्बात्मप्रबोध स्वराट योऽसी भातिचराचरात्मकजगद्रूपण भूत्या म्बया । यस्वाराज्यममेयमागमगिर सरक्षयन्त्यक्षया स्तस्म विश्वहदि स्थिताय महते पुसे नमस्कुर्महे ।। इति श्रीरामानन्दविरचितं परमार्थमामिवरण ममाप्तम् । M (१) तत इति । अत प्राक 'तम्र प्रथमयार्यया प्रन्पोवतारित , ततश्रतए भि प्रश्नप्रकार उन तत एकोनचत्वारिंशता तदुत्तर, नता दशभिजीवपरैक्यब न्धाऽविद्यकत्वादि कथितम् मतो विद्यादयोपाय-विद्यास्वरूप-तत्पनीय मुका ना स्वरूपम् एकानविंश या प्रतिपादिनम् अथ चनसाभिमुमच्याशरीरपात वती प्रकारोऽभिहित इत्यर्थको अन्धम्युटित इव भाति ।

·परमार्थसारश्लोकानुक्रमणिका पृष्ठ पृष्ठ अव्यक्कादण्डमभू- अन्यशरीरेण कृतं ९ ५३ ६९ ४४ अनन् यता तदा आत्मज्ञस्तरति आत्माम्बराशी आत्मैवेद सर्व इत्याधारो भगवान् इत्यद्वैतसमूहे उत्पत्तिविनाशवर्जित- एकस्मात्क्षेप्रज्ञात् एकस्मिन्नपिच घटे एको नैकनावस्थित- एतत्तदन्धकार १३ | गच्छति गच्छति सलिले गुणपुरुष- ८९ | गर्भगृहवास- ७६ / गुणमयमायागहन ६ । गुणगणकरणशरीर- ६८ जन्मविनाशन- ११ | जलधरपुमोद्गतिभिः ६९ ज्वलनामोन्नतिभिः ९१ | ज्ञानोत्पत्तेरूध्ये ५५ | तीर्थे श्वपचगृहे वा ४६ ते गुणसंगमदोषात् ६८ | त्वं साङ्गवेदवेत्ता ३६ त्रिभिरेव विश्वतैजस- त्रिगुणा चैतन्या दीर्थेऽस्मिन् संसारे १७ | देहेन्द्रियेषु नियताः . देहगुणकिरण- ६० ९६ ५६ ८ ४० ९ एवं द्वैतविकल्प एवं प्रकृति पुरुष कर्ता भोक्ता द्रष्टा कर्मगुणजालबद्धो कर्मफलबोजनामा- कर्मशुभाशुभ- क्षयवृदियभ्य- क्षीरादुद्धृतमाज्य खमिव घटादिध्व- द्रष्टा श्रोता माता ६० धर्माधौं उखदुःख- मलकदलिवेशवाणा ५२ | नानाविधवांना २७ | नारायगमात्मानं ८ ·३ श्लोकानुकमणिका। पृष्ठ पर परस्याः ८८ ६. ३० ६६ परमार्थमार्गमाधन- पुण्याय तो सवा प्रागाधनन्तभेदै- মানবনিভি बुद्धिमनोऽहद्वाराः पुरध्वैवमसत्यमिदं अध्या विमक्तां प्रकृति भिन्नेऽज्ञानपन्यो मदकोपहर्पमत्सर- महता कालेन महान् मनमोहद्वार विमूञ्छितस्य मायामयोप्यचेता मृगगापामुदक मोहयतीवात्मान मातृपितृपुत्रशान्धव- मोक्षस्य नैव किविर यारपेतनामपि पत्सवितर्युक्ति यनिकर एको यादिपीकात यसोवा पृष्ट २ यत्सलिले सलिलं ९ यद्यसिद्धान्तागम- ७ रसाशितशर्करिका ३८ रज्या नस्ति भुजाः रंज्या भुजाहेत 1 राहुरहश्योऽपि यथा लोकव्यवहारहता वाग्देहमानमैरिद विज्ञानान्तर्यामिप्राण- विगतोपाधिः स्फटिकः १०० विषयेषु सार्वभौमः वृक्षापाच्च्युतपादो पेदान्तामखिल ध्यापिनमभिन्नमित्थ शान्त इव मनसि मत्यमिव जगदसत्य ८१ सर्वगत निरुपम सर्वविकल्पनहीन. २६ सर्वावारो भगवा- १ इयमेधसहपा- ५३ हिमकेन्या इच १८ २० १८ इति कानुक्रमणिका ।

·अच्युतग्रन्थमालातः प्रकाशित पुस्तकानां सूचीपत्रम् । [क] विभागे १ भगवन्नामकौमुदी-श्रीलक्ष्मीधरविरचिता, श्रीमदनन्तदेवनिर्मितप्रकाशदीका सहिता, आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलारशास्त्रिभि स. म्पादिता। मू० भा० १० २ भक्तिरसायनम्-श्रीमधुसूदसरस्वतीविरचितम् । प्रथमोलासे मूलदचितया टीकया, शेषद्वयोल्लासे आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलाल शास्त्रिविरचितया प्रेमप्रपया टोकया सहितम् । मू. आ० १२ ३ शुल्बसूत्रम्-श्रीमहर्पिकात्यायनपणीतम् पदाचार्यश्रीविद्याधरशार्मविरचितमा सरलया वृत्या सहितम् । तैरेव सम्पादितम् । मूआ० । ४ कात्यायनश्रौतसूत्रम्-श्रीमहर्षिकात्यायनप्रणीतम् । वेदाचार्यश्रीविद्याधर- शर्मविरचितया सरलया वृत्या समेतम् । तैरेव सम्पादितम् । मू० १०६ ५. प्रत्यतत्त्वचिन्तामणि-( प्रथमो भाग ) श्रीसदानन्दविद्वद्विरचित प्रन्यकृद्रचितया स्वोपजस्वप्रभाख्यटीकया सहित , माहित्याचार्य-श्रीकृष्णपन्तशालिगा सपादित । मु००३ ६ हरिभक्तिरसामृतसिन्धु'-धीरूपगोस्वामिविरचित । श्रीजीवगोस्वामि- कृतदुर्गमसङ्गमनीटीकोपेत , आचार्यवरगोस्वामिश्रीदामो- दरलालसाखिभि संपादित । ७ प्रत्यक्तत्वचिन्तामणि -(द्वितीयो भाग ) सदानन्दविद्वद्विरचित प्रय कृवितया स्वोपजस्वप्रभाख्यव्यापयासहित साहित्या- चार्यभीकृष्णपन्तशास्त्रिणा सम्पादित । मू० रु० २-५ तिथ्यर्क:-श्रीदिवाकरविरचित , संपादित । साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्तशविणार मू०१८ । न्यायव्याकरणाचार्यश्रीसूर्य म. मा०६ है परमार्थसारम्-श्रीमगवदादिशेषविरचितम् नारायणशुक्लविरचितटिप्पणीसमेत्तम् ।

·[ख] विभागे
१ खण्डनसण्डखायम्-श्रीहर्षप्रणीतम् । पण्डितप्रवरश्रीचण्डीप्रसाइसकुल
विरचितहिन्दीटीकया सहितम् । मू० . २-१२
२ काशोकेदारमाहात्म्यम्- साहित्यरजनधीविजयानन्दग्निपाटिविरचित
हिन्दीसेकयासहितम् , साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्त
शास्निगा सपादितम् ।
मृ०३०२-८
प्राधिस्थामम्--
[१] अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः,
काशी।
[२] गीता प्रेस गोरखपुर ।
[३] चौग्वम्यासंस्कृतग्रन्थमालाकार्यालयः,
काशा।