·४ उपोद्धात. याज्ञवल्क्योऽपि (आ० श्लो० ७) श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्पक्सङ्कल्पनः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतमिति ॥ एवं च स्मृत्यादिभ्य एव सर्वधर्मे निर्णेतव्ये स्मृत्यादीनां मिथोविरोधादिदर्शना- साक्षात्तेभ्योऽपि तत्तद्विषयव्यवस्थया विरोधादिदोषपरिहारपूर्वक निर्णयस्य कर्तुम- शक्यतया तत्तत्वविद्भिर्निबन्धकारनिर्णीतो योर्थःसएपगत्यन्तराभावादनुसतव्यः। तत्र बहुष्वपि व्यवहारनिबन्धेपु सत्सु भट्टनीलकण्ठकृतव्यवहारमयूखस्यानतिविस्तृतत्वेऽपि सहीतबहुप्रमाणकत्वादेतद्देशीयविद्वद्भिर्व्यवहारनिर्णयायादृतत्वाच स एव भापान्तरा- दिभिः परिकर्तुमारभ्यते । एवं याज्ञवल्क्यस्मृतौ धर्मसम्बधिबहुविषयसङ्घहदर्शनास- शिप्पत्वाच सापि तथैव परिष्क्रियते । तत्र भट्टनीलकण्ठस्थितिदेशकालबोधनाय श्रीकाशीक्षेत्रस्थविद्वच्छिरोमणिरानडो- पनामकबालशास्त्रिलिखितानुसारेण तद्वंशो वर्ण्यते । 'पुरा किल दक्षिणदेदो पैठनाख्यग्रामे गोविन्दभंट्टो नाम महाविद्वांस्तपस्वी माझण- पुङ्गव आसीत् । तत्पुत्रो रामेश्वरभट्टनामा श्रीकाशीक्षेत्र वासायं जगाम । तर च श्रीरा- ममन्त्रेण सुचिरं भगवन्तं श्रीरामचन्द्रमुपासाञ्चक्रे । परिणतावस्थायां तस्य नारायणभट्ट- नामा पुत्रो बभूव । स बाल्यप्रभृति शान्यादिगुणसम्पन्नो महातपस्वी चाभवत् । तदा- नीमेव यवनैः श्रीविश्वेश्वरप्रासाद उत्सादितः । ततश्च कियता कालेन सर्वस्मिन्भारत- वर्षेऽ नाइष्टिरजायत । तदा सार्वभौमयवनर्भट्टनारायणो वृष्टचर्य प्रार्थितः । ततो ना. रायणभट्टेनाहोरानाभ्यन्तरे वृष्टिर्भविष्यतीति प्रतिज्ञातं तथैव सर्वपृथिव्यां देवो ववर्ष । तेन सर्व जगननन्द । सार्वभौमयवनेभ्यो नारायणभट्टेन श्रीविश्वेश्वरप्रासादनिर्माणानुम- तिचिता सापि तैर्दत्ता । तदा तेन महाप्रासादं निर्माय श्रीविश्वेश्वरः प्रतिष्ठापित. । तत्तस्य लोकोत्तरं ब्रह्मवर्चसमालोच्यास्तिकजनाः सर्वे परमभक्तिप्रेमगद्दा बभूवुः । सर्वेश्व जगद्गुरुरित महापदवी दत्ता तत्कुलीनानां चायपूगानिपमो विहित हतीय कया काशीक्षेत्रे सुप्रसिद्वा । नारायणभट्टस्य सर्वशास्त्रपारावारीणता विस्थलोरोतुप्रयो- गरलाद्यनेकग्रन्यनिर्मित्या जगप्रसिद्धा वर्तते । किंचाद्ययावत्तनिर्मितमन्यरेख श्रीत- स्मार्तधर्मरक्षणं जानमित्यपि सुप्रसिद्धम् । वक्ष्यमाणवंशक्रमो नारायणभट्टपुत्र रामक- प्णभकृतज्योतिष्टोमपद्धतिग्रन्ये स्पष्टं लिखितस्तस्येमौ श्लोको । श्रीमदक्षिणदेशेग्गस्य इवासीय भट्टगोविन्दः । तत्सूनुः श्रीरामेश्वरभद्दोभूनस सर्वदिवख्यातः ॥ १ ॥ तत्पुत्रः श्रीनारायणभट्टो जपति मूर्यबहूमी । तत्सूनूरामकृष्णभट्टो रामैकशरणतां यातः ॥२॥ गोविन्दभट्टरामेश्वरभट्टाभ्यां निर्मिता ग्रन्यालज्जीवनसमयश्व साम्प्रतं यथार्थतपा नोपलम्पन्ते । नारायणभस्थितिसमयस्तु साक्षातललिखितपुस्तकस्येभ्योग्रेभ्यो. भगम्यते। तत्रैकस्मिन्पुस्तके विक्रम संवत् १९२४ इत्यालिखिताः पुस्तकान्तरे ·उपोद्धात ऋषिदाणाधिभूगण्ये शाके ज्येष्ठे सिते रवी । चतुर्दश्या विशाखासु ग्रन्योऽन्त समगादयम् ॥ भट्टरामेशपुत्रेण काशीपुयों यथामति । लिखित सप्तमोऽध्यायो भाष्ये शबरसत्कृताविति श्लोकाभ्यामिमे (१४९०) ऽवादर्शिता । तस्यैव पुस्तकस्य द्वादशाध्यायसमाप्तिपत्रे सवत् १६१२ इत्यड्डा लिखिता ! नारायणभट्टस्य रामकृष्णभदृशङ्करभट्टशर्माणौ महानिबन्धकारो सकलशास्त्रपारीणी द्वौ पुत्रावास्ताम् । तत्र रामकृष्णभट्टकृतग्रन्थेषु महा ग्रन्थस्तन्त्र- वार्तिकव्याख्या । धर्मशास्त्रे तु जीवपितृकनिर्णयप्रभृतयो बहवो ग्रन्था सन्ति । शङ्करभट्टकृतमन्येषु द्वैतनिर्णयाख्यो महान्ग्रन्थ सुप्रसिद्ध । मीमासायामपि कानि चित्रकरणान्युपलभ्यन्ते । द्वैतनिर्णयारम्भश्लोकाभ्यामेतनिर्णीयते । तौ श्लोको यथा । मीमासासरसीसरोजमकरन्दास्वादनैकद्रतो हस स्वीपयश सिताद्वयमतेरासीद्गुरूपाभिध | वाग्देव्यागतमत्सरा श्रियमय नित्यानुरक्तोभन नोमुञ्चनविमुक्तक विजयते श्रीभट्टनारायण ।। विबुधानन्दसन्दोहहेतवे तत्तनूव । मीमासाद्वैतसाम्राज्यनीतिज्ञो भट्टशङ्कर ।। शङ्करभट्टस्य पुत्रौ द्वौ नीलकण्ठभट्टो दामोदरभदृश्च । तत्राद्यो महानिबन्ध दानमयूरवादीना द्वादशाना मयूखाना कर्ता । द्वितीयश्च द्वैतनिर्णयपरिशिष्टकारइति द्वैतनिर्णयस्थदत्तापदानिकप्रकरणादवगम्यते । नीलकण्ठपुत्रः शङ्करभट्टस्तत्कृता व्रतार्कप्रभृतयो प्रन्या द्वादशान्तिनामान उत्तमनिबन्धा सन्ति ॥ रामकृष्णभट्टस्य दिनकरभट्ट कमलाकरभट्ट लक्ष्मणभट्टाख्यास्त्रय पुत्रा बभूवुस्तत्र दिनकरभट्टेन कृता उद्योतशान्तिसारादिग्रन्या प्रसिद्धा । दिनकरभट्टस्यैव कचिदन्ये दिवाकरभट्ट इति नामा व्यवहार । दिनकरभट्टस्य पुत्रो विश्वेश्वरभट्टस्तस्यैव गागाभट्ट इति नामान्तरम् । अनेन भादृचिन्तामणिप्रभृतयो बहवो ग्रन्था कृता । कमलाकरभट्टस्प निर्णयसिन्धु- प्रभृतयो ग्रन्या बहुतरमेव प्रसिद्धा मान्याश्च सति । तस्य च स्थितिसमयो निर्णय सिन्धुग्रन्थस्यान्तिमश्लोकेन स्पष्टीभवति । स यथा । वसुऋतुऋतुभूमिते-( १६६८ ) गतेब्दे नरपतिविक्रमतोज्य याति रौद्रे । तपसि शिवतियो समापितोऽय रघुपतिपादसरोरुहेर्पितश्चेति ॥ कमलाकरस्य पुत्रोऽनन्तभहस्तेन श्रीरामकल्पद्रुमप्रभृतय पद्वतिग्रन्या बहव कृता । लक्ष्मणभट्टनिर्मिता अप्याचाररत्नप्रभृतयो ग्रन्या प्रसिद्धा सन्ति । एवमप्यस्मिन्कुले महामहाविद्वासलपस्विन सत्पुरुषा उत्पत्युलेषामपि कीर्तिदिगन्तेषु विख्यातालि । तेषा प्रदर्शनायाय वशवृक्षो लिखितला ये साम्प्रत वर्तन्ते तेषा नामसु प्रथम श्रीशब्द प्रयुक्त ॥"

·गोविन्द रामेभरभट्ट नारायणभर शहर नीलकण्ठ दिनकर कमलाकर लक्ष्मण दाहर . গালমন্ত্র विपर रामभह भनन्त प्रभाकर श्यामभह दामादर गोविन्द जगत्राथ Cre बागदर रघुनाथ दिवाकर अनन्तराम राजाराम उपोद्घातः राताभर रामेभर नारायण श्रीरामेश्वर हरभव वाळभह राजाराम भभाकर । वैजनाथ जगत्राथ विधनाथ विश्वेश्वर राम गोपाळ मोविन्द लक्ष्मण जयराय नारायण श्रीलक्ष्मग हरभह श्रीबाबामह श्रीरामेश्वर श्रीनारायण श्रीयुरोसम श्रीवैजनाथ श्रीगोपात श्रीगोविन्द श्रीगोपाळ भीडोटाभ श्रीपरिधर 7 दिनकर भीराणाराम मात्माराम देगीराम कमलाकर श्रीगहाराम श्रीभनन्त श्रीकान्तानाथ श्रीसीताराम 1 ·उपोद्धात पुरा पालसविशकानुसारेणैकोनविंशशतकान्तर्गते पशि वर्षे मुम्बापुर्यधिपत्य- भ्यनुज्ञया व्यवहारमयूखस्य पुस्तकमत्र मुम्बापुर्यामेव मुद्रितमासीत् । अस्यच ग्रन्थ- स्यार्थप्रकाशनायालभाषया विपरिणमन बारोडेलाख्येनाविदुषा तदनन्तरे वर्षे मुद्रयित्वा प्रसिद्धि प्रापितम्। तस्यैव पुनर्व्यक्ततरतयार्यप्रकाशनाय प्रसिद्धक्षेत्रादिषु निवसता विदुपा सकाशात् पुस्तकानि समाहृय यथामति प्रामाणिकपाठानिश्चित्याय अन्थो मुद्रित तेिषु च । क.मिरजइयाख्यनगरादाठल्ये इत्युपनामकैर्भिकदेववासुदेवाभिधेरेक प्रापितम्। ख.-साताराख्यनामात् गजेन्द्रगडकर इति प्रसिद्धानामाचार्याणा सकाशात् श्रीमत्खावेटे इत्युपनामकगोविन्दविनायकशर्मभिरुपलभ्य प्रेषितम् । ग.--पुण्यग्रामात् आपटे इत्युपनामकरामदीक्षितशर्मणा सकाशात् कानिटकर इत्युपाख्यनारायणरावशर्मभिर्गृहीबा प्रहितम् । घ.-रत्नागिरिग्रामात् आठल्ये इत्युपनामकवासुदेवहरिशर्मभि प्रेषितम् । ड.-मुम्बापुर्पामष्टादशशतकान्तर्गते पञ्चाशीतितमे शाकाग्दे शिलापन्ने मुद्रितम् । च.-मुम्बापुर्यधिपत्याज्ञयेसवीशकस्यैकोनविंशशतकान्तर्गत पड्डिशे वर्षे मुद्रायन्त्रे प्राचीनपुस्तकाकारण मुद्रितम् । छ.-डाक्टरोपपदकभाउदाजीतिनाम्ना सकाशान्मया क्रीवासहीतम् । ज.-श्रीकाशीस्थपुस्तकस्य प्रतिछन्दक लेखकेन कारयित्वाऽऽनीतम् । पूर्वोक्तपुस्तकेषु क ग घ चिहितपुरलकाना मूलपुस्तकमेकमेव स्यादिति सम्भा- व्यते । ख चिह्नितपुस्तक मलान्तर दृष्ट्वा लिखितम् । एत पुस्तक प्रायः पञ्चस- प्रतिसङ्ख्यवर्षेभ्योपि पुरातनमिति भासते। अन्यदपि पुस्लकमापटे इत्युपनामकरामदी- क्षितशर्मभि स्वकीय प्रेषित शतसवयवर्षेभ्योऽपि पुराणमासीत् । परतु तच्छुद्ध नाभव- दित्युपयोग न प्रापितम् । सुरतनामकग्रामादग्येक लब्धम् । तदापि प्राय शुद्ध नासी- दिति न सहीतम् । अत्र सङ्केपार्थमग्रे सङ्केतितानि चिहानि वर्तन्ते तानीमानि (१) अ=अध्याय. (२) अ० को अमरकोश, (३) आआचाराध्याय. (४) कण्डिका, (५) क० वि० कमलाकरकृतविवादताण्डव . (१) का काण्डम्. (७) जी० दा=जीमूतपुहुनकृतदायभाग. (८) ५० पत्रम्. (९) परि-परिच्छेद ·उपोद्धात (१०) पा०पाद'. (१२) ५० पूर्वार्धम्, । (१२) पृ० पृष्ठम्. (१३) प्रा०प्रायश्चित्ताध्याय . (१४) म०-मनु (१५) मि०=मिताक्षरा. (१६) या० याज्ञवल्क्प (१७) व०वर्ग. (१८) वी०वीरमित्रोदय, (१९) व्यव्यवहाराध्याय . (२०) व्य०मा० व्यवहारमाधव (२१) श्लो० श्लोक. (२२) सू०=सूत्रम्. एतस्य व्यवहारमयूखपुस्तकस्योपरिष्टात्सर्वयाज्ञवल्क्यस्मृतिपुस्तक अन् । तचामिमलिखितपुस्तकानि विचार्य सिद्धवत् कृतम्. १. शकस्याप्टादशशतकान्तर्गते पञ्चाशीतितमे वर्षे श्रीधरलालजीनामा गौडब्राह्मणेन ज्ञानसहनामकशिलायन्द्रे मिताक्षराख्यटीकासहित मुद्रितम्. २. तस्मिन्नेव रुधिरोदारिनामसंवत्सरे बापूशेटनामभि स्वकीयशिलापन्चे मिता. क्षरासहित मुद्रितम्. ३.. इसवीशकस्पै कोनविंशशतकातगते त्रयोदशे वर्षे कलिकाताख्यराजधान्या मिताक्षरासहित मुद्रितम्. ४. बोडसोपनामकविद्वन्मणिराजारामशास्त्रिणां स्वकीय तत्पितामहलिखितम्. डाक्टरस्टेञ्जलरनामभिरिसवीशकस्य एकोनविंशशतकान्तर्गते एकोन- पञ्चाशत्तमे वर्षे ब्रेसलानामकनगरे मुद्रितम्. अत्र येषा ग्रन्याना पत्रादीनामवा लिखितास्ते कदाक केनच मुद्रितास्तद्रोध- नाय सहेपतस्तन्मुद्रणस्छानादीनि लिख्यन्ते.-- १ अमरकोश-मुम्बाया मुम्बापुरीवांतराजकीयसत्यशालाधिकारिणा मुद्रायः न्ने मुद्रित ; खिस्तान्दा १८७५. २ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् -कलिकाताया बाप्टिस्टमिशनमुद्रापन्चे मुद्रित'; खिस्ताब्दा १८७४. ३ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्,-तत्रेवतखिस्ताब्दा १८६९. ४ जीमूतराहनकृतदायभाग-कलिकाताया इन्युकेशन मुद्रायन्ने ; सि. .

·--
उपोद्धात
५ जैमिनिकृतपूर्वमीमांसा.-कलिकाताया गणेशमुद्रायन्त्रालये ; खिस्ता-
ब्दाः १८७३.
६ तर्कसङ्ग्रहदीपिका-मुम्बाया निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालये, खिस्ताब्दा १८७६.
७ दत्तकचन्द्रिका.-कलिकाताया इज्युकेशनमुद्रायन्त्रालये ; खिस्ताब्दा
१८३४.
८ दत्तकमीमांसा.-तत्रैव तदैवच,
९ धर्माब्धिसार–मुम्बाया बापुसदाशिव शेट नाम शिलायन्त्रे ; शाके १७८३.
१० निर्णयसिन्धु-तत्रैव, शाके १७८४.
११ पाणिनि-बोणनगरे मुद्रायन्चे बोधलिङ्गेन मुद्रित , खिस्ताब्दा १८३९.
१२ मनुस्मृति-मुम्बाया बापुसदाशिवशेटनाम्न शिलायन्वे , शाके १७८०.
१३ मिताक्षरा.-मुम्बाया प्रज्ञायुक्तज्ञानसागरनामकशिलायन्वे , शाके १७८५.
१४ वीरमित्रोदय-खिदिरपुरे मदनपालस्य मुद्रायन्त्रे, खिस्ताब्दा १८१५.
१५ संस्कारकौस्तुभ-मुम्बाया बापुसदाशिवशेटनाम शिलायन्त्र ; शाके
१७८३.
इत्य यथामति मयात्र विचार्य किंचिद्यद्यत्कृत जनसुखाय बुधा समीक्ष्य ।
तच्छो यतामिदमह विनयेन याचे तेन प्रसीदतु जनानविता परात्मा ।।
मुम्नायो शाके १८०१
मण्डलिकोपाइविश्वनाथशर्मा.
-
.

·।। व्यवहारमयूखस्थप्रकरणानां सूचमचम् ।। प्रकरणम्। पठाडू । पति प्रकरणम् । २ मंगलाचरणम् व्यवहारलक्षण व्यवहारभेा १ कोशीभुक्ति प्रमाणम् १३ अनागमापभोगे १२ ३ २० साक्षिग। ३ तददा तत्सडरया एकसाक्षिविषय २० साक्षिवन वा ४ तप्रमणि कचिङ्गाडावर १० | साक्षिापयु कर्तव्यता कूटसाक्षिकरणे २३ साक्षिमभप्रकार साक्ष्यानभिधान ६ १२ दियम्। २५ | तदा । तत्करणविपयन ८ ताधिकारयवस्था २३ १४ ५ १४ ३ २० ११ काल व्यवहारमावका । “यायसभा २ धर्मशास्त्राथशास्त्रया पतिपत्नी ३ धमशास्त्रयाविगध ३ दशादिधर्मवषय ३ भासघश्चतार्विध ४ भनासे या ४ भागनानादान आहूतानागच्छन् दण्ड्य प्रतिनिधि तदपवाद भाषा ५ पक्षाभासा ५ उत्तरम् ६ मिभ्ये त्तरम् ६ मयोत्तरम् ६ कारणोचरम् ६ प्राइयायानरम् ६ क्रियानिर्णय ६ प्रयभियोग प्रतिभू अनिभूवन अग्रमा ८ मतभुवा भाव ८ प्रमाणनिरूपणम् । प्रमाण चातर्विध्यम् ८ लेख्यम् । तदा ९ लरयरीति राजलेख्यम् १० व्यवहाराक्षमपत्रारिपये दरलेख्यानि ११ १८ १८ २१ २३ २५ २४ १८ ३ २६ २० २६ सबग्व्यिसाधारण विधि १८ धरविाय २५ तमयाग २४ अभिविधि २ व प्रयाग ४ जलविधि तप्रयाग विषविधि काशविधि सण्डुलविधि सप्तमाषविधि फालनिधि २३ धमनावधि १५ दप्रय ग ३० दायविभाग २३ दाय २ २३ २८ २८ १० २५ २९ , १० २५ ३ ·. १२ {{ व्यवहारमपूषस्थप्रकरणाना सूचीपत्रम् ॥ प्रकरणम् । राहू । पछि प्रकरणम। वाडू । पति । ५४ २५ ७ २३ ૨૩ २० २४ २६ तद्विभाग विभागकाल विषमविभाग यमन्यामध्ये व्येश्यम् पैतामहे भने पिनापुत्रयो समां शित्वम् मात्रंश सापवमान पैताममोरंशी दायग्रहणे पुत्रातीनामवधि मान्तो विभाग विजातीयविभाग विभागानन्तरोत्पन्नमुने भसंस्कृतमातृभगिनीविपये ਵ7ਝਟਕਿਅਕ इत्तकप्रकरणम्। १.11.2 बन्धन भाचार्य शिष्य नाह्मण भाषिके यत्यादिधने समष्टिनिर्णय । संसर्ग समृधिनाधिकारिण खीधनम् । नदेना पारिभापिकस्त्रीधनख रूपम् स्त्रीधने भत्रीीनामखा तव्यम् तदपवाद प्रनिरान विकल्प स्वीधनाविकारिण दुहिता दोहित्री दाहित्र ३७ ३७ ३८ २ १० ३ ६० २५ ३९ ४० 8 ६० त पनिग्रहप्रकार तविम्यम् दानमनिमहविधि अविभाज्यम् । १ २४ ४६ २६ पुत्रादि ६२ १४ क्रमागतायो भुवि विद्याधनम् पुनर्निभाग विभागसन्है विभक्तकृत्यम् समनिव धदायहरणकम भना तप्रयासजाव नावात्य अनद्या २१ ५० ५ नेपा भरणम् ६४ १८ २८ न पुत्रा निदोंपादशभाज अनापन कन्याभरणम् ऋणादानम् । ६ १२ १६ ५३ दुहिता दोहित्र पिना माना नाना २१ ५४ २२ १ ६ ११ आधि। सदा अधिभोगे ६७ भाधिनाश मूल्यानम् तत्पदान आभिसिद्धिमोक्षौ प्रतिभू । प्रतिभूतवानिभिर्मणान' ६८ ५ गोत्रना रितामही भगिनी तम्तिरे सपिण्डा समानोरका ९ २२ ७ .

·॥ व्यवहारमयूखस्थप्रकरणाना सूचीपत्रम । प्रकरणम् | पृष्ठाङ्क । पति। . प्रकरणमा पचपाडू । २० २५ ८० ८५ ६९ ४ १६ २४ ७० ८२ ७२ ८२ ८३ २० बहुषु मतिभूदेकन दानमा प्रतिभुव कणिकेन माने दानम उत्तमणस्य ऋणग्रहण कार ऋणानान उत्तमर्णाना क्रम पुत्रशत्राम्पामृणदाने ताभ्यामदेयमणम् रणदानाधिकारिण चिददयमावि देयम् निक्षष । तहविध्यम् तदोग याचितादाने नातिनेश अस्वामिविक्रय छत्र राज्ञो भाग परस्वामिकनष्ट लम्भपशूनाभूति निधिमाप्त सम्भूयसमुरथानम्। परनामेकेन व्यवहारे कृते कनिद्विषमविभाग दत्तापदानिकम् । भदेयम् देयम् दत्तम अदत्तम् उकाच अभ्युपच्याशुश्रूषा। भृय वेतनादानम् । अनिधियभृतिकरणे २ प्रतिश्रुत्य कर्माकरणे स्वामिसवकयोर्विवादे भाटकम् सविद्वपतिक्रम | सविदेदे दण्ड ४ क्रीतानुशय । २० पश्यपरीक्षावधि विक्रीयासम्प्रदानम् पुनर्विक्रय स्वामिपालविवाद ४गदादिप्रचारार्थ भूभाग १२ सीमाविवाद । २२ १८ सन्तसभागस्य प्रामाण्यम् २२ मर्यादाप्रभदे ५ ८ वाक्पारुष्यम्। सट्रेटा दण्डपारुष्यम् । २० अपराधभेदेन दण्उभेदा स्तेयम् । तयभेदा १३ प्रकाशनस्करा २१ नयाँ दण्डा साहस ७३ ७३ नत्र साक्षिण ८५ २० ७६ ५ ८ ७७ ८८ ८८ २० २८ धानका ७८ ७८ ९० ९० ९२ ३ २५ नकार्यकारिण साहसप्रयोजकस्य दण्ड स्त्रीसङ्ग्रहणम् नत्र दण्डतारतम्यम् स्त्रीपु धर्म धूतसमायो प्रकीर्णकम् । २०४प्रकीर्णकम् ४ वकर्म तदादा तमोक्ष ८० १ तस्य विधि इति व्यवहारमयूखस्थप्रकरणाना सूचीपत्रं समाप्तम्.

·. ॥ याज्ञवल्क्यधर्मशास्त्रस्यप्रकरणानां सूचीपत्रम् ॥ प्रकरणम्। प्रधाङ्क | पडि प्रकरणम् । पाहुः पहि। ३ २१२ ૧૨ भन्युपेवाशुश्रूषा संविधतिक्रमः ३ वैननादानम् २२ | ानसमाइयो ९९ १ २४ २५ २४३ २०३ वामारुच्यम् १२ दण्डपारुप्यम् साहसम् ४ सम्भूयसमुत्थानम्.... २५ १८५ २४८ २८८ वीस ट्रहणम् . २५ अय भाचाराभ्यायः प्रथमः उपोद्वानः सरकाराः उपनयनम् ब्रह्मचारिधः समावर्ननम् विवाहः वर्णजानिविवेका गृहस्थामा:.. स्नातकधर्माः भल्याभाये द्रव्यशुद्धिः दानविषिः थाद्धविभिः.. गणरनिकल्पः ग्रहशान्तिः, राजधर्माः इत्याचाराख्य प्रथमो ऽध्याय ॥ प्रकीर्णकम्.. २५० २२ १ इति व्यवहाराख्यो द्वितीयो ऽध्यायः॥ . २२१ १२२ १५४ २४ अय प्रायश्चित्ताध्याय- २० तृतीयः॥ आशौचम्.. भापद्धाः वानप्रस्थधाः यतिधर्माः .... ब्रह्महत्यामायश्चिचम् २ मुरागनप्रायश्चित्तम् १९ वर्णस्नेयमायधित्तम् २५ | गुरुतत्यगमायश्चित्तम् संसर्गिप्रायश्चिनम्.. उपपातकप्रायवित्तम २५ प्रकीर्णकमायधिनम् अथ व्यवहाराध्यायो द्वितीय व्यवहारपरिभाषा ...... साधारणमातृकाः कणादानम्.. निक्षेपः २२८ १२८ २३० १७० १५ م م م م م مر م مع م ع نم و २६ पतितन्यागविविः.... १७३ १३५ २३६ लेख्यम् दिव्यम् दायविभागः.. सीमा विवादः स्वामिपालविवादः अरवामिविक्रयः.. दनामदानिकम् क्रीनानुशपः १४० २४० २४ २१ २३ रहस्यप्रायश्चित्तम १३ | कृच्छादिलक्षणम् . ५ इति प्रायश्चित्तास्यतृतीयो ऽध्यायः॥ १३ समान चेदं सूचीपत्रम.

·।। व्यवहारमयूखस्य शुद्धिपत्रम् ॥ पृष्ठम् पदे m अशुद्धपात शुद्धपति . ॥ " " है " " । ५ " २४८६) " २० (निष्कासनीयमिदम्) २ | २२ कर्नव्या कर्तव्या २३ तत्र सभायाम् (द्वविंशपरन्ने स्थाप्यमिदम् ) ३४ | (९) बी०प०१ पृ०२ (९) वी०प०१०१०२ २५ | व्याध्या --तथैव च (चतुर्दशपरन्ते स्थाप्यमिदम्) अकल्प भकल्प ३१ वीरमित्रोदये चीरमित्रोदये २०१७ पृ०३ ९ प्रतिनिषेधार्थ प्रतिनिधिनिषेधार्थम् ९२५ विद्यादि विद्याइ १० ५ न्मि २२.८३) ८९८५) ८६१८७१८८) ३० ३१८ ३१७३९८ १२] १९] कालेभो कालरोभो० १७२५ चियन्ध शिव्यन्ध० १९१२ पोरन ज्योरिव । ३० (भ. (व्य० ३१/१३ स्वातन्त्र्यपरम् उसानन्ल्यपरम् ३४ [१९] कपर्दिक कपका ४५२४साषाम् सर्वेषाम् ५५ | २८ समृष्ट संसृष्ट गृहीयु ९मणभाग्या रणभाग्यो ७३ | २२ आजीव आजीवन ८९ मनु मा (अ०९० २७६) "१६९५ दधान्तमिति वर्जयेत् बधाम्भसि निमब्जयेत् .. ३३२ मनुस्मृतिगुसके बाद वचन न दृश्यते (भापानन पतितमिदमिति निष्कासनीयम् ) १२ ५ हिंसयन चोर० हिंसयथोर० ९३ २० च गुप्तद्विधोधिक इति (इदमधिकत्वादनकत्वाच्च निष्कासनीयम्) ६ | गृलायु ·८ ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतेःशुद्धिपत्रम् ॥ पृष्ठम् धोक अशुद्धानि शुद्धानि आचाराध्याय १०८१२८ ११० १८ १९३ ९८६ १९५२१९ १ १२० २७२ १२३३३२ नसन्मम कुशूल वाण शुध्य यविक विमुपर्णक नोगद कपाय रविक् नेतन्मम कुसूल माण शुध्य यावक त्रिमुर्णिक नोगद कापाय रविन व्यवहाराध्याय १३८२४० १५०२९३ हीर पुरुष पुरीष प्रायश्चित्ताध्याय पण्ण नासो २५८1८५ ९ " वर्ण भव योनि शुद्धि पण्णा नेपो कीमा कर्ण भवन्योनि सपी ईश्वर आभून पुल्कस निर्जले देशे १६२ १४३ सर्वासो १६५ /१८८ १६७२०७ २१२ ईश्रे आहूत. पक्स निर्जने पोर उत्कर्ष मुषल कच्छातिकच्छ १६८ २२९ १५२५७ १७६ ३२१ मुसल कृच्छातिकृच्च ·श्री गणेशाय नमः ॥ व्यवहारमयूखः R - . उत्का नृपनयरीति नत्वा भास्व पदाम्बुजं सम्यक् । विरचयति नीलकण्ठो व्यव- मंगलाचरणम् हारविनिर्णये किंचित् ॥ १॥ द्विजराजैकमूर्धन्यं वृषाध्यक्ष "शिवान्वितम् । काश्या सर्वोपदेष्टारं भावये शङ्कर गुरुम् ॥ २॥ रोधिमार्गदयदर्शनार्थ वेधा बभूवात्र पर. पुमान्य, श्रीशङ्करो भट्ट इहैकरूपो' गीमासकद्वितमुरीचकार ॥ ३ ॥ प्रतारकैरादृतमत्र किंचिन्मया तु निर्मूलतयाँ तदु-. झतम् । ऊनोक्तितो नात्र हि तेन काचित्खपुष्पहीनाऽपचितिर्न हीयते ॥ ४॥ विप्रतिपद्यमाननरान्तरगताज्ञाताधर्मज्ञापनानुकूलो व्यापारो व्यवहारः। वादिप्रति- वादिकर्तृक. सम्भवद्भोगसाक्षिप्रमाणको विरोधिकोटिव्यवस्था व्यवहारलक्षणम् । पनानुकूलो वा व्यापार स । सम्प्रतिपत्त्युत्तरे तु व्यवहारपदप्र- गो भाक्त इति मदनरत्ने । वादवितण्डादिव्यावृत्त्यर्थमुत्तरदलम् || Rc. अथ तत्पदम् । याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो०५)। स्मृयाचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्पितः रे.। आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपेद हिं तत् । आधर्षितस्तिरस्कृत.॥ तस्याप्टादश मेदानाह मनुः ( ० ८ श्लो० ४।५।६।७) । तेषामाद्यमृणादानं निक्षे. व्यवहारभेदा । पोऽस्वामिविक्रयः । सम्भूय च समुत्थान दत्तस्यानकर्म च ।। "वेतनस्यैव चादान सविदश्च व्यतिक्रम. । क्रयविक्रयानुशयो। वेबादः स्वाभिपालयोः ।। सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके । स्तेय च साहस वैव स्त्रीसङ्ग्रहणमेव च ।। स्त्रीपुन्धर्मो विभागश्च दूतमाहय एव च । पदान्यष्टादशै-. नि व्यवहारस्थिताविहेति ।। अनपकर्माप्रदानम् । अनुशय. पश्चात्ताप । यूतममा- करणिका क्रीडा प्राणिकरणिका समाहय ।। अत्र मनुष्यमारणं स्तेय परदारा- भेमर्शनम् । पारुष्यमुभयं चेति साहस स्याच्चतुर्विधमिति दृहस्पत्युत्ते. स्वीसङ्ग्रहण 2 पारुष्पदण्डपारुष्याणा साहसभेदखेपि पृथनिर्देशो गोबलीवर्दन्यायेनं ।। एतेषा याष्टादशपदानी स्वरूपमग्रे व्यक्तीकरिष्यते ।। (1) उनोनितातोन (क) (४) वी०प०१५२१०२ (२) बी०प०११०२ (५) अत्र स्तेयस्या युपलक्षण बोध्यम् पूर्वोकमनु- (३) मि.व्य.५०२१०२,वी०प०८९,१०१. वचनेषु स्नेयस्यापि साहसायकत्वेन दर्शनान ·or व्यवहारमयूखः न्यायसभा। ॥ अथ व्यवहारमातृकाः॥ वृहस्पतिः। दुर्गमध्ये गृहं कुर्याजलवृक्षाश्रितं पृथक् । प्रादिशि प्रादुखीं तस्य॑ लक्षण्यां कल्पयेत्सभाम् ।। सैव च धर्माधिकरणम् । धर्मशास्त्र. भय व्याहारमातृका। विचारेण सारासारविवेचनम् । यत्राधिक्रियते स्याने धर्माधिक- रणं हि तदिति कात्यायनोक्तेः]। मनुः (अ०८ श्लो० १।२)। 5 व्यवहारान्दिदृशुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः। मन्त्रमन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेराभाम् ।। विनीतवेपाभरणः पश्यत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥ याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो०१) । व्यवहा- रानृपः पश्येद्विद्वद्भिर्नाह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण बोधलीभविनितः।। नृपः प्रजा- पालनाधिकृतो यः कश्चिन्न क्षत्रिय एव ! कात्यायनः । सप्रावियाकः सामान्यः सबाह्य- णपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः ॥ अत्र ब्राह्मणोनियुक्तः । 10 सभ्यास्तु नियुक्ताः । तया चोक्तम् । नियुक्तीवानियुक्तो वा धर्मजो वक्तमहतीति ॥ माडिवाकस्वरूपमाह बृहस्पति.। विवादे पृच्छति प्रभ प्रतिप्रभ तथैव च । पिय-' पूर्व प्राग्वदति प्रादिवाकस्ततः स्मृतं इति । अमात्यस्वरूपमाह व्यास. । सर्वशास्त्रार्थवेत्तारमलुब्धं न्यायभाषिणम् । विगै प्राशं क्रमायातममात्यं स्थापयहिजमिति । अत्र पुनजिग्रहणं विप्राभावे क्षत्रियवैश्य- 15 योरुपादानार्थम् । तयाच कात्यापनः । यत्र विद्वान विप्रः स्यात्क्षनियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेदिति ।। सभ्यांश्वाह याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो०२)। श्रुताध्ययनसम्पन्ना धर्मशाः 'दिनः । राजा सभासदः कार्या रिपो मित्रे च ये समा इति । एतेषो संख्यामा वृह-. स्पतिः । लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोsपि वा । यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यारा- 20 दृशी सभेति ।। स एव । शब्दाभिधानतत्वज्ञौ गुणनाकुशलो शुची । नानालिपिनी कर्तव्यो राजा गणकलेखको ॥ शब्द शब्दशास्त्रम् । अभिधानं कोश. । कात्या. यनः । श्रोतारो वणिजस्तत्र कर्तव्या न्यायदर्शिनः ।। तत्र सभायाम् ॥ गृहस्पतिः । आकारणे रक्षणे च साल्पधिप्रतिवादिनाम् । सम्पा- धीनः सत्यवादी कर्तव्यस्तु सपूरुषः । अयं च शूद्र एव । तयाच व्यास.। साध्यपालस्तु 15 कर्तव्यो राजा साध्यस्य साधकः क्रमायातो दृढः शूद्रः सभ्यानां च मते स्थित इति ॥ पानवल्दयः ( व्य० श्लो० ३ ) । अपश्यता कार्यशाद्यवहारानृपेण तु । सभ्यः सर नियोक्तप्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मपित् ।। नृपाध्यक्षादीनां कार्यमाह वृहम्पनि । वनाध्यक्षो नृप. शास्ता सम्पा. कार्पपरीक्ष- का. । गणको गणवेदयं लिखेच्यायं च लेपः ।। स एव । पूर्वामुग्पस्नूपविशेद्रागा 30 सभ्या उदगुग्पा. । गणकः पश्चिमास्यस्तु लेखको दक्षिणामुग्यः । 1) पी०५१०१० (६) गी०५.११. (6) श्रीप.17.. . सत्यवा- 1 . (१)वी04017०२ (२) बी.प.१५ (३) मी-प०१५२ मि.M7..1 (e)ी4:17.३, (.4.101१.३ ·व्यवहारमातृका राजसभातो निर्णायकान्तरमाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो. ३०)। नृपेणाधिकृता पूगा श्रेणयोग्य कुलानि च । पूर्व पूर्व गुरु मेय व्यवहारविधौ नृणाम् ।। नृपेणाधिकृता प्राविवाकादय । पूगा नानाकोपनीविनामकग्रामस्थाना विजातीयानां समूहा । पूगविपरीताश्च श्रेणय | कुलानि ज्ञातिसम्बन्धिबन्धूनां समूहा ।। वृहस्पतिरपि । ये चारण्यचरास्तेपामरण्ये करण भवेत् । सेनाया मैनिकाना तु सार्थेषु वणिजा तथा । करण सभा ॥ व्यवहारदर्शने कालमाह कात्यायन । सभास्थानेषु पूर्वाहे कार्याणा निर्णय नृप । कुर्याच्छास्त्रप्रणीतेन मार्गेणामित्रकर्शन ॥ दिवसस्याष्टम भाग मुक्त्वा भागत्रयं तु यत् । स कालो व्यवहाराणा शास्त्रदृष्ट पर स्मृतं ।। आद्ययामार्धमष्टमो भागस्तदु- तरमावर्तना प्राचीन भागत्रयम् ।। वास्तिथीश्वाह संवर्न । चतुर्दशी ह्यमावास्या पोर्णमासी तयाष्टमी । तिथिष्वासु न पश्येत व्यवहारान्विचक्षगं इति ।। वृहसति । पूर्वाह्ने तामधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविभि । पश्येत्पुराणधर्मार्थशास्त्राणि शृणुयात्तथा ॥ ता सभाम् ।। अर्थशास्त्र नीतिशास्त्रम ।। धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोविप्रतिपत्तावाह नारद यत्र विप्रतिपत्ति स्याधर्मशास्त्रार्थ- धर्मशास्त्रार्थशास्त्र शास्त्रपो । अर्थशास्त्रोक्तमुत्सृज्य "धर्मशास्त्रोक्तमाचरेदिति ।। योधिप्रतिपनी । धमशास्त्रयोविरोधे वाह यानवल्क्य. (व्य० श्लो० २१)। स्मृत्योविरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतं ।। न्यायमनालोचयतो भर्मशाखयोविरोध। दोषमाह वृहस्पति । केवल शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो हि निर्णय । युक्तिहीने विचारे तु धर्महानि मजायत इति ।। देशाचाराद्यप्यालोचयेदित्याह वृहस्पति । देशजातिकुलाना च ये धर्मा प्राक्प्रव. : तिता तिथैव ते पालनीया प्रजा प्रशुभ्यतेऽन्यथा ॥ जनापरक्ति- ইয়ামিমবি। भवति बल कोशश्च नश्यति। उदुह्यते दाक्षिणायेर्मातुलस्य सुता द्विजै ॥ मध्यदेशे कर्मकरा शिल्पिनश्च गवाशिन । मस्यादाश्च नरा. पूर्वे व्यभिचाररता स्त्रिय ॥ उत्तरे मद्यपा नार्य स्पृश्या नृणा रजस्वला ! अनेन कर्मणा नेते प्रायश्चित्तदमा का इति ।। पूर्व प्राच्या । कचिसर्व इति पाठ । सर्वे ब्राह्मणादय | 2 दमो दण्ड । प्रायश्चित्तादिस्मरण तदेतद्वाक्यानुपात्तदेशपरमिति केचित् । अन्ये तु प्रायश्चित्तरूपो यो दम इति व्याचक्षागा दण्डाभावमात्रम् अन्यदेशे दण्ड प्रायश्चित्त चेत्याहु ॥ व्यास । वणिशिल्पिप्रभृतिषु कृपिरोपजीविपु । अशक्यो निर्णपो ह्यन्यस्त ज्ञरेव तु कारयेत् ॥ मनु (अ०८ श्लो० ३९०1। आश्रमेषु द्विजा- नीना कार्य शिवदतां मिय । न विपापो धर्म चिकीर्षन्हितमामन इति ॥ कात्यायन । काले कार्याधिन पृच्छेत्प्रणत पुरत स्थिनम् । कि कार्य का च ते (१) ५.१२१०२ (५) वी०प ००३ (१) नु (ग) (१)बी०प०११.१ (1) वी.प.१००१ . . 3 (1)410 प०५१०१ (४)बीप०११०२ ·१ 5 10 15 व्यवहारमयूख पीडा मा भैषीहि मानव । केन कस्मिन्कदा कस्मात्पृच्छेदेव सभागतम् । एवं पष्ट स ययात्सस पै लणे सह ॥ विचार्य कार्य न्याय्य चेदाहानार्थमत परम् । मुद्रा वा निक्षिपेत्तस्मिन्पुरुष वा समादिशेत् ।। नारद । वक्तव्यर्थे ह्यतिष्ठन्तमुकामन्तं च तद्वच । आसेधयेद्विवादार्थी यावदा. शानदर्शनमें ।। आसेधस्य चातुर्विष्यमाह स एव । स्यानासेध भासेवचतुर्विध । कालकृत प्रवासात्कर्मणलया। चतुर्विध स्यादारोधस्तमासिद्धो न लइयत् ।। आसिद्धस्यासेधातिकमे दण्डमाह स एव आसेधयोग्य आसिद्ध उमाम- न्दण्डमर्हति ।। क्वचिदासेदुरेव दण्डमाह स एव । यस्त्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्छ- सनादिभि । आसेधयेदनाध्यै स दण्ड्यो न बतिक्रमादिति ।। कचिदासेधातिरमे दण्डाभावमाह नारद । नदीसन्तारकान्तारदुर्देशोपलवादिषु । अनासध्या । आसिद्धस्त परासेधमुत्क्रामन्नापराभुयादिति ।। अनासेपानासे- दुर्दण्डमाह कात्यायनः । आसेधयस्वनासेध्य राजा शास्य इति स्थितिरिति ।। अनासध्यानाह स एव । वृक्षपर्वतमारूढा हस्यश्वरयनौस्थिता । विषमस्याश्च ते सर्वे नासेच्या कार्यसाधकै ॥ व्याध्यात व्यसनस्थाश्च यजमानस्तयेव च । अकल्पबालस्थविरविषमस्यक्रियाकु- लान् । कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवाकुलान् । मनोन्म- आहानानाहाने। तप्रमत्तार्तभृत्यानाहानयेनृप ॥ न हीनपक्षा युवति कुलेजातो प्रसूतिकाम् । सर्ववर्णोत्तमा कन्या ता ज्ञातिप्रभुका स्मृता ।। तदधीनकुटुम्बिन्प स्वैरि प्पो गणिकाश्च या । निष्कुला याश्च पतितास्तासामावानमिभ्यते ।। शालाभियोग 20 पेऽपि स्युर्वने प्रवनिनादय । तानप्यादानयंदाजा गुरुकार्येवकोपयन् ।। काल देश च विज्ञाय कार्याणां च बलाबलम् । अकल्पादीनपि शनै शनिराहांनयेन्नृप । पारिति कचित्पाठः ।। आहूतोऽनागच्छन् दण्ड्य । तयाच वृहस्पति.. आहूतो पत्र नागच्छेदानन्धु कुलाचित । अभियोगानुरूपेण तस्य दण्ड प्रकल्पयेत् ॥ अ 25 भानो नागच्छन्। भियोगभेदेन दण्डभेदमाह कात्यायन । हीने कर्मणि पश्चा द्वान्मध्यसे तु शतावर" 1 गुरुकाणु दण्डः स्यात्रिय पञ्चशतावर' इति । आहूतस्यागमने यत्कार्य तदाह पितामह । सभाया पुरत स्याप्पोऽभियुक्तो वादिना तयेति ।। तृतीया सहा ।। कात्यायन । तत्राभिपोक्ता प्रत्पादभियुक्तस्वनन्तरम् । तयोरन्ते सदस्पास्नु मा. 30 दिवाकस्ततः परम् ।। गृहम्पति । अहम्पूर्विकया यातावधिप्रत्यधिनी यदा । वादो (04.10१५१०१ (२) पानामापरेप नियमिमाये (३)बी०प०१६१०२ (1)०५.१.१.२ (१) महाने माग्यमार नारद (1) (6) वी०५-१.१० (.) ननो (प) (ग) (4) पीप.१८१०९ .

·:10 उनरम्। 15 व्यवहारमयूखः अन्ये वा ये पुरग्राममहाजनविरोधकाः । अनादेयास्तु ते मर्ने व्यवहाराः प्रकीर्तिता इति ।। न चाने कप्रतिज्ञलमपि पक्षाभातखमिति । बहुप्रतिज्ञं यत्कार्य व्यवहारे सुनि- श्चितम् । कामं तदपि गृह्णीयाद्राजा तत्तबुभुत्सयेति कात्यायनीयेन विरोधापत्तेः ।। यनु अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपक्षो न सिध्यतीति तयुगपन सिध्यति क्रमेण तु सिध्यतीति 5 व्याख्येयम् ॥ एवं पूर्वपक्षे लिखिते यत्कार्य तदाह याज्ञवल्क्य (व्य ० श्लो० ७) । श्रुतार्थ- स्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधाविति' । उत्तरं लक्षयति नारदः । पक्षस्य व्यापकं सारमसंदिग्धमनाकुलम् । अव्याख्या- गम्पमित्येतदुत्तरं तद्विदो विटुः ।। अस्प चातुर्विध्यमाह कात्यायनः । मिथ्या संप्रति. पत्या वा प्रत्यवस्कन्दनेन वा । प्राङ्न्यायप्रतिसिद्ध्या वा उत्तर मिभ्योत्तरम्। स्याचतुर्विधमिति ॥ मिथ्योत्तरं च लक्षपति स एव । अभियु- कोऽभियोगस्य यदि कुर्यादपहवम् । मिथ्या तत्तु विजानीयादु- तरं व्यवहारत इति ।। तच चतुर्विधमित्याह स एव । मिथ्यतन्नाभिजानामि तदा मेऽभूद- संनिधिः । अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विमिति ।। संप्रतिपत्त्युत्तरं तूतं स्मृत्यन्तरे । साध्यस्य सत्सवचनं प्रतिपत्तिम्दाढतेति । प्रत्यव- सत्योत्तरम्। स्कन्दनोत्तरं लक्षयति नारद । अधिना लिवितो योऽर्थः प्रत्य- कारणोचरम्। पान्यायोत्तरम्। र्थी यदि तं तथा प्रपद्य कारणं गत्प्रत्यवस्कन्दनं स्मृतमिति ।। प्राड्न्यायोत्तरं लक्षयति कात्यायनः । आचारेणावसन्नोऽपि पुनर्लेसयते यदि । सोभिधेयोजित पूर्व प्राङ्न्यायस्तु स उच्यत इति ।। एवमुत्तरलक्षणे 20 स्थिते तद्रहितानामुत्तराभासत्वमर्थसिद्धमपि स्पष्टीकृतं स्मृत्यन्तरे । संदिग्धमन्यत्प्र. कृतादत्यल्पमतिभूरि च । पक्षकदेशव्याप्यन्यत्तया नैवोत्तरं भवेत् ॥ यद्यस्तपदमव्यापि निगूढार्य तथाकुलम् । व्याख्यागम्यमसारं च नोत्तरं स्वार्थसिद्धय इति ॥ कात्यायनो. पि। पक्षकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणम् । मिथ्या चैवैकदेशे च सहरातदनुत्तर- मिति अनुत्तरले च कारणमाह स एव । न चैकस्मिन्विवादे तु क्रिया स्पाद्वादिनोईयोः। न चार्यसिद्विम्भपोर्न चैकत्र क्रियाद्वर्यमिति ॥ अत्रायमर्यः । कियानिर्णय । मिथ्याकारणोत्तरयोः सङ्करे दूयोरपि वादिनोः क्रिया प्रामोति । मिथ्या क्रिया पूर्ववादे कारण प्रतिवादिनीति नारदोक्तेः। तदुभपमेकस्मिन्व्यवहारे विरुद्धम् । तथा कारणपाहन्यायसङ्करे तु प्रत्याधन एव कियाइयम् । पाहन्यापका- रणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेनियामिति व्यासोक्तेः । अयं च प्राहल्याये जपपण 30 माहिवाकादिभिलयेति व्यासोक्त्यैव प्रान्याये जयपत्रेण प्राङ्न्यापदार्शभित्री भावयितव्यम् ॥ कारणोत्तरे तु साक्षिलेख्यादिभिरित्यत्रापि विरोधः । एवं निचत्तुम्स- (१) दीप० २२१०२ (२) मियप०११०१,पी०१० २११०. (१) न.4.1111मियप. (७) पी.प. २११०३मियप..३ (५) बी०५०२४१०मि.प.प.१०२. (१) वीप.२५-३,मि व्याप.१.१. (०) यो२०७१,मध्यप.०२. (८)नि.व्य.प.५१...

·७ व्यवहारमातृका करेगप द्रष्टव्यम् । एतेपा चानुत्तरख योगपोन । क्रमेण तूत्तरलमेव !! मचार्थिप्रत्य- थिसभ्येच्छया भवति ॥ तथाच हारीत । मिथ्योत्तर कारण च स्यातामेकन चेदुभे। सत्य चापि सहान्येन तत्र ग्राह्यं किमुत्तरम् ।। यत्प्रभूतार्थविषय पत्र वा स्पान्क्रियाफलम् । उत्तर तत्र तज्ज्ञेयमसकीर्णमतोऽन्यथा ॥ सकीर्णं भवतीति शेष । अस्पार्थ 1 गुवर्णव- स्त्राभियोगे सुवर्ण न गृहीत वस्त्र तु गृहीत प्रतिदत्त वेत्यत्रादौ सुवर्णविषये व्यवहृत्य पश्चाद्वस्त्रविषये व्यवहर्तव्यम । स्व मिथ्यापाङ्न्याययो कारणप्रार-पाययोश्च सकरे योज्यम् ॥ तथा तत्रेवाभियोगे सुवर्ण गृहीत वस्त्र तु न गृहीत प्रतिदत्तमिति वा वस्त्र विषये पूर्व जित इति वोच्यते । तत्र वस्त्रविषय एव व्यवहर्तव्यम् । न सुवर्णविषये । भूरिविषयलेऽपि क्रियाभावात् ।। यत्र बिय गोर्मदीयाऽमुकस्मिन्काले नष्टाद्यास्य गृहे दृष्टेयभियोगे मिथ्यैतदेतत्प्रदर्शितकालापूर्वमवास्मद्गृहे स्थित्तेति मिथ्याकारणयो । कृस्नपक्षव्यापिख तत्र नानुत्तरखम । सकारण मिध्योत्तरमिदम् ।। अत्र च प्रत्यर्थिन एव क्रिया नार्थिन । मिथ्याकारणयोर्वापि ग्राह्य कारणमुत्तरमिति हारीतोक्ते ।। एप मिथ्यापाइन्याययो कारणमाङन्याययोश्च कृत्स्नपक्षव्यापिले सति नानुत्तरलम् । अत्रोभयत्रापि प्रत्याधिन एव क्रियेति । न क्वाप्येकस्मिन्व्यवहारे द्वयो क्रियेसलम् ।। उत्तरलेखनोत्तर साधनोक्तौ क्रममाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो. १८)। ततोऽर्थी । रेखये सद्य प्रतिज्ञातार्थसाधनम् । तत्सिद्धी सिद्धिमानोति विपरीतमतो ऽन्पथेति ।। इद च मिथ्योत्तरविषयम ॥ उत्तरान्तरे तु प्रत्यर्थिन एव साधनोपन्यास | यथाह हारति । प्राङन्यायकारणोक्तौ तु प्रय( निर्दिशक्रियाम । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेनं ।। एव व्यवहारस्य चतुप्पासमाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ८ ) । च- तुपायवहारोऽय विवादेपूपदशित इति ।। पादचतुष्टय तु व्यक्तीकृत स्मृत्यन्तरे।। भाषोत्तरक्रिया साध्यसिद्धिभि क्रमवृत्तिमि । आक्षिप्तचतुरशस्तु चतुम्पादभिधीयतें इति ।। इद च सप्रतिपत्त्यतिरिक्तोत्तरविषयम् । सप्रतिपत्तीपात्वात् । यथाह बृहस्पति । मिथ्योत्तरे चतुष्पात्स प्रत्यवस्कन्दने तथा । व्यवहारस्तु विज्ञेयो द्विपात्सप्रतिपत्तिविति ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो०९।१०)। अभियोगमनिस्तीर्य नैन प्रत्यभियोजयेत । अभियुक्त च नान्येन नोक्त विप्रकृति नयेत् ।। कुर्यात्प्रत्यभियोग च कलहे 2 प्रयोग। साहसेषु च ॥ नारद । पूर्ववाद परित्यज्य योग्यमालम्बते पुन । वादसहमणाज्ञेयो हीनवादी सवै नरं । हीनवादी दण्ड्यो भवति न प्रकृताद थीद्वीयत इत्यर्थ । एतच्चार्थव्यवहारे ज्ञेयम् । यथाह स एव । सर्वेष्वर्थविवादेषु वामछले. नानसीदति । परस्त्रीभूम्यणादाने शास्योऽपर्यामहीयते इति । पूर्वार्धस्योदाहरणार्यमु- त्तरार्धम् । याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो०१७)। साक्षिपूभयत ससु साक्षिण पूर्वगदिन 1 36 पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः ॥ पूर्ववादिन प्रतिज्ञावादिन । पूर्वपक्ष प्रतिज्ञा (१) वी.प.२९१०१ मि.व्य.प.५१०२ (१) () (३) नोपि (क) (ख) (ग) (घ) (१)भिव्य प०६०१ ७) मि.व्य. १०२ (६) चौदि (1) (०) मि. व्याप००१०१ ·८ प्रतिभूः। 5 भग्राम। व्यवहारमयूखः अधरीभूते कारणोत्तरोपन्यासेन प्रत्यर्थिस्वीकारणासाध्ये | साक्षिग्रहणं प्रमाणान्तरस्या- प्युपलक्षणार्यम् । स एव (व्य० श्लो० १०)। उभयोः प्रतिभू. ह्यः समर्यः कार्यनिर्णये । निर्णयस्य कार्य कार्यनिर्णय इति । प्रतिभूलेनाग्राह्यानाह कात्यायन. । न स्वामी न च शनुः स्वामिनाधिकृत- स्तथा । निरुदो दण्डितश्चैव संशयस्यो न च कचित् ।। नैव रिक्यी न रिक्तश्च न चैवान्यत्र वासितः। राजकार्यनियुक्तश्च ये च प्रवाजिता नराः ॥ नाशक्तो पनिने दातुं दण्डं राजे च तत्समम् । नाविज्ञातो ग्रही- तव्यः प्रतिभूबक्रिया प्रतीति । निरुद्धो निगडादिबद्धः । संशयस्यो व्यसनी । रिक्सी पुत्रपौत्रादिव्यग्रहणाधिकारी रिक्तो दरिद्रः । अन्यत्र वासितो देशाइहिष्कृतः ।। 10 याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो५२) । भ्रातृणामय दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्ते तु न स्मृतम् ।। लग्नकाभाव बाह कात्यापनः । अय चेत्पतिभूर्नास्ति कार्यपोग्यस्तु वादिनः । सरक्षितो दिनम्पान्ते दद्याइन्याय वेतनमिति । स एव । दिजा- तिः प्रतिभूहीनो रक्ष्यः स्यादाह्मचारिभिः । शूद्रादीन्मतिभूही. 15 नान्बन्धयेन्निगडेन विति ॥ हीनयादिलक्षणान्याह नारदः । पूर्ववादं परिसज्य योन्य- मालम्बते पुनः । वादसलमणाज्ज्ञेयो हीनवादी स वै नर इति ।। दुष्टं लक्षपति याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० १३।१।१५) । देशादेशान्तरं याति सकिणी परिलेदि च । ललाटं विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ॥ परिशुष्यस्ख. लद्वाक्यो विरुद्ध बहु भाषते । वाचा. पूजयति नो तथोष्ठी निर्भुगत्यपि ॥ स्वभावा- 20 द्विकृति गच्छेन्मनोवाकायकर्मभिः । अभियोगेश्य साक्ष्य वा दुष्टः स परिकीर्तितः ।। मृतिणी मोठप्रान्तो।। तदभावे। 23 ॥ अथ प्रमाणनिरूपणम् ।। याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो०२२) । प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चति कीर्ति- तम् । एपामन्यतमाभावे दिव्पान्यतममुच्यते ॥ कात्याय- प्रमाणनिरूपणम्। तमनुविधम् । नोपि । यद्यको मानुषी ग्रूयादन्यो यूपानु दैविकीम् । मानुषी तर गृहीयान तु दैवी कियां नृपः ॥ पोकदेशव्याप्तापि किया विद्येत मानुषी । सा पाखा न तु पूर्णापि देविकी वदतां नृणाम् ॥ दिया न दैविकी प्रोक्ता विद्यमानेपु गाति । लेस्ये च राति बादेगु न स्यादिव्यं न गाक्षिणः॥ पूगणिगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता । तस्यास्नु साधन लेरयं न दिव्यं न प (मिam.११.१.मी. १.३५१00 (१)मी.१.१८701 (1)ी...

·लेख्यम साक्षिण ॥ दत्ताऽदत्ते तथाऽग्दत्ते सामिनो निर्णये सति ॥ विक्रयादानसम्बधे कीला धनमनिच्छति ॥ ाते समादये चैव विवादे समुपस्थिते । साक्षिण साधन प्रोक्त न दिव्य न च लेख्पकम् ॥ द्वारमार्गक्रियाभोगे जलवाहादिके तथा । भुक्तिरेव हि गु: स्थान लेख्यं न च साक्षिण ॥ कनिदिव्यप्राबल्यमाह वृहस्पति । मणिमुक्तानाणकाना कूटकच्यासहारक । हिंसकोऽन्यानासेवी परीक्ष्या शपथै सदा ।। महापापाभिशापेषु विद्यमानेषु साक्षिषु। दिव्यमालम्बते वादी न पच्छेत्तत्र साक्षिण इति ॥ व्यास । न मौत कृत लेख्य कूट- मेतेन कारितम् । अधरीकय त पत्रमर्थे दिव्येन निर्णय ।। अरण्ये विजने रात्रावत वेश्मनि साहसे। यासापहवने चैव दिव्या सभवति किया ॥ बृहस्पति । लिखिते साक्षिवादे च सन्दिग्ध यत्र जायते । अनुमाने च सम्भ्राते तत्र दिव्य विशोधनम || 1 कचित्ताक्षिदिव्ययोर्विकल्पमाह स एव । प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुष्ये दण्डवा चिके । बलोद्भूतेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यमेव वा ।। ऋणे लेख्य साक्षिणा वा युक्ति लेशादयोऽपि वा। दैविकी वा क्रिया प्रोक्ता प्रजाना हितकाम्ययेति ॥ युक्तिलेशो युक्पेकदेश । वाचिके पारुष्ये ब्रह्महासीत्येवमाद्याक्रोशामक इत्यर्थ ॥ यत्तु का त्यायन । वाक्पारुष्ये च भूमौ च दिव्य न परिकल्पयेदिति तदल्पवाक्पारुष्यपरम् ।। 1! भूमिग्रहण स्थावरमात्रोपलक्षणार्यम ।। यथाह पितामह । स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिवर्जयेदिति ।। साक्ष्यादिसत्वेऽय दिव्यनिषेध । तथाच स एव । साक्षिभिलिखि तेनाय भुक्त्या चेताप्रसाधयेदिति ॥ स एव । लेख्य यत्र न विद्यत न भुक्तिन च साक्षिण । न च दिव्यावतारोस्ति प्रमाण तन पार्थिव ॥ निश्वेतु ये न शक्या स्पुर्वादा सन्दिग्धरूपिण । तेषा नृप प्रमाण स्पास सर्वस्य प्रभुर्यत । ॥ इति व्यवहारमातृका समाप्ता ।। 20 ॥ अथ लेख्यम् ॥ तत्र वृहस्पति । राजलेख्य स्थानकृत सहस्तलिखित तथा ! लेख्य तु विविध प्रोक्त भिन्न तहहुधा पुनरिति ॥ यत्तु वसिष्ठेन लौकिक हरयम्।' राजकीय च लेख्य विद्याद्विलक्षणमिति द्वैविध्यमुक्त तस्था 25 तदा । नकृतम्तहस्तलिखितयोरभेदमाश्रित्य ।। लौकिक जानपदमिति पर्यायौ । राजकीय जानपद लिखित द्विविध स्मृतमिति संग्रहकारोक्ते ॥ वृह स्पति । भागदानक्रयाधानसविदासऋणादिभि । सप्तधा लोकिक लेख्य त्रिविध () वी4.३५ पृ.२ दत्त्वाऽदने नथाऽऽदन इयत्र दनादनेश भृ (२) नां ()(च) “यानमिति मिनाक्षराया । दनादनेष भृत्याना (३) दत्वाऽदने दामिति प्रनिशुन्याऽनर्पिते ॥ मिति परमिषोदये (मि. व्य. प०१०१ तथाऽदने दत्वा पुनराच्छिय गृहीते ॥ स्वा वी०प०३५१०२) मिना निर्णये सति एत स्वामकमेतदिति निक्ष (४) मि ध्य.प.५११ मे सतीनि । कचि पुस्तके अधिक दृश्यत (3) (१) वी०प०५९१२ ।

·10 व्यवहारमयूखः राजशासनम् ।। भ्रातर सविभक्ता ये स्वरुच्या तु परस्परम | विभागपत्र कुर्वन्ति भागलेख्य तदुच्यते ।। भूमि दला तु य पत्र कुर्याचन्द्रार्ककालिकम् । अनाच्छे धमनाहार्य दानलेख्य तु तद्विदु || गृहक्षेत्रादिक फ्रीला तुल्यमूल्याक्षरान्वितम् । पर कारयते यत्तु क्रयलेख्य तदुच्यते !! जगम स्थावर वध दखा लेख्य करोति यत् । 5 गोप्यभोग्यक्रियायुक्तमाधिलेख्य तदुच्यते ।। ग्रामो देशश्च यत्कुमित लेख्य परस्प रम । राजाविरोधि धर्मार्थ सविपत्र वदति तत् ॥ वस्त्रानहीन कान्तारे लिखित कुरुते तु यत । कर्माणि ते करिष्यामि दासपत्र तदुच्यते ॥ धन वृद्ध्या गृहीला तु स्वय कुर्याच कारयेत् । उद्धारपत्र तप्रोक्तमणलेख्य मनीपिभि ॥ आदिशब्दाद्वि- शुद्ध्यादिपत्रग्रहणम् ॥ विशुद्ध्यादिपत्राण्याह कात्यायन । अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते जने ! विशुद्धिपत्रक ज्ञेय तेभ्य साक्षिसमन्वितम् ।। उत्तमेषु समस्तेषु अभिशापे समागते । वृत्तानुवादे लेख्य यत्तज्ज्ञेय सधिपत्रकम ।। सीमाविवादे निर्णोते सीमापत्र विधीपत इति ॥ - अबाधिपत्रमाह प्रजापति । धनी धनेन तेनैव परमाधि नपेद्यदि । कला तदा 1. धिलिखित पूर्व चास्य समर्पयेत् ।। याज्ञवल्क्योपि (व्य० श्लो० ९४) । दलणं पाटयेलेख्य शुद्ध्येवा यत्तु कारयेत् ।। पूर्वोक्तयो स्वहस्ता यहस्तकृतयोर्विशेपमाह नारद । लेख्यं तु द्विविध प्रोक्त सहस्ता यकृत तथा । असाक्षि लपरीनि । मत्साक्षिमच सिद्धिर्देशस्थितेस्लयोरिति ।। याज्ञवल्क्य (०५० श्लो० ८९) । विनापि साक्षिभिर्लेख्य स्वहस्तलिखित तु यत्त । सप्रमाण स्मृत लेख्य 20 बलोपधिकृतादृते ।। बल बला कार | उपधिर्लोभादि ॥ अयकृते विशेषमाह स एव (व्यो०८४) । य कश्चिदर्थो निष्णात स्वरूच्या तु परस्परम् । लेख्यं तु साक्षि मत्कार्य तस्मि धनिपूर्वकम ॥ समामासतदर्धाहर्नामजातिसगोनकै । सब्रह्मचारि कात्मीयपितृनामादिविहितमिति ।। सब्रह्मचारिक बनादिशाखाप्रयुक्त गुणनाम बद्दर कठ इत्यादि ।। स एव (व्य० श्रो० ८६) । समाप्ते घे मणी नाम सहम्नेन 25 निवेशयेत | मत मेऽमुफपुत्रस्य यदवोपरिलेखितम् ॥ साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामक पूर्वकम् । अनाहममुक साक्षी लिखेयुरिति ते समा । उभयाभ्यर्थितेनैन मया ह्यमुक । सूनुना । लिखित ह्यमुनोत लेखकान्ते ततो लिखत । लमा रातो गुणतश्च।' काचिदरामा इत्यकारप्रश्लेषु ॥ नारद । अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यास्वमत तु स लेख येत् । साक्षी वा साक्षिगान्येन सर्वसाक्षिसमीपत ।। विविध राजशारानमियुक्त तदर्शयतो याजाल्क्यगृहस्पती (आ० श्री० ३१८॥ ३१९ । ३२०) 1 दवा भूमि निबध वा कृत्वा लेख्य तु राजगरयम् । कारयेन् । आगामिभद्रनृपतिपरिजानाय पार्थिव ॥ पटे वा सामपट्टे वा स्तमुद्रोपरिचिहिनम् । अभिलेख्या मनो वश्याना मान च महीपतिः । 10 (२)नीप.7. 1(४) मा ६.

·मुक्ति प्रतिग्रहपरिमाण दानच्छेदोपवर्णनम् । स्वहस्लकालसम्पन शासन कारयेस्थिरम् ॥ निबध आफरादौ राजादिदत्त नियतलभ्यम् ॥ प्रतिगृह्यते यस प्रतिग्रहो भूम्यादि तस्य परिमाणमियत्ता । दीयते यत्तदान गृहादि तस्य छेदो मर्यादा तस्या उप वर्णन कथनम् ।। तया । देशादिक यस्य राजा लिखितेन प्रयच्छति । सेवाशौर्या दिना तुष्ट प्रसादलिखित तु तत् ।। पूर्वोत्तरक्रियावादनिर्णया ते यदा नृप । प्रदद्याज्ज 5 पिने लेख्य जयपुत्रं तदुच्यत इति ।। राज्ञोऽनुकल्पमाह व्यास । राज्ञा तुसयमादिष्ट सधिविग्रहलेखक । ताम्रपद पटे वापि प्रलिखेद्राजशासनम् ॥ अत्र च राज्ञा स्वमत लेग्यमित्याह स एव । सनिवेश प्रमाण च स्वहस्तेन लि खे स्वयम । मत मेऽमुकपुत्रस्य अमुकस्य महीपते ॥ सनिवेश प्रमाण चेति पूर्ववा पेनान्वय ॥ वसिष्तस्तु राजलेख्यस्य चातुर्विध्यमाह । शासन प्रथम क्षेप जयपत्र 10 तया परम् । आज्ञाप्रज्ञापनापत्रे राजकीय चतुर्विधम् ।। सामन्तेष्वय भृत्येषु राष्ट्रपा लादिकेषु च । कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ॥ ऋविक्पुरोहिताचार्यमान्ये जयहितेषु च । कार्य निवेद्यत येन पत्र प्रज्ञापनाय तत् ॥ दासनजयपत्रे प्रागुक्त ।। जीणोंरिपत्राविषय। यानवल्क्य (ल्य० श्लो०९१)। देशान्तरस्थे दुर्लेरये नष्टा मृष्टे इते तथा । भिन्न दग्धे तथा छिन्ने लेरपमन्यत्तु कारयेत् ।। 15 नारद । लेख्ये देशातर यस्ते शीर्णे दुर्लिखिते हृते । सतस्त कालकरणमसतो द्रष्टदर्शनम ॥ द्रष्टार साक्षिण ॥ तदभावे दिव्पम् । अलेल्पसाक्षिके दिव्य व्यवहारे विनिर्दिशेदिति कात्याप नोक्ते ॥ याज्ञवल्क्य (०२० श्लो० ९२) । सदिग्धलेख्यशुद्धि स्पास्वहस्तलिखिता दिभि । युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बधागमहेतुभि || युक्तिरपत्ति प्राप्ति पोरेकत्राव १० स्थानम | चिह्न मुद्रादि । क्रिया साक्ष्यादि । सम्बधोग्नागत । आगम सम्भावित प्राप्युपाय । हेतुरनुमानम् ॥ प्रजापति । कार्यों य नेन महत्ता निणयो राजशासने । राजा सहस्ततो मुद्रालेखकाक्षरदर्शनात् ।। दुष्टलेख्या याह दुएलरयम्। वृहस्पति । मुमूर्षुशत्रुभीतार्तस्त्रीमत्तव्यसनातुरे । निशोपनि बलाकारकृत लेख्य न सिध्यति ॥ दूषितो गर्हित साक्षी पत्रको विनिवेशित 25 कूटलेख्य तु नोक लेखको वापि तद्विध इति । ॥ इति लेख्यप्रकरणम् ।। . !! अय भुक्ति । नारद । आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् । अविशुद्धागमो भोग प्रामाप्यं नैव गच्छति ॥ सागमलवद्विशेषणान्तरवैशिष्टयम 30 भुक्ति । प्याह व्यास । सागौं दीर्घकालश्चाविच्छेदोऽपरबोशित । (१०वी०प०६१ पृ. (३) वी०प०६९ पृ. (२)मिन्य०प०२४१०२ वी०प०६१०२ (४) मि०प०१३ १०२ वी०प०६४१०१ - ·व्यवहारमयूख. प्रतिनिधानश्च पञ्चाङ्गो भोग इष्यते ॥ भुक्तिमात्रेण साध्यासिद्धिमाह नारद । सम्भोग केवल यस्तु कीर्तये नागम फचित् । भोगच्छलापदेशेन विज्ञेय' स तु तस्कर इति ॥इद चागमस्मरणयोग्ये काले ज्ञेयम् । तदयोग्ये तुभुक्तिमात्रमपि प्रमाण- मित्याह स एव । स्माते काले क्रिया भूमे सागमा भुक्तिरिष्यते । अस्मातेऽनुगमाभा 5 वाक्रमात्रिपुरुपागतेति । अनुगमाभावाद्योग्पानुपलभ्या आगमाभावनिश्चयस्यासम्भ वात् ।। अस्मातेप्यागमाभावस्मरणानुवृत्तावाह स एक । अनागम तु यो भुले बहून्य- ब्दशतान्यपि । चोरदण्डेन त पापं दण्डपेत्पृथिवीपतिरिति । यत्तुं स एव अन्याये नापि यदुक्त पित्रा पूर्वतरैत्रिभि । न तच्छक्यमपाहतुं क्रमात्रिपुरुषागतमिति तदा गम विनाप्यन्यापेनापि यत्पित्रासह पूर्वतरैत्रिभिर्भुक्त तदपाहतुं न शक्पम् किंपुनरा- 10 गमाभावनिश्चयासम्भव इति योज्यम् ।। यदपि हारीतीयम् यद्विनागममत्यन्त भुक्त पूर्वत्रिभिर्भवेत् । न तच्छक्यमपाहतुं क्रमात्रिपुरुषागतमिति तदत्यन्तोपलभ्यमाना- गम विनेति व्याख्येयम् । न चागमसरूप विनेति || यत्पुनर्याज्ञवल्कीयम (व्य० श्लो० २८) आगमस्तु कृतो येन सोभियुक्तस्तमुद्वरेत् । तत्प्रमाणम्। न तत्सुतस्तसुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसीति तदागमकर्तुरे- 15 पागमानुद्वारे दण्डो-न तत्पुत्रादीनामपीत्येवम्परम् । न वसिद्धिरिति ।। पधाह हारीत । आगमस्तु कृतो येन स दण्ड्यस्लमनुधरन् । न तत्सुतस्तसुतो वा भोग्पहा- निस्तयोरपीति । याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० २९) । योभियुक्त परेत स्यात्तस्य रिक्यी तमुद्धरेत् । न तत्र कारण भुक्तिरागमेन विना कृता ॥ रिक्थी अशभागी पुत्रादि । तमागमम् ।। ननु दीर्घकाले भोगाप्रमाणमिति विरुद्धम् । यत स्वल्पकालो- 20 पभोगेनाऽप्यभियोक्तु नि प्रतीयते । यथाह स एव (व्य० श्लो० २४ ) । पश्यतो ब्रुवतो भूमेहा॑निर्विशतिवार्षिकी । परेण भुज्यमानाया धनस्प दशवार्षिकी । उच्यते। एत:पश्यतोऽप्रतिषेधतस्तावत्कालीनतद्भूम्यादिजन्यफलहानिर्भवतीत्येवम्परम् । न तु तदू. म्यादिवस्तुहानिरपीति । अनागम तु यो भुते इत्युदाहृतवचनविरोधात् ।। कात्या- यन। नोपभोगे बल कार्यमाहर्ता तत्सुतेन वा । पशुस्त्रीपुरुषा- भनागमोपभागे। दीनामिति धर्मों व्यवस्थित । नारद । आधि सीमा वालधन निक्षेपोपनिधिस्त्रिप । राजस्व श्रोत्रियस्य च नोपभोगेन नश्यति । मनु (अ०८ श्लो० १४६) । सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन । धेनुरुष्ट्रो बहनचो यश्व दम्प प्रयुज्यते ।। दम्य प्रयुज्यते दमनार्य य समर्प्यते ।। ॥ इति भुक्तिप्रकरणम् ॥ . (Oमि. व्य०५०११०२०वी०प०६४१० (२) मी०प०६४१० (a) मि०प०५०१४३०१ पी०प०६४०१ . (५)मि.व्य.प.१४० (५)मि. व्य.प.१५१०१ (०प०११०१ (.)म. प. प. १२० ·साक्षिण १३ तथा सख्या। ॥ अथ साक्षिण ॥ टोडरानन्दे नारद । सदिग्धेषु तु कार्येषु द्वयोर्विवदमानयो । दृष्टश्रुतानु- भूतत्वात्साक्षिभ्यो व्यक्तदर्शनमें ॥ तद्भेदानाह बृहस्पति 1 लि- साक्षिण । खितो लेखितो गूढ स्मारित कुल्यदूतको । यादृच्छिकश्वोत्त- तत्स्वरूपम्। रश्च कार्यमध्यगतोपर ।। नृपोऽध्यक्षस्तया पाम साक्षी द्वाद 5 शधा स्मृत ॥ अर्थिना पत्रे निवेशितो लिखित । प्रत्यर्थिनार्थिप्रेरणया निवेशितो लेखित । कुड्यादिव्यवधानेन श्रावितो गूढ ! पुन पुन कार्य स्मार्यमाण स्मारित । पदृच्छयेवागत साक्षी क्रियमाणो यादृच्छिक श्रवणाच्छ्रावणादा साक्षिणामप्युपर्युपरि भाषमाण उत्तर । अध्यक्ष प्राविवाक ॥ इद च सम्पादीनामुपलक्षणम् । लेखक प्रादिवाकश्य सभ्याश्चैवानुपूर्वश इति कात्यायनवाक्यात् । स एव । नव सप्त पञ्च 10 वा स्युश्य वारस्त्रय एवं वा । उभौ वा श्रोत्रियौ ग्राह्यो नैक पृच्छेत्कदाचन ॥ लिखितौ द्वौ तथा गूढौ त्रिचतु पञ्च लेखि- एकसाक्षिविषये। ता । यदृच्छास्मारित कुल्यास्तथा चोत्तरसाक्षिण ।। दूतक खटिकामाही कार्यमध्यगतस्तथा । एक एव प्रमाण स्यानृपोध्यक्षस्तथैव च ।। लिखि- तादीनामुभयानुमत व एकस्यापि ग्रहणमाह याज्ञवल्क्य व्य० श्लो० ७२)115 उभयानुमत साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित् । व्यास । शुचिक्रियश्च धर्मज्ञ साक्षी यस्वनुभूतवाक् । प्रमाणमेकोपि भवेत्साहसेषु विशेषतं ॥ अनुभूतवाक प्रायो दृष्टसत्य- वचा । निक्षेपादिष्वनाप्तमप्येकमाह कात्यायन । अभ्यतरस्थनिक्षेप साक्ष्यमेको ऽपि वाच्यते । आर्थना प्रहित साक्षी भवेदेकोप याचिते ॥ याचित विवाहाद्यर्थमा नीतमाभरणादिक कुण्डलादि । पण्यविवादेऽप्येकमाह स एव । सस्कृत येन यत्पण्य 20 ततेनेव विभावयेत । एक एव प्रमाण स विवादे तत्र कीर्तित । तेषा च स्वरूपमाह व्यास । धर्मज्ञा पुत्रिणो मौला कुलीना सत्यवादिन । श्रौतस्मातक्रियायुक्ता विगतद्वेषमत्सरा ॥ श्रोत्रिया नपराधीना मूरयश्वाप्रवासिन । युवान साक्षिण कार्या ऋणादिषु विजानता ॥ नारदः । श्रेणिषु श्रेणिपुरुषा सेषु वर्गेषु वर्गिण । बहिर्वा सिषु बाह्या स्यु श्रिय स्त्रीपु च साक्षिण ।। वर्गिण आह कात्यायनः ।। लिगिन 25 श्रेणिपूगाश्च वणिग्जातास्तथापरे । समूहस्थाश्च ये चान्ये वर्गास्तानब्रवीदृगु ।। दास चारणमलाना हस्यश्वरथजीविनाम् । प्रत्येकैकसमूहाना नायका वर्गिण स्मृतां ॥ विजातीयानाह याज्ञवल्क्य । (३० श्लो०६९)। व्यवरा साक्षिणो ज्ञेया श्रौतस्मा तक्रियपरा । यथाजाति यथावणं सर्वे सर्वेपु वा स्मृता ।। वानाह स एव (व्य० श्लो० ७०।७१)। स्त्रीबालवृद्धकितवमनो मताभिश 30 स्लका रणावतारिपाखण्डिकूटकृतिकलेन्द्रिया ॥ पतिताप्नार्थ सम्बधिसहापरिपुतस्करा । साहसी दृष्टदोषश्च निधूताद्यास्व (१) वी०प०४४०२ (1) वी०प०४० ०२ (२) वी०प०५१०२ (५) वी०प०४११०३ . 1 भसाक्षिण। (३) वी०प०४०१०१ ·15 व्यवहारमयूखः साक्षिणः । निर्धूतः स्वजनस्त्यक्तः। आदिशब्देन दासाद्याः । वृहस्पतिः। मातुः पिता पितृव्यश्व भार्याया भ्रातृमातुलौ । भ्राता सवा च जामाता सर्ववादेष्वसाक्षिणः ।। नारद । अनिर्दिष्टस्तु साक्षिवे स्वयमेवैत्य यो वदेत् । स्वयमुक्तिः स शास्त्रेपुन स साक्षिचमर्हति॥ कात्यापनः ! साक्षिणां लिखितानां च निर्दिष्टानां च वादिना । तेपामेकोऽन्यथावादी भवेत्सर्वे न साक्षिणः । एतेषामपि कचित्साक्षिवमाह नारदः । तदपनाद । असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनैष्कृतिकादयः । कार्यगौरवमासाद्य भवेयुलेपि साक्षिण. ॥ असम्भवे मनुः (अ० ८ श्लो०७०) स्त्रियाप्यसम्भवे कार्य वालेन स्थविरेण वा । शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा ॥ यानवल्क्यः (व्य० श्लो० ७२) । सर्वः साक्षी सङ्ग्रहणे चौर्यपारुष्पसाहसे । अन स्त्रीराङ्ग्रहणादीनां - 10 साहसलेऽपि पृथगुपादानं गुप्ततया क्रियमाणस्त्रीसद्धहादिपरम् । उशना दासोन्धो बधिरः कुष्ठी स्त्रीयालस्यविरादयः । एतेऽप्यनभिसम्बद्धाः साहसे साक्षिणो मताः ।। अनभिसंबद्धा अपक्षपातिनः॥ बृहस्पति. । साक्षिणोऽयं समुद्दिष्टान्सत्सु दोष दूषयेत् । अदुष्टान्दूपयन्वादी तत्समं दण्डमहति ॥ वाद्यत्र प्रत्यर्थो । तत्सम विवादविषयीभूतद्रव्य- समम् ॥ व्यासः। साक्षिदोषाःप्रयोक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना। साक्षिदोपा । तत्र कर्नव्यना। अभिलिखितान्सर्वान्वाच्या प्रत्युत्तरंतु ते ॥ पत्रे लिखितासा- क्षिदोषान्प्रतिलक्षीकृत्य तद्विषयं परिहारं ते साक्षिणा सभ्यर्वाच. नीया इत्यर्थः । स एव । प्रतिपत्ती न साक्षित्वमर्हन्ति तु कथंचन । अतोऽन्यया भाव; नीयाः क्रियया प्रतिवादिना || अभावयन्दम दाप्पः प्रत्यर्थी साक्षिणः स्फुटम् । भाषिताः साक्षिणो वाः साक्षिधर्मनिराकृता ॥ तथैव विनयं दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । यदि 20 पादीनिराकारः साक्षिससे व्यवस्थित इति ।। अतोऽन्यया असम्प्रतिपत्ती भावनीयाः मीकारयितव्या. । क्रिपया प्रमाणेन स्फुटं यथा स्यात्तथाऽमावयभिन्यन्वयः ।। पनु सभासदा दूपणं यलोकसिद्धमयापि वा । साक्षिणा दूपणं ग्राह्यंन साध्यं दोपवननादिति तलोकावधारितामसाक्षिविषयम् । प्रतिवादिना दोषाशाने स एव । प्रमाणस्य हि ये दोपा वक्तव्यास्ते विवादिना । गूढास्तु प्रकटाः सम्यैः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ।। गूदाः ॐ शास्त्रप्रदर्शनेन सातिवादापूर्वकाले वक्तव्या इत्यर्थः ।। अनन्तरं तु न वक्तव्या इत्याह वृहस्पतिः । लेख्यदोपास्तु ये केचित्साक्षिणां चैव ये स्मृता । वादकाले तु वक्तव्याः पश्चाटुकान. दूपयेत् ।। उक्तान् उक्तवत: वक्तुमारब्धवत. इत्यर्थ: । आदिकर्मणि का । कतरि चेति करि कः॥ भर दण्डमाह कात्यापनः। उक्त साक्षिणो यस्तु दूपये- मागदूषितान् । न च तत्कारणं ब्रूया मामुपात्पूर्व साहसम् ॥ साक्षिणों सदूषणप- 30 रिहाराशकावीं तं कुदिन्याह गृहम्पतिः ॥ लेख्यं वा साक्षियो वापि विवादे यग्य दूपिताः । तम्प कार्य न सिध्येनु यावत्तान विशोषपेत् ॥ तलेस्यादिकम् ॥ (10वी0प...२ (6) 'भगाधपाद दायरपति पदमा. पाम (प.प.१९1.0 (१) वी.प.१८०१ (प.५११.३ (४)''निमिये (0) गभागदमिर परिनिमिडये... (०.५.५17. (८)बी.प.17.१ ·. साक्षिण कूटसाक्षिकर्तुर्दण्डमाह कात्यायन । येन कार्यस्य लोभेन निर्दिष्टा कूटसाक्षिण । गृही वा तस्य सर्वस्व पुर्यानिर्विषय तते । निर्षिपय विवादवि कूटसा क्षकरणे। पपीभूतार्थरहितम् ।। दुष्टसाक्षिणा निश्चयोपायमाह नारदः। यस्वामदोषदुष्टसादस्वस्थ इव लक्ष्यते । स्थाना स्थानान्तर गच्छेदेकैक वानुधावति || कासत्यकस्माच भृशमभीक्ष्ण निश्वास 5 त्यपि । विलिखत्युपनि पद्धचा बाहू वासश्च धूनयेत् । भिद्यते मुखवर्णोऽस्य ललाट विद्यते तथा । शोषमागच्छतश्चौष्ठावूर्व तिर्यक् च वीक्षते || बरमाण इवाबद्धमपृष्ठो बहुभाषते । कूटसाक्षी स विज्ञेयस्त पाप विनये दृशम् ।। साक्षिणां साक्षिप्रमे। प्रश्नप्रकारमाह कात्यायन 1 मनुपि (अ०८ श्रो० ८७) ७९८०) । देवब्राह्मणसानिध्ये साक्ष्य पृच्छेदृत द्विजान । उदड्खामाङ्खाश्च 10 पूर्वाहे च शुचि शुचीन् । सभान्त साक्षिण सर्वानार्थप्रत्यर्थिसन्निधौ । प्राविवाको अनुयुञ्जीत विधिनानेन सान्वयन् ।। यदयोरनयोर्वे य कार्यस्मिंश्योटित मिथ । तद्भूत सर्व सत्येन युष्माक पत्र साक्षितौ ॥ गवाश्वादिविवादेषु विप्रतिपनार्थ सान्निध्यमप्याह स एव । अधिपत्यार्थसानिध्ये साध्यार्थस्य च सन्निधौ । प्रत्यक्ष चोदयेत्साक्ष्य न परोक्ष कथचन ।। अर्थस्योपरि कर्तव्य तयोरपि विना क्वचित । चतुष्पादेपु 15 धर्मोऽय द्विपदस्थावरेषु च ।। तौल्यगणिममेयानामभावेपि हि वादयेत् । क्रिपाकारेषु सर्वेषु साक्षिच तत्वतोऽन्यथा ॥ तयोरपि विना कचित । तयोवादिप्रतिवादिनोर्विना उप्यर्थसनिधाने कचिच्चतुष्पादादिष्वित्यर्थ । तौल्य तोलनयोग्य सुवणादि । गणिम गणनीय नाणकादि । मेय मानयोग्य व्रीहिंगोधूमादि । अभावेऽपि साध्यार्थसन्निधा नाभावेऽपि । क्रियाकारेषु व्यवहारेषु ॥ वधरूपे विवादपदे साक्षिभाषण शिवसन्निधा 20 वित्याह स एव । वधे चे प्राणिना साक्ष्य वादयेच्छिवसन्निधौ । तदभावे तु चिह्नस्य मान्यतप्रवादयेत् ॥ त साक्षिभाषण वधचिहस्याभावे कार्यम् । अयथा वध चिह्सद्भावे ।। स एव । न कालहरण कार्य राज्ञा साक्षिप्रभाषणे । महादोषो भवेका लाधर्मव्यावृत्तिलक्षणे ॥ नारद । आहूय साक्षिण पृच्छेभियग्य शपयशम | समस्लान्विदिताचाराविज्ञातागृथक पृथ: । वसिष्ट । समवेतैस्तु यदृष्ट वक्तव्य 20 तु तथैव तत् । विभिन्नेनैव त कार्य वक्तव्य तु पृथक पृथक ।। भिन्नकाले तु य कार्य विज्ञात यत्र साक्षिभि । एकैक वादयेत्तत्र विधिरेष प्रकीर्तितं ।। मनु (अ०८ श्लो० ११३।१०२) । सयेन शापपेद्विप क्षत्रिय वाहनायुधै । गोबीजकाञ्चनैर्वेश्य शूद्र सर्वैस्तु पातके || गोरक्षकावणिजकास्तथा कारकुशीलवान् । प्रेष्यान्वार्धं षिकाश्चैव विधान शूद्रवदाचरेत् ॥ ये व्यपेता स्वकर्मभ्य परपिण्डोपजीविन । दिन 30 वमभिवाञ्छन्ति तांस्तु शूद्रवदाचरेदिति ।। अयथा ब्रुवत सय ते नश्यतीये मादिप्रकारेणेत्यर्थ ।। साशिवचनपरीक्षामा । देशकालक्योद्रव्यसज्ञाज्ञातिप्रमाणत | भन्यून चेन्निगदित सिद्ध साध्य विनिर्दिशेत | साक्षिणां विप्रतिपत्तो निर्णयमाह (१) वी०प०५२१०१ (२) वी०प०५२१०२ (४) ब पनि (वी. ५० ५४१०१) (३) वी०प०५३ १०१ ·व्यवहारमयूखः याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० ७८) । द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तया।गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः ॥ साक्ष्यमीकृत्यानभिधाने दण्डमाह स एव । ( व्य. श्लो० ७६ ) अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम् । राजा सायदाने। सर्व प्रदाप्यः स्यात् षट्चलारिशकेहेनि । सर्व वृद्धिसहितम् । 5 सदशबन्धकं दशमांशसहितम् । दशमाशो राज्ञा ग्राह्यः सवृद्धिकमृणमुत्तमणेन ग्रा. ह्यमिति मिताक्षरायाम् ।। जानतः साक्ष्यानगीकारे दण्डमाह स एव (व्य० श्लोक ८२)। य: साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निहते तत्तमोवृतः । स दाप्योष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ।। विवादपराजये यो दण्डस्तमष्टगुणं दाप्यः।। दण्डदानासमर्यस्तु ब्राह्मणो निर्वास्यः क्षत्रियादिः स्वोचितं कर्म कारयितव्य इति मिताक्षरायाम् ।। मनुः॥ (१० 10 ८ श्लो० १०८) । यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः। रोगोऽमिर्जातिमरणमृणं दाप्यो दमं च सः ।। याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो०८०) । उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तमाः। द्विगुणा वाऽन्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः ॥ नारदः । निर्णिते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ।। कचित्साक्षिणोऽनृतवचनानुज्ञा प्रायश्चित्तं चाह याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो०८३)। 15 वर्णिनां हि वो यत्र तत्र साक्ष्यनृत वदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्यश्वरुः सारस्वतो द्विजैः।। शूद्रस्य प्रायश्चित्तमाह विष्णुः। शूद्रश्चैकाहिकं गोदशकस्य मासं दद्यादिति ॥ ऐकाहिकमेकस्मिन्नहनि भक्षयितुं पर्याप्तम् । ॥ इति साक्षिप्रकरणं समाप्तम् ।। . 20 ॥ अथ दिव्यम् ॥ तत्तु मानुषप्रमाणानिर्णीतानिर्णायकम् । तच तत्कालकालान्तरनिर्णायकतया द्वधा । तत्राद्यभेदानाह वृहस्पतिः। धटोमरुदकं चैव विषं को. दिव्यम् । शश्च पञ्चमम् । षष्ठं च तण्डुलाः प्रोक्त सप्तमं तप्तमाषकाः॥ अष्टम फालमित्युक्तं नवमं धर्मनं स्मृतम् । तत्राद्यानि पञ्च महाभियोग एवेन्याह याज्ञवल्क्यः (प० श्लो० ९५ ) । तुलाग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । 5 महाभियोगबेतानि शीर्षकस्येभियोक्तरि ॥ शीर्षकस्थे पारामयिकदण्डमाजि ॥ पितामहः । सावष्टम्भाभियुक्ताना घटादीनि विनिर्दिशेत् । तण्डुलाश्चैव कोशम शासतानि योजयेदिति ।। अवष्टम्भो निश्चयः । तेन कोशोऽवष्टम्भे गायां च भवति ॥ कालिकापुराणे । परदाराभिशापे च चौर्यागम्यागमेघ । महापातकशस्ते च स्यादिव्यं नृपसाहसे ॥ विप्रतिपत्ती विवादे भर्णस्य स्थापने कृते । तत्रैव स्थापपे- (१)धी०प०५४ १०२ (२)मि०प०५०२५१०२ (1) बी. ५० ५.१०२ (१) निय०५.१५१२ (५) दी.१०४०१ (१) दी. १०५८१०२ () वी०प०५१०१.

·. अय 15 दिव्यम् दिव्यं शिर पूर्व महीपतिः ॥ परदाराभिशापे च बहवो यत्र वादिन । शिरोहीन भवे- दिव्यमात्मनः शुद्धिकारणात् ।। अगम्या परदारभिन्नाः साधारणा वेश्याद्याः । शस्ले अभिशस्ते । साहस बलादन्याय । अवर्णो निन्दाशिरो दण्ड । पुरदाररूप विशेषण- मविवक्षितं अभिशापस्यानुवाद्यत्वात् । एव बहव इत्याद्यपि ।। तेन वाद्यभावेऽपि सर्वा- भिशापे दिव्य भवति । शुद्धिकारणादिति हेतुनिर्देशोऽप्येव सङ्गच्छते । विनापि शीर्षक: कुर्यानृपोहे ऽथ पातक इति सामान्योक्तिश्च ॥ नारद । राजभिः शङ्कितानां च निर्दिष्टाना च दस्युभि । आत्मशुद्धिपराणा च देय दिव्य शिरोविनेति ।। कालान्तरे निर्णायक दिव्य शपय || तद्भेदानाह नारद । सत्य वाहनशस्त्राणि गोबीजकन- कानि च । देवतापितृपादाश्व दत्तानि सुकृतानि च । स्पशेच्छिरासि पुत्राणां दाराणा सुहृदा तथा । अभियोगेषु सर्वेषु कोशपानमथापि वा । इत्येते शपथा प्रोक्ता मनुना 10 स्वल्पकारणात् ।। कोशस्य कालान्तरनिर्णायकवेशप महाभियोगविषयतया आद्येषु पाठ ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ९६) । रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिर.॥ विकल्पोभियोक्नुरिच्छायामेव । तदनिच्छाया त्वभियोज्यस्यैव दिव्यम् । न कश्चिदभियोक्तार दिव्येषु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दातव्य दिव्य दिव्यविशार- दैरिति दिव्यतत्वे कात्यायनीयोक्ते ।। अयाधिकारिव्यवस्था । याज्ञवल्क्य (०प० श्लो०९८ )। तुला स्त्रीबालवृद्धान्ध- पशुब्राह्मणरोगिणाम् । अमिर्जल वा शूदस्य यवा सप्त विषस्य वा । स्त्री जातिव- पोवस्थाविशेषानादरेण । षोडशाब्दावधिको बाल सर्वजातीयोऽपि । अशीतिवर्ष- धिको वृद्ध ।। अत्र ब्राह्मणस्य वक्ष्यमाणसाधारणकाले तुलैव नियता । अग्न्यादिकाले तु तान्पपि भवन्ति ।। अत एव पितामह । सर्वेषामेव वर्णाना कोशाच्छुद्धिर्विधीयते । 20 सर्वाण्येतानि सर्वेषा ब्राह्मणस्य विना विषमिति ॥ कालिकापुराणे । वर्णान्त्यस्य सदादेय माषक तप्तहेमनम् ॥ नारद । क्लीबानरान्सवहीना-परितश्चार्दितान्तरान् । बालवृद्धातुरात्रीश्व परीक्षेत घटे सदा ।। स्त्रीणा तु न विष प्रोक्त न चापि सलिल स्मृतम् । धटकोशादिभिलासामन्तस्तत्व विचारयेत् ॥ नाना तोयशुद्धि स्पान विषं पित्तरोगिणाम् । चिम्यन्धकुनखादीना नाग्निकर्म विधीयते ।। न मजनीया स्त्री- 25 बाला धर्मशास्त्रविचक्षणे । रोगिणो ये च वृद्धा स्यु पुमासो ये च दुर्बला ॥ निरु- साहान्व्याधिक्लिष्टालातोपे न निमज्जयेत् । सद्यो नियन्ते मन्जन्त सल्पप्राणा हि ते स्मृताः ॥ साहसेप्यागतानेतान्नैव तोये निमन्जयेत् । न चापि हारयेदमि न विषेण विशोधयेत् ॥ विष्णु । न श्लेष्मिणा व्याधिताना भीरूणां श्वासकासिनाम् ।। कात्यायन । न लोहशिल्पिनाममि सलिल नाम्बुसेविनाम् । मन्त्रपोगविदा चैव 30 विष दद्यातु न चित् ।। तण्डुलैर्न नियुञ्जीत वतिन मुखरोगिणम् ।। व्रती पयो- व्रतादिमान् ।। पितामह । मद्यपस्त्रीव्यसनिना कितवाना तथैव च । कोश प्राजेन दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तय ॥ नारद । महापराधे निर्धर्मे कृतघ्ने लीबकुत्सिते । नास्तिके इष्टदोषे च कोशदान विवर्जयेत् ।। कात्यायन । अस्पृश्याधमदासाना म्लेच्छाना पापकारिणाम् । प्रातिलोम्यप्रसूताना निश्चयो न तु राजनि । तत्पसिद्धानि 35 C ·१८ व्यवहारमणः दिव्यानि समपे तेपु निर्दिशेत् । तन्मसिद्धानि घटसादीनि ॥ दिन्यकारिणोशाक्ती प्रतिनिधिमाह दिव्यनन्त्रे स एव ॥देशकालाविरोधे तु ययायुक्तं प्रकल्पयेत् । मन्येन हारयेदिव्यं विपिरेप विपर्यये ।। अन्यन हारयेत्प्रतिनिधिना कारयेत् । विपर्यये दिव्यकारिणोशामध्ये युक्तं प्रकल्पयेत् । विपर्यये पूर्व पित्रादिघातो मापापं वा 5 कृतमिति निधये ।। कालान्तरे चान्तरसन्देहेपि प्रतिनिधिद्वारेव दिप्यमाह स एव । मातापितृद्विजगुमयुद्धखीनालघातिनाम् । महापातकयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः ॥ लिहिना प्रमदानां च मन्त्रयोगक्रियापिदाम् । वर्णसङ्करजातानां पापाभ्यासमवर्तिनाम् ।। एतेबेवाभियोगेपु निन्दोवेव प्रयत्नतः । दिव्यं प्रकल्पये व राजा धर्मपरायण ॥ एतैरेव नियुक्तानां साधूनां दिव्यमर्हति । न सन्ति साधवो यत्र तत्र शोध्याः स्वकै. 10 नरः ॥ स्वराप्तैः॥ अय काल । पितामहः । चैत्रो मार्गशिरश्चैव वैशाखश्व तथैव च । एते सा. धारणा मारा दिव्यानामविरोधिनः ॥ धट, सर्वर्तुक प्रोक्तो वाति बाते विवर्जयेत् । मभिः शिशिरहेमन्तवर्षासु परिकीर्तित || शरद्वीप्मे तु सलिलं हेमन्त शिशिरे विषम्।। विष हेमन्तशिशिरयोरेवोपादानं कालान्तरस्याप्युपलक्षणम् । वर्षे चतुर्यवा मात्रेया- 15 दाये वक्ष्यमाणन्यात् ।। नारद । कोशस्तु राबंदा देयरनुला स्यात्सार्वकालिकी । पितामहः । पूर्वाहमपरीक्षा स्यात्पूर्वाहे च घटो भवेत् । मध्याहे तु जलं देयं धर्मतत्समभीप्सताम् ।। दिवरास्य तु पूर्वाहे कोशशुद्धिविधीयते । रात्री तु पश्चिम यामे विपं देयं मुशीतलम् ॥ एतानि दिव्यान्पादित्यवारे कार्याणीति शिष्टा ॥ अय देशः ॥ पितामहः । प्राहुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे घटः सदा । 20 इन्द्रस्याने सभायां वा राजद्वारे चतुप्पथे ॥ नारदः । सभाराजकुलद्वारे देवायत. नचलर इति ।। कात्यायनः । इन्द्रस्यानेभिशस्ताना महापातकिनां नृणाम् । नृपद्रो- हप्रवृत्ताना राजद्वारे प्रयोजयेत् ।। प्रतिलोमप्रसूनानां दिव्यं देयं चतुष्पये । अतो- ऽन्येषु तु काधु सभामध्ये विदुर्बुधा इति ॥ नारदः । अदेशकालदत्तानि बहिर्वा. दिकृतानि च । व्यभिचारं सदायेंषु कुर्वन्तीह न संशय इति ॥ अय सर्वदिव्यसाधारणो विधिः । पितामहः । तत आगहयेदेवान्विधिनानेन धर्म. वित् । प्रायः प्राञ्जलि वा प्राडिवाकस्ततो वदेत् ।। एहोहि भगवन्धर्म अस्मिन्दिव्ये समाविश सहितो लोकपालेश्ववस्वादिस्यमरुद्गणैः।। आवाह्य तुघटे धर्म पश्वादशानि विन्यसेत् ।। स एव । इन्द्र पूर्वे तु सस्थाप्य प्रेतेशं दक्षिणे तया । वरुणं पश्चिमे भागे कुवेरै चोत्तरे तया ।। अग्न्यादिलोकपालाश्व कोणभागेषु विन्यसेत् । इन्द्रः पीतो 30 यमः पामो वरुणः सटिकप्रभः ।। कुबेरस्नु सुवर्णाभ अमिश्चापि सुवर्णभः । तथैव निति. श्यामो वायुधूम्रः प्रशस्यते ।। ईशानस्तु भवेद्रक्त एवं ध्यायेक्रमादिमान् । इन्द्रस्य दक्षिणे पार्थ वमूनावाहयेगुधः ।। धरो ध्रुवस्तया सोम आपश्चैवानिलो ऽनलः! प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोटौ प्रकीर्तिताः ।। देवेशेशानयोर्मध्य आदित्याना तयाय- नम् । धातार्यमा च मिनश्च वरुणोऽशो भगस्तथा ॥ इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो 35 दशमस्तया। ततस्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यनः । इत्येते द्वादशादित्या 25 ·धटविधि नामभि परिकीर्तिता । अमे पश्चिमभागे तु रुद्राणामयन विदु ।। वीरभद्रश्च शम्भुश्व गिरिशश्च महायशा । अजैकपादहिर्बुध्य पिनाकी चापराजित ॥ भुवनाधीश्वरश्चैव कपाली च विशापति ! स्थाणुर्भवश्च भगवान रुद्रास्कादश स्मृता ।। प्रेतेशरक्षो- मध्ये च मातृस्थान प्रकल्पयेत् । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।। वाराही चैव माहेद्री चामुण्डा गणसयुता । नितेरुत्तरे भागे गणेशायतन विदु ।। 5 वरुणस्योत्तरे भागे मरुता स्थानमुच्यते । गगनसर्शनो वायुरनिलो मारुतस्तथा ।। प्राण प्राणेशजीवी च मारुता सप्त कीर्तिता । घटस्पोत्तरभागे तु दुर्गामायाहये- दुध ॥ एतासा देवताना च स्वनाम्ना पूजन विदु । भूषावसान धर्माय दत्त्वा चाया- दिक कमात् ।। अर्यादि पश्चादगाना भूषा तमुपकल्पयेत् । गधादिका निवेद्यान्ता परिचयाँ प्रकल्पपेत || चतुर्दिक्षु तथा होम कर्तव्यो वेदपारगै । आज्येन हविषा 10 चैव समिद्भिहोमसाधनै । साविल्या प्रणवेनाथ स्वाहा तेनैव होमयेत । हविश्वरू । आज्यहवि समिधा सम्प्रतिपनदेवताकलामिलितानामेव होमः ।। सान्नाम्ययोरेवेति दिव्यतो गोडमीमासका सन्न । आज्ये सुवेणावद्यतीति खुवस्य चरौ सकृदु- पस्तृणाति मध्या पूर्वार्धाच दिर्हविषोऽवद्यति अभिधारयति हविरवत्त चैषो ऽवदानधर्म इत्याश्वलायनादिसूत्रानुव । समि मु सामर्थ्यात् हस्तस्येति भिन्नता 15 धनकखातन्त्रतानुपपत्ते । सान्नाय्यहोमयोस्तु जुदा एव साधनखाद्यक्ता तन्त्रतेति । स एव । यमर्थमभियुक्त स्यालिखिला त तु पत्रके । मन्त्रेणानेन सहित तत्कार्य च शिरोगतम् ।। म वश्च । आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदय यमश्च । अहश्व रात्रिश्च उभे च सध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तमिति ।। नारद । प्रादिवाकरलतो विप्रो वेदवेदाङ्गपारग । श्रुतवृत्तोपसम्पन्न शा तचित्तो विम सर ॥ 20 सत्यसाध शुचिर्दक्ष सर्वप्राणिहिते रत । उपोषितश्चावासा कृतद तानुधावनः ॥ सर्वासा देवतानां च पूजा कृला ययाविधीति ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो०९७) । सचैल स्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ ।। पितामहोऽपि । एकरात्रोपोषिताय त्रिरात्रोपोषिताय वा । नित्य देयानि दिव्यानि शुचये चावासस इति ।। स एव । सद्धि परिवृतो राजा एता शुद्धिं प्रपूजयेत् ! 25 ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिस्तु तोषपेत् ।। एव कारपिता राजा भुक्त्वा भोगा मनोरमान् । महती कीर्तिमामोति ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ॥ अथ धटविधि ॥ पितामह । विशालामुच्छ्रिता शुभ्रा घटशाला तु कारयेत् । यत्रस्थो नोपह- न्येत श्वभिश्चाण्डालायसे । कपाटबीनसयुक्ता परिचारक 30 घरविधि । रक्षिताम ! पानीयादिसमायुक्तामशून्या कारयेनृप || नारदः। खादिर कारयेत्तत्र निर्बण शुलवर्जितम ।। शुक्खादिरवनितमित्यर्थ । शाशप तदभावे मा शाल च कोटरेविना । अञ्जन ति दुकीसार तिनिश रक्तचन्दनम् ॥ माधवस्तु ·व्यवहारमपूखः अर्जुनस्तिलकोऽशोकस्तिनिशो रक्तचन्दन इति पपाठ । एवंविधानि काठानि घटायं परिकल्पयेत् ।। एवंविधानीत्यादीन्यन्यान्यपि यशियान्यौदुम्बरादीनीति मदनः ॥ अत एव पितामहः । छिन्त्वा तु यज्ञियं वृक्षं यूपचन्मन्त्रपूर्वकम् । मणम्य लोकपालेभ्य- स्तुला कार्या मनीषिभिः । मन्त्रः सौम्यो वानस्पत्यश्छेदने जप्य एव च । यूपवत् ओष- 5 धेप्रापस्वैनमित्यादिमन्त्रपूर्वकम् ।। सौम्पवानस्पत्ययोजीप्यमन्त्रवेनादृष्टार्थवात्समुच्चयः। सौम्याः प्रसिद्धाः । वानस्पयो वनस्पते शतवल्शोवरोहेति ।। अस्य यूपवदिसतिदेशा. सिद्धस्यानुवादः ।। पितामहः । चतुर्हस्ता तुला कार्य पादौ कार्यों तथाविधौ । अन्तरं तु तयोर्हस्ती भवेदभ्यर्धमेव च ॥ व्यासः । हस्तद्वयं निखेयं तु पादयोरु- भयोरपीति ।। पितामहः । चतुरखा तुला कार्या दृढा ऋज्वी तथैव च । कटकानि 10 च देयानि त्रिपु स्थानेषु यत्नतः ।। स एव । शिक्यद्वयं समासज्य पार्श्वयोरुभयोरपि । प्रागमान्कल्पयेदभौश्छिक्पयोरुभयोरपि । पश्चिमे तोलयत्कर्तनन्यस्मिन्मृत्तिका शु- भाम् । इष्टकाभस्मपापाणकपालास्थिविवर्जिताम् ॥ नारदः। शिक्यद्वयं समासज्य घटकर्कटयोर्दृढम् । एकत्र शिक्ये पुरुषमन्यत्र तुलयेच्छिलाम् ॥ धारयेदुत्तरे पार्षे पुरुषं दक्षिणे शिलाम ।पीठकं पूरयेत्तस्मिनिष्टकापांसुलोष्ठकैः ॥ परीक्षामकारमाह स 15 एव । कार्यः परीक्षक नित्यमवलम्बसमो धटः । उदकं च प्रदातव्यं घटस्योपरि पण्डितः।। यस्मिन्न लवते तोयं स विज्ञेयः समो घटः॥ साम्यार्यमवलम्बावाह पितामहः। तोरणे च तथा कार्य पार्थयोरुभयोरपि । घटादुचतरे स्यातां नित्यं दशभिरजुलैः ।। अवलम्बी च कर्तव्यो तोरणाभ्यामधोमुखौ । मृन्मयो सूत्रसम्बद्धौ धटमस्तकचुम्बिनी ।। पितामहः । तोलयित्वा नरं पूर्व तस्मात्तमवतार्य तु । घटं तु कारयनित्यं पताकाध्वज. 20 शोभितम् ॥ तत आवाहयेद्देवान् विधिनानेन मन्त्रवित् । वादित्रतूर्यनि|पैर्गन्धमाल्या. नुलेपनैः ॥ नारदः। रक्तैर्गन्धैश्च माल्यैश्व दध्यपूपाक्षतादिभिः । पर्चयेत्तु धटं पूर्व सतः शिष्टांस्तु पूजयेत् ।। यानवल्क्पः (व्यः श्लो० १००)। तुलाधारणविद्वद्धिरभि. युक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वांवतारितः ।। त्वं तुले सत्यधामासि पुरा- देवैर्विनिर्मिता । तत्सयं वद कल्याणि संशयान्मां विमोचय ॥ यद्यस्मि पापकृन्मात. 25 ततो मां त्वमधोनय । शुद्धश्चेद्गमयोधं मां तुलामियभिमन्त्रयेत् ।। नारदः। समयैः परि- गृह्याय पुनरारोहयेनरम् । निर्वाते वृष्टिरहिते शिरस्यारोप्य पत्रकम् । समयैः परिगृह्य शपथेनियम्य ।। तानाह विष्णुः । ब्रह्मम्रो ये स्मृता लोका ये लोका: कूटसाक्षिणः। तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृपा ॥ पुनरारोहणाले भिमन्त्रणमाह नारदः। त्वं बेसि सर्वभूतानां पापानि सुकृतानि च । त्वमेव देव जानी न विदुर्गानि मानवाः।। 30 व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानवस्तोल्यते त्वयि । तदेनं संशयारूढं धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। देवा- । सुरमनुष्याणां सत्यैस्त्वमतिरिच्यसे | सत्यसन्धोसि भगवन् शुभाशुभविभावने ॥ आदि त्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्व । अहश्च रात्रिश्च उभे च सन् धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तमिति ।। पितामहः । ज्योतिर्विद्राह्मणः श्रेष्ठः कुर्यात्कालप रीक्षणम् । विनाड्यः पञ्च विज्ञेयाः परीक्षाकालकोविदैः।। साक्षिणो ब्राह्मणश्रेष्ठा ययादृ 35 धार्थवादिनः । ज्ञानिनः शुचयोऽलुब्धा नियोक्तव्या नृपेण तु । शंसन्ति साक्षिणः सं .

·घटविधि २१ शुद्ध्यशुद्धी नृपे सदा ॥ विनाड्य पलानि । दशगुर्वक्षर प्राण षट् प्राणा स्याद्विना. डिकैति स्मृते ।। नारद । तुलितो यदि वर्धत विशुद्ध स्यान सशयः ! समो वा ही यमानो वा न विशुद्धो भवेन्नर || वृद्धिर्ध्वगति । हानिरधोगति ॥ पितामह । अल्पपाप सौ ज्ञेयो बहुपापस्तु हीयते।। अल्पत्व सकृदमतिकृतत्वेन । यत्र तु शिर स्था पिवचनेनैव सकृदमतिकृतत्वनिश्चय पापमात्रे च विप्रतिपच्या तदिव्ये कृते समता 5 तत्र दोषाल्पत्वामभवात्पुन करणम ! अत एव वृहस्पति । तत्समस्तु पुनस्तोल्यो वृ. द्विगो विजपी भवेदिति ।। पुन करणे कारणान्तरमाह कात्यायन । शिक्यच्छेदे तुलाभों तथा चापि गुणस्य वा । शुद्धेश्व सशये चैन परीक्षेत पुनर्नरम् ।। व्यास । कक्षच्छेदे तुलाभङ्गे धटकर्कटयोस्तथा । रज्जुच्छेदे शभने वा दद्याच्छुद्धिं पुनर्नृप ।। इद तु दृष्टकारणकभापरम | आकस्मिकभनादौ बशुद्ध एव । कक्षच्छेदे तुलाभङ्गे 10 घटकर्कटयोस्तया । रज्जुच्छेदेखभने वा तयैवाशुद्विमादिशेदिति स्मृत्यन्तरात् । कक्ष शिक्पतलम । अक्ष लम्भोपरिस्थापितस्तुलाधार । आवृत्तिलोलनमात्रस्य न साहप्रयोगस्येति प्राच्या । एव वैगुण्यापरिहारात्साहप्रयोग आवर्तनीय इति मदन ।। अथ प्रयोग । कर्ता शुभेहि पूर्वाहे पूर्वोक्तान्यतमवृक्षसमीपे गला ओषधे त्रायस्वेन. मिति मत्रेण वृक्ष छित्त्वा सोमोधेनु गौतम सोमास्त्रिष्टुप् जपे विनियोग सोमो 15 धेनु० वनस्पते गायिनो विश्वामित्रो वनस्पतिस्त्रिष्टुप् जपे विनि० वनस्पते शतवन्शो 'इति जप्वा इन्द्रादिलोकपाला प्रत्येक नवा चतुर्ह लदीधी चतुरालस्यूला चतुरखों मध्पेऽन्तपोश्चतुरजुलवृत्तां मध्य उपरिभागे तपोश्याधोभागे च त्रिभि कर्कट कटकैर्वा युतां तुलां कुर्यात् । तत सप्तहस्तां पञ्चरला वा चतुरङ्गुलोमतां वेदि च कुर्यादिति केचित । ततस्तस्यां शुचिदेशान्तरे वा चतुरस षड्डस्त पडलाधि- 20 काशकृतचूड स्तम्भद्वय हस्तद्वय भूमौ निखेयम् । भूमेरुपरि हस्तचतुष्टय चूडांश- श्याधिक स्तम्भान्तर तु हस्तद्वय सार्धहस्त वा । तचूडयोर्मध्येऽधोभागे लोहक- केटकटकवदिशाद्याकारतुलावलम्बनयुत काठ निवेश्यम् । तस्मिस्तुलास्वोपरितनकर्क- टबडिशादिनावलम्बिनीमा तयोश्च फलकद्वप तिसृभिस्तिगृभीरज्जुभिर्बधनीयम् । तु. लाया प्राच्या हस्तद्वयान्तराल दक्षिणोत्तरयो स्तम्भद्वय निखाय तपेरुपर्युतराज 25 काठ दद्यात् । तदेतत्तोरणम् । तच घटादशाकुलोचम् । एतादृा पश्चिमायामाप कार्यम् । तोरणाभ्यामघोलम्बमानौ मृमयो सूत्रसम्बद्धौ गोलकरूपानलम्बी तुलाप्रा. न्तपशी कार्यों साम्यवानग्य । फलकयोश्च प्रागमान् कुशानास्तृणीयात् । तत कृते. कोपवास शको महाभियोगे कृतोपासत्रय रविवारे सूर्योदयोत्तर सचैलस्नात शोध्य कृतकोपदास प्राविवाफ पश्चिमे शिक्य आरोप्य पूशिक्षे पागणष्टका 30 दाद्यारोप्य सम तोलयेत् । तपरीक्षामुदकप्रक्षेपादिना सत्यवादिनो विश हेमाराम कुर्यु । ततस्लोलनकाले पेन सनिवेशनोपविष्ट तसनिवेशनानाय तादृशीं रेखा कला तमवतारयेत् । तत शोध्यो देशकाली सकीर्यामगुदिशापनापामुमदिव्य करिष्य इति साम्य प्राडिवाकमेक चतुर ऋविजय वखादिना वृणुयात् । स्वस्तिवाचनापि कार्यमिति म्मानशचाप । प्राहिवाकम प्राञ्जलि सतूर्पना 35 ·२२ व्यवहारमयूख दमोमोहि भगवधर्म अस्मिदिव्ये समाविश । सहितो लोकपालेश्च वस्तादित्यम रुद्गणेरिति । एव घटे धर्ममावाह्य पश्चादगदेवता आवाहयेत ! भोमिन्द्रविश्वा मधु छदस इन्द्रोनुष्टुप् इद्रावाहने वि० एव सर्वत्र विनियोग । इन्द्रविश्वा० इन्द्र इहागच्छेह तिष्ठेति पूर्व इन्द्रमाबाह्य पीत ध्यायेत् । यमाय सोमयमोयमोनुष्टुप् यमायसोम० यम 5 इहागच्छेहतिष्ठेति दक्षिणे यममावाह्य श्याम ध्यायेत् । बन्नो वामदेवो वरुणस्त्रिष्टुप् बन्नोऽमेरुणस्य० वरुणेहाऽगच्छेह तिष्ठति पश्चिमे वरुणमावाह्य स्फटिकाम ध्यायेत । राजाधिराजायेति यजुषा कुबेर इहागच्छेह तिष्ठति उत्तरे कुबेरमावाह्य सुवर्णवर्ण ध्यायेत् । अमि मेधातिपिरमिर्गायत्री ओममि दूत अमे इहागच्छेह तिष्ठति आमेये अनिमावाह्य सुवर्णवर्ण ध्यायेत । मोपुणो घोर कण्वो निऋतिर्गायत्री मोपुण ० इहेत्या 10 द्यावाह्य श्याम ध्यायेत् ।। तब वायोव्यश्वो वायुर्गायत्री तववाय० इहेति पूर्ववत् धूम्र ध्यायेत् ॥ तमीशान गौतम ईशानो जगती तमीशानमिहेत्यावाह्य रक्त ध्यायेत् ।। इदादक्षिणत मयाअत्रवसको मैनावरुणो वसिष्ठो वसवस्त्रिष्टुप् ज्मयात्रवसव० इहागच्छतेहतिष्ठतेत्यष्टौ वसून ॥ धरो ध्रुवस्तथा सोम आपश्चैवानिलोऽनल 1प्रयू पश्च प्रभासश्च वसवोटो प्रकीर्तिता ॥ इन्द्रेशानयोर्मध्ये त्यानुसामदोमत्स्यो द्वाद 15 शादित्या गायत्री यीनुक्षत्रियानित्यादि द्वादशादित्यानाबाह्य । धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोऽशो भगस्तथा । इन्द्रो विवस्वा पूषा च पर्जन्यो दशमस्तथा ।। ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघ यज । इत्येते द्वादशादित्या नामभि परिकीर्तिता || अमे पश्चिमे आरुद्रास श्यावाश्व एकादशरुद्रा जगती आरुद्रास० इति रुद्रानावाह्य || वीरभ द्रश्च शम्भुश्व गिरिशश्च महायशा । अजैकपादहिर्बुध्या पिनाकी चापराजित ||भुव 20 नाधीश्वरश्चैव कपाली च विशापति । स्थाणुर्भवश्व भगवान् रुद्रा एकादश स्मृता ।। यमनितिमध्ये ब्रह्मजज्ञान गोतमो वामदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप ब्रह्मजज्ञान० इहेत्या दिब्रह्माणमावाह्य | गौरीमिमायेत्यस्प दार्घतमा उमा जगती गौरीमिमाय० मातर इहागच्छतेह तिष्ठतेति मातृरावाह्य ।। ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तया । वाराही च तयेंद्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ।। निर्भतेरुत्तरतो गणानां ला गृसमदो 25 गणाधिपतिर्जगती गणाना खा० इहेत्यादि गणेश ॥ वरुणादुत्तरे महतो यस्य रा हूगणो मस्तो गायत्री मरुतो यस्य० इहेत्यादि मस्त ।। गगनस्पर्शनो वायुरनिलो मारूतस्तथा । प्राण प्राणेशजीवी च महत सा कीर्तिता ॥ घटाटुत्तरे जातवेदसे कश्यपो दुर्गा त्रिष्टुप् जातवेदसे० इहेति दुर्गाम् ॥ एवमेता देवता आवाह्य पूजयेत् । धमायाय प्रकल्पयामि नम इत्यादिप्रयोगणार्यपाद्याचमनीयमधुपर्का 30 चमनीयस्नानवस्त्रयज्ञोपवीताचमनीयमुकुटकटकादिभूषान्त धर्माय दला इद्रादीना प्रणवाद्यै स्वस्वनामभिश्चतुर्यन्तैरम्यादिभूपणान्त पदार्थानुसमयेन दला धर्माय गय पुष्पधूपदापनैवेद्यानि दध्यपूपाक्षतादि च दत्त्वा इन्द्रादीनां गधादीनि पूर्ववद्दद्यात् ।। गधपुष्पादीनि च घटे धमपूजाया घरक्तानि कार्याणि । इन्द्रादीना ययालाभम्। एतदन्त प्राडिवाक कुर्यात् । ततश्चभिर्कविम्भिश्चतसृषु दिक्षु लौकिकाग्नि ३० स्थापनादिपूर्व होम कार्य । तत्र समणवां गायत्रीमुच्चार्य पुन स्वाहाकारान्त प्रणव ·प्रिविधि मुच्चार्य आज्यचरसमिध प्रत्येकमष्टोत्तरशत सवित्रे जुहयु । ततोऽभियुक्तमय परे लिखेदभियुक्त । आदित्यच द्रावनिलोऽनलय द्यौर्भूमिरापो हृदय यमश्च । अहश्य रात्रिश्च उभे च सभ्ये धमश्च जानाति नरस्य वृत्तमिति मत्र च लिखेत् ।। तत्र पत्र सशोध्याभियुक्तशिरोगत कुर्यात । इद च धर्मावाहनादि शिर-परदानान्त सर्वदिव्यसाधारणम् || तत प्राड्विाको घटमभिमत्रयेत् । व धट ब्रह्मणा सृष्ट 5- परीक्षार्थ दुरामनाम् । धकारसद्धर्मभूतस्व टकारान्कुटिल नरम् ।। धृनो भावयर यस्मादटनागभधीयसे । व वेसि सर्वभूनाना पापानि मुकृतानि च ॥ त्वमेव सर्व जानीपे न विदुर्यानि मानवा । व्यवहाराभिशस्तोऽय मानुष शुद्धिमिच्छति ।। सदेन राशयादरमाद्धमतस्त्रातुमर्ह सीति मवेण । ततोऽभियुक्त व तुले सत्यधा- मासि पुरा देवैर्विनिर्मिता । त सत्य वद कल्याणि सशया मा विमोचय ॥ पद्यह 10 पापक मातस्ततो मां वमधा नय । शुद्धश्चेद्गमयोवं मा तुलामित्यभिम वयेत् ।। तत प्राट्टिवाक शिरोगतपनकमभियुक्त यथास्थान यथासनिवेश च घटमारोप्य पञ्चपलक तथैव तत्र स्थापयेत ॥ तस्भिश्व काले सुयशुद्धी परीक्ष्य शुचिभिर्नाह्मण राजे सभ्येभ्यश्च निवेदनीये इति ।। ततस्ततोऽवतीर्य प्राडिवाफब्रह्मलिनो ययाविभव दक्षिणाभिस्तोपपेत् । ततो देवता उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते. यान्तुदेवगणा इति० विगृज्य 15 सर्व प्राद्भिवाकाय समर्पयेत् ।। ॥ अथाग्निनिधि ।। पितामह । अग्नेविधि प्रवक्ष्यामि ययावच्छास्त्रचोदितम । कारये मण्डलान्यष्टी पुरस्तात्रवम तथा ।। आमेय मण्डल चाद्य द्वितीय पारुण पमिशित। तया ।। तृतीय वायुदैवत्य चतुर्य यमदैवतम ॥ पञ्चम बिन्द्र 200 देवय पष्ठ कोबरमुच्यते । सप्तम सोमदेवय सावित्र सष्टम तथा ॥ नवम सदैवय मिति वेदविदो विदुः । मदनम्नु अष्टम सर्वदेवतम । पुरस्लानरम यनु तन्मह पार्थिव विदुः ॥ गोमयेन कृतानि स्युरनि पर्युक्षितानि च इति पपाठ || मण्डलाना परिमाणमाह स एव । द्वात्रिंशदाल प्राहमण्डलामण्डलान्तरम || अष्टभिर्मण्ड लैरेवमालानो शतद्वयम् । पटपञ्चाश समाधिक भूमेस्तु परिकल्पना ।। मण्ड 25 लमण्डलादे । मण्डलभुवोऽन्तरालभुवश्च मिलिला द्वारिंशदालानीन्यर्थः । तत्र पोडशाकुल मण्डल मण्डलपोरन्तराल तावदेव । पाडगामुला मेय मण्डल तावदन्तरमिति यानरल्क्योले' (व्य० नो० १०१)। यदि शोध्यपद पोडशाहु लाधिक तदान्तराल पोडवाल यूनमेव भवनि । पदि दोपपद रोडशालादल्प तदा पोडमाकुलमण्डलमध्ये पदपरिमाणमवान्तरमण्डल कार्यम् ।। यनु नारद एव शतद्वयमित्यस्यामे चारिंशसमधिक भूमेरजुलमानत इति पपाठ तदष्टमना ममण्डलान्तरालभूभाग निहाप योन्य तस्प गमनानईलात ॥ एव चदितिरा स्याता भूमेस्तु परिकल्पनेति कल्पतरूक्ते पाठे प्याद्यमारियतिमण्डल विहापाल 30 ·२४ व्यवहारमयूख परिमाण योज्यम् ।। मण्डले मण्डले देया कुशाः शास्त्रप्रचोदिता । विन्यसेच्च पद तेषु कर्ता निसमिति स्थितिः ॥ मितासराया मदनरत्ने च शान्त्यर्थं जुहुया. दमो घृतमष्टोत्तर शतम् ।। अय च होमोऽभये पावकाय स्वाहेति मन्त्रण कार्य इति विज्ञानेश्वरः । नारद । जात्यैव लोहकारो य कुशलश्वामिकर्मणि । दृष्टप्रयोगश्चा- 5 न्यत्र तेनायोऽनौ प्रतापयेत् ।। अमिवर्णमय पिण्ड सस्फुलिङ्ग सुरक्षितम् ॥ पितामह । अलिहीन सम कृत्वा अष्टाङ्गुलमयोमयम् || पिण्ड •तु तापयेदमा पञ्चाशत्पलिक समम् ।। कालिकापुराणे । शतापलिक वृत्त द्वादशाङ्गुलमायतम् । लौहमनिमय मात देय राजाभिशापिने !। शवलिखितो तु पिण्डस्य पोडशपलत्वमाहतु' । अ. थवा सप्ताश्वत्थपत्रान्तरित षोडशपलममिवर्ण पिण्डमजलिनादायेत्यादि । एतचा. 10 शक्ती । तृतीयतापे तप्यन्तमिति नारदोकेस्त्रिवार पिण्ड सन्ताप्य । तर सन्ताप्य जले क्षिप्त्वा पुन' सन्ताप्य जले क्षिप्त्वा पुनस्ताप्ययाने प्राविवाको धर्मावाहना- दिशिर पत्रारोपणान्त कुर्यात् ।। तत्र वहिपूजाया विशेषमाह पितामह । तत्र पूजा हुताशस्य कारयेन्मनुजाधिप । रक्तचन्दनधूपाभ्या रक्तपुष्पैस्तथैव च ॥ हारीत । प्रामुखस्तु ततस्तिष्ठेत्प्रसारितकराजुलि । आवासा शुचिश्चैव शिरस्यारोप्य पत्र- 15 कम् ॥ शोध्य इति शेष । पितामह ! प्रथमे मण्डले तिष्ठेत्पाड्मुख प्राञ्जलि शुचिः ॥ नारद । हस्तक्षतेषु सर्वेषु कुर्याद्वसपदानि तु ॥ तान्येव पुनरालक्षेद्वस्तौ बिन्दुविचित्रितो ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १०३) । करौ विमृदितव्रीहेरङ्कपित्या. ततो न्यसेत् ।। सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत्सूत्रेण वेष्टयेत् ।। तावदिति क्रियाविशे. षणम् । तेन सप्तवार वेष्टयेदिति विज्ञानेश्वर ॥ तावतां सूत्राणा समाहारस्ताव सूत्र 20 तेन सप्तसूत्र्या सकृद्वेष्टपेदित्यर्थ इति मदन ॥ पितामह 1 सप्त पिप्पलपत्राणि अक्षतान्सुमनोदधि । हस्तयोनिक्षिपेत्तत्र सूत्रेण वेष्टन तथा ॥ अत्र प्राडिवाकस्य पिण्डस्थाग्न्यभिमन्त्रणमन्त्रा प्रयोगे वक्ष्यन्ते ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १०४) । त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ! साक्षिवत्पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्य कवे मम ॥ तस्येत्युक्तवतो लोह.पञ्चाशत्पलिक समम् । अमिवणं न्यसेपिण्ड हस्तयोरुभयो- 25 रपि ॥ पितामह । ततस्त समुपादाय राजा धर्मपरायण 1 सन्दशेन नियुक्तो वा हस्तयोस्तस्य निक्षिपेत् ।। नारद । हस्ता-या त समादाय प्राविवाकसमीरित । स्थित्वैकस्मिस्ततोऽन्यानि ब्रजेन्सप्त त्वजिह्मग ॥ पितामह । त्वरमाणोंन गच्छेत्तु स्वस्यो गच्छेच्छनैशनै । न मण्डलान्यतिक्रामन्नान्तरा स्थापयेत्पदम ।। अष्टम मण्डल कृवा नवमे निक्षिपेद्बुध इति ॥ पिण्डस्तु सतृणे नवममण्डले निक्षेप्य ।। 30 मण्डलानि तथा सप्त षोडशाङ्गुलमानत । तावदन्तरतो गच्छे द्त्वा नवतृणे क्षिपेदिति कालिकापुराणात् ।। पितामह । ततस्तद्धस्तयो प्रास्येवीहीन्या यदि वा यवान् । निर्विशङ्कन तेषा तु हस्ताभ्या मर्दने कृते । निर्विकारे दिनस्यान्ते शुद्धि तस्य विनि- दिशेत् ।। कात्यायन । प्रस्खलयभियुकश्वेस्थानादन्यत्र दह्यते । न तहग्ध विदुर्दै- . (१) मि.व्य.प.प. (१)व्य०प०५५०१ (२) ध्यप०४०५०२ ·अग्निविधि. २५ वास्तस्य भूयोऽपि दापयेत् ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १०७) । अन्तरापतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत् ॥ अय प्रयोग ॥ पूर्वेक्षुर्भूशुद्धिं विधाय परेगुर्नव मण्डलानि कार्याणि । तत्राद्य पोड शाङ्गुल विधायाने द्वात्रिंशदमुल भूभाग द्विधा विभज्य द्वितीयभागे गन्तृपदप्रमाण द्वितीय मण्डल कार्यम् ।। अवशिष्टम तराल भवति एवमेव तृतीयाद्यष्टमपर्य'तमन्त- 5 रालसहित निर्वाग्रे षोडशार्दुलमन्तराल मुक्त्वा नवममपरिमिताङ्गुलप्रमाण का र्यम् ।। तथाचाष्टाना मण्डलानामतराल च मिलि वाङ्गुलाना पटपञ्चाशदधिक श. तद्वय सपद्यते ॥ तिर्यग्यवोदराण्यष्टावू या ब्रीहयस्त्रय | प्रमाणमझुलस्योक्त वित लिदिशाङ्गुल ॥ हलो वितस्तिद्वितय दण्डो हस्तचतुष्टयम् । तत्सहस्रद्वय गोशो योजन तच्चतुष्टयम् ।। वितस्त्यागुत्तरत्रोपयोक्ष्यते ॥ तत पश्चिमादिषु नवसु मण्डले-10 ध्वधिदेवता क्रमेणाग्निं वरुण वायु यममिन्द्र कुबेर सोम सविसार सर्वदेवताश्च सम्पू ज्य मण्डलभूभागादक्षिणप्रदेशे लौकिकममिमुपसमाधायामये पावकाय स्वाहत्याज्ये नाटोत्तरशत जुहुया प्राविवाक शान्त्यर्थम् ॥ ततस्तस्मिन्नमावविरहित वृत्त श्लक्ष्ण- मष्टाछुलायाम पञ्चाशत्पलसम्मितमय पिण्ड प्रक्षिप्य तस्मिस्ताप्यमाने धर्मावाहनादि हवनान्त घटविध्युक्तमनुष्ठानकाण्ड कृत्वा तृतीये ताप वर्तमान उय पिण्डस्थममिमभि 15 मन्त्रयेदेभिर्मन्नै प्राडिवाक ॥ त्वमने वेदाश्चत्वारस्व च यज्ञेषु हूयसे । व मुख सर्व 'देवाना व मुख ब्रह्मवादिनाम् ॥ जठरस्थो हि भूताना ततो वेत्सि शुभाशुभम् । पाप पुनासि वै यस्मात्तस्मात्पावक उच्यसे ।। पापेषु दर्शयात्मानमार्चष्मान्भव पावक । अथवा शुद्धभावेषु शुद्धो भव हुताशन ।। बमने सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । खमेव देव जानीपेन विदुर्यानि मानवा || व्यवहाराभिशस्तोऽय मानुष शुद्धिमिच्छति । तदेन 20 सशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। लोह शुद्ध्यर्थ सुतप्त लोह पिण्डमुदके निक्षिप्य पुन सन्ताप्योदके निक्षिप्य पुन सन्तापन तृतीयताप । एवमभिमचित सुतप्तममिवर्णम य पिण्ड सन्दशेन गृहीला प्राविवाक उपोषितस्य स्नातस्यावासस शिरोबद्धप्र- तिज्ञापत्रस्य पश्चिमे मण्डले तिष्ठतो दिव्यकर्तु पुरत आनीय लममे सर्वभूताना मन्तश्वरसि पावक । साक्षिव पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्य कवे ममेति दिव्यकर्मभिमन्त्रित 25 तस्य कृतसस्कारयोर्हस्तयोनिक्षिपेत् ॥ कतसस्कारयोहिी मर्दयित्वाञ्चलीकृतयोस्ति लकालकव्रणक्रिणादिस्थानेषरत फरसादिनाङ्कयिवा सप्त समान्यश्वत्यस्य पत्राणि अलाभेऽपत्राणि सप्त शमीपत्राणि सप्त वा दूर्वापत्राणि अक्षतान्दध्यक्ताक्षतान्पुष्पाणि च विन्यस्य सप्तभि शुक्लसूत्रः सप्तक वो वेष्टितयोस्ततो दिव्यकर्ता द्वितीयादी यष्टमा ता नि मण्डलानि तेष्वेव पद निक्षिपन सप्त पदानि शनैर्गवाजलिस्यमय पिण्ड नवमे 30 निक्षिपेत ।। तत पन कराभ्या व्रीहीन सदष्यादग्धहस्तश्वेच्छुद्धो भवति ।

·२६ व्यवहारमयूख ॥ अथ जलविधि ॥ पितामह । तोयस्यातः प्रवक्ष्यामि विधि धयं सनातनम् । मण्डल धूपदीपाभ्या कारयेत विचक्षण || शरारापूजयेद्वतया वेणव च धनुस्तथा । जलविषि । मगले पुष्पधूपैश्च तत कर्म समाचरेत् ॥ धूपदीपाभ्या श 5 रान्सपूजपेदित्यन्वयः । पूजा च मण्डले कार्या ॥ धनु परिमाणायाह नारद । क्रूर धनु सप्तशत मध्यम पशत स्मृतम् । मन्द पञ्चशत ज्ञेयमेप ज्ञेयो धनु विधि ॥ मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेच शरत्रयम् । हस्ताना तु शते साचे लक्ष्य कृत्वा विचक्षण ॥ सप्तशत सप्ताधिकशताङ्गुलम । एवं पशत पञ्चशत च ।। कात्यायन । शराश्वानायसायाश्च प्रकुति विशुद्धये । नेणुकाण्डमपाश्चैव क्षेप्ता तु 10 सुदृढ क्षिपेत् ।। नारद । गत्वा तु तज्जलस्थान तटे तोरणमुच्छूितम् । कुर्वीत क र्णमात्र तु भूमिभागे समे शुचौ ।। गन्धमाल्यै सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभि । वरुणाय प्रकुति पूजामादो समाहित ।। ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्यो रागद्वेषविवर्जित । नाभिमाने जले स्याप्य पुरुप स्थाणुवली ।। पितामह । स्थापयेत्प्रयम तोये स्तम्भव पुरुप नृप । आगत प्रामुख्यात्वा तोयमध्येऽनुकारिणम् । ततस्त्वावाहयेद्देवारालिल चा 15 नुमन्वयेत् ।। देवाधर्मादीन् ।। धर्मावाहनादि शिर पवारोपणात कुर्यादित्याद्यनुमन णमन्त्रा प्रयोगे द्रष्टव्या ॥ व्यास । सत्येन माभिरक्ष व वरुणेत्यभिशाप्प कम् । नाभिदघोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जल विशेत् ।। कमुदकमभिशाप्याभिमन्ल्येत्यर्थः ।। बृहस्पति ॥ अप्सु प्रवेश्य पुरुष प्रक्षिपेत्सायकत्रयम् ॥ पितामह । क्षेप्ता तु क्षत्रिय कार्यस्तदृत्ति ह्मणोऽपि वा । अफ़्रहृदय शान्त सोपवासस्तथा शुचि । कात्या 20 यन । क्षिप्तेषु मन्जन कार्य गमन समकालिकम् ॥ मजनसमकालिकमित्यर्थ ।। नारदपितामहौ । शरप्रक्षेपणस्थानाादा जवरामन्वित । गच्छेत्परमया शक्त्या य पासी मध्यम शर ॥ मध्यम शरमादाय पुरुपोऽन्यस्तथाविध । प्रत्यागच्छेत्तु वेगेन यत स पुरुषो गत । आगतस्तु शरग्राही न पश्पति तथा जले । अन्तर्जलगत सम्पक्तदा शुद्ध विनिर्दिशेत् ।। अन्यथा न विशुद्ध स्पादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् । 25 स्थानाद्वान्यनगमनाद्यस्मि पूर्व निवेशित || एकास्पेति कर्णपरम् ॥ तथा च का त्यापन | शिरोंमान तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिका । अप्सु प्रवेशन यस्प शुद्ध तमपि निर्दिशेत् ॥ पितामह । शरस्य पतन ग्राह्य सर्पण परिवजयेत् ॥ नारद । पञ्चाशतो पावकाना यौ स्यातामधिको जवे । तो च तत्र नियोक्तव्यो शरानयन कारणात् ।। अय प्रयोग । जलस्थान नदीसागरहूददेवखातसरस्तडागादि स्थिरतोय योग्य म् ॥ अल्पमाहार्यतृणशेवालोभिपतग्राहजलौकामत्स्यादियुक्त शीघदेगमित्यादि वय॑म ॥ तत्र नाभिदने जले यज्ञियवृक्षोद्धवा धर्मास्यूणा वार्या ॥ त सनिधो पश्चिमतीरदेशे शोध्यकर्णोच्छित तोरण कार्यम् ॥ त समीपे गडुत्तरशताजुल देणव धनुरनायसाया वैणवानप गराय स्याप्या ॥ तोरणा सार्धशतहस्तमिते सुदेशे लक्ष्य स्याप्यम् ।। . 30 ·विपविधि २७ तत सशरं धनु श्वेतगन्धमाल्यादिभि सम्पूज्य जलाशये वरुणमावाघ पूजयित्वा तत्तीरे धर्मावाहनादि हवनान्त पूर्वोक्तं निर्वर्य शोध्यशिरसि प्रतिज्ञापत्रमाबध्य प्रावि- वाको जलमभिमन्त्रयेदेवम् । तोप व प्राणिना प्राणः सृष्टेराद्य तु निर्मितम् । शुद्धेश्व कारणं प्रोक्त द्रव्याणा देहिना तथा।। अतस्त्व दर्शयात्मान शुभाशुभपरीक्षण इति ।। तत शोध्योऽपि रायेन माभिरक्ष व वरुणेयभिमन्त्रयेत् ।। ततोऽवष्टन्धधर्मस्थूणस्य 5 प्रामुखस्य नाभिद्घोदकावस्थितस्य बलीयस पुरुषस्य समीप गच्छेच्छोष्य ॥ सतो धनु स्थानात् क्षत्रियस्तदृत्तिाह्मणो वाऽनापसामास्त्रीन शरान् लक्ष्यप्रति सुदृढ प्रक्षि. पेत् ।। तत एकस्मिनविनि पुरुषे मध्यम शरं गृहीत्वा तस्य प्रसर्पणस्थान विहाय पतनस्थाने स्थितेऽन्येन जविना शरमोक्षस्थाने तोरणमूले स्थातव्यम् ।) जवी च पञ्चाशतो धावकाना मध्ये जवाधिक ॥ ततस्तोरणमूलस्थितेन प्राविबाकेन करता- 10 लिकात्रये दत्ते तृतीयकरतालिकासमकालमेव शोध्यतोरणमूलस्थनविभ्या मजन- द्रुततरगमने कार्ये । मज्जन चावष्टब्धधर्मस्थूणस्योरू गृहीत्वा कार्यम । ततस्तस्मिन्म ध्यमशरपातस्थान गते तत्र स्थित शरयाही द्रुततर तोरण गत्वा जलान्तर्गत शोभ्य यदा पश्यति तदासौ शुद्ध । शिरोमात्रदर्शनेऽपि शुद्धो न कर्णाद्यशान्तरदर्शने निमन्जनस्थानादन्यत्रगत वा ।। 15 ।। अथ विपविधि ॥ तत्र नारद । दद्याद्विप सोपवासो देवनामणसन्निधो । धूपोपहारमन्त्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ द्विजाना समिधावेव दक्षिणाभिमुखे स्थिते । विपविधि । उदहुख प्रादुखो वा दद्याद्विप समाहितः । तत्परिमाणमाह स एव ! वर्षे चतुर्यवा माना ग्रीष्मे पञ्चयवा स्मृता । हेमन्ते सा सप्तयवा शरद्यल्पा ततोऽपि 20 हि ।। अल्पा त्रियवा। हेमन्त शिशिरस्याप्युपलक्षक तयो समासश्रुते । वसन्तस्तु सर्व- दिव्यसाधारण्पेन प्राप्त एव ।। तत्रापि सप्तपवा मात्रेति विज्ञानेश्वर ॥ विप च त्रिंश- गुणघृतयुत देयम । पूर्वाह शीतले देशे विष देय तु देहिनाम् । घृतेन योजित सम्पक्पिष्ट विशद्गुणान्वितमिति कात्यायनोक्ते ॥ विषाभिमन्त्रणमाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो०११०) । विष ल ब्रह्मण पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थित । त्रायस्वास्मादभी- 25 शापात्सत्येन भव मेऽमृतम् ॥ नारद । छायानिवेशितो रक्ष्यो दिनशेषमभोजन | विषवेगक्रमातीत शुद्धोऽसौ मनुरब्रवीत् ॥ विपपरिमाणबाहुल्ये तु अवध्यन्तरमाह स एव । पञ्चतालशत काल निर्विकारो भवेद्यदा । तदा भवति सशुद्धस्तत कुर्याचि- किासितामात ॥ विषयगाश्च विपतन्त्र ।। गोरामाञ्चमाद्यारचयात पिज देत क्नोपशोपौ तस्योर्ध्वस्तत्परौ द्वौ वपुषि जनयतो वर्णभेदप्रवेपौ । यो वेग पञ्चमोऽसौ 30 नयनविवशतां कण्ठभा च हिका षष्ठो निश्वासमोही वितरतिच मृति सप्तमो भक्ष- कस्य ।। अन सोपवासेन प्रादिवाकेन महादेवाग्रे विष सस्थापित भक्षपेदिति ।। (१)मि. व्य.प.४५० ·२८ व्यवहारमयूख ॥ अय कोशविधि. ॥ पितामह । भत्तो यो यस्य देवस्य पापयेत्तस्य तज्जलम् । रामभावे तु देवाना- मादित्यस्य तु पापयेत् ॥ दुर्गापा पाययेचौरान ये च शस्त्रो- कोशविधि। पजीविन । भास्करस्य तु यत्तीय ब्राह्मण तन पाययेत् ।। वृह स्पति । यद्भक्त सोभियुक्त स्यात्तदेवायुधमण्डलम् । प्रक्षाल्य पाययेत्तस्माजलातु प्रसूतिनयम् ।। नारद तिमाहूयाभिशस्त तु मण्डला-पन्तरे स्थितम् । आदित्याभिमुख कृत्वा पाययेत्मसृतिमयम् ।। पूर्वोक्तेन विधानेन स्नातमादाम्बर शुचिम् ॥ नारद । अर्चयित्वा तु त देव प्रक्षाल्य सलिलेन तु । एनश्च श्रावयित्वा तु पाययेत्प्रतिरयम् ।। अन सोपवास प्राद्विवाक पूर्वाहे देवमभ्यर्च्य तत्स्नानोदक गृहीत्या धर्मावाहनादि 10 शिर पनारोपणान्त कृत्वा जलदिव्यक्तिमन्त्रण तन्जलमभिम वयेत । शो-योमि तदु. कैनवाभिमन्स्य भक्षपेदिति ।। बृहस्पति । सप्ताहादा द्विसप्ताहायस्पातिर्न प्रदृश्यते ।। पुत्रदारधनानां च रा शुद्ध स्यान राशय ॥ 15 ॥ अथ तण्डुलविधि ॥ तत्र पितामह । तण्डुलाना प्रवक्ष्यामि विधि लक्षणोधितम् । चौर्ये तु तण्डु- ला देया नान्यत्रेति विनिश्चय ॥ तण्डुलान्कारयेच्छुल्लान्शा' मण्डलविधि । ले न्यस्य कस्यचित् । मृन्मये भाजने कृला आदित्यस्याग्रत शुचि ॥ स्नानोदकेन सम्मिश्रान् रात्री तत्रैव वासयेत् । आवाहनादि पूर्व तु कृला रात्री विधानत ॥ कात्यायनोप । देवतास्नानपानीयदिग्धतण्डुलभक्षणे । शुद्ध निछीवनाच्छुदो नियम्योऽशुचिरन्यथा !| पितामह । शोणित दृश्यते यस्य हनु. 20 स्तालु च शीर्यते । गात्र घ कपते यस्य तमशुद्ध विनिर्दिशेत् ।। ( ॥ अथ तप्तमापविधि ।। पितामह । तप्तमापस्य वक्ष्यामि विधिमुद्वारणे शुभम् । कारपेदायस पात्र ताम्र वा पोडशाङ्गुलम् ॥ चतुरङ्गुलखात तु मृन्मय वापि तप्तमापविधि । मण्डलम् । पूरयेदृततैलाभ्यां विंशत्या च पलैस्तु तत् ।। 25 सुवर्णमाषक तस्मिन्सुतप्ते निक्षिपेत्तत । अङ्गुष्ठाड्डालयोगेन तहमापकमुद्धरेत् ॥ कराम यो न धुनुयाद्विस्फोटो वा न जायते । शुद्धो भवति धर्मेण निर्विकारकरा- गुलि ॥ प्रकारान्तरमाह स एव । सौवर्णे राजते ताने आयसे मृन्मयेपि वा ।। गव्य घृतमुपादाय तदमौ तापयेच्छुचि । सौपी राजती ताम्रीमायसी वा सुशोभिताम् ।। सलिलेन सकद्वौता प्रक्षिपेतत्र मुद्रिकाम् । भ्रमद्वीचितरगाव्ये अनखस्पर्शगोचरे ।। 30 परीक्षेताम्रपर्णेन चुस्कार मुघोषकम् । ततश्चानेन मन्त्रेण सकृत्तमभिमन्त्रपेत् ।। पर ·धर्मजाविधि पवित्रममृतं घृत व यज्ञकर्मणि । दह पावक पापं व हिमशीतं शुचौ भव ।। उपो- षित तत सातमावाससमागतम् । ग्राहमुद्रिका ता तु घृतमध्यगता तथा ॥ प्रदेशिनी च तस्याथ परीक्षेयु. परीक्षका । यस्य विस्फोटका न स्यु. शुद्धोऽसावन्य- थाऽशुचि ॥ i 5 अथ फालविधिः॥ बृहस्पति । आपस द्वादशपलं घटित फालमुच्यते । अष्टाछुल भवेद्दीर्घ चतु- रङ्गुलविस्तृतम् ।। अमिवणं तु तचौरो जिदया लेलिहेत्सकृत् । फालविधि 1 न दग्धश्वेच्छुद्धिमीयादन्यथा तु स हीयते ।। ॥ अथ धर्मजविधिः॥ पितामहः । अधुना संप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् । हन्तृणां याचमानाना 10 प्रायश्चित्तार्थिना नृणाम् ।। राजतं कारयेद्धर्ममधर्म सीसका- धर्मजविधि । यसम् । लिखेदूजे पटे वापि धर्माधर्मी सितासितौ ॥ अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन गन्धमाल्यैः समर्चयेत् । सितपुष्पस्तु धर्मः स्यादधर्मोऽसितपुष्पधृक् ।। एवं विधायोपलिप्य पिण्डयोलो निधापयेत् । गोमयेन मृदा वापि पिण्डौ कार्यों समन्ततः ।। मृद्धाण्डकेऽनुपहते स्याप्यो चानुपलक्षितौ । उपलिप्ते शुचौ देशे देव- 15 ब्राह्मणसन्निधौ । आवाहयेत्ततो देवान् लोकपालाश्च पूर्ववत् । धर्मावाहनपूर्व तु :- तिज्ञापत्रकं लिखेत् ॥ यदि पापविमुक्तोह धर्मस्वायातु मे करे । अभियुक्तलत धैक प्रगृह्णीताविलम्बितम् ॥ धर्मे गृहीते शुद्ध स्पादधर्मे तु स हीयते । एवं समासत प्रोक्तं धर्माधर्मपरीक्षणम् ॥ बृहस्पति । पत्रद्वये लेखनीयौ धर्माधर्मी सितासितौ । जीवदानादिकमन्त्रैर्गायन्याद्यैश्व सामभि ॥ आमन्ल्प पूजयेद्गन्धै कुसुमैश्च सिता. 20 सितै । अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन मृत्पिण्डान्तरिती तत || समौ कला तु कुम्भे तो स्या- प्यो चानुपलक्षितौ । तत कुम्भात्पिण्डमेक प्रगृह्णीताविलम्बितम् ॥ धर्मे गृहीते शुद्ध स्यात्सम्पूज्यश्च परीक्षकै ॥ अथ प्रयोग || पत्रद्वये शुक्ल धर्म कृष्णमधर्म पुत्तलकरूपं विधाय आहीकों- हंयरलवंशंसहसोऽह धर्मस्य प्राणा इहागस सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा इत्यनेन 25 जीवदानं धर्मप्रतिमायाः कृत्वा गायत्र्यादिसामज्ञा पुनरपीम मन्त्र पठिला धर्मस्य जीव इह स्थित पुनरपि तमेव पठिला धर्मस्य सर्वेन्द्रियाणि वाङनोनेत्रश्रोत्रघाण- प्राणा इहागच्छतेह तिष्ठत स्वाहा इत्यनेनैव जीवदानं धर्मप्रतिमाया कृला गायन्या- दिसामज्ञाने तेनैव नोचे सव्याहृतिप्रणवां गायत्री पठिला आवाहनादि कृखा यथा. क्रमं शुक्लकृष्णपुष्पाभ्यां धर्माधर्मी सम्पूज्य प्रणवेन पञ्चगव्यमादायाभ्युक्ष्य शुक्लपु- 30 पयुक्त धर्म कृष्णपुष्पयुक्तमधर्म मृत्पिण्डद्वये कृला नवे कुम्भे स्थापयेत् ॥ प्राहि- ·व्यवहारमयूख. चाकस्ततो धर्मावार नादिरवनान्तं कर्म कला समन्वकप्रतिज्ञापत्र संशोध्य शिरसि बधीयात् ।। शोध्यस्तु यदि पापविशुदो हं धर्मस्लायातु मे करे इत्युच्चार्य कुम्भान्त. योरे गृहीयात् ।। धर्मे गृहीते शुद्ध इति । ततो दक्षिणां दद्यात् ॥ शपथा । ॥ अथ शपथाः ॥ मनुः (१०८ श्लो० ११३) । सत्येन शापपेद्विमं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोबी- जकाञ्चनैर्वेदयं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ।। नृहस्पतिः । सत्यं वाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च । देवब्राह्मणपादाश्च पु- बदारशिरांसि च ॥ एते च शपया. प्रोक्ताः स्वल्पेये सुकराः सदा । साहसेप्व- भिशापेपु दिव्यान्याहुविंशोधनम् ॥ याज्ञवल्क्यः (१० श्लो० ११३) । अरु च- 10 तुर्दशादहो पस्य नो राजदैविकम् । व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यान संशयः॥ घोरं महत् । स्वल्पस्य देहिनामपरिहार्यत्वादिति मिताक्षराया ॥ कात्यायनोपि । भाचतुर्दशकादही पस्य नो राजदेविकम् । व्यसनं जायते घोरं स ज्ञेयः शपथैः शुचि. ।। व्यसनमापत् । घोरमतिपीडाकरम् स्वल्पस्य शरीरधर्मत्वादिति वाचस्प- तिमिश्रस्मातभट्टाचार्यो । पुन कात्यायनः । अय दैवविसंवादे द्विसप्ताहानु 15 दापयेत् । अभियुक्तं प्रयत्नेन तमर्थ दण्डमेव च ॥ तस्यैकस्य न सर्वस्य जनस्य. यदि तद्भवेत् । रोगोमितिमरणमृणं दाप्यो दमं च सः॥ ज्वरातिसारविस्फो. टगूढास्थिपरिपीडनम् । नेत्ररुग्गलरोगस्तु तथोन्मादः प्रजायते । शिरोरुग्भुनभश्च दैविका व्याधयो नृणाम् ।। दैवविसंवाद ज्ञातिमरणादौ । तस्यैकस्येति तेन देशव्या- पकमार्यादिव्यावृत्तिः ।। अब तस्येयनेन पूर्वोक्ताभियुक्तपरामर्शादभियुक्तस्यैव रोगा- 20 दिर्भलिङ्गम् न तु तत्पुत्रादेः सोपि च महान स्वल्प इति प्रागेवोतम् । एतद- भिप्रायेणैवाभियुक्तस्यासाधारणरोगादिभिर्भनलिङ्गमित्यर्य इति वाचस्पतिमिश्राः ॥ अत एव ज्ञातिमरणमियेवोक्त नतु ज्ञातिरोगादिरिति ॥ . 25 ॥ अथ दायनिर्णयः॥ अय दायादिनिर्णयोपयोगि स्वलं ।। तच्च क्रयप्रतिग्रहादिजन्यः शक्तिविशेषः ।।त- कारणतातु कयादीनां लोकव्यवहारादेव गम्यते न शास्त्रात् । दायनिर्णयः। । तदनभिज्ञानामपि तदर्शनात् शास्त्रकल्पनाया गौरवाच ।। नयविवेके भवनाथोऽप्येवम् ॥ यत्तु गौतमः स्वामी रिक्यक्रपसंविभागपरिग्रहा- धिगमेषु ब्राह्मणस्याधिकं लब्धं क्षत्रियस्य विनितं निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोरिति तलोक- (१)मि.व्य.५०४५१०१ (१) जी० दा०प०२५ (२) य (3)(च) (९)मि०व्य०५०४६१०वी०५०९६१ (१) जी. दा०प०१४ एतवादाहिने तर्क १०२,कवि० व्य. मा० सहदीपिकायाम् प०४६ ..

·दायनिर्णय ३१ सिद्धकारणानवादकम ।। स्वामिस्तबध्वसमात्रेण यत्स्वस्य भवति तस्मिन् रिक्थमिति प्रयुञ्जते लोका || क्रयप्रतिग्रहादिव्यावर्तयितु मात्रपदम ।। अत्र तादृशध्वरा एव रिक्थ- पद शक्त क्रयादिश्वलोपायसमभिव्याहारात् । नागृहीतविशेषणान्यायाधं ॥ पितरि जीवति तद्रव्ये पुत्रादीना पूर्वमनुत्परमेव सब सविभागेन जन्यत इति धारेश्वरा चार्य स्मृतिसहकारश्च । तन्न । उत्पत्त्यैवार्थस्वामिल लभन्त इत्येवमादिवचनेन पुत्रोत्पत्तेरेव पितृधने पुत्रवनिरूपितस्वखोत्पादकखबोधनात् । भूर्या पितामहोपात्ता निबन्धी द्रव्यमेव का । तत्र स्यात्सदृश स्वाम्य पितु पुत्रस्य चोभयोरिति याज्ञवल्क्य वचनाच (व्य० श्लो० १२१)॥न चेद पितामहमरणस्यैव स्वबोत्पत्तिहेतुब गममति न पुत्रोत्पत्ते । मरणकालेज्नुपने पौत्रे तदभावप्रसङ्गात् ।। वस्तुतस्तु पितामहपदम विवक्षितम् । अन्यथा प्रपितामहाापात्ते सदृशस्वाम्याभावप्रसक्ते । अनुवादाविशेषण 10 लाच ।। यत्तु देवल पितयुपरते पुत्रा विभजयुर्धन पितु । अस्वाम्य हि भवेदेषो निर्दोपे पितरि स्थिते इति तत्र पूर्वाधं तावद्विभागकालविधायक विधिप्रत्ययश्रय णात् उत्तरार्धं तु तस्यैव स्तुत्यर्यतया स्वातल्यपरम् न तु स्वबाभावपरम् । एतेन न जीवति पितार पुत्रा रिक्ष विभजेरन् यद्यपि स्यापश्चादधिगत तेरनीं एव पुत्रा अर्थधर्मपरे स्वातन्ल्पादिति शड्डाचो ऽपि व्यायातम् ।। पूर्वनिषेधार्थ वादार्थानन्तरास्वातन्त्र्योक्तिरिति । यद्यपि तै पश्चादधिगतमित्यन्वय । ते पुत्रै । पश्चादुत्पत्ते । अधिगत प्रतिमहादिना प्राप्तम् । पुत्रादिप्रतिगृहीते स्वाविवादा तत्राप्यस्वातन्ल्य किभुत पित्रनित इति तात्पर्यार्थ ॥ इद चाखातन्ल्य विभाग काम्यधर्मव्यवसायादिविषयम् । अत एव हारीत । जीवति पितरि पुत्राणामर्यादा नविसर्गविभागाक्षेपेष्वस्वातन्त्र्यमिति ॥ आदानविसर्गपदेन व्यवसायो लक्ष्यते । आक्षेपो 20 दास्यादिभर्सनमिति मदन ॥ पत्तु मणिमुक्तावालाना सर्वस्यैव पिता प्रभु । स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामह इति त कुण्डलाङ्गुलीयकधारणादावेद पितु सातल्यमात्रायें न तु दानादौ न वा पुत्रोपत्ते खत्वकारण वनिवृत्यर्थम् ।। भोगानाश्यमण्याद्युपादानादप्येष एवार्थ प्रतीयते ॥ अत एव स्थावर द्विपद चैव यद्यपि स्वपमर्जितम् । असम्भूय गुतान्सर्वान्न दान न च विक्रय इति दानविक्रयादी 2, नामेव निषेधो न भोगस्य ।। अत पूर्वमनेकभ्रात्रादीनामपरिच्छिन्न स्वल सविभागेन व्यवस्थाप्यते । तत्र समुदितद्रव्यगतपूर्वस्ववनाशेन तदेकदेशे विलक्षण तदुत्पद्यत इति केचित् ।। युक्त तु पूर्वनाशसलान्तरोपत्तिकल्पने गोरवा पूर्वमेकदेशस्थितमे (भगृहीतविदोषणा बुद्धिविशेध्ये नोपजायत। धिगतमिति पाटो वीरमित्रोदय) व्य०मा० इति न्यायशरीरम् (नागेशकृतलघु .(a) घ्य० मा० क० वि० मञ्जूषाया नामावादे स्पष्टमेनन ) (८) इदं विष्णुपयनमिति कमलाकरे लिखितम् १२) जी.दा००२११२३ मि० व्य०प०५०१०१ वी०प० १६० (३)मि.व्य. प.पू. २ दी०प० (२) जी० दा०प०५५/५६ (1) वी०प०१७५ पृ०२ च्यामा कवि० (१०) मि०५०५०१०२ वी०प०१६३१० (०वी०प०१६१०१ कवि० व्य० मा. २ व्य० मा० का वि.इद नारदाचन (4) वी०प०१६१५०१ (यपि स्वयंपाद . पृ०२ मिति कमलाकर ·व्यवहारमयूख. मोत्पन्नं विभागेन पदार्थविशेषनिष्ठनया ज्ञाप्यते ॥ प्रकृतमुच्यते ॥ बाह्मणस्याधिक लब्धमिति प्रतिग्रहलब्धं विप्रत्याधिक फलजनकमिति केचित् ॥ रिक्षाद्यपेक्षया वि. प्रस्यैवायमधिक उपाय: । एवं क्षत्रियादेर्जयादिरिति तु युक्तम् ॥ जयेऽपि जितस्य यत्र गृहक्षेत्रद्रव्यादौ स्वबमासीत्तत्रैव जेनुरप्युत्पद्यते । जितस्य करमाहितायांतु जेतुरपि सैव अन स्वखम् ।। अत एव सार्वभौमेन सम्पूर्णा पृथ्वी माण्डलिकेन च मण्डलं न देयमित्युक्तं षष्ठे । सम्पूर्णपृथ्वीमण्डलस्य तत्तद्वामक्षेत्रादौ सलं तु तत्तौमिकादीनामेव राजा तु करग्रहणमात्रम् ।। अत एवेदानीन्तनपारिभाषिकसेनदानादौन भूदानसिद्धिः किंतु वृत्तिकल्पनमात्रमेव । भौमिकेभ्यः क्रीते तु गृहक्षेत्रादौ सलमप्यम्येव ।। तेन तत्र भूदानस्यापि फलं भवति ॥ निर्विष्टं कुसीदकृषिवाणिज्यपशुपालनलब्धं सेवाल- 10ब्धं च । निर्देशो भूतिभोगयोरित्यभिधानात् ।। भृतिः संवा । भागः कुसीदादिः । तत्राद्यं वैश्यस्य द्वितीयं शूद्रस्य ।। अतो लोक्रसिदैव यादीना कारणता ।। एवं च स्वीयगवादिजातवरसादौ सवव्यवहारः संगच्छते ।। उपायानां शास्त्रगम्यत्वे तु नैं स्यात् । स्वीयगत्रादिजननरूपोपायस्य शास्त्रेणाबोधनात् ।। ननु स्वीयगवा- दिजननेनेव स्वभार्यायामुत्पत्त्या कन्यापुत्रादावपि स्वत्वं स्यात् । इष्टापती विजि-. ति सर्वस्वं ददातीनि विहिते सर्वस्वदाने कन्यापुत्रादिदानापन्या कन्यापुत्रादि न देयमिति पाठसिद्धान्तविरोध इति चेन्न || गवादाविव भार्यायां स्वत्वाभावेन तस्या- मुत्पने पसे तदभावात् ।। लोके च सन्वास्पदीभूतोत्पत्तेरेव सत्वकारणत्वं कप्तम् ।। भार्यायामपि प्रतिग्रहेण सत्वं स्यादिति चेन्न । क्षत्रियादीनां प्रतिग्रहाभावेन तदार्यामु स्वत्वाभावात्तदपयेष्वपि तदभावः॥ तेन (या व्य० श्लो० १३३) सजातीयेप्वयं प्रोक्तस्त- 20 नयेषु मया विधिरिति सजातीयस्यैव दत्तकस्य ग्राह्यत्वाक्षत्रियादीन्प्रति तावदत्तक प्रतिग्रहो गौण एव ।। न च विप्रान्प्रति स मुख्यः संभवति । तद्विधौ युगपट्टत्तिदपविरो- धात् ।। न च पुनप्रतिग्रह विधिविधाधिकारिफ एव न क्षत्रियाद्यधिकारिक इति वाच्यम् । दौहित्रो भागिनेयश्च शूद्रस्यापि च दीयत इत्यादिशौनकादिवचोभिस्तद- धिकारिकत्वस्याप्यवगमात् ।। एक ब्राह्मविधिना क्षत्रियादिकन्ययाराह विप्रस्योहार 25 दानप्रतियहयोर्गीणतमझीकार्यम् । अन्यत्र मुख्यत्वमिति वृत्तिदयविरोधः । क्षत्रिया- न्नति ब्राह्मादिविवाहप्रवृत्तिस्तु सर्वेषामविप्रतिपन्नैव ।। अत एव पुनादीना दानं गौणमिति नन्वरले मिथा. ॥ न च सा भायापुत्रकन्या इति शाब्दव्यवहारास्वत्वकल्पना । तस्प मः पिता मा मातेन्यादाविव जातिगचकत्वेनाप्युपपते ॥ अस्ति च मातापि स्वशब्दम्य शक्तिः । सो बातावामान व विगामीये सोनियां धने इनि कोशात् । 30 पनु पठे गर्भदासदानमुक्तं तचिन्त्यम् तन्मातरि मुख्यदानप्रतिमहक्रय विक्रयाद्य- भावेन सत्ताभावे तदुत्पन्ने गर्भदासे सुनरां तदयोगादिस्यम्नु प्रासनिकम् ।। (१) को का०३० शो २१४. (निानेभरादिमने मवसरन्या (म. व्य. (२) मीमामादर्दने पटे ध्याये गरम पादेन प...१.२, बी.प.१५१.) दाने मत्रमविपरित्यधिकरणे सटी (१).प.१९.... समेतत् (भीमोगादानं मभाग्य पूर्ण (-) भ.की.का...२१.. पर प. po, रिमाना) . 1 ·दाय । 10 दायनिर्णय अथ दाय || असमृष्ट विभजनीय धनं दाये ॥ लाभाद्यर्थसंस्ष्टधनव्यावृत्तयेसं- राष्टमिति । वणिग्भिरेजीकृय विभज्यमाने दायभागशब्दाप्र- योगात् ।। एव वक्ष्यमाणपारिभाषिकससर्गवतोपि निवृत्ति । अत एव स्मृतिसङ्ग्रहे । पितृद्वारागत द्रव्य मातृद्वारागत च यत् । कथित दायशब्देन तद्विभागोऽधुनोच्यत इति ॥ निघण्टौ च । विभक्तव्य पितृद्रव्य दायमाहुर्मनीषिण । इति ॥ पितृपद सम्बन्धिमात्रोपलक्षणम् ॥ अय दायो द्वेधा सप्रतिबन्धो प्रतिबन्धश्च । यत्र धनस्वामिनस्तत्पुत्रादेश्व जीवन प्रतिबन्धक स सप्रतिबन्ध । यया पितृव्यादिधनम !! यत्तु स्वामिसम्बन्धादेव पुत्रादे- र्धनार्जनोपायान्तरनिरपेक्षवात्स्वत्व भवति सोऽप्रतिबन्ध । यथा पितृधनम् ॥ इनि दायस्तरूपम् ॥ अथ तद्विभाग ॥ तमाह नारद । विभागोयस्प पिन्यस्य पुत्रैर्यत्र प्रकल्प्यते । दापभाग इति प्रोत तद्विवादपद बुंधै ॥ पुत्रेरिति पौत्रादीना त भाग 1 मुपलक्षणम् । पित्र्यस्येति पितामहादीनाम | मदनस्तु पित्र्या- देरित्येत्र पपाठ ॥ इद च दायभागतरूपमुक्तम् । व्यसामान्याभावेऽपि त्वत्तोऽह विभक्त इति व्यवस्थामात्रेणापि भवत्येव विभाग । बुद्धिविशेषमात्रमेव हि विभागः ॥1॥ तस्यैवाभिव्यजिकेय व्यवस्था ॥ अथ विभागकाल ॥ मनु (अ० ९ श्लो०१०४) । उधं पितुश्व मातुश्च समेन्य भ्रातर समम । भजेरन्पैतृक रिक्थमनीशास्ते हि जीवतो ॥ विभागकान। चशब्दोपादानेपि मरणसमुच्चयो न विवक्षित ।। अत एव मद नरत्ने स्मृतिसङ्कहे । पितृद्रव्यविभाग स्या जीवन्यामपि मातरि । न स्वत वतया 0 स्वाम्य यस्मा मातु पति विना ।। मातृद्रव्यविभागोपि तथा पितरि जीवति । सत्स पत्येषु यस्मान स्त्रीधनस्य पति पति ॥ एतदपवदति बृहस्पनि । पित्रोरभावे भ्रा तृणा विभाग सम्प्रदर्शित । मानुनिवृत्ते रजसि जीवतोरपि शस्पते ॥ नारद । अत ऊ पितु पुत्रा विभजेयुर्धन समम । मातुनिवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीपु च ॥ निवृत्ते चापि रमणे' पितर्युपरतस्पृहे ।। रमण काम । उपरतस्पृहो विरक्त । प्रतासु 2. भगिनीपु चेति काफाक्षिाद्रजोरमणनित्त्याविशेषणम् ।। गौतम । उर्व पितु पुत्रा रिक्य विभजेरन निवृत्ते रजसि मातु पनि पितरि चेच्छतीति' । इच्छतीत्यनेन रजोनिवृनि विनापि पितुरिच्छया विभाग उक्त ।। .

·व्यवहारमयूख कचित्तदिच्छा विनापि विभागमाह बृहस्पति । क्रमागते गृहक्षेने पितापुत्रा समाशिन (पैतृके न विभागार्हा सुता पितुरनिच्छया ।।अर्थापितामहाद्यजिते तद- निच्छयापि विभागार्हा इयर्थ ।। पैतामहेऽपि क्वचित्पितुरिच्छयैव विभागमाहतुर्मनुविष्णू (अ० ९ श्लो० २०९) । 5 पैतृक तु पिता द्रव्यमनवाप्त यदामुयात । न तत्पुत्रर्भजेत्सार्धमकाम स्वयमर्जितम् ।। बृहस्पति । पैतामह हत पित्रा स्वशक्त्या यदुपाजितम् । विद्याऐर्यादिनावाप्त तत्र खाम्य पितु स्मृतम् ॥ प्रदान खेच्छया कुर्याोग चैव ततो धनात् ॥ नारद । व्याधित कुपितश्चैव विषयासक्तमानस । अन्यथाशास्त्रकारीच न विभा- गे पिता प्रभु ।। हारीत । अकामे पितरि स्क्यिभागी वृद्ध विपरीतचेतसि दीर्घरो- 10 गिणि चेति ॥ अकामे विभागेच्छारहित इति मदनरत्ने । विपरीतचेता अधर्मवर्ती । पितुरनिच्छायामपि विभागो भवतीति भाव ॥ पितर्यसमर्थे ज्येष्ठ पुत्रानुमत्या विभागमाह हारीत । काम दीने प्रोषिते आति गते वा ज्येष्ठो ज्याश्चिन्तयोदेति ।। शड्डलिखितौ । पितर्यशक्त कुटुम्बस्य व्यवहार ज्येष्ठः कुर्यात्तदनन्तरो वा कार्यज्ञस्तदनुमतेनेति । अनन्तरोऽनुज । कुटुम्बभरणादिसमर्ये 15 च्छया विभाग ! सर्वेषा तथात्वे त्वनियम इति निष्कृष्टोऽर्थ ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ११४) । विभाग चेपिता कुर्यादिच्छया विभनेत्सुतान् । ज्येष्ठ वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्यु समाशिनं । ऐच्छिकविभाग एवं विवृत उत्तरार्धेन । इच्छाया सम्भवति उक्तपक्षद्वयावलम्बनत्व वातन्ल्यायोगात् । वाक्यभेदापते । एकस्मे लक्ष कस्मेचित्क- पर्दिकमन्यस्मै न किमपीयव्यवस्थापत्तेश्च ॥ ज्येष्ठविभागे विशेषमाह मनु (अ० ९ श्लो० ११२।११६।११७) । ज्येष्ठस्य विश उद्धार सर्वव्याच यद्वरम् । तदर्धे मध्यमस्य म्यात्तदधं तु कनी यस ।। उद्वारेऽनुदृते त्वेषामिय स्यादशकल्पना । एकाधिक हरेज्येष्ठ पुत्रोऽध्यधं ततोऽपरः ।। अशमश यवीयास इति धर्मो व्यवस्थित ॥ यमलयो मध्ये प्रथमप्रसूतस्य ज्येष्ठचमाह मनु (अ० ९ श्लो० १२६)। जमज्येष्ठेन चाधान मुब्रह्मण्याखाप स्मृतम् । यमयोश्चैव सज्ञासु जन्मतो ज्येष्ठता ज्येष्टसरूपम् । मता ॥ यस्य जातस्य यमयो पश्यन्ति प्रयम मुखम् । सतान पितरश्चेव तस्मिन् ज्येष्ठ्य प्रतिष्ठितमिति ॥ यत्तु पिण्डसियादिवैद्यायन्येऽनन्त रप्रसूतस्य न्यष्ठयमुक्त तदनेन कापाशे बाध्यते । तस्याश्रुतिमूललात् ! मासेन शुद्धि- र्भवतीतिवत् । यत्तु द्वौ तदा भवतो गर्भो सूतिवेशविपर्ययादित्यादिना भागवते पश्चा 30 जातस्प ज्यहरमुक्त तदप्यनेन बाध्यते । पुराणेषु स्मृतिविरुद्धाचाराणां बहुशो दर्श (१)बी०प०१.०१.२ (५) थी०प०१०११०२ (२) मि.व्य.प.१८१०२५.१.० (६) वी०प०१.०१.क.पि. म्य० मा. १०२०वि० च्या मा० . (०) मिय. १९१०१, पी०प०११० (१)वी०प०१007०२ १०वि० म्य०मा० (४) uो या अभिनयादिति पाठ (वी. ( दयराइपम्पद वचन निर्णयसिन्धानुनम प.ग.) परि.१.प.१.१.१ 20 विषम विभाग। 25 4 ·दायनिर्णय मान् ॥ देशाचारतो व्यवस्था ज्ञेयेति केचित् ।युक्त तु पूर्वोक्तमेवे ।। अय चोद्वारविभाग कलौ नेष्ट । कलिवर्येषु पाठात् ॥ निर्णीत चेद समयमयूखेऽस्माभि । पितुरशद यमाह नारदः । द्वादशो प्रतिपद्येत विभजनात्मन पिता । इद वेकपुत्रपरम् । स योकपुत्र स्याही भागावात्मन कुर्यादिति शङ्कलिखितोक्तेरिति मदनरत्ने । एक पद श्रेष्ठपरम् । एके मुख्यान्यकेवला इत्यमरोक्ते ॥ गुणवपुत्र इति यावदिति । पारिजाते॥ पितामहाजिते त्वेकपुत्रेणापि सह समाशित्वमाह बृहस्पति । द्रव्ये पिताम होपात्ते स्थावरे जगमे तथा । सममशित्वमाख्यात पितु पुत्र 'पनामहे पैत्रस्य पितृसमाशिम् । स्य चैव हि ॥ याज्ञवल्क्पः (व्य० श्लो० १२१) भूर्या पिताम होपात्ता निबधो द्रव्यमेव वा । तत्र स्यात्सदृश साम्य पितु 10 पुत्रस्य चोभयो । कात्यायन । सकल द्रव्यजात यद्भागेगुलति तत्समे । पितरो भ्रातरश्चैव विभागो धर्म्य उच्यते । यत्तु याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ११६) न्यूना- धिकविभक्ताना धर्ना पितृकृत स्मृतं इति तत्र पितृकतो धर्म्य श्वेत्स्मृतो न परावर्त नीर्य इति मदनविज्ञानेश्वरादय ॥ यदपि नारद पित्रैव तु विभक्ता ये समन्यूना धिर्धनै । तेषा स एव धर्म स्यात्सर्वस्प हि पिता प्रभुरिति तयुगान्तरपरम् ।। स्वस्य पुत्राणा च समारापक्षे पन्या अप्पशमाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ११५)। पदि कुर्यात्समानशान्पत्य कार्या समाशिका । न दत्त स्त्रीधन यासा भर्ना वा श्वगुरेण वो इति ।। दत्ते त्वधं देयम् । दत्ते त्वधं प्रकल्पयेदिति वचनात् ।। अधं पूर्व दत्त स्त्रीधन यावता पुत्राशसम भवति तावदित्यर्थ ॥ अशाधिकधनायास्तु नाश ।। अर्जनसमर्यस्य पुत्रस्यानीहमानस्य दायजिघृक्षाभावमाह स एव (व्य० श्लो० ११५) 20 शक्तस्यानीहमानस्य किंचिदत्वा पृथक्रिया । किंचिद्दान च तपुत्राणा दापनि क्षानिवृत्त्ययमिति मिताक्षरायाम् ॥ पितृमरणानन्तर समविभाग उक्त स्मृत्य तरे (या. व्य० श्लो० ११७) । विभजे दायजियूमा भाव। रन्सुता पित्रोरूचं रिक्यमृण सममें ।। हारीत । समानो मृते मत पिनार विभाग | पितरि रिक्थभाग इति । 15 2 (1) निर्णयसि धौ परि०३ पू.प.१.१.१ (२) तथोद्धारविभागस्तु नैव सम्पतिवर्तते इति कलिवर्येषु पाठादित्याप पाठ क्वचिद ग्यते (क)(3) इद हेमाद्रिधृतवचन मिति निणयसिन्ध परि० ३ पू०प०६२ पृ.२ नथाप आदयपुराण इयुपका म्योपयस्त वीरमित्रोदये प.११.१ (३) मि. व्य. प.५१ १०१ वी०प०१४ १.२ क.वि. व्य. मा. (1) जी दा०प०१ (५) अ. कोका ३ व.३.१६ (६) वी०प०१६ पृ०१ कवि व्य मा. (७) जी दा०प०५० (८) वी०प०११६१०२ (९) बी०१.१.२१०२ (१०)जी० दा०प०८१ (११) कवि० (१२) वी०प०१७३१०१ क०वि० व्य०मा० १३) वी०प०१६०२ कवि० न्य.मा. (१५) मि. व्य.प.८१०२ (१५)वी०प०१४०१ ·व्यवहारमयूख याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १२३) । पितुरुवं विभजता माताप्यश राम हरेत् ॥ विष्णु । मातर पुत्रभागानुसारिभागहारिण्य || स्मृत्यन्तरे । मानंदा । जानी वपना पुत्रविभागेश्या सम हरेत् !! सधना तु यावता सधनस्य पुत्राशसमभागता भवति तावदेव हदित्यर्थे । अशाधिकधिनायास्तु नाश ॥ सापत्नमातु पितामह्या याशमाह व्यास । अमुताच पितु पन्य समानाशा सपनम तू'पनाम प्रकीर्तिना । पितामह्यश्व ता सर्या मातृतुल्या प्रकीर्तिता ॥ ह्यारी। सर्वा इत्यनेन पितामहीसप योपि गृह्यन्ते ।। अनेकभ्रातृपुत्राणा विभागप्रकारमाह यानवल्क्य (मि० व्य० श्रो० १२०) । अनेकापतृकाणानु पितृनो भागकल्पना ।। एकोक पुत्रोऽपरस्य द्वावन्यस्य त्रयस्तेपा ॥ पितृसत्ययेव विभागो न विभाजकराययेत्यर्थ ।। कात्यायन । अविभक्तेऽनुजे प्रेते त सुत रिक्यभागिनम् । ति जीवन येन लप नेव पितामहात । लभेताश रा पिय तु पितृव्यात्तस्य वा सुनात् । स एनाशस्तु सर्वेषां मातृणा न्यापतो भवेत्त ।। लभते त.सुतो वापि निवृत्ति परतो भवत् ।। अनुजपद ज्यायसोऽप्युपलक्षणम । परत प्रपौत्रात् ।। प्रपोचपुगदि पितृपितामहप्रपितामहेषु मृते गयगहणे गुनादी प्वनन्तर वृद्धप्रपितामहे मृतेश् यस्मिंश्च त पुत्रादिके जीवनि तद्धन न लभते । पुत्रपोपपोत्रसामान्याऽभावे सोप लभत एवेत्यर्थ ॥ इद च नारिभक्तपर किंतु ससृष्टपरम । अविभक्तरिभक्ताना कुल्यानां वसता सह । भूयो दायविभाग स्वादाचतुर्थादिनि स्थितिरिति देवलोक्ते ।। ऋण लेख्प गृह क्षेत्र यस्य पेतामह भवन । चिरकालपोषितो वा भागभागागतस्तु स ॥ 20 गोनसाधारण सत्का पोऽन्यदेश समारित । तद्वशस्यागतस्याश प्रदातव्यो न सशय ॥ अविभक्तविभक्ताना वृद्धप्ररितामहन पुत्राणा च समृष्टानामियर्थ ॥ इद च रामदेशस्थितपरम् ॥ देवा तरस्थस्तु पञ्चमादिरपि लभत एव । तृतीय पञ्चमश्चेव सप्तमश्चापि यो भवेत । जमनामपरिज्ञाने लभेताश मागतमिति देशान्तरमामेण वृहस्पतिस्मृते ॥ कचिन्मातृतो विभागमाह वृहस्पति । यद्येकजाता यहव समाना जातिसङ्ख्यया । सापल्यात्तेविभक्तब्ध मातृभागेण धर्मतं ॥ व्यास | समानना मान्तापि विभाग तिसड्रयाये जातास्वकेन सूनव । विभिनमानुकास्तेषां मान भाग प्रशस्पते ॥ एत प्रत्युदाहरणमाह वृहस्पति । सवर्ण भिन्नसङ्ख्या ये पुम्भा गस्तेपु शस्यते"। 15 न'मी। 25 (१) वी०प०१०९१०१ क०वि०१०मा० (२)वी प०१८.१० (१) वी०प०१५१०१ कादि व्यमा (४) प्रमीतपितृकागामियापि पाठ वीरामित्रा दये १०१००० (1) वी०प०१०००१ कपि (६) कवि० (अवरभेतागमित्यादिकमेव वति) व्यमा (०) बी०प०१००१०१ कवि व्यामा० (८) क.. (९) वी०५ १०८५ १०वि० १). पि.

·दायनिर्णय विजातीयविभागमाह याज्ञवल्क्य (व्य० लोक १२५ )। चतुस्त्रिोकमागा स्यु क्रमशो ब्राह्मणा बजा । क्षत्रजास्त्रिोकभागा विड्जास्तु विजातीयविभाग। येफभागिर्न ॥ ब्राह्मणामना ब्राह्मणीक्षरियावैश्याशूद्रासु जा. ता । क्षत्रजा क्षनियावैश्याशूद्रासु जाता । विड्जा वैश्याशूद्रयोर्जाता ॥ वृहस्पति । न प्रतिग्रहभूर्देया क्षत्रियादिगुताय वै । यद्यप्येषा पिता दद्या-मृते विप्रासुतो हरेत् ।। देवल । शूद्या द्विजातिभिर्जातो न भूमे गमर्हति । सनातावामुया सर्वमिति धर्मों व्यवस्थितं ।। भूमे क्रयादिप्राप्ताया अपि । द्रव्यस्य तु लभत एव || अपरिणी तशूद्रापुत्रस्तु द्रव्याशमपि न लभते ।। तथा च मनु (अ०९ शूठानस्य । श्लो० १५५) । ब्राह्मणक्षत्रियविशा शूद्रापुत्रो, न रिक्थभाक् । यदेवास्य पिता दद्यात्तदेवास्य धन भवेत् ।। पितृमरणोत्तरं विशेषमाह वृहस्पति । १॥ अनप यस्य शुश्रूपुर्गुणवान शूद्रयोनिज । लभेत जीवन शेष सपिण्डा सममामुयु ॥ गौतम । शूद्रापुत्रोऽप्यनपत्यस्य शुश्रूषुश्चेलभते वृत्तिमूलम् ॥ वृत्तिमूल जीवनकार णम ।। स एव । शूद्रापुत्रवप्रतिलोमास्विति ॥ प्रतिलोमास्तू पादकापेक्षयोकृष्टवर्ण- स्त्रीपू प ना ॥ शूद्रेणापरिणीतायामु पने विशेषमाह याज्ञवल्क्य (०५० श्लोक १३३।१३४ ) । जातोऽपि दास्या शूद्रेण कामतोऽशटरो भवेत । मृते पितरि कुर्युस्त । भातरस्त्यर्धभागिकर्म || काम पितुरिच्छा । शूद्रेणेति पदात् द्विजातिभिर्दास्थामुप मस्तु पिपिच्छयापि नाशभौक ।। नापि पितृमरणोत्तरमधू नापि पुत्राद्यभावे सर्वमिति मदनरत्नादिपु ॥ विभागान तरोफ्नपुरे विशेषमाह गौतम । विभनज पिम्यमेवेति ॥ वृहस्प तिरपि । पुत्रै सह विभक्तेन पिना य स्वयमजितम । विभक्त 20 रा पन्नात्रे। जस्य त सर्वमनीशा पूर्वजा स्मृता ।। यथा धने तथणे च दानादानक्रयेषु च । परस्परमनीशास्ते मुक्त्वाशौचोदक क्रियाम ।। मणमात्रराचे तु पूर्वविभक्तेभ्यो विभागग्रहण विना तेनणं नैव देयम् (या० व्य० श्लो०५१) । रिक्थमाही' ऋण दाप्य इति वक्ष्यमाणलात् ।। कस्मिाश्चित्सरसृष्टे तु तेन सह विभाग । ऊर्ध्व विभागाजातस्तु पित्र्यमेव धन हरेत । ससृष्टास्तेन वा ये 20 स्युभिजेत स तै सहेति मनूक्ते" (अ० ९ श्लो० २१६ ) ॥ पितृमरणोत्तरविभा गकालेऽस्पष्टगर्भाया मातरि तत्सपल्या भ्रातृपन्या वाऽनन्तरसमुपने विशेपमाह विभागानन्त (१) दी०५ १८३११ क वि० व्य मा. (२)भिव्य०५०५३१०२ वी०प०१८४ पृ.१ कवि० व्य०मा० (१) मि०व्य०प०५३ १०२वी०प०१८४ १०२०वि० व्य०मा० (१) कवि० (१) मे वति ॥ अनिलीमेपूत्पादकापक्षयोक टपणसीयू पवित्यर्थ (ख) (ग) (च) (६) वी०५०१९२ १०२ क०वि० (७)मि.५०५६१०२ वी०५०१९२१.२ (८) इद वचनं गौतमीयमिति वीरमित्रादयात्रि भितम प०१८२१०२ (९) धा (क) (ख) वीरमिचोदये च (10) वी०प०१८२१०२ (११) (क) (ख) (घ) (6) (१२) मि०प०५११०२ वी०प०१८२१०२ क.पि.मा.

·दत्तकप्रकरणम् क्षेत्रजोज्पुत्रधात्रादिपन्यो गुर्वाज्ञया देवरादिसगोत्रणोत्पन्न ॥ अक्षतायां पूर्ववो - काया क्षतापा तेन भुक्तापा वा चोदन्तरेणोत्पन्न पौनर्भव ॥ अथ दत्तकभिन्ना गौणा पुत्रा कली वा । दत्तोरसेतरेषां तु पुत्रले न परियह इति तनिषेधेषु पाठात् ॥ ।। अथ दत्तकप्रकरणम् ॥ 5 - अय दत्तक विधि ॥ मनु (अ०९ श्लो० १६८) । माता पिता वा दद्याता य- मद्धि पुत्रमापदि । सदृश प्रीतिसयुक्त स शेयो दत्रिम मुते ।। वाशब्दाज्मावभावे पितेव दद्यात पित्रभावे माते उभयसत्ते तु उभावपीति मदन ।। आपद्वहणादनापदि न देय ।। अय निषेधो दातुरेव पुरुषार्थी न कन्वर्थ इति विज्ञानेश्वर । तन्न । अस्प वाक्याददृष्टार्थतया मत्वर्थवावगमात् । क 10 थचिदृष्टार्थत्वेऽपि वा नियमादृष्टस्य आवश्यकलानं तदतिक्रमे कार्यविशेषप्रयोजका- दृष्टसिद्धि. ॥ केचित्तापच्छब्दस्य स्वार्थत्यागाद्यापत्तेरनापपरिसंख्यापकलाभावेन न निषेधार्यकत्वम्। कित्वापदो निमित्तमात्रबोधकत्वमेव मच नैमित्तिकत्व आपदि पुत्रा- दाने प्रत्यवायापत्ति । एतद्वाक्यस्य सज्ञानिसम्बन्धमात्रबोधकत्वात । आपदि निमित्ते दानविधायकवाभावात् ॥ यदपि विवाहप्रकरणे तेनैवोक्त रोगिण्यादिनिषेधातिकमे ।। दृष्टविरोध एव भार्यात्व तूम्पद्यत एवेति तदप्यननैवापास्तम || सदृश कुलगुणा दिभिर्न जात्या । अत क्षतिपादिरपि विप्रादेर्दत्तको भवतीति मेधातिथि । सदृश जा. त्येति कुलूकभट्ट (म० अ० ९ श्लो० १६८।१६९) ॥ युक्त चेदम् । याज्ञवल्क्येन (व्य० श्लो० १२८) ओरसो धर्मप नीज इति द्वादशापि पुत्राननुक्रम्य (व्य० श्लो० १३३) सजातीपेचप प्रोक्तस्तनपेषु मया विधिरित्युपसहारात् ॥ स्पष्टीकरिष्यते चेद वक्ष्प 20 माणशौनकवचोभ्याम् । विज्ञानेश्वरोऽप्येवम् । ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानव इति ज्येष्ठस्पैर पुत्रकार्यकरणे मुख्यत्वात्स न देय इत्ययमपि निषेधो दातुरेव न प्रति- ग्रहीतुरिसपिसे ।। स्पादप प्रतिषेधो दातुरेव यद्येतस्प ज्येष्ठदाननिषेधकत्ता स्पात || नतु सास्ति । मानाभावात । पुत्री भवतीत्यनेन पुत्रित्वमात्रोत्या ऋणापाकरणोक्ति- मात्रपरत्वाच ॥ अत एव पितॄणामनृणश्चैव स तस्मात्सर्वमहतीत्युत्तरार्धं सगच्छते । सर्वं 25 द्रव्यम् ।। दत्तकश्च पुमानेव भवति न कन्या । स यो दत्तिम सुत ईति सज्ञासञ्ज्ञि सम्बन्धबोधकवाक्यगतेन स इति सर्वनाम्ना मातापितृकर्तृकप्रीतिजलगुणकापनिमित्त कदानकर्मीभूतसजातीयपुस एवाप्टवषं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापपीतेति तच्छब्देनाष्ट- (निर्णयति धी परि०३ पू०प०६३ १०१ (२) मि० च्या ५० ५५ पृ.१ वी०प०१८८ पृ०२ क०वि० (३) मि. व्य.. ५५१.१ 1) च चिन्हितपुस्तके आवश्यक वातद तिक्रमे इत्येव पागे दृश्यते । कि तु (ख) (ग) (ङ) (छ) विहितपुस्तकेषु र न, इति पदमत्रावश्यमपेक्षितमिति त भूले निवे शिनम् (५) म० अ०९श्लो०१०६ (६) म० अ०९ श्लो. १६८ (०) अष्टम वष प्रामणमुपनयदि यादलायनमूत्रम् (अ.१क०१९मू०१) ·४० न्यवहारमपूष ब्राह्मण्यपुस्त्वोपनयनादिसस्कृतस्येव परामर्शात । एतेन क्वेर्मम् नियमिति मवन्तो दचित्रमशब्दो दाननिवृत्तकमत्वाविशेषादरायान्यस्मै वा दत्ता कन्यामप्यभिधत्त इति केपाचिदुक्ति परास्ता। पुनप्रनिग्रहप्रकारमाह शौनक । शौनमोह प्रवक्ष्यामि पुरसङ्ग्रहमुत्तमम् । अपु वो मृतपुत्रो वा पुत्रार्य समुपोष्य च । वाससी कुण्डले दत्वा उणीप चाहुली यकम् । आचार्य धर्मरायुक्त वेष्णवं वेदपारगम || बाहे कुशमय चैव पालाश चेममेव च । एतानाहय वधूश्च जातिमाहूय सत्तम ॥ बधूनमेन सम्भोज्य ब्राह्म मांश्च विशेषत । अन्वाधानादि यत्तव कृलाग्यो पवनादिकम् ।। दातु समक्ष गला तु पुत्र देहीति यापयेत् । दाने समर्थो दाताऽस्मै येयजेनेति पञ्चभि ॥ देवस्यबेति म 10 न्वेण हस्ताभ्या प्रतिगृह्य च || अहादशैत्यूच जन्वा चावाय शिशुमूर्धनि । वस्त्रादिभिरलत्य पुत्रच्छायावह सुनम । नृत्यगीतेश्च वाद्यैश्च स्वस्तिशन्दैश्च सयु तम || गृहमध्ये तमादाप चरु हुला विधानत । यस्वाहदेत्यूचा चैव तुभ्यमग्रम चेकया ॥ सोमोदददित्येताभि प्रत्यूच पञ्चभिस्तया । म्बिष्टकदादिहोम र कन्या शेप रामापयेत् ॥ ब्राह्मणाना सपिण्डेपु कर्तव्य पुत्रसह । तदभावेऽरापिण्डो 1. वा अपन तु न कारयेत् ।। क्षत्रियाणा सजातो वा गुरुगोरसमोऽपि वा । वैश्याना वैश्यजातिपु शूद्राणों शूद्रजातिपु ॥ सर्वेषामेव वर्णाना जातिम्वेव न जायत । दौहित्रो भागिनेयश्च शूद्रस्यापि च दीयते ॥ नैकपुत्रेण कर्तव्य पुत्रदान कदाचन । बहुपुत्रेण कर्तव्य पुत्रदान प्रयनत || दक्षिणा गुरवे दत्वा यथाशक्ति द्विजोत्तम । नृपो राष्ट्राधमेगापि वैश्यो वित्तशतत्रयम् ।। शूद्र सर्वस्वमेवापि अशक्तौ तद्यथाब- 20 लमें । छायावह सदृशम् ।। दौहित्रो भागिनेयश्चेति यथा भूतभाव्युपयोगिवेन दण्डस्य मैत्रावरुणाय दण्ड प्रयच्छतात्यत्र सम्भवत्यपि भाव्यले चतु• दण्डी नैषाना हेति प्रैपानुवचनकर्तवेन भाव्युपयोगिनो मैत्रावरुणस्यैव भाव्यवमुक्तम ॥ तहाप्यन पाकृतर्णलेन चतुर्थ्यर्थषष्ट्या शूद्रस्यैव दौहित्रभागिनेयावपि प्रति शेषितया भाव्यत्वम् ।। अतस्तयोरेव विधेयखेन दोहित्रभागियावेव शूद्रस्येति नियमविधिविषयताप्युक्ता । शूद्रस्य सविधेयखेन तद्विषयलायोगात । ती शुद्रस्पैवेति वचनव्यक्ती विप्रादिशेष्यन्तर परिसडख्यापत्ते । तस्मादोहित्रभागिनेयावेव शूद्रस्य मुख्यो ।। तदभावेऽन्योऽपि सजा तीय ! शूद्राणा शूदजातिपिति तेनैवोके ॥नचेद जातिपद दौहित्रभागिनेययोरेवोप सहियते । दौहित्रत्वभागिनेय वयो सजातीय वस्य च परस्परव्यभिचारिबात् । एकस्मृ तो सामा यवाक्यवेयर्थ्यापत्तेश्च ॥ विवृत चैतदैतनिर्णये तातचरणे ॥ शिष्टाचारो . . .. (१) पाणिनि अ पा ४सू २० (0) कुशसममिति पाटो यह पुस्तकेष दृष्टोऽपि न गाधरति सरकारकौस्तभादप दृष्ट कामयमिति पादाकृत ॥ (३) याचव (क) (स) (घ) (ङ) (१)रनशनद्वयमिति मंस्कारकौस्नम पाग रयत ॥ (५) दनकमीमामाया १०२५/२६ दनकरकाया पृ २१५२ + स्कारकौरतभ प १०१०१ (1) प्रयोगपा रेजाते दनाको पुवमहीध गौनकाजो लिन ॥ तर गव्य । दोहा भागिनयन ·दत्तकप्रकरणम् ऽप्येवम् ॥ एवं च निषादस्यपतिवत्तस्याधिकारे सिद्धे यच्छुद्धि विवेक उक्तम् वैदि- कमन्त्रसाध्यहोमवति पुत्रपरिग्रहे शूद्रस्थानषिकार इति तदपास्तम् । समुन्द्रहोमस्तु सेन विप्रद्वारा कार्य. 1 उपवासो व्रतं होमस्तीर्यस्नानजपादिकम् । विप्रैः सम्पादितं शूदस्यापि च दीयत इति । तत्र केविच्छूद्रस्यैवेमौ दो नान्यस्य ब्राह्मणादेरिति नियम प्रतिपेदिरे । तन्त्र ।। श्राह्मणाय गा दयादिन्यादाविव ब्राह्मणादेर्भूतभव्यपयोगाभावामुणत्वेन विधेयत्व नियमविधिविषयता युक्ता ।। न विह शूदस्य सा का भाव्युपयोगिवाझुणत्वेनाविधेयत्वादविधेये च नियमविध्यसम्भगत कथ शूद्रो भाव्युपयोग इति चेत् उच्यते ।। नापत्रस्य लोकोस्त आयमानो वै ब्राह्मणलिभित्रणवा जायते यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यो विद्यया करिभ्य इतिच श्रुति । नत्र युतै ब्राह्मणग्रहणमुपलक्षणमित्युक्त ब्राह्मणस्य सो. अविद्याप्रजमणवाक्येन संयोगादित्यधिकरणे ॥ एवं च शूद्रस्यापि पितृस्णायाकरणविशिष्टत्वेन भान्यत्वषतु- ध्वमा भवति । यथा दण्डी भैषानन्वाहेति दण्डित्वेन प्रैषानुवचने मैत्रावरुणस्य विनियोगासाव्युपयोगिनो भैत्रावरुणाय दण्ड प्रयच्छतीति दण्डितया भाव्यत्वं चता नतम यथा तब दण्डस्य यजमानसंस्कारेण कृत- करस्यापि भाज्यत्वं त्यक्त्वा दण्डदानेन मैत्रावरुणं भावयदिति वाक्याथै दण्डस्य विधेयत्वम् एवमिह पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रणानन्त्यमभुत इति मम्भवत्यपि पुत्रस्य भावनियोगत्वेन भाव्यत्वे तत्यवत्वा भागिने दौ- हित्रदानेन शूद भावयदिति वाक्याथै दौहित्रभागिनेययोंविधयत्वेन नयोरेवनियमविधिविषयत्व युक्तम्।। शूदस्य नु शैषितया ताजयभ परिसङ्ख्यापयेतायथा इमामगृभ्णन् रशनामृतस्पेत्यश्वाभिधानीमादत्त इति ॥साप त्रिदोषान चैकत्र वाक्ये नियमपरिसइख्ययो सम्भव ॥ तेन ब्राह्मणादिभिरपि दौहित्रभागिनेयौ पुरत्वेन माह्यावितिविद्धम् ॥ तथा शूदेण सतिसम्भवे दौहिषभागिनेयावेव पायौ।। ननु कहिषभागिनेयनियमाच्छूदस्य सध्यतिरिको न स्यदेव अत सतिसम्भव इतीदमपमाणकम् ।। तत्र केचित् ब्राह्मणस्य सोमविद्यामजमित्य- धिकरणे प्रजोत्पादनस्य नित्यत्वोक्त पुत्रप्रतिग्रहविधेराप भाव्याकाड्डाया एत्रशब्देनोपस्थितस्य ताकार्यस्य मतृष्णापाकरणादेव प्रजोत्पादनफलस्य भाव्यत्वावगमे प्रजोत्पादनवदेव फलती नित्यत्वेन यथाशक्ति या- यादौहित्रभागिनेयनियमानादरपि युक्त इति । नत्र । प्रयोगविधिप्रयोज्येष्वेवाडे यथाशक्तिन्यायपवृत्तरिष्ट स्वान् ।। अतश यत्प्रयोगविधिप्रयोज्य प्रतिग्रहाङ्ग होमादि तस्यैव यथादाकिन्यायेन त्याग न त प्रयोगवि.. ध्ययोज्यस्पदौहित्रत्वभागिनेयत्वादे ॥अत एवं सजातीय वय प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति मनूनसजा- तीयत्वनियमस्यापिन न्याग तस्मात्सति सम्भव इत्ययुकमिति भित्रीच्यते॥दौनकैनैव वैश्यानी वैश्य- जतिष शूद्र णा शूदजाति प्यते नियममान्मनुनापि सजातीयेष्वय प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरति सजातीयत्व- नियमनादाहित्वद्रत्वयोश परस्सरव्यभिचारान्सामान्यविशेषभावाभावेनोपसंहारस्याप्ययोगादैयध्यपरिहा- राथै दौहित्रभागिनेयातिरिक्तशूद्रविधानार्थत्वे शूदवाक्यस्य निर्णीते दौहित्रभागिनेययो पूर्वत्र स्व वयवानामुन- रत्र स्वपित्रवयव नामनुवनेरन्तरङ्गत्वात्मत सम्भवे तावेव ।। तदसम्भवे तु शूद्वान्तरमापि पुत्रो भवत्येवेनि ।। एनशिशचरविरोधोषि काभदिति सर्व निरवयम् ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणसरावारीणधुरीणमी. मासाइतम प्राज्यवान्धरीधरभटनारायणात्मजभट्टशङ्करोत्रीने धमदैननिर्णये पुत्रप्रतिप्रविधिसंशयोद- परिच्छेद इत्युकम् ॥ सर्वदासतस्त्वज्ञकृष्णभट्टेनारि स्वकृतनिर्णयसिन्धुटीकाया तृतीयपरिच्छेदे दत्तकप्रकरण पदमुरन्यरतम् । तयथा। भास्तु शूद्रस्यैव दहिभागिनेयो हौ नेतरस्पेति न नियम ॥ यथा दण्डी पान वाहेतिदण्डत्वेन भैष नु. पचने मैत्रावरुणस्य विनियोगान नैष नुवचनकर्तृत्वेन भायुपयेगिनो मैत्रावरुणस्यैष मैत्रावरुण य दण्ड प्रय. छनीन्यत्र दण्डितया भाज्यत्वं यजमान स्वदण्डदानेन मैत्रावरुण भवोदित्यान्। तहाभ्यनपाकृतत्वेन चतुयशया दौहित्रभागिनेयदानेन शूद्र भावयदित्यर्थ ॥ एवंच दौहित्रभागिनेययौविधेयत्वेन नियमावधि- विषयत्व यकम्। शूदस्य तु बोषितया तत्रिय परिसङ्ख्यापने । यथा इमामगृभणन् रानामृतस्येत्यवाभिधा- नीमादने इति । सा च विषेति । तस्मादौहित्रभागिनेपावेत शूदस्य मुख्यौ तदभाव तु अन्योऽपि सजातीयः। शूदाणारजतिध्वति नै बोक्ने निवेदं जातिपदं दौहित्रभागिनेययोरुपमडियत इति कथ्यमा तयामन्येक. स्मृतौ सामान्यवाक्यवैयोपत्ते ॥एवंच ब्रामणादिभिरा दौहित्रभागिनेयो प्रायौ माधकाभावादिति वदति।। (1) जैमिनिकृतपूर्वमीमांसाया पाध्याये प्रथमपादे स्थपनिनिषाद स्पाचन्दसामध्यदिनि सूत्रे (११) निषादस्थपतिभ्यायो द्रष्टव्यः॥ (२) प्रतियहे (क) (ख) (घ) () () .

·४२ व्यवहारमयूखः यस्य सम्पनं तस्य तत्फलमिति पराशरोक्ते ॥ स्मार्तहरिनाथावप्येवमेव || यत्तु पराशर एवं दक्षिणायं तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयादवि. । ब्राह्मणस्तु भवेच्छूद्रः शूद्वस्तु ब्राह्मणो भवेदिति तत्तु शूद्रकर्मसागुण्यं विप्रस्य दोषं प्रतिपादयतीति माधव.।। स्त्रिया अपि शूद्रवदेवाधिकारः । स्त्रीशूद्राश्च सधर्माण इति वाक्यात् ।। वसिष्ठः। 5 शुकशोणितसम्भवः पुम्पो मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानवियपरित्यागेपु मातापि- तरौ प्रभवतः न त्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयादा सहि त्रायते पुरुपं न तु स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृहीयाद्वाऽन्यतानुज्ञानादर्तः पुत्र प्रतिग्रहीप्यन्बन्धूनाहूय राजनि च निवेद्य निवेशनम्प मध्ये व्याहृतिभिर्तुत्वा दूरबान्धवं सन्निकृष्टमेव गृहीयात् सन्देहे चौत्पन्ने दूरेबान्धवं शूद्रमिव स्यापयेत् विज्ञायते टेकेन बहूस्तारयेदिति तस्मिं. 10 श्येत्प्रतिगृहीत औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्यादिति ॥ भत्रनुज्ञा तु सधवाया एव दृष्टार्थत्वात् ।। विधवापास्तु ता विनापि पितुस्तदभावे ज्ञातीनामाज्ञया भवति ।। अत एव रक्षेत्कन्या पिता विना पतिः पुत्रास्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्तेषां न सातत्यं कचिस्त्रिया इति याज्ञवल्क्येन (आ० श्लो०८५) अवस्था विशेष एव भर्तु पारत- ल्यमुक्तम् । तदभावे वार्धकादिना तस्याऽक्षमताया वा पुत्रादीनामपि ॥ कात्याय- 15 नेनापि नारी ,सल्वननुज्ञाता पित्रा भर्ना सुतेन वा । विफलं तद्ववेत्तस्या य- करोयौर्षदेहिकमित्यवम्याविशेष एव पितृभर्नाद्यनुजोक्ता ॥ और्घदेहिकं पारलौकि- कम् ।। अतो यस्यामवस्याया भत्रनुज्ञा प्राप्ता सैवात्राऽनूद्यते न त्वपूर्ण विधीयते ।। अतो विधवाया भर्तुराज्ञा विनाप्यधिकार || अदूरेवान्धवो ययाययं सन्निहिनः सपिण्डः ॥ सन्निहितेष्वपि भ्रातृपुत्रो मुख्य । 20 भ्रातृणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीदिति मनूक्ते (अ० ९श्लो० १८२) रिति मिनाक्षरायाम् ।। इदमेव चैतद्वचसः प्रयोजन युक्तम् । अन्यासम्भवात् ॥ दूरेबान्धवं विजातीयम् ।। दत्तकस्तु परिणीत उत्पन्नपुत्रोऽपि च भवतीति तातचरणाः ॥ युक्तं चेदं बाधकाभावात् ।। यत्नु कालिकापुगणे पितुर्गोत्रेण यः पुत्र संस्कृत. पृथिवीपते । 25 आचूडान्तं न पुन स पुत्रता याति चान्यत !! चूडोपनयनसंस्कारा निजगोत्रेण वैकृताः। दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते ।। उधेतु पञ्चमावर्षान दत्ताद्याः मुता नृप । गृहीत्वा पञ्चवर्षीय पुत्रेष्टिं प्रथम चरेदिति तदसगोत्रपरम् ॥ आचू- डान्तमित्याडभिव्याप्त्यर्यः । मर्यादार्थवे चूडोपनयनसंस्कारी इत्यनेन विरोधापत्तेः।। इदं तु वचो न तथा विखम्भणीयम् द्वित्रकालिकापुराणपुस्तकेष्वदर्शनात् ॥ : (१) अदूरबान्धवबन्धुमत्रिकृष्ट एव पनिगृही- यादिति पाठ मिताक्षराया वीरमित्रोदयेच। (२) पुत्र प्रतिग्रहीप्यनित्यादि मनिकृष्ट मेरगृ. हीयादित्यत मि.म०प०६९१ बी०१०१८५१०१,क.वि., व्य.मा. (१) मि०प० ५६०१,बी. ए.१८८१.२ कवि, व्या मा० (१) कवि० (९)सर्वपुस्तकेषु 'वि' इत्येव पाटो दृश्यते 'हरे- नि तु साध भामत इति नदेव मूनिवदिशनम् (९) संस्काकौस्तुभे प० ४५१०२, ·दत्तकप्रकरणम् ४३ अय च दत्तको द्विविधः ॥ केवलो यामुष्यायणश्च ॥ सविदं विना दत्त आद्य ।। आवयोरसापिति सविदा दत्तस्वन्त्य ॥ तत्राद्य प्रति- तस्य दैविध्यम् । ग्रहीतुरेवौदेहिकत्रासादि कुर्यात् ॥ तयाहि पुत्रप्रतिग्रहस्स भाष्याकाडायां पुत्र प्रतिग्रहीष्यमित्यादिके तद्विधौ पुत्रमिति द्वितीयान्तेन पुत्रस्य भाव्यत्व मुक्तम् ।। न च जन्यपुस्वाख्य पुवल भावपितु शक्यम् । तेन पुत्रशब्देन सर्व पुत्रका लायित्वा तप्रयोजकमदृष्ट भाष्पमगीकर्तव्यम् । अत प्रतिग्रहीतृकु- ले पुत्रपित्रादिसम्बन्धविशेषप्रयुमानि कार्याणि प्रवर्तन्ते । अत एवाह मनु (अ० ९ श्लो० २४२)1 गोत्ररिक्थे जनपितुर्न भजेद्दत्रिम सुत । गोत्ररिक्यानुगः पिण्डो व्यपैति ददत स्वधा ।। गोत्ररिक्थेऽनुगच्छत्तीति गौतरिक्यानुग प्रायरल समानयत इति यावत् । दत्रिम केवल यामुष्पापणे गोनाद्यनुवृत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् ।। 10 पिण्ड श्राद्धमौर्भदेहिकादीति मेधातिथिकुल्लूकमहादयं । पिण्ड सापिण्यम् स्वधार्षदेहिकधादादीसपरे। वस्तुतस्तु यया जातपुत्र कृष्णकेशोमिमादधीतेसत्र व योऽवस्थाविशेष यया वार्धमन्तर्वेदिमिनोत्सधै बहिर्वेदीत्यनेन देशविशेषो लक्ष्यते तयात्र गोरिक्यपिण्डसधापदैर्जनकादीनां पिण्डसम्बधप्रयुक्त कार्यमात्र लक्षयिला तन्नि- वृत्तिरुच्यते ।। तेन सोदरपितृव्यादिसम्बन्धनिवृत्तिरपि सिद्धा भवति ।। अत एव केवल 15 दत्तकजन्य पुत्रोपि पितु सपिण्डीकरणपार्वणश्रादादि प्रतिग्रहीत्रैव सह कुर्यात् ॥ एव त पुत्रोपि ॥ यत्तु अथवेदत्तकीतपुत्रिकापुना परपरिमहेणानार्षयाने घ्यामुष्या यणाभवन्तीत्यादिना द्यामुध्यायणानुपक्रम्य कात्यायन अय योपा स्वासु भार्यास्त पस न स्याद्रिक्य हरेयु पिण्ड चैभ्यस्त्रिपुरुष दगुरथ याभपोर्न स्यादुभाभ्या दगुरे. कस्मिस्ट्राद्धे प्रयगुद्दिश्य द्वावनुकीर्तयेत् प्रतिग्रहीतार चोपादयितार चातृतीया-20 पुरुषादिति तवचामुयायणपरम् । यामुष्यायणा भवन्तीत्युपत्रमात् ॥ तेन घ्यामुग्या यणो जनकस्य प्रतियहीतुर्वा पुत्रान्तरासते तस्मै पिण्ड दद्यात् रिक्य च गृहीयात । न तत्सते ।। यदातूभपोरप्योरसा पुत्रा सति सदा कस्मा अपि न दद्यात् प्रतिय. होत्रोरसांशस्य चतुर्थं भाग च हरेत् । तस्मिश्वेप्रतिगृहीने भीरस उपद्येत चतुर्थभा. गभागीस्यादिति वसिष्ठोत्ते । उपने बोरसे पुरे चतुर्थीशहरा गुता । सवर्णा अस 25 वर्णास्तु यासाच्छादनभाजना इति कात्यापनोक्तेश्च ।। तृतीयांशहरा इति कल्पतरौ पाठ । सवर्णा क्षेत्रजदत्तकादय इति विज्ञानेश्वर ॥ यदा तूभयो पुत्राभावलदैक- स्मिस्ट्रार इत्यायुक्तप्रकारेणीभयोरप्येकमेव श्राद कुर्यात् ।। यदपि हेमाद्री का निनि पावन्त पितृवर्गा स्पुस्तावद्विर्दत्तकादय । प्रेताना पोजन कुर्य समाये पितृभि सह || द्वाभ्यां सहाय तत्पुना पौवास्त्वेकेन तत्समम् । चतुयें पुरुपे छन्दस्त 30 . (Oमि प ५६०१ श्री. प. १९९१ १ कविन्यामा (२) मनु प०१६.१ टीका (भ.. सोर १४१) (३) मीना' इति वीरभित्रोदये पाट प.११.१.१ ४) क. (नि.म. २०५१.१६०५०१५.. (OR.प. ५५1.1 ·. व्यवहारमयूखः स्मादेपा विपरिषी । साधारणेषु कालेषु विशेषो नालि वर्गिणाम् । मृताहे बेकमुद्दिश्य कुर्युः श्राद्धं यथाविधीति तदपि कात्यायनीयसमानार्थमेव ।। अयमर्थ, यामुष्याय- गदत्तकादयो जनकप्रतिग्रहीत्रो.कुले मृतानास्ववगैलपित्रादिभि सह सपिण्डीकरण कुर्यु दत्तकादिपुत्रास्तु तेषां जनकप्रतिग्रहीतृभ्या सह कुर्यु. तत्पीना अपि स्वपितरं 5 दत्तोन पितामहेन तन्जनकेन प्रपितामहेन चतुर्थे पुरुषे तत्प्रपौत्रे छन्द इच्छा प्रतिग्रहीतारमुचारयेन्नवेति जनकं तूचारयेदेव साधारणेष्वमावास्यादिकालेषु जनकप्रतिग्रहीतृवर्गिणा श्राद्धं कार्यम् मृताहे बेकमेवोदिश्यैकोदिष्ट श्राद कुर्या- दिति ।। कैचित्तु केवलदत्तकस्याविधानात्स नास्येव आवयोरसाविति संविदश्व विधा नाभावात्ता दिना गृहीतोऽपि यामुष्यायण एव तेनैव च जनकप्रतिग्रहीत्रीरुदेशेनामा- 10 वास्यादिषु श्राद्वद्वयमेकं वा श्राद्ध कार्यम्। तत्पुत्रेण तु दत्तकस्य तज्जनकप्रतिग्रही- तृभ्या द्वाभ्यामपि सह सपिण्डीकरणपार्वणश्राद्धादि कार्यम् एव तत्पुनादिभिरपीत्याहुः तचिन्यम् । यद्यपि केवलदत्तक कापि शब्दतो नोक्तलयापि पूर्वोक्तमनुवचनेन जनकादीना सम्बन्धमात्रनिवृत्तेरुकखात् यामुष्यायणे तदभावादसिध्यत्येव ।। किंच । उभं सप्तमापितबन्धुभ्यो बीजिनश्च मातृबन्धुभ्य पञ्चमादिति गौतमीयेन 15 बीजिकुले सप्तपुरुष यावद्विवाहो निषिद्ध स घ्यामुष्योपणे व्यर्थः स्यात् । तस्मिन्सा- पिण्डपसत्वात् ।। अतोऽवश्यमेतत्सार्थक्याथ केवलदत्तको वाच्य । तव सापिण्ज्यनि- वृत्तेरुतलात् ।। अपि च प्रवराध्याये । यामुष्यायणका ये स्युर्दत्तकक्रीतकादय । गोनद्वयेऽप्यनुदाह- शौङ्ग शैशिरयोर्यथेति ॥ एतेन गोत्रद्वयं यामुष्यायणस्योक्तम् मानवीयेन च जनकगोत्रनिवृत्तिरुक्तेति विरोधः केवलधामुप्पापणभदेनैव परिहर- 20 णीय ॥ तेन सिध्यसेव केवलोऽपि दत्तक ॥ अत एव गूरेण कुन्तिभोजाय दचिमत्तेन दत्ताया कुन्या सुतस्यार्जुनस्य शूरपुनवसुदेवदुहितुः सुभद्रायाः सापिण्ज्यनिवृत्ति मनुवचनेनोत्वाऽस्य गौतमीपस्य बीजसन्तानजाया अपि निषेधमात्रपरलमेव चोत्या अर्जुनेन न सा सुभद्रा परिणेयेयाशय वात्तिकोक्त सम्बन्धव्यवधानकल्पनाख्य समा. धानमाह भट्टसोमेश्वर ॥ यत्तु कश्चित्सोमेश्वरेण गौतमवचनात्कुन्याः शूरकुलेजप 25 साप्तपौरुषं सापिण्ड्यमुक्तमित्याह तदन्यानध्ययननिबन्धनम् ।। तेन हि सापिण्ड्यानिव- ति पूर्वमुक्त्वा गौतमीयस्य जनककुले निषेधपरवमुक्तम् न तु सापिण्ड्यबोधकलम्।। एवं सिद्ध केवले यामुष्यापणे चारयोरसाविति सविदपि सिध्यति । प्रतिग्रहीतुर्यामुष्या-. यणतानार्यवेन दृष्टार्थत्वात् ॥ अन च केवलदत्तकस्य पालमपितृरुले साप्तपीरूपं मातृकुले च पाञ्चपोरुपं सापिण्यम् ॥ यत्तु वृद्धगौतमः सगोत्रेण कृता ये स्युर्द- 30 तक्रीतादय सुता । विधिना गोत्रमायान्ति न सापिण्ड्य विधीयते ॥ यच वृहन्मनः दत्तकीतादिपुत्राणा बीजवप्नु, सपिण्डता । पञ्चमी सममी चैव गोरिलं पालकस्य च ।। ()कमीमासा1०५, दनकन्दिक १०५८ (१)कमीमांसा1०३१ (1) तिरिरुर स्पाराया' इति पटोग पुस्तकेय दपते। परंतु यो मूलिचिता स एरसाधुराने भाति (४)द पारिजातवचन मिति गोचीन भारत- संस्काररत्नमालायाम् ·दत्तकप्रकरणम् ४५ पदपि नारद धर्मार्थ पिता पुत्रास्तत्ततोत्रेण पुत्रवत् । अशपिण्डविभागिल तेषु केवलमिष्यत इति तान्यनाकराणि || साकरलेप च्यामुष्यायणस्य प्रतिग्रहीतृकुले सातपौरुषसापिण्ड्याभावप्रतिपादनार्थम् । केवलदत्तके पूर्वोक्तगौतमीयेन पालककुले साप्तपीरुषसापिण्ड्यस्सोक्तखात् ।मानवीयेन च जनककुले सापिण्ड्यनिवृत्तेतक्तत्वात् ।। यस्तु सापिण्ड्यनिर्णये केषाचिन्मान्याना लेख जनकगोनेणोपनयनादिसस्कृतस्य तु 5 जनककुले पितृतो मातृतश्च पाञ्चपौरुष साप्तपौरुष च सापिण्यम् प्रतिग्रहीतु कुले त्रिपुरुष प्रतिग्रहीतरि पितृलप्रयोजकस्पोत्पादकत्वस्योपनेतृत्वस्य चाभावात् प्रतिग्रहीतृगोत्रेण सस्कृतस्य तु प्रतिग्रहीत्रादिभिरेव साप्तपौरुष पाचपौरुष चेति तस्य मूल न विद्य ॥ किंच । यदि प्रतिग्रहीतयुत्पादकलोपनेतृत्वाद्यभावान पितृल कथ तर्हि त्रिपुरुष सापिण्ड्य प्रतिग्रहीत्रादिश्राद्धादिकर्तृब वा दत्तकस्य ।। नच पितृत्व 10 सापिण्ड्यसमनिपत येन तदभावा-सापिण्ड्याभाव स्यात् ।। वस्तुतस्तु ऊवं सप्तमा- पितृमधुम्प इति गौतमादियचने प्रतिग्रहीत्रादिभि सह सापिण्ड्य पूर्वमुक्तमेवेत्ति दिक् ॥ अय पुत्रदानप्रतिग्रहविधि |॥ तत्रानेकपुत्राणामज्येष्ठदान एवाधिकार सवषाम् । प्रतिमहे खजातपुत्राणां मृतपुत्राणां वा । स्त्रीणा सधवाना भतुरनुज्ञया भञभावे पित्रा- 15 दीनाम् ।। शूद्राणा दौहित्रो भागिनेयो वा ग्राह्यो नाप || अन्यैस्तु सन्निहित सपिण्ड तदभावे विप्रकष्टो न बन्यजाताय इति ।। अत्र दाता प्रतिग्रहदिने कालादि स्मृला ऽस्मदादीनामस्य च पुत्रस्य वर्तमानपितृपुत्रादितत्तत्सम्बन्धनिमित्तकतत्तत्का- निवृत्तये प्रतिग्रहीत्रादीनामस्य च परस्सर पितृपुत्रादितत्त सम्बन्धनिमित्तकतत्तत्कार्य- प्रवृत्तये च पुत्रदान करिष्य इति सङ्कल्प्य गणेशपूजास्वस्तिवाचनमातृकापूजावृद्धि- 20 प्रादादि कुर्यात् ।। प्रतिग्रहीता तु प्रतिग्रहदिनपूर्वदिन उपोष्यापरदिने बधूनाहूय पुत्रप्रतिग्रह राजे निवेद्य कालादि स्मृला ग्रहीष्यमाणपुत्रस्य तजनकादीना च पर- सर वर्तमान पितृपुत्रादितत्तत्सम्बन्धनिवृत्तये ऽस्मदादीना च परस्पर पितृपुत्रादितत्त. सम्बन्धनिमित्तकतत्तःकार्यप्रवृत्तये च पुत्र प्रतिग्रहीष्य इति सङ्कल्प्य गणेशपूजासस्लि. पाचनमातृकापूनावृद्धिश्राद्धाचार्यवरणकुण्डलाडुलीयकवासोयुगलोष्णीषमधुपर्काया- 25 चार्यपूजनानि सङ्कल्पपूर्वक कृला त्रीविमान्बधूश्व भोजयेत् ॥ अथ आचार्य सकर्म करिष्य इति सङ्कल्प्य स्थण्डिलोलेखनाद्यग्निप्रतिष्ठापनान्त कृलाऽन्वाधाने चक्षुधी आज्येनेत्यन्तमुक्त्वाऽत्रप्रधानमनि वायु सूर्य प्रजापति चैकैक्रयाहुत्या ऽमिमेकया सूर्या- सावित्री च पश्चिाहुतिभिर्यक्ष्ये शेषेण स्विष्टकृतमित्याद्याज्यो पवनान्त कुर्यात् । अथ प्रतिग्रहीता दातृनिकटे गवा पुत्र देहीति याचयेत ॥ दाता तु येयज्ञेनेति *-30 पञ्चकमुक्त्वा कालादि स्मृखा ऽस्मदादीनामित्यादि प्रवृत्तय सन्तमुक्त्वामु पुत्र यथा- (1) अप 'मुख्यपितृव इति पाठ साधी सते। (२) अब संस्कारकौस्तुभो इश्य प. ४९ (१) दाणामि यत्र सति सम्भव इति दोषो बाध्य यूवातनिर्णयानुसारात (पृ०४.१०२६) (५) क्सहिना भटक ८ अ०२ वर्ग, १०१ ·4 व्यवहारमयूखः शत्पलमृतं तुभ्यमहं संप्रदद इति वदेत् ॥ येयजेनेति पञ्चाना मानवपुत्रो नाभानेदि. छो विश्वेदेवा जगती पुत्रदाने विनियोगः।। प्रतिग्रहीता तु देवस्यत्वेत्यनेन प्रतिगृह्य स. शाखोक्तां कामस्तुति पठिलाभादगादित्यूचं जपिला पुत्रं मूर्धन्याघाप वस्त्रादिभि- रलत्य मंगलशब्दैगृहान्तयेत् । अयाचार्य आज्यस्थापनाद्याज्यभागान्तं कृलाज्ये- । भैव व्यस्लसमस्लव्यादतिभिहूंखा चरुणा जुहुयात् ।। यस्वाहदा वसुश्रुतोमिस्त्रिष्टुप्पुत्र- प्रतिग्रहप्रधानचरुहोमे विनियोगः ॥ यस्वाददा० अप्रय इदं नममेति त्यागः ।। तुभ्यम- य इत्यस्य सूर्याशावित्री सूर्यासावित्र्यनुष्टुप् । तुभ्यमग्रे० सूर्यासावित्र्या इदं नमम ।। सोमादददिति पञ्चानां सूर्यासावित्री सूर्यासावित्र्यनुष्टुप् । विनियोगः प्राग्वत् । सोमो- ददैत् ततः विष्टकदादि ममापयेदिति विधिः ।। 10 प्रकृतमनुसरामः ॥ ऋणविभागे विशेषमाह कात्यायन । पिपं फियर्णसम्ब- न्धमात्मीयं चात्मना कृतम् । ऋणमेवकृतं शोभ्यं विभागे बन्धुभिः सह ।। पियर्ण. सम्बन्धं पितुरीणापाकरणार्थ कृतम् । आत्मीयं स्वकुटुम्बभरणाद्यर्थमन्येन कृतम् ।। स एव । भात्रा पितृष्पमातृभ्यां कुटुम्बार्थमृणं कृतम् । विभागकाले देयं तद्रिवियमिः सर्वमेव तु ॥ रिक्यादर्णविषयेपि स एव ॥ ऋणं प्रीतिप्रदत्तं तु दत्ता शेषं विभा- 15 जयेत् ॥ प्रदत्तं प्रतिश्रुतम् ॥ नारद. । यच्छिष्टं पितृदायेभ्यो दवर्ण पैतृकं च यत् । भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमृणी स्यादन्यया पिता ॥ पितृदायः पित्रा प्रतिश्रुतम् ॥ स एव । धर्मार्थ प्रीतिदत्तं च यदृर्ण सेन योजितम् । तदृश्यमानं विभजेन दानं पैतृकादनात् ।। धर्मार्थ प्रीत्या च यद्दत्तं दातुं प्रतिश्रुतम् । पित्रा सेन योजितं स्वयं कृतम् । तदृणं दृश्य- मानं च द्रव्यं विभनेत् ।। एतदृणातिरिक्तस्य पैतृकाद्धनादानं नास्तीत्यर्थः । अदृ- 20 इपमानशङ्कायामपि स एव ।। दृश्यमानं विभज्येत गृहक्षेत्रं चतुष्पदम् । गूढद्रव्या- मिशङ्कायां प्रसपस्तत्र कीर्तित. ॥ गृहोपस्करवायाश्च दोह्या भरणकर्मिणः।। दृश्य- माना विभज्यन्ते कोशं गूढेश्ववीन्मनु || कर्मिगो दासाद्याः । अत एव दिव्यप्रकरणे. स्मिन्विषये कोश एव नियमितस्तेनैव ।। शझा विश्वाससन्धाने विभागे रिक्यिनां सदा । क्रियासमूहकर्तृवे कोशमेव प्रदापयेदिति ॥ ॥ अथाविभाज्यम्॥ मनुः (अ०९ लो २०६१ विशयनं तु यास्प तत्तस्पैल पनं भवेत् । मैत्री- द्वाहिकं चैव माधुपर्किकमेव च व्यास. । विद्याप्राप्नं शौर्य- भावभाव्यम्। धनं यच सौदायिकं भवेत् । विभागकाले तत्तस्य नान्नेष्टव्यं (तैत्तिरीयारण्यके तृतीयेयायेदवामानुवाके (५) ऋक्सहिनाया अष्टक ८अ० १५० २० (२) आपलायनत्रौतसूत्रपूर्वष? अ०५ क. १३ मू०१५(पृ. १३) (६) ऋक्संहितायाअष्टक अ०३३०२८ १०१. (1) कक्साहिता अष्टक ८ अ०८५० २६ (१) अत्रापि सूर्यासावित्र्या इद नममेत्येव त्याग इति वेदितव्यम् (संस्कारकौस्तुभ २०१८ (४) नैचिरीयसहिताया प्रथमकाण्डे चतुर्थी- स्यान्तिमानुवाके. 25 *०६.

·10 अविभाज्यम स्वरिस्थिभि । सौदायिक वक्ष्यते । एतच पितृद्रव्याविरोधेनार्जित ज्ञेयम् । तथाच पाज्ञवल्क्य (व्य० श्रो०११८।११९) । पितृद्रव्याविरोधेन यदन्यत्स्वपमर्जितम् । मैत्रमौताहिक चैव दायादाना न तद्ववेत् ॥ क्रमादभ्यागत द्रव्य इतमभ्युद्धरेत्तु य । दायादेम्पो न तदद्याद्विद्यया लब्धमेव च ॥ मागता क्रमागतार्या भुवि यामुड़ताया भुषि विशेषमाह शह । पूर्वनष्टा तु पो भूमिमे. कश्चेदुदरेत्क्रमात् .. ययाभाग भन्यन्ये दन्ताय तु तुरीयकम् ।। उदृतायाश्चतुर्थ मशमुद दवावशिष्टमुद्धासह विभजेयु ॥ मनु (अ० ९ श्लो० २०८) । अनुपमपितृद्रव्य श्रमेण यदुपाजयेत् । दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विापा लन्धमेव च ।। व्यास । अनाश्रित्य पितृद्रव्य स्वशत्यामोति यदनम् । दायादेभ्यो न तदद्यादि- द्यालब्ध च पद्धनम ॥ विद्यालब्ध विशिमष्टि कात्यायन । परभक्तोपयोगेन विद्या प्रामान्यतस्तु या। सया लब्ध धन यत्तु विद्याप्राप्त तदुच्यते । एतदेव विशदयति स एव । उपन्यस्ते सु पलब्ध विद्यपा पणपूर्वपम् । विद्याधन तु तद्विद्याविभागे न विभज्यते ।। शिष्यादा- चार्यत प्रभा सदिग्धप्रश्ननिर्णयात् । स्वज्ञानशसनादादालव्ध प्राध्यपनाच यत् ।। वि द्याधन तु त प्राविभागे न विभज्यते । शिल्पिबपि हि धोऽय मूल्यायचाधिक मवेत् ।। 11 विद्यालब्ध कृत चैव पाज्यत शि यतस्तथा। एतद्विद्याधन प्राहु सामान्य पदोश्यया।। पर निरस्य यलब्ध विद्यया पणपूर्वकम् । विद्याधन तु तद्विद्यान विभाज्य बृहस्पति ।। विद्यापतिझयालब्ध शिष्यादाप्त च पदयेन् । काविडन्यापेन पलव्धमेतद्विद्याधन भृगु॥ उपयास क्रममटादीन सदलिताना पाठ इति मदनरत्ने । सभायां गूढप्रमेय- विवृत्तिरिति केचित । पणपूर्वकमुष यस्त इसन्दय । शसन प्रख्यापनम् । प्राध्यपन 20 प्रकृष्टाध्ययनम् । गिलिपपीति अय विद्याधर्म शिल्पिवपि शेप इत्यर्थ । मूल्याधिक पारितोषिकम् । ऋत्विद्धन्याय उपदर्शनम् । अत्र सर्वत्रापि विद्याधिगमे तया द्रव्याने घ पितृद्रव्याविरोधे सयेवाविभाज्यत्व विरोधे तु विभाज्यमेव ।। अत एव कात्यायन । कुले विनीसविद्याना भातृणां पितृतोऽपि वा । शोर्यप्राप्त नु यदिन विभाग्य मयूर सनि ॥ पितृद्रव्पविरोधेऽप्यनकस्पाशमयमरत्येव । येन यो सयमुपानित स्पारा 25 घशमेव हरेदिति वसिष्टोले ॥ कस्मिश्विविद्याधने विशेषमाह नारद । कुटुम्न रिभृयाजातुर्यों विद्यामधिगच्छत ! भाग विद्याधनातरमास लभेताश्रुतोष रान् ।। अश्रुतोविद्य इति मदनरले भाग दास्पामीन्यमतिथुन ति तु युकम् ॥ पितृव्याविरोधामिते विशेपमाह गौतम ! समर्मागत वेद्यो भ्य काम दया दिति । विद्या वेत्तीति वैद्य सिदछया विदोभ्रातृ-पोदद्यादिपर्य ॥कान्यापन ! 30 (4.4.२१.१.१.म. (मि.भ.प.५......... (१)म.प.4.12.2.११. (Or.R. म.. (मि.म........... (म .........

·ध्यवहारमखः नावैद्यानां तु वैद्येन देयं विद्याधनं कचित् । समविद्याधिकानां तु देयं वेद्येन तद्भवेत् । वैद्यो वैद्याय नाकामो दद्यादशं ततो धनात् । पितृद्रव्यं समानिस न चेत्तेन तदाह- सम् ।। अयं च निषेधो विद्यमानभ्रातॄणां धनान्तरसत्वे ॥धनान्तराभावेतु तेभ्योपदेय- मेवेति मदनः ॥ पित्रादिदत्तस्याविभाउपत्वमाह बृहस्पतिः । पितामहपितृभ्यां च दत्तं 5 मात्रापि यद्भवेत् । तरंस तापहर्तव्यं शौर्यभार्याधने तयाँ ।। नारदः । शौर्यभार्याधने चोभे यच विद्याधनं भवेत् । त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्च वै पितुः। कात्या. पनः । ध्वजाहतं भवेद्यत्तु विभाज्यं नैव तत्स्मृतम् । सद्धामादाहतं यच विद्राव्य द्विषतां बलम् ॥ स्वाम्यर्थे जीवितं त्यक्त्वा तद्भुजाहतमुध्यते ।। स एव । आरुह्य सं. शयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते । तस्मिन्कर्मणि तुटेन प्रसादः स्वामिना कृतः ॥ तत्र 10 लब्धं तु यत्किञ्चिद्वनं शौर्येण तद्भवेत् ॥ अत्र विशेषमाह व्यासः । साधारणं स- माश्रिय यत्किञ्चिद्वाहनादिकम् । शौर्यादिनामोति धनं भ्रातरलत्र भागिनः ॥ तस्प भागद्यं देयं शेषास्तु समभागिनः | सौदायिकस्वरूपमाह व्यासः । उढया कन्यया वापि पत्युः पितुर्गहादपि । भ्रातुः सकाशास्पिनो लब्धं सौदायिकं स्मृतम् ॥ कात्यायनः । यल लमकाले तु सजाया कन्यया सह । कन्यागतं तु तद्वित्तं शुद्ध 15 वृद्धिकरं स्मृतम् ।। वैवाहिकं तु तद्विदावार्यया यरसहागतम् । धनमेवंविधं सर्व विभयं धर्मसाधनम् ॥ आदापार्षस्तुं गोद्वयमिति प्रकारेण लब्धं कन्यागतम् ।। अत्रापि विद्याधनवदेव पितृगव्याविरोधश्चेदविभाज्यबम् । विद्यादिव्यतिरिकप्रकारेण तु लब्धं विभाज्यमेव ॥ त्याच मनुः (म०९ श्लो० २०५) । अविद्यानां तु सर्वेपामोहातधे. द्वनं भवेत् । समसा विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा ॥ईहा कृप्यादिचेष्टा । 20 अपित्र्ये पितृद्रव्यानाश्रयणे ।। अन्यदप्यविभाज्यमाह मनुः (अ०९ श्लो० २१९) वस्त्रं पत्रमलसारं कृतान्नमुदकं स्त्रियः । योगक्षम प्रधारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ।। पत्रं वाहनम् । पत्रपत्रालद्वारा ये येन धृतास्ते तस्यैव सममूल्याश्येत् । न्यूनाधिक मूल्यास्तु विभाज्या एव । पितृधृतं तु वस्त्रादि तच्छ्राद्धमोक्न देयम् ॥ वस्त्रालद्वार- शय्यादि पिनुर्यद्वाहनादिकम् । गन्धमाल्यैः समभ्पर्य श्रादाक्ने तदर्पयदिति 25 बृहस्पत्युक्तेः ।। विषमेषनादिपु विशेपमाह मनुः (१०९श्लो० ११९) । अगाविक सैफशर्फ न जातु विपमं भजेत् । अनाविकं कर्फ ज्येष्ठस्पेर विधीयते ॥ कृतानो. दके ययासम्भवमुपयोज्ये । खियो दास्यो विषमा पयासम्भवं कर्म कारणीयाः । समास्तु विभाज्याः । पित्रवादास्तु समा मपि न विभाज्याः । स्त्रीपु च संसक्तासहित भाग इति गौतमोक्त': ।। योगक्षेमशब्देन मन्तिपुरोहितादय उच्यन्ते इलि कल्प- (१) क-10. मा०. (०)मि. व्य. १.५०१०१, बी०५.११॥ (मि.म्य.प.प.१,क.वि.मामा.. 7°क.वि.प. मा.. (1) 'पितृगृहेऽपि वा इति वीरमिजदपेपाठ: • (4मि०प०५070१,०५.२२१.१. 'मर्न मकामात 'पति कल्पतमंदो पाह (मि ५.१.५.१.१... इत्यपि तत्रैव (10) 'कासामुन'निरापे पटः (१) पी०१.२१५१०९क०वि०म्पमा. (११) दी.१.२१५.मि.म.प.५. (म.भा.मौ.५५(प .." १.OR, म. मा. . (१)क.वि.

·अविभाज्यम. ४९ तरौ ।। लौगाक्षिस्तु क्षेम पूर्व योगमिष्टमित्याहुस्तत्वदर्शिन । अविभाज्य तु ते प्रोक्ते शयनासनमेव च इत्याह || तत्र पूतं तडागारामादि । इट यागविप्रभोजनादि । तदर्थमविभागदशायां सर्वानुमत्या यव्य येनोत्सृज्य पृथक स्थापित तेन द्रव्पेण स धर्मस्तेनैव कार्यो नान्येन नवा सम्भूय सर्वरित्यर्थ । प्रचारो गृहादिमार्ग गवादि प्रचारार्या भूश्च ।। यत्तु शवलिखितौ न वास्तुविभागो नोदपात्रालङ्कारोपयुक्तवास 5 सौमिति ।। यञ्च न्यास अविभाग सगोत्राणामासहस्रकुलादपि । याज्य क्षेत्र च पत्र च कृतानमुदक स्त्रिय इति वास्तुक्षेत्रयोरविभाज्यसमाहु सद्धर्मवास्तुगोपचारखे त्रादिपरम । प्रतिमहोपात्तयोस्तयो क्षशियादिविभागप्रतिषेधपरम पूर्वोक्तनिषेधात् ।। अल्पमूल्ययोर्मूल्येन विभागो न स्वरूपत इलेवापर वा ॥ वस्त्रादिषु विशेषमाह बृहस्पति । वस्त्रादयो विभाज्या यैरुक्त तैर्न विरारितम् । धन भव समृद्धानां 10 वस्त्रालङ्कारसश्रितम | मध्यस्थितमनाजीव्य दातु नैकस्य शक्यते । युक्त्या विभन नीय तदन्यया नर्थक भवेत् ।। विक्रीय वस्त्रामरणमृणमुद्राह्य लेखितम् । कृतान चाकृतानेन परिवर्य विभज्यते ।। उद्धृत्य कूपवाप्यम्भ स्वानुसारेण भुज्यते । एका स्त्री कारये कर्म यथाशेन गृहे गृहे ।। बय समाशतो देया दासानामप्यय विधि । यथाभागाऽनुसारेण सेतु क्षेत्र विभज्यते ।। प्रचारश्च पथाशन कर्तव्यो रिक्यिभि 15 सदेति ।। उद्वाह्यति अधमर्णादुदृत्येत्यर्थ ।। कात्यायन । धन पत्रनिविष्ट तु धर्मार्थ यनिरूपितम् । उदक चैव दासश्च निबधा य क्रमागत || धृत वस्त्रमलद्वारा नानुरूप तु यद्भवेत् । यथा कालोपयुक्तानि तथा योज्यान बधुभिरिति ॥ धनमिति धर्माशेनो सृज्य पत्रे लिखितमित्यर्थ । उदक कूपादिगतम । निबधो वृत्ति । मानुरूप विभागायोग्यम् ॥ भ्रात्रादिवञ्चनया स्थापितद्रव्यस्य विभागमाह याज्ञवल्वप (व्य० श्लो०१२६)। अन्योन्यापहत द्रव्य विभक्ते यत्तु दृश्यते । तपुनस्ले समैरशैविभनेरनिति स्थिति ।। अन्योन्यापहत ज्येष्ठकनिष्ठाद्यपदतम् ।। यत्तु मन (१०९ श्लो० २१३) यो लोभादि निकुति ज्येष्ठो भ्रातृ पवीयस । सो ऽज्येष्ठ स्पादभागश्च नियन्तव्यश्च रानभिरिति ।। तत्रापि ज्येष्ठपद दण्डापिकनीत्या दायादमात्रोपलक्षकम ! ज्येष्ठस्यापि दोष किमुत 25 यदीयसाामत्सथ ॥ अत एव गौतम यो वै भागिन भागानुदते पुनर्विभाग। चयत एवैन स यदि चैन न चयते ऽथ पुत्रमय पौत्र चयत इति ।। मागिन भागाह भागाचुदते ऽपाकरोति स नुन्न एन नोत्तार चयने नाशयति । यदि त न 10वी०ए०२३१५...मि. व्य०प्र०५० (३) काय.मा.वी.१०२.०१.१ (0) यो ज्येष्ठ व इति मिताक्षरामाधामो (२)क-वि. (मि०म०प०५३ १०१ वी०५०२२०१० (1) अविभाज्यम् इति मिताक्षरादिए पाठ कम्यि. मा. (1) कति व्य० मा नि व्य प ५.१२ (९) मिभ्य.प.५.०२ मी.१०२१. (1) क. व्य. मा. वीरामिरेट्ये तु 1.1 प. मा.की.एभूनिव युवा विभ. उदय एकात्य मामिनि मितभरादिनोवगम्यते याय दृश्यते ५०१६.११ 20 १०२०० म्य.मा. . r ·5 - व्यवहारमयूपः नाशयति त पुन पौत्र वा नाशयतीत्यर्थ ॥ नारद. 1 विभक्तेनैव यत्प्राप्त तत्तस्यैव धनं भवेत् । हृत नष्ट च यलव्धं प्रागुक्त च पुनर्भवेदिति ॥ प्रागुक्त दायादमध्ये केनचि. प्रच्छादितम् । पुनर्भवोद्वभाग इति शेष }] मनु । विभागे तु रुने क्रिश्चिामान्य यत्तु दृश्यते । नासौ विभागो विज्ञेय कर्तव्य पुनरेव हीति ॥ केनचिद्विभागस्पापलापे निर्णायकान्याह याज्ञवल्क्य (ल्य० श्लो०१४९)। विमा. गनिहवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्पभिलेखित विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेश्य मान ॥योतकै. विभागमन्दे । पृयग्दत्तेर्गृहक्षेत्रेरिति विशेषणविशेष्यभाव नारद । विभागध- मसन्देहे दायादानाविनिर्णय । जातिभिर्भागलेख्येन पृथकार्य- प्रवर्तनात् ।। स एव । भ्रातृणामविभक्तानामेको धर्म प्रवर्तते । विभाग राति धर्मोऽपि 10 मवेत्तेषां पृयक्पयर ।। अनाविभक्तानामित्येवोद्देश्यसमर्पकम् । मानणामिति तु तद्विशे- पणत्वादविवक्षितम् ।। तेन पितृपितामह पुत्रपौत्रपितृव्पभ्रातृभ्रातृपुत्रादिष्वप्यविभक्त'वेक एव धर्म ॥ भन देशकालानीदीनमिक्पे कर्मणोऽनेकप्रयोगविषयिणीन्यायेन मातापि तन्त्रताविभक्तकर्तृभेदेपि वचनेन बाध्यते ॥ तेन श्रीतम्माताग्निसाध्याम्नावद्धर्मा अभिताना यगेन । आहवनीयन्यावराथ्यखादीना ससम्बन्धिकलेन भेदात् || एवं 18 श्राद्वमपिपितृव्यभ्रातृपुनादीनाममावास्यादो देवताभेदात्एयगेव।मातॄणां तु निरमियाना तन्त्रेणेव देवतक्यात् । प्रवासादिना देशभेदे तु पृथगेन । सानिकानामनिसाध्या पाप पृथगेर । गृह देवनापूजापेश्वदेवादि तु तन्त्रेण ॥ अत एव शाकल । एकपाकेन बसता मेर देवार्चन गृहे । वैश्वदेव तथैवैक भक्ताना गृहे गृह इति ।। यत्तु पारिताने आपलायन एम्पाऊन वाता विभकानामपि प्रभु । एकम्नु चतुरो यगान कुर्ग- 20 द्वाग्यशपूर्वकान् ।। आवभक्ता रिभक्ताश्व पृयक्पाका द्विजातय । कुयुं प्रयायायमान भोजनामाग्दिने दिन पनि त ससृष्टिपरम् । विभक्तानामप्येकपाकेन वरानामिन्यनेन विभक्ता अभिकाश्रेयनेन च तपतिपादनात् || अत समृष्टिना पदाचित्यपाके प्रयदहापज्ञा । वाग्यशो ब्रह्मयज्ञ । तत्पूर्वकानिन्यतगुणसविज्ञान तद्रुणारिजाने तु वाग्यशेत्यायनर्यकम् प्रथमत्यागे कारणाभावादिति न्यायादेव चतुणां प्रानिराम्भवान् ।। 23 अतो ब्रमयज्ञ पृथगेव कार्य !! इद नु वचनद्वय शिटेम्नथा नाद्रियते || यानि नु धर्मप्रवृत्तौ पचति अविभक्ता सुता पिचोरेर तुर्युमृताहिकम् । देशान्तरे प्रया- दयावानुमासिकम् । सामान्तर ब्रजेयुभेदविभक्ता सदैव हि । दर्श च मासिक श्राद कुर्यु पिनो प्रयवायक ।। अधिभता प्रयग्यामा ससानितधनागिन । कुर्युसे मातर श्राद्ध पाण च पृयपायगिति ॥ पप स्मृनिसमुचये देव. 30 समाहम महालयविधिम्नया । देशान्तरे प्रयकार्यो दर्शाद नथव चेति सान्यपि देशान्तरम्परागृटपियाणीति केचित् ।। बग्नुनस्पेनानि निर्मूलान्येव ॥ अथवा देश. MR.म.प.01.2.५ मी मान"" मापद {").001.10.4m (१)पमा बार मनग्ननगरमा निर्मने ("2017.... १.14.1.

·पत्नी। ५२ व्यवहारमयूखः अथ सप्रतिबन्धदायहरणम ॥ तत्र विभक्तस्यासं सृष्टिनो धनग्रहणे ममाह याज्ञवल्क्य. (लो० १३५।१३६)। पनी दुहितर थैव पि. विभकरयापुत्रस्य ध. तरौ भ्रातरस्तथा ।तामुना गोत्रना बन्धुशिष्यसब्रह्मचारिणः ।। नेऽधिकारिण. एपामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । सर्यातस्य पपुत्रस्य 5 सर्ववर्णवयं विधिरिति । पत्री पनिव्रता धनहारिणी न व्यभिचारिणी । पत्नी भर्धिनहरी या स्यादव्यभिचा- रिणीति कात्यायनोक्तेः । विधवा यौवनस्या घेनारी भवति कर्कशा । आयुषः क्षपणार्य तु दातव्यं जीवनं तदेति हारी- नोक्ते ॥ प्रजापति 1 पूर्व मृता त्वमिहोतं मृते भरि तदनम् । लभेत्पतिव्रता 10 नारी धर्म एप सनातनः ।। अमिहोत्रममीन् ॥ स एव । जनम स्यावरं सर्व कुष्यं हेमरसाचरम् । आदाय दापयेच्छादं मासपाण्मासिकाब्दिकम् ।। पितृव्यगुरुदीहि- प्रान् भत्तुंः स्वमीयमातुलान् । पूजयेत्कम्पपूर्वाभ्यां वृद्धाश्याप्यतिधीन स्त्रिय इति ॥ कुप्पं घपुसी साटि ॥ यत्तु वृहस्पतिः पविभक्तं धनं किञ्चिदाध्यादि विविध स्मृतम् तज्जाया स्थावरं मुक्त्वा लभेत मृतभर्नुका ॥ वृत्तस्यापि कृतेऽप्यंशे नवी म्यावरम- । ति तदुहितरहितपत्नीपरम् ।। दुहितृमती तु स्यावरमपि लभत इति स्मृतिचन्द्रि- कापाम् II दायादानुमान विना स्थावरविश्यादिनिषेधपरमिति माधाः ॥ यत्नु करत्यापनः मृते भर्तरि भत्रंशं लभेन फुलपालिका । यावज्जीवं न हि स्वाम्प दाना- धमनाविकय इति तहन्दिचारणार्यदानादिनिषेधपरम् ॥ अदृष्टार्थदानतदुपयोग्याध- मनादि तु भवत्येव । स्थावरं नाम घेत्यादिपूर्वोक्तवाक्यात् । वनोपवानिरता ब्रह्म- 20 घये व्यवस्थिता । दमदानरता नियमपुत्रापि दिवं जनेदिति कात्यायनाच ।। पदपि स एव अदापिकं राजगामे योगियौर्षदेहिम्म् । अपास्य श्रोत्रियद्रव्यं श्रोत्रियेभ्यस्तदपेदिति ॥ यदपि नारद अन्पर माह्मणाकिञ्चिद्रामा धर्मपण. पणः । तास्त्रीणां जीवनं दद्यादेश दागनिधि स्मृत इति तदादत्रीपरम् । पत्नी- पदायवगात् ।। यत्तु नारद भ्रातणामप्रना प्रेयाकश्चिञ्चेवजेत वा । विभने. करन्धनं तम्प शेपास्ते स्त्रीधनं विना | भरणं चास्य कुरिन खीणामागीवनक्षयात् । रन्ति शयां भर्तुःश्वेदाख्छिन्दारितरारु सिनि तदविभकससृष्टमनग्नीपरम् तत्प्रक्रमे पालादिति मदन ॥ कात्यापन । स्पीने स्वामिनि की तु पासा. पछादनभागिनी । अविभके पनांशनु प्रामान्यामरणान्तियम् ॥ अपिमरुपद ग. । (1) 04.01. (म.प.प.५.११.१.१.५ T.२का.. मा. HिOT...101 को.१.१.. ()ी.... (08.1.11.. (.)..मा. (10)प.१९४7 ... (1)7.1.101 ... ".) 44.प.म.ft. नरतपासमतारो। ).07.R. 'नी मकारये ·दायविभाग. ५३ एस्थाप्युपलक्षणम् । तुशब्दो वाशब्दार्थे तेन पक्षद्वयम् तत्रान्य पत्नीपर. आद्यो- ऽवरुद्वापर इति मदन । एतद्यवस्थामूल चिन्यम् ।। ताबिकी तु व्यवस्थामाह स एव ।। भोक्तुमर्हति कमांशं गुरुशुश्रूषणे रता । न कुर्याद्यदि शुश्रूषा चैलं पिण्डं नियोजयेदिति ।। गुरुः श्वशुरादिः । तदिच्छायामंशभाक्त्वम् अन्यया ग्रासाच्छाद- नमात्रमित्यर्थः । स एव । अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिनी । व्यभिचा- 5 ररता या च स्त्रीधनं न च साहति ।। यत्तु एतमेव विधि कुर्याद्योषित्सु पतितासपि । वस्त्रानमासां देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिक इति तदर्तृपरमिति ग्रन्थकृतः ॥ एवं विधि पतितत्यागरूपम् ॥ शङ्कितव्यभिचाराया अपि भरणमात्रमेव । विधवा यौवनस्था चेनारी भवति कर्कशा । आयुप. क्षपणार्य तु दातव्य जीवनं तदेति हारीतोक्तेः ।। कर्कशा शङ्कितव्यभिचारेति मिताक्षरायाम ( व्य० ५० ५९ पृ०१) । तत्तिद्धं 10 संयता पत्नी धनग्राहिणीति ॥ अनेकास्तु ता विभज्य गृह्णीयु ॥ तस्या अभावे दुहिता ॥ अत एव मनु 1 (अ० ९श्लो० १३०) । ययैवासा तया पुत्र. पुत्रेण दुहिता समा । तस्यामासनि तिष्ठन्त्या कयमन्यो दुहिता। धन हरेत् ।। दुहितरोऽनेकाश्चेद्विभज्य गृह्णीयु. । सत्रापि का- चिदूदा काचिदनूदा चेदनूदैव । पत्नी भर्तुर्धनहरी या स्यादव्यभिचारिणी । तद-15 भावे तु दुहिता यद्यनूदा भवेत्तदेति कात्यायनीयात् । उढासु काचित्सधना परा निर्धना चैत्सेव लभेत । स्त्रीधन दुहितृणामप्रत्तानामप्रतिष्ठिताना चेति गौतमोक्ते ॥ अप्रतिष्ठिता निर्धनाः । स्त्रीपद पितरप्युपलक्ष मिति साम्प्रदापिका ॥ दुहित्रभावे दौहित्र । अपुत्रपौत्रसन्ताने दोहित्रा धनमामुयु. । पूर्वेषां तु मधा- कारे पौत्रा दौहित्रका मता इति विष्णूक्ते ॥ दौहित्राभावे पिता । तदभावे माता ।। तया च कात्यायन । अपुरस्यास्य कुल- जा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता पुत्रा पिना। प्रकीर्तिता ॥ विष्णुश्च । अपुत्रधनं पल्यभिगामि । तदभारे दुहितृगामि । तदभाने दौहितगामि | तदभावे पितृगामि । तदभावे मातृगामि । सदभावे भ्रातृगामि । तदभावे भ्रातृपुत्रगामि । तदभावे सकुल्य-25 गामि ॥ यत्तु विज्ञानेश्वर (मि० व्य० ए० ५९ १० २) द्वन्दापवादके पितरावि. सेकशेषे क्रमाप्रतीनावपि तदर्थबोधके विग्रहवाक्ये मातृशब्दस्य पूर्वनिपातादपवाद्यद्वन्द- क्रमानुसारापितु पुत्रान्तरमाधारण्यामातुम्-वसाधारण्याचादी मावलदभावे पितुर्धन- यहणमूचे तदेतद्वचाविरोधादपालम् । विग्रहवाक्ये मातृशब्दपूर्वनिपात एकशेषस्प इन्दवैकल्पिकलेन तदपवादले साधारण्यासाधारण्ययो क्रमनियामकले मानाभाराच ( 30 दाहित्र । 20 माना। (१०वी०प०२017.. कवि० (२) वी.प.१०३१.२,क.वि.म्यःया शेका दो अरकारेन्या भरपरोति माधने (म.म.१०५९१०२,बी०१.२०१ 1.1,कवि. प. मा. (1) वी०१.२०५१.२ मि. प.१०५.१.१ *(१)मच.प.५.१०१, बी.प.१९५ .. मितासरायो पारिशीपरकम्पै. नदरम्परतम् ·ता इत्साहु तात्र । भगिन्य इत्याहु 15 व्यवहारमयूख मातुरभाव भ्राता सोदर । तदभावे तत्पुत्र ॥ यत्तु विज्ञानेश्वरादय (मि० व्य० प० ६० पृ० १) सोदराभावे भिन्नोदरास्लदभावे सोदरसु. तने । भ्रातृपदस्य सोदरे शत्या भिन्नोदरे च गोग्या वृत्तिद्वयविरोधात् ॥ केचित्तु भ्रातर इयत्र भ्रातृपुत्रौ स्व 5 सृदुहितृभ्यामित्यनुशासनात् भ्रातरश्च स्वसारश्च भ्रातर इति विरूपैशेषेण प्रानभावे तन्न । विरूपैक शेपे मानाभागत् ।। भ्रातृपुत्रा अपि.पितृव्यमरणका- ले जीवपितृकतया ऽसजातधनसम्बन्धाश्चेदनेमपितृकाणां तु पितृतो भागकल्प नेति न्यायेन पि-यमश पितृव्यान्तरे सह विभज्य गृहीयु ॥ भ्रातृपुनाभावे गोरजा सपिण्डा ।। ताप्यादो पितामही ।। मानपि च वृत्ताया 10 पितुर्माता हरेद्वनमिति मनूक्ते (अ० ९ श्लो० २१७) । यद्यपीय मातुरनन्तर श्रुता तथापि बद्धक्रमभ्रातृपुनान्तेषु मध्ये निवेशायोगादागन्तूनामन्ते निवेश इतिवद्भातृपुनान्त निवेश्या ।। तदभावे भगिनी ॥ अनन्तर सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धन भवेदिति मनूक्ते (अ० भगिनी। ९ श्लो० १८७) ।। बहवो ज्ञातयो यन सकुल्या बान्धवास्तथा । यस्वासनतरस्तेषा सोऽनपयधन हरोदति वृहस्पत्युत्ते । तस्या अपि भ्रातृगोन उत्पनखेन गोत्रजलाविशेषाच । सगोनता पर नालि । न च सात्र धनग्रहणप्रयोजकलेनोक्ता ।। तदभावे पितामहसपनभ्रातरो विभज्य गृहीत । बजनकजनकन्वेन सजनकग- न्यत्वेन च समानमन्यासत्ते ॥ प्रत्यासत्तिसाम्ये पाठवमाद्यणुवि. गोत्रजा शेषान्तराभावे चान्यत्राप्येवमेव ।। तेन तयोरभावे प्रपितामह पितृव्पभिन्नोदरभ्रातृपुत्रा विभज्य गृह्णीयु ॥ सर्वसपिण्डा समानोदकाश्च प्रत्यासत्तिक्रमेण || ताश्वाह मनु (अ० ५ श्रो० ६०) सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदव- समानोदक । भावस्तु जन्मनाम्नारवेदनं इति ॥ सप्तमेऽतीत इत्यर्थ ॥ सोदकाभावे बन्धव । ते चम्मृत्यन्तरे । आमपितृष्वसु पुग आममातृवर मुता । आममातुलपुत्राश्च विक्षया आत्म मान्धवा || पितु पितृध्वसु पुना पितुर्मातृवा सुता । पितुर्मातुलपुत्राश्च वि- ज्ञेया पितृवान्धवा ।। मातु पितृवमु पुत्रा मातुर्मातृषसु गुता । मातुर्मातुलपुत्राय विज्ञेया मातृवान्धवा ।। अत्र क्रम पाठिक एवं । ननु पन्यादीनां सर्वेषो मृतनिरूपिता- (1) ज.दा.प०२ ९९ (परोया पपनेना ने (B) मि०प०६.१०. पी.प.०५T.. () मि०प० ५०००१ पी. ५००००० . 20 2 पन्भव । १०.क.शिक (१) मी०प०२०८101. (4)/म.प.प.०१.१००९ १०२क.वि. म. मा. मधामभिनम म. प. प.. १.न.प. ०१.. ध्यमा क (6) भातरमविपाशीपारिकाम पर येरतपासणीमापार इति पपान्॥

·J 10 संसृष्टिनिर्णय ५५ नामेव धनभात्त्वम् बान्धवानामपि तथैवास्तु अत कथ पितुर्मातुश्च बान्धवाना धनसम्बन्ध । पितु पितृष्वतु पुत्रा इत्यादि सु सज्ञासज्ज्ञिसम्बन्धमात्रार्थ न धनसम्ब- न्धार्थमिति चेदुच्यते । विनाप्येतद्वचन पितृमातुलपितृपितृव्यादिष्विव पितृमातृवान्ध- वेवपि योगेनैव तच्छब्दप्रवृत्तिसम्भवे सज्ञासञ्जिसम्बन्धबोधनानर्यक्यापत्ति ।। तेन बन्धनुद्दिश्य धनसम्बन्धविधौ पितृमातृबन्धुप्रापणेनैव वचोर्ध्यवत्ता ।। बन्धूदशेना- शौचादिविधावप्येवमेवेति दिक ॥ बन्धूनामभाव आचार्य तदभावे शिष्य । पुनाभावे प्रत्यासन्न सपिण्डस्तदभाव आचार्य शिष्य । आचार्यस्तदभावेऽन्तेवासीत्यापस्तम्बोक्ते ॥ शिष्याभावे सहाध्यायी । तदभावे श्रोत्रिय ॥ श्रोत्रिया ब्राह्मणस्वानपत्यस्य रिक्थ सबझन रियात्रियो। भजेरनिति गौतमोक्ते ॥ तदभावेऽन्यो ब्राह्मण ।। सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिन । विद्या शु. चपो दान्तास्तथा धर्मो न हीयत इति कात्यायनीयात् । नारदश्च । सर्वत्रादायिक राजा हरेब्रह्मस्ववर्जितम् । अदायिक अदायिक। तु ब्रह्मस्व श्रोत्रियेभ्य प्रदापयेत् ।। वृहस्पति । येऽपुत्रा. क्षत्रविशूद्रा पत्नीभ्रातृविवर्जिता । तेषा धनहरो राजा सर्वस्यापि पतिहि स ।। यस्यादिरिक्ये विशेषमाह याज्ञवल्क्य (व्यश्लो०१३७)। वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणा रिक्थभागिन । क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीथिन । यत्यादिधने। ब्रह्मचारी नैष्ठिक । उपकुर्वाणस्य तु पित्रादय एव । धर्मभ्राता प्रतिपन्नो भ्राता । एकतीर्थ एकाश्रमी । धर्मभ्राता चासावेकतीर्थी चेति कर्मधा रय || आचार्यादीना प्रातिलोम्येन क्रम इति विज्ञानेश्वर (मि० व्य० ५० ६० पृ. 20 २) ॥ वनस्थस्य धनमाचार्यो गृह्णीयाच्छिष्यो वेति विष्णूक्तरानुलोम्येनेति मदनं ।। मृतस्य रिक्यग्राहिणा येन केनापि राजपर्यन्तेनोर्ध्वदेहिक दशाहान्त कार्यम् ॥ तथा च विष्णु । यश्वार्थहर स पिण्डदायी स्मृत इति ।। निरूपित चेद श्राद्धम यूखेधिकारिनिर्णये मया ॥ ब्राह्मण । 15 . || अथ ससृष्टिनिर्णय ।। 20 तत्र ससर्गमाह वृहस्पति । विभक्तो य पुन पित्रा भ्रात्रा वेकत्र सस्थित । पितृव्येणाथ वा प्रीया स त समष्ट उच्यते ।। अत्र पितृभ्रातृ समष्टिनिर्णय । पितो. मह मराटना, मा-पेन. वचनेऽनुपादानादिति (२)मि. व्य.प.६.१०२ वी०प०२०९ (१) वा०प०२१०१०१०वि० व्य०मा० १०२ व्य०मा० क०वि० (५) वी०प०२१०१०१ जी० दा०प०३३८ (२) मि० व्य०प० ६.१०२ वी०१ २०९ (६) कवि० १०२, कवि. व्य०मा० इद मनुव (0) मि. व्य. प०६११०१ वी०प०१६९ चनमिति मिताभरादिपूकम् पृ.१ कवि व्य०मा० (३) कवि० तत्रेद दरवचनमियुप यस्तम् ·व्यवहारमयूखः मिताक्षरादिषु (व्य० ५० ६१ १०१) । विभागकर्तृसामानाधिकरण्येनैव सेति युक्तम् ॥ पित्रादिपदानि तु विभागकीमानोपलक्षकाणि । अर्धमन्तवेदिमिनोय बहिर्वेदीतिवत् । अन्यया वाक्यभेदात्॥ तेन पत्नीपितामहभ्रातृपौत्रपितृव्यपुत्रादिमिरपि सह संसृष्टता भवति ॥ विभक्तोय एकत्र स्थितः स संसष्ट प्रति सामानाधिकरण्यादि- 5 भक्तभ्रात्रोः पुत्रादीनां न संसर्गः ।। विद्यमानं भावि वा धनमावयो पुनर्विभागावधिसा- धारणमित्याकारिका वुद्धिरिच्छा वा संसर्गः । तत्र संरष्टिना पुनहिभागे विशेषमाह मनुः (अ० ९श्लो० २१०) । संसृष्टाः सहजीवन्तो विभजेरन्पुनर्यदि । समस्तत्र विभाग. स्पाज्येष्ठंच तत्र न विद्यते । अत्र समस्तत्र विभाग स्यादिसनव वैषम्ये निरस्ते पुनर्पेष्ट्यप्रतिषेधो ज्यैठचकृतमेव वैषम्यं नास्ति संसर्गकालिकद्रव्यन्यूना- 10 धिक्यकृतं तु विभागे वैषम्पमस्येवेति ज्ञापनामिति केचित् ।। ज्येष्ठयमियादेरर्यवा- दमानवातदव्यन्यूनाधिक्येपि सम एव विभागः॥ आचारोऽप्येवम् ॥ तेनाचारमूलक खेऽस्य वचसः सम्भवति तद्विरुद्धभुतिकल्पनमन्याय्पम् ॥ व्यवहारशास्त्रस्य व्याकरण- वत्मायणाचारमूलकसाचेति तु परे ।। वृहस्पतिः । संसृष्टिनां तु यः कश्विविद्याशी- र्यादिभिर्धनम् । प्राप्नोति तस्य दातव्यो वंशः शेषाः समाशिनः ॥ अर्जकस्य द्वौ 15 भागावित्यनेनैव भागद्वयसिद्धावसंसृष्टविभागे पितृद्रव्याविरोधेनवार्जने भागद्वयम् सं. सष्टिभागे तु संसृष्टधनविरोधेनाप्यर्जने भागद्वयमिसर्थवदेतद्वचनमिति मदनः ।। संसृष्टिधनहरणाधिकारिणमाह याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० १३८) । संरष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः।।पत्नी दुहितर इत्यादरपवादोऽयं ॥ नदनाधिकारिण. तेनायमर्थः । संसष्टधनहरणाधिकारितावच्छेदक न पत्नीलादि 20 किंतु संसृष्टिसमिति ।। यत्तु विज्ञानेश्वर (मि० व्य०प०६१ पृ० १) मदनादयोऽप- वादस्योत्सर्गसमानविषयत्वनियमापूर्वोक्तस्वर्यातस्यापुत्रस्पेत्येतत्पदानुषगाचेतदपि पु- प्रपौत्रप्रपौत्रहीन विषयम् अतस्तादृशमृतसंसष्टिधनमसंसृष्टिसन्निहितपन्यादिसावे. ऽप्यन्यः संसृष्टयेव गृह्णीयादिति तचिन्त्यम् । तेन विनापि गतौ सम्भवन्त्यामनुषले मा. . नाभावात् ॥ समानविषपत्वं तुन सर्वाशेऽपेक्षितं किंतु ययाकयचिन्मृतसपिण्डविषयत- 25 या । अपुत्रस्पति पदस्यानुषङ्गाभावे स्वर्यातस्येत्यस्याप्यनुषगाभावेन मृतस्पेति न लभ्यतेति चेन्न । हीयेताशप्रदानतो नियेतान्यतरो धापीति वक्ष्यमाणमनूतया सला. भात् ॥ अनुप तु पित्रासह संसृष्टासंसृष्टिनोः पुत्रयो. पुत्रपौत्रयोर्वा तुल्याशापत्तिः । सपुत्र प्रत्येतद्वचनाप्रवृत्ते. ।। तत्र च व्यवहारशास्त्रमामाभ्यनिदानव्यवहारविरोध. । नन्वनुषङ्गाभावे सुपुत्रं प्रत्यप्येतद्वचनप्रवृत्तेरसंसृष्टिपुत्रसंसृष्टिभ्रात्रादीना समवाये भ्रात्रा. 30 दिरेव लभेत न पुत्रादिरिनि चेन । उत्तरार्धव्याख्याया परिहरिष्यमाणलात् ।। अमुं (१) विभका ' इति मिताक्षरादिषु। अत्र दर्शि, च । एतदेववीरमित्रोदयकारस्य सम्मतम् तमनुस्मृतिपुस्तकेप्येवमेव (बी०प० २१.१०२). ()'नाधिकम् ' इति माधवपीरमिचोदययो।। (५) वी०प०२१०१०२,ध्यमा, (1) ण्वमेव कमलाकरेण न्यान्यात माधवेन . (२) मि.व्य.प.६१ १०२.वी.प०२१० To,व्यमा (६) बी०प०२.०१..कनिक, व्य. मा..

·संसृष्टिप्रकरणम् प्रयमपादार्थमपवदति ।। सोदरस्येति ससृष्टिन ससृष्टीयनुपज्यते । मृतस सृष्टिनो धन ससृष्टिनो सोदरासोदरयो समवाये सोदर एव ससृष्टी गृह्णीयादिसर्थ ॥ उत्तरार्ध दद्याचापहरेच्चांश जातस्य च मृतस्य चेति (या० ध्य० श्लो० १३८) ॥ मृतस सृष्टिनो द्रव्यविभागकाले सपयामसष्टगर्भाया पश्चादु पनस्य पुत्रस्याश तस्मै ससृष्ट पितृव्यादिर्दद्यात् तदभावे तु सपमेवाश हरेदित्यर्थ ।। अत्र पुत्रखमान पित्रश 5 ग्रहणाधिकारितावच्छेदकम् न विभागोत्तरोपनवम । अप्रयोजकलागौरवादेशान्तरे विभागाप्रागु पन्ने ज्ञाते चाशानधिकारितापत्तै । अत पूर्वोत्पन्नायाससृष्टिनेऽपि पुत्राय ससृष्टचपि पितृव्यादिलदश दद्यादेव । अस सृष्टिसोदरससृष्टिभिभोदरयोविभज्य धनग्रहणमाह स एव ॥ (०५० श्लो० १३९) अन्योदर्यस्तु ससृष्टी, नान्योदर्यो धन हरेत् । असमृष्टयपि चादद्या समृष्टो नान्यमातृज इति ॥ अवान्योदर्यान्यमातृजा 10 दिपदैर्न साप नो धानवोच्यते किंतु पितृव्यादिरपि । योगाविशेषात् ।। अन्यथा पितृव्यादिभि ससर्गप्रतिपादनस्यानर्थक्यापत्ति ससृष्टिताप्रयुक्तकार्यातराभावात ॥ अससृष्ट्यपीति देहलीदीपव पूर्वोत्तरपदाभ्यामन्वेति ।। ससृष्टपद चावृत्या द्रव्यात सर्गवत उदरससर्गवतश्च सोदरस्य बोधकम् ।। आद्येऽर्थेऽपिशब्दोऽपि तदनन्तर बोध्य ॥ श्लोकान्ते एवकारोऽध्याहार्य |॥ तदेते वाक्यार्या । अन्योदर्यो भिन्नोदर पनीपितृपितामहसाप नभ्रातृपितृघ्यादि ससृष्टी चेद्धन हरेत । असमृष्टयप्प योदर्यो नेति ।। तेनान्योदरस्यान्वयव्यतिरेका-या सप्सर्गो धनग्रहणे कारणमुक्तम् । अस सृष्टचपि ससृष्टचाख्यसेदिरो गृह्णीयात ।। अनेन सोदरबमात्रमेव कारणमुक्तम् ।। ससृष्टो द्रव्पससर्गवान यमातृन एव केवल न गृह्णीयादिति ॥ तेनैक ससृष्टबेन पर सोदरत्वेनेति द्वावपि विभज्य गृह्णीयातामिति निगर्व ॥ एतमेवार्थ ससृष्टचधिकारे 20 सष्टयति मनु (अ०९ श्लो० २१११२१२)। येषा ज्येष्ठ कनिष्ठो वा हीयेताश प्रदानत । म्रियेताऽपतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते । सोदर्या विभजेयुले समेत्य सहिता समम । मातरो ये च ससृष्टा भगिन्यश्च सनाभयं इति ॥ हीये ताश्रमान्तरगतपातित्यादिना । सोदर्या भ्रातर इत्यन्वय । ये च ससृष्टा पनीपितृ पितामह साप नभ्रातृपितृव्यादय || अत्र विशेषमाह प्रजापति । अन्तर्धन तु याव्य 25 ससृष्टाना तु तद्भवेत । भूमि गृह बसमृष्टा प्रगृहायुर्यथाशत ॥ अन्तर्धन भूमिनि क्षेपादिना गोपितु शक्य सुवर्णरूप्यादि । ससृष्टो भिन्नादरो गृहीयात । भुव तु सोदरभ्रातर । गवाश्वादि तु सोदरोऽसोदर इत्यर्थ | भिन्मोदर ससृष्टयेव गृहावाद्य पीति मदन ॥ तचेतहचनानारूढम् ॥ अन्तधनभूमिगवाद्य यतरमात्रसत्वे बस- सृष्टोऽपि सोदर एवेति स्मृतिचन्द्रिकायाम् । तत्र मान चिन्त्यम् ।। सोदरेष्वपि 30 केचित्ससृष्टिन परतु न तत्रापि ससृष्टिन एव गृह्णीयु । सोदरलसमृष्टिवकार णद्वयसद्भावात् ।। अत एव गौतम । ससृष्टिनि प्रेते ससृष्टो रिक्थभागिति ।। वृहस्पति । . (१) वी. २१०१०३ कवि व्य.मा (२) वी०१०२१११०१ वि० व्य मा () मि० व्य०प०६११०२ वी०प० २११ १.१ क-वि. व्य. मा. (४) वी०५० २९२१.१.वि. म्य.मा. (९) य० मा ·व्यवहारमयूख ससृष्टौ यो पुनः प्रीत्या तौ परस्परभागिनाविति ।। अत्राय निर्गलितोय ॥ पुर' पित्रा ससृष्टोऽससृष्टो वा कृत्स्नं पित्यमश गृहीपात् । पुत्रवस्यैवाशग्रहणाधिका- रितावच्छेदकलात् ॥ पुढेष्वप्येक संसृष्ट. परो न चेत्ससृष्ट एव । ससृष्टिनस्तु सस. टीत्युक्तेः ।। ससष्टपुनापुनसमवाये पुन एव । दद्याचापहरेचाशमित्सर व्याख्यात- 5 बात् ।। पुत्रभिन्नससृष्टपितृभ्रातृपितृव्यादीना समवाये पितरावेव । ताप्यादौ माता तत- पितति मदन । भ्रातृपितृव्यादयस्तु विभज्यैव गृहायु.। सर्वेषु संसृष्टल- रूपग्रहणाधिकारितावच्छेदकसद्धावात् ।। अससृष्टमातुः ससृष्टपितृव्यसापत्नभ्रात्रा. दीना च समवायेऽपि विभन्यैव । अससृष्ट्यपि चादद्या ससृष्टो नान्यमातृन । सह- टिनस्तु संसृष्टी, सोदरस्य तु सोदर इत्युक्ते ॥ केवलाया पन्या एक ससृष्टले सैक 10 गृह्णीयात् । संसृष्टिनस्तु ससृष्टीत्युक्त ॥ संसृष्टयापि तया सहान्येषा रासृष्टिना समवाये त एव न सा ॥ तथा च ससृष्टिप्रक्रमे शवनारदौ । भ्रातृणामप्रना प्रेयाकञ्चिचे- पव्रजेत वा । विभजेरन्धन तस्य शेषाले स्त्रीधनविना ।। भरण चास्य कुरिन्स्त्री- मामाजीवनक्षयात् । रक्षन्ति शय्या भर्तुश्चेदाच्छिन्झुरितरासु तु ॥ या तस्य दुहिता तस्या पित्रशाद्धरण मतम् । आसस्काराद्धरेदाग परतो बिभृयात्पति । अत्र यथा 15 पस्य हविनिरुप्त पुरलाच द्रमा अभ्युदियात्रा प्रेधा तण्डुलान्निभनेदित्यत्र हविरभिन्न उदियादित्यनेनैव हवि प्रवृत्त्यवगमाभिर्वापाविक्क्षा तथा प्रक्रमादेव मरणप्रव्रज्यावि- भागादिषु ससृष्टिना कर्तृवावगमाजातृणामित्यविवक्षितम् ॥ यत्तु ससृष्टिप्रस्मे शह स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य भ्रातृगामि द्रव्य तदभावे पितरी हरैयाता ज्येष्ठा वा पत्नीति तद्येन पितृव्यभ्रातृपुत्रसापत्नभ्रात्रा सह ससर्गस्त मरणोत्तर ससृष्टिमरणे तदीयास सृ. टिमात्रादीना क्रमनियमार्यमिति मदन ॥ तत्राप्पादो माता तत पितेयपि स एवं ॥ ज्येष्ठा सयता ॥ पम्पभावे भगिनी ॥ तया च गृहसति ॥ या तस्य भगिनी सातु ततोऽश लब्धुमर्हति । अनपत्यस्य धर्मोऽयमभार्यापितृकस्य च ॥ केचिन्नु या तस्य दुहितति पेटु ।। दुहितृभगिन्योरभावेऽनन्तर सपिण्ड ||" 20 (मि.व्य.प.५९०१ वी.प.११.ध्यमा. कवि. (२) जी.दा०प०३४३ (१)न्य मा०, कवि, पी०५.२१३०१ भीकम्यतर्कालङ्कारभावार्यकृनजीमूनवाइनदायभागरीकार्या तु मनपुरुषचनाधिकारिकम पर दर्शिनः अपाय मृतावनाविकरमा प्रथम पु हाने पंचनदान प्रीत मृतापितरूपीमती पितामहकमपोषयौरनु परेण सह युगपदधिकार । प्रपौषपय नाभावे, पन्नी सा च प्रामभदाया मकरे सदभावे पितात वा ममागिता गती दारीररक्षार्थ भदाय मुमन । तथा । भरुनकारार्थ पथक. पिनाकिमपि कुर्वन न दुधनरस्तपाद विनिपुगीन । नदभावे दुहिता नर प्रथम कुमारी सदभाव वान्दमा तदभाचे पोडा सा पुषवनी सम्भाषितपुरा पो युगपदेशाधिकारण्यो बम्या विषया पापहीना नाधिकारिणी। बताया अभावे दो सदभार पिता नदभावे माना तरमा मानपा प्रथम मोदर नदभार वैमात्रय मृतस्य भासपनवे तु मादरमाविषये प्रथम मादर प्राधिकारी तदभारे परामोदर । वैमापमापरिषय प्रथम मयष्टोमाय नदभाव पार्ममटमाप । यदाद संयौं माय सोदरभामंगट तरा तावुभौ तुन्यादधिकारिणी। भानुगामभाय धातु पुत्र ! नमार प्रथम सोर. रापुत्र तदभावे वैमात्रेपानार समर्ग न मोदरतापमाविषये प्रथम गंगदमारामानमा मदमारे पासयटमोदरभानुपर मात्र पानपत्रमावविश्य पथर मगरेमा यशातार भने संघमारेय.

·दायविभाग :.. ५९ ॥ अथ स्त्रीधनम् ।। मन (४० ९ श्लो० १९४) । अध्यान्यध्यावहानिक दत्त च प्रीतिकर्मणि । मातृ- मातृपितृप्राप्त षड्विध स्त्रीधन स्मृप्तम् । पडिति न्यूनसङ्ख्या- स्त्रीधन सवेदाध। ध्यवच्छेदार्थम् । तेन (भ्य० श्लो०१४३) पितृमातृपतिभ्रातृदत्त- मध्यान्युपागतम् । आधिवेदनिकाद्य च स्त्रीधन परिकीर्तितमिति याज्ञवल्कीयमाद्यपदं । सगच्छते ॥ विष्णुश्चाधिकमाह । पितृमातृसुतभातृदत्तमध्यान्युपागतम् । आधिवे. दनिक बन्धुदत्त शुल्कान्वाधेयकमिति ॥ अध्यग्न्यादीन्याह कात्यायन । विवाहकाले यस्त्रीभ्यो दीयते बनिसन्निधौ । तदध्यमिकृत सद्धि स्त्रीधन परिकीर्तितम् ।। यत्पु- नर्लभते नारी नीयमाना पितुर्ग्रहात् । अध्यावहनिक नाम स्त्रीधन तदुदाहृतम् प्रीत्या दत्त तु यत्किञ्चिच्छश्वा वा श्वशुरेण वा । पादवन्दनिक चैव प्रीतिदत्त तदुच्यते ॥ 10 विवाहात्परतो यत्तु लब्ध भर्तृकुलास्त्रिया । अन्धाधेय तु तपोक्त यलब्ध स्वकुलात्तथा ॥ गृहोपस्करवाह्यानां दोह्याभरणकर्मणाम । मूल्य लब्ध तु यत्किञ्चिच्छुल्क तत्परिकी- तितम् ।। गृहोपस्करायलाभे तन्मूल्य कन्यादानकाले कन्याय दत्त तच्छुल्कमित्यर्थ ॥ आधिवेदनिक विवृणोति याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १४८) अधिविनस्त्रिये दद्यादा- धिवेदनिक समम् ।। नदन स्त्रीधन यासा दत्ते वधू प्रकल्पयेत् ।। अर्धमिति यावता-15 धिवेदनिकद्व्यसम भवति तावदित्यथ ॥ देवल ! भर्ना प्रतिश्रुत देयमृणवत्स्त्रीधन सुते ॥ प्रतिश्रुत स्त्रियै ।। स्त्रीभ्यो धनदाने विशेषमाह कात्यायन । पितृमातृपति- भ्रातृजातिभि स्त्रीधन स्त्रियै । यथाशक्या द्विसाहताहातन्य स्थावरांदृते ।। स्थावराति- रिक्त सहवदयपणावधि देयमिति मदन ।। व्यासोऽपि । दिसाहस्र परो दाय प्रामपुत्र । यदा न मोदरभातृपुत्रो समष्टो वैमात्रेयभानूपुत्रभ मरष्ट तदादी धानृवनुल्याधिकारिणी । धान धाभावे भातृपौत्र । दापि धान सादरामोदरक्रम ससर्गाससर्गनमश्च बोध्य । तदभावे पितृदोहित्र में च सोदरभागनीपुत्र तरभावे वैमात्रेयभगिनीपुत्रभ तदभावे पितु सहोदर । नदभावे पितु मात्रेय । तद भावे पितृमोदरपुषपितृवैमात्रेयपुत्रपितृसोदरपौत्रपितृगमात्रयपौत्राणा क्रमेणाधिकार । तदभावे पितामहदी हिप तत्रापि पितृमोदरभगिनीपुर वैमात्रयभगिनीपुत्रम वक्ष्यमाणप्रपितामहदीहिषाधिकारेउप्युवमा तदभावे पितामह सदभावे पितामही तदभावे पितामहमहोरदभ्रातृवैमात्रेयभ्रातृत पुत्रपौत्रमपितामहदौहिश क्रमे णाधिकारिण । एतावत्पर्य ताना धनिभोग्यपिण्डदातृणा त्वभावे धनिदेयपिण्डदातृणां मानुलादीनामधिकार स्तदभावेधनिमातृवत्रीयस्याधिकार तदभावे मानुलपुत्रपौधाणा क्रमेणाधिकार तदभावे चाधरतनसकुल्या मा धनिभोग्यलेपदातृणापतिषण तृपभूतिपरुषत्रयाणा क्रमेणाधिकार तदभावे पुनरू-वतनसल्यानां ध निदेयलेपदाणा वृद्धप्रपितामहादिसन्ततीनामामनिक्रमेणाधिकार तदभावे समानोदकानामधिकार: तेषाम भावे पाचार्यस्य वदभावे शियस्य तदभावे सहवेदाध्यायिब्रह्मपरिणोऽधिकार तदभाव कमामस्थसगोत्र समानपवरयो क्रमेणाधिकार | टकपर्यनाना सवधा सम्बधिनामभावे प्रामणधनवर्ज राजा गृह्णीयान् । बामणधनतु विद्यादिगुणयुक्ता ब्राह्मणा गृहीयु । एवं वानप्रस्थपन भ्रानवेनानुमतो उपरो वानप्रस्थ एक नीर्थसेवी गृहीयात् । तथा यतिधन सच्उिप्य नैठिकानमारिणो धनमायार्य उपकुवोणस्य तु ब्रह्मचारिणों धन पित्रादिलीयादिति सङ्केप ॥ (जी० दा०प० ३३९-३४२) (मि. व्य.५०६२१०२ वी०५०२१४ (1) मि. व्य.५.६२१०२ प०१क.वि. व्य. मा. (२) बी०प०४०१ कविय मा. (२) वी०प०२१५१०१.क.वि. प्य.मा. (१)ी०प०.२१४१.१ (1) बी०प०२१६१०१ (७) वी०१.२१५१.व्य. मा. पी. प. २१५ १०२.०विव्य.मा.

·5 ध्यवहारमयूखेः स्त्रिया देयो धनस्र्यच ॥ इदं च द्विसहस्रावधिकं दानं प्रतिवर्षम् ।। अनेकवर्षेधितो- अधिकमपि शक्ती स्थावरमपि च देयमित्यपि स एव ।। दायादवञ्चनेन दत्ते द्रव्ये धारणमानार्थ दत्ते च भूषणादी स्त्रीस्तत्व नास्तीत्याह कात्यायनः । तत्र सोपधि यदत्तं यच्च योगवशेन वा । पिना पारिभाषिकस्त्रीधन- भ्रात्राथ पत्या वान तत्स्त्रीधनमुच्यते' ।। शिल्पप्राप्ते पित्रादिभिन्न- स्वरूपम्। सख्यादिप्राप्तेऽपि स्त्रीधनवं नास्तीत्साह स एप । प्राप्तं शिल्पैस्तु यत्किचित्प्रीया चैव यदन्यतः। भर्तुः स्वाम्यं तदा तत्र शेपं तु स्त्रीधनं स्मृतम् । यत्तु भार्या पुत्रश्य दासश्वनिर्धनासर्व एवं ते । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्पैते तस्य तद्वन- मिति तदपि 'शिल्पाद्यनितधनपरम् ।। आधिवेदनिकादिष्वप्यस्वातन्त्यपरमिति तु 10 युक्तम् ।। अत एव मनु- (म०९ श्लो० १९९) । न निहरि स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाहहु. मध्यगात् । स्वकादपि च वित्ताद्धि स्वस्य भर्तुरनाज्ञयेति । निर्हारो व्ययः ।। कस्मिंश्चिद्धने स्वातन्त्यमाह कात्यायनः। उढया क्रन्यया साधं पत्युः पितृगृहेश्य- वा । भ्रातुः सकाशापित्रो; लन्धं सौदापिकं स्मृतम् ॥ सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणा सातल्यमिष्यते । यस्मात्तदानृशंस्यायं तैर्दत्तमुपजीवनम् ॥ सौदायिक सदा स्त्रीणां 15 स्वातल्यं परिकीर्तितम् । विक्रये चैव दाने च यथेष्ट स्थावरेष्वा ।। भर्तृदत्ते स्थावरे तु न स्वातन्त्यम् । भी प्रीतेन यदत्तं स्त्रिय तस्मिन्मृतेऽपि तत् । सा यथाकाममधीयाद्- द्याद्वा स्थावरादृत इति नारदोक्ते ॥ भर्बादीनां स्त्रीधने स्वातन्ल्याभावमाह स एव । ने भर्ता नैव च सुतो न पिता भ्रातरोन च । आदाने वा विसमें वा स्त्रीभने भदी- स्त्रीधने प्रभविष्णव. ॥ यदि कतरो येपास्त्रीधनं भक्षयलात् । नामस्वातन्त्यम् । सद्धिकं सदाप्यः स्यादण्डं चैव समामुयात् ।। तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत्पीतिपूर्वकम् । मूलमेव स दाप्य. स्थायदा सं धनवान् भवेत् ।। मनुः (म०८ श्लो० २९। अ०९ श्लो० २००) जीवन्तीनां तु तासा ये तदरेयु स्वबान्धवाः । ताञ्छि. प्याचौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः। पयो जीवति य. स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति त इति ॥ धृतो भर्नादिना तस्ये दत्तः स तया 25 धृत इत्यर्थः ।। देवलः । वृत्तिभरणं शुल्क लाभश्व स्त्रीधनं भवेत् । भोक्त्री च स्वय- मेवेदं पति हत्यनापदि ।। वृया मोक्षे च भोगे परिये दद्यात्स- तदपवाद प्रतिदाने विकल्प । वृद्धिकम्।पुत्रार्तिहरणे वापि स्त्रीधनं भोमर्हति॥ वृत्तिविना- य पिनादिदत्त धनम् । लामो वृद्धिः । मोशरत्यागो दानमिति (१) वी.प. २१५१.१.वि. (८) 'दमी ' इति माधये (९) वी०१.०१५१.२.प.मा.वि., (२) 'प्रय एवाधना स्मृता हाति वीरमित्रोदये (१०) मि. व्य.प. ६४.क.वि., (1) वी०५० २१४०३ (१०'वृद्धि' रिनिरनियन्दियोना पाटा, (५)यी.१.२१५१.१ 'नि' रिनिन मदनरलोका पाठ पनि (मि. व्य.प. ६२१.३.वी.प. २१५ परिमित्रोदये (मि. म्प.प.01.बी.प. २१५ (१३) बी.प. २१५१.क.लि.. 20 (२)बी०प०२१४.२.व्य. मा. . १०"म्प.मा.क.वि., प.प. मा.,क..

·स्त्रीधनप्रकरणम यावत् । पुत्रपद कुटुम्बोपलक्षकम् ॥ याज्ञवल्क्य ( व्य० श्लो० १४७ ) दुर्मिसे धर्मका च व्याधी सम्प्रतिरोधके । गृहीत स्त्रीधन भर्ता नाफामो दातुमर्हति ।। अत्र भर्तृपहणात्तद्विनेन दुर्भिक्षाद्यापद्यपि स्त्रीधन न ग्राह्यमित्युक्तम् । धर्मकार्यमा. वश्यकम् । सम्प्रतिरोधके बन्धने ॥वचिदकामो दद्यादित्याह देवल । अथ चेत्स द्वि- भार्य स्यान च ता भजते पुन ! प्रीन्या निसृष्टमपि च पतिर्दाप्यश्च सदलात् ।। 5 पासाच्छादनवामानामाच्छदो या योषित । तर स्वमाददीत स्त्री विभाग रिविधन. लदौ । रिक्थिन समाशादित्यर्य ॥ इदं साध्वीपरम् । दुष्टा तुन विभागमति ।। तया च स एव । अपकारक्रियायुक्ता निर्मादायनाशिका । व्यभिचाररता या च स्त्रीधन नच साईति ॥ स एव । यज्ञार्थ द्रव्यमुपन तस्माद्रव्य निमोजयेत् । स्यानेषु धर्मयुक्तेपु न स्वीमूर्खविमिषु ।। स्त्रीमरणोत्तरमन्दाधेयास्यतद्धनमहणेअधिकारिव्यवस्थामाह मनु (म० ९ श्लो० १९५ )। अन्वाधेय च यद्दत्त पत्या प्रीतेन चैव यत् । स्त्रीधनाभिकारिण। पस्यौ जीवति वृत्ताया प्रजायालदन भवेत् ।। प्रना विशिनष्टि स एव । ( अ० ९ श्लो० १९२) जनन्यां संस्थितायां तु राम सर्वे सहोदरा । भने- रन मातृक रिक्य भगिन्यश्च सनाभयं ।। या दुहित्राद्यभावेन पुत्राणामेव साहित्य-15 नाधिकार प्राप्तलत्र तत्साहित्यम् । यत्र तु कन्यानामेगाधिकार प्राप्तस्तत्र त साहि- स्यमनूयते । न तु कन्यापुरयो परस्परमप्राप्त साहित्य विधीयत इति मिनाक्षराशय ( व्य० ५०६३ १०२ ) ॥ परे खन्वाधेपभनुप्रीतिदत्तविपये कन्यापुत्रयोरपूर्व साहित्य 10 विधीयत इत्याहु ॥ 23 भगिनीपु विशेपमाह मनु । स्त्रीधन स्यादपत्याना दुहिता च तदशिनी । अपत्ता 20 चेत्समूदा तु लभते मानमात्र ॥ तदशिनी पुत्रसमाशिनी । अप्रत्ताऽविगहिता । तस्या सत्ते उदा मानमान फिश्चिमात्र लभत इत्यर्थ । अप्रत्तामा सधवाना भ्रातृसमोश । भगिन्यो बावे साधं विभनेरन् सभर्तृका इति कात्यापनोक्तः॥ दौहित्रीभ्योऽपि विञ्चिदेयम् । यालासा स्युर्दुहितरलासामपि यथाईत । मातामह्या धनाकिश्चिदेय प्रीतिपूर्वकमिति मनूक्त (भ०९ श्री. १९३) । यौतक बनूदानामेव न पुराणाम् ॥ तपाच स एव ।। मातुस्नु पौतक परयाक मारीभाग एव सं ॥ यौतक विग्रहादिरामये पया सहकाराने प्राप्त युतयोर्योतक मिति निपटूक्तेरिति मदन ॥ (१) बी.प. १५.क.लि. माधामाकरे कनिम्पार 1)ी...' मरमान लिम् । (१) मि.प.प.५.१..बी.ए.११. (.) मी.प. २१.३ प.की. (मि. प.प .7.14.4.11. (1) बी.प.११.२.क.पी. (मिप्य.प.५.क.बी. 10.प. २१६... ... .मा. गरमवारनमेलनहाय मनापर (१) बी.प.१11.17.मा.. निरनिदिन निभपने R. एनगरपानारस ·व्यवहारमयूखः अन्वाधेयभर्तृप्रीतिदत्तभिन्ने पूर्वोक्ने पारिभाषिके स्त्रीधने तु विशेषमा गौतम । स्त्रीधनं दुहितृणामप्रत्तानामप्रतिष्ठितानां चेति ॥ अप्रतिष्ठिता निर्धनाः ।। ब्राह्मणी कन्या तु सपत्नीमातुरपि धनं गृह्णीयादित्याह मनुः (अ० ९श्लो० १९८) । स्त्रि. यास्तु यद्भवद्वित्तं पित्रा दत्तं कथंचन ॥ ब्राह्मणी तदरेत्कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् ॥ 5 वाकारश्चार्य तेन विभज्येति लभ्यते ॥ ब्राह्मणीपदं समोत्तमजातिकन्योपलक्षकमिति केचित् ।। मानं तु तत्र चिन्यम् ।। दुहितृणामभावे दुहितृसन्ततिः ।। मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितृणा तदन्वय इति नार- दोक्तेः ।। भिन्नमातृकाणां दुहितृणां दौहिनाणां चानेकपितृकाणां तु पितृतो भाग- कल्पनेति न्यायेनांशकल्पना ।। यत्तु याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० १.१७) मातुर्दुहितरः 10 शेषमृणात्ताभ्य ऋतेऽन्वय इति तत्राप्यन्वयपदं कन्यासन्ततिपरमिति केचित् ।। परे तु दुहित्रभावे पुत्रा एव गृह्णीयुः नारदीये तदा मातुरेव परामर्शादित्याहुः । आचार- आदी चायं पक्षः ।। शेषमृणादिति ऋणसमं तब्यूनं वा पुत्रा एव गृहीयुरिति साम्प्रदापिकाः॥ दुहित्रादीनामभावे पुत्रपौत्राद्या गृह्णीयुः ।। दुहितृणामभावे तु रिक्यं पुत्रेषु तदन- 1B मिति कात्यायनोक्तेः अयं दुहित्रादीनां मातृधनाधिकारोभ्यान्यध्यावहनिकमित्या- दिपूर्वोक्तपारिभाषिकस्त्रीधन एव ।। मातृस्वामिकधनमात्रपरले परिभाषावैषर्थ्यम् ।। तेन स्त्रीधनं स्यादपस्यानाम् स्त्रीधनं दुहितृणामित्यादीनि पूर्वोक्तानि स्त्रीधन- पदवन्ति वृहस्पतिगौतमादिवचनानि पारिभाषिकपराण्येव ।। यानि तु स्त्रीधनपदा. भावेऽप्येकार्यकानि भजेरन्मातृकं रिक्थमित्यादीनि तान्यप्येतत्पराण्येव । एकमूलकल्प- 20 नालाघवात् ।। यत्तु विभजेरन्सुताः पित्रोरूचं रिक्यमृणं सममिति याज्ञवल्क्योक्तं तत्पारिभाषिकातिरिक्तविभागकर्तनादिलब्धपरम् । तेन पारिभाषिकातिरिकं मातृधनं दुहितृसने पुत्रादय एव लभेरन् ।। उभयविधसन्तसभावे तु पारिभाषिकस्त्रीधनं प्रकृत्य विशेषमाह याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० १४४ ) । अतीतायाममजासि बान्धवास्तदवायुः ।। विवाहभेदेन बान्धवव्यवस्थामाह स एव (व्य० श्लो० १४५) । अप्रजस्त्रीधनं भर्तुर्नामादिषु चतुर्वपि । दुहितृणां प्रसूता चेच्छेपेषु पितृगामि तत् ॥ भर्तुरभाव तत्कुले तस्याः प्रयासन्नो लभते पित्रभावे च पितृकुले तस्या. प्रत्यासम्मः । अन- न्तर सपिण्डायस्तस्य तस्य वनभोक्षित मनुमा ( १लो १८०) नृतीरू- पिताया एव प्रत्यासत्तेर्धनाधिकारितावच्छेदकलेनाभिधानात् ।। यत्तु मिताक्षरायाम 4 23 (मि.व्य.प. ६३१.१, वी.प.२१० १.१,क-वितव्य. मा. (२) मि. म्य. प०६३ १० २, वी.प. २१, १.२,क.वि., व्य. मा. (१)मि. प.प. ११.१६ की.प.११. १.१.क.पि.. (१) बी.प.१.१.१ (५) विज्ञानेश्वरादीनामयमेव पक्ष इट: कमलाक- रस्य त्वपर। (नरदेनेत्यर्थ । (७) वी.५.३१०१.क.वि.. (८) जी दाप०११. (९) वी.प.१८१.क.वि०, म्य. मा', ·स्त्रीधनप्रकरणम (०प०प०६३ पृ०१) भभावे तत्प्रसासम्भाना सपिण्डाना पित्रमावे च तत्प्रयास- भाना सपिण्डानामिति तत्रापि तेनास्या प्रत्यासन्नालप्रत्यासमास्तद्वारा तत्कुले प्रत्यासन्ना इति यावदित्येव व्याख्येयम् ।। ब्राह्मादिषु चतुर्वपीति विप्रपरम ।। तेषामेव तप्रति धर्म्यत्वात् ।। यस्य तु क्षत्रियादेगान्धर्वोऽपि धर्म्यस्तस्य तदूदाधनमपि भर्तुरेव ।। तया च मनु (अ०९श्लो० १९६।१९७) । ब्राह्मदैवार्षगाधर्वप्राजापत्येषु पद्धनम् । अतीतायामप्रजसि भर्तुरेव तदिष्यते ॥ यत्तस्यै स्यादन दत्त विवाहेष्वामुरादिपु । अतीतायामप्रजसि मातापित्रोस्तदिष्यते ॥ ब्राह्मादिविवाहेषु भर्तुरभाव आसुरादिषु च पित्रोरभाव पारिभाषिकस्त्रीधनेअधिका- रिण आह बृहस्पति । मातृतसा मातुलानी पितृव्यस्त्री पितृभसा । श्वश्रू पूर्वज- पत्नी च मातृतुल्या प्रकीर्तिता ॥ यदासामोरसो न स्यात्सुतो दौहित्र एव वा 110 तत्सुतो वा धन तासा स्वस्त्रीयाद्या समाप्नुयु ।। दुहितृदौहित्र्योरप्यभावोऽत्र बोध्य । तदभाव एवौरसदौहित्रयोरधिकारात् ॥ आमुरादिविहेषु बन्धुदत्तेषु कात्यापन । बधुदत्त तु बधूनामभावे पुत्रगामि तत् ।। शुल्कविषये तु गौतम । भगिनीशुल्क सोदाणामूर्ध्व मातुरिति ।। यत्तु शङ्क। शुल्क च स्वपोटेति तद्विवाहात्माहताया बोध्यम् ।। अत्र विशेपमाह याज्ञवल्क्य (ध्य० श्लो० १५६) । मृतापां दतमादद्यात्परिशोम्पोभपव्ययम् ॥ पूर्व दत्त शुल्क मृतायो कन्यायां स्वस्य तस्या पितुश्च व्ययादवशिष्ट भर्ता गृह्णीयादित्यर्थ । कचि. विशेषमाह पौधापन || रिक्थ मृताया कन्याया गृहीयु सोदरा समम् । तदभावे तु तन्मातुस्तदभावे पितुर्भवेदिति ।। इद विवाहापातापा वाग्दानकालीनमातामहा- 20 दिदत्तालबारादिविषयमिति साम्प्रदायिका ।। . ॥ अथानशा ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १४०) । यीबोऽय पतितलन पगुरुन्मत्तको मड । अन्धोऽचिकित्स्यरोगध भर्तव्या स्युनिरशको | तज्ज पतितोत्पन्न | विभागोत्तरमौषधादिना पुस्त्वादियुक्तास्वा लभन्त एव विभक्तोत्पन्नवत् ॥ मनु | 25 (अ०९ श्लो० २०१)।.अनशी लीवपतितो जायन्धवधिरौ तवा । उन्मतनडमू काश्च ये च केचिभिरिन्द्रियाँ ॥ निरिन्द्रिया प्राणादिरहिता ॥ नारद । पितृदिट पतित पण्डो पश्च स्यादपयात्रित । औरसा अपि नैतेदश लभेरन क्षेत्रना कुत । दीर्घतीवामपमस्ता ये नदीमत्तपाव । भर्तव्या स्यु कुलस्पैते तपुत्रास्वाभा. (1) वी०प०११११०१०वि० प. मा. (२) बी०१.२१९१.२ क०वि००मा. (मि.म्प०५०५१.१.वी०प०१९ १०१.०वि० म्य: मा. *(१)प. मा. (१)का प.मा.वी.प. २१११ (३) बी०प०१.१.विमामा. ().4-२११०२ कम्प. मा. .

·- व्यवहारमयूपः गिनः॥ अपयात्रितः राजद्रोहाद्यपराधेन बन्धुभिर्घटस्फोटादिना बहिष्कृत इति मदनः। व्यवसायाय नावादिना समुद्रमध्ये दीपान्तरंगन्तेति तु युक्तम् । द्विजस्यान्धी तु नौ- यातुः शोधितस्याप्यसङ्घहै इति तस्य कली संसर्गनिषेधात् । राजद्रोहादी घटसोट- बहिष्कारयोरविधानाच । शालिखिती । अपयात्रिते रिक्यपिण्डोदकानि व्यावर्त- 5न्त इति ॥ वसिष्ठः । अनंशास्वाश्रमान्तरगता इनि ॥ नैष्ठिकब्रह्मचारिवानप्रस्थपत- य इत्यर्थः । कात्यायनः । अक्रमोटामुतश्चैव सगोनाद्यश्व जायते । प्रव्रज्यावसित- श्थैव न रिक्यं तेपु कहिं चित् ।। सगोत्रादिति सगोत्रेणोढायां तस्माजात इत्यर्थः । अक्रमोढासुनः क्षेननकानीनादिरिति केचित् ।। ज्येष्ठायां कन्यायामपरिणीतायां क- निष्ठा कृतविवाहा चेत्तदा ते द्वे अपि अक्रमोढाशब्देनोच्यते इति तु युक्तम् ॥ तस्य 10 पितृसवर्णत्वेऽशभाक्तमाह स एव ॥ अक्रमोढासुतस्त्वृक्यी सवर्णश्च यदा पितु । अस- वांप्रसूतश्च क्रमोढाया च यो भवेन् । प्रतिलोमप्रसूतायां भाप्युत्पन्नः पुत्रो मांश- भार ॥ तथा च स एव । प्रतिलोमप्रसूनायास्तस्पाः पुनो न रिक्थभार । पासा- च्छादनमत्यन्तं देयं तद्वन्धुभिर्मतमिति ।। गुणवत्पुत्रान्तरससे दुर्वृत्तस्यांशानहतामाह मनु (अ० ९ श्लो० २१४) । सर्व 15 एव विकर्मस्था नाईन्ति' भ्रातरो धनमिति ॥ वृहस्पतिः । सवर्णाजोप्यगुणवान्नाई स्यास्पैतृके धने । तत्पिण्डदाः श्रोत्रिया ये तेषां तत्तु विधीयते ।। उत्तमधिमणेभ्यः पितरं प्रायते सुनः । अतस्तु विपरीतेन तेन नास्ति प्रयोजनम् ॥ एते चानंशा रिक्यपाहिभिर्यावज्जीवं पोषणीयाः। सर्वेषामपि तु न्याय्यं दातुं शत्या मनीषिभिः। यासाच्छादनमत्यन्तं पतितो ददद्भवेदिति मनूक्ते. (अ० ९ श्लोक 20 २०२) ।। अत्यन्नं पावजीवम् । भर्तव्यास्ते निरंशका इति पूर्वोक्तयाज्ञवल्क्योक्तेश्च।। आश्रमान्तरगतपतिततत्पुवास्तु न भर्तव्याः । तथा च वसिष्ठः । अनंशाम्बाश्रमा. न्तरगता लीवोन्मत्तपतिताश्च ।। भरणं फ्लीबोन्मत्तानामिति ॥ अत्र द्वयोर्भरणे श्रवण. मितरयो परिसङ्ख्मार्यम् ॥ देवल. । मृते पितरि न लीवकुम्युन्मत्तनडान्धका । पतितलदपन्यं च लिङ्गी दायाशभागिन ॥ तेषां पतितवज्र्येभ्यो भक्तवस्त्रं प्रदीयते ।। 25 लिझी निषिद्धलिङ्गधारी ॥ बौधायन. । अतीतव्यवहारान्यासाच्छादनैर्बिभृयु- रन्धजडल्लीबव्यसनिव्याधितांश्वाकर्मिण पतिततज्जवर्जमिति ॥ सन्यासच्युततत्पु. त्रावपि न भरणीयाविति मदनादय ॥ अनंशपुत्रास्तु निर्दोषा भागं लभन्त एव ।। तेषामेवोरसा पुत्रा भागहारिणो न तु पतितस्य पतनीये कर्मणि कृतेऽनन्तरोत्पन्ना प्रतिलोमासु स्त्रीषूपन्नाश्चाभागि- (१) वी.१०२२११.२,क वि०,व्य.मा. (२) हेमाद्वाशदित्यपुराण इन्युपक्रम्य निर्णय- सिन्धावुपन्यस्तम (परि ३ पूर्ण प.६२ ०२) (३) क- वि., वीरमियोदये त्वापस्तम्ब उत्यूपकम्य'अवपावितस्य रिस्थपिण्डोद- प०२२२ पृ०१ (1) मि. व्य. प. ६१ पृ. २, वी०१०२२१ पृ०२,कादि०,व्या मार (५) वी०प०२२२१०१०वि० व्य.मा.. (६) वी०प० २२२ पृ.१, कवि.. (6) वी.प. २२११.०, क. वि. (4) क.वि. .

·ऋणादानम् नस्तत्पुत्रा पैतामहेऽप्यर्थ इति विष्णूक्ते औरसा क्षेत्रनास्तेषां निर्दोषा भागहा- रिण इति याज्ञवल्क्योलेश्च (व्य० श्लो० ३४१) ।। तत्कन्यासु पत्नीषु च विशेषमाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १४२६१४२) । सु ताश्वेषा प्रभतम्या यावदै भर्तृसात्कृता । अपुत्रा योषितश्चैषा भर्तव्या साधुवृत्तय । निर्वास्या व्यभिचारिण्य प्रतिकूलास्तथैव च ।। व्यभिचार बहिनिष्कासनमपोषण च। 5 पातिकूल्ये बहिनिष्कासनमेव । भरण तु कार्यमेवेति मदनादय !! ॥ इति दायविभाग ।। मरणादानमा ॥ अथ ऋणादानम् तत्र धनिकस्य प्रयोगप्रकारमाह बृहस्पति | परिपूर्ण गृहीलाधि बध वा साधुलमकम् ! लेख्यारूढ साक्षिमा ऋण दद्याद्वनी सदा ।। 10 पावत्तावकमृण न शोध्यते तावदेतगृहक्षेत्रादेर्दानविक्रयाधिकर. णाद्यह न करिष्यामीति निर्ष धो बध । लपक प्रतिभू .॥ स एव । कुत्सिता सीदतश्चैव निर्विश? प्रगृह्यते । चतुर्गुण घाटगुण कुसीदाख्पमत स्मृतम् ।। कात्यायन । ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका सम्प्रकल्पिता । आपत्कालकता नित्य दातव्या कारिता तु सा प्रतिकाल ददायेव शिखावृद्धिस्तु सा स्मृतेति । प्रतिकाल ।। प्रतिदिन प्रतिमास प्रतिवर्ष चेत्यर्थ ।। याज्ञवल्क्य (प० श्लो० ३७)। अशी तिभागो वृद्धि स्पा मासि मासि सबके । वर्णक्रमाच्छत नत्र वृद्धि । द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्ययों । अन्यथा :बन्धके ।। व्यास । स- बन्धे भाग आशीत पाटो भाग सलमके ( निराधाने द्विकशत मासलाभ उदाहतं ।। याज्ञवल्क्य (०५० श्लो० ३८) ! कान्तारगास्तुदशक सामुद्रा विशक शतम् । दारि-20 युत्तरवाक्यस्यस्पानुषण । ददुर्ग सकृता वृद्धि सर्वे सर्वासु जातिविति । विष्णु । यो गृहीला ऋण सौ श्वो दास्यामीति सामकम । न दद्यालोभत पश्चातहिनादृद्धि- मामुयात् ।। याचिते वृद्धिमाह कात्यायन । यो याचितकमादाय तमदला दिश बजेत् । ऊधं सवत्सरात्तस्य तद्धन वृद्धिमामुयात् ।। कृलोदारमदत्वा यो याचितस्तु दिश व्रजेत् । ऊ मासनयात्तस्य तद्धन वृद्धिमानुयात् ।। स्वदेशेऽवस्थितो यस्तु न दद्या 25 द्याचित क्वचित् । त ततो कारिता वृद्धिमनिच्छन्त च दापयेत् ॥ नारद । न वृद्धि पीतिदत्तानास्सादनाकारिता कचित् । अनाकारितमप्यूचं वत्सरार्धाद्विर्धते ॥ कात्या. यन । प्रीतिदत्त न वर्धेत यावन्न प्रतियाचितम् । पाच्यमानमदत्त चेद्वर्धते पञ्चक शतम्। पृपय गृहोला यो मूल्यमदत्व दिश व्रजेत् । ऋतुत्रपरपोपरिष्टात्तदन वृद्धि (१) दी.१.२२५१.२ कवि० व्य.मा. (बी०प० ९१ १०२, कवि,म० मा. (२) वी०प०२२२१०१ क०वि० श्य-मा (९) वी.प.१५.१ क.वि. व्य.मा. (1) वी०प०९.१०१ कवि० च्य.मा. (b) मि.व्य.प.१८१.१वी... (१)बी०५०.११०१०वि० १.वि. व्य. मा. .

·ध्यवहारमयूखः मामुयात् ।। निक्षिप्तं वृद्धिशेपं च क्रय विक्रयमेव च । याच्यमानमदत्तं चैवर्धते पञ्चकं शतम् ॥ नारदः । पण्यमूल्यं सुतिासो दण्डो यश्च प्रकल्पितः । वृथादा- नाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः ॥ आक्षिकोक्षक्रीडासम्बन्धी । अविवक्षिता अपरि- भापिताः । यानवल्क्यः (व्य० श्लो० ४४) । दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यत्सक 5 धनम् । मध्यस्थस्थापितं तस्याद्वर्धते न ततः परम् ॥ वृहस्पतिः। हिरण्पे द्विगुणा वृद्धिस्त्रिगुणा वस्त्र कुप्यके । धान्ये चतुर्गुणा प्रोक्ता शदवाह्यलयेषु । शदा पुष्प मूलफलादिः । वाह्यो बलीवर्दादिः । लवो मेपार्णाचमरीकेशादिः । यत्तु मनुः (अ० ८ श्लो० १५१) धान्ये शदे लवे वाह्ये नातिकामति पञ्चतामिति तपाहु- प्यादिनिषेधपरम् ।। कात्यायनः। मणिमुक्ताप्रवालानां सुवर्णरजतस्य च । निष्ठ- 10ति द्विगुणा वृद्धिः फलकैटाविकप तु ॥ कैट कीटप्रभवं पट्टदुकूलतसरीवस्त्रादि ।। वसिष्ठः । ताम्रायःकांस्परीनीनां वपुणः मीसकस्य च । त्रिगुणा तिष्ठतो वृद्धिः कालाचिरकृतस्य । ॥ व्यास । शाककार्पासबीजेपु षड्गुणा परिकीर्तिता । कात्या- यनः। तैलानां चैव सर्वेषां मद्यानामय सापाम् । वृद्विरष्टगुणा शेपा गुडस्प लव- णस्य तु ॥ विष्णुः । हिरण्यस्य द्विगुणा वृद्धिस्त्रिगुणा वस्त्रस्य धान्यस्य चतुर्गुणा, 15 रसस्याष्टगुणा सन्ततिः स्त्रीपशूनामिति पुष्पमूलफलानि च तुलाधृतमष्टगुणमिति ।। नारदः । ऋणानां सार्वभौमोऽयं विधिवृद्धिकरःस्मृतः।देशाचारस्थितिस्त्वन्या यथर्ण- मवतिष्ठते" || सार्वभौमा सार्वत्रिकः । इदं च द्वैगुण्यादि सकृत्प्रयोग एव ।। कालान्तरे- ण पुरुषान्तरेण तत्रैव रेकसेकादिना वा प्रयोगान्तरे तु परमवृद्वेरप्पाधिका भवति । तया च मनुः (अ० ८ श्लो० १५२) । कुसीदवृद्धिद्वैगुण्यं मायेति सकृदाहिती ॥ 20 एकप्रयोगमध्येन्तरान्तरा गृह्यमाणेऽपिपरमवृदेरप्याधिक्पमिति साम्प्रदायिका विज्ञाने- श्वरादयः (मि० व्य० १० १८ पृ० २)। अयाधिविधि ।। वृहम्पतिः । आधिर्बन्धः समाख्यातः स च प्रोक्तश्चतुर्विधः । जगम स्थावर श्चैव गोप्यो भोग्यस्तथैव च ॥ नारदः । अधि- पाधि । क्रियत इत्याधिः स विज्ञेयो विलक्षण । कृतकालोपनेयश्च याव- तद्वंदा । योद्यतस्तयाँ । हारीत || बन्धं यया स्थापितं स्यात्तथैव परिपा- लयेत् । अन्यथा नश्यते लाभो मूलं नश्येयतिकमात् ।। व्यतिकमे आधिनाशः।। याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० ५९) गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारेश्य हापित 'इति ।। 25 (1) बी०५०९६ पृ.१०वि०,व्य० मा. (२)मि व्य.प.१८ पृ.१, दीप. ९५ १.२,कवि, व्य. मा.. (३) वी.प.९४.१,क.वि.व्य.मा. (४) वी.प. ९२१०१, कवि.. (१) दी.प. ९२१.१,क.वि.,व्य मा, मिक व्य.प.१८१०२ (६) वी. ५.९२१.२, क.वि. (1) दी. प. ९२१.२, कवि,न्य मा. (८) 'क्षी' इति पाटो वीरमित्रोदयादिए (९) वी०६० ९२ १.१.व्य. मा. (१०) वी.प.९२ पृ.२ (११)मि०व्य०५०१८१०२,वी०प०९२१०२. (१२) वी०प०९४०१ (१६) मि. व्य.प.२४ १.१.वी. प.९४१. २, क.वि., व्य. मा. (१४) वी०५.९४१०२, व.वि.व्य. मा. (१५) दी०प०९५ १०१,क.वि.

·नदपवाद । ऋणादानम् हापिते उपकाराक्षमता नीत इत्यर्थः ॥ कात्यायन. । अकाममननुमातमाधि यः कर्म कारयेत् । भोक्ता कीफलं दाप्यो वृद्धि वा न लभेत सः ।। भारिभोगे। कर्म कारयेदुपयुजीत । कर्मफलं भाटकम् ॥ पानवल्क्यः (व्य० श्लो०५९)निटो देयो विनष्ट श्वेदेवराजकृतांदृते ॥ नष्टो विकृति गतः पूर्ववत् कृन्वा देय ।। गृहस्पनि । भुक्ते खसारतां प्राप्ने मूलहानिःप्रमा- 5 भाभिनाशे मूल्यदानम्। यते ॥ आधर्विनाशे तन्मूल्यं दातव्यमित्याह व्यासः । यही तृदोषामष्टवन्धो हेमादिको भवेत् । ऋणं सलाभं संगोध्य तन्मूल्यं दापपेनी ।। नारद । विनष्टे मूलनाश स्यादेवराजकतादृते ।। मनु ( अ० ८ श्लो० १४४) । मूल्येन तोपयेचनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत् ।। गृहस्पति । दैवराजोपघातेन यत्राधि- नाशमानुयात् । तत्राधि दापपेद्दद्यान्सोदयं वा धनं ऋणी ।। 10 व्यास । देवराजोपघाते तु न दोषो धनिन. कचित् ॥ कात्यायनः । न चेदनिकदोषेण निपतेता प्रियेत वा । आधिमन्यं स दाप्प स्या. दृणान्मुच्येत नणिर्क | यानवन्दयोऽपि (प० श्लो. १०) । आधेः सीकरणा. सिद्धीररुपमाणोऽप्यसारता । यातभेदम्प आधेयो धनभाग्वा धनी भवेत् ॥ नारदः । आधिस्तु द्विविध. प्रोक्तो जामः स्थावरम्नथा । सिदिरस्योभपस्यापि भागो यद्यस्लि15 नान्यथों । वसिष्ठोऽपि । तुल्यकाले निसृष्टाना लेख्यानामाधिकर्मणि । पेन भुक्त भवेन्पूर्व तस्यापिलवत्तरें ॥ स एव । यद्यदिवसे तो तु भोक्नुकामावुपागती। विभज्याधि रामाला भोक्तव्य इति निश्चयं ॥ कान्यापन.। आधिमेकं दयोर्यस्तु कुत्तं प्रति पद्धवेन् । तयो पूर्वकृत पाह्य तत्कर्ता चौरदण्डभार ॥ याज्ञवल्वप (व्य० श्लो०५८) । आधि प्रणश्पेद्विगुणे धने यदि न मोच्यते । काले कालकतो नफलभोग्यो न नश्पति ।। गृहम्पनि.। हिरण्ये द्विगुणी- नासहिमोती। भूते पूणे काले धृतावधी । बन्धकस्य धनी स्वामी द्विरातार प्रतीक्ष्प तुं । व्यास । गोप्याधिर्विगुणादूर्भ कृतकाल कनावये । आवेदपिन्चणिकुले भोक्तग्यलदनन्तरम् ॥ मृहस्पतिः। हिरण्पे द्विगुणीभूते मृते नटेग्यमणिके । द्रव्यं तदीय सहष विशीणीत रासाधिम् ॥ यानरन्वय (व्य० सी० ११)123 चरितबन्धककृतं सवृदया दापपेदनम् । रायद्वारकृतं द्रव्यं निगुणं प्रतिदापयेत् ।। धनिक विश्वागेनाल्पद्रव्यार्थमतिरहुमूल्य स्थापित भेदृणिकरिभासेन वायम्पमूल्गोपि बद्रव्यायं स्थापित भेवरितबन्धकम् ।। अया चरित गातानादिपुष्पमाधीकृतं चरिचरन्धकम् ॥ एतदुभयविधमपि चरिचय दिगुणीभूने पि द्रव्ये न नश्पति । दिगुणीभूतमपि द्रव्यमेव देय नाधिनाश इति । सत्यारात तदपि हिगुणीभूमे 39 ()ी....,.मा. ८)दी.....मया. (1)ी.... (1)ी.......... (1)......नि.मा. (1)ी...1 .....न. मा. (म.प.प. ....।

·३८ व्यवहारमयूख द्रव्ये न नश्यतीत्यर्थ || स एव (व्य० श्लो०६२।६३) । उपस्थितस्य मोक्तव्य आधि लेनोऽन्यथा भवेत् । प्रयोगके ऽसति सन कुलेन्यस्याधिमानुपात् । तत्कालकृत- मूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिक || उत्तमणेऽसन्निहिते तस्य कुले ऽन्यस्य हस्ते सवृद्धिक धन दत्साधिाह्य । आधिविक्रयेण तु धनदित्सायो तत्काल मूल्यं कृला वृद्धिरहित 5 स्याप्य इत्यर्थ ॥ वृहस्पति । क्षेत्रादिक यदा भुक्तमुत्पन्नमधिक तत.। मूलोदय प्रविष्ट चेत्तदाधि प्रामुयादृणी ॥ याज्ञवल्क्य (य० श्लो० ६४) । यदा तु द्विगुणी भूतमृणमाधोतदा खलु । मोच्य आधिस्तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धेने ।। अथ प्रतिभू ॥ तत्रैविध्यमाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ५३) । दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्य विधीयते । प्रत्यय समीचीनोऽयमित्युक्त्वा विश्वासोत्पादनम् ॥ वृह- ० स्पतिस्तु चातुर्विध्यमाह । आहेको दर्शयामीति साधुरित्यपरोऽब्रवीत् । दाताहमेत- विणमर्पयामीति चापर.॥ अर्पयामि दापयिष्यामीत्यर्थ | कात्यायन नष्टस्यान्वेषणार्थ तु देय पक्षत्रप परम् । यद्यसौ दर्शयेत्तत्र मोक्तन्य प्रतिभूभवेत् ।। पक्षनयमित्युप. लक्षणम् । यावान्कालोऽपेक्षितस्तावन्त दद्यादित्यर्थ | कात्यायन । दर्शनप्रतिभूर्यस्त देशे काले न दर्शयेत् । निबन्धमावहेत्तत्र देवराजकृतादृते । निबन्धमावहेद्धानिक- 15 द्रव्य दद्यात् ।। वृहस्पति । आदौ तु वितथे दाप्यो तत्कालावदित धनम् । उत्तरो तु विसवादे तो विना तत्सुती तां ॥ कात्यायन । प्रातिभाव्यागत पोर्दातव्य न तु तत्कचित् । पुत्रेणापि सम देयमृण सर्वत्र पैतृकम् ॥ व्यासोऽपि । ऋण पैता. मह पौत्र प्रातिभाव्यागत सुत । सम दद्यात्तत्सुतौ तु न दाप्याविति निश्वर्यः ।। पैतामह मृण पौनो मूलमात्र दद्यात्मातिभाव्यागतं सुतोपि मूलमात्र दद्यात् ॥ इद तु द्रव्यमगृहीबा प्रातिभाव्यागीकारे । द्रव्यग्रहणे प्राति- प्रतिभूतपुत्रादिभिः भाष्यानीकारे तु पुत्रपौत्राभ्यामपि रावृद्धिक देयम् ।। तथाच कात्यायन । गृहीला बधक यत्र दर्शनेऽस्य स्थिती भवेत् । विना पितृधनात्तस्मादाप्य स्यात्तदृण सुतं ॥ याज्ञवल्क्य ( व्य० श्लो० ५५)। बहव स्युर्यदि स्वाशेर्दा प्रतिभुवो धनम् । एकच्छायाश्रितेवेषु धनिकस्य पयार- 25 चिं॥ अहमेव सर्वं दास्यामीति प्रत्येक प्रतिज्ञा एकच्छाया तामाश्रितेवापनेषु धनिकेच्छया य कश्चिद्दद्यात् । अशैर्दास्यामीति प्रतिज्ञा पहुए मतिभूकेन तु तथा देयमित्यर्थ ) कात्यायन | एकच्छापामविष्टाना दानम्। दाप्यो यस्तत्र दृश्यते । प्रोपिते तत्सुत सर्व पित्रद्यानु मृते सुतं ॥ पिवशापिनशानुसारेण ॥ याज्ञवल्क्योऽपि (व्य० श्लो०५६) प्रतिभूपिनो 20 कंणदाने। (वी.प.९८१०२ कावि., न्य.मा. (२) वी.प.९९१.१क.वि.व्य.मा. (७) वी.प. ९९१.९ के.वि. व्य. मा। (४) मि.म्प.प.२४ १.१दी.प.१.. १.क.मि. व्य. मा. (५) बी०प०१.१.१ (१) बी.प.१.१.दिप मा. (0) वी०प०१.०१.२ क... (मि. म्य. प. २११०१ वी प.१.१ १.१.पि. प. मा. (१) पी.प.क.वि. प. मा. (10)मि. व्य.प.११.१.१.१.१. 7.मि. मा. .

·ऋणादानम मणय हणपकार। यत्तु प्रकाश धनिना धनम | द्विगुण प्रतिदातव्य ऋणिकैस्तस्य तद्भवेत् ॥ धृहस्स मनिभुव माणिकन ति । प्रातिभाव्य तु यो दद्यापीडित प्रतिभावित । त्रिप मानदानम्। क्षा परत सोय द्विगुण ल धुमर्हति ।। अथोत्तमर्णस्यर्णग्रहणप्रकार || बृहस्पति । प्रतिपन्नमृण दाप्यः सामादिभिक पक्रम 1 धर्मोपधिबला कारैर्गृहसरोधनेन च । प्रतिपसमय 5 उत्तमर्णस्य मर्णनाङ्गीकृतम् | उपक्रमरुपायै ॥ ता िववृणोति स एव । सुहृत्सुबधुरादिष्टै सामोक्यानुगमेन च । प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एष उदाहत ॥ छनना याचित चार्थमानीय ऋणिकाद्वनी । अवाहि तादि समृह्य दाप्यते यत्र सोपधि ।। बदास्वगृहमानीय ताडनाद्यैरपक्रमै । ऋणि को दाप्यते यत्र बलात्कार स उच्यते ।। पुत्रदारपशू बढ्दा कृला द्वारोपवेशनम् । 10 यर्णिको दाप्यतेऽर्थं तदाचरितमुच्यते || अनुगमोऽनुसरणम् । प्राय प्रार्थना ! अ वाहितम यस्मै दापितु दत्तमलसारादि ॥ धर्माद्युपायाना नियममाह कात्यापन । राजान स्वामिन विप्र सान्वेनैव प्रदापयेत् । रिक्यिन सुहृद वापि छलेनैव प्रदाप येत ।। वणिज कर्षकाश्चैव शिल्पिनश्यामवीदृगु । देशाचारेण दाप्याः स्युर्दुष्टा स पीड्य दापयेत् । स एव । धार्पोऽवरुद्धस्त्वृणिक प्रकाश जनससदि । यावद्दद्या 15 तदादेय देशाचारस्थितिर्यथा ।। अवरुद्धस्य विण्मूत्रशङ्कायामवरोधन निषेधयति स एव ।। विण्मूत्रशका यत्र स्याद्धार्यमाणस्य देहिन । पृष्ठतश्चानुगन्तव्यो निबंध वा समु सृजेत् ॥ निबधं स्वप्रतिनिधिभूत पुत्रादिकम् ॥ अवरुदो दर्शनप्रतिभुव गृहीत्वा भोक्तु मोक्तव्य इत्याह स एव ॥ स कृतप्रतिभूश्चैव मोक्तव्य स्यादिने दिने। आहारकाले रात्री च निबधे प्रतिभू स्थित ॥ यो दर्शनप्रतिभुवं नाधिगच्छेन्न वा 0 श्रयेत् । स चारके निरोद्धव्य स्याप्यो वाऽऽवेद्य रक्षिण ॥ न चारके निरोद्धव्य आर्य प्रात्यपिक शुचि । सोनिबध प्रमोक्तव्यो निबद्ध शपयेन वा ॥ न वाश्रपेन दद्यात् । चारके कारागारे । रक्षिणो रक्षकानावेद्य स्थाप्य । प्रात्ययिको विश्वास्य ॥ बृहस्पति । पूर्णावधी हा तलाभमृणमुद्राहयेदनी । कारयेद्वा मणी लेख्य चक्र द्विव्यवस्थयाँ ।। पूर्णावधी द्वैगुण्यादिके जाते । अत एव शान्तलाभतोपपद्यते । धनी 25 ऋणमुद्राहयेत् गृह्णीयात् । वृद्धिमपि मूले प्रक्षिप्य तस्यापि वृद्धिकरण चक्रवृद्धि ॥ नारद । अथ शक्तिविहीन स्यादृणी कालविपर्ययात । शत्यपेक्षमृण दाप्य काले काले यथोदयम् ।। मनु (अ०८ श्लो० १७७)। कर्मणापि सम कुर्यादनिकस्पाधम णिक । रामोपकृष्टनातिश्च दद्याच्छेयास्तु तच्छनै । यत्तु याज्ञवल्क्य (व्य० श्लोक . (१) वी प २०१? २ क०वि० व्यमा. (२) वी०प०१.१.१ का कि (३)बी०५०१०३१०१०वि० न्य० मा० (१) यी०५.१०३१ (१) वी.प. २०३१०२ (६) वी प.१०३१.२ कवि. सोनि पद कम्पो निबद्ध गपन पाइने धीरमित्रोदये से निवन्ध प्रमोनभ्यो निय यापचन वा इनि कमाको .(०)ी 10102.1कत्रि. (०) वी०प०१०४१०२ वि. (१)बी. २०४०२ म्य. १०१९१.२ ·व्यवहारमयूख ४३) हीनजाति परिक्षीणमृणायं कर्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीण शनैर्दाप्यो ययो दयमिति । तत्र ब्राह्मणपदमुत्कृष्ट नातितरम्।। स एव (व्य० श्लो० ४०)। प्रपन्न साध- यन्नयं न वाच्यो नृपतेर्भवेत् | साध्यमांनो नृप गच्छन् दण्ड्यो दाप्यश्व तदनम् ।। बृहस्पति । प्रतिपन्नस्य धर्मोऽय व्यपलापी तु ससदि। लेख्येन साक्षिभिर्वापि भावयिबा 5 प्रदाप्यते ।। न रोद्धव्य क्रियावादी सन्दिग्धेय कयञ्चन । आसेधयस्वनाध्य दण्ड्यो भवति धर्म । आसधोराजाज्ञयावरोध ॥ स एव । प्रदातव्य यद्भवति न्यायतस्तद्ददाम्प हम् । एव यत्रर्णिको ब्रूते क्रियावादी स उच्यते ॥ कात्यायन । पीडयेत्तु धनी यत्र ऋणिक न्यायवादिनम् । तस्मादर्यात्स हीयेत तत्सम चाप्नुयादममें । वृहस्पति । अना- वेद्य तु राजे य सन्दिग्धेऽर्थे प्रवर्तते । प्रसह्य स विनेय स्यात्स चाप्यों न सिध्यति ।। 10 यम । ऋणिक सधनो यस्तु दौरास्यान्न प्रयच्छति । राज्ञा दापयितव्य स्याद्गृहीबा द्विगुण तत ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ४२) । राज्ञाऽधमणिको दाप्य साधि तादशक शतम् ।। पञ्चक च शत दाप्य प्राप्तार्थो झुत्तमणिकं ।। दशक दशोत्त रम् । दशाशो विशाशश्वेयर्य । तत्रैतावशो राज्ञोऽन्यदुत्तमर्णस्येति भाव || दहा- कग्रहण निर्धनिकपरम् ॥ सधने तु विशेषमाह नारद । ऋणिक सधनो यस्तु 15 दौराम्पान प्रयच्छति । राज्ञा दापपितव्य स्याहीखाश तु विदशकम् ।। शतप्रति विशतिरित्यर्य ॥ अनेकोत्तमर्णाना युगपदुपस्थितो क्रममाह याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ४१" गृहीतानुक्रमादाप्यो धनिनामधणिक | दत्ता तु ब्राह्मणापैर ऋणदाने कम। नृपतेस्तदनन्तरम् ॥ विवादरत्नाकरे कात्यायन । नानर्ण- 20 समवाये तु यद्यत्पूर्वकृत भवेत् । तत्तदेवायतो देय राज्ञ श्रोत्रियतोऽनु च ।। एकाहे लिखित यत्र तत्र कुर्यादृण समम् । ग्रहण रक्षग लाभमन्यथा तु यथाक्रमम् ॥ यस्य द्रव्येण यत्पण्य साधित यो विभावयेत् । तव्यमृणिकेनैव दातव्य तस्य नान्यया ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ९३ ) । लेख्पस्प पृष्ठेभिलिखेदत्ता दत्वणिको धनम्। धनी वोपंगत दद्यात्वहस्तपरिचिहितम् ।। नारद । लेख्य ददाद्विशुदणे तदभावे 25 प्रतिश्रव । धनिकणिकयोरेव विशुद्धि स्यात्परस्परम् ॥ प्रतिश्रव प्रतिदानश्रवणाय शुद्धिपत्रम् ॥ ऋणादानेऽधमर्णस्यानिष्टकलमाह कात्यायन । उद्धारादिकमादाय स्वामिने न ददाति य स तस्य दासो भृन्य स्त्री पशुर्ग जायते गृहे" । उद्धार मणम् । आदिना याचितनिक्षेपपोहणम् । दासो गर्भदास । भृत्यो मूल्योपात्त ॥ नारद । याच्यमान न दद्याचेदृण वापि प्रतिमहम् । तद्व्य वर्धते तावद्यावको 30 टिशत भवेत् ॥ तत कोटिशते पूर्णे वेष्टितस्तेन कर्मणा । अश्व परो यो दासो (Vबी०५०१०१.२ म्य. मा. (6) पी०११.व्य. मा. (१)पी०५०१.१०२ (6) नण (क)(क) (३) बी०५०१०१.१.वि.' (८) यी ५०१०५१०१ कवि. (१)बी.प. १.४१०१ (९) चो (क) ()()() (१)मप. ५० ५.१ वी. (१०) पी०५.११.१०.मा. १.१ ध्य. मा. (११) मी....... मा.

·ऋणादानम् भवेज मनि ज मनि ॥ प्रतिग्रह दातु प्रतिश्रुतम ॥ व्यासोऽपि । तपस्वी चामिहोत्री घ ऋणवाप्रियते यदि । तपश्चेवामिहोत्र च सर्व तद्वनिनो भवेत् ।। वृहस्पनि । ऋणमासीयापित्र्य पुत्रैर्देय' विभावितम् । पैतामह सम देय न देय त सुतस्य च ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ५०) । पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिष्ट वोत्राभ्यामृणान। तेपि वा । पुत्रपौत्रेरृण देय निहवे साक्षिभावितम् ।। विंशति । वर्षवपसा पुत्रादिना ऋण देयमित्याह नारद । नावोक्सव सरादिशापितरि प्रोषिते सुन । ऋण दद्यापितृव्ये च ज्येठे भ्रातर्थयापि वा ।। कात्यायन । विद्यमानेऽपि रोगाचें सदेशाप्रोषितेश्यका । विशात्सव सरादेयमृण पितृकृत तां ॥ प्रोषितपद मृतस्याप्युपलक्षकम् ।। अत एव विष्णु । धनबाहिणि प्रेते प्रव्रजिते द्विदशा समा. प्रोषिते वा त पुत्रपौत्रेधन देयम् ।। नारद । पितर्युपरते 10 पुत्रा ऋण दार्ययाशन । विभक्ता अविभक्ता वा यो वा तामुदहेदुरम् ।। कात्या पन । पिनणे विद्यमाने तु न च पुत्रो धन हरेत् । देय तदनिके द्रव्यमृते पुनस्तु दाप्पते ॥ दव्यमृते इति सम्ब ध । द्रव्य विनेत्यर्य | वृहस्पति । पित्र्यमेवायतो देय पश्चादा मीयमेव च । तयो पैतामह पूर्व देयमेवमृण सदा ।। यातवकल्प (व्य० श्रो० १७) । सुराकामयूतकृतं दण्डशुल्कावशिष्टकम् ।। ताभ्यामरे यपणम् । वृथादान तथैवेह पुत्रो दद्यान पैतृकम् ।। वृहस्पति । सौरा क्षिक वृयादान कामक्रोधप्रतिश्रुतम् । प्रातिभाव्य दण्ड शुल्कशेष पुत्र न दापर्यंत ।। उशना ॥ दण्ड वा दण्डशेष वा शुल्क तच्छेपमेव वा । न दातव्य तु पुत्रेण यच्च न व्यावहारिक । ऋणदानाधिकारिणा क्रममाह याज्ञवल्क्य ( व्य० श्लो० ५१)। रिक्यप्राह 20 ऋण दाप्यो योषिताहलथैव च । पुत्रो ऽनयाश्रितद्रव्य पुत्रहीनस्य रिक्यिन । लैव्यादिदोषयुक्ने पुरे विद्यमानेऽपि यो न्यापेन दोपाभावेऽप्यन्यायेन वा तपितृ रिक्य हरते स रिक्थमाह । एवमेव परस्त्रीहत् योपिहाह | अनन्याश्रितद्रव्यत्व तूभपयापि । अन्याश्रितवरूपविशिष्टप्रतियोगिकाभावाष्ट्रव्यरूपविशेषणमात्रप्रतियो गिकाभावाच ।। अत्रादौ रिक्यपाह तदभावे योपिद्वाहलदभावेऽनन्याश्रितद्रव्य पुत्र 23 सदभावे पौत्रो मूलमात्र तदभावे प्रपौत्रपत्नीकन्यादयो रिक्थिनो द्रव्यपारिणश्येद्दा रिसर्थ ॥ रिक्यग्रहणाभावे प्रपौत्रेण पन्यादिभिश्व न देयम। रिवयं चाल्पमपि गृहीत भूपसोपि ऋणापाकरणे प्रयोजकम् नतु तसम ततोधिकमेव देति नियम 1 पुत्रही (१) बी०५०१०१.२ कावि० १.२.वि. म्प मा. अन (२) कवि० म्य.मा. पिन पुषा इनि मिनाशपकमटकायो (१) वी०प०१०५.२ (1) वीप०१०५ १.२ कवि. (९) बी-५०१०१.२,म्य.मा. (५)मि. व्य०५०२.१.१ वी.प.१०॥ (10) वी०प०१६१०२.प.मा. क.. (१०वी०प०१०1100पमा कवि (1) धी०५.१०.१०वि० म्य.मा. (11) दी.१.१.१.१ (०) वी.प.१.१०.क.न. (११) मि म्य....11 बी.ए.१.. (मि.म्प.५.२.१.५ वी.ए." . पषमपाद १०१ कवि ·व्यवहारमयूख नस्पोत्तमर्णस्य रिक्यिनो द्रव्यग्रहणाधिकारिण पत्नीकन्यादय पत्यादीनामधमादृण गृह्णीयरित्यन्पोन्तिमपादार्थ ॥ विष्णः। सपुत्रस्य वाप्यपुत्रस्य रिक्यग्राही ऋण दद्यादिति !! वृहस्पति । स्त्रीहारी च तथैव स्पादभावे धनहारिणे ॥ कात्या- यन । ऋण तु दापयेत्पुत्र यदि स्यान्निरुपद्रव । द्रविणार्हश्य धुर्यश्व नान्यथा 5 दापये सुतम् ॥ पूर्व दद्यादनमाहः पुत्रस्तस्मादनन्तरम् । योपिनाह मुताभावे पुत्रे वासन्तनिर्धने ॥ नारदः । या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्या चान्यमालयेत् ॥ सोऽस्या दद्यादृण भर्तुरुत्सृजेता तथैव ला ॥ कात्यायन । निर्धनैरनपत्येस्तु यकृत शौ- ण्डिकादिभिः । तस्त्रीणामपि भोक्ता तु दद्यात्तदृणमेव हि || नारद । धनस्त्री- हारिपुत्राणामृणसाग्यो धन हरेत् । पुत्रोऽसतो स्त्रीधनिनो स्त्रीहारी धनिपुत्र 10 योरिति ।। सधनपुत्राभावे स्त्रीहारी ऋण दद्यादित्यन्यपादार्य । पूर्वोक्तयाज्ञवल्क्य- वाक्यात् ॥ कात्यायन. । प्रोषितस्यामतेनापि कुटुम्बार्यमण देयम्। कृतम् । दासस्त्रीमातृशिष्यैर्वा दद्यापुत्रेण वा भूगु ।। यानव ल्क्य ( व्य० श्लो० ४६ ) । न योषित्पतिपुनाभ्या न पुत्रेण कृत पिता । दद्यादृते कुटुम्बार्थान पति स्त्रीकृतं तया ।। कात्यायन । देय प्रतिश्रुत यत्स्याद्यच्च स्पादनुमो. 15 दितम् ।। नारद ! कृतं वा यदृर्ण कृच्छ्रे दद्यात्पुत्रस्य तत्पिता ॥ याज्ञवल्क्य (व्य श्लो० ४८) । गोपौण्डिक शैलूपरजकव्याधयोपिताम् । ऋणं दद्यात्पतिस्तासां यस्मा दृत्तिस्तदाश्रयों ।। स एव (व्य० श्लो० ४९)। प्रतिपन्न स्त्रिया देय पस्या वा सह यत्कृतम् । सपट्टतमृणं यद्वा नान्यत्स्त्री दातुमर्हति ॥ अप्रतिपन्नमपि रिक्यग्राहिणी स्त्री दद्यात् । तथा च कात्यायन । म कामेन या भी उक्ता. देयमृण लया। 20 अप्रपन्नापि सा दाप्या धन दद्यास्थित स्त्रियां ॥ नारद । पुत्रिणी तु समुत्सृज्य पुत्र स्त्री यान्यमाश्रयेत् । तस्या ऋण हरेत्सर्व निस्साया पुत्र एव तुं । इद' तु रिक्यग्राह- पुत्रपरम् ॥ नारद । पितृव्येणाविभक्तेन भ्राना वा यदृण कृतम् । मात्रा वा यत्कुटु म्बार्थे दास्तत्सर्वरिविथ ॥ उत्तमर्णतत्पुत्राद्यभारे ऋणदाने प्रकारमाह नारद । ब्राह्मणस्य तु यद्देय सान्त्रयश्च न चास्ति स । निर्वपेत्तत्सकुल्येषु तदभावेऽस्य वधुषु ॥ 25 पदा तु न सकुल्या स्पुर्न च सम्बन्धिवान्धवा । तदा दाहिजेभ्यस्तु तेष्वसत्वपुर निक्षिपेत् ।। प्रजापतिरपि ।। बन्धभावेऽपि विप्रेभ्यो देय क्षेप्य जलेऽपि वा । जले शित तथापौ च धन स्पासारलौकिकम् ॥ पदा तु मलादौ शिते पन्यायाति तदासी प्रामोव ।। ॥ इति ऋगादानप्रकरणम् ॥ (१) पी०प०१०६१०३ (२) पी०प०१०८१०२ (३) पी०५.१०.१०२ न्य. मा.वि. (७) यी०प०१०८१०१ के.वि. व्य.मा. (वी०५०१०११.प.मा. ()बी.प.10.101 (.)बी.प-10११.२ (6) पत्नी (ग) (1) (.) वी.प.१०९१.३ धन ययार्थित त्रिपा' पनिमभरणो रमित्रोदये (१०) वी०प० २०९१०२ (११०वी०५.११.१०३ (१०) बी०१.११.१.१७क.वि.प. मा.

·निक्षेप निभेप । ॥ अथ निक्षेपः ।। नारद । स्वद्रव्य यत्र विखम्भाभिक्षियविशङ्कित । निक्षेपो नाम तत्प्रोक्त व्यवहारपद बुधै । असङ्ख्यातमविज्ञात समुद्र पनिधी- यते । त जानीयाटुपनिधि निक्षेप गणित विर्दु । बृहस्पति । ददतो यद्भवेत्पुण्य हेमकुप्याम्बरादिकम । तस्या पालयतो ग्यास तयैव शरणागतम || स्थापित येन विधिना येन यच यथाविधम् ॥ तचैव तस्य दातव्य न देय प्रयनन्तरे ।। न्यासो निक्षेप' { प्रत्सनन्तर स्थापयितु सनिहित ।। मनु (अ० ८ श्लो० १९९)। यो निक्षेप नार्पयति यश्वानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यो दाप्यो वा तत्सम दमम् ।। वृहस्पति । भेदेनोपेक्षया न्यास महीता यदि नाशयेत् । याच्यमानो न दद्यादा दाप्य त सोदय भवेत । भेद स्वद्रव्यतारतम्यम् । तेन स्वद्रव्येण सहोपेक्षया 10 नाशे न दोप ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो०६५) आजीवन्स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्प स्त चापि सोदयम् ।। आजीव भोगवृद्धयर्थप्रयोगादिनोपजीवन् । उदयो वृद्धिः । तस्या विशेषमाह कात्यायन । निक्षेप वृद्धिशेष च क्रय विक्रयमेव च । याच्यमान न चेदद्याद्वर्धते पञ्चक शतमिति ॥ मनु (अ० ८ श्लो० १.१२) । निक्षेपम्यापहार सत्सम दापयेदमम ।। तयोपनिधिहार विशेषेणैव पार्थिव । वृहस्पति । देवराजोप 15 घातेन यदि तन्नाशमानुयात । गृहीतद्रव्यसहित तत्र दोषो न विद्यते ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ६६)। न दाप्योऽपद्धत तत्तु राजदैविकतस्करै ॥ मनु (अ० ८ श्लो० १८६) । स्वयमेव तु यो दद्या मृतस्य प्रत्यन तरे । न स राजाभियोक्तव्यो न निक्षेनुश्च आधुभि । प्रत्यनन्तर सनिहित । प्रमाण विभाषिकविषये नाभियोग्य इत्यर्थ ।। सर्वमप्यमु निक्षेपन्यायम यत्राप्यतिदिशति वृहस्पति । अन्याहिते याचितके 20 शिल्पिन्यासे सबधके । एष एवोदितो धर्मलथा च शरणागते । अवाहितममुकेन मयि स्थापित च बया तस्मै देयमिति पुरुषा तरहस्तेजप्तम् । याचितमुद्वाहादी शोभाार्थ नीतमलङ्कारादि । शिल्पियासो हेमकारादिषु कुण्डलार्थ निक्षिप्तम् ।। नारदोऽपि । एप एव विधिदृष्टो याचिता वाहितादिषु । शिल्पिषूपनिधी न्यासे प्रति म्यासे तथैव ॥ प्रतिन्यास स्वामिना यत्र निक्षिप्त तेनाप्य यत्र निक्षिप्तम ।। राजदै-25 वादिनष्टस्यापि शिल्पिनस्तस्य कचि प्रतिदानमाह कात्यायन । यश्च सस्क्रियते न्यासो दिवसे परिनिष्ठिते । तदूर्व स्थापयेच्छिल्पी दाप्यो दैवागतेपितम।। नारद । मूल्याष्टभागो हीयेत सकृद्रौतस्य वासस । द्विपादस्विस्तृतीयाशश्वतुतेऽर्धमेव च ।। . (१)मि. व्याप०४६४०१ वी०५०१११ पृ.२०वि० व्य. मा. (२) वी०प०११२५०,०मा० क.वि. (३) वी०प०११३ पृ.१ (1) दी०प०११२१०२ कवि व्य: मार (५)मि ब्यप०२६१०२ वी०१० ११२ .२क.वि. (६) वी०प०१२३ १०१ यामा. (०) वी ०११२१०१ व्या मा. अत्रोचराध गृहीनद्रव्य इयत्र ग्रहीन्द्रय इनि छचिपाठा (च) (८) वी०प०११२ पृ०१ कवि० (९) वी4.१९०१ य० मा. (१०)मि. व्य०प०२००१ वी०प०१४ १०१ व्य.मा. (११) वी०५० ११४०१ ·व्यवहारमयूख अर्धक्षपातु परत पादाशापचय क्रमात् ।। याज्ञवल्क्यः ( व्य० श्लो० २३८ )। वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु पाशुकम् ! विक्रयावक्रयाधानयाचितेपु पणान् दर्श ।। अवक्रयो भाटक गृहीत्लान्यवार्पणम ! आधानमाधीकरणम् । सुवर्णभिन्नधा. तावमो ध्मायमान हासनियममाह स एव (व्य० श्लो० १७८ ) । अमो सुवर्णमक्षीण 5 रजते द्विपलं शते । अष्टो पुणि सीसे च ताने पच दशायसि ॥ इतोऽधिके रूप्यादे क्षये हेमकारादेर्दण्ड || क्वचिद्वस्त्राद्यर्थ तन्तुसमर्पणे वृद्धो विशेषमाह स एव ( व्य० श्लो० १७९)। शते दशपला वृद्धिरौर्णकासिसोत्रिके । मध्ये पञ्चपला वृद्धि सूक्ष्भे तु त्रिपला मतौ ।। कचित् क्षयमाह स एव (५० श्लो० १८०)। कार्मिके रोमबद्वे च शिडागक्षयो मतः । न क्षयो नच वृद्धिश्च कोशेये वल्कलेपु चेति ।। कार्मिके सिद्ध- 10 पट्टादौ पट्टसूत्रादिना स्वस्तिकाद्याकारनिर्माणे ॥ नियतावधिक शिल्पिन्यस्तेऽवधिमध्ये याचितेग्दत्ते नटेपि च शिल्पिनो दोपाभावमाह स एव । यदि तत्कार्यमुद्दिश्य काल परिनियम्य वा। याचितोर्धकृते तस्मिन्नप्राप्ते तु न दाप्यते ॥ एतद्विपर्ययमाह स एव । प्राप्तकाले कृते कायें न दद्याद्याचितोऽपि सन् । तस्मिनष्टे हते वापि ग्रहीता मूल्य. मावहेत् ।। स एव । यो याचितकमादाय न दद्यात्प्रतियाचित । स निगृह्य बलाद्दाप्यो 15 दण्ड्यश्च न ददाति ।। ।। इति निक्षेपप्रकरणम् ।। ॥ अथास्वामिविक्रयः ॥ व्यास.। याचितावाहितन्यास हला चान्यस्य यद्धनम् ॥ विक्रीयते स्वाम्यभाव स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रय || कात्यायन । अस्वामिविक्रय दानमाधि वा विनिवर्तयेत ।। 20 अस्वामीति पृथक् पद क्रियाविशेषण च ॥ नारद । प्रकाशत क्रय शुद्ध क्रेतु स्तेय यात् ।। अम्बाम्यनुमतादासादसतश्च जनाद्रह । हीनमूल्यमवेलाया वीणलदो- पभाग्भवेत् । तदोष चोरदोष ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १५१ ) । आगमेनो- पभोगेन नष्ट भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चबन्धो दमलस्य राजे तेनाविभाविते"॥पञ्चबन्धों (१)बी०प०१५५7.1, व्य० मा. (२) वी.प.११५ १.१ (1) वी०५० ११५7.1, क.fre (१) ग (क) (3)ी मिताक्षरावीरमिशेदय। योरप्परमेव (५) वी०ए०१२.१.२ का व्यामा. एजस्का पापनीयमिात वीरभिवादय माधाभ्या पनीयने (६)बी०११४ १०१ की. व्य. मा. नवोदमरि कात्यायनीयम (०५.११.२नार्द कात्यायनी यमितपन्यस्तम् (८) यी०प० ११५१०० (') प्रकागनयन दशद्धि तमिताभपवारमि बादययो। द्रव्यमरामिरिगीन प्राप्य स्थामा नदामयात् प्रत्यग्यपूधा मिता धरावीरमित्रादपादृश्यन । (10) वी०५.०५. क- वि० मि. व्य. प०६7.1 (11) वी. १६१०. क. विमा मा अत्र रामात तेनानिभात' इत्यत्र 'नाभिभावित इति पाट (घ) (1)(3) ·अस्वामिविक्रय नष्टद्रव्यपञ्चमाश || नाष्टिकोप यस्तसाक्षिणा विरुद्धोक्तो नष्टद्रव्यादिगुण दण्डमाह व्यास । वादी चे मागत द्रव्य साक्षिभिर्न विभावयेत् । दाप्य स्पादिगुण दण्ड क्रेता तव्यमर्हति || केतु कृत्यमाह स एव । मूल समाहृते क्रेता नाभियोज्य कथचन । मूलेन सह वादस्तु नाष्टिकस्य विधीयते ॥ वृहस्पति । विक्रेता दर्शितो पत्र हीयते व्यवहारत । केो राजे मूल्यदण्डौ प्रदद्यात्स्वामिने धन । कात्यायन । मूला 5 नयनकालश्च तर देयोऽध्वसडख्यया । असमाहायमूलस्तु क्रयमेव विशोधयेत् । विशो घिते क्रये राज्ञा वक्तव्य स न किंचन || अभियोक्ता धन कुर्या प्रथम ज्ञातिभि सकम् । पश्चादा मविशुद्ध्ययं क्रय क्रेता स्वब धुमि ॥ क्रेत्रा क्रये साधितेप'द्रव्य नाष्टिक एव लभते । तथाच मनु (अ० ८ श्लो० २०२) । अथ मूलमनाहार्यप्रका शक्रयशोधितम् । अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम ।। अनाहार्याप्रदर्श्य 10 प्रकाशेन क्रयेण शोधित द्रव्यमित्यर्थ ॥ कात्यायन । अनुपस्थापय मूल कय वाप्य विशोधपन । यथाभियोग धनिने धन दाप्यो दम च स ॥ वृहस्पति । वणिग्वी थीपरिगत विज्ञात रामपूरुयै । अविज्ञाताश्रयात्रीत विक्रेता यत्र वा मृत ।। स्वामी दत्तार्धमूल्य तु प्रगृह्णीत सक धनम । अर्धं द्वयोरपि हत तत्र स्याद्व्यवहारत ।। मरीचि । अविज्ञातनिवेशवाद्यत्र मूल न लभ्यते । हानिस्तत्र समा कल्या वेतना 15 टिकयोईयो । निवेशो विक्रेतस्थलम ॥ नारद । उद्दिष्टमेव भोक्तव्य स्त्री पशुर्वसुधापि वा । अनर्पित तु यो भुते भुक्तभोग प्रदापयेत् ॥ उदिष्टमनुज्ञातम भुक्तभोगम भोगानुरूपक भाटकम ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० लो० १७३) । शौल्किके स्थान पालै नष्टापहतमाहतम् । अक्सिब सरास्वामी हरेत परतो नृपं ।। यतु मनु (अ०८ श्लो० ३०) प्रनष्टस्वामिनो द्रव्य राजा न्यब्द निधापयेत । अर्वाक पब्दाद्ध °a रेस्वामी परतो नृपतिहरेते तच्छ्रोत्रियस्वामिकद्रव्यविषयम ॥ स एव (अ०८ श्लो० ३३)। आददीताथ पड़ाग प्रनष्टाधिगतानृप । दशम द्वादश वापि मता धर्म मनुस्मरनिति ।। तत्र प्रथमे वर्षे सर्व दद्यात । द्वितीय वर्षे द्वादश तरराज्ञा भाग । भाग गृहीत्वा दद्यात् । तृतीये वर्षे दशमम । चतुर्थादो षष्ठमिति। (1) वी०प०११६१०३ कवि मिताक्षराया मानवमिति कमलाकर प (२) वी०प०११७१०१ या मा बास्पयामि युपन्यस्तम दृहस्पतिवचनमिति मिनावरायाम (व्या (६) वी०प०११००२ कादि व्य० मा प० ६९ १०२) उभयचरणादौ मूल वचनादौ अथ मूलमनाहार्य प्रकागक्रय शो इयत्र मूय इति वीरमित्रोदये धित ति कारकमसम्मत पाट (३) वी०प०११७०१ कवि० व्य० मा मूलमनाहायम इति माधवीरमित्रोदयया (४) या योजनसावया वतिभायपारेर मित्रादयया वी०५०११०१०१ इदंगीन (4) वी. प०११.०२ व्य०मा० एते का मीयाम यप यस्तमिताक्षरायाम् ( य०५० यायनवचन इति माधवीरमित्रोदययो ६९१०२) दास्पयमिति कमलाकरे (९)वी०५.१९८१०१ क.वि. व्य. मा० (१)मि० व्य०५.६९१०२ वी०प०११०१० (१०) दी०प०११८१० १ य. मा. कवि० इद असमाहार्य (११) वी०प०१९८१०१ मि व्यापक इत्यादि बचनद्वयं नारदमनू इयर कम्य १ के वि. सीमित्रो जायातमा प्रथमवचन है (१२) मि.व्य.प. 03.1 एत अथ ·व्यवहारमयूख' अर्धक्षयात्तु परत पादाशापचय. क्रमात् ॥ याज्ञवल्क्य: ( व्य० श्लो० २३८ ) । वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु पराकम् । विक्रयावक्रपाधानयाचितेपु पणान् दर्श ) अवक्रयो भाटक गृहीत्वान्यत्रार्पणम् ! आधानमाधीकरणम् । सुवर्णभिन्नधा- तावमो मायमाने हासनियममाह स एव (व्य० श्लो० १७८ ) । अमो सुवर्णमक्षीण 5 रजते द्विपलं शते । अष्टौ पुणि सीसे च ताने पच दशायसि ॥ इतोऽधिके रूप्यादे. क्षये हेमकारादेर्दण्डः ।। क्वचिद्वस्त्राद्ययं तन्तुसमर्पणे वृद्धो विशेषमह स एव (व्य० श्लो० १७१)। शते दशपला वृद्धिरौर्णकासिसौत्रिके 1 मध्ये पञ्चपला वृद्धि सूक्ष्मे तु त्रिपला मती ।। कचित् क्षयमाह स एव (म० श्लो० १८०)। कार्मिके रोमबद्धे च विशदागक्षयो मत । न क्षयो नच वृद्धिश्च कौशेये वल्कलेपु चेति ॥ कार्मिक सिद्ध- 10 पट्टादौ पट्टसूत्रादिना स्वस्तिकाद्यामारनिर्माणे! नियतावधिक शिल्पिन्यस्तेऽवधिमध्ये याचितेऽदत्ते नहेपि च शिल्पिनो दोपाभावमाह स एव । यदि तत्कार्यमुद्दिश्य कालं परिनियम्य वा । याचितोऽर्धकृते तस्मिन्नप्राप्ते तु न दाप्यते ॥ एतद्विपर्ययमाह स एव । प्राप्तकाले कृते कार्य न दद्याद्याचितोऽपि सन् । तस्मिन्मष्ट हते वापि ग्रहीता मूल्य- माहेत् ।। स एव । यो याचितकमादाय न दद्यात्मतियाचित । स निगृह्य बलादाप्यो 15 दण्ड्यश्च न ददाति य ।। ।। इति निक्षेपप्रकरणम् ।। || अथास्वामिविक्रयः ।। च्यासः। याचितावाहितन्यास हृखा चान्यस्य यद्धनम् ॥ वित्रीयते स्व स शेयोऽस्वामिविक्रय | कात्यायन । अस्वामिविक्रय दानमाधि वा विनिवर्तयेत् ।। 20 अस्वामीति पृथर पद क्रियाविशेषण च ॥ नारद । प्रकाशत कयं शुद्ध केतु स्तेय रह क्रयात् ॥ अखाम्यनुमतादासादसतश्च जनाद्रह । हीनमूल्यमवेलाया प्रीणलदो- पभाग्भवेत् ॥ तद्दोष' चोरदोप ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० ११) । आगमेनो- पभोगेन नष्ट भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चबन्धोदमस्तस्य राजे तेनाविभाविने"। पञ्चबन्यो 1) दीप०१५01, व्य. मा. (1) वी.प. १९५7.1 (1) बी०प०११५१०,क.वि. (४) ग (क) (3) मिनाशरावीरमित्रोदय- पाएसमेव (4) वी०१०११.१०२ कवि श्यामा. एनकाम्यायनीयमिति वारमिवादय माधवा-या पायन (1) वी4.11४.२ कपि. च्या मा० नवेदमरि कात्यायनीयम (नेवी०प०११४१०२ नोदं कात्यायनी (८)दीप०१५T.. (१) प्रकाशनयन शुद्धि इति मिताभ मि पादययो । त्यमस्वामिपिनीत माग्य स्वामी तदापात् इत्यस्य पूर्वधा पिता क्षामित्रोदयादृश्यत । (10) दीप०११५, Pि,मि. य. प०६९०१ (1) दी. प १९६7 २ कनिया मा, अत्र भाकात नाविभाग्नेि' इत्यष 'तनाभिमादित इति पाठ (1) () () ·अस्वामिविक्रय नष्टद्रव्यपञ्चमाश ॥ नाष्टिकोप यस्तसाक्षिणा विरुद्धोक्ती नष्टद्रव्याद्विगुण दण्डमाह व्यास । वादी चे मार्गित द्रव्य साक्षिभिर्न विभावयेत । दाप्य स्याद्विगुण दण्ड क्रेता तव्यमर्हति ।। क्रेतु कृत्यमाह स एव । मूल समाहते क्रेता नाभियोज्य कथचन । मूलेन सह वादस्तु नाष्टिकस्य विधीयते ॥ वृहस्पति । विक्रेता दर्शितो यत्र हीयते व्यवहारत । क्रेने राजे मूल्यदण्डौ प्रदद्यावामिने धनौं । कात्यायन । मूला 5 नयनकालश्च तर देयोऽधसडख्यया । असमाहायमूलस्तु क्रयमेव पिशोधयेत् । विशो घिते क्रये राजा वक्तव्य स न किंचन ॥ अभियोक्ता धन कुर्या प्रथम ज्ञातिभि सकम् । पश्चादा मविशुद्ध्यर्थ क्रय क्रेता स्वबधुभि । क्रेत्रा क्रये साधितेपि 'द्रव्य नाष्टिक एव लभते । तथाच मनु (अ० ८ श्लो० २०२) । अथ मूलमनाहार्यप्रका शक्रयशोधितम । अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम ।। अनाहार्याप्रदर्य 10 प्रकाशन क्रयेण शोधित द्रव्यमित्यर्थ ।। कात्यायन । अनुपस्थापय मूल क्रय वाप्य विशोधयन । यथाभियोग धनिने धन दाप्यो दम च से ॥ तृहस्पति । वणिग्वी थीपरिगत विज्ञात राजपूरुपै । अविज्ञाताश्रयाक्रीत विक्रेता यत्र वा मृत ॥ स्वामी दत्रार्धमूल्य तु प्रगृह्णीत सफ धनम । अर्धं द्वयोरपि हन तत्र स्याद्यवहारत ।। मरीचि । अविज्ञातनिवेशवाद्यत्र मूल न लभ्यते । हानिला समा कल्प्या क्रेतना 15 टिकयोईयो । निवेशी विक्रेतस्थलम ॥ नारद ( उदिष्टमेव भोक्तव्य स्त्री पशुर्वसुधापि वा । अनर्पित तु यो भुते भुक्तभोग प्रदापयेत् ॥ उदिष्टमनुज्ञातम भुक्तभोगम भोगानुरूपक भाटकम् ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १७३) । शौकिके स्थान पाला नष्टापद्दतमाहृतम् । अक्सिव सरास्वामी हरेत परतो नृपं ।। यत्तु मनु (अ०८ श्लो० ३०) प्रमष्टस्वामिनो द्रव्य राजा व्यव्द निधापपेत । अर्वाक व्यब्दाद 20 रेखामी परतो नृपतिहरेत् तच्छ्रोत्रियसामिकद्रव्यविषयम || स एव (अ०८ श्रो० ३३)। आददीताथ पड़ाग प्रनष्टाधिगतानृप । दशम द्वादश वापि मता धर्म मनुस्मरनिति ॥ तत्र प्रथमे वर्षे सर्व दद्यात 1 द्वितीये वर्षे द्वादश भाग गृहीला दद्यात्। तृतीये वर्षे दशमम। चतुर्थादो षष्ठमिति । . । तत्र राज्ञा भाग। (१) बी०१०११६०२ कवि (२) वी०प०२१७१०१ व्या मा एन दृहस्पतिवानमिति मिताक्षरायाम् ( . प० ६९ १०२) उभयधरणादौ मूते इयत्र मूल्ये इति वीरमित्रोदये (१) वी०प०११०१०१०वि०१०मा (४) देयो योजनसहायया इनि माधववीर मित्रोदययो वी०५०११००१ इद गौत मीयमियपन्यस्तमिताक्षरायाम् (य.प. ६९४०२) वाहस्पमिति कमलाकरे (५)मि०५०५०६९५० २ धी०५०१०१० १ व्य. मा० कावि० इद असमागर्य इयादि वचनद्यं नारदमनू इयपक्रम्य वीरमित्रोदय उप यस्तम् । प्रथमचने ? मिताभराया मानवमिति कमलाकरे च बाईस्पयमियप यस्तम (६) वी०ए०११०४०२ कवि व्यमा वचनादौ अथ मूलमनाहार्य प्रकाशक्रयगो धित इति कुहूकभइसम्मत पाट भय मूलमनाहायम् इति माधवीरमियोदयया ().५०१९७०२ क०वि० (८) वी• प०११०१०२ व्या मा० पते का त्यायनकरन इति माधवपरिमिशेदययो {९)वी प०११८१०१ कवि० व्य०मा० (१०) वी०प०११८०१ (११) वी०१० ११८१०१ मि. व्य? प२ ११ १०१ क दि (१२) मि. व्य०प०००११ ·5 व्यवहारमयूख - हरेत परतो नृप इन्येन स्वामिन्यनागते यदादूर्वव्ययीकरणाभ्यनुजामा-परम् आगने तु म्वामिनि व्ययीकृतमपि देयमिति मिनाक्षरायाम् (व्य० ५० १६ पृ० २) ॥ इद तु स्वामिनोऽज्ञाने । यदा बमुक इद द्रव्य विस्मृत्य गत इत्यवधारणं तदा विवर्षाटूर्वमपि लभते । राज्ञोऽपि न व्ययाधिकार । भाग तु फिञ्चिट्टहीयादेव ।। परस्वामिफनष्टलब्धपशूनामेझदिनराणे भृतिमाह याज्ञवल्क्य ( व्य०० परम्बामिकनष्टरम्भ- १७४ापणानेकशफे दद्याचतुर पञ्च मानुएँ । महिपोष्टगवा नो भनि । द्वो' दो पादंपादमनाविक ॥ भक्षित तु देयमेव ।। निधिप्राप्तो याज्ञवल्क्य. ( व्य० श्लो० ३४३५)। राजा लब्ध्वा निधि दद्याहिजे भ्याधं द्विज पुन । विद्वानरोपमादधारा सर्वस्य प्रभुर्यत ।। निधिमनी इतरेण निधो लब्धे राजा पठाशमाहरेत् । अनिवदितविज्ञानो दाप्यम्न दण्यमेव चेति ॥ यदा तु कश्चिधिहमानादिना सकोप निधि भावपति तदा- धिगन्ने द्वादशं भाग दत्ता स्वय पष्ठ गृहीत्वा तस्मै दद्यात् । यदाह मनु (अ०८ लो० ३५) ममामिनि यो ब्रूयानिधि सत्येन मानवः । तस्याददीत पडाग राना द्वाद- शमेव चेति । द्वादशस्वधिगन्ते घोहित मन्याह स एव (अ०८ श्री. ४०)। दान- 15 व्यं सवर्णेभ्यो राजा चौरेईत धनम् । राजा तदुपभुन्नान वारस्यानोतिल्लिपम् ।। यदा न्याहरणे शक्तस्तदाह कृष्णद्वैपायन । प्रन्याहतुंमशक्तस्तु धन चोरेत यदि। सकोशात्तद्धि देयं स्वादशक्तेन महीभृतेति ।। ।। इत्पम्वामिविक्रयनिरूपणम ॥ ल 10 20 ॥ अथ सम्भूयसमुत्थानम् ।। नारद । वणिक्मभृतयो एप्रकर्म सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भूयसमुत्थान व्यवहारपद स्मृतम् ॥ गृहमानि ॥ यहना सम्मतो पख ददादेको धन पहनामैन मर । करण कारयेद्वापि सीव कृत भवेत् ।। परीक्षा पहने। साक्षिगस्तु नएबोला परम्परम ( गन्दिावन्य वजनापा मधे- द्विद्वेषरायुता !! प कभिचारतेषां निशान प्रयविक्रये। अधः सोपि गोभ्य 5 स्यारागदेवय विधि. ॥ यानरल्यय (प. शो० २६१२९०) । मिल न्यने युनिल भमशकोऽपिन कारयेत् । प्रतिदिमनादिष्ट प्रमादादाप नाशिनम् । रा ताद्यारिस गप रशिता दशमागमा || कात्यापन । शिश्यकाभिगपुशल भा. (१) गरी()()()(c) ("ना निमित स (म... " विमाग्न पाम पापा rydन भनि (0)R.प.प.1.7. (५) 4.4.11.felm. (*/*; } + 1+ 1 + 1 + ·दत्ताप्रदानिकम् चायाश्चेति शिल्पिन । एकद्वित्रिचतुर्भागान् हरेयुस्ते यथोत्तरम् ।। शिष्यका शिष्या । रेकसेके भाग ॥ अभिजा ज्ञानबन्त । कुशला दक्षा । आचार्या नूतनमार्गप्रव- का । वृहस्पति ।' हयं देवगृह वापि धार्मिकोपस्कराणि च । सम्भूय कुर्वता तेषा प्रमुखो दशपर्हति ॥ स एव । नर्तकानामेष एव धर्म सद्धि- रुदाहृतः । तालजो लभते बधं गायनास्तु समाशिने ॥ कात्यायन ॥ तेषा चेत्प्रस. 5 ताना च ग्रहण समवाप्नुयात् । तन्मोक्षणार्थं यद्दत्त वहेयुस्ते यथाशत । वणिजा कर्षकाणा च चोराणा शिल्पिना तथा । भनियम्याराकर्तृणा सर्वेषामेष निर्णय । ।। इति सम्भूयसमुत्थानम ॥ अदेयम् । . ॥ अथ दत्ताभदानिकम् ॥ नारद । दत्ता द्रव्यमसम्यग्य पुनरादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिक नाम 10 व्यवहारपद हि तत || असम्यगिति क्रियाविशेषणम् निषिद्ध- दनामहानिकस् । मित्यर्थ ।। स एव । अथ देयमदेय च दत्त चादत्तमेव च । व्यवहारे स विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विध ॥ अन्दाहित याचितकमाथि साधारण च यत । निक्षेप पुत्रदाराश्च सर्वस्व चान्वये सति ॥ अदेयान्या- हुराचार्या यच्चान्यस्मे प्रतिश्रुतम् ।। अत्र पुत्रदारातेपु स्वखा- 15 भावात्तद्विषये नान्तरिक्ष न दिवीतिवनिषेधानुवादमात्रम् ॥ एतेन व कुटुम्बाविरो- धेन देय दारतादृत इति याज्ञवल्कीय (व्य० श्लो० १७५) पर्युदासोऽपि व्याख्यात | पुत्रदारेषु स्वत्वाभाव पूर्वमुपपादित स्वत्वविवादे ।। एतदाने न केवल च्यवहारासिद्धि किंतु प्रायश्चित्तमपीसाहैतानि प्रकृत्य दक्ष ॥ यो ददाति स मू. दात्मा प्रायश्चित्तीयते नर ॥ मनु । अदेय यश्च गृहाति यश्चादेय प्रयच्छति । 201 तावुभौ चौरवच्छास्यो दाप्यो चोत्तमसाहसमिति ।। देयमाह बृहस्पति । कुटुम्बभक्तवसनादेय यदतिरिच्यते॥ अवश्य देयमाह कात्यायन । खेच्छया य प्रतिश्रुत्य ब्राह्मणाप प्रतिग्रहम् । न दद्यादृणव- दाप्य मानुयात्पूर्वसाहसमें । गौतम ! प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसयुक्ताय न दद्यादिति ॥ वृत्तेनिकयौ प्रतिषेधति व्यास । ये जाता येऽप्यजाताश्च ये 25 दत्तम्। च गर्भेष्ववस्थिता । वृत्तिं च तेजभिकान्ति न दान न च अदनम्। विक्रय इति ।। दत्तादत्तभेदानाह नारद । दत्त सप्तविध प्रोक्त- (१)ी०१०१२०१०३ कवि० व्य.मा. (७) ५० मा (२) वी०५.१२.१०२०वि० 1८)वी०प०१२११०२ (३) कवि० वी०१०१२००२ (९) वी०प०१२२१०२ कावि.व्य. मा. (v) वी०प०१२११०१०वि० बहमनुणस्त फेवन पलभमाद मनुक्रन रेवति वीरमिधादयादितो निभीयते (५)मि. व्य.प.00०२ धी०प०१२९ (९०) वीरप०१.१ १.२ कवियर मा० १.१ कवि. (११वि०प०१२२१०२ क०वि० (1) निरीयसहिताया पचमकाण्डे द्विती (१२)केविन याध्याये सनमानुवाके {१३) वी०प०१२२ पृ.१ कवि० व्य देयम् ।

·व्यवहारमयूख मदत्त षोडशात्मकम् । पण्यमूल्य भृतिस्तुष्ट्या म्नेहा प्रत्युपकारत |वीशुल्कानुग्रहा र्याप दत्त दानविदो विर्दु । अनुग्रहो धर्म । अदत्त तु भयक्रोधशोकवेगम्गन्विते । तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासच्छलयोगत ॥ बालमूढास्त्रत वार्तमत्तो मत्तापवर्जितम् । कर्ता ममाय कति प्रतिलाभेच्छया च यत्।।अपात्रे पात्रमित्युक्त कार्ये वाऽधर्मसञ्जिते। 5 यदत्त स्पादविज्ञानाददत्तमिति तस्मृतम् ॥ रुगुपताप । भयादिकृतोपतापावितैरि- स्य वय. ताडनादिभयाशुपततेन दत्तमित्यर्थ । एव भ्रात्रादिबोधाययो भवबिति बुद्धचा दत्तम् । व्यत्यासोरुप्य दातु प्रवृत्तेन भ्रमात्सुवर्ण दत्तम् । छलयोगत देवदत्ताय राज्ञा गो- देवेति शाखा गृहीतदेवदत्तपायान्यस्मै पानभूतापापि दत्ता ( आत्तों रोगेणास्थिरचित्त । मत्तो मदनीयद्रव्येण । उन्मत्तो वातादिना अपवाजत दत्तम्। मामकमय कर्म करिष्य- 10 तीति कर्माकुर्वाणाय दत्तम् । अधर्मविनियोक्त्रे धर्म करिष्यतीति बुद्धचा दत्तम् । एतानि परावर्तते ।। कात्यायन । कामक्रोधास्वत वार्तश्लीबोन्मत्तममोहिते । व्यत्यासपरिहा राय यद्दत्त त पुनहरेत्।। कामात्परस्त्रीवञ्चनार्थम् । लीवो भीत । व्यत्यासपरिहाराय द तमुत्कोच इत्यर्थ ।। यस्तु कार्यस्य सिद्ध्यर्थमुल्कोच स्यात्प्रतिश्रुत । तस्मिन्नपि प्रसिद्धेऽर्थे न देय स्या कथञ्चन ॥ अथ प्रागेव दत्तश्चेत्प्रतिदाप्यम्ततो बलात् । दण्ड चैकादश 15 गुणमाहुर्गीियमानवौं । उत्कोचस्वरूपमाह स एव । स्तेयसाहसिकोत्तपारदारिक उल्कानस्वरूपम् । शसनात् । दर्शनानष्टवृत्तस्य तथाऽसत्यप्रवर्तनात ।। प्राप्तमेतेम्तु यत्किञ्चिदुत्कोचाख्य तदुन्यते ।। मनु (अ०८ श्रो० १६५) योगाधमनविक्रीत योगदानप्रतिग्रहम्। यम्य चाप्युपधि पश्येत्त सर्व विनिवर्तयेदिति ॥ योग उपधि । यस्य चाप्यन्यस्यापि कार्यस्य । तत्सर्वमुपध्यपगमे परावर्नत इत्यर्थ ।। कात्यायन । स्वस्थेनान वा दत्त श्रावित धर्मकारणात् । अदत्वा तु मृने दाप्यल गुतो नात्र सशय ।। अत्र विस्लरो गुरुकृते द्वैतनिर्णये द्रष्टव्य ।। 11 इति दत्ताप्रदानिकम । 25 ॥ अथाभ्युपेत्याशुश्रूपा ॥ नारद । अभ्युपेत्य तु शुश्रूपा यला न प्रतिपद्यते । अशुभ्रूगाभ्युपेत्यैतद्विवाद- पदमुच्यते ।। तत्र शुश्रूपकविध्यमाह वृहम्पति ! आयुधी भायुपे याशुरूषा। तूनम प्रोक्तो मध्यमस्तु कृपीपल । भारवाहाधम प्रोक्तलया च गृहकर्मकृत् ।। नारद । सर्वेवधिकृतो यः स्याकुटुम्बस्य (मि. व्य.५० १.१ वी०प०११ T.९क०० व्य.म. (मि.म्य०प०२१.१ प.१३ 7.१ क-1ि. प.मा. (१)१०१२३१०३ कवि० व्य:मा. (१) बीप०१२६१०२, व्य. मा. (५)मि०प०५० पृ.. पी०प०१३. कानि.प.मा. (६)मध्य०५.०३.२, पी०५.१९५५. य1ि0 स्यामा पर प्रिविधा भृत निमभाणामिताशा मला ·दास। अभ्युपेत्यागुथूपा तथोपरि। सोधिकर्मकृतो ज्ञेय स च कौटुम्बिक स्मृतं ॥ कात्यायन । स्वत- न्त्रस्यासनो दानादासव दारवदृगु । विषु वर्णेषु विज्ञेय दास्य विप्रस्य न कचित् ॥ वर्णानामानुलोम्येन दास्प न प्रतिलोमत । राजन्यवैश्यशूद्राणा यजता हि स्वतन्त्रताम् ॥ नारद । वर्णाना प्रातिलोपन दासत्व न विधीयते ॥ कात्यायन । प्रव्रज्यावसिता यत्र यो वर्णा द्विजातय.15 निर्वास कारयद्विप दासत्व क्षत्रिये भृगु ॥ क्षत्रग्रहण विट्यू- दास ने योग्यता। द्रयोरुपलक्षणम्। विप्रनिर्वासनप्रकारमाहतुर्दक्षनारदौ । परि- व्रज्या गृहीत्वा तु य स्वधर्मे न तिष्ठति । श्वपदेनाङ्कयित्वा तु राजा शीध्र प्रवासयेत् ।। कात्यायन । सवर्णेप तु विप्रे तु दासत्व नैव कारयेत ॥ शीलाध्ययनसम्पने तदून कर्म कामत । तत्रापि नाशुभ मिचि प्रकुति द्विजोत्तम ॥10 तत्कर्म। मनु (अ० ८ श्लो० ४११ ) 1 क्षत्रिय व वैश्य च ब्राह्मण वृत्तिकर्षिती । बिभृयादानुशस्येन स्वामिकर्म तु कारयेत् ।। स्वामिकर्म उत्तम तो- ग्यमित्यर्थ ॥ कात्यायन । आदद्याद्वाह्मणी यस्तु विक्रीणीयात्तथैव च । राज्ञा तदक्त कार्य दण्ड्या स्यु सर्व एव ते ।। कामातु सन्त्रिता यस्तु कुर्यादासी कुल- स्त्रियम् । सकामयेत वान्यर दण्ड्यस्लचात भवेत् ।। बालधावीमधात्री च दासी 15 मिव भुनक्ति य । परिचारकपत्नी च प्रामुया पूर्वसाह समं ॥ विष्णु । यस्तूतम वर्ण दास्येभियोजयति तस्योत्तमसाहसो दण्डं । कात्यायन ॥ विक्रोशमाना यो भक्ता दासी विक्रेनुमिच्छति । अनापदिस्थ शक्त सन् प्राप्नुयात्पूर्वसाहसमें ।। दासभे दानाह नारद । गृह जातस्लथा क्रीतो लन्धो दायादुपागत । अनाकालभृतस्तदाहित स्वामिना च य ||मोक्षितो महतश्च 20 युद्ध प्राप्त पणे जित । तवाहमिन्युपगत प्रव्रज्यावसित कृत | भक्तदासश्च विजेयम्न- धैव बडवाहत । विक्रेना चामन शास्त्रे दासा पञ्चदश स्मृता ॥ तर पूर्वश्चनुर्वगों दासबाम विमुच्यते । प्रसादात्सामिनोग्न्यन्न दास्यमेषा क्रमा- गतम || विक्रीणीते स्वतत्र सन् य आमान नराधम । स जघन्यतमस्नेपा सोपि दास्यान मुच्यते । यो वैवा स्वामिन कश्चिन्मोचयेत्याणरादा 27 यात् । दासवात्स विमुच्येत पुत्रभाग लभेत च ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्री. १८३)। प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दारा आमरणातिकम् ॥ नारद । अनाकालभृतो दास्पा मुच्यने दासभेदा । दासमोठे। (१)वी040110०१ कवि. (२) 040१५०१ व्य. मा. (२) वी०प०११५५२ मि.न्य०५.०३ (1) वी.40१५०२ (4) वी०प०१047. म. मा० रवान कर्मण कारयन्त कम गम्मन पार । स्मम कर्मणि कारयन् नितु वभिधादरे (.) वी०प०१२०.०० (१) या०५.१२००२ (a)मिप.प.04. ए.प.१५ (१) वी4.१२५५०कनिक न्य. मा. वमनात 'पीभग इति पर मित्रादयामागुनम् (१) दम्पोरलभातुन सम्पारस प्रब ज्यापमाभवान (१)बी०५.१९५१.प.मा. (1)ी-41.६१२.कीमा:

·व्यवहारमयूख गोयुग ददत । आहितोऽपि धन दत्ता स्वामी यद्येनमुद्धरेत् । ऋण तु सोदय दवा ऋणी दास्यात्प्रमुच्यते । तवाहमित्युपगतो युद्ध प्राप्त पणे जित || प्रतिशीर्षप्रदानेन मुच्येरनल्पकर्मणा । कृतकालव्यपगोत्कृतो दासो विमुच्यते । भक्तस्योपेक्षणा सो भनदास प्रमुच्यते । निग्रहावडवायास्तु मुच्यते वडवाभृत इति ॥ प्रतिशीर्ष प्रतिनि 5धि । वडवा दासी ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १८२) । बलाबासीकृतश्चोरेवित्रीत श्चापि मुच्यते ।। नारद । नवाहमिति चा मान योऽस्वत व प्रयच्छति । न स त प्रामुपा काम पूर्णस्वामी लभेत तम् ।। असत व परदास ॥ अस्मि प्रकरणे दासपदगतपु स्वस्याविवक्षितलादास्यामप्येष सर्वो विधिज्ञेय ।। तन दासीखविमोफकारणमाह का. त्यायन । स्वा दासी यस्तु सगछेत्प्रसूता च भवेत्तन । अवेक्ष्य बीज कार्या याद 10 दासी सान्वया तु साँ॥ बीजमपस्य गुणवदवेक्ष्येत्यर्थ ॥ नारद । स्व दारामिच्छेद्य कर्तुमदास प्रीतमानस । स्कन्धादादाय तस्यासी भिन्द्या कुम्भ सहाम्भसा ।। साक्षनाभि सपुष्पाभिमूर्धन्यद्भिरवाकिरेत् । अदास इति चौत्त्वा नि प्राड्मुख तमयोत्सृजेत् । तत प्रभृति वक्तव्य स्वाम्यनुग्रहपालित । भोज्यानोऽथ प्रतिग्राह्यो भवत्यभिमत सताम् ॥ कात्यायन । दासेनोदा खदासी या 15 सापि दासीबमानुयात् । यस्माद्धर्ना प्रभुलस्या साम्यधीन प्रभुर्यत ।। दासस्प तु धन यत्स्यास्वामी तस्य प्रभुर्मत इति ।। ॥ इत्यभ्युपेत्याशुश्रूपाप्रकरणम ।। तद्विति । 20 ॥ अथ वेतनादानम् ।। नारद । भृताना वेतनस्पोको दानादानविधिक्रमः। वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपर्द स्मृतम् ॥ यानवल्क्य ( व्य० श्लो० १९४) । दाप्यस्तु भनिधि य भूनिकरण। दशम भाग वाणिज्यपशुरास्यत । अनिश्चित्य भृति यस्तु कारपेस महीक्षिा ॥ एतदल्पायासपरम् ॥ आयासबहुन्वे तु बृहस्पति । विभाग पञ्चभाग वा गृह्णीया सीरवाहक । भक्ताच्छादभृत सीरादाग गृहीत पञ्चमम् ॥ जातसम्यात्रिभाग तु प्रगृहीयादयाभृतं ॥ भनाच्छादभूः 2) तोऽन्नवस्त्रदानेन पोपित ॥ नारद । कर्माकुर्वन्प्रातिश्रुत्य कार्यों दत्वा भृति बनान। भूति गृहीबा फुर्वाणो द्विगुणा भृतिमाप्नुयात् ॥ मनु (अ० ८ श्रो० २१५ ) । भृतोऽनात्तों न य कुर्यादपत्कर्म यथो. पनियुथ कमाकरण। (१) 4040१२६०. कवि० (२) वी. ५.१०.पृ०१ की (३)ी....१०. व्य. मा. (४) मि.०५.०३.1, वी०प०१२० ..fi. प. मा. (१)ी.१२... कवि (९)मि०प०५00/70२ पी०प०१२070 १ क1ि0 ध्यमा. (०)कीय. १९८१०१ पति (८)ीप १२८11०ft. प. मा. (९)का...८7. मिय. प. ग.मा मागत मीनिभादर ·संविध्यतिक्रम दितम् । स दण्ड्य कृष्णलानष्टौ न देय चास्य वेतनम् ।। स एव ( अ० ८ श्लो. २१४१२१६) । यथोक्तमा स्वस्थो वा यस्तकर्म न कारयेत् । न तस्य वेतन देयम ल्पोनस्यापि कर्मण ॥ आर्तस्तु कुर्यात्स्वस्य सन् ययाभाषितमादित.। सुदीर्घस्यापि कालस्यं स्व लभेतैव वेतनमै ॥ विष्णु । भृतकवापूर्णे काले त्यजन्सकलमेव मूल्य नह्याद्राक्षे च पणशत दद्यादिति । स एव । सामी चेतकमपूर्णे काले जह्यात्तस्य 3 सर्वमेव मूल्य दद्यात्पणशत च राजे अन्यत्र भृतकदोपोत् ।। खामिसेवकयार्विवाद। वृद्ध मनु । प्रमादानाशित दाप्य सम द्विोहनाशितम् । न तु दाप्यो हृत चौरैर्दग्धमूढ जलेन च ॥ द्रोहो द्वेष । ऊढमपदतम् । याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १९७११९८) । प्रस्थानविनकृचैत्र प्रदाप्यो द्विगुणा भृतिम् । प्रक्रान्ते सप्तम भाग चतुर्थ पथि सन्यजन् ।। वृद्ध मनु । पथि विक्रीय तद्धाण्ड वणिग्भृत्य 10 यद्यदि । अथ तस्यापि देय स्पाद्धृतेरधैं लभेत स । कात्यायन । यथा च पथि तद्भाण्डमासिध्येत हियेत वा । यावानध्वा गतस्तेन प्रानुयात्तावतो भृतिम ॥ यजे स्पथ्यसहाय य श्रान्त रोगार्तमेव वा । प्राप्नुया साहस पूर्व ग्रामे व्यहमपालयन् ।। आसिध्येत राजाज्ञयाऽवरुध्येत ॥ बृहस्पति । प्रभुणा विनियुक्त सन् भृतको विदधाति य । तदर्यमशुभ कर्म स्वामी तत्रापराभुयात ।। कृतै कर्मणि य सामी न द-13 द्यावेतन भृते । राज्ञा दापयितव्य स्यावेतन चानुरूपत इति ॥ नारद । अनपन भाटयिवा तु भाण्ड च यानवाहने । दाप्यो भृतिचतुर्भाग भाटकम् । सर्वामर्धपणे त्यजन् ।। यान रयादि । वाहन साक्षादश्वादि ।। कात्यायन । हप्त्यश्वगोखरोष्ट्रादी गृहीला भाटकेन य । नार्पयाकृतहत्य सस्ताव हाप्प स भाटकम् ।। नारद । परभूमी गृह कृत्वा स्तोम दत्त्वा वसेत्तु य । स 20 तगृहीला निर्गच्छेत्तृणकाटेष्टकादिकम् ॥ स्तोमादिना वसित्वा तु परभूमारनिश्चित । या पेर तृणकाष्ठानि विष्टका विनिवेशिता ॥ विनिर्गच्छस्तु त सर्व भूमिस्वामिनि वेद- येत् ।। स्तोमो भाटकम् ॥ ॥ इति वेतनादानम् ॥ . ।। अथ सविचतिक्रमः || नारद । पाखण्डिनैगमादीना स्थिति समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म सद्वि-25 वादपद स्मृतम् ।। पाखण्डिन वेदमार्गविरोधिनो वाणिज्यादिकरा । नैगमास्तद- (१) दी०५०१२८१०२ मि.व्य.प.०५ १०२ मृतात्यायो हातमिता सरायाम् (२) मदीर्घस्यापि कालस्प खे इति मिता शरायाम (१) वी०प०१२८१०१.मि. प. प.०५ (६) वी०५०११९१०२ (१०११११.नि. ग्रथा व्य यदा इनि वीरमित्रोदयकमलाकरयो.. (4) वी०प०१५.7.12.नि. (१) बी०५.११९१०१ म्यमा. (१०) वी०प०१२९१.रा.वि.मा. (१०वी०प०११९१०२ क.वि. (१२) 404०१३.१०मिमा प. 10 कवि, व्य:मा. (१) वी.प.१८१०१ (५) दी.१.१२९५० ·व्यवहारमपूष. विरोधिनः । आदिपदेनत्रैविद्या गृह्यन्ते ॥ तत्र राजकृत्यमाह वृहस्पति । वेदविद्याविदो विप्रान् श्रोत्रियानमिहोषिण । आइत्य स्थापयेत्तन तेषां वृत्ति प्रकल्पपेत् ॥ अनाच्छे. यफरास्ते प. प्रदद्यादृहभूमपः । मुक्तभाथ्याश्च नृपतिलेसयित्वा स्वदारीने ॥ अनाच्छ. टोऽग्राह्य करो याभ्यरला अनाच्छेद्यकरा । मुकभाव्या. मुक्तं उत्गृट भाव्यंभूम्यादिफलं 5 यासाता इमर्थ । नेपाच श्रोत्रिपादीना धर्ममाह याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो०१८६)। निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोपि पत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च ये ॥ नारद । पायण्डिनेगमश्रेणिपूगवातगणादिषु । संरक्षेत्समयं राजा दुर्गे जनपदेषु च । नानाजातीयानामेफजातीयं कर्म कुर्वता सहाताः श्रेणय. 1 तेषामेव मिन्नजातीयं कर्म कुर्वना सहा पूगा । वाताः जातिसम्बन्धिबन्धूना सहातात एव कुलानीत्यप्यु- 10 च्यन्ते । पाखण्डिनो नैगमाश्च व्याख्याता । एतेषा पाखण्ड्यादीनां वातान्तानां सहा गणा ॥ एतेषा समयभेदे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः (व्य० श्लो० १८७) । गणद्रव्य हरेद्यस्तु सविदं लइयेच यः। सर्वस्वहरणं कृबा तं राष्ट्राद्विमवारयेत् ।। ॥ इति संविधतिक्रम ॥ 1 L 15 ॥ अथ क्रीतानुशयः॥ नारद । प्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेना न वहु मन्यते । क्रीतानुशय इत्येतद्विवादप- दमुच्यते ॥ पण्यपरीक्षावधिमाह स एव । यहाद्दोह्य परीक्षेत पण्यपरीक्षावधि। पश्चाहाद्वाह्यमेव तु । मुक्तावनप्रवालाना सप्ताह स्यापरीक्षणम् । द्विपदामधमास च पुंसा तद्विगुण स्त्रिया दिशाहं सर्वबीजानामेकाह लोहवाससाम् ।। कात्यायन: । भूमेर्दशाहेऽनुशय क्रेनुर्विकेतुरेव वा ।। बृहस्पति । अतो क् पण्यदोषस्तु (20 यदि सजायते कचित् । विकेतु प्रतिदेयं तत्वेता मूल्यमवाप्नुयात् ।। कात्यायन । अविज्ञात तु यत्क्रीन दुष्ट पश्चाद्विभावितम् । क्रोत तत्स्वामिने देय पण्य कालेऽन्यथा न तुं ॥ खपरीक्षया गृहीते तु नारद । प्रीत्वा मूल्येन य पण्यं दुष्कोत मन्यते क्रयी । विक्रेतु प्रतिदेय तत्तस्मिन्नेवायधीक्षितम् ॥ द्वितीयेहि ददत्ता मूल्याचिंशाशमाव- हेत् । द्विगुणं तनृतीमेह परतः केनुरेव तेत् ॥ नारद' । परिभुक्तं तु यद्वासः 25 कृष्णरूप मलीमसर । सदोषमपि तल्लीनं रिकतुर्न भवेन्पुने । il इति कीतानुशय ॥ (1) गृहभूमारियर्थ (०)बी०१०१३३१०२,क०वि०,व्य० मा. (२) वी०प०१३० पृ०२, व्य० मा 'मुक (८) वी०प०१३४१०१ भायाम' इत्यत्र 'युक्तभाव्यम' इति (५) वी०प०९९३ १०३, व्य० मा. धारीमत्रादये (१०) वी०प०१३४ १०१, च्य० मा. (३) वी०१०१३०१०२,व्य०मा०, कवि (११) मि.व्य.प. ११०२, वी०प०१३४ (१) वी.५० १२११०१, व्य. मा. १. व्य. मा० क्रीत्वेत्यादिश्लोकाते (५) वी०प०१३२१०१ 'हरविशतम्' इति मिनाक्षादिषु। 1) मि०प०प०११०२०पी०ए०१३३ (११) वी. प.१५४१.१॥म्प. मा. पृ०२. क.वि., म्य. मा.

·विक्रीयासम्प्रदानम् ३ ॥ अथ विक्रीयासम्पदानम् ।। नारद । विक्रीय पण्य मूल्येन केनुर्पन्न दीयते । विक्रीपासम्पदान तद्विवादपद मुच्यते ॥ याज्ञवल्क्य (प० श्लो० २५४) । गृहीतमूल्य य पण्य केतुर्ने प्रयच्छति । सोदय तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभ च दिगागते । दिक देशान्तरम् । तलाभो देशा न्तरीयपण्यलाभ । सोदय सलाभम ।। स एव (व्य श्रो० २५६) । राजदेवोप 5 घातेन पण्ये दोषमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासी याचितस्याप्रयच्छते ।। स एव (व्य० श्लो० २५५) हानिश्चेतृदोषेण क्रेनुरेव हि सा भवेत् ॥ नारद । दीपमान न गृह्णाति कीला पण्य च य कपी । विक्रीणानस्तद यत्र विक्रेता नापराभुयात् ।। यात वल्क्य । मत्तो मत्तेन विक्रीत हीनमूल्येन येन वा । अस्थत वेण मूढेन त्याज्य तस्य पुनर्भवेत् ।। अप च सों विधिमूल्य दत्ते तुभ्पमेव देय नान्यस्पेति विक्रेत्रा समये 10 कृते बोध्य । दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिरेष प्रकीर्तित । अदत्तेऽन्यत्र समयान विके तुतिक्रम इति नारदोके ॥ सदोषपपयविक्रये याज्ञवल्क्य । ज्ञाखा सदोष य पण्य विकीणीसावि क्षण } तदेव द्विगुण दाप्यस्त सम विनय तयाँ । ॥ इति विक्रीयासम्प्रदानम || . ॥ अथ स्वामिपालविवाद ॥ 15 पालदापण पश्चादिनाशे पातरल्दय (प० श्लो० १६५) । पालदोपविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । अर्थत्रयोदश पणा सामिने द्रव्यमेव । द्रव्य गवादि ।। पश्चादिमरणनिश्वायफमाह मनु (अ० ८ श्री. २३४) । कर्णी चर्म च वालाश्य बम्नि लायु च रोचनाम् । पशुसामिषु दद्यानु मृतेषाभिदर्शने' । मा शृभा दीति मदन ।। गवादिप्रचारार्थभूभागमाह यानरल्यप (व्य० मो० १६.) 100 धनु शत परीणाही मामाहामा तर भवेत् । हे दाते खर्वटस्य गवादिप्रचारार्थ स्यानगरस्प चतु शतम ।। परीणाहो गादिमगारार्या भू भूभाग। अयमेव परीहार । धनु शत परीहारो ग्रामस्य स्या समन्तत इति मनूक्ते (अ०८ श्रो० २३७) ।। अनेककारकलीवलयुक्तो माम सर्वट । (मि०प०५० ३१.२०५० ११. प. मा. १०.क.प. मा. मिताक्षराशियगे। (२) वी०प०१००० यामाः (0) बी.प .१.१७ पा (१) पी०प०११५१०३ क.दि. म्य.मा. नारतिरपनीमन माशामिपयो । (१) बी04.11.24वि. (०.१.११.१.१.ft. () पी. प. १११ पद हरपात (५)मि.......... बचनमिति परिमिदये। वन 1.10 परमारपसाने सा भूम्य भयेन द्वितीयभाल । निरनवे निमितभिषेदपयो (Oमि. म. ५० art...प: (१०).....घ.मा. + .

·८४ भक्षणे दण्ड 1 व्यवहारमयूख. बहुकण्टक सन्तान इति केचित् । परसस्यादिभक्षणे पशुस्वामिनो दण्डमाह यानर- ल्क्य (व्य. गवादीनो परसम्य- लो० १५९॥ १६०। १६१ ) । मापानष्टौ तु महिपी सस्पघातस्य कारिणी । दण्डनीया तदधं तु गौस्तदर्ध- मजाविकम् ॥ भदायिखोपविष्टाना यथोक्ताहिगुणो दम । 5 सममेषा विवीतेऽपि खरोष्ट्र महिपीसमम् ।। यावत्सस्य विनश्येत्तु तावत्स्यात्क्षेत्रिणः फलम् । गोपस्ताड्यस्तु गोमी तु पूर्वोक्त दण्डमर्हति ॥ विवीत तृपकाष्ठादिसञ्चय- स्थलम् । एतदपवदत्युशना । अदण्ड्याश्योत्सवे गाव श्राद्ध- काले तथैव च ॥ व्यास । आक्रम्य च द्विजैर्भुक्त परिक्षीणेश्व बान्धवे. ॥ गोभिभ्य नरशार्दूल वाजपेयाद्विशिष्यते ॥ उशना || गोभिविनाशित धान्य 10 यो नरः प्रतियाचते । पितरलस्य नाभन्ति नामन्ति त्रिदिवौकस ॥ ॥ इति स्वामिपालविवाद ! तत्रापवाद । 15 . ।। अय सीमाविवादः ॥ सीमानानोपायानाह बृहस्पतिः । करीपास्थितुपाङ्गारशर्कराइमकपालिका । सिकतेष्टकगोवालकासास्यानि भस्म च ॥ प्रक्षिप्य कुम्भेष्वेतानि सीमान्तेषु निधाप- येत् । अत्र साक्षिणा विशेपमाह याज्ञरल्वप. ( व्य० श्लोक तत्र साक्षिण ॥ १५२)। सामन्ता वा समग्रामाश्वबारोष्टौ दशापि वा । रक्तस- ग्वसना. सीमा नयेयुः क्षितिधारिणे ॥ नारद । नैक समुन्नयेत्सीमा नरः प्रत्ययवा- मपि ।। गुरुबादस्य कार्यस्य क्रियेपा बहुषु स्थिता । गृहस्पति । ज्ञातृचिहेर्विना साधुरेकोप्युभयसम्मत ॥ रक्तमाल्याम्बरधरो मृदमादाय मूर्धनि । सत्यव्रत सोपवास 20 सीमान दर्शयेन्नर | कात्यायन । सीमाचरमणे कोशे पादम्पर्श तथैव च ।। त्रिपक्षपक्षसप्ताह देवरानिकमिप्यते ॥ मनु (अ० ८ श्लो० २५७ ) । यथोक्तेन न. यन्तस्ते भूयन्ते सत्यसाक्षिण ॥ विपरीत नयन्तस्तु दाप्यास्तु द्विशत दमम् ॥ नारद । अथ चेदनृतं ब्रूयु' सामन्ता सीमनिर्णये । सर्वे पृथक् पृथग दण्ड्या राज्ञा मध्यमराा- हसमं ॥ कात्यायन । बहूना तु गृहीताना न सर्वे निर्णय यदि । कुर्युर्भयाद्वा लोभादा दाप्यास्तूतमसाहसमनायाज्ञवल्क्य ('पण लो (५२)अमाशातृ- चिहाना राजा सीग्न प्रवर्तिः ॥ मनु (अ०८ श्लो० २६५) । सीमायामविषह्याया (1) वी०५० १३८१०१, व्य० मा. (२) वी०प०१३९१०१ क विकमि. व्य. प०६८१०२ (३) वी०प०१३९१०१ (५) क.वि. (५) पी०१४.१. कवि, व्यमा (O मि. व्य.५० ६५१०२, वी०प०११ १.व्य. मा. (१) वीप०१५.१ कवि०,व्य मा (८)मि. व्य.प. ६६ पृ.1, वी. प.११ पृ.३,क.वि., व्य. मा० (९) मि. म. प. ६६ १.१, बी..११ गृ.क. वि. (१०)मि. व्य०१० ६६7.१, बी.ए.११ . व्य.मा. (२) वी.प. १०२.क.वि.

·वाक्पारुप्यम भोग प्रमाणम्। स्वय राजा च धर्मवित् । प्रादिमिमेकेषामुपकारादिति स्थिति ॥ स एव । निवे शकालादारभ्य गृहद्वारापणादिकम् । येन यावद्ययाभुक्त तस्य तन्त्र विचालयेत् ॥ कात्यायनोऽपि ।। मेखलाभ्रमनिष्काराग- गृहद्वारादौ सन्नी वाक्षानोपरोधयेत् । प्रणाली गृहवास्तु च पीडयन् दण्डभा- ग्भवेत् ।। मेखला भित्तिमूलबन्ध । प्रमो जलनिर्गम नि- 5 कासो हादिविनिर्गतकाष्ठादिनिर्मितमस्पृष्टभूमिकमुपवेशनस्थलमिति मदन । धूमनिष्कास इति कचित्पाठ धूमनिर्गमार्थ गवाक्षादि इति तदर्य आदिपदेन पर- मित्यादि । स एव । निवेशसमयादूर्व नैते योज्या कदाचन । दृष्टिपात प्रणाली च न कुर्यात्परवेश्मसु ।। बृहस्पति । वर्चरस्थान पहिचय गर्तोच्छिष्टाग्बुसेचनम । अत्यारापरकुड्यस्य न कर्तव्यं कथचन ।। वर्चस्स्यान शोचस्थानम् । अत्यारादति 10 समीपे ॥ कात्यायन । विमूत्रोदकसेफ च वह्निश्वभ्रनिवेशनम् ॥ अरनिद्वयमुत्सृज्य परकुड्यानिवेशयेत् ॥ वृहस्पति । यान्यायान्ति जना येन पशवश्वानिवारिता । तदु- च्यते ससरण न रोदध्य तु केनचितं ॥ नारद । अवस्करस्थलश्वभ्रभ्रमस्पदनिका- दिभि । चतुष्पथसुरस्थानराजमार्गान रोधयते ।। कात्यायन । सर्वे जना सदा येन प्रयान्ति स चतुष्पथ । अनिषिद्धा यथाकाल राजमार्ग स उच्यते ।। वृहस्पति । 15 यस्तन सडुर श्वभ्र वृक्षारोपणमेव च । कामात्पुरीष कुर्याच तस्य दण्डस्तु माषक ।। मनु (अ०९० २८२) । समुत्सृजेद्राजमार्गे यम्वमेध्यमनापदि । स द्वौ कार्पा- पणौ दद्यादमेध्य चाशु शोधयेत् ॥ कात्यायन । तडागोद्यानतीर्थानि योऽमेध्येन विनाशयेत् । अव्य शोधायला तु दण्डयेत्पूर्वसाहसम् ॥ याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० १५५) । मर्यादापा प्रभेदे तु सीमातिक्रमणे तथा । क्षेत्रस्प हरणे दण्डा अध-20 मोत्तममध्यमा ।। मनु (अ० ८ श्लो० २६४ ) । गृह तडाग- मयंदाप्रभेदे। माराम क्षेत्र वा भीषया हरन् । शतानि पञ्च दण्ड्य स्याद कानाद्विशतो दम ।। कात्यायन । सीमामध्ये तुजावाना वृक्षाणा क्षेत्रयोईयो । फल पुष्प च सामान्य क्षेत्रवामिषु निर्दिशेतै । कात्यायन । अन्यक्षेत्रे तु जाताना शाखा यत्रात्यसस्थिता । स्वामिन त विजानीयाद्यस्य क्षेत्रेपु सस्थिती ।। यहिवल्क्य 25 (व्य० श्लो० १५७) । सामिने योनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतु प्रवर्तयेत् । उत्पन्ने खामिनो भोग- स्तदभावे महीपते ॥ स एव ( व्य० श्लो० १५६ निषेध्योऽल्पबाधस्तु सेतु कल्याणकारक । परभूमि हरेकूप स्वल्पक्षेत्रो बहूदक न निषेध्य इत्यनुषङ्ग । नारदागेप । परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर्न प्रतिषिध्यते । महागुणोऽल्पदोषश्चेदृद्धिरिटा . 10 (१) मि. व्य.प.६६ पृ.२ वी.प.१४२ . (२) वी०प०१४२१०१ क०वि० व्य. मा० इदै बृहस्पतिवघनमिति वीरमित्रो दयकमलाकरमाधवेषु (३) वी.प.१४२ १.२ क- वि. (४) वी०प०१३ कवि. . (५) वी०प०१४३ पृ.१०वि० ब्यमा. (६) दी०प०१४३ १०५ (6) वी०प०१४३१.२,क०वि०,व्यमा. (4) वी०५.१५३ १०२ कवि. (९) वी०प०१४३ १०२ व्य. मा. (१०) वी०प०४१०१ न्य० मा (११) वी०प०१४४०१ क.वि.

·व्यवहारमयूखः क्षये सति ॥ नारदः । पूर्वप्रवृत्तमुतान्नमपृष्ट्वा स्वामिनं तु यः। सेतुं पवनयेद्यस्तु न स तत्फलभाग्भवेत् ॥ व्यासः । क्षेत्रं गृहीबा यः कश्चिन्न कुर्यान च कारयेत् । स्वा- मिने स शदं दाप्यो राज्ञे दण्डं च तमम् ।। शदं क्षेत्रोत्पत्त्यहफलम् ।। ।। इति सीमाविवादः ॥ 5 ॥ अथ वाक्पारुष्यम्॥ बृहस्पतिः ।देशयामकुलादीनां क्षेपः पापे नियोजनम् । द्रव्यं विना तु प्रथम वाक्पारुष्यं तदुच्यते ॥ भगिनीमातृप्तम्बन्ध उपपातकशंसनम् । पारुष्यं मध्यम प्रोक्तं वाचिकं शास्त्रवेदिभिः ॥ अभक्ष्यापेयायनं महापातकटूपणम् ।। पारुष्यमुत्तमं प्रोक्तं तीवमर्माभिघट्टनमिति ।। द्रव्यं विना द्रव्यवैशिष्टचं विना केवल वाकृतमेवेत्यर्थः । 10 अभिघट्टनमुद्घाटनम् ।। विष्णुः । समवर्णाकोशने द्वादश पणान्दण्ड्यः ।। स्मृत्यन्तरे। पारध्यदोषावृतयोयुगपत्संम्प्रवृत्तपोः । विशेषश्चन्न दृश्येत विनय. स्पासमलयो। नारदः । पूर्वमाक्षारयेास्तु नियतं स्यात्स दोपभाक् । पश्चाद्य सोऽप्यसकारी पूर्वे तु विनपो गुरुः । मनुः (अ० ८ श्लौं० २६५) । शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्ड- महति । वेश्योऽध्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमहर्ति !! बृहस्पतिः । विप्रे शताध दण्डस्तु 15 क्षत्रियस्याभिशंसने । विशलयार्धपञ्चाशच्छूद्रस्पार्धत्रयोदर्श ।। शूद्रविषये स एव । • धर्मोपदेशकर्ता च वेदोदाहरणानिन. 1 आक्रोशकस्तु विनाणा निहाच्छेदेन दण्ड्य. ते ॥ मनु (अ० ८ श्लो० २७५) । मातरं पितरं जाया घातरं श्वशुरं गुरुम् । आधारपञ्छतं दाप्यः पन्यानं चाददगुरोः ।। भ्राता ज्येष्ठ- पिनादिसाहचर्यात् । मानादीनां सापराधले जायायाश्व निरपराधले दण्ड इति मिताक्षरादिपु (व्य०५० 20 ७७ पृ० १) ।। याजरल्क्य. (च्य० श्लो० २०८१२०९) । बाहुमीवानेसवियविनाशे पाचिके दमः ! शन्यस्तदर्धिकः पादनासाकर्णफरादिपु ॥ अशक्तस्तु वदग्ने दण्ड- नीयः पान् दश । तयाशक्तः प्रतिभुवं दाप्य क्षेमाय तस्प तु ।। स एष (व्य० श्लोक २०५।२२१)। अभिगन्तास्मि भगिनी मातरं वा तवेति च । पन्तं दापयेद्राजा पञ्च- मितिकं दमम् ॥ विद्यपदेवानां दण्डे उत्तमसाहसः ॥ नारदः । पतितं पतिते. . (1) वी०प०१४07-कविन्यामा. (0 वी०प०१०प० मि. व्य.प. ६.१०१, कवि०,म्य मा. (1) मी..२ (1) पी०५०१४८१०२ व्य.मा. (1) वी०प०१४९० (६) पी०प०१४५१०१,य. मा०पता- पने नारदीयमिति माधािमित्रोदययो (२) यी ५.१४५१०१, काग,मि.व्य. ६.८...ग्य मा. (मिम प.०८.१० वी०५०९४९. १.१क दि. (९) वी०१०१५९१०२. (१०) बी०ए०१४९१०२.मि.व्य.प... १.१,प. माकरितीयधरणे 'महार' इत्पर 'तनयति मदरपति- रतंकर पाठा परयंत (११) पी०प०१४९०२, काविषयमा.. (१०) 'शेर'शानिमिताशरापाम (२१) बी.प.१५.१.१.वि.

·नेयम त्युक्त्वा चौर चौरेति वा पुन । वचनात्तुल्यदोष स्यामिथ्या द्विर्दोषता व्रजेत् ।। यानवल्क्य (व्य० श्लो० २०४) । सन्यासत्यान्ययास्तो 'नाद्रियरोगिणाम । क्षेप करोति चेद्दण्ज्य पणानर्धत्रयोदशे ॥ उशमा । मोहा प्रमादासबर्षा प्रीत्या वोक्त मयेति य । नाहमेव पुनर्वक्ष्ये दण्डार्धं तस्य कल्पयेते ।। ॥ इति वाक्पारुप्यम || 5 ॥ अथ दण्डपारुप्यम् ।। नारद । परगानेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभि । भस्मादिभिश्वोपघातो दण्ड- पारुष्यमुच्यते ॥ गृहस्पति । आक्रुष्टस्तु समाक्रोशस्ताडित प्रतिताडयन । हत्वाऽप राधिन चैव नापराधी भवेन्नर इति ॥ कात्यायन । कर्णधाणपदाक्षीणि जिहाशि- भकरस्य च । छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो भृगु ॥ यानवल्क्य (व्य० 16 श्लो० २१३१२१४ ) । भस्मपदरज' स्पर्श दण्डो दशपण स्मृत । अमेध्यपाणि निष्ञ्यूनस्पर्शने द्विगुण स्मृत ॥ समेष्वेव परस्त्रीषु द्विगुणस्तूतमेषु च । हीनेष्वर्ष दमो मोहमदादिभिरदण्डनमै । पाणि पादपश्चाद्धाग । कात्यायन । छर्दिमूत्रपु- रीपाद्यैरापाद्य स चतुर्गुण । षड्गुण कायमधे स्या मूर्ध्नि बटगुण स्मृन । याज्ञव ल्क्य (व्य० श्लो० २१६) । उद्गुणे हस्तपादे तु दशविंशतिको दमौ । परस्पर तु 15 सा शस्त्रे मध्यमुसाहसं ।। स एव (व्य० श्लो० २१७१२१८)। पादकेशाशुरुक रोल्लुम्चनेषु पणा दश । पीडाकपाशुकावेष्टपादाध्यासे शत दम | शोणितेन सम दुख कुर्वन काष्ठादिभिर्नर । द्वात्रिंशत पणान्दण्ड्यो द्विगुणो दशनेसृज । पाडे त्यादि अंशुकेनावेष्ट्य दृढमाकृष्य पादनाध्यासे शतमित्यर्थ ॥ स एव । (व्य० श्रो० २१९।२१५) । करपाददतो भने भेदने कर्णनासयो । मध्यो दण्डो व्रणोद्देदे मृतक 20 ल्पहते तथा । विप्रपीडाकर छेद्यमगमब्राह्मणस्प तु । उद्र्णे प्रथमो दण्ड सस्पर्श तु तदर्षिक ॥ मनु (अ० ८ श्लो० २७९०२८०) । येन केनचिदन हिस्सा यासमन्यन । छेत्तव्य तत्तदेवास्प तन्मनोरनुशासनम् || पाणिमुटाम्प दण्ड वा पा पिच्छेदनमर्हति ॥ कात्यायन । वाक्पारुष्ये योवोक्ता प्रातिलोम्यानुलोमत । तथैव दण्डपारुष्ये पाया दण्डा यथाक्रममं ॥ विष्णु, एक बहूना निघता प्रत्येक (१) वी०प०१५०१० (२) वी०प०११८१०२ (३) वी.प १५०.२ कवि (मि.म्प.प.०८पृ०२ वी०प०१४५ पृ०१ कवि. व्य. मा. (१) बीप०१५५ पृ.२ (१) वी.प.१४६१.१ कणाध्यायपादा क्षि इति प्रथममरणो वीरभित्रोदये म एव पाठ साधु (०) वी.प. १४५१०२ व्य. मा. (८)मि व्याप००९ पृ०१ वी १०९४५ १०२ कवि व्या मा. (१) वी०ए०१४६१.१क.वि.प. मा. (१०)प.११ पृ.११ भ्यमा. (११) मि. व्य०५.०१.१०२ बी.प. १४६ १०२ म्यमा क.. (१२) मि. व्य. १०८०१०१ वी०प०१४ १०३ क.वि. म.मा.

·टट व्यवहारमयूख उक्तो दण्डो द्विगुणे । कात्यायन {देहेन्द्रियविनाशे तु यथा दण्ड प्रकल्पयेत् । तथा तुष्टिकर देय समुत्यान च पण्डितैः ॥ तुष्टिकर ताडिततोपकरम । समुत्यान मौपधादिमूल्य घ पण्डितैरभिने कल्ति देयमित्यर्थ ॥ पशुताडनादौ याज्ञवल्क्य ( व्य० श्रो० २२५।२२६ ) । दुखे च शोणितोपादे शाखागच्छेदने तथा । १ दण्ड क्षुद्रपशूना तु द्विपणप्रभृति प्रमात् ।। लिङ्गस्य छेदने मृत्यो मध्यमो मूल्यमेव च । महापशुपु चैतेषु स्थानेषु द्विगुणो दम ॥ वृक्षोपघाते मनु (अ० ८ श्लोक २८५)। वनस्पतीना सर्वेपामुपभोगो यथा यया । तथा तया दम कार्यों हिंसायामिति धारणा ।। ॥ इति दण्डपारुप्यम् ॥ 10 प्रकाशनरकरा। ।। अथ स्तेयम् ॥ तदुपयोगितया त्रिविध द्रव्यमाह नारद । मृदाण्डासनखट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत् । शमीधा य कृतान र क्षुद्रद्रव्यमुदाहृतम् ।। वासः कोशे तदन्यभेना। यवर्ज च गोवण पशवस्तथा । हिरण्यवर्ज लोह चमध्य वीहि यवादि च ॥ हिरण्यरत्नकौशेय स्त्रीपुझोगजगजिन । देव 15 माह्मणराज्ञा च विज्ञेय द्रव्यमुत्तमम ॥ तत्र प्रकाशतस्करांस्तावदाह स एव । गमा वैद्यकितवा सभ्योत्कोरकवञ्चका । देवो पातकरा क्षुद्रा शिल्पज्ञा प्रतिरूपका ॥ अक्रियाकारिणश्चैव मध्यस्था कूटसाक्षिण । प्रकाशतस्करा होते तथा कुहकजा विन !! स्मृत्यन्तरेऽपि । प्रकाशवञ्चकाला कूटमानतुलाश्रिता' । उकोचका सो पधिका वञ्चका पापयोषित ॥ प्रतिरूपकराश्चैव मङ्गलादेशव तेषा दण्डा । तय । इत्येवमादयो ज्ञेया प्रकाशास्तस्करा @वि ।। बृहस्पति । प्रच्छाद्य दोष व्यामिश्य पुन सस्कृय विक्रयी । पण्य तद्दिगुण दाप्यो वणिग्दण्ड च सतमम् ।। अज्ञातौषधिमवस्तु यस्तु व्याधेरतत्वविन । रोगियोऽयं समादत्ते स दण्ड्यश्चौरवदिपर ।। कूटासदेविन क्षुद्रा राजभाव्यहराश्च ये । गणका वञ्चकाश्चै व दण्ड्यास्ते कितवा स्मृता || अन्यायवादिन सभ्यालयको कोचजीविन || विश्वस्त 25 वञ्चकाश्चैव निवास्याः सव एव ते । ज्योतिज्ञोन तथो पातमविदिबा तथा नृणाम् । शकुनादि च ये युर्विनेयाले प्रयनत ॥ दण्डाजिनादिभियुक्तमामान दर्शयति ये। हिंसति च्छपना नृणां वध्याले राजपूरुपै ॥ स्वल्पमूल्य तु सस्कृत्य नयन्ति बहुमूल्यताम् । ये चाज्ञकान्वञ्चपति दण्ड्याले ऽर्थानुसारत ॥ हेमरत्नप्रवालाद्यान् 20 (१) वी०प०१४७१०१ (२) वी०प०१४६ पृ.२ का दि. (३) वी०प०१४७ १०२ क विय मा. (४) बी.प १४० के.वि. (५) वी० १.१५.१.२ कवि० (६) पी०१०९५१ १०१ क.वि.प.मा. (७) वो०१० १५१ १०१ कवि. प. मा. एनवचनदय नारदीयमिति वीरमित्रादय माधवकमलाकरेषु ·सेयम ८९ विमान् कुर्वते तु ये । केनुर्मूल्य प्रदाप्यारले राज्ञे च द्विगुण दमम् ॥ मध्यस्था वञ्चका स्युश्चेद्रागलोभादिना यदा । साक्षिणश्चायथा ग्रूयुष्याले द्विगुण दम ।। व्यास । साधनाद्यमिता रात्रौ यदि प्रच्छाचारिण । अविज्ञातनिवासाश्च ज्ञेया प्रच्छन्नतस्करा ।। स एव । उक्षेपक सधिभत्ता पायमुद्रथिमोचक । स्त्रीपुतो- ऽश्वपशुस्तैयी चौरो नवविध स्मृन । सन्धिभित्यादे ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० । २७४) । उत्क्षेपकग्रन्यिभेदी करस दशहीनको । कार्यों द्वितीयापराधे करपा दविहीनको ॥ सदशस्तर्जन्यगुटो ॥ मनु । संधि भिवा तु ये चौर्य रात्री कुर्वन्ति, तस्करा । तेषा छिचा नृपो हस्तौ तीक्ष्णशूले निवेशयेत् ।। बृहस्पति । तथा पाथमुषो वृक्षे गले बदाज्वलम्बयेतं ।। अङ्गुली थिभेदस्य छेदपे प्रथमे ग्रहे। द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमहति ।। अङ्गुली त यगु ।। द्रव्य गृहीला चौर 10 पलायने विशेषमाह नारद 1 गोचरे यस्य मुध्येत तेन चौर प्रय नत । याह्यो दाप्पोऽथवा द्रव्य पद यदि न निगतम || निर्गते पुनरेतस्मान चेद यत्र पातितम् । सामन्ता मार्गपालाश्च दिग्पालाश्चैव दापयेत्।। याज्ञवल्क्योऽपि (०२० श्लो० २७२) । खसीमि दद्याद्वामस्तु पद वा यर गच्छति । पञ्चग्रामी बहि क्रोशादशग्राम्पथवा पुनरिति ।। स्त्रीहरणे व्यास । स्त्रीहर्ता लोहशयने दग्धव्यो वै कटामिना । नर 15 हर्ता हस्तपादौ छिन्त्या स्थाप्यश्चतुष्पथे । वृहस्पति । गोहतुर्नासिका छित्त्वा वधा न्वमिति वर्जयेत् ।। नारद । सर्वस हरनो नारी कन्या तु हरतो वध । वाजिवार णलोहाना चाददीत बृहस्पति' ॥ सर्वस्वमित्यनुषन ॥ व्यास 1 पशुहर्तुस्वर्धपाद तीक्ष्णशस्त्रेण कर्तगत् ॥ नारद । महापशु सेनयतो दण्ड उत्तमसाह सम् । मध्यम मध्यमपशून पूर्व क्षुद्रपशू कृते '॥ मनु (अ० ८ श्लो० २२०) । धान्य दशभ्य कुम्भे 20 भ्यो हरतोऽप्यधिके वध | शेषेष्वेकादशगुण दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ।। कुम्भो विंशनि प्रस ।। स एव (अ० ८ ० ३२३)। मुख्याना चैव रत्नाना हरणे वधमर्हति ।। नारद । सुवर्गरजतादीनामुत्तमाना च वाससाम । रत्नानां चेव सर्वेपा शतादम्य धिके वध ॥ मनु (अ० ८ श्लो० ३२१॥३२२) । सुवर्णरजतादीनामुत्तमाना च वा ससाम् ।। पञ्चाशतस्वभ्यधिके हलच्छेदनमिष्यते । शेषेधेकादशगुण मूल्यादण्ड 20 (1) वी०प०२५२१०२ व्या मा. चने वस्यादर्शनादिदं मनुवचनामिनि नि (२) पी०प०१५१०१०वि० भयते । मनस्कृतिवस्तकेप्पपीदमपलभ्यते (३) वी०प०२५२१०१०वि० य०मा० (अ०९।०२०) (८)वी०प०१५२ १०२ कवि. (८) अत्र (ड) (ज) चिरितपस्तकयोरिदम (१) मि.व्य.प.८८१०२वी०प०१५१ धिक दृश्यते ॥नारर । प्रथमे प्रायमे १०२ कापि मनस्मृतिपुस्तकेप्वपीद दानामग याच्योर्वध इति वघन न दृश्यत (१) कवि० व्य०मा०म०व्य०५०८०१०१ (१) बी०५०१५२१० कवि व्य०मा० (७).०५.१५२१० मि० व्य०प०८७१० (१०) कवि० श्य० मा. २ क वि. व्यमा यपपीद बृहस्प (११).40१५२१०१ कानि. तिवचनमितीत प्रतीयते तथापि मिता (१२) वी०प०१५२१०१ रादिपु मनार यामम्यारय वचनस्योपय (१३) मिरव्याप८८१५० १५१ स्तपा माधवप्रथे पैतपयकवृहस्पनिरः . १.१ क- वि० चा मा.

·व्यवहारमयूष प्रकल्पयेत् ।। याजकल्प (व्य० श्लो० २७०) । सचिह्न ब्राह्मण वा खराष्ट्रा द्विभवासयेत् ॥ मनु (भ०९श्लो० २१०)। प्रायश्चित्त तु कुर्वाणा पूर्ववर्णा यथोदि. तम् । नाडक्या राजा ललाटे तु दाप्यारभूत्तमसाहसम् ।। याजरत्क्योप (व्य० श्री. २७०)। चौर प्रदाप्यापहत घातयेद्विविधैर्वधै। नारद । भक्तावकाशदातार स्तेना 'ना ये प्ररार्पताम् । वाक्ताश्च ये उपेक्षते तेपि तदोपभागिर्ने । तद्दण्डभागिनश्च ।। ॥ इति स्लेयम् ॥ 4 ।। अथ साहसम् ॥ तत्स्वरूप नारदेनोक्तम् । सहसा कियते कर्म यत्किञ्चिलदपिते । तत्साह समिनि प्रोक्त सहो बलमिहोच्यते ।। वृहस्पति । मनुष्यमारण चौर्य परदारानिमर्शनम् । 10 पारुष्यमुभय चेति साहस स्पाचतुर्विधम् ।। उभय वाक्पारुप्य दण्डपारुष्य चेति ।। नारद । फलमूलोदकादीना क्षेत्रापकरणस्य च । भङ्गाक्षेपोपमर्दाद्ये प्रथम साहरा स्मृतम् ।। वास पश्चनपानाना गृहोपकरणस्य च । एतेनैव प्रकारेण मध्यम साहस स्मृतम् । व्यापादो विषशस्त्राये परदाराभिमर्शनम् । प्राणोपरोधि यच्चान्यदुक्त तमसाहस ॥ याज्ञवल्क्य (०२० श्रो० २७३) । बन्दिमाहास्तथा वाजिकुजराणा 15 च हारिण । प्रसह्य घातिनश्चैप शूलानारोपपेनरान् ।। वृहस्पनि । प्रकाशघातका ये तु तथा चोपाशुघातका । ज्ञाबा सम्यगन हवा हन्तव्या विविधैर्वधैरिति ॥ स एव । एकस्य बहवो यत्र प्रहरन्ति रूपा विता । मर्मप्रहारको यस्तु घातक स उदाहृत ॥ कात्यायन । आरम्भकृत्सहायश्च तथा मार्गानुदेशक । आश्रय शस्त्रदाता च भकदाना विक मिणाम् ॥ युद्धोपदेशकश्चैव तद्विनाशप्रवर्तक । उपेक्षाकार्य युक्तश्च दोषवक्तानुमोदक | अनिषेदा क्षमो य स्यात्सर्वे ते कार्यकारिण । ययाश त्यनुरूप तु दण्डमेपा प्रकल्पयेत् । विपदण्डे विशेषमाह नारद ।। अविशेषेण सर्वेषामेप दण्डविधि स्मृत । वधादृते । पानका । । सहायादय । 20 (१)मि व्य०५०८८१०२ वी०प०१५२ पृ.१ क०वि० व्य०मा० (२) वी०प०२५२१०२ व्य० मा. (३) मि. व्याप०८०१०१ वी प०१५२ पृ.२व्य० मा (५) वी०प०१५२१०१ काबिल (२) मि. व्य.५.११.१ पी०५०१५३ पृ.१ (६) वी०प०१५६१. कवि० व्यमा (०) मि.व्य.प.०१.१ वी०प०१५३ 1.1 क.नि. व्य.मा. (८) वी०प०१५२१०१ कवि. व्य. मा. मरान इत्यत्र नृप इति पा (क) (ख) (घ) (3) (९) दी०प०१५४.१०वि० व्य. मा. (१०) बी. प. १५१ . कविमर्म प्रहारकाये घातकास्त उदाहता य नराधम (क) (स) (घ)() () (ज)चिनपुस्तके विगिदयकमता करयोस्त मूले निषित एव पातोश्यते । एएच तयोरभिमत ।

·साहसम बाह्मणस्य न वधं ब्राह्मणोऽहंनि । शिरसो मुण्डनं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् । ललाटे चाभिशस्तानः प्रयाण गर्दभेन चेति ॥ आतताय्यपि विप्रो न वध्य. नात- तायिवये दोषोऽन्यत्र गोत्राह्मणादिति सुनन्नू ।। कात्यायन । आततायिनि चो कृष्टे तप स्वाध्यायसयुते । वधस्तन तु नैव स्या-पापे हीने वधो भृ ।। आततायिन 'आह स एव । उद्यनासिविधायिश्व शापोद्यतकरस्तथा । आथरगेन हन्ता च पिशुन- 5 श्चापि राजनि ।। भायांतिकमकारी च रन्धानेपगतत्पर । एवमाद्यान्विजानीया सोने- वाततायिनः ॥ वसिष्ठोऽपि । अमिदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापह । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायि । यत्तु मनु (अ० ८ श्लो० ३५० ) गुरु वा बालवृद्धौ घा ब्राह्मण वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायात हन्यादेवाविचारयन् ।। यच कात्यायनः । आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारंगम । निधासन्त जिघासीयान्न तेन ब्रह्महाभवेदिति 10 तदपिशब्दादाशब्दाच ब्राह्मणमिन्नाततापिवधपरम् ॥ ब्राह्मणग्रहण तु के मुतिक- न्यायार्थम् आततायीब्राह्मणोऽपि वध्य किमुतान्य इति मिताक्षरायाम (मि० घ. प० १० पृ० १) । उद्यम्य शस्त्रमायान्त भ्रूणमप्याततापिनम् ॥ निहत्य भ्रूणहा न स्यादहला भ्रूणहा भवेदिति गालयोक्ते । स्वाध्यायिन कुलेजात योहन्यादाततायि- नम । अहवाभ्रूणहा स स्यान हवा भ्रूणहा भवेदिति वृहस्पत्युक्तेश्च ॥ स्ववधार्थमा. 12 गच्छन्नाततापिब्राह्मणोऽपि वध्य एव । क्षेत्रदारादिहरो ब्राह्मणो न वध्य क्षनियादिस्तु समदृशोऽपि वध्य इनि चन्द्रिकाशय । युक्त श्वायम् । मनुकात्यायनगाल्पवृहस्पतिव- चहा स्वधोद्यताततापिविशेषविषयतया सामान्यविषययो पूर्वोक्तगुमन्तुकात्यायनी- पवचसो धयोनितखात् ।। यत्तु वृहस्पति आततायिनमुकृष्ट वृत्तस्वाध्यायसंयुतम् । गे न हन्यावधप्राप्त सोऽश्वमेधफल लभेदिति तदपि स्ववोद्यतभिन्नाततायिपरम् ।। 20 किच ।। आततायिद्विजायाणा धर्मयुद्धे न हिरानमिति कलौ वधोद्यतस्याततायिनी विप्रस्प हनन निषिद्धम् ।। तस्य विधितोऽप्राप्ते की निषेधो व्यर्थ स्यात् । सर्वेषामपि कलिनिषेधाना विधिप्राप्तगोचरत्वस्य इमान्धर्मान्कलियुगे वानाहुर्मनीषिण इति धर्मपदसरसेन सर्वनिबन्धेषु व्यवस्थापितवात ॥ अत कलौ खवधोद्यतोऽप्याततायि- (१) वी. १०९५३ १.२ क वि. (२)व्य०१०१०१०१ वी०१००१०२ (३) वी.प०८१०१ र दिर्तयचरणात 'मयुने' इत्यत्र जमत रति पाठ। चतु चरणस्तु पाप हनिमयेतुन इने (1) मि.व्य.प.१.१०वी०प०६१०० (५) बी०५०६१.२ मि०प०५०१०. कवि (६) मि० व्य. १०१०१०१ वी०प०६ पृ.२ कवि० पारगम् इत्यर ग रणे इति द्वितीय चरणाने पालो मिताक्षरावीर मित्रदयकमारिष (0) कवि० (८) वीरभित्रोदये 7 'स्वान्यायिनं कुरे जतं हयादवानतापिनम् । नन बागम स्या- मन्यस्त मरमृच्छति' इति यमिवचन मुरम् (प...) (९) वी०प०८१०२,कवि० (१) इदै हैन द्रावादित्यपरण इयुपरम्य नि पनि धाबुतम् (नृतीयपरि उदै पूर्वाधं प०६२१०२) (११) धर्मान्धसारे ततीयपरिच्छेदे पूरी प. ११९१०१ इदै दृमारदीय इत्युपरम्य निणपसि धासम् (नृतीयपरदे पूर्व धप०६२१०) ·. तन्मयाजकड । 10 व्यवहारमख विप्रो न वध्य । युगातरे तु वध्य एव । अन्यस्त्वानतायिविप्र सर्वेश्वपि युगेश्ववष्य क्षत्रियादिस्वाततायी सर्वोऽपि सर्वयुगेषु वध्य इनि दिक् ।। हीनमध्योत्कृष्टद्रव्यहरणे दण्डमाई वृहस्पति । क्षेत्रोपकरण चैव पुष्पमूल फलानि च । विनाशयन् हरन्दण्ज्य शनाद्यमनुरूपत ॥ पशुवस्त्रानपानानि 5 गृहोपकरण तथा ! हिंसयन चोरयञ्छास्यो द्विशताद्य दम तथा ॥ स्त्रीपुङ्गोहे. मरत्नानि देवविप्रधन तथा । योपेय चोत्तमद्रव्यमेया मूल्यसमा दम ॥ द्विगुणो वा कल्पनीय पुरुषापेक्षया नृपै । हर्ता वा घातनीय स्यात्मासमाविनिद सये। योपेय स्त्रीधनम् । वाशब्द एवायें ॥ अन विनाशयन् हति पदसरसासाह- सविषयमेतद्वच इति मदन । साहराप्रयोजकदण्डमाह या ज्ञवाक्य (व्य० श्लो० २३१) । य साहस कारपनि स दाप्यो द्विगुण दमम् । यश्चैवमुक्त्वाह दाता कारयेत्स चतुर्गुणम् ॥ द्वैगुण्य चातुर्ग. ण्य वा साक्षाकर्तृदण्डापेक्षया ।। साध्वी विप्रा बलाद्छतो दण्डमाह मनु (अ०८ श्लो० ३७८ ) । सहस ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्ता विमा बलाइजन ।। तादृश्या विप्राया क्षत्रियादेस्तु वृहसनिटाह || सहसा कामयेद्यस्तु धन तस्यासिल हरेत् । उत्कृत्य 15 लिज वृषणी भ्रामयेगर्दभेन तु । कामयेत्परपत्नी गच्छेत् । क्षतिपादीनामनुलेमाना प्रतिलोमाना च बलात्सजातीयभार्यागमने दण्डमाह कात्यायन ! स्त्रीपु कृतोप- भोग' स्यामसह्य पुरुषो यदा । यो तस्य प्रवर्तेत कार्यातिक्रमण हि त ।। स एवं । अमिरछन्ती तु या भुक्ता गुप्ता ता वासयेद्गृहें । मलिनानीमध शय्या पिण्ड मानोप जीविनीम ॥ स एव । हीनवर्णोपभुक्ता या साज्या वध्यायया भवेत् ।। वरिवच्छन्त्या 20 बोध्यः ।। हीनमध्यमोत्तमसाहसेषु दण्डमाह नारद । तस्य दण्ड क्रियापेक्ष प्रथम- स्प शतावर । मध्यमस्य च शास्त्रशेट पञ्चशतावर ॥ उत्तमे साहरो दण्ड राहसार इप्यते । वय सर्वस्वहरण पुराभिर्वासनाने । तदनन्छेद इयुक्तो दण्ड उत्तमसाहस इति । वपच्छेदनाशुपदेशम्नु राजान प्रति नान्यस्य तस्यैव दण्डकर- णेऽधिकारात ॥ ॥नि साहसम ॥ ।। अय स्वीसङ्ग्रहणम् ॥ बला परभार्यागमनम्य साहसलापूमेव दण्ड उक्त ॥छलेन सजातीयपाभार्या गमने न्याह वृहस्पति । ग्रना कामदास्तु तस्य सर्वहरो दम । अइ.यिन्या भगाउन (१)व्यमा क. पण पधे Trir(s) (4) (1)(२) (४) (1) (मि.....100 कप १५ 'भग्ना नविनतम (1)700 10)fim.१101 () 4.4.111... व्य गा क..

·। स्त्रीसड्रहणम पुरानिमासयेत्ततं ॥ सर्वहर सर्वस्वहर ॥ अय च दण्ड समायाम । हीनायामेतदर्ध म् । उत्तमाया वध ॥ तयाच स एव । दमो नेय समाया यो हीनापामधिकस्तत । पुस कार्योऽधिकाया तु गमने सम्प्रमागर्म || हीनमध्योत्तमत्रिविधस्त्रीस ड्रहणे दण्डमाह स एव त्रयाणामपि चेतेषा प्रथमो मध्य उत्तम । विनय कल्पनीय स्याद धिको पि बलाद है ।। दुर्वृत्तस्य परस्त्रिपा सह सम्भाषणे दण्डमाह मनु (अ० ८5 श्लो० ३५४) । परस्य पन्या पुरुष सम्भाष योजयेत्सह । पूर्वमाक्षारितो दोषै प्रामु यापूर्वसाहराम् ॥ पिनादिभिनिवारितयो स्त्रीपुसयो सम्भाषणे दण्डमाह याज्ञवल्क्य (व्य० लो० २८५) । स्त्री निषेचे शत दण्ड्या द्विशत तु दम पुमान् ।। प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा सङ्ग्रहणे तयाँ । प्रत्येक निषेधविषय पूर्वमर्धम उभप्रनिषेधे उत्तरम ।। उभयोरनुरागतसम्भोगे दण्डमाह याज्ञरहवय (व्य० श्लो० २८६) । सजातावुत्तमो 10 दण्ड आनुलोम्पे तु मध्यम । प्रातिलोम्ये वध पुसो मार्य कणदिकर्तनम् ।। कान्या पन । सर्वेषु चापराधेषु पुसो योर्थदम स्मृत । तदधं योषितो दयुर्वये पुसोङ्गकर्त- नम् ।। व्यभिचरितविप्रागमने तु मनु (अ० ८ नो० ३७८) 1 शतानि पञ्च दण्ड्य स्यादिच्छन्त्या सह सदमे । इद सजातीयापरम ।। व्यभिचरितारखनुलोमामु गमने स एव (अ० ८ श्लो० ३८५) । अगुप्ते वैश्यराज पे शूद्रा वा ब्राह्मणो व्रजन् । शता 15 नि पञ्च दण्ड्य स्यात्सहस्र ख त्यजस्त्रियमिति ।। यत्तु मनु (अ०८ श्लो० ३८३) सख ब्राह्मणो दण्ड दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजनिति तत्साध्वीपरम् ।। शूदस्य प्रातिलो म्येन गमने दण्डमाह मनु (अ०८ चौ० ३७३)। शूद्रो गुप्तमगुप्त वा द्वैजात वर्ण मावसन् । अगुप्त लिङ्ग सर्वस्व गुप्त सर्वेग हीयत ।। शूद्रो गुप्ता द्विजा गच्छन् लिङ्ग च्छेदन सर्वस्वहरण च गुप्ता चेद्वधोअधिक इनि चाहति गुप्ता तु गच्छ सर्वस्वहरण वध 20 चाईतीयः ॥ गैलम । आचार्यरुपभिगमने लिगोद्धार सर्वस्वहरण च गुप्ता चेद- धोऽधिक इति ।। मनु (अ० ८ श्लो० ३७६ ) । ब्राह्मणी तु यदाऽगुप्ता गच्छेती वैश्यपापियो । वैश्य पञ्चशत कुर्या क्षत्रिय तु सहस्रिणम् ।। स एव (अ० ८ श्लो० ३७७) उभावपि हि तावेव ब्राह्मण्या गुपया सह । विप्लुप्तौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यो वा कटामिनी ।। स एव (अ० ८ श्लो० ३८२)। वैश्यश्वे क्षत्रिया गुप्ता वेश्या वा 20 1 (१)व.०५.२५५१०१ (२).०० २५४०२ (३)ी0ए0१५५१०१ श्लोकाते द्रवणा धिके इति ज चिह्नितपस्तके वरमित्रो दयेच (१) वी०प०१५६४०१ का (१) याट्रि इति मिताक्षरायाम् (१) बी०५.१५५१०२ २०वि० व्य०मा० वचनादी स इयत्र स्व इति पायो मित क्षरादिषु 1(6) वी०प० १५५१०० (८) वी०५० १५५ १०० क.वि. (९) कवि प्रथम चरणे वैश्यराज ये इयत्र क्षरियावश्ये इति क्वरिपाठ सएर माधु रिति भाति (१०) वी०प०१५५१२ क.वि. य०मा० (११) मि०प०५०९.१०२ वी०प०१५६ १.१व्य०भायदागनागना इयत्र ययमुना न येता इति मिनाभरामाश्वची रभित्रोदय (१२)मि.व्य. ए.९.१०२ वी०५.१५५ १०२ कवि. व्य. मा.

·९४ प्परहारमयूख धनियो व्रजेत् । यो ब्राह्मण्यामगुप्ताया तावुभो दण्डमहते || अगुणब्राह्मणीगमने यो दण्ड स इत्यर्थ ॥ वसिष्ठ । राजन्यश्चेदाह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रवेष्टयिबा राजन्य ममोपास्पदेव वेश्यो रानन्याया मेथुनमाचरज्यूद्रस्तु राजन्यवेश्ययोरिति ॥ नारद । माता मातृ वसा अश्रूर्मातुलानी पितृ पसा । पितृव्य सलिशिष्यत्री भगिनी त सखी 5 स्नुषा ।। दुहिताचार्यभार्या च सगोगा शरणागता। राजी प्रवनिता धांनी साध्वी वा- समाच या ॥ आसामन्यतमा गच्छन् गुरुतल्पा उच्यते । शिक्षस्योत्कर्तनात्तत्र नायो दण्डो विधीयते ॥ याज्ञवल्क्योऽपि (पा० श्लो० २३२४२३३) । पितु स्वसार मातुश्च मानुलानी स्नुपामपि । मातु सपली भगिनीमाचार्यतनया तथा आचार्यपनी स्वमुता गच्छस्तु गुरुतमग । छित्ता लिङ्ग वधस्तस्य सकामाया स्त्रिया भपि ।। अय चदण्डो 10 न ब्राह्मणस्य । परदाराभिमशेतु प्रवृत्त तु महीपनि । उद्वेजनकरेर्दण्डैश्विहयित्वा प्रयास येत् ।। अनामग सङ्ग्रहणे प्राणान वधमर्हतीति ब्राहाणाधिकारे वृहसतिवचनात ॥ शालिखितौ । येन येनानापराध कुर्यात्तत्तदस्य छेत्तव्यमन्या ब्राह्मणात || ब्राह्मणस्य दास्यादिगमने दण्डमाह याज्ञवल्क्य (प० श्लो० २९०) । अवरुद्धामु दा सीयु भुजियासु तव च । गम्यास्वपि पुमा दाप्य पञ्चाशत्पणिक दम ।। अवरुद्धा 15 तामिना पुरुपा तरप्रति गनु निपिद्वा || नारद । स्वेरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी निष्कासिनी च या । गम्या स्युरानुलाम्येन स्त्रियो न प्रमिलोमत || आस्खेव तु भनि यासु दोष रपात्परदारवत् ।। अब्राह्मणीति वैरिणीविशेषणम् । खेरिणी स्वतावा पुश्वली ॥ निश्कासिनी कुटुम्बानिर्गता पुश्चली ।। याज्ञवल्क्य (व्य० श्लोक २९५) । अयाभिगमने खड्वच कुबधेन प्रवासयेत् । शूदस्तयावय एवं स्यादन्यस्या 20 यांगमे वधं ॥ स्वीकृते सङ्घहणे तस्या दण्डमाह नारद । गृहमागय या नारी प्रलो भ्य स्पर्शनादि । कामयेत्तर सा दण्ड्या नरस्पार्धदम स्मृत ॥ ब्राह्मण्यादीना शूद्रादिगमने दण्डमाह यम । वृपल सेवते या तु ब्राह्मणी मदमोहिता । ता श्वभि खादयेद्राना सस्थाने वध्यघातिनाम ॥ वैश्य वा क्षत्रिय वापि ब्राह्मणी सेवते तु या । शिरसो मुण्डन तस्या प्रयाण गर्दभेन तु ।। वृषल शूद्र वध्यघातिन सौनिकास्तेपा 25 स्थान इत्यर्य ॥ अय च दण्डोज्यासक्ताविति चन्द्रिकायाम् ॥ व्यभिचारनिश्चयो पायमार याज्ञवल्क्य (व्य० ओ० २८३ ) । पुमा सङ्ग्रहणे ग्राह्य केमाकेशि पर- स्त्रिया । सद्यो वा कामजैश्विक प्रतिपत्तो योसयां ॥ द्वयोरित्यनेनान्यतरेण प्रति पत्रेऽपि व्यभिचारे न निव्यय ।। टूपण आह याज्ञवल्क्य ( व्य० श्रो० २८९) । शन स्त्रीदूषणे दद्याइ नु मिथ्याभिशसने !! पशून् गच्छाछत दाप्यो दीना स्त्री 30 गा च मध्यममिति ॥ तथा । अयोनी गच्छतो योपा पुरुष चाभिमेहत || चतुर्वि (1) वी०प०१५ पृ.५ (८)2.५० १५०१०१ कवि० (९) वी० प १५५ पृ० १ वि०, न्य.म. (१०) वी००१५००१ कपि, व्य० मा. अंतमरण दीना इथप हीना पनि मिताक्षरादिषु ' (V०५०१.५१०१,०वि० व्य०मा० ( २०वि० (मि. व्याप९०१० १२ वी०प०१५५ १०० क. वि० या मा० (१) कवि. प.मा. (५) बी०१०१५६४.१ कवि०व्यमा० (६) नि० व्य००९११२ वी०प०१५६ १०२ १० मा कवि . .

·प्रकीर्णकम शतिको दण्डस्तथा प्रमानितार्गमे ! दीना दुखिता स्वपत्नीमपि । स्वीसम्मुग्ध पुरीषादि कुर्वत इत्यर्थ ।। 11 इति स्त्रीगडहणम ॥ }| अथ स्त्रीपुन्धर्मः ॥ तत्र भर्तु सगुणपत्नीत्यागे दण्ड माह । अनुवू लामबाग्दुष्टा दक्षा साध्वी पतिव्रताम् । 5 यजन भार्यामवस्याप्यो राज्ञा दण्डेन वै पति ॥याज्ञरदय (आ० श्लो० ७६ ) । आज्ञाराम्पादिनी दक्षा वीरसू प्रियवादिनीम् । त्यजन् दाप्यस्तृतीयांशमद्रव्यो भरण स्त्रियो । त्रिय प्रत्याह स एव (आ० श्लो० ७७ ) । स्त्रीभिर्भर्तृवच कार्यमेष धर्म पर स्त्रिया । आशुद्ध सम्प्रतीदयो हि महापातकदूपिन ॥ ॥ इति स्त्रीपुन्धर्म ॥ 10 ॥ अथ घृतसमात्यो ।।. पारल्क्य (व्य० श्लो० २०१ ) । प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले । मित गसभि स्याने दापयेदन्यथा न तु ॥ प्रसिद्ध अप्रच्छ मे ! धूर्तमण्डले यूतस्याने । राभिको राजा कृतो दूताध्यक्ष । एष प्रकारेण नित राजा दापयनान्यदियर्थ ॥ दाते कपटकर्तुर्दण्डमाह स एव (व्य० श्लो० २०२) । राजा सचिह निर्वाम्या कूटा- 15 क्षोपघिदेविने ।। उपधि छलम् । रामाज्ञा विना दाते दण्डमाह मनु (अ०९श्लो २२४) गून समाइप चेव य कुर्या कारयेत वा ॥ सालान् घातयेद्राना शूद्राश्च दिजालगिन ॥ द्विजलिङ्ग मुपवीतवेदपाठादि । दानधर्म समा. समारय । हयेऽतिदिशति याज्ञवल्क्य (व्य० श्लो० २०३) । एप एव विधिय प्राणिदाते समादये। प्राणिशून इति समाइयविशेषणम् तहिम इयर्थ ॥ 20 1) इति गुनसमायो॥ ॥ अथ प्रकीर्णकम् ।। यानरल्वय (व्य० लो० २९५।२९६) । ऊन वाप्यधिक वापि लिखेद्यो राजशा सनम् । पारदारिकचोरो वा मुञ्चतो दण्ड उत्तम ॥ अमक्ष्येण दिन दुष्यन् दण्ड्य (Vवी०५.१५.१.२ क लि. (५).५.२२४१०२ व्य.मा. (1) वी ... कम्प () बी०प०१२४१०१ की यमा. मा. एतष नारयमिति बीमिरे (0) पी.प.१२५१०१.वि. म. मा दयदए सपने ननीयचरग परी दया पर इन (३)बीप.१५.१.१ म्य.मा. मित शराटि (04.१९४१.क.प.प.

·व्यवहारमयूख. उत्तमसाहसम् । मध्यमं क्षत्रियं वैश्यं प्रथमं शूद्रमर्थकम् ।। अभक्ष्यं सुरामूनपुरीपादि ।। स एव (व्य० श्लो० २९७) । रुटस्वर्णव्यवहारी विमासस्य च मकीकर। वित्रयी । अमहीनम्नु कर्तव्यो दाप्पश्चोत्तमसाहसम् ।। विमारा गवादिमांसम् ! चशब्देनाङ्गच्छेदनमपीति मिताक्षरायाम् (व्य० ५०९३ पृ.) । 5 तथा (व्य० श्लो ३००)। शक्तो पमोक्षयन् स्वामी दैष्ट्रिणां गृहिणां तया ! प्रथम साहसं दण्ड्यो विनुष्टे द्विगुणं तया ।। विकोश. क्रन्दनम् ॥ मनुः (अ०.८ श्लो० २९६। २९०।२९८) 1 मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत् किल्बिषी भवेन् । प्राणभृत्सु महत्वधं गोग- जोट्रयादिपु ।। क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसने द्विशतो दमः । पञ्चाशत्तु भवेदण्डः शुभेषु मृगपक्षियु ।। गर्दभाजाविकान् हन्नुर्दण्ड. स्यात्पञ्चमापकः माषकस्तु भवेदण्डः 10 श्वगूफरनिपातन इति ।। अयं दण्डो हतमूल्यदानानन्तरं बोध्यः । याज्ञवल्क्यः (व्य. श्लो० ३०११३०२) । नारं चौरेत्यभिवदन दाप्यः पञ्चशतं दमम् । उपजीव्य धनं मुम्च- स्तदेवाप्टगुणं स्मृतम् ।। उपजीव्य गृहोला ।। राजोनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाकोशकारिणम् । तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं जिहां छिचा प्रवासयेत् ॥ अनिष्टं मरणादि । आगोशस्तवराज्य- भ्रंशो भवनु इन्यादि ।। मनुः (अ० ९ श्लो० २७५) । रागः कोशापहर्तृश्य प्रतिकूल 15 लेवदस्थितान् । घातद्विविधैर्दण्डेररीणां चोपजापकान् ॥ यानवल्वयः (व्य श्लो० ३०३) 1 मृतागलपविक्रेतुर्गुरोम्नाडयितुस्नया । रामपानासनारोदुर्दण्ड उत्त- मसाहसः ।। मृनागलनं मृतकवस्त्रादि ॥ स एव (प० श्लो० ३०४) । दिनेभेदि. नो राजद्विष्टादेशकृतस्तया । विप्रन्वेन च भूदस्प जीवनोऽष्टशतो दमः ।। नेत्रद्वयभे- तूराजनिषिद्धकर्मक प्रवृत्या जीवितुथ शूद्रम्पेत्यर्थः ।। श्रादभोजनार्थ तु यहोप. 20 वीनधारणे तप्तशलाकया यज्ञोपवीतादेवा कार्येति स्मृन्यन्तरे मिताक्षरायाम् (व्य. प० ९४ पृ. १)। व्यवहारान्ययाकारिणी दण्डमाह स एव (व्य० श्लो० ३०५ । ३०६) दुर्दृष्टांस्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारानृपेण तु । सभ्पा समपिनो दण्ड्या बिगदाहिगु. णं दमम् ॥ यो मन्येताजितोस्मीति न्यायतोऽपि पराजित । तमायान्तं पुनगिया दापयेद्विगुणं दमम् ।। अन सानानुक्तराग्येपा सङ्ख्या पणविषयिणी गेया।। षणस्नु 23 कन्मितं तापम् । कापिफे ताम्रिके पण इति कोशात् । कपः पल चतांश । वराटकानां ददाकद्वयं यत्सा काफिी ताश्च पणश्वतस इति भास्कराचाक्ति पणः । उत्तमराहमादिक तु सामोतिपणसाहयो दण्ड उत्तमणहर । तद मध्यमः प्रोक्तम्नदधमधमः स्मृत इति ॥ तथा । उक्तापराधेकपरिमाणदण्डेदमनारा- म्भवधिकोपि दण्डः ॥ ययाहापनमः । दण्डो दमनादियालेनादान्तान दमये- 30 दिति । तया सापहारदण्डे शिपमाह नारदः । आयुधान्यायुधीपाना वायादी- न्वामीविनाम् । शास्त्रीगामलारान् बाबानोद्यादितदिदाम् ॥ यय यम्योपहरणं । (१)ी.१.२५५१०३.प.वि.म.म. रमिटमेनु होगसमेत पनि पांगत (१).orm.मा. (1) भमर.का.... (७)शाको..

·१७ प्रकीर्णकम् पेन जीवन्ति कारुका । सर्वस्वहरणे प्येतन राजा हर्तुमर्हति । अन्यायाद्गृहीतस्प दण्डस्य प्रतिपत्तिमाह पाज्ञवल्क्यः (ध्य० श्लो. ३०७)। राजा न्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणाय तम् । निवेद्य दद्याद्विीभ्यः अयं त्रिंशद्गुणीकृतम् ॥ त्रिंशद्गुणं वरु- गोदेन सङ्कल्प्य विप्रेभ्यो दद्यादित्यर्थः ।। ॥ इति प्रकीर्णकम् ॥ 5 चर्मण्वती तरणिना शुभसङ्गमस्य सान्निध्यभानि इतशालिनि मध्यदेशे । ख्या- ता भरेह नगरी किल तत्र राजा राजीवलोचनरतो भगवन्तदेव ॥. इति श्रीसगरवंशावतंसमहाराजाधिराजश्रीभगवन्तदेवादिदधीजगद्गुरुभट्टनाराप- णसूरिसूनुपण्डितशिरोरत्नमीमांसापारावारपारीणधुरीणभट्टादरमूनोट्टनीलकण्ठ- स्य कृते भगवद्धास्करे व्यवहारमयूखः समाप्त ।। (1) बी०५० २२५४०२,क०वि०, म्य० मा: 10

·॥ याज्ञवल्लयधर्मशास्त्रम् ॥
॥ अथाचाराध्यायः ॥
.
॥ उपोद्धात ॥
योगीश्वर याज्ञवल्क्यं सम्पूज्य मुनयो ऽब्रुवन् ।
वर्णाश्रमेतराणा नो ब्रूहि धर्मानशेषत ॥१॥
मिथिलास्थ स योगीन्द्र क्षणं ध्यात्वाब्रवीन्मुनीन् ।
यस्मिन्देशे मृग कृष्णस्तस्मिन्धर्मानिवोधत ।। २॥ -
पुराणन्यायमीमासाधर्मशास्राइमिश्रिना ।
वेदा स्थानानि विद्याना धर्मस्य च चतुर्दश ।। ३ ।।
मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोड़ेिरा ।
यमापस्तम्बसवर्ता कात्यायनबृहस्पती ।। ४ ।।
पराशरव्यासशसलिखिता दक्षगौतमौ ।
शानातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजका ॥५॥
देशे काल उपायेन द्रव्य श्रद्धासमन्वितम् ।
पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकतं धर्मलक्षणम् ॥ ६ ॥
श्रुति स्मृति सदाचार स्वस्य च मियमात्मन ।
सम्यक्सङ्कल्पन कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ॥ ७ ॥
इज्याचारदमाहिसादानस्वाध्यायकर्मणाम् ।
अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् ॥ ८॥
चत्वारो वेदधर्मशा पर्पविद्यमेव वा ।
सा बने य स धर्म स्यादेको वाध्यात्मवित्तम ॥ ९ ।।
॥ अथ संस्कारा ॥
ब्रह्मक्षत्रियविशूश वर्णास्त्वायत्रयो द्विजा ।
निषेकादिदमशानान्तास्तेपा धै मन्त्रत क्रिया ॥ १० ॥

·.
याज्ञवल्क्य.
(भ०१.
गर्भाधानमृती पुंसः सवनं स्पन्दनापुरा ।
पष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तो मास्येते जातकर्म च ॥ ११ ॥
भहन्येकादशे नाम चतुर्थ शासि निष्क्रमः ।
पष्ठे ऽनप्राशन मासि चूडा कार्या यथाकुलम् ॥ १२ ॥
एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ।
तूष्णीमेताः क्रियाः बीणां विवाहस्तु समन्त्रकः ॥ १३ ॥
।। अथोपनयनम् ॥
गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाऽन्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् ।
राज्ञामेकादशे सैके विशाभेके यथाकुलम् ॥ १४ ॥
उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् ।
वेदमध्यापयेदेन शौचाचारांश्च शिक्षयेत् ।। १५ ।।
।। अथ ब्रह्मचारिमकरणम् ।।
दिवा सन्ध्यास कर्णस्थब्रह्मसूत्र
उदमुखः
कुर्यान्मूत्रपुरीपे च रात्रौ चेहक्षिणामुखः ॥ १६ ॥
गृहीतशिश्नवोत्याय मृद्भिरभ्युद्धृतर्जलैः ।
गन्धलेपक्षयकर शौचं कुर्यादतन्द्रितः ॥ १७ ॥
अन्तर्जानुः शुचौ देश उपविष्ट
उदङ्मुखः
माग्वा ब्राह्मेण तीर्थेन दिजो नित्यमुपस्पृशेत् ।। १८ ॥
कनिधादेशिन्यजुष्टमूलान्य करस्य च |
प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ।। १९ ।।
त्रिः प्राश्यापो दिरुन्मृज्य खान्यद्भिः समुएस्पृशेन् ।
अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिनिाभिः फेनबुद्बुदैः ॥ २० ॥
इत्कण्ठतालुगाभिस्तु यथासङ्ख्यं द्विजातयः ।
शुध्येरन्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ २१ ॥
सानमदैवनैमन्त्रर्मार्जनं माणसंयमः ।
सूर्यस्य चाप्युपस्थानं गायत्र्याः प्रत्यहं जपः ॥ २२ ॥

·आचाराध्याय गायत्रीं शिरसा सार्थ जपेयाहतिपूर्विकाम् । प्रतिप्रणवसयुक्ता विरय प्राणसयम || २३ ।। प्राणानायम्य सम्प्रोक्ष्य तृचेनाव्दैतेन तु । जपनासीत सावित्री प्रत्यगातारकोदयात् ।। २४ ।। सन्ध्या प्रामातरेवं हि तिष्ठेदासूर्यदर्शनात् । अग्निकार्य नत कुर्यात्सन्ध्ययोरुभयोरपि ।। २५ ॥ ततोऽभिवादयेबृद्धानसायहमिति ब्रुवन् । गुरं चैवाप्युपासीव स्वाध्यायायं समाहित ॥ २६ ॥ आहूतथाप्यधीयीत लब्ध चास्मे निवेदयेत् । हितं चास्याचरेन्नित्यं मनोवाकायकर्ममि ॥ २७ ॥ कृतज्ञाऽद्रोहिमेधाविशुचिकल्यानसूयका । अध्याप्या धर्मत साधुशक्ताप्तज्ञानवित्तदा ॥ २८ ॥ दण्डाजिनोपवीतानि मेखला चैव धारयेत् । ग्रामणेषु परेद्रेक्षमनिन्येप्यात्मवृत्तये ।। २९ ।। आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता । ब्राह्मणक्षत्रियविशा भैक्षचर्या यथाक्रमम् ॥ ३० ॥ कृताग्निकार्यों भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया । आोशनक्रियापूर्व सत्कृत्यानमकुत्सयन ॥ ३१ ॥ ब्रह्मचर्ये स्थितो मैकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मण काममभीयाच्याद्धे व्रतमपीडयन् ॥ ३२ ॥ मधुमासाञ्जनोच्छिष्टशुक्त स्त्रीमाणिहिंसनम् । भास्करालोकनालीलपरिवादादि वर्जयेत् ॥ ३३ ॥ ✓ स गुरुर्य क्रिया कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । उपनीय ददद्वेदमाचार्य स उदाहत ।। ३४॥ एकदेशमुपाध्याय ऋविग्यज्ञकुदुच्यते | एते मान्या यथापूर्वमेभ्यो माता गरीयसी ॥ ३९ ॥ प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशाम्दानि पञ्च वा । महणान्तिकमित्येके केशान्तथैव पोडशे || ३६ ॥

·१०२
याज्ञवल्क्यः
[भ०१.
आपोडशादाद्वाविंशाचतुर्विंशाच वत्सरात् ।
ब्रह्मक्षत्रविशां काल औपनायनिकः परः ।। ३७ ॥
अत ऊर्व पतन्त्येते सर्वधर्म बहिष्कृताः !
सावित्रीपतिता प्रात्या नात्यस्तोमादृते प्रातोः ॥ ३८॥
मातुर्यदये जायन्ते हितीय मौञ्जिवन्धनात् ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तस्मादेते द्विजाः स्मृताः ॥ ३९ ॥
यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् ।
वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥ ४०॥
मधुना पयसा चैव स देवांस्तर्पयेद्विजः ।
पितृन्मधुकृताभ्यां च चोऽधीते हि यो ऽन्यहम् ॥ ४१॥
यजूपि शक्तितो ऽधीते यो ऽन्यह स घृणमृतैः ।
मीणाति देवानाज्येन मधुना च पितॄस्तथा ॥ ४२ ॥
स तु सोमघृतैर्देवांस्तर्पयेद्यो ऽन्वहं पठेत् ।
‘सामानि तृप्ति कुर्याय पितॄणां मधुसर्पिषा ॥ ४३ ॥
मेदसा तर्पयेद्देवानथर्यादिरसः पठन् ।
पितॄश्च मधुसािमन्वहं शक्तिको द्विजः ॥ ४४ ॥
वाकोवाक्यं पुराणं च नाराशंसीव गायिकाः ।
इतिहासांस्तथा विद्याः शयाधीने हि यो ऽन्यहम् ॥ ४५ ॥
मांसक्षीरोदनमधुतर्पणं स दिवौकसाम् ।
करोति तृप्तिं च नया पितॄणां मधुसर्पिपा ॥ ४६॥
ते तृमास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः ।
यं यं क्रतुमधीते च तस्य तस्यामुयाकतम् ॥ ४७ ॥
त्रिपित्तपूर्णपृथिवीदानस्य फलमभुने ।
तपसथ परस्येह नित्यं स्याध्यायवान्दिजः ॥४८॥
नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसन्निधौ ।
तदभावे ऽस्य तनये पन्यां वैश्वानरे पप या || ४९ ।।
अनेन विधिना देहं साधयन्विजितेन्द्रियः ।
ब्रह्मलोकमयामोति न चेहागायते पुनः॥५०॥

·अ०१. आचाराध्यापः ॥ अथ समावर्तनम् ॥ गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीन तज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा धुभयमेव वा ॥ ५१ ॥ . 7 ॥ अथ विवाहप्रकरणम् ॥ अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां खियमुहहेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ॥ ५२।। अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् । पञ्चमात्सतमादूर्ध्व मातृतः पितृतस्तथा ।। ६३ ।। दशपूरुपविख्याताच्छ्रोत्रियाणां महाकुलान् । स्फीतादपि न सञ्चारिरोगदोपसमन्वितान् ॥ १४ ॥ एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः । यत्नापरीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमाञ्जनप्रियः ॥ ५५ ॥ यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राहारोपसङ्ग्रहः । न तन्मम मनं यस्मात्तत्रात्मा जायते स्वयम् ॥ २६ ॥ तिस्रो वर्णानुपूर्येण हे तथैका यथाक्रमम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्याः स्वा शूद्रजन्मनः ।। ५७ ।। ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शत्यलङ्कृता । तज्जः पुनात्युभयतः पुरुषानेकविंशतिम् ॥ ५८ ।। यज्ञस्थाविजे देव आदायार्पस्तु गोद्वयम् । चतुर्दश प्रथमजः पुनात्युत्तरजस्तु पद् ॥ ५९॥ इत्युक्त्वा चरतां धर्म सह या दीयते पंधने । स कायः पाक्येत्तज्जः पट् पश्यान्महात्मना ॥ ६ ॥ आसुरो द्रविणादानागान्धर्वः समयान्मिथः । राक्षसो युद्धहरणापैशाचः कन्यकाच्छलान् ॥ ६१॥ पाणिर्मास्यः सवर्णा गृमीयात्क्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमादद्याद्भेदने खमजन्मनः ।। ६२॥

·याज्ञल्वक्यः भि० १. पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्यापदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ॥ ६३ ।। अप्रयच्छन्समामोनि भ्रूणहत्यामनावृतौ । गम्यं त्यभावे दातृणां कन्या कुर्यात्स्वयं परम् ॥ ६४ ॥ सकृमदीयते कन्या हरस्तां चौरदण्डमा । दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छेयांधेबर आप्रजेत् ।। ६५ ।। ( अनाख्याय ददहोपं दण्य उत्तमसाहसम् । भदुष्टां च त्यजन्कन्यों दूपर्यस्तु मृपा शतम् ।। ६६ ।। अक्षता च क्षता चैव पुनर्भूः संस्कृता पुनः । स्वैरिणी या पतिं हित्वा सवर्ण कामतः श्रयेत् ।। ६७ ।। अपुत्रां गुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया | सपिण्डो या सगोत्रो वा घृताभ्यक्त कतायियान् ॥ ६८ ॥ आगर्भसम्भवाद्गच्छेत्पतितस्त्यन्यथा भवेत् । अनेन विधिना जातः क्षेत्रजो ऽस्य भवेत्सुतः ॥६९ ।। हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधःशय्यां वासयेयभिचारिणीम् ॥ ७० ॥ सोमः शौचं ददौ स्त्रीणां गन्धर्वच शुभां गिरम् । पायकः सर्वमेध्यत्वं मे या वै योपितो पतः ॥७१ ।। व्यभिचारान्ती शुद्धिर्गर्भ त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ च तथा महति पातके || ७२ ॥ मुरापी व्याधिता धूर्ता बन्ध्यायप्रियंवदा । स्वीपसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुषदेपिणी नया ॥ ७३ ।। अधिविना तु भर्तव्या महदेनो ऽन्यथा भवेत् । यत्रानुकूल्यं दम्पत्योखिवर्गस्तत्र पर्यते ॥ ७४ ॥ मृते जीवनि वा पत्यो या मान्यमुपगच्छति । सेह कीर्तिमयामोति मोदते चोमया सह ।। ७५ ।। . 44 (१) 'यो 'स्या पाद ·भ। भाचाराध्यायः १०५ •आज्ञासम्पादिनी दक्षां वीरतूं प्रियवादिनीम् । त्यनन्दाप्यस्तृतीयांशमद्रव्यो भरण स्त्रियाः ॥ ७६ ॥ खीभिर्भर्तृयचः कार्यमेष धर्मः परः खियाः । आशुद्धेः सम्प्रतीक्ष्यो हि महापातकपितः ।। ७७ ।। लोकानन्त्य दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपोकैः । यस्मात्तस्मास्वियः सेव्याः कर्तव्याश्च सुरक्षिताः ॥ ७८ ॥ पोडशनिशाः वीणां तस्मिन्युग्मास संविशेत् । चमचायव पण्यिाद्यावतस्रथ वर्जयेत् ॥ ७९ ॥ एवं गन्नियं क्षामा मघां मूलं च यर्मयेत् । सुस्य इन्दी सकसुत्र लक्षग्य जनयेत्पुमान् || ८० ॥ यया कामी भवेदापि स्त्रीणां यरमनुस्मरन् । . स्वदारनिरनभैव लियो रक्ष्या यतः स्मृताः ॥ ८१॥ भर्तृभ्रातृपितृशातिश्वध्रुश्वशुरदेवरः । यन्धुभिध वियः पुज्या भूषणाच्छादनाशनः ॥ ८२।। संयनोपरफरा दक्षा इष्टा प्ययपराड्मुखी ] कुर्याच्यशुरयोः पादयन्दन भर्नृतत्परा || ८३ ।। ग्रीडां दारीरसंस्कार समाजोत्सयदर्शनम् । हास्य परगृहे यान त्यनेस्रोपितभर्तृका ॥ ८४ || रक्षेत्कन्यां पिता विनां पतिः पुत्रास्नु यार्धके । अमाये शालयस्ने म स्रातस्य करिखियाः ॥ ८५॥ पितृमातृगुनभ्रातृवभूधारमानुतः । हीना न स्याहिना भर्ना गर्हणीयान्यया भयेन् ॥ ८६ ॥ पतिपियहिते युक्ता सातारा विभिनेन्द्रिया । सेह कोनिमयामोनि प्रेत्य गानुनमा गनिम् ।। ८७॥ मत्यामन्यां सपायां धर्मकार्य न कारयेत् । सयांग विधी धस्य पेठा म विनेनरा ॥८॥ शायिस्यामिहोप्रेश वि भगती पतिः ! भारपियारानी गाषितम्ययन् ॥ ८९ ॥ ।

·१०६ याज्ञवल्क्यः ०१. ॥ अथ वर्णजातिविवेकप्रकरणम् । सवणेभ्यः सवर्णासु जायनो हि सनातयः | अनिन्येषु विवाहेषु पुत्राः सन्तानवर्धनाः ॥१०॥ विप्रान्मूर्धापसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः खियाम् ।। अम्बष्ठः शून्यां निषादो जातः पारशवोपप या || ९१ ॥ वैश्याशूयोस्तु राजन्यान्माहिष्योनौ मुतौ स्मृतौ । वैश्यात्तु करणः शूद्यां विनास्वेष विधिः स्मृतः ॥ ९२ ।। ब्राह्मग्यां क्षत्रियात्सूतो चैश्याद्वैदेहकस्तथा । शूद्राज्जातस्तु चाण्डालः सर्वधर्मवहिष्कृतः ।। ९३ ।। क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्राक्षत्तारमेव च | शूद्रादायोगर्व वैश्या जनयामास वे मुतम् ॥ ९४ ॥ माहिप्येण करण्यां तु रयकारः प्रजायते | असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः ॥ १५ ॥ जात्युत्को युगे शेयः सप्तमे पञ्चमे पप वा । व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववद्याधरोत्तरम् ॥ १६ ॥ ॥ अथ गृहस्थप्रकरणम् ॥ कर्म स्मात विवाहामी कुर्यात प्रत्यहं गृही । दायकालाहते पापि श्रीनं वैतानिकामिषु ।। ९७ ॥ शरीरचिन्तां निवर्त्य कृतशोचविधिदिनः । प्रातः सन्ध्यामुपासीत दन्तपायनपूर्वकम् ॥ १८॥ हुत्वामीन्सूर्यदेवत्याचपेन्मन्त्रान्समाहितः। वेदार्यानधिगच्छेच शाखाणि विविधानि च ॥ ९९ ॥ उपेयादीश्वरं चैव योगक्षेमार्थसिद्धये । घात्या देयान्पितृभव तर्पयेदर्जयेत्तया || १०० ॥ पेदाथर्वपुराणानि सेनिहासानि शक्तिनः । जपयज्ञमसिद्धर्य विद्यां चाध्यास्मिकी जपेत् ।। १०१ ॥

·भ० १.] भाचाराध्यापः वलिकर्मस्वधाहोमस्वाध्यायानिथिसक्रियाः । भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामखाः ।। १०२ ॥ देवेभ्यध हुतादनाच्छेपाढूनवति होत् । भन्न भूमौ श्वचाण्डालवायसेभ्यध निक्षिपेत् ॥ १०३ ॥ भने पितृमनुष्येभ्यो देयमप्यन्यह जलम् । स्वाध्याय चान्वहं कुर्यान पचेदनमात्मने ॥ १०४ ।। चालस्ववासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः । सम्भोज्यातिथिभृत्यांध दम्पत्योः शेपभोजनम् ॥ १०५॥ भापोशनेनोपरिधादधस्तादाता तया । भनमममृतं चैव कार्यमन द्विजन्मना ॥ १०६ ॥ अतिथित्वेन वर्णानां देयं शत्चयानुपूर्वशः । अपणोद्यो तिथि: सायमपि वाग्भूतृणोदकैः ॥ १०७ ॥ सत्कृत्य भिक्षये भिक्षा दातव्या समताय च । भोजयेचागतान्काले सखिसम्बन्धिवान्धवान् ।। १०८।। महोक्ष या महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पयेत् । सक्रिया अन्वासन स्वादु भोजन सूनृतं वचः ।। १०९ ।। प्रतिसंवत्सर त्वयाः सातकाचार्यपाधियाः । मियो विवाघध तथा या प्रत्यत्विजः पुनः ।। ११० ।। भध्वनीनो तिथिज्ञेयः श्रोत्रियो वेदपारगः । मान्यावेनी गृहस्थस्य ब्रह्मलोकमभीप्सनः ।। १११ ॥ परपाकरुचिर्न स्यादनिन्यामन्त्रणादृते । यास्पाणिपादचापल्यं वर्जयेचातिभोजनम् ॥ ११२॥ अतिथि श्रोत्रिर्य नृप्तमासीमान्तमनुप्रनेत् । अहःशेष सहासोत शिष्टेरिटेन बन्धुभिः ।। २१३।। उपास्य पश्चिमा सन्ध्यां हुत्यामीस्तानुपास्य च । भृत्यैः परिवृतो भुत्का नातिनृन्याय संविशेत् ।। ११४ ॥ माझे मुहर्ने घोत्याय चिन्तयेदात्मनो हितम् । धर्मार्थकामास्वे काले यपाशक्ति महापयेत् ।। ११० ॥ - ·१०० पाजवन्दयः (५०... विद्याकर्मवयोवन्धुवित्तैर्मान्या यथाक्रमम् । एतेः प्रभूतैः शूद्रो अपि वार्धके मानमर्हति ॥ ११६ ।। वृद्धभारिनृपस्नातस्त्रीरोगिव चक्रिणाम् । पन्था देयो नृपस्तेषां मान्यः स्नातस्तु भूपतेः ॥ ११७॥ इज्याध्ययनदानानि पैदयस्य क्षत्रियस्य च । प्रतिमहो ऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा ॥ ११८ ॥ प्रधान क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम् । कुसीदं कृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतम् ॥ ११९ ।।. शूद्रस्य हिजशुभूपा तयाजीवन्यणिग्भवेत् । शिल्पैर्या विविधेजीयेद्विजानिहितमाचरन् ॥ १२० ।। भारतिः शुचिर्भूत्यभा श्राद्धक्रियारतः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्च यज्ञान हापयेत् ॥ १२१ ।। अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥ १२२ ॥ चयोबुद्ध्यर्थयाग्येषश्रुताभिजनकर्मणाम् । आचरेत्सदृशीं वृत्तिमजिह्मामशगं तया ॥ १२३ ॥ त्रैवार्षिकाधिकानो यः स तु सोमं पिवेद्विगः | प्राक्सोमिकीः क्रियाः कुर्याद्यस्यानं वार्षिकं भवेत् ।। १२४ ॥ प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययन तथा । कर्तव्यामायणेटिव चातुर्मास्यानि चैव हि || १२५ ।। एपामसम्भवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरी द्विजः । हीनकल्पं न कुर्वीत सति द्रव्ये फलप्रदम् ।। १२६ ॥ घाण्डालो जायते यज्ञकरणाच्छूद्रभिक्षितात् । यज्ञार्थ तब्धमददद्भासः काको पि वा भवेत् ।। १२७ ।। कुशूलकुम्भीधान्यो वा त्र्याहिको ऽश्वस्तनो प या । जीवेदापि शिलोन श्रेयानेपां परः परः ॥ १२८ ।।

·भ० १.] थाचाराध्यायः १०९ ॥ अथ स्नातकमकरणम् ॥ न स्वाध्यायविरोध्यर्थमीहेत न युतस्ततः न विरुद्धप्रसङ्गेन सन्तोपी च भवेत्सदा ।। १२१ ।। राजान्तेवासियाज्येभ्यः सीदनिच्छेद्धनं क्षुधा । दम्भिहतुकपाषण्डियकवृत्तींच वर्जयेत् ।। १३ ।। शुक्लाम्बरधरो नीचकेशश्मश्रुनखः भुषिः । न मार्यादर्शने ऽश्रीयान्नैकवासा न संस्थितः ।। १३९ ।। न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादप्रियं वदेत् । माहित नानृतं चैव न स्तेनः स्यान वार्दुषिः ॥ १३२ ॥ दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री घेणुमान्सकमण्डलुः । कुर्यात्मदक्षिणं देवमृद्गीविप्रवनस्पतीन् । १३३ ।। न तु मेहेनदीच्छायावम॑गोष्ठाम्बुभस्मसु । न प्रत्यग्न्यर्कगोसोमसन्ध्याम्बुखीद्विजन्मनः ॥ १३४ ॥ क्षेतार्क म नमां स्त्रीं न च संसृष्टमैथुनाम् । न च मूत्रं पुरीष या नाभुची राहुतारकाः ॥ १३५ ॥ भयं मे वय इत्येवं सर्व मन्त्रमुदीरयन् । पर्पत्यमावृतो गच्छेत्स्वपेत्यत्यविशारा न च ॥ १३६ ॥ छीवनासक्शकृन्मूबरेतांस्यप्सु न निक्षिपेत् । पादी मनापयेनामौ न चैनमभिलङ्घयेन् ॥ १३७ ।। जलं पिबेनाम्जलिना न शयान प्रबोधयेत् । नाक्षः क्रीडेन धर्मग्नैाधितैर्वा न संविशेत् ॥ १६८।। विरुद्ध धर्मयेकर्म प्रेतधूम नदीतरम् । केदाभस्मतुपाङ्गारकशलेषु च संस्थितिम् ॥ १३९।। नाचक्षीत धयन्ती गां नाद्वारेण विशेकचित् । म राशः प्रतिगृहीयानुग्धस्योगवर्निनः ॥ १४ ॥ अतियहे सूनिवक्रि धजियेयानराधिपाः । दुष्टा दशगुण पूर्षापूर्वादेते यथाक्रमम् ।। १४१॥

·११० [. . . याज्ञवल्क्यः अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन वा । हस्तेनीपधिभावे वा पञ्चम्यां प्रावणस्य तु ।। १४२॥ पोपमासस्य रोहिण्यामष्टकारामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवद्वहिः ॥ १४३ ।। घ्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिविग्गुरुवन्धुषु । उपाकर्मणि चोत्सर्ग स्वशाखाप्रोत्रिये मृते ॥ १४४ ।। सन्ध्यागजितनिर्यातभूकम्पोल्कानिपातने | समाप्य वेदं थुनिशमारण्यकमधीत्य च ।। १४५ ।। पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहस्तके । ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा या श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ।। १४६ पशुमण्डूकनकुतश्चाहिमार्जारमूषकः । कृते ऽन्तरे स्वहोरात्रं शक्रपाने तथोच्छ्ये ।। १४७ । श्वकोष्टुगर्दभोलूकसामवाणानिस्यने । अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ॥ १४८ ।। देशे ऽशुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसम्प्लये । भुक्त्वार्द्रपाणिरम्भोऽन्तरर्धरात्रे तिमारुते ॥ १४९ ।। पांशुवर्षे दिशा दाहे सन्ध्यानीहारभीतिपु । धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते ॥ १६० ।। खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौवृक्षेरिणरोहणे । सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः ॥ १५१ ।। देवत्विक्नातकाचार्य राज्ञां छायां परखियाः । माक्रामेद्रक्तविण्पूरठीकोइलादि च ॥ ११२।। विमाहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कदाचन । भामृत्योः श्रियमाकाडेन कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् ॥ १५३ टूरादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि समुत्सृजेत् । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यनित्यमाचारमाचरेत् ॥ १४ ॥ गोब्राह्मणानलानानि नोच्छिष्टो न पदा स्पृशेत् । न निन्दाताडने कुर्यात्पुर्व शिष्यं च ताडयेत् ।। १५५ ॥ .

·भाचाराध्यायः
१११
.
भ..
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म समाचरेत् ।
भस्वयं लोकविद्दिष्टं धर्ममप्याचरेन तु ॥ ११६ ॥
मातृपित्रतिधिभ्रातृजामिसम्यन्भिावानुतैः ।
वृद्धबालातुराचार्यवैद्यसंश्रितवान्धवैः ॥ १५७ ॥
ऋत्विक्पुरोहितापत्यभार्यादाससनाभिभिः ।
विवाद वर्जयित्वा तु सर्वाल्लोकाञ्जयगृही ॥ १५८ ॥
पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य न मायापरवारिषु ।
सायानदीदेवखातद्दप्रस्रवणेषु च ॥ १५९ ।।
परशय्यासनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् ।
भदत्तान्यग्निहीनस्य नानमद्यादनापदि ॥ १६० ।।
कदर्यवद्धचौराणां क्लीवरगावतारिणाम् ।
वैगाभिशस्तवार्दुप्यगणिकागणदीक्षिणाम् ।। १६१ ॥
चिकित्सकातुरक्रुद्धपुंथलीमत्तविद्विपाम् ।
क्रूरोमपतितपात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥ १६२ ।।
अवीरास्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितमामयाजिनाम् ।
शस्त्रविक्रयिकरितुनवायश्ववृत्तिनाम् ||१६३ ।।
नृशंसराजरजककृतप्रवधजीविनाम् ।
चैलधावसुराजीविसहोपपतिवेश्मनाम् ॥ १६४ ॥
पिशुनानृतिनोधैव तथा चाक्रिकवन्दिनाम् ।
पपामने न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥ १६५ ।।
शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः ।
भोज्याना नापितथैव यथात्मानं निवेदयेत् ॥ १६६ ।।
॥ अथ भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणम् ।।
अर्चित वृथामांसं केशकीटसमन्वितम् ।
शुक्तं पर्युपितोच्छिष्टं श्वस्पृष्टं पतितोक्षतम् ॥ १६७ ॥
उदक्यास्पृष्टसॉष्ट पर्यायानं च वर्जयेत् ।
गोनात शकुनोच्छिष्ट पदा स्पृष्टं च कामतः ॥ १६८ ॥

·याज्ञवल्क्प: भ० १. भर्न पर्युपितं भोज्यं नेहानं चिरसंस्थितम् । अनेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः ॥ १६९ ॥ सन्धिन्यनिर्दशावत्सागोपयः परिवर्जयेत् । औष्ट्रमैकश वैणमारण्यक्रमथाविकम् ।। १७० ॥ देवनार्थ हपिः शिगुं लोहितान्द्रधनांस्तथा । अनुपाकृनमांसानि विड्डानि कवकानि च ॥ १७१ ।। फ्रव्यादपक्षिदात्यूहशुकमतुदरिट्टिभान् । सारसैकशफान्हसान्सवीच ग्रामवासिनः ॥ १७२ ।। कोयटिप्लवचक्रावलाकावकविकिरान् । वृथाकृसरसंयायपायसापूपशप्कुलीः ।। १७३ ।। कलयित सकाकोलं कुरर रज्जुदातकम् । जालपादान्खञ्जरीटानज्ञातांध मृगद्विजान् ॥ १७४ ।। धापांच रक्तपादांच सौनं वरमेव च । मत्स्यांच कामतो जग्ध्या सोपवासख्यहं वसेत् ॥ १७५ ।। पलाण्टुं विचराहं च छत्राकं ग्रामकुकुटम् । लशुनं गृञ्जन चैव जग्ध्या चान्द्रायणे चरेत् ॥ १७६ ॥ भक्ष्याः पञ्चनखाः सेधा गोधाकच्छपशल्लकाः । शशव मत्स्येष्वपि हि सिंतुण्डकरोहिताः ।। १७७ ॥ तथा पाठीनराजीवाः सशल्काच द्विजातिभिः । भतः शृणुध्वं मांसस्य विधि भक्षणयर्जने ॥ १७८ ।। पाणात्यये तथा श्राद्ध प्रोक्षितं हिजकाम्यया ! देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य खाइन्मांस न दोपभाक् ।। १७९ ।। यसेत्स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः | सम्मिनानि दुराचारो यो हन्त्यविधिना पशून् ।। १८० ॥ सर्वान्कामानवामोति हयमेधफल तथा । गृहेपपि नियसन्विो मुनिमीसवियर्जनान् || १८१ ॥

·अ०१ आचाराध्याय ११३ ॥ अथ द्रव्यशुमिकरणम् ॥ सोवर्णराजताम्ञानामूर्ध्वपात्रमहामनाम् । शाकुरज्जुमूलफलवासोविदलचर्मणाम् ।। १८२ ॥ पावाणा चमसाना च वारिणा शुद्धिरिप्यते | चरुनुक्नुवसस्नेहपात्राण्युप्णेन वारिणा ॥ १८३ ।। स्फ्यशूर्पाजिनधान्याना मुसलोलूखलानसाम् । प्रोक्षणं सहताना च बहुना धान्यवाससाम् ॥ १८४ ।। तक्षण दारुशृङ्गास्था गोवाले फलसम्भुवाम् । मार्जन यज्ञपात्ररणा पाणिना यज्ञकर्मणि || १८५ ।। सोपेरुदकागोमूत्र सुध्यस्यविककोशिकम् । सभीफलैरशुपट्ट सारिष्टै कुतप तथा ॥ १८६ ।। सगौरसर्पपे सौम पुन पाकान्महीमयम् । कारुहस्त शुषि पण्यं मेहं योषिन्मुख नथा ॥ १८७ ।। भूशुद्धिर्मार्जनाहाहारकालाद्रोक्रमणात्तथा । सेकादुल्लेखनाल्लेपागृह मार्जनलेपनात् ।। १८८॥ गोध्राते ऽन्ने तथा केशमक्षिकाकीटदूषिते । सलिल भस्म मृदापि प्रक्षेप्तव्य विशुद्धये ॥ १८९ ।। पुसीसकताम्राणा क्षाराम्लोदकवारिभि । भस्माद्भि कास्यलोहाना शुद्धि प्लायो द्रवस्य तु ॥ १९ ॥ अमेध्यातस्य मृत्तोये शुद्धिर्गन्धापकर्षणात । वाक्शस्तमम्युनिर्णिक्तमज्ञात च सदा शुपि ॥ १९१॥ शुचि गोतृनिकृनोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् । तथा मास श्वचाण्डालक्रव्यादादिनिपातितम् ॥ १९२ ।। रश्मिरमी रजाया गौरवो वसुधानिल । विमुषो मभिका स्पर्श वत्सः प्रस्रवणे शुचि ।। १९३ ॥ अजावं मुखतो मेध्यं न गौर्न नरजा मला । पथानध विशुध्यति सोमसूर्याशुमारुते ॥ १९८ ।।

·याजवल्दयः [अ० १. . . मुखमा विमुपों मेध्यास्तथाचमनविन्दवः । श्मश्रु चास्यगतं दन्नसक्तं त्यक्त्वा ततः शुचिः ॥ १९५ ॥ सात्वा पीत्या क्षुते सुप्ने भुका रथ्योपसर्पणे । आचान्तः पुनराचामेद्वासो विपरिधाय च || १९६ ।।' स्थ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसेः । मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्केटकचितानि च ॥ १९७ ॥ ॥ अथ दानप्रकरणम् ॥ नपस्तम्वासनमा ब्राह्मणान्वेदगुपये | नृत्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च ।। १९८ ॥ सर्यस्य प्रभयो विमाः श्रुताध्ययनशातिनः । तेभ्यः क्रियापरीः श्रेष्ठास्तेभ्यो ऽप्यध्यात्मवित्तमाः ॥ १९९ ।। न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम् ॥ २०० ।। गोभूतिलहिरण्यादि पाचे दातव्यमर्चितम् । नापात्रे विदुषा किंचिदात्मनः श्रेय इच्छना ॥ २०१॥ विद्यातपोभ्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिमहः । गृहन्स दातारमधो नयत्यात्मानमेव च ॥ २०२॥ दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेपु विशेषतः । 'याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतं च शक्तितः ।। २०३॥ हेमशृङ्गी शफै रौप्यैः मुशीला वस्त्रसंयुता । सकांस्यपात्रा दातव्या क्षीरिणी गौः सदक्षिणा ।। २०४ ।। दाताऽस्याः स्वर्गमामोति वत्सरानोमसम्मितान् । कपिला चेनारयति भूयश्वाऽऽसममं कुलम् ॥ २०५ ॥ सवत्सा रोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखी । दातास्याः स्वर्गमामोति पूर्वेण विधिना ददत् || २०६ ॥ यावद्वत्सस्य पादौ दो मुखं योन्यां च दृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भ न मुञ्चति || २०७ ।।

·११५ . १०१ आचाराध्याय यथा कथंचिदत्त्वा गा धेनुं वाधेनुमेय वा ] अरोगामपरिक्लिटा दाता स्वर्गे महीयते ।।००८॥ श्रान्तसवाहन रोगिपरिचर्या सुपुर्चनम् । पादशौचं दिजोच्छिष्टमार्जन गोप्रदानवत् ।। २०९ ॥ भुदीपश्चानवस्त्राम्भस्तिलसर्पिप्रतिश्रयान् । नैवेशिक स्वर्णधुर्य दत्त्वा स्वर्गे महीयते ।। २१० ।। गृहधान्याभयोपानच्छत्रमाल्यानुलेपनम् । यानं वृक्ष प्रिय शय्या दत्त्वात्यन्तं सुखी भवेत् ।। २११ ।। सर्वधर्ममय ब्रह्म प्रदानेभ्यो ऽधिक यत । तहदत्समयामोति ब्रह्मलोकमविच्युतम् ।। २१० ॥ प्रतिमहसमी "पि नादत्ते य प्रतिग्रहम् । ये लोका दानशीलाना स तानामोति पुष्कलान् ।। २१३ ॥ कुशा शाक पयो मत्स्या गन्धा पुष्प दधि क्षिति । मासं शय्यासनं धाना प्रत्याख्येयं न पारि ॥२०. अयाचिाहत ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मण । अन्यत्र कुलटापण्डपतितेभ्यस्तथा द्विप ॥ २१५ ।। देवातिथ्यर्चनकृने गुरुभृत्यादिवृत्तये । सर्वत प्रतिगृमीयादात्मवृत्त्यर्थमेव च ॥ २१६ ॥ ॥ अथ श्राइप्रकरणम् ।। अमावास्याष्टका वृद्धि कृष्णपक्षो ऽयनद्रयम् । द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिार्वषुयत्सूर्यसङ्कम !! २१७ ।। व्यतीपातो गजलाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययो । श्राद्ध प्रति रुचिथैव आद्धकाला भकीर्तिता ।। २१८ अग्या सर्वेषु वेदेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युधा । वेदार्थविज्येष्ठ सामा बिमधुत्रिमुपर्णक ॥ २१९ ॥ स्वतीय अधिग्जामातृयाज्यश्वशुरमातुला । त्रिणाचिकेतदोहित्रशियसम्बन्धिवान्धवा ॥२२॥ .

·पानगल्ययः [अ०१ कर्मनिष्टास्तपोनिटाः पञ्चामिब्रह्मचारिणः । पितृमानृपराथैव ब्राह्मणाः श्राद्धसम्पदे ।। २२१ ।। रोगी हीनानिरिक्ताङ्गः काणा पौनर्भवस्तथा । भयंकीर्णी कुण्डगोली कुनखी श्यावदन्तकः ॥ २२२ ।। [विनमो विक्षुधिः श्वित्री विद्धप्रजननो ऽगदः । वाग्दुष्टः पालदमको पणिगायुधजीवकोः ॥ १॥] भृतकाऽध्यापकः कीयः कन्यादृप्यभिशस्तकः । मित्रध्रुविपशुनः सोमविनयी परिविन्दकः ।। २२३ ॥ मातापितृगुरुत्यागी कुण्डागी वृपलात्मनः । परपूर्वापतिः स्तेनः कर्मदुष्टाध निन्दिताः ॥ २२४ ।। निमन्त्रयेत पूर्वार्ताक्षणानात्मवाचिः । नैश्चापि संयतर्भाग्यं मनोयाकायकर्मभिः ।। २२५ ।। अपराह्ने समभ्यर्च्य स्वागतेनागतांस्तु तान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेपूपयेशयेत् ॥ २२६ ॥ युग्मान्देवे यथाशक्ति पित्र्ये ऽयुग्मांस्तथैव च | परिस्तृते शुची देशे दक्षिणापवणे तथा ।। २२७ ।। हो देवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदगेकैक मेव वा । मातामहानामप्येवं तन्त्रं चा वैश्वदेविकम् ।। २२८ ॥ पाणिप्रक्षालनं दत्त्या विटरार्थ कुशानपि । आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्यूचा ॥ २२९ ।। यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके। शंनोदेव्या पयः क्षिावा यवोऽसीति यवांस्तथा ।। २३० ।। या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेष्वर्ष विनिक्षिपेत् । दचोदकं गन्धमाल्यधूपदानं सदीपकम् ।। २३१ ।। तथाच्छादनदानं च करशौचार्थमम्बु च । भपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिगम् २३२ ॥ (1) अयं क्षेपक ·भाचाराध्याय. . हिगुणांस्तु कुशान्दत्वा घुशन्सस्स्वैस्यूचा पितॄन् । आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः ॥ २३३ ।। यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादादि पूर्ववत् । दत्वार्घ संसवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ।। २३४ ॥ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युज पात्रं करोत्यधः । अमौकरिप्यन्नादाय पृच्छत्यनं घृतप्लुतम् ।। २३५ ।। कुरुप्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्यामौ पितृयज्ञवत् । हुतशेपं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः ।। २३६ ।। यथालाभोपपन्नेषु रोप्येषु तु विशेषतः । दत्वान्नं पृथिवी पात्रमिति पात्राभिमन्त्रणम् ॥ २३७ ।। कृत्वेदं विष्णुरित्यने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् | सव्याहतिकां गायत्री मधु वाता इति तृचम् ॥ २३८ ।। जन्या यथामुखं वाच्यं भुन्नीरस्ते ऽपि वाग्यताः । अनमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनो ऽत्वरः ॥ २३९ ॥ भातृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्या पूर्वजपं नया । अन्नमादाय तृप्ताः स्य शेष चैवानुमान्य च ॥ २४० ।। तदने विकिरेभूमी दद्या चापः सकृत्सकृत् । सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः ॥ २४१ ॥ उरिष्टसन्निधौ पिण्डान्दद्यादै पितृयज्ञयन् । [विहायनस्य यरसस्य यन्मात्र नु विशेन्मुखम् । पिण्डान्कृत्वा नु नन्मात्रान्भुमो दद्यात्पृक्पृथक् ॥ २॥ मातामहानामप्येयं दद्यादाचमनं ततः ।। २४२ ॥ स्वस्तिवाच्यं नतः कुर्यादक्षय्योदकमेव च !! दत्त्वा तु दक्षिणां शनया सधाकारगुदाहरेत् ॥ २४३ ।। वाच्यतामित्यनुमान: पकनेभ्यः स्योच्यताम् ।। युरस्तु स्वत्युने भुमी मित्तनो जलम् ॥ २४४ ॥ (पर ·११८ याज्ञवल्क्य. (१०१ विश्वे देवाथ प्रीयन्तां विप्रेथोक्त इदं जपेत् । दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ॥ २४५ ॥ अद्धा च नो मा व्यगमद्हु देयं च नो स्त्विनि । इत्युत्कोत्वा प्रिया वाचः मणिपत्य विसर्जयेत् ॥२४६ ।। वाजे वाज इति प्रीतः पितृपूर्व विसर्जयेत् । यस्मिंस्ते संस्रवाः पूर्वमर्वपात्रे निवेशिताः ॥ २४७ ।। पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विमान्विसर्जयेत् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुञ्जीत पितृसेवितम् ॥ २४८ ॥ ब्रह्मचारी भवेत्तां तु रजनी ब्राह्मणैः सह । एवं प्रदक्षिणावृत्को वृद्धौ नान्दीमुखान्पितॄन् ॥ २४९ ।। यजेन दधिकर्कन्धुमिभान्पिण्डान्यवैः क्रियाः । एकोदिष्टं देवहीनमेकाधकपवित्रकम् ।। २५० ॥ आवाहनामोकरणरहितं ह्यपसव्यवत् । उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने विविसर्जने ॥ २५१ ॥ अभिरम्यतामिति वदेद्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह । गन्धोदकनितैर्युक्तं कुर्यात्साबचतुष्टयम् ।। २५२ ।। अर्घाथै पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् । ये समाना इति द्वाभ्यां शेपं पूर्ववदाचरेत् ।। २५३ ।। एतत्सपिण्डीकरणमेकोदिष्टं स्त्रिया अपि । भक्सिपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत् ॥ २५४ ।। तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजे । मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु यत्सरम् ।। २५५ ।। प्रतिसंवत्सर चैपमाद्यमेकादशे ऽहनि । पिण्डांस्तु गोऽजविमेभ्यो दयादनौ जलेषप ग ॥ २९६ ।। पक्षिपेत्सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् । हविष्यानेन वै मार्स पायसेन तु वत्सरम् ॥ २५७ ॥ मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनागपार्वतः । ऐगरीरववाराहमाशैमासर्ययाक्रमम् ।। २५८ ।। .

·अ०१ आचारध्याय . . मासंवृद्ध्या हि तृप्यन्ति दत्तेरिह पितामहाः । खड्गामिपं महाशल्कं मधु मुन्यन्नमेन च ॥ २५९ ।। लोहामिपं महाशाकं मांस वाणिसस्य च | यहदाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमभुते || २६० ॥ तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च विशेषतः । कन्यां कन्यावेदिनथ पशून्दै सत्सुतानपि !| २६१ ॥ धूतं कृर्षि च वाणिज्यं द्विशफैकशफांस्तथा । ब्रह्मावर्चस्विनः पुत्रान्स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ॥ २६२ ॥ ज्ञातिश्रेष्ठयं सर्वकामानामोति श्राद्धदः सदा । प्रतिपत्मभृतिष्येकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।। २६३ ।। शवेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते । स्वर्ग खपत्यमोजथ शोर्य क्षेत्र बल तथा ॥ २६४ ॥ पुत्रान् व्यं ससौभाग्य समृदिं मुरयतां शुभम् । प्रवृत्तचक्रतां चैय वाणिज्यप्रभृतीनपि ॥ २६५ ।। अरोगिल यशो वीतशोकतां परमां गतिम् । धनं वेदान्भिपस्सिदि कुप्यं गा अप्यनाविकम् ।। २६६ ॥ अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्ध संप्रयच्छति । कृत्तिकादि भरण्यन्तं स कामानामुयादिमान् ॥ २६७ ॥ आस्तिकः अाधानथ व्यपेतमदमत्सरः । घसरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ॥ २६८ ॥ पीणयन्ति मनुष्याणां पितृलादेन तर्पिताः । आयुः प्रनां धन विद्यां स्वर्ग मोक्ष गुखानि च ॥ २६९ ।। प्रयच्छन्ति तया राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः । ॥ अथ गणपतिकल्पः ।। विनायकः कर्मयिनसिनये विनियोजिनः ।। २७०॥ गणानामाधिपरये नद्रण ब्रह्मगा तथा । नेनोपमृष्टा गस्नस्य लक्षगानि नियोधन ।। २७१ ।।

·१२० . याज्ञवल्क्य. [अ० १. स्वमे ऽवगाहते ऽत्यर्थं जलं मुण्डांथ पश्यति । कपायवाससश्चैय कन्यादांवाधिरोहति ॥ २७२ ॥ अन्त्यजगर्दभैरुष्ट्रः सहकबारतिष्ठते । अजनपि तथात्मानं मन्यते ऽनुगत परैः ।। २७३ ।। विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः । तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः ।। २७४ ।। कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भमङ्गना । आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्यो अध्ययन तथा ॥ १७५ ।। वणिग्लाभं न चामोति कृषि चापि कृषीवलः । स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्ये ति विधिपूर्वकम् ।। २७६ ।। गौरसर्पपकल्केन साज्येनोत्सादितस्य च । सर्वोषधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा || २७७॥ भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्या द्विजाः शुभाः । अश्वस्थानाद्गजस्थानावल्मीकात्सङ्गमादात् ।। २७८ ॥ मृत्तिका रोचनां गन्धान्गुग्गुलुं चाप्सु निक्षिपेत् । या आहता खेकवर्णेचतुर्भिः कलशैईदात् ॥ २७९ ।। चर्मण्यानडुहे रक्त स्थाप्यं भद्रासनं ततः । सहस्राक्ष शतधारमृपिभिः पावनं कृतम् ।। २८० ।। तेन त्वामभिपिञ्चामि पायमान्यः पुनन्तु ते । भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः ॥ २८१ ॥ भगमिन्द्रश्च वायुध भगं समर्पयो ददुः । यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच मूर्धनि || २८२ ।। ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तदन्तु सर्वदा । स्नातस्य सार्पपं तैलं सुवेणोदुम्बरेण तु ॥ २८३ ॥ जुहुयान्मूर्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य तु | मितध सम्मितश्चैव तथा शालकटङ्कटी ॥ २८४ ॥ कूष्माण्डो राजपुत्रधेत्यन्ते स्वाहासमन्वितैः । गामभित्रनिगन्वेष नमस्कारसमन्वितैः ॥ २८५ ॥ .

·१०१
आचाराध्याय.
उद्याचतुप्पथे शूर्प कुशानास्तीर्य सर्वतः |
कृताकृतौस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च ।। २८६ ॥
मत्स्यान्पकांस्तथैवामान्मांसमेतामदेव तु ।
पुप्पं चित्रं सुगन्धं च मुरां च त्रिविधामपि ॥ २८७ ॥
मूलक पूरिकापूपस्तिथैवोण्डेरकसनः ।
दध्यनं पायसं चैव गुडपिष्टं समोदकम् ॥ २८८ ।।
एतान्सर्वानुपाहत्य भूमो कृत्या ततः शिरः ।
विनायकस्य जननीमुपनिटेततो अम्बिकाम् ।। २८९ ।।
दूसर्पपपुष्पाणां दत्त्वार्थ पूर्णमन्नलिम् ।
रूपं देहि यशो देहि, भगं भवति देहि मे ॥ २९ ॥
पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांथ देहि मे।.
ततः शुक्राम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः ।। २९१ ।।
ब्राह्मणान्भोजयेद्याइवयुग्मं गुरोरपि ।
एवं विनायकं पूज्य ग्रहाचैव विधानतः ।। २९२ ॥
कर्मणां फतमामोति श्रियं चामोत्यनुत्तमाम् ।
आदित्यस्य सदा पूनां तिलकं स्वामिनस्तया ।। २९३ ।।
महागणपतेथैव कुर्वन्सिद्धिमयामुयात् ।
।। अथ प्रहशान्तिप्रकरणम् ।।
श्रीकामः शान्तिकामो या पायर्श समानरेन् ।। २९४ ।।
पृष्टयायुप्पुष्टिकामो वा नथैयाभिवरम्नपि ।
सूर्यः सोमो महीपुत्रः सोमपुत्रो वृहस्पतिः ॥ २९५ ॥
शुमः शनैभरो राहुः केतुथैने पहा. स्मृताः ।
सायकारकटिकाद्क्तनन्दनात्स्वर्णकादुभी ।। २९६ ।।
रमतादयपः सीसारकांस्यारकार्या महाः क्रमात् ।
स्ययणे पटे हेपया गन्धर्मण्डतकेषु या ॥ २९७ ॥
ययापर्ण प्रदेयानि यासीसि कुशुमानि ।
गन्धाथ पतयधेय धो देयष गुग्गुतुः ॥ २१८ ॥

·१२२ यथास्यं प्रकीर्तिताः । ~ . याज्ञवल्क्यः भि.. कर्तव्या मन्त्रवन्तश चरवः प्रतिदैवतम् । आ कृष्णेन इमं देवा अमिर्मूर्धा दिवः ककुत् ॥ २९९ ॥ उद्बुध्यस्वेति च ऋचो बृहस्पते अति यदर्यस्तथैवानात्परिस्रुतः ॥ ३०० ॥ शं नो देवीस्तथा काण्डाकेतुं कृण्यनिमास्तथा । अर्कः पलाशः खदिर अपामार्गो ऽथ पिप्पलः ।। ३०१ ॥ उदुम्बरः शमी दूर्वा कुशाच समिधः क्रमात् । एकैकस्य त्वष्टशतमष्टाविंशतिरेव वा ॥ ३०२ ॥ होतव्या मधुर्पिभ्यी दभा क्षीरेण वा युताः । गुडौदनं पायसं च हविष्य क्षीरपाष्टिकम् ॥ ३०३ ।। दध्योदनं हविभूर्ण मांसं चित्रानमेव च । दद्याड्रहक्रमादेतहिजेभ्यो भोजनं बुधः ।। ३०४ ।। शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकम् । धेनुः शङ्खस्तथानड्वान्हेम वासो हयः क्रमात् ।। ३०५ ॥ कृष्णा गौरायस छाग एता वै दक्षिणाः स्मृताः । यस्य यथ ग्रहो दुष्टः स तं यत्नेन पूजयेत् ॥ ३०६ ॥ ब्रह्मणैषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ । महापीना नरेन्द्राणामुच्छायाः पतनानि च ॥ ३०७॥ भावाभावौ च जगतस्तस्मात्पूज्यतमा ग्रहाः। ।। अथ राजधर्ममकरणम् ।। महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः ॥ ३०८॥ विनीतः सत्त्वसम्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः । अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रो परुषस्तथा ।। ३०९ ।। धार्मिको ऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् । स्वरन्ध्रगोमान्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च ॥ ३१० ।। आन्वीक्षिक्या तु विज्ञानं धमाधमो प्रयीस्थितौ । अर्थानों तु वार्ताया दण्डनीन्या नयानयो ।। इति मनुरिन्युपक्रम्य किरातार्जुनीयस्य द्वितीयसर्गे पठशेकटीकाया महीनाथेनोनम् ।

·धाचाराध्याय. १२३ भ०१.] विनीतस्त्वय वार्तायों त्रयों चैव नराधिपः । समन्त्रिणः प्रकुर्यात प्राज्ञान्मौलास्थिराचीन् ।। ३११ ॥ -तैः साथै चिन्तयेद्राज्य विप्रेणाय ततः स्वयम् । पुरोहित प्रकुति देवशमुदितोदितम् ॥ ३१२ ॥ दण्डनीयां च कुशलमथर्वाङ्गिरसे तया । श्रीनस्मार्तक्रियाहेतोवृणुयादेव चयिनः ।। ३१३ ।। यज्ञांधैव कुर्यात विधियभूरिदक्षिणान् । भोगांध दद्यादिप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च ॥ १४ ॥ अक्षयो ऽयं निधी राज्ञा यहिमेपूपपादितम् । भस्कनमव्ययं चैव प्रायश्चित्रदुपिनम् ।। ३१५ ॥ अमेः सकाशाद्विमामा हुतं श्रेष्ठमिहोच्यते । अलब्धमीहेदर्मेण लब्धं यत्नेन पातयेत् ॥ ३१६ ॥ पालितं वर्धयेनीत्या वृद्ध पात्रेषु निक्षिपेत् । दत्या भूमिं निवन्ध या कृत्या तेस्य तु कारयेत् ॥ ३१७ ॥ आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पाधियः । पटे या ताम्रपट्टे या स्वमुद्रोपरिनिहितम् ॥ ३१८॥ अभिलेख्यात्मनो पंदयानात्मानं च महीपतिः । प्रतिमहपरीमाण दानच्छेदोपयर्णनम् ॥ ३१९ ॥ स्यहस्तकातसम्पर्ष शासन कारयेस्थिरम् । रम्य पशष्यमानीय जाडल देशमायसेत् ।। ३२० ॥ मात्र दुर्गाणि कुर्यात जनकोपारमगुप्तये । मत्र मत्र पनिष्णातानध्यक्षान्कुशलान्पुचीन् ।। ३२१ ।। मुकुर्यादायकान्तश्ययकर्मगु भोधनान् । मातः परतरो धर्मो नृपाणां यद्रणानितम् ।। ३२२॥ विरेभ्यो दीयते द्रव्य समायभामय सदा । य भाषेषु या पन्ने भूम्यर्थगपराष्ट्रगः ॥ ३२ ॥ मराamrt vv SET मनु ·१२४ याज्ञवल्क्यः भिं०१. अकूटैरायुधैर्यान्नि ने स्वर्ग योगिनो यथा । पदानि नुनुल्यानि भोप्पपिनियर्तिनाम् ।। ३२४ ।। राजा सुकृतमादत्ते हतानां रिपलायिनाम् । गवाहयादिन तीवं निनि परसद्गतम् ।। ३२९ ॥ .. न हन्याशिनिवृत्तं च युद्धमेक्षणकादिकम् । तरक्षः समुत्याय पश्येगयव्ययो स्वयम् ।। ३२६ ॥ व्यवहारांस्तनो इष्ट्वा सात्वा मुजीत कामतः । हिरण्यं व्यापृतानीतं भाण्डागारेषु निक्षिपेत् ॥ ३२७ ।। पश्येचारांस्तनो दूतान्प्रेपयेन्मन्त्रिसङ्गनः । नतः स्वैरपिहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा सम्प्रगतः ॥ ३२८ ॥ पलानां दर्शनं कृत्वा सेनान्या सह चिन्तयेत् । सन्ध्यामुपास्य शृणुयाधाराणां गूढभाषितम् ।। ३२९ ॥ गीननृत्यैव भुनीत पठेत्स्वाध्यायमेव च | संविशेतुर्ययोपेण प्रतियुध्येत्तथैव च ॥ ३३० ॥ शाखाणि चिन्तयेगुदा सर्यकर्तव्यतास्तथा । मेपयेच ततधारान्स्वेप्वन्येषु च सादरान् ॥३३१ ॥ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यराशीभिरभिनन्दितः । दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान्दद्याद्गां काञ्चनं महीम् ।। ३३२ ॥ मेयोशिकानि च तया श्रोत्रियेभ्यो गृहाणि च ।, ब्राह्मणेषु क्षमी खिग्धेप्पजिह्मः क्रोधनो ऽरिपु ।। ३३३ ।। स्याद्राना भृत्यवर्गेषु प्रजासु च यथा पिता । पुण्यात्पड़ागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् ॥ ३३४ ॥ सर्वदानाधिक यस्मासनानां परिपालनम् । चाटतस्करदुर्वृत्तमहासाहसिकादिभिः ॥ ३३५ ॥ पीद्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैश्च विशेषतः । अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किंचित्किल्वियं प्रजाः ॥ ३३६ ॥ तस्मातु नृपतेर यस्मागृहात्यसौ करान् । ये राष्ट्राधिकृतास्तेषां चारैत्यिा.विचेष्टिनम् ।। ३३७ ॥

·१०१. आचाराध्यायः १२५ साधूंन्समानयेद्राजा विपरीतथि घातयेत् । उल्कोचजीविनो द्रव्यहीनान्कृत्वा विवासयेत् ।। ३३८ ।। सदानमानसकाराञ्योत्रियान्यासयेत्सदा । अन्यायेन नृपो राष्ट्रारस्वकोपं यो भिवर्धयेत् ॥ ३३९ ॥ सो विराद्विगतश्रीको नाशमेति सबान्धवः । मजापीडनसन्तापात्समुद्भूनो हुताशनः ॥ ३४०॥ राज्ञः श्रियं कुल प्राणानादग्ध्या विनिवर्तते । य एवं नृपतेधर्मः स्वराष्ट्रपरिपालने || ३४१ ।। तमेव कृत्स्नमामोति परराष्ट्रं पशं नयन् । यस्मिन्देशे य आचारी व्यवहारः कुलस्थितिः ॥ ३४२ ॥ तथैव परिपाल्यो ऽसौ यदा वशमुपागतः । मन्त्रमूर्त यतो राज्यमतो मन्त्र सुरक्षितम् ।। ३४३ ॥ कुर्याद्यथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात् । भरिमित्रमुदासीनो ऽनन्तरस्तत्परः परः ॥ ३४४ ॥ क्रमशो मण्डतं चिन्त्यं सामादिभिरुपक्रमैः । उपायाः साम दानं च भेदो दण्डस्तथैव च ।। ३४५ ।। सम्यक्पयुक्ताः सिध्येयुर्दण्डस्त्वगतिका गतिः । सन्धि च विमहं यानमासनं संश्रय तथा || ३४६ ।। द्वैधीभावं गुणानेतान्यथावत्परिकल्पयेत् । यदा शस्यगुणोपेतं परराष्ट्रं तदा प्रजेत् ॥ ३४७ ॥ परथ हीन आत्मा च हटवाहनपूरुषः । दैये पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिना ॥ ३४८ ॥ तत्र देवमभिव्यकं पारुप पोर्चदेहिकम् । केचिदेवात्स्वभाषाहर कालापुरुषकारतः ॥ ३४१ ।। संयोगे केचिदिन्ति फल कुशलपुरयः । यथा ऐकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ।। ३५० ॥ एवं पुरुषकारेण विना देयं न सिध्यति । हिरण्यभूमिलामेभ्यो मित्रलग्धिरा यतः ।। ३९१ ॥

·. याज्ञवल्क्यः (१०१ भतो यतेत तत्यायै रक्षेत्सत्यं समाहितः । स्वाम्यमात्यो जनो दुर्ग कोपो दण्डस्तथैव च ॥ ३५२ ॥ मित्राण्येताः प्रकृतयो राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते । नदवाप्य नृपो दण्डं दुर्वृत्तेपु निपातयेत् ॥ ३५३ ॥ धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । स नेतुं न्यायतो ऽशक्यो लुब्धेनाकृतबुद्धिना || ३५४ ॥ सत्यसन्धेन शुचिना सुसहायेन धीमता । यथाशास्त्रं प्रयुक्तः सन्सदेवासुरमानवम् ।। ३५५ ॥ जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तत्प्रकोपयेत् । अधर्मदण्डनं स्वर्गकीर्तिलोकविनाशनम् ॥ ३५६ ॥ सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीर्तिजयावहम् । अपि भ्राता मुतो ऽर्यो वा श्वशुरो मातुलो ऽपि वा ॥ ३५७ ॥ नादण्यो नाम राज्ञो ऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् । यो दण्द्यान्दण्डयेद्राजा सम्यग्वध्यांश्च पातयेत् ॥ ३५८ ।। इष्टं स्यात्क्रतुभिस्तेन समाप्नवरदक्षिणैः । इति सञ्चिन्त्य नृपतिः ऋतुतुल्यफलं पृथक् ॥ ३५९ ॥ व्यवहारान्स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतो ऽन्वहम् । कुलानि जातीः श्रेणीच गणाञ्जानपदानपि ।। ३६० ॥ स्वधर्माचलितानाजा विनीय स्थापयेत्पथि । जालसूर्यमरीचिस्यं त्रसरेणू रजः स्मृतम् ।। ३६१ ।। ते ऽटो लिक्षा तु नास्तिस्रो राजसर्पप उच्यते । गौरस्तु ते त्रयः षट् ने यवो मध्यस्तु ते त्रयः ।। ३६२ कृष्णलः पञ्च ते मापस्ते सुवर्णस्तु पोडश । पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तितम् ॥ ३६३ ।। हे कृष्णले रूप्यमायो धरणं पोडशैव ते । शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव च ॥ ३६४ ।।

·१२७
भ०१.]
भाचाराध्याय
निष्कः सुवर्णाश्चत्वारः कार्षिकस्ताम्रिकः पणः ।
साशीतिः पणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः ।। ३६५ ॥
तदर्धे मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः ।
धिग्दैण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा ॥ ३६६ ।।
योज्या व्यस्ताः समस्ता वा छपराधवशादिमे ।
ज्ञात्वाऽपराधं देश च काल बलमथापि वा ।। ३६७॥
वयः कर्म च वित्तं च दण्ड दण्डचेषु पातयेत् ।
|| इति याज्ञवल्कीये धर्मशाने
.
आचाराख्यः
प्रथमोऽध्यायः ॥

·१२८
याज्ञवल्क्य
[अ० २.
॥ अथ व्यवहाराध्यायः॥
-
॥ अथ व्यवहारपरिभाषा ॥
व्यवहारानृपः पश्येहिद्भिाह्मणैः सह ।
धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ॥ १ ॥
श्रुताध्ययनसम्पन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः ।
राज्ञा सभासदः कार्या रिपो मित्रे च.ये समाः ॥ २॥
अपश्यता कार्यवशाब्यवहारानृपेण तु ।
सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ॥ ३ ॥
रागाप्लोभाद्भयादापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।
सभ्याः पृथक्पृथग्दण्द्या विवादाहिगुणं दमम् ॥ ४ ॥
स्मृत्याचारव्यपेनेन मार्गेणाधर्षितः परैः।
आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि नत् ॥ ५ ॥
प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथावेदितमर्थिना ।
समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् ॥ ६ ॥
श्रुतार्थस्योत्तर लेख्यं पूर्यावेदकसन्निधौ ।
ततो र्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ॥ ७ ॥
तसिद्धौ सिद्धिमामोति विपरीतमतो ऽन्यथा ।
चतुष्पाब्यवहारो ऽयं विवादेपूपदर्शितः ॥ ८ ॥
॥ अथ साधारणमातृकाः ॥
अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् |
अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृति नयेत् ॥ ९ ॥
कुर्यात्मत्यभियोगं च कलहे साहसेषु च |
उभयोः प्रतिभूतिः समर्थः कार्यनिर्णये ॥ १० ॥

·40'.. व्यवहाराध्यायः निवे भावितो दद्याद्धनं राशे च तत्समम् । मिथ्याभियोगी द्विगुणमभियोगाधनं वहेत् ॥ ११॥ साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापाऽत्यये खियाम् । विवादयेत्सद्य एव कालो ऽन्यत्रेच्च्या स्मृतः ।। १२ ।। देशाद्देशान्तरं याति सकिगी परिलेढि च । सलाट स्विद्यते चास्य मुखं चैवर्ण्यमेति च ॥ १३ ॥ परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषते | वाक्चक्षुः पूजयति नो तथोष्टी निर्भुजस्यपि ॥ १४ ॥ स्वभावाविकृति याति मनोधाकायकर्मभिः । अभियोगे ऽथ साक्ष्ये या दुष्टः स परिकीर्तितः ।। १५ ।। सन्दिग्धार्थ स्वतन्त्रो यः साधयेद्यध निप्पतेत् । न चातूतो वदेकिंचिद्धीनो दण्यथ स स्मृतः ॥ १६ ॥ साक्षिपूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।. पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः ॥ १७ ॥ सपणदिवादः स्यात्तत्र हीनं तु दापयेत् । दण्डं च स्वपणं चैव धनिने धनमेव च ॥१८॥ छलं निरस्य भूतेन व्यवहारानयेन्नृपः । भूतमप्यनुपन्यस्त होयते व्यवहारतः ॥ १९ ॥ निद्भुते लिखितं नैकमेकदेशविभाषितः । दाप्यः सर्व नृपेणार्थ न पाधस्त्वनिवेदितः ॥ २० ॥ स्मृत्याविरोधे न्यायस्तु बलयान्व्यवहारतः । अर्थशास्त्रात्तु बलपद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः ।। २१ ॥ प्रमाण लिखित मुक्तिः साक्षिणति कीर्तितम् । एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यनममुच्यते ॥ १२॥ सर्वेप्वविवादेषु बलयत्युत्तरा क्रिया । आधी प्रतिमहे क्रीते पूर्वा तु वलयत्तरा || २३ ।। पश्यतो नुकतो हानि मेशिनियापिकी। परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी ।। २४ ॥

·. १३० याज्ञवल्क्यः {१० २. भाघिसीमोपनिक्षेपजडबालधनैर्विना । तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि ॥ २५ ॥ आध्यादीनां विहार धानले दापयेद्धनम् । दण्डं च तत्सम राशे शत्यक्षमयापि वा ।। २६ ।। भागमो ऽभ्यधिको भोगादिना पूत्रामागतात् । आगमे पि वलं गेय भुक्तिः सेोकापि यत्र नो ।। २७ ।। भागमस्तु कृतो येन सो अभियुक्तस्तमुद्धरेन् । न तत्ततस्तत्सतो वा भुतस्तत्र गरीयती ॥ २८ ॥ यो अभियुक्तः परेतः स्यात्तस्य रिन्यी तमुद्धरेत् । म तर करणं मुक्तिरागमेन पिनाकृताः ॥ २९ ॥ नृपेणाधिकृताः पूगाः श्रेणयो ऽप कुलानि च । पूर्व पूर्व गुरु शेयं व्यवहारविधी गृणाम् ॥ ३० ॥ बतोपपिविनिर्वृतान्य्यवसारान्निवर्तयेत् । खीनक्तमन्तरागारवहि:शत्रुकृतांस्तथा ।। ३१ ।। मत्तोन्मत्तार्त्तव्यसनिवालभीतादियोजितः । असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ ३२ ॥ प्रनष्टाधिगत देयं नृपेण धनिने धनम् | विभावयेन चेलिङ्गस्तत्सम दण्डमहति ॥ ३३ ॥ राजा लञ्चा निधि दद्याद्विजेभ्यो ऽधं द्विजः पुनः । विद्वानशेपमादद्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यनः ॥ ३४ ॥ इतरेण नियो लब्धे राजा पष्ठांशमाहरेत् । अनिवेदितविज्ञानो दाप्यस्त दण्डमेव च ॥ ३५॥ देयं चौरहतं द्रव्यं राज्ञा जानपदाय तु भददद्धि समामोति किल्विपं यस्य तस्य तत् ॥ ३६॥ ॥ अथ ऋणादानप्रकरणम् ।। अशीनिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सवन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्विनिचतुष्पचकमन्यथा ॥ ३७॥ .

·म.] १३१ व्यवहाराध्यायः कान्तारगास्तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । दयुर्वा स्वकृतां वृद्धि सर्वे सर्वासु जानिषु ।। ३८ ॥ सन्तनिस्तु पशुखीणां रसस्याटगुणा परा । पखधान्यहिरण्यानां चनुनिद्विगुणा नया |} ३९ ॥ अपनं साधयन्नर्थ न याच्यो नृपतेर्भयेत् । साध्यमानो नृपं गच्छन्दग्द्यो दाप्यच नद्धनम् ॥ ४० ॥ गृहोतानुकमाहाप्यो धनिनामधर्गिकः । दत्या तु ब्राह्मणायेय नृपतेस्तदनन्तरम् ।। ४१ ।। राजाधर्णिको दाप्यः साधिनाशक दानम् । पञ्चकं च दात दाप्या प्रामार्थो तुत्तमर्णिकः । ४२।। हीनजाति परिक्षीणमृणार्थ कर्म कारयेत् । प्रामणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो ययोदयम् ।। ४३ ॥ दीयमानं न गृहानि प्रयुक्तं यः स्वकं धनम् । मध्यस्यस्यापितं नत्स्यायने न ततः परम् ।। ४४ ।। भविभनेः कुटुम्बायें यदृर्ण गु कृतं भवेत् । दयुसदृषियनः मेते प्रोपो या कुटुम्धिगि ॥ ४५ ॥ गये,पिपतिपुत्राभ्यां न पुरेग त पिता । दयावृते कुटुम्मानि पनि. वीकृत नपा ।। ४६ ।। पराकामनाने दण्टशुतापशिटकम् । पृथादान मय पुत्रो दयान पैतृकम् ।। ४७ ।। गोपशेटरशेलपाजकन्यायोपिनाम् । कर्ण दयापतिस्तासां यस्माइतिस्तदाभपा ।। ४८ ॥ प्रसिप लिया परया या सह यगतम् । एवं कृतं या यह मान्यरकी रानुमन ।। ९ ।। पितरोपने प्रेते उपरानाभिने यी पा। पुषपोरन देयं नि मानिमापिनम् ।।१०॥ रिफ्यमान में वायो योपिहारनप । पुषी नग्याभिनयः पुरीनाम मिना !!१॥

·याज्ञवल्क्यः [अ० २. ८ भ्रातृणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि | प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्ते न तु स्मृतम् ।। १२ ।। दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभा विधीयते । आद्यो तु वितये दाप्यावितरस्य सुता अपि ॥ १३ ॥ दर्शनातिभूर्यन मृतः प्रात्ययिकोप था | न तत्पुत्रा कगं दयुर्दानाय यः स्थितः ॥ ५४ ।। वहवः स्युर्यदि स्वांशेर्दयुः मतिभुवो धनम् । एकच्यायाधितेप्वेषु धनिकस्य यथारुचि ॥ ५५ ॥ प्रतिभूपिनो यत्तु प्रकाशं धनिनां धनम् । द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्येन् । ५६ ।। सन्ततिः स्त्रीप प्वेव धान्यं त्रिगुणमेव च | वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसवाष्टगुणस्तथा ।। ५७॥ आधिः प्रगश्येहिगुणे धने यदि न मोच्यते । काले कालकृतो नश्येत्फलभोग्यो न नश्यति || ५८ ।। गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारे ऽथ हापिते । नटो देयो विनष्टश्च देवराजकृतादृते ॥ ५९ ।। आधेः स्वीकरणात्सिद्धी रक्ष्यमाणो ऽप्यसारताम् । यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग्वा धनी भवेत् ॥ ६ ॥ चरित्रवन्धककृतं सवृद्ध्या दापयेद्धनम् । सत्यारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रनिदापयेत् ।। ६१ ॥ उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिः स्तेनो ऽन्यथा भवेत् । प्रयोजके ऽसति धनं कुले न्यस्याधिमामुयात् ।। ६२ ।। तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र निठेदवृद्धिकः । विना धारणकाहापि विक्रीणीत ससाक्षिकम् ।। ६३ ।। यदा तु द्विगुणीभूनमृणमाघौ तदा खलु । मोच्य आधिस्तदुत्सने प्रविष्टे द्विगुणे धने ।। ६४ ॥

·भ०२.] व्यवहाराध्यायः ॥ अथ निक्षेपप्रकरणम् ।। चासनस्यमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदप्यते । द्रव्यं तदोपनिधिकं प्रतिदेयं तथै तत् ।। ६५ ।। न दाप्यो पहतं तत्तु राजदैविकतस्करः । भ्रेपश्चन्मगिते ऽदन्ते दाप्यो दण्डं च तत्समम् ।। ६६ ।। आजीवन्स्वेच्छया दग्द्यो दाप्यस्तं चापि सोदयम् । याचितावाहितन्यासनिक्षेपादिप्वयं विधिः ।। ६७ . ॥ अथ साक्षिमकरणम् ॥ तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्ममधाना जवः पुत्रवन्तो धनान्विताः ॥ ६८ ।। ध्यवरा: साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मातक्रियापराः । 'यथाजाति यथावर्ण सर्वं सर्वेषु या स्मृताः ॥ ६९ ।। स्त्रीवालवृद्धकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रगावतारिपाखण्डिकुटकृतिकलेन्द्रियाः ।। ७० ।। पतितामार्थसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः । साहसी दृष्टदोपथ निर्धूनाधास्त्वसाक्षिणः ।। ७१ ॥ उभयानुमतः साक्षी भवत्येको पि धर्मयित् । सर्वः साक्षी सड़हणे चौर्ये पारुप्यसाहसे ॥ ७२ ॥ साक्षिग: आवयेदादिमतियादिसमीपमान् । ये पातककृतां सोका महापानकिनां तथा ॥ ७३ ।। अमिदानां च येतोका ये 7 बीमालपानिनाम् । स नान्सनियामोति यः साक्ष्यममृतं यन् ।। ७४ ।। सुकृत यरवया किंचिजन्मान्नाशनः कृतम् । तत्सर्य तस्य जानीहि य पराजयसे मृपा ।। ७ ।। भयदि नरः माध्यमृण सदशयन्धकम् । राशा सर्व प्रदाप्यः स्याहयारिंशके भनि ।। ७६ ॥

·याज्ञवल्क्यः भि० २. . न ददाति च यः साक्ष्यं जाननपि नराधमः । स कूटसाक्षिणां पापस्तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥ ७७ ॥ वैधे बहूनां वचनं समेपु गुणिनां तथा । गुणिधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः ।। ७८ ॥ यस्योचुः साक्षिणः सत्या प्रतिज्ञां स गयी भवेत् । अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः ॥ ७९ ॥ उक्ते इप साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तमाः । द्विगुणा धान्यथा युः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः ॥ ८० पृथक्पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस्तथा । विवादाद्विगुणं दण्ड विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः ।। ८१ । यः साक्ष्यं आवितो ऽन्येभ्यो निहुने तत्तमोवृतः । स दाप्यो अष्टगुणं दण्ड ब्राह्मणं तु विवासयेत् ।। ८२ ।। वर्णिनां तु वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं यदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्यथरुः सारस्वतो द्विजैः ॥ ८३ ॥ ॥ अथ लेख्यमकरणम् ॥ यः कचिद निगातः रनरुच्या तु परसरन् । लेख्य तु सातिमत्कार्य तस्मिन्धानकर्वकम् ।। ८४ ॥ समामासतदर्थ.हममानिस्तोत्र । सब्रह्मवारिकात्मीयपितृगामादिविलितम् ।। ८५ ।। समाने ऽर्थे कणी गाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मन मे ऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरि लेखितम् ।। ८६ ॥ साक्षिणच स्वहस्तेन पितृगामकपूर्वकम् । अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ने समाः ।। ८७ ॥ उभयाभ्याधतेनैतन्मया त्वमुफस्नुना | लिखितं ह्यमुकेनेति लेखको ऽन्ने नतो लिखेत् ।। ८८ ॥ विनापि साक्षिभिर्लेख्य स्वहस्तलिखितं तु यत् । नरममाण स्मृत तेप्यं बलोपधिकताहते ॥ ८९ ।।

·.
भ०२.
व्यवहाराध्यायः
अणं लेख्यकृतं देयं पुरुपैत्रिभिरेव तु ।
आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते ॥ १० ॥
देशान्तरस्ये दुर्लेख्ये नष्टोन्मृटे हते तथा !
भिन्न दग्ये अथवा छिये लेख्यमन्यच कारयेत् ॥ ११ ॥
सन्दिग्धलेख्य शुद्धिः स्यात्स्वहस्तलिखितादिभिः ।
पक्तिमानिक्रिीयाचिह्नसम्बन्धागमतुभिः ।। ९२ ।।
लेस्पस्य पृठे ऽभिलिसदस्या दत्त्वर्णिको धनम् ।।
पनी चोपगतं दद्यात्महापरिचिलितम् ।। ९३ ।।
दत्वण पाटयेल्लेख्यं शुधे पान्यच कारयेत् ।
साक्षिमच मपेचदा दव्य साक्षिकम् ।। ९४ ।।
॥ अथ दिव्यप्रकरणम् ।।"
तुलाग्न्यापो विष कोशो दिव्यानीह विशुद्धये ।
"महाभियोगेष्येतानि शीर्षस्थे ऽभियोक्तरि ॥ १५ ॥
रुच्या पाऽन्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेगिरः |
विनापि शीर्षकात्कुर्यानृपद्रोहे ऽथ पातके ॥ ९६ ॥
सचैले लातमाहूय सूर्योदय ज्योपितम् ।
कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ ।। ९७ ॥
तुला खीमालवृद्धान्धपानाहाणरोगिणाम् ।
अमिर्जल वा शूद्रस्य यः सम विपस्य वा ।। ९८॥
नासहस्राद्धरेफालं ग चियं ग तुलां तथा ।
पार्थेष्वभिशापे च बहेयुः शुचयः सदा ॥ ९९ ॥
तुलाधारणविद्भिाभियुक्तस्तुलाश्रितः ।
प्रतिमानसमीभूतो रेखां वृत्तावतारितः ।। १००॥
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवर्षिनिर्मिता ।
तत्सत्यं वद काल्याणि सशयान्मां विमोचय ।। १०१ ।।
यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां लमधो नय ।
शुद्धनमयोध्वं मां नुतामित्यभिमन्वयेत् ॥ १०२॥

·याज्ञवल्क्पः [भ० २. करौ विमृदितत्रीहेर्तक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्यस्य पत्राणि तावत्सूत्रेण वेष्टयेत् ।। १०३ ।। त्वममे सर्वभूतानामन्तश्वरसिौंपावक । साक्षिवत्पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं कवे मम ॥ १०४ ।। तस्येत्युक्तवतो तौहं पञ्चाशसलिकं समम् । अमिवर्ण न्यसेत्पिण्ड हस्तयोरुभयोरपि ॥ १०५ ॥ स तमादाय सव मण्डलानि शनैर्बजेत् । पोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् ।। १०६ ।। मुक्कानि मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमामुयात् । अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत् ।। १०७ ।। सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिदनोदकस्थस्य गृहीत्योरू जलं विशेत् ।। १०८ ॥ समकालमि' मुक्तमानीयान्यो जवी नरः । गते तस्मिनिममाझं पश्येचेच्छुद्धिमामुयात् ॥ १०९ ॥ त्वं विप ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्मे व्यवस्थितः । त्रायस्वास्मादभीशापात्सत्येन भव मे ऽमृतम् ॥ ११० । एवमुक्तका विपं शाई भक्षयेद्धिमशैलजम् । यस्य वेगेधिना जीर्येच्छुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् ॥ १११ ।। देवानुमान्समभ्यर्च्य तत्लानोदकमाहरेत् । संभाव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसूतित्रयम् ।। ११२ ॥ अर्वाकुर्दशादह्नो यस्य नो राजदैविकम् । व्यसन जायते घोरं स शुद्धः स्यान्न संशयः ।। ११३ ।। ॥ अथ दायविभागप्रकरणम् ।। विभागं पिता कुर्यादिच्छया विभनेत्सवान् । ज्येठं या भेदभागेन सर्वे या स्युः समाशिनः ॥ ११४ ।। यदि कुर्यात्समानंशापल्यः कार्याः समांशिकाः । म दत्तं वीधन यासां भ; धा भूभुरेण वा ।। ११५ ।।

·व्यवहाराध्यायः d शक्तस्यानीहमानस्य किञ्चिदत्त्या पृथक्रिया। न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यः पितृकृतः स्मृतः ॥ ११६ ।। विभनेरन्सुताः पित्रोरूर्वमृस्थमणं समम् । मातुर्दुहितरः शेपमृणात्ताभ्य कसे ऽन्वयः ॥ ११७ ।। पितृद्रमाविरोधेन यदन्यत्स्वयमर्जितम् । भैत्रमौवाहिकं चैव दायादानां न नद्भवेत् ॥ ११८ ॥ क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हनमभ्युद्धरेत्तु यः । दायादेभ्यो न तदद्याद्विद्यया लब्धमेव च ॥ ११९ ॥ सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः । अनेकपितृकाणां तु पितृतो भागकल्प ॥१२॥ भूर्या पितामहोपात्ता निवन्धो द्रव्यमेव था | तत्र स्यात्सदृश स्वायं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥ १२१ ॥ विभक्तेषु मुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् । दृश्यादा नविभागः स्यादायव्ययविशोधितात् ।। १२२ ।। पितृभ्यां यस्य यहत तत्तस्येव धनं भयेन् । पिनुरूप विभजनां माताप्यंशं सम हरेत् ॥ १२३ ।। असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतः । भगिन्यथ निजादशाहत्त्वांशं नु तुरीयकम् ।। १२४ ॥ चतुखियेकभागाः स्युर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः । क्षत्र जानिध्येकभागा बिद्धास्तु ध्येकमागिनः ॥ १२ ॥ अन्योन्यापहन द्रव्य विमने यशु दृश्यते । तपुनस्ते समरशेर्षिभनेरनिनि स्थितिः ॥ १२६ ।। अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादिनः मतः । उभयोरप्यसादृश्यी पिण्डदाना च धर्मतः ।। १२७ ।। औरसो धर्मपत्रीनस्तत्सम पुत्रिकायन. । क्षेत्रना क्षेत्रजातस्नु मगोणेतरेण या ॥ १२८ ।। गृहे मपा उलयो गूदगस्तु रानः स्मृतः । कानीनः कन्यकामाना मातामहसुनो मतः ।। १६ ·. पाज्ञवल्क्यः [अ० २. अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवस्तथा । दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥ १३० ।। क्रीनस्तु नाभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात्स्वयद्धृतः । दत्तात्मा तु स्वयन्दत्तो गर्भ विनः सहोदजः ॥ १३१ ।। उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सो ऽपविद्धो भवेत्सुतः । पिण्डदोऽशहरवैषां पूर्वाभावे परः परः ॥ १३२ ॥ सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः । जातो पि दास्यां शूद्रेण कामतोऽशहरो भवेत् ।। १३३ ॥ मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिकम् । अभ्रातृको हरेत्सर्व दुहितॄणां सुनादृते || १३४ ।। पत्नी दुहितरध्रुव पितरौ भ्रातरस्तथा । नत्सता गोत्रमा बन्धुशिष्यसब्रह्मचारिणः ॥ १३५ ॥ एपामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेप्यं विधिः ॥ १३६ ॥ वानप्रस्थयनिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः । क्रमेणाचार्यसच्छिप्यधर्मभ्रात्रेकीर्थिनः || १३७ ॥ संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः । दद्यादपहरेचांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ १३८ ।। अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यो धन हरेत् । असंसृष्टयपि चादद्यात्संएटो नान्यमातृगः ॥ १३९ ।। हीयो ऽय पनितस्तज्जः पङ्गुरुन्मत्तको जडः । अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्याः स्युनिरंशका ॥ १४० औरसाः क्षेत्रमास्त्वेषां निर्दोया भागहारिणः । मुताधेषां प्रभतव्या यावई भर्तृसात्कृताः ॥ १४१ ॥ भपुत्रा योपिनधेषां भर्तन्याः साधुवृत्तयः । निर्यास्या व्यभिनारिण्यः प्रतिकृतास्तथैव च ॥ १४२ ॥ पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतम् । आधिवेदनिकाय च वीधन परिकीर्तिनम् ॥ १४३ ॥ .

·१०२.] व्यवहाराध्यायः बन्धुदन नया शुल्कमन्वाधेयकमेव च । अतीतायाममनसि बान्धवास्तदयामुयुः ।। १४४ ॥ अप्रजस्त्रीधनं भर्तुळशादिषु चतुर्यपि | दुहितॄणां मस्ता चेच्छेपेषु पितृगामि तत् ।। १४५ ।। दत्त्वा केन्यो हरन्दण्द्यो व्ययं दद्याच सोदयम् । मृतायां दत्तमादद्यात्परिशोध्योभयव्ययम् ।। १४६ ।। दुर्भिक्षे धर्मकार्य च व्याधी सम्पनिरोधके । गृहीतं स्त्रीधन भर्ता न खियै दातुमर्हति || १४७ ।। भधिविनखियै दद्यादाधिवेदनिकं समम् । न दत्तं स्त्रीधनं यस्यै दन्ते त्वध प्रकीर्तितम् ॥ १४८ ॥ विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितः । विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रेश्च योतकैः ।। १४९ ।। ॥ अथ सीमाविवादप्रकरणम् ।। सीम्रो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरादयः । गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्व च बनगोचराः ।। १५०॥ नयेयुरेते सीमान स्थलाङ्गारतुपद्रुमैः । सेनुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैरुपलक्षिताम् ।। १५१ ।। सामन्ता वा समग्रामाश्चत्वारो ऽटो दशापि वा । रक्तस्रग्यसनाः सीमां नयेयुः क्षितिधारिणः ॥ १५२॥ अनृते तु पृथग्दण्या राज्ञा मध्यमसाहसम् । अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीनः प्रवर्तिता ।। १५३ ।। आरामायतनयामनिपानोद्यानवेश्मर । 'ए५ एप पिपिपे, न्पपान्पुपपहादिष्ट ॥. १९४ ।। मर्यादायाः प्रभेदे तु सीमातिक्रमणे तथा । क्षेत्रस्य हरणे दण्डा अधमोत्तममध्यमाः ॥ १५५ ।। न निषेध्यो ऽल्पवाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः । परभूमि हरन्कूप स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः ॥ १५६ ।।

·१४० [१० २. . याज्ञवल्क्यः स्वामिने यो पनिवेद्यैव क्षेत्र सेतुं प्रवर्तयेत् । उत्पने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः ।। १५७ ॥ फालाहनमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् । स मदाप्यः कृष्टफल क्षेत्रमन्येन कारयेत् ॥ १५८॥ ॥ अथ स्वामिपालविवादप्रकरणम् ।। मापानष्टी तु महिपी सस्यधातस्य कारिणी । दण्डनीया तदर्घ तु गौस्तदर्धमजाविकम् ।। १५९ ॥ मक्षयित्वोपविष्टानां यथोत्ताहिगुणो दमः । सममेषां विचीते ऽपि सरोष्ट्रं महिपीसमम् ।। १६० । यावत्सस्य विनश्येत्तु तावत्स्यारक्षेत्रिणः फलम् । गोपस्ताथस्तु मोमी तु पूर्वोक्तं दण्डमर्हति ॥ १६१ ॥ पथि पामयियीतान्ते क्षेत्रे दोपो न विद्यते । अकामत: कामवारे चौरवदण्डमर्हति ॥ १६२ ।। महोशोत्सृष्टपशयः सूतिकागन्तुकादयः । पालो येषां न ते मोच्या देवराजपरिप्लुताः ।। १६३ ।। यथापितान्पशून्गोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । प्रमादमृतनष्टांश्च पदाप्यः कृतवेतनः ॥ १६४ ॥ पालदोपविनाशे च पाले दण्डो विधीयते | अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।। १६५ ॥ पाम्येच्या गोमचारो भूमिराजयशेन या । द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत् ।। १६६ ।। धनुःशत परीणाहो पामक्षेत्रान्तरं भयेत् । में शते खर्वटस्य स्यानगरस्य चतुःशनम् ॥ १६७॥ ॥ अथास्वामिवित्रायमकरणम् ।। स्वं लभेतान्यविक्रीत केतुर्दोषो प्रकाशित | हीनाद्रहो हीनमुल्ये येलाहीने घनस्करः ।। १६८ ।। (N' पोत्पपिपिन्याटा (क) .

·भ० व्यवहाराध्यायः o नष्टापहतमासाद्य हारं माहयेनरम् । देशकालातिपत्तौ च गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ॥ १६९ ।। विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । फ्रेनों मूल्यमवामोति तस्माद्यरतस्य विक्रयी ॥ १७ ॥ आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा । पञ्चवन्धो दमस्तत्र राज्ञे तेनाविभाविते ॥ १७१ ॥ हतं प्रनटं यो द्रव्यं परहस्तादवामुयात् । अनिवेद्य नृपे दग्द्यः स तु पण्णवतिं पणान् ॥ १७२ ।। शोल्किकैः स्थानपालेर्वा नष्टापहतमाहृतम् । अक्सिंवत्सरात्स्वामी हरेत परतो नृपः ।। १७३ ॥ पणानेकशफे दद्याचतुरः पञ्च मानुपे । महिपोष्ट्रगयां हौ दो पादं पादमजाविके ॥ १७४ ॥ ॥ अथ दत्तामदानिकप्रकरणम् ॥ स्वं कुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥ १७५ ।। प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात्स्थावरस्य विशेषतः । देयं प्रतिभुतं चैव दत्त्वा नापहरेत्पुनः ॥ १७६ ॥ ॥ अथ क्रीतानुशयप्रकरणम् ॥ दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकम् । बीजायोवाह्यरत्नखीदोधपुंसां परीक्षणम् ।। १७७।। अमा सुवर्णमक्षीणं रजते द्विपलं शते | भटौ पुणि सीसे च नाने पच्च दशायसि ॥ १७८ ।। शते दशपला वृदिरोणे कार्पाससौत्रिके । मध्ये पञ्चपला सूत्रे सूक्ष्मे तु त्रिपला मता || १७९ ॥ कार्मिक रोमवढे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । न क्षयो न च वृद्धिश्व कौशेये पल्कलेपु च ।। १८० ।।

·पाज्ञवल्दपः [भं० २. . देर्श काल च भोगं च ज्ञात्वा नटे वलावलम् । द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तहाप्यमसंशयम् ॥ १८१ ॥ ॥ अथाभ्युपेत्याभूपाप्रकरणम् ॥ बलाहासीकृतधा विक्रीनधापि मुच्यते । स्वामिप्राणमदो भक्तत्यागात्तनिष्क्रयादपि ॥ १८२ ।। प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः । वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः ।। १८३ ॥ कृतशिल्पो पि निवसेस्कृतकालं गुरोगुहे । भन्तेवासी गुरुमातभोजनस्तत्फलमदः ॥ १८४ ।। ॥अथ संविधतिक्रममकरणम् ।। राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राझगान्न्यस्य तत्र तु । वैविद्यं वृत्तिमद्यात्स्वधर्मः पाल्यतामिति ॥ १८५ ॥ निजधर्माविरोधेन यस्तु सामायको भवेत् । सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः ॥ १८६ ॥ गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा ते राधादिप्रवासयेत् ।। १८७ ।। कर्तव्यं वचनं सर्वेः समूहहितवादिनाम् । यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम् ॥ १८८॥ समूहकार्य आयातान्कृतकार्यान्विसर्जयेत् । सदानमानसत्कारैः पूनायेत्या महीपतिः ।। १८९ ।। समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत तदर्पयेत् । एकादशगुण दाप्यो यद्यसो नार्पयेत्स्वयम् ॥ १९० ॥ धर्मज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनाम् ।। १९१ ॥ श्रेणिनेगमपाखण्डिगणानामप्यय विधिः । भेदं चैषां नृपो रक्षेपूर्ववृत्तिं च पालयेत् ॥ १९२ ।।

·To व्यवहाराध्यायः ॥ अथ वेतनादानप्रकरणम् ॥ गृहीतवेतनः कर्म त्यजन्दिगुणमावहेत् । भगृहीते समं दाप्यो भूत्यै रक्ष्य उपस्करः ॥ १९३ ॥ दाप्यस्तु दशम भाग वाणिज्यपशुसस्थतः । अनिश्चित्य भृति यस्तु कारयेत्स महीक्षिता ॥ १९४ ॥ देशं कालं च यो ऽतीयालाभं कुर्याच यो ऽन्यथा । नत्र स्यात्स्वामिनश्छन्दो धिकं देयं कृते अधिके ।।.१९५ । यो यावत्कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् । उभयोरप्यसाध्यं चेत्साध्ये कुर्याद्ययाश्रुतम् ।। १९६ ॥ भराजदेधिकं नष्टं भाडं दाप्यस्तु वाहकः । प्रस्थानविनकृचैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ।।.१९७ ॥ प्रकान्ते सप्तम भागं चतुर्थ पथि सन्त्यजन् । भृतिमर्थपथे सी प्रदाप्यस्त्याजको पिच ॥ १९८॥ ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु समिकः पञ्चकं शनम् । गृहीयान्र्तकित्तवादितराहशक शतम् ॥ १९९ ।। ॥ अथ यूतसमावयमकरणम् ॥ स सम्यपालितो दद्यादाने मागं यथाकृतम् । जितमुद्राहयेज्जेवे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ।। २००॥ माने नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डते । जित ससभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु ॥ २०१॥ दधारो व्यवहाराणां साक्षिणवत एव हि । राज्ञा सचिह्न निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ॥ २०२ ।। घूनमेकमुख कार्य नस्करज्ञानकारणात् । एप एव विधिज्ञेय. प्राणियूने समाये ॥ २०३ ।। || अथ वाम्पारुप्यप्रकरणम् ॥ सत्यासत्यान्ययास्तोत्रैयूंनाड़ेन्द्रियरोगिणाम् । लेप करोति चाण्यः पणानत्रयोदश || २०४॥

·. १४५ [अ०२. . याज्ञवल्क्यः अभिगन्तास्मि भगिनी मातरं वा तयेति ह । शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिक दमम् ॥ २०५॥ अर्धो ऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीपूत्तमेषु च । दण्डमणयनं कार्य वर्णनात्युपराधरैः ॥ २०६ ।। प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः । वर्णानामानुलोम्येन तस्मादर्धिहानितः || २०७ ॥ वाहुग्रीवानेत्रसस्थिविनाशे याचिके दमः । शत्यस्तदर्धिकः पादनासाकर्णकरादिपु ॥ २०८ ॥ अशक्तस्तु यदन्नेवं दण्डनीयः पणान्दश । तथा शक्तः प्रतिभुवं दाप्यः क्षेमाय तस्य तु ॥ २०९ ॥ पतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसः । उपपानकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥ २१० ॥ विद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो जातिपूगानां मथमो ग्रामदेशयोः ॥ २११ ॥ ॥ अथ दण्डपारुप्यमकरणम् ॥ असाक्षिकहते चिह्नयुक्तिभिश्वागमेन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृतो भयात् ॥ २१२ ।। भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । अमेध्यपाणिनिड्यूतस्पर्शने द्विगुणस्ततः ॥ २१३ ॥ समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च । हीनेप्यर्धदमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ॥ २१४ ।। विमपीडाकरं छेद्यमगमत्राह्मणस्य तु | उद्भूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदधिकः ।। २१५ ॥ उद्णे हस्तपादे तु दशविंशतिको दमौ । परस्पर तु सर्वेषां शस्खे मध्यमसाहसम् ।। २१६ ॥ पादकेशांभुककरोहुन्चनेषु पणान्दश । पीडाकपांशुकावेष्टपादाभ्यासे शनं दमः ॥ २१७॥ .

·अ०२ व्यवहारापाय. १४५ . . शोणितेन विना दुःखं कुर्थन्काष्टादिभिर्नरः । द्वात्रिंशतं पणान्दण्द्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः ।। २१८ ॥ करपादनो भछेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो गोन्नेदे मृतकल्पहते वया ॥ २१९ ।। चेष्टाभोजनवागोधे मेवादिप्रतिभेदने । कन्धराबाहुसक्यां च भने मध्यमसाहसः ।) २२० }] एकं नतां बहूनां च यथोक्ताहिगुणो दमः ! फलहापहृतं देयं दण्डथ दिगुणस्ततः || २२१ ।। दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थाननं व्ययम् । दाप्यो दण्डं च यो यमिन्कतहे समुदाहृतः ।। २२२ ।। अभिधाते तथा दे भेदे कुद्यावपातने । पणान्दाप्यः पञ्चदश पिंशति तद्ययं नथा || २२३ || दु:खोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन्प्राणहर तथा ) पोडशाधः पणान्दाप्यो द्वितीयो मध्यम दमम् ।। २२४ ।। दुःसे चोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा । दण्डः क्षुद्रपथूनां च दिपगमभृतिः क्रमात् ।। २२९ ।। लिङ्गस्य छेदने मृत्यो मध्यमो मूल्यमेव च । महारभूनामेतेपु स्थानेषु द्विगुणो दमः }} २२६ ॥ प्ररोहिशाखिना शाखास्कन्धसर्व विदारणे । उपजीव्यद्रुमाणां च विंशईिगुणो दमः }} २२७ }} चैत्यश्मशानसीमार पुण्यस्थाने सुरालये । जातद्रुमाणां द्विगुणों दो वृक्षे ऽथ विश्रुते ।। २२८॥ गुल्मपुरापतनामतानौपपिवीरुधाम् । पूर्वस्मृतादर्धदण्डः स्थानेषूनेषु कर्नने ॥ २२९ ।।. ॥ अथ साहसप्रकरणम् ।। सामान्यद्रव्यासमहरणारसाहसं स्मृतम् । नन्मूल्यारिगुणो दण्डो मिलवे नु चनुर्गुणः ।। २३० ॥

·. याज्ञवल्क्यः (०२. यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दमम् । पश्चैवमुक्त्वाहं दाता कारयेत्स चतुर्गुणम् ॥ २३१ ।। अाक्रोशातिक्रमद्भातृभायर्यामहारदः। सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥ २३२ ।। सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ॥ २३३ ।। स्वच्छन्द विधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः । अकारणेन विक्रोष्टा चण्डालोत्तमान्स्पृगन् ।। २३४ ।। शुद्रमनजितानां च देवे पित्र्ये च भोजकः अयुक्त शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ।। २३५ ।। वृपक्षुद्रपशूनां च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाशकृत् ।। २३६ ।। पितृपुत्रस्थसभ्रातृदम्पत्याचार्यशिप्यकाः । एपामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ।। २३७ ।। यसानस्त्रीन्पणान्दण्द्यो नेजकस्तु परांशुकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान्दश ॥ २३८ ।। पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां विपणो दमः | अन्तरे च तयोर्यः स्यात्तस्याप्यटगुणो दमः ॥ २३९ ।। तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहः यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।। २४० ।। अकूटं कुटक ते कुट यथाप्यकृटकम् । स नाणकपरीक्षी नु दाप्य उत्तमसाहसम् ॥ २४२ ॥ भिपङ्गिथ्याचरन्दाप्यस्तियः प्रथम दमम् ।। मानुपे मध्यम राजमानुपेषुत्तमं दमम् ।। २४२ ।। अवन्ध्य यच वभाति वन्ध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अपामध्यवहार च स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।। २४३ ।। मानेन तुलया वापि यो ऽशमष्टमक हरेत् । दण्ड स दाप्यो द्विशतं वृद्धी हानी च कल्पितम् ॥ २४४ ॥ . . - ·१०.] पवहाराध्याय १६७ . भेजनेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु । पण्येषु प्रक्षिपन्हीनं पणान्दाप्यस्तु पोडश ।। २५५ ॥ मृधर्ममणिसूत्राय काष्ठकल्कालवाससाम् । अजातो जातिकरणे विक्रेयाष्टगो दमः ॥ २४६ ॥ समुद्र परिवर्त च सारभाण्ड च कृत्रिमम् । आधान विक्रय वापि नयतो दण्डकल्पना || २४७॥ भिने पणे तु पञ्चाशपणे तु शतमुच्यते । दिपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धौ च वृद्धिमान् ।। २४८ ।। सम्भूय कुर्वतामधं सवाध कारुशिल्पिनाम् । अर्घस्य हासं वृद्धि वा जामतां दम उत्तमः ।। २४९ ।। सम्भूय पणिनां पग्यमनघेणोपरुन्धताम् । विक्रीणता या विहितो दण्ड उत्तमसाहस ।। २१०॥ राजनि स्थाप्यते यो ऽर्घ• प्रत्यहं तेन विक्रयः । क्रयो वा निसनस्तस्माइणिजा लाभल्स्मृतः ]] २५१ ।। स्वदेशमण्ये तु शर्त वणिग्गृहीन पञ्चकम् । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्य क्रयधिक्रयी ।। २५२ ।। पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्यय पग्यसमुद्भवम् । अर्थे ऽनुग्रहकृत्कार्य, क्रेतुर्विक्रेतुरेव च ।। २५३ ॥ गृहीतमूल्य यः पण्य केतुर्नव प्रयच्छति । सोदय नस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभ वा दिगागते ।। १५४ ।। विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वक्रेतर्यगृहनि । हानिशेतृदोषेण ऋतुरेव हि सा भवेत् ।। २५५ ।। राजदैवोपचानेन. पण्ये दोषमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासो याचितस्याप्रयच्छतः ॥ २५६ ।। अन्यहस्ते च चित्रीत दुष्टं वादुष्टवद्यादि । विक्रोणीते दमस्तत्र मूल्यात्तु द्विगुणो भवेत् ।। २५७ ॥ क्षयं वृद्धिं च यणिना पण्यानामविजानता। फ्रोत्या नानुशय कार्यः कुर्यन्पनागदण्डमाक् ॥ २९८ ।।

·याज्ञवल्पय.
[भ००
।। अथ सम्भ्यसमुत्थानप्रकरणम् ।।
समवायेन वणिजा लाभार्थ कर्म कुर्वताम् |
लामालामी यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ।। २५९।।
प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच नाशितम् ।
स तयादिप्लवाच्च रक्षिनाहशमांशभाक् ।। २६० ।।
अर्घप्रक्षेपणादिशं भार्ग शुल्क नृपो हरेत् ।
व्यासिद्ध राजयोग्यं च विक्रीत रोजगामि तत् ।। २६१ ।।
मिथ्या वदन्परीमाणं शुल्कस्थानादपासरन् ।
दाप्यस्त्वष्टगुणे यश्च सव्याजक्रयविक्रयो || २६२॥
तरिकः स्थलज शुल्कं गृह्णन्दाप्यः पणान्दश ।
ब्राह्मणमातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ।। २६३ ।।
देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ।
ज्ञानयो या हरेयुस्तदागतास्तपिना नृपः ।। २६४ ।।
निमं त्यजेयुनिर्लाभमशक्तो ऽन्येन कारयेत् ।
अनेन विधिराख्यान ऋत्विकर्पककर्मिणाम् ।। २६६ ।।
॥ अथ स्तेयप्रकरणम् ॥
.
ग्राहकैयते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन था।
पूर्वकर्मापराधी च तथा चासुद्धवासकः ॥ २६६ ।।
अन्ये च शङ्कया पाया जानिनामादिनिवैः।
यूनसीपानसत्ताच शुष्कभित्रमुखस्वराः ।। २६७ ॥
परद्रव्यगृहाणां च पृच्छका गूढचारिणः ।
निराया व्यययन्तश्च विनटद्रव्यविक्रयाः ।। २६८ ॥
गृहीतः शङ्कया चौर्य नात्मानं पहिशोधयेत् ।
दापयित्या हतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत् ॥ २६९ ।।
चौरं प्रदाप्यापहत धानयेद्विविधैः।
सचिदं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रयासयेन ||२७०॥

·१४९ . भ०२.] व्यवहाराध्याय घाँतिते ऽपहले दोषो मामभर्तुरनिर्गते | विवीनभर्तुस्तु पथि चोरोध रवीनके ।। २७१ ।। स्वसीमि दद्याद्रामस्तु पदं वा या गच्छति । पञ्चगामी बहिः कोशाइशयाम्बेथ या पुनः ॥ २७२।। बन्दिग्राहांस्तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः । प्रसह्य घातिनश्चैव भूलानारोपयनरान् !! २७३ ।। उत्क्षेपकग्रन्थिभेदी करसन्दशहीनकौ । का द्वितीयापराधे करपादकहीमकी ।। २७४ ।। क्षुद्रमध्यमहाद्रव्यहरणे सारतो दमः । देशकालवयःशक्ति सञ्चिन्त्यं दण्डकर्मणि ।। २७५ ॥ भक्तायकाशाम्युदकमन्त्रोपकरण ययान् । दत्त्वा चौरस्य हन्तु/ जानतो दम उत्तमः ।। २७६ ।। शस्त्रावपाते गर्भस्य पालने चोत्तमो दमः । उत्तमो वाधमो वापि पुरुषवीपमापणे ॥ २७७ ।। विपदुगंत्रियं चैव पुरुषनीमभिणीम् । सेतुभेदकरी चाप्सु शिलां बना प्रवेशयेत् ।। २७८ ।। विषामिदा पतिगुरुमिजापत्यप्रमापणीम् । विकर्णकरनासोही कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ॥ २७९ ।। अविज्ञातहतस्याशु कलह मुतबान्धवाः । प्रष्टव्या योपितथास्य परपुंसि रताः पृथक् ॥ २८० ।। स्वीद्रव्यवृत्तिकामो या केन वायं गतः सह । मृत्युदेशसमासन्न पृच्छेदापि जने शनेः !! २८१ ॥ क्षेत्रघेहमवनमामविवीतखलदाहकाः । राजपत्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटामिना ।। २८२।। ॥ अथ स्लीसङ्ग्रहणप्रकरणम् ।। पुमान्सङ्ग्रहणे मायः केशाकेशि परखिया । सद्यो वा कागजेधितः प्रतिपत्तो योस्तथा ॥ २८३ ।।

·१५० याज्ञवल्दप [भ०२. नीधीस्तनप्रावरणसक्थिकेशाभिमर्शनम् ! भदेशकालसम्भापं सहकस्थानमेव च ॥ २८४ ।। वीनिये शतं दद्याहिशतं तु दम पुमान् । मनिषेधे योर्दण्डो यथा सहणे तथा || २८५ ॥ स्थगातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः । मानितोम्ये यधः पुंसो नार्याः कर्णादिकर्तनम् ।। २८६ ।। अलकता रन्कन्यामुत्तम वन्यथाऽधमम् | दण्ड दद्यात्सवर्णानु मातिलोम्ये वधः स्मृतः ॥ २८७ ॥ सकामास्वनुतोमासु न दोपस्त्वन्यथा दमः । दृपणे तु करच्छेद' उत्तमायां वधस्तथा. ॥ २८८ ॥ शन खीदूपणे दद्याद्वे तु मिथ्याभिशंसने । पशून्गच्छन्तं दाप्यो हीना खी गां च मध्यमम् ।। २८९ । अवरुद्धासु दासीपु मुजिप्यासु तथैव च । गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत्पणिक दमम् ।। २९० ।। प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः । बहूनां यद्यकामासो चतुर्विंशनिकः पृथक् ॥ २९१ ।। गृहीतवेतना वेश्या नेच्छन्ती दिगुणं वहेत् । अगृहीते समं दाप्यः पुमानप्येवमेव च ॥ २९२॥ भयोनो गच्छतो योपां पुरपं वाभिमेहतः । चतुर्विंशतिको दण्डस्तथा प्रजितागमे ।। २९३ || अन्त्याभिगमने त्वक्यः कुवन्धेन प्रवासयेत् । शूद्रस्तयान्त्य एव स्यादन्त्यस्यार्यागमे वधः ॥ २९४ ॥ ॥ अथ प्रकीर्णकमकरणम् ॥ ऊनं वाभ्यधिक पापि लिखेद्यो राजशासनम् । पारदारिकचौर वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ।। २९५ ।। अभक्ष्येण द्विजं दूष्य दण्ड उत्तमसाहसम् । क्षत्रिय मध्यम वैश्य प्रथम शूद्रमधिकम् ।। २९६ ॥ .

·भ०१) १५१ . ध्यवहाराध्याय कूटस्वर्णव्यवहारी विमासस्य च विक्रयो । अगहीनस्तु कर्तव्यो दाप्यधोत्तमसाहसम् ।। २९७ ॥ चतुष्पादकृतो दोपो नापैहीति ममल्पत । कालोपुपापाणबाहयुग्यकृतस्तथा ।। २९८ ।। छिन्ननस्यैन यानेन तथा भमयुगादिना | पथाचेवापसरता हिंसने स्वाम्यदोपभाक् ॥ २९९ ॥ शक्तो एमोक्षयन्स्वामी दष्ट्रिया शृङ्गिणां तथा । प्रथम साहसं दद्यादिक्रुष्टे द्विगुणं तत ॥ ३०० ॥ जार चौरेत्यभियदन्दाप्य पञ्चशतं दमम् । उपजीव्य धने मुच्चस्तदेवाष्टगुणीकृतम् ।। ३०१ ॥ राजो निटमयनार तस्येवामोशकारिणम् ।. तन्मन्त्रस्य च भेत्तार जिता हिरवा प्रवासयेत् ।। ३०२ ।। मृताङ्गलमयिफ्रेतुर्गुरोस्तादयितुस्नया । राजयानासनारोदुर्दण्ट उत्तमसाहस ।। ३०३ ॥ दिनेवभेदिनो रामदिष्टादेशकृतस्तथा । विपत्वेन च शूद्रस्य जीवतो टशनो दम || ३०४॥ दुर्दृष्टास्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारामृपेण तु । सभ्या सजयिनो दण्या विवादादिगुणं दमम् ॥ ३०५॥ यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजित । नमायान्त पुनारिया दापयेद्रिगुणं दमम् ।। ३०६ ॥ राशाज्यायेन यो दण्टो गृहीतो परुणाय मम् । निषेय दयादिभ्य स्वयं विशाहुणीकृतम् ॥ ३०७॥ पल माशपालीये पर्मनाये বোম্বেী द्वितीयो प्यायः॥

·१५२
याज्ञवल्क्यः
[०३.
।। अथ प्रायश्चित्ताध्यायः॥
.
॥ अथाशाचप्रकरणम् ॥
ऊनहिवर्ष निखनेन कुर्यादुदकं ततः ।
आ श्मशानादनुसज्य इनरो शानिभिर्मृतः ।। १ ॥
यमसूक्त तथा गायां जपनिलांकिकामिना ।
स दग्धव्य उपेतभेदाहिनाम्यावृतार्थवत् ।। २।।
सममाइशमादापि ज्ञानयो भ्युपयन्त्यपः ।
अप नः शोशुचैदघमगेन पितृदिङ्मुखाः ॥ ३ ॥
एवं मानामहाचार्यप्रेतानामुदकक्रिया ।
कामोदकं सपिपत्तास्वतीयश्वशुरविजाम् ।। ४ ।।
सकृत्लसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः ।
न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदकं पतितास्तथा ॥५॥
पाखण्यनाश्रिताः स्तेना भर्तृभ्यः कामगादिकाः ।
सुराप्य आत्मत्यागिन्यो नाशोचोदकभाजनाः ॥६॥
कृनोदकान्समुत्तीर्णान्मृदुशाइलसंस्थितान् ।
खातानपयदेयुस्तानितिहासः पुरातनेः ॥ ७॥
मानुप्ये कदलीस्तम्भनिःसारे सारमार्गणम् ।
यः करोति स सम्मूदो जलबुद्बुदसन्निभे ॥ ८॥
पञ्चधा सम्भृतः कायो यदि पञ्चत्यमागतः ।
कर्मभिः स्वशरीरोत्यैस्तत्र का परिदेवना |॥९॥
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिदेवनानि च ।
फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ॥१०॥
श्लेष्माशु वान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुते यतो ऽयशः ।
अतो न रोदिनव्यं हि क्रिया: कार्याः स्वशक्तितः ॥११॥

·५३
.
०३.]
प्रायश्चित्ताध्यायः
इति संश्रुत्य गच्छेयुगुहं वालपुरःसराः ।
विदश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥ १२॥
आचम्याम्यादि सलिलं गोमयं गौरसर्पपान् ।
प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाशमाने पदं शनैः ॥ १३ ।।
प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शिनामपि ।
इच्छतां तत्क्षणाचुद्धि परेपा सानसंयमात् ॥ १४ ॥
आचार्यपिचुपाध्यायाचिईस्यापि तती अनी ।
सकटानं च नाभीयान च तैः सह संवसेत् ॥ १५ ॥
क्रीतलपाशना भूमी स्पेयुस्ते पृथक्पृथक् ।
पिण्डयज्ञावृता देयं प्रेनायानं दिनत्रयम् ।। १६ ।।
जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं सीरं च मृन्मये ।।
वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाध श्रुविचोदनात् ।। १७||
त्रिरात्रं दशरात्रं या शावमाशौचमिप्यते ।
ऊनद्विवर्ष उभयोः सूतकं मातुरेव हि ॥ १८ ॥
पिनोस्नु सूतकं मातुस्तदसग्दर्शनाद्वम् ।
नदहर्न प्रदुप्येत पूर्वपां जन्मकारणात् ॥ १९ ॥
अन्तरा जन्ममरणे शेपाहोभिर्विशुध्यति ।
गर्भस्रावे मासतुल्या निशाः शुद्धेस्तु कारणम् ।। २०॥
हतानां नूपगोविगैरन्वतं चात्मघातिनाम् ।
प्रोपिते कालशेषः स्यात्पूर्ण दत्वोदकं शुचिः ॥ २१ ॥
क्षत्रस्य हादशाहानि विशः पञ्चदशेय तु]
त्रिशदिनानि शूद्रस्य तदर्ध न्यायतिनः ॥ २२॥
आदन्नजन्मनः सद्य आचूडानैशिकी स्मृता ।
विराजमानतादेशाहशरात्रमतः परम् ।। २३ ।।
भहस्त्वदत्तकन्यास यालेषु च विशोधनम् ।
गुर्वन्नेवास्यनूचानमानुलभोत्रियेषु च ॥ २४ ॥
अनोरमेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगताशु प ।
निवासरागनि ग्रेने नददः शुद्धिकारणम् ॥ २९ ॥

·याज्ञवल्क्यः [अ०३. C ब्राह्मणेनानुगन्तव्यो न शूद्रो न द्विजः क्वचित् । अनुगम्याम्मसि स्नात्वा स्पृष्ट्वाग्निं घृतभुक्शुचिः ॥ २६ महीपतीनां नाशौचं हतानां विधुता तथा । गोब्राह्मणार्थे सङ्कामे यस्य चेति भूमिपः ॥२७॥ ऋत्विजां दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् । सत्रिप्रतिव्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ॥ २८ ॥ दाने विहाहे यज्ञे च सड्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते ।। २९ ।। उदक्याशुचिभिः स्नायासंस्पृष्टस्तैरुपस्पृशेत् । अब्लिङ्गानि जपेचैव गायत्री मनसा सकृत् ॥ ३० ॥ कालो निः कर्म मृद्रायुर्मनो ज्ञानं तपो जलम् । पश्चात्तापो निराहारः सर्वे ऽमी शुद्धिहेतवः ॥ ३१ ॥ आकार्यकारिणां दानं वेगो नद्यास्तु शुद्धिकृत् । शोध्यस्य मृच तोयं च सन्यासो वै द्विजन्मनाम् ।। ३२ ॥ तपो वेदविदा शान्तिर्विदुषां वर्मणो जलम् । जपः प्रच्छन्नपापाना मनसः सत्यमुच्यते ।। ३३ ।। भूतात्मनस्तपोविद्ये बुद्धर्ज्ञानं विशोधनम् । क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता ॥ ३४ ॥ ॥ अयापद्धर्मप्रकरणम् ।। क्षात्रेण कर्मणा जीवेद्विशां वाप्यापदि द्विजः । निस्तीर्य नामथात्मानं पावयित्वा न्यसेत्सथि ॥ ३५॥ फलोपलक्षीमसोममनुष्यापूषवीरधः । तिलोदनरसक्षारान्दधि क्षीर घृतं जलम् ॥ ३६ ।। शखासवमधूच्छिष्टमधुत्ताक्षाश्च यहिपः । मृधर्मपुष्पकुतपके शतक्रविपक्षितीः ॥ ३७॥ कौशेयनीलतवणमांसैकशफसीसकान् । शाकापपिपिण्याकपशुगन्धास्नथैव च ॥ ३८ ॥ .

·१५५
.
.
०३.]
प्रायश्चित्ताध्यायः
'वैश्यवृत्त्यापि जीवनो विक्रीणीत कदाचन ।
धर्मार्थ विक्रय नेयास्तिला धान्येन तत्समाः॥ ३९॥
"लाक्षालवणमांसानि पतनीयानि विक्रये।
पयो दधि च मद्यं च हीनवर्णकराणि तु ।। ४०॥
आपद्गतः सम्पगृहन्भुञ्जानो वा यतस्ततः ।
न लिप्येतैनसा विप्रो ज्वलनार्कसमो हि सः॥४१॥
कृषिः शिल्पं भृतिविद्या कुसीदं शकटं गिरिः।
सेवानूपं नृपो भैक्षमापत्ती जीवनानि तु }] ४२॥
बुभुक्षितरुयह स्थित्वा धान्यमबाह्मणाद्धरेत् ।
प्रतिगृह्य तदाख्येयमभियुक्तेन धर्मतः ॥ ४३ ।।
तस्य वृत्तं कुलं शीलं श्रुतमध्ययन तपः ।
शास्वा राजा कुटुम्ब च धम्यी वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।। ४४ ।।
।। अथ वानप्रस्थधर्मप्रकरणम् ||
सुतविन्यस्तपनीकस्तया यानुगतो वनम् ।
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी सामिः सोपासनो प्रजेत् ॥ ४५ ॥
अफालकृटेनाप्नींच पितृन्देवातिधींस्तथा ।
भृत्यांध नयेच्छश्रुजटालोमभृदात्मयान् ।। ४६ ।।
अह्नो मासस्य पण्णं वा तथा संवत्सरस्य पा ।
अर्थस्य सञ्चयं कुर्यात्कृतमाश्वयुजे त्यनेन् ।। ४७ ।।
दान्तस्त्रिपवणलायी निवृत्तथ प्रतिग्रहात् ।
स्वाध्यायवान्दानशीलः सर्वसत्वहिते रतः ॥ ४० ॥
दन्तोलूखलिकः कालपक्काशी चारमकुट्टकः ।
श्रोत स्मात फलनेहैः कर्म कुर्यात्तथा क्रियाः ॥ ४९ ॥
चान्द्रायणे येत्काल कृष्ट्रर्या वर्तयेत्सदा !
पक्ष गते वाप्य श्रीयान्मासे वाहनि या गते ॥ ५० ॥
स्वप्याभूमी शुची रात्री दिन सम्मपदैर्नयेत् ।
नासनविहारा योगाभ्यासेन या तथा ॥११॥

·[अ०३. १५६ पानपत्यय. मीप्मे पन्चापिमध्यस्थो वर्षा स्थण्डिलेशयः । आयासास्तु हेमन्ते शत्तया वापि सपथरेन् ।॥ १२॥ यः कण्टकर्षितुदति चन्दनैर्यध लिम्पनि | अनुदो परिनुटभ समस्तस्र च तस्य च ॥ ५३ ॥ अगीन्याप्यात्मसात्कृत्वा वृक्षायासो मिनाशनः । पानमस्यगृहेप्येय यानाय भैक्षमाचरेत् ॥ ४॥ मामादादत्य या मासानटी भुञ्जीन वाग्यतः । यायुगक्षः प्रागुदीनी गच्छेदावर्गसङ्कयान् ॥ ५५ ॥ ।। अब यतिधनमकरणम् ।। पनाहगाहा कृत्येष्टि सार्यवेदसदक्षिणाम् । मागापत्यां नदन्ने नानमीनारोप्य चात्मनि ॥ ५६ ॥ अधीतवेदो जपकृत्पुत्रयाननदो बमिमान् । शरया च यगन्मोक्षे मनः कुर्यात्तु मान्यया ।। ५७ ॥ सर्यभूनहितः शान्नधिदण्डी सकमण्डतुः । एकारामः परिप्रज्य भिक्षार्थी माममाश्रयेत् ॥ ५८ ॥ अप्रमत्तथरेनॊक्ष सायाहे नाभिलक्षितः । रहिते भिक्षुकैमेि यात्रामात्रमलोलुपः ॥ ५९॥ यतिपात्राणि मृदेणुदार्वलायुमयानि च । सलिलैः शुद्धिरेतेषां गोवालवायघर्षणात् ॥ ६ ॥ सविरुध्येन्द्रियमाम रागद्वेषी प्रहाय च । भयं हत्वा च भूतानाममृतीभवति द्विजः ।। ६१ ।। कर्तव्याशयशुद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः । ' ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात्स्वातन्यकरणाय च ॥ ६२ ।। अपेक्ष्या गर्भवासाथ कर्मजा गतयस्तथा । धयो व्याधयः क्लेशा जरा रूपविपर्ययः॥ ६३ ॥ (1) मारेल गुद्धिरेनेपा गोगादभावपशामिति (क) (स) (ग) निहिन पुस्तकेय

·१५७
अ०३.]
प्रायश्चित्ताध्याय
भयो जातिसहस्रेषु प्रियाप्रियविपर्ययः।
ध्यानयोगेन संपश्येत्सूक्ष्म आत्मात्मनि स्थितः ॥ ६४ ॥
भाश्रमः कारणं धर्मे क्रियमाणो भवेद्धि सः।
अतो यदात्मनो ऽपथ्य परेषां न तदाचरेत् ॥ ६५ ॥
सत्यमस्तेयमक्रोधी हीः शौचं धीधृतिर्दमः ।
संयतेन्द्रियता विद्या धर्मः सर्व उदाहृतः॥ ६६ ।।
निःसरन्ति यथा लोहपिण्डात्तमात्स्फुलिङ्गकाः ।
सकाशादात्मनस्तद्वदात्मानः प्रभवन्ति हि ॥ ६७॥
नत्रात्मा हि स्वयं किंचित्कर्म किंचित्स्वभावतः ।
करोति किचिदभ्यासाद्धर्माधर्मोभयात्मकम् ॥ ६८ ॥
निमित्तमक्षरः कर्ता बोद्धा ब्रह्म गुणी यशी !
अजः शरीरग्रहणास जात इति कीर्त्यते ॥ ६९।।
सर्गादौ स यथाकाशं वायु ज्योतिर्जलं महीम् ।
सृजत्येकोत्तरगुणांस्तथादत्ते भवन्नपि ॥ ७० ॥
आहुत्याप्यायते सूर्यः सूर्यादृष्टिरीपधिः ।
नदन्नं रसरूपेण शुक्रत्वमुपगच्छति ॥ ७१।।
स्त्रीपुसयोस्तु संयोगे विशुद्धे शुक्रशोणिते |
पञ्चधातु स्त्रय पष्ठ आदत्ते युगपत्प्रभुः ।। ७२ ।।
इन्द्रियाणि मनः प्राणो ज्ञानमायुः सुखं धृतिः ।
धारणा प्रेरण दुःखमिच्ाहकार एव च ॥ ७३ ॥
प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवी ।
तस्यैतदात्मज सर्वमनादेरादिमिच्छतः ॥ ७४ ॥
प्रथमे मासि सक्लेदभूतो धानुविभूतिः ।
मास्यर्बुद द्वितीये तु तृतीयेज्नेन्द्रियैर्युतः ॥ ७९ ॥
आकाशालाघवं सौक्ष्म्य शदं श्रोत्रं बलादिकम् ।
घायोथ स्पर्शनं चेष्टां व्यूहन रौक्ष्यमेव च ॥ ७६ ।।
पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमोप्ण्यं रूप प्रकाशताम् ।
रणन रसन शैल्यं स्नेह क्लेदं समार्दवम् ॥ ७७ ॥

·१५० याज्ञवल्क्यः [अ०३. . भूमेर्गन्धं तथाघ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च ! आत्मा गृह्मात्यजः सर्व तृतीये स्पन्दने ततः ।। ७८ ॥ दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोपमनामुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्रय प्रियं स्त्रियाः॥ ७९ ॥ स्थैर्य चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । पष्ठे बलस्य वर्णस्य नखरोम्णां च सम्भवः ।। ८० ॥ मनचैतन्ययुक्तो ऽसी नाडीवायुशिरायुतः । सप्तमे चाष्टमे चैव त्वमांसस्मृतिमानपि ॥ ८१ ॥ पुनर्धात्री पुनर्गर्भमोजस्तस्य प्रधावति । अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणोपियुज्यते ॥ ८२ ।। नयमे दशमे चापि प्रयलेः सूतिमारुतैः । निःसार्यते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ॥ ८३ ।। तस्य पोढा शरीराणि षट् त्वचो धारयन्ति च । पडङ्गानि तथास्थ्नां च सह पटया शनत्रयम् ।। ८४ ।। स्थालैः सह चतुःषष्टिर्दन्ता वै विंशतिर्नखाः । पाणिपादशलाकाध तासां स्थानचतुष्टयम् ॥ ८५ पष्टचंगुलीनां वे पार्योर्मुकेषु च चतुष्टयम् | चत्वार्यरात्निकास्थीनि जयोस्तावदेव तु ॥ ८६ ।। हे हे जानुकपोलोरुफलकांससमुद्भवे । अक्षतालूपके ओणीफलके च विनिर्दिशेत् ॥ ८७ ॥ भगास्थ्येकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च । पीवा पञ्चदशास्थिः स्याज्जचेकैकं तथा हनुः ॥ ८८ ॥ तन्मूले वे ललाटाक्षिगण्डे नासा घनास्थिका,। पार्श्वकाः स्थालकैः सार्धमवुदैश्व द्विसप्ततिः ॥ ८९ ॥ दो शङ्खको कपालानि चत्वारि शिरसस्तथा । उरः सप्तदशास्थीनि पुरुपस्यास्थिसङ्ग्रहः ९० ॥ गन्धरूपरसस्पर्शशब्दाथ विषयाः स्मृताः । नासिका लोचने जिहा त्वक् श्रोत्रं चेन्द्रियाणि तु ॥ ११ ॥ . ॥

·अ०
१५९
भ०३
.
प्रायश्चित्ताध्याय.
हस्ती पायुरुपस्थश्च वाम्पादौ चेति पञ्च 2।
कर्मेन्द्रियाणि जानीयान्मनधैवोभयात्मकम् ।। ९२॥
नाभिरोजो गुदं शुक्रं शोणित शड्सको तथा ।
मूधीसकण्ठहृदयं प्राणस्यायतनानि तु ॥ ९३ ॥
वपा वसावहननं नाभिः कोम यकृल्लिहा ।
क्षुद्रान्वं वृक्कको बस्तिः पुरीपाधानमेव च ॥ ९४ ॥
आमाशयो ऽथ हृदयं स्थूलान्त्रं गुदमेव च ।
उदरं च गुदी कौठयो विस्तारो ऽयमुदाहृतः ॥ ९५ ॥
कनीनिके चाक्षिकूटे शप्कुली कर्णपत्रको ।
कर्णी शड्डी भ्रुयो दन्तटायोष्टी ककुन्दरे ॥ ९६ ।।
यणी वृषणी वृक्को लेप्मसवानजी स्तनौ ।
उपनिझा स्फिजी याहू जडोरुषु च पिण्डिका ।। ९७ ।।
नालूदर वस्तिशीप चिबुकं गलशुण्डिके ।
अयटश्चैवमेतानि स्थानान्यत्र शरीरके || ९८॥
अक्षिवर्णवनुष्कं च पद्धस्तहृदयानि च ।
नव छिद्राणि तान्येय माणस्यायतनानि नु ॥ ९९ ॥
शिराः शतानि सय नय मायुशतानि च ।
धमनीनां शते हे च पञ्च पेशीशतानि च ॥१०॥
एकोनविंशमक्षाणि नथा नव शतानि च ।
पद्पश्चाशम जानीत शिराधमनिसशिताः ॥ १०१॥
प्रयो लक्षास्तु विज्ञेयाः इमभुकेशाः शरीरिणाम् ।
समोत्तर मर्मत देष सन्धिशने नया ॥ १०२॥
रोम्णां कोटचस्तु पञ्चाशमतस्रः कोटय एयर।
समपटिस्तथा लक्षाः सार्धाः स्वेदायनः मह ॥ १० ॥
यायधीपिंगण्यन्ने विभनाः परमाणयः।
यधप्येको भुदेवा मायानों मेय संस्थिनिम् ।। १०४॥
रसस्य मय दिया जतस्यान्ननयो का।
समय मु पुरीपस्य रतस्याती प्रकीर्तिताः ॥१०॥

·याज्ञवल्क्यः [अ०३. पट् श्लेष्मा पञ्च पित्तं च चत्वारो मूतमेव च | वसा वयो दो तु मेदो मज्जैको ध तु मस्तके || १०६॥ श्लेष्मौजसस्तावदेव रेतसस्तावदेव तु । इत्येतदस्थिर वर्म यस्य मोक्षाय कृत्यसो ॥ १०७॥ द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः। हिताहिता नाम नाशस्तासां मध्ये शशिप्रभम् ।। १०८ ॥ मण्डलं तस्य मध्यस्थ आत्मा दीप इवाचलः । स जेयस्तं विदित्वेह पुनराजायते न तु ।। १०९ ।। ज्ञेयं चारण्यकमहं यदादित्यादवामवान् । योगशास्त्रं च ममोक्तं ज्ञेयं योगमभीपाता ॥ ११०॥ अनन्यविषयं कृत्वा मनोबुद्धिस्मृतीन्द्रियम् । ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपयत्मभुः ॥ १११ ॥ यथा विधानेन पठन्सामगायमविच्युतम् । सावधानस्तदभ्यासात्परं ब्रह्माधिगच्छति ।। ११२॥ अपरान्तकमुष्टोप्यं मद्रकं प्रकरौं नया । औवेणकं सरोविन्दुमुत्तर गीतकानि च ॥ ११३ ॥ ऋग्गाथा पाणिका दक्षविहिता ब्रह्मगीतिका । ज्ञेयमेतत्तदभ्यासकरणान्मोक्षसज्ञितम् ॥ ११४ ।। वीणावादनतत्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग नियच्छति ॥ ११५ ॥ गीतज्ञो यदि योगेन नामोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूला सह तेनैव मोदते || ११६ ।। अनादिरात्मा कथितस्तस्यादिस्तु शरीरकम्।। आत्मनश्च जगत्सर्व जगतधात्मसम्भवः ॥ ११७॥ कयमेतद्दिमुह्यामः सदेवासुरमानवम् । जगदुद्भूतमात्मा च कथं तस्मिन्यदस्व नः ॥ ११८॥ मोहजालमपास्येह पुरुषो दृश्यते हि यः । सहस्रकरपत्रः सूर्यवर्चाः सहस्रकः ॥ ११९ ॥ •.

·२६९ . भ०.] प्रायश्चित्ताध्यायः सं आत्मा चैव यज्ञध विश्वरूपः प्रजापतिः । विराजः सो ऽनरूपेण यज्ञवमुपगच्छति ॥ १२० यो द्रव्यदेवनात्यागसम्भूतो रस उत्तमः । देवान्सन्तर्य स रसो यजमान फलेन च ॥ १२१ ।। संयोज्य वायुना सोमं नीयते रश्मिभिस्ततः । ऋग्यजुःसामविहितं सौर धामोपनीयते ॥ १२२ ।। स्वमग्डलादसो सूर्यः सजत्यमृतमुत्तमम् । यजन्म सर्वभूतानामशनानशनात्मनाम् ।। १२३ ॥ तस्मादनापुनर्यज्ञः पुनरनं पुनः क्रतुः । एवमेतदनाद्यन्तं चक्रं.संपरिवर्तते ॥ १२४ ॥ अनादिरास्मा सम्भूतिर्विद्यते नान्तरात्मनः । . जमवायी तु पुरषो मोहेच्छाद्वेषकर्मजः ।। १२५ ।। हस्रात्मा मया यो व आदिदेव उदाहतः। एखबारुपज्जाः स्युस्तस्य वर्णा यथाक्रमम् ।। १२६ ।। थिवी पादतस्तस्य शिरसो धीरजायत । स्त: प्राणा दिशः श्रीवास्पर्शाद्वायुर्मुखालिखी || १२७॥ नसचन्द्रमा जानश्चक्षुपश्च दिवाकरः । यनादन्तरिक्ष च जगच सचराचरम् ।। १२८ ॥ ये स कथं ब्रह्मन्पापयोनिषु नायते । धरः स कर्थ भावरनिष्टेः संप्रयुज्यते ।। १२९ ।। रणैरन्यितस्यापि पूर्वज्ञान कयं च न | ते सर्वगतां कस्मात्सर्वगो बप न घेदनाम् ।। १३०॥ न्स्यपक्षिरयावरतां मनोवाकायकर्मनः । पैः प्रयानि जीवो ऽयं भई योनिदानेषु च ।। १३१।। नन्नाथ यया भाषाः शरीरेषु शरीरिणाम् । गण्यपि नह सर्ययोनिषु देहिनाम् ।। १३२॥ पाकः कर्मणां प्रेस्य केषानिरिह जायने । पामुत्र केपा भावनय प्रयोजनम् ।। १३३॥

·पाज्ञवल्क्यः भ०३. . परद्रव्याण्यभिध्यायंस्तथानिष्टानि चिन्तयन् । वितथाभिनिवेशी च जायते ऽन्त्यासु योनिषु ॥ १३४ ॥ पुरुषो ऽनृतवादी च पिशुनः परपस्तथा । अनिवद्धप्रलापी च मृगपक्षियु. जायते ॥ १३५ ॥ अदत्तादाननिरतः परदारोपसेवकः । हिंसकथाविधानेन स्थावरेप्यभिजायते ॥ १३६ ॥ आत्मजः शौचवान्दान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । धर्मकृवेदविद्यावित्सात्विको देययोनिषु ॥ १३७ ॥ असत्कार्यरतो धीर आरम्भी विषयी च यः । स राजसो मनुष्येषु मृतो जन्माधिगच्छति ।। १३८ ।। निद्रालुः क्रूरकृटुन्धो नास्तिको याचकस्तथा । प्रमादवान्भिन्नवृत्तो भवेत्तिर्यक्षु तामसः ।। १३९ ।। रजसा तमसा चैवं समाविटो भ्रमनिह । भावरनिष्टेः संयुक्तः संसारं प्रतिपद्यते ।। १४० ॥ मलिनो हि यथादशी रूपालोकस्य न क्षमः । तथाविपक्ककरण आत्मा ज्ञानस्य न क्षमः ॥ १४१ ।। कारो यथापक्के मधुरः सनसो अपि न | प्राप्यते ह्यात्मनि तथा नापक्ककरणे ज्ञता ।। १४२ ।। सर्वाश्रयां निजे देहे देही विन्दात वेदनाम् । योगी मुक्तश्च सर्वासां योगादामोति वेदनाम् ॥ १४३ ।। भाकाशमेकं हि यया घटादिषु पृथग्भवेत् । सथात्मैको ऽप्यनेकच जलाधारोप्विवांशुमान् ।। १४४ ॥ ब्रह्मखानिलतेजांसि जलं भूथेति धातवः । इमे लोका एप चाल्मा तस्माच सचरानरम् ॥ १४५ ।। मृदण्डचक्रसंयोगाकुम्भकारो यथा घटम् । करोति तृगमृकाहं वा गृहकारकः ॥ १४६ ।। हेममात्रमुपादाय रूप्यं वा हेमकारकः । निजलालासमायोगारकोशं या कोशकारकः ॥ १४७ ।। .

·१०३.J प्रायश्चित्ता-पाय कारणान्येवमादाय तासु नास्विह योनिषु । सृजत्यात्मानमात्मा च सम्भूय करणानि च ॥ १४८ ।। महाभूतानि सत्यानि ययात्मापि तथैव हि | कोन्यथेकेन नेत्रेण दृष्टमन्येन पश्यति ॥ १४९ ।। घाचं वा को विजानाति पुन सश्रुत्य संभ्रुताम् । भतीतार्थस्मृति वस्य को वा स्वमस्य कारक ॥ १५० ।। जातिरूपययोवृत्तिविद्यादिभिरहत । शब्दादिविषयोद्योग कर्मणा मनसा गिरा ।। १५१॥ स सन्दिग्धमति कर्मफलमस्ति न वेति वा । विप्लुत सिद्धमात्मानमसिद्धो ऽपि हि मन्यने ।। १५२ ॥ मम दारा सुतामात्या अहमेपामिति स्थिति । हिवाहितेषु भावेषु विपरीतमति सदा ॥ १५३ ।। शेयज्ञे प्रकृतो चैव विकार वा विशेषवान् । अनाशकानलापातजलप्रपतनोद्यमी ।। १५४ ॥ एववृत्तो विनीतारमा वितयाभिनिवेशवान् । कर्मगा उपमोहाभ्यामिच्च्या चैव पध्यते ॥ १५५ ।। आचार्योपासनं वेदशाबार्थेषु विवेकिता | तरकर्मणामनुधानं गङ्ग सद्भिरि शुभा ॥ १५६ ॥ ख्यालोकालम्भविगम सर्वभूतात्मदर्शनम् । महाणा च जाणकापायधारणम् ।। १०७॥ विपयेन्द्रियसंरोधस्तन्द्रालस्यविवर्जनम् । शरीरपरिसयान प्रवृत्तिप्यघदर्शनम् ।। १५८ ।। नीरजस्तमसा सत्यशुद्धिनि स्मृहना शम । एतेरुपाये संशुद्ध सत्वयुक्तो ऽमृती भवेत् ॥ ११ ॥ तत्त्वस्मृतेरुपस्यानात्सवयोगारपरिक्षयान् । कर्मणा सभिकर्षाघ सता योग प्रवर्तते ॥ १६ ॥ शरीरसड़ये यस्य मन सत्त्वस्यमीश्वरे। भविष्ठतमः सम्यक्स गानिस्मरनामियान् ॥ १६१ ॥ त्याग ·१६५ पावरल्वयः • [0- यथा हि भरतो वर्णवर्णयत्यात्मनस्तनुम् । मानास्पाणि कुर्वाणस्तथात्मा कर्मजास्तनूः ।। १६२ ।। कालकर्मात्मबीजानां दोपैर्मातुस्तथैव च | गर्भस्य वैकृतं दृष्टमङ्गहीनादि जन्मतः ॥ १६३ ।। अहङ्कारेण मनसा गत्या कर्मफलेन च । शरीरेण च नात्माय मुक्तपूर्वः कदाचन ॥ १६४ ॥ वाधारस्नेहयोगाद्यया दीपस्य संस्थितिः । विक्रियापि च दृष्टैवमकाले प्राणसञ्जयः ।। १६५ ।। अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपयद्यः स्थितो पदि । सितासिताः कवुनीलाः कपिलाः पीनलोहिताः ॥ १६६ ।। ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्या सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परां गतिम् ॥ १६७ ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्यमेव व्यवस्थितम् । तेन देवशरीराणि सधामानि प्रपद्यते ॥ १६८ ॥ ये ऽनेकरूपाश्चाधस्तादरमयो ऽस्य मृदुमभाः। इह कोपभोगाय तैः संसरति सो ऽवशः || १६९ ॥ वेदैः शास्त्रैः सविज्ञानर्जन्मना मरणेन च । भाल् गत्या नथागत्या सत्येन धनृतेन च ।। १७० ॥ श्रेयसा मुखदुःखाभ्यां कर्मभिध शुभाशुभैः । निमित्तशकुनशानमहसंयोगगैः फतैः ॥ १७१ ।। नारानक्षत्रसञ्चारर्जागरः स्वमनैरपि । आकाशपवनज्योनिर्जलभूतिमिरैस्तथा ॥ १७२ ॥ मन्वन्तरयुगान्या मन्योपविफलैरपि । चित्तात्मानं विद्यमान कारण जगतस्तथा ॥ १७३ ॥ अहङ्कारः स्मृनिर्मधा देपो बुद्धिः गुख धृतिः । इन्द्रियान्तरसञ्चार इग्य धारणजीयिते ॥ १७४ ।। स्वर्गः स्वाथ भायानां मेरण मनसो गतिः । निपतमाय आदराने पालभातिकम || १७२ ।। 4 .

·प्रायश्चित्ताध्यायः यंत एतानि दृश्यन्ते लिङ्गानि परमात्मनः । तस्मादस्ति परो देहादात्मा सर्वग ईश्वरः ॥ १७६ ।। बुद्धीन्द्रियाणि सार्थानि मनः कमेन्द्रियाणि च । अहङ्कारथ बुद्धिश्च पृथिव्यादीनि चैव हि ॥ १७७॥ अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्यास्य निगद्यते । ईश्वरः सर्वभूतस्थः सनसन्सदसच यः ।। १७८ ॥ बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्तात्ततो हङ्कारसम्भवः । सन्मात्रादीन्यहड्तारादेकोत्तरगुणानि च ॥ १७९ ।। शब्दः स्पर्शच रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः । यो यस्मानिःसृतवेषां.स तस्मिन्नेव लीयते ॥ १८ ॥ यथात्मानं सृजत्यात्मा तथा वः कथितो मया। विपाकानिप्रकाराणां कर्मणामीश्वरो पि सन् ।। १८१ सत्त्वं रजस्तमधैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः । रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवद्धाम्यते बसौ ॥ १८२ ।।. अनादिरादिमांचैव स एव पुरुषः परः। लिङ्गेन्द्रियग्राह्यरूपः सविकार उदाहतः ।। १८३ ॥ पितृयानो ऽजवीथ्याथ यदगस्त्यस्य चान्तरम् । मेनामिहोत्रिणो यान्ति स्वर्गकामा दिवं प्रति ॥ १८४ ये च दानपराः सम्यगष्टाभिध गुणैर्युताः । ते ऽपि तेनैव मार्गेण सत्यव्रतपरायणाः॥१८५॥ सत्राष्टाशीतिसाहस्रा मुनयो गृहमेधिनः । पुनरावर्तिनो वीजभूता धर्ममवर्तकाः ।। १८६ ।। सप्तर्षिनागयीप्यन्तर्देवलोकं समाश्रिताः । नावन्त एव मुनयः सर्वारम्भषिनिताः ॥ १८७ ॥ सपसा ब्रह्मचर्येण सत्यागेन मेधया । मत्रय नायत्तियन्लि यायदाहूतसम्मयम् ।। १८८ ॥ पतो येदाः पुराणानि पिचोपनिषदस्तथा । सोकाः सूत्राणि भाज्याणि यम किंधन पाइयम् ॥ १८९ ।। , ·पाज्ञवल्क्यः ०३. . वेदानुवचनं यज्ञो ब्रह्मचर्य तपो दमः। अदोपवास: स्वातन्त्यमात्मनो ज्ञानहेतवः ।। १९० ॥ स ह्याश्रमैर्विजिज्ञास्यः समस्तैरेवमेव तु | द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतनाव द्विजानिभिः ॥ १९१।। य एनमेवं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः। उपासते विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः॥ १९२॥ फ्रमाते संभवन्याचरहः शुक्लं तयोत्तरम् । अयनं देवलोकं च सवितारं च वेद्युतम् ॥ १९३ ॥ ततस्तान्पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान् । करोति पुनरावृत्तिस्तेयामिह न विद्यते ।। १९४ ।। यज्ञेन तपसा दानैर्ये हि स्वर्गजितो नराः । धूमं निशां कृष्णपक्ष दक्षिणायनमेव च ।। १९५।। पितृलोकं चन्द्रमसं वायु वृष्टिं जलं महीम् । क्रमाते संभवन्तीह पुनरेव ब्रजन्ति च ॥ १९६ ।। एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मवान् । दन्दशूकः पतङ्गो या भवेत्कीटो ऽथवा कृमिः ।। १९७ ॥ ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये न्यस्येतरं करम् । उत्तानं किंचिदुन्नाम्य मुखं विष्टभ्य चोरसा ॥ १९८॥ निमोलिताक्षः सत्त्वस्थो दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन् । तालुस्थाचलजिह्वथ संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥ १९९ ।। सनिरुध्येन्द्रियग्रामं नातिनीचोष्ट्रिनासनः । द्विगुणं त्रिगुणे वापि प्राणायाममुपक्रमेत् || २००॥ ततो ध्येयः स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपयत्मभुः । धारयेत्तत्र चात्मानं धारणां धारयन्युधः ॥ २०१॥ अन्तर्धानं स्मृतिः कान्तिर्दृष्टिः श्रोत्रज्ञना नया । निजे शरीरमुत्सृज्य परकायप्रवेशनम् ।। २०२।। अर्थानां छन्दतः सृष्टिोगसिद्धेस्तु तक्षणम् । सिदे योगे त्यजन्देहममृतत्याय कल्पते ॥ २०३।।

·प्रायश्चित्ताध्यायः
अथवाप्यभ्यसन्वेदं.न्यस्तकर्मा वने वसन् ।
अयाचिताशी मितभुक्परों सिद्धिमवामुयात् ॥ २०४।।
न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो तिथिप्रियः।
भादकरसत्यवादी च गृहस्यो पि हि मुध्यते ]] २०५। '
॥ अथ ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।।
महापातकजान्योराबरकान्प्राप्य दारुणान् ।
कर्मक्षयात्मजायन्ते महापातकिनस्त्विह ॥ २०६ ॥
मृगवाकरोदाणां ब्रह्महा योनिमृच्छति ।
खरपुक्कसवेणानां सुरापो नात्र संशयः ॥ २०७॥
कृमिकीटपतङ्गत्वं स्वर्णहारी समानुयात् |
तृणगुल्मलनात्वं च क्रमशो गुरुतल्पगः ।। २०८ ।।
ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्सुरापः स्यावदन्तकः ।
हेमहारी तु कुनखी दुधर्मा गुरुतल्पगः || २०९ ।।
यो येन संघसत्येषां स नलिडो भिजायते ।
अन्नहर्तामयावी स्यान्मूको यागपहारकः ।। २१० ॥
धान्यमियो अतिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः ।
लहत्तपायो स्यात्पूनिवक्त्रस्तु सूचकः ।। २११ ॥
परस्य योषितं हत्वा ब्रह्मस्वमपदत्य च |
भरण्ये निर्जने घोरे भवति ब्रह्मराक्षसः॥ २१२ ॥
हीनजाती प्रजायेत पररत्नापहारकः ।
पत्रशाकं शिखी दत्वा गन्धाश्छुच्छन्दरिः शुभान् ।। २१३ ।।
मूपको धान्यहारी स्याद्यानमुदः फतं कपिः ।
जलं प्लयः पयः काको गृहकारी घुपस्करम् ।। २१४ ।।
मधु देशः पतं गृध्रो गां गोधापर्म बकस्तथा ।
वित्री वर्ष वा रस मु चीरी लपणहारकः ॥ २१५ ।।
प्रदर्शनार्यमेतत्तु भयोक्तं स्तेयकमणि ।
द्रव्यप्रकारा हि यया नथैय माणिजातयः ॥ २१६ ॥

·. . ૧૦ याज्ञवल्क्यः [.. यथाकर्मफलं प्राप्य तिर्यकं कालपर्ययात् । जायन्ते लक्षणभ्रष्टा दरिद्राः पुरुषाधमाः || २१७ ।। ततो निप्कल्मपीभूताः कुले महति भोगिनः । 'जायन्ते विद्ययोपेता धनधान्यसमन्विताः ।। २१८ ॥ विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिमहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ २१९ ।। तस्मात्तेतेह कर्तव्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । एवमस्यान्तरात्मा च लोकश्चैव प्रसीदति ॥ २२० । प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः । अपश्चात्तापिनः कष्टानरकान्यान्ति दारुणान् ।। २२१ ॥ तामिस्र लोहशटुं च महानिरयशाल्मली । रौरवं कुल पूतिमृत्तिकं कालसूत्रकम् ॥ २२२ ।। सङ्घात लोहितोदं च सविपं सम्प्रतापनम् । महानरककाकोले सञ्जीवनमहापथम् ॥ २२३ ॥ अवीचिमन्धतामिस्र कुम्भीपाकं तथैव च । '. असिपत्रवनं चैय तापनं चैकविंशकम् ।। २२४ ॥ महापातकीपैरुपपातकजैस्तथा । अन्विता यान्यचरितमायचित्ता नराधमाः ॥ २२५ ।। प्रायश्चित्तरपेत्येनो यदज्ञानकृतं भवेत् । कामतो व्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते ॥ २२६ ।। ब्रह्महा मद्यपः स्तेनस्तथेव गुरुतल्पगः । एते महापातकिनो यश्च तैः सह संवसेत् ।। २२७ ।। गुरूणामध्यधिक्षेपो वेदनिन्दा मुहृधः । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम् ।। २२८ ।। निषिद्धभक्षणं जैहयमुस्कर्ष च वचो नृतम् । रजस्वलामुखास्यादः मुरापानसमानि तु ॥ २२९ ॥ भश्वरत्नमनुष्यस्त्रीभूधेनुहरणं तया । निक्षेपस्य च सर्व हि सुवर्णस्तेयसम्मितम् ॥ २३ ॥ .

·.
भ०३]
प्रायश्चित्ताध्याय
सखिभार्याकुमारीषु स्वयोनिष्यन्त्यजासु च ।
सगोत्रास सुतस्त्रीषु गुरुतल्पसम स्मृतम् ॥ २३१ ॥
पितु स्वसार मातुध माशुलानी' स्नुषामपि ।
मातु सपत्नी भगिनीमाचार्यतनया तथा ।। २३२ ।।
आचार्यपत्नी स्वमुता गच्छस्तु गुरुतल्पग ।
लिई छिचा वधस्तस्य सकामाया स्त्रिया अपि ।। २३३॥
गोक्यो नात्यता स्तेयमृणाना चानपक्रिया ।
अनाहितामितापण्यविक्रय परिवेदनम् ॥ २३४ ॥
भृतादध्ययनादानं मृतकाध्यापन तथा ।
पारदार्य पारिवित्त्य वाटुंप्यं तवणक्रिया ॥ २३५ ॥
स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधो निन्दितार्थोपजीवनम् । .
नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुताना चेव विक्रय || २३६ ॥
धान्यकुप्पपशुस्तेयमयाज्याना च याजनम् ।
पितृमातृस्नत्यागस्तडागारामविक्रय ॥ २३७ ।।
कन्यासन्दूपणं चैव परिवेदकयाजनम् ।
कन्यादानं तस्येव कौटिल्य पतलोपनम् ।। २३८ ।।
आत्मनो ऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपषीनिषेवणम् ।
स्वाध्यायामिसुतत्यागो बान्धवत्याग एव च ॥ २३९ ।।
इन्धनार्थ दुमच्छेद वीहिंसौपधजीवनम् ।
हिनयन्त्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रय ॥ २४० ॥
शुद्रप्रेयं हीनसरय हीनयोनिनिषेवणम् ।
तथैवानाश्रमे वास परानपरिपुष्टता ॥ २४१ ॥
असरशासाधिगमनमाकरवाधिकारिता )
भार्याया विक्रयथैपामेकैकमुपपातकम् ।। २४२ ।।
शिर कपाली ध्वजवाभिमाशी कर्म वेदयन् ।
ब्रह्महा द्वादशाग्दानि मिनमुक् शुद्धिमामुयान् ॥ २४३ ॥
प्रामणस्य परित्राणाद्या द्वादशकस्य था।
अमेUIMITATनाटा आरिमामुयान् ॥ २४ ॥

·१७०
याज्ञवल्क्यः
दीर्घतीनामयमस्तं ब्राह्मणं गामथापि था।
दृष्ट्वा पथि निरातङ्क कृत्वा वा ब्रह्महा शुचिः ॥ २४५ ॥
आनीय विप्रसर्वस्वं हतं घातित एव वा ।
'तनिमित्तं क्षतः शस्दै वन्नपि विशुध्यति || २४६ ॥
लोमभ्यः स्वाहेत्येवं हि लोमप्रभृति वै तनुम् ।
मज्जान्नां जुहुयाहापि मन्त्रैरेभिर्यथाक्रमम् ।। २४७ ।।
सड़ामे 'या हतो लक्ष्यभूनः शुद्धिमवामुयात् ।
मृतकल्पः प्रहाराती जीवन्नपि विशुध्यति ॥ २१८ ॥
भरण्ये नियतो जया बिर्व वेदस्य संहिताम् ।
शुध्यते वा मिनाशीव्या प्रतिस्रोत: सरस्वतीम् ।। २४९ ।।
पात्रे धनं वा पर्याप्त दत्त्वा शुदिमयामुयात् ।
आदातुध विशुद्ध्यर्थमिष्टिवैश्वानरी स्मृता ।। २५० ।।
यागस्थक्षत्राविड्याती चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् ।
गर्भहा च यथावण तयात्रेयीनियूदकः ॥ २५१ ॥
चरेद्रतमहत्यापि घातार्थ चेत्समागतः ।
द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेत् ।। २५२ ।।
।। अथ सुरापानप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।।
मुराम्बुघृतगोमुत्रपयसामामिसन्निभम् ।
सुरापो ऽन्यतमं पीत्या मरणाच्छुद्धिमृच्छति ।। २५३ ।।
वालवासा ज़टी वापि ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।।
पिण्याकं वा कणान्यापि भक्षयनिसमा निशि ॥ २५४ ॥
अज्ञानात्तु सुरां पीत्वा रेनोविण्मूत्रमेव च ।
पुनः संस्कारमर्हन्ति यो वर्णा द्विजालयः॥ २५५ ॥
पतिलोकं न सा याति ब्राह्मणी या मुरां पिबेत् ।
मा पानी गधी टाकी चोपजायते ॥ २५६ ॥

·अ०३. प्रायश्चित्ताध्याय. १७१ । अर्थ स्वर्णस्तेयप्रायश्चित्तप्रकरणम् ॥ ब्राह्मणस्वर्णहारी तु राजे मुपलमर्पयेत् । स्वकर्म ख्यापयंस्तेन हतो मुमो पि वा शुचिः ।। २५७ अनिवैद्य नृपे शुध्येत्सरापवतमाचरन् । आत्मतुल्यं सुवर्ण वा दद्याद्वा विभतुष्टिकृत् ।। २५८ }} ॥ अथ गुरुतल्पगमायश्चित्तप्रकरणम् तमेऽयःशयने सार्धमायस्या योपिता स्वपेत् । गृहीवोत्कृत्य वृपण नैर्ऋत्यां वोरसृजेत्तनुम् ।। २५९ ।। प्राजापत्यं चरेत्कृच्छू समा वा गुरुतल्पगः । चान्द्रायणं या बीन्मासानभ्यस्यन्वेदसंहिताम् ॥ २६० ।। ॥ अथ संसर्गिमायाश्चत्तमकरणम् ॥ M एभिस्तु संवसेद्यो चै वत्सरं सो ऽपि तत्समः । कन्यां समुद्दहेदेषां सोपवासामकिश्चनाम् ॥ २६१ ॥ चान्द्रायणं चरेत्सर्यानवकृष्टानिहन्य तु ) शूद्रोधिकारहीनोपि कालेनानेन शुध्यति ।। २६२ ।। ॥ अथोपपातकमायश्चित्तमकरणम् ॥ पञ्चगव्यं पिबन्योनो मासमासीत संयतः । गोठेशयो गोऽनुगामी गोमदानेन शुध्यति ॥ २६३ ॥ कृच्छ्रे चैवातिकृछू च चरेहापि समाहितः । दद्यालिरात्र वोपोप्य वृषभैकादशास्तु गाः ।। २६४ ।। उपपातकशुद्धिः स्यादेचं चान्द्रायणेन या । पयसा चापि मासेन पराकेणाथ वा पुनः ।। २६५ ॥ पभैकसहस्रा गा रयाक्षत्रयथे पुमान् । ब्रह्महत्यायन पापि वत्सरत्रितयं चरेत् ।। २६६ ॥

·. १७२ याज्ञपल्वयः [अ०३. वैश्यहाग्दं चरेदेतद्दद्याद्वैकशतं गवाम् । . पण्मासाञ्छूद्रहाप्येतद्धेनूर्दद्यावशाथ या ॥ २६७ ।। दुर्वृत्ता ब्रह्मविदक्षत्रशूद्रयोपाः प्रमाप्य तु । 'दृति धनुर्वस्तमर्वि क्रमाद्याविशुद्धये ॥ २६८ ।। अप्रदुष्टां वियं हत्वा शुद्रहत्याव्रत चरेत् । अस्थिमतां सहस्रं तु तथाऽनस्थिमतामनः ॥ २६९ ॥ मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः । हत्वा त्र्यहं पिबेत्क्षीरं कृच्छ्रे वा पादिकं चरेत् ।। २७० ॥ गजे नीलवृषाः पञ्च शुके वत्सो विहायनः । खराजमेपेषु वृषो देयः क्रोच्चे बिहायणः ॥ २७१ ।। हंसश्येनकपिकच्याज्जलस्थलशिखण्डिनः । भासं च हला दद्याद्गामक्रव्यादस्तु पत्सिकाम् ।। २७२ ॥ उरगेप्वायसो दण्डः पण्डके पुसीसकम् । कोले घृतघटो देय उष्ट्रे गुञ्जा हये ऽशुकम् ॥ २७३ ।। तित्तिरौ तु तिलद्रोणं गजादीनामशक्नुवन् । दानं दातुं चरेत्कृच्छमेकैकस्य विगुद्धये ॥ २७४ ।। फलपुष्पानरसजसत्त्याघाते धृताशनम् । किंचित्सास्थिवधे देयं प्राणायामस्त्वनस्थिके ॥ २७५ ॥ वृक्षगुल्मततायीरुच्छेदने जप्यमृक्शनम् | स्यादीपधिवृथाच्छेदे क्षीराशी गोऽनुगो दिनम् ॥ २७६ ।। पुंथलीवानरखरैर्दष्टः श्वोष्ट्रादिवायसैः । प्राणायाम जले कृत्या घृतं पाश्य विशुध्यति ।। २७७ ।। यन्मे ऽध रेत इत्याभ्यां स्कन रेतो अभिमन्वयेत् । स्तनान्तर ध्रुवोर्मध्यं तेनानामिकया स्पृशेत् ।। २७८ ॥ मयि तेज इति शयां स्यां दृष्ट्वाम्बुगतां जपेत् । सावित्रीमशुचौ दृष्टे चापल्ये चानृते अपि च ।। २७९ ॥ भयकीर्णी भवेद्गत्या ब्रह्मचारी नु योपितम् । गर्दर्भ पशुमालभ्य भोट nिra || 20॥

·. प्रायश्चिनाध्यायः अक्षामिकायें त्यक्त्वा तु समरात्रमनातुरः । कामापकीर्ण इत्याभ्यां जुहुयादाहुतिद्वयम् ॥ २८१ ॥ उपस्थान ततः कुर्यात्समासिञ्चत्यनेन तु । मधुमांसाशने कार्यः कृच्छ्रः रोपग्रतानि च ॥ २८२ ॥ मतिकूलं गुरोः कृत्या प्रसाद्यैव विशुध्यति । कृवयं गुरुः कुर्यान्त्रियेत पहितो यदि ।। २८३ ॥ क्रियमाणोपकारे तु मृते विगै न पातकम् । विपाके गोवृषाणां च भेपजामिक्रियामु च ॥ २८४ ॥ मिथ्याभिशंसिनो दोपो हिःसमो भूतवादिनः । मिथ्याभिशस्तदोषं च समादत्ते मृपा वदन् ।। २८५ ॥ महापापोपपापाभ्यां यो भिसेन्मृपा परम्।। अभक्षो मासमासीत स जपी नियनेन्द्रियः ।। २८६ ।। अभिशस्तो मृपा कृच्छू चरेदामेयमेव था। निर्वपेच पुरोडाशं वायव्यं पशुमेय वा ।। २८७ ।। अनियुक्तो भ्रातृजायां गच्छंश्चान्द्रायणं चरेन् । विरात्रान्ते घृत प्राश्य गत्वोदक्यां विशुध्यति ॥ २८८ ॥ त्रीन्कृच्छानाचरेद्रात्ययाजको ऽभिचरन्नपि । वेदप्लावी यवाझ्यब्दं त्यक्त्वा च शरणागतम् ॥ २८९॥ गोवे वसन्त्रह्मचारी मासमेकं पयोव्रतः । गायत्रीजप्यनिरतः शुध्यते ऽसत्यतिमहात् ।। २९० ।। ॥ अथ प्रकीर्णकमायश्चित्तप्रकरणम् ॥ माणायामी जले सात्वा खरयानोष्ट्रयानगः । ममः स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वा चैव दिया त्रियम् ।। २९१ गुरुं वकृत्य हुकृत्य विष निर्जित्य यादतः । बद्धवा वा वाससा क्षिप्रं प्रसाद्योपवसेहिनम् ॥ २९२ ॥ विपदण्डोद्यमे कृस्त्वनिकृच्छो निपानने । कृच्छातिकृच्छो ऽमृक्पाने कृष्णे ऽभ्यन्तरशोणिते २९३ ॥

·१७४
याज्ञवल्क्यः
[अ०३.
देशं कालं वयः शक्तिं पापं चावेक्ष्य यनतः । .
प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यन चोक्ता न निकृतिः ॥ २९४ ॥
।। अथ पतितत्यागविधिः॥
.
.
दासीकुम्भं बहिर्यामानिनयेरन्स्यबान्धवाः ।
पतितस्य बहिः कुर्युः सर्वकार्येषु चैव तम् ॥ २९५ ।।
चरितग्रत आयाते निनयेरनवं घटम् ।
जुगुप्सेरन्न चाप्येनं संवसेयुश्च सर्वशः ॥ २९६ ।।
पतितानामेप एव विधिः स्त्रीणां प्रकीर्तितः ।
वासो गृहान्तिके देयमन्नं यासः सरक्षणम् ॥ २९७ ॥
नीचाभिगमनं गर्भपाननं भर्तृहिंसनम् |
विशेषपतनीयानि स्त्रीणामेतान्यपि ध्रुवम् ॥ २९८ ॥
शरणागतवालस्त्रीहिंसकान्संवसेन तु ।
चीर्णवतानपि सदा कृतघ्नसहिनानिमान् ।। २९९ ।।
घटे ऽपजिते ज्ञातिमध्यस्थो यवसं गवाम् ।
प्रदद्यात्प्रथमं गोभिः सत्कृतस्य हि सक्रिया ।। ३०० ॥
विख्यातदोपः कुर्वीत पर्पदो ऽनुमत प्रतम् ।
॥ अथ रहस्यप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।।
अनभिस्यातदोषस्तु रहस्यं तमाचरेत् ॥ ३०१ ।।
त्रिरात्रोपोपितो जान्या ब्रह्महा त्वघमर्षणम् ।
अन्तर्जले विशुध्येत गां दत्त्वा च पयस्विनीम् ।। ३०२॥
लोमभ्यः स्वाहेत्यथवा दिवस मारुताशनः ।
जले स्थित्वाभिजुट्ठयाचत्वारिंशवृताहतीः ।। ३०३ ॥
विरात्रोपोपितो हुत्वा कूप्माण्डीभिघृतं शुचिः ।
ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु रुद्रजापी जले स्थितः ॥ ३०४ ।।
सहस्रशीर्षाजापी तु मुच्यने गुरुतल्पगः ।
गौर्दया कर्मणो ऽस्यान्ते पृथगेभिः पयस्विनी ॥ ३०५ ॥

·१७५ प्रापश्चित्ताध्यायः प्राणायामशतं कार्य सर्वपापापनुत्तये । उपपातकजातानामनादिष्टस्य चैव हि || ३०६ ॥ ओङ्काराभिटुन सोमसलिलं पावनं पिबेत् । कृत्वा तु रेतोविण्मूत्रप्राशनं च द्विजोत्तमः ॥ ३०७ ॥ निशायी वा दिवा वापि यदज्ञानकृतं भवेत् । । त्रैकाल्यसन्ध्याकरणाचसर्व विमणश्यति ।। ३०८॥ शुक्रियारण्यकजपो गायत्र्याच विशेषतः । सर्वपापहरा खेते रुद्रेकादशिनी तथा ।। ३०९ ॥ यत्र यत्र च सङ्कीर्णमात्मानं मन्यते विजः । तत्र तत्र तिलोमो गायत्र्या वाचन नथा || ३१० ॥ वेदाभ्यासरते क्षान्तं महायज्ञक्रियापरम् । न स्पृशन्तीह पापानि महापातकजान्यपि ॥ ३११ ।। वायुभक्षो दिवा तिष्ठन्त्रात्रि नीत्याप्सु सूर्यदृक् । जात्या सहलं गायत्र्याः शुध्येद्ब्रह्मवधादृते ॥ ३१२ ॥ ..!! अय कृच्छ्रादिलक्षणप्रकरणम् ॥ ब्रह्मचर्य दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिसास्तेयमाधुर्यदमाथेति यमाः स्मृताः ।। ३१३ ।। स्नानौनोपवासेज्यास्याध्यायोपस्थनिमहाः । नियमा गुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाप्रमादताः ।। ३१४ ।। गोमूत्र गोमयं क्षीर दधि सर्पिः कुशोदकम् । जग्ध्या परे ऽयुपवसेत्कृच्छ्रे सान्तपन चरन् ।। ३१५ ॥ पृथक्सान्तपनद्रव्यैः पडरः सोपवासकः । समाहेन तुं कृच्छ्रो ऽयं महासान्तपनः स्मृतः ॥ ३१६ ॥ पर्णोदुम्बरराजीवबिल्वपत्रकुशोदकः । प्रत्येक प्रत्यह पातैः पर्णकृच्छ उदाहतः ॥ ३१७॥ तमक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिवेत् । एकरात्रोपवासच नाकृष्ट उदाहनः ।। ३९८ ।। 5 ·. १७६ याज्ञवल्क्यः [*०३ एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः ॥ ३१९ ॥ यथा कर्यचिनिगुणः प्राजापत्यो ऽयमुच्यते । अयमेवातिकृच्छ्रः स्यात्पाणिपानभोजनः ।। ३२० ॥ कृतिकृच्छ्र. पयसा दिवसानेकविंशतिम् । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः ॥ ३२१॥ पिण्याकाचामतकाम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम् । एकरात्रोपवासच कृच्छ्रः सौम्यो ऽयमुच्यते ॥ ३२२ ।। एषां त्रिरात्रमभ्यासादेकैकस्य यथाक्रमम्। तुलापुरुष इत्येप ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः । ३२३ ॥ तिथिवृद्ध्याचरेपिण्डान्छुक्ले शिख्यण्डसम्मितान् । एकैकं हासयेत्कृष्णे पिण्डं चान्द्रायणं चरन् ।। ३२४ ।। यथा'कवित्पिण्डानां चत्वारिंशच्छतद्वयम् । मासेनैवोपभुञ्जीत चान्द्रायणमयापरम् ॥ ३२५ ।। कुर्यानिपवणस्नायी कृच्छं चान्द्रायणं तथा । पवित्राणिपत्पिण्डान्गायत्र्या चाभिमन्वयेत् ।। ३२६ ।। अनादिष्टेषु पापेषु शुद्धिश्चान्द्रायणेन च । धर्माय यधरेदेतचन्द्रस्यति सलोकनाम् ॥ ३२७ ॥ कृच्छकृच्छमकामस्तु महतीं श्रियमामुयोन् । यया गुरुक्रतुफलं मामोति सुसमाहितः ।। ३२८॥ श्रुत्वेमानृपयो धर्मान्याज्ञवल्क्येन भाषितान् | इदमूचुर्महात्मान योगीन्द्रममितौजसम् ॥ ३२९ ॥ य इदं धारयिप्यन्ति धर्मशास्त्रमनन्द्रिताः । इह लोके यशः प्राप्य ते यास्यन्ति त्रिविष्टपम् ।। ३३०॥ विद्यार्थी प्रामुयाविद्यां धनकामो धन नथा । आयुष्कामस्तथैवायुः श्रीकामो महतीं श्रियम् ।। ३३१ ॥ सोकत्रयमपि स्माद्यः भाडे प्राययिष्यति । पितृणां नस्य तृमिः स्थादक्षया नात्र संशयः ॥ ३३२॥ . . .

·10 १७७ प्रायश्चित्ताध्याय. ब्राह्मणः पात्रतां याति क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यश्च धान्यधनवानस्य शास्त्रस्य पारणात् ।। ३३३ ।। य इदं भावयेद्विद्वान्दिजान्पर्वसु पर्वसु । अश्वमेधफलं तस्य, तद्भवाननुमनाताम् ।। ३३४ ॥. श्रुत्वैतयाज्ञवल्क्यो पि प्रीतात्मा मुनिभाषितम् । एवमस्त्विति होवाच नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ ३३५ ॥ इति याज्ञवल्कीये धर्मशास्त्रे प्रायश्चित्ताख्यः तृवीयो ध्यायः॥ समान चेदं श्रीयाज्ञवल्क्यप्रणीत. धर्मशास्त्रम् ॥ DUMPAY TRISTED AT THIF FHUCATION SKIFTI PRIES, BYCULLA.