·॥ श्रीः ॥
न
के कि कौमुदी
साच
दक्षतर-सुरेन्द्रनाथशास्त्रिणा
प्रणीतया मधूलिकया प्यायया,
विदुपा टी. मीमाचार्यकृतागलानुवादेन
इन्द्रपुरस्थ-भारती अनुसन्धान सस्थानास्थानपण्टिसे.
रचितेन हिन्दीरूपान्तरादिना च
सनाथीकृता
भारती रिसर्च इन्स्टिट्यूट,
'भारती भुवन'
इन्दौर (मध्यप्रदेश)
विक्रम संवत् १.३१

·BHARATI RESEARCH INSTITUTE
INDORE
ŚRI ROPA GOSVĀNIN
DĀNA KELI KAUMUDI
Editorial Board
EDITOR-IN-CHIEF
VICE-CHANCELLOR
Surendranath Shastri,
M.A.,D. PHIL., LL.D., F.R.A.S. I LONDONI
(AUTHOR OF MADHULIKA )
DR. NIKHILESH SHASTRI,
M.A. X.LITT., PH.D.,
(General Editing )
PROF, T. BHEEMACHARYA,
w... (Hons.), VIDYAN
(English Translation )
RESEARCH ASSISTANTS
( Hindi Version)
"Achārya Jaţäshankar Sant,
2.d., VYASARANACHARYA;
Pandit Rama Kanta Shastri,
YYAKARANA - TIRTH

·शिक्षा तथा समाज कल्याण मंत्री
भारत सरकार
MIVIS TER OF EDUCATION & SOCIAL WELFARE
GOVERNMENT OF INDIA
सत्यमेव जयते
NEW DELHI
PROFESSOR
S, NURUL HASAN
10 August 1975
FOREWORD
R
upa Goswamy is a well-known name in the literary world and
particularly among the votanes of the Bhaklt cult He was a product
of the great Bhaklı movement in Bengal that was started by Shri
Chestanya Dev during the medieval pened Rupa Goswamy gave an
tnlellectual content and academic status to the Radha Krishna concept
of Shri Chaitanya Deo He wrote several dissertations to establish
his DICIUS
He also wrote dramas and poems to convey his thoughts
to the less scholarly, and thus catered to the needs of both the masses
and the intelligentsia
Jiu a moite of sonifachon that the Bharat Research Institute
at Indore has taken up the assignment of bringing out critical editions of
Rupo Goswamy's works I hope that the assistante giren by the
Government of India in bringing out these critical edition evuld enable
Rupa Gaswamp's contribution in the field of Sanskrit literature to be
made atalable to lorers of Sunskrit.
s. Nurul Hasan

·Key to Dlacritical Marks &
Transliteration
Ā
I
0
N
CH
27
5
ह
T
TH
D
DH
N
s
97
ट
3
ण
$
K$
JN
M
H
2
7

·PREFACE When Bhavabhūti said, "Time is endless and vast is the earth",? he meant that "Nogem of the purest ray serene" will remain hidden for ever: Some day, some one, at some place will discover it and display it for the appreciation of competent jewellers. One such gem is Rūpa Gosvamin, a junior contemporary and close disciple of Lord Caitanya who having shone brightly in his own time and subsequently also till the cult of Krsna Consciousness ( bhakti cult ), seems to have gone somewhat into oblivion. It appears he never aimed at all India fame like the great poets, Kálidása, Bhavabhati, Magha, Sriharsa and others. All the same, Rūpa Gosvamin was a great poet and playwright of outstanding merit and a canonist of high order possessed of independant thinking who had the boldness to differ from his well-known predecessors and contemporaries like Mammata and Visvanātha and introduce refreshingly new ideas and concepts into the laws and practice of Sanskrit diramatic art thus conforming the technique of Drama to the genius of the poet and not vice versa. It is precisely this new approach of his to establish the theory of the sweet sentiment ( madhura-rasa ) and its niceties to a very minute detail u bich abliged the literary critics to rechgaise him as ar independent school which goes by the name of "The Gauranga school of Sanskrit Poetics". Such halo of glory surrounding his personality inspired the Editorial Board of the Bharati Research Institute, Indore to undertake the publication of his outstanding works with Sanskrit Commentary on the critically edited text with Hindi and English translations, annotations, various notes and indices including all, that goes in the name of a scientific edition With a view to bringing out such editions of the great poet, the Institute prepared a scheme and submitted it to the Ministry of Education and | "उसस्यतेऽसि मम कोऽपि समानधर्मा। कानेपय निरबपि विपुग म पुरती ॥ धिम्तावना - मातीमा ·(vii) Social Welfare, Government of India, New Delhi for financial assistance which approved the proposol under their scheme of Sanskrit Publications. Sri Dāna Keli-Kaumudi is the first of this series, the editing of which was started with a transcript copy of the text found in the India Office Library, London. Another similar copy could be had from the Saraswati Bhavan Library, Varanasi. While the editorial work was going on a copy of its text with a brief commentary of Visvanatha Chakravarti published from Mandasaur (M.P.) by Pandit Babulal Shukla Shastri could become available for purposes of collation, but this published edition did not facilitate the task on account of numerous misleading errors. However, the text could be ready for publication and much effort became necessary to fix up the correct and more acceptable readings. The new commentary, Madhulika has been added which unfolds not only the suggestive meaning but tries to bring out the poetical niceties and dramatic artifices used by the playwright. Then the translations both in Hindi and in English have been appended to the text which maintain a welcome standard of fidelity to the original. For their encouragement at every step the Institute is grateful to Dr. R. K. Sharma, Director, Rashtriya Sanskrit Samsthana. Alinistry of Education, New Delhi (Now the Vice-chancellor, Sri Kameshwara Singh Sanskrit Visva Vidyalaya, Darbhanga) and Sri C. S. Swaminathan of Sanskrit Unit, Ministry of Education, New Delhi. The Editorial Board is particularly grateful to Hon'ble Professor Nurul Hasan, Minister of Education, Government of India for his having kindly conceded to the request for contributing the Foreword to the present publication. Thanks are due to the Bharati Publications ( Pvt.) Ltd., Indore for their having done the careful Printing of the book. We feel confident that this humble effort will receive a warm welcome from the discerning readers in whose hands it is hoped that a similar edition of the most important work of Rūpa Gosvamin, Ujjvala-nila-maņi will be shortly placed. J. Bheencacharya, Indore, MA. (Hone.), Vidren, Dhana-trayodasi, 17. DIRECTOR Yik. Samrat 2032.

·CONTENTS 5 विपय-क्रम Page [पृष्ठ 1. FOREWORD {प्राकथन] •Hon'ble Prof. Nurul Hasan Minister for Education & Social welfare Government of India, New Delhi]. माननीय प्राचार्य नरुल हसन, शिक्षा तथा समाज कल्याणमन्त्री, भारत शासन, नई दिल्ली। 2. PREFACE [प्रस्तावना] 7-8 [ Rhārati Research Institute, Indorc } भारती-अनुसन्धान-सस्थान, इन्दौर। 3 CONTENTS [विषय-सूची] 4. DRAMATIS PERSONE [पानगण] 10-12 5 INTRODUCTION { भूमिका ] A. A Critical Estimate- समीक्षा i-xlviii [SN SHASTRI] B The Author: His Life & Works (T, BHEEMACHARYAI रचयिता--जीवन एव कृतियाँ 9 1-294 6. DĀNA-KELI - KAUMUDI - TEXT with original Sanskrit Tilă, Madhulka, Hindi & English translations. दानकेलि कौमुदी-मधूलिका सस्कृत बाख्ला, हिन्दी, अंग्रेजी अनुवाद सहित । 295 APPENDIX A[परिशिष्ट-क] 7. Notes - विकृति 8 On Metrics-इत्तवृत्त 9. Conspectus of Metres Used - वृत्तपरिचय 297 316 321 APPENDIX B[परिशिष्ट-स] 10. ATopographical Note-थानमूनी 11. Index to Verses-कानुनमनिका । 324 327 ·ŚRI DĀNA-KELI-KAUMUDI DRAMATIS PERSONE पात्रगण MALE CHARACTERS : पुरुष-पात्र - Sutradhara सूत्रधार Nafa -नट Krina कृष्ण Subala सुवल Madhumangala मधुमङ्गल Arjuna भर्जुन Ujjvala - Stage-manager -प्रधान नद His attendant -उसका पारिपाक The cowherd prince the hero. गेपराजकुमार - नायक A companion to Krsna - his staff-bearer. कृष्ण का सवा दण्यधारी A friend to Kșsna – his accountant, कृष्ण का सखा - गणक A cowherd-an attendant to Kesna. गोपालक कृष्ण का परिचारक The guard of the garden, servant to the Lord of the Grove. उपवन का आरक्षी उधान चक्रवती का किर - उज्ज्वल WOMEN CHARACTERS : स्त्री-पान A Gops ( cowherdess) - the heroine. गोपी-नायिका Radha राधा Lalita -ललिता Vilakha विशाचा Citra - चित्रा Campakalala (abbr. Campa) चापामता (चम्पा] V'nda Cowherd.girls, friends to Radha. गोपिकार-रावा की सहचरियों - - The presiding deity of Vindkvana, a senior friend to Radha. वृन्दावन भपिटाची-पाकी सगी Adisciple of Revd. Paurnimasi. भगामी पौर्णमासी की रिया A female ascetic, the another to Sindirani. तापसी-सान्दीपनि मुनि की माता। Mündimuka नान्दीमुसी Paurnani पौर्णमासी - TIMC I MORNING HOURS: PANLY SUMMER SCENE: PRECINCTI OY MT.GOVARDHANA Amors wonen character, there in ruperior ope (utiamo ) spent Sanskrit भारतातीtij ·CHARACTERS UNDER REFERENCF सन्दर्भगत मात्रगण HALE CHARACTERS पुरुष-पात्र Bhāguri भागुरि Vasudeva वसुदेव Durpasas दुवांसा Sandipant सान्दीपनि Śr1 Daman the son-in-law to Sri Garga, a brahmana priest. श्रीगर्ग के जमाता ब्राह्मण, पुरोहित Father (procreatne) to Krsna. कृष्ण के जनक A saint एक मुनि Revd. Paurnamasl's son, tutor toKrsna भगवती पोर्णमासी के पुत्र, कृष्ण के गुरु A cowherd boy, the childhood friend to Krsna एक गोपालक, कृष्ण के बालसखा A Yaksa श्रीदामा Šantkatāda Surendra Gandharva सुरेन्द्रगन्धव Bhattaraka भट्टारक Callala एक यक्ष A Hāhā, belonging to quasi-celestial race एक गन्धवजातीय हाहा The Lord of the Grove (a ſeigned lord Mahamanmatha) उद्यान चावती (महामन्मथ नामक कल्पित सम्राट) A notorious ring-leader of thieves. चोरों का कुख्यात नेता The Lord Creator - Brahmadeva. प्रजापति ब्रह्मदेव alias Lord Nārāyana, residing as such on Mt. Govardhana. भगवान् नारायण-गोवधनगिरि पर इस रूप में विराजमान चहात Hiranyagarbha हिरण्यगर्भ Honda हरिदेव PFTALF LIAR 4C7 FRS 972 Aundalara Sarastatt -afriend to Radha, - राधा परीससी Daughter to B:ahmadera, the goddess of Learning मपाल की पुत्री - पिगी अधिष्ठात्री देवी सरस्वती ·- Savitri सावित्री Tamana यमुना Manasa-ganga मानसगङ्गा Ekanamsa [Durga] एकानंशा [दुर्गा Dhumorna धूमोर्गा Asilni* असिक्नी* Śaci शची Radhi ऋदि Svaha स्वाहा rogamaya योगमाया Sanjha सज्ञा Chagû alias Savarna छाया अपरनाम सवर्णा Lakşmil Wife to Brahmadeva. ब्रह्मदेव की पत्नी Daughter to the Sun, having the corpus of a river, नदीरूपा सूर्यपुत्री The presiding deity of the river so named, Howing at the foot of Giriraja. गिरिराज के निकट विद्यमान पुण्यनदी The daughter to Vasudeva, sister to Krsna. • वसुदेव की पुत्री, कृष्ण की सहोदर भगिनी The wife to Yama, the god of Death. यमराज की पली The wife of Varuna, the lord of Waters. वरुण की पत्नी The wife to Lord Indra, Indrant. देवराज इन्द्र की पत्नी The wife to Kubera, the lord of Wealth. धनपति कुबेर की पली The wife to Agni, the Fire. अनिदेव की पली The daughter to Devahi, alias Elanarsa. देवकी की पुत्री अपरनाम एकानंशा The senior consort of God Sun. सूर्यदेव की प्रथम पली The junior consort of God Sun. मूर्यदेव की द्वितीय पनी - The most exalted Goddess of Wealth, the Inseparable spousc to Lord Vişnu. परमेश्वरी महालक्ष्मी, भगवान् विष्णु की अनापिनी सक्ति - • Actually referred to as the l'aruto part in the play, not by her name, Asilni. [परतुन उमरूपक में "दरणी-प" पर से सम्मोपित ·INTRODUCTION A CRITICAL ESTIMATE Sti Dāna Kel Kaumudi is a short play composed by Prabupāda Sri Rūpa Gosvamın during the year, one thousand four hundred and seventyone in the cra of King Sălivāhana, 3.c 1519 AD, while he was living at Nandisvara near Vrndāvana It is a one-Act play containing ninety nine verses technically belonging to the class of a sub-show called Bhānika? It is full of mirth and pleasantry between Śrīkrsna and his friends and Sri Radha and other cowherd belles accompanying her Earlier than this the playwright had composed a full-fledged play in ten Acts called Lalita Madhava the ruling sentiment in which is love-in separation (Vipralambha Sungära), manifested at its height The reason that motivated the playwright to compose this short play full of erotic pleasantry is said to be that one of the senior lieutenants of Sri Caitanya, Raghunatha Dāsa Gosvămın, by name, living at Rādhākunda once took himself to an intensive reading of Lalita mādhava and in sympathy of the prevailng sentiment of love an-separation between Krsna and Radha became mentally perturbed, and there was little hope of his regaining normal mental equilibrium Finding Sri Raghunatha Dāsa in such a precarious plight, Rūpa Gosvamin composed the present play for his friend's emotional diversion. It is further said that this measure proved effective so much so that at a later date Raghunătha Dāsa Gosvamın himself when completely cured, composed Muktacarita and Dāna Keli Cintāmanı depicting the pleasantry between Rādha and Krsna on similar lines 3 PRELIMINARIES The play opens with the conventional Invocation ( Nandi) which seeks the blessings for the audience from the sight of Radha expressing delight caused by a conglomoration of feelings like a bunch of varugated fowers The second verse of the lorocor pays tribute to the extra ordinary affection of Radha towards Sri Krsna Thus the first verse of the Invocation is benedictory (asth), while the second one is adorative ( namasknya ). The first verse has akara as its initial syllable which denotes Vāsudera, and the first metrical foot 15 molossus (magana) which has for its । माणिका लक्ष्णनपध्या मुम्बनिधहणान्विता । कैदिकीमारनीवृत्तियुक्तका वनिर्मिता। 357FATA FT FITT7777R n Sahityadarpına VI-299 2. Krsnadeja Baba Introduction to Uurals nilsmans 36 (Gaurahani Press Mathura ] 3 Ibid P ·Dăna-Keli-Kaumudi presiding deity the Mother Earth and promises success and splendour (Śrı here Rādha herself) to the hero of the play. Thus the Nandi is auspicious both in respect of the use of the initial syllable (vasnalah) and also of the metrical foot (ganotah). The Invocation here consists of two verses of four feet cach, and as such it is an octopad ( asta-padā ) Invocation. Then the first Invocatory verse tells of Rādha's being hauled up on the way which gives a preview of the main incident of the fable (Kathā-vastu), and the second verse mentions of Radha's deep love for the hero increasing day by day in lustre like the streaks of the waxing Moon. In this way the Invocation is suggestive of the main theme and hence it belongs to the Patrāpali class of Invocations. Then again, since it contains the specific mention of the Moon (V.2), technically it is of the Nil type. In the matter of expression it expresses love of Rādha through the figure of speech, called apparent contradiction (virodha-bhāsa), and so the Invocation suggests the supra-mundane character of Prema subsisting between the hero and the heroine, After the recital of the Invocatory verses, and when enacted, after blowing of the trumpet' according to the stage-practice signifying the commencement of the show, the stage-manager (Sūtra-dhara), virtually the Establisher (Sthapaka ) appears on the stage all alonc, looks around and finds the crowd of good people assembled at the foot of the Nandiśvara mountain undulating with cmotions aroused by listening to the Invocatory verses. He adopts the verbal bearing (Bhiral Vitti) and goes on to compare the devotees thronged there with the ocean losing control over themselves at the rise of their love for the moon-like Krşna. Then complimenting the transcendent sweetness of pleasantry in course of the dialogue between Krşņa and Radha full of sportive altercations, he suggests the subject-matter of the play in hand. His attendant actor joins him and merrily panegyrises the dramatic art comparing it with the glory of a flourishing state describing common attributes through double cutendre (sleja alonkara ). This suggests the efficiency of actors in the art of presentation ( abhinaya ). He then introduces the name and the nature of the play under enactment and then pays homage to the eternal Lord in V.7 and to his Guru Sanatana as well through double entendre. All this introduces the element of Laudation (prarocana), which is the first sub-division of the Verbal bearing. Then he cleverly introduces one of the principal characters of the play, Nandimuklıl while prising the graceful art of dramatic presentation (1.8). This introduces the clement of Interpretation ( arasgandila ), a 1. Tam : Vide-5. X. Shanri: Lant & Practice of Sambit Dramos. Vol. I. A 41 FA, 3(Chorulutla).

·INTRODUCTION sub-division of Vithi, the second feature of the Bharati Vrtti, when through the artifice of Culika, a voice from behind the curtain the Sūtradhāra is congratulated and the word, 'Nāndimukhi' 15 interpreted in a way different from the one meant by the speaker in V.8 The Sutradhāra then spots Vrnda and Subala, the two characters of the play coming towards him This brings in another element of Vilh: viz Introduction (udghatyaka ) There is no comic element (prahasananga ) introduced at this stage, hence the third feature of Bbāratı V.tti is missing in this short play There ends the Induction=Āmukha alias Prastavana, which is the fourth feature of the Bhārati Vrttı The Induction of this play Introduces Vrnda and Subala presented by the Sütradhāra in the Inidst of the earlier scene and therefore it is in the nature of personal presentation (Prayogatsayā prastavana ) THE RES BUSINESS (KATHA VASTU) The Argument After the Induction is over, the playwright introduces the Explanatory scene (Viskambhaka) in which he presents the dryad Vrndā and one of the confidants of Krsna, Subala by name. Through them he acquaints the audience with the antecedents which are necessary to pick up the thread of the main action The Explanatory Scene informs that Vasudeva had orgainsed a propitiatory sacrifice for the welfare of Balarama and Krsna at the banks of the Govindakunda in the vicinity of the Gavardhana mountain For conducting the sacrificial proceedings Vasudeva had appointed Bhäguri, the sonin-law to the preceptor Garga to officiate as the sacrificer (yatamana) in his place to meet the requirements of the sacrifice the cowherd beiles were to supply fresh ghee to the priests. On that one particular day Rādha was permitted by her elders to carry the pots of ghee along with her friends This news was carried by Nandimukhi at the instance of the mother of Sandipang, Paurnamăsí by name, to Krsna who may also stroll that way with a view to meeting Radha on the way Subala was delighted at the prospect of his friend Krsna's longing to meet Radha being fulfilled In course of their dialogue the charms of the personality of Radha are described at length Towards the end, Vrnda directs Subala to bring hrsna near the Blue Arbour, while she would remuin behind to behold the graceful sports of Radha and her companions and join all of them at an opportune moment Thus closes the Explanatory scene which is of a mucd (misra) type inasmuch as it contains the dialogue between a Sanskritspeaking character and the other speaking Prakrta, that is, between the Uttama and the Afadhyama characters (patras) Thus the ·Däne-Keli-Kaumudi Interlude in the play is Miśra Viskambhaka. This closes the Ringadvāra, the important element of Purva-sanga. The Main Plot: Then appears the heroine of the play, Radhā surrounded by her four friends, Lalitā, Viſakhā, Citra and Campakalatā. Rādha is bcaming with her golden complexion exquisitely bedecked with jewellery set neatly on every limb of her person cap-a-pie. She has over her head a beautiful coil of red silk over which is poised a gold jar filled with fresh ghee. Her companions too likewise carry over their heads the golden jars of ghee - all to be delivered to the priests at the sacrificial booth. They are bound for the Govindakunda gracefully covering their track in the vicinity of Mt. Govardhana conversing with cach other in all merriment. In course of their conversation, Rādbā asks Lalitā what was said by Revered Paurņamäsı when they had set out from their homes on this excursion, Lalitā replied that she had predicted some rare acquisition and reward for this labour. Radha requests Lalitā to ask casually someday Reyd, Paurņamăst to let her know what great penances were "undergone by Nāndimukhi and others who are blessed with an unusual favour of Kșşņa. Thus in course of thcir conversation Rādhā betrays her jealousy for her friends as well as even for the rced of Kļņa's flute which enjoys the flavour of his lips constantly. This evinces Rādha's affection bedaubed with deep-set love for Kșşņa. Thus talking at ease, Rādhā and her friends miss their track to Govindakunda; in fact, they had gone the way ascending the plains of the Blue Arbour, Vịnda joins them at this juncture and reminds them for taking the right course. On their way in the right direction, they all engage in describing the beautiful landscape reminiscent of the various sports of Krsna and the music of his flute. Then appears Kļşna descending from the fanks of Mt. Govardhana attended by his friends Madhumangala, Subala and others engrossed in conversation with Nandimukhi. Radha and her friends too have noticed Krsna going that way, but wilfully strayed themselves away. Krspa had also spotted them. Immediately he asks his attendants to blow the trumpets which will announce the presence of the Chief of the Toll-gate, i. c, Krsna himself. When he finds that Radha and others had taken no notice of the toll tax station, he sends for them of whom he demanded tax for the butter carried by them and posed that he was the officer of the Lord of Groves, the great Mahāmanmatha, Radha and others firstly pose their complete ignorance of the authority of any such Lord of Groves and the levy of toll-tas. Krzna as the toll.gate chicf cuts across them, flings several jubes and at last asks his accountant Madhu·o] INTRODUCTION mangala to calculate the amount of tax which runs in crores and crores The assessecs higgle and bargain and their attacks and counter-attacks full of repartee between both the parties add to piquancy of action Theur conversation is very fascinating displaying amorous pleasantry on both the sides. In course of this cngaging dalliance, they spend several hours, and at long last at the moment when the assessces were hauled up in person for cvasion of tax, Revd Paumaması appears on the scene and mediates between the dispute and manages to set Radha and others frce to proceed to the sacrificial booth under the promic that she would undertake the delivery of Radha to him in the cvening, which is the denouement of the play Thereafter the how comes to an end with the usual valediction ( Bharata-Vakya), which appeals to Lord Kțsna to bless this Vịndāvana all along with his gracious presence and grant the boon of the highest bliss of beatitude to those mortal beings who, with a sense of full devotion and surrender, dwell in the precincts of the Radhakunja to attain salvation Scenes This short play presents three scenes One, where the play is proposed to be enacted, the open space at the foot of the Mt. Nandssvara, where the multitude of noble men, devotees of Lord Krsna harc assembled before whom the open theatre performance was undertaken by the Sūtradhāra This scene prevails right upto the end of the Induction Then the second scene is presented by the Interlude wherein Vrnda with Subala is presented going along a footpath within a yısıble distance from the Mt Nandisyara leading to the Blue Arbour on the hills of Mt Govardhana The third scene covers the main action in the precincts of Mt Gavardhana wherein Rädhā and friends bound for the Govindkunda wrongly take the track towards the Indra's Banner (Sakra-dbvaja-vedi) On the other hand Krsna and his companions are shown to be getting down the slopes of the Mountain, a few yards below the Blue Arbour The picture of the IV scene, viz, the Coronation Scene is mentally presented which is in the heart of the Vrndāvana, latterly Lnown as 'UNMADA RĀDHA where Radhā was supposed to be coronoted as the Queen of the kingdom of Vrndavana at the hands of the celestial deities The Title The playwright has chosen to call this short play as the Dāna-kelı kaumudi Here the term, *DĀNA apparently means the payment of the toll tax (kara ), but also denotes the sense of "giving away ', which relates to the surrender of the person of Radha obviously in licu of tax In the matter of this Dana there has been tough altercation between the giver and the receiver, ·Dåne-Keli-Kaumudi Toi which is full of sport and verbal jugglary. This work of art is as delightful as the moonshine ( kaumudi) which sheds light upon the pleasant tussle between Radha and Krşna for the matter of the payment of tax, i. e. self-surrender. Thus the title of the play is fully significant and is in keeping with Bharata's dictum that the name should be such as may give the clue to the contents (Nama kuryāt garbhitărtha - prokāśanam)." The Time : The time taken by the action is hardly of a few hours. The cowherd belles are supposed to have set from their homes in the early morning (sangava-kāla) and reached the spot where the toll-gate was supposed to be stationed by the time the day had not advanced. This is further evidenced by the statement of Radha who says that she had alrcady despatched her friend Kundalatā for the sacrificial booth before the daybreak. In course of the tussle with the tollgate Chief considerable time, say, of several hours has been spent, and the cowhered belles complained of much time having been lost so much so that the midday was approaching (may be at about 11 a. m.). When Revd. Paurņamāsı entered on the scene and intervened to secure the release of the cowherd belles it had struck the noon hour, Thus the action has spread over for a period of not more than five to six hours. For staging the play it should not take more than three hours. The season chosen for the action is that of the spring as the line of herons (balaka ) is shown flying at case in the sky, and the Ketakr had fresh Icaves which could be used as a parchment for the King of the Grove to send a message - a faked one - to the tollgate Chicf. It was the Full Moon day the ensuing night of which could be the best suitable one for the surrender of Radha, as has been directly committed by the match-making Paurņamási (madhaplyā paurņamāsı). It was a delightful day of the month of gay April (Vaisakhi Paurnima ) when the moon of Kșşma is all delightful. possessed of full digits. The Place: Kysna, liis companions, cowherd belles - all reside in Gokula, not far from where the Mânasa Ganga which serves almost as a girdle to the Mt. Govardhana. The cowherd belles with jars of fresh ghec over their heads have set out through the southcastern roulc with their destination at Govindakunda which is situated on the western side of the Mt. Govardhana. Thus their circular track leaves Mount Govardhana on their righthand side. But in the course of conversation the cross the stony patch of Jand which is full of ups and downs. On the way they come across many holy spois (Sailendra-tfrihas), but they unwittingly move towards further souch on their laſt and stroll along the track ·DII ] INTRODUCTION leading to the spot called Indra's Bandes leaving behind the Mt. Govardhana Herc Vinda joins them and draws their attention towards their mistake, and they leave that track and take a footpath of their right hand side which leads to the Govindakunda. A few yards along this path Vọndā observes Rādhā much too tired and surmises the cause of fatigue to be the burden of the jar of ghee over her head Radha denies that and complains of the overlaad of ornaments over her person, whereupon Visilhā unloads her ornaments When they proceed they are much near the Brahmakundi not far off from the temple of Harideva Then they further ascend the hills where there are beautiful large slabs of stone and Lalita semunds Radha of one such huge slab where once Kysna had put figures on the breast of hers with a musk paste (V 24) Hardly a few steps farther they sec from a short distance Krsna and his retinue coming down the slopes of the hill. They cross astray but they are accosted by the attendants of Krsna for avoiding the tolltax A few yards hence Krsna has posed his Toll station in a dense forest with caves Acarby. There is a white slab of stone ( pandura šula) where these belles are asked to rest a whilc, put down the load of jars over their heads and settle the issue of the payment of the tax. On the left hand side of Krsna facing the belles there is the platform of the Brahmakunda The surrounding spot is lonely with huge black trees of Tamäla and some thorny trees as well This is the spot where the central action of Dăna kelt takes place, not far from therc is the Blue Arbour where they are being personally held up for the evasion of tax It is here that there stands a huge Tamala tree with long branches against which Krsna asks Campakalatā to recline, and it is underneath this Tamala tree that Paurnaması settles the dispute and secures the release of the belles to reach the Govinda Kunda, not far away from there This place, even now called as the Dăna Ghatta (Dana Ghāti) is the place of action 1 Unities From what is stated above it becomes clear that (1) the action of the play is a simple one without any complication of different episodes and cross incidents (11) the span of time involved in the action is at a stretch, without any lapse, and its extent 15 of only a few hours, (11) and the place of action too is well within a walking range It is simply an early morning Spring Romance full of sustaining interest Thus there is a complete unity of uime, place and action in this play See Appendix Topographical Note According to the Western drarnatic cntic sm Douch stress is given upon the observance of tbret Unities of time place and action 19 a dramatic compo Sidon The Sanskrit dramaturgy has however, not recognised then 1 2 ·Dàna-Keli-Kaumudi (viii The Source : The episode of Śrikssna and his dalliance with Rādha is recorded with different details in the Harivanía, the Gargasamhitā, the Agni - the Narada - and the Padma Purānas. All the same, a detailed description of the life of Kșsna is given in the Brahma Vaivarta Purāṇa which has a full section called, Śrīkpsņakhanda devoted to this subject, But curiously enough, śrimad Bhāgavata, the mainstay of the Vaişnava tradition does not make even a remote reference to Rādha, In the tenth Skandha, the sports of Krsna with cowherd belles in general and the various aspects of their love - both in union and in separation - are presented by the Bhāgavata. Yet it is interesting to find that in none of these sources there is any mention of the Dana-11lā as such. Śrı Vallabhachārya has, however, traced an indirect reference to the present episode in the text of Śrimad Bhagavata itself where, while narrating the various ways of life of Krsna in the Vrajaland it is said that sometimes he would behave like a king, i. c. rule over the region, haul up the passersby, impose tax upon them, chastisc the wicked and be kind to the good ~ "Karhicit Nrpa - cesfaya"" Bhāgavata also mentions Subala and Arjuna as Křsna's associates, the two principal characters of this play, but makes no mention of Paurņamāsı who has played a significant role in the development of the action of the play, Bhāgavata also records the episode of the Coronation of Govindad and of the sacrifice organised by Vasudeva, but does make no mention of the Coronation of Sri Radha as the queen of Vạndāvana. In fact this event is not stated by any other Purāna as well, which leads to the anti-climax, giving a pleasant turn to the course of action by putting forth a counterclaim of tax against the self-imposed Lord of Groves. With this traditional background to the plot much reliance has been placed by the poct on the folklore wherein the incident of the Dāna-Irā was commonly known among the people so much so that the spot where took place this cvent is still known as the Dana-Ghag in the region of Vạndāvana and that this event has contributed a fit subject matter for the poctical Muse of the contemporary poets like Gosvamin Raghunatha Däsa who wrote Dāna-Keli- Cintāmaņi and a Kanaresc poet Madhava Bhatta who composed in 1571 A.D. a Khanda-kavya, called Dăna-Lila. Besides the main 1. Bhagavata Purina X-xviii-15, 2. Ibid X-xxii-31. 3. Ibid X-xxvii-24.28. Ibid X-ixxxiv. 6. Published in Kavyamala Series. Part III No. V. 4. Dana-Lila : वक्रोक्तिप्रखरा: ममावघपला नन्दात्मज संमिता. स्तस्थुर्गोकुलयोपितां तत इतः संवृत्य केचित्खुरः। पन्धान प्रतिरुण्य कण्टकिलताकीणर्दुमैः सकुले बोत्तंसवनप्रसूनसुमगा वेग्रेकहस्तास्तत: Verse it. See also Verse 17, & स्वां मुम्बामि तदेव सुन्दरि यदा सर्यस्य दधाः करम् ॥ I Verre 28 ) ·INTRODUCTION theme of the plot to this extent, all topographical references are rca. listic, and all the characters are well-known in the Vaişnava tradition, the one specially devcloped with śrı Vallabhacharya, $rı Gaurānga Mahaprabhu, Śrı Nimbárkachārya and the posterior Śrt Radha-Kļņa cult of devotion. The story of Sankhacuda, and of presenting the precious gem snatched from him to Balaräma by Kșsna', the killing of the Pralamba demon), Śri Daman defeating Kpsna and riding over him in sport' and the feeding of the cowherds by the wives of the pricsts are based on Bhagavata and the event of receiving in her mouth the chewed betel-leaf from the mouth of Krsna is recorded in the Garga-samhita. The main theme and the minor strings having tradionally provided the essential thread of the plot the creative genius of the poet has interwoven the entire fable of the play, which is an interesting dramatic piece full of humour and sarcasm presenting a very tanta- Jisting portrait of the meeting of the two sagacious ardent Jovers, the very pique of the crotic sentiment. THE PLOT : ITS ANALYSIS The Nature : The episode of love between Kșsna, the cowherd prince of Gokula and the cowherd belles ( gopikās) is quite well- Inown in the epics. It is equally well-known that Rādha was the most beloved one of all the belles and their amorous sports have been descrɔbed at length. Hence the substratum of the plot could be said as well-known (prakhyāta ), but che incident of the imposition of the tax and its collection is nowhere directly mentioned, nor the episode of the Coronation of Rädhä as the Queen of Vrndāvana is directly so narrated. The intervention of Revd. Pauramās: in the dispute is an incident of the poet's creation, though these characters are of frequent reference in the Vaistava tradition and its literature. In fact the playwright has adapted where necessary, the subject matter so as to suit his sense of poetic justice. Therefore the plot of the play is not wholly upătta, i.e. picked as such from the Puranas, but belongs to the category of prati-samsksta, (miira) i. c. the one, based on traditional stories but modified by the poet according to his own dramatic requirements ? 1. Ibid X-XXXIV 2. Ibid X- XI. 3. Ibid X-xvil-24 4 Ibid Xxxu. 5. Ibid X-xxly, e. Garga-samhit: Khanda-X-Chap. xlv1-42. , also Brahma Vaivarta - "दत्तं चर्वितताम्बूलं राधायै प्रभुणा मुदा। FOR THI ........ !" IV - XXVII - 69. 7. “Retai@failed a plastiết ! fax A7*41..........!" Dasarūpaks 1-15, 16.

·Dána-Keli-Kaunudi Sub-Divisions : The Principal character in the play is the Cowherd prince, Krşņa and his counter-part is Rādhā, who intensely love each other. The main object of achievement (phala) is the acquisition of Rādhā by Kęşņa, who, therefore, is the adhikarin. So that portion of the plot which is concerned with the activities of these two characters is the Adhikarika Vſtta, that is, the principal action; and the rest of the play is ancillary thereto, i. e. the Prosongika Vita. Of the latter again, there are two phases ; one, which is pervading and facilitates the achievement of the object by the principal characters without having any personal interest in the matter. Such portion of the action is called Pataka, the cpisode which comprises of the entire activities of Paurņamāsı and Nandimukhi, who play an important role in the fulfilment of the purpose of the play. The other portion of the subsidiary action is called Prakari, the incident which covers that portion of the plot that is comprised of the activities of Vịnda and Lalita and other companions of Radhä on the one hand, and of Madhumangala, Arjuna, Subala and Ujjvala on the other hand. Here the foremost part is played by Pauraamasi, who directly contributes towards the fruition of the object. The contribution of Paurņamässa is by far more significant effectually, and so her appearance only once on the scene only to bless the union of the ardent lovers towards the end of the play does not stand in the way of qualifying her contribution to be classed under thc Parakāk Episode Indications : (Patāka-sthanakas) They are indications fostering the main action. In fact, they are more in the nature of pivots, The first variety of them is the abrupt revelation resulting in the acquisition of the object. Firstly it is found in the statement of Campā followed by the statement of Radha in verscs 25 and 26, where what is considered to be a cloud or the Moon visiblc on the top of the Blue Arbour reveals the presence of Krsna. Then again in course of the conversation of Kyşna with Nandimukhi (page62) Rādha's much-coveted presence is revealed to Krşna, who says, Ah! this is my beloved, the dove adorning the aviary of my heart, followed by the statement in V.31 wherc Radha is compared with a lute of seven strings with common adjuncts espressed through double entendre (Besa), which presents the other variety of Patakasthanatos based on similarity of attributes, i. Tulya-diseşanaka. Then towards the end of the play the momentous appcarance of Paurnamāsl also introudces thc prathama Pataka-sthanata 1. "FATTITI AT fout gal" - hivaprakasa - VII. 1o also See Nirakacandcikl-V.34 277 matapora" Cointra. : "fag STARJO Thi qatnaga"-Sahityadarpana.Clap. VI.

·INTRODUCTION 52870 (Pages 272-273). Then the verses 42 and 65, among many others conspicously present the third variety of Pataka-sthanaka where a duplicate sense brought forth by means of a play on words suggests an idea which falls 12 suit with the subject matter in discourse Then the fourth Palaka sthanaka becomes available in Verse 43 wherein Krsna calls Radha as the image of Siva in entirety only lacking in thc association of a large snake pendant on his chest ( bhogindra ) - a statement full of pun, directly selated to the subject matter of the play and suggesting the very motive of the action This form of Pataka-sthanaka is often intro duced by the poet in this play Stages of Action ( Karyavasthos ) Whereas this is a short, one-act play, all the five stages of action cannot be fully developed According to the dramatic requirements, the first and the last stage, namely of Commencement ( arambha) and fruition (phalagama) need their introduction in full amplitude The other stages too, become traccable in onc-Act plays but they remain not 50 conspicous as the first and the last ones do Accordingly in the play under review, the first stage of Arambha becomes visible the moment Radhā reveals her jealousy against all other rivals - animate and inanimate-who enjoy a close association with Krsna manifesting ibereby her longing for him The longing of the ladylove having been brought out first in accordance with the d ctum of Bharata, the play then presents the longing of hrsna for Radha Blessing the yearning couple with fulfilment, Revd Paurnamasi, the match maker sends Nändimukht to inform Krsna of Rādha's Visit to the sacrificial booth and to ask him to be near the Blue Arbour and meet her on her way? Krsna abides by the suggestion which marks the stage of effort (Tolna) which prevails at length At this stage, the efforts of the associates of Kțsha as well as ot Rādha with special care of Vịnda and Nandimukhi mark the assistance of the leaders of the Episode (Pataka ) and the Incident (Prakarı), which tend to remove the seeming obstacles in the way of the fulfilment At long last when Radha's companons somchow agree to pay the tax and make the offer of a ring and then of a necklaces the stage of Hope of Success (Praplyasa ) becomes apparent followed by the visit of Paurnamasi on the scene and her conversation both with Rádha and Krsna ensures success which determines the stage of Surety of Success (syafapt ) leading to Fulfilment (Phalagama) Thus it becomes clear that though the stages of Commencement and of Fulfilment आदो वाच्य बिया राग ।" Vide P 30 line 3 3 PGO line 7 P 264 line 3 Ref 2011 ततेनेन ममाऽधुना प्रत्याशावीजस्थाकुरावस्था विस्तृता।'Per top 1 ·Dāna-Keli-Kaumudi ( xii are prominently presented, yet the discerning readers could easily mark the flow of action in the prescribed stages, Elements of Plot (Artha.prakſtis ) : Corresponding to the stages of action marked above, the Germ (bija ), the first element of plot becomes visible as gaining ground in the anxious inquiry of Radha to know from Lalitā as to what was said by Reyd. Paurņamāsi at the time of their departure from their hamletsfollowed by her request to Lalitā to ask sometime conveniently of Paurņamási what penances were undergone by the reed of Krsna's flute and even the bess who are so closely associated with thcir object of love. The germ is seen sprouted when Rādhā openly declares that it is better to be deaf than not listening to the voice of Krsna and to be blind if her eyes are unable to catch a glimpse of him." Thus the germ, so sprouted, goes on developing; and there is no digression to check its growth except the bleak portion of the plot involving the fanciful calculation of the amount of tax and recalling some past stories involving the events of Surendragandharva, Śridáman, and the narration of Radhā's Coronation. Whenever such brief interventions have occurred, the element of Drop (bindu) has prevailed to rejuvenate the main theme. As stated above, the Episode and the Incident (i.c. Patāka and Prakart) have stood, wherever necessary, to foster the development of action, till the final element of consummation (kārya) brings the plot to its Conclusion. Janctores (Sandhıs): From the above analvsis, it becomes evident that the first and the last stages of action ( arambha and phalagame) arc as prominently presented as are the corresponding ciements of the Germ and the Consummation (bijn and kiryu); and they coambulate so as to form the Junctures of Opening ( Mukhn-sandhi) and of Consummation (Nirvahnna Sandhi). Opening ( Mukha-Sandhi) : Technically speaking, the first Juncture starts with the appearance of the germ just after the Interlude is over; and it ranges right upto the point the leader of the Episode, Revd. Paurņamast appears on the scene. This long range of Mukha-Sandhi is, no doubt, interspersed with the clements of the intermediary junctures here and there ; which, though not fully developed, do present their features to mark other stages of action, namely, of Effort, Hope and Surety of success, The Mukha-sandhi consists of twelve sub-divisions ( angas ) which present the develop ment of action. All of them are present in the play under revicw, and some of them are also repeated, which is permitted by the dramatic canons. They could be spotted as below:- 1. P. 39, line . 2. V. 11-17. , P. 112, line 4;P. 190 & V. 71; P. 201 et seq. 3. P. 49. 4. Verse 20.

·11111 INTRODUCTION . Sub-divisions (Sandhyangas) . The first one is Suggestion (Upaksepa) which presents the very germ of action in the longing expressed by the heroine in her statement, "Could it be that the Prince of Braja would, all of a sudden, hold us up on our way ...??" Soon after, the second feature, viz Enlargement ( Parikara ) appears in the amplification of the germ by macans of the heroine's statement again, where she says that penances should be performed to gain that merit which could qualify one to get the constant association with Krsna' The clement of Establishment (Parinyasa ), which displays the development of the germ, is visible again in the statement of Radha where she calls herself “Unlucky me I find it difficult to bring his face before my mind's cye even by concentration 3" The element of Allurement ( Vrlobhana ) is obvious 102 the statement of Rādhā describing the hero's extraordinary sweetnessta and Krsna's description of the exquisite charms of the hero:- netbThe element of Resolve (Yukle) is repeatedly visible here firstly, in checking the heroine and her companions on the way by the attendants of the hero detaining them under the pretext of the levy of tax and subsequently in the advice tendered by the hero in not being obstinate in the matter of clearance of dues of the Lord of Groves? Attainment of pleasure (Prap:) is vivid in the joy expressed by the hero, "Oh, here I find my Rādha, a lute with seven strings "'$a, and then finding her with her eyes almost closed in joy and standing as motionless as a puppet B6 Setting (Samadhana ) or the reappearance of the Germ is amply borne out in the statement of heroine, "who 18 this, the delight of eyes, rising in front of us like the Moon ?", and Vrnda recognising that as the hero himself, and the heroine's description of the hero's beauty even a drop of which cannot be sipped by her eye, and similar other statements. Then there is the Conflict of feelings (Vidhāna) where pleasure and pain are found blended in the exp. ression of unnerving perturbance at the sight of the object of love and then getting together 10 The clement of Surprise (Panbhavana) is brought in, when the cowherd belies are amazed to hear of someone as the Great lord of Groves and imposition of tax en route Mt Govardhana and on the other hand, the attendants of Vide 'अपि नामातम्तिमायत्य अनेन्द्रनन्दन । P 35 Vide'a o waip 38 Vide 'प्रकृतिमादकेन प्रेक्षणमपि दुलमन् ।' P 42 P 59 Verse 28 6 Verses 33 & 35 5 GZET retearai' p 72 6 FEHETETHTHFT94759 Tag I'p BU 7 'पथ्य राधे शृणु ठममु मा कृथास्तस्य शुल्क।' Verse 84d Verse 31, b Verse 36 9 Vy 26 °7, 28 10 Vy 30, 31 & the speech of Lautā - p 194 2 a 8 ·Däna-Keli-Kaumudi { «២ the hero are taken aback when the description of the Coronation of Śrı Radhā was given to them. Disclosure (Udbheda ) is available repeatedly when the hero avers his intentions regarding the acquisition of the heroine.? Division ( Bheda ) or Blooming of the germ is expressly brought forth in the statement of the hero where release ( mokşa) follows fulfilment of desirc ( kama ),s* precedcd by Nāndimukhi's advice to the heroine to lift the garment a bit, and then in Lalita's offer of the necklace taken out from the neck of the heroine to the hero to serve as a precursor to her own visit to the love-tryst. Lastly the feature of Resumption (Karana) is often introduced to demonstrate that the characters have commenced their operation (Prakſta-ārambha ), which is firstly visible in the hero's effort to despatch Subala to bring the belles to the toll-tax station;" creating a dispute of the levy of tax (dana), the hero's attempt to draw n-arer to the person of the heroine with a proposol to perform some great service (uTu«seva ) unto her, then in his request to permit him to weigh the hidden golden pitchers,c and then again in repeating his request to consider of honouring the Lord of Groves by doing the needful, and Nāndimukhi proceeding to offer herself as the mediator.". These are some of the salient spots where these twelve sub-divisions of the Protasis (Mukha-sandhi) could be located, and elsewhere too, they become visible, which weave the plot with an abiding interest and serve various courses of sentimental relish. Interim Junctures : The germ having been thus established during the first Juncture, subsequent stages of action, namely of Effort, Hope and Surety of success, which are not capable of being fully developed in a one-Act play, become visible here spread throughout the play till the appearance of Paurşamasis whercafter the action takes a turn towards consummation. To wit, somc salient features could be demonstrated : So far as the Junturc of Progression (Pratimukha Sandhi) gocs, the element of Craving (Vilasa) is found in the hero's speech to Lalità asking her to scat herself and her friends cosily on the Whiteslab and complete the ceremony, which is followed by the element of Pursuit (Parísarpa) again in the hero's speech asking Madhumaägala to have the lucky day cominence with the collecting of the toll-taz?. Then the element of Uncasiness (Vidhura or tapana) is found in the statement of Radha (Verse 34), 3. Pp. 83 - 84 & Coronation Scene P. 208 ef. xq. 2. P. 271, V. 33, V. 68 & Veno 94. 3. a-p. 230; b. P. 169; c.p.. 4, 8.p.72; b.p. 139; c.p. 183; d. p. 270, e-p.271. 5. P. 272, which marks the commencement of the last Juncture. G. P. 79, LI. 1-2. 7. P. 101, 1. 4-5.

·INTRODUCTION and then again in her speech on page 175, The play is full of Pleasantry (Narma)" and Amusement (Narma-dyuli)" which are full of pique and bumour, sarcasm and repartees, mostly employing the artifice of the double entendre. The element of Response (Pragamana)", Appcasement (Parrupāsana), of Bolt (Vajra) and of Gallantry (Puspa) and of Strategy (Upanyasa)' nicely decorate the action of the play. Next is she stage of the Hope of success (prapluāla) which determines the third Juncture, namely, Catastasis (Garbha Sandhi), Orit the first sub-division is the onc of Mis-statement (Abhüráharana) which is displayed in the hero's posing as the supreme authority over the entire jurisdiction of the main toll-station, and then again in the verse 44, Verse 46 marks the second sub-division, viz., Indication (Marga), which reveals the real purpose. Propititation (Sangraha) in the scase of conciliation (sama) is visible in the hero's statement, "Accept the voluntary embrace with me", 19 and again in the sense of a present (dana) is available in his statement, "well, then, this illustrious citizen (in me) will certainly make up the balance of sixteen lacs". 11 The entire scene of the calculation of the amount of tax is full of outwitting (Adhibala) and at places contains cxchange of hot words (Totaka). The element of Rupa 1. . Argument is found in the speech of Subala questioning the propricty of offering one Vrndā for five Vrndas 12 The element of Dismay (Uduega - or Sambhrama) is found in the conversation between the hero and the heroine in Verse 68 and onwards. The clement of Over-statement (Udaharann ) occurs more than once, say, firstly in Versc 67, and then in the fine statement of the hero, "Rādha is surely suitable because even if she is inverted she makes a stream of sweet honey13 All these features set up the action closely; and the assistance of associates of both the hero and the heroine carefully nurtures the germ and ckes out every prospert of success. 1. Verse 41 - Lalita's speech, P 167, L 4 Radha's remark, also Verse 90 2 Verse 5! - Radha's speech. 3 Verse 42 - Rādhā's reply; P. 112 Lalită's remark, P 186-187 - Conversation - Krsna - Subala - Lalită P 134, LI - Radha's offer, P 159 - Nândımukhi's speech P 161 - Visakha's offer 5 Pp 102-103. Vv 46, 47 - Krina's tactful proposal 7 Pp 149 151, Verse 58 - order from the Lord of the Grove, 8 Pp 82-83, P. 104. 9 Verse 46 10 Verse 55. 11 P. 14) L, 4-6 1. Verse 62. 13 P 171, L 34 ·Dāna-Keli-Kaumudi Now, a little more of persistence will bring the action to the groundsill of Success. This will mark the stage of the Certainty of success ( niyatāpli) presenting the fourth Juncture called Epitasis (Vimaria Sandhi). The first feature of this Juncture is Censure Apavāda ) or accusation which is visible in the remark of Rādhā, "pshaw, such is the behaviour of the highborn ones.' " The clement of Rebuke (Sampheța ) is found in the address of the hero to Nāndimukhi pointing "how the clever officers of the toll-station are being deceived by these belles." The element of Reference (Prasanga ) is come across in the remark of Radha recalling the instructions of Revd, Paurņamāss. The element of Disrespect (Chalana) is obvious in the rough statement of Vịnda calling the association of the toll-gate keepers surpassing even the gang of gamblers. Even this remark and once again the Lalita's remark, "this community of cowherd belles is not like that of cowherds whosc only resort is the club of forces are quiet y put up with by thc hero and his associates in the interest of securing their object introduce the element of Forbearance (Chadına). The clement of Opposition (Virodhana) is obvious in Radhā's accusation of Lalita who is supposed to have brought her thither. A selfpanegyric statement (Vicalanam) is contained in the assertion of the hero, “Why should I, with the prowess of my arms, go and complain to the King of Groves only for your sake", which is followed by the feature of Placating (Sakti) in the coaxing address of the hero to Radha, "You shine like the hcavenly wish-yielding trce" and so on. In Rödha's asking Vrnda to calculate the forest tax to be collected from the cowherds, and Krsna's advice to Radha asking her to pay heed to what is salutary and be not obstinare in the matter of the clearance of the toll-tax" bring in the clement of Assertion ('garasaya) which leads to the concrete steps towards achievement (Adanam) in the attempt of the liero to draw near the person of the heroinc.10 At this stage, Lalita also feels better advised in summing up while she says to herself, "Well I should now like to assume the role of a bathing place to facilitate this yearning couple to have a dip in the stream of the nectar of their passion"), and all the action thenceforward cnsures success serving as a nexus to the last Juncturc of Consummation commene. ing with the appearance of Paurņamasi who rounds up the action with Tulfilment (Panligama). J. P. 140-en. 2. P. 153, LJ. 24. 3. P. 148-top; also Vene 91. 4. P. 160, 1.1. 7-9. 5. 1. 248, LI. 14. G. Veter 91. 7. I. 103, Lalits's speech; alio V. 69. 8. Verse 70. 9. P. 219. LI. 6-7; Ridhi's order also Verse 84. 10. Verse 6, then V. GC; aljo po 241, LI.3.1.Hg. 11. Vitet "to".....p. 245 - fop.

·Xv11 ] INTRODUCTION Apodosis (Nirvahana-sandhi ) It is the consummation which covers that portion of the play, wherein the germ is fully developed and ripens to the stage of fruition This stage of action is properly knit in this play and contains all the fourteen sub-divisions, which are perceptible at the following spots The very statement of Paurnaması telling the hero that "the one in whom his desires are concentrated is too invaluable to be had for any number of gold coins" makes a direct reference to the acquisition of his dearest object of love and thereby introduces the element of Junction (Sandhr)? It is followed by the heroine's statement, "Luckily we have seen the other shore of our misery since your holiness has arrived at the most critical moment", which brings in the second element, viz, Vigilance (Vibodha ) ? The conversation between Lalita and Nändimukhi and Paurnamāsi's decision to offer in appeasement "one, the mostfitted for solacing the offended peacock feathered' intimates that the fruition is well near at hand and suggests the element of Hint (Grathana ) together with Paribhasana 3 The sub division, Narration (Nirnaya) is quite clearly presented in the speech of the heroine who recalls her personal expertence 'in the black serpent roaming freely in the declivity of the Mt Govardhana'' Graciousness (Prasada ) is visible in the consoling statement addressed to Rädha, "Dear child, donot weep, all this will end well with you In the hero s statement, "that I have been paid all my ducs'' presents the element of Consolation (Ish) followed shortly by his statement "Thank God, my beloved Rādhā has been cquated with tax by her boliness, which introduces the element of Bliss (Ananda ) "It is here only that my words resc ” is an express ion of relief ( duhkha niyana) by the hero, which marks the feature called Deliverance (Samaya ) which is brought again when the belles are set free to go to the sacrificial booch 6 Thc award of prize by Paurnamāsi, "the very acquisition of the Wishgem facilstates the acquisition of the gem of the beloved and her acknowledgment that "I, Paurnamāsı too, devoted to Madhava, am indeed rendered 53 cet by hrsnacandra in association with 95 . 3 5 . “यत्र निरस्सहोऽसि अनघामद जानीहि।" P 273, line 1 "दिष्टमा विडम्बनाम्बुरा पारमम्मामिदृष्टम् ।' P14 line 1 T'p. 275-241 + Verse 97 बिसेमा रादन कृया wall P 281 U ! Vide brna s sprech'a ANTTITAITYT4T71" P 281 LI 3-4 "24 HIT FIYIT HIRT CFT " P 282 line 3 . "मझिामप्यश्चैव विश्राति Arnas speech ™ 183 also Radla s on T 273 + तदनुम यस्त P 28 11 12 7 & ·Dána-Keli-Kaumudi Rādbā,” has very aptly introduced the element of Satisfaction (Bhāsaņa ). The proposol of Vịndā, "May your holiness see him full along with Visakha's friend" purporting to hand over Rādha there and then is so much unexpected that it introduces interestingly the element of Surprise (Upaguhana ), followed by the feature of Anticipation ( Pūrua-bhāva), tending to bring about the fulfilment of the dramatic cause in Paurņamāsı standing as a surety for offering that very evening the much cherished tax (dana) to the hero. The penultimate sub-division of this Juncture is Termination (Kavya-samhāra ) in the hero's offer, "Revered lady ! please quickly order, what else should I do for you." Then in the closing address of Paurņamāsi begging a boon of Krsna, there is the last feature of Benediction (Prašasli) purporting to pray for the general weal. Common Features / Sandhyantaras ) : These are particular characteristics of drama in general, which donot belong to any particular juncture or the stage of action, nor to any particular emotion. They are such elements as pervade the entire range of the plot and generally conduce to the proper wcaving of the dramatic action. They are enumerated to be twenty-one by Bharata, and though the present play is a onc-Act show, most of these interlinks can be casily spotted. To wit, Conciliation (Sama), Offer (Dana), Ready wit ( Pratyutpanna-mali ), Prowess ( Ojas ), Determination ( Dhih), Indignation (Krodha), Consternation (Bhayn ), Conclusion (Hetvaradharan ), Parchment (Lekha ) are spread over here quite vividly. Dramatic Embellishments ( Natya-lakşaņas ) : These are such features that signify the glory of the dramatic execution; they donot form the body of the play (notya-sarira), but remain as graceful characteristics of drama in respect of presentation of matter as well as the manner of presentation. They are said to be thirty-six and a close study of the play in hand would reveal the presence of good many of them in this short play, or them, Ornament (Bhūsann), Compression (Aksara-sunghar. ), Beauty of expression (sobhi), Illustration (Udiharama ). Example (Disfānla ), Inset of words ( Padoecara ), which are mostly the excellences of diction, are found here. Narration (-Virukli) is 1. Vidr Paurnam Sit's speech - 1. 205. 2. Vrnda's speech P. 286, line 1 3. Vide Paurnamisi's speech. Pp 216-287. 4. "A1914 T: fi af!"t. 283 • line 2. Verset 43 & 9 6. Sapa-sia. Chisp. XIX. 101-107.

·XIX ) INTRODUCTION available in the narration of the episode of Rādhā's coronation in detail and some other past events Inference (Praptı), Description of qualities (Guna-kırtana), an expression of inner desire (Manoratha), Gratefulness (Priyoktı) and Admonition (Apadisfa) in the reproof of Paurnamāsi in verse 95, and quite a number of others are traceable in this play Dramatic Excellences (Natya-alankaras ) In addition to the above-mentioned graces there is no dearth of other dramatic excellences in this play where Benediction (Asik) in the words of Paurnamāsi comforting Rādha un her nervousness', Encouragement (Protsahana), Boastfulness (Abhimana), Complaisance (Anudsti), Importunity (Fañca), Intolerance (Aksama ), Concert (Garva), Shelter (Asraya )* and the like are easily noticeable, strewn here and there throughout the play Special Features of Bbánika The very definition of Bhāniha records seven features as its essential constituents The play under review has, of course all of them, which can be located at the following spots (1) Upanyası makes a casual introduction of the dramatic mouif, which is found in Vịndā s statement in Verse 19 which is expressly brought forth in the assertion of Rādha (P 48 top), (ii) Vinyasa is an insertion of some statement of despair (Vv 17,20) (2) Vibodha is the loss of some illusion or clarification of mistake which is found here firstly in the speech of Nandimukhi (P 44 ) that points out Rādha and her friends have mistaken the track, and then more effectively in the removal of the illusion taking the cloud for Kysna (Vv 25 27), (Tv) Sadhuasn is a deliberate mis statement of facts which occurs in this play at places more than once e g firstly, in the speech of Vishka Wach tells We are forbidden by Revd Paurnamās to bow to any one other than a brahmana 1 P 281 top 2 3 P957 11 45 P 258 top अनानाससक्षम् उपन्यासोऽय विन्यासा विबोध साध्वम तथा । समपण निवृत्तिश्च संहार इति सप्तम । उपन्यास प्रसङ्गन भवेत्कार्यम्य दीत्तनम् । निर्वग्वास्यव्युत्पत्तिवि यास बात स स्मृट । भ्रान्तिनागो रिबोध स्वामिथ्याख्यान तु साध्वसम् । सोपालम्मवच काय पोडयह समपणम् ॥ विदर्शनस्योपयासो निवृत्तिरिति कथ्यते। सहार शनि च प्राहुयन्कायस्थ समापनम् ॥ [ it ta Darpanal ·Dana Keli-Kaumudi (P. 74 ); secondly, Krşna's pretensions, "how many fawneyed belles, on this mountain have I not initiated into the Jain order ? (Verse 44 ), then again, his statement, "this sovereign, who is relentless in pecuniary matters, is incapable of being gratified by women", 1 then the statement of Arjuna declaring that Kșsņa too has taken a vow (Pp. 74-75), and so on; (v) Samarpana is a speech full of sarcasm and wilful taunt proceeding from feelings of wrath, which is found here in abundant measure. Refer Campakalata's statement on P. 113, Rādha's request to Vặndā on P. 115; Lalitā's remark on Pp. 124 & 187; Rādhā's admonition on P. 138, Subala's statement on P. 89 and the like; (vi) Nivrtti consists in citing some incident or illustration in support of a statement made, and that too is frequently presented here, c.g. reference to Surendragandharva's discomfiture, P. 113; reference to the episode of Gandhaphaliharana P. 110, Śrı Dāman winning against Krşņa, Versc 71 and others; and (vii) Semāra, which presents a point of culmination, is visible in Nāndimukhi's statement on P. 270 and the pursuant conversation right upto P. 278. B. Another important characteristic of a Bhāna is the presence of the Lasyangas which are ten in number. In view of the nature of the thenic of the present play which is an out-door cxcursion, it has not provided enough scope for the introduction of these features. Nevertheless, here there are specimens of Uttamottamaka* consisting of statements full of taunts from a lady affected by jealousy. This ſeature is quite apparent in the statements of Radha expressing her jealousy with Krsna's flute, always enjoy ing the nectar of his lips; then with the female bees who are in constant company of their loving partners, and again with the Vanamalac and more evidently with Subala with whom Krsna is in closc embrace. Another feature available in this play is that of Ukla-protukia, full of coquetry and dalliance of love accompanied with statements full of sarcasm and satirc. Such specimens have become more interesting in this play on account of the frequent use of the artifice of play on words (Ślefa or Bhasi.sima) in such dialogues between Radha and Krsna. P. 133 17 2. Dabarupals - 111 - 35. 3 a . Verse 15, also P. 33. b. Verse 19 & P. 40, 5.9.267, 1. Vrtir 34. 4. TRT'di mafiri9-477491 1796 "...I 1755791:1 P. 21" ·INTRODUCTION HERO (NETĀ) & OTHER CHARACTERS The principal character in this play is the cowherd prince, Krsna Sunce he enjoys the fruit of the action, he is the Adhikarin, the hero of the play Though essentially he is a divine being free from the shackles of mortality, still for all dramatic purposes he bchaves bke a human being with extraordinary powers and prowess, and as such he is technically a quasi-diyinc ( dioyadioya) character According to Rūpa Gosvāmin he 18 a divine ( disya) (N C-7), faithful (anuküla ) character (UN M-P 3) His namc, Krsna itself suggeste that he has the supreme quality of sweetness and wonderful capacity of attraction The Brahma vaivarta Purāna' has given different exegeses of his name, which interpret his natural qualıtıcs He is a hero of high order, an Utama prakri Nayaka He has elegance (Audarya), beauty (Sobha), dalliance (Vilasa), pertinacity (Dardhya) and bathe bearing which go to show that he is a gallant (dhira) hero full of picasantry, wluch presents him as one of the Gay (Lakta) type Since the marital status of the heroinc, Radhā is a controversial point in the Vaisnava tradition, st 19 not quite certain to which sub class he belongs Nevertheless, so far as the present play as concerned, he is fully devoted to Radha, and as such he could be convenently placed in the category of the devoted ( anuküla ) type of the hero · But in view of his polygamic interest, he could be very well deemed a dakşına type of hero as well His Personality Krsna, the hero has a charming personality with a bonne build of body He has a lion's warst, a hog's stout chest, long arms and the eyes teeming like the eyes of a tiger He has the strength of an elephant (purusa - kunjara ) 3 He has all the auspicious marks on his body his footprints imprint the marks of a flag, a thunderbolt, a goad and a lotus. He is a person stepping ito adolescence with charming eyes, smiling face, and sweet He is a sturdy fighter (mahasamyugina P 180 ), and is cornpartů to an elephant, fighly intoxicared ( gombhisa-redt sfan. berama P. 172 ) He is very affable with engaging manners and 19 always cheerful and clever in cutting jokes All the same, he us very much self-conscious and assertive and at times he is so much possessed of himself that he goes beyond limits in calhng his beloved belles worth a cowrie ( kaksni-pada mulyo. P 273 ) or even purchased for a price (Sulka-krit -P 230) He 13 full of drive and has cnough fortitude to bear the brunt, nevertheless be eminently regardłul of the dignty of friendstup matin garrapa P 197 ) Temparamentally, he is well balanced and has all the qualities and virtues befitting a dero of the first order 1 Śr huşoa. Ebapda - Chap 13 55-62 2 roda s remart Verse 18 Verse 13 5 Vide Pp 177 188, 189, 237 3 voice 1$ Verse 37 * ·**111) INTRODUCTION 7 Her Personality : She is a person of extraordinary beauty, surpaasing the beauty of Vrndā, the beauty of the Moon and of thousands of honcy.filled lotuses. She is as soft and delicate as butter,' and her voice is as swect as that of a cuckoo. Shc has just stepped into adolescence and has a beautiful amplitude of breasts." She has long, flowing hair lustrous like shining sapphires, lips red like rubies, teeth like ripe pomegranate seeds' From head to foot her body is symmetrical and without blemish needing no ornaments & Temparamentally, she is mirthful and glven to youthful pleasantry. Her side-long looks are exceptionally fascinating She is very affectionate towards her friends; her remarks are witty and homorous. By nature, she is said to be timid as a woman, yet she is stiff and has enough of stamina to bear the oddities. She 13 feasless and scif-assertive." She is swect and persuasive add tactful as well. Thus she has all the qualities of a high-class character and that is why she is the eternal beloved of Krsna (Nitra.priya).10 Technically, she is youthful (mugdha) heroinc, displaying cayness in love and gentleness even in anger, She is cager and is distressed on account of her lack of association with her lover (utkanthifa ), yet she behaves with enough of fortitude and restraint (Dhiră). She is possessed of all the personal embellishments (Bhāts-hara-hela ), and all the set en natural embellishmcats cogether with inbora charms (aratnaja alankara) like sportiveness (Lila ), dalliance (atlasa), pretension ( kelfamıla), affected indifference (bibboka ), arrogance (mada), uneasiness (tapana ), inquisitiveness ( lurzhala ) and the like.1: As such she is an Ulama-prakris narika parakiya, mugdha, utkanthita, dhira, manıni, abhisanka, often speaking in Sanskrit as well Her Associates · As the Tuthespar), she has a host of friends, but on the stage she appears with only four of them, namely, Lalitā, Visakha, Citra and Campakalatā, later on joined by her two senior frends, Vrnda and Nõndimukht, who are all interested in the union of their friend Radha with her lover Krsna and serve as her helpers in the achievement of her object. Their individual nature and their contribution could be sketched as follows LALITA She is the closest and dearest friend to the beroine, She is beautiful and cooys affection of the hero and his confidence in full, yet she is not jealous of the heroine, On the contrary, she 1 Vy 11 & 12, 18 2. V 21 3 Y 33 4 V 35 & P. 151 Line 4 5. V 49 6. V 22 7 V 90 8. P 279 9 P 106, 115, 142, 181, 196, 226, 246 10 Vyrala-nila wani- P 70, Line 5 11 "शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यच प्रममता ! ato MARI SA ATT HAITI"Dasarūpaka 11-31. 12 for detais - Ibid 11 - 32-33 ·Dăna-Keli-Kaumudi [ acid acts in behoof of the heroine, and takes interest in the altercation with the hero to sustain interest in the action of the play. For quite a long duration of time she takes side with the heroinc and boldly faces the hero, snubs him and asserts with self-respect the position of the cowherd belles. She gocs on tantalising the hero, argues vehemently and does not hesitate to scold him as well. She is shrewd and fearless, and always self-conscious yet homorous and indulging in merriment. After a good deal of merry-making, she changes her attitude and makes up her mind to serve as a bathing ghat ( sirtha) to facilitate the yearning couple to take a dip in the lake of their passion. On the whole, she plays the most important part in furtherance of the dramatic action. VISAKHA : Next in importance is Visakhā who is as much a close friend to Radha as Lalitā. Viſakha also is included by Ropa Gosvāmin among the Parama-śreştha Sakhi of Radha.' In thc play she is equally helpful to Radha and takes sides with her. She has all the qualities of a charming belle : she is bold, humorous and very much practical (Pp. 74, 86). She wants to sum up and square quickly the problem of the payment of tax and offers tactful suggestions where necessary. She is quite fearless and even goes to scold Madhumangala and Lalita. She is so intimate with Radhā that the latter identifics herself with her.' CITRA O CAMPAKALATĂ: They are also the close confidantes of Rādha. Their role in furtherance of the dramatic action is nominal, though they participate in arguing with Krşņa and his companions in the wrangle. They enjoy the confidence of the hero who has gone to the length of saying that Citra is already his,' and her offer in lieu of tax is as good as offering his own car-ring to him, Campakalata, however, is strong enough when Krina makes advances towards her, she cleverly escapes by shunting him towards Lalita, remarking, “better defilc Lalita again, for it is well said - the one who is lying does not fall down". Campakalat snubs Madhumangala when he goes beyond limits and tries to degrade the status of the cowherd belles.19 On the whole, these two friends contribute towards the development of action through their jokes, argumentauon and particularly io recalling the cpisode of Radha's coronation, which transfers the incidence of the payment of tax from the belles to Krsna. 1. Ref. Pp. 175, 183, 187, 190, 191, 199, 220, 233, 236, 248 2 Ref. Pp. 237, 252. 3. " म संतापविलसितम्, अस्पोरमोटामदरसावगाने वीमारप्रसे । P.345 top 4. U. X.M.- P.S3, V. 55. 3. Pp. 163, 199. 6. P. 209, 219. 7. 1. 257, Line 4. 8. P. 272. Lipe 3. 9. 1. 254, Lise 4, 10. 1. 201 top.

·INTRODUCTION VAADIMUKHI She is a senior friend She has acted as a messenger of full confidence (Aplanduli) to inform Krsna, at the instance of Paurnamāsi, the fact that Radbă with her full train of lady friends would, on that day, go to the sacrificial booth at the banks of the Govinda hunda to sell fresh butter so that Krsna could also be in that vicinity to meet her She enjoys the confidence of the hero as well inasmuch as he fecis inclined to complain to her about the inappropriateness of the offer in licu of tax: She too helps him in maintaining his overlordship over the floral exuberance quoting Vindhyavāsıní to Yamuna 3 Then she offers to mediate betwcen the dispute regarding the assessment of tax and encoura ges at last Radhā to get herself ready for visiting the love tryst (abhis dre saja bhava-P 263) She is the most accredited agent working on behalf of Revd Paurnaması in getting the hero and the heroine together She has all the qualities of keeping conscience of her friends, making effort in their best interests, tactfully using her good offices wherever necessary and fulfilling the cause dear to her friends TRNDI She is a superior character, and hence she speaks in Sanskrit She is said to be the presiding deity of the place after whom the arca bears the name of Vrodavana She is extremely beautiful somuch so that by virtue of aatural gifts she is said to have surpassed even the Goddess Mahalaksms herself. She alsa acts as the most dependable agent ( Apla dult) and sends Subala to bring Krsna in the neighbourhood of the Blue Arbour and faciletates the meeting between the yearning couple. All along she claims to remain in suit with Radha (Vindspane dorim anu-variate P 165 ) She, as it were, spins the long yarn of arguments between the hero and the heroine, develops the dramatic action adding flavour to the mirthſul situation, cuts jokes makes fun of the assoc) ation of the toll-gate keepers (P 166 ), and boldly declares the government of Radba over the entire forest Kysna however identifies her with the goddess enjoyed intensely and for long by Visnu and as such declincs his preference for her (p 167 ), and she enjoys the fun Her contribution in the fulfilment of action 13 by far the most significant Thus the part played by fads Lalita Vusalha and other the companions forms thai portin of the plot which a known as tht Incident pratart) and they are vitually the leaders of the Incident 1 P 21 4 1 13 km 2 T 164 Tine! 5 P30 line 3 3 Tir line 9 GP 914 Verse] ·TRUJI) INTRODUCTION SENTIMENTS & EMOTIONS (RASA-BHĀVA) Emotions : The play opens with a pair of benedictory verses, both manifesting the sense of devotion unto Radha as the supreme god. dess which brings out deja-viçayın ratth subsisting between the adorer and the adored. Then again, the guru-zişnyint ratih is displayed in Verse 7, where the plain right in the manner of the Sätradhāra suggests his sense of adoration towards his guru, Sanatana through double entendre, Similar feeling of adorative ratth is suggested between the cowherd belles and the sages engaged in performing the sacrifice from whom the cherished reward is cxpected by Radha and her friends. Or the same type of Rali as an emotion is brought out in the speech of Vinda who asks her friends to bow to the holy stations situated on the Me. Govardhana.? Then again the feeling of reverence (pujya-visa; int ratih) is found subsisting between Krsna and his companions on the one hand and Rādha and her friends on the other, towards the worthy ascetic, Paurnamāst These are all specimers of the manifestation of Rati as only an emotion ( bhāva including friendly affection ( sakhhya-ratih) prevailing among Rādha and her friends, and Krsna and his associates, VATSALIA Prema or affcction is an abiding emotion subsisting between persons related inter se as a parent and the child. Such a fceling is maniſested in case of Paurninās, who has deep interest in the well-being of Radha and an equal affection towards Kysna The yearning of one for the other : of Rādha for Krsna and of Krsna for Rādha is the promoting factor ( uddipana) for arousing Premă of Paurnamāsi which results in her efforts to arrange for their getting ingether and inediating in between them to the extent that Paurnamāsı stands as a surety for procuring Radba for Krsna These are the ensuants (anubhava ) of Premā supported by such transients ( sancári-bhāvas ) as anxiety (anta), content (dhrte), joy (harsa ), cagerness, determination ( mats) and even yrash (am 1752 ) for the wrongful behaviour of Radha All these factors go to develop the Affectionate sentiment ( Vatsalya-rasa). DHAYINAKA : A feeling of terror 15 manifested in the heart of the heroine when she gets fnghtened by the excesses of Krsna. It begins with uneasiness starning from the freling expressed by Radha that they had fallen in the grip of a rude toll-gate keeper. Shouting for help and clinging to Visabha is the after-effect 3 Then again, the scoping solicitations of Radha and falling at the feet of "प्रासलमजत रियता गलेन्द्रतीर्थेभ्य ।" -P52 2 "EEZER sfarsfe" - P 103, Line 3 3. " Ah! 97TET 41140171 -I 124, Line 4 ·Dins. Kel Kaumudi ( triji Paurņamási betrays the feeling of fright and hesitation. Agitation (Adega), acrimony ( ugrata ), indignation (rosa) fear, ( sadroasa) are some of the ensuants. Change of voice (svara-bheda ), pallor (vaivainya) are the natural consequences ( sättvika-bhârıs). The playwright has given indication to such situations through the stage-direction - St-sadkrasam, i. c. fearfully. A mild expression of fear in the form of loss of fortitude is found in case of the hero also who feels hit hard by the missiles of the sido-glances of the heroine. HASTA : Humorousness develops into the comic sentiment. Krspa and the cowherd belles are the props (ālambaras) of this sentiment. At places, even the associates of the hero become the object of ridicule whose absurdities promote laughter. The unbridled speech, funny arguments, fantastic calculations, cutting, jokes and berooling are the sources of this sentiment. Mostly such expressions are objective in this play, which according to Bharata develop the Parastha Hasya-rasa. Smilc ( smita ) and laugh (harita) and loud laugh ( upa-hasita ) are the expressions of this feeling. It is only once, namely, in the statement of Radha (jambd-laguda etc-P. 135) that there is a specimen of ntitusita when all burst into peals of Jaughter. All these feelings and sentiments mentioned above are wholly subsidiaries ( anga ); and they, in essence, only promote the ruling sentiment (angi-rasa ). Ruling Sentiment : The prevailing emotion (sthari-bhāva ) which pervades the entire action of the play is that of amor (rali) of which Radha and Krsna are the two determinants ( Alambana ). It is firstly manifested by the appreciation of one for the other developing into a longing for the company of one another. (p. 35). The unparralled beauty of the heroine, her adolescent age (varah.sandhi - Verse 33), the charms of the hero, the melody of his fiuic (V. 32), meeling in the groycs, the vernal scasan (P. 285), the encouraging advances of one towards the other serve as the cxcitants (uddipana). Among the auxiliary feelings (saneari bhetras) she ardent passion (utkantha) for getting together with a natural consequence of becoming despondent ( nirveda) in the cvent of delays in fulfilment, and jealousy (ni) against those who are in a more favourable situation by lxcing in closer contact with the object of love like Nándimukhi and other belles, Subala, the flute and also the long wreath, Constant remembrance (p. 55), eagerness (p. 35), incapacity to ſorbcar separation (Tp. 66,6), fakedd 1. "7 TE......; : &c." - P.27. Vene 97. 2. Verur SO, 3. P. 25. 124. 139, 151, 170 ( Vi ) 28,334. ?" dir.

·*81* ) INTRODUCTION indifference and stupor, and feeling of distance even in proximity (premavasctfya )' on the part of the heroine, and the loss of fortitude, the appreciation of the beauty of the heroine, the offer of the betel-leaves, persuasive behaviour towards her, making attempts to come in closer physical contact and indulgence in sweet, humorous conversation ('paraspara-gosti - p 42) are the ensuant factors ( anubhapas ) of the amor of balanced (samangasa), reciprocal type Tremour, pallor and horripilation are the natural, consequencial effects (sattauska-bhavas) All these factors put co-gether exhibit thc enduring emotion of love ( sıkay-rals) between Radha and Krsna, which is deep-rooted (praudha prema }and us of the flagrant (joalita ) type ' This develops into a fast attachment (sneha ) which · as sticky as honey Hence this attachment between Radha & Krsna is of melligenow (madhu sama)" type, creating a feeling of total affinity and producing an infatuating effect. Since it is full of pleasantry, this attachment is of the gay (Lalita ) type* Such an attachment displays exuberance of deep affection (pranaya ), the sheen of which is unfading It bears a sprightly buc of fast redness like that of madder, and hence this attachmcat between the hero and the heroine here is ever fresh, fast and radtant i c the mañjistha raga. Such a consistent and verburous attachment develops into the transcendent emotion of love which is unfarbomable It is the Mabā bhavā, rejoicing. (modana ) and intoxicating ( modana ), which when developed and portrayed in a poctical composition manifests the crotic sentiment (Śrågartrasa) It is essentially a love-in-longing (pūrva rega) and awaits accomplishment till Paurnamăst makes over Radhá to Krsola Thus though the yearning couple enjoy the visual contact, and indulge in revelries it is still the wooing love or love in-courtship It maintains a standard of decorum and 23 therefore balanced (samaħjasa), and since it is responsive it is Sadharana The ruling seoliment in this play, therefore, is the yogaja opralambha srAgara, which persades the action right upto the stage of consummation It u the most brilliant and blissful wanifestation of the sweet sentimene (madhara rasa ) of the supra-mundane character. I MATTHY' - Vene 30. উত্তপ্ত বাকবি মম'ৰধৰমার। ay parenteral y a 1"~UIU P 548 V 134 U V Pp. 595 Line 37 546 D. h. Pp. 42-44 4 "ATTRATTATT '-UA M., P 420 V 60 alto P 422, V 66 5 FRA hada'- M. P 505 ATTRI' -UAM P 425 7 "मीयत्वातिशयमाझ पिये स्नेहो भवे मधु" -Ibid P 431 8 "ratsTATET TA *** " - Ibid P 457 9 L P 1 I 181 ? 494, V 202 Oh Ierse 93 2 3 0 ·Dana-Keli-Kaumudi ( *XT DRAMATIC CONVENTIONS The playwright has very carefully composed this short play in conformity with all the dramatic conventions enunciated by Bharata. So far as the structure is concerned, the play opens with the conventional Nandi followed by a brief Induction. Then there is an Interlude which gives the background of the play and links the action under enactment. All the characters, their manners, and modes of expression arc in kecping with the prescribed form. Regarding the sentimental manifestation the playwright has taken good care to display the affection of the heroine first and then of the hero; for, though, in fact the man is affected first, still as the softer sex is a harder nut to crack, for dramatic purposes, as the canonists hold, the affection on the distaff-side becomes morc interesting if given priority of manifestion over the spear-side.' Even in the use of the language and etiquette, names and addresses and other details every nicety is skillfully observed.* DRAMATIC ARTIFICES Bearing of Characten (Viti) : The demeanour of the principal characters and their associates, which varics with circumstances and is largely influenced by the rise and fall of particular feelings, determine the Vyeti in the play. They are of four kinds out of which two, namely the verbal (Bhdrali) and the gay (Kaifiki) are said to prevail in a Bhānika. Rūpa Gosvamin has very tastefully prescn ed both of them in the present play. Verbal: Bearing (Bharati Vatti) : Out of them Bharati is verbal and is conceröcd mainly with declamation and mode of specch; and as such it has four sub-divisions : Laudation (prarocand ). Avenue (Vithi), Comic humour (prahasana) and the Induction (Amukha), Out of them the first one is presented in the statement of the Satradhāra (V. 6) who, after the Invocation, adopts the Bharatı Vrtti and introduces the play. Hc concludes with Induction (ūmukha ) which presents through Ciliki the, clement of Interprctation ( asaspandita), a sub-division of Avenue i l'ith). Thus the prarocand in this play is of gallant (udalla ) lype, and Amukha is of the Prayogantian type. The entire conversation between the Satradhāra and his attendant is in the BhIrati Vrei. So also the Interlude (explanatory Vistambhalo ) containing the dialogue beineen Vinda and Subala is presented in the 1. Vides X. Shairi: 'Laws & Practice of Sanskrit Drama . Vol. 1-Cup. VI. 2. "मादाम्पः रियो रागः ।" 3. See below P. 31. 4. For drin. See Introduction p. i. Supra *. According to Xtata.Chandrika, u Virvanku.a Cairavarti olne it to of Katho.gliila lype.

·INTRODUCTION 172 Bhārati Vrtti Then the narration of the incident of Gandhaphaļi. harana by Subala (P 110) and of the discomfiture of Surendra Gandharva by Lalitā (P, 112) and of the episode of Rādha's Coronation by Nandimukh! (Pw 203 ) is conducted the Bharati Vrtti So far as the features of Avenue (Vitht) as a sub-division of the verbal bearing is concerned, it may be noticed that Outvying (adhibala ) is found in the conversation of Visakha and Subala (P 74 ) wherein Arjuna seeks to establish his point, Compliment prapanca ) is found in the episode of the offer of betels to the belles (Pp. 88-89), Deception (Chala ) in the remark of Lalita (P 90) which is seemingly sweet and complimentary, but in fact quite pinching, Continuance ( avalagtta ) is there in the dialogue between Radha and Krsna (Pp 106-7) where the statement of Rādha (V 42) 13 differently interpreted by Kęsna (V 43 ) so as to suit his inner purpose, and Repartec (Vak-kelt ) is spread over throughout the play, which is the essence of the charm pervading the action Features of the fourth sub division of the Bharatı Vrttı, namely, Prahasana' are also spread over the plot of the play To wit, the featur. of Slip down ( apalagita ) is there in the demand of some gratification for showing grace in the calculation of tax by the tollgace officer, Vauhun angala, Vyavahāra or jocular dialoguc as there in the satirical remark of Lalıtă in Verse 90 and of Radha in Verse 51, and Falsehood (Ansta ) is quite apparent in the statment of Arjuna declaring that his friend, Krsna was also observing likewise a Vrata (P 75) and then in the hero showing bus exploit of admitting n any a belle to the Jaina order (V 44) and so on The Gay Bearing ( Kaisiki Vittt ) This is most conspicuous in the play under review Both the principal characters, the hero and the heroine, have presented themselves largely in this manner fintly, they have decked themselves in a charming manner (Slaksas nepathya ) and have behaved themselves in a sportive spirit throughout Excepring the small range of action occupied by the Bharati and the other Vrttis, the entire dramatic action is pervaded by the Gay bearing of which all the four forms are distinctly available here There are copious instances of Pleasantry (Narma ) which consists in jolcs full of pure humour, and erotic mirth tending to attract the beloved one The coaxing speeches of the hero present the Bloom of pleasaotry (Warma sphurja), his approach to the heroine with a certain amount of reserve presents Covert 1 for its ten Sub-divisions Sce Rasárnaya Sudhikara Chap III ! 'यारण'नेपथ्यविष चित्रा कीसला पुष्कल नलगता। कामोपभोगाप्रभोवनारा सारिकी बाविनासयुक्ता ।। साहिन्यापग-परि ६॥

·DARA Keli. Kaumud! pleasantry (Narma-garbha ), and at places morc than one there is an Overture of pleasantry (Narma-sphinja ) where there is an obvious manifestation of amorous advances and direct invitation through play on words desiring the heroine to respond to the hero's love for her, Majestic Bearing (Saltdati Vịtti) : Though the principal modes of bearing in a Bhānika are the two mentioned above, still Sattvall, which is permitted to prevail to a scant extent by Bharata along with Śrågāra, finds its place in the present play. It has four subdivisions out of them the first one, namely Discourse ( Sanllāpaka) consisting of serious cxpressions and threats, is found in Krşna's remark addressing Višakha, "how can people like you see who while sceing they donot scc (P. 81 )' and subsequent conversation between the toil-gate Officers and the cowherd belles including Vịnda's remark, "Prince, not even a cowrie can be had here, for this Lalita is very ruthless (V.45)" and Rādha's statement asking Vynda to sparc his friend, the woodland-monger from such a treatment by us as would expose him to ridicule (P. 115), and later, Krsna's statement "How can I overlook thc hcat of arroganoc of these women (V. 64) and his saying to Radha, "I will put you in the cage (V.52) and Madhumangala threatening Višākha (P. 170 ). In fact, the entirc dialogue concerning the imposition and calculation of tax is a specimen of this feature of the Sattvati Vrtti. Then it comes actually to a Challenge (Utthapaka), the second feature of the majestic bcaring when the other party is asked to show his full might (P. 129-131); Krşņa's statement in versc 64, Radha's warning, “Even a piece of sandal-wood, when subjected to too much of friction, produces fire" (P. 179), and lastly, Lalita saying, “Let us see what he will do to us (P. 240)" and so on. Then there is a mild attempt of Disintegration (Sanghatya ) when Krşņa scolds Vịndā for her defection from his side and joining the opposite camp (P. 114). At long last when the hero and his party feel that their attempts of persuasion and threat have failed they change their mode of action and be prepared for the negotiations put forth by Nandımukhi and ultimately managed by Paurņmāsi, The bearing from conciliation to threat and from threat to conciliation has often been alternated in this play. This turn of attitude presents the fourth feature of the Sattu Vytli, namely Parivartaka. The play does not provide any room for the Vehement bearing (Arabha Vyłti). The word "arabhaļi" is, however, used by Lalit & (P. 71 ) to convey obstinacy and vehemence as one of the characteristics of Krşņa, but no specimen of the same in specch or action is available here.

·INTRODUCTION PRAVRTTI Pravrtti deals with the local manners, modes of address : costumes of different characters who participate in the dram; representation Bharata lays much stress on the proper observa: of Pravrtta which lends realistic appearance to the dramatic acti In fact, it is the subject of decorative aspect of representat (tharya abhinaya )' In the present play, full attention is given the playwright in this matter as wel) Some of the salient featu of Pravrttı are noticed here Provincial etiquette It is customary that the playwright hims of competent, plays the part of the Sūtradhāra and appears on 1 stage in such manner as becomes the demeanour of the charact to be introduced by hom later on Accordingly, Śrı Rūpa who hailed here as the master artist, well versed in the art of dance a in music appears in a cheerful mood fully possessed of fcclings Madhura sentiment His attendant is presented in a joyful mo and in the c assical manner Since the hero is essentially a diviac character and traditi nally having his body lhe that of Rāma, of cerulcan colou he is described as one possessing beauty of a cloud ( dyufr ambudah - V 25), but his face is as delightful as the Mo (vidhurajam V 26) His gait is shown to be like that of a you: elephant (V 34) He has stout arms and his waist is like that of hon and a broad chest He wears a fron-cloth of golden colo with car rings in his ears (P 164 ) and a long garland of flowe touching his ankles (Vana mala V 93) He carries with him Jovely flute (V 32), which is his special characteristic, and keeping with his vocation of a cowherd he has a rod of Jambu woc (V 51 ) and a horn to blow ( rasi & Vişamka - Verse 4) Th he is properly presented as a cowherd prince having a necklace wi a pendant gem bright enough to reflect the person standing befo him (V 83) So far as his associates are concerned, they a likewise wearing the dress befitting cowherds, ornamenting the body with decorations provided by the jungle leaves and fowe (puspa po lacair nepnthya karina - p 199) Madhumangala, who a drahmana ( said to be the son of Sandipanı) and acts elsewher as a Jester is shown here also to be always inclined towards catın and demanding something to cat (P 268 ) Among the wome characters, Rádba the heroine is presented as an exquisite beauty just stepping into fresh youth (ktforska P 155 ) She us of tt fairest complexion with reddish bue, flirting cyes, long hair, se 1 She Mapya tatra Chap XIII, also Ralirnavs Sudhakara I 294. See Naya Sisira Chap TX 2 ·Dārz-Keli Kaumudi [xrrir lips and lotus-like eyes sparkling with collyrium (V, 35). She is richly dressed, wearing a Sari and a bodicc (kanculika - P. 111). Like a cowherd girl moving about for selling fresh butter, she is said to have put over her head a coil of red silk over which is poised the golden jar containing fresh ghee (Verse 10). She is wearing car-rings in her ears ( ruti-püli.bhasitā V. 31), a necklace of 27 gems ( naksatra-māla ), a pearl necklace (mauklikāoali) with a pendant and anklets in her fect ( tula-koti- P. 25), (nigkn V.36 ) and rings in her fingers (mudrika - P. 261 ). She is heavily loaded with too many ornaments. She is depicted with a graceful gait and smiling face, freely enjoying the company of her friends of like age, like deportment and decked almost as richly as herself and having equally charming lineaments of nature. Since they all belong to the western part of the present Uttara Pradesh, namely Śūrasena, they are all of the Gaura-varna; and their civilisation is in accordance with the Pancalı Pravřit, Names & Modes of Address : The dramaturgists have made out certain conventions regarding the names of the drama and the dramatic characters. Firstly, the title of the play should be suggestive of the dramatic action, and of this play the title conforms to this convention. Then the names of the principal characters are all classical; and in keeping with the sweet sentiment prevailing in the play : they are attractive and etymologically significant. They suit their caste and the vocation. The playwright has properly followed the conventions in regard to the mode of addressing each other in conversation. The Sūtradhāra is to be addressed by his attendant as Bhava !", and this convention is followed here (P. 15). The ascctics are to be addressed with reverence and should likewise be referred to in respectful terms, "atra-bhnvat & intra-bhavat. Accordingly Revd. Paurnamā is addressed as the "Bhagavati" even by the hero and the heroine (P. 279, 281, 287 ). The belles rightly address Madhumangala, a brāhmana as (Arya - P. 200 ), while they accost each other by their names preceded by "sakhi or hala", the terms of endeament. Siue the action deals with love-in-courtship the hero and the hoone address cach other by names except once when Krsna calls Ridhā as (Bhamini - P. 138 ) and once as, Kamini - (P. 140), but tias studiously avoided to call her darling" (priye ). Likewise the belles address the hero respectfully as the Prince of Braja and so on. The hero also addresses his comrades in friendly terms, "sakhe, vayasyı" and so on. In this matter, the rules of etiquette have been duly observed. 1. "ada anni 1" (P.124, line 6) 2. Sce Bharata's Natya-jāstra - Chap. XIII, Vv, 43-45.

·52870 INTRODUCTION Language : Language is another item which is taken into consideration upder the heading of Pravriti. The Nățya-śāstra recognises four varieties of language for use in dramatic compositions or them fati-thasa is the popular tongue, which is of many kinds, having difference in base and terminations, regional vocabulary, and colloquial usage. The text spoken in the Jatibhasă is mainly of two varieties, uit, the Sanskrit and the Prakrita, The play in hand is composed in the Fali-bhasa and has made use of both the forms according to the class of the speaker, of them, Sanskrit is spoken uniformly here by the hero, Vrnda and Paurnanāsi, as noted above, and occasionally adopted by the heroine and her friends. Since Sanskrit is a refined idiom governed by rigid grammatical rules, it is not affected by provincial differences. All the same, it being a language of divinities, some difference in the usage and mode of speech even among them is observed by the connoisseurs. Among the divinities the Vidyadharas and the Gandharvas are noted for their taste in fine arts and linguistic delicacies. Accordingly San krit idiom too presents- two main variesties noted after the fashion of the Vidyadharas and the Gandharvas. The Vidyadhari form is noted for the beauty of brief bur frequent alliteration, elegance, long compounds and tactful expression', which is abundantly found here in the language *poken bas Vrnda and Paurnamāsı Krsna inostly and the cowherd belles whenever they adopt Sanskrit as medium of their forceful expression, use the dialect of the Gandharvas which is noted for graceful choice of words, short compounds, simpic puds and perexpression ? So far as the inferior characters in the play arc concerned, they all rightly use the Prakrita language - Saurasent dialect with a variation of the Abhir sub-dialect (l'obkasa As far as recitation (pathya) is concerned, the hero and the other male characters speak forcefully, laying due stress on accents and worcis properly emphasised, but the manner of utterance of the lemuc charreters is moodly rhythmic and when they are in gay beaning er en their prose becomes metro-lyrical (ortta-gandhi) and the prems are sonorous maintaining the tune of the metre of the verse and its melody specuatty of Diction. In the matter of verhi cxpress, the choice of words and contruction, Śrt R1, has escrilert many of his distinguished 1 Sinfalantu Ain frohre Drashıon Jasint riddh Iodiddharamah haveria 111.30 :: Ilzeit 1799 bhuro5+77 78 720-Midiot ·Dana-Keli-Kaumudi [ xxxvi predecessors. He has a rare felicity of expression and sweetness of sound which makes his work of art engaging and pleasant. He is fond of using proverbst, popular idioms and occasionally even These proverbial sayings are mostly borrowed ad verbatim from the Purānas & the epics. They are, for example: (1) ऋजुवृत्तिः किल कुटिले वैगुण्यायैव कल्पते त्वरितम् । - P. 96 - V. 40. (2) नहि वसन्तलक्षम्या अवतारे संवृत्ते कलकण्ठीनामनुपलम्भः सम्भाव्यते । P. 99 - line 3. (3) जगद्धनमयं लुब्धाः कामुकाः कामिनीमयम् । P. 100-Line 3 ( Mahabharata) (4) उपर्युपरिबुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः । P. 153 - line 1. (5) अलाभादगनासागस्तुरग ब्रह्मचर्यकम् । P. 167 - line 4 (6) मौन सम्मतिलक्षणम् 1 P. 169 - line 8. (7) अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते । P. 179 - line 3. (8) तदल पिष्टपेषेण। P. 196 - 1ine 8. (9) 'नेरधारि पूर्वापरस्ते P. 225 - Verse 85 ( Dharma-śāstra ) (10) सज्जनानां सबपर्थना गति: 1 P. 229 - line 2. (11) विक्रीते करिणि विमकुशे विवादः । P 233 - line 4 (Rāmāyana) (12) न दुख पञ्चभिः सह । P. 253 - line 7. (13) न शयानः पतत्ययः । P. 254-4 (Bhagavata - Skandhax-21-17d) (14) विदूपयति निर्लज्जः स्वयं दुष्ट' परानपि । P. 259-line 4. (15) साधीयसि प्रसझे कृता हि प्रार्थना निश्चितमेव फलगर्भिणी भवेत् । P. 288 - line 4-&c. 2. Idiomatic expressions : To illustrate - (1) द्राक्षामक्षणमदक्षस्य लोलुपक रयूनः । P. 124 - line 4. (2) दीपशिखयाऽग्नेः पूजनमारप्स्ये । P. 161 - line 3 (3) तूर्णनात्मनः पक्षमुल्लासय। P. 165 - line 5. (4) अभिप्रायेण को डीकृतानि वित्तानि | P. 173 - line 6. (5) धनघट्टकरेण शीधमाघातासि । P. 182 - top. (6) महासाहसिकानां धुरन्धरो भण्यते । P. 194 - line 7. (7) निश्चितं खट्यारूढासि । P. 222 - hre 8 (8) हठचेष्टायो पृष्ठदायी । P 238 - Itne 2. (9) अभीष्टामृतपूरस्यावगाहने तीर्थमारप्स्ये ! P. 285 - Ihne 2. (10) नारोपय सभ्ये साभ्यसूर्य चक्षुः । P. 257 - top. (11) पञ्चमुखी मुक्त्वा कुरङ्गिका शरणं गच्छसि। P. 258 - line s. (12) युग्मन्मुखमवेक्ष्यैषा मणिमुद्रिकोपनीता। P. 260 - line 3. (13) कायस्थोऽपि कायस्थः क्रियताम् । P. 268 - line 4. (14) अभीष्टशुल्केन सपर्या पर्यालोच्यताम् । P. 270 - line 2. (15) दस्तोपकण्ठिवर्तिनी चित्रा । P. 272 - line 3, (16) नहि प्रन्यूष......घटते । P. 284-line 3. (17) टिनोरुपप्रशासोपोमिता प्रियससी प्रेशिम्ये 1 P.255 - line 7 [Aeuphemism ] ·XXXX) INTRODUCTION colloquial expressions, which make his dialogues lively and realistic He has very well avoided admittance to the slang expressions in his diction, but at places he indulges in the use of dest expressions like 'saccuratau, chllatu, phalkury' and the like, which goes only to show his mastery over the local language Since this work of Sri Rüpa belongs to the upa-rupaka class, the composition is both in prose and poetry The prose composition 18 of four varieties, namely Muktaka, Curnaka, Utkalıka and Vrtle. gandht (lul) smacking of verside rhythm ? The playwright has used all the four forms in the construction of Sanskrit as well as Prakrita passages Muktaka is that form of prose composition which is free from the load of compounds, Cīrnaka is that which gives a pleasant reading having short compounds, Ulkalıla is a grand composition with a grace of balanced compounds, Vrha gandhi is rhythmical, containing a part of some metre To illustrate, a few striking examples of each one of them are noticed hereinbelow Muktaka may be seen in Nändimukhi's speech "ITE! महाब निन्या प्रत्रजिताया परिजनो मादृशो जनो निर्धारितमज्ञात्वा न खलु विज्ञापयति । तथापि यदि मम वचने सन्दिहानोऽसि तदा स्वयमेव मागत्य प्रत्यक्ष पश्य । (P 159, lines 2-4), then in Lalitā's speech, fasteigs gan va 7914- F gaaf archT HETT TETT 85Tjeni (P 162 top ), then Paurnamasi saying, 'वृन्दे । राधामनुरुद्वयमानेन मधुरीकृतय माधवीया TOATE 1" (P 285 top) and the like a Composition in the Curraka form has found equal favour with the playwright Such pieces are sweet and very well balanced Just to illustrate, the prose passage on P. 10 "amfufun 1 Colloquial expressions To witornafira 1591 571 183 line 7 (2) Era 1928TfFTET I P 262 line 3 (3) ri4 aparat #f55-41 P 265 line 5 (4) FTFUISITIFITAT HITAATIT 1 P 273 line 3 (5) TTVEJEM #FATEATEP 225 line 6 (6) राधा या विपराताऽपि धारा IP 171 - ne? (7) 95 atas Rp 234 l) x 2 (8) Ara A41 | P 257 p (9) - AG FETI P 128 m 2 els (10) fergarria P 261 line 2 and na more 2 Tile Sauja tarpin2 ) apter 11 Sec 309 3 Oller specimens are found in the speech of Subala P 22 «f Vrnida P 29 top of Ridhá & Lalita P 32 37 again on P 40 Rách a speech on # 47 Lalla P 49 prose on P106 P til 143 144,148 (Nindimukht) Radhi r 157 P 167 kilom Madhumangala on r 170 Ridha P 179 Vadhumungal on P 220 stkla on P 223 lalta on P 22 try 7 275 top 7A and 1.1 ·Dân ca-Kaumudi falrafaalfaat RTU I" on P. 18, Vịndā's speech on P. 21; on Pp. 24-25 and even of Subala oa P.27 "270 27....-gizat present charming specimens of the playı right's diction. Many others of this sort could be traced by the reader without much effort, Then the Uikalika form of prose presents the grandeur of the playwright's diction, and could be noticed, for example, in the Sūtradhāra saying, "...... मदीय नान्दी चन्द्रिका-सन्दीपित-भाववन्धुरा नन्दीश्वरगिरेरुपत्यकायां घूर्णते महामण्डली (p 6)," गोताण्डवचापाण्डित्यपाहत ! ****FTMT -Ñ 13); then the Attendant (Nata) inviting his master's attention" गान्धारग्रामगुरोस्तव गान्धर्व विद्याप्रबन्धेन.. असो क्षमते । (P. 15), then the dialoguc between Lalitā and Kļņa on Pp. 83 to 85; then Subala informing his friend," frames ! fasalferitfaste-aftaran ang atera gegaaxafáfagt: (p. 148 bottom ), and the beautiſul narration of the episode of Radha's coronation by Nāndimukhi (Pp. 207-213) and many other passages. The metrical or thc Vilta-gandhi form of prosc composition is a ticklish form and cannot be ordinarily managed. It flows, as it were, into a musical cadence due to the spontaneous outpour of feelings smoothly flowing in the heart of the poct. Since the present playwright is deeply saturated with the flow of deep devotional stream of the sweet sentiment subsisting between himself and the determinant pair of Radha Madhava, the metrical prosc has almost crept in, in his composition without, as it seems, any conscious effort on his part. In fact, they are the most pleasing bits that lend a grace to his diction and contribute concinnity to his style. Really, such passages are too many; and only a few of them are given below for the sake appreciation : 1. ताम्बूल्लामृतमास्वाध - ( a quarter of पथ्यावक्त्र) P. 891-ine 5. 2. श्यामा स्वयमेव सदा पलायते ( तजौ जसै of जगली class)- P. 130 top. 3. सखी चतुरशीतिलक्षाधिका (जसजा लगौ of त्रिष्टुम् class)- P. 247-line 4. 4. ...1777 ° (a piece of a fanfiit quarter). P. 189-line 6. 5. 18: 379: (a piece of grau quarter ) · P. 203-line 8. 6. Igreat for reas (a quarter of Fam) - P. 207-line 1). 7. विक्रमिणां चक्रवर्ती ( a quarter of वितान) - P. 234-line 3. 8. मन्द मन्दं पादं सन्द-०... (a piece of विद्युन्माला) P. 233-line 4. 9 नमस्तुभ्य महाचण्डि... (a quarter of पथ्यावक्त्र) . P. 244 top. 10, भयि सूर्यव्रते कविश्रुते (a quarter of पंक्ति class) - P. 246-linc 9. 11. #RA EST57901 (a quarter of #reat at m). P. 278-linc 4. 12. मान्दोलितपाणिपल्लवोऽहम् (a quarter of तजरग) P. 257 top. 13. वैदग्धी-धन्द्रिका चन्द्र (a quarter of पद्य) - P. 257-line 2. Reference to the passages on Pp. 31, 42, 74, 78 to 85, 151, 155, 161, 194-5 253,284 will demonstrate further examples of Carnaka composition. 2. Attention is invited to pages 103 Kişna's speech; 110 (Subala ); 112-14 (Lslita), 142; ( Radha ), 148 - bottom: 207: 210-12, 249 and so on. 1.

·***ix ) INTRODUCTION P 268- top. . o 14 प्रसाधनाय साधयन्तु (a quarter of प्रमाणी) 15 सुधासिन्धौ साध्वी" (a quarter o शिखरिणी ) P 288 line 9 and many others At places the playwright has becoine overwhelmed with emotions and his prose rises above the mere metrical cadence, and his lines become lyrical, for example 'प्रियमखिकण्ठे निक्षिपन्त्या P 212 bottom or 'at ay giffos efraudsiga' (P 113 line 6), 19 चपलायतरोचना (P 98 ]int2) छिल्लत एषा ते दुर्शीला (P. 233 line 2) &c Such a varity of prose composition is visible even in case of the Prakrit passages To wit, the specimens of the Muktaka are found 10 the speeches of Subala on Pp 22 30, of Rādha on Pp 32, 37, 47, of Lalılä on 49 and others, of Curnnko so the speech of Subala on P. 27, of Radha on Pp 42, 48, 51, 173, of Campa on P 52, of Ulkaleka in the statement of Rādhā on Pp 37-38, of Lalita on Pp 112, 192, 194 and the like or the Vrita gandhi form there are several specimens which are really fine "To quote a few, the following may be noticed 1) रहस बलिदा पुरदोरलिदा (a quarter of Totaka - P 184, Inne 3) u) णिचिद पिअवमस्सरवेण (a quarter of Svăgată-P 223, line 6) 113) दोमोल रस्खिद जाए (a quarter of Pathyāvaktra-P 242, linc 2) IV) BRUTTOT FEFTOTOY ( a quarter of Upendra vajrā-P 249, line 4) v) a 970 fazin (a quarter of Ardita-pada*.P 251, line 5) 1) R$7A9CMOSTATO STATE (a hemıstich of Gatha P 229,4) At places the prose lines have the melody of a lyric as un "857792 Fat's (P 97, line 3) or in -°लाए सहजपणे पेसिद O" (P 98 line 6) and the like In the matter of the choice of words too, the playwright bas an excellent sense of discretion the balance of words, their alliterative sound, accord with the feeling to be manifested and simplicity of expression with humour are the characteristics of hus diction Mortover, he has a variety of expression at hus command - heatods repetition of words unless specially required and while doing so he does not hesitate to use words less in vogue as Indondira for a bec or sacourila for a sarcastic smile or sparsa) ali in the sease of giving He has in lus store very amusing expressions for abusing as well, like Prypha nansada, Rata kındaka, Cora-tatracor lirt, Sanla sahasra seva rala Ghalf ghanta ghoșann and sadmo nardır in the sense of 1 coward (het home-spun) and the lihe, which go to show his taste and cultural standard He has a good stock of words rarely used like Panca Sakha, Nafa spk : Gumbkira redt stamberamah, Rasavalt parrogaca, idyūnal, Ikanda kundalika, lyrcahan, külvants, Hunda, Tule kolt, harpara, Gundha phall and many more of the sort Ir is defined as TIETOTURVAT" Vigrallan a. 100 ·Dana-Keli-Kaumudi ( x1 ... Besides, he freely makes the use of representative words which are not prevalent in common parlance but in the technical language of the Vedangas like astronomy and prosody (jyotisa & chandas ), for example, on Page 156 the use of the term, "Vīnda" for one hundred crores (nbja), "Kala" for sixty-four, "Tattva" for twentyfive, "Pasupatı" for eleven and "Pankli" for ten in the phrase, *Pankti-kumbhānis quite apt in the mouth of the accountant, Madhumarigala while speaking of the arithmetical calculations. Grammatically too, the playwright has observed all the niceties like the use of the present tense (lat) form in the sense of future to denote immediate proximity, the use of the preterite (lit) in Sobhanı babhūva" to denote future, the use of Imperative first person in “alinganam karavani" in the sense of request, the historic preterite, "arebhire" in the narrative sense cven when the incident was personally witnessed by the speaker. So far as the sense is concerned his diction is embellished by the proper use of Irony in the speech of Lalitā on P. 174, and also in Verse 90 (p. 235), of the oblique Indication (viparilalaksaņā ) in passages like "Punya-śloka” etc. (p. 242), Dhanya (p. 246 ) in just the opposite sense. The artifice of Concealed praise (Vjaja-stuti ) for conveying censure is also employed by the poce in thc most fitting manner which, in fact, is recognised by the critics as one of the figures of speech. In the composition of Dana-keli-kaumudi not only the prosc diction is fascinating but the poems too display the masterly genius of the playwright. With cqual felicity he uses thc Jati metres as well as the Vrtta metr of the former class there are as many as six varieties in the Ārva metre, cach having its own significance and two Grtis, and Upagitis also in equal number. Among the Vrsta metres sixteen patterns of the regular (samaerlla) class and three patterns of the semi-regular ( ardha-sama ) class and none of the irregular class ( tişama ) arc uscd in this plav. It may be noticed particularly that a single instance of the use of a sejta syllabic m.trc (of Uşſik class) Kumāra Lolita by namc occurs here which contains the rare beauty of Pan and Envelopment ( Ślesa & Afudra ).* Figures of Speech: As mentioned above the diction of the play is proſusely decorated, like the heroine, with embellishments called Figures of specch ( alankara); and the bcauty is that the author is jolly well conscious of it. In the first place it may be noted that esery dialogue, c1 cry verse, every sentence. nay, every word is alliterative. All forms of alliteration, except the LatAnuprasa, Prer full details are below. Appendix . Votr"On Westin " for Rahs's statement of 0.

·INTRODUCTION could be gleaned anywhere at w]], wbich seemed to have crept in in the most natural way Without solcitation even the repetition of the guttural hard consonant in "Kamala kalape lokalt kalakalarra homelata l' - ( Radha speaking on P 46) or in Cora cakepartinas caras-caranti (P 85, line 6 ) or "Draksa bhaksanam adalsasa (P 124 v) cannot but create an appeal to the reader of discern ment The instances where the construction is chiming (full of Yamaha) are quite copious as in (Sampratam asampratan, kirtida Lirida) and so on. Among the figures of sense, Paranomasia or play on words plays the rost important part in conveying duplicate meaning wbich is the very essence of humour and pleasantry in this play Even double entendre on words common to diff-rent languages ( - bhasa sama skesa) is found here as 10 Verse 16 of the play, and elsewhere Apart from the popular figures of speech like similic, mctaphor, fancy, contrast (eg alaks ya orkrama'p: P 228) there are beautiful specimens of Atsayoktı (Pp 83, 99 184), of Samāsoktı (Pp 254, 268 ), of Vakrobt Mudrā, Parikara Nudarsana Drstānta which embellish the body and the soul of this plav Flora et fanna In the satchel of a playwright's artifices the flora and fauna also provide interesting material They can be made use of even for the promotion of the dramatic action as Kaldása has rusker and the drone in the Sakuntala and a number of plants and trees and birds in the Vikramoryastyam or Bhavabhūtı has the lion in his Malatt mādhara Secondarily, they serve as standards of comparison, identification contrast and fill the colour box of the poct for the make up of the dramatic action in the former sense, it is the reed and its fute and the horn that help in fostering the ruling sentiment In the latter sense, it is the serpent of which like Bhujanga or the bhogın has been of greatest use to the playwright here to frame his popular double entendrer Next is the lion then the deer and then the bee Among the plante, the Tamala and the Kadamba help the background equipment for the action, the lotus is the popular standard or comparison along with hunda and the C mpası flowers which fielp the poet They are all, that are found in the region to which the action of the plas belongs, lience their reference is in full conformity with thc Parcali Prayğiti prevailing in the play of the natural resources the Mónasa-ganga and the mer Yamuna among the streams At Govardhana and the Moon have made their contribucion Since the heroine and the hero and their companons are all possessed of divinity, the clement of the supernatural lies ever. where in the undercurrent as a lump of salt diluted in water a synonym 1 More exaples I founlopp G 87 157 19 & Sredata is in the Sangtrit Tits faits 1 ·Dan - Keli-Kaumudi MERITS & DEMERITS ( GUNA - DOȘA) According to the older school of Sanskrit poetics, there are ten merits of <tructure (sabda-gunas) and ten of sense fartha.gunas). Of them except s'esa as the sabda.guna, which is found once only in V. 16, all others in this play are available. So far as the merits of sense are concerned all the ten alc found in the play and most of them like tenderness, clarity, sweetness and grace are spread over the entire body of the play. The new school of poetics, however, has reduced the number to three only, namely, perspecuity ( prasada), sweetness ( madhurya ) and grandeur (ojas ), which donot so much depend upon the structurc but mostly abide by bcaring ( vștti) of the speaker. Accordingly, perspecuity and sweetness are the two main poetic merits ranging over the play for the reason that the Kaifi'i is the principal Vytli prevailing in the play. Wherc, however, there are occasions for the use of the vehement bearing (arabhafi), specimens of the merit of grandeur (ojas ) become visiblc (e. g. Pp. 37-38 ). Faults : All the same, technicaily there are some aberrations here and there, which draw the atter'ion of a careful reader. There are a few places where rules of Pāņini donot seem to have been observed, and as such the fult of solccism (cruta-samskärata ) is found in using the verb in plural with its subject in the singular (manah udasale Verse 14 ), thc use of preterite with Indeclinable Purd in pură cakartha (Versc 38), again the use of preterite in describing the incident personally witnessed (Verse 79 ), thc usc offem, suffix fap for nip in the word Nandand meaning a daughter in Verse 82, and a questinrablc Santhi in "So hynyam" on P. 264. Then the fault or breach of order (bhagna-prakramala ) is there in lack of uniformity in the use of bharat and ivam for the addressce in one and the same breath (P. 78); then there is a specimen of non-existence (sambharo ) in Rasäla-lata (Versc 39). Then, relating to the faults in traffic of sensc, far-fetchedness (nihilārthala) strikes in saying "Kumbha-sambhaza.priya-girindra" for denoting the Mt. Vindhya (P. 127). "pundarita.goneh kundena" (P. 53-) for clic sont called Brahma-kundi, “Panca-jakha-pallava" for a finger (P. 232), then the fault of impregnancy / apusfirthala ) in the whole vers 51 (P. 135), then Incomprehensibility (Aliffarthala ) in "Punrīga-priya ..pancami", then the fault of non-specification (acilent) in verse 27, and lastly there is backwardisation in transforming the deii word "küdari" into "kiltmati" in the sense of "pouring out or dropping down" on P. 122. Then metrically, the fault of breach in the rule of pause (galiobhango ) is visible in the third quarter of the verse 32, and the orrirrence of a supernumerary syllable in verse 32 presents hal·tlus) INTRODUCTION IS orltala According to the ri es of emotional manifestation, no sentiment or emotinn (rasa bhāra ) should be directly expressed through abhidha which, if done, brings in the fault of Direct denotation ( scoktı dosa) found here in mentioning "kılakıncıla" in Verse 1, alan avahsithena" on P 134, "susthu kulfamilena" on P. 144 Then in the entire range of the composition the scene of the calculation of the arrount of tax with all its clumsy arithmetic and oft-repeated demand for cxacting the tax stretched to an unpleasing extent permitting the fault of bleahness (nirasatu= akania prathana), which detracts the flow of flavour Lastly, from the point of vi w of dramaturgical rules of Bharata, the fault of un-notified entry of a character (asūcstapatra pravesah) is found in the appearance of Paurnamāst on P 201, and there are places of omission of stage direction as well (P 131 top ) These are all technical lapses, and in fact, merge into the piquancy of sentimental relish, which is alt, ervading and extremely fascinating STYLE (K7TI) RITI The determination of the stude of composition abides by the nature of the poetical merits (gunas ) and the bearing of the characters Since perspecuity and sweetness are the pervading merits of the composition and the gay bearing (kalsıkı) is the predominant Vrtun the play with an occasional variation, the style of the present composition is mainly Vardarth; associated with Paſcate with an occasional variation of mild Guads where there is the ārabhani Vrts of the characters (P 38) There is also the use of the La{? style ( 1p 17, 103 ctc ) and of the Madhyama Pancals as recognised by Bhojadeva on P 109 and in verses 47, 83 and others According to the school of Mammata who does not believe in thic Ritis, but mentions their cun alents in tbe name of Pills, the prevailing Viites in this play are chiefly the Upanagarks and The romn'a wird a rare vanation of the farmer STOC VDARI PL RPOSC The primary object of all poctry is to delight it is all full of mırth (hladatkamar) hut along with delights pocity is the mirror of society and has a didactic purpose behund it (dyacahârn. ride & upadela yuje) From what has been stated in the review gnen so far, it is evident that the first object of the creatise poctry has been fully achesed in the present play and now the analysis shows that side by side it presents a good view of the then social conditions and leaves enough to learn and follo 1 Sre the Sinskrit Tika Vartholks Inc detaile I reference ·INTRODUCTION penalties for the tax es aders They lid metallic currency in gold (hema tanta P. 121) and in copper (tamnik: P 87) as well The lowest medium of exchange was a cowric (kalant P 273 or empardiko) then a pie (p <dika P 240) and then X insapana and so on Thcv knew the tables of measure and scights from tanio 1o Mahabhara They knew the numerals from unity to much above crores ( obja and parardha) They were well up in arithmetic and they had clerks ( kayasthas PP 156 220 ) and accountants in different grades They had enough ,nowledge of law and known the principle of the latter subrogaling the former A wrongdoer could go to the avthorities to lodge a complaint (phitkara ) to rcddress his grievance Money lending was prevalent and the system of pledge (upa nidh P 264 ) and standing surety (pralidhuh P 286) was quite in vogue There prevailed slavery and the system of bonded labour (Ref sulka kriti fulka dos; P 276) and the slaves could be purcha sed in market overt (pipanapita P 233) for a price The village life was infested with gangs of theives, robberts and thugs Of them there was one Cullata (P 187) a notorious leader of the gang of dacoits The Octroi officers would give sopi nic pills (thugga vanho P 88 ) to the youths and loot them Then the administration was not free from corruption the clerks would openly demand some gratification and of their palm was greased any levy or rix could be reduced They had a small force (zohen7 P 145 ) at their dreposo) Cattle breeding sale of milk and its products, snake charming (ahitund ka V 89) cooking (rasadan paurogava) and jugglery and hypnotism through stones incantations and drugs u cre some of the professions They ere very fond of music playing on guitar ( 63 ) and dance (P 6) The women used sandal paste saffron and mus' for personal decoration (P 55) Dice (52) and athletics (riding over ac defeated by the under P 191 ) were some of their sports On the hole ti e society was happ and prosperous enjoying rde rai'rress of me with gaiety and strerrrrrent and picasares or youth without pangs of penury or want Its Philosophy Here the hero is the Lord and the heroine is the devotec possessed of unfinching affecuon which develops into the highest from of dusolion for it is said that devotion (bhaktı) is of three kinds one leading to the other Th y are सामति साधर्म भाव मेमा चेति विधोदिता। Ti e first one stands for d fferent means lor e tab) shung cl se contact with the objetoſ devotion Its adop tion enables a des Otee to develouf r her into the deep application निरधारि पूर्वपरयन्यायविधैि यो विधिबलवान् । S P'p 157 163 225 263 then 125 P 225 2 3 Bhaxrasamta s ndh 2 ·Dans-Heli-Kaumuda as the called Bhava, another name for the Sadhra.bhakti, which, iſ closely pursued, evolves itself into intense forms till it reaches she stage of the supreme intimacy (maha-bhāva). Here the devoted has no object other than pleasing his object of devotion. This is called affectionate devotion (premi), otherwise known superior or the Ullama bhakti. Here the devotec has no other desire ihan to yield satisfaction to the Lord. Here the devotec docs not bother about philosophical concepts or the prescribed rituals as in the casc of the Vaidhi Sadhana-bhakti1 This supreme devotion is the result of the Ragānuga (bhiba ) bhakti which leads the aspirant to reach God. In this ſurm of devotion, the attachment has to be in the nature of love of a paramour for his beloved, not legally his own (parakiya) who has completely dedicated herself to Him. Thus the Vaišņayas who advocate this Parakirrī ideal take it in the sense that God should be loved with as much intensity and ſerve ouras a Parakiya beloved loses her lover. But this ideal is advocated only for spiritual culture and certainly not for sensuality. This is exactly the object of the playwright in presenting, as the heroinc of this play, Ridhs, a formally married woman ( Parnkiya) who loved the hero, Krsna, uncensured' sacrificing everything else for the object of her love. The very second verse of this play hailing the love of Ridhi for Krşna as onc lacking in dignified deport- Inent ( gaurara-cargnya vikinah), suggests that the hero of the play is the paramour (up 2-palth) and the heroine is a parakiri." This is the highest form of Prema-bhakti which is said primarily of five kinds having love (rali) gradually developing from application (nistha), interest (ruci), attachment (Askali) and deep love (rägt). The first form is an exclusive devotion to one olject without perturbancr and hence it is called the Siinta mais as found in Sukadeva and Janaka. The other one is in the form of service unto God, having his interest only in his Slaster, this is called the dilsya-rati as in U dhava. Then close attachincnt develops (dsakti), leading to intimate friendship (sathya.rati). the best examples of wluch are Madhumanzala, Subala, Arjuna and other cowhere youths. It has yet another form, namely the perental altitude towards the Lord ( l'alsalya-lah) of which the to ·xlor) INTRODUCTION examples are Nanda, 1 asodā, Devakt, Vasudeva? and Paurnamasi The last one, namely the deep love assumes the form of the swéct sentiment (mathur s predt) of which the cowherd belles of Brajaland are considered to be the best examples Thus the play presents the plulosophy of the Gaurangz school of Vaisnavısm and gives a full picture of the Räganuga mode of divine love which if achieved, would grant deliverance from the pangs of the worldly existence (fivelara Ish) and would lead to the highest bliss (para nirorth) In essence, it teaches that one who aspires for liberation should love that Great Lover with the intensity of female affection which in its sublimated form is the most brilliant sentiment, called the Ujjoala sasa having for its substratum the swectest form of devotion ; e Madhna bhaktı It unfolds the crucial aspects of Śrs Radha Krsna cult and preaches devotion unto Lord Krsna after Radhā as the highest religion wbere the devotee muy forget himself and feel one with God as is nicely summed up in गधाया भवतश्च चित्तजतुनी स्वेदर्विसाप्य प्रमा युअन्न दिनिकुञ्जकारपते निधूतभेदभ्रमम् । चित्राय स्वयमम्बर जयदिह ब्रह्माण्डहग्योदरे anatumiza Fitae eft » Virala nila mani P 46 or in the valedictory verse in this play राधाकातटीकुरीरवसतिस्त्यत्तान्यकर्मा जन सवामेव समक्षमत्र युयोर्य कर्तुमुरकण्ठते । वृन्दारण्यसमृद्धिदोहदपदक्रीडाकटाक्षाने । तपरियस्तरस्य माधव | फली तूर्ण विधयस्त्वया ।। Dāna-kel kaumudi V 99 FRUITION (PĀKA) The final consummation of a play lics in the complete eaturation of interest which leads to the very depth of the dramatic purpose in relation to the dramatic action It is the touchstone to assess the value of the play as a whole and marks the standard of acquittal as a dramturgc and it determines the density of action and its purpose ( artha gumbhirya ) which the canonists call the Pika or the make up of the pla Si Dana keli kaumudi taken as a whole maintains a sustained interest and is mellon in ſruution Its deliciousness tastes luscious both externally and internally like a ripe grupe It is sweet from the beginning to the end and leases an enduring taste even fter Make up 1 P 24 I ne 2 ·Dana-Keh.Kaumudi [xli its relish which attains the high standard of poet's achievement set up by Panditarāja Jagannātha in saying "Dalad-drākşa-niryad-rasahara-sadrksa bhanitaya)". Therefore, the Paka of this play enjoyed by the critics is mainly the Mędvika (Drākṣ2 ) Pāka. There are, however, slight variations in taste, for example, there is a specimen of Narikela-pākas tasting like a coconut with stiff skull outside, but delicious within in Verse 52 on P. 137. Just preceding thereto there is a specimen of the taste like that of a very ripe margo fruit (Picumanda-paka ) in Verse 51 in the satirical remark of the heroine. The statement of Paurnamāsi in Verse 96 is a clumsy construction leaving the taste like that of a berry fruit - jejuno like a jujube, presenting a specimen of the Badara.pāka. Such a variation in taste adds to the piquancy like a sauce to the sweet dish, and enables a reader to relish the flavour like the one in a well dressed draught of mango fool (pānaka-rasa-nyāya). Thus it can be very well appreciated by the readers of poctic susceptibility that Śri Rūpa Gosvā min has achicved the hall-mark of success in the composition of this short play fulfiling all the purposes of Poetry, and has rightly carned the place of pride in the galaxy of the distinguished poets and play-wrights of the world. In sum, all that can be said in appraisement of this play is — Mrdu-lalita-padūdhya Dāna-keli-prasanga Avicala-rati-sandra Kysna-Rūdhā-caritra | Madhura-rasa-dhuniyam pakva-mārdvika-pāki Jayati Kylir-apūrvā Rīpa-pūda-pranila 11 Indeed, a handsome offspring of the Euterpē of the celebrared poet, Śrı Rūpa Gosvänin! 1 laminisa11-27 "Pobrentar-sphurad-pasali" . Rajaíckhara - hausa Mimängs P. 20 bottom. 3. “Inins-godhe-Tosodopali" . Ibid P 31-3. 1 Karya-limansi - P. 20 (G.O.S.C.dition) "Kirim xhinse rihaple svarahira-ride sirdara-salone Srdicht / Pra-utvirtete käntietemnitalazomadi apvir" || Afammala ·xlex ) INTRODUCTION THE AUTHOR HIS LIFE & WORKS The author of Sri Dāna-Keli-kaumudi is Rūpa Gosvamin, whose ancestors, according to the Caitanya-candrāvali, were the residents of Karnāțaka. Śri Jtva Gosvāmin, the nephew of the author has recorded a geneological table of his family at the end of his book Laghu-toşini, Accordingly, one Sarvajña, by name, was born in the royal family of Karnataka that belonged to the Bhäradvāja Gotra of the Brābmana caste. A son was born to him, named Aniruddha. Aniruddha had two sons, Rüpeśvara and Harihara. Banished from Karnātaka by his brother Harihara, Rūpesvara moved towards the cast and settled in the kingdom of Śikheśvara. There he begot a son, Padmanābha, who, when grown up, migrated to Bengal and settled at Naibātı ( Nava-halfa) situated at the banks of the Ganga. In course of time Padmanabha became a minister to Danuja-mardana Raja Ganesa who is said to have defeated Samasuddin II in 1405 AD. Padmanabha had five sons and sight daughters. Among his sons, the youngest was Mukunda Deva, who had a son, Kumāra Deva In course of time, Kumār Deva left Naihāti and settled at Fateyabad where he married Revati Devi, the daughter of one Harinārāyana Vośārada of Maghaipur. Revati Devi gave birth to three sons, Amara, Santosa and Anūpa who subsequently came to be known as Sanā. tana, Rüpa and Vallabha respectively, the last being the father of Jiva Gosvāmin. All of them turned out to be the great devotees of Lord Krsna and were hailed as the gems of the Vaisnava community. All the three, Sanātana, Rūpa and Vallabha in their carly boyhood Searnt Sanskrit from Sri Saryānanda Siddhānta Vacaspati, a well-known logician of Navahatta. Since Bengal was then under the Muslim rule, Persian language was much used in the administrative correspondence in those days. As a timely expediency, they learnt the Persian language as well as the Arabic from one, Saiyed Fakhruddin, a Revenue Officer of Sapta-grāma Intelligent as they were, all of them soon became proficient in all the three languages, Sanskrit, Arabic and Persian. In those days Ala-ud-din Hussain Shah of Arab descent was the Nawab of Gaur ( Bengal ) whose regnum period is recorded by the historians from 1493 to 1518 AD. Maladhar Vasu was onc 1. Prabhudatta Brahmacara Castanya Caritävali - Khanda IV, P 38 2. According to Bhakti Hrdaya Bon Mahāraj they were the sons of Mukunda Deva : Vide bus Introduction to Bhakti Rasāmrata-3 huh Vol 1 3 Dr Bbattasalı - Independent Sultans of Bengal ·Dåna-Reli-Kaumudi 1.! of his ministers, who had received the title of Gunarāja Khan from the Shah for his having translated the Bhāgavata into Bengali. This Mālădhara Vasu managed to introduce Sanātana and Rūpa to the court of the Nawab, who employed them in service. Hussain Shah became very much pleased with the efficiency of their work and soon promoted them to the rank of ministersi - Sanātana as Sakara-malika (prime minister) and Rūpa as Dabira Khas (confidential Home Minister). These two brothers built a palatial building at Ramakeli, about ten miles away towards the south-west of Maladeha, the then capital of Gaur under the sway of Hussain Shah 3 There they lived in all pomp and luxury and cnjoyed for several years the ſoyal patronage till they finally retired from the office in 1516 A. D. Thosc were the days ( 1485-1533 A.D.) when Śrı Caitanya's fame was in the ascendent. One day, on his way to Vặndāvana, Caitanya with a number of his followers camped at Rämakeli where he was received by thousands of men and women with great joy. It was somewhere in 1514 A.D. that Sakar Malika and Dabir Khas met Śr Caitanya secretly and were greatly influenced by him. Thereafter Dabirkhas ( Rüpa ) collected all his wealth and went to Fateyabad with his attendants. There he distributed half of his wealth among the poor and the Brāhmaṇas, set apart a part of the other half for his family, and deposited a sum of rupees ten thousand with a tradesman so that it could be of use to Sanātana in case of need. Thereafter Rüpa never returned to Gaur and sct out with his younger brother, Anūpa alias Vallabha in quest of Śru Caitanya. He reached Prayag (Allahabad) and found Śre Caitanya at Daśāśvamedha Ghāt surrounded by a number of devotees, who were dancing with him in wild joy. Śrı Caitanya, was very happy to meet these two brothers and made kind enquiries about Sanātana. On being told that Sanātana was 'put into prison by the Nawab for his having refused to serve him any longer, Ś11 Caitanya assured Rupa that he would be soon set free, and advised the two brothers to stay with him for some time. It was during this ten-day stay with Śri Caitanya that Röpa received instructions from him in spiritual matters and learnt many 1. Dr. Kalikinkara Datta : Advanced History of India Vol. II Pp. 346-347. 2. Dr. S. N. Dasgupta has taken these two to be the names of Sanatana and Rupa adopted when they were converted to Islam - History of Indian Philosophy, Vol. IV, P. 394. 3. Kțsnadāsa Bábi's Edition of Ujjvala-nila-mani - Intrdn. P. IX. 4. Dr. S. Das quoted in the Introduction to Bhakti-rasamſta-sindhu Vol. I ( Vịndāvana Edition).

·INTRODUCTION things, especially about the intrinsic nature and the csoteric values of Bhakti, i c, devotion to God. In course of his teachings śrı Caitanya explained to him in all details the various stages and forms of Bhatti right from Sadhana Bhakli to Madhuri Bhaktı." Having thus initiated him in the school of Bhakti, Caitanya gave leave to Rüpa to part with him and asked him to go to Všndāvana and visit all the holy places near about it. It was then understood that Rüpa would meet him again at Puri some day at a distant futurc. Next day Caitanya left for Vārānasi, where he could hail Santana who could get frec from the jail by the good offices of the jailor and was since then in search of Śrs Caitanya. During his stay at Vārānasi, SanStana received jostructions from Śre Caitanya in the cssence of all philosophy, namely the principle of unflinching devotion unto God. Under the directions of the Master he too left for Vịndāvana where he lived till his end. Thus both Rapa and Sanātana' spent their later life in Vrndāvana and ncar about, carrying on the work entrusted to them by Śr Caitanya, namelv of publicising the tales of Lord Krsna's sports and preaching the essence of devotion.3 As was prc-arranged Rüpa joined śnt Caitanya at Jagannatha Puri and once went along with him to participate in the Cars festival (rathayatra ). While praying before the Lord, śrı Caitanya recited a well-known verse where a loving young damsel in union with her lover / to whom she was by now wedded ) longed to be in the groves at the bank of the river Reyā where they had first met and enjoyed the pleasures of love Rūpa standing bchind questioned to himself why Śrs Castanya secalled that verse while he was standing in front of Lord Jagannātha scated in the chariot. In a moment Rüpa could dive deep into the feelings of his Master and immediately inscribed on the palm-Icaf the inner significance of the verse then pervading the mind of Śni Caisanya. Rūpa intrepreted the verse recalling the incident of śrt Radha, after long For details Vide Rūpa's Bhakti-rasämrta sandhu & Uuvala-nila-manı 2 Though Sanātana was the elder brother of Rūpa, the practice of mentioning ther names in the reverse order, 1 e Ripa & Sanātana is due to the fact that Rūpa toet and received spiritual initiation from Caitanya earlier, and ns, therefore, considered to be senior in the Vainava tradition 3. Caitanya Candrodaya records . कालेन वृन्दावनके लिवार्ता लुप्तेति तो ख्यापयितु विशिष्य । कृपामृतेनामिपिषेच देवस्तत्रैव रूप सनातन (Act Ix. V.48) य. कौमारहर" स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीमुरभय. प्रौढा कदम्मानिला। सा चैवासि तथापि तत्र मुरतनापारलीलाविधी रेवारोषसि बेतसीतस्तले नेतः समुत्कण्ठते ।

·Dána Keil-Kaumudi separation, meeting Śrs Kļşņa scated in a chariot at Kuruksetra addressing to herself in relation to her beloved, "Thou are the same Krna and I too the self-same Rädha and the ecstasy of our meeting is very much the same, yot my heart leaps to the groves and the cluster of the Kadamba trees at the bank of the Yamuna". Subjectively, it also significd that though Śrı Caitanya himself, the devout subject of Prema-Bhakti was then in the presence of Lord Jagannātha ( Krşņa ) his heart was yearning for the sports of Krsna in Všadāvana where he dwells in the sweetest of his forms. There Caitanya had become saturated with the feelings of Krsna's dcarest beloved ( Radha ), and when he read the interpretation of Rūpa he called him most affectionately and in the presence of a number of his devotees appreciated that Rūpa was one who could read the inner feclings of his mind. This inspired Rapa to write in all prolixity to show what really Bhakti Rasa mcant. On his return from Puri, Rūpa went to Všndāvana where he stayed for a month and composed Vidagdha-madhava. Ultimately he settled in Nandigrāma ( Nandagaon), a village to the north of Vịndāvana and composed a number of works, which are the best specimens of art and philosophy, giving a new turn to the stream of Sanskrit litcraturc during the medicval ages, better known as "Śrı Gaurānga School of Sanskrit Poetics and literature. He rose to great eminence as the exponent of the Bhakti school and one of the prominen lieutenants of Sri Caitanya. In the Gaudiya Vaişnava tradition he is respectfully addressed as Prabhupāda Śrs Rupa Goswāmin who closed his mundane existence and left this world in 1564 A.D. exactly 27 days after the demise of his elder brother Sanātana Gosvamin, His Works : Rūpa Gosvamin is a prolific writer, and over twenty five works -- big and small - are attributed to his authorship. Hc has written canonical works (laksana granthas) defining the elements of devotional poetry and evolving principles of criticism as well as denotative works (laksya granthas ), which provide specimens of art and presentation of feelings developing ultimately into the sweet sentiment called Madhura-rasa, which is a highly sublimated form of the erotic sentiment. Yet there is a third category of devotional songs and stray poems. To the first category of his works, the principal ones are Bhakti-rasāmſta-sindhuḥ, Ujjvala-nila-manih, Nataka-candrikā, and Birudāvali-laksaņa. To the second category of his works Vidagdha-mădhava, Lalita-madhava arc his fullfledged dramas, and Dāna-kcli-kaumudi is his short play, all largely providing illustrations to the various aspects of the manifestation of the Madhura-rasa, its props and determinants, its excitants and various ensuants. Govinda-birudávali is a literary piece composed in a manner conforming to the connotation finc ·Dana-Keli-Ksurnud His Gepeology : वंशवरुः Jagadguru Sarvajna (जगद्गुरुसर्वज्ञः) Aniruddha' (अनिरुद्धः) (by his senior wife) Rūpesvara (S:) (by his junior wife) Harihara (हरिहरः) Padmanabha (TTTH:) Purusnttama Jagannatha (पुरुषोत्तमः) (H7a17:) Narāyana (नारायण) Mfurări Mukunda Deva (grift:) (मुकुन्ददेवः) Kumāra Deva (कुमारदेवः) } Sanātanat alias Amara (सनातनः) -अमरः RŪPA Santosa (69) Arale: Vallab'ı Anūp3 (954:) अनूपः अपरनाम Jiva Gosvamin' (जीवगोस्वामी) A Yajurvedi Brāhmana of Bhăradvāja Gotra, born in the royal family of Karnāšaka, 2. The king of Karnataka, born 1416 A.D. (- Mm. Kedaranātha - N.S. Edn) . Married śri Revati Devi, daughter of Harinārāyana Viſārada of Maghaipur. 4, Ministers to Hussain Shah (1493 to 1518 A.D.) respectively named by Shah as Sakara Malıka and Dabir Lhas. Both are said to have expired in 1564 A.D. 5 He is said to be born in 1523 A. D. and lived upto 1618 A. D. Mm. Kedaranatha & Vāsudeva Shāstrı Panasikar in their Introduction to the Ujjvala-nila-mani (N. S. Edn 1932 A D.) record that Rupa Gosvāmin flourished, ( perhaps born) in 1533 A D., while his nephew, the son of his younger brother, Jiva Gosvamin was born in 1523 A. D. according to the tradition of Vaisnava-digdarsini and in 1513 A. D. according to another tradition. This statement is obviously incongrous The exact year of the birth of Sanātana and Rupa awaits further confirmation. According to the surmise of Prof. Babulal Shukla Shastri in his Introduction to Lalita-Madhava ( Chowkhamba Edition 1969) Ropa Gosvāmin's date of birth is Curca 1476 A.D. and he lived upto 1553 A.D.. and his literary career ranged between 1495 A.D. and 1529 A.D., which is based upon wrong interpretation of the colophon of Dana-keli-Kaumudi the composition of which was complete in 1549 A.D. and not in 1495 A.D. as understood by Prof. Babulal Shukla Shastrı.

·PRABHUPADA
UNDER THE GREENWOOD TREE
[ हरिततरतले प्रभुपाद ]
Kay
जयति स भक्तो राधामाधवयोर्नाम्ना रूपः प्रभुपादः ।
गोस्वामिकुलमृगाः प्रतिष्ठापको हि मधुररसागमस्य ।

·॥श्री । ॥ श्रीराधामाधवी विजयेतेतराम्॥ दानकेलिकौमुदी अन्तः स्मरतयोज्ज्वला जलकणव्याकीर्णपक्ष्माङ्करा किश्चित्पाटलिताश्चला रसिकतोसिक्ता पुरः कुञ्चती ॥ रुद्धायाः पथि माधवेन मधुरव्याभुनतारोत्तरा राधायाः किलकिञ्चितस्तवकिनी दृष्टिः श्रियं वः क्रियात् ॥१॥ मधूलिका टीका मुदं दिशतु मध्वरिर्मधुप एप कोऽप्यद्भतो मधौ मधुरकेलिकन्मधुरभावभाज्ञां मधु । कलिन्दतनयातटीरचितरासलीलाशितो मधूकमदमादितो ललितयल्लवीवल्लभः ॥ श्रीलस्य मजयुवराजस्यानवयापदानपीयूषयूपपीथी तनभवान् भगवदा- राधनानुरूपप्रतिभामिरूप कविरूपो रूपगोखामिमहाभागोऽमिनवरूपक युक्तरूपं सरस- कवितामधुमायत्सहृदयहृदयपुण्डरीक दानकेलिकौमुदीनामान प्रबन्ध रिरचयिषु सकल्मङ्गल दिशन्तीं नान्दीमवतारयति- माधवेन हरिणा पथि करादानस्थानकस्य पुरत मागे रुद्धाया राधाया दृष्टिर्य युधमाके सामाजिकाना पाठकानां वा श्रिय सम्पद कियात् आतनोतु । कियादित्याशिषि लिङ् । [हिन्दी अनुवाद) मन ही मन मन्दहास के कारण उज्वल, मानन्दाचुकणो से परिपूरित परकाम वाली, नेत्र-कोण को कुछ अरुणिम करदेनेवाली, सहृदयता से मोतप्रोत, सामने से DĀNA KELI-KAUMUDI May the eye of Radhā waylaıd by (her Divine Lover ) Krsna betraying her amorous affectation, (yet) sparkling with a *रीकास्तो मङ्गलाचरणम् । 1.

·२1 दानकेलिकौमुदी अकाण्डे एव स्तम्भितायाः नवनीतविक्रेयाः राधायाः मनसो विकृति दर्शयन् कविवरस्ती दृष्टिं विशिनष्टि कीदृशी सा दृष्टिरिति- सा किल प्रियेण माधवेन रूद्धेति हेतोः चेतसो दीप्तत्वात् अन्तःस्मेरतया आभ्यन्तरमन्दहासवशात् उज्ज्वला स्नेहेन देदीप्यमाना, जलकर्णः प्रमोदास्रबिन्दुमिः अधस्तात् अपतद्भिरत एव तत्रैव प्रसृतः व्याकीर्णानि पक्ष्माकुराणि यस्यास्तादशी दृष्टिः, अपि च किश्चित् ईषत् पाटलितं श्वेतरक्तं अञ्चलमप्र- भागः यस्याः सा, रसिकतया भावुकतया उत्सित्ता क्लिन्ना, पुरोऽप्रभागे कुश्चिता ईपन्मुकुलिता, मधुरभावोन्मेषेण व्याभुग्नया लोलतां नीतया तारया कनीनिकया उत्तरा रम्यतरा, विविधभावानां सङ्करीकरणं नाम किलकिश्चितम् तस्य स्तम्बको गुच्छकः तद्वती दृष्टिरवलोकितं श्रियं क्रियादित्यन्वयः । अत्र भावानामुच्चावचत्वं यथा अन्तःस्मेरतयेत्याहादः प्रियावरोधजन्यः, उज्ज्वलं दीप्तिमत्त्वं माधुर्यगमकम् , जलकणेत्यनेन प्रमोदाशुरूपस्य सात्त्विकभावस्योदयः, अश्रूणां व्याकीर्णत्वख्यापनादसन्ततिरूपत्त्वं तेन च क्लिन्ननयनस्य सुषमाशालित्वं, स्वभावतः सितत्वात् सहसोपजनितावरोधकृतरोषेणारुणिमवत्त्वं, रसिकता सहृदयता भाव- प्रहणपटुता तद्वशात् आप्लावितत्वममिलापव्याकम् , पुरः कुञ्चतीत्यनेन भयादीनामवबोधः, मधुरतया व्याभुग्नत्वं वक्रत्वं कनीनिकाया लत्वादनुपममाधुर्य- शालित्वं, यथा स्तबके विविधरूपाणां कुसुमानामेकत्र विन्यासस्तथैवात्रालोकितस्यापि विविध- भावोपस्थितिसम्पन्नत्वमिति भावव्यक्तिः पद्यस्याभिख्यां पुष्णाति । अत्र भावशबलतालकार: भावध्वनेराशिषि गुणीभूतत्वात् । नपा- , पद्येऽस्मिन् माधुर्य गुणः, पाञ्चाली रीतिः । इदं प्रस्तूयमानाया अष्टपदाया नान्या आद्य पद्यम् “मो भूमिः श्रियमातनोति-" इति नाट्यविदाम्मतमनुसृत्य गणतो लिपितश्च शुद्धम् । प्रक्रान्तस्य रूपकस्य कथावस्तुनः राधामाधवयोः दानादानकेलिप्रसङ्गस्य परिचायकं सदाशीर्वचोरूपम् । वृत्तमत्र शार्दूलविक्रीडितम् - "सूर्याश्वैर्म-स-ज-स्-त-ताः सगुरवः शार्दूल- विक्रीडितम्" - इति लक्षणात् ॥१॥ माकुञ्चित (कटाक्ष-पात की मुद्रा में स्थित ), मार्ग में श्रीकृष्ण के द्वारा बल-पूर्वक रोकी नाने से उद्भत मधुरिम भाव के कारण मोहक कनीनिका से शोमित, तथा रत्यारमक विविध भावों से गुम्फित, श्रीराधाजी की दृष्टि आप (प्रेक्षक एवं पाठकों) का कल्याण करे ॥१॥ smile within, with its pointed eyelash made disorderly with unshed tears (of joy), reddish at the corner, charged with emotional ſervour, sportingly squinted and bewitching with a sweet obliquc. look (at her lover) settle all prosperity on ya (audience).

·Dana-Kali-Kaumudi विभु'रपि कलयन् सदातिद्धि गुरुरपि गौरवचर्यया विहीनः । मुहुरुपचितवक्रिमापि शुद्धो जयति मुरद्विपि राधिकानुरागः ॥२॥ नान्दीशेषतया द्वितीये पद्ये श्रीराधिकाया भगवति श्रीकृष्णचन्द्रे अनुरागमुपश्लोकले विभु(घ)रपीति- मुर तन्नामान दैत्य देटौति मुरद्विद् [ किम् ] तस्मिन् मुरद्विपि ( विषय सप्तमा) भगवति कृष्णचन्द्रे राधिकाया राधत प्रोणातीति राधा, सा एव राधिका सतत प्रीणन-प्राणन परायणा, तस्या अनुराग अनुस्यूतो राग प्रणयप्रकर्ष जयति सत्क्र्पिण चर्तते । अनुरागो नाम रतिविषये वस्तुनि सरकालमनुभूयमानेऽपि, सततमपूर्वतयानु भूतत्वभावनाजन्यप्रमोदातिरेकममर्पक प्रणयस्य प्रम्पजन्यारूपोऽनुगतमासज्यमान' स्निग्धो भावविशेषः । प्रकृते कीश स इति जिज्ञासायामाभासित विरोधि- धर्माश्रितस्त्रिनिर्विशेषणविशिनटि- विभु चिदात्मकत्वात्सर्वत्र सर्वभावेन व्यापक सन्नपि सदा प्रतिक्षणमभित सर्वस्मिन् परिसरे व्यतिकरे च पृद्धिमुपचय कल्यन् सम्पादयन् इति प्रथमो विरोध, यत सर्वतोऽभिव्याप्त प्रतिक्षणं पुनरभिवृद्धि नार्हते, परन्त्वत्र भगवतो विभुत्वमलौकिकम् अतो रोक्वलीलाविभवेन प्रतिनिमेष पर्धिष्णुता चानुरागम्य सधाघदीतीति विरोधपरिहार । “विधुरपीति"-पाठेऽपि साधायान् भावोन्मेप तयथा, विधु विशेषेण धुनोति हृदय स्फूर्तिविशेषेण स्पन्देनावर्जयतीति विधुचन्दापरपर्याय आहादक , स च केवल धवल्पक्ष एवाभिवृद्धि भजते पुनर्वहुले च क्षीयते, किन्त्वसौ विधुरनुरागरूप सदैवाभिवृद्धि धत्ते प्रगादत्वात् इति विशेष , अतो विधुरित्यम्य केवल सतर्पकत्वामृत- मयत्वरूपाथै तात्पर्यादत्र विरोधपरिहार शब्दशक्तरर्थविशेधे नियमनान् । अपि चासौ अनुराग गुरु मानाधिस्यभार सम्मपि गौरवस्य या चर्या आचरण तया रहित विहीन । ग गुरु स गुरुत्वाभाववान् भवितु कथमहेंतेति विरोध , . व्यापक होते हुए भी सदा वर्धमान, गुरु होते हुए भी गौरव (गुरु भाव) से उन्मुक्त, बारम्बार लोकव्यवहार के अननुरूप, मत वक्रिम होते हुए भी परम शुद्ध, श्री राधा का मुरारि के प्रति भनुराग विजयी होवे ॥२॥ 2 Victorious ( supreme) be the love of Radha for Krsna the fae of Mura, which (lave ) perfect everywise yet constantly increasing, though sublime lacks in dignified deportment and though often unconventional is essentially pure 1 विधुरपि इति पाठान्तरम् । 2 सदामिदिम्- । " ·४] दान केलिकौमुदी (नाद्यन्ते) परन्त्वयमनुरागः गुरुः गभीरः प्रणयभारभरितः, गौरवञ्चात्र लोकव्यवहारानुरूपतया प्रतिष्ठितत्वं तदनुकृताचरणरूपं तेन विहीनोऽलौकिकत्वाद्, एवं सर्वदा प्रातिकूल्या- भावप्रतियोगित्वादपारमाधुर्यधुर्यत्वादनुरागम्य तथात्वं प्रतिपद्यते इति प्रक्रान्तविरोधपरिहारः । अपि च मुहुर्भूयो भूयः प्रतिव्यवहारं प्रसङ्गे प्रसङ्गे उपचितः वक्रिमा कौटिल्यस्पो विच्छित्तिविशेपो यत्र तादृशः सन्नपि शुद्धः, प्रणये वक्रत्वमपि नायकयोः प्रमोदाय कल्पतेतरामिति हेतोः वक्रिमानुगतोऽपि विमलः । कपटपटीयान् शुद्धो न भवेदिति सामान्यव्यवहारविरोधोऽत्र वक्रिम्णा प्रणयलीलान्तर्गतकुटिलत्वप्रसूतेन सौन्दर्येण महिमशाली, सत्त्वोदेकसम्पन्नत्वात् शुभ्रो विशुद्ध इति परिह्रियते । एवं विरुद्धधर्माश्रितोऽपि सर्वथा सामञ्जस्यमनुगतः कृष्णविषयको राधिका- गतोऽनुरागः जयति सामान्यदाम्पत्यव्यतिरेकी विलक्षणमधुरिममहितः सर्वोत्कृष्ट एव, . यतः साधारणजनेषु मिथोऽनुरागः स्त्रीपुंसोः तादृशी रतिं पुष्णाति या शृङ्गाररसमभिव्यनक्ति, तयतिरिक्तो वर्ण्यमानानुरागः स्थायिनं तादृशं रतिभावं पुष्णाति यो मधुररसं विभावयतीति सर्वोत्कृष्टिबीजम् । तादृशं विलक्षणानुरागम्प्रति प्रवीभूतः कविवरः नमस्कारात्मकम्मङ्गलमातनोतीति भावः । अय तादृशालौकिकानुरागम्प्रति कविगतो रत्याख्यो भावः प्रणतिरूपो व्यज्यते, जयतेः “सर्वोत्कर्पण वर्तते तम्प्रत्यस्मि प्रणतः" इति तात्पर्यग्रहणात् [मम्मटः] । भत्र विशेषणत्रितयेऽपि विरोधाभासो नाम अलकारः । वृत्यनुप्रासश्च शब्दालकारः। माधुर्य प्रसादश्च गुणौ। उपनागरिका घृत्तिः, वैदर्भो मार्गः, मृद्वीकापाकः । वृत्तश्चान भोपन्छन्दसिकं वर्ण्यविषयस्यानुरागस्य परस्परमुपच्छन्दफलकत्वात्सर्वथाऽनुगुणम् । इदमेव पुष्पिताप्रापरनामकम् । तल्लक्षणम् - "अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु न जी जरगाय पुष्पिताप्रा" - इति ॥ २॥ नान्द्यन्त इति - नान्याः अन्ते परिसमाप्ती सूत्रधारः प्रविशति रामच- मिति शेषः । रूपकारम्भे विघ्नोपशान्तये क्रियमाणा आशीर्वचनसंयुक्ता देवद्विजनृपादीना स्तुतिर्नान्दी । नन्दयति आनन्दयति स्तुत्या देवादीन् आशिपा च सभ्यानिति ददन्तनन्दधातोः "परायच्" [पा. सू. ३-१-११४] तेन नन्द इति रूपम् (पम् वा) ततः प्रशादित्वादण्प्रत्ययः म्याथै नन्द एव नान्द इति, पश्चात् नियां दीर तेन नान्दी लोकानन्दिनीत्यर्थः । तलक्षणं नाटकचन्द्रिकायो रूपगोस्वामिमिरुक्तम् - "प्रस्तावनायास्तु मुखे नान्दी कार्या शुभावहा । आशीर्नमस्फियायम्नुनिईशान्यतमान्विता ।।" इति - . [नान्दी के बाद] (afler Inrocation) ·Dana-kc-kaumudi सूत्रधारः - अलमतिविस्तरेण । (( समन्तादवलोक्य) हन्त ! कम -- इय नान्दी पूर्वरङ्गस्य अमिनेयरूपक विशेषस्यारम्भ क्रियमाणस्य सन्जादि- क्रियाकलापस्य भरतोक्तनवदशाङ्गकस्यान्यतममङ्गम् यस्य प्रयोजन विनशमन, सङ्गीतादिना च सभ्यानामभिनयावलोक्ने प्ररोचनम् - यथाह भरतः "ययप्यङ्गानि भूयौसि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तथाप्यवश्य वर्तव्या नान्दी विधप्रशान्तये ॥ सूनधार पठेदेना मध्यम स्वरमाश्रित । नान्दी पदादशभिरष्टाभिर्वा पदैर्युतामिति ॥" नान्दीपदाना गणनानियमोऽपि प्रतिपादितो नाट्यविद्भिः "इलोकपादपदं केचित् मुतिङन्तमथापरे । परेऽवान्तरवाक्यञ्च पदमाहुविशारदा" - इति । अन तावत् पद्यद्वयोपनिबद्धा नादी-प्रथमे "अन्त स्मेरेति" पद्ये 'श्रिय व क्रियादिति' वचनेनाशीर्वचनम्, द्वितीये तु 'जयति राधिकानुराग' - इत्यन जयतेर्नमस्त्रिया मकत्वात् देवस्तुति प्रतिभाव । एवञ्च श्लोकस्य वृत्तस्य पादकैवेन पदघटनादिय नादी अष्टपदा । "रुद्धाया पथि माधवेन" इति वचनाद्वीजस्याभिधेयस्य वस्तुनो निर्देशात् दानवेलीतिनाना- प्रसङ्गस्य किलकिश्चितस्तबकिनीति वचनादभिव्यज्यमानत्वादिय नान्दी पत्रावली समारया "यस्यां बीजस्य विन्यासो ह्यभिधेयस्य वस्तुन । श्लषेण समासोक्त्या वा नाम्ना पत्रावली तु सा" इति नाट्यदर्पणे लक्षणात् । द्वितीयस्मिन् पद्ये श्लेषेण सर्वस्य कथावस्तुनो लिदशात् । तथा च तत्रैव "विधुरपि" इति पाठे चन्द्रमसो नाम्ना निर्देशात् इय नान्दी नीलीरूपा यल्लषण काव्येन्दुप्रकाशे - "आदान वर्णनं वा भवेद्यत्रे दुसूर्ययो । सा नीली स्यात्तदन्या तु शुद्धति परिगण्यते ॥"-इति । अपि चेयं नान्दी मगणेन "उवौं मस्त्रिगुरु श्रिय वित्नुते" इति वचनात् श्रीप्रदेन तथा च अकारेण "अकारो वासुदेव स्यादिति" वचनाद्वासुदेव- खरूपेणारब्धा, अत इय गणतोऽसरतश्च माङ्गलिकी । उक्त हि-"अक्षरे परिशुद्ध तु नायको भूतिमृच्छति" इति । अत सर्वात्मनेय नान्दी नायास्य भगवत कृष्णचन्द्रस्य दानकेलि- व्याजाजनन्दिन्या राधिकाया अङ्गलाभरूपां भूतिं दिशतीति विशदम् । भमिनयप्रसङ्गे नान्दी ढक्कानिनाद नाट्यम्यारम्भसूचको विधीयते प्रेक्षागृहेषु इत्यादि सरसङ्गीकता परिपाटी। एक आशीनमरिकयात्मक मङ्गल मध्यमस्वरेण भारतीवत्सा पठित्वा सामाजिकान् एकत्र भवितु समाह्वानस्प घण्टानाद विधाय सूनधार प्रान्त ममिनीयमान वस्तु प्रस्तोतु रङ्गम्प्रविशतीति वाक्यशेष । अत एवेद रद्रारमपि प्रस्तुतमित्यवधेयम् भारतील्या समारम्भात् । सूत्रधार अभिनेयोपक्रम स्थापयितु स्थापकापरपर्याय सूत्रधार आह । सूत्र नाटकीय कथासूत्र धारयतीति सूत्रधार "वर्णनीयतया सूत्र प्रथम येन सूच्यते । रणभूमि सूत्रधार भधिक विस्तार से क्या सभा [चारों ओर देखकर ] महो। Stage-Manager Enough of prolity (Looking around) Ah!

·६] दानकेलिकौमुदी मदीय-नान्दी-चन्द्रिका-सन्दीपित-भाववन्धुरा नन्दीश्वरगिरेरुपत्यकायां घूर्णते सतां मण्डली ! समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते” इति सङ्गीतसर्वखे सूत्रधारलक्षणम् । धृधातोः “कर्मण्यम्" (पा. ३।२।१) इत्यनेनाण् प्रत्ययः । सूत्रधारो हि रूपकव्यवस्थापकः प्रधाननटः उत्तम- पानत्वात्संस्कृतमाश्रयते। अलमिति - अतिविस्तरेण सुबहुलेन नान्दीप्रयोगेण अलम् एतावतैव नान्दी- प्रयोजनस्य साकल्येन निर्वाहात् । अतिविस्तरेणेत्यत्र वारणार्थे तृतीया। विपूर्वकस्तृधातोः "प्रथने वाव शब्दे” (पा. ३।३।३३) इति वचनात् शब्दप्रथने घनो निषेधात्तदभावे "ऋदोरप्" (पा. ३।३।५७) इति सूत्रैण अप्प्रत्यये विहिते विस्तर इति रूपम् (अन्यत्र विस्तारः)। [ततः समन्तात् सर्वतोऽवलोक्य रङ्गरूपं विभाव्य ] आह - हन्तेति समोदाश्चर्य हन्तेत्यव्ययम् । कथमिति विस्मयं बोधयितुं पृच्छामुखेन वस्तुस्थितिमवगमयति । - - मदीयेति - मदीया मत्पठिता या नान्दी सा एव चन्द्रिका कौमुदी तया सन्दीपिताः प्रादुर्भाविता ये भावाः मनोवृत्तिविशेषास्तैः विविधैः बन्धुरा निम्नोन्नता उद्वेलिता इयं पुरःस्थिता सर्ता सामाजिकाना मण्डली समुदायः नन्दीश्वरस्तन्नामको वृन्दारण्यवर्ती गिरिः तस्य उपत्यकायामासन्नार्या भूमौ घूर्णते भावविह्वला सती इतस्ततः विचलिदेव विभाति । अत्र नान्द्याः चन्द्रिकया तादात्म्यख्यापनेन आहादकत्वसाधावगाहित्वं बोध्यते, परम्परया च सतां मण्डले प्रमोदजन्यक्षोभधर्मिणि समुद्रत्वमारोप्यते, दन्द्रियोदये समुद्रोद्वेटनं निसर्ग एव । अतोऽत्र रूपकमलकारः यदशात् नान्याः सविशेषरोचकत्वं, सतां समुदाय समुद्रवद्गाम्भीर्य, बन्धुरत्वात् विविधभावोन्मेपशक्तिमत्त्वं, अमिनेयस्य वस्तुनो राधिकानुरागस्य मुधासारसान्दत्वं च वस्तु व्यज्यते । विस्मयाकान्तः सूत्रधारः रकस्य स्थितिविशेपमाकलयितुं पुनरितस्ततः अवेक्ष्य कर सता मण्डली घूर्णमाना दरीदृश्यत इति सविशेष खोक्तशेपं बृहयति - मेरी नान्दी रूपिणी चन्द्रिका (चांदनी) से भावपिघल हो नन्दीश्वर पर्यत के समीपवर्ती भूभाग में मगनों का समुदाय पैसा झम रहा है! [फिर देसकर] How well this circle of good people undulating with emotions aroused by tlic moonlight of my (Invocatory) song is happily rolling about at the foot of the Nandišvara mountain !

·Dana-Kieli Kaumudi [७ (पुनरपेक्ष्य) भक्तः कोऽपि तनोस्तनोति पुलकैर्नृत्यनिहोत्फुल्लतां शुष्यन्कोऽपि चिराद्विवर्णवदनो धत्ते विदीर्ण मनः । गर्जन्धावति कोऽपि विन्दति पतन् कोऽप्येप निप्पन्दता- मुद्यत्यच्युतविभ्रमे गतिरभूत्का स्थेयसामप्यसौ ॥३॥ भक्त इति- अन्युतस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्य विभ्रमे लीलाविलासे उद्यते प्रकान्ते सति कोऽपि भत्तस्तदाराधनपरायगो जन नृत्यम् पुलकै रोमोद्गमै तनो उत्पुरतो तनोति प्रकटयति, कोऽपि अपर भगवद्विरहमसहमान शुध्यन् सन्तप्यमान चिराद् विवर्ण वदन यम्य तादश सन् विदीणम् असस्थित मन धत्ते वहति, कोऽप्यन्य हद्रिदेण गर्नन् उनिनदन् धावति भान्सान्निध्यमवाप्तु त्वरते, अपर कोऽपि एप पुरो दृदयमानो भक्त प्रमोदातिशयेन निप्पन्दता भगवदनुध्यानवशात् पतन स्तम्भ विदति - एव स्थेयसा स्थिरतरचित्तवृत्तानामपि जनानामसौ परिलक्ष्यमाणा का गति रिलक्षणैव दशा अभूदिति विस्मय । अत्र पूर्वाकविभ्रमदशातारतम्यन्तु अधिकारिमेदादवगन्तव्यम् , यत भका अपि विविधरूपा नानानेणाका भवन्ति । भत्याभयस्य प्रेम्णो मुख्यत द्वैवि-यम् - एक विधम्भप्रधान प्रेम यत्र आलम्बन ममैवेति विश्वासस्य दृढत्वम् , अपरमुत्कण्ठाप्रधान प्रेम यत्र समग्रतया आलम्बनस्य भत्ताधानतापादनाय तत्समागमाय च उत्कण्ठाया प्राधान्यम् इति तोपणीकारा । एवं द्विविधप्रेमाश्रयित्वाद्भक्तानामपि द्वविध्यात्तत्र तत्रानु भावाना तदुद्दीपनाना विभावानाञ्च स्वरूपभेद । तर विनम्भप्रधानानां सुयोगस्फूक्ति ( फिर देखकर ) कोई भत्त तो आनन्द की अधिकता से नाचता हुआ शरीर में उत्पन होने वाले रोमाञ्च से विकास को प्राप्त हो रहा है, तो कोई लम्बी अवधि से वियुक्त होने के कारण उदास मुह से विदीर्ण होनेवाले मन को थाम रहा है, कोई हा हा करता हुआ दौड रहा है, तो कोई भावातिरेक से भूमि पर गिर कर एकदम निश्रेष्ट हुआ जा रहा है, इस प्रकार भगवान् श्रीकृष्ण की भाव लीला का समारम्भ होते ही, इस सुस्थिर वृत्ति शाले भी भक्त समुदाय की सम्पूर्ण मनोवृत्ति कसी भवर्णनीय स्थिति को प्राप्त हो रही है ॥३॥ - ( Looking again) 3 Some one of the devotees dancing in a thrill of joy waxes happy, some one languishing long with a pale face has his mind shattered another runs about roaring, and yet here is another who falls fascinated still Ah ! to what condition have even these otherwise settled people come to in the flurry of mind caused by their love for Lord Krsna! " ·दानकेलिकौमुदी (क्षणे विमृश्य) आम् अभिज्ञातं निदानम्। साधिष्ठप्रेमकदम्बकादम्बराणामाडम्बरोऽयम्। यतः गमीरोऽप्यथान्तो' दुरधिगमपारोऽपि नितरा- महायर्या मर्यादां दधदपि हरेरास्पदमपि । विशेषात् हर्षे सञ्चारिणि पुलकाविर्भाव-नर्तन-गर्जन-धावनादीनामनुभावनम् , उत्कण्ठा. प्रधाने प्रेम्णि वैवादीनां सात्त्विकानां भावाना, चिन्ता-चेतोग्लानि-कण्ठशोप- नागर्यादीनामनुभावनम्भवति । एवमत्रोभयप्रकारकान् भक्ता कृत्य तत्तच्चेष्टाविशेषानुभव- वर्णना सुसज्यते ; तेन च भगवद्विपयके स्थायिनि रतिभावे आलम्बनगतमधुररसाभिव्यक्तिः स्फुटं प्रतिभाति । अतोऽत्र भाविकालकारः । सूत्रधारस्य चेतसि विस्मयाख्यो भावो पन्यते । का गतिरभूदिति विस्मयस्य हेतुत्वेनोपपादिताना प्रथमचरणत्रितयेऽभिहिताना वस्तूनां समुच्चपादन हेतुबाहुल्यारसमुच्चयालकारः, प्रतिपदं भावध्वनिश्च, प्रसादो गुणः वैदी रीतिः । वृत्तञ्च शार्दूलविक्रीडितम् “सूर्याश्चर्मसजस्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्" इति लक्षणयोगात् ॥३॥ आमिति-किञ्चिद्विचार्य सूत्रधारः सत्समुदायस्य चैलक्ष्ये हेतुं स्मृत्वा आह । भाम् इति सान्तरे स्मरणे अव्ययपदम् । साधिष्टस्य अतिशयकोट्यवगाहिनः श्रेष्ठत्वस्या- धानभूतस्य प्रेम्णः कदम्बः स्तोम एव कादम्बराः माद्यन्मदाः तत्तदनुभावविशेष. पास्तेपाम् आडम्बरः प्रपञ्चोऽयम् । यतः यथा मत्तः स्वस्मिन् न प्रभवति तथैवेयं भगवत्प्रेमसान्द्राण मण्डली आत्मन्यप्रभवन्ती परिदृश्यते इति तदवस्थों वर्णयति सूत्रधारः गभीरोऽपीति सतां सजनानां कृष्णभक्तानां स्तोमः समुदायः समप्रे समस्तै वरनुभाविते सकले प्रेमणि अनुरागे उदयति आविर्भवति सति स्फार प्रतिनिमे परिबर्धमानं [स्फायतेः रक् ] विकारं चेतसोऽसंस्थितत्वं स्थगयितुमवरोढुं न प्रभवति, - (कुछ क्षण सोचकर) महो! वास्तविक कारण समझ में भाया ! परम उदात्त प्रेम-भाष से विभोर मनोवृत्ति वाले भक्त-वृन्द का यह कौतुक कितना मानन्दप्रद है। क्योंकि (Reflecting a moment ) Oh IIsce; the real cause is known. This is a phenomenon of the God-intoxicated men drunk with the various forms of the most excellent love for God (behaving like men drunk with a variety of liquors distilled from the Kadamba flowers. ) For, 1. पुष "मप्रान्तम्" पनि पाउने चिन्स पर ।

·Dana-Kelt-Kaumudi सतां स्तोमः प्रेमण्युदयति समग्रे स्वगयितुं विकारं न स्फार जलनिधिरिवेन्दो प्रभवति ॥४॥ तस्यातिशयवेगवत्वात् । कौशोऽयं सता समूह इत्याह - गभीर अगाध सन्नपि अधान्त अस्थिरो गतिशाली, प्रगाढोऽपि सन्नुमिल भावोद्रेकसम्पन्न , दुरधिगम पार सीमा यस्य तादृश आयामवत्त्वात् , अतिनितरामित्यनेन तस्य इयत्ताया अपरिच्छेद्यत्वमुच्यते। न हा हतु शस्याम् अहार्यामपरिहेयां मर्यादा मानुपोचितसीमान दधत् धारयन्नपि अपार इत्यन्वय । हरे हरणशीलस्य भगवत कृष्णचन्द्रस्य आम्पदं निधानं भूत्वाऽपि मात्मन' अहार्यमर्यादाशालिख दधदिति विशेष । एतादृश गाम्भीयौदार्यत्वादिगुण- गणसन्दानितोऽपि सता स्तोम हृदि भगवद्विषयिणि प्रेमणि समुदिते सति चेतसि स्फार विकार स्तम्भयितु नैव प्रभाति - इति भगवत्प्रेम्ण तीवत्वमाधानस्य च सहृदयत्वममि- व्यज्यते । अमुमेवार्थ द्रढयितुं सता समूहस्य जलनिधिना साधर्म्यमुपस्थापयति कपि तद्यथा यथा जलनिघि सागर अगाध सन्नपि अभ्रान्त सर्वदा प्रवहन महोमिल , अत्यन्तमेव दुरधिगमपारोऽपि भवन नियता मर्यादा परिपालयन् , हरेविष्णो शयनीयतया निधान भूत्वाऽपि समग्रे परिपूर्णमण्डले इन्दौ उदयति सति पौर्णमास्या स्फारं विवर्धमान विकार क्षोभं स्थगयितुं नियमयितुं न प्रभवति तथेत्युपमालङ्कार इलेपानुप्राणित विरोधाभासेन सङ्कीर्ण । उपमालङ्कारेण भगवन्त कृष्णमुद्दिश्य प्रेमणि चन्द्रधर्मा भादाद- क्त्वोद्दीपनत्वादय , भक्तरन्दे च जलनिधिधर्मा अतिदिश्यन्ते । अत्रोपनागरिकावृत्त्यनुरोऽनुप्रासालङ्कार , रचनाया कान्तिर्नाम, अयं च प्रसादो नाम गुण , वैदी रीति । मधुरञ्च शिखरिणी वृत्तम् - "रसै स्ट्रैच्छिन्ना यमनसभला ग शिखरिणी"- इति लक्षणात् । अन तृतीये चरणे यतिभा , 'प्रेमणि' इत्यस्य विरामे एकाक्षरविभागात् ॥४॥ गम्भीर होते हुए भी सर्वदा अस्थिर, अत्यधिक कठिनाई से भी पार करने में सर्वथा दुर्धर्ष, मनमिभवनीय सीमा से युक्त, तथा भगवान् नारायण का विश्राम स्थल होते हुए भी जिस प्रकार समुद्र पौर्णिमा के पर्व पर चन्द्र के उदय होने पर नि सीम ज्वार (जल भार) से परिपूर्ण हुए विना नहीं रह सकता उसी प्रकार सदा धीर गम्भीर एवं भश्रान्त, भपार, सर्वदा रोक व्यवहार की मर्यादा का पालन करने वाला और अन्तर्यामी भगवान् हरि का निवास स्थान होने पर भी यह सजन समुदाय भरमान् श्रीकृष्णन्द्र के मति प्रेमोद्रेक होते ही आनन्दमग्न हो अपनी उल्लसित मनोभावना को रोकने में असमर्थ हो रहा है ॥४॥ 4 The mass of devotees, though always deep, though exceedingly inscrutable, though restrained by an inexorable propriety of conduct, though the abode of God Harı (for God dwells in their hearts), cannot resist deviation from their natural state at the rise of perfect love of God in their hearts, just as the ocean, though always deep, though exceedingly difficult to cross and reach the other shore because of its vast expanse, though held by an inexorable boundary, though a place of rest for God Hari, cannot resist swelling at the rise of the full Moon. DKK 2 .

·१०] दानकेलिकौमुदी (पुनर्निभाल्य) तत्रापि विश्वविलक्षणा सा निर्भरमतिमोहिनी केलिचर्या । ( इति मूर्धानमायुन्वन् सधैर्यम्) प्रेमोर्जिता नर्मविवादगोष्ठी गोष्ठेन्द्रसूनोः सह राधयाऽसौ। हंसानपि श्रोत्रतटीमवाप्ता शुद्धामृतादप्यभितो रुणद्धि ||५|| पुनरपि सामाजिकान् विभाव्य परिलक्ष्य, पूर्वस्मिन् पये सतां समुदाय गाम्भीर्यौदार्यादिगुणः सम्पन्नत्वात्प्रशस्यैदानी वर्ण्यस्यामिनेयस्य राधामाधवयोः केलिचर्या- रूपस्य वस्तुनो महिमानं ख्यापयति - तत्रापीति - तत्र तस्मिन्सत्समुदाये प्रवर्तमाना सा अनिर्वचनीयगुणशालिनी विश्वस्मिन् विलक्षणा निरुपमाऽसामान्या केलिचर्या प्रकृता वीनां वल्लभवल्लवेन सह नर्मलला निर्भरं तृप्तिविरोधित्वान्न चिदप्यलम्भावमापादयन्ती यथा स्यात्तथा अतितरां निरतिशयेन हृदयमावर्जयन्ती वर्तते इति वाक्यशेषः । [एवं वदन् सूत्रधारः खल्वात्मनोऽपि ताहविकाराभिभूतत्वमनुभावयति स्वस्य मूर्धानं शिरः आधुन्वन् कम्पयन् , पुनश्च आत्मन्यपि भावोद्रेकेण विभ्रान्ते सति कथं प्रक्रान्तस्यामिनेयस्य धुरं धारयितुं प्रभवेयमित्याशंक्य धैर्य दृढतामाचित्य पुनरपि राधामाधवयोर्नर्मणोऽतुलप्रभावित्वं बोधयति ।] प्रेमोर्जितेति - गोष्ठं गावस्तिष्ठन्यत्र इति गोस्थानकं, तस्य इन्द्रः अधिपतिः नन्दराजस्तस्य सूनुः पुत्रः श्रीकृष्णचन्द्रस्तस्य राधया सह असौ प्रेम्णा ऊर्जिता उर्जः (फिर सोचकर) और भतिगम्भीर बुद्धिवाले प्राणियों को भी मोहमग्न कर देनेवाली श्रीकृष्ण की कलि-क्रीडा तो समम्त विश्व से विलक्षण ही है। (सिर हिलाते हुए धीरतापूर्वक) श्री राधिका के साथ गोपराज नन्दकुमार की प्रेमभाव पगी, यह विनोद गोष्टी श्रयणपुट तक पहुंचते ही राजईसों को भी शुद्ध पय से [ एवं परमहंस योगियों को भी विशुद्ध प्रझानन्द की अनुभूति से] विमुख कर (कृष्ण-लीलारस के मास्वादन में विभोर कर) देती है ॥५॥ (Thinking again ) Even then, most unique is this pleasantry (of Radha and Krsna) which completely stuns (human) intelligence. (Shaking his head, and with composure) When the love-nourished, sportive altercations of Radha and Kpina, the son of the Cowherd-king, reach the cars of the Asceties ( swans ), it prevents them also, in every way, from enjoying cren the pure nectar (- the supreme spiritual bliss ) (or milk in casc of wans). 5.

·Dana-Xeli-Kaumudi [ ११ - (प्रविश्य सानन्दम्) अवगणितसन्धिभूमा नाट्यकलेयं बलिष्ठसप्ताहा। परमसुवृत्तियुगाढ्या, वरराज्यश्रीरिव स्फुरति ॥६|| उत्साहः तदतिशयेनान्विता विस्पूजिता नमविवादगोष्टी नम प्रणयकेलि , नर्मणा गर्भितो विवाद नमविवादः (मध्यमपदलोपी), तस्य गोष्टी सलाप प्रोत्रयोः कर्णयोस्ती परिसरमपि भवाता गता सती हसान् नारधार विवेक्वतो राजहसान् इव हसान् परमहसान् ज्ञानिन. सन्यासिनोऽपि युद्धात् असम्पृक्तान् मायानवच्छिन्नात् अमृतात्तु- रीयाद्रमणोऽपि तदैक्तानल्या अमित समन्तान् रणद्धि तत आकृ'य कृष्णलीला- गोष्टीम्प्रति आवर्य ब्रह्माकाराकारितामप्य त रणगृत्तिं तत स्थगयति । यदा परमहसानामवाप्तब्रह्मानन्दसुसानामपि दर्शय तदा प्रेमरसप्रवणाना पेशलाना भक्ताना तु का क्थेति वय॑स्य लीलाप्रसङ्गस्य ब्रह्मानन्दातिशायित्वस्य प्रतीयमानत्वादन गम्यो व्यतिरेकालकार । हसान् इव हसानियन एस्तगतफलद्वयन्यायेनाभलेष, शुद्धा. मृतेत्यत्रापि तथैव इलेपस्तदनुप्राणितोपमालेति । अन विवादस्तु करादानव्याजेन प्रसक्ता प्रणयकाहगर्भा गोष्टी राधामाधवयो सल्लाप इत्यवगन्तव्यम् । अन गोष्ठेन्द्रपदे इन्द्रशब्द आधिपत्यार्थे भाक्त, तत्सूनुपदेन व्यतिरिच्य केवल श्रीकृष्णस्यामिधानावशेषत्व दोष राधासयोगादभिधाया "साहचर्य विरोधितेति" वचनात् कृष्णचन्द्रे नियमनात्परिहार्य । श्रोत्रमवातेवनुत्तवा तीपदादानन गोष्टया श्रोनपटल यावत्सन्निकर्षानयेक्षत्वर यापनद्वारा परिसरमानावगाहित्वेऽपि सुधातिशायिरसस्यन्दिन्य वस्तु व्यज्यते । अन गुणरीता पूरवत् । अनेद्रवजा वृत्तम् - "स्यादि द्रवज्रा यदि तो जगौ ग" इति रक्षणात् ॥५॥ अप्रान्तराले नट सूत्रधारसहाय पारिपार्विक रङ्ग प्रविश्य आनन्दोलाससम्मृत यथा भवेतया प्रस्तुतस्य अभिनयकलाकौशलस्य महिमानमुपवर्णयति । अवगणितेति इयं प्रस्तृयमाना नाट्यस्य अभिनयस्य क्ला कल्यति विविधान् भावान् असो, वर श्रेष्ठ यदाज्य तस्य श्रीलक्ष्मीरिव स्फुरति स्वमहिम्ना विजृम्भत इति प्रधान वाक्यम् । अन प्रकृतम्य नाट्यक्लारूपस्य वस्तुन' उपमेयत्व, राज्यश्रिय बलराम -- (प्रवेश कर, आनन्द मग्न हो। [कवि प्रस्तुत पद्य मे द्वयर्थकपदों से नाव्य-करा की उत्तम राज्यश्री के वैभव से तुलना करते हैं। Actor : (Enters Joyfully) 6. This dramatic art which rejects an abundance of Junctures, contains scven powerful subdivisions and is rich with twin excellent Bearings known as Bhārati (eloquent) and Kaisiki (gay) shines ·१२] दानकेलिकौमुदी । सप्त उपमानत्वं तत्र स्फुरतेः साधारणधर्मता शेषाणां विशेषणानां इलेपेणोभयपक्षे समन्वयः । तद्यथा - अवगणितः न्यकृतः सन्धीनो भूमा बाहुल्य यस्यां सा - उपमेयपक्षे नाटकीयाः पञ्च सन्धयः मुख-प्रतिमुख-गर्भ-विमर्श-निर्वहणाख्याः तेषां भूमत्वमाधिक्यं यत्र तिरस्कृतं, प्रस्तुते उपरूपके केवलं मुखनिर्वहणयोरेवावकाशात् । उपमानपक्षे राज्यतन्त्रे स्वहितसाधनाय परैः मित्रैर्वा साध मिथः सापेक्षत्वरूपं सन्धान सन्धिः तद्याहुल्यं वरे राज्यतन्त्र निरपेक्षत्वादनादृतम् । अपि च यलिष्टानि दृढानि सप्त अङ्गानि यस्यां सा उपमेयपक्ष भाणिकायाः सप्त अगानि [नाट्यलक्षणरनकोशे ] "उपन्यासोऽथ विन्यासः विरोधः साध्वसं तथा । समर्पणं निवृत्तिश्च संहारश्चापि सप्तमम् ॥” इति बीजस्योपक्रमादारभ्य कार्यस्य निर्वहणपर्यन्तं सज्यन्ते । उपमाने राज्यधियि राज्यतन्त्रस्य प्रकृतिरूपाण्यगानि "खाम्यमाल्यमुद्रकोशराष्ट्रदुर्गवलानि" चेति । उभयत्र सप्ताङ्गाना बलिप्टत्वं समानम् । अपि च परममुवृत्तियुगाड्या - उपमेयपक्षे परमयोः उत्कृष्टयोः सुवृत्योः भारतीकशिकीमृत्योः युगेन द्वयेन आब्या स्फीता परिपुष्टेति भावः । प्रस्तुते उपरूपके तिचतुष्टये केवलं द्वयोरेव प्रयोगात् । राज्यश्रीपक्षे पदच्छेदेन मन्वयो यथा परमया सुवृत्या शोभनेन न्याय्येन व्यवहारेण युक्ता इति परम- मुवृत्तियुक् (विप्पत्ययः) अत एव आल्या धनधान्यसमृद्धिमतीति तात्पर्यम् । एवं- विधगुणप्रकपशालिनीयम् अस्माकं नाट्यकला वरराज्यधीरिव विभातीति क्लाया उत्कर्षख्यापने कवेराकूतम् । अत्रेदमवधेयं यदादौ सतां मण्डली तद्गुणानुवादेः प्रशस्य सामाजिकानों सहृदयत्वं ख्यापितं, तदनन्तरं वय॑स्य राधामाधवकेलिचर्याप्रसङ्गस्य विलक्षणत्वख्यापनद्वारा रसिकरअंकत्वं विज्ञापितं, ततः नाट्यकलायाः प्राराम्लख्यापनेन अमिनये आहार्यानिक- सात्विकाद्यमण्डिते कलाकौशले आत्मनो दक्षत्वं प्रख्याप्य सर्वतः सामाजिकाना नाट्य प्रति उन्मुसीकरणादन प्रघट्टे प्ररोचनास्यं भारतीवृत्तेरामुपन्यन्तं भवति- "उन्मुसीकरण प्रर्शमातः प्ररोचनैति" लक्षणात् । अप प्रिविधमपि प्ररोचनानिमित्त कविवरेण मनिविशेषेणो- दृस्ति, तदेवामिधया रसावल्या श्रीहोण-"श्रीहर्षी निपुणः कविः परिपदप्येपा गुणग्राहिणी, लोके हार च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम्" इत्यभाणि । तदपेक्षयात्र - जिस प्रकार एक समृद्ध राज्य, इतर राज्यों में मन्धि की अपेक्षा न रसते हुए, म्यामी-मन्यो मुहत्-कोश प्रभृति राज्य के सप्तान से पलिष्ट हो अत्यन्त मदाधार पूर्ण ग्याहार के कारण ममृद्धि में भरपूर राग्यश्री से शोभमान होता। उमी प्रकार कवि की प्रस्तुत नाम-कला भी, नाट्यगानोफ पत्र-सन्धि के विन्याम की परयाह न र, उपन्याम गिध-मावस मादि माता दी माणिका भारती सपा शिरी पत्तियों से समृद हो, लोकरश हो रही है ॥६॥ मुसजित सया brilliantly like tl.c glory of a flourishing state which ignores trcatics, maintains the seven powerful constituents of the state and a weil das cloped diplomacy, ard is rich in resources.

·Dana-Kali-Kaumudi [१३ सूत्रधारः भोस्ताण्डवचर्यापाण्डित्यपारङ्गत ! सम्यगभिज्ञातं यदेप नियोगेन सुहृदामुपरूपकभिदां दान केलिकौमुदी नाम भाणिकामभिनेतुमुदतोऽस्मि। सदन निजाभीष्टदेवतानुस्मरणमगलमाचरेयम् । (इसमलिं कृत्वा) प्ररोचनाविन्यासः आमुसं विच्छित्तिविशेपेण पुष्णातीति सचेतसः प्रमाणम् । पद्येऽस्मिन् इलेपानुप्राणिता पूर्णोपमा वाव्यलिङ्गश्च । मध्यमपाचाली रीतिः बधस्येपत्प्रौढत्वात् , पेशलेन ओजसा गुणेनोपस्कृतत्वाच । अन आर्याजातिः ॥६॥ तत. सूत्रधारो नटं सम्योधयति भोस्ताण्डवेति-भोः इति सम्बोधनेऽव्ययम् । ताण्डवस्य नृत्यकलाया या चर्या आचारकल्प: तस्यो पाण्डित्ये नैपुण्ये पारङ्गत. विशिष्टः तत्सम्युद्धौ है - पारगत । पारहतेतिविशेषेणेन पाण्डित्येऽपारत्वारोपः परम्परितः । नृत्यं द्वधा - तत्र ताण्डवस्तु हरेणोद्भावितं पुपोपपायं नृत्यमुद्धतम् , गिरिजोद्भावित ललितं नीजनसाध्य रास्यम् । सम्यक् याथातथ्येन अमिज्ञातं विदितं स्वया यदेष अहे मुहृदा नियोगेन आदेशेन उपल्पकाणा मिदाः भेदा' प्रकार- विशेपास्तासा मध्ये ( अत्र निर्धारणे पष्टी) दानस्य करदानव्याजेन देहार्पणनिमित्ता फेलि नर्मलीला त कौमुदीच प्रकाशयन्ती प्रेक्षकाणामाहादयित्री दानकेलिकौमुदी नाम माणिको रूपस्य भाणाख्यस्य ल्घीयसी कृति भागिको नाम अभिनेतुं सामाजिकाना पुरत. आहार्यादमिनया: शिक्मीकर्तुम् उद्यतः सन्नद्धोऽस्मीति । तत् तेन हेतुना अत्र प्रमान्ते कर्मणि निजस्य आत्मन• अभीष्टस्य भाराध्यस्य दैवतस्य अनुस्मरण नामगुणकीर्तनरूपं मङ्गले श्रेय कल्पम् भाचरेयमित्यत विध्यर्थे लिङ् अवश्यमनुष्टेयत्वात् । मझलमिदं नाव्यारम्भसूचिकाया नान्या व्यतिरिक्त कविकृतम् - प्रस्तूयमानम्मङ्गलाचरणं सूत्रधारकृतममिनेयसाफल्यफलकम् । तत्र आत्मनोऽभीष्टदेवता प्रति प्रतीभावं गमयितुं तदनु पम् अअलिबन्धं परसयोगरूपं विधायाभिप्रेतं सूत्रधार महो । उद्धत नृत्यकल में निष्णात सौम्य । तुम मेरा अभिप्राय टीक समझे ; मैं अपनी मित्रों की प्रेरणा से, उपरूपको के अन्तर्गत 'दान-केलि-कौमुदी' नामक भाणिका का भभिनय करने के लिये उद्यत हुआ हूँ। अतः इस प्रसङ्ग पर में अपने इष्ट देव का स्मरण द्वारा मङ्गलाचरण करता है । ( अमलि बाँधकर) Stage Manager: Well! You - the well-versed in the art of ( horrific) dance-have nghtly understood that under the behest of my friends, I am set on enacting a wee-monologue, a type of sub-shows called, Dāna-keli-kaumudi I should, therefore, invoke the blessings by paying homage to my favourite deity. (Folding his hands ) 1. बदा इति पाठमेद।

·१४॥ दानकेलिकौमुदी नामाकृष्टरसज्ञः शीलेनोद्दीपयन् सदानन्दम् । निजरूपोत्सवदायी सनातनात्मा प्रभुर्जयति ॥७॥ - - मङ्गलमाचरति नामाकृष्टेति सना सदा भवः इति सनातनः सदार्थ सना इति अव्ययम् तस्मात् "सायंचिर-" इति सूत्रेण (पा. ४।३।२३) टयुप्रत्ययस्तुडागमश्च, शाश्वत इत्यर्थः । निरन्तरः आत्मा स्वरूपं यस्य स सनातनात्मा, प्रभुः प्रभवतीति सर्वान्तर्यामी बुद्धिस्थ- प्रकारावच्छिन्नो भगवान् श्रीकृष्णो जयति सर्वोत्कर्पण भ्राजते तं प्रति आनतोऽस्मीति भावः । यः श्रीकृष्णः नाम्नव आकृष्टा रसज्ञाः भक्तिमाधुर्यरसग्राहिणः भक्ता गोप्यो वा अथवा रसज्ञा जिहा येन तादृशः अस्ति भक्तानां सदा जिह्वाग्रवत्तित्वात् "जिहे कीत्तय केशवम्" इति भक्तवचनात् । अपि च यः शीलेन स्वनिसर्गेण चरितेन च सदा नन्दम् स्खपितरं, सतामानन्दं वा, सदा आनन्दं समेषु जनेषु वा उद्दीपयन् प्रोल्लासयन् , निजस्य आत्मनो रूपेण आकृतिविशेषेण उत्सवं महान्तं प्रहपं ददाति दर्शनमात्रेण तादृशः । प्रथमविशेषणेन कीर्तनस्य, द्वितीयेनानुध्यानस्य, तृतीयेण दर्शनस्य भगवतः सदा प्रमोदसन्ततिप्रदत्वं स्याप्यते । अत्र सनातनम्वरूपः प्रभुरालम्बनं तद्विपयिणी वक्तृगता स्थायिनी रतिः प्रहीभावानुभाविता ध्वन्यते। भयन्तरेण कविवरेण्यो रूपगोस्वामी कार्यारम्मे निजगुरु सनातनाख्यमपि प्रणमति । वादमा इस चैतन्यसम्प्रदायधुरन्धरा गोस्वामिनः पूज्या प्रभुपदेन सम्बोधन्ते इति [प्रस्तुत पद्य द्वारा कवि इष्ट देवता भगवान् श्रीकृष्ण को एवं गम्यरूप से अपने भनज श्रीसनातन गोस्वामी को प्रणाम करते हैं।] ये सनातन स्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण, जो अपने नामोधारण माय से रसिक भक्त वृन्दों को तथा गोपिकाओं को अपनी ओर आकृष्ट कर लेते हैं, [अथवा उनकी निया को अपने मगसमय नाम कीर्तन में सलीन कर देते हैं, जो अपने शील से गोपराज नन्द को सदा आनन्दित करते रहते हैं [अथवा अपने स्वभाव से दिम्य आनन्द को सदा अभियधित करते रहते हैं ], एवं जो अपने अलौकिक स्वरूप से सुस्थिर सौख्य या सानों के प्रमोद को प्रदान करते हैं, विजयी हों। 7. Victorious is the eternal Lord (Śrıkršņa ) who by his very name attracts the host of devotees (or their tongues to repeat his name); who, by virtue of his amiable conduct, always rejoices his father. Nanda (or by his good qualities thrills the meritorious persons or fills them with ecstasy) and is a source of joy (to all) through his personality. (Through double entendre the poct makes obcisance to his Gury as well : I low to the most excellent Sanatana Prabhu (Gon/min) whose very namo attracts near him the throng of devotees who have taste for devotion and who always rejoices the fool people by his very nature and makes his own person in mne, by ruame, Rona (Corvinin) always festive).

·Danakeli-Kaumuds [१५ नट भार ! पश्य ! पश्य ! गान्धारग्रामगुरोस्तव गान्धर्वविद्याप्रबन्धेन रसज्ञरन मण्डली नात्मानमपि अनुसन्धातुमसौ क्षमते । कुरङ्गधर्ममुपलम्भिता भक्तिमार्ग प्रशस्तम् । अत प्रभु पूज्यपाद 'सनातन' इति नाम्ना लोकव्यवहारे "अतति सातत्येन यावजीव गच्छतीति सनातन इति नाम्नाऽभिधीयमान , नामसु भगवन्नामसकीर्तने आकृण सल्मा रसज्ञा जिह्वा तादृशोऽथवा यस्य नामप्रहणमात्रेण रसज्ञा' भगवत्प्रेमा- स्वादिन स्वय यत्सन्निधावाटा भवन्ति तादृशः तत्साहचर्येण भत्तिपरिणामिता खल भक्ताना सिद्धयतीति हेतो । पुनश्च स्वीयेन शीलेन करयाणगुणशालिना चरितेन व्यवहारेण च सदा सता वा आनन्दमुद्दीपयन् जनयन् , निजस्तदीयमेव रूपमनजत्वात् शिष्य- त्वाच तादृश रूपमेव स्पस्तन्नामा रूपगोखामी प्रस्तुतरचनाकार तस्मै उत्सब महान्त प्रमोद ददात्यसौ निजरूपोत्सवदायी तादृश - अनेन रूपगोखामिना प्रभो सनातन- गुरोरात्मनिविशेषत्व स्वस्य विज्ञाप्यते प्रचुरतरस्नेहभाजनत्वात् । अन रसल सदानन्द-रूप सनातनेति पदानामनेकार्थत्वम् सनातनप्रभु श्रीकृष्ण इव सनातनगोखामिप्रभुपाद इति औपम्यमूलोपमालङ्कार' शब्दशक्त्युत्यो स्वनिरेव । सनातनेतिप्रभुविशेषणत्वेनोपात्तात्पदात् स्वगुरोनामनिदेशात् रूपपदाचात्मनाम्नोऽपि सूचनात् पोऽस्मिन् मुद्रालङ्कार "सूच्याथसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरै पदै - इति चन्द्रालोक्लक्षणात् । अर माधुयं गुण , आवन्ती रीति । छन्दश्च आर्याजाति ॥७॥ भावेति - नाटकीयसमुदाचारोऽयमेतद्यरसूतधार पारिपार्थकेन नटेन भावेति सम्बोद्धव्य । बहुमानसूचकमिद सम्बोधनम् “सूत्रधार वदेद्भाव इति वै पारिपार्श्वक इति वचनात् । पश्य पश्येति सम्भ्रमे द्विरुक्ति । सङ्गीतविद्याया त्रयो प्रामा षड्जर्षभादय . " [चे सनातन नाम से प्रथित गोस्वामी (ज्येष्ठबन्धु), जो अपनी जिह्वा को भगवझाम के जप मे तल्लीन किये हुए है, (अथवा जिनका यह दिव्यनाम भक्तो को अपनी ओर उन्मुख किये हुए है), जो अपने स्वभाव से सर्वदा मानन्द की भभिवृद्धि करते है तथा अपने ही स्वरूप कनिष्ठबन्धु मुझ श्रीरूप (गोस्वामी) को मङ्गलमय सुख प्रदान करते रहते हैं, सदा विजयी हो] ॥७॥ नट - स्वामिन् ! देखो । देखो। गान्धार ग्राम में निष्णात आपकी गानविद्या के निदर्शन से प्रवर रसज्ञो की यह मण्डली हरिण जैसी मुग्ध हो अपने आपको भी भूल गई है (स्वय का ध्यान रखने में भी असमर्थ हो रही है)। Sir, Look 1 by this specimen of the art of singing the master of the Gandharva tune, this assemblage of connoisseurs, being committed to the temparament of the deer, arc unable to remain conscious of themselves. Actor : of yours 1. रतमिति कचिन्नास्ति।

·दानकेलिकौमुदी सूत्रधारः-प्रकटितललितालंकृतगान्धयं महाविद्या । नान्दीमुखी न हि कथं रसिकेन्द्रानन्दिनी भविता ॥८॥ तेषु गान्धारस्तृतीयो प्रामः "नाभः समुद्गतो वायुर्गन्धश्रोत्रे च चालयन् । स शब्दस्तेन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ।" इति सङ्गीतदामोदरे । "द्वे गान्धारनिषादयो-" रिति वचनागान्धारग्रामे द्वे श्रुती भवतः । गन्धमृच्छतीति गान्धारः। श्रुत्यारब्धानु- रणनात्मकानां स्वराणां सन्दोहो ग्राम इत्यभिधीयते । एतादृशस्य "नानाविधाविष्कृत- सामजस्वरः सहस्रवर्मा चपलर्दुरध्ययः" इति ख्यातस्य प्रान्धारग्रामस्य गुरोः निष्णातस्याचार्यस्य तव गान्धर्वविद्या गानविद्या तस्याः प्रबन्धेन सङ्गीतेन कुरङ्गो हरिणस्तस्य धी निसगी गीतिमुग्धत्वम् उपलम्भिता उप+लभ् + णिच् + क्त +ठीप्] प्रापिता वैवश्येन तादृशगतिमवापिता रसज्ञानां सहृदयानां मण्डली गोष्टीयम् आत्मानमपि अनुसन्धातुं लक्षितुं न क्षमते प्रभवति रसभावमुग्धा सती स्वमपि विस्मरन्ती विवशतां गता रसैकतानत्वादिति कलाप्रकर्षः । सूत्रधारामिनन्दनपरमिदं नटस्य वचः प्ररोचनाङ्गत्वेनामुखमुपस्करोति । ततो गान्धर्वविद्यायाः महिमानं द्रढयितुं सूत्रधारः सोपपत्तिकमाह प्रकटितेति इयं प्रस्तूयमाना प्रकटितं रफुटीकृतं ललिता नाम सङ्गीतालकृतं यस्मिन् तादृशं गान्धर्व-(प्रज्ञादित्वादण्) - गानं यया सा । इदं च ललितालंकृतम् - ललिता नाम सङ्गीतालङ्कारः । असौ वसन्तरागम्य रागिणी...."ललिता चाय हिन्दोली वसन्तस्य वराङ्गनाः" इति सङ्गीतदर्पणे । सा च द्विविधा प्रथमा 'रि-प-वा ललितति' लक्षणात् , द्वितीया च "धैवतत्रयसंयुक्ता द्वितीया ललिता भवेदिति"-वचनात् । अपि चेयं महाविद्या महती विद्या गानकला यम्यां तादृशी, नान्दी आनन्ददायि गेयं मुखे यस्याः सा नान्दीमुसी मधुरसङ्गीतिः कथं हि नाम रसिकेन्द्राणां सहृदयधुरीणानाम् आनन्दिनी प्रर्पिणी न भविता अपि त्ववयं भवितेति तात्पर्यम् । गानविद्याप्रशंसाप्रसङ्गेन खरचितामधुनामिनीयमानां भाणिकामपि स्तौति - प्रकटितानि ललितानि मनोहारीणि अलंकृतानि नाट्यालधाराणि गान्धर्वाः गेयपदानि च - सूबधार [प्रस्तुत पद्य में सूत्रधार नाट्यकला की अनुरअन क्षमता सिद्ध करते हुए भान्दीमुपी तथा प्रस्तुत भाणिका फी भी वसी ही क्षमता को प्याना से इंगित करते हैं। ललिता नामक सद्गीतालकारों से युक्त गान्धर्ष विद्या को प्रकट करने गली, मगरगायन से प्रारम्भ होनेवाली, मोहिनीशक्ति से सम्पर महाविद्यास्वरूपिणी नाम्यकला पयों कर रमझों में प्रमुए सहदयों को प्रमुदित करने याली न होगी ! Stage-Manager: 8. Oh well ! why should this great art of inimctics dressed with songs in the graceful (Lalita) tune commencing with an auspicious ditty, fail to please the foremost among the men of taste ! i. c., it is bound to please thicm.

·Dana Keli-Kaumudi [ १७ - यस्यां सा, अथवा प्रकटिता भरतोक्तदिशा नायिकाचतुष्टयान्यतमा ललितारत्या तया भलगता मुशोमिता गान्धर्वा. गानविधानिपुणा लल्ना यस्यां सा, दानलीलाप्रसास्य मोहनमन्त्ररूपत्वात् तद्वर्णिनी इयं भाणिका महातन्यरूपा, नान्दी मङ्गलगानं मुखे प्रारम्भ यस्या. सा नान्दीमुखी सती कथं रसिकेन्द्राणाम् आनन्दिनी हर्षदा न भविता, नूनं भवितेति तारपर्यम् । भवितेति भूधातोर्सट् आशंसायाम् नत्वद्यतने । अपि चास्य भाणिराया मुरयं वस्तु मुख्यानि पायाणि चोद्दिश्य प्राह सूत्रधार यत् इयं नान्दीमुखी नाम राधिकाया प्रियसखी गान्धविका महाविद्या नर्मप्रसङ्गकुशला दतिकमणि निपुणा, ललितया तदाप्यया गोपिक्या अलता देषभूपाविन्यासेन प्रसाधिता गान्धर्वा गन्धर्याङ्गनेव पवती राधिका प्राटिता दृष्टिपथं नीता यया सा रसिकेन्द्रस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्य आनन्दिनी मोदप्रदा क्थं न भरितेत्यर्थः । ललिता-श्यामला-शैव्या-पया भद्रेति धीराधायाः प्रमुखसख्य इति भक्तिरसामृतसिन्धौ ‘अखिररसामृतेति' पद्यस्य टोकायो जीवगोम्वामिनः । अथवा प्रकटितं श्रुतिपथं नीतं ललितया राधिकया अलं दृप्तिपर्यन्तं कृतं गान्धर्व गार्न यया ताही नान्दीमुखी । रद्रिता एव राधिसत्र पद्मपुराणे पातालखण्डे रासलीलाप्रसों नारदं प्रति स्वयं श्रीकृष्णरय "या दुर्गा सेव ललिना, ललिता सैव राधिका । एतासामन्तर नास्ति सत्यं सत्यं हि नारद” इति वचनस्य प्रामाण्यम् । गान्ध ति राधिकानामेति आनन्दचन्द्रिकायां चक्रवर्तिन । अन्न नैकार्थावगाही सर्वत्र शब्दशक्तयुत्थो ध्वनि , ललिता-नान्दीमुखी गाग्धति पानाणी नामकीर्तनान्मुद्रालङ्कार. । अर्थापत्तिश्च । प्राचा मतऽत्र श्लेषो नामार्थगुण । लाटी रीतिः । आर्याजाति ॥८॥ अथवा [मनोहारी नाल्यालंकारों से विभूपित, विविध रोयपदों को प्रस्तुत करने वाली, नान्दी से प्रारम्भ होने वाली कृष्णलीला के वर्णन के कारण महती तन्त्रविद्यास्वरूपिणी यह भागिका सहृदयो में प्रमुख कराकोविदों के लिए मानन्ददायिनी क्यो न होगी (अपितु अवश्य होगी।) nan अथवा [रलिता नामक सखी के द्वारा मरे कारों से सुसजित गान्धर्विका श्री राधिकामी को सम्मुख लाने वाली तथा नर्मव्यापार में परम निष्णात नान्दीमुखी गोपिका [भाज] रसिकों में शिरोमणि कृष्णचन्द्र को क्योकर भानन्द देनेवाली न होगी ? (अवश्य होगी) [ Again, Why should not this piece under cnactment, become pleasing to the house full of persons possessed of poetic sensibility, which is rich with fascinating figures of speech and beautiful songs, is a book on the seciets of enchantment and opens with songs of bencdiction) (Then again it suggests – why should not this Nāndimukhi, the great artist who presents Rādhikā (Gāndharvā) decorated by her friend Lalitā, please Śri Krsna, the topmost of connoisseurs !) D.K.K.3 ·१८] दानकेलिकौमुदी (नेपथ्ये) साधु भोः ! कुशीलवाचार्य ! तथ्यं कथयसि ! यदद्य नान्दीमुखी गान्धर्विकामावेद्य रसिकवृन्दमौलेजेन्द्रनन्दनस्य चिरमानन्दाय भवित्री। सूत्रधारः कथं वनदेवीयं वृन्दा सुवलेन सार्धमित एवाभिवर्तते । तदन नाटये नटान्नियोक्तुमितः प्रयावः । नेपथ्य इंति • वक्ष्यमाणेयमुक्तिर्जवनिकान्तरात् नटानां पाहणस्थलात् सम्बोधनपूर्वकमुच्यते । साधु प्रशंसापरं वचनम् । भोः कुशीलवानां भरतानाममि- नेतृणाम् आचार्य प्रमुख । तथ्यं सत्यं वचः कथयसि - ( सत्यार्थकात् तथयतेः यतप्रत्ययान्तं तथ्येतिपदम् अथवा तथा + यत् ) यद् अद्य नान्दीमुखी गान्धर्विकाया गायिकायाः भावे भूमिकायां गायिकारूपेण वर्तमाना रसिकवृन्दस्य मौलिरिय सहृदयमूर्धन्यस्य प्रजेन्द्रस्य नन्दगोपस्य नन्दनस्य श्रीकृष्णस्य चिरमानन्दाय भवित्री प्रमोदं सम्पादयिनी । आनन्दायेति सम्पद्यमानेऽर्थे चतुर्थी । अत्रावस्यन्दितं नाम वीभ्यङ्गम् । इयं नेपथ्योक्तिः चूलिकानाम्ना अर्थापक्षेपकेणाभिधेयं वस्तु विज्ञापयति - "अन्तर्जवनिकासंस्थेचूलिकाऽर्थस्य सूचनम्"- इति लक्षणात् । सूत्रधारः कथमिति वितर्के । इयं वनदेवी पृन्दारण्याधिष्ठात्री वृन्दा सुबलेन तमामकेन गोपयालेन सार्द्धम् इत एव अस्मिन् एव उद्देशे अमिवर्तते परिक्रामति । तदन अत एवास्मिन् नाट्येऽमिनये नटान् पात्राणि नियोक्तुं व्यापारयितुम् इतः प्रयावः गन्छावः । अग्रेति - (सप्तम्यर्थं प्रल् ) नाय्यस्य विशेषणम् । इत्युत्तवा निकान्ती रङ्गभूमितोऽपक्रान्ती नटः सूधारथ । इति प्रस्तावना स्थापनापरपर्याया आमुसं नाम भारतीयत्तेरझम् । तल्लक्षणे तु- "नटी विपक्ो वापि पारिपार्श्वक एव च । सूत्रधारेण सहिताः सल्लापं यत्र कुर्वते ।। चित्रवाश्यम्बकार्यात्यः प्रस्तुताक्षेपिमिर्मियः। आमुसं तत्तु विज्ञेयं नाना प्रस्तावनापि सा" इति यर सूमधारेण प्रस्तुतो विषयः समाक्षिप्यते सा प्रस्तावना। इयश प्रस्तावना एकस्मिन् [नेपथ्य में] पहुत टीक, दे नटाचार्य ! मुम ठीक ही कह रहे हो । सचमुच, माज नान्दीमुपी गार्षिका श्री राधिका को प्रस्तुत कर रमिकमण्डली में प्रमुख प्रजेन्द्रनन्दन श्रीकृष्ण प.पि.चिरकाल तक प्रमोद का निमित्त बनेगी। सूत्रधार महो! वनदेवी दृग्दा मुपाल को साथ ले, इसी मोर मा रही (Behind the curtain) Well, Oh tlic chief of Actors ! right you are. Surely, today NS: elinuk!: playing the role of a songstress (or in the matter of firescuing, Ridhika ) shall be the source of an enduring meriment to the prince of Brajaland. Stage-Manager: llow is it, thic Dryad V'nda accompained ·DAN-Kali-Kaumudi (इति निकान्ती) प्रस्तावना . प्रयोगे नटसूपधारसवादे नादीमुखीप्रारणरूपस्य प्रयोगा तरस्य प्रवेशात् तद्द्वारा सूनधारेण वृन्दा-मुबल्यो पानयो प्रवेशात्प्रयोगातिशयरूपा - यदुक्त हि “यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्य प्रयुज्यते । तेन पायप्रवेश स्यात्प्रयागातिशयस्तदा' इति दर्पणे । चत्तिनम्तु दमा प्रस्तावना क्योदातरूपामामनन्ति, "सूत्रिवाक्यं तदर्थ वा स्वेतिरत्तसम यदा। स्वीकृत्य प्रविशत्पात्र कयोद्धात स कीर्तित ॥" इति नारकचन्द्रिकोक्त लक्षणवाश्य ते- तदन चिरयमेव यत प्रस्तावनान्ते प्रविशत्पान यदा “साधु भो - कुशीलवाचायति" पठती मुबल सम्बोधयति" - अन "साधु भो इति नैव सूनिवाक्य न वा तदर्थ, तस्य नेपथ्यान्त स्थया वयं गन्दयेव पारान्तरेण वा पटितत्वात् , नाप्यत्र स्वतिकृतसमत्व मनागपि । साक्षात्सूत्रधारवचो गृहीत्वा स्वप्नवासवदत्त यौगधरायणप्रवशेऽथवा वे या स्व स्था भवन्तु" इति सूनिवच आदाय भीमसेनप्रवेशे जाघटीति – अन तु चूलिक्यो पक्षिप्त वचो गृहीत्वा तदेव पुनरावर्तयन्ती वृन्दा प्रविशति, यस्या प्रवेश प्रयोगातररूपेण सूत्रधार "साधु भो " इत्यस्य पुन पाठात्पूनमेवावगमयति, मथा हि विक्रमोशाय चूलिको पक्षित बच 'आर्या परिवायध्वमिति पुनराददाना अप्सरस प्रविशन्ति । पानप्रवेश सूनिवास्यादन्यद्वाक्येन, नामोल्लेखपूक्कञ्च विहितोऽन, अत प्रस्तावनेय क्योद्धातलक्षण- विसवादिनी प्रयोगातिशयस्पेति विभाव्यम् । - ॥ इति प्रस्तावना॥ मत अभिनय प्रस्तुत करने के लिए पात्रों को प्रयोजित करने के लिए अब यहाँ से (दोनों रगमञ्च से चल जाते हैं । ] चलते हैं। "प्रस्तावना समाप्त ॥ by Şubala is coming this way on their way Hence let us go to put the actors ( Exeunt) INDUCTION ENDS ·. २०] दानकेलिकौमुदी . [ततः प्रविशति सुबलेन समं सङ्कथयन्ती वृन्दा ] वृन्दा -(साधु भोः कुशीलवाचार्यति पठित्वा) सुबल ! कथमेतयाऽपि मङ्गलवार्तया त्वमुत्फुल्मुखो नाभिलक्ष्यसे ? सुवलः -वृन्दे ! इमस्स प्रसंगस्स विसेस-विण्णान-सुण्णदाए मुद्धो विअ जातोझि, ता फुडं' कहिजऊ । [वृन्दे ! अस्य प्रसङ्गस्य विशेषविज्ञानशून्यमुग्ध इव जातोऽस्मि । तस्मात स्फुटं कथ्यताम्। ततः प्रविशतीति सुबलेन सहचरेण समं सह सङ्कथयन्ती मिथः आलपन्ती धृन्दा नाम वनदेवी रङ्गं प्रविशति, साधु भोः कुशीलवाचार्येति नेपथ्यतः श्रुता वाचमादाय आह च हे सुबल ! कथं केन हेतुना एतया प्रस्तुतया अपि मङ्गलस्य वार्तया राधामाधवयोः भवितृसमागमोदन्तेन (श्रुतेनापि) त्वम् उत्फुलमुखो विकसितवदनो न अमिलक्ष्यसे दृदयसे इति प्रश्नः । अत्र मङ्गलवार्ताश्रवणे हेतो सत्यपि स्फुटप्रहर्षरूपफलाभावे विशेषोक्तिः "कार्याजनिर्विशेषोक्तिः सति पुष्कलकारणे” इति चन्द्रालोकलक्षणात् । समं सङ्कथयन्तीत्यत्र सम्पूर्वककथयतेः सहालापरूपार्थकत्वे सममित्यस्य.अधिकत्वादधिकपदता दोषः। उत्फुल्लस्य विकासाथै शक्तत्वात् विकासस्य चेतःस्फीतेरनुभावत्वादत्रानुत्पुल्लेति पाठः साधीयान् भवेदित्यवधेयम् । सुबल: वृन्द इति अस्य प्रसङ्गस्य विषयस्य विशेषविज्ञानशून्यतया कोऽयमिति किमर्थकोऽयमिति विशेषस्वरूपस्य यद् विज्ञानं परिचयः अवगमो वा तेन शून्योऽहमिति हेतुना मुग्ध इव अज्ञाततत्त्व इव जड इव जातोऽस्मि, स्फुट विशदं यथा स्यात्तथा कथ्यताम् प्रसङ्गः परिचाय्यताम् । तस्मात वृन्दा: [सुक्ल के साथ बातचीत करती हुई वृन्दा का प्रवेश] [बहुत टीक, हे नटाचार्य.........."इन शब्दों को दुहराती हुई ] सुवल ! इस मागलिक वार्ता को सुन कर भी तुम प्रसग्रवदन नहीं दीख रहे हो। वृन्दा ! इस विषय की विशेष जानकारी न होने से में कुछ मुग्ध जैमा (अनजान सा) हो रहा हूँ। अत: इस प्रसङ्ग के विषय में मुझे कुछ स्पष्ट कहो। सुयल: (Enters l'índa lalking with Subala ] VRNDĀ: (repeating the words "Velledone! renerable singer'......) Subala, how is it that you do not seem to rejoice even at this auspicious news? SUBALA : Tor want of full information on the subject I have become a mulf as it were ; please, therefore, tell me clearly all about it. 1. दुई-इति पाठान्तरम् ।

·Dana-Kel-Kaumudi [२१ - सामीप्य यम्या सा वृन्दा अद्य राधा सखीभिर्मण्डितसनीडा गोविन्दकुण्डरोधसि मसमण्डपे गुरूणामभ्यनुज्ञया हेयगवीनं विकैतुम् अमित्रमिप्यति । तदावेदयितुं नान्दीमुखी सान्दीपनेर्मातुरुपदेशेन मुकुन्दमुपलब्धा । सुबल -(सानन्दम् ) वुन्दे । एपा निहिलमाहुरीपरीअसी राहिआ कथं एत्य लहु अम्मि अत्थे गुरुअगेहि अगुण्णादा ? {न्दे । एषा निखिल माधुरीवरीयसी राधिका कथमत्र रघुतरे भर्थे गुरुननैरनुज्ञाता?] वृन्दा भोति - अय अस्मिन्नेव दिवसे राधा सखीमि मण्डित सनीड सहचरीसमेता गोविन्दकुण्डस्य तदाख्यम्य पृन्दावने पर्तमानस्य सरस. रोधसि तटे मखमण्डपे यज्ञशालायां गुरुणां गुरुजनक्र्तृक्या अनुज्ञया हैयशवीन हो दोहोऽस्येत्येतादृश नवनीत विकेतु ऋत्विग्भ्य मूल्येन दातुम् अमि समन्तात् कमिष्यति सचारप्यति । अत्र स्मने गत्यर्थरत्वात् अभिपूर्वकाचापि गतिबुद्धिप्रत्यवसानेति सूत्रेण मखमण्डपेतिपदे द्वितीयाग्रहण प्राप्तम् । तन सप्तम्यन्तप्रयोग मसमण्डपस्य गन्तव्यतयाऽभीप्सिततमत्वाभावं गमयति, नवनीतविस्यव्याजेन तत्परिसरे सञ्चरणमानस्ये- वेप्सितस्वाद माधवसाहचर्यापलम्भायेति मण्डपोत्तर धूयमाणप्रित्ययगतवकताऽवधेया । तत् वृत्तान्तमावेदयितु विज्ञापयितुं नादीमुखी नाम गान्धर्विका सान्दीपनि म सन्दारण्यवास्तव्यो मुनिस्तस्य मातुरुपदेशेन प्रेरणया मुकु दमुपलब्धा समीप यातेत्यर्थ । सुबल सानदं प्रदृष्ट सन् आह वृन्द इति- अयि वृन्दे । एपा निखिला या माधुरी चेतोदावि गुणसम्पत्ति तत्र वरीयसी प्रशस्ततरा राधिका लघौ नवनीतविक्रयेऽल्पीयमि फल्गुनि वा अध कार्य गुरुजनै वरिष्टै अनुज्ञाता अनुमति विस्मयावहो विषय , आपातत अनौचित्यप्रसक्त । समा नखशिखान्त सुन्दर आभूषणो से मण्डित सहेलियों को आसपास रेकर भान श्री राधिका अपने गुरुजनों की अनुज्ञा से गोविन्दकुण्ड के तट पर रचित यज्ञमण्डप के चारो ओर नवनीत विक्रय के लिए परिभ्रमण करेगी। इस विषय की सूचना देने के लिए महर्षि सान्दीपिनी की माता के कहने से नान्दीसती मुकुन्द के पास गई है। सुबल: (प्रसनतापूर्वक) वृन्दा । साङ्गोपाङ्ग रमणीयता में कहीं श्रेष्ठ राधिका को इस साधारण से कार्य के लिए क्योकर गुरुजनों द्वारा अनुमति दी गई? VRNDA Today Rădhă with her full train of lady friends will, with the permisson of her elders, go round the sacrificial booth at the banks of the Govinda Kunda for selling fresh butter (to the priests) To inſorin this Nāndimukh) has gone to contact Mukunda under the instructions of Sandipini's mother SUBALA (wrth joy ) Vịnda ' how is it that this most excellent Radha, all sweetness incarnate, is permitted by the elders to go on such a small errand ?

·२२] दानकेलिकौमुदी वृन्दा- यदहनि हवनीयं हारि हैयङ्गवीनं खयमिदमुपहार्य गोदुहामङ्गनामिः । उपहरणकरीणामप्यभीटार्थसिद्धिः मुनिभिरभिहिताऽस्य प्रक्रियेयं मखस्य ।।९।। एरिसो सो फस्स महन्तस्स महो । [ईदृशोऽसौ कस्य सुवलः महतो मखः]। तत्र वृन्दा समाधत्ते यदहनीति - यदहनि यस्मिन् दिवसे हवनीय होमार्थक हारि प्रत्यग्रत्वान्मनोहार हैयङ्गवीनं नवनीतं स्वयमेव गोदुहां गोपानामङ्गनामिः उपहार्य यज्ञशालायामानेतव्यम् तस्मिन्नहनि उपहरणकरीणां नवनीतानेत्रीणामङ्गनानामपि अभीष्टस्य स्वमनोरथस्य सिद्धिरवाप्तिः नूनं स्यादिति अस्य प्रकान्तस्य मखरय इयं पूर्वोक्ता प्रक्रिया करपः मुनिमिः अमिहिता प्रथिता । मनोरथावाप्तिफलकोऽयं महामखः अतस्तत्र नवनीतोपहरणं नामार्थः लघुर्नास्ति इति भावः । - अत्र हकार-नकार-रेफाणां वृत्यनुकूलमसदावर्तनात् रम्यो वृत्यनुप्रासालङ्कारः । प्रसादो गुणः, वंदर्भी रीतिः, श्रुतिसुखो बन्धः । वृत्तञ्च मालिनी - "न-न-म-य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैरिति" लक्षणात् ॥५॥ मुबलः ईदृश इति - ईदृशः सविशेषफलप्रदः असो कस्य महतः गौरवशालिनो विशिष्टशिष्टम्य (कर्तरि षष्ठी) मखः । केन महता जनेनोपक्रान्तोऽयं यज्ञः यत्रतादृशाः समवेता मुनयः सकलार्थावाप्तिफलं दिशन्तीति साता पृच्छा। पृन्दा: जिस दिन गोपागनाओं द्वारा (हविप्य के लिए) यह अत्यन्त हृद्य नवनीत स्वयं लाकर (यज्ञशाला में) उपस्थित किया जाना है उस दिन नवनीत साने याली मन्ननामों को भी अपने अभीष्ट मनोरथ की प्राप्ति होगी-महर्षियों ने इस यज्ञ का यही भग्य विधान निर्दिष्ट किया है ॥९॥ सुयल: तो ऐसे महायज्ञ का किस महापुरुष ने शुभारम्भ किया है ? VRNDA: 9. The day on which this savoury, fresli Lutter is to be personally offered (at the sacrifice) by the cowherd women, the wish of even those who carry it there will be fulfilled. Such is the order (promise) of this sacrifice declared by the sages. SUBALA: Which is that great man who performs such a sacrifice i ·Dana Keli-Kaumudi [ ૨૨ - वृन्दा- सुगृहीतनामधेयस्य आनकदुन्दुभैः । सुयल महुपुर मुफ़िा फहं घणमझे तिणा आरम्भिदो जग्णो ? [मधुपुर स्यरत्या कथं वनमध्ये तेनारन्धो यश ?] वृन्दा जीवति क्सहतके फ्थ मथुराया तस्य यज्ञसिद्धि, अवत्तेनान भागुरिनाम गर्गस्य जामाता स्वप्रतिनिधिय॑धायि । सुघल -फुड आहिआरिओ एसोजण्णो। [स्पुटमाभिचारिक एप यज्ञ ] वृन्दा सुगृहीतेति -- सुग्रहीतं नामधेयं यस्य तादशस्य पुण्यश्लोक्स्य आनक- दुन्दुमे प्राणिजनकस्य वसुदेवस्य, तदुषका तोऽयमित्यथ (अत्रापि क्तीरे घटा) । मुवल मधुपुरमिति - वसुदेवस्य वास्तव्य मधुपुर मथुरैति नगरं तत् त्यत्तवा क्थ वनमध्ये वृन्दारण्येऽस्मिन् तेन यज्ञ आरन्ध प्रकान्त इति हेतुविशेष जिज्ञासा। सन्दा जीमतीति क्सो नामोग्रसेनस्य तनया राज्ये प्रतिषिद्धयज्ञादि- फर्भजात दुष्टतमो मधुराधिपति स एव हतक नीच , तस्मिन् जीवति सति मथुराया यज्ञस्य निर्विमतया सिद्धि साक्ल्येनानुष्ठान क्थ सम्भाव्यते इति शेष । अतः तेन तनभाता धयुदेवेन भन यन्दावने भागुरिनाम गर्गस्य नन्दोपाध्यायस्य जामाता दुहिपति खप्रतिनिधि स्वस्थाने यजमानरूपेण न्यधायीति निपूर्वक्दधाते रहि रूपम् कर्मणि । अर-गुरिगर्ग - निधिय॑धेति सकृदावर्सनाद्वर्णाना छेकानुप्रासालङ्कारो विदग्धप्रिय । मुबल स्फुटमिति-एव गोपनायतयानुष्टीयमानत्व मखस्य दृष्ट्वा तक्यते यदेष यज्ञ स्फुर पटरूपेण आमिचारिक अभिचार शत्रुनाशस्तमुद्दिश्य कृत (ठन् प्रत्यय ) इति भाति । वृन्दा यह माननीय श्री वसुदेवजी का यज्ञानुष्ठान है। सबल मथुरा नगरी को छोड उन्होंने इस वन में किस प्रयोजन से यज्ञारम्भ किया? कंस क जीवित रहते, मधुरा में उनकी यज्ञासद्धि कैसे हो सकती है। भात एव उन्होंने उपाध्याय गर्ग के जामाता भागुरि को (यजमान के स्थान पर) अपना प्रतिनिधि बनाया है। सबल प्रतीत होता है यह यज्ञ भाभिचारिक (शत्रुनाश के लिए) है। - VRADĀ SUBALA VRNDĀ The man blessed with the famous name, Vasudeva Why did he start the sacrifice in a forest leaving the city of Mathura ? So long as the vile Karsa is alive how can he accomplish his sacrifice at Mathura ? That is why he has appointed Bhagun, the son in law of Garga, to represent hum (as rayamana) to perform the sacrifice here Evidently, the sacrifice is malefic SUBALA ·२४] दानकेलिकौमुदी वृन्दा- नहि नहि किन्तु शान्तिकोऽयम् , यत्र सुतादप्यधिकस्य मित्रसूनोः कृष्णस्य स्वपुत्रस्य च रामस्य निखिलानिष्टशान्तिः फलम् । सुबलः - (क्षणं विभाव्य सकौतुकम् ) पिअवअस्सस्स सुइरं हिअ-अहिदा सा गरिट्ठा केलिघट्टाहिआरिदानुरुवस्स राहिआपहुदीहिन्तो दाणग्गहविलासस्स लालसा अजचेअ सिद्धा। [प्रियवयस्यस्य सुचिरं हृदयस्थिता सा गरिष्ठा केलिघटा- धिकारितानुरूपस्य राधिकाप्रभृतिभ्यो दानग्रहविलासस्य लालसा अद्यैव सिद्धा।] वृन्दा सुबलोक्तिं प्रतिषेधति - नहि नहीति वीप्सायां द्विरुक्तिः । अयं यज्ञः शान्तिकः शान्ति दुरितोरशमं लक्ष्यीकृत्य क्रियमाणः यत्र यस्मिन् कर्मणि सुतादप्यधिकस्य पुत्रापेक्षयाऽपि प्रेयसः मित्रसूनोरुपकारित्वात्मुहृदो नन्दगोपस्य सूनोः कृष्णस्य स्वपुत्रस्य रामस्य वलदेवस्य च निखिलानाम् अनिष्टानां शान्तिः फलमस्तीति शेषः । सुवलः क्षणं विभाव्य वस्तुस्थितिमाकलय्य सकौतुकं प्रसादग त्सुक्येनाह प्रियवयस्येति - प्रियो यो वयस्यः श्रीकृष्णचन्द्रस्तस्य सुचिरं मुदीर्घकालेन हृदयस्थिता अमिलप्यमाणा, केलिघट्टः क्रीडास्थानक तस्याधिकारितायाः स्वाम्यस्यानुरूपः राधिकाप्रभृतिभ्यः प्रजसुन्दरीभ्यः दानप्रहविलासः करादानमधुरप्रसङ्गः तस्य लालसा बलवती उत्कण्ठा अद्यैव कालातिपातमन्तरा सिद्धा इति प्रमोदविषयः। यहोः कालात कृष्णहद्तस्य मनोरथस्य राधिकादानग्रहणरूपस्यायैव सिद्धिरिति सम्यगृहः । यः वृन्दा: सयल: नहीं नहीं ; यह तो शान्तिक कर्म है। अपने पुत्र से कहीं अधिक प्रिय अपने मित्र नन्दगोप के पुत्र कृष्ण तथा अपने पुत्र बलराम का अनिष्ट निवारण ही इस अनुष्ठान का प्रयोजन है। (क्षण भर सोचकर - बड़े कौतुक के साथ) तो फिर मेरे प्रिय मित्र श्रीकृष्ण के हृदय में चिर काल से गुरुतर रूप में विद्यमान लीलाघाट के भधिकारी के नाते श्रीराधा भादि गोपचनितामों से कर ग्रहण (चुंगी. घसूली) की लालसा माज ही पूर्ण होगी! VRNDA : No, no. this is propitiatory. The benefit arising from the performance of this sacrifice is the removal of all probable calanities from the lives of his son, Balarama and his friend's son, Krsna, who is dearer to him than his own son. our dear SUBALA : ( reflecting a momen! - with curiosity ) then, friend's long cherished ardent desire, as toll-gate officer, to enjoy the sport of collecting taxes from persons like Ridh, and others is fuldlied today itself!

·Dana-Keli-Kaumudi [ २५ पृन्दा -- सुनल । 'भरद्विधानामपि निधानायते सा दानलीला । तदेहि मानमगगातीरमतरार । ( इत्युभौ तथा कुरुत) सुयल - बुन्दे, वणान्तराले अकराला मराराण धुनिधोरणी धुणीदाहिणे सुणिजइ । (वृन्द बनान्तराले अकराला मराराना ध्वनिधोरणी धुनीदक्षिणे भूयते।) वृन्दा नाय मरालाना घनि. किन्तु पशुपालनाला-तुराकोटीनाम् । वृन्दाऽप्यमिन दती प्राह सुरलेति - भवद्विधाना युष्मादृशां कृष्णमुहृदामपि कृते सा दानलीला गुरग्रहणव्याजेनोपात्ता केहि निधान सर्वखमिवाचरतीति निधानायते (भाचाराधे क्य) । युष्माक्मपि तत्र विषये तावदेवोत्साह , एहि आगच्छ मानसगनायास्तारमवतराव उपकण्ठ गच्छाव ( लोट् ) । अत्र क्यातोपमा । [इति उक्त्वा उभौ वृन्दामुवगै तथा कुरुत गङ्गातीरम्प्रति प्रस्थितौ ।] सुबल वृन्द इति-वनान्तराले अस्मिन् वनमध्ये अकराला सरला मनोहारिणी मगलाना हसानां ध्वनिवारणी निनादस्याविच्छन्ना सरणि , धुनी नदी अन मानसगङ्गा तस्या दक्षिणे पार्श्वभागे श्रूयते इति । अब रम्यो वृत्त्यनुप्रास । नदासामान्यवाचक्न धुनीपदेनान बुद्धिस्थत्वात् मानसगङ्गाऽवगन्तव्या, अन्यथा भविशेषाख्यदोष प्रसज्येत । पृदा-नायमिति । अय श्रूयमाणो ध्वनिनिनाद मराराना न, पशुपाला गोपा तपा पाठाना पोडशवपदेशीयाना क्याना तुलाकोटीना नूपुराणामय अत अपितु वृन्दा सुबल मुघर । तुम जैसे सखाओं के लिए भी तो यह दान लीला निधि के समान महत्व रखती है। तो भाओ, हम मानसगङ्गा के तीर जा पहुँचें। (दोनों का प्रस्थान) वृन्दा । इस वन प्रदेश के बीच नदी के दक्षिण भाग की ओर हसों की मधुर ध्वनि रगातार सुनाई दे रही है। यह हमो का कल निनाद नहीं है - यह तो गोप बालाओं के नूपुरों की ध्वनि है। वृन्दा VRNDA SUBALA For persons like you also that sport ( dana lila ) will serve as a treasure So come, let us go to the bank of the Manasa Gangā (So they do) Vrnda 'sweet sounds of herons are being heard in an uninterrupted series from the interior of the forest on the southern side of the river This is not the sound of the herons, but that of the anklets of the cowherd girls VRNDA 1 मद्विधानामिति पाठान्तरम् । DKK4 ·२६ ] दानकेलिकौमुदी (पुनर्निरूप्य सानन्दम् ) शोणे मण्डितमूर्ध्नि कुण्डलतया क्लृप्ते दुकूलोत्तमे न्यस्ता स्वर्णघटीं वहन्त्यचटुलां हैयङ्गवीनोज्ज्वलाम् । दूरे पश्य तथाविधाभिरभितः स्मेरा सखीभिर्वृता राधा मानसजाह्ववीतटभुवं स्वैरं परिक्रामति ॥१०॥ - रवः। "तुलाकोटि पुरे शोणे दुकूलोत्तमे” इति कोपः । तत्र विशेष परिज्ञातुं पुनः निरूप्य विभाव्य मनोऽनुकूलप्रसङ्गवशात् सानन्दमाह शोण इति - मण्डितमूर्ध्नि विविधामिः मणिभूषामिः सुतरां प्रसाधिते शिरसि कुण्डलतया वर्तुलाकारेण शोणे लोहिते दुकूलोत्तमे वस्त्रे क्लृप्ते वेष्टिते सति तत्र न्यस्ता स्थापिता हैयङ्गवीनेन नव-नवनीतेन उज्ज्वला शुभ्राम् अचटुला स्थिरा वर्णन घटिता घटीं वहन्ती धारयन्ती, तथाविधामिः तेनैव प्रकारेण शिरसि दुकूलघटितायां कुण्डत्यां नवनीतपूर्णा घटी निधाय चलन्तीमिः सखीभिः अमितः सर्वतः वृता परिसूता स्मेरा ईपद्हास्ययुता राधा मानसजाह्नव्याः मानसगङ्गायाः तटभुवं परिसरवतिनं प्रदेश स्वैर स्वच्छन्दभावेन परिकामति इति दूरे दीर्घमितः स्थान पश्य । वस्तुविक्रेत्र्यः शिरसि वस्त्रनिर्मितं वर्तलाकारं उपधानं निवेश्य तदुपरि वितव्यद्रव्यपात्रं निधाय प्राहकान् परितः प्रचलन्तीति स्वाभाविकी स्थिति वर्णयता कविना तचित्रं शब्दैविशदमुपस्थापयता भाविकालङ्कारेण यथावस्तुवर्णनं विहितम् । अत्र, सर्वत्र सानुप्रासो बन्धः, प्रसादो गुणः, अत्पत्तित्वादी रीतिः, वृत्तञ्च शार्दूलविक्रीडितम् ॥१०॥ सुवल : [पुनः ध्यान से देखते हुए प्रसन्नतापूर्वक ] तनिक दूर देखो । श्री राधिकाजी अपने अलंकृत मस्तक पर लाल रेशमी वस्त्र की कुण्डली बनाकर उस पर नवनीत से भरी हुई सोने की मटकी को सुस्थिर रूप से वहन करती हुई, अपनी जैसी सखियों से चारों ओर घिरी हुई, मानसगङ्गा की प्रान्तभूमि पर मुसकराती हुई स्वच्छन्द सञ्चार कर रही है ॥१०॥ ( listening again, with joy ) 10. Mark, at a distance, Carrying a small, gold pot, brilliant with fresh butter, kept firmly on her decorated head decked with a coil of beautiful red silk, Rādha, smiling, surrounded by her friends likewise equipped, is going, quite at case, towards the bank of the Mānasa Ganga.

·Dana-Keli-Kaumudi [२७ - सुपलः अम्महे, चंचलाहिं सहअरीहिं पुणो पुणो उद्दीविदाए राहिआए आहंडल-कोअंड-लदाए विअ जलदमंडली मंडिजइ णिअ-माहुरिएण घुन्दाडई। (भहो । चञ्चलामि सहचरीमि पुन पुनरुद्दीपितया राधिक्या भाखण्डर कोदण्डष्टतया इव जलदमण्डली मण्डयते निजमाधुर्येण वृन्दावी।) वृन्दा सुवल ! राधामाधुर्यस्य गिरामप्यप्रगामित्यादुद्देशेऽपि साह- सुवल अम्महे इति । अम्महे अहो इति सहर्षविस्मये । चञ्चलामि नमलोलामि. सहचरीमि पुन पुनरपि वारम्वारम् उद्दीपितया नमहासादिषु प्रोत्साहितया राधिक्या आखण्डलस्य इन्द्रस्य कोदण्ड धनु एव लता तया तद्वद्विविधरकरञ्जितया इव जल्दमण्डली मेघ- पक्ति इव निजेन माधुयण लावण्येन पदाटवी मण्ड्यते विभूयते । यथा इंद्रधनुपा सहभूता मेघपक्ति शोमते तथैवेय पृन्दाटवी रक्तवतादिविविधरजै प्रसाधितया राधिक्या शोभते इति पूर्णोपमा । नीलाम्बुयमुनापरिसता तमालादिनीलानोरहान्दैराटता दाटवी श्यामत्वेन मेघपक्तिसाधर्म्यमाधत्ते । -- कोदण्डल्तेति रूपक राधालयटेस्त वीत्वख्यापनायोपात्तम् । विचितरङ्गभेदै परिष्कृतातित्व राधाया पूर्वस्मिन् पये वर्णित, तनापूर्वत्व खय गौरवरवर्णिनी पीताभा, तत्र नीलत्व श्यामकेशपाशत्वादुक्तमानें, तत्र शोणदुकूलस्य कुण्डली, तदुपरि म्वर्णघटी तस्याच शुभ्र हैयङ्गवीनं, इतरन विविध मरकतपद्मरागे द्रनीलमुक्ताभरण विच्छुरितरागवत्ता राधिकावपुषस्तेन तस्येन्द्रधनुनकरा विभूषितत्वमुपपद्यत एव । एव विचित्रस्य मनोमोहकस्य स्वरूपम्यान सचिवर्णन- चमत्काराधायक कामपि काव्यसुपमा परिपुष्णातीति सहृदयविभाव्यमेव ।। इन्दा- सुबलेति-हे सुवल | राधाया माधुर्यस्य रामणीयकस्य गिरा वाचामपि अप्रगामित्वात् परिधेरग्रे गमनशीलत्वात् अनिर्वचनीयतया वाचामगोचरत्वात् यया - सबल भरे मदमाती चाल से झूमती हुई सखियों के द्वारा बारबार प्रोत्साहित की जानेगली राधा अपनी मधुरिमा से इस वृन्दावन को इन्द्रधनुष से शोभमान मेघमाला के समान सुशोभित कर रही है । सुबल वाणी की परिधि से कहीं आगे बढ़ी हुई राधा की मधुरिमा का नामत कीर्तन भी मैं एक दुस्साहस ही समझती हू । मुख को वृन्दा SUBALA Ah! With its own dative charm the forest of Vrnda, with Rādhå in its precincts - Rādha, again and again excited by her agile friends looks decorated as an assembly of clouds with the rainbow in their midst constantly glittering with flashes of lightning VRNDA Subala 1 The beauty of Radhā 15 so exquisite that it is even ·२८] दानकेलिकौमुदी सिक्यमेवावधारयामीति । (मुखमानम्य सापत्रपम् ) अनालोच्य ब्रीडां यमिह बहु मेने बहुतणं त्यजन्नीर्षापन्नां मधुरिपुरभीष्टामपि रमाम् । जनः सोऽयं यस्याः श्रयति न हि दास्येऽप्यवसरं समर्थस्तां राधां भवति भुवि कः श्लाधितुमपि ॥११॥ उद्देशेऽपि तत्कीर्तनेऽपि ( विषयसप्तमी) साहसिक्यं दुस्साहसपूर्ण कर्म एवेत्यवधारयामि निश्चिनोमि । मुखमानम्याधःकृत्वा सापनपं नपा खोयहीनता विभाव्य लजी नाटयन्ती आह - अनालोच्येति । यं मद्रूपं जनं इह लोके नीडामनालोच्य जनाः किं मस्यन्ते इति प्रपा विहाय मधुरिपुः श्रीकृष्णचन्द्रः अभीष्टी प्रेयसीमपि ईर्षापन्ना सापत्न्यभावान्मानामिभूता रमां लक्ष्मीमपि बहुतृणं तृणवत्तुच्छ यथा भवेत्तथा त्यजन् बहु मेने बहुमानपूर्वकम् अमस्त सः अयं तादृशः कृष्णप्रियोऽयं मल्लक्षणो जनः यस्या राधाया दास्येऽपि अवसरम अवकाशं न हि श्रयति अर्हते तो राधां भुवि कः श्लायितुं प्रशस्यत्वेन वर्णयितुं समर्थः ईशः स्यात् न कोऽपीत्यर्थः । अतिक्रान्तरमासुपमाऽहं, सापि राधारामणीयकस्य पुरतः तद्दास्येऽप्यधिकारितां नैव दधातीत्येतादृशस्य राधारूपस्य सङ्कीर्तने को नाम अनः प्रभुरिति सर्वथाऽद्वितीयत्वख्यापनादप्रासमालङ्कारभ्वनिः । वाच्य उदात्तालझारः "लोकातिशय- सम्पत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते” इति दर्पणलक्षणात् । तृणमिवेति पहुतृण तृणशब्दादिवाणे पहुच पूर्वनिपातश्च । रमाया अप्याधिक्यवर्णनाद् व्यतिरेकालकारच । दमयन्तीवर्णने "तदास्यदास्येऽप्यधिकारितां ययौ न शारदः पार्वणशर्वरीश्वरः" इति श्रीहर्षोऽप्याह । ईष्यार्थकम् ईपिदमपि। पद्येऽस्मिन् समासवृत्तिशून्यत्वाद् अर्थवैमल्याच प्रसादो गुणः, मनोहरा वैदर्भी रीतिः । अन शिखरिणी वृत्तम् ॥११॥ अवनत कर लजित सी] लोक सजा की परवाह न करते हुए मधुरिपु भगवान् श्रीकृष्ण ने ईा से भरी हुई अपनी परम प्रेयसी रमा को तृणवत् त्यागकर जिस मुझ जैसे जन को अत्यधिक सम्मान प्रदान किया वह मैं राधा के सौन्दर्य विशेष के कारण उसकी दासता के लिए भी भवकाश नहीं पा रही है। ऐसी स्थिति में इस भूतल पर राधा की रमणीयता की प्रशंसा करने में भला कौन समय हो सकता है ! beyond the range of expression in words. I, therefore, deem it a temerity even to mention it (let alone describe it by way of illustration). (bashfully with face doen-east). 11. Who on earth is competent to extol Ridhi, wlienta person like me, whom Kina, the foe of the demon Madhu highly csteems, setting aside public opinion and abandoning like a blade of grass, even his most cherishe consort, the jealous Ladyol, is not affurded scope c in for serving her ?

·Dana-reli-Kaumuds [२९ भवतु । तथापि स्वगिरं वासयितुं तत्सौरभं किश्चिदुदम्बयामीति । (सुबलमवलोक्य) राधाया मुसमण्डलेन बलिना चन्द्रस पद्मस्य च व्याक्षिप्ता सुपति केयमयुधैः श्लाघा विनिर्मीयते । यरेऽप्यनुभूय भूयसि सुधाशुद्धापि चन्द्रावली पद्माली च विसृज्य शीयति निजां सौन्दर्यदर्पश्रियम् ॥१२॥ भवतु - साहसिक्यमेव, तथापि खस्या गिरं वाचं वासयितु राधासौन्दर्य- सौगन्ध्येन परिष्पत्तुं तत्मौरभं रिश्चिद् यावद्वाचा शर्य तावत्स्वल्पमेव उदयामि उद्गृह्मामि उदिरामीत्यर्थ.॥ मुसलमवलोक्य ब्रीडावनतमात्मनो वदनमुन्नमय सुफल सम्बोध्य वृन्दा सश्चिस्य धैर्यमाह - राधाया इति । राधाया बलिना कस्तूरिकाकुंकुम-परिक्रिया-सुशोभितेन मुखेन चर्तुलाकारेण चन्द्रस्य पनस्य च सुपमा परमा शोभा व्याक्षिप्ता विकृभ्याक्षिप्ता समादत्ता इति अवुधै भविवेकिमि का इय श्लाघा विनिर्मीयते क्रियते ? चद्रारविन्दयो शोभामादाय राधामुखम् घटितम् इति विवेकशुन्यमेवामिहितम् , यतो भूयसि बहुतरे दूरे अपि- किमुत नैकय्यात् यन् राधामुखम् अनुभूय साक्षात्कृत्य सुधया पीयूषेग शुद्धा भ्राजमाना अपि चन्द्रावली चन्द्रबिम्बम् अथवा बहूनां चन्द्राणाम् पंक्ति. अपि, तथा च पद्माना अस्तु । तथापि अपनी वाणी को सुबासित करने की कामना से राधा के सौन्दर्य-सौरभ को कुछ उलेचनी हूँ॥१९॥ [सुबल की ओर देखती हुई सौन्दर्य मे प्रबल राधा के मुखमण्डल ने चन्द्रमा एव कमल की सुषमा को उद्धृत कर री है - कैसी यह प्रशसा अबूझ रोगो द्वारा की जाती है। -- वस्तुत जिस राधा वदन को दूर से भी Nevertheless to perfume my own speech I shall try to reveal a bit of its fragrance (= the charm of her beauty) in my own words 12 What appreciation of Radha is that when the fools declare that the beauty of the Moon and the lotus was drawn upon by the shapely face of Rādha ! In 1. 'वा' इति पाठमेद ।

·दानकेलिकौमुदी एसो वि से कत्तिओ करिसो ? [एषोऽपि अस्यः सुबलः कियानुत्कर्षः ?] वृन्दा सुबल! गोवर्द्धनमूर्धनि श्यामलमण्डपिकायाः पृष्ठतः शिखण्ड- श्रेणिरपि निजस्य सौन्दर्यस्य यः दर्पः गर्वः तस्य श्रियं शोभा विसज्य परित्यज्य शौर्यति विदीर्णा मुकुलिता वा हतप्रभा भवति । अत्र चन्द्राणाम् आलिः इति कल्पनायाम् यदि चन्द्राः अनेके भवेयुः तदापि राधावदनसुषमायाः साम्यं नैव कर्तुम् प्रभवेयुः इति ययातिशयोक्तिः अलङ्कारः । शौर्यत्यनेन पद्मचन्द्रयोः अधरत्वानुभवात् प्रपा व्यज्यते । प्रसिद्धोपमानयोः न्यूनतापादनात् अब व्यतिरेकालकारश्च व्याक्षिप्ता अपहस्तितेति अर्थग्रहणेऽपि । एवमेव कालिदासोऽपि पार्वतीमुखवर्णने, “चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुक्त" इत्याह । भजयन्तरेण चन्द्रावली-पद्मालीति यूथेश्वरीमुख्ययोः परामर्शः तेन च मुद्रालकारश्च । प्रतियोगिनीनाम् अन्यासाम् यूधेश्वरीणाम् राधायाः सौन्दर्येण पराजितत्वम् बोध्यते, तेन राधायाश्च परमोत्कर्षख्यापनात् उदात्तालङ्कारः। सर्वत्र अनुप्रासः छेकः, अनुभूय भूय इत्यत्र यमकालकारः, प्राचाम्मते वृत्यनुप्रास एव । माधुर्यम् गुणः, वैदर्भीरीतिः । शार्दूलविक्रीडितम् वृत्तम् ॥१२॥ सुबल पपइति एप एतावानपि वैभवः अस्य राधामुखमण्डलस्य कियान उत्कर्षः वरिष्टभावः । वृन्दा सुषलेति गोवर्द्धनस्य गिरेः मूर्धनि सानो श्यामलमण्डपिकाया नौलतरुघटितायाः भयवा श्यामला राधाप्रियमखी तन्नाम्ना उद्दिष्टायाः मण्डपिकायाः - प्रत्यक्ष कर लेने पर अमृत से शुभ्र चन्द्रावली (अनेक चन्द्रमाओं की पंक्ति) तथा पमाली (अनेक कमलों की कतार) भी अपने सौन्दर्य गर्य की गोमा से विहीन हो मुरझा जाती है (हतप्रभ हो जाती है) [सरण रहे चन्द्रावली एवं पमा रापिका की प्रतियोगिनी सखिया है- उनकी ओर भी इस उक्ति में सदेत है। यह भी उसके कितने भारी उत्कर्ष का घोगक है। मुयल ! गोवर्धन गिरि के शिसर. पर नीलमण्डप के पीछे मगरपिधारी सुबल: वृन्दा: . fact, sccing the face of Radhi, even from considerable distance, thousands of nectar-like brilliant moons and thousands of honcy-filled fotuses cast aside their pride of beauty and palc into insignificancc. SUBALA : Ah! Har sublime its beauty looks cven by this description - inadequate as it is ! VRXDI : Subala, the one with his head decied with a peacock's 1.fnaire (रियार सम्म) -नि पाठातरम् ।

·52870 Dana keli-Kaumudi [३१ मौलिस्त्वयोपनीयताम्, मया तु मनोहरमासा विहारकौशलमरलोकयन्त्या शनैरागन्तव्यम् । {पति सुरलेन सह निधान्ता] ॥ विष्कम्भकः ॥ लघुमण्डपस्य पृष्टत पधात्तने भागे शिखण्ड मयूरपिच्छ मौलौ चूहायामस्य स शिखण्डमौलि. कृष्णचन्द्रस्त्वया उपनीयताम्, मया ३ आसां गोपीनां विहारकौशलं लीलाचातुरीमवगेकय त्या प्रेक्षमाणया शनै किञ्चित् किचिद्विरम्य आगन्तव्यम् । {इति एवमुक्त्वा वृन्दा मुबलेन सह निष्कान्ता रगतोऽपक्रान्ता।] एव वृत्तं वसुदेवयज्ञत्तान्त तत्र नवनातविक्रया वनसुन्दरीणां मखमण्डप निकषा उपस्थिति , पहाधिकारितया कृष्णेन ताभ्य विक्रयारादानव्याजेन नर्मप्रसङ्ग इति विज्ञाप्य तिध्यमाणस्य च ससखोराधाया सञ्चारस्य वस्तुन उपक्रम विधाय कयाप्रसङ्गस्य योजनादन विष्कम्भर्क नामार्थापक्षेपकम् । तल्लक्षण यथा "वृत्तवतिष्यमाणानां कथाशाना निदर्शक । सहितार्थस्तु विष्कम्भ आदावश्स्य दर्शित ॥” इति । अत्र वनदेवीत्वात्सस्कृतमाश्रयन्ती पृन्दा उत्तमपात्र, सुबलश्च मध्यमपात्र, तयो सल्लापघटितवादय विष्कम्भा मिश्रस्यः । एव मिअविष्कम्भकद्वारा भूतभविष्यत्कथाप्रसङ्ग सयोज्याधिकारिक वस्तु इत पर प्रस्तौति । इति विष्कम्भक । श्रीकृष्ण को तुम लिवा लाओ। मैं इन सहेलियो के मनोहर बिहार कौतुक को देखती हुई धीरे धीरे भा रही है। इयों कहती हुई सुबल के साथ मच से चली जाती है । विष्कम्भक समाप्त । tal ( Śrikssna ) may be led by you to the back of the Blue Arbour on the top of the Govardhana mountain as for me, I shall reach there in my own way observing the charming feats of the sport of these belles (Exit Vindă with Subala ) INTERLUDE ENDS ·३२] दानकेलिकौमुदी [ततः प्रविशति सखीचतुष्टयेनासज्यमाना राधा ] राधा - अम्महे ! वणलेहाए लोअणलोहणिजदा ! [अहो ! धन- लेखाया लोचनलोभनीयता !] (इति संस्कृतमाश्रित्य ) ललिते, पश्य पश्य । पदततिभिरलङ्कतोज्ज्वलेयं ध्वजकुलिशाङ्कुशपङ्कजाङ्किताभिः। - ततः प्रविशतीति वृन्दासुबलयोः रगतो निर्गमानन्तरं दयान्तरं सखी- चतुष्टयेन चतरमिर्ललितादिभिः सखीभिः आसज्यमाना परिवृता राधा प्रधानपात्रं रूपकस्य नायिका प्रविशतीति । आह च राधा अहो इतिः वनस्य वृन्दारण्यस्य अथवा बनानां वृक्षसमूहानी या लेखा राजिः तस्याः लोचनलोभनीयता प्रेक्षकनयनाभिरामता विस्मयावहा इति अहोपदार्थः। कीदृशममिरामणीयकं धनराजेरिति ललिता प्रियसखीं सम्बोधयन्ती संस्कृत- गिरमाश्रयन्ती विस्मयहर्षोत्फुल्लत्वात् पदय-पश्येति वीप्सया बोद्धव्यजनस्य तत्र ध्यानमाकर्पन्ती राधा घनशोभा वीक्ष्य स्वानुभूति व्यावर्णयति पदततिमिरिति- इयं वनानां तस्वृन्दानाम् आलि: श्रेणी ध्वजः पताका कुलिशः वजं भकुशः पङ्कजः कमला एमिः चक्रवत्तिलक्षणरङ्किताः चिहिताः तादशीमिः पदततिमिः चरणचिपिभिः [चार सखियों के साथ राधा का प्रवेश] - राधा अहो ! आँखों को कितनी लुभानेवाली यह धनराजि है ! (संस्कृत का आमय लेकर) भरी ललिता! देखो, देखो- (सामुद्रिक लक्षणों में चक्रवर्ती पद के सूचक) ध्वज, यन, अंकुश तथा कमल के चिह्नों से अंकित (श्रीकृष्ण के) पद-विन्यास से मुसोमित, परम उज्ज्वल तथा धरण-नसों से महित कलिकाओं से भाकीर्ण यह यनभूमि मेरी भतरारमा फो भनिर्वचनीय भानन्द से विभोर कर रही है और साथ ही (मोरमुक्य से) फम्पित भी कर रही है। (Enters Radha with her four friends ] RADHA : Ah ! what a fcast to the eyes this grove of trees Lalita, mark, 13. This woodland, lovely with a scria of footprints imprinting a nag, a thunderholt, a goad and a lotus, and with buds trampled over by toes and felt lying ·Dana-Keli-Kaumudi [३३ नखरलुठितकुमला वनाली किमपि धिनोति धुनोति चान्तरम्मे ॥१३॥ ललिता (स्मित्वा) विसाहे, पेक्स, पेक्स [ विशाखे, प्रेक्षख प्रेक्षस्व । ] (संस्कृतेन ) सदा सुधारन्धुरवेणुमाधुरी-विस्मारिताशेषशरीरकर्मणाम् । अकृता उज्ज्वला मुस्पष्टा च, नखरैधरणापुरै लुठितानि मर्दितानि कुड्मलानि कुमुमकल्किा यस्या सा मे मम अतरं हृदय किमपि अवर्णनीयतया विलक्षणेन भावेन धिनोति तर्पयति च धुनोति भावोद्रेण कम्पयति विचाल्यति वा । अत्र भावशबलता। अन द्वितीयतृतीयचरणयोमुत्त्यनुप्रास , अन्यत्र श्रुत्यनुप्रासश्च । वृत्तञ्च पुष्पिताना ॥१३॥ ललिता स्मित्वा स्मेरमुखी सती विशाखां तन्नामधेर्या सखी सम्बोद्धप आह प्रेक्ष- स्वेति । प्रेक्षणीय किमिति सस्कृतमाश्रित्य [ मध्यमपात्रत्वात् प्राकृत विहाय सस्कृतेन क्थन विशेषो विदुषीत्वात् ] सदेति- यत्र यस्मिन् कानने सदा सुधया अमृतेन बन्धुरा तत्तुल्यत्वादम्या [बन्धूरवन्धुरौ रम्ये नने - इति विश्व ] या वेणुमाधुरी वश्या हारी स्वर. तया विस्मारितानि अशेषाणि शरीरस्य कर्माणि खादनपानादीनि येषां तिरश्चा तिर्यग्योनिगताना रसभावशून्यानामपि तदा विमुत ज्ञानवता सचेतसा मनासि समाधे वेणुनिनादश्रवणे एकाग्रताया (पञ्चमी ध्रुवमपाये) न कदापि क्वचित् क्षणमान- मपि न उदासते विरमन्ति । तिर्यञ्चोऽपि यत्र मुग्धास्तत्र युष्मादृशा रसप्रवणाना का क्थेति वेणुमाधुर्या उत्कर्ष तद्वादकस्य वृष्णच द्रस्य पर मनोमोहकत्व स्याप्यते । सुधानन्धुरेति वेणुमाधुरीविशेषणम् । नतोन्नतत्व बन्धुरस्य सामान्योऽर्थ । तन विनाली रूप मेरी सखी ध्वजवज्रादि चिह्नों से सुशोभित श्रीकृष्ण के प्रसाद चिह्नों से प्रमुदित, उज्ज्वल वेष से विभूपित तथा (श्रीकृष्ण के ) नख चिन्हों से अंक्ति कुचकलिकाओं से मण्डित मेरे मन को अत्यधिक आनन्दित कर रही है। -साथ ही ऐसा सौभाग्य मुझे कब प्राप्त होगा - इस प्रकार की उत्कण्ठा के कारण मेरे मन में कम्प भी उत्पन्न कर रही है। ॥१३॥ (मुसकराती हुई) सखि विशाखा ! देख, देख देख (संस्कृत के माध्यम से) इस वन में अपने समस्त शारीरिक क्रियाकलाप से विरत पशु-पक्षियो के ललिता ( an inexplicable way and about tickles my heart in also makes me wistful LALITĀ (smsling) Visakha, behold yonder 14 In this forest where even the lower animals (like decr, cows and calves ) and birds, always frozen into DKK.5 ·३४ ] दानकेलिकौमुदी चिरं तिरश्चामपि यत्र कानने <क्वचित्समाधेन मनांस्युदासते'>॥१४॥ - असधातुः वेगुरवाणां तारमन्दस्वरविशेषान्नतोन्नतत्वं ततश्च श्रोतृजनानामपि भावोद्रेके नतोन्नतत्वं विस्मारणे हेतुः। अत्र उत्पूर्वकस्यास्धातोरदादित्वात् उदास्ते इति एकवचनान्तं रूपमुदासते इति बहुवचने एव साधुः; अत्र कर्तृपदं मन एकवचनान्तं यहुवचनान्तेन क्रियापदेनान्वेतुं नाहते अतः स्फुट एव च्युतसंस्कारता दोषस्तन्निवारणाय "क्वचित्समाधेन मनांस्युदासते" इत्ययं पाठः उरीकरणीय एव । अथवा 'मनः कदाप्युदासते' इति पाठे वेणुमाधुरीकल्पनोद्दीपित- भावामिभूतत्वं स्वयं कवेः विस्मारणे धातुपाठानुशासनस्य छन्दोविचितेश्च हेतुरिति सुधीमिर्मन्तव्यम् । तेन नित्योऽपि च्युतसंरकारतादोषः वक्तृविशेषस्य गुणाय कल्पताम् नाम । उदास्यते इति क्वाचित्कः पाठो हीनतर एव । अथवा धातुपाठे भ्वादिगणपरिगणितः उभयपदिको गत्यर्थकः [ धातुसंख्या ९५० ] तस्य उदाङ्पूर्वकस्य लटि प्रथमपुरपकवचनान्तं कर्तरि आ समन्तात् उद्गच्छतीत्यर्थे उदासते इति स्पं भवितुमर्हते । तथा गृहीते सति मनः समाधेः वेणुमाधुरीविषयकारभावात् न कदापि उद्गच्छति समन्तात् न कुत्रचिदुडीय प्रयातं भवतीति तात्पर्य गृहीत्वा मनः समाधेयम् ।। सुधाबन्धुरेत्युपमालङ्कारः, प्रथमे पादे 'धुर-धुरी'त्यत्र छकानुप्रासः । प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिश्च । पद्येऽस्मिन् द्वितीयचरणं विहाय अन्ये प्रयः पादा वंशस्थवृत्तेन घटिताः "जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ” इति लक्षणात् -- द्वितीयपादस्तु इन्द्रवंशाया एव "स्यादिन्द्रवंशा यदि तो ततो जरौ” इति लक्षणयोगात् । अतः वंशस्थेन्द्रवंश- योर्मेलनादत्र करम्बजातिः, सा चान, प्रथमं वंशस्थपादमनु द्वितीय इन्द्रवंशापादो वंशस्थ- पादद्वयानुगतः [वं इ वं वरूपः], अतः रताख्यानकी नाम प्रतिपाद्यविषयानुगुणा- “यत्रेन्द्रवंशाचरणो युनक्ति चेदंशस्थपादेन सहेत्यनेकधा । करम्बजातिर्भवतीह सा क्वचित् कुलालचक्रं क्व च वंशमालिका ॥ तद्यथा- - इति जयोतिः। केदारमते उपजाति म वृत्तम् "अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी" - इति नियमात् ॥१४॥ मन को भी अमृत की मधुरिमा से परिपूर्ण (स्वरों के भारोहावरोह के कारण नतोन्नत) वंशी की ध्वनि चिरकाल तक तल्लीनता के भाव से विलग नहीं होने दे रही है ॥ १४ ॥ physical inactivity by the undulating nectar-like melody of the flute, are never able to withdraw from their concentrated attention towards it (flutc). 1. "मनः समान कदाप्युदासत" इनि पाठः, "कदाप्युदास्यते" इत्यपि पाटमेवा: उभावपि चिन्यायेव । अतः समीचीन: पाठोऽय समाहितः । 2. For further details se A Manual of Classical Sanskrit Provody"- by S. N. Shastri (II Eda. pp. 33-31).

·Dana-Kelt-Kaumudi [ ३५ - राधा (स्वगतम् ) अवि णाम अतिकई आअदुअ हेअंगवीणोव- हारिणीणं अन्नाणं मग्गं अज रुझिस्सदि यइंदणदणो। [अपि नामातर्फितमागत्य हैयङ्गयीनोपहारिणीनामस्माकं मार्गमद्य रोत्स्यति बजेन्द्रनन्दन ! ] (प्रशशम् ) हला ललिदे, एहि पत्थाण-ओसरे ईसिसि विहसिअ कि भणिदं भअवदीए ? [ सखि ललिते ! इदानी प्रस्थानावसरे इंपद्विहस्य किं भणितं भगवत्या ] राधा स्यगतमिति - स्वगतमात्मगत पररथाव्यमिति । रूपरेषु दृश्यप्रधानेषु किञ्चिद्वस्तु श्रव्य यथा नेपथ्योक्ति, विञ्चिदपरै पारधाव्य स्वगतोक्तिरूपं, रिञ्चिनियत. श्राव्य जनान्तिकमपकारितरूपं, दृश्यभाव्यशेपमन्यत्सूरय वस्तु पञ्चभिरर्थोपक्षेपारपन्यस्तमेव भवतीति नाट्यतन्ने वस्तुव्यवस्था। अपि नामेति -अपि वित, नाम सम्भावनायाम् किमिद सम्भवम्भवेदिति तापर्यम् । अतर्कित पूर्वमरल्पित यथा स्यात्तथा सहसैव आगत्यतस्मिन् परिसरे हैयङ्गवीनापहारिणींना नवनीतविक्रेत्रीणाम् अस्माक बहवीना मार्गमन्तराले एवाद्य बजेन्दनन्दन श्रीकृष्णा रोत्स्यति अवरुद्ध करिष्यति - रोत्स्यतीति रध्धातोटुटि रूपम् । अन नायिकायाश्वेतसि वजेन्दनन्दन नायकमधिकृत्य सयोगविषयकमौत्मुक्य व्यक्तम्भवति, तेनाय पूर्वरागस्य अमिलापो नाम प्रथमा दशा । “आदी वाच्य स्त्रियो राग" इति भरतोक्तदिशा नायिकाया औत्कण्ठ्यमादौ प्रदर्शितम् । तेन च रत्यास्यस्य स्थायिनो भावस्य बीजमपि प्रक्षिप्त भवति यदर्थप्रवृते प्रथममङ्गम् । इति स्वचेतसि मन्त्रयित्वा प्रकाश सर्वश्राव्यमाह नायिका इदानीमिति - अधुनैव प्रस्थानावसरे नवनीतविक्रयाय मखमण्डप प्रति प्रस्थानवेलायाम् इषत्किञ्चिद्विहस्य स्मित्वा भगवत्या पौर्णमास्या किं भणितमिति जिज्ञासा कार्यावस्थासु प्रथमारम्भनाम्री अवस्था । तेन धीजस्य स्वगतोक्तौ प्रक्षिप्तस्य प्रथमया कार्यावस्थया योजनाद् मुससन्धि प्रारभ्यते यस्य प्रथम सन्ध्यगमुपक्षेपनामक्मत्रोक्त भवति । राधा (स्वगत) आज कहीं ब्रजराजकुमार अचनाक आगे आकर यज्ञवाट में नवनीत लेकर सञ्चार करती हुई दम सखियो के मार्ग को रोक तो न लेंगे? (समक्ष) अरी लरिता जब हम घर से प्रस्थान करने लगी थीं उस समय भगवती पौर्णमासी ने कुछ मुसकरा कर क्या कहा था ? RADHA : (to herself) Could it be that the Prince of Braja would all of a sudden hold us up on our way while carrying fresh butter? (aloud ) Dear Lalita, what was that the revered lady (Pauinamāsı ) spoke with a gentle laugh at the time of our starting today ·- राधा ३६ ] दानकेलिकौमुदी ललिता एव्वं भणिदं 'अज्ज तुम्हाणं को वि अपुञ्चो उपस्थिदो दीसई लाहो' ति। [एवं भणितम् - 'भद्य युष्माकं कोऽप्यपूर्व उपस्थितो दृश्यते लाभः' इति।] ललिदे ! कहाप्पसंगे पुच्छअदु सा महातावसी सव्वण्णा तत्तहोदी पोण्णमासी । [ ललिते ! कथाप्रसने पृच्छयतां महातापसी सर्वज्ञा तत्रभवती पौर्णमासी।] ललिता - किं ता पुच्छिदव्वं ? (किन्तत् पृष्टव्यम् ?) राधा - पुब्वभवे णन्दीमुहीप्पहुदीहिं कीदिसं महाव्यदं किदंति ? (पूर्वभये नान्दीमुखीप्रभृति मिः कीदृशं महाव्रतं कृतमिति !) ललिता प्रत्युत्तरेण विज्ञापयति अद्येति - युप्माकं नवनीतोपहारिणीनां कोऽपि अपूर्वः पूर्वानुभूतविलक्षणो लाभ: उपरिधतः प्राप्तो दृश्यते - इति सम्भावना भगवत्या प्रकटीकृता । सदाशंसाप्रकटनेनाशी म नाट्यालङ्कारः। राधा - ललितेति ! प्रियसखि ललिते । कथाप्रसङ्गे खच्छन्दालापे सा महातापसी तपोविभवसम्पन्ना अत एव सर्वज्ञा अतीतैष्यद्वस्तुविज्ञानिनी तत्रभवती मान्या पौर्णमासी पृच्छयताम् । ललिता किमिति - पृच्छाविषयस्यानुक्तत्वात् पृष्टव्यन्तिदिति जिज्ञासते । तत्राह राधा पूर्वभव इति - पूर्वभवे पूर्वस्मिन् जन्मनि नान्दीमुखीप्रभृतिमिः गोपीमिः कीदृशं किरलक्षणं महाव्रतमनुष्टितं कृतमिति = कीदृशी किल तपस्या तामिः चरितेति पृष्टव्यम्। अत्र राधा ललिता : यह कहा था कि भाज तुम सभी को कुछ अभूतपूर्व लाभ होगा। : ललिता ! प्रसङ्गानुसार तुम महातपस्विनी, सर्वशा परम पूजनीया भगवती पौर्णमासी से पूछना .... ललिता : पूछना क्या है? राधा : पूर्व जन्म में नान्दीमुखी भादि गोपिकानों ने कौनसा महायस किया था। LALITĀ: She said, "you will see an unprecedented gain coming your way today." RĀDHĀ : Lalité, would you, by the way, inquire of Reverend Paurnamass, the great all-knowing ascetic.....? LALITA : What's it to inquire of her? RADHA : What great austerity was practised by persons like Nandimukhi in their previous life? ..

·Dana Kelt Kaumudi [३७ राधा-- ललिता एदाण महाबदकारिदा कथ तकिदा १ (एतासा महावत कारिता कथं तर्किता) हद्धी हद्धी । अमुढे' तुम पि एच पुच्छसि । जं तस्स मद-दोलिअ मअरकुडल किरण-पराअ कदली सुन्दरस्स मुहारविंदस्स अचरिअं सिविणे वि दूरादो तुह्मादिसीण दुल्हगन्धलअ महामाहुरीमअर गेत्त- इन्दिअरेहिं ताओ सनहा अणिआरिद पिअन्ति । ता भणामि परमाहिट्ठा- गुपलभमुम्मुरजालिदाण तुह्माण पि तत्थमहान्यदे दिक्सा सहाच्चे ललिता तराह पतामामिति - एतासा नान्दीमुखीप्रमुखाना महारतकारिता कठोरतपर्या क्य केन कारणेन त्वया तर्किताऽनुमिता इति प्रश्न । प्रश्नममुं निशम्य ललिताया अयोधता न्यक्कुर्यती राधाऽऽह हा धिक् इति-अमुग्धे अविज्ञाततत्वा सरलेव व्यवहरन्ता मुग्धा सा न भवतीति अमुग्धे विदग्धे । त्वमेतावती प्रौढा सत्यपि एवं बोधशून्येव पृच्छसि। यत तस्य मन्दमान्दोठिते दोलायमाने मराकारे कुण्डले तयो मणिभास्वरत्वात् स्पुरता किरणानां परागसदृशाना कदली तया सुदरस्यामि रामस्य मुखमेवारविद तस्य आधयं विस्मयावहमलौकिक युप्मादृशाना पामराणां कृते स्वप्र- ऽपि दूरत दुर्लभो यो गन्धस्य सौरभस्य लव अशो यस्य तादृश महामाधुरीमकरन्द नयनेदि न्दिरै लोचन भ्रमरै दिव्यमाधुरीमहित मकर द कुसुमरस ता ना दीमुखीप्रभृतय सर्वदा अनिवारितं स्वैरं पिबन्ति । तद्भणामि अत एव वच्मि परमस्य अभीष्टस्य तादृशमकरन्दा- खादस्यानुपलम्भोऽनवाप्ति तस्मात् मुर्मुर हृदिस्थस्तापस्तेन ज्यालिताना दन्दह्यमानाना ललिता इन सभी ने कोई महाव्रत किया होगा ऐसा क्यो कर सोचती हो? राधा- अहो धिक । तू इतनी समझदार होकर भी ऐसा पूछती है। देख -- धीमे धीमे झूलते हुए मकराकृति कुण्डलों से शोभमान श्रीकृष्ण के मधुर मकरन्द का - जिसके सौरभ की अंशत प्राप्ति भी तुम जैसी सजनियो को स्वम में भी दूर स दुर्लभ है - वे नान्दीमुखी आदि सखीवृन्द अपने LALITĀ What makes you think that these women practised severc austerities (17 their previous life)? RĀDHĀ What a pity even you, my clever friend I ask like this! For, they always drink freely through the bees of their eyes the extremely sweet juice of Śrikrsna s face resplendent with pollen like rays of his gently swinging shark shaped car rings- a miracle, the slightest scent of which ! 'अई मुद्द" ( अयि मुग्धे) इति पाठान्तरम् । 2 'सवधा जेह' इति पाठमेद।

·३८] दानकैलिकौमुदी जुत्ता। जधा ताण गंदीमुहीप्पहुदीणं पअवी भाविणि भये वि ण दुल्लहा मवै । [हा धिक् ! अमुग्धे, त्वमप्येवं पृच्छसि यत्तस्य मन्दान्दोलित-मकर-कुण्डल-किरण- पराग-कन्दली-सुन्दरस्य मुखारविन्दस्य भाश्चयं स्वमेऽपि दूरतः युप्मादृशानां दुर्लभगन्धलवं महामाधुरीमकरन्द नेत्रेन्दिन्दिरैः। ताः सर्वदाऽनिवारितं पिबन्ति । तद्भणामि, परमाभीष्टानुपलम्भमुर्मुरज्वालितानां युष्माकमपि तत्र महाव्रते दीक्षा सर्वथैव युक्ता यथा तासां नान्दीमुखीप्रभृतीनां पदवी भाविनि भवेऽपि न दुर्लभा भवेत् ।] युष्माकमपि तत्र तादृशे महावते दीक्षाऽनुष्टानसङ्कल्पः सर्वथा एव युक्ता समीचीना यथा येन तासां नान्दीमुखीप्रभृतीनां पदवी स्थानं भाविनि आगामिनि भवे जन्मनि दुर्लभा असुलभा न भवेत् । इदं जन्म मुधा नीयते, अत्र तावत्कापि तपस्या एवं विधाऽऽचरणीया यया परस्मिन् जन्मनि तादृशसौभाग्यं विन्देमहीति भावः । अत्र नान्दीमुख्यादयो धन्या, न वयमिति स्थायिनो रत्याख्यभावस्य सञ्चारी खेदः, ताः प्रति ईर्ष्यामिनिविष्टोऽमर्षश्च विप्रलम्भं पुष्णीतः । अत्र कन्दलीसु दरस्यैत्यत्रोपमा, मुखारविन्दस्य माधुरीमकरन्देत्यत्र नेन्दिन्दिरैरित्यत्र च रूपकम् , मैत्रेदीवरैरितिपाठे नेत्रयोरिन्दीवरत्वारोपे रूपितेऽपि पिवते: करणत्वेनान्वयानुपयोगित्वाद्विषये विषयिणः परिणमनात्परिणामाल रः, यल्लक्षणम् - • विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि, परिणामो भवेत्" इति । अत्र दीर्घसमासघटितस्य सानुप्रासस्य बन्धस्य उत्कलिकागद्यरूपता। गौडी रीतिः ओजो गुणः। - नयनरूपी मधुकरों द्वारा नित्य बिना किसी बाधा के पान करती रहती हैं। अत एव कहती हूँ कि जिस अत्यन्त अभीष्ट मनोरथ की अप्राप्ति के कारण तुम मन ही मन अन्तर्जाला से सन्तप्त होती रहती हो उसे प्राप्त करने के लिए तुम्हें नान्दीमुखी आदि गोपिकाओं द्वारा सम्पादित महाव्रत की दीक्षा ग्रहण करनी ही चाहिये ताकि भावी जन्म में तो भी तुम्हें वह पदवी दुर्लभ न हो। a is not available to persons like you from distance even in a dream ! So I say for you people also who are corroded with deprivation of your cherished end, it is mcet to undergo the ordeal of an austere penance so that it should not be difficult for you to get a position like that of Nandimukhi and others at least in the next birth. 1. "नेत्तन्दिरोहिं (-नेन्दीवरैः)-इति पाठान्तरम् ।

·Dana-Kela-Kaumudi [ ३९ - विशाखा- - राहि । गंदीमुहीप्पहुदिणो गोपण्णागणादो वि किंवा अविसेसेण । सय गोउलयासिजणादो वि कावि एक्का महाभाइणी किदमहाव्यदलक्खा लक्सीअदि । [राधे । नान्दीमुखीप्रभृतितो गोपन्या गणतोऽपि किं वा भविशेषेण । सर्वगोकुरवासिजनतोऽपि काऽपि एका महाभागिनी कृतमहावतरक्ष्या लक्ष्यते । राधा (सोत्कण्ठम् ) विसाहे ' का क्खु एसा पुण्णदीण सिहामणी ? [विशाखे का खल्नेपा पुण्यवतीना शिखामणि '] अनान्तराले ममशेव विशासा राधा सम्बोधयति राधिका इति- नान्दीमुखीप्रभृतित' न केवट ताभ्य एव अपि तु गोपन्याना गणत समुदायादपि किं वा अविशेषेण साधारण्येन, [वस्तुतस्तु] सवभ्य गोकुले वसद्भय' जनेभ्य इति सवगोकुलवासिजनत अपि वाऽपि वाचन एका महाभागिनी सद्भाग्यविशेष- शारिनी या (पूर्वस्मिन् जन्मनि ) कृतमहानतलक्ष्या कृतस्य क्स्यचन महाव्रतस्य तपप्तोऽनुष्टानस्य लक्ष्य निदर्शनरूपेण वर्तमाना लक्ष्यते दृश्यते । . सविशेष विशाखावच' श्रुत्वा सोत्कण्ठ का सा तादृशीति ज्ञातुमुत्का सती राधिका पृच्छति का खल्विति खलु इति प्रश्ने, का नाम एषा भवत्या उद्दिष्टा पुण्यवतीनां सुकृतशालिनीना शिखामणि चूड़ाया मणिरेव श्रेष्ठा वर्तते । अनोपमालङ्कार । विशाखा राधा ! नान्दीमुखी नादि गोपबालाओ में अथवा अन्य किसी में भी ऐसी कोई विशेषता नहीं है। हा, समग्र गोकुलवासियों में एक ही भाग्यशालिनी दिखाई देती है जिसने कदाचित् क्सिी महाव्रत का भनुष्ठान किया हो। राधा- ( बड़ी उत्सुकता से ) पुण्यात्माओ मे ऐसी सर्वश्रेष्ठ वह कौन है? VISĀKHA Dear Rādha' there seems to be some one , luckier than Nāndimukhi and others - luckier than the entire community of cowherds, or the luckiest of all the residents of Gokula who has practised the severest penanee with this end in view. RADHA Visākhā! which could be such, the foremnost among the fortunate?

·- दानकेलिकौमुदी ललिता- (खगतम्) तुअत्तो का ईदिसी अण्णा दुदिआ। स्वित्त: केश्यन्या द्वितीया।] राधा सहि ! विण्णादं विण्णादं। सच्चं कसि । [ससि ! विज्ञातं विज्ञातम् । सत्यं कथयसि ।] श्लाध्यते कलितकलिकाकलीव्याकुलीकृत-समस्तगोकुला । श्रीहरेरधरशीधुमाधुरीमादिता मुरलिरेव नेतरा ॥१५॥ ललिता स्वगतमात्मनि चिन्तयति त्यत्त इति त्वत्तः युप्मच्छन्दात्पञ्च- म्यन्तम्ततिः भवती विहायेत्यर्थः । का ईशी भाग्यवती भन्या द्वितीया स्वदपरा भवेदिति शेषः। विशासाया उचिमन्यथा योजयित्वा वाक्चतुरा राधिका विशाखामनुमोदमाना वक्ति सखीति- सखि ! विज्ञातं विज्ञातमिति प्रहपे वीप्सा । सत्यं कथयति कुत इत्याह श्लाघ्यत इति कलिता कृता या केलिकाकली कीडाप्रसझे अव्यत्तमनोहरस्वरा वाक् काकली तया व्याकुलीकृतम् अव्याकुलं स्वस्थमपि व्याकुलं यथा स्यात्तथा कृतम् (विप्रत्ययः) समस्तमखिलं गोकुलं लक्षणया तन्नियासि-नर-नारी-पशु-पक्षिणः यया सा, अपि च श्रीहरेः शोभाशालिनः कृष्णचन्द्रस्याधरात् स्पन्दी शीधुः सवः तस्य माधुरीमादिता सारस्येन मत्ता मुरलिः वंशी एव श्लाघ्यते प्रशम्यते त्वया, नेतरा वंशीं विहाय नास्ति काचिदपरा यां त्वं श्लाघसे इत्यर्थः । अत्र रायिकामुद्दिश्य कथितस्य विशाखावचसः वंशीरूपिण्यन्यस्मिन्नर्थे नियोजनाद् अवस्यन्दितं नाम वीथ्यङ्गमुक्तं भवति, यद्भारतीवृत्ते- रङ्गम् । अत्र सुप्रसन्नो वृत्त्यनुप्रासालङ्कारः । वृत्तञ्च रथोद्धता - "रानराविह रथोद्धता लगौ" इति लक्षणात् ॥१५॥ ललिता (मन ही मन ) भरी! तुझे छोड़ और कौन दूसरी ऐसी भाग्यशालिनी हो सकती है ! राधा हला ! समझ गई, समझ गई । त् सच कह रही है । संस्कृत के माध्यम से] मनोमोहिनी लीलाओं के सुमधुर प्रसग पर श्रवणेन्द्रिय को तृप्त कर देने वाले स्वर से समस्त गोकुल को व्याकुल कर देनेवाली, श्रीकृष्ण के अधरासव से मदोन्मत्त बाँसुरी ही एक ऐसी सौभाग्यशालिनी कही जा सकती है - और तो कोई नहीं ॥ १५ ॥ - - LALITĀ: (aside) Who else, other than you, could be such an one! RADHA : 15. Friend! I follow, what you say is true. It is only the flute and none else, that is extolled by you - the flute, which, intoxicated with the sweet nectar of śrı Kțsaa's lips, has stirred the depths of the entire Gokula with its sweet sounds of sport ( the flute being played upon by Šri Kțşņa in course of his sports ).

·Dana-Keli-Koumudi [४१ ललिता - (सस्मितम्) सचं मुरली-कूइद-तरलीकिद-धीरमाणसा गौरी । उत्तमर्वसुप्पण्णा साराहीणा महासरसमहुरा ॥१६॥ [सत्यम् मुरलीकृजिततरलीकृतधीरमानसा गौरी । उसमवशोपना साराहीना महासरसमधुरा ॥१६॥] एतस्मिन्व्यतिकरे नमकुशला ललिता सस्मिता वचोभग्या राधिकोक्ति तथयति सत्यमिति - सत्यमवितथमेतत् यदिय गौरी अरुणा मुरली वंशी कूजितेन मधुर वनेन तरलीकृत चञ्चलता नीत धीराणाम् अपि मानस यया सा, अपिच उत्तमात् वशतरो. रत्पन्ना सारेण अहीना सम्पन्ना स्वचि लक्षणा दृढा चेति साराहीना महासरसमधुरा अतीव सरसा विविधानां रसाना सप्तस्वरविभेदैर्व्यजिका अत एव मधुरा आस्ते इति शेष । प्राकृतरचनाया "साराहीणामहासरसमहुरा' इति पदोचयः “सा राही णाम हासरस महुरा" इति विच्छिा पाठान्वये “सा राधा नाम हासरसेन परिहास बिनोदेन मधुरा रम्या गौरी कनकपीतवर्णा मुरलीकूजितेन तरलीकृत लोलतामाप्त धीरे दृढ मानस चेतो यस्या सा उत्तमे चशे कुले उत्पन्ना अमिजाता सा एव श्लाघाविषय" इति तात्पर्य गम्यते, अतोऽत्र भाषादलेपालकार सभारूप । अत्र प्रकान्तघटनावैचित्र्यमर्थमुपस्क्रोति । प्राकृतपद्यमिदमुद्गाथाछन्दमा निबद्ध पूर्वार्धात्तरार्धयो त्रिंशन्मात्राभि समानतया घटितत्वात् । अस्य संस्कृतरूपान्तरमपि आर्यापूर्वार्धतुल्यत्वादुत्तरार्धस्यापीति हेतोरिय गीति म जाति "आर्याया मुखदल्बद्दल द्वितीयञ्च यत्र सा गीति" - इति लक्षणात्॥१६॥ ललिता (मन्दहास करती हुई) अपने कूजन से धीर चित्त प्राणियों को भी अधीर कर देने वारी, पीत वर्ण की, श्रेष्ठ बॉस से बनी हुई, अन्त सारवती, सरस होने के कारण परम मधुर यह बाँसुरी सचमुच भाग्यशालिनी है। लिष्ट पदों के कारण “सा राही नाम हासरस मधुना” इस प्रकार पदच्छेद करने से दूसरा अर्थ वशी की मधुर धान से विचरित मनोवृत्ति वाली, सुवर्ण की भाँति पीत भाभा वाली, उत्तम कुल में उत्पन्न, सदर हास्य रस में मम रहने वाली राधा निश्चित ही सौभाग्यशारिनी है।] ॥ १६ ॥ LALITĀ 16 ( smiling ) True, (Fortunate is ) this tawny flute, made of the finest reed, essentially sound and smooth to touch and capable of producing various sentiments in the sweetest possible manner Its warbling is so sweet that it shakes the hearts of even the self-possessed OR (fortunate is ) this gold-complexioned synooth-skinned, humorous Rādha, born of the noblest family, whose mind, however composed, is moved by the sweet warblings of [Sri Krsnas] flute DKK 6 souls ·राधा ४२] दानकेलिकौमुदी हला ! कीस हससि। मन्दभाइणा वि इमिणा जण अप्पणो पणइजणाणं पसादादो तं मुहमंडलं दो-तिण्णवारं विदिटुं अस्थि । तहवि पइदिमादएण तिमा तस्स 'माहुरीमहुणा हिअ उम्महिअ तधा सव्वं विह्मरावीअदि जधा प्पणिहाणेण पेक्खणं वि दुल्हं । सखि ! कस्माद्धससि । मन्दभागिनाऽप्यनेन जनेन आत्मनः प्रणयिजनानां प्रसादात् तन्मुखमण्डलं द्वित्रिवारमपि. दृष्टमस्ति । तथापि प्रकृतिमादकेन तस्य तेन 'माधुरीमधुना हृदयमुन्मध्य तथा सर्व विस्मार्यते यथा प्रणिधानेन प्रेक्षणमपि दुर्लभम् ।। (इत्यौत्सुक्यममिनीय संस्कृतेन ) ललिताया नर्मोक्तिं निशम्य राधिका साक्षेपमाह सखि कस्मादिति -प्राकृते हला इति सखिसम्बोधनम् । क्म्मात्कारणात्त्वमेवं हससि ममोपहासं क्रोपि । ( वस्तुस्थिति- मवधारय) मन्दभागिना स्तोक्सौभाग्यशालिना अमुना मद्रूपेण जनेन आत्मनः प्रणयिजनानां प्रियाणामभिभावकानां प्रसादात् कृपया तन्मुखमण्डलं प्रियस्य वदनारविन्द द्वित्रिवार द्विवारे त्रिवारं वा दृष्टमस्ति प्रत्यक्षीवृतम् । अत्र मन्दभागित्वादात्मनः, प्रियत्वात्कृष्णस्य च प्रथमपुरुषवाचिना पदेन परामर्शः उक्तिगाम्भीयं गमयति । तथापि दृष्टचरत्वे सत्यपि प्रकृति मादयतीति प्रकृतिमादकं तेन चित्तोन्माधिना तस्य प्रियम्य तेन विलक्षणेन माधुरीमधुना अक्षुद्रास्वादवता क्षौद्रेण हृदयं ममान्तरमुन्मथ्य प्रसह्य विह्वलतां नीत्वा तथा सर्व विस्मार्यते यत्प्रणिधानेन ध्यानद्वारा मानससन्निवण तस्य प्रेक्षणं साक्षात्करणमपि दुर्लभम् । तदीयमाधुर्यस्यानिर्वाच्यकर्षकत्वेन चकिते चेतसि मानससंयोगोऽपि दुर्घट एवेति निदः सञ्चारी गम्यते; प्रियस्य च गुणाख्यानाद् विलोभनं नाम मुखसन्ध्यङ्गमुक्तम्भवति "गुणाख्यानं विलोभनम्" - इति भरतोक्तेः । माधुरीमधुनेत्यत्र स्पकालङ्कारः । वा हला ! क्यों उपहास कर रही हो ! मुझ मन्दभागिनी ने तो अपने सखीजनों के अनुग्रह से दो-तीन बार उनके (श्रीकृष्ण के) मुखमण्डल के दर्शन किये हैं, तयापि सहज ही उन्मादित कर देने वाले उनके मुख की सुपमा मोहित हृदय को विह्वल कर इस तरह सुध-बुध भुला देती है कि एकाग्र ध्यान करने पर भी उनका दर्शन भी दुर्लभ ही रहता है। RADHA : Friend, why do you laugh ? Ah unlucky me! I too, with the favour of my loving friends, have seen his comely face twice or thrice, but whenever ) I see him my heart is so much perturbed by his naturally intoxicating street face that I clean forget everything and find it difficult afterwards to bring his face before my mind's cye even by concentration. 1. "मउम्म्मेण (= अपूर्वेग)"-इति फचिदपिकम् ।

·Dana-Kali-Kaumudt [४३ तपस्यामः क्षामोदार ! परयितुं वेणुपु जनु- वरेण्यं मन्येथाः सखि ! तदसिलानां सुजनुपाम् । तपस्तोमेनोचैर्यदियमुररीकृत्य मुरली मुरारातेनिम्बाधरमधुरिमाणं रसयति ॥१७॥ एव तदर्शनविषयकमौत्सुक्यममिनीय नाटयित्वा वक्ष्यमाणस्य वैशिष्टयावयोधनाय सस्कृत समाहत्य पुना राधिका मुरलीसमकक्षपुण्यार्जनाय तपश्चरणमेव साधीय इति सङ्कल्प प्रथयती आह तपस्याम इति -- क्षामम् कृशमुदर यस्या सा थामोदरी तत्सम्बुद्धी हे क्षामोदरि ललिते । वेणुयु पशरक्षषु जनु जन्म वरयितु प्राप्तु तपस्याम कटोर- वतमाचरिष्याम । तत्र हेतुमाह - हे सखि ! तद्वेणुउनु अखिलाना सुजनुषा सौभाग्यवतो जन्मना वरेण्य श्रेष्ठ मन्येथा गणय । सर्वयोनिपु वशतरो जन्म वरिष्ठ मत्तव्यम् । तत्रोपपत्ति प्रतिपादयति यत् जन्म इय मुरली तपसा स्तोमेन राशिना उत्स्च उररीकृत्य स्वीकृत्य लल्या मुराराते. भगवत कृष्णचन्द्रस्य बिम्भवदारतम्य अधरस्य मधुरिमार्ण (इमनिच्प्रत्यय ) माधुर्य रसयति आखादयति । वेणुपु जमावाप्य यत कृष्णाधर- माधुरीस्वादनसौभाग्यमनया पदयोपलब्ध यन्मानुषे जनुपि दुरवापमत वशीतरुता एवं वरीयसीति मन्येथा, तजन्मगतिरपि तपोविशेषसञ्चयमन्तरा नैव मुसाभ्येति वयमिदानों तपस्याम इति पूर्वपूर्ववाक्यस्य उत्तरोतरवाक्यम्प्रति हेतुत्वादन कारणमालालकार , "पर परे प्रति पूर्वपूर्वस्य हेतुता तदा कारणमाला स्यादिति” दर्पणवचनात् । तत्र कृष्णाधरमाधुरीलाभवत्य मुरल्यै असूयन्ती नायिका तद्विषयकीमात्मनो लालसा प्रकटयति, तेन पूर्वरागावस्थायामयोगजा औत्सुक्यासूयाखेदा सञ्चारिणो भावा ध्यज्यते । पूर्वार्ध वृत्त्यनुप्रास उत्तरार्ध छेक । प्रसादो गुण , वैदी रीति , शिखरिणी वृत्तम् ॥ १७ ॥ , . [यों औत्सुक्य का अभिनय करती हुई सस्कृत में ] हे कृशोदार सखि हम सभी को आगामी जन्म में बाँस की जाति में जन्म पाने के लिए तपस्या करने का सङ्कल्प करना चाहिये, समस्त भाग्यशाली जन्मो मे से वेणुकुर में जन्म को ही सर्वोत्तम समझना चाहिये, क्योंकि देखो -क्सिी भत्यधिक तपेराशि के प्रभाव से ही यह बाँसुरी मुरारि क बिम्बाधर की मधुरिमा का प्रचुर रसास्वादन कर रही VS our (expressing her ardent desire to see kom) 17 Let my slender-waist friend perform a pentance to get a birth among the reeds in next lite Know for certain, friend that a birth among the reeds is the best of all the good births For, it is only by virtue of this birth obtained through austere penances performed, thus flute has gained a position to relish and enjoy the sweetness of Sri Krsna's lips ·४४] दानकेलिकौमुदी (प्रविश्य) वृन्दा-ललिते ! कथं कथाभिनिवेशेन संरब्धहृदयाः शक्रध्वजवेदि- पदवीमधिरोहन्तमप्यात्मानं न जानीथ यूयम् । सर्वाः (परावृत्य ) सहि वृन्दे ! सच्चं कथेसि ज गोअड्ढणो पुठ्ठदो संवुत्तो ता डाहिणे गोइंद कुंडवट्टिणी अणुवट्टह्म । [सखि वृन्दे ! सन्यं कथयसि यद्गोवर्धनः पृष्ठतः संवृत्तः, तद्दक्षिणे गोविन्दकुण्डवर्तिनी अनुवर्तामहे । ] (इति तथा कुर्वन्ति ।) ३ कथासु उन्नतभुवः पदवीं एतस्मिन् व्यतिकरे रङ्गं प्रविश्य वृन्दा ललिता बोधयति कथमिति . परस्परालापेषु यः अभिनिवेशः प्रहिलता तेन संरब्धं प्रस्तं मानसं यासा तादृश्यो यूयं शकध्वजवेदिपदवी इन्द्रध्वजेतिनाम्ना ख्याताया वेदिकाया सरणिमधिरोहन्तं गच्छन्तमपि आत्मानं खं न जानीथ । गन्तव्यस्य गोविन्दकुण्डस्य मार्ग विस्मृत्य तद्भिनदिशि नयन्तं मार्गमुपसर्पमाणा यूयमिति न ज्ञातं भवतीमिः । अहो सल्लापे गमीरासक्तिः । इत्यत्र विरोधो नाम भाण्यामुपस्थाप्यते । एवं प्रबोधिताः सर्वाः सख्यस्तस्मादपथः परावृत्याहुः सखि वृन्दे ! सत्यमाह भवती यद् गोवर्धनो नाम गिरिस्तु अस्माकं पृष्ठतः संवृत्तः पृष्ठवर्ती जातः, तद् अतः दक्षिणे इत दक्षिणतः सरन्ती गोविन्दकुण्डस्य वतिनी पद्यामनुवर्तामहे अनुगच्छेम इत्युक्त्वा त. न्मार्गमनुसरन्ति । “सरणिः पद्धतिः पद्या वतिन्येकपदीति च" इत्यमरः। वृन्दा: सव . [ वृन्दा का प्रवेश अरी ललिता ! चर्चा के प्रभाव में मग्न होकर तुम सब ही इन्द्रध्वज नामक स्थान की ओर भागे यदी जा रही हो - तुम्हें यह भी पता नहीं है । [लौटती हुई ] सखि वृन्दा ! तुम सच कह रही हो -- गोवर्धन तो पीछे ही सो चलो भय यहां से दक्षिण की भोर गोविन्दकुण्ड ले जाने वाली पगदण्डी को पकड़ लें । [ यो कहकर सब वैसा ही करती है ] रह गया- VRNDĀ; ALL: (entering ) Lalita ! how wonderful ! so ab orbed you arc in your conversation that you do not know you are ascending the way leading to the mound of Indradhvaja. ( turning back ) Friend Vrnda ! correct you are. Gonc back is the Govardhana mount. Let us now turn to south and follow the track that Icads to Govinda Kunda. (So they do ) ·Dana keli-Kaumuds वृन्दा- (अपवार्य) चम्पकलते । पश्य पश्य ध्रुवं निखिलमाधवप्रणयिनीकदम्बादलं विकृष्य विविध विधिर्मधुरिमाणमत्सद्भतम् । प्रभोः परमतुष्टये निरमिमीत राधां मुदा यदन्न रमते हरिः परिहतान्यनारीस्पृहः ॥१८॥ अपवार्य अन्याभि सखीभिरधूयमाण यथास्यात्तथा चम्पकल्ता सम्बोधयन्ती, राधाया सुपमा वर्णयन्ती रन्दाऽऽह ध्रुवमिति - विधि प्रजापति निखिलासा माधवस्य श्रीकृष्णास्य प्रणयिनीना प्रेयसीना कदम्बात् समूहात् अत्यद्भुत सविशेषरमणीय परमविलक्षण विविध मधुरिमाणे चेतोद्रावि सौदर्य विकृष्य समादाय प्रभो भगवत परमतथ्ये महते सतोपाय राधा निरमिमीत सृष्टवान् इति ध्रुव सम्भावनायाम् "श मन्ये ध्रुवम्"--इति दर्पणोक्ते । तत्र हेतुमाह - यत् यत हरि परिहता अन्याभ्यो नारीभ्य स्पृहा इच्छा यस्य तादृश सन् अत्र राधायो मुदा परमोल्लासेन रमते समासज्यते इति । अमान्यगोपिकाभ्य तत्तत्प्रकारक लावण्यमुपादाय राधा विधिना निर्मितेति ध्रुवम्पदवाच्य उत्प्रेक्षालकार । तेन अन्यास सौन्दर्यस्य रिच्यमानतया राधा सौन्दर्यससृष्टि हरिचेत समासक्तिरूपालिङ्गाद्विभाव्यतेऽतोऽनानुमानालङ्कार , उभयो सोपक्षत्वात्सङ्करालकारश्व । राधाया लावण्यप्रवर्षवर्णनात् गुणोत्कीर्तन नाम नाव्यालङ्कार । अनुप्रासबहुलो प्रसादगुणमण्डितो वैदर्भीरीत्या गुम्फित , पृथ्वीवृत्तेनोपनिबद्ध । पृथ्वीवृत्तस्य लक्षणन्तु--"जसौ जसयला वसुनहयतिश्च पृथ्वी गुरु" इति ॥१८॥ अत्र बन्ध, वृन्दा (एक ओर मुह कर) भरी चम्पकलता देख - सचमुच विधाता ने श्रीकृष्ण की समस्त प्रेयसियों की विविध भौकिक मधुरिमा को अत्यन्त सावधानी से एकत्र कर पूर्ण मनोयोग से श्रीकृष्ण को प्रसन्नता के हेतु राधा के कलेवर का निर्माण किया है - यही कारण है श्रीकृष्ण अन्य सकल सुन्दरियो से विमुख हो, राधा के प्रति भासत रहते हैं ॥ १८॥ VRNDĀ (ande ) Dear Champakalata ! Look - 18 Indeed, the Creator Brahma drew a rich diversity of the marvellous sweetness from the train of all the beloveds of Sri Krsna and happily created Radha for the greatest satisfaction of the Lord, so much so that, since then, Sri Krsna has no longer any taste for any one else, but rejoices only in her (Radha ) ·- दानकेलिकौमुदी राधा (दक्षिणतः प्रेक्ष्य ) अम्महे ! माणसगंगाए उप्फुले कमलकलाये रोलवाणं काअलि-कलअलस्स कोमलदा । [अहो मानसगङ्गाया उत्फुल्ले कमलकलापे रोलम्बानां काकलि-कलकलस्य कोमलता!] वृन्दा (साकूतम् ) सरोजानां पुजे मदकलममुं पश्यत पुरः परागैरापिङ्गैः स्फुरदधरकार्य मधुकरम् । - . चम्पकला प्रति वृन्दावचनमुपेक्ष्यैव राधा आत्मनो दक्षिणस्यां दिशि मधुरं मधुकरगुजारवं निशम्याह-अहो इति। मानसगङ्गायाः ( शेषे षष्टी ) मानसगङ्गाप्रवाहे उत्फुल्ले विकचे कमलकलापे पद्मसमूहे रोलम्बानां भ्रमराणां काकली मधुरध्वनिम्तस्याः कलकलस्य योगपद्येनोपस्थितस्याव्यक्तरम्यवनस्य कोमलता पेशलता हृदयहारिणीति भावः । ईपत्कलः काकली सूक्ष्मध्वनिः । ततो वृन्दा साकूतममिप्रायविशेष हृदि निधाय आह सरोजानामिति सरोजाना पुजे कमलवृन्दे मदेन कलं मधुरस्वनं, आ समन्तात् पिङ्गः पीतवणैः परागै रजोमिः लिप्यमानत्वात् म्फुरन् कम्पमानः कायस्य अधरो निम्नो भागो यस्य सः स्फुरदधरकायः तादृशं अमुं पुरोदृश्यमान मधुकर पुरः अग्रे पश्यत यूयमिति शेषः । पुनस्तं विशिनष्टि यः मधुकरः भ्रामं भ्राम सन्ततं भ्राम्यन् (भ्राम्यतेः पौनःपुन्यार्थे णमुल्) भ्रमररमणीः मधुकरीः (द्वितीयाबहुवचनान्तं पदम् ) सरमसं तरसा मुहुवारम्वारं निरन्धानः प्रयालुः ध्वानस्य तासा खस्य च गुञ्जाखनेन विधुतः नर्मणि कम्पितो मूर्धा शिरो यस्य तादृशः सन् विहरति । राधा: वृन्दा: (दाहिनी ओर देखती हुई) अहो ! मानसगड़ा के विकसित कमलयन में भ्रमर-वृन्द की सुमधुर गुजार कितनी भाडादक है। (कुछ गूढ अमिप्राय से) सामने ही, सतत टपकने वाले पराग के संसर्ग से पीत इस कमलवन में, जिसके शरीर का अघोभाग कम्पित हो रहा है ऐसे मदमाते भौरे को देखो जो बारम्यार परिभ्रमण करता हुमा मधुर गुञ्जन करने वाली प्रमरियों की सरस ध्वनि पर अपने सिर को कम्पित RADHA: (Looking towards south) Oh! the tenderness of the gentic humming of the bees among hundreds of full blown lotuscs growing in the Manasa Gang: 1 VRNDA : 19. (Significantly) Look at this passionate drone in front of you, who, with the lower part of his body shining with the deep yellow pollen (of the lotuses) and with ·मधुक्रो नायर, Dana Kelt-X camaat [४७ मुहुर्धामं भ्रामं भ्रमररमणीयः सरभस निरुन्धानो धानोद्धतिविधुतमूर्धा विहरति ॥१९॥ राधा (खगतम्) पूर्ण चुन्दाए कि पि हिअए पदुअ एर्द चाहरिअदि। नून वृन्दया किमपि हृदये कृत्वा इद ब्याहियते । (प्रशाशम्) अत्र भ्रमर्य आलम्चनम् , सरोजवन गुजारवधोद्दीपनम्, कायस्पुरण सात्त्विकभाव , मुहुर्धमण निरोध प्रेयसी परीत्येत्यनुभाषः, मद सञ्चारी- एमिरुपकरणे मधुकरमधुकरीणां मिथो रत्यारयो भावः सयोगशृङ्गारम्पनिमातनोति, भसौ च तिर्यग्गतत्वेन भृङ्गाररसामास बहृनाम्मते ( एकावलीकारो विद्याधरपण्डितस्तु रसध्वनिमेव म्वीकरोति)। अपि च सरोज कामिनीवदनानाम यवसाय , अवयवग्रहणे- नावयविग्रहणाद्वल्वीना निरूपणम् कृष्णावस्य साम्या मधुकरपदेन निगीर्य कृष्ण- चन्द्रस्याव्यवसान शेषैर्व्यापारविशेपरनमावित नचल्वीनिरुद्धय सरमस कृष्णस्य सङ्गत- त्व समासोक्त्या सहदयहृदयग्रहेलिममर्यमर्थशक्तयुत्थ वनिना व्यनक्ति । सेन च पिङ्ग- स्वात्पीताम्बरस्य कृष्णस्य गोपरमणीनिरोध' विधुतमूर्ध नर्मणा विहारस्य तामि सार्धमिति भाविनो वा अर्था कविवरण सूचिता यत भाणिकाया पूर्वमुहि खितेषु सप्तस्वङ्गेषु प्रथममुपन्यासो नामाङ्गमत्र सनब्धम् , यशक्षण "उपन्यास प्रसङ्गेन भवेत्कार्यस्य कीर्तनम् -" इति अन तुल्यविशेषणक्तया मधुरापदेशेन कृष्णचरितस्य सङ्केतापताका- म्यानमुपन्यस्त भवति । गुणरीती पूर्ववत् । वृत्तमत्र शिखरिणी ॥१९॥ राधा स्वगतमाह नूनमिति नून निश्चयेन वृदया किमपि हृदये स्वमनसि पितयित्वा व्याहियते । तत प्रकाश सर्वश्राव्यमाह सखि वृन्द इति धन्या भाग्यशालिन्य कुमुमकीट्यो भ्रमर्य या कान्तेन प्रियेण मधुकरेण सम सह राधा करता हुआ अपने वेग से उन्हें निरुद्ध करता हुमा उनके साथ विहार कर रहा है। [इस उक्ति में पीताम्बर धारण किये हुए, कमरवृन्द से मध्य वसित कोमर कान्त कामिनियों के चहुँ ओर महराते, उन्हें निरुद्ध करते श्रीकृष्ण की लीला कामर्थभगी से (वक्रिमा) निरूपण करना ही वृन्दा का अभिप्राय है।) ॥ १९ ॥ (स्वगत) निश्चय ही वृन्दा अपने मनमाने किसी भभिप्राय को प्रकट कर रही है। [ संस्कृत के माध्यम से ] (स्पष्ट) सचमुच ये फूलों के कीडे कहीं धन्य हैं जो अपने कान्त के साथ his head proudly tossed about ın buzzing, 15 sporting among the bed of lotuses, constantly whirling round and round and impetuously blockading the female becs (aside) Vrnda has certainly something in her own mind when she speaks like this (cloud) Dear Vrnda, - RADHA ·४८] दानकेलिकौमुदी हला वुन्दे धण्णा कुसुमकीडओ जाओ कन्तेण समं कीलन्ति । मन्दभाइणीणं उण उम्माणं सूरोवासिणीणं दूरादो क्खणं वि पेक्खणं दुल्लहं । (प्रकाशम् ) [सखि वृन्दे ! धन्याः कुसुमकीव्यः याः कान्तेन • समं क्रीडन्ति। मन्दभागिनीनां पुनरासां सूर्योपासिकानां दूरात् क्षणमपि प्रेक्षणं दुर्लभम् । भवतु माधव जल्पमशृण्वतोः श्रवणयोरलमथवणिर्मम । तमविलोकयतोरविलोकनिः सखि ! विलोकनयोश्च किलानयोः ॥२०॥ क्रीडन्ति रमन्ते । अत्र भ्रमरीणां परामर्शन कृष्णसहचरीणां गोपिकानामेव बोधः कान्तेन च कृष्णस्य । ता नूनं धन्याः कान्तप्रलोभनपटीयस्यो रमण्यः "धन्या योपित्प्रलोमिका"- इति वचनात् । ताभ्योऽसूयन्ती नायिका इतरासां मन्दभागिनीनो हतभागधेयाना पुनस्तु आसां अस्मादृशीनां सूर्योपासिकानां सौभाग्यामिवृद्धयर्थ सदरलाभाय च नित्य भगवन्तमादित्यमुपतिष्टमानानां कान्तस्य दूरात् क्षणमपि प्रेक्षण दुर्लभम् । अत्र दूरादित्यनेन देशसामीप्यं क्षणमपीत्यनेन काललवमपि संयोगार्थ प्रतिक्षिप्तम् । धर्मानुष्ठाना. ववोधशून्यास्तिर्यग्जातीयाः स्त्रियोऽतिरश्चीनं कान्तसंयोगं लभन्ते पुनश्च प्रतिबोधवत्यः देवताराधनतत्परा मानुष्यः तस्माद्विप्रकृष्टा आकुलीभवन्तीति धिक् देवविलसित- मित्यात्मानमधिक्षिपन्ती स्वीयामुत्कण्ठां धन्याः प्रत्यसूयां प्रादुष्कुरुते । आत्मग्लानि विवृण्वती राधिका पुनराह भवत्विति हे सखि | माधवस्य जल्पं खैरालापमशृण्वतोः मम श्रवणयोः कर्णयोरश्रवणिः श्रवणासामर्थ्य बाधिर्यमेव अलं वरीय एव भवतु ; एवमेव तं माधवमविलोक्यतोः अनयोः मम विलोकनयोनयनयोः अविलोकनिः दर्शनक्षमताराहित्यमन्धत्वमेव भवतु किल । माधववचसा श्रवण एवं श्रोत्रयोस्तद्दर्शन एव नेत्रयोः साफरयम् , तत्तदभावे अनयोरिन्द्रिययोवैयर्थ्यापत्तिरेवेति - .. विहार करती हैं। हतभागिनी इन सूर्योपासिकाओं को तो क्षण भर के लिए भी दूर से दर्शन दुर्लभ हैं। हे सखि ! मेरे ये दोनों कान यदि कृष्ण के मधुर वचनों से पावित रहते हों तो कहीं अच्छा हो कि इनमें श्रवण शक्ति ही न रहे, और यदि ये मेरे नेग्रदय कृष्ण के दर्शन न कर पाय तो वही अच्छा हो कि इनमें दर्शन-शक्ति ही न रहे ॥ २०॥ blessed are these flower-worms (= female bess) who play with their lover. For those unfortunate worshippers of the Sun (= for us), on the other hand, not even a momentary glimpse of him, howsoever from adistance, is available l 20. Oh friend ! If my cars donot catch the voice of Śrs Krşna, better it is that they lose the power of hearing, and if these eyes of min- cannot catch the glimpse of him, it is better they lose the vision itself.

·Dana-Kelt Kaumudi [४९ - वृन्दा सखि राधे रात्रिन्दिन दिल्यलीलया दीव्यसि, तथापि कथं निर्विद्य खिसे। ललिता हला राहे क्थ मथरा विअ लक्खीअसि सखि राधे । कथ मन्थरेव रक्ष्या वृन्दा-हैयनवीनमृदुला त्यमतः कथं वा हैयङ्गवीनकलसी चलिता वहन्ती। सादात्म्यातिशायिनी माधवविषयिणी रतिमुद्भावयन्ती पूर्वरागे अयोगविश्लम्भशृङ्गाररस महता निर्वेदेन समारणा भावनानक्ति । अम रिलेति गर्दायाम् । पोऽस्मिन काष्ठा नीतो निर्वेद भाणिकाया अपरमा विन्यासाख्यमुपन्यस्यति । पद्येऽस्मिन् प्रतीपमलङ्कार । अत्र ममस्पर्शि माधुर्य, ललित सानुप्रासो बन्ध , लाटी रीति , द्रुतविलम्बितञ्च रसानुगुण वृत्तम् - "द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरो" - इति लक्षणात् ॥२०॥ भस्थाने खल राधिकाया एतावा खेद इलामन ती युन्दा तामाह सखीति यि राधे ! रात्रिन्दिवमहनिंश दिव्यलोल्या दिव्या रोकोत्तरा या रीला अथवा दिव्येन माधवेन साधं लीलया दीव्यसि फोडसि, तथापि निर्विय नैराश्येन खिद्यसै आत्मान मुधा ग्ल्पयसि इति । वृन्दा किमपि हृदि कृत्वा जल्पतीति विभाव्य तदचसो वितधत्व मन्वाना अनाकर्णितत्व रूपयन्ती प्रत्युत्तरदानेनाप्यसमाजय ती यावद्राधा तत्रोदास्ते ललिता राधाया गतौ शंथि यं प्रेक्षमाणा ततिमनुयुत्ते कथमिति - अयि राधे ! क्थ सञ्चारे त्व मन्थरा शिथिलगति इव लक्ष्यसे, किमु श्रान्तेति प्रश्न । यावदुत्तरयति राधा तावद तराल एव परमसुकुमार्यास्तस्या नवनीतोद्वहनश्रममायास निमित्त कल्पय ती वृन्दा झगित्याह-हैयङ्गवीनेति- हैयङ्गचीनमिव मृदुला प्रकृतिपेलवा त्वमसि, अत एव कोमलाङ्गी सत्य क्थ वा (इति वित) हैयङ्गवीनेन पूर्णा कलसी घटी वृन्दा सखि राधा 'द नित्य ही दिव्यलीला का भानन्द रेती रहती है, फिर दुषी होकर क्यो ऐसी खिन हो रही है। ललिता भरी राधा तू इतनी शिथिल क्यों हो रही है ? वृन्दा तू स्वय नवनीत के समान सुकुमार है तो तू नवनीत से भरे कलश को माथे पर रख कसे चल सकती है । मुही की कली रखने योग्य तरे VRNDA Friend Rädba' you are day and night refulgent with divine sport, what makes you then so despondent and feel dejected? LALITĀ Why friend Radha' you look so tired and bent? VRNDA 21 You are as delicatc as fresh butter, how can you carry a pot of fresh butter 'ALI your bead, fit only for DK.K.7 ·। - - ५०] दानकेलिकौमुदी हा मल्लिकार्पणपदं व्यथते शिरस्ते, मूर्धन्य मम निधेहि कृपां विधेहि ॥२२॥ राधा सहि ! कलसीए भारो ण मं मंथरविदि। पेक्ख, भूरि भूसणाणं च्चे जाहि णिआरिदाए वि ललिदाए प्पसहं अप्पिदाइ । [सखि ! कलस्याः भारो न मां मन्यरयति । प्रेक्षस्व, भूरिमूषणानामेव यानि निवारितयापि ललितया प्रसभमर्पितानि ।] विशाखा हला राहे ! क्खणं चिटुं । उद्दारेमि मडणभारं । [सखि राधे ! क्षणं तिष्ठ, उत्तारयामि भण्डनमारम्।] (इति यथाईमुत्तारयति) यहन्ती शिरसि निधाय चलिताऽसि । हा इति खेदे । ते शिरः मल्लिकायाः परमसुकुमारस्य नातीकुसुमस्य अर्पण विन्यासस्तस्य पदं योग्यमथवा स्थानमपि कृतञ्चेत् व्यथते क्लिश्यति । मातीप्रसूनभरमप्यसहमानं तव शिरः, अतः इमां कलसी मम मूर्धनि शिरसि निधेहि स्थापय, मयि कृपा विधेहि, मा मात्मानं • क्लेशयेति राधामुपयाचते नेहपारवश्यात् । अत्र प्रथमचरणे लुप्तोपमा, तृतीयचरणे च व्यतिरेकः । नायिकायाः परमसौकुमार्य ख्याप्यते । प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिः । वसन्ततिलका वृत्तम्-"उक्ता वसन्ततिलका तमजा जगी गः" इति लक्षणात् ॥२१॥ वृन्दाया उहं प्रत्याख्यान्ती राधिका ता मान्धर्यहेतुं विज्ञापयति- कलस्या इति - फलस्याः भारः न मा मन्थरयति शिथिलगतिमतीं फ्रोति नायास्यतीति भावः । तस्य भारोद्वहनवामिलपितसिद्धिरिति तनाबूतम् । यदि नवनीतं न बहेयं शुत्कादानव्याजेन कथं वा मां माधवो निरोत्स्यति यदर्थ नितान्तमातुराऽस्मीति, अतस्तस्य भारो मा नोद्वैजयति। मायासहेतुस्तावत् प्रेक्षस्वेति. भूरिभूषणानां भारः मा मन्थरयति, यानि भूषणानि ललितया प्रमहा हठेन निवार्यमाणया मद्वपुपि आरोपितानि । ततो विशाखा राधाया भूषणभार लघूय तुमिच्छन्ती प्राह सखि राध इति क्षणं तिष्ट विरम, ते मण्डनानामलङ्काराणा भारमुक्तारयामि अपनयामि-इत्युत्तया तथा करोति । मिर को इससे व्यथा होती है । अत: मुझ पर कृपा कर - इस पात्र को मेरे मिर पर रख दे ॥२१॥ ससि ! इस कलश का भार मुझे शिथिल नहीं कर रहा है किन्तु मारपार मना करने पर भी ललिता द्वारा पहिनाए हुए इन भाभूपों का योश मुझे कष्ट देरहा है। विशाखा: भरी राधा ! जरा एक जा, में इन भाभूषणों को उतार देनी हूँ। (मलद्वार उतारने लगती है। a jasminc to be placed upon, is pained with the pot of fresh butter on it. Put it on my head, please, and nblige mc. RADHA : Friend : it is not the weight of thc pot that bends me. What is crushing me is the abundance of ornaments which, though forbidden, Lalita put forcibly on me. VIŠĀKNA : Friend Radha, wait a bit, I shall relieve you of the burden of the ornaments. (She suitably remotes them) राधा ·pho10 Dana Keli-Kaumudi वृन्दा --- पते विलोक्य पद्मा ललिते राधां विनाऽप्यलकारम् । तदलं मणिमयमण्डनमण्डलरचनाप्रयासेन ॥२२॥ हला बुन्दे ! तस्य जपणे हेअंगइणोवहारिणीणं हरिणी- णेत्ताणं सव्यंगारिहस्स मण्डणउलस्स मुणिजणादो ज्वलद्धी सुणीअदि । [सखि वृन्दे ! सन यज्ञे हेयनवीनोपहारिणीनां हरिणीनेग्राणां सर्वगाईस्थ्यमण्डन- कुलस्य मुनिजनत उपलब्धि भयते । राधा - अनान्तरे राधावपुपो निसर्गत. सुपमा शापमाना वृन्दाऽऽह अपत इति अयि ललिते। राधा विनाप्यलद्वारे भूषणान्यपरिदधानामपि विलोक्य पद्मा नाम चन्द्रसखी रमा वा प्रपते प्रीडिता भवति, मणिमयाना रतप्रचुराणा (मणिमयेयत्र प्राचुर्यार्थ मपट्) मण्डनाना मण्डलम् समुदाय तम्य रचना विन्यासः तद्गतेन प्रयासेन अलम् - माऽस्तु तादृश प्रयासः चयापत्तेः, भूषणानाम् इतररमणीना पाकरत्वेन वर्मणश्चातापादकत्वेन प्रियापकत्वेन साफ्ल्य, तदविक्लं विनाऽपि मण्डनानि राधावपुपा साध्यते इति हेतोः । अन श्रीराधावपि रूपं नाम कायिको गुण "अङ्गान्यभूषितान्येव केनचिद्भपणादिना । येन भूपितवद्भाति तद्रूपमिति कथ्यते ।"- इति लक्षणात् । कालिदासोऽप्याह "प्रियेषु सौभाग्यफ्ला हि चारुता" इति । अनोत्तरार्धे दीर्घसमासेन घटित पदं निवेडतया मण्डनसन्निवेशस्यानुरणनमिव पुर्वदोजखिता दधत् झन्द्वयसयोगेन बहुशः गौडीरौति निदर्शयति । अत्र आर्या जाति. ॥२२॥ राधिका वृन्दा सम्योद्ध्याह तत्र यश इति - - तत्र गोविन्दकुण्डोपकण्ठे रचिते यज्ञे हैयनवीनोपहारिणीनी नवनीतनेत्रीयो हरिणनेनाशा रमणीना सर्वः - वृन्दाः भरी ललिता वजसुन्दरी पद्मा राधा के निरलकार शरीर की सुषमा को देख मन ही मन लजित होती रहती है। अत एव राधा के लिए मणिमण्डित आभूषणो क धारण करने का प्रयास व्यर्थ ही है ॥२२॥ भरी वृन्दा ' सुना जाता है कि यज्ञशाला मे नवनीत ले जानेवाली मृगनयनी गोपिकाओं को समस्त गृहस्थोचित मण्टन पास होने वाले है। VRNDA : 22 Lalita | Padna, the well known beauty of Braja (or Goddess Laksmi) blushes when she sees Rādha even unadorned. No use exerting on decorating her with numerous pieces of jewellery RADHA , Friend Vrndal they say a full decorative set of household ornaments will be had by each of the fawn-eyed bloades offering fresh butter at that sacrifice.

·५२] दानकेलिकौमुदी वृन्दा न केवलं मण्डनकुलस्यैवोपलब्धिः किन्तु क्रियारम्भ एव निजामीप्टानामपि । तदेभ्यः प्राञ्जलमञ्जलिः क्रियता कामदेभ्यः शैलेन्द्रतीर्थेभ्यः । (इति सर्वास्तथाकुर्वन्ति) चम्पा सहि चित्ते। अदिचित्ता एसा णिहिल-जीअ-मंडली- कुंडिआ-कुलालस्स पुंडरीअ-जोणिणो कुंडेण मंडिदा गिरिन्द-सिहर-स्थली साकल्येनेत्येकवचनम् गार्हस्थ्यस्य दाम्पत्यजीवनस्य कृते यानि मण्डनानि सौभाग्यस्वरूपाणि तेषां कुलस्य समूहस्य उपलन्धिः भवित्रीति श्रूयते । वृन्दायाः पूर्वतरवाक्यसन्दर्भमनुमोदमाना भगधा मण्डनानामिहोत्तारणमेव वरीयो यतस्तत्र मखें समस्तमण्डनमण्डलस्योपलब्धिर्भा- विनीति स्फुटोक्तिः प्रतीयमानतया स्वप्रियोपलब्धिं केतयते वाग्मिनी राधेति विभाव्यम् ॥ वृन्दा ततोऽप्यधिकमाशंसमाना राधामुपढौकते न केवल मिति–नैतावदेव । किञ्च निजानां समेषामभीष्टानां मनोरयानां क्रियारम्भः पूरकव्यापाराणामुपोद्वातः अपि भविता। मण्डनकुलावाप्तितोऽप्यधिको लाभः अभीष्टक्रियारम्भस्तत्र भावीति तात्पर्यम् । तत् एम्यः प्रासलं समस्तालिप्रसारणपूर्वकं सरल: अञ्जलिः प्रणतिसूचक: करबन्धः कामान् ददति ते कामदास्तेभ्यः शैलेन्द्रस्य गोवर्धनस्य तीर्थेभ्यः उपाध्यायेभ्यः ऋपिभ्यः क्रियताम् । नवनीतपूर्ण घटे उद्यमाने शिरसा प्रणामस्याशक्यत्वादालिबन्धेन आत्मनः प्रहीभाव- प्रदर्शनमादिश्यते । अपि च कामदेति तीर्थविशेषणमत्र स्थाने स्थाने इहैव भवतीनामचिरेण वृन्दाः केवल मण्डन-सामग्री उपलब्ध होने वाली हैं इतना ही नहीं, अपितु उन्हें अपने अपने अभीष्ट मनोरथों की पूर्ति का भारम्म भी होने वाला हैं । अतः सकल कामनाओं के पूरक गोवर्धनगिरि के तीर्थों (शुभस्थान एवं ऋषिमण्डल) को हाथ जोड़कर प्रणाम करो। (सब सखियाँ वैसा ही करती है। भरी चिया ! समस्त जीवजगत्रूप ग्रहाण्डमाण्ट के निर्माता कुम्भकाररूप कमलयोनि प्रभादेव के नाम से प्रख्यात कुण्ड से चम्पा: VRNDĀ: Not only that, but the fulfilinent of one's own desires is also assured at the very initial stage of the action, ris. of offeringi resh butter. Therefore, fold your palms respectfully in all sincerity to those wish-fulfilling holy places (like Brahma.kunda and others ) situated on this lord of mountains, Govardhana. ( all do so ) CAMPA : l'riend Citrā ! here on the right shines this extremely picturesque mountain-platacu of Govardhana which ·Dana-Kelt-Kaumudi [५३ डाहिणे रेहदि सिसि चित्रे ! अतिचित्रा एपा निखिर जीवमण्डली कुण्डिका- कुरालस्य पुण्डरीकयोंनेः कुण्डेन मण्डिता गिरीन्द्रशिसरस्थली दक्षिणे राजते । ] चित्रा सहि ! इध जअ भत्ताणं वच्छलो हरिदेअणामा णाराअणो सेदि । [ सखि ! इत एव भक्तानां वत्सरों हरिदेवनामा नारायणों वसति ।] - कामलीलाविलासो भवितेति सूचनात्सामिप्रायमत परिकरालङ्कारमुद्भावयति । अञ्जलि- करणस्य प्रणामरूपन्वात्तीर्थभ्यः इति चतुर्थी । "तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायनारीरज सु च। अवतारपिजुटाम्बुपानोपाध्यायमन्त्रिपु". इति मेदिनी। [इति उक्तप्रकारेण सर्वा गोप्य तथा प्राजलमजलिं कुर्वन्ति ।] अनान्तरे चम्पा गोवर्धनशिखरस्थलीम्प्रति सर्वासा ध्यानमावर्जयन्ती चिता नाम सखी सम्बोधयन्ती प्राह - सखि चित्र इति - अतिचिना सविशेष विचित्रा नैकरूया एपा निखिलाना जीवानां प्राणभृतां मण्डली समुदाय स एव कुण्डिका भाण्ड तन्निर्मिती निमित्तकारणस्य कुलालस्य घटकारस्य, पुण्डरीक विष्णोर्नामिकमल योनिम्त्पत्तिस्थानं यस्य तादृशस्य ब्रह्मण' कुण्डेन पल्वलेन ब्रह्मकुण्डेति ख्यातेन मण्डिता सुशोभितेयं गिरीन्द्रस्य गोवर्धनस्य शिखरे वर्तमाना स्थली अकृत्रिमा भूमि- इत. दक्षिणे दक्षिणभागे राजते इति । अत्र रूपकमलकार। चित्रा तद्विशेषमाह - इत पवेति- इत अस्मिन्नेव स्थले (अत्र सप्तम्यर्थे तसिल्) भकानामित कर्मणि पष्टी भक्तानुद्दिश्य वत्सल' कारुण्यादिगुणसम्पन्न प्रीत. हरिदेवनामा हरिदेव इत्याख्यया विश्रत नारायणो भगवान् विष्णु. “नराणा नित्यानामयनामिति नारायणपदम्" वसति ॥ सुशोमित गिरिराज की यह शिखरभूमि सुम्हारे दक्षिण की ओर विराजमान है। यहीं भक्तवत्सल हरिदेव नामक नारायण निवास करते हैं। चित्रा: 15 adorned with Brahmakunda, the pool named after Brahma, the lotus-born Creator - the potter who has made this pot of entire community of living beings CITRA: Friends, it is here where lives Nārāyana, called Harideva, who is fond of his devotçes.

·दानकेलिकौमुदी वृन्दा पश्य पश्य सखि बहुलशिरस्त्वे भूभृतौ चेह साम्यं दधदपि गिरिरञ्चत्येष शेषाद्विशेपम् । अपरिपुरयमङ्के मूर्ध्नि यस्योदरे च प्रणयति रतिलीलामद्भुतां प्रेयसीभिः ॥२३॥ ततोऽपि विशेष विज्ञापयत्ती वृन्दाऽऽह-पश्य पश्येति । वीप्सायां द्विरुक्तिः । वक्ष्यमाणश्लोकार्थस्य कर्मत्वं पश्य-पश्येति चूर्णकस्थस्य क्रियापदस्थेत्यवधेयम् ।। उन्नतशीर्षस्य फणिपतेः शेषस्य गिरिराजस्य गोवर्धनस्य तारतम्यं प्रकटयति सखि बहुलेति- हे सखि चम्पे ! बहुलशिरस्त्वे शिरसा फणानां सानूनाश्चानेकत्वरूपे उभयोः साधम्र्ये विद्यमानेऽपि भूभृतौ पृथ्वीधरणधर्मेऽपि साम्यं दधत् धारयन्नपि गिरिगर्गोवर्धनः शेष- नागाद् विशेषमाधिक्यमञ्चति प्राप्नोति । तदुपपादयति यथा अयं प्रकृष्टः अपरिपुः अघासुरस्य निहन्ता श्रीकृष्णः यस्य गिरेः मूर्ध्नि शिरसि, उदरे मध्यभागे दरीगृहे प्रेयसीमिकामिः प्रियामी रमणीमिः अद्भुतामनेकविधां रतिलीला प्रणयति प्रणयप्रवण भारचयति । अत्राय विशेपस्तु व्यज्यते - अधरिपुः अयमितिविशेषणमहिम्ना पूर्णकलः अंशी भगवान् श्रीकृष्णः गिरौ विहरति, तत्र शेषशरीरे श्रीकृष्णस्यांशरूपो विष्णु: केवलं शेते एव; अपि च तत्र कुण्डलीकृते शेषशरीरे एकत्रैव विष्णोः स्थितिरिह तु गिरौ तन्मूर्ध्नि उदरे कन्दरादौ च इत्यनेनोच्चावचेषु रम्यस्थलेषु सर्वत्र विहारः, अपि च तत्र शेषशरीरे एकया एवं लक्ष्म्या सहोपस्थितिरत्र गिरौ तु प्रयसीमिः भूयसीमिः, पुनम लक्ष्मीकृतथरणसंवाहनमात्रः सम्पर्कः, इह गिरौ तु अद्भुता मणित-रगित-वाणितललिता रतिक्रीडां निर्विशते इति नैकप्रकारकं शेषापेक्षया विलासाधिक्यं प्रपश्चितम् । पद्येऽस्मिन् बहुलशिरस्त्वे भूभृतौ च इलेषालहारः, शेषपक्षे शिरसि फणाः गिरिपक्षे शिखराणि, एवमेव फणामु निहितभारत्वात् शेषस्य भूभृत्त्वं (भुयं विभक्ति तत्र शेषे केवल वृन्दा: देखो, देखो ! अनेक फणाओं के मण्डल से सुशोभित शेपनाग एवं शताधिक शिखरों से विभूपित इस गिरिराज में बहुत अधिक समता होने पर भी, गिरिराज की विशेषता कहीं अधिक है। कारण, [शेषनाग की शय्या पर तो अपामुर के निदन्ता श्रीकृष्ण के अंशभूत नारायण केवल महालक्ष्मी के ही साय विहार करते हैं, किन्तु] गिरिराम की कन्दरा कन्दरा में, उसके मध्यभाग में, उसके शिखरों पर (शी) VRNDĀ : 23. Behold, friend, this mountain, though, in the matter of having numerous peaks (hoods ) it bears resem blance with the thousand-hooded serpent (Sca), has a superiority over the latter in that Lord Krina, the slayer of the demon Agha, leads the marvellous ·Dana-Krit-Kaurada - - ललिता (राधामवेक्ष्य । सस्कृतेन) निविडरुचिनि गण्डग्रावसण्डे गरिष्टे सुरभिणि फिर दृष्टिं गौरि ! गोवर्धनस्य । ससि ! मृगमदपझैः सुष्ठु यत्रोपविष्ट- स्त्वदुरसि रसिकेन्द्रः पत्रवाल्लीमलेसी ॥२४॥ धारयतीति), गिरेस्तु भवरत्वाद् भूभृत्व भुव स्थिरीकरणात् (भुर्व विभति पोषयतीति- मृन् धारणपोषणयोरिति धातुपाटवचनात् ) शेषाद्विशेषम् विगतशेषत्वमतिप्रान्तशेष- धर्मत्ववैशिट्यमचतीति भाव तेनात्र छैकानुप्राससहचारी व्यतिरेकालद्वार । उत्तराधन तदुपपत्तिरयापनादन हेत्वलङ्कार । अपि च भगवतोऽन अधरिपुधर्मेण परामर्शात् श्रीकृष्णस्या बोध यस्तु अशी, अन्यत्सर्व तदशभूतम् इति अयम्पदेन सहेतितम् । अत्र विशेषस्यापरिपुपदस्य सामिप्रायत्वात्परिकरांकुरो नामालङ्कार । अत्र इहैव कन्दरादिव्यलीषु विविधा लीला भाविय इति सङ्केतस्थगन्यपि सकेतितानि । भन प्रसादगुणमण्डिता वैदी रीति । मालिनी वृत्तम् ॥२३॥ ललिता राधा पयन्ती सस्कृतेन गिरे. प्रीत्यापादकत्व स्मारयति- निविडरुचिनीति- अयि गौरि नवयौवने राधे ! गोवर्धनरय गिरे (पुरो दृश्यमाने) सुरमिणि प्रसमरविकचकुमुमसौगन्ध्यवति गरिष्ठे गुरुतमे निविडत्वात् रुचिनि सुखावहे गण्डग्राव्ण खण्डे महति शिलापट्टे दृष्टिं किर इतस्तत देहि। भयि सखि ! यत्र शिलोचये उपविष्ट समासीनो रसिके द्रो लीलाकोविद श्रीकृष्ण त्वदुरसि त्वदीये वक्ष स्थले मृगमदप? कस्तूरिकाविलेपनै सुषु शोभना पनबहीं अलेखीत् मण्डनानि व्यरचत् । अत्र पूर्ववत्तस्य स्मरणान् स्मरणमलकार उद्दीपनविभावमाविर्भावयनि येनोत्सुक्य नाम सञ्चारीभावो पुष्टिभुपैति । प्रावखण्डस्य सर्वाग्यपि विशेषणानि साकूतानि । सुरमित्वान्मनोमोहक्तया रत्युपस्कारक्ता, निबिडरन्ध्राभावेन शय्येव श्रीकृष्ण भएनी भनेक प्रियतमाओं के साथ प्रणयलीला करते हैं ॥२३॥ ललिता (राधा की ओर देखती हुई सस्कृत में -) भरी गोरी (राधा) । गोवर्धन गिरि के अत्यन्त सुगन्धी, परम सुहावने उस भारी पत्थर की चट्टान की मोर जरा नज़र तो डारो जहाँ, भरी सहेली शान्ति से बैठ कर रसिकहिरोमणि श्रीकृष्ण ने कस्तूरी के लेप से तेरे वक्ष स्थल पर नाना प्रकार के मण्डल मॉडे थे ॥२४॥ amorous sport with his beloveds at its ( mountain's ) foot, in its valleys and on its top and every where LALITA (Looking at Radha ) 24 Fair friend, Cast your eyes on that densely lustrous, fragrant piece of the huge rock on the Govardhana mountain, seated on which (rock) (Lord Krsna) Ary ·. दानकेलिकौमुदी चम्पा ( जनान्तिकम् - संस्कृतेन ) सखि, समाकर्ण्यताम् - अयमुपरि परिस्फुरद्-बलाका-ततिरनुसञ्चल-चञ्चला-विलासः । अचलशिरसि नीलमण्डपस्य द्विगुणयति द्युतिमम्बुदः स्वधाम्ना ॥२५॥ समतलता, गरिष्टत्वात् तत्राधःपातशङ्कानिरासद्वारा विविधै रतिवन्धरासज्यमानत्वे तद्भारसहिष्णुता गण्डपावेत्यनेन आयामवत्ताऽभिव्यज्यते येनास्य स्थलम्य रतिक्रीडो- पयोगिता सूच्यते । पुरा यत्र पत्रवल्लीमण्डनान्यकार्षीत् कृष्णस्तत्रैव विनम्मेण पूर्वपरि- चितत्वात्स्थानस्यास्य पुनरपि सम्भोगस्य सम्भावनममिव्यज्यते । अत्रैव त्वं पुनरपि निवेशसुखपरम्परामाशु लब्धासे इत्यतः स्निग्धां स्वीयां दृष्टिं पूर्वोपभोगं स्मारं स्मार किर सर्वत्र निक्षिपेति भावः । पूर्वरागविप्रलम्भपरिपोषकत्वात् पद्यस्यास्य वैशिष्टयम् । प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिः । वृत्तञ्च मालिनी ॥२४॥ - जनान्तिकम् अन्यैरधूयमाणं बोद्धव्यमात्रावगाहि नियतश्राव्य वचनम् । संस्कृतमाश्रित्य समीपस्था ललितामुद्दिश्याह समाकर्ण्यतामिति । किन्तदित्याह अयमुपरीति अयं पुरो दृदयमान: उपरि गिरिशिरसि (आदौ) परिस्फुरन्तीनां उदयमानानो बलाकानां ततिः । बकजातीया श्वेतवर्णा लघीयसी पक्षिजातिः बलाका याः अम्बुदागमे खे पंक्तिबद्धाः सञ्चरन्ति तदनु सञ्चलानामस्थिराणां चञ्चलाना विद्युत विलासः दीप्तिः, ततः अचलस्य गिरेः शिरसि शिखरे नीलमण्डपस्य श्यामलमण्डपस्य द्युतिं शोभाम् अम्बुदः मेघः खेन धाम्ना नीलतेजसा द्विगुणयति । दृश्यमिदं रमणीय यथा-खस्य नीलत्वं तत्र सिता बलाकाः ततः विशुता पीतामा तत्समवायेऽम्बुदस्य श्यामता तेजस्विनी परिसरस्य शोभा संवर्धयतीति भावः । अम स्वभावोक्तिरलङ्कारः । चञ्चलापदेन लोला गोप्यः, अम्बुदेन च कृष्णः मभ्यवस्यते । अतोऽत्र साध्यवसानाति- शयोक्तिः प्रतीयमाना चमत्कारिणी । 'भ्रान्तिनाशो विरोधः स्यात्' - एवं परिभाषितो विरोधो नाम भाणिकायारतृतीय- मनमुपस्थाप्यते । सानुप्रासो बन्धः, गुणरीती पूर्ववत् । वृत्तञ्च पुष्पितामा ॥२५॥ चम्पा अत्र चम्पा (एकान्त में - संस्कृत के माध्यम से) सखि ! सुनो। यहाँ इस पर्वत पर फुरफुराती यलाकाओं की कतार और उस पर चमचमाती पसल विजलियों की दमक और वहीं पर नील मेघ श्यामलमण्डप की शोभा को अपनी भाभा से दुगुनी कर रहा है ॥२५॥ the foremost among the master artists drew beautiful figures on your bosom with solution of musk. CAMPA: (Speaking aside to Lalita ] Friend ! listen, 25. This cloud above with its innate Lustre, with a row of herons flying about and with flashes of lightning glittering along side doubles the brightness of the Blue Arbour (situated) on the top of this mountaia.

·Dana-Kali-Kaumudi [५७ राधा-(पृन्दामवेक्ष्य सकम्प सस्कृतेन) उरीकुर्वन् गौरी गिरिशिखरभागम्बररुचि जगद्वंशे युञ्जन् मदनधनघूर्णाधुणघटाम् । धृतिभ्यान्तं भिन्दन्नमृतनिधिरिन्दीवरदृशां दृशां पन्धुः कोऽयं विधुरिव पुरस्तादुदयते ॥२६॥ राधा • वृन्दा वीक्ष्य सकम्प भावोद्रेक्वशाद्वेपथुमनुभवन्ती सस्कृतगिरा प्राह उरीकुर्वन्निति कोऽय विलक्षणोऽज्ञातखरूप गिरिशिखरभाक् पर्वतोपारे वर्तमानः, अम्बरस्य रुचि कान्ति गौरी शुभ्राम् टरीकुर्वन् , जगद्वशे ब्रह्माण्डभाण्डस्पे वशदण्डे मदनम्य कामस्य घना सन्तता तीत्रा घूर्णा प्रमि सा एव घुणाना वंशोत्कीर्णन- पराणां कोटानो घटा समृहत्ता युजन् नियोजयन् जगत् मन्मयविकारजन्यभ्रमिततिना घूर्णयनित्यर्थ , परञ्च इन्दीवरदृशा कमलाक्षीणां सुन्दरीणा धृति धैर्यमेव ध्वा तस्तिमिर मिन्दन् , तासाच दृशा बन्धु' नयनप्रिय अमृतनिधि विधुश्चन्दमा इव पुरस्तादुदयते । इति चन्द्रपक्षे । विशेषणाना मिन्नार्थबोधस्त्वात् विधुवाच्यचन्द्रपदस्य "कृष्णचन्द्रेति" नान एक- देशव्यपदेशात्समप्रग्रहणन्यायेन पद्येऽस्मिन् शब्दशक्त्युत्थवनिवशात् श्रीकृष्णपरकोऽर्थो- ऽप्यववुध्यते-नयथा-गिरेशितरभाक् गोवर्धनसानुवर्ती, गौरी पीववर्णाम् अम्बरस्य परिधानस्य रुचिम् आभामुरीकुर्वन धारयन् , को स्वीयवशीदण्डे जगदखिलमिद मदनस्य मन्मथस्य घना सन्तता निरवकाशा या घूर्णा भ्रमि सा एव घुण सारोपी कीटविशेष. स्तस्य घटा (घट्यते इति घटा) युञ्जन् प्रापयन् ( जनाना) धृति स्थैर्यम्मनोजविकार- विरोधि अत एव दीप्तिमदुल्लासराहित्यवशाज्जडतापादकत्वाद् ध्वान्त तिमिर मिन्दन्नपाकुर्वन् सयमजाड्यापहारपूर्वक नमविलासमुल्लासयन् अमृतस्य (न मृतमिव भवति यस्मिन् तस्य) चैतन्योद्वोधनस्य निधि कोष, परश्च इन्दीवरे नीलकमले इव दशौ नयने यासा तादृशीना ललनाना दृशा बन्धु उपकारको हितकर कोऽय पुरस्तात् विधारव चन्द्र एव भवेदीदृश उदयते समुल्लसतितराम् - श्रीकृष्ण एव भवेदिति सम्भाव्यते। (वदा की ओर देखती हुई, पुलकित हो, सस्कृत में कहती है) भरी गिरि के शिखर पर चढ़ा हुमा, यहाँ सामने भाकाश (>वस्त्र) की कान्ति को शुभ्र (>पीत) बनाता हुमा जगत्समूह (>वेणु) को मन्मथ के सघन घूर्णन रूपी घुन की पनि से योजित करता हुभा, कमरनयनियों के धैर्यरूपी तिमिर को ध्वस्त करता हुमा तथा उनके RĀDHA (Looking at Vrnda, with a thrill) 26 Who is this, the delight of eyes, that is rising in front of us like the Moon, the treasure of nectar, who resorting to the top of the mountain, is brightening the lustre of the sky, and employing the entire gamut of love-into- D.K.K.8 ·५८॥ 'दानकेलिकौमुदी वृन्दा सखि राधे ! समाकर्ण्यताम् । समस्तजगतीभुयां मृगशामभीष्टाशिपः समर्थमपि पूरणे किमपि दोलयन् दोर्युगम् । असौ कुलजबल्लवीमदनवेदनोन्मादन- व्रतप्रणयिनोरसा रसिकमौलिरुद्भासते ||२७|| अत्र अम्बर-गौरीतिपदगतः श्लेषः, चन्द्रपक्षे कोऽयमित्युपमेयत्वे सति विधुरिवेत्य- प्रौपम्यादत्र लिटोपमा; कोऽयमित्यत्र सम्भाविते नायकपक्षे विधुरित्यत्रासौ चन्द्र एव भवेत् इति सम्भावनायामिवपदप्रयोगे वस्तूत्प्रेक्षालङ्कारः । कोऽयमित्यत्र शुद्धः ससन्देहश्च । जगदंश- घूर्णधुण- धृतिध्वान्तपदेषु समस्तं निरहं रूपकम् । दृशां व धुरित्यत्र व्यस्तरूपकम् । दशा दृशामित्यत्र यमकम् , द्वितीयचरणान्ते वृत्त्यनुप्रासः प्रथमे पादे च, शेषभागे छेकश्रुत्यनुप्रासौ । अपि च घूर्णया मदः, धृतिविरहाद् विबोधपूर्वकश्चपलभावः, दृशां बन्धुत्वेन ललनाना चेतसि औत्सुक्यं, पुरस्तादुदये तु हर्षः • एवं बहूनाममिव्यज्यमानानां सञ्चारिणी भावानां शवलता रतेः स्थायिभावस्य परिपोपिकेति दिक् । भत्र प्रसादसौकुमार्यकान्तयो गुणा, वैदी रीतिः, रसालेव शिखरिणी वृत्तम् ॥२६॥ एवं सन्दिहानां प्रियससी राधा निश्चयोत्तया वृन्दा समुद्बोधयति समाकर्ण्यतां भूय- तामित्युपक्रम्य समस्तेति- असौ समस्ताना सर्वासा, जगती पृथ्वी भूरुत्पत्तिस्थानं यासा ताः जगतीभुवस्तासां, मृगस्य दृशाविव दशौ यास ताः मृगदृशः हरिणनयनाः स्त्रियस्तासाम् भमीटा अभिप्रेता या आशीः आशंसा तस्या आशियः अपि पूरणे समप्रपृथ्वीवलयजाताना कामिनीनां मनोरथानां पूर्तये समर्थ दोर्युगं भुजद्वयं दोलयन् आस्फालयन् रसिकमौलिः सहृदयाप्रगण्यः श्रीकृष्णचन्द्रः कुलजानाम् अभिजाताना बरवीनां गोपागनाना मदनवेदनया मन्मथपीडया उन्मादनं व्याकुलीकरणमेव व्रतं तस्मिन् प्रणयिना यदादरेण उरसा वक्षः- स्थलेन उदासते देदीप्यते शोभत इत्यधः । सकलटलनायन्दस्य मनोरथान् पूरयितुं क्षम नयनों को विकसित करता हुमा, सुधानिधि चन्द्रमा जैसा यह कौन उदित हो रहा है ! 120 घृन्दा भरी राधा ! मुनो समन भूमण्डल की मृगनयनियों के भी मनोरय को पूर्ण करने में समर्थ अपने भुजयुगल को दुलाता हुमा, कुलीन गोपागनाभों की -xicating notes' in the World-flute is destroying the darkness of the lotus-eyed belles' firmness of mind, VRNDA : Triend Radha ! listen 27. It is Lord Krsna, the foremost among the connoisseurs who, raising a little upwards both of his arms that are capable of fulfilling the desires of the fawn-cyed damscis of the whole world, is shining with his 1. 4. c. playing the flote so followly an to make the entire world mad with lonc. . - ·Dana-Kela Kaumudi राधा -(सविस्मय सस्कृतेन) प्रयत्नः पन्थानं हरिरसकृदस्मन्नयनयो- रपूर्वोऽयं पूर्व क्वचिदपि न दृष्टो मधुरिमा । प्रतीकेऽप्येफस्य स्फुरति मुहुरङ्गस्य सखि या, श्रियस्तस्याः पातु लवमपि समर्था न दृगियम् ।।२८।। निज बाहुयुगलमुद्यम्य किञ्चित् लोलयन् असौ कृष्ण कुलीनाना गोपिकाना मन्मथवेदनाया उद्बोधने गृहीतव्रतेन निजेनोरसा उपलक्षित अन विराजत इत्या-तम् । दोर्युगस्य दोल्न सकलाशापूरणसूचक भवति । अपि च यस्य वक्षो वीक्ष्य समालिङ्ग- नौत्सुक्य कुलजानामपि चेतति प्रादुर्भपताति सौदर्यविशेषगमकम् । प्रणय स्नेहोऽभिर- चिर्यम्यास्तीति प्रणयी तेन प्रणयिना अथवा प्रणेतु शीलमस्येति प्रणयी तादृशेनेति उरोविशे पणम् । किमपि इति विलक्षणत्व गमयति । पद्येऽस्मिन् विशेषणाडम्बरो नायास्य नातिप्रर्प गमयन् अपुष्टार्थतामा साधक सहृदयहृदयावर्जने श्य । अत्र मृगपदेन मृगीग्रहणमभीष्टम् - सामान्यवाचित्व पुसिप्रयुक्तस्य पदस्यानाभिप्रेतत्वात् कवे , मृगपदग्रहणे न कोऽपि विशेपार्थविगम छन्दोभानिवारणमात्र प्रयोजनम् । पाञ्चाली रीति । पृथ्वी वृत्तम् ॥२७॥ अहो कीहक्सुषमाशाली मधुरिमाऽय हरेरिति विस्मय वह ती सस्कृतेनाह राधा- प्रपन्न इति हरतीति हरिथेताहरोऽय कृष्ण अस्मन्नयनयो पथान वत्तिनीम् असकृत् नैकवार प्रपन्न प्राप्त वहुवारमस्मामिष्टपूर्व इत्यथ , तथापि तस्य अपूर्वो विलक्षण अव मधुरिमा मधुरभाव इचिदपि एकवारमपि न दृष्ट । हे सखि वृन्दे ! (वस्तुतस्तु) एकस्यापि हरेरङ्गस्य प्रतीके एकदेशे या श्री शोभा स्फुरति दीव्यति (चमचमायते) तस्या श्रिय ल्व लेशमानमपि पातु सोत्कतया विषयीकतम् इय मे दृक् समर्था न कुतस्तावत्समयस्याङ्गविशेष य समस्तस्य वपुषो वा । मन्मथ पीडा को उन्मादित करने का व्रत रिये रसिकशिरोमणि श्रीकृष्ण अपने वक्ष स्थल की कान्ति से विरानमान हैं ॥२७॥ राधा (विस्मयपूर्वक - संस्कृत में) श्रीकृष्ण कई बार हमारी आँखों के सामने उपस्थित हुए हैं, परन्तु उनकी ऐसी अपूर्व मधुरिमा की छटा तो कभी भी नहीं देखी। भरी सरि। उनके किसी भी अंग के एक अवयव में भी bosom, cherishing intoxicate the lovely cowherd women of noble descent by pangs of love RĀDHA (In amazement) 28 Several times have he scen Hari but never before was scen such extraordinary sweetness in him Friend! this eye is incapable of drinking in even a diop of the a VOW to ·६.] दानकेलिकौमुदी - वृन्दा यदा यदा पश्यसि माधवं पुरः तदा तदैवास्य वदस्यपूर्वताम् । नवः सदा स्यात् किमयं तवाथवा रागोन्मदे विस्मरतः किमक्षिणी ॥२९॥ अत्र नायकस्य प्रतिवेलं नवनवत्वमेव प्रतिभातीति बहुधानुभूतस्य विषयस्याननु- भूतत्वभानमेवानुरागस्वरूपम्। "सदानुभूतमपि यः कुर्वन्नवं नवं प्रियम् । रागो भवन्नवनवः सोऽनुराग इतीर्यते ॥" इति उज्ज्वलनीलमणिः । अत्र कान्त्या प्रतिवारमेधमानः असौ माजिष्टो रागः मधुसमस्नेहप्रसूतः। स्नेहस्य स्वस्पं यथा 'हृदयं द्रावयन्नेष स्नेह इत्यभिधीयते । असोदिते भवेज्जातु न तृप्तिदर्शनादिषु' ॥ इति । कविसमये पातुमित्यत्र पाधातोः तत्तदिन्द्रियद्वाराग्राहयस्य वस्तुनः स्पृहणीयतया विषयीकरणे तात्पर्यमिति वामनभट्टः, अतः नायं लक्षणाविषयः - यथा 'निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथामिति' नषधीयचरिते श्रीहर्षः । “प्रतीकोऽवयवेऽपि स्यात्प्रतिकूलविलोमयोः"। अत्र प्रसादमाधुर्ये गुणौ, वैदर्भी रीतिः, वृत्तञ्च शिखरिणी ॥२८॥ राधायाः स्निग्धवचनमाक्षिपन्ती वृन्दा तां पृच्छति यदा यदेति - त्वं पुरः समक्षं माघवं श्रीपति कृष्णचन्द्रं यदा यदा पश्यसि तदा तदा एव तस्य अपूर्वतामद्भुततां वदसि कथयसि तत्र किं कारणम्भवेदिति सन्देहदिग्धा पक्षद्वयं स्थापयति किमयं श्रीकृष्ण: सदा नवः एव स्यात् अदृष्टपूर्वः, अथवा तव अक्षिणी नयने रागेण उन्मदे पूर्वसंस्कारशून्ये सती विस्मरतः न दृष्टपूर्वः क्वचिदित्यैव मन्वाते । अत्र शुद्धः ससन्देहालकारः। पद्येऽस्मिन् समस्तः पदसमूहोऽसमस्तः, अतः सुगमो बन्धः, प्रसादो गुणः, वैदर्भी च रीतिः । पद्यस्यास्य आद्यास्त्रयः पादाः वंशस्थेन घटिताधरमच चरणः इन्द्रवशयोपनिवद्धः, भतो वंशस्येन्द्रवंशयोरेवं मेलनादन शीलातुरा नाम करम्बजातिः (उपजातिविशेषः) वृत्तम् ॥२९॥ जो शोमा विद्यमान है, उस शोभा के अंशमात्र को भी निहारने में मेरी यह दृष्टि तो असमर्थ ही जान पड़ती है ॥२८॥ वृन्दा भरी! जय जव तू माधव को सामने देखती है सय तप सदा उसकी अपूर्वता ही पखानती है। न जाने क्या यह सदा नये नये रहते हैं मथवा भनुराग के मद से मत्त ये तेरे नयन पूर्वरूप को भूल जाते हैं ! ॥२९॥ beauty that is constantly scintillating in any part of his limbs. VRNDĀ : 29. Every time you sec Mladbava before you, you find something new in him. Is it because lie is really always or becausc your cyes, infatuated with love, become forgetful ? new ·Dana-Keli-Kaumant ततः प्रविशति मधुमङ्गलपुमलादिभिरुपास्यमानो नान्दीमुखीम मिच्छन् कृष्णाः] कृष्णः- (सौरमुक्यम् ) गोवर्द्धन गिरिमुपेत्य कटाक्षाणान् कर्णस्फुरन्मणिशिलोपरि संक्षुवाना। (ततः एतदन्तराले मधुमालतनामा सखा, अपरः सुबलः, आदिपदेन मर्जुनस्य बोधः, एवं सखिभिः उपास्यमान. अन्दीयमानः कृष्णः नान्दीमुखीममिपृच्छन् तया सह सवदन् प्रविशति । अत्र पृच्छतेः पूर्वमनीत्युपसर्गस्म सन्मुखीभूय पृच्छनिति अमिनार्य. विशेषोऽस्ति । धृष्णः उरमुकः सन् वस्तुविशेषस्य जिज्ञासायो व्यप्रतयाऽऽह गोवर्धनमिति- गोवर्द्धनं तदाख्यं गिरिमुपेत्य कर्णयोः स्फुरन्ती या कुण्डलजरिता मणिशिला तदुपरि कटाक्षाः अपारवीक्षणानि एव वाणालान सभुवाना (क्षुणोतेः कानच् ) तेजयन्ती तीक्ष्णतामापादयन्ती का खलु इयं लगना भूरेव धनु. तस्या धवन कम्पन (धुनोतेयुट् ) तेन सूचिता प्रकटीकृत्ता लुचना मवैयविलोपनव्यापारः यया सा, माम् अपि धीरश्वरमन्येयो धैर्यच्युति- कर मादृशं जनमपि सम्भ्रमेण व्याकुलीरणेन व्यग्रीकरोति अव्यग्रं सुसमाहितमपि व्यय यथा स्यात्तथा विह्वल बरोतीति । अहह इति आश्चर्य । विस्मयावहोऽयं विषयो यदा विरल- जनसम्पाते पर्वते वर्तमाना काचित् कर्णोपान्तवर्तित्वात् तद्गतकुण्डल्खचितमगिशिलायो संघर्षणद्वारा निजान् कटाक्षबाणान तेजयन्ती भृकुटिकम्पमात्रेण मदीयं धैर्य च्यावयन्ती 'कोऽयं धैर्यलोपी प्रसङ्ग' इति विचिकित्साजनिताकुलीभावेन मादृशमपि जनं विह्वल्यतीति । शिलोपरि बागा सकर्षणेन तीक्ष्णता नीयन्ते इति साधारणः प्रयोगः । अत्र फटाक्षा एव वाणा कर्णन्यस्तकुण्डलगतमणिशिलात. सङ्घर्षेण निशिता इति साहजिको व्यापारः परपक्षक्षपणतत्परतावबोधकत्वेनात्रोत्प्रेक्ष्यते। कटाक्षपाण-भूधनुरित्यन निरङ्गरूपकम् । -- [इतने में ही मधुमङ्गल, सुबल आदि सखाओं से सेवित, नान्दीमुखी से सन्मुख हो चर्चा करते हुए श्रीकृष्ण का प्रवेश] कृष्ण (बड़ी उत्सुकता के साथ) महह ! बड़े आश्चर्य की बात है ! यह कौन है जो गिरिराज गोवर्धन पर भाकर अपने कटाक्षरूपी वाणों को कर्णभूषण में विद्यमान मणि की सिलपट्टी पर रगड कर तेज करती हुई अपनी अकुटी के हिलाने (Attended by Madhumangala, Subala & others Enter Krsna lalking wrth Nandinuthi KRSNA (Inquisitioely) 30. Who could she be, the one, having arrived at the Govardhana mountain, is edging the arrows of her sidelong looks on the hone of the sparkling gem of her car-orgament and robbing me of my courage just ·६२] दानकेलिकौमुदी का भ्रूधनुर्धयनसूचितलुञ्चनेयं व्यग्रीकरोत्यहह मामपि सम्भ्रमेण ॥३०॥ (पुनर्निरूप्य) हन्त ! कथं सैव मदीयहृद्विटङ्कालङ्कारपारावतीय प्रिया । (इति नान्दीमुखीममिनन्दन् । सानन्दम्) नयनान्तभागस्य मुहुर्मुहुः कुण्डलपर्यन्तं यातायातेन राधायाः कृष्णोवलोकनविषयिणी स्पृहा सद्विपयिणी मधुरा रतिं पुष्णाति । भ्रूधनुःकम्पमात्रेणैव व्यग्रीभावप्रसङ्गे, शरैविध्यमाने सति कीदृशी मे स्थिति विप्रीति कल्पनैव सम्भ्रमकारिणी ततः कृष्णगतराधाविषयिणी गाढा रतिय॑ज्यते । अयं रतिपोपकः अमियोगक्रमः भावभिव्यक्तिरूप:-"अभियोगो भवेद्भाव- व्यक्तिः स्वेन परेण चेति" लक्षणात् [उज्ज्वलनीलमणौ] । नान्दीमुखीमभिपृच्छतः कृष्णस्य प्रवेशदर्शनात् कृष्णवचनोत्तरं तस्या एव वचन- विन्यासादयं 'का माम् व्यग्रीकरोतीति' प्रश्नो नान्दीमुखी प्रत्येव घटते; प्रश्नोऽयं 'मधुमङ्गलं प्रति' इति जीवगोस्वामिपादानामभिप्रायः प्रकरणाननुकारी उह एव । अत्र रूपकोत्प्रेक्षार्थालङ्कारी, छेकानुप्रासः शन्दालङ्कारः भावध्वनिश्च । तृतीयचरणे प्रहारोद्यतत्वयोधनाय यन्धस्य समासघटितगादत्वमर्थानुवन्धी हृदयमावर्जयति । सामान्यतो वैदभी रीतिः, प्रसादो गुणः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥३०॥ पुनः निरूप्य सूक्ष्म विलोस्येति नायकस्य धैर्य गमयति । हन्तति-हन्तेति सविस्मय- प्रहपें । कथमिति इष्टस्य सहसोपलम्भादतर्कितानन्दावातिस्पो हास्यो भावोऽभिव्यज्यते । सा एव युद्धिस्था मदीयं हृदयमेव विटरः कपोतपालिका तस्य अलधारभूता शोभाधायिका पारावती करोती तद्रूपाऽयं प्रिया राधा आस्ते । अत्र परम्परितरूपकमलकारः । मात्र से मेरे धैर्य को लूटने की सूचना देती हुई मुझे भी सम्भ्रान्त कर विद्याल कर रही है। ॥३०॥ (और भषिक ध्यानपूर्वक देसकर) यह तो यही मेरे हृदयरूपी कपोतपालिका को विभूपित करनेवाली कपोती मेरी प्रियतमा (यो नान्दीमुसी का भमिनन्दन करते हुए. आनन्द विमोर रो). with a twitch of the low of her cyc-brow and distracts even me with excitement ? ( looking closely again) Ah! th's is my beloved, the dove, adorning the Aviary of my heart, (oglouding Szadiruhi, uith joy) ·Dana-Kelt Kaumudi [६३ तारश्रिया मूलितपलगुरागा विस्तारयन्ती श्रतिपालिभूपाम् । कलान्विता हन्त मयोपलब्धा स्वराधिकेयं परिवादिनीय ॥३१॥ - इतीति - इति एव निचित्य नान्दीमुखीमभिनन्दन सवर्धयन सानन्दमाह कृष्ण तारथियेति-अन्न 'स्वराधिमा परिचादिनीय मयोपलन्धा' - इति प्रधानवाक्यम् । श्रियाया राधिकाया परिवादि या सप्ततन्त्रावीणया सह साम्यमुपस्थापयति, तत्र दलेपेण विशिनष्टि-राधिकापक्षे तारश्रिया नयनक्नीनिकाया शोभया अथवा तारो मौतिपहारस्तस्य शोभया मून्दित (मू, गती) प्रापित वगु मनोहरो राग अभिन्नाप वर्णों वा यस्या सा ! उपमानपक्षे- तार उकारवनि, तस्य श्रिया सम्पत्त्या मूच्छित वर्धित एकविंशति- मूछना प्रापिता वीणेति तात्पर्यम् । पुनध ध्रुतिद्वयस्य वर्णयुगलस्य पालिरप्रभाग तावत् भूपां शोभा विस्तारयन्तीति उपमेयपक्षे, सगीतशाख्ने प्रथिताना द्वाविंशतिश्रुतीना खरा- वयर ध्वनीना भूषां शोभा प्रस्तारयन्तीत्यर्थ उपमानपक्षे । क्लामिचतु पष्टिमि मृत्यया- द्यादिमिरन्विता सम्पन्ना इति उपमेयपक्षे, क्लेन मधुरेण (खरेण प्रत्यारब्धानुरणनात्मकेन) भन्विता अनुगतेयुपमानपक्षे, अपि च खस्य सत्वविषयीभूता इय राधिकेति खराधिका, पक्ष स्वर अधिका सुसम्पन्नेति विच्छिद्य वीणाविशेषणम् । सारन्येन भावार्थस्तु तारस्य शोभया सवलितरम्यरागवती, श्रुतिसमूहस्य रमणीयता प्रसारयन्ती क्लम्वनिना योजिता स्वरप्रचुरा समतन्त्री वीणेव खोया मुक्ताहारम्य शोभया रोल्क्नीनिकाया श्रिया व्यक्तीकृतस्ववर्णा प्रक्टीकृतरम्यानुरागा क्णलतान यावश्यनयो शोभा विस्तारयन्ती नक्क्लाभि सुसम्पना राधिका मयोपलब्धेति हन्त परमप्रमोदस्य विषय । तन्नशास्त्रे तारशब्द उस्वामिधायक । सङ्गीतशाख्ने श्रुतिलक्षणम् - "प्रथमश्रवणाच्छन्द धूयते हस्वमात्र । सा श्रुति सम्परिज्ञेया स्वरावयवलक्षणा ॥” इति । तत्रैव श्रुतिभ्य स्यु स्वरा सप्त - "श्रुत्यनन्तरभावी य स्निग्धोऽनुरणनात्मक । स्वनो रञ्जयति श्रोतुश्चित्त स स्वर उच्यते ।। इति । - भहो । तार की शोमा से मनोहर राग को छेड़नेवाली, स्वरावयच भ्रातयो की रमणीयता को बढ़ानेवाली, मधुर ध्वनियो से युक्त, भनेक स्वरों को निकालने वाली सप्ततन्त्री वीणा जसी अपनी राधा को मैंने प्रासकर लिया ह जो भपनी नयन कनीनिका की शोभा से 31 I found my Radha who with her sweet passion intensified by the lustre of her sidelong looks and who, extending the beauty of her car ornaments, is alt adept in diverse arts, as it were, a lute of seven strings full of tones which, having sweet melody ·दानकेलिकौमुदी नान्दीमुखी -गोउलाणन्द, तुम पासे चिठ्ठन्ती मा जाव इमाओ ण पेक्खन्ति, खणं ताव यच्छण्णा होम्मि । (गोकुलानन्द ! युष्मत्पावं तिष्ठन्ती मां यावदिमाः न प्रेक्षन्ते, क्षणं तावत्प्रच्छन्ना भवामि [इति तथा स्थिता] मूर्च्छनालक्षणन्तु -"क्रमात्स्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् । सा मूर्जा" ॥ इति । रागास्तु गानप्रकार विशेषा विमिन्नश्रुतिस्वरमूर्च्छनाक्रमविकल्परूपाः । योऽयं ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः । रञ्जको जन चित्तानां स रागः कथ्यते बुधैः ॥ औडवः पञ्चभिः प्रोक्तः स्वरैः पड्मिश्च पाडवः । सम्पूर्णः सप्तभिर्जेय एवं रागस्त्रिधा मतः ॥ इति संगीतदर्पणे मुक्ताशुद्धौ च तारः स्यादित्यमरः । पालिः कर्णलताग्रे च - इति मेदिनी । सा (वीणा) तु तीभिः सप्तभिः परिवादिनी (सितार इति भाषायाम् )- इत्यमरः। अन श्लिष्टोपमालङ्कारः, पाञ्चाली रीतिः, माधुर्य पूर्वाध पद्यस्येन्द्रवजया परार्धञ्चोपेन्द्रवज्रया घटितं तन्मेलनादुपजातिः प्रेमा नाम वृत्तम् सर्वथा भावानुरूपम् । वाग्वल्लभमतेनास्योपजातिभेदस्य "रामा" इति नामधेयम् ॥३१॥ श्रीकृष्णस्य पार्श्ववर्तिनी नान्दीमुखी मां विलोक्य मखमण्डपपरिसरे अद्य समाया. स्यन्ती मामियमेव मुकुन्दै निवेद्य तमिहानीतवतीति मा तावत्सखी राधा चिन्तयत्वेव- मुद्दिदयात्मानं गोपायितुकामा नान्दीमुखी श्रीकृष्णमाह - गोकुलानन्देति- हे समस्तस्य गोकुलस्य ब्रजस्य आनन्द आहादक । युष्मत्पावें भवदन्तिकं तिष्टन्ती वर्तमाना मां यावदिमाः राधा तत्सहचर्यश्च न प्रेक्षन्ते तावत् क्षणं यावत्स्व प्रकटयितुं समुचितमवसरं लमेय तावत्कालपर्यन्तं प्रच्छन्नाऽन्तहिता भवामि इत्युक्त्वा राधाया दृष्टिपथादात्मानं दूरे स्थापयति । गुणः, अपने मनोरम भनुराग को प्रकट कर रही है, कर्ण के अग्रभाग तक कुण्डल की भाभा को फैला रही है और भनेक कलामों से विभूपित है ॥३१॥ नान्दीमुखी-हे गोकुलानन्द ! सुम्हारे पास सड़ी हुई मुझे कहीं ये देख न हैं भत एव क्षण भर में झुपकर सड़ी हो जाती हूँ। intensified by wealth of high-pitched notes expanding the beauty of finer sounds, called Śrulis is full of artisticexcellence. NÄNDIALUKHI: Dear Krsna, the Delight of Gokula ! I shall conccal myself for a while lest they should see me standing by your side.

·Dana Keli-Kaumudi [६५ - - कृष्ण हन्त सखायस्तूर्णमाध्मायता भवद्भिर्महाघट्टाविकारा- भिव्यञ्जक शृङ्गादिवादिनम् । मयापि विम्बाधरे वशी निधेया (इति सर्व तथा कुवन्ति) वृन्दा- (खगतम् ) कथमेता केलिमुरलीरवाकर्षणेन विघूर्णितमूर्धान- सरून्मुहुर्धारयन्ति । अशान्तरालऽवसरप्राप्त समादिशति सहचरान कृष्ण - इन्तेति - हन्तेति वरि समुलास सूचयनि । भो सखायः 1 तूर्ण त्वरित भवद्भिः वयमेवामुष्य महाघहस्य शुल्कादानचत्वरस्याधिकाारण इत्येतारशाऽधिकारस्य व्यञ्जक द्योतक शृङ्गादिवादिनम् आध्मायता सारखरेण निनायताम् । अहमपि बिम्बाधरे घशी वादयितु धरामि ---- इति । मामान्यत विम्ब पक्वतुन्दीफलमिव अधर इति विम्बाधर इत्युपमितसमास , मोष्टस्यारत्तत्व, मृदुत्व, रस्यत्वञ्च ख्यापयति । आत्मनो मुखेन स्वगात्रस्य श्राध्यतया परामर्श "मम चरणकमल, मम नयनाराब-दमितिवन् अनतिय प्रतिभाति शिष्टव्यवहाराननुगतत्त्वरूपानौचित्यात् । अत बिम्बानि तदध्यवासतानि कामिनीवदनानि अधरयति असौ अधर , अथवा विम्बफ्ल- पदाधरति असौ बिम्बाधर "सद्य प्रज्ञाहरा तुदी इति वचनात् तत्फलस्य सेवन प्रज्ञाहर सत् तादृगौपम्यवति अधराष्टे वशी मया निधेया, येन तत्प्रसूतरवेण श्रोतृन्दस्य सद्य शिरोघूर्णन सम्भाव्यतति विशेषाभिप्रायव्यजकतथा साधायान् भवितुमर्हति बिम्बाधरेतिप्रयोग । वशीनिनादश्रवणमात्रणव गोपाङ्गनाना विवशता वीक्ष्यात्मगतमाह वृन्दा पथमेता इति कथमित्याश्चय । एता' राधाप्रमुखा गोपिका केलि मुरल्या लोल्या वादितषग्या रवस्य कलनिनादस्य आकषणेन विघूर्णितमूर्धान मुहुर्मुहु स्वावलम्बाय तरून् धारयन्ति आश्रयते भूमावपातादात्मान रक्षयितु पार्श्वस्थद्रुम भूयो भूय आलम्बन्ते । अनेन प्रातॄणा कर्णरसिकत्व मुरलास्वनस्य लोकोत्तरमोहकत्व व्यज्यत । [ चैसा ही करती है। भरे मित्रो। बड़ी चौकी के अधिकार को घोपित करने वाले शृग (युगल) आदि वाद्यो को शीघ्र बजाना, मैं भी अपने अधराष्ट्र पर बसी रखता हूँ। सिब एसा ही करत है। (मन ही मन ) महो कृष्ण की लीला मुरली की ध्वनि क आणि से अपन सिर को दुराती हुई ये सब वार बार वृक्ष का सहारा ले रही है। (Thus she stands) KRSNA Friends up with blowing horn and other instruments heralding our toll gate authority I shall also put my flute to my lips (all do so) VRNDA ( to herself ) How indeed these cowherd with their heads reeling under the spell of Krsna's playful flute are reclining against the trees again and again DK.K9 1 - women, ·६६ ] दानकेलिकौमुदी (इति समन्तादवलोकयन्ती) वेणोरेप कलस्वनस्तरुलता-व्याजृम्भणे दोहदं, सन्ध्यागर्जभवः' पिकद्विजकुहस्वाध्यायपारायणे । आभीरेन्दुमुखीस्मरानलशिरोत्सेके सलीलानिलो, राधाधैर्यधराधरेन्द्रदमने दम्भोलिरुन्मीलति ॥३२॥ [अन्येषां जनानां परिसरवर्तिनां जीवानां वा का गतिरिति परीक्षितुं समन्तात् अवलोकयन्ती ] यथादृष्टं विशदयति वृन्दा वेणोरेप इति- वेणोः एषः कलः मधुरश्चासौ स्वनः निनादः तरूणां लतानाञ्च अथवा तरुवर्तिनों लताना व्याजृम्भणे कुसुमविकासे दोहदं सन्तर्पक्म्, अपि च पिकाः कोकिला एव द्विजाः विप्राः तेषां कुहूः एव स्वाध्यायस्य वेदराशेः पारायणं पाठः तस्मिन् कर्मणि सम्याकालीनो गर्जभवः (गर्जतेः भावे पनि गर्न:, गर्ने भवः - "समुद्राभ्राद्धः" - पा.४-४-११८ इति धः।) मेघनिर्घोषः । मेघगर्जने स्वाध्यायस्यानध्यायः इति स्मृतिवचनात् मुरलीस्वरारम्भे पिकान कुहूस्वाध्यायस्य विराम एव, पिकानामपि स्वीय-स्वर-माधुरी-लाघाभिसन्धेः श्लयत्वात् मुरली- खाकर्णनजन्योन्मादवशात्कुहूविस्मरणाचेति भावः । अपि च आभीरकुलजानाम् इन्दुवत् मुखं यासा ता इन्दुमुख्यः सुन्दर्यस्तासां स्मरानलो मदनाग्निः तस्य शिरं ज्वाला शिखा तस्य उत्सेके प्रवर्धने सलीलः मन्दं मन्दं वहन् अनिलः पवन एव मदनोद्दीपनः अथवा गोपसुन्दरीणा स्मरानलेन शिरासु रक्तवाहिनीपु धमनीषु उत्सेके उद्वेजने मन्दानिलरूपः असौ वेणुस्वन इति; पुनश्च राघायास्तु धैर्य संयमः स एव धराधरेन्द्रः महागिरिस्तस्य दमने दलने दम्भोलिः अशनिपात एव एतादृशः मुरलीरवः उम्मीलति आविर्भवति प्रसरतीति भावः । केषुचित्तरूणां कुसुमोद्गमाय कविसमये कानिचन दोहदानि निर्दिष्टानि “पादाघाता. दशोकः” – इत्यादीनि । तेषु नव्योऽयं भव्यः प्रकारोऽत्र कविना समुद्भावितो मुरलीरवरूपः । अमुष्य वंशीनादस्यालौकिकत्वाद्दोहदत्वं सम्भाव्यते - सामान्यतः केवलं सचेतसामेव "रम्याणि वीक्ष्य मधुराँश्च निशम्य शब्दान्" चेतोविकृतिर्मनोविज्ञानकोविदैरङ्गीकृता, [चारों ओर देखती हुई बसी का यह मधुर स्वर वृक्षों पर लिपटी हुई लताओं को विकसित करने वाला दोहद ही होरहा है, कोयल पक्षी (ब्राह्मण) के निनाद (वेदपाठ) को समाप्त करने वाली सन्ध्याकालीन गर्जना ही है, भाभीर सुन्दरियों के मदनानल की ज्वाला को भड़काने वाला लहराता हुआ पवन ही है तथा राधा के धैर्यरूपी पर्वत को दलित करने वाला वज्र ही है ॥३२॥ ( looking on all sides ) 32. This sweet sound of the flute unfolds itself, as it were a budding agent for the plants and crecpers, a roar of an evening cloud drowning the full-throated warbling of the Kdel ( > Vedic recitation of the Brāhmaṇas), a playful brecze fanning the amorous fta in the hearts of the moon-faced cow-herd women and a thunderbolt to shatter the mountain of Sri Radha's reserve. 1. "गर्जभरः"-इति पाठान्तरम् । - ·Dana-Keli-Kaamaat [६७ - कृष्णः - ( राधायामपाङ्ग निक्षिप्य, सानन्दम् ) वक्त्राम्भोजमुदाचनर्मवचसा सख्यं विनिर्मित्सते मैत्री भगुरवीक्षितेन नयनद्वन्दु क्रमादीप्सति । लीलामन्दगतेन यादयुगमप्यारिप्सते सङ्गम राधायाः स्मरबान्धवेन वयसा देहेऽद्य सन्धित्सति ॥३३॥ तत्र स्थावराणा द्रुमाणामपि वशीस्वनस्पेण दोहदन समुहासोऽत्र विशेष । एवमेव पिकादि- तिर्यचामपि चेतोमादकत्व कुहूविस्मरणेनानुभावितमित्यपि विशेष । पिकद्विजेत्या द्विजा पक्षिण एव द्विजा विप्रा इति श्लिष्ट रूपकम् । एफ्स्यव कलस्वनस्य विविधविषयतापन्नस्य पोहद स्तनित-पवन-दम्भोलिभिस्तादात्म्यस्थापनादन माल्गरूपमुलेखालकारता भजते। सर्वत्र श्रुति वृत्यनुप्रासमण्डितो बन्ध । अत्रेदमवधेयं या मुखव्यादानार्थक व्यानृम्भक चेतनधर्म' तरलताप्लु तर्मित्वापादन चेतनत्वारोपक हर्षविषादादिधर्मितागमनम् । यद्यपि खाध्यावानध्याये मेघगर्जितस्य हेतुत्वम् जापटीति, तथापि मुरलीकलस्वने गर्जभवस्वारोपणमुसत्यादिधर्मसहचारित्वादनुपपन्न- मेवमेव । दम्भोलिना धराधरेन्द्रस्य दमन तथा नोपपद्यते यथोपपन्न दल्न शकलीकरण वा, अपि च दम्भोलेरु मालनव्यापारकर्तृत्वमसमीचीन, मोलनो मीलनस्य नपनकन्दोटे युसुमचये चोपपन्नता, दम्भोलिरुज्जृम्भते, उद्यम्बेत्यादिक्रियापदानो सयोगो युज्यते, यो व्यस्तेऽपि रूपके विषयिण एवं प्राधान्याक्रियान्वयित्वमङ्गीक्रियते सहृदय , एतास्वनुपपत्तिषु सतीषु कल्पनामञ्जुल्मपीद पद्य श्रीखण्डद्रवस्य सिकतासम्पृत त्वमिक चिरस्पते । सत्यपि कोमले वर्णोपचये बहुलवत्तित्वात् पाचाला राति , शार्दूलविक्रीडितच वृत्तम् ॥३२॥ स्वप्रेयसी राधा प्रति कटाक्षविक्षेप विधाय तस्या उपभोगक्षम नवतारुण्य वीक्ष्य हर्षेण परिप्लुत श्रीकृष्णचन्द्रस्तम्या वय सन्धि म्याने वर्णयति धात्राम्भोजेति-राधाया देह अद्य अधुना सरस्य बान्धवेन ससिना वयसा यौवनेन सन्धिरसति स धातु सहभावं -- -a-..-- सृष्ण (राधा की ओर कटाक्ष निक्षेप करते हए आनन्दिप्त हो) भार मदन के मित्र यौवन के द्वारा देह से सयोग करने की इच्छा करते ही उसका मुखकमर माधुयादि गुणो से उदात्त सहित पचनक्रम के साथ मैत्री करने को उत्सुक होरहा है धीरे धीरे उसके नयनयुगल पर चितवन के साथ मंत्री चाहने लगे हैं और धरणयुगल भी नसराली मन्दमन्द चाल को मपनाने लगे हैं ॥३|| KRSNA ( looking obliquetly at Radha, certh jay) 33 Now that the person of Radhã desires to alliance with the age of Cupid youth) her louslike mouth wants to form friendship with dignified picasantry, her eyes long to havc intimate association with fleeting glances and her feet also yearn to commerce with an easy slow galt ...'-"तिपाठान्ताम् । court an ·६८] दान कैलिकौमुदी राधा-(प्रयनादाकारगुप्तिममिनयन्ती साचिकन्धरमपवार्य। संस्कृतेन) कुवलययुवतीनां लेहयन्नक्षिभृङ्गैः कुवलयदल-लक्ष्मी-भङ्गिमाः स्वाङ्गभासः'। , इच्छति सति (सम् +धा+सन्) तस्याः वक्त्रमाननम् अम्भोज कमलमिव सुन्दरम् (उपमानो- सरपदकर्मधारयः) उदातेन शोभनेन नर्ममयेन वचसा स्मितादिसहकृता विनोदपूर्णन वचसा सख्यं सहयोगं विनिर्मातुम् इच्छतीति विनिर्मित्सते (वि+निर्+मा+ सन्)-इदानी शैशवोचितं प्रहसितजल्पितं विहाय सस्मितमधुरालापेन सख्यं करोतीति भावः । एवमेव नयनद्वन्द्वं क्रमात् शनैः शनैः भगुरेण चपलेन कटाक्षपातादिना वीक्षितेन विलोक्तेिन मैत्री ईसति कामयते । चकितापाङ्गविलोकितान्युपादत्ते - इत्यर्थः । पुनश्च पादयुगमपि (यात्योचितमुत्प्ल- वनादिकं परित्यज्य) लीला विलासः तत्प्रचुरेण मन्देन गतेन सङ्गमं आरघुमिच्छतीति आरिप्सते (आ+रम् + सन् ) तस्याः गति रिदानी धीरा सलीला चेति भावः । नवयौवनोद्म सहजानि शोभाविलासमाधुर्यादीनि योपिदलङ्करणानि तद्वपुपि सम्प्रति विलसन्तीति तात्पर्यम् तस्याः सविशेषमाकर्षकत्वमुपभोगयोग्यता व्यनक्ति, ततश्च रूपस्योद्दीपनतया नायकस्य रति- भावः परिपोध्यते । पद्येऽस्मिन् वक्त्राम्भोजेत्यत्र लुप्तोपमा, स्वभावोक्तिश्चालङ्कारौ । सर्वत्रोपात्तकममनु- रद्धय सन्नन्तानां क्रियापदानां प्रयोगात्समता नामार्थगुणः, सुकुमारतार्थव्यक्ती शब्दगुणौ, सख्यादिधर्मोपादनस्य चेतनाश्रितत्वादत्र भाक्तः प्रयोगो वैचित्र्यस्योपस्कारकः । तृतीयचरणे 'पादयुगमप्या' - इत्यत्र यतेरेकवर्णविच्छिन्नत्वाद् यतिभङ्गदोपः “पादयुगलश्चारिप्सते" इति पाठेन सुसमाधेयः । अस्मिन्नहनीत्यर्थेऽमिहितस्याद्यपदस्य प्रक्रान्तकालरूपार्थग्रहणे प्रयोगः "अद्यत्वे" - इत्यर्थग्रहणेनोपेक्ष्यः । वैदर्भी रीतिः । वृत्तञ्च शार्दूलविक्रीडितम् ॥३३॥ प्रयत्नात् कृतकत्वेन आकारस्य गुप्तिं गोपनं सहसा प्रिय नायकं पुरस्तादुपस्थित विलोक्य वेपथुपुलकादीनां सात्त्विकानां भावानामुन्मेषवशात्सहजस्य स्वरूपविपरिणामस्य प्रसह्य गोपनमभिनयन्ती नाटयन्ती राधा साचिकन्धरं तिर्यग्ग्रीवं यथा स्यात्तथा भूत्वा अप- वार्यान्यासां पराठत्य रहस्य संस्कृतमाश्रित्य वक्ति कुवलयेति-कुः पृथिवी तम्या वलयं मण्डलं भूतलं तत्रत्यानां युक्तीनां युवतीः (कर्मणि पष्ठी लेहयन्नित्यस्य कर्मत्वेना वयः) कुवलयदलस्य राधा (प्रयलपूर्वक अपने मनोविकार को छुपाती, गर्दन तिरछी करती, एक ओर मुंह कर संस्कृत में कहती है)- भूवलय की सुन्दरियों को उनके नयनरूपी भ्रमरों द्वारा कमलपत्र की शोभा को धारण करने वाले अपने शरीर की कान्ति का आस्वादन RĀDHĀ: (Gesticulating dissimulation with effort & speaking aside with her neck turned awry ) 34. Allowing the belles of the whole Earth to enjoy with the bees of their cyes the sheen of his body which 1. "स्वात्मभास:"-इति पाठमेदः।

·12870 Dana-Keli-Kaumudi मदकलकलभेन्द्रोल्लचिलीलातरङ्गः कवलयति धृति मे क्ष्माधरारण्यपूर्तः ॥३४॥ -(शृङ्गादवरोहण नाटयन राधामुखमवलोक्य सानन्दम् ) कृष्णः नीलोत्पल्पनस्य लक्ष्मी शोभा इव भङ्गिमा मनोज्ञता यासा ता स्वागभास आत्मन स्वरूपस्य कान्तिरक्ष्मीन् अक्षीणि नेनाणि एव भृङ्गा भ्रमरास्तै नयनमधुपरूपै करणे रेहयन् (लियते णिचि शत्रत कर्तरि रूपम्) आस्वादयन् भूतत्वर्तिसमस्तयुवतिमण्डल तदीयनेत्र- भ्रमरेद्वारीकृत्य निजस्वरूपकान्ति पाययन असौ मदेन क्ल रमणीय कलभेन्द्र करिशावक- वर तस्य लीलातरङ्गान् उत्लवयन् अतिक्राम्यन् लीलातरङ्ग. शोभाविलास यस्य स = गजशावकापेक्षयाऽधिकेन विलासेन उपलक्षित माधरस्य पर्वतस्य अरण्ये बनभूम्या वर्तमान धूर्तश्चतुर श्रीकृष्ण मे मम धृति सयम क्वलयति निगलति अवसाययतीत्यर्थ । पद्येऽस्मिन् लिह्यते भाक्त प्रयोग अनायासेनास्वाद्यता नयतीत्यर्थविशेषप्रतिबोधक, अत एव 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानेति'-नियमाप्राप्ता द्वितीयामपोय युवतीनां कर्मणि पष्टी। लिह्यते प्रयोजकर्ता धूर्त, अक्षिङ्गा करण, खागभास विषयतया कर्म, विपयितया युवतय द्वितीयं कर्म । कृष्णस्य शरीरशोभा युवतय नयन. स्वदन्ते, कृष्णश्च ता आस्वादयतीति सरलार्थ । असिङ्गेत्या स्पकम् , युवलयदललक्ष्मीभगिमेयत्र समासगा लप्तोपमा कर्तरि धूर्ते गजत्वारोप व्यजयन्ती क्वलयते प्रयोगस्य महिम्ना तद्विपयोभूताया धृतो कदलीखण्डेन तादात्म्य परम्परयाऽऽरोपयतीति हपक्म् परम्परितम् । कुवलयेत्यर पादाययमकं, क्लक्ल्भेयन पदांशयमक, सर्वन वृत्लनुप्रास , प्रसादमाधुर्य गुणो, वैदर्भी रीति , मालिनी च वृत्तम् ॥३४॥ गोवर्धनस्य शृङ्गात् शिखरात् अवरोहण नाटयन् राधाया मुखमवलोक्य सानन्दम् प्रियोपरम्भजनितेन हर्षेण प्रसन सन् कृष्ण प्रसाधनविशेषं वर्णयबाह तस्या कराता हुआ, मदोन्मत्त गजशावक की लीरा को भी कही मात करनेवाली अपनी लीला की रह से गिरिराज की बनस्थली में विहार करने वाला यह धूर्त मेरे धैर्य को निगरा जा रहा है ॥३४॥ (गिरिशिसर से उतरते हुए राधा के मस को देखते हुए प्रसन्नतापूर्वक) कृप्पा resembles the beauty of the petals of the blue blics, the rogue of this woodland, surpassing cyen a highly intoxicated cicphant cub with his sportive undulations, unnervesme KRSNA (Acting as though climbing down the mountain top & looking at Rodha's fore, uth joy) ·- स्थूल इति ७.1 दानकेलिकौमुदी स्थूले राधिकया पयोधरयुगे हारः प्रसादीकृतः ख्याते पालतया कचे च कुटिले मौलिर्वितीर्णोऽनया । विन्यस्तं श्रुतिसेविनोरपि मसीमालिन्यमेवानयो- रित्यक्ष्णोद्धयमीjया' मृगदृशः शङ्के मुमोचार्जयम् ॥३५॥ राघया (नवयौवनोद्गमे जाते सति) स्थूले पीनता प्राप्ते पयोधरयुगे कुचयोः हारः मुक्तासरः प्रसादीकृतः अमिनन्दनाय उपहारीकृतः, एवमेव बालतया ख्याते बालेत्यपरपर्यायेणाभिधीयमाने अतः कुटिले कचे केशपाशे मौलिइचूडामणिः वितीर्ग: समारोपितः विन्यस्त इत्यर्थः, अनयोरङ्गयोः नयनापेक्षयाऽवरत्वं गमितं कमात् स्थूलेति जडताबोधकेन विशेषणेन कुचयोः, बालकुटिलपदाभ्याञ्च कचम्य । पेक्षया अक्ष्णोः योग्यतरयोः श्रुतिसेवित्वात् कर्णान्तगामित्वात् श्लेषेण वेदाध्ययनशालित्वात्- तथा प्रगुणयोर्नयनयोः मसीमालिन्यं कमलकालिमा एव विन्यस्तम् तत्र नयनयोः कजल- सन्निवेशात् । अनेन गुणव्यतिरेकिणाऽपमानसूचकेन व्यवहारेण ईjया परोत्कर्षासहिष्णु- तयैव मृगस्य दृशाविव दृशौ यस्याः सा तस्याः, मृगनयनवत् सौन्दर्यशालिनोः अक्ष्णोः द्वयं नेत्रयुग्मं आर्जवं ऋजुतां सरलवीक्षणप्रकार मुमोच परितत्याज, आर्जवं परित्यज्य वक्रता बभार इति शके सम्भावयामि । कुचयोमौक्तिकमाला, केशपाशे चूड़ामणिः, नयनयोश्च कजलाकतयाऽध्रियतेति यौवनोचितप्रसाधनं नाम सामान्य वस्तु उक्तिगतवैचित्र्येण प्रत्यपादि कविनेति वक्रोक्ति- रलकारः, स्थूलकुटिल-श्रुतिपदेषु द्वयर्थित्वात् इलेपालङ्कारः, मृगदृशेत्यत्रोपमा, इर्श्ययाऽऽर्जवं उभया- (यौवनारम्भ होने के उपलक्ष्य में) इस राधा ने अपने पीवर पयोधरों को मुक्ता की माला भेट की, 'बाल' शब्द से कहे जानेवाले परन्तु कुटिल अपने केशपाश को बिन्दी अर्पण की, परन्तु कान तक पहुँचनेवाले (>वेदपाठी होने पर भी) अपने नयनयुगल को कजल ही मर्पण किया-मानों इसी कारण ईर्ष्या से अभिभूत हो उन्होंने अपनी ऋजुता त्याग दी है ॥३५॥ 35. (In honour of her budding youth) a necklace was presented by Rādha to her buxom breasts ( though inert sthula) and a crest-jewel to her curly hair, known as Bala ( though they are childish and crooked Bala & kuțila ). But to her cyes though extending upto cars (though devoted to the study of Vedas (= Śruti-sevirs ) was given only black collyrium which made them (eyes) jealous of the other two companions (breasts and hair ). That is why, methinks, the eyes of this fawo-cyed Radhā have shed their straightforwardness (-a fact, responsible for her looking obliquely at me). 1."-मीर्षया" - इति पाठमेदः।

·Dana Kelikaumudi [१ राधा ललिता- (अपवार्य) हला राहे । ओदरदि एसो हठिल्लदारहडी- चणिज्जामहासत्त्यवाणाहो। ता अपेक्खन्तीआ अि सीसभ चलेम्ह। हिला राधे । अवतरत्येप हठिरतारभटीवणिज्यामहासार्थहनाथ । तस्मादप्रेक्षमाणा इव सविस्रम्भ चराम । सहि लहु लहु जाहि । ज एसा फुडिदोवरमंडलीवंधुरा वसुदराहरतडी। [सखि रघु रघु याहि । यदेषा स्फुदितोपलमण्डलीबन्धुरा वसुन्धराधरतटी) । ( इति सदृष्टिक्षेप परिकामति) मुमोचेत्या कारणस्य सम्भावनया, 'शङ्के' पदेनामिधीयमाना वाल्या हेतूत्प्रेक्षालवृतिन । दानार्थकेऽपि प्रसादीकृत वितीणति क्रियापदयुगले दुचयो वचस्य च सम्प्रदानत्वाभाये चतुर्थी विहाय आधारेऽधिकरणमात्रस्य विवक्षयाऽत्र सप्तम्या प्रयोग 1 गुणिनि मसीमालि य, स्थूले कुचयुगे हार , कुटिरे च क्चे मणि वियस्त इति गुणतारतम्यानवगाहिनी वृत्ति राधाया नवयौवनोन्मादजन्येति वस्तु व्यनक्ति । श्रुतिसेविनोरपीत्या अपिना, मालिन्यमवेत्यन एवकारेण कतरविवेक्तिा स्फुटमधार्यते। अन प्रसादो गुण , वैदर्भी रीति , वृत्तञ्च शार्दूलविक्रीडितम् ॥३५॥ अनान्तराले गिरिशिखरादवतरन्त कृष्ण वीक्ष्य रहसि अन्या अपवार्य राधामेवोदिदय ललिता भणति हलेति-हला अयि राधे । एष पुरो दृश्यमान कृष्ण हठिल्ता आग्रहप्रहिलता च आरभटी (आरभटस्य भाव ) धृष्टता च ताभ्यो युक्त वणिज्याना (पणिशब्दात् यत् = पणिज्यम् ) वैश्यजातीयानां महासाथवाहस्य समूहस्य नाथ नता अवतरति गिरिशिखरादध आयाति अतस्तमप्रेक्षमाणा अनवलाकयन्त्य एव सवितम्भम् आश्वस्ततया चलाम । असौ घटो जन दृष्टोऽपि अदृष्ट एवासामिरिति तदुपस्थितिमवगणग्य यथापूर्व विश्वस्तभावेन वयमग्न सराम इति भाव । नायकस्य दृष्टिपथाद्दूरे भवितुमनीहमाना राधा वृन्दामाह -सखीति-वयस्ये र दे ! राधा रघु लघु शनै शनै याहि । तर हेतुमाह - एपा वमु धरा पृथ्वी तो धरतीति घसुधराधर (पचायच् ) पर्वतलस्य तटी आसन्ना भूमि स्फुटिताना स्फारितानामुपलाना ललिता - LALITĀ (एक तरफ मुरकर) भरी राधा ठी, उम्र स्वभाववाले वनपारोपी टोली का यह मुखिया पहाड़ से नीचे इधर ही उतर रहा है. मत हमें इसकी नार बचाकर इत्मिनान से चल देना चाहिए। समि। धीमे धीमे परो। बड़े बड़े पत्थरों के कारण उची-नीची यह पर्वत भूमि है। (यों कहती हुई सावधानी से देखती हुई आगे बढ़ती है। (ande) Dear Radha l here comes down the leader of the traffic troop conseting of stubborn men of enterprising nature We thould, therefore, walk nonchalant as though we have not seen him. Friend I rather slowly, for this mountain foot bas ups and downs strewn with broken stona ( So sanng tralls Radha, casting • glaner on Krima) RĀDHA ·७२] दानकेलिकौमुदी - कृष्णः सखे सुबल ! कथमस्मानवमत्य चलितुं प्रवृत्ता एव सलील- ममूरमूकमञ्जीरा मजुभापिण्यः । ततस्तूर्णमर्जुनेन सार्धममूपां घटस्व व्याघोटनाय । सुवलः- (सत्वरं सार्जुनं परिकम्य) हन्त ! सगव्याओ गय-विकइणीओ कहं घट्टचत्तरणाहं अणादरंतीओ सच्छन्दं गच्छंति भोदीओ ता बाहुडिअणो पबोहेतु। [हन्त ! सगर्वाः गव्यविक्रयिण्यः कथं घट्टचन्वरनाथमनाद्रियमाणाः स्वच्छन्दं गच्छन्ति भवन्त्यस्तस्माद् व्यावृत्य सुन्छु नः प्रबोधयन्तु । ] पाषाणखण्डानां मण्डली समूहः तेन बन्धुरा निम्नोग्नता वर्तते। अतः स्खलनभयात्स्वैरं गच्छेति भावः । शनैर्गमनाय नायिकाया व्यपदेशोऽयम् ॥ ताः खैरं गच्छन्तीरवलोक्य समुत्सुकः कृष्णः सुचलं प्रणोदयति सख इति. हे मित्र सुबल ! कथं मञ्जुमापिण्यः मधुरालापिन्यः अमूः एताः अम्मान् अवमय अनादृत्य सलील निर्भयत्वात् लीलया अमूकाः निनादिनो मञ्जीराः पादभूषणानि यासों तादृश्यः झणन्नूपुराः चलितुं प्रवृत्ताः अने यान्त्य एव दृश्यन्ते । ततः तस्माद्धतोः तूर्ण त्वरित अर्जुनेन साध सह गत्वा अमूषां व्याघोटनाय परावर्तनाय घटस्व यतख । अत्र सर्वत्र वृत्यनुप्रासालङ्कारः । कृष्णस्यादेशमुरीकृत्य सत्वरम् अर्जुनेन सह परिक्रम्य गोपाङ्गनानां मार्गमनुसृत्य सुबल आह हन्तेति - हन्त सम्बोधने । सगर्वाः गर्वेण स्वामिमानेन सह इति सगर्वाः (बहुव्रीहिः) गव्यस्य गोप्रसूतस्य नवनीतस्य विक्रयिण्यः शुल्कमादाय परस्मै दाव्यः कथं भवत्यः घट्टचत्त्वरस्य शुत्कादानस्थानकस्य नाथं अध्यक्षमनाद्रियमाणाः तिरस्कुर्वत्यः स्वच्छन्दं स्वेच्छानुसारं गच्छन्ति इतो यान्ति, तस्मात्स्वैरगमनाद् व्यावृत्य परावृत्य नः घट्टाधिकृतान् सुष्टु सम्यक् प्रबोधयन्तु स्वकृतावमानननिकृतिं कुर्वन्तु । . कृष्ण सुवल सखे सुबल ! हमारी अवहेलना कर ये मधुरभाषिणी गोपवालाएँ नुपूर का झणत्कार करती हुई, नखरे के साथ कैसी चली जा रही हैं । तो तुम अर्जुन के साथ इन्हें इधर लाने की कोशीश करो। (शीघ्र ही अर्जुन के साथ उनके पास पहुँचकर) भरी गर्वीली माखन बेचनेवाली बालाओ! चौकी के अध्यक्ष का अनादर करती हुई तुम स्वच्छन्द चली जा रही हो - चलो लौट माओ, हमारे सामने उपस्थित हो इसका स्पष्टीकरण करो। KRSNA: SUBALA: Friend Subala ! What's it! these sweet-tongued women with their anklets tinkling, are casily bypassing us ! Hence with Arjuna and sec that they return, ( running after, with Arjuna) Oh ! you, arrogant milkmaids : how dare you go so freely, despising the Chicf of thc toll-gate ! Quick; return and explain yourselves fully.

·Danakah Kaumudl [७३ - [सर्वा काममनुतिममिनीय साबहेल चलन्ति ] सुवल -(धावन्नुच्चै ) हहो अप्पणो माहप्प मा हरेध । तुणं परावद्वेष ।[हो आत्मनो माहात्म्य मा हरत, पूर्ण परावर्तध्वम् । ] सर्वा--(मनिवदमिव परात्य) भो पुट्ठमासाद ' कध तुए परारद्विदा। (भो पृष्ठमासाद ' कय स्वया परावर्तिता ल ।) सुबल पढम दाव क्खोगी-विलग्ग-मत्थआओ बददु महाघट्टदाणींद हो(भो ) दीओ। [प्रथम तावत् क्षोपीविरगनमतका वन्दन्ता महाप्रहदानीन्द्र भवत्य 1] [इति कथयित्वा सुबलस्य वच ध्रुतमप्यश्रुतमिव कृत्वा सावहेले तस्य अवहेलनाम् अवमानना कृवा सहेल ता सर्वा महिला चरुनि अग्रे यन्ति । एतासा घटता विलोक्य अन धावग्नुचै तारस्वरेण ता सम्बोधयन् सुबल प्राह हहो इति - हहो इति साविक्षेप सम्बोधनम् । आत्मनो माहात्म्य गौरव प्रतिष्टो वा मा हरत गमयन। अम्मदचोऽश्रवणेन बलान्नीयमानत्वतन्या प्रतिष्टाहानि मा उद्भावयत । आत्मगौरव परिरक्षन्त्य स्वयमेव परावर्तध्वम् प्रतिनित्ता भवत । धृष्टमिद वचो निशम्य निदेन सहिता सनिवेदा खिन्ना स्वच्छ दविहारनिरोधा दाहता इव पराउल सर्वा राधाप्रधाना सख्य सुबल फूत्कुवन्ति - भो पृष्ठेति - अरे पृष्टे मांसमत्तीति पृष्टमासाद कूरामिधायिन् पिशुन । “वाच्यामिधायौ पुरुष पृष्टमासाद उच्यते' - इति निवाण्डा । क्थ विमिति कृत्वा त्वया षय स्वमार्गानुयायिय परावत्तिता स्म । परात्तास्ता दृष्ट्वा सुबलो नोदयति प्रथममिति आदौ महापट्टदानीद्र घट्टचत्वराध्यक्ष क्षोण्या भूमौ विलगन स्पृट मस्तक यासा ताग्यो दण्डवद् भूत्वा वन्दन्ताम् - इति । [सुनी-अनसुनी कर सब ही उपेक्षा के साथ चल देती है । सुबल (दौड़ता हुआ जोर की आवाज से) देखो । भपनी प्रतिष्ठा मत खोओ सुम चटपट सैर चरो। सब (खेद के साथ लौटती इ) अरे सभापी ' हमें रोटाने गला होता कौन है। सुरल पहिरे चौकी के प्रधान मधिकारी के समक्ष दणवत् हो प्रणाम करो। (pretending not to hace heard all get along disdainfully ) SUBALA (chasing them, lordly shouting ) Don't compromise your own honour, return at once ALL (returning as though discomfitted) You, slanderer, where fore are we made to relurn by you? SUBALA First of all pay respects to the Chich of thic Toll-gate with your beads touching the ground D.K.K 10 ·७४ ] दानकेलिकौमुदी विशाखा - (सस्मितम् ) सुबल, किं वंदणारिहो ण होदि वल्लईद- कुमारो किंतु लोओत्तरस्स जण्णस्स हेअंगवीणोवहरणं आरद्धव्वदाणां अह्माणं बह्मणेदरवंदणं भअवदीए णिसिद्धं । [सुबल ! किं वन्दनाों न भवति बल्लवेन्द्रकुमारः, किन्तु लोकोत्तरस्य यज्ञस्य हैयङ्गवीनोपहरणे आरधनतानामस्मार्क ब्राह्मणेतरवन्दनं भगवत्या निपिद्धम् । अर्जुनः – (विहस्य) विसाहे ! अझ महादाणीन्दो वि एण्हि आरद्धव्वदो सुबलस्य धृष्टतां वीक्ष्य स्मितेनोपहासेनाह विशाखा सुबलेति - किं पल्लवेन्द्रस्य गोपराजस्य कुमारस्तनयः वन्दनाहः अस्मामिटीभिः अमिवादनयोग्यः न भवति अपि तु बाढं भवतीति भावः । अत्र वन्दनीयार्थेऽभिधेये श्रीकृष्णस्योद्देश्यम्य बल्लवेन्द्रकुमारत्वेन सामिप्रायतया परामर्शात्परिकराङ्कुरोऽलङ्कारः, किन्न भवतीति निषेधमुखाद्बलपूर्वकविध्यर्थ- प्रतिपादनात्काकुः ततश्चापित्तिरपि । किन्तु वन्दनीयत्वे सत्यपि लोकोत्तरस्य सविशेष- महिम्नो यज्ञस्य कृते हैयङ्ग वीनोपहरणे नवनीतप्रापणे आरब्धव्रतानां नियम- वतीनामम्माकं ( कर्तरि षष्टी) ब्राह्मणेभ्यः इतरेषां वन्दनं भगवत्या पौर्णमास्या निषिद्धम् । अत्र गुरुपदं दधानायाः पौर्णमास्या नाम्ना परामर्शस्य “आत्मनाम गुरोर्नामेति" वचनात्प्रतिषेधादन भगवतीति-बहुमानसूचकेनामिधानेनोल्लेखः नाटकीयां प्रवृत्तिमनुसन्दधानः एवेति बोद्धव्यम् । अत्र विशाखया वीयस्वैरगमनमुपपादयितुं मिथ्याख्यानं समादृतम् । तेनात्र भाणिकायाश्चतुर्थ साध्वसं नामाङ्गं सन्निवेशितं भवति - "मिथ्याख्यानन्तु साध्वसम्"- इति लक्षणात् । विशाखाकृतमपदेशं प्रत्यादेष्टुं तथैव विहसन्नाहार्जुनो विशाख इति - अयि । अस्मन्महादानीन्द्रोऽपि इदानीम् आरब्धव्रतः गृहीतनियमो वर्तते, अतः प्रतिनीमिः भवतीमिः - - विशाखा (हसती हुई) सुबल ! क्या नन्दराजकुमार बन्दनीय नहीं है? परन्तु इस लोकोत्तर यज्ञानुष्ठान में नवनीत पहुंचाने का व्रत लिये हम लोगों के लिए भगवती ने ब्राह्मणों को छोड़ इतर किसी भी व्यक्ति को प्रणाम करने से मना किया है। अर्जुन (खिलखिलाकर) भरी विशाखा! हमारे अधिकारी ने भी आजकल व्रत ग्रहण कर रखा है, अत एव प्रतियों के द्वारा प्रती को प्रणाम करने में कोई दोप नहीं है। VISĀKHĀ : (smiling) Aren't we aware of the fact that the Prince of the Braja is well worthy of respect ! All the same, since we have taken the vow of carrying fresh butter for this extra-ordinary sacrifice, we are forbidden by Reverend Paurņamāsi to bow down before anyonc other than a brahmana. ARJUNA : ( laughing ) Visakha! nowadays Toll-gate Chiel has also taken a vow. So there is nothing our ·Dana-Ka-Kaumudi । ७५ - चट्टदि। ता व्यदिणीहिं वदिणो बंदणे दूसणं णस्थि । [विशाखे । असन्महा- दानीन्द्रोऽपीदानीमारब्धततो वर्तते । तद्रतिनीमिर्वतिनो वन्दने दूषणं नास्ति । ललिता कीदिसं त व्वद । (कीदृश तव्रतम् ) कृष्णः • ( सस्मितम् ) नित्यमबलावुदद्विजवसनदानं नाम व्रतम् । ललिता ततो जुत्ता एसा घट्टाहिआरिदा, जई इदीसिए महा- पअवीए समारोहणं विणा णिअ-महाव्यदस्स रक्खणं दुक्कर। ततो युक्ता एषा घहाधिकारिता यदीदृश्या महापदच्या समारोहणे विना निजमहाव्रतस्य रक्षण दुष्करम् । व्रतिनो वदने अपरस्य ताक् नियमशीलस्य वन्दने दूषणं नास्ति। अपरवन्दनं प्रतिषिद्ध- मित्यस्य युक्तियुक्तप्रतिषेधादत्र युक्तिर्नाम सन्ध्यङ्गमुक्तम्भवति । जिज्ञासाप्रवणा ललिता पृच्छति कीदृशमिति- भवदीयाधिकारिणा वह कोश किन्नामक किम्भकारक व्रत गृहीतमस्तीति पृच्छा। एतदन्तरालेऽर्जुनाय प्रत्युत्तरावकाशमददत् कृष्ण स्वयमेवाह स्मितपूर्व श्रेषेणाह नित्य- मिति - नित्य प्रतिदिनमचलानामशताना निर्धनाना अर्बुदेभ्यो दशकोटिसङ्ख्याभ्यो द्विजेभ्यो वसनानां दान वनप्रदानं नाम तद्वतम् । इलेषेण अबलाना ललनाना अर्बुदससघाकाना द्विजा दन्ता तेषां वसनमाच्छादन अधरोष्ट तस्य दानम् (दो खण्डने इति धातोर्युट्) खण्डन परिचुम्बन नाम व्रतम् । अन उभयपक्षेऽपि अर्बुदेतिपदाद्भूयस्त्वमात्रावबोध न तु सङ्खयाविशेषस्येत्यवधेयम् । आग्लेष्वप्येवमेवागण्यत्वबोधनाय महती सखया प्रयुज्यते Cf "Ten Thousand I saw at a glance" - Daffodils - Wordsworth उपहासगर्भ समर्थयन्ती ललिताह-तत इति-तत एव महासाध्यमाधनाय गृहीतव्रते एषा धहाधिकारिता शुल्कादानाध्यक्षता युक्ता योग्या एव यत ईदृश्या महापदव्या समारोहण महाधिकार विना निजस्यामुष्य महावतस्य रक्षण दुष्करमेव । ललिता मापके अधिकारी ने कौनसा व्रत लिया है ? कृष्ण (मुसकराते हुर) नित्य दस करोड़ निर्धन ब्राह्मणों को वस्त्रदान (> मलामों के अधरोष्ठ चुम्बन ) करने का। ललिता तब तो चौकी के मुखिया पद पर होना योग्य है, इतने पदे पद पर हुए बिना ऐसा महावत का निवाइना कठिन ही है। wrong 1 paying respects to an observer of a vow by those who are likewise observing some vow. LALITĀ What yow? KRSNA (smiling ) of the gift of clothes daily to ten crores of helpless Brahmanas (= kissing daily the lips of the like number of members of the weaker sex ). LALITĀ It is only proper, then, that you occupy a high position of authority as a Toll-gate Chucf For, without such an authority it would be difficult to keep up the vox as important as that of yours 1. कीरशमण (दीश तान्दनम् इति पाठान्तरम। - - ·कृष्णः - दानकेलिकौमुदी ( विहस्य पुरः पश्यन् ) सखे मधुमङ्गल ! श्रूयताम् अभ्युक्ष्य निष्कं पतपालुना मुहुः स्वेदेन निष्कम्पतया व्यवस्थिता । पश्चालिकाकुश्चितलोचना कथं पश्चालिकाधर्ममवाप राधिका ॥३६॥ पुरः मधुमङ्गलं प्रति पश्यन् विहसन्नाह श्रीकृष्णः सख इति - हे मघुमङ्गल धूयताम् - वक्ष्यमाणस्य पद्यस्य शृणोतेः कर्मत्वम् अभ्युक्ष्यति राधिकायाः स्तम्भववर्ण्य- स्वेदादीन् साध्वसजन्यान् सात्त्विकभावान् रतिपरिपोषकान् व्यावर्णयति नायकः । निष्कं प्रैकेयके लम्बमानं सुवर्णपदकम् मुहुः वारंवारम् अभ्युक्ष्याई कृत्वा पतयालना (पततेरालच् ) पतनशीलेन स्वेदेन व्याप्ता अथवा मुहुः पतयालुना स्वेदेन निष्कमभ्युक्ष्य निष्कम्पतया निश्चलभावेन व्यवस्थिता विशेषेण अवस्थिता, पञ्च वृन्दो सङ्कलम्य चतस्रोऽन्याः अत एव पञ्च आलयो यस्याः सा पञ्चालिका सत्यपि, कुश्चिते भयाद् दरमीलिते लोचने यस्यास्तादशी राधिका कथं कीदृशी पञ्चालिकायाः पुत्तलिकाया धर्म भावं स्वरूपं वा अवाप प्राप्तवती । अत्र निष्कमभ्युक्ष्येत्यनेन प्रस्वेदस्य सातत्यं भयमूर के नायकस्य सान्निध्यवशादन्तः प्रमोदजन्यत्वच गम्यते; अतः साध्वससंवलिता रतिः: वुश्चितलोचनतया प्रियस्य विलोकने समुत्सुकता तयाऽमिव्यज्यमाना स्निग्धा रतिः, एवं रतिद्वयस्य योगादत्र सञ्चारिभाषस्य सात्त्विकभावेन संवलितत्वाद्धावानां दिग्धत्वं प्रशस्यते - "रतिद्वयविना- भूतैर्भावैर्मनस भाक्रमात् । जने जातरतौ दिग्धास्ते चेद्रत्यनुगामिनः ॥"- इति वचनात् । पञ्चालिकेति वर्णसङ्घातस्य भिन्नार्थे आवर्तनात्पद्येऽस्मिन्नुत्तराधे पादादयमकमलकारः । कण्ठतः प्रोक्तस्य खेदस्तम्भरूपस्य सात्त्विकभावस्य औत्सुक्यसाध्वससञ्चारिणोः प्रतीय- मानयोः सदावादत्र नायिकागता रतिः, विहस्य सानन्दं वीक्षमाणत्वाद्धर्षविस्मयरूपेण सञ्चारिणा नायकगता स्थायिनी रतिरपि पोष्यते। प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिः, वसन्ततिलका च वृत्तम् ॥३६॥ - , --- कृष्ण (हसते हुए सामने देखकर) मित्र मधुमद्गल ! सुनो - लगातार टपकते हुए स्वेदबिन्दुओं से (गले में पहनी हुई) सोने की पुतली को मिगोती हुई, एकदम स्तब्ध सी यह राधा किस तरह अपनी पाँच सहेलियों के साथ गुदिया की तरह खड़ी है ॥३६॥ KRSNA : (gently laughing and seeing in front) Friend Madhumangala ! listen ! 36. With her pendant being frequently sprinkled with her dripping sweat Radha has stood motionless, and sec how, despite the company of her five friends, she has her cyes almost closed and has become just a puppet..

·Dana-Kelt-Kaumudi (७७ - मधुमङ्गल (कृष्णस्य कर्णे निभूतोक्तिमुद्राममिनयन् उच्चैः) भो पिअवअस्स । दिद्विआ वट्टसे। पेक्ख, गम्विद-सही-सहिदा सज्झसेण थभिदा राही। [भो प्रियवयस्य । दिएश वर्धसे। पश्य गर्वित-सखी-सहिता साध्वसेन स्तब्धा राधा।] वृन्दा - (सस्मितम् ) मृगाधिपतिमध्यमः कठिनपीवरक्रोडभाक् भुजङ्गमभुजद्वयस्त्वमसि पुण्डरीकेक्षणः । अतः कथय साध्वसं न भवतः कथं विन्दताम् असौ पुरुष-कुञ्जर प्रकृतिभीरुरेणेक्षणा ॥३७॥ एव निशम्य प्रेयसीप्राप्तिस्पसौभाग्य दिशन्नभिनन्दैश्च सखाय कृष्ण वर्णे सस्य क्मिपि निभृत गोप्य वच भावयन्निव मुद्रामाकारमभिनयन् नाटयन् उच्चै सर्वश्राम्यत्वेन यक्ति मधुमाल भो इति-हे प्रियवयस्य कृष्ण ! दिष्टया सौभाग्येन वर्धमे । तत्र हेतुमाह - पक्ष्य गर्वितामि सखीभि सहितेय राधा सावसेन शुल्कस्यानपाकरणा- पराधवशात् भयेनाधुना देयम्भवेच्छुल्कमिति सोचेन स्तब्धा अत एव ते सुल्भा भवेद्राधेति । मत्रान्तराले क्य न स्यात्स्तब्धा राधा, ईशि व्यतिकरे सम्प्राप्ते साति युक्तियुक्तमुपपादयन्ती वृन्दा राधाया युक्त नाम भीतत्वमिठि स्मितपूर्वमाह मृगाधिपेति- हे कृष्ण ! त्व मृगाधिपति सिंह तस्य मध्यम कटिभाग. यस्य तादृशः असि, पुनर कठिन कठोर पीवर पुष्ट कोड वराहस्तस्य क्रोड उर त भजतीति कठोरनोडभाक् असि, अपि च भुजङ्गम सर्पस्तवलम्बमान भुजद्वय यस्य तादृश असि, परञ्च पुण्डरीक व्याघ्र तस्य ईक्षणे नयने इब ईक्षणे यस्य तादृशोऽसि - एकरयापि सत्वे भयावहत्व विमुत सिंहवराहसर्पव्याघ्राणां त्वदीयगानेषु समवाये विद्यमाने स्वमेव कथय कय नाम असो राधा एणेक्षणा मृगनयना स्वभावत पुरुषेषु कुञ्जर गजस्तस्मादपि भीरु भयशीला सती - मधुमङ्गल (कृष्ण के कान में कुछ गुप्त बात करने का अभिनय करता हमा ऊँचे स्वर से) प्रिय मित्र ! सौभाग्य की बात है - देखो' भपनी गरी सखियों समेत यह राधा बिद्दल हो फैसी निवल खड़ी है। (मुसकराती हुई) नर-कुझर को देखकर स्वभाव से ही भयभीत होने वाली यह मृगनयनी तुम्हें देखकर क्यो कर न्याकुल न होगी, कारण सुम तो काटिप्रदेश में सिहरूप हो, तुम्हारा उत्सत कठोर, मासर वराह रूप है, याहुयुगर भुजङ्गरूप हैं और नयन है प्यानरूप३७n MADHUMANGALA (acting as though u hispering something conf. dential in the ears of apma, loudly ) Oh dear friend thank God, sce Radhi has stood terror-stricken with her proud friends VRNDĀ (smiling ) Oh excellent one ! you have a lion's waist, a hog's stout chest, snake like shoulders (arms) and the cyes of 3 uger How can then, the fawn-tyed Ridha, umid by nature, be but scared of sou ?

·७८] दानकेलिकौमुदी - ललिता ललिदा-पालिदाणं गोआलिआणं कहि पि भअसदो वि कपणकुहरं ण गदो । तत्यवि इमस्स गोउल-रक्खण-व्यदस्स अह्म राअकुमारस्स पुरदो कीदिसं भअं णाम ? [ललितापालितानां गोपालिकानां कुतोऽपि भय. शब्दोऽपि कर्णकुहरं न गतः । तनाप्यस्य गोकुलरक्षणव्रतस्य भस्मद्राजकुमारस्य पुरतः कीदृशं भयं नाम?] भवतः साध्वसं न विन्दता, नूनं भयमाप्नुयादेव सा इत्यर्थः। हरिणी गजाग्रिमेति, गमोऽपि सिंहात् । या हरिणीधर्मिणी स्वभावतः पुरुपकुलरादपि भयं वहन्ती सा कटिभागे सिंहरूपाद् उरःप्रदेशे वराहरूपाद् भुजयोः भुजगरूपाद् वीक्षणे च व्याघ्रस्पात्त्वत्तः कथं न भीता भवेत् - नूनम्भवेदेवेति तात्पर्यम् । अथवा पुरुपकुअर नरश्रेष्ठेति- सम्बोधने पृथक्पदत्वेनापि ग्रहणं युक्तं; तथा सति प्रकृत्या भीरः निसर्गपेशला प्रकृतिभीररिति प्रथमान्तमसावित्यस्य विशेषगम् भवितुमर्हति । अत्र पूर्वार्ध प्रतिपदमुपमा, क्रोडेत्यत्र लिष्टता च, पुनरपि पुरुपकुअरेति एणेक्षणेत्यत्र लुप्तोपमा। अपि च साध्वसकारणतासाधनायकस्यापि भीषणम्य वस्तुनः उपन्यासेऽलम्भूनेऽपि नैककारणोपन्यासादत्र समुच्चयालङ्कारः । भीषणत्वप्रतिपादनरूप. निन्दया कृष्णस्य स्वरूपगत रम्यत्वं इलेषेण प्रतिपादितं भवति, तद् यथा. -मध्यमभागस्य सिंहवत्कृशत्वादुल्लाघता, कठिनपीचरफोडतया दृढत्वं सुखासनत्वञ्चाइस्य, भुजाम- सदशभुजयोः मार्दवं निग्धत्वं समाइलेपसुखत्वं, पुण्डरीकेक्षणेत्यत्र इलेषण कमलनयनत्वं योतयित्वा रम्यत्वमेव प्रतिपादितमतः निन्दामुखेन स्तुतिपर्यवसायित्वादिह व्याज- स्तुतिरलङ्कारः । पूर्वार्धे त्वमिति, परार्धे भवतः इति कथनाद्भग्नप्रक्रमता। माधुर्य गुणः, पाञ्चाली च रीतिः । अत्र पृथ्वी वृत्तम् ॥३७॥ आत्मनो गौरवं ख्यापयन्ती कृष्णस्य महिमानं वर्णयन्ती सगर्वचाटूक्तिमुपन्यस्यति ललिता ललितेति- ललितया पालितानां संरक्षितानां गोपालिकानां कुतोऽपि कस्मादपि हेतोः (तत्त्वतो भयं तावरे आस्ताम्) 'भय'शब्दः भकारोत्तराकारोत्तरयकारोत्तराकारात्मको ध्वनिरपि कर्णयोः कुहरं विवरं न गतः । ललितायाः संरक्षणे वर्तमानानां बल्लवीनां कर्णशष्कु- लीमपि न क्वचिद्भयशब्दः प्रविष्टः, तत्रापि पुनश्च गोकुलस्य रक्षणमेव व्रतं यस्य सः तस्य , ललिता ललिता के संरक्षण में रहने वाली गोपिकाओं के कानों में भयनामक शब्द को कहीं प्रवेश मिला ही नहीं और फिर सम्पूर्ण गोकुल की रक्षा का नियम ग्रहण किये हुए हमारे राजकुमार के सामने तो भय किस यात का? LALITĀ; From no source whatsoever even in name fear has ever touched the cars of the cowherd belles under the guardianship of Lalitā. And then, what fear could there be in the presence of our prince who has taken upon himself the avowed duty of protecting Gokula I ·Dana-Kult Kaumudi [७९ - कृष्ण ~ ललामाझि ललिते । ललितं ब्रवीपि । तदिमा सखीमण्डलेन साधं पाण्डुरशिलामध्यास्य समुदाचारमवधारय । ललिता-गोउलजुअराअ । पेन्स । आरोहेदि भअतो चडमऊओ गअणमडलं । ता आपुच्छम्ह तुम तुरिअ जण्णमडवोवलम्हणस्स। [गोकुल युवराज । पश्य । भारोहति भगवान् चण्डमयूस्त्रो गगनमण्डलम् । तस्मादापृच्छे महि स्वा स्वरित यज्ञमण्डपोपलम्भनस्य ।] अस्मदाजकुमारम्य पुरत समक्ष कीश नु भय नाम । आदौ भयवारणे ललितव पर्याता, पुनश्च राजकुमारस्य सान्निध्य ततोऽप्यधिकमभयकारणमिति आत्मनो गौरव कृष्णम्प्रति चाहत्या ततो मृदुव्यवहारापेक्षित्व गमितम् । अत्रौदार्य गुण । तथैव चाटुभावन प्रतियक्तमना श्रीकृष्णोऽपि स्वाथघटनाय युक्त्या लालेता सम्बोधयति ललामेति-अयि ललाम पताका तद्वदङ्गानि यस्या सा तत्सम्बुद्धौ हे ललामाङ्गि सालमुन्दरीन्दस्य वैजयन्तीरूपे ललित । ललित सुमनोहर ब्रवीपि । अत्र ललितभापित्वात्त्व सत्य ललितेति निवचनात् निरुक्त नामालङ्कार । तदिमामिति - तत् अत, हे ललिते ! सखीमण्डलेन साधं सर्वामिर्षयस्यामि सह इमा पाण्डुरशिला श्वेतपापाणपटिकामभ्यास्य तदुपरि उपविश्य समुदाचारम् औपचारिक व्यवहारम् अवधारय निर्वर्तव। शिलामित्यत्राधिपूर्वकासधातोर्योगे "अधिशीस्थासो कर्मे" त्यनुशासनाद् द्वितीया । समुदाचारस्तु शिष्टाचरणम् । मध्याह्नवेला सूचयन्ती ललिता प्रतिवक्ति गोकुलेति - गोकुलस्य युवराज राजकुमार । प्रेक्षस्व यद्भगवान् चण्डमयूख सविता गगनमण्डलमारोहति मध्येव्योम राजते, अतिवेला जाता तस्माद् हेतो यज्ञमण्डपोपलम्मनस्य यज्ञमण्डप शीघ्रमात्मान नेतु त्वामापुच्छेमहि त्वदीयामनुज्ञा याचेमहि - अनुजानीहि त्वारेतमस्मान् गन्तु यज्ञवाट, मा माऽस्मानुपरन्द्धि । उपलम्भनस्येत्यत्र षष्ठी शेये। कृष्ण ललिता - KRŞNA परी ललिताङ्गी रिता । तुम्हारी भाषा कितनी हरित है। तो चले इस शुभ्रशिरा पर अपनी सखियों सहित बैठकर शिष्टाचार का निर्वाह (निरूपण) करो। गोकुरयुवराज ! देखो, भगवान सूर्य मध्य भाकाश पहुंच रहे हैं, भत हम आपसे शीघ्र यज्ञमण्डप पहुँचने की अनुमति चाहती है। Handsome Lalita I handsome you speak. Please, therefore, be scated on this white slab friends and ascertain the proper practice. Dear prince, the Sun god is ascending to the zenith. We, therefore, immediately take lcayc of you in order that we may reach the sacrificial booth on time. with your LALITA ·दानकेलिकौमुदी (कृष्णः ध्रुवोराघूर्णनेन मधुमङ्गलं व्यापारयति) मधुमङ्गलः -- ललिदे ! अज्ज तुम्हाहिंतो सुलुक्कं गेहिदु ण क्खु जुत्तं । जं संगवे हेअंगईण-भार-भंगुर-मझमाओ अप्पसिणिद्धाओ होदीओ घट्टे आअदिअ वट्टेन्ति । ता रित्तत्त-दूसण-णिआरणत्थं किं पि थोअं अणुमण्णिअ जहसोक्खं जांतु। [ललिते ! भद्य युप्मत्तः शुल्कं गृहीतुं न खलु युक्तम् । यत् सङ्गवकाल एव हैयङ्गवीन-भारभद्गुर-मध्यमाः आत्मस्निग्धाः भवत्यो घट्टे भागत्य वर्तन्ते । तस्मादिक्तत्वदूषणनिवारणार्थ किमप्यल्पमनुमन्य यथासुखं यान्तु ।। 1 [समुचितोत्तरप्रदानाय सखायं मधुमङ्गल ध्रुवोराघूर्णनेन नर्त्तनेन व्यापारयति कृष्णः प्रणोदयति । तत्सङ्केतमवाप्यावसरोचितमाह मधुमङ्गलो ललित इति-अद्य युध्मत्तः (अपादाने पञ्चम्यर्थस्तसिः) सङ्गवकाले गोचारणवेलायो प्रातरेव भवत्यः हैयङ्ग वीनस्य भारेण भङ्गुरो मध्यमः कटिप्रदेशो यासां तादृश्यः सत्यः, परञ्च आत्मनः स्निग्धाः सौहार्द्रप्रवणाः प्रकृतिपेलवा वा घट्टे आगत्य यदृच्छया घट्टस्य सानिध्यमुपेत्य इह वर्तन्ते । यज्ञमण्डपस्य गमिकर्मितया ईप्सिततमत्वाद् घट्टस्य चाकस्मिकतया विषयत्वान्नान वर्मत्वं न च द्वितीया अत एव घटेऽधिकरणे सप्तमी । तस्माद् रिक्तत्वं नाम किमपि शुल्कमप्रदाय निर्गमनरूपं दूषण, तन्निवारयितुं किमप्यल्पमनुमन्य शुल्कदानं स्वीकृत्य ययासुखं निर्वाध स्वच्छन्दं यान्तु इति । [कृष्ण भ्रसङ्केत से मधुमङ्गल को प्रेरित करते हैं । मधुमङ्गल - ललिता! आज तुम से शुल्क लेना उचित न होगा; कारण, बड़े सबेरे चल पड़ी, नवनीत से परिपूर्ण कलश के भार से परिश्रान्त तुम भत्यन्त स्निग्ध भाव रखनेवाली इमारी परिचित सखियाँ ही इस चौकी पर विद्यमान हो - तथापि विना शुल्क तुम्हें चले जाने के अपराध से हम मचाने के लिए तुम कुछ मी चुंगी भदा कर, सुख से जा सकती हो । (Krsna inciles Modhumangalo to action with a significant whirl of his brows) MADHUMANGALA : Lalitā, it is not proper to realise tax from you today inasmuch as you, delicate by nature, for our good friends) have been at the toll-station right from the dawn, and your slender waists are almost broken with the load of fresh butter over your beads. You may, therefore, go with pleasure after making some token payment just to sparc us from being accused of letting you without payment of taz.

·Dana-Kelt-Kaumudi [८१ विशाखा - अम्महे । अदिट्ठपुर क्खु गोअड्ढणे घट्टदाण । अहो अदृष्ट पूर्व खलु गोवर्धने घट्टदानम् ।। कृष्ण विशाखे । सत्य व्याहसि। भवद्विधा. खलु कथ द्रक्ष्यन्ति यदद्यापि पश्यन्त्योऽपि न पश्यन्ति । ललिता (जनान्तिकम् ) हन्त सहीओ पढम सामघटना ज्जेव जुत्ता । हन्त सरय । प्रथम सामघटनैव युक्ता। - - विशाखा आश्चर्य प्रकटयन्ती ललितायै प्रतिवचनायावसरमददाना मध्य एव भूते अम्मह इति-- अम्महे अहो इति प्राकृते विस्मयाववोधकमव्ययपदम् । गोवर्धनेऽस्मिन् गवा वर्धन यत्र तादृशाभिधेयवति पुण्यगिरौ घट्टदान शुल्कप्रदान न पूर्व दृष्टमित्यदृष्टपूर्व नवीनमेवति । “भूतपूर्व चरट् -इति पाणिनिप्रयोगात्पूर्वनिपात । कृष्ण प्रतिवक्ति विशाख इति- विशाखे । सत्य व्याहरसि ब्रूषे । भवद्विधा भवाझ्य खलु कथ द्रक्ष्यन्ति यदद्यापि (शुल्कस्थानक ) पश्य त्योऽपि न पश्यन्ति। जनान्तरस्य श्रवण व्यतिरिच्य सखीमात्रावबोधनाय ललिता नियतश्राव्यमाह हन्तेति - हन्त सख्य ! प्रथम सामघटना साम्ना शान्त्युपायेन वर्तनमेव युक्ता समीचीन प्रतिभाति इति । सर्वा सख्यश्चानुमोदन्ते सुष्टु भगसीति । “निपताक करेणान्यानपदार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याजनान्ते जनान्तिकम्"। विशाखा - गोवर्धन गिरि पर वो चुगी वसूली कभी नहीं देखी। विशाखा। सच कह रही हो। तुम जैसी सजनियाँ क्योंकर देखेंगी, कारण अभी तो देखती हुई भी तुम देख नहीं रही हो । - कृष्ण ललिता - (एक ओर) भरी सखियो। भारम्भ में शान्ति से ही काम लेना उपयुक्त होगा। VISĀKHĀ Oh, my Lord ! payment of toll-tax at the Mt Govardhana is certainly something never seen before KRŞNA Visakha, right you arel In sooth, how can people like you sec, in view of the fact that, çven now, while secing, they dodot sce? LALITA: (astde) I say, friends, conciliation is the proper measure, to start with. 1 Ct Eyer they have, but they dodot sce' - Proverb DKK 11 ·दानकेलिकौमुदी सर्वाः भणेसि 1 [सुलु भणसि ।] ललिता-(सप्रश्रयमभ्युपेत्य ) गोउलागन्द, एक्कग्गामवासिसु विसुद्ध- पइदिसु मादिसजणे ण जुत्तं किर सुसिलोआस सल्लोअमउलिणो तुलादिसरस पडिउल्लाअरणं । ता अणुजाणीहि तुरिअ। [गोकुलानन्द ! एकग्रामवासिषु विशुद्धप्रकृतिषु माद्दशजनेषु न युक्तं किल सुश्लोकस्य सल्लोकमौलेयुष्मादृशस्य प्राति- कूल्याचरणम् । तदनुजानीहि त्वरितम् ।] कृष्णः (सकारुण्यमिव ) हन्त सुकुमारि ! सुष्ठु निर्बध्नता दुरन्त- सर्वसम्मतिमवाप्याने भूत्वा ललिता सप्रश्रयं विनयेन कृष्णान्तिकमभ्युपेत्य सम्योधयति गोकुलानन्देति- हे गोकुलस्य आनन्दस्वरूप ! एकस्मिन् प्रामे वसन्तीति एकग्रामवासिनस्तेषु, विशुद्धा सरला प्रकृतिः स्वभावो येषां तेषु विशुद्धप्रकृतिषु अस्मादृशेषु स्निग्धेषु अवलाजनेषु (विषयसप्तमी) सुष्ठु शोभनः श्लोकः कीर्तिर्यस्य मुयशसः सल्लोकस्य सजनन्दस्य मौलिचूडामणिस्तद्रूपम्य युष्मादृशस्य ( कर्तरि पष्टी) प्रातिकूल्येन आचरणम् विप्रतीपव्यवहारः न युक्तमशोमनमेवेति। किलेति गर्दायाम् । एव अस्मान् त्वरितमनुजानीहि स्वगन्तव्यं स्थानं गन्तुम् अनुमन्यस्व । गोकुलानन्दात् त्रासो जनानामस्मादृशाम् मा भूदिति सामिप्रायं सम्बोधनमतः परिकराकुरालङ्कारः॥ विनयप्रवणं युक्तियुक्तं ललितावचनं निशम्य द्रवितान्तः श्रीकृष्ण आत्मनो वैवश्यमिव प्रकटयन् कारुण्येन सहानुभूतिभावेन सहितमिवाह हन्तेति - सुकुमारि अत सब ललिता ठीक ही कह रही हो। (आदरपूर्वक निकट पहुँचती हुई) गोकुलानन्द ! एक ही गाँव की रहने वाली विशुद्ध प्रकृति की हम जैसी सुजनियों से आप जैसे लोकोत्तर गुणों से सम्पन्न प्रशंसनीय महापुरुष द्वारा इस प्रकार का प्रतिकूल व्यवहार तो उचित नहीं लगता। हमें शीघ्र जाने की तुरन्त अनुमति दें। (मानो सहानुभूति दर्शाते हुए) अयि सुकुमारि ! कठोर शासन करने वाले कृष्ण ALL: Right you are. LALITĀ: (courteously approaching ) O Joy of Gokula ! it does not behove a celebrity of your order who tops the noblest here, to behave adversely towards persons like us who are straightforward by nature and are inhabitants of the same town. Please, therefore, let us go forthwith, KRSNA : (wilh a show of sympathy ) Ah, fair youth ! I am put to this relentless duty of eacting toll by the inexorablc ·Dana-Kelt-Kaumudi [८३ शासनेन तेनाटवीचक्रवर्तिनाऽत्र घोरे घट्टकर्मणि नियुक्तोऽस्मि । किम् अस्वैरी करिष्ये ? विशाखा कि क्खु कसेण किं खलु कसेन ?] कृष्ण नहि नहि। विशाखा-तदो केण ? [तत केन] कृष्ण -- क्रीडाकटाक्षछटानिर्दृतकंसादिना महामन्मथाभिधानेन'। प्रकृतिपेल्वे अयि सजनि [ सुप्छु सम्यक् निर्वघ्नता अनुशासनक्टोरेण हठिना दुरन्तमनतिक्रमणीय शासन यस्य तेन अटवीचक्रवर्तिना वनभूप्रभुणा भत्र अस्मिन् घोरे विषमे घटकर्मणि शुल्कादानाधिकारे नियुक्तोऽस्मि । अतोऽहमस्वैरी परतन्त्र किं करिष्ये किमपि स्वच्छन्द कर्तुं नैव पारयामीति भाव । अत शुल्काहणं विना इत गमनमनुज्ञातु नाह प्रभवामीति तात्पर्यम् । तर सोक पृच्छति विशाखा किमिति - असावटवीनाय किं कस' तेनैव नियुक्तोऽसीति पृच्छा। तत्र नहि नहीति प्रत्याख्यान्त कृष्ण "तत केनापरेण प्रभुपोति" पुन पृच्छति विशाखा, या प्रतिवक्ति कृष्ण क्रीडेति - क्रीडामयाना कटाक्षाणां छटया परम्परया लोलापागष्टमात्रेण निर्धूता फसादयो दुश्शासना अपि येन तादृशेनातिप्रवलेन "महान् चासौ ममथ-मनो मध्नाति तादृश" महामन्मथ स एवामिधान नाम यस्य स तेन कन्दर्पराजेनेत्यर्थ -नियुक्तोऽस्मीति शेष । इस वन के चक्रवर्ती ने यहाँ चुगी वसूली के कठोर काम पर मेरी नियुक्ति की है। इस तरह परतन्त्र होने के कारण मैं क्या कर सकता हूँ। विशाखा फसराज ने तुम्हारी नियुक्ति की है ? कृपण नहीं नहीं। विशाखा तो किसने की है। कृप्या अपनी क्रीडा के कटाक्ष की छटा से ही कस जैसे राजामो को पराभूत कर देनेवाले महाराज महामन्मथ ने। lord of forests whose order brooks no brcach A subordinate that I am, what can I do in the matter? VIŠĀKHĀ By whom indeed ? Is it by Kamsa ? KRŞNA No, DO VIŠĀKHÃ. Then, by whora" KRŞNA By that god of love, the great Manmatha by the splendour of whose side-long looks hamsa and others like him have been set at nought 1.-भिधेन-इति पाठान्तरम्।

·- ८४] दानकेलिकौमुदी ललिता-- अम्मो ! कहिं पि ण सुणिदो एसो महामन्महणामा चक्कयट्टी! [अहो क्वापि न श्रुत एप महामन्मथनामा चक्रवर्ती । ] मधुमङ्गलः (सादृहासम् ) ही ही अचरिअ, अञ्चरिअं। महामम्महो वि इमाहिं ण सुणिदो। महाकडए प्पमदमञ्जरी णाम जस्स राअधाणी, महुमुह- महाबल-विजअप्पमुहा जस्स अमच्चवरा, उत्तमा रामाअली जरस विहारप। [आश्चर्यम्, आश्चर्यम् । महामन्थोऽप्यामिने श्रुतः । महाकटके प्रमदमारी नाम यस्य. राजधानी, मधुमुखमहाबलविजयप्रमुखा यस्यामात्यवराः,उत्तमारामावली यस्य विहारपदम् ।। तत्र विस्मयं दर्शयन्ती ललिताऽऽह अम्मो इति - अम्मो अम्महे इत्याश्चर्य- सूचने । क्वापि न श्रुतः एप महामन्मथनामा चक्रवर्ती सकललोकचक्र वर्त्तयति अनुशास्तीति महाप्रभुः। सरलभावेनाश्रुतपूर्वत्वमस्य नव्यस्य महाप्रभोः ख्यापयन्ती ललितामुपहसन् कृष्णं सम्बोधयन्निवाहासेन उच्चरेसेन उपलक्षितो मधुमङ्गलो ब्रूते आश्चर्यमिति - परमाश्चर्यमिति बोधयितुं द्विरुक्ति: अहो आमिस्तरुणीमिः महामन्मथः सर्वप्रभुः कामदेवोऽपि न श्रुतः यस्य महाकटके गोवर्धननितम्बे कृतसेनासन्निवेशे प्रमदमारी माद्यन्प्रमोद एव मजरीरूपः यस्यां तादृशी केलिप्रधाना राजधानी, मधुपदं मुखे प्रारम्भे यस्य तादृशः मधुमङ्गलः, महायलः सुवलः, विजयोऽर्जुनश्च प्रमुखाः अमात्याः, उत्तमा श्रेष्टाऽऽरामावली उपवनप्रेणिः, पक्षे उत्तमा रम्यतमा रामाणा ललनानामावली मण्डली यस्य विहारपदं केलिविषयः । एवं श्लेपेण समासोक्तया च महामन्मथपदेन श्रीकृष्ण एव तादृशः प्रभुः राजतुल्यव्यवहारसमारोपादिति दिश्यते । -- ललिता मोह ! महामन्मथ नामका चक्रवर्ती तो कहीं सुना नहीं गया! मधुमङ्गल (जोर से सिलसिलाता हुआ) यड़ा अचरज है-आप लोगों ने महामन्मथ का नाम भी नहीं सुना। महाकटक (१. सेना शिविर, २. गोवर्धन की तलेटी) में प्रमदमारी जिसकी राजधानी है, मधुमुख (मधु से प्रारम्भ होनेवाला =मधुमगल), महाबल (सुयल), विजय (= भर्जुन) मादि जिसके प्रधान ममात्य हैं और श्रेष्ठ उद्यानपंक्ति (<सुन्दरी यन्द) जिसकी विहारभूमि है। LALITA: My lord ! nowhere a lord like Manmatha, the great . is ever heard of! MADHUMANGALA : ( laughing loudly ) It is surprising you have not even heard of Mahamanmatha (the great god of love), the sovereign, whose capital, Pramada-manjar! (= a cluster of blooming blossoms or, a bevy of infatuated belles) is situated in Mahakațáka (the vicinity of a great army or a flank of Mt. Govardhana ) whose cabinet of excellent ministers (pleasure companions) consists of Madhumangala, Subala, Vijaya and others, and whose pleasure raort consists of a series of gardens ( < choice beauties).

·Dana.keli-Kaumudi [८५ कृष्ण - किं बहुना । सन्ततममी कुरङ्गभृङ्गकोकिलादयोऽपि यस्य निदेशचारिणश्चारतामङ्गीकुर्वते । चम्पकलता ( साच्चुरितम्) ललिदे, अदो दाणं अपरिहरदो वि बढ्दणदणो तुए णासूइयो ज परिदो चोरचक्पट्टिणो चरा चरेन्ति । (ललिते, अतो दानमपरिहरन्नपि ब्रजेन्द्रनन्दनस्वया नामूयितव्यः । यत. परितचोर- चक्करर्तिनश्वराश्वरन्ति ।। तमेवार्थ विशिष्टि कृष्ण किम्बहुनेति • अतिविस्तरेण तस्य महामन्मथ- प्रभो परिचयार्थमुक्तैन बहुना किम् ~ समासेनोक्तमेतावदेवालमस्तु यत् तादृशोऽय महिमशाली प्रभुर्यस्य निदेशचारिण आज्ञावर्तिन कुरजा हरिणा , भृङ्गा' मधुपा, कोकिलाश्च आदिपदेन मन्दपवन सुमनस मदनोद्दीपना विवक्षिता एते सव तिर्यञ्चोऽपि चारता गुप्तचरत्वं दौत्य वा अङ्गीकुर्वते स्वयमेव निवहन्ति । अस्य सार्वभौमाधिकार ख्याप्यते । अन विदग्धप्रिय छेकालङ्कार । - एतस्मिन् व्यतिकरे ललितामुद्दिश्य चम्पकलताऽवसरोचित व्याहरति ललितेति- दानमपरिहरन्नपि शुल्कग्रहणरूपे प्रातिकूल्याचरणे व्यवसितोऽपि बजेदन दनो न असूयितव्य पराड्मुखीकरणीय , यत परित सवत्र चोरचकपतिनश्चराचरन्ति ततो वय रक्षणीया एव । अब रम्यो रत्यनुप्रास । साच्चरितमिति सोत्प्रासस्सितार्थ देशोप्रयोग । कृष्ण - अधिक क्या कहा जाय - ये कुरग, भृग, कोयल भादि सब ही उसके दूत का काम सन्तत करते रहते हैं। मुक्त न करने चम्पकलता--( कटाक्ष के साथ इंसती हुई) भरी ललिता, शुल्क पर भी कृष्ण से नाराज नहीं होना चाहिए, कारण पारो भोर चोरों के प्रवर्ती के गुप्तचर घूम रहे हैं। KRSNA In short, these lawns, bees, koels and others are always at his beck and call, and willingly accept to work as his cmissaries CAMIPAKALATĀ (salıncally silag / Lalita ! you should not, therefore, grudge the prince of Braja even if he docs not excusc payment of taxes, for, the spies of the Thug-bung are stalking around, ·दानकेलिकौमुदी कृष्णा ललिते नीतिज्ञासि । तदन कुम्भानवरोप्य निरूपयन्तु भवत्यः शुल्ककृत्यम् । विशाखा मोहण ! घट्टप्पंगणे कुलंगणाणं तिलं वि विलंबणं किर विडंबणं जेव । [ मोहन ! घट्टप्राङ्गणे कुलाङ्गनानां तिलमपि विलम्वन किल विडम्बनमेव । ] चित्रा - (सदाक्षिण्यम् ) गोउलाणंद, तत्तं सुणाहि । दिजन्तम्मि कअडिआमेत्ते वि घट्टदाणे जण्णि घिअं असुद्धं होदि त्ति सुणिजई। ण उण अम्हाणं पंचतांवि प्पदाणे कादरदा । [गोकुलानन्द । तत्वं शृणु । दीयमाने चम्पकलताया वचनं निरपेक्षमित्युपेक्ष्य कृष्णः ललिता सम्बोधयति ललित इति- त्वं नीतिज्ञा व्यवहारकुशला आचारक्रमं जानासि । नीति जानातीति नीतिज्ञा 'इगुपधे' त्यनेन प्रत्ययः ततष्टाप् । तदव कुम्भान नवनीतपात्राणि अक्रोप्य शिरस्तोऽवतार्य भवत्यः शुल्ककृत्य निरुपयन्तु शुल्कदानक्रम निर्वर्तन्ताम् । अत्रान्तराले विशाखा कृष्णं प्रसङ्गोपात्तमाह मोहनेति - मोहयतीति मोहनः ( कर्तरि ल्युट्) कृष्णस्यापरं नामात्र साकूतम् रमणीयाकृतिर्मपुरवागित्यर्थः । घटस्य प्राङ्गणे शुल्कचरवरस्य परिसरे कुलाशनानां महिलानां तिलमपि क्षणपर्यन्तमपि विलम्बनमुपस्थितिः विडम्बनमशोभनमेव । डलयोः साम्याद् विलम्बन-विडम्बने'त्यम यमकालकारः, तिल-बिल- फिलादिषु रम्योऽनुप्रासश्च । विशाखोक्तिमनुमोदमाना चित्राऽपि सदाक्षिण्यं साम्ना कृष्ण सान्त्वयन्ती प्राह गोकुलेति हे गोकुलस्य आनन्दस्वरूप ! तत्त्वं तथ्यं शृणु । कपर्दिका पराटिका माया परिमाणं (परिमाणा मागच्) तापत्यपि पध्दाने शुल्के दीयमाने सति यज्ञियं - - कृष्ण विशाखा - ललिता ! सचमुच सुम नीतिकुशल हो । अत एव अपने सिर से नवनीत के घदे उतार कर, चुंगी की भदायगी सुम्हें कर देनी चाहिए। मोहन ! चौकी के आंगन में कुहागनामों का क्षण भर भी एफना एक यही विद्यम्यना है। (विनयपूर्वक समझाती हुई) हे गोकुलानन्द ! सत्य वात तो यह है कि बतौर मुंगी के एफ कौड़ी भी दी जाने पर यह पशिय घृत भमुख चित्रा .. KRSNA: Lalita, you are wise enough ; please, therefore, have thesc pou put down and settle this business of toll-tax. VISAKHA : Mohana I cren the slightest detention at the premises of the toll-station is highly unbecoming for the women of noble dercent, CITRĪ: (compleisently) Oh Joy of Gokula ! tbc fact of the matter is : even if a cowric be paid as toll-tax on ·Dana-Kelt-Kaumudi ८७ - कपर्दिकामानेऽपि घट्टदाने यज्ञिय घृतमशुद्ध भवतीति श्यते । न पुनरस्माक पञ्च- सानिकादाने कातरता।] ललिता हला राहे । इमिणा महाभारेण किलिट्ठासि। ता एत्थ घडिआं ओदारेहि घडिआ।[सखि राधे ! भनेन महाभारेण स्लिप्टासि । तदन घटिकामवतारय घटिकाम् । (इति सर्वा घटिकावतारण नारयन्ति) कृष्ण - सखे सुबळ घट्टस्याद्य प्रथमातिथिरसौ समुहृजना ललिता। तदस्याः काममपूर्वमाधुर्येण फणिवल्लीपर्णवीटिकापञ्चकेन माननमौषयिषम् । यज्ञार्थमुपकल्पितं घृतमशुद्ध भवतीति श्रूयते महाजनमुखात् ज्ञायते - इति हेतोय विभीम , न पुनरस्माक पञ्चताम्रिकाणा ताम्रनाणकानां प्रदाने कातरता सङ्कोच । ताम्रस्य तन्नामकस्य नाणकस्य चतुर्थो भागस्ताम्रिका, ताम्रिकाणाम् अशीति (= विंशतिस्ताम्राणि) एका कपर्दिका भवतीत्यभिधानम् । एव विवादावसरे घटीभारेण श्राम्यन्ती राधा विलोक्य निपुणा ललिता राधामाह हलेति-- अयि राधे । अनेन महाभारेण त्व क्लिष्टाऽसि खेदमनुभवसि । तदन घटिका यावत् पष्टिपलात्मिका घटी तावत्कालपर्यन्तं कञ्चित्कालमित्यर्थ । घटी एव घटिका (खाये कात्ययः) कालावनोरत्यन्तसयोगे द्वितीया । घटिको नवनीतमाण्डम् अवतारय अध स्थापय । घटिका - घटिकामिति पृथगाया वर्णसहतेरावर्तनात् यमकालकार । {इति ललितादेशेन सर्वा गोप्यो घटिकानामवतारण नाटयन्ति अमिनयन्ति- कुर्वन्तीत्यर्थ । मनोरथानुरूपमाचरती ललिता सभाजयितुमातिथेय कृष्ण सुबरमाह सखइति- अद्य घस्यास्माक चत्वरस्य असौ सुहृजनेन सहिता ललिता प्रथमातिथि सर्वप्रथममागतो जन तत् अस्या' गोपीमुख्याया ललिताया- मानने सम्भावनो काममवश्यमेव अपूर्व माधुर्य ललिता कृष्ण - हो जाता है ऐसा शिष्ट लोग कहते हैं - अन्यथा हमें पाँच ताम्बे के टुकड देने में किसी तरह सङ्कोच नहीं है। भरी राधा इस भारी वो से तुझे कष्ट हो रहा है। अत घड़ी भा अपने घडे को उतार कर रख दो। (मों सवही अपने अपने घड उतार कर रखती हैं) मित्र सुवल | आज अपनी चौकी पर पहिली मेहमान है यह सखी समेत भाई हुई ललिता । मत एव अपूर्व माधुरी से (सस्नेह) पाँच ताम्यूल समर्पण कर इनका सम्मान करमा उचित होगा। sacrificial butter, it is said to become impure (polluted) Otherwise we donot mind paying five coppers Friend Radha 1 you are distressed with this great weight. Put down, therefore, the pot for a while. ( all gesticulale putting down the port) Friend Subala! thus Lalita with her friends is our first guest today It 15, therefore, proper to honour ba by offering her five betcis in all xwectacks LALITĀ KRŞNA ·- ८८] दानकेलिकौमुदी सुबलः (रत्नसम्पुटमुद्घाट्य) ललिदे, गेण्ह पंचवीडिआओ [ललिते ! गृहाण पञ्चवीटिकाः1] ( इत्यग्रतो विन्यस्यति) विशाखा - सुबल, अलं तंबोलेण | ज कधिदं चेअ व्यदिणीओ अम्हेत्ति । [सुबल ! अलं ताम्बूलेन यत् कथितमेव वतिन्यो वयमिति ।। ललिता सुबल, किं मे मुहं पेक्खसि । अवीसासिणी विसाहा मह कुप्पंदी एवं भणादि घट्टआलेहिं ठग्गवड्डिआ पउजिअदि त्ति पसिद्धी सुणोअदि । ता अलं इमाणं भुअंगलदापल्लवेण । [सुवल ! किं मे मुखं पश्यसि ? अविश्वासिनी विशाखा मह्यं कुप्यन्ती एवं भणति । घट्टपालैः ठग्गवटिकाः प्रयुज्यन्ते इति प्रसिद्धिः श्रूयते । तदलमेतेषां भुजङ्गलतापल्लवेन । रसास्वादो यस्य तादृशेन फणिवल्ली नागवल्ली तस्याः पर्णानि ताम्बूलदलानि तैः निर्मितानां वीटिकानां पञ्चकेन पञ्चताम्बूलदानेन सन्मानमौपयिकं समुचितम् । सखीनां पञ्चत्वात् । "अपूर्वमाधुर्येणेति" क्रियाविशेषणं वा माननव्यापारस्य भवतु । तथा कत्तुं सुवलः रत्नसम्पुट मणिखचितां ताम्बूलकरण्डीमुद्धाव्य ललितामाह । गृहाणेति अस्मात् ताम्बूलकरण्डात् पञ्च वीटिका उद्धृत्य गृहाण - एवं ब्रुवत्रत- सम्पुटं ललिताया अप्रतः सम्मुखं विन्यस्यति स्थापयति । ईप्सितमपि प्रतिषेधन्ती विशाखाऽवहित्थया सुबलमाह अलमिति ताम्बूलेन (वारणार्थ तृतीया) अलम् । अधुना ताम्बूलं नापेक्षितमिति भावः । तत्र हेतुमाह यदिति यतः कथितमेव पूर्वमेवोक्तमस्माभिर्यद्वयं व्रतिन्यः गृहीतनियमाः स्मः इति । ललिता सोत्प्रासं सुक्लमाह किम्मे मुखमिति - अहमेतास्ताम्बूलग्रहणा- यानुमोदेयेति प्रतीक्षमाणः कयं त्वं मम मुखं प्रेक्षसे - कथमहमेताः ताम्बूलमादातुं कथयेयं ताः न अहिष्यन्ति ; तत्र हेतुं वक्रिम्णाऽऽह अविश्वासिनीति अविश्वासिनी कमप्यपायं विशङ्कमाना विशाखा अहमेताः सर्वा इहानीतवती चास्मिन् विचित्रे व्यतिकरे -- - सुबल (रलों से जटित डिबिया खोल कर) भरी ललिता! पाँच पान लेलो । (डिबिया सामने रखता है।) विशाखा भाई सुबल ! धन्यवाद, ताम्बूल रहने दो। हम पहिले ही कह चुकी हैं कि हमें प्रत है। ललिता सुपल ! मेरे मुंह की ओर क्या देख रहे हो! विश्वास न करने वाली विशाखा मुझ पर गुस्सा करती यों जता रही है कि चौकी के लोग मोहनवटियाँ प्रयोग करते हैं - ऐसी अफवाह है। इसलिए पानपत्ते रहने दो। SUBALA : (opening the jwelled betel-box ) please have five betels. (lays the box before her ) VISAKHĀ : Subala ! No, thanks ; you know we are under a vow. LALITĀ: Subala I why do you starc at mc ? Mistrustful Viſakha, angry with me, says, "these toll-gatekeepers are notorious for using stupefying pills in the betels. So it's no use offering them their betels".

·Daag-Keli-Kaumudi [८९ मधुमङ्गल' - ललिदे, वियोठीणं अलं वो तंबोलेण । ता कल्लाणी होहि । जं उबरिदं वीडिआपंचअ । [ललिते। बिम्बोष्ठीनाम् अल वस्ताबूलेन । तत्कल्याणी भव यदुर्वरित वीटिकापञ्चकम् ।] कृष्ण -(ताम्बूलमुपभुज्य चर्वित दित्सन् सभ्रूविभ्रमम् ) राधे ! द्विज- सस्कृतमिद ताम्बूलामृतमाखाद्य निरातका निकाममनाखादितचरीहाण सम्पुटतस्ताम्बूलाना वीटिकाः। पातितवतीति हेतो मद्य कुप्यन्ती एव भणति यदेतै घटपालै चत्वररक्षिभि ठग्गवटिका' वञ्चनाय सर्वखापहाराय प्रयुज्यमाना' खाप-मोह कारिका ओषधिविशेषघटिता वहिका वटी ताम्बूरादिमिषेण प्रयुज्यन्ते इति प्रसिद्धि रोकचर्चा श्रूयते । अत एव बिभ्यतीनामेतेपा घट्टपालानां भुजङ्गलता नागवल्ली तस्या पल्लवेन ताम्बूलेन अलम् पर्याप्तमेव -मा तावदनुरुन्धि । विनोदपरो मधुमङ्गलो मध्ये वक्ति ललित इति । भवतु मा तावद् गृहन्तु ताम्बूलम् ~यत बिम्बफलमिवारक्तमोष्टमधर वहन्तीनामेतासां बिम्बाधराणा ताम्बूलेनालमेवानावश्यक्त्वात् । निसर्गत रक्ताधराणा ताम्बूलीरागस्यानपेक्षितत्वात् । अन गुणोत्कीर्तन नाम नाट्यालङ्कार' । तत्कल्याणी खस्तिमती भव । यत ताम्थूलाग्रहणेन वीटिकापञ्चमुर्वरितमवशिष्टमेव । अयमप्यास्माक राम एव यतो महर्घा इमा पञ्चवीटिका नो व्ययिता इति। समुचितमवसरमवाप्य नर्मणि निबद्धभाव. कृष्णो धृष्टतामवलम्ब्य साक्षाद् राधामुद्दिदयाऽऽहापाङ्गविलोक्नेन ता सङ्केतयन् राधे इति -द्विजै विप्रवत्पूतै दन्तै सस्कृत परिनिष्ठितमिद ताम्बूलामृतं सुधासदृश ताम्बूलरसमाखाय मया दित ताम्बूल मुखेन गृहीत्वा तदसमास्वाद्य निरातङ्का निर्भया भूत्वा निकाम यथेच्छ सम्पुटत - मधुमङ्गल भरी सरिता विम्बफल जैसे अधर वाली तुम सखियों को पान की जरूरत भी क्या है ? तुम्हारा भरा क्षे, चलो हमारे पाँच पान ही बचे। कृष्ण (ताम्बूल खाकर चबाये हुए पान को देना चाहते हुए भृकुटी को नचाते हुए) राधा द्विज जैसे पवित्र इन दातों (द्विज) से सुसस्कृत इस ताम्बूल रूपी अमृत का आस्वादन कर पश्चात् निशङ्क होकर इस डिबिया से पान बीडी उठा रो जिसका स्वाद तुमने पहले कभी न चखा होगा। MADHUMANGALA Lalita, the betels are of no use to you, who have ruddy lips Blessed be you, for you have sased us five betels. KRŞNA (with a play of his eye-brows desiring to offer the betel chewed and relished by him) Radha ' take this nectar of the betels purified by the teeth (<brahmana), and then, without any misgavings take to your heart's content these lutherto untasccd betels from the box DKK 12 ·- ९.] दानकेलिकौमुदी ललिता इमस्स कामुईलक्खोवभोएण सुट्ठ पावणस्स मुह- विसंसणरस' जई उग्गारं ण गेहिस्सदि मे सही तदो कधं अप्पाणं पुणिस्सदि। [अस्य कामुकीलक्षोपभोगेन सुष्टु पावनस्य मुखवित्रंसनस्य' यादगारं न ग्रहीष्यति मे सखी तदा कथमारमान पवित्रयिष्यति।] सुबलः - ललिदे ! विवरीदआरिणो अम्हे दिट्ठिआ तुम्हें हिं चेअ उवदिट्ठाओ ता । दाणि दागं चेअ ' अणुमण्णिजउ । [ललिते ! विपरीतकारिणो वयं दिष्ट्या युष्माभिरेवोपदिष्टाः । तदिदानी दानमेवा- नुमन्यताम् । पूर्वमास्वादिता आस्वादितचरी (भूतपूर्व चरट ततो डीप् ) तथा न भवन्तीति अनास्वादितचरीः (द्वितीयाबहुवचनम् ) अर्वरसाः ताम्बूलानां वोटिकाः गृहाण इति स्वचर्वित ताम्बूलं दित्सति दातुमिच्छति -(दाधातोः सन्)। निशम्यैतत्साग्रहं वचः कृष्णस्य तं ललिता सोल्लुण्ठमाह •अस्थति द्विजसंस्कृतत्वं विपरीतलक्षणयाक्षिपति यथा - अस्य कामिनीनां लक्षस्य उपभोगेन सुष्टु सुतरी पावनस्य पवित्रस्य कृष्णस्य मुखविनंसनस्य मुखात्पातितस्य ताम्बूलस्य (> मुखबिम्बस्य बिम्बवन्मुखस्य) य: उद्गारः तं न प्रहीष्यति मे सखी राधा तदा कथमात्मानं पवित्रयिष्यति-इति । प्रकृतमनुसरन् सुवल आह ललित इति - विपरीतकारिणः अनुचितविधायिनः ताम्यूलदानरूपसम्मानस्य अयोग्याभ्यः वः ताम्बूलदानरूपसम्मानकारिणः वयं दिव्या सौभाग्यवशात् युष्मामिरेवोपदिष्टाः प्रयोधिताः किमुचितमासीत् क्व चास्मामिः सम्भ्रान्तमिति ज्ञापिताः। (अस्तु तत्)- इदानी दानमेव शुल्कनिर्यातनमेवानुमन्यता खीक्रियताम् इति । - सुयल : ललिता लाखों कामुकियों के उपभोग के कारण परम पविन इस मुखयिग्य (>चर्वित ताम्यूल) के उद्गार को मेरी सहेली यदि ग्रहण न करे तो यह पायन कैसे होगी! एलिता ! उलटा शिष्टाचार करने वाले हम लोगों को तुमने भली सीख दी है । तो भय दान (गुल्क की भदायगी) ही मंजूर कर लो। LALITA Well, how can my friend Radha purify herself iſ she does not accept the efflux of his (Krina's) mouth rendered holy by his having enjoyed (the lips of) lakhy of lustful women! SUBALA : Thank God. Lalita lwe, doing something contrary to practice, have been well advised by you. Well then, better give the toll tax, please. 1. "मुरविरस (मुखरिबरू)" इति पाठभेदः।

·Dana-Relt-Kaumudi [९१ ~ चम्पकलता किं तुम्हे बम्हणाओ जं वो अम्हेहिं दाणं किर अणुमंदव्यं । [किं यूय ब्राह्मणा यहोऽस्माभिर्दानं किलानुमन्तव्यम् ।। मधुमङ्गलः भोदि चंपअलदे । एसो कुलीणो अणुआणो ब्रह्मणो ह्मि ता उअरपूरं दिजउ समछंडीअं हेअंगवीणं । [भवति चम्पकलते । एष कुहीनो- भूचानो ब्राह्मणोऽसि । तदुदरपूर दीयता समत्स्यण्डीक हैपङ्गवीनम् । विशाखा सहि चंपअलदे ! घट्टीछलेण एदे अरंभरिणो मिक्सति । ता दिनउ एका कागिणी। [सखि चम्पकलते घिट्टीछलेन एते उदरम्भरिणो भिक्षन्ते । तद्दीयतामेका काकिणी। साधिक्षेप चम्पकलता दानप्रसङ्ग प्रत्याख्यान्ती सर्वानुदिदयाह किमिति कि यूय ब्राह्मणा सम्प्रदाना: यद् नः युष्मभ्य अस्मामिनिमनुमन्तव्यम् । ता प्रत्युत्तरयति मधुमङ्गल भवतीति- फेनापि सम्बन्धविशेषेणासम्बद्धाया योषित भवतीति सम्बोधनम् शिष्टसम्मतम् ~ अयि चम्पकलते - अस्मि अहम् कुलीनोऽमिजात अनूचान गुरो सकाशादधीतसामवेद ब्राह्मण "अनूचान प्रवचने साजेऽधीतिप्रोस्तु यः" इत्यमरः । तद् अत उदरे यथा पूर्वत तथा उदरपूर (णमुल्) आवृति दीयतो मन समस्यण्डीक फाणितेन गुडद्रवेण सहित हैयङ्गवीनमिति। "मरस्यण्डी फाणितम्"- इत्यमर । एतेभ्य कथमप्युन्मोचनाय चम्पकलतामुद्दिश्य विशाखा सोल्लुण्ठमाह सखीति- घोरलेन यत्त्वरस्य मिषेण एते उदरम्भरा उदरं भरन्ति बिभ्रति वा उदरम्भरा खकुक्षिपूरका लुण्ठाका इति वा मिक्षन्ते अत एभ्यो याचकेभ्यः एका काकिणी विशति- पदिका दीयताम् । चम्पकलता-क्या तुम रोग प्राह्मण हो सो तुम्हें दान दिया जाय ? मधुमङ्गल चम्पकलता । यह तुम्हारे सामने कुलीन वेदपाठी ब्राह्मण उपस्थित है। मत पेटभर गुह माखन इसे खिरायो । विशाखा सखि घम्पकरता। चौकी के बहाने ये पेटू भीख मांगते है तो इन्हें दे दो एक कौड़ी कोदिया। CAMPAKALATĀ What' are you a brahamana that we should agrec to give anay a gift ? MADHUMANGALA Lady Campakalata ! well, I am a brdhamana of a noble descent well-versed in the Vedas So let soc have stomachful of fresh butter with molasses VISĀKHĀ Dear Campakalata ! these gluttons are begging in the name of toll-tax, sic them a Kakint ( 20 cowries). - ·- ९२] दानकेलिकौमुदी - कृष्णः सखे परमावून ! महादानिनामस्माकं महापात्रमसि। तदद्य हैयङ्गयीनेन कुक्षिपूर्तावपि तव दरिद्रता ? राधा हला ललिदे ! एदे महादाणिणोत्ति अत्ताणं सलाहति । ता फुड परमुत्तमवण्णाणं यो सव्वुत्तमं पअत्यं दाइस्संति। [सखि ललिते ! एते महादानिन इत्यात्मानं श्लाघन्ते। तत्स्फुटं वः परमोत्तमवर्णानां सर्वोत्तमं पदार्थ दास्यन्ति । कृष्णः (स्मित्वा) वरवर्णिनि ! सत्यं ब्रवीपि । तदेतन्निजं महावैभवं दास्यामि । - " आयूनः स्यादौदरिकः वरः उत्कृष्टः वर्ग: जातिः नवनीतमात्रग्रहणलालसं खसखायमयिक्षिपति कृष्णः सख इति-हे परमावून उदरम्भर । परमश्वासौ आयूनश्चेति परमानः इत्यमरः । त्वं महादानिनां परमदानशीलानां हेपेण महतो वस्तुनः आदानशीलानां महर्षवस्तुप्राहिणाम् अस्माकं महापात्रं मुख्यपुरुषः (दानीयो विप्रश्च) त्वमसि । तथापि हैयङ्गवीनेनैव कुक्षिपूर्ती उदरपूरणमप्यधिकृत्य एतावती तव दरिद्रता ? अत्रान्तरे महादानीति पदेनात्मगौरवं ख्याफ्यन्तं कृष्णं फूत्कर्तुं ललितामुद्दिश्य राधा प्राह सखि ललित इति - एते वयं महादानिनः दानशीलाः इति आत्मान श्लाघन्ते प्रययन्ति तत्स्फुटम् अतः स्पष्टमिदं यदेते वः युष्माकं परमोत्तमः वर्णः जातिः रूपञ्च यासा ताभ्यः सर्वोत्तम कमपि पदार्थ दास्यन्ति । "वः परमोत्तमवर्णानाम्" इत्यत्र सम्प्रदानार्थे शेषसम्बन्धात्प्राकृते षष्ठीविधानम् । कृष्णः सस्मिते राधा सम्बोधयति वरणिनीति रूपश्च यस्या अस्तीति तत्सम्बुद्धी हे वरवणिनि उत्तमानि । त्वं सत्यं ब्रवीपि । तत् महा• दानित्वादेतत् निज महावैभवं महाप्रसाद ते दास्यामीति आलिङ्गनमुद्रा विधाय कीटक् कृष्ण भरे पेटू दोस्त ! हम जैसे महादानियों का तू यहा अधिकारी है तो मी मासन से पेट भरने में भी तुझे तंगी भा गई है। राधा हला ललिता ! ये भपने आपको महादानी बताते हैं, निश्प ही ये परम उत्तम वर्ण की तुम ससियों को कोई सर्वश्रेष्ठ पदार्थ देंगे। कृष्ण (मुसकराते हुए) सुन्दरि ! सच कह रही हो। तो भाभो, मैं अपना सबसे या वैभव तुम्हें प्रदान करता हूं। KRSNA : Friend, you great glutton ! you are a senior officer among us ( < worthiest recipient of gilts); then too you could not fill your belly even with fresh butter what a poverty ! RADHA : Dear Lalita ! these people boast of themselves as great donors. Obviously, they snean to give something very valuable to you who belong to thc highest class (<are fairest in complexion). KRSNA: Fair lady I you speak the truth; here is the highest of my grandeur that I am offcring to you.

·Dana-Keli-Kaumudi (इति आलिङ्गनमुद्राममिनीय मुबलमालिङ्गति) राधा (सरोमाञ्चमात्मगतम् सस्कृतेन ।) अपि गुरुपुरस्त्यामुत्सङ्गे निधाय विशङ्कटे विपुलपुलकोल्लासं स्वैरी परिष्वजते हरिः। प्रगपति तव स्कन्धे चासौ भुजं भुजगोपमं क्व सुबल ! पुरा सिद्धक्षेत्रे चकर्थ कियत्तपः ॥३८॥ तदालिङ्गनमिति दर्शयितुं सुबलमालिङ्गति । "वर्णाद् ब्रह्मचारिणानि."-इति पाणिनेरनु- शासनान् ब्रह्मचारिण्यर्थं प्रयुज्यमानस्य प्रत्ययस्य बलादन राधा प्रति कृष्णस्य सोलुण्ठा वक्रोक्तिः सहृदयगम्या। प्रेयसः परत्रालिङ्गनव्यापार वीक्ष्य समुद्रिक्तभावा सरोमाचं पुलकिता सती आत्मगतं सस्कृतेनाह राधा अपि गुरु इति ~ हे मुघल ! गुरुपुरः गुरूणां प्रतिष्टिताना अन्दादीनां पुरः समक्षमपि म्वरी स्वच्छन्दानुचारी हरिः विशष्टे पृथुले स्वीये उत्सङ्गे अझै निधाय, विपुलं पुलकस्य उल्हासो रोमहर्षः यस्मिन्कर्मणि यथा भवेत्तथा परिप्वजते समालिशति, अपि च भुजगोपमं मरण प्रलम्बञ्च भुन तव स्वन्धे प्रणयति समारोपयति - महद्भाग्यमिदं, तदवाप्तौ पुरा पस्मिन्नपि सिद्धक्षेत्रे पुण्ये तीर्थस्थले फियत्तपः त्वं चर्थ कृतवान् इति न ज्ञायते (परोक्षे वृधातोः मध्यमपुस्पैक्वचनं लिटि रूपम् )। अत्रभुजगोपममित्यार्थी लपोपमा, सौभाग्यहेतद्वयस्य पूर्वार्धे प्रदानात्समुच्चय ,रियात- पश्यत्यत्रानुमानालझारथ। अस्यामुक्तौ रत्युपशारिणोऽसूयामपस्वेदरूपाः सञ्चारिणो भावा व्यज्यन्ते । परेण सह नायकस्य सारतत्वं वीक्ष्योद्दीपनविभावच नायिकागतं भावं पुष्णाति । - . - [यों कहकर आलिङ्गन मुद्रा का अभिनय करता हुआ मुबल से लिपट जाता है।" राधा (पुलकित हो मन ही मन संस्कृत में ) भरे मुवल ! सय वरिष्ठ जनों के समक्ष अपने विशाल उत्सत में बिठाकर प्रभूत पुरकों के उहास के साथ यह मनचरा कृष्ण मुमसे मारिन कर रहा है भोर साँप जैसे रम्बे और कोमल मपनी मुजाको तुम्हारे कन्धे से लपेट रहा है मोहर न जाने किस मिद्ध पुण्यक्षेत्र में मुमने कितना तप पूर्व जन्म में किया है (जिसके फरम्मरूप ऐसा सौभाग्य मुम्हें मिरा है)। (gerticulates the posture of embrace, and crabraces Subala ) RADHA (thrilled, aside ) 38 Regardless of the presence of icnerable alders this libertine Har: places you on his spacious lap and embraces you giving you an abundant thrill of joy and lays his snake-like arms on your shoulder. O Subala ! where, in which holy place and bow much of penance did you perform in your former life (to have the good luck or enjoying such a delightful cmbrace )?

·९४) दानकेलिकौमुदी (इत्यममिवामिनयन्ती ध्रुवौ विभुज्य । प्रकाशम् ) ललिदे ! दिट्ठा पदिबदासु मादिसीसु विदूसअदा तुह निजराअस्स । [ललिते ! दृष्टा पतिव्रतासु मादृशीपु विदूषकता तव निकुअराजस्य ।] ललिता (सापदेशं संस्कृतेन) तव मुकुलितां दृष्ट्वाभ्यर्णे रसाललतामितः कथमिव मुधा धृष्टः कूटं भजन्नभिधावसि । नायिकामेव हृदि निधाय कृतकतया सुबलमालिङ्गतो हरेः पुलकाविर्भावात्सात्विक भावोन्मेपः । पुल-पुल-भुज-भुजेत्यत्र वृत्त्यनुप्रासः शब्दालङ्कारः । पुरा चकत्यत्र "यावरपुरानिपातयोर्लट्" इत्यनुशासनात्प्राप्तेऽपि लटि, परोक्षत्वविवक्षाविशेषवशाद्वैकल्पिकस्य लिटः साधुत्वम् । अत्र प्रसादो गुणः, वैदर्भी च रीतिः । हरिणी वृत्तम् ॥३०॥ इति मनसि कृत्वा हरेरनौचित्यवशादर्ष नाटयन्ती, भ्रवौ विभुन्य त्रोटयित्वा "क्वानीतवती तव सखाऽसौ कीदृशोऽविमृश्यकारीति" ललितामधिक्षेप्तुं राधा प्रकाशं सर्वश्राव्यतयाऽऽह ललितेति - अहो ललिते । पतिव्रतासु पतिपरायणासु मादृशीषु महिलासु तव ते सख्युः निफुजराजस्य विदूषकता "विदूषको नर्मसचिवः" अनौ- चिल्यावधि मदनकेलिपरायणता या प्रत्यक्षीकृता त्वया" त्वमस्मान् ईशस्य विदूषकस्य सनिधी हठादनपीरित्युपालम्भः । विशेषेण दूषकताऽसद्व्यवहारशीलतेति अर्थावयोधकत्वादन लेपालधारः । पूर्व कृष्णेन ब्रह्मचारिणीत्यर्थावगमकं यद्राधासम्बोधनं "वरवणिनीति" सोत्यास रचितं तदुद्दिस्यान "पतिमतामु" मादृशीविशेषणम् ; तथा चाधिक्षेपस्योचितत्व- प्रदर्शनाय निकुअराजस्य विशेष्यस्य च सामिप्रायत्वात्क्रमेण परिकर-परिकराऊरावालधारी। तवेति पदे पठितो बलप्रदानात्काकुद्वारा पठितिगतवकतया उपालम्भस्य दाद गम्यतेऽमर्षस्य तीनता च। स्वीकृत्य राधायाः स्थाने उपालम्भमेतस्मादसाम्प्रतव्यवहारादात्मानं निवारयितुं दिशन्ती सापदेशमन्योक्तिद्वारा कृष्णमुद्बोधयति ललिता तवेति. -इतः अस्मारस्थानातव अभ्यर्ण समीपं मुकुलितो कोरकिता नवविकासोन्मुखी रसाललतामा लतामिव तन्वी त्वमस्मान् , [यों असूया मरे क्रोध से अपनी भुकुटी तानती दुई जोर से ] ललिता। देखा तूने । हम जैसी पतिमताभों के समक्ष तुम्हारे निकुझराज की विदूषकता। ललिता (अन्योक्ति के रूप में संस्कृत के माध्यम से) मरे कोकिल ! तुम्हारे निकट भानटवा को मुकुलित देखकर बड़ी एटता के साथ प्यर्थ ही विविध फूट वालों से इसके भासपास मंडरा रहा है। यह मुहानी सौरम. (pretending to be indignant and tristing her gr-brotes, alond ) Lalit! look, what a lecherous behaviour of your Jing of bowers towards chaste persons like mc ! LALITĀ: (as though addressing some one else, but in fact addressing Krupa) 39. O Koel ! having seen a mango tree blossoming in your vicinity, how, indeed, do you, a profligate, run ·Dana-Kelt-Kaumudi परिमलवती स्निग्धा चासो द्विरेफपति श्रिता परिहर कुहूकण्ठोत्कण्ठामियं सुलभा न ते ॥३९॥ दृष्ट्वा कथमिव केन मनोरथेन हेतुना धृष्टः साहसी कूट भजन् कपटमाचरन मुधा व्यर्थमेव अमिधावसि ताम्प्रति प्रवणो भवसि । व्यर्थत्व प्रयासस्य साधयति । च पुन असौ परिमल्वती सौरभयुता निग्धा श्क्ष्णा मसृणा वाऽऽमलता द्विरफपति भ्रमरवरमाश्रिता निहन्ती वर्तते अतस्त्वदर्थ नास्त्यवकाशः अत हे वृह मधुरा वाक् कण्ठे यस्य स तरसम्बुद्धौ हे कुहूकण्ठ पुस्कोकिल ! त्व तद्विपरिणीम् उत्कण्ठाममिलाप परिहर यत इय ते सुलभा सुखलभ्या नास्ति । अब कुहूकण्ठति सम्बोधनात्कृष्णे पुस्कोकिलत्वारोप, तदपदेशेनान ललिताकृत कृष्णम्प्रति उद्बोधनम् । अत अन भयोक्तिरलवार । मन विपरीतलक्षणया तथा च 'सुल्भा न' इत्यत्र नकारे काकुस्वरेणोच्चार्यमाणे मिनार्थावबोधो भवति तद्यथा इदानीमिय सता तवाभ्यणे एव विकासोन्मुखी भाति, त्व धृष्ट आधर्षणवु शल साहसी वर्तसे अत मुधा कूट भजन् व्यर्थमेव शुरकादानप्रपञ्च रचयन् कथमिव अमिधावसि समतात् तत्पृले भ्राम्यसि सा तु सर्वथा वदनुरूपा परिमल्वती पद्मिनीत्वात्सौगम्य युता परिपक्वा स्निग्धा त्वयि बद्धभावा, दैववशात् द्विरेफ पतित्वात् आश्रिता, त्व तावत् कुहूकण्ठो मधुरवागसि, बायानेणैव वशयितु शक्त अतस्त्वदीयो क्ला वाच निशम्यैव त्वद्वशवदा भवितुमर्हति अत इय ते सुलभा न अपि तु सुलभा एव, एव सति तद्विषयिणी "केनोपायेन तामह लमेय"-इत्युत्कण्ठा त्यज । राधिकापक्षे कुहूक्ण्ठस्य तव मुरलीरवप्रवण- मात्रेणैवानदेय नवतरुणी त्वयि स्निग्धा, केवल पतिस्पेग द्विरेफ कलाहीमरतिक बर्वरे प्रिता, न तु काम्यतया, त्वमेव तस्या कान्त । अतो मा साहसमाचर, मा क्पट कृथा , आश्वस्तो भवेति सान्त्वयति । "द्विरेफो बरेऽपि" इत्यमरवचनादन द्विरेफपदे दरेष । उभयार्थे पूर्वार्धवस्तुन तृतीयचरणार्यस्य हेतुत्वात् उत्कण्ठापरित्यागाय 'इय सुलभा न ते' - इति वाक्याथस्य' पुनहेतुत्वादन कायरिशमलकार । परिमल्वतीत्वेन स्तायां परिपक्ता भोगयोग्यता, नायिकापक्षे च पद्मिनीयमुत्तमप्रकृतिरिति वस्तु व्यज्यते । रसालमात्रस्य लतारूपत्व नैव भवति विशालानोकहरूपत्वात् तथापि पादपस्य स्तारूपेणो- द्रावन स्त्रीत्वनवीव साधनाय कविकल्पिनत्व नियतिनियमराहित्यमेवाप्रवर्णीय यथा कालिदासोऽपि "शमीला च्छेत्तुमपिळवस्थतील" शाकुन्तले शर्मातर लतारूपेणाऽऽह । शालिनी रता किसी भ्रमर को भाश्रय देकर बैठी है - मत अपनी सरसा को छोद , कारण, यह तरे रिए सुलम नहीं है ॥३९॥ towards it in vain under an allusion ! Give up your yearning for that, for, that, being fragrant and smooth (lovely), has already a drone settled upon it, and us got, therefore, easily accesuble for you.

·९६] दानकेलिकौमुदी विशाखा-(संस्कृतेन) ऋजुवृत्तिः किल कुटिले वैगुण्यायैव कल्पते त्वरितम् । इति दर्शयन् धनुःस्थो गुणच्युति स्फुटमिपुर्याति ॥४०॥ कविकल्पनाया निरवधिकत्वेऽपि निसर्गविरुद्धत्वात्प्रवृत्तिविरुद्धत्वं दोषोऽनपनेय एव। अत्र कुहूकण्ठेति पदस्य सामिप्रायत्वात्परिकरालङ्कारः । सर्वत्र सानुप्रासो वन्धः, प्रसादमाधुर्य गुणो, उपनागरिका वृत्तिः, वैदी रीतिः, हरिणी च वृत्तम् ॥३९॥ इयं बाला प्रवृत्तिरतोऽस्यां कुटिलता मा भज, इति कूटाचरणस्य वैयर्थ्य ललिताप्रतिपादितं समर्थयन्ती कृष्णमुद्दिश्य विशाखा निदर्शनमुखेन दृढीकृतं सामान्य वस्तूपन्यस्यति ऋजुवृत्तिरिति - ज्वी वृत्तिः व्यवहारो यस्य सः सरलप्रकृतिको जनः कुटिले वक्रस्वभावे जने (विषयसप्तमी) त्वरितं किल शीघ्रमेव वैगुण्याय विगता गुणा यस्मात्स विगुणः तस्य भावः वैगुण्यं गुणहीनत्वं तस्मै वैगुण्याय कल्पते वैगुण्यमापादयति । वैगुण्यायेत्यत्र "क्लूपि सम्पद्यमाने" इत्यनुशासनाचतुर्थी। इमं निसर्गनियम दर्शयन् इव इपुः सरलो वाणः धनुःस्थः धनुपि आरोपितः सन् स्फुटं झटित्येव गुणात् मौर्वीतः च्युतिं स्खलनं याति । कुटिलेन धनुषा सक्तः ऋजुवाणः गुणवियोगमाप्नोतीति सरलार्थः । अत्र गुणपदे इलेपः, दर्शयन्निवेसर्थावबोधात् क्रियोत्प्रेक्षालहारः । अपि च पूर्वस्मिन् पद्ये प्रतिपादितस्य “कूटं भजन् सरल्या प्रेयस्या सामं धृष्टतया साधयन्नपि चिराय न स्यात्" इति, परश्च द्विरेफेण वर्वरेण कुटिलेन सगतेयं चिरयोग तेन सह नैव धात्री अतः कुहूकण्ठं स्वामनुगता द्रागेव भविष्यतीति" वस्तुदयस्य विशेषस्य समर्थनाय भाजुत्तिः किलेति सामान्य वचः समर्थनायोपात्तम् । सामान्येन विशेषस्य समर्थ्यमानत्वात् अर्थान्तरन्यासालकारः, पुनश्च समर्थकवाक्यस्यापि पुष्टये धनुःस्थस्येपोः स्थितिरुदाहृता, पोष्यपोषकभावमापनयोः वस्तुनोरुपन्यासादन विकस्वरालारः युवलयानन्दे । "सामान्येन निरूपितस्यार्थस्य सुखप्रतिपत्तये तदेकदेश निरूप्य तयोरवयवावयिभाव उच्यमान उदाहरणमिति" लक्षणात् रसगङ्गाधरमतेनायमुदाहरणालकार इति व्यपदिष्टः । अत्र प्रमादो गुणः, वैदी रीतिः । छन्दय आर्या जातिः ॥४०॥ - - . अतः विशाखा (संस्कृत में) सरल प्रकृति का कुटिल के साथ संयोग होने पर गुणप्युति होकर रहनी है -मानों इसीभ को स्पष्ट रूप से यसाने के लिए ही सरल याण कुटिल धनुष के साथ संयुक्त होते ही गुण (प्रत्यया) से स्युत हो जाता है ॥१०॥ VISAKHA : (In Sanskrit) 40. The straightforward in the company of the crooked soon loses his quality (guna); to illustrate this, as it were, the(straight) arrow associated with the (crooked) bor soon flies of the string (guna ) and gets rid of it.

·Dana-Teli-kaumadi [९७ चिषा - हन्त पट्टम्झपा, घट्टाहिआरो जइ तुम्हाणं अहिहो तदो बहुजणसघट्ट जमुनाघहे शेअ उत्तर जुत्त । [हन्त धहाध्यक्ष , घाधिकारो यदि युप्माकमभीएम्तदा यहुननसपंह यमुनाघर एवं चत्वर यतम् । चम्पकलता अइ विसुड्ढचित्ते सहि चित्ते ! एदे सुलुस्कलपण लुठिदु जेए एत्थ दुग्गवणे चिट्टान । ता विरमेहि । [मयि विशुद्धचित्ते सखि चिंग्रे पते गुरकरण लुण्ठितुमेशाय दुर्गग्ने तिरान्ति, तद्विरम ।। प्राप्तायसरा चित्रा अमिलपितमाधनाय तावद्वाभ्यापनमोपयिक भवेदित्युप- दिशती माह हन्तेतिः हन्त मा पा यश | पहाधिकार गुल्यादान यदि युप्माम्मीटोऽभिप्रेतस्तदा बहुजनराहे यत्र यहवो जना समायान्ति ताशे जनसले यमुनापट्टे यमुनातटे एव चत्वरं गुलादानस्थानक युतम् न । अस्मिन् विरलजनसम्पात बनान्तदेशे • इवयं । अनेन पारिदीपुटिनेषु रम्यपु त्वदभिप्रेतपत्ति सुलमेति व्यमयन्ती चित्रा सशेतस्थरी निदर्शयतात्यारतम् योद्धव्यम् । चिमा सम्बोधयन्तीव चम्परता सोपहास चत्वरस्य वनमध्ये स्थापने उपपत्ति प्रदर्शयति अयीति अयि विशुद्धचित्ते सरलप्रकृतिके ससि चिने । एते शुक्लक्षण गुकादानस्य व्याजेन उण्ठितमेव जनान् अन दुर्गवन विषमे बनभागे तिष्ठन्ति । बहुजनसले याने बहुजनाद्रपेरछुल्लावाप्ति सामान्या, इह तु विक्टे यने लुण्ठनाया- वसरो लभ्यते अत एते वस्तुता लण्ठाका अग्र वर्तन्त । अत एव सत्परामर्शाद विरम मितमेवैतेपो रक्ष्यमिति भाव । चित्रा चौकी के अध्यक्ष महोदय । चौकी के अधिकार से चुगी वसूली में ही यदि आप रोगों को दिएचस्पी है तो तुम्हें जनता के भीड़ से सटे हुए यमुनाजी के घाट पर ही अपनी चौकी जमानी चाहिए। चम्पकलता -भरी भोली चित्रा' ये रोग चुंगी के बहाने रोगों को लूटने के लिए ही यहाँ घोर जंगल में जमे हुए हैं। रहने दो इन सब बातो को। CITRĀ or chief of the toll gate, if you are so particular of your charge of collecting toll tax, then better have your booth set up on the bank of the Yamunā, where many people meet CAMPAKALATĀ Oh, my simple Citrā ! these fellows have posted themselves in this dense forest to loot people under the pretext of collecting toll So, better refrain yourself (from advising them ) DKK 13 ·९८] दानकेलिकौमुदी कृष्णः सखे सुबल ! मित्रायितं चित्रया तदद्य गोष्ठस्य गोपुरे घट्टचत्वरमुपस्क्रियताम् । यदत्र वनमध्ये पलायन्ते परितश्चपलायतलोचनाः । सुबलः पिअवअस्स ! सच्चं भणसि। पेक्ख, सहीणं सहसं राहि अणुसप्पदि । एहि क्खु चउटुअज्जेव । [ प्रिय वयस्य ! सत्यं भणसि । पश्य सखीनां सहस्रं राधिकामनुसर्पति । इदानी खलु चतुष्टयमेव । ] राधा (म्वगतम् ) पहादे च्चे अ कुंदलदाए सद्धं जण्णे पेसिद मए सहीउलं । [प्रभात एव कुन्दलतया साधं यज्ञे प्रेपितं मया सखीकुलम् । ] चम्पकलतोक्तमुपेक्ष्य, चित्रायाः संकृतितमर्थमनुसन्धाय कृष्णः चित्रायाः परामर्शमुदारं मन्वान इव सुबटमाह सख इति - चित्रया मित्रायितं मिनवदाचरितम् हितोपदेशेन । मित्रायितमित्या मित्राब्दान् आचारार्थ क्या तेन ह्यत्र क्यङ्गता लोपमा । मित्रस्योपदेशो नूनमनुसतव्यः -- "हितान्न यः संशृणुते स किम्प्रभुः” इति नीतिवचनाद् अद्य गोठस्य गोशालायाः पुरस्ताद्वर्तमाने गोपुर एव घट्टचत्त्वरमुपस्क्रियतामारच्यताम् । तत्रोपपत्तिमाह यदव वनमध्ये चपले आयते दीर्घ च लोचने यामां ताश्चपलायतलोचना गोपाङ्गनाः परितः इतस्ततः पलायन्ते,घमपमार्य निर्बजन्तीत्यर्थः । समर्थयन् कृणोक्तिं सुबल आह प्रियवयस्येति सत्यं भणसि वदसि । तत्र हेतुमुपपादयति पश्य ( सर्वदा ) सखीनां सहस्रं भूयस्यः सख्यः राधिकामनुसर्पति सह चरतीत्यर्थः, अद्य तावत् केवलं चतुष्टयमेव, चतत्र एवं सहचर्यः सन्ति । कुतोऽद्य विरलः सखीजनः तद्धतुं प्रेक्षकवर्गस्य वोधाय राधा स्वगतमाह प्रभात इति प्रभाते सूर्योदयवेलायामेव कुन्दलतया मार्द्ध कुन्दलतानाम्नी सखी पुरस्कृत्य मया कृष्ण मिन्न सुरल ! चित्रा ने तो मित्र जैसी बात कही है, तो आज गोशाला सम्मुख आँगन में ही अपनी चौकी जमाओ। यहाँ तो जंगल में सुदीर्घ चपल नयनवाली सुन्दरिया इधर उधर भाग जाती हैं । सुवल प्रिय मित्र! सच कहते हो ! देखो न, राधा के साथ एक हजार सहेलियों चलती हैं। भाज तो केवल चार ही हैं। राधा- [ मन ही मन ] बड़े सयेरे ही मैंने अपनी सहेलियों को भाज कुन्दलता के साथ यज्ञशाला भेज दिया था। KRSNA: Dear Subala ! Citrā has done us a good turn. So set up the toll-station at the maingate in front of the cowstall inasmuch as these belies with broad and unsteady eyes bolt this way and that in the forest. SUBALA : Friend ! correct; see thousands of friends follow Rādhā, but now, they are only four here. RADHA : ( to herself) In the inorning itself, the whole company of my friends was sent by me along with Kundalata to the place of sacrifice.

·Dana-Keli-Kaumudi [ ९९ - 1 - मधुमङ्गल. सुरल ! णिच्चिदं आअदाओ विद्धि सहीओ। गहि घसंतलच्छीए ओदारे संयुत्ते कलकंठीणं अणुवलभी संभाविजइ । [सुपल निशितमागता विदि सखी । महि वसन्तरक्ष्या अवतारे सवृत्त करवण्ठीनामनुपलम्म सम्भाव्यते।] विशाखा - ( सस्मितम् ) तदो ताणं सहीणं चलणलच्छोहिं तुम्हाण घट्टो असोअत्तणं लभ्रूण उप्फुल्लिन्मदि। [ततस्तासा सखीना चरण (चरन) लक्ष्मीमि युप्माक घटोऽशोकरय रमा उत्फुलि यति। सखीनां कुल समूहः यज्ञे प्रेषितम् -- येन समये नवनीतागाप्सा यज्ञाय मा भवतूपरोध , तेन च पथि मयि क्वचिदवरुद्धायामपि न काचित्क्षतिरति तत्र प्रसक्ते माधवकेलिप्रसङ्गे आत्मन आश्वस्तत्व धोत्यते। अम्या सरयोऽपि राधावियोर मसहमाना अचिरेणैव तत्पार्वति य स्युरियनुमाय मधुमाल. समाश्वासयति सुवलेति निधितम् आगता सपदि आगमिष्यमाणा इव सखी विद्धि जानीहि ( विद्धातो रोटि मध्यमपुर पैरवचनान्त रूपम् )। तत्रानुमाने हेतु निदर्शनमुखेनोपस्थापयति नहीति - वसन्तस्य लक्षम्या अवतारे प्रादुर्भावे सत्त सजाते सति क्लकण्ठीना कोकिलानामनुपलम्भ अप्राप्तिरनुपस्थिति न सम्भाव्यते - वसन्त प्रवत्तत कोरिलाश्च न दृश्यरनिति निमर्गविरोधादसम्भावित यथा, तथैव राधाया इहोपस्थितौ तत्सहचर्या नात्र भवेयुरित्यपि पारेसम्भावनम् - ता नून शीघ्रमेवोपयास्यन्तीति विश्वास । अन वसन्तशोभाम्बानीया राधा, मधुरालापि यतत्सहचर्य इतिसाधा नुबन्धी दृष्टान्तालङ्कारो वाच्य, प्रतीयमाना चातिशयोक्ति उपमानेनोपमेयस्य निगीर्याध्य- वसानात् । नर्मशीला विशाखा सस्मितमाह तत इति -यथा स्व मन्यसे तथा सति सहचरीसामेऽत्र तासां चलनलक्ष्मामि सञ्चरणशोभया पादविन्यासमहिम्ना युष्माक घट्ट - मधुमङ्गल सुबर, शेष सखियों को भी यहाँ निश्चित भाई ही समझो, कारण, वसन्त की शोभा के पैरने पर कोकिलाओ का भागमन सदा सम्भावित है। विशाखा [मधुर मुसकान के साथ ] तब तो उन सखियो की चरण शोभा से तुम्हारी यह चौकी अशोक वृक्ष की भाँति खिल उटेगी। MADHUMANGALA Subala' rest assured all her friends will follow for, when the glorious spring sets in the absence of the sweet-throated køels is impossible VISĀKHĀ (smiling ) Well then, with the rich foot-strokes of her friends your Toll station will assume the character of an Asoka tree and blossom luxuriantly ·दानकेलिकौमुदी कृष्णः (सव्यतो विलोक्य । सानन्दम् ) कथं काञ्चनमरीचिरोचिपां सहचरीणां सश्चयेन ब्रह्मकुण्डस्य पुरोभूमिरलंक्रियते ? ललिता - (स्मित्वा ) " जगद्धनमयं लुब्धाः कामुकाः कामिनीमयम्" त्ति पोराणवअणस्स अत्थो पञ्चक्खीकिदो। [“जगद्वनमय लुब्धाः कामुकाः कामिनी- मय"मिति पौराणवचनस्यार्थः प्रत्यक्षीकृतः। ] चत्वरस्थानमिदमशोकत्वं अशोकपादपत्वं शोकराहित्यञ्च लब्ध्वा उत्फुल्लिष्यति विकसि- प्यतीति भावः । “ पादाघातादशोकः " इति कविसमये रमणीनां चरणसंयोगोऽशोकस्यो। त्फुल्लतापादक इति नियममनुरुद्धय सहचरीणां घट्टपरिसरे चलनमात्रेण घट्टोऽयमशोकतां प्रजन्नत्फुल्लो भवेदिति तात्पर्यम् । अत्र चलनाशोकपदयोः श्लेपः तद्गर्भितः सम्भावनगत- चमत्कृतेरुत्प्रेक्षालङ्कारो गम्यः। अत्रोक्तिवैचित्र्याद्वक्रोक्तिः, घट्टद्वाराऽशोकधर्मापादानात्तद्गुणा- लकारश्च । आत्ममहिमाख्यानाद्गर्वोक्तिः । यूयमपि तदा धन्या भवेतेति वस्तुध्वनिः । अमुष्मिन्नर्मप्रसङ्गे प्रवर्तमाने सव्यतो वामभागे विलोक्य सहर्षमाह कृष्णः कथमिति विस्मये । काञ्चनमरीचिरोचिषां सुवर्णरश्मियुतीनां सहचरीणां राधावयरयाना सञ्चयेन समूहेन ब्रह्मकुण्डस्य पुरोभूमिः पुरस्ताद्वर्तमाना स्थली अलंक्रियते इत्यायान्तीः सखीः विभावयति। प्रतिक्षणं तासामनुध्यानं विदधतः कृष्णस्योपहासं कुर्वती ललिता स्मितपूर्व बभाषे जगदिति लुब्धाः लोभोपहता जनाः सर्व जगत् धनमयं, कामुका लम्पटाः कामिनीमयं " पश्यन्ति इति पुराणे कथितं पौराणं वचनं तस्य अर्थः प्रत्यक्षीकृतः यथार्थत्य- “ कृष्ण [ वाँई ओर झाँकते हुए प्रसन्नतापूर्वक ] किस तरह ब्रह्मकुण्ड के सामने का आँगन सुवर्ण की सी आभा देदीप्यमान सहेलियों के समुदाय से सुशोभित हो रहा है ! [ मुस्कराती हुई ] "लोभी को सारा जगत् धनमय और कामुक को कामिनीमय ही दीख पड़ता है" - यह पौराणिक उक्ति यहाँ सटीक बैठ रही है। ललिता KRSNA : ( looking towards left, with joy ) How beautifully the platform in front of the Brahma-kunda is being embellished with the gathering of her companions shining with brightness of golden rays ! ( smiling) The import of the Pauranika statement, "the greedy see the world full of money, and the infatuated see it filled with lustful women" is well demonstrated. LALITĀ:

·Dana Keli-Kauniudi [१०१ मधमङ्गल - भो वस ! असचं ण हसिजसिं। जं कमलकिंजक्क- रेणुपिंजरिदाओ हंसीओ तुए सहीओ किजति । [ भो वयस्य ! भसस्य न हस्यसे । यत्कमलकिजल्करेणुपिरिता हस्तस्त्वया सख्य क्रियन्ते।] कृष्णः -(सस्मितम् ) ययस्य किममाफमनागतचिन्तया। सम्प्रति घशुल्मस्य पुण्याहः प्रवर्तताम् । नुभूतम् - यस् व सर्वत्र कामिनी एव पश्यसि । “जगद्धनमयमिति" भागवतोक्ति यस्यापराधस्तावत् "नारायणमय धीरा ययन्ति परमार्थिन" इति पश्यते । अन मपिघातित्वात्प्रत्यक्षवचस वज नामामुपन्यस्तम्भवति “वा प्रत्यक्षनिष्ठरम्" इति रक्षणात् । कामिन्याकाराकारिता स्लिामिकाना चेतोत्तिरिति सामान्यन विशेषोक्तिरूपात्र वक्रोक्ति । नाय ललिताकृतो मिथ्योपहास यत सम्भाव्यत एव तादृश सौभाग्यमिति मत्वा कृष्णमुहिश्य प्राह मधुमाल भो वयस्पेति - सखे कृष्ण | असत्य न हस्यसे ललिनयेति शेष , अपि तु कमल कंजल्कानां रेणुमि (> रेणूना पुजेन राशिना) पिरिता पीतिमान भजन्त्य हस्य एवं कामिन्यः त्वया सख्य क्रियन्ते । हसगामिन्य अचिरेण त्वया सह सखिभाव बजिष्यन्ति - इत्याकूतम् । अत्र भ्रान्तिमानालङ्कार । क्रियन्ते इति वर्तमानसामीप्ये भविष्यदय लट् - 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवदा' इत्यनुशासनात् । कृष्ण खीयमौत्सुक्य गृहमान उपेक्षाभाव प्रदर्शयन्निव चेतोऽन्यतो व्याप्तु प्रकृतमनुसतुं च मधुमङ्गल दिशति सस्मितं वयस्येति-हे सखे । अनागतस्य क्षणेऽस्मिन्न विद्यमानस्य सम्भाव्यमानमानस्य चिन्तयाऽनुध्यानेन अस्माक किं प्रयोजनम् कोऽर्थ , काकुना न कोऽपीत्यर्थों गम्यते । (ततो व्यापत्य) सम्प्रति (प्रसक्त) मधुमङ्गल प्रिय मित्र । ललिता यो ही नहीं इस रही है। कारण, कमल के पराग से पीत बनी हुई हसियो को ही तो तुम सहेलियाँ बता रहे हो। प्रिय मित्र आनेवाली सजनियों से हमें क्या। इस समय तो चुगी वसूली के ही शुभ कार्य का प्रारम्भ होने दे। कृष्ण- MADHUMANGALA Friend ! it is not for nothing that Lalitā Is smiling at you, for, you are mistaking the gecse, yellow with the pollen of the lotus filaments for Rādha's friends KRSNA (smaling ) Friend' why bother about those that have not yet arried ' Let this lucky day commence with collecting toll tax १ "ललिदाय ललिल्या इति क्वचिदधिक पाठ ।

·राधा- १०२] दानकेलिकौमुदी (ध्रुवं विक्षिप्य ) तिल्लोके को क्खु सो महासाहसिआणं सिहा- मणी चिठ्ठदि जो क्खु गोउलवालिआणं दाणं गेण्हिदु बाआमेचेण वि वाह- रिस्सदि । तत्थवि सूरोवासिआणं इमाणं । [त्रैलोक्ये कः खलु स महासाइसिकानां शिखामणिस्तिष्ठति यः खलु गोकुलयालिकानां दानं गृहीतु बाझानेणापि ब्याहरिप्यति । तग्रापि सूर्योपासिकानामासाम् । कृष्णः-(स्मितं कृत्वा ) लक्ष्मीमुखि ! दाक्षिण्यमतः शिक्षयामि । निरवद्य- - घशुरकस्य आदानस्य पुण्यमहः दिनं प्रवर्तताम् । पुण्यमह इति पुण्याहः 'राजाहःसखिभ्यष्टच इति समासान्तः टच् प्रत्ययः । वयं शुल्कादायिनः ताव- तवाऽस्माकं प्रयोजनं किं तदन्यया वातयेति इप्टेऽप्यर्थे तात्पर्यातिपेधादनावहित्यं नाम नाट्यलक्षणम्। शुल्कदानं प्रस्तुवते कृष्णाय कुप्यन्तीव राधा ध्रुवं विक्षिप्य सगर्वमाह त्रैलोक्य इति त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रैलोक्यं तत्र स्वर्भूपातालेषु त्रिषु लोकेषु कः खलु महासाहसिकानामुग्रकर्मणां शिखामणिरग्रगण्यः तिष्ठति यः खलु निश्चयेन गोकुले वसन्तीनां बालिकानां तत्कृताना दानं गृहीतुं ताभ्यः शुल्कमादातुं वाड्मात्रेण केवलं' वाचापि व्याहरिष्यति कथयिष्यति - वस्तुतो ग्रहणन्तु दूर आस्ताम् , वाचिकमपि तादृशं गर्यमेवासम्भाव्यञ्च, तत्रापि तासु गोकुलवालिकाखपि सूर्योपासिकानामासाम् तु नितान्त- मशक्यमेव । आसामित्यत्र गर्हणीयत्वार्थद्योतनाय पञ्चम्यर्थे पष्ठीप्रयोगः । एवं सगवं व्याहरन्ती राधां साम्ना सान्त्वयन् कृष्णः सस्मितमाह लक्ष्मीमुखीति - लक्ष्मीः शोभा मुखे यस्यास्ताशि हे भद्रवदने, स्वां दाक्षिण्यं साम्ना व्यवहार परच्छन्दानुवर्तित्वं शिक्षयामि उपदिशामि कस्मै कस्मिन् विषये वा विनयेन व्यवहर्त्तव्यमिति । नेरवा निरपायमुद्योतमाने त्यतापे तस्मिन् पूर्वमुद्दिष्टे - राधा [भृकुटी चढ़ाती हुई ] तीनों लोक में ऐसा कौन बड़ा साहसियों का मुखिया है जो वचनमात्र से भी गोकुल, की पालिकाओं से चुंगी वसूली की बात कर सकता है - और उनमें भी फिर सूर्यो- पासिकामों से। [मुसकराते हुए ] भरी सुवदना ! मैं तुम्हें शिष्टता सिखाता हूं । इस कृष्ण - RĀDHĀ: (frowning ) Which chief of the daring folk exists in all the three worlds who dares command even verbally for collecting toll-tax from the young women of Gokula, especially from those who are Sun-worshippers ? KRSNA: ( smiling ) Ah, graceful one! let me advise you manners. When the Lord of groves is reigning supreme it is ·Dona-Kel-Kaumudi [ १०३ मुद्योतमाने तस्मिन्नुदानचक्रवर्तिनि साम्प्रतमसाम्प्रतमीशं मृगीहश गिरामौर्जित्यम् । राधा - सहि ललिदे ! धिट्टघट्टीआलघट्ठणे पडितासि । ता ण जुत्तं एत्य कुठत्तणम् । (सखि ललिते ! एष्टयटीपारघदने पतितास । तब युक्तमन कुण्ठत्वम् । कृष्ण सखे सुवल, श्रुतमस्याः कठोरारभटीगरिष्ठं गिरां स्फूर्जितम् । (इत्यर्दनिम्मृता रसना सन्दश्य) कटं भोः कष्टम् । दीव्यदर्वाचीनयौवनागर्व उद्यानयकवत्तिनि अस्य वनोद्देशस्याधिपे तद्विषये साम्प्रतमधुना ईदश मृगीदृशामवलाना गिरामौनित्यम् उद्धतत्वमसाम्प्रतमसमीचीनमेव । भत्र स्थाने खलु प्रसन्नो बन्ध सानुप्रास । साम्प्रतेति वर्णसहते पृथगर्थत्वेन पुनरावृत्तेरव यमालकार । माधुर्य गुण , कोमला वृत्ति , लाटी रीति । ललितामुद्दिश्य सरोषमिवाह राधा धृष्टघट्टेति धुष्टस्य उद्दण्डस्य घटी- पालस्य चत्वराध्यक्षस्य घने कुटिले प्रपञ्च पतिता त्वमस्मान् सहानीय भागताऽकम्मादसि, शटम्प्रति शाध्यमेवोचितमिति नीत्या अनास्मिन् जने प्रसङ्गे वा कुण्ठत्व दौर्बल्य न युक्तमुचितमित्यर्थ । पुनरपि धृष्टतया सुबलमाह कृष्ण' श्रुतमिति -- अस्या गोपिकाया कठोरे परुषम् आरभव्या उग्रतया गरिष्ठ गौरवपूर्णमवाच्य वा गिरा वाचा स्फर्जितम् निर्घोष - "स्कृर्जा वज्रनि”ि • इति कोश । लक्ष्मीमुख्या मुखादसदृश वज्रसम्पातसम दारण बचो निशम्य तद्भर्त्सनाय तत्सदृशी वाचमुदीरयितु सन्नदोऽपि प्रेयसी प्रति तादृग्वचसोऽसमीचीनत्व विज्ञाय अर्द्धनि मृतां वक्तुमुद्यता रसना जिह्वा सन्दश्य दन्तै रुड्वा प्राप्तस्य प्रसङ्गस्यासामञ्जस्यवशा खमनुभवन्नाह कृष्ण कष्टमिति - भो कष्टम् महत्त्मलमापतितमिति । प्रेयस्या कठोरमपि वचोऽनुकूलमेवेति विपरिणमयन् घट्टीपालेति परामर्शात् तारगुञ्चपदस्वीकारद्वाराऽऽत्मगौरवमेव मन्वानो नायको बाढमिति प्रशसनाह दीव्यदिति- दीव्यत् दीप्यत् अर्वाचीनो नव यद् यौवन तजन्यो गर्व एव सवस्व - - राधा कृष्ण - मृगनयनियो द्वारा इस प्रकार उद्धृत वाणी का प्रयोग उचित नहीं । अरी सखि लरिता । ढीठ चुङ्गी अधिकारी के कुचक्र में फंस गई हो- अत इस समय कुण्ठित होने से काम नहीं चलेगा। मिन सुवल । सुना तुमने इसकी कठोर एवं धृष्टताभरी उद्धत वाणी (आधी निकली अपनी जीभ को दाँत से दबाते हुए) बड़े दुख की unbecoming on the part of the fawn cycd to use such language of arrogance Friend Lalita ! you have fallen in the grip of a rude toll gate Keeper Weakness is, therefore, of no use here. Friend Subala I heard you the thunder of her words violent with stiff boldness! (bating his shipping tongue RADHA KRSNA ·१०४॥ दानकेलिकौमुदी सर्वस्खया बाढमेतया महापट्टसाम्राज्यपट्टलब्धाभिषेकोऽई चातुरिकाणां चक्रवर्ती घट्टीपालः कृतोऽस्मि । ललिता-(संस्कृतेन) सच्छिद्रा लघुवंशजा च मुरली यष्टिः कठोरा भृशं, स्तब्धात्मा च विपाणिकातिमलिना वक्रखरूपापि च । सकला सम्पत्तिर्यस्याः सा तया विद्योतन्नवयौवनसम्पन्नया एतया महाघट्टस्य मुख्यचत्वरस्य साम्राज्यपहे एकाधिकारे लब्धाभिषेकः संस्थापितः अहं चातुरिकाणां (चातुरी वेत्ति इति ठक्) चतुराणां चक्रवर्ती प्रमुखः घटीपालः कृतोऽस्मीति बाढं फष्टमेव । चातुरिकः रथचर्यायां निपुणे रूढः उत्तमवाहक इत्यर्थममिदधाति, तस्यात्रा- प्रसक्तत्वात्कुशलार्थे प्रयुक्तमिदं मुधा निहितार्थदोपमुद्भावयत् नातिरुचिकरमेव, एवमेव महासाम्राज्यचक्रवर्तिप्रभृतीनां पदानामुपादानं क्वथितगुग्गलोद्वेगकृद् बन्धस्य बदरपाक पचतीति सुधीनिर्विभाव्यम् । परुषे वचसि गौरवख्यापनारोपणं नायकस्य नायिकाप्रवर्ण प्रणयं गमयति "अपराधशवेनाप्यविचाल्यं प्रेम प्रणयः" - इति वचनात् । प्रेयस्या नवयौवनप्रशंसनाद्गुणाख्यानं नामालङ्कार उद्दीपनविभावं विद्योतयति । कृष्णं घटीपालस्येनोपहसन्ती ललिता संस्कृतमाश्रित्याह सच्छिद्रेति – यादृशो घट्टीपालस्तादृश्य एव तस्या महिषीमिः प्रेयसीमिर्भाव्यम् अथवा यादृश्यस्तस्य सहवर्यः तादृशेनैव तेनापि भाव्यम् [Cr. Tell me your friends and I shall tell you who you are.] इति न्यायेन घट्टीपालस्यानुरूपतामद्भताञ्च वृत्तिमुपपादयति - तस्य सहचरी मुरली, सच्छिद्रा रन्ध्रान्विता दोषपूर्णाऽनर्थबहुला छिद्रेष्वनर्था बहुली- भवन्तीत्यमियुक्तोक्तेः । सा पढमहिषी तावदिति गमयितुं तस्याः प्रथमनिर्देशोऽभ्यर्हितस्य -प्रथमा - बात है । नवयौवन के गर्व को अपना सर्वस्व समझती हुई इस बाला ने इस घड़ी चौकी के साम्राज्य पर पट्टामिपिक्त मुझे चौकीदारों का भध्यक्ष चुंगी का अधिकारी बना दिया है। ललिता [ संस्कृत में ] अनेक छिद्रों से युक्त लघु वंश (बाँस, कुल ) में उत्पन्न, विलकुल कठोर एक तो मुरली है; और दूसरी, स्वरूप से टेढी half way) Alas ! what a misfortune! Surely, I, who am duly coronated as the supreme authority over the çntire jurisdiction of the main toll-station, am reduced to the position of a toll-gate guard - a king of the cunning - by this woman puffed with pride of her fresh budding youth. LALITĀ: (In Sanskrit ) 41. It is certainly not amazing to find one living as a tollgate Keeper in this dreadful forest whose body is १. "चत्वरिकाणाम्" - इति पाठभेदः।

·Dana-keli-Kaumudi आमिः सन्ततमुत्तमाभिरमितो यस्पाङ्गमालिगयते घट्टीपालतया भयानकवने वृत्तिन तस्याद्भुता ॥ ४१ ॥ प्राथम्यमिति न्यायात् । अपि च सा लघुवराजा रघोवेणुदण्डात् जाता •वंशवृक्षस्य दे जाती एका स्थूलाऽतिदीर्घाऽनेकपुरुषोच्छाया, अपरा च कनीयसी तन्वी नातिदीर्पा च, तयोरियं तु मुरली लघुवशसमद्भूता लेषण रूपी खुद्रे वंशे कुले समुद्भूता हीनकुलजेत्यर्थ , द्वितीया तु यष्टिर्दण्ड साऽपि भृशमतीव कठोरा पक्षे दुर्दान्ता, स्तब्धात्मा अचेतना स्पन्दरहिता च । तृतीया महिषी विषाणिका शृङ्गिका, या अतिमलिना कुरूपा, वक तिर्यक् स्वरूप यस्या सा विषमस्वभावा। आमि. उत्तमामि विपरीत- लक्षणया क्षुद्राभि. कुत्सितामि सहचरीमि सन्तत सर्वकालं यस्य अङ्गं गात्र अमित सर्वत मालिंग्यते तस्य (चस्वर्तिनः) भयानश्चने सुजनैरसेव्यमाने दारुणे बने घटीपालतया शुल्कयाहाधिकारिस्पेण वृत्ति स्थिति अद्ता विचित्रा न सर्वथोपपनेवेति भाव । त्वमपि सहचरीसदृश कठोरकर्माऽसीति अधिक्षेप । सुन्दरीनरीधर्षणे धृष्टस्य साहसियार्थ घोरकानने स्थितेरौचित्यमेव । "वृत्तिर्न तस्याद्भुता" इति काक्या पठितौ अपि तु अद्गुता सर्वथा असङ्गता विचिना एवेति तात्पर्य शब्दशक्तथा प्रतीयते. -तयथा त्व सदा मुरली-यष्टि- विषाणिकामिस्तिसमिरमुरूपामि सततमालिङ्गन्तीमिरत एवं त्वदीयचरितविषये जागरूकामि लघुवंशजत्वात्कठोरत्वादनम्वभावात्कृतापराधे त्वय्यक्षमाशीलामिः सङ्गत सन् भयावह वनमाश्रित्य गृह परित्यज्य घट्टीपालोऽपि सन् खाधिकारस्य दुरुपयोगं कुर्वन् तत्रागन्तुकीनां कुलजाना कन्यकाना प्रसह्य धर्षणात्मिका वृत्तिर्व्यवहारस्तव अद्भुता न अपि तु सर्वभावेनानुचितेवेति भर्सन व्यक्ति । त्वदनुरूपास्तवैव पूर्वोक्ता महिष्यो, न वयं या सरलम्वभावा. कुलीना पतिनता अताऽस्मासु तवासद्वयवहार' सर्वथा गर्हित इति वस्तु च व्यज्यते । उत्तमामिरेिति पदम्यार्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । पद्येऽम्मिन् सर्वत्र विशेषणाना द्वयर्थित्वात् श्लेपालङ्कार, उत्तमामिरित्यत्र विपरीतलक्षणया 'न तस्याद्भुतेत्यत्र' काकुवशान्यार्थबोधनाद्वक्रोक्ति, सत्त्वेऽपि बहुनारी- बजेऽधिकारवशादन्यनारीलम्पटस्य कामुकस्य व्यवहारसमारोपान्मुरल्यादिषु कामिनीत्वा- रोपात्समासोक्तिरलङ्कारश्च, प्रसादार्थव्यक्तिगुणसम्पन्नो पन्ध' वैदर्भीमार्गेणोफ्नागरिकया वृत्या घटितो ध्वनिप्रमान. शार्दूलविक्रीडितेन वृत्तनोपनिबद्ध उतम काव्यम् ॥४१॥ . - NAINMM. छड़ी और तीसरी अत्यन्त मरिन सौघडी तुम्हारी प्यारी है-ऐसी ऐसी उत्तम वस्तुओं से तुम्हारा अङ्ग सदा मालिक्षित रहता है- तो फिर इस भयानक वन में चौकी के अध्यक्ष के रूप में तुम्हारा ऐसा व्यवहार अद्भुत ने न होगा ॥१॥ embraced on all sides by excellent beloveds - one of whom is a flute made of petty teed and is full of holes another an extremely bard, shff stick, and the third a pipe, dirty and crooked. D K.K 14 ·राधा २०६] दानकेलिकौमुदी सुबल - हन्त दुम्मदमुहराओ ! ण क्खु हेलिहूँ जुत्तों एसो महादानस्स अहीसो तुम्हेहिं । [इन्त ! दुर्मदमुखराः ! नं खलु हेलितुं युक्त एप महादानस्याधीशो युष्मामिः।] हो दु अहीसो। तदो वि किं ? [भवत्वधीशस्ततोऽपि किम् ] (इति संस्कृतेन) धर्षणेन कुलस्त्रीणां भुजङ्गेशः क्षमः कथम् । यदेता दशनैरेप दशनाप्नोति मङ्गलम् ।। ४२ ।। एका परुपामुक्तिमनु परां प्रबलगर्वामुक्ति युञानाः आभीरावालाः भर्सनीमुखेनं सम्बोद्धय ता युक्तव्यवहाराय दिशन्नाह सुबलो इन्तेति-अयि दुर्मदवादनुचितगर्वतया मुखरा भूरिवाचो जरपाकाः ! ( शृणुत) एप महादानस्य घट्टस्य व्यजनया महतामपि मानमर्दकस्य (दो खण्डने ततः स्युटि दानमितिरूपम् ), महत् आदान प्रहणं यस्य तादृशस्य स्थामकस्य अधीशः (प्राकृते 'अहीसो') युष्माभिरबलामिः हेलितं हेलंया व्यवहर्तुमवगणयितु युक्तः समीचीनो नेत्युद्बोधनम् । अर्हतीति अहिः गर्वदुर्दान्तः, आ हन्तीति वाऽहिनिष्ठुरो घातकः तदधीशः वञ्चकचूडामगिरिति प्राकृतपदार्थविशेषः ॥ पुननिरपेक्षभावेन सुबलोक्ति फूत्कुर्वन्ती राधा प्राह भवत्विति भवतु अहीशः (> अधीशः), ततः अपि तादृशेनापि किमस्माकं का हानिः इत्युपत्रम्य अहीशेति गृहीत्वा संस्कृतेन नैकार्थकं वच आदत्ते राधा धर्पणेनेति – असौ चेदहोशरतदी भुजङ्गेशः सर्पराजः नकुलस्त्रीणां घर्षणे कथं क्षमः स्यात् , अहिनकुलयोः सहजवैरानकुलाः महासर्पमपि भक्षयन्ति, यदिति हेतुमाह एष भुजगेशः एता नकुलस्त्रीः दशनैः खदन्तैः दशन् मङ्गलं क्षेमं नाप्नोति प्रतिदंशेन स म्रियेत एव । प्राकृतपदस्याहीशस्याधीशे- सुबल अरी गर्वीली वाचाट लड़कियों ! चौकी के मुखिया की इस तरह अवहेलना करना उचित नहीं है। राधा चौकी का मुखिया है तो क्या करें - हमें मतलय ! (इतना कहकर संस्कृत के माध्यम से) नकुल मादामों पर आक्रमण करने पर सर्पराज की कुशल कैसे हो सकती है, उन पर दाँत गाड़ने से उसकी खैर नहीं है। [> कुलाङ्गनाओं पर आक्रमण करने पर कामुकं श्रेष्ठ की कभी खैर नहीं होती।][> कामुकों का मुखिया कुलस्त्री पर भी साहस करने में SUBALA : Ah, you stiff-necked babblers ! sure enough, it is not proper to insult thus the chief of the tollgate. RĀDHĀ: Well, what of that, even he be so. 42. How can, even the lord of snakes, ravish the female mongooses ? For, should he bite them with his teeth, he shall not fare weli ( In Sanskrit) ·तयथा, Dana-Keli-Kaumudi [१०४ कृष्णः - भद्गुरापाङ्गि ! हृदयद्गममात्य । ततः समाकर्णय । (सहर्षम्) त्यर्थप्रहणे व कुलबीणा पतिरताना दुलाहनाना धर्पणे प्रसह्य संग्रहणे कथम् अपीति अध्याहर्त्तव्य क्षम समर्थो न स्या, यत म्बीयैर्दशनै एता दशन् अधरै खण्डयन मङ्गलं कुशलं न आप्नोपि, तासां पत्युाशेपात् , राजदण्डभयाकुम्भीपाकादौ परन पतनभयाच । सर्वथा तव क्षमताया पारे खलु धर्पणव्यापार , अतस्तस्मात् नीसग्रहण- माहसिक्याविरम। पद्यमिद तृतीयमप्यर्थ निष्पादयति गुह्यार्थ प्रकाशयति च भुजङ्गेश मुप्रसिद्ध पारदारिकामुख पुलस्त्रीणामस्मा शान। धणे प्रसासम्भोगे क्य न क्षम अपि तु क्षम एव, यत एता दर्शनशन सरभस दन्तक्षतार चुम्बनादिक विधाय मङ्गल प्रमोदमयम् आप्नोति केलिमुरा वदत्येवेति सास्त वचनम् । अस्य तृतीयार्थस्य वक्तृयोद्ध- ज्यवैशिटयादवगम शब्दशतयुत्य निरूप सहृदयदयहारी । अत्र गण्ड नाम सन्ध्याम् । अन रेपालकार नकुलत्रीणामित्यत्र सभाग' शब्दपरित्यसह , भुजङ्गशादी अर्थदरेशेऽभाप । सुवलेन प्रोकमधीशायऽहीशपदम यथा योजयित्वा भुजङ्गेशार्थ परिकल्प्य राधाया प्रतिवचने कोक्तिरलकार “कस्त्वं शूली मृगय मिपजम् "--- इत्यादिवत् । प्रमादगुण , वैदर्भी रीति , लोकारयमनुष्टुब्छन्दः ॥४२॥ राधाया इमा बोक्ति निशम्य तदहस्यवावगम्य ता सापावचोमि प्रोत्साहयन् नर्मकुशल श्रीकृष्ण सम्बोधयामास भरेति ~ अयि भङ्गुरे लोले चक्रप्रेक्षणे निपुणे अपाझे नयनकोगौ यस्या सा ता-शि इति सम्बोधनम् । व हृदय गच्छति स्पृशत्या वर्जयति यत्तादश वच आत्य कथितवती । तत तस्माद्धेतो मम मनोरथपूरणान- फूलवृत्तित्वात् सम्प्रति मदीय वच समाकर्णय श्रुणु इत्यर्थ । इत्युक्त्वा सहर्यम् cana क्यो कर समर्थ नहीं होता-वह तो होता ही है। उन पर दन्तक्षत करने से वह सुख प्राप्त नहीं करता]> उस पर दन्तक्षत करने से ही वद मानन्द लेता है।] ॥२॥ कृष्ण भरी कुटिल कटाक्षवाली ' हमारे दिल में बैठे ऐसी बात तूने कही-अत एवं सुनो (प्रसन्नहो) चन्द्र की करा की भाँति तेरा ललाट हैं (शिय (OR) By no means rake assault the women noble descent For, should he implant kisses on them, he shall not come to good luck (OR) What makes it improper for a lusty youth to dash upon dainsels of noble descent' for, it is only by boting them that he gets immense pleasure. KRSNA Oh dear lady with flittering eyes' well said Lasten then, (Joyously) t the third sease through double entendre ·१०८० दानकेलिकौमुदी अप्रौढद्विजराजराजदलिका लब्ध्या विभूति रुचा नन्यामात्मनि कृष्णवर्त्मविलसदृष्टिं विशाखाञ्चिता । कन्दर्पस्य विदग्धतां विदधती नेत्राञ्चलस्य विपा त्वं राधे शिवमृतिरित्युरसि मां भोगीन्द्रमङ्गीकुरु ॥४३॥ प्रमोदसान्द्रः सन् प्राह अप्रौढद्विजेति राधया पूर्वस्मिन् पये श्लेषवकोत्तया नायक भुजङ्गेशेति पदेनान्वर्थ परामृष्टः । तामेव भङ्गीमुररीकुर्वन् कृष्ण आत्मानं भोगीन्द्रत्वेन गृहीत्वा राधां शिवमूर्तित्वेन साङ्गोपाङ्गं परिकर प्य तत्र भुजगहारहीनत्वान्न्यूनत्वं प्रदर्य तत्पूर्तये भोगीन्द्रं मामङ्गोकुरु येन नायिका समग्रतया शिवमूर्तिर्भवेदिति । शिवमूर्ति- पक्षे अप्रौढोऽपरिपूर्णोऽर्द्धः द्विजराजश्चन्द्रमास्तेन राजत् शोभमानम् अलिकं ललाटो सम्बोद्वयपक्ष अप्रौढद्विजः द्वितीयाचन्द्र इव राजत् अलिक ललाटप्रदेशो यस्यास्तादृशी राधा; मूर्तिपक्षे आत्मनि देहे नव्यामन्यत्रानुपलभ्यमानाना दीप्तीनामवयवत्वेन विभूतिं भस्म लब्ध्वा प्राप्य, परपक्षे देहे नव्यामगुतां रुचा कान्तीना विभूतिमैश्वर्यमुत्कर्ष वाऽवाप्य, शिवपक्षे । कृष्णवर्मा वह्निः तेन विलसन्ती दृष्टियस्याः सा - शिवमूर्ती तृतीयम्य नयने वढेरावासात् । अपरपक्षे कृष्णस्य भगवतो वर्त्मनि मागे यातायातक्रमे विलसन्ती सोत्कं प्रेक्षमाणा दृष्टिर्यस्याः सा राधा; अपि च शिवमूर्तिविशाखेन स्कन्दवामिना अञ्चिता समाश्लिष्टा, त्वञ्च विशाखा नाम सखी तया अञ्चिता सह वर्तमाना, अपि च नेत्राञ्चलस्य तृतीयाक्षस्य कोणस्य विषाऽर्चिषा कन्दर्पस्य मदनस्य विदग्धता विशेषेण दग्धता नितान्तं भस्मीभूतत्वं विदधती कुर्वती शिवमूक्तिः, त्वञ्च राधा नेत्रापाङ्गस्य कान्या कन्दर्पस्य विदग्धतां चातुरी विदधती एवं गुणगणविशिष्टत्वात् हे राधे ! त्वं शिवमूर्तिरसि; किन्तु शिवमूतौ यथोरसि भुजङ्गहारः, तस्य त्वय्यभावा- यस्याःसा Nareena- मूर्ति के पक्ष में-चन्द्रमा की एक कला से सुशोमित ललाट है), और विभूति (ऐश्वर्य < भस्म ) से शोभायमान है और तेरी भन्य दृष्टि कृष्ण के मार्ग की ओर सदा लगी रहती है (>शिव की दृष्टि =तीसरा नेत्र कृष्णवर्मा = अग्नि से सुशोभित है), तू विशाखा के साथ विद्य- मान है, (शिवमूर्ति विशाख कार्तिकेय से मण्डित है) तू अपने 43* Rādha ! you, with your graceful (siva) personality are an image of Lord Siva inasmuch as his forehead shines with the crescent moon and yours shines like the crescent moon; his body is besmeared with fresh ashes (= vibhuti) and yours has exquisite splendour ( = di-bhūti); his third cye blazes with fire kışmavartman ) and your eyes are rivetted the path of Krsna (= krsna-vartman); he is associated with Visakha alias Kartikeya, his son, and • All the adjuncts here have play on words which through double entendre yield two meanings applicable verily to Śiva on the other. For details Vide Notes. cver fresh on one side and to Radha on ·Duna-Kels-Kaumudi - ललिता- यह ! इमाए कूहराउराए दुग्गहा ललिदा धुत्तहरिणीति तुम्ह सहारा सुट्ट जाणन्ति । ता मुच विहल धिट्ठगठिलत्तण । [कृष्णभनया फूटवागुरया महा ररिता धूर्तहरिणीति युष्मत्सहचरा भपि सुष्टु जानन्ति । सन्मुञ्च विफल एपप्रन्थिरत्वम् ।] तन्न्यूनताक्षतये भोगी भुजगराजमिव भोगीद्र विलासिप्रमुख मा त्वदीयोरसि अङ्गी- कुरु इत्यर्थ, तेन तव शिवमूर्तित्व सर्वाङ्गीण सम्पत्स्यते। राधापक्ष शिवा मङ्गला. नन्दमयी मूर्तिस्वरूपमित्यर्थ । अत्र विभूति विशाखा कृष्णवर्मत्यादिषु पदेषु अभा शब्दलेप, प्रथमपदे चार्थ रेप । राधावपुषि समारोपिता शिवमूर्तिरतो विषयविषयिणोरमेदाध्यवसानात् , बहुपु प्रतीकेषु तादात्म्यदर्शनपूवर्क भोगीन्द्रसयोगरूपस्य धर्मस्य वैकत्यदर्शनादन साङ्गमपि न्यूनताधिरूढवैशिष्टय "अभाललोचन शम्भुभगवान् बादरायण" इतिवत् लिष्टरूपकमलङ्कारः । आत्माङ्गीकारस्य वचसा प्रदिपादितत्वात् स्वयदौत्यस्य नायकस्य नर्मप्रागल्भ्यम् । नायिकोक्त धणेनेति वचो हृदि कृत्वा नायकस्य तागेव लिष्टं नर्म वच अप्रौटेति परस्परं गोष्ठीरूप जल्पाख्य सम्प्रयोगाङ्ग निर्दिष्टम् । राज राजदलिकेल्यत्र पृथगतया वर्णसहतेरावर्तनात्पदमध्यगो यमकालकार', अयत्रानुप्रासश्च । कोमला वृत्ति', प्रसादमाधुर्य गुणो, मध्यमपाञ्चाली रीति , मधुर पाक, वृत्तश्च वक्तु प्रागल्भ्यानुगणं शार्दूलविक्रीडित नाम ॥४३॥ नायक्स्योद्धतत्व सामर्ष भयतीव ललिता कृष्णमाह अनयेति अनया कूट कपटभाषणमेव वागुरा बन्धिनी तया दुर्महा असाध्या ललितानाम्नी धूर्ता हरिणी चतुरमृगी - इति युष्मत्सहचरा सुवलादयोऽपि सुष्ठ सम्यक् जानन्ति । अतस्त्वं नेन्न की शोभा से मदन की धातुरी को बढाती है (> शिवमूर्ति पक्ष में मेन की ज्वाला से मदन को भस्म करनेवाली) --इस तरह हे राधा सचमुच शिवमूर्ति है, मत एवं उचित ही है अभिकों में श्रेष्ठ मुझे (> सर्पराज को)तू अपने वक्ष स्थल पर धारण करले ॥४३॥ ललिता- कृष्ण देखो। इस प्रकार कूटवाणी की पाश से वशीभूत न होने वाली ललिता बडी धूर्त हरिणी है - यह बात तुम्हारे सहचर मी भली भांति जानते हैं । अत एव तुम्हारे इस ढीठ दुराग्रह से माज भाओ। you are accompanied with Visakha, your friend, he burnt to ashes (r+dagdhata) God of love (Kandarpa) with the fire emitted from the corner of his cye and you cxcite the exuberance (didagdhata ) of passion ( kandarpa) by the spark of your eyes But the image of Siva has a large snake (bhogindra ) over his chest, which you lack in Please, therefore, to complete your image likewise, accept me, the master lover (bhogi indra) over your breast LALITA Krsna ! your companions also know very well that Lalıtā is a clever deer that cannot be taken in in such a trap of oblique words Give up, therefore, your futile, impudent obstinacy ·N ११.] दानकेलिकौमुदी. (कृष्णः सुक्लमवलोकते) सुबलः ललिदे ! एदे कई किर ण जाणिस्सन्ति जाहिं तहिं गंध- अलीहरणे णिक्कुड़सामिणा लुंठिदमणिमंडलाणं सूरोबासिआणं काणं वि महा. प्पहावाणं दंतपंतिसिहरेसु तिणगुच्छमरगएहिं आरद्धा का वि अच्छरिआलच्छी पञ्चक्खी किदा । ललिते ! एते कथं किल न ज्ञास्यन्ति यैस्तदा गन्धफलीहरणे निप्कुट- स्वामिना लुण्ठितमणिमण्डनानां सूर्योपासिकानां कासामपि महाप्रभावानां दन्तपंक्ति शिखरेषु तृणगुच्छमरकतैरारब्धा काऽपि आश्चर्यलक्ष्मीः प्रत्यक्षीकृता।] विफलं मोघं त्वदीयं धृष्टत्वं साहसिक्यं प्रन्थिलत्वं हठधर्मित्वञ्चेति । मुधाऽऽयास्यस्यात्मानं यतो ललितायां परिरक्षन्त्यां तव प्रागल्भ्यं न साधयिष्यति मनोरथमिति । अन आत्मानं ललितेति प्रथमपुरुषेण परामृशन्त्याः गर्वो व्यज्यते । अत्र प्रत्यक्षनिष्ठुरभाषणाद्वजं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तम्भवति 'वनं प्रत्यक्षनिठुरम्' इति धनञ्जयोक्तः । कूटे वागुरात्वरोपणं ललितायां मृगीत्वारोपवशंवदमतोऽत्र परम्परितरूपकमलकारो निरङ्गम् । एवं भर्तिसतो नायकः समुचितोत्तया ललितां तत्सखीश्च हेपयितुमलं वचः प्रयोक्तुं सुबलमवलोकते यथोचितभणितये प्रेरयतीत्यर्थः । एवं प्रेरितः इङ्गितज्ञः सुबलः पूर्वप्रसङ्गमुद्बोधयति ललित इति । ललिता कियती दुर्महा इति एते मत्सहचराः कथं न ज्ञास्यन्ति अपि तु ज्ञास्यन्त्येव यः तदा तस्मिन् पूर्वप्रसङ्गे क्वचित् गन्धफलीनां चम्पककुसुमानां हरणे चयने निष्कुटस्यामुष्य निकुञ्जस्य स्वामिना लुण्ठितानि बलाद्गृहीतानि मणिमयानि मण्डनानि यासा तादृशीनां सूर्योपासिकाना गोपिकानां कासाश्चिद् महाप्रभावानां दुर्घहत्वधीरत्वाभिमानीनां दन्तपंक्ति- शिखरेषु रदावल्यग्रभागेषु तृणस्य गुच्छा एव मरकतमणयः तैः कापि अनिर्वचनीया आश्चर्यलक्ष्मीः अद्भुता शोभा प्रत्यक्षीकृता। मुखे तृणग्रहणं स्वस्य दैन्यप्रकटनं शरणागतत्वं - (कृष्ण सुबल की ओर देखता है) सुबल ये भला सहचर क्योंकर नहीं जानेंगे जिन्होंने एक समय चम्पे के फूल तोड़ने पर इस उद्यान के मालिक ने जब इन महाप्रभावशालिनी सूर्योपा- सिकाओं के सब मणिजटित आभूषणों को लूट लिया था तब उन्होंने अपने दाँतों के अग्रभाग में पन्ने के रंग की हरी घाँस के गुच्छे को दबाते हुए जो शोभा बनाई थी उसे प्रत्यक्ष रूप से देखी थी। ( Krşma looks at Subala meaningfully ) SUBALA : Lalita ! why should they not know, who saw with their own eyes that inextollable, wonderful lustre produced by an emerald-like bunch of grass held in between the rows of reddish teeth of certain Sunworshippers of superhuman power when they, while collecting Campaka flowers, were held up- and deprived of their jewels by the owner of this pleasure garden !

·भवता Dana-Keli-Kaumudi [ १११ कृष्णः -- ससे, विस्मृतं तत्लुतूहलं पुनरत्र काण्डे सुष्छु स्मारितम् । (इति स्मित कृत्वा ) अस्मिन्नद्रौ कति नहि मया हन्त हारादिवित्तं हारं हारं हरिणनयना ग्राहिता जैनदीक्षाम् । या काकूक्तिस्थगितवदनाः पत्रदानेन दीना- स्तुणं दूरादनुजगृहिरे प्रौढमल्लीसखीमिः ।। ४४ ॥ पराजितत्व का सूचयति । यदा गोपीभि उद्याने चम्पक्चयन कृतं तदा तत्स्वामिना बलात् मणिमण्डनान्यवतार्य या दुर्दशा तासा कता सा यै स्वय इटा तैरस्मसहचेर कथ न ज्ञायते गोपिकानां परमाहात्म्यम् इति वक्रोक्ति । तृणगुच्चमरकतेत्यन रूपकमलङ्कार'- क्थं न ज्ञायते इति कावृक्ति । सम्यामुगल आहेत्यनुमोदमान कृष्णस्तमभिनन्दनाह सख इति -- तत् पुराकृतं कुतूहले विनोदस्तन्मया विस्मृतं, पुनरनास्मिन् पाण्डे प्राप्तावसरे सुष्ठ सम्यग्भवता स्मारितम् - रिमतं कृत्वा ख-बलात्कृतिशक्ति मिथ्यवातनोति कृष्ण अस्मिन्निति हन्त इति सानन्दस्मरणे । अस्मिन्नदो गोवर्धनगिरौ कति रियन्त्य अगणिता हरिणनयना' मया हारादिवित्त मणिमालाप्रभृतिसम्पत्ति हार हार नैकधा हरता (वीप्साया हरतेर्णमुल्) जैनदीक्षा प्राहिता विवसनता नीता , तदा किश्चिदपि कर्तुमशक्नुवानास्ता कारतया मा मेतिप्रतिषेधवचनमात्रेणैव स्थगितवदना स्तब्धमुख्य अतएव दाना विवशा तूर्ण सपद्येव कुभवतिनीमि प्रौढवलोपामि सीमि लतामि पनदानेन पहवद्वारा ता अनुजगहिरे अनुगृहीता । तदानी विवशामिस्वामिरहनामिनिकटस्थलताभ्य पल्लवान्याहृत्य स्वीय वैवश्य पराजितत्व वा - कृष्ण वाह मित्र । उस कौतुक को तो मैं भूल ही गया था, मुमने ठीक समय पर भली याद दिलायी। (यों कहकर मुसकराकर) इसी पहाड़ पर मेरे द्वारा कितनी ही मृगनयनियों को उनके मणि की मारा भादि सम्पत्ति को बार बार लूट कर जैन धर्म की दीक्षा दिलवाई गयी और तब "क्या-क्या" कहकर जिनकी बोलती बन्द हो गई थी ऐसी दीन भवलामों पर (निकटवर्ती) हरी भरी लता रूपी सखियों ने अपने पत्ते झटपट समर्पण कर (उनकी लाज ढककर) अनुमद किया था। Ah, frend ' I had forgotten that interesting incident You did well in recalling it on this occasion (smailing) 44 How many fawn-eyed belles, on this mountain, have I not, by snatching away their possessions such as necklace and the likes initiated into the Jain order when they, with their face concealed in affected protests were very kindly provided immediately with leaves by the grown-up friends in the creepers standing at a distance ! KRSNA ·- १९२] दानकेलिकौमुदी विशाखा- अलं इमिणा अलीअदप्पडिडिमाडंबरेण । [भलमनेन अलीकदर्पडिण्डिमाडम्बरेण। ललिता सहि विसाहे ! हंत हंत कल्लि पच्चुत्ताणग्घमणिकंचणसंचय- किरणुदंचिदाए राहिए कंचुलिआए उन्हुंचणवुत्तत्तं सहीजणे अनाए विण्णविदुं पवुत्ते मुहमज्झ-णिक्खित्त-तजणी-सिहरस्स सुरिन्दगंधव्वणाम अहीर पुणो पुणो पाहरंतस्स कस्स वि दप्पसोंडस्स महाप्पचंडस्स सा कावि चाडुगंठिदा कंठकाअली कं वा जणं ण क्खु कारुण्णेण ओण्णिदवदी । सखि विशाखे ! हन्त हन्त, कल्लि प्रत्युप्तानय॑मणिकाञ्चनसञ्चयकिरणोदश्चिताया राधायाः कञ्चुलिकाया उल्लुचन- दर्शयित्वा स्वीयेषु मुखेषु न्यस्तानि । अत्र वितयोक्तिरूपो जल्पः । हरिणनयना इत्यत्रोपमा, प्रौढवल्लीसखीमिरित्यत्र रूपकम् , जैनदीक्षा प्राहिता इति निहतार्थः। सानुप्रासो बन्धः, प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिः । वृत्तञ्च मन्दमन्दमात्मनः आक्रमणबोधनाय मन्दाक्रान्ता "मन्दाक्रान्ता जलधिरसगैम्भौं नती ताद्गुरू चेत्" - इति लक्षणयोगात् ॥४४॥ विशाखा साक्षेपमाह अलमिति-अनेन अलीकदर्पाऽडम्बरेण मिथ्यामिमानेन अलम् - अलंयोगेऽत्र वारणार्थे तृतीया । डिण्डिमो घोषः उच्चैः प्रकटनमित्यर्थः । गन्धफलीप्रकरणे सुबलोद्धृते यल्ललनानां दैन्यं तस्य समकोटिकस्य दैन्यस्य कृष्णसहचराणां स्मारयन्तं सन्दर्म ललितोद्धरति सखि विशाख इति- कलि अतीतेऽनागते दिवसेऽव्ययपदम् । ह्यः प्रभाते प्रत्युप्तस्य खचितस्य अनर्घ्यस्य बहुमूल्यवतः मणीनां काञ्चनेन सह सञ्चयस्य किरणैः प्रभामिः उदश्चिताया व्याप्ताया राधायाः कञ्चुलिकायाः स्तनांशुकस्य उल्लुञ्चनस्य वृत्तान्तं प्रसङ्ग सखीजने राधायाः सहचरी. गणे आर्यायै पौर्णमास्य विज्ञापयितुं कथयितुं प्रवृत्ते उद्यते सति मुखस्य मध्ये निक्षिप्त तर्जन्याः प्रथमाङ्गुल्याः शिखरे यस्य भयवशात् मुखे प्रविष्टतर्जनीकस्य, सुरेन्द्रगन्धर्वति महाहाहा तन्नाम अधीर वेपमानत्वाल्लघु लघु व्याहरतः कस्याप्यग्राह्यनाम्नः दर्षे शौण्डः प्रवीरः तस्य महामिमानिनः महाप्रचण्डस्य दुर्धरस्य सा विलक्षणा चाटुवचोमिः प्रथिता या के विशाखा रहने दो इस झूठमूठ की शेखी को। ललिता सखि विशाखा ! भरे याद करो- कल ही नवीन बहुमूल्य मणियों से जटित सुवर्ण की किरणों से चमचमाती हुई राधा की चोली पर झपटने वृत्तान्त को जब सहेलियाँ भार्या (भगवती पौर्णमासी) से कहने जा रही थीं उस समय मुख के मध्य भाग पर अपनी तर्जनी रख जिस VIŠĀKHĀ : Enough of this vulgar show of arrogance of drum as it were. LALITĀ : Friend Visakha ! Ah, it was only yesterday when Radha's friend started narrating to the Revered Paurnamast the incident of undoing (by Krsna) Radha's bodicc adorned with blended rays of jewels -a beat ·Dana Keli-Kaumudy [ ११३ - वृत्तान्त ससीजने भार्यायै विज्ञापयितु प्रवृत्ते सति मुखमध्यनिक्षिततर्जनीशिसरस्य सुरेन्द्र गन्धर्वनाम अधीर पुन पुन श्याहरत कस्यापि दशौण्डस्य महाप्रचण्डस्य सा कापि चाटुग्रथिता कण्ठकाकरी क वा जन न सलु कारुण्येनादितपती।] सुवल दुल्हा एत्थ सा अजा कटकाटइ । ता लुकणे वि किं पि ओटुंभणं पेक्खामि । [दुभाघ्र सार्या घण्टाटयो । तत् लुक्कने किमपि भवष्टम्भनं न पश्यामि। चम्पकरता- विजअदु सो ललिदाणुहाव-भावपरो, जो क्खु तककररिक्कम कुंठे दि। [विजयता स ललिनानुभावभ स्कर खलु तस्कर विक्रम कुण्ठयात !] . कण्ठकाका गद्गदवार सा + वा जन खलु कारुण्येन रुदित दृष्ट्वा दयाभावेन न आदित- बता । अपराद्धम्य तस्य वराकस्य रोदन वीक्ष्य कृपादाभिरस्माभिरेव आर्याया अग्रे समाधान कृत नो चेत्तस्य कौशा दुगतिरभविष्यत् । अन उपालम्भवचोरूप समर्पणे नामाङ्गम् । निस्त्रप इव सुबल पुनरपि शुल्कव्याजेन गोपालना लुण्ठितुमुत्क समुचितमिद स्थानमिति मत्वा लुण्ठनाय एस्तौति दुर्लमेति - सा आर्या पौर्णमासी तद्रूपा कण्टकाटी विनकारिणी अनास्मिन् स्थले नास्ति, अत लुकने आसा लुण्ठने किमपि अवष्टम्भन प्रतिरोध न पश्यामि - स्वैरमेता लुण्ठयन्तामिति तात्पर्यम् । अना तर चम्पकरता यद्यप्यार्यात्र नास्ति तथापि एलिता नाम वर्तते, सा तावताव प्रचण्डेति ग्मारयन्ती ललिताया उत्कर्ष ख्यापयति विजयतामिति - स कोऽपि विलक्षण ललिताया अनुभाव कृपादाक्षिण्यसरक्षणरूपो भास्कर प्रतापवान तेजो. राशि विजयताम् - सर्वोत्कर्षेण वर्तते य खलु तस्कराणा लुण्ठाकाना विमं सामर्थ्य कुण्ठयति निधभाव विदधाति । प्रकार घबराते हुए, विलक्षण अमिमानी महाप्रचण्ड की, सुरेन्द्रगन्धर्ष का नाम वारवार लेनी हुई, चापलूसी से भरी हुई, गद्गद कण्ठ से निकली हुई काकली (दीनस्वर) ने क्सि मानव हृदय को दया से द्रवित नहीं किया था? यहाँ अब आर्यारूप काँटो की झाटी नहीं है, अत एव यहा लूटने में किसी प्रकार की बाधा में नहीं देखता। चम्पकलता- ललिता के प्रभावरूपी भास्कर का जयजयकार हो जो तस्करों के पराक्रम को कुण्ठित कर देता है। and gold, some fierce-looking fellow, drunk with arro gance excitedly repeating the name of a Mahahaha, Surendragandharva sobbed out such coaxing words full of entreaties, that no body could help melting with pity for hun. That revered lady, the very grove of briers, is inaccessible here, I, therefore, sec nothing to prevent maurauding them here CAMPAKALATĀ Hail, hail' the Sun of Lalita's great majesty, which certainly puts down the valour of the robbers DKK 15 SUBALA ·- ११४ दानकेलिकौमुदी - (कृष्णमवलोक्य) कपर्दमपि काणं तवात्र दुरवापम् । यदुग्रतरकर्मा कुमार ललितासौ ॥४५॥ कृष्णः (सेयमिव ) वृन्दे, विपक्षतामासादयन्ती स्थाने गोपिका- पक्षाश्चलसञ्चारिणी संवृत्तासि । भवतु पश्याद्य मे चञ्चलबल्लवीरसाल- वल्लीभ्यः शुल्ककुड्मलग्रहणे (स्कोकिलताकेलिवैदग्धीम् । अमुमेवार्थ समर्थयन्ती वृन्दा कृष्णमवलोक्य तमुद्दिदयाह कपर्दमिति- अत्रास्मिन्व्यतिकरे तव (कर्तरि पष्टी) काणं पद स्फुटितं वराटकमपि दुरवापं लन्धु न शक्यम् - यत् तत्र हेतुमाह - हे कुमार नन्दसूनो ! असौ अत्र सर्वासा नेत्री उग्रतरकर्मा दारुणा ललिता अस्ति। पद्येऽस्मिन् भर्त्सनं तात्पर्यम् । अनुप्रासालङ्कारः, प्रसादो गुणः, वैदर्भीरीतिः । कुमारललितेति भङ्ग या छन्दसो नाम निर्देशात् मुद्रालङ्कारः । इदं छन्दः उष्णिग्जातीयम् प्रतिपादं सताक्षरं समवृत्तं कुमारललिता नाम-"कुमारललिता ज्सौग्” इति लक्षणात् ॥४५॥ वृन्दा सदा स्वपक्षीयां मन्वानः कृष्णस्ता सम्प्रति ललितापक्षपातिनी विलोक्य तस्यै ईयन्निवाह वृन्द इति - विपक्षतामासादयन्ती परपक्षमवलम्बमाना गोपिकानां पक्षस्य मण्डले सञ्चारिणी त्वं संवृत्ताऽसीति स्थाने युक्तमेव सजातीयत्वात् । काकुद्वारा स्थाने किमिदं त्वयि शोभते इत्युपालम्भः पीडाप्रेरितः; अतः समर्पणं नाम भाण्यामुपस्था- पयति "उपालम्भवचः कोपपीडयेह समर्पणम्" - इति लक्षणात् । पुनधैर्यमवलम्ब्याह कृष्णः 'भवतु - एवमेवाप्यस्तु सपक्षा अपि परपक्षमवलम्बताम् । त्वमपि अद्य पदय मे चञ्चलानां लोकानां कातयंपरवशानां बलवीरूपाम्यो रसालवष्टिभ्यः शुल्कमेव कुडाल तग्रहणे पुस्को किलत्वेन या केलिः लीला तस्या वैदग्धीं चातुरीम् । गोपिकारसालमअरीः कथं मद्रूपः पिकवरोऽवचिनोतीति तत्र चातुरीं त्वं वीक्षस्व । अत्र रसालपदस्य सामिप्राय- स्वात्परिकरः, शुल्ककुङ्मले शुद्ध रूपकं, पुंम्कोकिलेल्यत्र परम्परितं रूपकमलङ्कारः। वृन्दा- - कृष्ण VRNDA : [कृष्ण की ओर देखती हुई ] हे कुमार ! यहाँ उग्रतर कर्म करने वाली ललिता विद्यमान है, इस लिए तुम्हें एक कानी कौड़ी भी मिलना मुश्किल है ॥४५॥ (मानो ईर्ष्या से ही भरा हो) वृन्दा ! विपक्ष में जाकर मिली हुई तुम ठीक ही गोपिका के अंचल में संचार करने वाली बन गई हो। ठीक है । ( Looking at Krsna) 45. Prince ! not even a broken cowrie can be had here; for this Lalita is so very ruthless in action. (as though jealous) Vrnda ! appropriately enough ( being a woman) you have defected to the opposite side, and have started moving about on the border of the camp of the cowherd belles. All right, now sec my KRSNA :

·Dana-Kelt-Kaumudi [ ११५ राया सहि बुन्दे । णिवारीअदु परस्सग्गहाहिणिवेसी अपणो वण- पिओ' । दाणिं दुम्मुहसिलीमुहपालिदाहिं रसालमहीहि पल्लअहत्थेण पत्यो भरिअ णोमालिआमल्लीओ तुम्ह सहीओ मा हासेदु एसो। [सखि वृन्दे । निवार्यता परस्वगृहाभिनिवेशी भात्मनो वनप्रिय । इदानी दुमुंख शिलीमुखपालितामि रमारवलीमि पल्लवहस्तेन पर्यस्तो भूत्वा नवमल्लिकामल्ली युधमत्सबीर्मा दासयतु एप 1] अवातरे कृष्णस्यातिसाहसिक्यम्प्रति सावमिव वृन्दाम्प्रति सोपालम्भ वच प्रयुनक्ति राधा सखि वृन्द इति - परेपा गृहाणि स्वेषाञ्च गृहाणि इति परस्वगृहाणि-- द्वन्द्वान्ते भूयमाणमन गृहपद प्रत्येक्ममिसम्वद्यते - तेयु अभिनिवेश दुम्रह यस्य तादृश अयन्ते वनप्रिय कोक्लि कृष्णश्च निवार्यता स्वहठात् । इदानीमन्यथा अय दुर्मुखशिलीमुखै दुर्मुखा तीक्ष्णदशा शिलीमुखा भ्रमरा "द्विरेफ्पति त्रिता" इति कटुवचनै परामृष्टा स्वस्वपतय ते पालितामि रसाल्वालीमितादात्म्येन गोपाङ्गनामि पल्वहस्तेन पेलवदलस शेन हस्तेन, व्यपनया च पादस्य ल्व अग्रभाग ( पद पत् तस्य ल्व पल्लव ) च हस्तश्च इति पल्लवहस्तस्तेन पादापण हस्तेन च (प्राणितूर्यसेनाङ्गानामिति द्वन्द्वमेक्वत्) पर्यम्त अपहस्तित भूत्वा सन् नवमलिकाना मली माला यासा ता युष्मत्सखी मा हासयतु । मा तावदय हठिलस्ते वनप्रिय रसालवल्लीना गोपागनाना पल्वहस्तेन ताडित सन् प्रेक्षमाणानामितरासा तव सखीनामुपहास्यता बजतु इति वार्यतामय बटु- त्यातम् ॥ . देखो लाज चपल गोपिकारूपी रसाल सताओं से शुल्करूपी मारियों को चुगने में मेरी कोयर जैसी सीला चातुरी। राधा सखि वृन्दा अपने पराये घर पर हाथ मारने वाले तुम्हारे इस वनप्रिय सखा का मना कर दो, वरना दुर्मुख भ्रमराज के द्वारा पारित रसार लतामो के पल्लवरूपी हातों और हाथों से तितर बितर किये जाने पर जूही की करी जैसी तुम्हारी सहेरियों के उपहास का पात्र कहीं तुम्हारा मित्र न बन जाय। dexterity of a Koel in plucking the bud of toll from the mango reepers in the form of these agile cowherd belles RÄDHÄ Friend Vinda 1 this favourite woodland monger of yours ( = male koel, Krsna ) who is very fond of sett)- ing on others' homes and property, may be restrained, lest he be hurt with strokes of sprouts (= kicks and blows ) by the mango creepers (belles) guarded by the stinging bees ( silimukhas ) ( = by their robust husbands armed wih sharp arrows 1. e filimukhas ), and be laughed at by your friends, the wreaths of jasmines (== belles wearing such wreaths) पिओ (रणप्रिय ) इति पाठान्तरम् ।

·दानकेलिकौमुदी कृष्णः (सखेतस्मितम् ) घट्टशुल्कप्रदानाय गुहातिथ्यग्रहाय वा । स्पृहा ते हेमगोराङ्गि ! गिरस्तां गोचरीकुरु ॥४६॥ (राधा सेय॑मवज्ञां नाटयन्ती तूष्णीं तिष्टति) अरविन्ददृशामपश्चिमा त्यमपूर्वा बहुरूपलीलया। कपटोद्धटनाददक्षिणा न कथं वा भवितास्यनुत्तरा ॥४७|| स्वमेव ध्वनिमातन्वानः कृष्णः प्रेयसीनां पद्धवहस्ताहति प्रमोदभूमि मन्वानः राधिकायाः रतौत्सुक्यमनुमाय निर्धूतशालीनतया सखेलस्मितं राधामाह घट्टशुल्केति- हे हेमवद्गीराण्यङ्गानि यस्याः सा तादृशि सुवर्णवणे राधे । (औपचारिकत्तया) पाशुल्कस्य प्रदानाय (आभ्यन्तराकूत्या) गुहायो गिरिकन्दरायामेकान्ते आतिथ्यप निधु- वनोत्सवरूपस्य सत्कारस्य ग्रहाय च ते स्पृहा अस्ति, अतः किमिति व्यञ्जनया, नां स्पृहां गिरो वाचा गोचरीकुरु विषयतां नय स्फुटममिधया कथयेत्युक्त्वा तां हेपयामास । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥४६॥ खामिप्रेतमपि अवहित्थयोपेक्षमाणा कथं रहस्यमयमेवमाहेत्या, मा तावदिति मुधा धैर्यमाभासयन्तीत्यवज्ञा, ताभ्यां सह भावं नाठयन्ती राधा मौनं सम्मतिलक्षणमिति क्रमातूष्णी तिष्ठति लजावशात् । अनावसर प्राप्य तस्याः कान्दिशीको बोधयन् न कस्यां दिशि त्वमसीति श्लेषेण दिशा नामनिर्देशेन तां सम्बोधयति कृष्णः अरविन्देति - अरविन्ददृशां कमलाक्षीणों ललनाना (निर्धारणे षष्ठी) त्वमपश्चिमाऽसि अन्यूनाऽग्रवत्तिनी, अपि च कृष्ण [विनोद करते हुए स्मितपूर्वक ] अरी सुवर्णसदृश गौराङ्गि! चूगी चुकाने अथवा गिरिगुहा में भातिध्य ग्रहण करने की तुम्हारी इरछा है, उसे वाणी से स्पष्ट कह दो ॥४६॥ (राधा ईर्ष्याभरी अवहेलना सा अमिनय करती हुई चुपचाप खड़ी रहती है ) सुम कमलनयनी प्रमदाओं में किसी से पीछे नहीं (अपश्चिम) हो; रूप के विविध विलासों में भपूर्व हो; तुम्हारे द्वारा चुंगी चुराने के कपट के खुल जाने से तुमने दाक्षिण्य खो दिया है (-तुम भदिक्षणा हो गई हो); KRSNA: (playfully smiling ) 46. Gold.complexioned one ! if you have a desire to pay the toll and / or to accept hospitality in a cave, give expression to it in words. ( Radha stands quiet, enviously pretending disregard ) 47. Among the lotus-eyed you are behind none (= apaścima ) hence you have no West ( pašcima ); with your manifold charms you are unprecedented ·52870 । ११७ Dana-KI-Kaumudi नान्टीमुसी-(मन्दमन्दमुपसृत्य) णअणाअविन्द, भअवदी सन्दि- सदि। नयनारविन्द । भगवती सन्दिशति ।] . बहु प्रभूत द्रूप सौन्दर्य तस्य गेल्या विलासेन (करणे तृतीया ) अपूर्वा अद्वितीया एवं व पश्चिमतो याह्या पूर्वदिग्भागतो बाह्या गुणोत्कर्षात् - तत्रापि पराजयहेतुमप- वर्ष द्योतयति -पटस्य नर्मस्टलम्योद्घाटनात् रचनात्त्वमदक्षिणाऽननुकूला परच्छन्दानु- चत्तित्वसूया एवं त्व दक्षिणदिग्याह्या अत क्य वा अनुत्तरा उत्तरप्रदानविमुखौ न भवितासि अपितु स्वीयादाक्षिण्यवशान्मनोरथपूर्ती क्षमा न भवसि, कथं न भविता यन काकुमाश्रित्य पश्चिमादिदिकनयायहीना क्यमुत्तराभयहीना त्व भवितुमर्हसि, चतुर्दिवन्य- तमा त्वाधारभूतेनाश्रयणीयैव स्वस्थितये, अत' त्वमनुत्तरा न क्थमपि भवितासि, उत्तरप्रदानेन नूनमनुप्राह्योऽयं तावकीनो जन । एवं चतस्सपु दिक्ष्वपि न कुचिदाधार प्रासवती व नून कान्दिशीकतामातेति समयसमेवेति ध्वनि । न विद्यते उत्तर प्रगुणा यस्या सा अनुत्तरा सर्वोत्कृष्टा क्य न भवितेति श्लेषण प्रशसावचनम् । स्वव्यवहार- चशादिकनयच्युता व अनुत्तरा वा उत्तरदिग्विहीना का अपि क्य न भवति अपि तु भवस्येवेति, न ते कुत्रचित् स्थितिरिति तात्पर्य वापद अनुत्तरेति पदेन सयोज्य कथ प्रश्ने गृहीत्वा गृह्णन्ति केचित् । एव श्लेषेण गर्भवकोक्तिप्रधान ध्वनिसनाथमिद पद्यम् । प्रसादमाधुर्य गुणी, मध्यमपाश्चाली रीति समस्तपदघटिता, स्थाने प्रयुक्तचात्र बियोगिनी नाम वृत्तम् सुन्दरीत्यस्यापर नाम ॥४७॥ प्रक्रान्तस्योपक्रमस्यैकरवता रसापकर्षकारिणी मा भूदित्युद्दिश्य भगवत्या पोणमास्या सन्देशहारिणी नान्दीमुखीमुपस्थापयति नयनेति - हे नयनारविन्द कृष्ण ! भगवती सन्दिशति वार्तया इत्यर्थ । - इयो तुम्हारे लिये पश्चिम, पूर्व और दक्षिण दिशाओं का आश्रय न होने पर] तुम अनुत्तर (उत्तर के बिना) किसी भी तरह रह नहीं सकती ॥४७॥ नान्दीमुखी-- धीरे धीरे निकट आती हुई) हे कमलनयन ( == मेरे सपनो को कमल जैसे सुहावने) भगवती ने सन्देश भेजा है। (apurva ), hence you have no East (purva), your fraud having been exposed you have become uncıvıl (=adaksına), hence you have no South (daksina), under the circumstances how can you help becoming the most attractive and unable to answer and depriving yourself of the North ( anultara ) as well NĀNDIMUKHI (slowly drawing near ) Oh dear one ! pleasing to the eyes like a lotus' here 18 message from the Revered Pautnamāsi 1 णामरिन्द नागरेन्द्र- इति पाठान्तरम्।

·१९८] दानकेलिकौमुदी कृष्णः नान्दीमुखि ! सत्वरमावेदय किमाज्ञापयति तत्रभवतीति । नान्दीमुखी - एसा भणादि- राहीमुहाओ अम्ह वालिआओ अज हेअंअवीणं घेत्तण जण्णे गमिस्सन्ति । ता इमाणं घट्टदाणे अणुऊलेण होदव्वं सुहंजुणा । [एषा भणति- राधाप्रमुखा अस्मद्धालिका अद्य हैयङ्गवीनं गृहीत्वा यज्ञे गमिष्यन्ति । तदेतासां घट्टदाने अनुकूलेन भवितव्यं शुभंयुना इति ।। कृष्णः (प्रमोदमिवामिनीय) मूर्द्धनि गृहीतोऽयं महाप्रसादः । ( पार्श्वतोऽवलोक्य ) सखे मधुमगल ! सुमधुरं खलु मिहिरोपासिकानां किशोरीणां हैयङ्गवीनमिति गोकुले गरीयसी प्रसिद्धिः। ततः समुचितेऽपि किमिति जिज्ञासुः कृष्णः अयि नान्दीमुसि ! सत्वरमावेदय भगवत्याः सन्देश किमाज्ञापयति सा इत्यौत्सुक्य प्रदर्शयति । नान्दीमुखी प्रतिवक्ति एपेति सा प्राह यत् राधाप्रमुखाः अस्मद्वालिकाः गोपकन्याः अल्पवयस्काः अद्येत्यादि स्पष्टम् । “शुभंयुः शुभान्वितः" इत्यमरः। शुभं यातीति शुभयुः सौभाग्यभाङ्मङ्गलशाली। घशुल्कादानस्यायं स्ववसर इति प्रमोद- मिव प्रदर्य सखायं सम्बोधयति कृष्णः मूर्धनीति - मूर्धनि शिरसि गृहीतः स्वीकृत इत्यर्थः । मखे मिहरोपासिकानां सूर्याराधिकाना किशोरीणां प्रथमयौवनवतीनां हैयावीनं सुमधुरमिति गोकुले गरीयसी महती प्रसिद्धिः ततः ख्यातत्वामहर्घत्वाच्च प्रतिटई - - कृष्ण नान्दीमुखि ! तुरन्त सुनाओ भगवती का क्या मादेश है ? नान्दीमुखी-वह कहती हैं - "राधा आदि हमारी बालिकाएँ भाज नवनीत लेकर यज्ञ- स्थल पर जा रही हैं, अतएव चुंगी के विषय में मङ्गलामिलापी तुम्हें उनके प्रति अनुकूल रहना चाहिए। कृष्ण: (प्रमुदित होने का अभिनय करते हुए) उनकी यह कृपा सिर आँखों पर । (बगल में देखते हुए) सखे मधुमङ्गल ! इन सूर्योपासिका गोपिकाओं का माखन बहुत मधुर होता है - ऐसी गोकुल में प्रसिद्धि है। अतएव KRSNA : Nandimukhi I report at oncc; what does her holiness command ? NĀNDIMUKHI : She says, "Our girls, Radha and others, will go today to the place of sacrifice with fresh butter, you, the blessed onc, have to be lenicnt in cxacting toll-tax from them." KRSNA : (pretending to be happy ) This great favour of revered Paurņamást is accepted on my head. (looking sideward) friend Sumangala 1 it is well-known in Gokula that the fresh butter carried by the maidens who worship ·Dana-Kelk-Kaumudi [११९ - । प्रतिटई हेमटवत्रये स्फुटमेकटङ्ककनिष्ठटङ्कणेन गणय शुल्कविचानि यदमूयु भगवत्याः पक्षपातिता । मघमगल' पिअवस। (प्रियवयस्य) टकेश्चतुर्भिः कर्पः स्यात्तश्चतुभिर्भवेद पलम् । मवेत्तुला पलशतं भारः स्याशितिस्तुला ॥४८॥ त्ति गणनावेइणो भणन्ति । एसो प्रणो राहिआदिणो पञ्चेअ महामारोज हेमरत्रयरूपशुल्कस्यौचिलेऽपि तत्र एक्टकेन कनिष्ठेन न्यूनतमेन टकणेनाकलनेन यावन्ति भवेयु शुल्कवित्तानि तान्ति गणय, यतः अभूपु (विषयसप्तमी) एतासा किशोरीणा विषये भगवत्या पौर्णमास्या पक्षपातिता सौहार्द वर्तते आदौ गणनाकोष्टक स्मारयन्नाह मधुमङ्गल प्रियवयस्य कृष्ण सम्बोधयन् रहेरिति अब पुराकाले भारपरिमाणग्रहणव्यवस्थाऽवधेया, या तावत् - १ कृष्णला (गुञ्जा)- १ रक्तिका (रती) ५ रक्तिका = १ माप (मासा) ४ माव -१८ (टाका) -१कर्ष ४ कप = १ पल्म् (= १६ टङ्का ) १०० पलम् = १ तुला ( तोला) (= १६०० टका) २० तुला -१ भार" (-३२००० रक्षा ) ५० भार -१ महाभार" (= १६००००० टका)॥४८॥ इति गणितवेदिन गणितज्ञा भणन्ति । हर टक नवनीत के लिए तीन सुवर्ण टक चुगी उचित होते हुए भी कम से कम एक टक के हिसाब से चुंगी गिनी जाय , कारण, भगवती का इनके प्रति पक्षपात है। मधुमङ्गल प्रिय मित्राचार टक का एक कर्प, चार कर्ष का एक पल, १०० पल की एक तुला और बीस तुला का एक भार होता है - ऐसा गणितज्ञ कहते हैं। राधिका मादि सखियाँ तो प्रत्येक महाभार के बराबर हैं - यह स्वय the Sun is extremely sweet So, while it is only proper to calculate toll-tax the rate of three gold tankakas per tanka, now that the revered Pāurnamāsı 13 favourably disposed towards them, you my calculate the toil at the minimum rate reduced to ope lankaka MADHUMANGALA 48. Four lankas make one karşa, four korças make one pala, a hundred palas make one tula, and twenty tulas make one bh218 • 30 do thc anthmcticians ·१२० दानकेलिकौमुदी ललिदाए अप्पणो मुहेण भणिदं, "हला इमिणा महाभारेण किलिट्ठासि ति" । [रति गणनावेदिनो भणन्ति । एप पुनः राधिकादेः प्रत्येकं महाभारः यत् ललितया भात्मनो मुखेन भणितम् "हला भनेन महाभारेण क्लिष्टासीति"।] कृष्णः (स्मितं कृत्वा) ततस्ततः। मधुमङ्गलः -भाराणां पंचासेण महाभारो भणिज्जइ। अदो जेव पंचाणं गोइआणं हेअंगवीणेहिं टंकाणं असीदिलक्खाहिं होति । परं पि घट्टआल-बट्टण-णिव्याहस्य टंकलक्खचउक्खं मए वढ्दिं । [भाराणां पञ्चाशता महाभारो भण्यते । अत एव पञ्चानां गोपिकानां हैयद्गवीनैटवानामशीति- लक्षाणि भवन्ति । परमपि घट्टपालवेतननिर्वाहाय टङ्कलक्षचतुष्कं मया बर्द्धितम् ।] राधिकादीनां शिरसि प्रत्येक महाभारोऽस्तीति स्वयं ललितया पूर्व कथितं 'महाभारेण क्लिष्टासीति' । ललितया महाँश्चासौ भारः इत्यर्थे प्रयुक्तं महाभारपदं परिमाणविशेषवाच- कत्वेनात्र ग्रहणादन वक्रोक्तिः। एवं महाभारं प्रत्येक वह्नतीनां पञ्च गोपिकानो ८०,००००० (= अशीतिलक्षाणि ) रकानां भवन्ति । घट्टपालस्य निर्वाहाय जीविकायै चतुष्क लक्षाणां मया सङ्कलितम् । एवं साकल्येन चतुरशीतिलक्षाणि टाना शुल्कत्वेन निर्धारितानि भवन्ति । तत्र ललिता ने अपने मुख से कहा, "हला, इस महाभार से तुम पीड़ित हो रही हो। कृष्ण (मुसकराते हुए) तो फिर? मधुमङ्गल पचास भार के बराबर एक महाभार होता है। अतः पाँच गोपिकाओं द्वारा लिए हुए नवनीत पर अस्सी लाख टङ्क चुंगी होती है, जिसके अलावा घट्टीपाल के निर्वाह के लिए चार लाख टह और मैंने बढ़ा दिये हैं। calculate. Here again, cach one of them - Radha and others – is with a mahabhara as confessed by Lalitā in her own words when she said, "friend Radha ! you are afflicted with this mahabhara." KRSNA : (smiling) Well, then ! MADHUMANGALA : Fifty bhāros are said to make one mahabhāra. Accordingly the number of tankas for the fresh butter of fivc cowherd maids comes to eighty lakh taikas. But I increased the amount by four lakh tankas in order to provide for the subsistence of the toll-chicr. pun on the word "matādhara" : 1, great weight is which wensc Lalits used the word; 2. coins (-18,00,000 tarkas) in which serse Madhumaigala meansit.

·Dana-Xcl-Kaumud [ १२१ कृष्ण ससे रसलुब्ध ' वर्द्धितमिति भूपोक्तम् । नूनमुत्कोचरोचनया गणने सक्षिप्निरेवाचरिता । यदन्न भवद्गणनया हेमटकाना चतुरशीति- लक्षमात्र सिद्धम् । (मधुमङ्गल कृष्णस्य कण मुख वियम्य स्थनमुद्रायामिनीय किमप्यकथयनेर विशिल्प्यति।) [कृष्ण –] ( सस्मितम् ) आम् आ विज्ञान विज्ञातम् । सम्यगाचरितम्। तन साक्षेपम्मव कृष्ण आह ससे रसलुब्धेति-रसे गोरसे नवनीते उन्ध । अशीतिल्क्षोऽपार त्वया घट्टपालस्य निर्वाहाय लक्षाणा चतुष्क वर्धितमिति मृषा मिथ्या उक्तम् -- यत राजस्वस्य चतुर्थोऽश पट्टपालस्य भवताति नियमात लक्षाणा विंशतिर्धनीयाऽऽसीत्तत्र नूनम् न्यूनीकृते शुल्के उत्कोचस्य रोचनया स्वादनाय किश्चिन्नवनीतमेतास्ते दास्यन्तीति लोभात् गणने सक्षिप्ति न्यूनता एव आचरिता सम्पादिता, यत् तत्फलस्वरूपेण गणनया शुल्क्योगे हेमटाना केवल चतुरशीति- लक्षमानमेव विद्धम् -- नो चद्वस्तुतस्तु कोटिरेव सिद्धा भवेदिति भाव । मधुमङ्गलस्तनोपरि कृष्णस्य क्णे मुख वियस्य किश्चिद्वदलेवेसमिनयन् किमप्यनुक्त्वैव कृष्णवर्णात् मुख विलिप्यति दूरीकरोति । कृष्णस्तावत् किमपि स्वदुक्त बुद्धमिति मिथ्यैव नाटयन् आमाम्- विज्ञातमिति बीप्सया भणति-किं विज्ञातमिति अनुमित सति पौराणनये - कृष्ण- । भरे रस के रोमी मित्र ! "वदा दिया है-" यह बात तुम्हारी गरत है। वस्तुत घूस की रारच से तुमने कमी ही की है। कारण, तुम्हारे हिसाब से तो कुल चौरासी राख ही यने [मधुमगल कृष्ण के कान के पास अपना मुंह गाकर कुछ कहने का भभिनय करता हुआ कुछ भी न कहकर जुदा हो जाता है। हा, ह. में समझा । तुमने टीक किया । तो फिर हिसाब KRSNA Friend, greedy of butter that you have incrcased the amount is a lie In fact you have been conser vatise in the hope of getting butter in gratification, for, according to you it has come only to agbiy four lakhs of gold tantas (Alethumangala puts his mouth in the ear of Krsna, and gistiwloting as though he # u hispathy something, trithdra: si tithout saying anything ) Ah! yes follow Wal? one So then cllort may be made to see that there young womco heap up the DKK 16 ·१२२] दानकेलिकौमुदी वदत्र गणित वित्तानि यथा झटित्यमूर्घट्टचत्वरे कूटयन्ति तथोद्यमः क्रियताम् । चित्रा दाणीन्द ! जइ पंच गागरिआणं सुलुक्कं चेअ चरसीदि- लक्खप्पमाणं संवुत्तं तदो ण जाणे मोल्लं वा केत्तिअ' ? [दानीन्द्र ! यदि पञ्च- गरिकाणां शुल्कमेव चतुरशीतिलक्षप्रमाणं संवृत्तं ततो न जाने मूल्यं वा किया ?] कृष्णः चित्रे ! मैवं ब्रवीः कथमन्यथा दीर्घदर्शिनो याजकास्ते निर्भरमनर्धाणि विश्राणयन्ति मणिमण्डलानि ! जीवानां चतुरशीतिलक्षयोनयो मन्यन्ते, प्रतिजाति यदुत्कृष्टं तदनमभिधीयते एवं चतुरशीतिलक्षजीवजातरलमिति मूल्य निर्धारयितुमीदृशी गणना व्यवस्थापितत्यूहः सङ्गच्छते । तस्वीकृत्य कृष्णः प्राह तत्रेति - एवञ्चेन् गणितवित्तानि यथा अमूः गोपिकाः झटित्येव घट्टचत्वरे कूटयन्ति निष्कास्य अपंयेयुस्तथोद्यमः क्रियतामिति । घस्तुतः चुरादिगणपठितः कूटधातुरप्रदान-निन्दन-दहनार्थकः, किन्तु झटितिप्रदानार्थे प्राकृतभाषायां "वूडना"- इति व्यवह्रियमाणस्य धातोः संस्कृतरूपान्तरणं (backwardization) भाषाशास्त्रीयार्थान्तरणरूपमेवेति विज्ञेयम् । घट्टाधिकारिणां स्वैरितां गणितज्ञतां प्रति विस्मयमाना चित्रा प्राह - -दानीन्द्रेति- घटप्रमुख । नवनीतस्य पञ्च गरिकाणां घटीनां शुल्क यदा एतावद्भवति तदा तासां कियन्मूल्यं स्यादिति न जाने । कृष्णः प्रतिवक्ति चित्रे इति-- मा एवं नवीः थादीः, अतिशयमूल्यं नो चेदासां गर्गरीणां (लक्षणया तत्राहितनवनीतचयस्य) क्थं नाम दीर्घदर्शिनः मूल्यविज्ञातारो याजकास्ते मुप्रसिद्धाः निर्भरं निःसङ्कोचम् अनर्घाणि मूल्यवन्ति मणीनां मण्डलानि राशीन् विधाणयन्ति वितरन्ति । मुताबिक चुंगी का पैसा ये चौकी पर चट पट गिरा दें ऐसा प्रयत्न करो। चिना हे दानीन्द्र ! यदि पाँच (मासन की) गगरियों पर चुंगी ही चौरासी लाख टंक बनती हो, तो उन गगरियों का मोल क्या होगा? कृष्ण चित्रा ! ऐसा मत कहो, यदि गगरियाँ भारी मूल्य की न हों तो वे दूरदर्शी याजक क्योंकर निस्सङ्कोच इनके बदले मणिजटित अनमोळ आभूपण देते हैं। calculated amount of coins at once at the counter. CITRĀ: Oh chief ! if the toll-tax on five pots of fresh butter alone amounts to cighty-four lakh''tankos, I wonder, what would be the price of butter itself? KRSNA : Citrā, donot say so; were it not so exorbitant in pricc, how would the prudent sacrificers offer invaluable jewels for it? 1. केतिमम् - इति पाठमेदः। - ·Dana-reli-Kaumudi [ १२३ मान्टीमुखी -- पुक्सरिम्सण ! दुक्सरं क्खु इमाण एत्य च3- रसीदिलक्साणं दाणं, ता अणुकपिअ किं पि समाहाणं चितेहि । [पुष्करेक्षण! दुकर खलु एतास चतुरशीतिलक्षाणां दानम् , तदनुरुध्य विमपि समाधानं चिन्तय । मधुमङ्गल --- पिअमअस्स ! णन्दीमुहिए सुत्तिद एक्वेक्सो चर- रसीदिलक्पजीअजादरूहि भूठै वरिलुरुमाओ होति इमाओ। [प्रियवयस्य । नान्दीमुख्या स्त्रितम् एफेकशाश्चतुरशीतिरक्षजीवजातरूपेभ्यः भूयिष्ठ वरिष्टरूपा भवन्तीमा । (इत्यस्तेि स्मितं कृत्वा मुख व्यावर्तयति) शुल्कस्य भूयस्त्वमामनन्ती नान्दीमुखी तद्धूकरणाय निवेदयति पुष्करेक्षणेति - पुष्करेक्षण कमन्नयन ! एतासा {वतार पष्टी) चतुरशीतिरक्षाणा टान दुष्पा दुस्साध्य खलु, तदनुकम्प्य कृपालभूत्वा विमपि समाधान न्यूनतापादनेन व्यावहारिक रूपं चिन्तयेत्यनुनयति अवातरे खार्थघटनपटीयान्मधुमङ्गलो व्याहरति प्रियवयस्येति- नान्दी- मुख्या सूनित समासेन निद्दिष्ट यदेता एकैश पञ्चमु एका एका अपि चतुरशीति- नीरजादेषु प्रशस्तेभ्य इति जीवनातस्येभ्य (प्रशंसाया रूपप् प्रत्यय.) अथवा बीवस्य कृते आतरूपाणि सुवर्णकानि तेभ्य भूयिष्टमतितरा वारष्ठ रूप यासा ता' इमा भवन्तीति - [इति अर्थमेवोच्चा स्मित वृत्वा मुख व्यावर्तयति अपनयति । मान्दीमुखी-भरे कमरनयन । चौरासो राख देना तो इनके यस का नहीं है, दया कर कुछ समाधान निकाले। मधुमङ्गल प्रिय मित्र ! नान्दीमुखी ने सत किया है कि इन में से एक एक चौरासी राख सुवर्ग टंक तथा जीकार्ग स कहीं अधिक मोरवाले रूप की है। (यो आधी बात कह कर मुसकराता हुआ मुंह पर रेता है।) NANDIMUKHI Oh lotus-eyed krsna ! it is difficult for them to pay eighty-four lakhs of lankes. Kindly, therefore, think of some way out to reduce the amount MADHUMANGALA Dear friend ! Nāndimukht pithily suggests that each one of these (maids) is infinitely superior to eightyfour lakhs in valuc † (Half-spoken he smiles and turns away his face) welle 1 Theur beauty outweigbe the value of 84 lakh - of gold coins other species of creation ·१२४] दानकैलिकौमुदी - -- कृष्णः सखे ! सम्यगाकलितम् । तेनात्र काप्येकतरा गृह्यतामिति नान्दीमुख्याः शिक्षाचातुरी। ललिता (सोलासस्मितम् ) एवं क्षु मणोरहमेत्तेण दक्साभक्वणं अदक्सत्स लोलुह-कीरजुआणरस । एउत्सनु मनोरयमानेग द्राक्षाभक्षण- मदक्षत लोलुपकीरयून: ] कृपणः 'नातीव तारतम्यवतीप्वप्येतासु ललिता जीवातुरेव राजीव- लोचना मद्यममिरोचते। तत्तात्पर्यवं गृहीत्वा कृतः सनि दनुघोषयति सख इति सम्यक मालितं युद्धम् । तेन एवम्चेदन एतानु [ (सप्तन्यन्ननल्); निर्धारणे च सप्तमी] काऽपि एकतना गृह्यतामिति नान्दीनुख्या: शिक्षाचातरी निर्देशमहिमा । निगंयनमुनाक्षिपन्ती सोपानोपहासव्यचकन स्मितेनाहान्येच्या एतदिति- एतत् एक्तनाग्रहपकपनं नान मनोरथमान मनिलापानवेन बदक्षस्य अपटोः लेल्पस्य रसाखाइलुन्धस्य करयूनः शुकशावकम्य द्राक्षामननम् । मान्योतिः निदर्शनालारथ । म्यजनया अदक्षस्य केवल मनोरयमानावनाहिनः अक्षिप्रचारिणः यया सङ्कल्पिवमेव मृद्धीकभक्षणं भवति तथैव तवति भावः। एवं प्रोत्साहितः कृतः इगिति खानिनिवेश प्रच्टयति नातीवेति - एतानु कतरा शोभनतरा इतना शोमनतमा देति तरच तमश्चेति तरतमौ दयोभविस्तारतम्यम् सवातियो नातीव प्रतिभाति सर्वासां समानरूपत्वात्तत्रापि एतासां अंवातुः प्राणभूता रावलोचना ललिता नझननिरोचते नितरां रोचते। कृष्ण मित्र ! नुनने ठीक ही समझा है तो फिर इन में से किसी एक को रस लो-यही नान्दीमुखी की चनुर राय है। ललिता यह तो किसी भकुशल, लालची तोते के द्वारा मनोरय मात्र से अंगूर खाने जैसी दात है। कृष्ण इन सखियों के बीच कोई रूप में खास कमी-बैशी नहीं है। व्यापि इस मण्डली की प्रारूला, कमल जैसे नयनवाली लाटता ही मुझे KRSNA: Friend, well-reckoned so that any one of them may. be accepted (in lieu of toll-tax). That is Nāndimukhi's artifice of suggestion. LALITA: (sercastically miling) This, indeed, is eating grapes only in desire by an unskilled, yet a greedy parrot. KRSNA : While there is not much to choose among these belles who, being so similar, donot admit of any gradation as better or best, only the lotus-eyed Lalitā, the very life of life, appeals to me most. 1. "विया" इत्यपिः पाठः दिद।

·Dana-Keli-Kaumudi [१२५ वृन्दा - निकुञ्जयुपराज ! निद्भुतमणिमण्डनेयं राधा । तदेपा भूरि- भूषणभूषिता ललितैव शुल्ककार्याय पर्याप्नोति । सेयं मुग्धे शिखरदशना पद्मरागाधरोष्ठी राजन्मुक्ता स्मितमधुरिमा चन्द्रकान्तस्य विम्बा । कृष्ण रुच्यर्थे प्रीयमाणस्य ललितार्थस्य विवक्षाप्राधान्यादभ्युपसर्गबलं विहाय महमित्यत्र कारकविभक्त बलीयस्त्व प्राद्यम् । अन जीवातुरियन रूपकं, राजीवलोचनेत्यत्र लुप्तोपमा। तमेवार्थ पुष्णन्ती वृन्दाऽऽह निकुञ्जति - हे अमुष्य निकुञ्जस्य वनोद्यानस्य युवराज । इय राधा निह्नतानि अन्तर्निहितानि मणिमयानि मण्डनानि यया साऽस्ति, (प्रत्युत) एषा भूरिभूषण प्रचुराभरणै भूषिता ललिता एव, तत् सा शुल्ककार्याय पर्यामोति अलम्भविष्यति । एव ललिता प्रशसन्त्यपि राधामेव व्याजेन प्ररोचयति यतः साऽनाविष्कृतभूषणाऽधिक सम्पन्ना अन्यथाऽपि सैव निवेशयोग्येति व्याजस्तुतिरलङ्कार । वृन्दया सह मन्वान कृष्णोऽपि तथैव राधेवापरिहेयेत्याह सेयमिति- हे मुग्धे सन्दे, आपातत भूरिभूषणानि वीक्ष्य ललितापक्षपातिनि । इय तावदाधा शिखर पक्कदाडिमाभं माणिक्य तद्वद्दशनानि यस्या सा, पद्मरागो माणिक्यमणिस्तद्वदधरोष्टो यस्यास्तादृशी, राजन्ति मुक्ताफरानि यस्या सा, स्मितस्य मधुरिमा यस्या सा, चन्द्रकान्तस्य मणे बिम्बा प्रतिच्छाया, उद्दीत भास्परं यदिन्द्रोपलमिन्दनील निकुञ्ज के युवराज । यह राधा ही अपने मणिरचित आभूषणों को छुपाए हुए है । अत एव प्रभूत भाभूषणो से विभूपित यह ललिता ही शुल्क के लिए पर्याप्त है। भरी भोली वृन्दा ! देखो-जिसके अनारदाने जैसे दांत हैं,माणिक जैसा भधर है, चहरे पर मोती जैसी मुसकराहट की मधुरिमा है, चन्द्रकान्त, जैसा मुखमण्डल है, ऐसी यह चमकीले इन्द्रमणि जैसी कान्तिवाले कृष्ण VRNDA: O prince I Radha has hidden her jewels This Lalita who is profusely decked with ornaments is, therefore, quite adequate to be equated with the toll-tax 49 O simpleton, look here this young Radha witá her tceh like npe pomegranatc seeds, her lips like rubies, her sweet smule resembling briljant pearls and her hair lustrous like shining sapphires is the KRSNA:

·दानकेलिकौमुदी उद्दीप्तेन्द्रोपलकचरुचिः पश्य ही राधिकेति त्यक्तुं युक्ता न किल तरुणी रत्नमालामहिष्ठा ॥४९॥ ( इति रावामुप (मनु)पर्पतीति) राधा (लीलया साध्वसातिरेकममिनयन्ती) सहि विसाहे ! परित्ताहि परित्ताहि। [सखि विशाखे ! परिवायता परित्रायताम् ।] विशाखा भो दुव्यारवारण! इमाए दुल्लालिदाए महावारीए तद्वन्नीला कचानां केशानां रुचिः कान्तिर्यस्याः तादृशी अस्तीति पश्य । ही विस्मयानन्दे । इति हेतोः रनमालया महिष्टा सर्वश्रेष्टा, अथवा रताना माला यस्याः सा अत एव महिष्टा परं महनीया अपि च तरुणी नवयौवना त्यक्तुं युक्ता न किल नूनमिय- मेवासादनीयेति भावः । अत्र सर्वत्र लुप्तोपमालङ्कारः, एकैकस्य गुणस्य ग्राह्यत्वेऽलम्भवत्यपि नैकगुणो- पादानात्समुच्चयालकारोऽपि । 'तन्वी श्यामा शिखरिदशने"ति कालिदासीयपद्यसच्छाय- म्भदं पद्यमित्यवधेयम् । अत्र प्रसादमाधुयें गुणौ, अल्पवृत्तित्वाद्वैदर्भी रीतिः प्रायेण, गुणाख्यानरूपं नाट्यालङ्करणम् । मन्दाकान्ता च वृत्तम् ॥४९॥ [इति एवं त्रुवन् राधामुपसर्पति तामादातुं समीपं व्रजति ] लीलया नाट्येन साध्वसातिरेकं भयाधिक्यमामिनयन्ती सखी विशासां साहाय्य काचते राधा सखि विशाख इति-परिवायतां रक्षतु रक्षतु भावाधिक्याद्वीप्सा। विह्वलां वीक्ष्य प्रियसखी राधां विशाखा त्वतिभूमि सरन्तं कृष्णं भर्सयन्तीवाह मो इति–दुर्वारः दुःखेन वारयितुं शक्यः हठिलश्चासौ वारणः तत्सम्बुद्धौ मत्तगज । अस्याः टुर्ललितायाः दुस्खभाषायाः दुरतिक्रम्यायाः महावार्याः महत्या गजवन्धन्याः ["पारी तु केशपाश से सुशोमित राधिका श्रेष्ठ तरुणिओं की पंक्ति में सबसे पछि है-इसे छोड़ना उचित नहीं। (यों कहकर राधा की ओर आगे बढ़ता है। (नखरे के साथ असन्त भयभीत सी) भी विशाखा! बचाओ, बचाओ। भरे उद्दण्ड गजराज! इस दुर्ललिता गजबन्धिनी का अतिक्रमण राधा विशाखा- most precious garland of jewels (among beauties), and, therefore cannot be given up. (So saying he drates near Radha) RADHA: (sportively gesticulating excess of fear) Friend Viſakha ! protect me, protect me. VISAKHA : 0, you uncontrollable elephant, when you go sid of this stiff and tough ropca = difficult Latita), ·Dana-Kali-Kaumudi [१२७ अदिक्रमे सवुत्ते चेअ चंपअलदादिवडिढदाए अमीअ-सरसीए विगाहणं दे सुलह । [भो दुर्वारवारण अस्या दुरीलिताया महापार्या अतिक्रमे सवृत्ते एव चम्पक्रतादि वेष्टिताया अमृतसरस्या विगाहन ते सुलभम् ।) ललिता हहो कुंम्भसभअ-पिअगिरिंदसिदुर ! एसा जुत्ता ण क्खु अदिभूमी । [हो कुम्भसम्भप्रियगिरीन्दसिन्धुर! एषा युक्ता न सल्वतिभूमि । वृन्दा (अपवार्य ) सखि ललिते ! चाटुभिरभ्यर्थ्यमानासि । मनागद्य - - गजवन्धनी" इत्यमर ।] अतिक्मे भङ्गे सत्ते जाते सति एव चम्पकाख्यल्तादिभिवेष्टि- ताया अस्या, अमृत मधुर जल तद्वत्या सरस्या विगाहन मजन ते सुलभम् भविता । यावत्व गजब-धन्या बद्ध तावत्त्वमतिक्रम्य चम्पकलतादिपरिसर तत्र सरसी यावदव- गाहनाय गन्तु न शक्नोषीति भाव । अनामृतस्य सुधारसस्य सरसील्यनेन विषय राधा निगीर्य विषयिमात्रोपग्रहणादध्यवसायस्य सिद्धत्वान्निगीर्याध्यवसानातिशयोक्तिरलङ्कार , दुलरिता दुष्टा ललिता, चम्पलताद्या सख्य , इत्येव भङ्गया नामोरेखाद् मुद्रालङ्कारश्च । धारणेत्यत्र रूपकम् अन्योक्तिवादनान्यापदेशालङ्कारश्च । अनान्तरे कृष्णमतिभूमि व्रजन्तमननुम वाना ललिता सप्रयमाह हहो इनि- कुम्भाद्धटात् सम्भवो यस्य स अगस्त्यमुनि तस्य प्रियो यो गिरीन्द्रो रिन्ध्यपर्वत. तदुद्भव हे सिन्धुर हस्तिन् ! विन्ध्ये वन्यगजा बहवो भवन्तीति प्रसिद्धिस्तनत्यगजस्योन्मत्तत्व ख्यातम् । एषा खलु अतिभूमि , तवाय व्यवहारो नून मर्यादोलची -न ते शोभते- ऽस्माक पुरतो पैग्यात्यमिति । विन्ध्यगजेति प्रतिपाद्येऽर्थे कुम्भसम्भवादिपदार्थापदानमत्र "उदधिजाग्रह- जन्मभुव प्रसन्ना" इतिवनिहतार्थ एव । परस्पर चाटुगी नर्मकेलिं रस्यन्ती वृदा अपवार्यान्यै धूयमाण वक्ति ललिता प्रति सखीति - चाटुमि प्रियोतिमि अभ्यर्थ्यमाना असि त्वम् अनुनाध्यसे । मनाक - - हो जाय तो ही चम्पकरता आदि से घिरी हुई इस अमृत सरसी मे अवगाहन करना तुम्हारे लिए सुलभ हो सकता है। ललिता भरे अगस्त्य ऋपि के प्रिय पर्वत के गजराज! इस तरह मर्यादा भतिक्रमण उचित नहीं। वृन्दा (एक तरफ) ससि ररिता यही धापल्मी से तू मनायी जा रही है। then alone it would be casy for you to have a plunge in the nectar-lake (= Radha ) surrounded by plants of Campa ( = Campakalată ) and others LALITĀ: Obf insolent Vindhya elephant, this kind of trans gression is certainly not proper. VRNDĀ; (aside ) Friend Lalita ! you are entreated with coaxing words Please leep quiet for a moment .. .. Let's sec ·-- १२८] दानकेलिकौमुदी तूष्णीं भव । पश्यामो भायोद्भासितामनयोावहासीम् । कृप्णः सद्मनर्दिनि ! किं पलायसे १ शुल्कमप्रदाय दुर्लभा ते पदादपि पदान्तरगतिः। राधा किं अह्मे चणिज्जाजीविआओ जं घट्टआलदो भरण पला- इस्सम्ह । [किं वयं वाणिज्य नीचिका यद्घट्टपालाद् भयेन पलायिष्यामहे । कृष्णः • साधु, साधु । क्षणं स्थिरीभव । यावदेष ते पयोधरोपरि किञ्चित्कालमतः तूष्णीं भव मौन धारय । अनयो राधामाधवयोः भावोद्भासितां रतिप्रवणां म्यावहासी व्यतिहारेण परस्परं प्रयुज्यमानाम् अवहासी नर्मोक्तिं पश्यामः । अत्र अनुभूतिसामान्यार्थे दृशेः प्रयोगः न केवलं चाक्षुषप्रत्यक्षमात्रव्यवस्थितः । एतदन्तराले कृष्णः राधा सम्बोधयति सझेति • सद्मनि गेहे एव नर्दति शब्दायमाना भवतीति सद्मनदिनी । अत्र सद्मपदमुपलक्षणार्थकम् परिचितम्वजनसामान्यबोधकम् । ललितादिसखी- जनेषु तदाश्रयेण परेप्वपि यथेच्छं प्रलापिनीत्यर्थः । तत्सम्बुद्धौ हे राधे ! कि पलायसे, शुर कमप्रदाय पदादेकस्मात् पदान्तरं अन्यत्पदं यावदपि ते गतिः दुर्लभा दुस्साध्येत्यर्थः । स्वीयं दाय बोधयन्ती राधा प्राह किम् अम्ह इति अम्ह इत्यहोवाचकम् । किं वयं वाणिज्येन वस्तु-क्रय-विक्रयेण जीविका निर्वाहसाधनं यासां तादृश्यः स्मः यतः शुरकविषये घट्टपालाद् भयेन पलायिध्यामहे - न वयं विभीमः इति तात्पर्यम् । घट्ट- पालादित्यत्र भयहेतौ पञ्चमी। एतनिशम्य प्रत्युत्तररूपेण कृष्णो रायो भाययन्निव प्राह साधु साध्विति - समीचीनं पदयेयम् कथं न त्वं बिपि-क्षणं स्थिरीभव दृढतां धारय यावदेषोऽहं ते तव [शिरसि] पयोधरोपरि मेघमण्डलोपरि लक्षितां दृश्यमाना नक्षत्रमाला कुछ देर चुप तो रह ताकि इन दोनों राधा-माधव-की परस्पर भावभीनी हँसी मज़ाक तो देखें। कृष्ण भरी घर में शोर मचाने वाली ! किधर भाग रही हो, चुंगी भदा किए बिना एक पैर भी हटना दुर्धर है । राधा क्या हमारा व्यवसाय वाणिज्य है कि हम घट्टीपाल के भय से भाग जॉयगी? कृष्ण शाबाश! क्षण भर टिकी रहो जब तक तुम्हारे पयोधर पर झूलती हुई नक्षत्रमाला को अपहरण करने के लिए मैं सज्ज हो जाता हूँ। the mutual derision of these two (Radha & Krsna)- refulgent with emotions. KRINA: O! dunghill bird ! how-you run away? You can't move even a step without paying the toll-tax: RĀDHĀ: Are we traders to run away in ſcar from the Tollchief? KRŞŅA: Good ! good ! stand steady for a while please, asi get ready to take away the starrỳ necklace scen on ·Dana-Kelt-Kaumudi [ १२९ लक्षितां नक्षत्रमालामपहर्तुं कल्यतामासादयामि । राधा एसा सुदीहतमा तामसी सामा। ता कुदो कल्लत्स अब्भुग्गमा- संका वि । एपा सुदीर्घतमा तामसी श्यामा तस्मात्सत क्त्यस्याभ्युद्दमाशङ्कापि ।] कृष्ण (रिमत कृत्वा ) प्रोल्लसचण्डकरे प्रफुटपुण्डरीक्षणे विस्फुरति, तारकाणा श्रेणिम् अपहत्तुं कल्यता प्रात कालत्वमासादयामि । "प्रत्यूपोऽहर्मुसं कल्यम्" - इति कोषरचनात् सूर्योदयवेलाथे क्त्यप्रयोग एतादश महदद्भुत कृत्वा ते दर्शयामीति भयहेतो असाधारणझियाशास्तिोपपत्ति । टेपेण स्वेप्सित गमयति यदेषोऽहं तव पयोधरोपरि कुचमण्डलोपार लक्षिता लसन्ती नक्षनमाला सप्तविशति- मुक्ताघटिता मालामपहत्त वरयता समर्थत्वम् आसादयामि । "क्त्य सज नीरोग-दक्षेषु" इति मेदिनी ! अन दहेपालद्वार । कृष्णोत्तेर्द्वितीयमर्थमाक्लय्यापि प्रथममेवाथ परमार्थतो गृहीत्वा तथैव दलेपेण प्रत्याह राधा एपा सुदीर्घति -- एपा तामसी तमसाऽन्धकारेण बहुला श्यामा कृष्णपक्षीया रजनी, तस्मार हेतो कायस्याधुना प्रभातस्य अभ्युद्गमस्य आशङ्का सम्भावनापि कुत भवितमहतीति शेप । इलेपमर्यादया तामसी कोपवती श्यामा सुदरी तत्र कत्यत्वस्य सामर्यस्याभाव , अपि च तामसी कृष्णपक्षीयेत्यनेन कृष्णानुकत्येन वर्तमानाया बुत सामायग्य प्रयोगावकाश इति निगूढव्यायाथे तिरस्टतवाच्यत्वम् । अपि च नक्षतमालाप ते दय सुदाी झगिलाकृष्यादातुमयोग्या तामसी नीलमणिघटिता श्यामा लक्ष्णेति च । अत्र इलेपालकार । तस्या वाक्यचातुरीप्रमुदित वृष्ण पुनसामात्मनि सूर्यत्वमारोपयन् व्याहरति स्मितपूर्वक प्रोल्लसदिति- प्रोसन्तो देदीप्यमाना चण्या करा यस्य ताशि अपि च प्रफुगनि पुण्डरीकाणि सिताम्भोनानि एव ईश्मणानि लोचनानि यस्य तादृशि, सूर्य विस्पुरति उदिते सति, तामसी श्यामा रानि , हारित अदृष्टता गत ताराणां नक्षत्राणाम् - [>मेघमण्टर पर दिसनेवाली ताराओ की पक्ति को लुप्त करने प्रभात यन जाता हूँ। राधा यह पहुत रम्बी काली रात है, इस समय पौ पटने का कोई भन्देशा नहीं है । > यह बहुत प्रचण्ड तमोगुणी श्यामा (सरणी) है, माला भत्यन्त रम्नी है अत एव तुम्हारे समर्थ होने का कोई प्रश्न नहीं। कृष्ण (मुसकराते हुए) प्रचण्ड किरणो से देदीप्यमान, पिकमित स्मरूपी नयनो से सुशोमित सूर्य के उदीयमान होते ही ताराओ की लम्बी your brcast (as I want the dry bread for the stars shining on clouds to disappear) RĀDIĀ. This is a long, dark ruglit So, now, there is no apprehension of day break KRSNA: (smiling ) No sooner the Sun glosing with his hoc rys and eyes in the form of full blown lotuses rises DKK.17 ·१३०१ दानकेलिकौमुदी हारिततारोरुहारा स्खलिततमिस्रवसना तामसी श्यामा स्वयमेव सदा पलायते । - राधा हन्त सूर ! राहुत्याणे ण क्खु चंडअरस्स चंडिमा । [हन्त सूर्य ! राहूत्याने न खलु चण्डकरस्य चण्डिमा।] उरुः प्रशस्तः मुदीर्घा या हारः कण्ठमाला यस्याः सा, अपि च स्खलितं संसृतं तमिस्रमेय वसनं परिधानं यस्याम्तादृशी भूत्वा स्वयमेव सदा प्राकृतिकनियमवशात् पलायते । रखो उदिते सूर्यविकासीनि कमलानि उल्लसन्ति तान्येव सूर्यस्य नयनानि करप्यन्ते, तदा तारकाणि रजनीनायिकायाः मुक्ताहाररूपाणि निलीयन्ते, रजन्याश्च तमः एव नील वासोऽपि स्वयमेव संसते इति निमर्गवर्णनादन स्वभावोक्तिरलारः, चण्डकरेत्या रदमय एव कराः इत्यत्र लिटर पकमितरत्र निरङ्गरूपकम् । स्सलितवसनेयादिविशेषणः नायिकाव्यवहारसमारोपस्य गम्यमानत्वादन समासोक्तिरलङ्कारश्च । चण्डकरेति विषयिणा प्रकृतस्य विषयस्य कृष्णरूपस्य, श्यामा पोडशवार्पिीति अमिधानमहिम्ना राधाया- थानाध्यवसानात् दलेपेणान्यविशेषणानामपि निगीर्थानुयोगित्यादन प्रशस्यः अति- शयोक्तिरलङ्कारः । तेन च प्रकृतार्थे प्रोटसन्ती चण्डौ विक्रमिणो करौ पाणी यस्य तादृशे, प्रफुल्लपुण्डरीकेक्षणे विकचपपनयने कृष्णे (मयि) विस्फुरति पुरत उपस्थिते सति श्यामा नवयौवना अत एव मुग्धा तामसी कोपवत्यपि सती भावोद्रेकवशाद्गलितवसना सदा निसर्गेणैव पलायते भयकम्पायनुभावामिभूताऽपसरतीति प्रतीयमानार्थचमत्कृतिः । आत्मनि सूर्यत्वमारोपयन्तं कृष्णं नर्मणा प्रतिवक्ति राधिका हन्तेति. हन्त इति विस्मये । हे सूर सूर्य [प्राकृते 'सूर' इत्यस्य द्वयर्थित्वात् शूर इत्यपि गृहीतेऽर्थे उपहासो व्यग्यते एव 1) राहत्थाने राहोरस्थाने न खलु चण्डकरस्य सूर्यस्य राधा कतार लुस हो जाती है, अन्धकार के भावरण को स्वयं ही खिसकाती हुई अंधेरी रात सदा भाग जाती है। [> खिले हुए कमल के समान नेत्रवाले नायक के प्रचण्ड हाथ मागे बढ़ने पर चाहे कितनी तामसी श्यामा नायिका क्यों न हो, उसका चमकीला हार दोलायमान होने लगता है और उसका परिधान स्वयं शिथिल हो जाता है - और साथ साथ वह भी। अरे सूर (> सूर्यः शूरवीर ) राहु के उत्थान होने पर चण्डकर की प्रचण्डता कहाँ रहती है। than the dark night disappears of her own accord with her beautiful necklace of stars snatched away and her garment of darkness dropped. (> as Krsņa with his glowing fierce arms and full-lotus-like eyes appears, the angry beloved always submits with her beautiful starry necklace removed, and her dark clothes dropped.) What a pity! O Sun ! at the rise of Rahu the hot Sun can no longer retain his fierceness, RĀDHĀ:

·Dana-ker-kaumada । १३१ - कृष्ण पश्य दुर्विपहतायुतोऽय चक्रलक्ष्मा । कथ तदुत्थान सम्भाव्यते । राधा - ( विहस्य ) हंत । फुक्कार-दुब्बिसेण हदाजुद् चक्लक्षण, णाभरणाअ ! मोहदाइणं विसाण महासार किं त्ति उल्लासेसि । तुमं गभर गदुअ मुरलिआ-गाइणीं चुवेहि । [हन्त, फुत्कारदुर्विपेण हतायुतचक्ररक्षण नागरनाग मोहदायिना विषाणा (> विषाण) महासार किमिति उल्लासयसि । त्व गहर गत्वा मुरएिका नागिनी चुम्ब।] चण्डिमा प्रचण्डत्व प्रगल्भता ग्रासविषयीभूतत्वात् [प्राकृते प्रयुक्तस्य राहूत्थानेति पदस्य राधोत्थानेति सस्कृतेन विपरिणामे, हे शूर । राधाया उपस्थितौ तव प्रागल्भ्य न प्रचलिष्यतीति साक्षेपोक्ति ।] कृष्ण राहोस्त्थानस्य सम्भावना प्रत्यादिशन्नाह पश्येति-अन स्वम्य दक्षिणकर विस्फार्य प्रदर्शयन्नाहेति नाट्यधर्मी अध्याहरणाय । पश्य अय दुविषहता दुस्सहता तया युत चक लक्ष्म चिह्न यस्मिन् तादृशोऽसौ कर.1 मम पाणौ चक जृम्भते, तथा सति तदुत्थान राहो प्रग भत्व क्थ सम्भाव्यते आशक्यते •यत चात् स निमेति। पुरा तावदमृतवितरणप्रसङ्गे देवेषु निलायोपस्थितस्य राहोशिशर मोहिनीरूपधारिणा हरिणा चकेण च्छिन्न इति पौराणिकी स्थाऽनानुसन्धेया। दुर्विषेण हतान्ययुतान्यसङ्घययानि प्रतिपक्षिणा येन तादृश इति लिष्टोऽर्थ , अथवा हतानि अग्रुतानि चक्रस्य लक्षणानि यस्य स तत्सम्बुद्धौ इति । श्रुत्वैतत् राधा विहस्य प्राह हन्तेति-पूत्कार वेगेन श्वासनिर्गमरतस्य दुविषेण देता या असह्यता तया युतमपि चायुत चक्लक्षणम् यस्य स तत्सम्बुद्धी नागरेषु नागस्त स्यापि मोह- दायिन मूरि विषाण दत्त महासार महान् आसार धारासम्पात यस्मात् तत् विषप्रवाहि अथवा विपाणा महती शक्ति पिमिति मुधव उहासयसि आस्फालायसि ? मन्दीभूतप्रभाव । कृष्ण देखो यह (हथेली दिखाते हुए ) चा से अङ्कित है, जो कि असह्य है, भत राहु के उत्थान की कहाँ सम्भावना है ' (कारण, धाफित विष्णु को देसफर राहु घबराता है) राधा ( हंसकर) भरे । फूत्कार के कारण निष्प्रभ हजारों धररक्षणों से मङ्कित नागर नाग। (नाग - श्रेष्ठ, गजराज, सर्प) अब तुम फल्पित सामय का भादम्पर क्यों रच रहे हो ? जाओ, भपनी गुमा में जाकर मुरली नागिन का हो चुम्बन करो। KRSNA Look at this (my right paim) having the sign of a discus, the force of which is unbearable , how, then, is the rise of Rahu possible' RĀDHA ( laughing) What a puty | 0 city bred serpent, with your myriad Inill-marks of discus destros cd by the deadly poison poured out by the fuissing (of Kalya serpent), why do you inake a show of the great strength of your false (dendly out pour of)poisons ? Better go to a cave and kiss your serpent-spouse, the flute. - ·- १३२) दान गलिकौमुदी कृष्णः शुल्कनागरि ! तथ्यमेव नागरनागः सुप्रतीकोऽयं यत् पद्मिनीनां वः करहाटकमाक्रप्टुकामो महासारं विपाणमुल्लासयति । राधा पउमिणीए वराडअस्स वि अप्पदाणं जाणीहि । [पग्रिन्या यराटकस्याप्यप्रदान जानीहि ।] (इदमेव ते श्रेयो यत् ) त्वं स्वकीय गह्वरं गत्वा स्त्रीयां मुरलिकारूपिणी नागिनी चुम्ब । इह नास्ति तेऽवकाशः इति । राधया प्रोक्तं नागरनागमिति परामर्श स्वीकृत्य तदुपरि नर्म कुर्वाणः कृष्णो राधा सम्बोधयति शुल्केति - अयि शुकव्यवहारे नागरि चतुरिके, व्यञ्जनया शुल्केन लभ्ये नागरि सुन्दरि ! तथ्यमेव अयं नागरेषु चतुरेपु नागः इव श्रेष्ठः, अपि च सुप्रतीकः शोभनानि प्रतीकान्यतानि यस्य सः, नागपक्ष सुप्रतीक इत्यष्टदिग्गजेष्वन्यतमस्य नाम । “ऐरावतपुण्डरीकवामनकुमुदाधनपुष्पदन्तसार्वभौमसुप्रतीका अष्टौ दिग्गजाः।" कमलवनप्रियो हस्तीति निसर्गः; अत एवाह स नागः पद्मिनीनां कमलनीनो पक्षे उत्तमस्त्रीणां करहाटकं शिफाकन्दं नायिकापक्षे करयोः हाटकं सुवर्णाभरणादिकम् आकष्टुकामः महासारं वलवत् विपाणं दन्तमुत्लासयति प्रवर्तयति । अत्र सर्वत्र इलेपालकार एव रूपकोपस्कारकः । नायिकापक्षे योज्यमानमर्थ गृहीत्वा राधा प्रत्युत्तरयति पद्मिन्येति पद्मिन्या पद्मिनीलक्षणान्वितया नायिकया (प्रकृते राधया) वराटकरय अपि, करहाटके दूरे आस्ताम् , कपईकस्यापि [ कमलिनीपक्षे वराटको बीजकोपः तस्यापि ] अप्रदान अदीयमानत्वं जानीहि । उल्लासयतु नागः कियन्तमपि रवं विपाणं किन्तु कमलिनी तु कृष्ण राधा शुल्क की अदायगी में चतुराई दिखाने वाली ! सचमुच यह नागरनाग (१. श्रेष्ठ हाथी, २. चतुरों में श्रेष्ठ) सुप्रतीक नामक दिग्गज (> सुन्दर प्रतीक अङ्ग से शोमित) है, जो तुम पद्मनियों (१. उत्तम स्त्री, २. कमलिनी) के करहाटक (१, हाथ में धारण किये हुए सुवर्ण. २. कन्द) को खींचने के लिए महासार (बड़े बलवान , २. धारासम्पात को करने वाले) अपने विधाय (१. शंग २, गज दन्त) को उछाल रहा है। पद्मिनी का एक वराटक (स्त्री पक्ष में कौढ़ी, २. कमलिनी के पक्ष में बीज कोप) मी मिलने वाला नहीं है - यह समझ लो। Oh clever assessee girl ! this handsome elephant is certainly a clever one, for he is projecting his strong tusk with a desire to uproot you, the water-lilies. (> Certainly, this polishrd clever elephant (in myself) is spreading his strong hand to snatch the gold ornaments from the hands of the Padmini type of beautiful young women like you. Be sure that even a cowrie will not be available from Padminl. KRSNA : RĀDHA:

·Dana-kielichaumudi i -- -- कृष्ण कामिनि वराटिकयापि किमात्मदानं कर्तुमुद्यतासि । यदयमर्थग्रहिलश्वकरर्ती नागनाभिस्तुष्यति राधा (सोत्यास विहस्य) हन्त कूडघट्टमण्डलाहण्डल, पपसीद पसीद । सुलुककिदे स अ कारुण्णेणाणुगेण्ह इमं जण [हन्त कटघट्टमण्डला- बीजकोषमपि न दारयति, नायिकापक्षे नागरनाग प्रियदपि चाटु रोतु नाम पद्मिनीत्वेन परामष्टा नायिका तु पर्दमपि न दास्यति इति भाव । श्रीराधावचने 'अप्पदाणम्' इति प्राकृतपदम् यस्य 'अप्रदानम्' इति सस्कृतम् । सभङ्गश्लेषेण पदमिदम् अप्प दाणम् ( > आत्म दानम् ) इत्यपि योजयितु शक्यम् । वराट वर स्वच्छन्दतया अटति कामनापु हिण्डते वराङ्गायलसौ, तत स्वार्थे पनि वराटकेति रूपम् , तस्य वराट कम्येत्यत्र प्राकृत चतुर्थ्यथे षष्ठी, सस्कृते च सम्प्रदानस्थाने गर्हाया पी। एष विहितेऽन्वये भरन्तरेण चतुरा नायिका पद्मिनीरूपा वरादाय कृष्णायात्मदान प्रतिश्रुणुते - इति हार्दमाटूत विभाव्यम् । ऋगस्तदेवारत परियय व्यतिकरेऽस्मिन् स्वयदूतीं राधा स्थाने कामिनीति सम्बोधयन्नाह कामिनीति - अयि प्रशस्त उद्रित दाम अस्या अस्तीति कामिनि । ( अन प्राशस्त्यार्थ इति )। वराटिकया तदर्थमपि किं त्वमात्मदान स्वामसमर्पण कर्तुमुयतासि, एवमसि म मथोन्मथिता शुकनागरी त्व, यद्वराटिकामात्रेण स्त्र दिससीति सोल्लुण्ठोपहास तनाभीप्सितमप्यर्थ प्रत्यादिशन्निव शुरक्ग्रहणस्यैव महत्ता दर्शयन्निवाह कृष्ण यदयमिति यदय तव पुरो दृश्यमान चक्रवर्ती घट्टाधिकारी (चक्रेण सह वर्तते असौ कृष्ण ) अर्थग्रहिल शुकद्रव्यस्यादाने बद्धाग्रह अङ्गनामि न तुष्यति, स तु शुक्मेवा- दित्सुरिति भाव । पूर्वाशयमेवाञ्जयन्ती राधा पुनयर्थिना वचसा सोत्प्रास सोलुण्ठ हसन्ती कृष्णमाह इन्तेति फूटपमण्टगसण्डल कूट रपटाचारी घट्टमण्डलस्यासण्टर इन्द्र , अथवा घमण्डले सवा घटेषु यूट शिखर प्रधान कुटघट्टमण्डल तस्य आखण्दर तत्सम्बुद्धी हे कृष्ण राधा मरी कामिनी । एक कौड़ी से तुम मात्रमदान करने उद्यत हो गई हो- यह मथग्रहण का हठी चश्वर्ती मङ्गनामों से सन्तुष्ट होने वारा नहीं है। (उपहास करती हुई) अरे चालबाज चुगी चौकी के मुखिया ! मेहरवानी करो, चुगी के मामले में तुम ही स्वय दया भाव से मनु. गृहीत श्रो। KRSNA Lustful woman I arc jou prepared to give yourself in place of a courie? This sovereign, who is relentless in pecuniary matters, is not satisfied with women (in licu of money (laughing in dension ) Rogue of a toll-chief' plcasc, please, you yourself snels oblige these people (1. C. us) in the matter of toll-tar. " RADHA ·दानकेलिकौमुदी खण्डल ! प्रसीद, प्रसीद, शुल्ककृते स्वयमेव कारुण्येनानुगृहाण इम जनम् । ] कृष्णः -- (रफुट विहस्य ) चण्डि ! स्वार्थपण्डितासि, यदुपहासमुद्रयैय कृता काकुर्भङ्गिभरेण भवत्या वास्तवे पर्यवसाय्यते । ततस्तथ्यमाकर्णय गव्यभारभरभुग्नकन्धगं त्वद्विधां विधुरगात्रि ! मद्विधः । स्पष्टुमप्यहह लज्जते पदा, दैन्यमाचर न हासदम्भतः ॥५०॥ कपटपटो प्रधानघट्टप्रमुख ! प्रसीद प्रसीद नितरां सुप्रसन्नो भव वीप्सायां द्विरुक्तिः । शुत्ककृते शुल्कविषये परञ्च स्वयमेव कारुण्येन कृपाभावेन इमं जनं शुत्कदानक्षमया अनुगृहाण उपकुरु- मा शुरकं गृहीष्टाः, निगूढार्थस्तु शुल्ककृते शुत्कस्थाने विनिमयेन इमं जनं कारुण्येन प्रणयसान्द्ररसाभिषेकेण अनुगृहाण रवीकुरु इति स्वाभिसारं प्रस्तौति । "आदौ वान्यः स्त्रिया रागः" इति भरतो तदिशा नायिकामिनुख्य पुरस्कुरुते कविरित्यवधेयम् ॥ अतिप्रसक्तोऽयं प्रस्ताव - इति निदर्शयन्निव तम् परिहासेनावहित्थते चण्डीति- अत्र चण्डीति सम्बोधनं सामिप्रायम् , या पुरा कोपं नाटयन्ती साक्रोश व्याजहार सैवे. दानीमात्मानं ग्राहयितुमुत्सहमानेति उत्प्रासयितुं प्रयुक्त मत एवान परिकरराकुरालङ्कारः । स्वार्थपण्डिता स्वाभीष्टघटने निपुणाऽसि यदपहासमुद्रया परिहासप्रस न कृता काकुः वकोक्तिः भवत्या भङ्गिभरेण व्याजबलेन वारतवे तात्त्विकरूपेण पर्यवसाय्यते विपरिणम्यते । यन्मयोपहासरूपेणोक्तं तद्वत्या तथ्यतया परिणम्यते । ततः अत एव तथ्यं वस्तु आर्णय गव्यभारेति अयि विधुराणि क्लिष्टानि गात्रापि यस्याम्तादशि तन्धि ! मद्विधः सरभसरतिदृढः गव्यस्य नवनीतस्य भारभरेण भाराधिक्येन भुग्ना नता त्रुटिता कन्धरा यस्यास्तां त्वद्विधां त्वादृशी शिथिलागी पदा चरणेन एकेनापि स्याटुं लजते नोत्सहते । अहह हासदम्भतः उपहासव्याजेन दैन्यं न मा आचर दीनभावमात्मसमर्पणरूपं मा दर्शय । अनापि नायकगता इष्टार्थप्रत्यादेशरूपाऽवहित्यैव । भत्र प्रसादो गुणः, वृत्यनुप्रासः, वैदर्भी रीतिः, रथोद्धता वृत्तम् - "रान्नराविह रथोद्धता" - इति लक्षणात् ॥५०॥ कृष्ण KRSNA : (खिलसिला कर) भरी चण्डी ! अपने मतलब की बड़ी पक्की हो; जो मैंने तुमसे परिहास के रूप में कहा था उसी व्यख्योक्ति को तुम वास्तविक रूप में परिणत कर रही हो । तो तुम अब सच बात सुनो. हे परिधान्त मानवाली! नवनीत के अतिशय भार के कारण जिसकी गर्दन टूटे जा रही है ऐसी तुम जैसी को तो मुझ जैसा व्यक्ति (laughing loudly) You, angry woman ! are clever in attending to your own interest. The mode of your expression, though liumorous, cnds, by the very excess of its periphrasis, in revealing the truth. So listen to the fact - 50. Dear fecble-bodied girl ! a man like me would feel ashamed oven to touch with his foot a woman like you whose neck is bent by the heavy weight of butter ·Dana-Kelt-Kaumudt - राधा (स्मित्वा ) इअंधेअ महाविडंबणे वि किनंतम्मि सुटु सकार- बुद्धीए दप्पुद्धरदा णाम भणिअदि । [इयमेव महाविडम्बनेऽपि क्रियमाणे सुष्टु सरकारबुद्धया दर्पोखरता नाम मण्यते। सिंगारोक्तिदामा विअस्सणो होसि सब्बदो भद्द । कलिदे जम्यूलउडे पसादमणणेण जं पुलो ॥५१॥ [शृङ्गारोपितदामा विलक्षणो भवसि सर्वतोभद्र। कलिते जम्बूलगुडे प्रसादमननेन यत् फुल्ल ॥२१॥] नायकम्योद्धरता वीक्ष्य म्मेरा राधा कृष्णमुपहसति इयमिति- महाविडम्बने उत्कटापरिहासे क्रियमाणेऽप्युपहसितमिद मे सरकार इति बुद्धया मिथ्यामिनिवेशेन दद्धिरता गर्वोद्रितता नाम नून भण्यते । उपहासप्रसङ्गन वक्रोक्त्या बहादरे प्रदर्शिते गन्धि अहो पिया मे सत्कार -ति मत्वा उद्धतत्व यथा धत्त तथैव स्वमपीति अधिक्षेप । तमेवार्थ विशदयति शृङ्गारेति -- हे भद्र व याणिन् व शृङ्गार उज्ज्वलोऽपि सन् सरत विलक्षण विगतक्षण मा भवसि । “भृङ्गार शुचिहज्ज्वल " इत्यमर । यत जम्बुरे क्लेदविवशे दिने गुडे करिते सति उपहारीकृत सति असौ महान् प्रसाद' इत्येव मननेन यनया पुल गर्वाचन सजात । एतावत्कालपर्यन्त परिहासद्वारा विवशता गताय ते स्वार्पण प्रस्तावमात्रण तथैवोपुर यथा हिन्नो विवशो जन गुडखण्डमवाप्य महती सलिया मनुते भनयन्तरेण व सत्य गौरवासि । तत् यथा हे भद्र बलीयर्द । 'उक्षा भद्रो बर्गबर्द' इति कोष । स्व शृङ्गार शृङ्गमियति असौ विपाणसह- वृतोऽपि सन् तदा मा विरक्षण गोयमशय भव (शृङ्गारोऽपि तदा + मा) यत् जम्बूक्षस्य लगुडे दण्डप्रहारे दत्तेऽपि त प्रसाद सत्वारोऽयमिति मरवा पुर । इदमन्यथाऽपि योजयितु शक्यते - हे भद्र वलीवर्द । शृङ्गे आरोपित दाम रज्जु यस्य स त्व सर्वत विलक्षणो विचित्रो भवसि, पुनश्च जम्बूलगुडे काटदण्डे कत्ति बद्धे सति त्य प्रसाद इति मत्वा फुल प्रसन्नो भवसि । कृष्णपक्षे ह भद्र गवा चारणाथ जम्बूलगुडे पलिते दत्ते सति असौ प्रसाद इति कृत्वा प्रमुदितो भवसि । इह न वाच्यो न वा प्रतीयमानोऽधश्चमत्कारी चूपितोऽपि पिचुम दवद्विरसायते । पन्धोऽप्यनतिरविकर वाकवाक्यमानघटक. तथापि बलवप्रवृत्त्यनुरूप प्रारते इय गाथा; सस्कृतच्छायायामियमार्या जाति ॥५१॥ पैर से छूने में भी रजा का अनुभव करता है, अत इसी के नाम पर तुम इस प्रकार दीनता न दर्शाओ won (मुसकराती हु) विडम्पना को मी सत्कार समार लेना इसे दी तो गऊरापन (ठ) कहत है- हे मद्र (१ पम र महाशय)-सींग (lit the products of the cow ) So donot betray your wretchedbess sth a hypocritical laughter RĀDHA (smiling ) This is what is called gross vanity which takes esen abject humiliation as respectful treatment. 51 Blessed one (Bullock)' you become extraordinary with a garland put on your crown (with a rope tied १-ददामा -इति पाठातरम् । राधा ·दानकेलिकौमुदी । राधा ( सर्वाः सशब्दं हसन्ति) कृष्णः - सम्प्रति वाणी विश्राम्यताम् । पाणी हीरकहारं हरताम् । पाणिपल्लअस्स कुदो' बजाणं एफसणे साहसं । ता अलं मुहाडोवेण । एसा तुम्हाणं पेक्खंताणं चलिदसि । [पाणिपलवस्य कुतो वज्राणां स्पर्शने साहसम् ! तदलं मुखाटोपेन । एपा युप्माकं प्रेक्षमाणानाञ्चलितास्मि । ] कृप्णः सुदीर्घकुन्तलपक्षासि, तस्फुटमुड्डीय गमिष्यसि । [ सर्वाः सहचर्यः वृषभाय लगुडप्रहारप्रयोगं श्रुत्वा सशब्दमुच्चैदिं हसन्ति ] एवं मोघेन वाचिकनर्मणा परिश्रान्तो वकोक्तया विजितो नायकः क्रियापरत्वं प्रस्तुवन्नाह सम्प्रतीति – सम्प्रति वाणी विश्राम्यतु । संवादमात्रेणालम् इत्याह । पाणी (पाणिपल्लवेन इति पाठे पाणिः पल्लव इव तेन, एवं कृते तृतीयान्तस्य हरतामित्य- नेनान्वयो न घटेत) हीरकहारं हरताम् । तत्रापि परिहासमुखी राधा वदति पाणीति पाणिपालयस्य कुतः वज्राणां हीरकाणां स्पर्शने साहसः ? पदवम् कोमलं कथं कठोरं यरतु आदातुं शक्नुयात् तदलं मुखाटोपेन अतः वागाडम्बरेणालम् । एषाहं युष्माकं प्रेक्षमाणानां पश्यतां चलितास्मि । कृष्ण आह सुदीर्घति - सुदीर्घाः कुन्तलाः केशाः एव पक्षा यस्याः सा, त्वं तः पक्षः स्फुटं नून उड्डीय गमिष्यसि । किमिति शेषः इति कुतूहलग्रहणेऽपि पर माला के पहिनाने से तुम हर तरह विलक्षण दीख पड़ रहे हो। साथ ही भव जामुन का दण्डा और थमा दिया तो तुम उसे महान् सत्कार समझ कर फूल उठे ॥५॥ [सब खिलखिला कर हंस पड़ते हैं ] कृष्ण अब मौखिक चर्चा रहने दो। हाथों को हीरे का हार खींच लेने दो। राधा इन कोमल हाथों से वनों (हीरों) को छूने की हिम्मत ! रहने दो तुम्हारा यह मौखिक दम्भ (- शैसी)। तुम्हारे देखते देखते मैं यह चली। कृष्णः भरी ! लम्बे लम्बे घुघराल बाल के पंखवाली तू है। इसीलिये सामने ही to your horns); the moment a club made of a Jambū wood is given to you for tending cattle (somo jaggery is given to you on a rainy day) you bloom, happy, considering it a great honour, (All laugh loudly ) KRSNA : Speech may rest now; and let the hands take away the necklace of jewels. RĀDHĀ: Can a sprout-like hand dare touch diamonds (lit. pieces of thunderbolt)? Enough of your bragging. Here I go under your nose, KRSNA : Sure enough, you will go flying ; for, you have wings in the form of long locks of hair. १. क्वचित्पाटे 'कुतो'- इति नास्ति । - gure ·Dane-Keli-Kaumudh (१३७ -- सवदा हि सारिआसहस्स-सेरद णाहं सारी जं एड्डिस्स । [सर्वदा हि सारिकासहस्रसेवारत । नाह शारी यद् उड्डयिष्ये ।] लोलाक्षदायभजनादष्टापदमभिधृतासि पुरः । इति शारी भवसि त्व शृङ्गलयिष्याम्यतो भवतीम् ॥५२॥ कृष्ण - भवितुमर्हति । पक्षे सुदीर्घ कुन्तल्पक्ष केशपाश यस्या सा तादृशीति । "पाश पक्षश्च हस्तश्च कलापार्था कचात्परे" - इत्यमर । तन राधा प्रतिवक्ति सर्वदेति- सर्वदा अभिसारिकासहस्रस्य सेवायो सेवने रत । नाह शारी सारिका हुयिये । प्राकृत "सर्वदा हि सारिका-" इत्यत्रामिसारिकापद सयोज्य गृहीतु शक्यम् , त्व सारिकासहस्रसेवारतोऽसि नाह सारिका यद् उद्दयिष्ये । शारीपद लिष्टम यथा सयोज्य कृष्णरत्व शारी भवसि इति राधा प्रतिवक्ति, शारीत्वं च तस्या उपपादयति लोलाक्षेति - लोलौ यूतप्रसङ्गे सतत स्पुरती अक्षौ पाशको तयो दायभजनाद् क्षपप्रसङ्गेन अष्टापद शारिफ्ल खेलपट्टममि धूनासि पुर पुरस्तात् न्यस्ताऽसि - अत व शारीपरे यस्ता शारी एव भवसि इति हेतो त्वां शृङ्खलयिष्यामि शारिवन्धे स्थापयिष्यामि । इलेपवशात् गूढाधस्तु - -लोलाक्षस्य दायभजनात् शुल्करूपे दाये द्रव्ये भजनात् कल्नात् (हेतौ पञ्चमी ) अष्टापद सुवर्ण पूर्वणितचतुरशीतिलक्षटकमितम् अभि लक्ष्यीकृत्य पुर घृताऽसि रुद्धाऽसि अतस्त्व शारीभवसि शारी एव जातासि सारिकत्यर्थ अत भवतीम् शृङ्खलयिष्यामि बाहुभ्यां निगडयिष्यामीति भाव । राधा- उड़कर घरी जायगी । [कुन्तलपक्ष = १ केश रूपी पख, २. केशपाश। भरे सदैव हजारों सारिका (१ मैना, २ अभिसारिका) की सेवा में तत्पर में कोई शारी (मैना) नहीं हूँ जो उद जाउंगी। पदकते पाशों (जुआ खेरने की गोटियों) को फेंकने के लिये शारीपल (चौपट) पर सामने तुम धर दी गई हो, ( = तुम दाव पर चदी हो,) इस लिए तुम शारी ही हो, तुम्हें पितरे में रख दे रहा हूँ। सृष्ण- %D RADHA Oh libertinclever devoted to the service of a thousand birds, Maina thrush (women who go to meet their lovers stealthhly) I am not a bird (a woman) of that type to fly (10 go 10 a a love-tryst) ARŞNA 52 You are in front of me as a die held on the die-board with the dice moving to and fro You are, therefore, a die (alco Śn = a bud) ard I shall put you in the cage (=take you in my arms) DKK 18 ·१३८ दानकेलिकौमुदी कृपणः । (इति पाणिभ्यामाधातुमिच्छति) राधा हद्धी, हद्धी, णूणं एसो महामम्महस्स सेवाए पहावो जं पइव्वदाप्फसे पापादो दे भ णस्थि । [हा धिम् ! हा धिक् ! नूनमेष महामन्मथस्य सेवायाः प्रभावो यत् पतिव्रतास्पर्श पापात् ते भयं नास्ति ।) • (स्मित्या ) भामिनि' ! सत्यं त्वमुत्कोपपतो बद्धव्रतासि, अत्र पूर्वत्र त्वकारेण परामृष्टायाः वृते पश्चाच्च भवतीमिति प्रयोगो भग्नप्रक्रमत्वमाद- धाति । नर्मणो वैचित्र्ये कथश्चित् स्वीकृतेऽपि सर्वतः प्रकृते बन्धे पदानां हठाकृष्टानां कथमपि योजनेन पाकस्यानतिढयत्वादन नारिकेलपाकः - वस्तुतस्तु पिठरपाको बन्धः । आर्योत्तरार्धसमस्यात्पूर्वार्धस्याप्योति हेतोरियं जातिरुपगीतिः ॥५१॥ एवं ब्रुवन् विश्राम्यतु वाणीति पूर्वोक्तं यथावत्कर्तुमुत्कः पाणिभ्या राधामाधातुं गृहीतुमिच्छति उपक्रमते। कृष्णस्य प्रसह्याचरणेनोद्विग्ना राधा निनदति हा धिगिति- अत्र सम्भ्रमे द्विरक्तिः । पूर्व करय राज्ञः कर्मचारी त्वमिति पृच्छायां महामन्मथस्य राज्ञ इत्युक्त. मासीत्तदनुसन्धायाह एप दुर्ललितो व्यवहारः महामन्मथस्य विवेकापहारिणः मेवायाः प्रभावः परिणामो यत् पतिव्रताना रपर्श यत्पापं तस्मादपि ते भयं नास्ति । तत्रापि पुनः द्वयर्थवचसा स्वार्थ साधयन् सस्मित कृष्णः आह भामिनीति। अयि भामिनि भाम कोषः अस्या अस्तीति भामिनी तत्सम्युद्धौ । 'भाविनि' - इति पाठे [घशल आँख वाले मुझे देय चुंगी के ८४ लक्ष कनकटङ्क के बदले भवरुद्ध की गई हो। इस बन्ध कारण तुम सारिका [> मभिसारिका] ही हो, तुम्हें मारिङ्गन में बाँध ले रहा हूँ ॥५२॥ (ऐसा कह कर कृष्ण राधिका को अपने बाहुपाश में लेना चाहते हैं) राधा पड़ी लज्जा की बात है! अवश्य, महामन्मथ महाराज की चाकरी का ही यह फल है, जो पतिव्रताओं के स्पर्श जनित पाप से तुम्हें भय नहीं रह गया। कृष्ण - (मुस्करा कर) भरी कोपने (साध्वि)! तू अपने तीव्र कोपी पतिदेव के प्रति (> You are held as a hostage before mc for the gold toll-tax to the one with rolling eyes (= myself). You are therefore, a stake, and so I put you under fetters (in my arms). (He desires to take her in his arms) RADHA : Shame, shame! this is really the effect of serving the great Cupid that you have no fear from the sin of touching a chaste woman. KRSNA : ( smiling) Wrathful (Virtuous) lady ! true, you are 1. “भाविनि" इति पाठान्तरम्। duc as ·Dana-Kels-kaumudi [ १३९ अतस्तवोरुसेवायाममिलापुकोऽस्मि । राधा -- (सप्रणयरोपम् ) वक्कवितंडा पंडित, विरमेहि । कुलंगनाप्फसणं क्खु अञ्चाहिदप्पदं होदि । [वधितण्डा पण्डित । विरम । कुराङ्गनास्पर्शमें खलु भत्याहितमद भवति । कृष्ण कुलीनम्मन्ये ! किमहमकुलीनो यदद्य' भवत्यास्तनुस्पर्शेऽपि मेऽनौचिती? प्रगल्भ प्रशस्तो वा भाव (रत्याख्य ) यया सा ताशी । भाविनीति पदं "साध्वी" इत्यर्थेऽपि रूढम् । तथा सति अयि साध्वि इति सम्बो मनम् ववचनत्वेनोपपन्नम् । सत्य त्वम् उत्कोपपती उत्कोप कोपनशीलो यः पति तस्मिन् बर्षरे पतितारूपेण पव्रतासि । पक्षे त्वम् उत्का उत्सण्ठिता सती उपपती अथवा उत्क त्वदर्थमुत्कण्ठिते उपपतौ मयि बनता कृतनिश्चया असि, अत तब उस्सेनाया उर्वी महती या सेवा शपनीयत्वाचरणसेवा तस्या, पक्षे उर्वो. जइयो । सन्धौ] सवाया सेवन अमिलापुकोऽस्मि इति हार्दम् । अन दलेपालङ्कारः । नमस्फूर्जश्च वैशिकी मृत्यङ्गम् । अत्र वचस. सातिशयलिष्टत्वाद् द्वितीय पताकास्थानरम् । प्रणयाई रोष प्रकटय ती राधा कृष्णमाह वक्रेति -- हे वक्रवचनेषु या विदग्धा चातुरी अथवा वितण्डा व्यर्थवार तरया पण्डित वावदक ! विरमास्माद् व्यापारात् , हेतुमाह - कुलाङ्गनाना परकीयाणा स्पर्शन सलु अत्याहितप्रदमनिष्टरं भवति । तन्निशम्य कृष्ण पुन सो एण्ट प्राह कुलीनेति आत्मान कुलीना मन्यते असौ हे फुलीनम्मन्ये । किमहमयुरीनोऽधम यदद्य मया प्रस्तुते भवत्यास्त नुस्पर्शने मम अनौचिती अयोग्यता इति । भडिग आस्थावनी है, यह सही है, इसलिए मैं तुम्हारी प्रशस्त सेवा (चरणों की सेवा) का आकांक्षी हूँ। 1> मयि कोपने । अपने लिये लालायित प्रणयी जन के प्रति (> उपपति के प्रति उत्सुक हो) तू निर्णय ले चुकी है, इसलिये मैं तुम्हारी उरूसेवा का अभिरापी हूँ।] राधा (स्नेहिल रोष दिसाती हुइ) उल्टी सीधी घोसी की करा में कुशल! ठहरो, निश्चित है कि पराई वनिताओ का छूना भी यहा ही भहितकर होता है। कृष्ण बड़ी कुलीन बनने वाली ' क्या में अनमिनात हूँ, जो श्रीमतीजी devoted to ira cible husbind I am, therefore, anxious to render some appreciable service to you. (> you are aloned to your cager lover, you are faithful to and longing for your ardent lover, I, therefore, feel inclined to serve your thighs) RADHA: ( in coquellesh onger ) Oh' clever in oblique specch'stop. touching a respectful woman will, Indced, bring a great calamity on you KRSNA: Oh self-styled high-born woman I am I low-born that 1. ' विषा'नि पाठमेर 12 "भस"-शनि पाठमेचिन्स an ·१४०] दानकेलिकौमुदी राधा कुलीनजणाणं फिर एव्वं चरिदं जं णिजणवणे परवणिदाणं णिरुन्धणेण एवं विडंबणं। [ कुलीनजनानां किल एवं चरितं यत् निर्जनबने परवनितानां निरोधनेन एवं विडम्बनम् ।] कृष्णः कामिनि ! परा वं वनितासीति वनेऽत्र मन्यसे; तेन नितरां वितराद्य घट्टदानम् । - कुलीनानां चरितं कुलीनवद्भवति तव तु तथा नेति दर्शयन्ती राधाऽऽह कुलीनेति - कुलीन जनानाममिजनवतां किलैवं चरितं - किलेति गर्हायाम् । यत् निर्जने वने निस्सहायस्थले परवनितानां निरोधनेन इदं विडम्बनम् दुर्दशाकरणमिति साक्षेपोक्तिः । अब परदूषणख्यापनान् अपवादो नाम विमर्शसन्ध्यङ्ग मुक्तम्भवति । राधाया एवमधिक्षेपं श्रुत्वा कृष्णः प्रतिवक्ति कामिनीति अयि कामिनि प्रशस्तः उद्बुद्धः मनोजः यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ हे प्रमदे ! त्वं अत्र चनेऽस्मिन् वृन्दारण्यपरिसरे आत्मानं परा उत्कृष्टा महिलेति अन्यदीया इति वा मन्यसे । यद्येवं खगौरवगविष्टासि तदा अद्य अधुनैव घट्टदानं मह्यं देयं शुरक नितरां पूर्णरूपेण सद्यः वितर देहि । इह पूर्वसिद्धार्थकथनान्निरुक्ति म नाट्यलक्षणम् । अन परा उत्कृष्टा परकीयेत्यर्थद्वयप्रतिपादकत्वात्परापदे श्लेषालङ्कारः । छेकानु- प्रासश्च । “परा त्वं वनितासीति" - "वनेऽत्रमन्यसे तेन" इति गद्यांशी श्लोकपाद- घटिती "नितरां वितराद्य घटदानम्" इत्यशः त्रिष्टुमि ससजा गावितिलक्षणात् विमलावृत्तचरणरूपः । अतः समप्रमिदं वाक्यं वृत्तगन्धि ज्ञेयम् । राधा के देह को छूना भी मेरे लिये उचित नहीं। सचमुच अभिजातों के ये ही व्यवहार हैं कि निर्जन स्थान में पराई यनिताओं को छेक कर उनकी ऐसी दुर्दशा करना ! कामिनि ! इस वन में तू अपने आप को कोई अनुपम (> पराई) महिला मानती हो, तो तुरन्त भमी सारी चुंगी दे दो। कृष्ण even my touching your body now is considered to be improper? RĀDHĀ: Pshaw, such indeed, is the behaviour of the highborn oncs ... harassing the wives of others by holding them up in a lonely woodland. Lovely woman! you think yourself to bc thc most cistinguished (> soine one elsc's) woman in this forest. Shell out then, the total toll-tax today. KRSNA:

·Dina-Kele-Kaumudi ।१४ -मोहन जधा तुहादिसेण तफीअदि तथा एसो जणो न होदि । ता पत्य भमंद-भूमंह-'भुअजुअल-णचणेण आहितुण्डिअदा-लीला- डंबरेहिं अलं । दुल्हा दे एत्थ सुलुक्कभिक्सा । [ मोइन । यथा त्वादृशेन तक्यते तथा एप जनो न भवति । तदव भ्रम भुजयुगलनर्तनेनाहितुण्डिकतालीराइम्बरैरलम् । दुर्लभा तेऽत्र शुल्कमिक्षा।] कृष्ण - अयि सुकलेपरमधुना झुल्कं त्वां दातुमुद्यतां प्रेक्ष्य । परमोत्सवचटुलेयं कुरुते भ्रूनर्तकी नृत्यम् ॥५३॥ एवमधिक्षिप्य राधा सरल्भावेन कृष्ण बोधयति मोहनेति -यथा त्वादशेन लम्पटेन तय॑ते 'उत्कोपपतौ बद्धवतत्वमित्यादि' तथा एप जन न भवति । नाह ताशी यथा त्व मा सम्भावयसि । तदन भ्रमत् ध्रुवोश्च भुजयोश्च (भुजङ्गयो ) युगल तस्य नर्तनेन आस्फाल्नेन आहितुण्डिक ब्यालप्राहा तस्य क्मण आहितुण्डिकता लोलाया आडम्बरेणानु- करणेनालम् । ते शुल्यमिक्षा अपि दुर्लभा - इत्यवेहि इति शेष । 'भ्रमभ्रू[+भुज ]--° इति पाठे भ्रुवोर्भुजयोरित्यर्थ । यद्यपि वाचा त्वमेव वक्षि तथापि भ्रूलास्येन तवान्तरिकभावबोधो भवतीति दर्शयन्कृष्णो राधामाह अयीति •- अयि सुकले दानप्रवणे, अधुना वर शुत्क दातुमुद्यता स्वा प्रेक्ष्य परमोत्सवचटुला हार्दानन्दचपला इय भ्रू नर्तकी इवेति भूनर्तकी नृत्य कुरते लास्य तनोति । "सुकलो दातृभोक्तरि" इति कोष अथवा अयि सुकले शोभनकला. मण्डिते । पक्षे सुक्लेवरमिति समयपदग्रहणे शोभन क्लेवरमेव वर शुक दातु त्वमुद्यता सीति ध्रुवा चञ्चद्भावया स्वीयलोलतया बोध्यते इत्याकूतम् । भ्रूनर्तकीत्सनोपमानोत्तरपद कमधारय , तेन चोपमालङ्कार । सुकलेवरेत्यन श्लेषालङ्कारश्च । पद्यमिद रत्याख्यभावानु भावगमकम् प्रसादगुणोपेतया वैदा निबद्धम् । अन आर्या जाति ॥५३॥ . - राधा भरे चितचोर । तुम्हारे जैसे लम्पट मेरे बारे में जैसा सोचते हैं, वैसी में नहीं हूँ। इसरिये अब नागिनि जैसी चलल भौंह [+ भुजाएँ] मचाकर सपेरो के खेल वासी बाते रहने दो, तुझे चुगी भी यहाँ मिलना मुश्किल है। कृष्ण अयि दानदक्षे । इस समय प्रशस्त शुल्क देने के लिये तुम्हें तैयार देखकर, [ > अयि अपने सुकलेवर को चुगी देने के लिये सनोकर RĀDHA Mohan! I am not that type, the people like you guess me to be So, enough of your juggler s show of whirling your serpentine eye brows (+ and arms) It would be difficult for you here to get the tax which you are begging for KRSNA 53. Dear munificent Radhā ! seeing you ready to pay the tax, ( > Friend : seeing you now ready to offer your beautiful person), this eye-brow danseuse of mine, 'भ्रमभ्रूभुजङ्ग (+ मुजयुगल ) नर्त्तनेन' इति पाठान्तरम् । - ·१४) दानकेलिकौमुदी राधा (संस्कृतेन) लोहमय्यलघु कृष्णवर्त्मनः स्तम्भिनी प्रतिकृतिः स्फुरत्यसौ । यत्र यान्ति कुहकस्य वन्ध्यतां भूरिभोगभरितस्य चाशिपः ॥५४॥ तव सर्वापि कपटबुद्धिरत्र मोघा भविष्यति यत इयं मद्रूपा प्रतिमा परमदृढा अविचलाऽस्तीति कृष्णं बोधयति संस्कृतमात्य राधा लोहेति- असौ प्रतिकृतिः तव पुरतः स्थिता मद्रूपा लोहमयी लोहवदनाम्या दृढा, अलघु अक्षुद्रा परिमाणे च गुरुः, एवं स्तम्भिनीत्यस्य क्रियाविशेषणम् । पक्षे लोहमयी सुवर्णप्राया "सर्वश्च तैजसं लोहम्"- इत्यमरवचनाल्लोह शब्दः सुवर्णवाची । कृष्णवर्मनः अग्नेः स्तम्भिनी प्रतिरोधिनी अयोऽग्निप्रतिरोधि भवतीत्यवधेयम् । पक्षे कृष्णवर्त्मनः कृष्णरय वर्म सरणिः तस्य स्तम्भिनी कृष्णस्येप्सितरोधिनी स्फुरति भासते; यत्र यस्याः प्रतिकृतेः पुरतः भूरिभोगभारतस्य विशालकायसम्पन्नस्य उग्रफणावतो वा (“भोगः फणः भोग्यं वर्म च" इति कोषः) कुहकस्य कालसर्पस्य आशिषः दंष्ट्राः कपटपटोलम्पटस्य वान्छा वा । अत्र लिटलक्षणचित्रार्थत्वात् शोभा नाम नाट्यलक्षणम् । वन्थ्यतां यान्ति असफला भवन्ति । अत्र लोह-कृष्णवर्म-कुहक-भोगाशिपः लिष्टाः, अत एव इलेषालङ्कारः तेन च अप्रस्तुतद्वारा प्रस्तुतस्य ख्यापनादप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारश्च । प्रसादगुणसम्पन्नो बन्धः, वैदर्भी च रीतिः । स्तम्भिनीति पदेन स्तम्भः अस्या अस्तीति व्युत्पत्ती कृष्णस्य वर्मनः (पञ्चमी ) सरणे जातस्तम्भा-इति गम्यार्थमहिम्ना विभावगत-हर्ष जाड्य-स्तम्भादयो भावा व्यज्यन्ते । "रान्नराविह रथोद्धता लगौ"-इति लक्षणयोगादन रयोद्धता वृत्तम् ॥५४॥ यह भौंह - रखने वाली तुम्हें देख कर ] परमानन्द दोराया (रूपी) नटी नाच उठी है ।।५३॥ राधा (संस्कृत के माध्यम से ) यह कठोर लोहे | स्वर्ण की भडिग मूर्ति जो देख रहे हो, वह अग्नि को भी शक्तिहीन करने वाली है, जहाँ विशाल फटाटोपवाले जहरीले साँप के मी दाँत नहीं गह पाते। [> यह चमचमाती सुनहली, बड़ी सी गुड़िया कृष्ण के मार्ग ( < काले निन्ध पथ ) की अपरोधिनी है, जहाँ बहुविध भोगकला में दक्ष छली के भी दाँत खट्टे हो जाते है। ] ॥५॥ quivering with utmost joy has begun to dance, RADHA : 54. ( In Sanskrit) This heavy image of gold (in me) shines restraining a Llachguard. Ilere the fangs of even a large serpent with an expanded hood are bound to be ineffective. (> this weighty golden image (of mine) fascinated with joy shines blazing the path of Kişņa, where vain are the desires of a lustful rogue.)

·Dana-Kelt-Kaumudi [१४३ कृष्ण - प्रतिमास्यद्भुता राधे बहुलोहमयी ध्रुवम् । ततः स्वयंग्रहालेपं चुम्बके मय्युरीकुरु ॥५५॥ (इति मद मदमुपसर्पति) राधा (मनाक् परामृत्य) अवेहि, अवेहि (आर्तस्वरेण ) मा धरेहि [अपेहि, अपेहि । मा धारय।] राधाया "रोहमयी प्रतिमाऽहमिति' वचोऽनुसन्धाय तथात्वे त्वया किं कर्तुमुचित- मिति दिशन्नाह कृष्ण प्रतिमेति अयि राधे । ध्रुव निश्चयेन त्व बहुलोहमयी प्रचुरलोहघटिता [ पक्षे बहुलै प्रभूतै उहै वित। सम्पन्ना ] अत एवं अद्भुता विलक्षणा प्रतिमा असि [ पक्षे प्रतिमासि मासि मासि अद्भता नवीना पुन शुद्धत्वात् असि ] : यत त्वं लोहमयी असि, लोहस्याय निसर्ग यदसौ चुम्यक अयस्का त स्वय सन्निपत्य रि यति, तथैव चुम्बके चुम्बनोद्यते मयि स्वयग्रहादलेष स्वय सन्निपत्य आहेष परिरम्भ उरीकुर खोकुर । अन सहृदयहृद्य दलेपालकार । अत्र कार्यसग्रहादादान नाम विमर्शाङ्गम् । किं त्वया कर्त्तव्यमिति योधनादन "युक्तिरावधारणमिति ' रक्षणात् युत्तिर्नाम नाट्यलक्षणमुप-यातम् । अनुष्टुब्यत्तम् ॥५५॥ इति एव पन् मद मदमुपसर्पति रावामुपगति [चुम्बनाइलेपायेति - शेष ] । राधा मनाक रिश्चिन् पराउत्य मुख साचि कृत्वा अपेहि दूरमपसरेति सम्भ्रमे द्विरुक्तिं करोति । तथापि ग्रहणोन्मुस मष्ण प्राप्य कटवादातस्वरं हत्वा मा धारय, मा मा सग्रही इति प्राह । - कृष्ण राधे । अवश्य ही तुम कठोर रोहे की विचित्र मूर्ति हो, इसलिये मुझ चुम्बक से भाकर स्वय जुडना स्वीकार करो। [> अरश्य ही सक वितर्क करने वाली तू बड़ी रहस्यमयी गुडिया है, [ < महीने महीने नवीनता को धारण करने वाली है। मत चुम्बनोचत मुझे अपने स्वयकृत मालिङ्गन में जक्ड लेने वाली बात सोचो।] ॥५५॥ (ऐसा कहकर कृष्ण धीरे धीरे पास आते हैं) राघा (किञ्चित् मुँह फेर कर) हट जाओ, दूर हटो । (करुण स्वर से गिड़गिड़ाती हुई) हमें मत हो। KRSTA 55 Rādha, you are indeed a wonderful image made of weighty iron So allow me the magnet the pleasure of your spontaneous embrace (> Radha, you are indeed an cier (resh beauty periodically renched Accept therefore, a voluntary embrace with me, the kisser ) ( hisna sloul approaches her) RĀDHĀ (recoiling a little ) Begone, begone (in a fore of distress) donot hold mnc ·१४४ दानकेलिकौमुदी कृष्णः - लक्षश्चतुरशीत्या हि शुल्कविनिमयं गताम् । न यौवतशिखारत्नं कुतस्त्वा धारयाम्पहम् ।।५६।। (इति दिधीर्घः प्रसर्पति) राधा (ससम्ध्रमममिनीय साचि विचलन्ती) ललिदे ! तुमं किं क्खु कोदुहलं पेक्ससि । [ललिते, वं किं खलु कौतूहलं प्रेक्षसे ?] नान्दीमुखी - सहि राधे ! अलं इमिणा सुढ्दु कुडमिदेण, केत्तिों पलाइस्ससी। [ सखि राधे ! भलमेतेन सुष्ठु कुदृमितेन । कियत् पलायिप्यसे ।] राधोक्तधारयतेयर्थित्वात् कृष्णस्तत्पदमुद्गृह्यात्मनः उत्तमर्णत्वं प्रकटयन् धारण- स्यौचित्यमुपपादयति लक्षैरिति - हि नूनं लक्षः चतुरशीत्या चतुरशीति (८४)- लक्षटङ्कमितैः शुल्कैः विनिमयं गतां प्रतिदानरूपेणाप्ता, युवतीनां समूहो यौवतं तस्य शिखारत्नं चूडामणि ललनाललामभूतां त्वां कुतः केन कारणेन न धारयामि अपि तु अवश्य- मेव धारयामि शुल्कक्रीतासीति धर्तुमर्होऽहमिति साधयति - इति अनुष्टुब्वृत्तम् ॥५६॥ एवं ब्रुवन् कृष्णस्तां दिधीर्घः ( सन्नतादुः) धर्तुमिच्छुः प्रसर्पति अग्रे सरति । कृष्णस्य साहसिक्यात् सम्भ्रमं व्याकुलत्वम् अभिनीय नाटयित्वा साचि तिर्यक् विचलन्ती अपसरन्ती राधा ललिता सखी साहाय्यार्थमाह्वयति ललितेति- अयि । त्वं पार्ववर्तिनी भूत्वाऽपि किं खलु निरपेक्षतया कौतूहलं क्रीडनमिव प्रेक्षसे इति आक्षिपति। अत्रान्तराले वयोऽधिका वरिष्टा नान्दीमुखी सान्त्वनापुरस्सरं राधा राधयितुं वदति सखीति सखि राधे ! एतेन सुष्टु शोभनतयाऽमिनीतेन फुट्टमितेन इप्टेऽप्यर्थे कृप्पण जानती हो, तुम चुंगी के ८४ लाख टक के बदले में मिली हो, तुम्हें हम भला क्यों न पकड़ लें ॥५६॥ (ऐसा कह कर पकड़ने के लिये तीव्र गति से बढ़ते हैं) राधा (हड़बड़ाने का अभिनय कर थोड़ा इधर-उधर हटती हुई) ललिते ! सही में, क्या तू तमाशा देख रही है ? नान्दीमुखी सखि राधे ! ये कहर ढाने वाले झूटे नखरे रहने भी दो, कब तक यह भाग-दौड़ चलेगी। KRSNA : 56. Now that you have given yourself in exchange for the tax amounting to eighty-four lacs of gold coins, why should I not take possession of you, the crestjewel among the young women ! (He proceeds with a desire to grasp her) RĀDHĀ: (gesticulating flurry and stepping aside obliquely) Lalita ! are you simply seeing a fun ? NĀNDIMUKHI : Friend Radha, 1 enough of this affected repulse of these endearments. How long will you escape? - ·Dana-Keh Kaumudi ललिता (पुरः परिक्रम्य) जहवि दुललिदसीलाणं लुण्ठआण तुह्माणं दाणगणणा प्पलार ण क्खु अम्हे कृण्णप्पेरते वि अप्पर तहवि किं पि भणिदुकामसि । यद्यपि दुईलितशीलाना लुण्ठाकाना युप्माक दानगणनाप्रारम् न खलु वय कर्णप्रान्तेऽप्यर्पयामस्तथापि किमपि भणितुकामास्मि।] कृप्पा कठिने काम भण्यताम् ।। ललिता-(संस्कृतेन) अमूर्ब्रजमृगेक्षणाश्चतुरशीतिलक्षाधिकाः प्रतिस्खमिति कीर्तित सवयसा तवैवाधुना । उपस्थाय भर्सयति वैमुख्यदर्शनेन अल्म् बहु कृतम् - त्व पियत् पलायिष्यसे ? अतस्व सरला भूत्वा मनोरथ साधय । अत्र उपदिए नाम नान्यलक्षणम् । साहाय्याथमाकारता ललिता स्थान पुर परिरम्य अग्रत साहसिक माधव यद्यपीति-दुर्ल उत सुभगेतर शाल यपा ताशा लुण्ठामाना परस्वाप हरणवत्तीना युध्मार दानगणना गुगणित तद्विषयक प्रलाप जप वय न कणा तऽपि अर्पयाम मनागपि न शृणुम तथापि किमपि गणनाविषयमधिकृत्य भणितुकामाऽस्मि वतुमिच्छामि । भणितुं काम यस्या सा - तुकाममनसोरित्यनन मकारलोप । कृष्णेन अयि कठिने दुस्साध्ये अन्तरायकारिणि । काम यथै छ भण्यतामिति उक्तायो सत्या ललिता कठारा भूत्वा सस्कृतेनाह अमूरिति अमू एता व्रजस्य मृगस्येक्षणे इव इक्षणे नयने यासा ता व्रतागना मू येन प्रतिस्व स्व स्व इति प्रतिस्व एकैक्श चतुरशीतिलक्षाधिका इति अधुना [ > अमुना] तवैव सवयसा सखायेन ललिता ( सामने आकर) अमद व्यवहार करने वाले आप जैसे लुटेरों की चुंगी की गिनती के बकवास को यद्यपि हम कान के पास भी नहीं फटकने देती है, तो भी मैं कुछ कहना चाहती हूँ। भरी कठोरहृदये खूब कहो। ( सस्कृत के माध्यम से ) ये एक एक वनिता ८४ लाख मूल्य से भी अधिक है एसा तुम्हारे ही मित्र मधुमंगर ने अभी अभी कहा - कृष्ण ललिता - LALITĀ (stepping forward) Though we donot allow the pratti ing about the asses ment of tax of the ul bred robbers like you to touch esen the lole of our ears yet I wish to have a word with you KRSNA lou, stuff necked lady, speal freely LALITĀ (In Sansknt) It was declared just now by your friend (Madhumangala ) that these fawn cyed belles of Braja are, cach one of them, worth more than eighty. DR.K19 ·१४६ ] दानकेलिकौमुदी इहापि भुवि विश्रुता प्रियसखी महाय॒त्यसौ, कथं तदपि साहसी शठ ! जिघृक्षुरेनामसि ॥५७।। कृप्याः (स्वगतम् ) बाढं निर्वचनीकृतोऽस्मि । (इति सव्याजमुत्कर्णी भवन् ) सुबल, केयं गभीरधर्मापि ध्वनिधोरणी विदूरत्वादस्फुटेव प्रसरन्ती मामुच्चालयतीति । (इति सुबलस्य कर्ण लगति) मधुमङ्गलेन कीर्तितमुद्दष्टम् । इहापि प्रजाङ्गनामु असौ राधाख्या मे प्रियसखी महाD. ऽतिमूत्यवती प्रशस्ततमेति भुवि विश्रुता लोकविज्ञाताऽस्ति । तत् एवं सत्यपि अतिसाहसी देयादधिकग्राही हे शठं धूर्त ! कथमेनां जिघृक्षुः आदातुमिच्छुः (गृह्णातेः सन्चतादुः) असि। अतिधृष्टोऽसि इति भत्संयति । अव ललिता पूँरा सखी इत्युज्ज्वलनीलमणिः । मृगेक्षणाः इत्यत्रोपमालङ्कारः । प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिः, पृथ्वी वृत्तम् ॥५७॥ कृष्णः तथ्यमर्सनया मूक्तां नीतः स्वगतं बाढं सत्यमेव निर्वचनीकृतोऽस्मि निरुत्तरोऽहमिति मत्वा प्रसङ्गान्तरमाक्षेप्तुं सव्याज किमपि मिपं दर्शयित्वा शृण्वनिव उत्कर्णः कल्पितध्वनि प्रति श्रोत्रमौरयित्वैव मुवलं सम्बोधयति सुयलेति - का इयं गभीरधर्मापि वस्तुनः गभीरा अपि ध्वनिधोणि: अनुस्यूता विदूरत्वात् अस्फुटे- वापरिचीयमानेव प्रसरन्ती माम् उच्चालयति व्यग्रीकरोति इत्युक्त्वा मुबलस्य कणे किमपि शाठयं रचयितुं दिशन्निव लगति । है, उस पर भी मेरी सखी राधा बहुत मूल्यवती है, जिसे सारा संसार जानता है, नो भी साहसी धूर्त ! तू कैसे इसे लेना चाहता है ।।५७॥ कृष्ण (मन ही मन) में सही में निरुत्तर यना दिया गया (गाने से कान को दूसरी ओर करके) सुबल ! बहुत दूर के कारण अस्पष्ट, घरघराहट नेसी चारों ओर फैलती हुई सतप्त भा रही यह कैसी धनि है, जो मुझे ग्यप्र यना रही है। (ऐसा कह कर मुबल के कान के पास मुंह लगाते हैं) four lacs of gold coins; and then this dear friend (Radha) is renowned in the world as the most valuablc even among them. Then, how do you, swindler!darcdesire to seize her? ( To himself) Surely, I am rendered speechless. (ortfully gesticulating as though hearing something ) Subala, what is this continuous sound of grave nature which, spreading indistincily on account of distance, dis. turbs me? (So saring, he clinks to the car of Subala as though raupnirseriething into his ears) KRSNA:

·Dana Kelt-Kaumud? [१४७ - सुबल एसो कोलाहलस्स प्पहव विण्णादु चलिदोमि । [एप कोलाहलस्य प्रभव विज्ञातु चलितोऽस्मि।] (इति निष्कान्त ) कृष्ण कठोरभाषिणि ललिते । भवतु भवत्याः ससी चतुर- शीतिलक्षाधिका तथापि कोटि नातिक्रमिष्यत्येव - ततः परैरपि कला- लौस्त्वामवश्य नागरचन्द्रोऽय योजयिष्यतीति । - णदिमुहि, भअवदीणिदेसरस पडिवालण साहु सवुत्त ज राधा - तद्गृहीत्वा सुबल आह एष इति- एष अह कोलाहलस्य प्रभव कुतोऽयमिति तदुद्गम विज्ञातु चलितोऽस्मि इति वदन् रङ्गतो निक्रा त । ततो माधव' पुनर्ललिता सम्बोधयति कठोरेति अयि कठोरभापिणि क्रूरवार ललिते । भवतु यथा भवत्योक्त तथा - भवत्ससा चतुरशीति लक्षाधिका सत्यपि कोट्यधिका न । तत त मूल्यपूर्तय शषै क्लाल: पोडशलभस्त्या नागरचन्द्र (अह) योजयियति मेलयिष्यति अतस्तस्या ग्रहणे माऽन्तराय कृथा । चन्द्रमस कला षोडश भवतीति क्लापदेनान प्रकरणवशात् षोडशसरया प्राया। अत्र परिसास्वन नाम सन्ध्यङ्गमुक्त भवति । सोपालम्भ वक्ति राधा नान्दीमुखीति - अये नान्दीमुसि । भगवत्या' सुबल कृप्या इस कोलाहल का उद्गम जानने के लिये यह मै चला। (ऐसा कह कर रंग मच से चला जाता है) क्ररमापिणि रलिते । तुम्हारी सखी ८४ लाख मूल्य से भी अधिक की है - यह सही हो, तो भी करोड़ से अधिक की तो नहीं ही हैं, इस लिये नागरचन्द्र [ मैं ] बचे हुए १६ लाख मूल्य के लिये तुम्हें ही जोड़ देगा। नाम्दीमुखी । भगरती पौर्णमासी के सरत का सरक्षण हो चुका राधा - --- SUBALA KRŞNA Here I go to find out the source of this uproar (Exit) Harsh tongued Lalıtā 'all nght , granted that your friend (Radha ) cicceds in value eighty four lacs of gold coins, but she wall not, at any rato exceed a of gold coins valuc Well then ths illustrious citizen (in me) will certainly use you to make up the balance of sixteen lacs ( sarcastically ) Mandímukhí , nell have been followed the instructions of the resered Paurfamasi ! Look, crore In RĀDHĀ ·१४८) दानकेलिकौमुदी कोडिगुणीभूदं चेअ घट्टीदाणं । [नान्दीमुखि ! भगवतीनिदेशस्य प्रतिपालनं साधु संवृत्तं यत्कोटिगुणीभूतमेव घट्टीदानम् ।] नान्दीमुखी - सहि राहे कह पडिवालणं ण संवुत्तं जं सुलुकस्स तिहाओ गेहि अदि। [सखि राधे ! कथं प्रतिपालन न संवृत्तम् , यत् शुल्कस्य त्रिभागो गृह्यते। (प्रविश्य सवयस्यः सुयल:) सुबल पिअवअस्स, णिवाहिणीणिग्घोस-बहिरीकिद-दिसामंडला विजेंति उजाणचकावट्टिसीहाओ। [प्रियवयस्य, निजवाहिनीनि?प-बधिरीकृत. दिमण्डले विजयन्ते उद्यानचक्रवर्तिसिंहाः।। पौर्णमास्याः निदेशस्य “अस्मद्वालिवानां घट्टदानेऽनुपूलेन भवितव्यम्" इत्यस्य प्रतिपालनं साधु संवृत्तम् राम्यग्जातं यत् घट्टीदानं शुरक कोटिगुणभूतमेव । ताम्प्रत्युत्तरति नान्दीमुसी सखि राध इति- यथं प्रतिपालन न जातं ययस्य गुल्करय विभागः पूर्णस्य तृतीयांशः एवं गृह्यते । विभागः कथमिति "समुचितेऽपि प्रतिर हेमटाये म्फुटमे फट:-कनिष्टटणेन गणयेत्युक्तत्यात्" कृष्णेन इति । एतदन्तराले कोलाहलस्य प्रसूति शात्या प्रतिनिवृत्तः सुयलः सवयस्यः प्रविश्याह प्रियेति - प्रियश्यम्य माधव ! निजस्य वाहिन्याः सेनायाः निषिण यधिरीकृतं दिशा मण्डलं येते उद्यानचक्रयतिनः सिंहा इवोप्रपुष्पा विजयन्ते । - क्यों कि घाट की गुंगी करोद गुना दी रही । नान्दीमुखी-सपी राधे ! संरक्षण हुभा श्यों नहीं, क्यों कि मुंगी का तृतीयांश दी लिया जा रहा है। (अपने मित्र के साथ मुरल का प्रो) सुयल यि यपत्र! मरनी सेना के कोलाइस से समरस दिशामों को यधिर करने वाले भपने उपवन समार दी गर्जना कर रहे हैं। the toll tax has now mounted to a crore of gold coins, NAXDIMUKUI : Irich Ridlik, how do you say that those instructions have not been followed ? Only onc. ilıird of the tax is being ansescl. (Enlas Subala with his friend) SURIA: Dear friend ! victorious is the pre-eminent king of these patiens try the roar of whore personal army the crture world lus Leen dealcrcd.

·- Dana-kelr-kaumuds 1 १४९ कृष्ण प्रियवयस्योज्ज्वल, नून लेखहरोऽसि चक्रवर्तिनाम् । उज्जल अध ई। महाभट्टारअस्य घट्टाहिआरे एसो लेहो । [अथ किं, महाभहारकस्य पहाधिकारे एप लेख ।] ( इति कृष्णवरे केतकाकोरकपनमर्पयति) कृप्या (सव्याजमशब्दमेव लेखवाचनमुद्राममिनयति) वृन्दा ~ नागरेन्द्र, वयमप्याकर्णयितुमिच्छामो वर्णदूतम् । तन्मुख- बन्धमुत्सृज्य कार्यमेव समुच्चार्यताम् । सुबलेन सार्धमायान्तम् उज्ज्वलनामान कार्यपुरुष सम्बोद्धय पृच्छति कृष्ण नूनमिति - त्व चक्रवर्तिना लेखहर , स देशहारकोऽसि - इति मन्ये । उज्ज्वल अथ किमिति- निश्चयेनाहमस्मि लेखहर, महाभट्टारकस्य खामिन घट्टाधिकारे घट्टविषये एष लेख आज्ञप्ति इत्युक्त्वा कृष्णस्य करे केनकीपुषस्य कोरकपत्र गर्भपणमर्पयति । एतादृशान्येव पुरा रेख्यसाधनान्यभूवन् । तद्गृहीत्वा सव्यात किमपि तत्र लिखित प्रक्रप्य अशब्दमनुच्चरन्नेव लेख. वाचनस्य मुद्राममिनयति । तादृश त वीक्ष्य पृन्दा लेखमुच्चैर्वाच्यतामिति कृष्ण दिशन्ती प्राह नागरेन्द्रेति ~~-हे नागरनेट । वयमपि वर्णदूत रेखरूप सन्देश आकणयितु श्रोतुमिच्छाम । तदत एव मुखबन्ध सम्पुटमुत्सृज्य उन्मोच्य अथवा मुख वित्य तन समुच्चार्यताम् निर्दिष्ट श्रव्यतया वाच्यताम् । कृष्ण उज्ज्वल प्रिय मित्र उज्ज्वर । चावर्ती महाराज का तुम अवश्य ही सन्देश ले आये हो भोगे। जी हा 1 महारान द्वारा घाट के अधिकार के विषय में यह लेख है। (ऐसा कह कर केतकी कोरक पर अङ्कित पर को हाथ में देता है) (बहाना बनाकर मन से ही पन-वाचन की मुद्रा का अभिनय करते हैं) कुशर शिरोमणि' इस पत्र को सुनने के लिए हम सब ही इच्छुक है, भत मुंह सोल कर, जो लिखा है, जरा जोर से पदिये । कृष्ण KRŞNA Dear friend Ujjvala 'sure enough, you are the king's letter-bearer UJJVALA Yes, here is the king s letter authorising you to be in charge the Toll station (He hands oser to hệsna a tender Ketakı lear) (Afina artfully gesticulales reading the letter in silence) VRNDĀ Tirst citizen, "e 100 would like to hear the letter Pleasc, therefore, unseal your mouth and read out the contents.

·कृष्णः १५.) दानकेलिकौमुदी (स्पष्ट वाचयति) पाण्डित्यं चण्डधाम्नः परिचरणविधौ प्राप्य गूढोरुगर्वाः कुर्वाणा घट्टघातं घटितनिकृतयः सुभ्रवो विभ्रमन्ति । कर्तव्यस्तासु यत्नः पटिमपरिचयादप्रमत्तैर्भवद्भिर् द्राषिष्ठं छद्म दृष्ट्वा किमपि शतगुणस्तत्र शुल्को विधेयः ॥५८॥ नान्दीमुखी-दाणीन्द, पइदिविसुद्धाण इमाणं कुदो कुड-लेससिक्खा- कृष्णः स्पष्टं वाचयति पाण्डित्येति चण्डधाम्नः सूर्यस्य परिचरणविधौ सेवायां पाण्डित्य कौशलं प्राप्य “वयं सूर्योपासिकाः" इति गूढोरुगर्वाः निगूढमहामिमानिन्यः, सुप्छु ध्रुवौ यासा ता सुभ्रवः सुन्दर्यः, घरिता कृता निकृतिः शठता यामिस्ताः-- "कुसृतिर्निकृतिः शाठये”. इत्यमरः। घटधातं कुर्वाणाः घट्टमर्यादामवमत्य विभ्रमन्ति अस्मिन् परिसरे सञ्चरन्ति । अतः पटिमपरिचयात् पटिम्नः कौशलस्य परिचयादनुभवाद् भवद्भिः तासु सुन्दरौषु यत्नः शुत्कादानप्रयासः कर्तव्यः । (तासां) किमपि अणुमात्रमपि छद्म कपटं दृष्ट्वा तत् द्राविष्ठं गुरुतमं विधाय तत्र तस्मिन् विषय शतगुणः शुल्कः विधेयः इति चक्रवर्तिनः आदेशं श्रावयति । अत्र स्रग्धरा वृत्तम् ॥५८॥ नान्दीमुखी श्रुत्वैतदासां निष्कपटतां साधयति दानीन्द्रेति. '-प्रकृत्या निसर्गणव विशुद्धानां सरलानामासा बालिकानो कुतः कूटलेशस्य अंशेनापि छद्मनः शिक्षायाममिलापः, कृष्ण (पन को स्पष्ट बाचते हैं) सूर्य की परिचर्या में दक्षता प्राप्त कर, महान् ममिमान भरी, शठता करती, मर्यादा को रौंदती हुई ये रमणियां सचरण करती रहती है, इनसे भाप चालाकी से परिचित होने के कारण सावधानी से चुंगी लेने का प्रयास करना, लेश मात्र भी घालयाजी देस उसे बड़ा अपराध यनाकर उस पर इनसे सौ गुनी चुंगी लेना ॥५॥ नान्दीमुखी-घदेश ! स्वभाव से ही सरल इन बालिकाओं में दांव-पेच के सन्यास KRSNA : (reads aloud) 58. Lovely women, with beautiful cyc-brows ! who having acquirci some strength by performing the worship of the god Sun, are roaming about with cxcessive concealed arrngance arc causing a fall in the collection of toll tas by committing fraud. Efforts should, therefore, be made by you who, being familiar with such sharp practices, are always alert (to find out the culprits); and those who are found guilty of fraud (evasion for a long time) should be charged as penalty the toll-tax hundred ting the normal rate. NANDIMUKIII : Toll gate chief I how can these women, innocent ·Dana Kela-kaumudi 52870 हिलासो वि। । दानीन्द्र । प्रकृतिविशुद्धानामासा कुत कटलेशशिक्षामिलापोऽपि ।] कृष्ण - तथाप्यवश्यमनुष्ठेय कान्ताराधिराजस्य तस्य महाशासनम् । ( इति किञ्चिदुपसृत्य ) हन्त, चित्रमिद यदेतत् सम्यगनिवृत्तशैशवानामप्यमूषा निर्भरमुच्छूनमुरः समीक्ष्यते ! (पुननिर्माय) कथ वा वराम्बरसवृतादपि वक्षसः काञ्चनमय्यो मयूखवीचयः सञ्चरन्ति । (राधा साभ्यसूय तिरो दृग-तं पातयति) निनात कप गवरणेऽनभ्यस्ता अमरिति तात्पर्यम् । नान्दीमुख्या कथन स्वीकुर्वन्नयि कृष्ण माह तथापीति- यद्यपि एता अनभ्यस्तकूणचरणास्तथापि कातारस्य अमुध्य उद्यानस्य अधिको राजा इत्यधिराजस्तस्य महाशासनमादेश अनुप्रेय पालनायमेवेति वदन् किञ्चित् उपसृत्य समीपमेत्य साधर्यमाह हन्तेति - चित्रमद्भूतगिद यदेतत् सम्यक पूर्णत अनिवृत्त असमाप्त शैशवे यासां ताशीनामपि अमूषा बालाना निर्भर समग्रम छून पीवरता गत उर समीक्ष्यते - एता वाला अपि कठोरपयोधरा लक्ष्य ने । पुन सूक्ष्म निभान्य परीक्ष्य दृष्ट्वा कथमिति वितक- अहो आसा वरेण अम्बरेण वासमा सहतादाच्छादितादपि वक्षस काञ्चनमायो सुवर्णभास मपूसना वय किरणलहर्य सञ्चरन्ति निर्गच्छन्ति । कृष्ण प्रति गर्वाभ्यसूयासहित तिरोहगत निलीन वक्रापाङ्ग पातयति कटाक्षक्षेप विदधाति - अनुभावोऽय स्थायिनो रत्याख्यभावस्य पोषक । राधा अभ्यसूपया तिर तिर्यग् दृगन्त कटाक्ष पातयति । कृष्ण - की लेश मात्र भी कामना कहाँ सम्भव है। फिर भी अपने उद्यान चक्रवर्ती के आदेश का पालन तो करना ही होगा। ( ऐसा कहते हुए पास जाकर ) बड़ी अद्भुत बात है कि इनका बचपन अभी पूरा बीता नहीं, तो भी इनके उरोज भली भाँति उन्नत दिखाई पड़ रहे हैं, (फिर अच्छी तरह देख कर ) क्या बात है कि अच्छे वस्त्रों से आच्छादित होने पर भी इनके वक्ष स्थल से सुनहली किरणावलिया छिटक रही है। (राधा इर्ष्या से भरे तिरछे कटाक्ष पात करती है) by nature even desire to learn a bit of cheating? Yet, the great command of the King of the forests has to be obeyed (going near a little) Ah it is surprising that the bosom of these belles who have not yet outgrown fully their childhood, appears to be excessively developed (seeing again) and how is it that waves of gold rays are issuing from their bosom though covered with excellent cloth (Radha fools obliquely unth enoy ) KRSNA ·दानकेलिकौमुदी कृष्णः - (सकौतुकमात्मगतम् ) पटोन्नमनलीलया पुलकवृन्दमारुन्धती स्मितं त्वधरमाधुरीपरिचयेन गान्धर्विका । मृपा भृकुटिबन्धुरी'कृतमुखी मदुक्तिश्रवा निरस्यति दृगश्चलभ्रमिभिरत्र सप्टेव माम् ॥५९॥ राधाकृतकटाक्षक्षेपोद्दीपितः कृष्णः तस्या भावं परिचिन्वन् सकौतुक्मौत्सुक्ये. नात्मगतमाह पटोनमनेति - [इयं] गान्धर्विका राधा पटस्य शाटीपटम्य उन्नमनस्य उत्क्षेपणस्य उदञ्चनम्य वा लीलया पुलकन्दं मदीक्षणजन्योद्दीपनवशाजातं सात्त्विकं रोमहर्ष आरुन्धती संवृण्वती अधरमाधुरीपरिचयेन स्मितम् आतन्वतीत्य याहार्यम्; मृषा मिथ्यैव [ कोपं प्रक्टयन्ती] भ्रुकुटीनतनेन बन्धुरीकृतं निम्नोन्नतत्वं नीतं मुर्ख यस्यास्तादृशी – "निम्नोन्नतं तु बन्धुरम्" इति कोषः । मदुक्तौ मद्वचने (विषयीकृत्य) श्रवी कर्णौ यस्याः सा मद्वचनश्रवणपरायणा [ मदुक्ताश्रवा -- इति पाठे मदुक्तम्य मया पस्तुतरय चुम्बके मयि स्वयंग्राहमङ्गीकुरु इति प्रस्तावस्य आश्रवा वशंवदा मौनेनैव स्वीकुर्वाणा इत्यर्थः ] अत्र प्रसङ्गे रुटा इव आपाततो, न तु वस्तुतः रोषम् विभ्रतीव दृशोरञ्चलरय अपाङ्ग वीक्षणस्य भ्रमिमिः घूर्णामिः मां निररयति दूरीकरोत्येव । अत्र रतिभाषपोषकाण सात्त्विकसञ्चारिभावाना बहिःक्रोधदर्शनारकुट्टमितस्य योपिदलङ्कारस्य च बोधनम्भवति । अत्र द्वितीयचरणे स्मितमित्यस्य द्वितीयान्तस्य साकाइत्वे तदन्वयपूरणाय पदाभावान्न्यूनपदतादोपः । अधरमाधुरीपरिचयेनावादिताधरपीयूपयूपत्वं नायिकायाः ख्याप्यते यत्स्मरणमुद्दीपना धत्ते। अत्र प्रसादार्थव्यक्ती गुणौ, अत्पत्ति-कोमलवर्ण- घटिता वैदर्भी रीतिः । वृत्तश्च पृथ्वी ॥५९॥ . कृष्ण (उत्सुक मन ही मन) साड़ी के आंचल को ऊपर उठाने के यहाने रोमाञ्च तथा अधर की मधुरिमा के स्मरण अन्य मुसुकान को, [> मधुर होटों को मिलाकर मुसुकान को ], [ < साड़ी को यथास्थान जमाने के बहाने होटों के प्रचुर माधुर्य द्वारा हर्षोत्थित रोमाश को ], छिपाती हुई, मोहे नचाती हुई सलोने मुंह वाली [> भृकुटि नर्तन द्वारा मुंह को फुलानी पथकातीमेरी यातों पर कान लगाये, निगाहों की कोर को इधर-उधर घुमानी, स्टी सी राधा बाटे ही मेरी अवहेलना कर रही है ॥५१॥ ( aside teith curiosity) 59. Pretending to selilc lier raiment and hiding the profusc horripilation arising from joy (caused by my looking at her) with plentiſul sweetness of her lips, this celestial belle (Radh.), with lier cars intent upon my words and face rendered crooked (losely) by a vain frown, wards me off with whirling corners of her eyes as though she is angry with me, 4 "र"तपारमे।

·Dana-Kels-Kaumudi पश्य, (प्रकाशम् ) साधु, महोद्यानचावनिन् साधु । सत्येयं 'उपर्युपरिबुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धय' इति प्रसिद्धिः । (सव्यतो दृश क्षिपन्) नान्दीमुखि पश्य ! पञ्चभिरमूभिर्विशतेरौन् शातकुम्भकुम्भान् वक्षसि कौशलेन निढुवानाभिः कृतिनोऽपि घट्टाधिकारिणः प्रतार्यन्ते । सर्वाः - (सरम्मेण भ्रूकार्मुकाणि कुटिलीकृत्य साकोशम् ) रदहिडअ, हिंडेहि णिअमंडरं । [रतहिण्डक, हिण्ट निजमण्डपम् ।। सम्बोय आह इत्यात्मगत भाव विकृत्य कृष्ण चक्वतिन आदेश श्लाघमान आह साध्विति- "ईश्वरबुद्धय स्वामिना धिय उपरि बुद्धीनाम् उपरि वस्तूगावने पूर्वावभासवत्यश्वलन्ति"--इति प्रसिद्धि आभाणक सत्या एव । एवमुक्त्वा सव्यत वामपाचे दृश क्षिपन् नान्दीमुखीति- -पश्य पश्य त्वमेव प्रत्यक्षीकुरु यत् पचभिरमूभि सखीचतुष्टयसमेतया राधया विंशतेरोन दशसरयाकान् शातकुम्भान् सुवर्ण कलशान् पयोधरस्पान् यक्षसि कौशलेन निहुतवानामिराच्छादयन्तीमि तिनोऽपि कुशग अपि घट्दाधिकारिण प्रतार्य ते वन्य ते। पञ्चसखियन्दमुद्दिश्योक्तमिद वचो निशम्य सर्वा भ्रुव एव कार्मुकाणि धनूषि कुटलीकृत्य साक्रोश निनदन्त्य एकन्वरेण प्राहु रतेति-हे रताय हिण्डते वम्भ्राम्यते असौ वनितालम्पट । निजमण्डप खागारं हिण्ड गच्छ । (प्रकट ) बहुत खूब । उपवन सम्राट् धन्य हो। यह प्रसिद्धि सही ही है कि बड़ रोगो की बुद्धियाँ सामान्य बुद्धि से ऊँची उद्याने भरती हैं। (बायां ओर आखें घुमाकर ) नान्दीमुखी । देखो, देखो, दश स्वर्ण कलशियों को चतुराई से वक्ष पर छिपाने वाली इन पाचो सुन्दरियो स बड़े चतुर भी, घाट के अधिकारी ठग लिये जाते हैं। सभी गोपियों-(उत्तेजित हो, भौंहों की कमानों को टढी कर आक्रोश से ) औरतों क पीछे लगने वाले लम्पट अपने मण्डप में जाओ। (aloud) Excellent king of gardens, excellent! That the masterly wits of the highly talented persons work is a well deserved fame (casting his glance to the lef? ) Nandimukhi Look here even the clever toll gate officers are being deceived by these five (belles) who have skilfully hidden ten gold pots (twa cach) behind their bodice (bending the bows of their eye-brows in agitation and cursing) Kidnapper of women 'get away to your stall D.KK20 ALL ·१५४] दानकेलिकौमुदी कृष्णः - (अपवार्य) वृन्दे, विलोकय कुचितभ्रुवं पञ्चमुखीम् । (इति सगद्गदम् ) कामः काश्चिदवाप्य पञ्चमुखतस्तीवां व्यथामुग्रतः सौम्यां पञ्चमुखी भजन् धुवमिमां लब्धोरुविद्यः कृती । भ्रचापेपु समं कटाक्षविशिखान् पश्चापयन् पश्चसु क्रुद्धः पञ्चमुखोगविक्रममसौ मां हन्तुमारिप्सते ॥६॥ एतच्छ्रुत्वा अपवार्य इतरश्रवणनिरसनपूर्वकं केवलं वृन्दाश्राव्यमेवाह वृन्द इति । अयि ! विलोकय कुश्चिते कुटिलीकृते ध्रुवौ यया तादृशीं कुञ्चितभ्रुवं पञ्चानां मुखाना समाहारः पञ्चमुखी ता सखिपञ्चकम् इति वदन् अन्तः सात्त्विकभावस्य प्रमोदाश्रूद्गमस्य गमकं गद्गदं वचः प्रयुञ्जानो नायक: मनोजामिभूतमात्मानं विवृण्वन्नाह कामेति कामः क्वचित्पञ्चमुखात् उप्रात् पीडितः, ततोऽजितकौशलः सौम्यां पञ्चमुखीमवाप्य चापेषु याणं सन्निधाय पञ्चमुखतुल्यं विक्रमं तद्वैरनिर्यातनाय हन्तुमारभते इति भावं प्रकटयति - तद्यथा (क्वचित् पुरा) कामः पञ्चमुखतः उग्रात् "उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः" इत्यमरः रुद्रात् (पञ्चमुखः शिव इति प्रसिद्धि) काञ्चिद्दाहरूपामवर्णनीयां व्यथामवाप्य (पश्चात् ) लब्धा उर्वी महती विद्या धनुर्विद्या येन सः अत एव कृती कर्मणि कुशलः सन् इमा सौम्यां मधुरप्रकृति (न तूना ) पञ्चमुखीं सखीनां पञ्चकं ध्रुवं भजन् साहाय्यत्वेन विन्दन तासां पञ्चसु भूचापेषु भ्रकुटीरूपेषु शरासनेषु कटाक्षविशिखान् अपाङ्गयाणान् पञ्चापयन् पञ्चतां साधयन् (कामः पञ्चवाणः इति प्रसिद्धिः) पञ्चमुखस्य सिंहस्य उग्रः विक्रमः इय उप्रविक्रमो यस्य तादृशं मां क्रुद्धः पूर्व पन्चमुखादवाप्तव्यथा स्मरन् रुष्टः हन्तुमारिप्सते कृष्ण (एक ओर, धीरे से ) वृन्दे ! टेदी भौंहों वाली इस पञ्चमुखी (पांच सहेलियों के इस झुण्ड ) को देखो। (गद्गद होकर) भीपण पञ्चमुख शङ्कर से किसी असीम वेदना को पाकर, अवश्य ही सोम (चन्द्र ) गुण सम्पन्ना पञ्चमुखी [ > इन पांचों चन्द्रवदनियों ] के समक्ष आत्म समर्पण कर (भाश्रित हो), प्रशस्त धनुर्विद्या को उपलब्ध कर चतुर यह मदन, शहर से भी KRSNA : (aside) Vrnda : see the five faces with knitted brows (< look at this frowning lioness Radha ). ( in a faltering tone ) EO. Having suffered some intense pain from the fierce god, Śiva and then having latterly gained some exccllence and skill in arclicry verily by waiting upon these mild firchelles (Rudha and her four friends), the angry ·bana-Keli-traumudi । १५५ (इत्युद्धां नाटयति) मधुमङ्गलः -- (अपवार्य) हन्त, कीस विम्हलंतं वि अत्ताण ण रुन्धेसि जं कडक्खिजह्म जिह्मदिठ्ठीहिं किशोरिआर्हि । [हन्न । कस्मात् वितरित- मप्यारमान न रुणरिस ? यत कटाक्ष्यामहे जिह्मरष्टिमि किशोरिकामिः । कृष्ण ( सावहित्यम् ) सखे मधुमद्गल ! कुटिलभ्रुवां कौटिल्य- वैचित्रीभिर्विस्मितोऽस्मि । भवतु, किं नस्तेन । कैतवनिद्भुतानां हिरण्मयानां आरधुमिच्छति । व्यथाकारिया उग्रस्य प्रत्यपकाराशत्त काम तद्वदुविरम मा सत्रास्य तद्वैरनिर्यातनकरोतीति कल्पनयान प्रत्यनीकालकार । अपि च पञ्चमुखपदे श्लेष कोक्तिपरि- पोषक: । पथमिदं नायरस्य मूरिया कामस्य नवमी दशा व्यक्ति । সন शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥६॥ प्रोद्दीतविकारमाप्तो नायक इति वदन उद्वर्ण भ्रमि नाटयति । इमा दशामवाप्तं नायक तत्सखो मधुमङ्गोऽपवार्य धैर्य धर्तुमुपदिशति हन्तेति हन्त खेदे । कम्मात् विह्वल व्याकुलीभावं गत्वात्मान त्व न रणत्सि नियम्यसि । धीरो भवेति तात्पर्यम् । यन जिह्मा कुटिला दृष्टयो यासा तामि किशोरिकामिनवयुवतिभ्य क्टाक्ष्यामहे क्टाक्षस्य विषयता नीयामहे । कृष्ण सावहित्यं विकार गोपायन्निव प्राह सख इति - कुटिल भ्रवा आसा युवतीना कौटिल्यस्य वैचित्रीमि भङ्गीमि विस्मित चक्तिोऽस्मि । भवतु तेन नः किम् - प्रचण्ड प्रतापी मुझ पर क्रुद्ध हो पाचो भौंह रूपी कमानो पर तिरछी चितवन के पाच तीखे तीरो को चढ़ाकर एक साथ ही भाघात करने को उद्यत है । ६०॥ (ऐसा कहकर कृष्ण मूळ का अभिनय करते हैं) मधुमङ्गल- (एक ओर ) बड़ा खेद है। तुम विक्षुब्ध हो रहे हो अपने पर नियन्त्रण क्यों नहीं करते ' क्यो कि कुटिल दृप्टिवाली ये बाराएँ हम पर कटाक्ष फेंक रही है। कृष्ण (मन के भाव को छिपाते हुए) सखे, मधुमङ्गल । मैं इन रमणियों की कुटिल भगिमाओ से चकित हो गया हूँ । जो कुछ भी हो, हमारा god of love, Cupid, putting five arrows of their side- Jong giances simultaneously upon the five bows of their brows makes ready to strike me, whose valour is more ferocious than that of a lion (Siva) (pretends reeling) MADHUMANGALA (asrde) Ah ' why can't you restrain y: yourself from being perturbed ? We are being hit by there young women with crooked glarces. KRSNA (concealing his feelings) Frend Madhumangala ! I am amazed at the varied crookednes of these belles o - ·दानकेलिकौमुदी पंक्तिकुम्भाना शुल्को द्विगुणीकृत्य पुनः पश्चदशानामेय शतगुणीक्रियताम् । मधुमङ्गलः ~~ सुणाहि, राअउलस्स विंद-चट्ठभं । अहिआरिणो सव्य- विजागुरुणो दे कलाकोडिओ । संक्खाहिण्णरस काअत्यस्स मे तत्तकोडिओ। सुबलपहुदीणं दण्डिआणं पसुबालाणं पसयइकोडित्ति । [शृणु ! राजकुलस्य वृन्द- चतुष्टयम् । अधिकारिणः सर्य विद्यागुरोम्नय कलाकोटयः । संख्याभिज्ञस्य कायस्थस्य मम तत्त्वकोटयः । सुयलप्रभृतीनां पशुपालानां पशुपतिकोटयः इति 1] प्रकृतमनुसरामः केतन कपटेन निमुताना गोपिकानां हिरण्मयानां सुवर्णेन घटिताना भरितानां वा पंक्तिः दश कुम्भाना शुल्कः द्विगुणीकृत्य पुनः नवनीतकुम्भान् पञ्च मेलयित्वा सम्भूय पञ्चदशानामेव शतगुणीक्रियतां कैतवम्य कृते दण्डस्पेगेति भावः । एतमादेशं लब्ध्वा गणनां विधाय मधुमझलो विज्ञापयति शृणु इति. गणितमाह विश्वनाथचक्रवर्ती - "दशकलशानां शुल्फस्य द्विगुणीकरणे विंशतिलक्षाधिक कोटिनयं तस्य प्रकटपञ्चकलशशुल्केन अशीतिलक्षमितेन मेलने कोटिचतुष्टयं तस्य शतगुणी- करणे वृन्दचतुष्टयं (वृन्दमन्जमिति ) भवति ।"- इति गणनामाकलय्य तदुपरि घटकर्मचारिणः पारिश्रमिकं योजयन् तद्विभाजनव्यवस्था ज्ञापयति राजकुलरय गणितानुसार वृन्दचतुष्टयम् -तदुपरि घस्य अधिकारिणः सर्व (कपट) विद्यागुरोः तव प्रमुखस्य कलाकोटयः नृत्यादिचतुःपटिकलाः प्रसिद्धाः, अतः फलापदमात्र चतुःषष्टिसंख्यावाचकम् । संख्यामिज्ञस्य गणितज्ञस्य कायस्थस्य लेखपालस्य मम - अन तद्यथा उससे क्या ! छल से छिपाये हुए दश सुवर्ण कलशों की चुंगी दुगुनी कर फिर पन्द्रह का ही (=छुपाये हुए १० तथा प्रत्यक्ष ५ घट का) सौ गुना करो। मधुमङ्गल- सुनो, चार सौ करोड़ तो राजकुल का है, यहाँ के अधिकारी, समस्त विद्याओं में निष्णात तुम्हारे लिए चौंसठ करोड़, गणित के जानकार हम कायस्थ का पचीस करोड़ तथा सुबल आदि दण्डधारी ग्वालों का ग्यारह करोद। curved cye-brows. Let it be so. What have we to do with it? Toll-tax may be calculated by doubling the cunningly concealed ten gold jars and then multiplying hundred times the fifteen (including the openly carried five gold pots). MADHUMANGALA : Listen ! The estate revenue would be four hundred crores. Sixty-four crores would be yours who are the chief and the master of all arts and crafts, Twenty-five crores would be mine who am a calculation expert belonging to the writers' class; and eleven croiez would go to Subala and others who are staffbearers and herdsmen, ·Dano-Kel Kaumudi कृष्ण सम्भूय वृन्दपञ्चकं सिद्धम् । -(म्मित कृत्वा) तुम्हाणं भाअणाई ण दीसति । कहि माइस्सति एत्तिआइ वित्ताई १ [युप्माक माजनानि न दृश्यन्ते । क मास्यन्तीयन्ति वित्तानि] कृष्ण. - नर्मणा कृतमेतेन, कर्मणा स्वयमर्पय । हर्षादुदितवर्मात्र, वित्तं हरिणलोचने ॥६१।। तत्वकोटय पञ्चविंशतिकोटय, सोस्यनये तत्त्वाना पञ्चविंशति । तत सुबलप्रमृतीना दण्डिकानां दण्डधराणा पशुपालाना पशुपतयो रुदा एकादश तत्सरयाका कोटय एव सम्भूय (६४+२५+९१- १०० .) शतकोटय अर्थात् पृन्दमेक राजखोपरि घटितम् इति । [ अहो उत्कोचप्रकार ] तदनुमत्य कृष्ण प्राह सम्भूयेति सम्भूय योगेन एकीकृत्य सङ्कल्य्य वा इन्दपञ्चक सिद्धम् । विस्मयावहामिमां गणना फूक मना राधा स्मित कृत्वोपहसति युष्माकमिति- युष्माक भवत्सविधे भाजनानि पानाणि न दृश्यते • इयन्ति वित्तानि क्व मास्यन्ति सगृहीतानि भवेयु । अत्र परिहासो नाम नाट्यागम् । परिहास प्रतिषेधमान कृष्ण कार्यरूपेण शुत्कदानायाग्रहाति नर्मणेति. अये हरिणस्य लोचने इव लोचने यस्यास्तादृशि सुनयने । एतेन नर्मणा परिहासेन कृतमलमस्तु । इदानीं कर्मणा कार्यस्पेण वस्तुत अन उदित निश्चित वर्म प्रमाण यस्य तत् वित्त द्रव्य स्वयमेव हर्षादर्पय देहि । अन्तर्गर्भितार्थस्तु अन जे वित्त सुविदित उदित यौवनोद्भासि वम वपु हात्स्वय मह्यमर्पयेत्याकूतम् । “वर्म देहप्रमाणयो"- इत्यमर । अत पद्यस्य परार्धे श्लेषालङ्कार । पद्याख्यमनष्टुप वृत्तम् ॥६१॥ - - - कृष्णा राधा सब मिलाकर तो वृन्द पञ्चक (५ सौ करोड-५ अरब) सिद्ध हो गया। (मुस्कुरा कर) भाप रोगों के पास बर्तन नहीं दिखाई दे रहे हैं, इतना धन कहाँसमायेगा। मृगलोचने । इस परिहास को अब रहने दो। बताये हुए, निश्चित गणना के अनुसार देय द्रव्य राशि को प्रसस्रता पूर्वक स्वय देना कार्यरूप में परिणत करो। [> इस ब्रज में प्रसिद्ध सुन्दर शरीर को कृष्ण- KRSNA All told, it would be five hundred crores RĀDHĀ (smiling) Your containers are not seen Where could so much of money be put in? KRSNA :61. Oh fawn eyed one ' enough of this joke, take action, and gladly pay of your own accord the said amount of money here on the spot (> Oh fawn-eyed one I enough ·१५८ - दानकेलिकौमुदी नान्दीमुखी (कृष्णान्तिकमासाद्य सासूयमिव ) मोहण ! अम्हा भअ- पदीए सिणेहभाअणाणं उज्जुआणं एदाणं बालाणं कीस अलीअं अ पंत्तिकुंभाणं दाणं तुए वड्ढीअदि ? [मोहन ! असा भगवत्याः स्नेहभाजनानां ऋग्वीनामेतासां बालिकानां कस्मादलोकमेव पंक्तिकुम्मानां दानं त्वया वद्धर्यते ?] कृष्णः - नान्दीमुखि ! न कदाप्यलीकमिदम् । सत्यमेव पञ्चेमाः पञ्चदशकलसीविलासमाजः । नान्दीमुखी - णाअरिन्द, महाव्वदिणीए पठ्व इआए परिअणो ततो नान्दीमुखी कृष्णस्य अन्तिकं समीपमासाद्य उपेत्य असूर्या प्रकटयन्त्याह मोहनेति - अस्माकं भगवत्याः पौर्णमास्याः स्नेहभाजनानां प्रेमपात्राणां ऋग्वीनां प्रकृत्या सरलाना बालिकानामेतासां कस्मादलीकं मिध्यैव पंक्तिकुम्भाना दशकलशीनां दानं शुल्कस्त्वया वर्द्धयते इति । कृष्णः प्रतिवक्ति नेति न कदापि मनागपि अलीकमेतत् । सत्यम् इमाः पञ्च पञ्चदशकलसीना विलासभाजः सौभाग्यवत्यः । तदाक्षिपन्ती नान्दीमुखी पुनः प्राह नागरेन्द्रेति महाबतिन्याः तपस्विन्याः प्रबजितायाः त्यक्तसंसारक्रमायाः परिजनः मादृशो जनः निर्धारितं निश्चितमज्ञात्वा - हर्ष से स्वयं सौंप दो ] ॥ ६१॥ मान्दीमुखी- (कृष्ण के पास आकर, झिड़कती हुई सी) मोहन ! हमारी भगवती के स्नेहपात्र सीधी-सादी इन बालिकाओं के लिए तुम क्यों झूठे ही दश फलशों की चुंगी बढ़ा रहे हो। कृष्ण नान्दीमुखि ! यह झूठ कमी मी नहीं है, सच में ये पांचों गोपियाँ पन्द्रह कलसिया लिये हैं। नान्दीमुखी नागरेन्द्र ! महायतवती, संसार का परित्याग कर देने वाली पौर्णमासी के अनुयायी हम जैसे लोग किसी बात को निश्चित रूप से न जानते हुए of this amorous pastime only in words. In action, voluntarily offer with pleasure your blooming person, to me). NĀNDIMUKHI : (approaching Kršna as though indignantly) Mohana! why do you ſalsely increase the toll-tax of the ten gold pots for these simple, innocent girls who enjoy the affection of our revered Pavinamāsı ? KRSNA : Nandimukhi : never is this false. In fact, these five belles possess fiſteen pots. NĀNDIMUKHI : Illustrious citizen, persons like me who arc the attendants of the pious recluse, Pauraamast would not ·Dana-Keli-Kaumudi मारिसो जणो गिद्धारिदं अजाणिअ ण क्खु विष्णवेदि । वहवि जइ मह वाणे संदिहाणसि तदो सअ अ आअदुअ पञ्चक्खं पेक्ख । [नागरेन्द्र ! महा. प्रतिन्याः प्रबजितायाः परिजनो माशो जनो निर्धारितमज्ञात्वा न खलु विज्ञापयति । तथापि यदि मम वचने सन्दिहानोऽसि तदा स्वयमेव भागत्य प्रत्यक्षं पश्य।] (इति कृष्णेन सह राधामुपेत्य) हला, एसो दुल्ललिदो गोरलिंद-णदणो। स दिव्यं पि मह चअणं ण पत्तिआजेदि । ता पसीद । ईसि अंबरं उक्खिविअ णिअ- वक्ख-परेन्तं पेक्खावंती मोआवेहि हठिलसेअरस्स हत्थादो सह- परिवारं अप्पाणं । [हला, एप दुर्ललितो गोकुलेन्द्रनन्दनः। स दिव्यमपि मम वचनं न प्रत्येति । तत्प्रसीद । ईपदम्बरमुत्क्षिप्य निजवक्षःप्रान्तं प्रक्षापयन्ती मोचय हटिलशेखरस्य हस्तात् सपरिवारमात्मानम् ।] न खलु (त्वां) विज्ञापयति सन्दिहानः शङ्कालुः । हलेति राधे ! दुर्ललितः धृष्टः मम दिव्यं शपथोक्तं श्रद्धेयं वचः न प्रत्येति विश्वसिति। तत्प्रसीद ईषत् किञ्चित् अम्बरे वस्त्रं उत्क्षिप्यापसार्य निजवक्षःप्रान्तं उरसः परिसरं प्रक्षापयन्ती दर्शयन्ती हठिल्लाना हठधर्मिणां शेखरस्य चूडामणेः हस्तात् सपरिजनं सखीसमेतमात्मानं मोचयेति प्रस्तौति। कभी नहीं कहते। यदि मेरी बातों पर फिर भी सन्देह बना ही हो तो भाकर स्वयं प्रत्यक्ष देख लो। (ऐसा कह कर कृष्ण के साथ राधा के पास जाकर) राधे ! यह पृष्ट गोकुल का राजकुमार हमारी शपय पूर्वक कही बातों का भी विश्वास नहीं कर रहा है, तो क्षमा करना । जरा वन को हटा कर अपने वक्षःस्थल के परिसर को दिखाकर हठियों के शिरोमणि के हाथ से अपनी सहेलियों के सहित अपने को say anything without knowing it definitely. If, however, you doubt my statement, come and examine it yourself. (going to Radha with Krsna) Friend ! this spoilt (naughty) son of the king of Gokula does not believe even my solemn declaration. Therefore lift the garment a bit, and just showing the border of your breasts get yourself released along with your friends from the grip of this most obstinate person.

·दानकेलिकौमुदी सर्वाः (साभ्यसूयम् ) अवेहि दुव्बुद्धिए, अवैहि । [अपेहि दुईदिके! . अपेहि। नान्दीमुखी - (स्मित्वा ) कधं हिदकधणे वि कुपथ । [कथं हित. कथनेऽपि कुप्यथ।] किनश्छिन्नम् । यदन्न काश्चनरक्तिकमपि न परिहरिष्यति कृष्णः - हरिः। , । विशाखा (खगतम् ) पढमं कण्हस्स दुदि बुंदजेव' उयजुजंती.. दीवसीहाए अग्गिणो पूअणं आरंभिरस । (प्रकाशम् ) णाअरिंद, कर्हि पंच घीअ. अमुष्मै उपक्रमायास्यन्त्यः सर्वाः सहचर्यः नान्दीमुखीं भर्त्सयन्ति अपेहीति दूरमपसर दुर्युद्धिकेऽनकारिणि । अपेहि अस्मात् प्रयासात् । असूयाया हेतुस्तावत्त्वमेवेतः . अपमृत्य क्वचिन्निर्जने स्वस्यैव उरःप्रदेशमुद्घाटयेति भावः । स्मित्वा नान्दीमुखी कथयति कथमिति - किमर्थं यूयं हितकथनेऽपि कुप्यथ ? हितोक्तिस्तु हठादयं स्वयं कञ्चुकीमुलोच्य वक्षो द्रक्ष्यति कुचमनं वा करिष्यति तदपेक्षया खयं प्रदेशमात्रप्रदर्शनेन तुष्येत् चेत्स धृष्टः इति साधीयसो विकल्पस्य प्रस्तावे किम्मयाऽपराधम् इति । कृष्णः सान्त्वयति नान्दीमुखीं किन्न इति नः किं छिन्न योता भयत्या वचनं न शृण्वन्ति, अस्माकं किं नष्टम् न किमपि, (यतः ) हरिः हरत्यसौ इति काञ्चनस्य रक्तिकं माषस्याष्टमभागमपि न परिहरिष्यति त्यक्ष्यति, सम्पूर्णमेव देयमादास्यतीति भावः । उपायान्तर कल्पयन्ती विशाखा स्वगतं चिन्तयति - शुत्करवेन देयतया प्रथम कृष्णस्य दूर्ती नर्मकर्मघटिका वृन्दामेवोपयुञ्जाना दीपशिखया अग्नेः पूजनमारपये - अत्र निदर्शनालङ्कारः । इति विचिन्त्य प्रकाशं सर्वश्राव्यं प्राह नागरेन्द्रेति कथय, - . सभी गोपियाँ- (चिढकर ) रहने दो, अनर्थकारिणि ! दूर हटो । नान्दीमुखी- (मुस्कुरा कर) हित की बात कहने पर भी तुम लोग कोप क्यों कर रही हो। कृष्ण तो हमारा क्या बिगड़ा, इस बात पर हरि रत्ती भर भी सोना नहीं छोड़ेगा। विशाखा- (मन में ही ) पहले कृष्ण की दूती घृन्दा का ही उपयोग कर दीप-शिखा के द्वारा क्षमिपूजन का प्रयत्न करती हूँ। ( समक्ष ) नागरेन्द्र ! बताओ, ALL : (In irritation) Begone, you, wicked woman, begone. NANDIMUKHI : (smiling) How is it that you get angry even at salutary advice ? KRSNA: What do we lose thereby ? Hari will not remit even a gram of gold in this case, VISAKHA : (aride) To start with, I shall employ Krsna's confidante Vịnda herself (to be offered to Krsna) and begin 1. 'मुल.' (- शुल्के)- इत्यधिकः पाठः क्वचित् ।

·Dana-keli-Kaumudh [१६१ पडिआओ कहिं एत्ति घहिदं घट्टसुलुक ? होदु । तधावि उरआरिणं राअकुमार तुमं अपेक्सिअ एत्य णिकअम्मि अन्हेहिं णिअपिअसही बुंदा तुह अप्पिदा । [(स्वगतम् ) प्रथम कृष्णस्य दूती वृन्दामे गोपयुभाना दीपशिसया भग्ने पूजनमारस्ये । (प्रकाशम् ) नागरेन्द्र, कथय पञ्च घृतघटिया कथं एतापदघटित घशुल्कम् ? भवतु । तथापि सपकारिण राजकुमार स्वामपेक्ष्य अत्र निमयेऽस्माभिर्निजप्रियससी वृन्दा तुभ्यमर्पिता।] सुबल' -( सस्कृतेन) वृन्दपश्चतये युक्तमेकवृन्दार्पणं कथम् । संख्याविदां न नः शक्यं गोसंख्यानां प्रतारणम् ॥६२॥ धृतघटिका पञ्चैव पथमेतावद् अघटितमनुचित घशुल्क भवतु स्यादिस्यर्थ. । तथापि उपकारिण राजकुमार स्वामपेश्य त्वन्वृते अन शुकदानविषये निष्क्रये प्रत्यानायरूपेण अस्माभि द्वन्दा तुभ्यमर्पिता ता गृहाणेल्यर्थ । गणनाधिकृत सुपर एतदभ्यन्तरे सस्कृतमाश्रियाह वृन्देति - वृन्दाना पन्यतये पञ्चाब्जे देये तत्स्थाने एकटदार्पण एक्स्या टन्दाया अर्पण क्थ युज्यते - इति शेष । एव सरयाविदा गणितज्ञाना गोसख्यानां गवि पृथिव्या सख्या ख्यातियेषां, तेपा कायस्थाना-पक्षे गोसस्यानां गोपानां न प्रतारण वञ्चन न शक्यम् । अत्र सन्देति पदमणिना सङ्घयापदे च पालकारप्रयुक्ता वक्रोक्ति । पद्य नामानुष्टुब्बृत्तम् ॥६२॥ - upalam पाँच ही तो नवनीत के कलश, इतनी अधिक घाट की चुगी किस तरह हो जायगी । फिर मी राजकुमार । तुम्हें उपकारी जन जानकर बदले में [ > छुटकारा पाने के लिए ] अपनी प्रियसखी वृन्दा को हम रोग तुम्हें सौंप रहे हैं। सुबल पाँच वृन्द (पाच सौ करोड़) के कर रूप में निर्णीत हो जाने पर एक वृन्द का देना कैसे ठीक है। सख्या के पण्डितो को ठगना हम ग्वारों के लिये आसान नहीं । । > दुनिया भर में विख्यात हम कायस्थों को उगना आसान नहीं ] ॥२॥ woshipping the Fire with the flame of a lamp (aloud) Cleverest gentleman, How is it that while the ghee pots are five, the toll tax amounts to such an extraordinary sum ? Nevertheless, in consideration of your being a benevolent prince, we offer you our dear friend Vạndā as ransom SUBALA 62 (In Sanskrit) Where five Vrndas (hundred crores) are to be pard, how far 25 it proper to offer only one Vpada(a)? It is impossible for us cowherds, to deceive these calculation experts so well known on the earth 1 'कह' - इति पाठान्तरम् । 2 किए' - इति पाठान्तरम् । DKK.21 ·१६२] दानकेलिकौमुदी ललिता - (रोपमिवामिनीय) विसाहे, सुठ्ठ मुद्धासि ज लहुए इमस्सि अत्थे गरईए अप्पणो सहीए बुंदाए अप्पणं कादु इच्छेसि । [विशाखे ! सुष्ठ मुग्धासि यत् लघावस्मिन्नर्थ गुा भात्मनः सख्या वृन्दाया अर्पणं कर्तुमिच्छसि । मधुमङ्गलः - ललिदे ! चिठ्ठदु एवं अलीअं माहप्पं । [ललिते ! तिसत्वेतत् अलीकम्माहात्म्यम् ।] ललिता वडुअ, सुणाहि - तित्तंस'कोडिसुराणं सआआदो सुरिंदो परिठ्ठो ज एसो सअकोडिहत्थो। तदो विभअवतो हिरण्णगभ्भो ज एसो दिपरद्धवेहो। तदो वि देई लच्छी ज सव्वसंपत्तिणं ईसरी । तदो वि बुंदा जा किर लच्छी वि च्छीकदुअ काए वि अइरुव्यसिरीए लुद्धेण विष्णुणा कामिद त्ति भअवदीए मुहादो सुणीअदी । [पटो! शृणु वयस्त्रिंशत्कोटिसुरेभ्यः एतत्सर्व कपटमसहमाना वरीयसी सखी ललिता रोपं प्रदर्शयन्तीवाह विशाख सुष्ठु परमं मुग्धा सरलस्वभावासि यत् लघौ क्षुद्रऽस्मिन् अर्थे शुत्कदानरूपे गुाः महत्याः सख्याः वृन्दाया अर्पणं कर्तुमिच्छसि । प्राह मधुमङ्गल. तिष्ठतु दूरे आस्तामिदमलीकं माहात्म्यं मिथ्यागौरवमिति । मधुमङ्गलमाक्षिपन्ती पुनर्ललिता प्रतिवक्ति बटो इति - हे स्टो चपलधूर्त । शृणु [पुराणप्रसिद्धमेतत् यत् ] देवाः यतिशयोटिसंरयाकाः, तेषु परिः अवधारय ललिता- (रोष का अभिनय सी करती हुई ) विशाखे ! बड़ी पगली हो, जो कि थोड़ी सी इस चुंगी के लिये अपनी इतनी बड़ी सहेली वृन्दा को दे देना चाहती हो। मधुमङ्गल- ललिते ! इस झूठी बड़ाई को रहने दो। ललिता- धूर्त छोकरे । सुनो, तैतीस करोड़ देवों से इन्द्र श्रेष्ठ हैं, क्योंकि इनके हाथ में शतकोटि (१७ सौ करोड़, २, वन ) है, उनसे भी भेष्ट भगवान् ब्रह्मा है, क्योंकि ये द्विपराद्धं वैभव से सम्पन्न हैं, उनसे भी श्रेष्ठ हैं लक्ष्मी जो कि समस्त सम्पत्ति की ईश्वरी है, लक्ष्मी से भी बड़ी है वृन्दा, LALITA : (affecting anger) Visakha : you are quite silly that you are ready to offer Vạndā, your most valued friend, for such a paltry sum. MADHUMANGALA : Lalita, keep aside this false dignity. LALITĀ : Dear chap, listen; god Indra is superior to thirty-three crores of gods; for, he possesses a hundred crores (<has his thunderbolt in his hand); to him is superior Hiranyagarbha (Brahma, the Creator) who is a billion naire. Laksms, the goddess of wealth is superior even 1. "देत्रिस" - इति पाठभेदः ।

·Þana-Kelt-Kaumudi - सकाशात् सुरेन्द्रो वरिष्ठो यदेष शतकोटिहस्त । ततोऽपि भगवान् हिरण्यगर्भो यदेष द्विररावैभव । तनोऽपि देवी लक्ष्मी यदेशा सर्वसम्पत्तीनामीश्वरी, ततोऽपि वृन्दा या किल लक्ष्मीमपि तुच्छीकृत्य कथाप्यपूर्वत्रिया लुग्धेन विष्णुना कामिति भगवत्या मुखात् श्रूयते । विशासा-(पदे निपत्य काकुमातन्वती) सहि ललिदे, मुहरं मंतेसि तहवि तत्कालिअं दूसहदुक्स परिहरिदुं एवं अजुतं वि कादु कामसि । ता पसीद। अणुमण्णेहि बुंदासमप्पणं । पुरोडासओग्घाणे तुणं पुणम्ह अत्ताण। सखि ललिते ' मुखर मन्त्रय से, तयापि तात्कालिक दु सहदु खं परिहर्तुमेवमयुक्तमपि कर्तकामास्मि । तत् प्रसीद । अनुमन्यस्व वृन्दासमर्पणम् । पुरोडाशोद्माणनेन तूणं पुनीम आत्मानम् ।। सुरेन्द्र यस्य हस्ते शतकोटि पक्षे वनम् । ततोऽप्यधिक हिरण्यगर्भो ब्रह्मा यस्य वैभव परार्द्धद्वयमित । परार्द्धन्तु "लभलक्षकोटि ।" इद चरमसख्या अष्टादशाङ्कपर्यन्तम् । ततोऽपि लक्ष्मी अधिका यत सा सर्वसम्पत्तीनामीश्वरी, ततोऽपि वृन्दा यस्या श्रीविभवेनाकृष्टो विष्णुर्लक्ष्मीमधरीकृत्य खीचकारेति भगवत्या पौर्णमास्या मुखात् श्रूयते- इति वृन्दाया माहात्म्यमवेहि । अनान्तरे कार्यसाधनप्रवणा विशाखा ललिताया पादयो निपत्यानुनयन्ती काकु- मात्तस्वरमातन्वती आह सखि इति मुखर मत्र्यसे वाचालतया ब्रवीषि सत्यमपि चेत् तात्कालिक (कालान् ) वर्तमान घावरोवरूप दु सहदु ख परिहर्तुमेव वृन्दार्पण- जिसकी किसी असाधारण सुपमा पर लुब्ध हो, विष्णु ने लक्ष्मी को भी तुच्छ मानकर उसे अपनी प्रेयसी बना लिया,-भगवती पौर्णमासी के मुंह से ऐसा सुना गया है। (पैर पर गिरकर विधियाती हुई ) सखि, ललिते। तुम बटी वाक्पटुता से तो कह रही हो, फिर भी तात्कारिक असह्य दुख को हटाने के लिए अनुचित होने पर भी करना चाहती हूँ , इसलिये मान जाओ, वृन्दा विशाखा to hu inasmuch as she is the ruler of the entire riches of the world Then superior even to her is Vrndā who, as related by the revered Paurnamāsı, was coveted by Lord Visnu, who allured by her inextollable superb beauty disregarded even Goddess Laksını VISĀKHĀ (falling down at her feet and changing her poice in a drawl) Friend Lalitā, you advise so forcibly (sweetly). Yet I wish to do in this way even what is improper to wird off the imminent, intolerable distress Therefore, be pleased to permit Vrada being offered ·- १६४] दानकेलिकौमुदी (ललिता स्मेरेव शिरो विनमय तूष्णी तिष्ठति) विशाखा ललिदे ! विण्णादं दे आउदं, जं एक्कं दिअ अ अणुमण्णेसि। (ललिते ! विज्ञात ते भाकूतं, यदेकं दिवसमेवानुमन्यसे।] - हन्त, नान्दीमुखि ! दृष्टमत्यद्भुतं भगवत्या ! ततः पृच्छय- तामिदम् कथमेताभिर्मकर्णयुगारब्धताण्डवयोर्मकरकुण्डलयोः द्वन्द्वं न शुल्कितम् । कृष्णः - रूपमयुक्तमनुचितमपि कर्त्तकामाऽस्मि -- तत्प्रसीद मम प्रस्तावमनुमन्यस्ख, येन वयमित आत्मानं मोचयित्वा शीघ्रमेव यज्ञवाटमुपेत्य तत्र हव्यस्थपुरोडाशस्य उद्घाणेन त्मानं तूर्णं सत्वरं पुनीम पवित्रतां नयेम • पुनीमेति पुनातेलिङि रूपम् [विशाखाकृतेनानुनयेन स्मेरा स्मितमुखी ललिता प्रपया शिरो विनमय्य तूष्णीं निश्शब्दं तिष्ठति ] आह च ललित इति - आकृतं हार्दभावः । कृष्णो नान्दीमुखीं शंसति हन्तेति - भगवत्या दृष्टमद्भुतं, एतासां विचित्रेय कल्पना ज्ञाता पृच्छयतामिदमेताः मदीयं वस्तु वृन्दा, सा एव मह्यमयंत तदा किन्नु मकर्णवर्तिनी मदीये कुण्डले एव शुरकरूपेण न दत्ते । मत्कर्णगतकुण्डलार्पणमिव वृन्दार्पणमस्तीति "अभवन्वस्तुसम्बन्धः उपमापरिकरपक" इति लक्षणानिदर्शना। के समर्पण करने की स्वीकृति दे दो, ताकि हव्य के गन्ध ग्रहण कर शीघ्र ही अपने को हम पवित्र कर लें। (ललिता कुछ मुस्कुराती हुई सी गर्दन झुकाये चुपचाप खड़ी रहती है ।) विशाखा ललिते ! तुम्हारा अभिप्राय समझ गई, आज ही के दिन के लिए तुम्हें छूट चाहिये। कृष्ण मझे नान्दीमुखि ! देख लिया आपने इस अति विचित्र चरित्र को । इनसे जरा पूछिये कि इन लोगों ने मेरे दोनों कानों में झूलते मकराकार के कुण्डल के जोड़े को चुंगी के रूप में क्यों नहीं दे दिया.? to Kșsņa, Let us ko yn purify ourselves by smelling the sacrificial oblation (= let us soon reach the place of sacrifice by freeing ourselves from the clutches of Krsna). (Lalita stands silent with her head bent down, what smiling) VISAKHA : Lalita ! I understand your meaning: you allow this only for a day. KRSNA: Ah Năndimukhi I did you observe the most amazing thing? Well then, it may be asked, why my own pair of car.rings dangling from my cars was not offered by some 1."मिति" - अधिकः क्वचित् पाठः।

·Dana Keli-Kaumudi - नान्दीमुखी-कित्तिदाकित्तिदाइणि राहिए, अजुत्तं वस्तु एवं ज वणमालिणो चेअ बुंदाये इमरस सुलुक्कप्पणं । [कीर्तिदाफीतिहायिनि राधिके ! भयुक्त खलिदं पद्वनमालिने एवं वन्दयासी शुल्कार्पणम् ।] राधा सहि बुंदे ! कित्ति तुहीं चिट्ठसि तूण्णं अप्पणो पख्खं उल्लासेहि । [सखि, वृन्दे ! किमिति तूणी तिष्ठसि ? पूर्णमात्मनः पक्षमुल्लासय । ] (कृष्ण वृन्दावनमवलोकयन् विलोचनकोण कूणयति) वृन्दा नागरेन्द्र ! कृतं निरर्थक दृशस्ताडनेन यदियं वृन्दा वृन्दा- वनेश्वरीमनुवर्तते । खोकुर्वाणा कृष्णस्य युक्तामुक्ति नान्दीमुखी राधा वक्ति अयि इति कीर्तिदा एतन्नानी यूपभानोः पनी तस्यै स्वमाने कीर्तिदायिनि राधिके । अटो मन्यस्व यद्वनमालिने कृष्णाय पृन्दारपेण शुत्कार्पणमयुक्तमसातमिति । राधा पृन्दामेव किन्ते मन इति पृच्छति सखीति सूर्णम् आत्मन पक्ष कल्प मतमुल्लासय प्रकटयेति । [कृष्ण रन्दामुखं पदयन् स्वस्य नेत्रकोणं कूणयति चाख्योति सङ्केतार्थम् ] तदुपरि पृन्दा प्राह नागरेन्द्रेति दृशस्ताडनेन व्यर्थमेव नेत्रकूणनेन कृतमलम् , यतः इयं पृन्दा तु वृन्दावनेश्वरी राधामनुवर्तते । वृन्दाया माया [: > मेरी वृन्दा को मुझे ही चुंगी के रूप में देना, मानों मेरे दोनों कुण्डल मुझे ही कर रूप में देना है। नान्दीमुखी--कीर्तिदा (अपनी माँ के) यश को बढ़ाने वाली राधिके । वनमाली को चुगी के रूप में वृन्दा को ही देना, यह तो सही में बड़ा ही अनुचित है। राधा सखि, वृन्दे चुप क्या खड़ी हो, शीघ्र अपना मत प्रकट करो। (कृष्ण वृन्दा का मुँह देखते हुए आँख का कोना दराते हैं ) वृन्दा नागरेन्द्र ! भाँख मारने वाली बात व्यर्थ है, क्योंकि यह वृन्दा घृन्दावनेश्वरी राधा के इशारे पर चलती है। -- these ladics in lieu of the toil-tax due to me from them? NĀNDIMUKHI · Radha, the bringer of fame to your mother, Kirtuda by name! it is, indeed, improper to pay the toll-tax by offering his own Vịndā to Krsna himself. RADHA . Friend Vrndā ! why are you standing silent (like this )? Clanfy your position at once. ( Krina looks at the face of Vrnda and contracts the corner of his ege) VRNDA Chief of the citizens' enough of your vain beating of the eyes, for this Vrndā follows Vrndāvanešvari, Radha.

·- दानकेलिकौमुदी सर्वाः -- (सोप्रासं विहस्य ) भअयदि लजे ! कहिं गदासि । प्पसीद, पसीद। [भगवति लने ! कुन गतासि ? प्रसीद, प्रसीद ।] वृन्दा-सखि, वृन्दावनाधीश्वरि ! ममात्र काचिद्विज्ञप्तिरवाप्तावसरा वर्तते सहि बुन्दे ! कीदिसी एसा, भणीअदु ? [सखि वृन्दे ! कीहशी एषा ? भणतु । वृन्दा - द्यूतकारसंसदोऽपि भूयिष्ठं घट्टपालगोष्ठी साधुभिरभितः श्लाध्यते तदन न समञ्जसः। प्राञ्जलोऽयं जनः। विक्रयोऽपक्रमवेत् क्वचिदन्यत्र विक्रीयताम् । । राधा एवं युक्त्या राधार्पणस्यानुमोदनं श्रुत्वा सर्वाः सख्यः सोत्प्रासं सोल्लुण्ठमुपहस्य कियाम्निस्त्र- पोऽयं प्रस्ताव इति मत्वा लबादेवीमेवाकारयन्ति भगवति लज्जे इति- कुत्र गतासि प्रसीदेति। राधा सम्बोधयति वृन्दा सखीति- विज्ञप्तिनिवेदनम् । अवाप्तावसरा समयोचिता । राधिकयाऽनुमता पुनराह द्यूतेति [भुवि विदितमेवं यत् द्यूतकाराणी संसत् कपटाचरणस्य धूर्ततायाश्च भूमिः किन्तु] इयं घट्टपालगोष्ठी द्यूतकाराणां समिकानो संसदोऽपि भूयिष्ठा धूर्ताचरणेऽतिवर्तमाना इति साधुमिः सुजनैः अमितः चतुर्दिक्षु श्लाघ्यते शस्यते, तत् एतस्मिन् विषये न अस्माकं समजसः यदयं प्राजलः सरलोऽयं मद्विधो जनः । विक्रयस्य शुल्केनात्मार्पणस्य उपक्रम: आरम्भश्चेद- न्यत्र क्वचित् विक्रीयताम् - नेदमुपयुक्तं स्थानमिति । सभी गोपियाँ-( उल्लास के साथ हँसकर) भगवति, लजे ! तू कहाँ चली गई हो, मान जाओ, अब तो लौट भाभो। वृन्दा वृन्दावन की स्वामिनी सखि, राधे ! इस समय अवसर के अनुरूप मेरा कुछ निवेदन है। राधा सखि, वृन्दे ! वह क्या है, कहो। वृन्दा घाट के अधिकारी महोदय की गोष्टी जुआड़ियों के जमघट से भी पढ़ कर है ऐसा चारों ओर सजनों द्वारा प्रशंसित है । अत: ALL: (saracastically laughing) Revered Shame ! where are you gone? Have mercy pleasc. VRNDA : Friend Vịndāvanešvari! I have a request, which is timely. RĀDHĀ: Friend Vịnda f what is it? please say, VRNDĀ: The association of the toll-gate keepers is highly extolled by good people all around, as onc, more thar 1."भूव"-इति पाठान्तरम् ।

·Dana Keli-Kaumudi । १६७ कृष्ण (सस्मितम्) सत्यममूरसम्मुक्ता एवाप्रतिमपूर्णलक्ष्मीभराः सुभ्रुवो राजकुलकार्यमर्हन्ति । पन्दा [लक्ष्मी] तु विष्णुना चिरं सम्भुज्य निर्भरमपारेण वैभवेन रिक्तीकृता । तदलमेतया । (विहस्य) एदं क्खु 'अलाभादगनात्यागरतुरज ब्रह्मचर्यकम्'- राधा - कृष्ण गृन्दावाक्यमुपहसन्निवाह सत्यमिनि - अमू गोपबाला सत्य असम्भुक्ता अत एव अप्रतिम अनुपम (न विद्यते प्रतिमा तु यता यस्य स अप्रतिम ] पूर्ण लक्ष्म्या शोभाया भर यासा तादृश्य एव सुभ्रुवो राजकुलकार्यमर्हन्ति, तदुपयुका एव, इन्दा ( लक्ष्मी) तु विष्णुना चिर सम्भुज्य निर्भर नितान्तमेव अपारेण वैभवेन शोभातिरेकेण रिक्तीकृता नि शेषिता, तदलमेतया इति । तत्र राधिका सोपहासमाह पतदिति एतत् खल 'अलाभाद् अप्राप्तायो सुन्दयाँ अङ्गनात्याग = नापेक्ष्यते मया परित्यक्ते ति क्थन तुरङ्ग ह्मचर्यकम् घोटका कृष्ण यहाँ उचित नहीं है। हम सरल लोग है। चुगी के लिये यदि बेचने का ही उपक्रम हो तो कहीं दूसरी जगह जाकर बेचना चाहिये। (मुस्कुराते हुए ) सचमुच सम्भोग से अपरिचित, अनुपम, पूर्ण सुपमा से सम्पन्न ये रमणियाँ ही राजकुर के लिये उपयुक्त हैं । विष्णु ने बहुत काल तक यथेच्छ उपभोग कर वृन्दा (लक्ष्मी) को तो असीम वैभव [ अपार सौन्दर्य राशि] से खाली कर दिया, इसलिये उसे तो रहने दो। (हस कर) न मिलने पर, नारी का परित्याग कर दिया', ऐसा कहना राधा KRSNA the gang of gamblers We, who are plain people are misfit here So if the intention is to sell anything, (for paying the tax), it may be done elsewhere, (smiling ) True only these belles who have not been enjoyed and are of incomparable beauty (excessive wealth ) deserve to be the object of a royal family (to be sued in a court of Justice) As regards Vīnda (Laksmi), she was intensely and for a long time enjoyed by Visnu and was deprived of her immense beauty (inexhaustible wealth) So, I have no use of this Vrnda RĀDHA ( Laughing ) This is, indeed, what the wise say "Forced ·१६८० दानकेलिकौमुदी त्ति धीरेहि भणिमदि। [एतत् खलु 'मलाभादशनात्यागस्तरामचर्यकम्'- इति धीरैमण्यते । मधुमङ्गलः - (जनान्तिकम् ) विसाहे ! णिच्चिदं तुम्हाणं घट्टदाणे अणुउलो हुविस्सं । जं काअत्यविजापारंगदोमि । ता देहि मे किंपि पारितोसि। [विशाखे ! निश्चितं युष्माकं घट्टदानेऽनुकूलो भविष्यामि, यत् कायस्थविद्यापारङ्गतोऽस्मि । तद्देहि मे किमपि पारितोपिकम् । विशाखा अज ! णव्यं सकरं दाइस्सं। [मार्य ! नयां शर्करा दास्यामि ।] मधुमगला -विसाहे, णूणं परिहसिज्जामि । [विशाखे ! नूनं परिहस्ये।] विशाखा भअवंतस्स सूरस्स सवामि । [भगवते सूर्याय शपामि] - - यथा वडवाया अलामे ब्रह्मचर्य धारयन्ति तद्वदेवेदम्' - इति धीरैः विचारकैः भण्यते । लक्ष्मीमतिक्रम्य वर्तमाना वृन्दा न लभ्येत तदालमेतयेति भावः तुरङ्गब्रह्मचर्यसदृश एवेति । मधुमङ्गलः उस्कोचामिपलोलुपोऽत्रान्तराले विशाखा साधयति विशाख इति अहं घट्टदाने शुल्कग्रहणेऽनुकूलः सहायको भविष्यामि यतः अहं कायस्थविद्यार्या गणनाक्रमे पारङ्गतः कुशलोऽस्मि । तद्देहि मे किश्चित् पारितोषिकमिति । तमाश्वासयति त्वमस्माकं कार्य साधयाहं पारितोषिकरूपेण तुभ्यं नव्यां शर्करा विशाखा साधयित्वा पारितोषिकविषये सत्यापितो बटुर्मधुमालततः दास्ये । - तुच्छ तुरगब्रह्मचर्य है", - ऐसा विचारकों का कहना है। मधुमङ्गल- (एक ओर) विशाखे ! मैं तुम लोगों के लिये चुंगी के लेन-देन में निश्चित ही सहायक बनूंगा, क्योंकि मैं गणना की कला में निष्णात हूँ। इसलिये मुझे कुछ तो पुरस्कार दो। विशाखा आर्य! तुम्हें नयी शर्करा दूंगी। मधुमङ्गल- विशाखे ! यह तो तुम इसी कर रही हो। विशाखा भगवान सूर्य की शपथ ले रही हूँ। celibacy - giving up a woman when not available." ! MADHUMANGALA : Višākha, I shall certainly be favourable (friendly) to you in paying the toll-tax, for I am an expert in accountancy. So, give me some reward. VIŠĀKHĀ: Friend, (Venerable gentleman)! I shall give you fresh sugarcandy. MADHUMANGALA : Visakha, I am, indeed, being ridiculed. VISAKHA : By.the god Sun I promise your ·Dana-Keli-Kaumud) - मधुमङ्गल - (सहर्ष कृष्णमुपेत्य) पिअवअरस माणसमए पमदा- सअकोडी-रोस-भंजणे विअक्सफोलि ? दीपाअली कोदुए सुरही सभकोडी पुआपणे आचरिओ सि । तादिजउ अज महामहूसवे मज्झ अणभत्थित- पुच्या सअकोडी दक्षिणा । [ प्रियवयस्य । मानसमये प्रमदाशतोटिरोपमञ्जने विचक्षणोऽम्मि। दीपारसीकौतुरे सुरभिशतकोटिपूजाया भाचार्योऽस्मि, तदीयतामय महामहोत्सवे महामनभ्यर्षित पूर्वा शतकोटिदक्षिणा।] (कृष्ण स्मित्वा तूष्णी तिटति) (अपवार्य) विसाहे, 'मौनं सम्मतिलक्षणम्' त्ति जाणासि ता देहि पतिरसुदं । [विशासे । 'मौन सम्मतिरक्षणम्' इति जानास्येव, तहहि प्रतिश्रुतम् । (इत्यचर [अपलि] प्रसारयति) किञ्चित्ततोऽप्यवाप्तु कृष्ण साधयति मानेति-मानिनीनां मानसमये प्रणयकोपप्रसङ्गे प्रमदानां शतरोटीना अन्जससयाकाना (अथवा प्रमदाना शतरोटिसमस्य वनवत्कठोरस्य) रोषस्य भञ्जने भन्ने विचक्षण पटुरस्मि । भगवतो रासलालाया शतकोटिप्रमदा अभूवन्निति प्रसिद्धिः । पुनराह मौनेन वर्तमान ?ष्ण वाक्ष्य प्रतिश्रुतस्य खोकृतस्य दानायाभ्यर्थयनसौ वृन्दाया पुरत अदर वस्त्रकोण प्रसारयति । अनलिमिति पाठभेद सुगम । दीपा- यलीति सुरभीणा गवाम् । अनभ्यर्थित पूर्वा पूर्वमयाचितेत्यर्थ । श, मधुमङ्गल-- (बहे हप से कृष्ण के पास जाकर) प्रिय मित्र! मान के समय सौ करोड़ मानिनियों के बज्रसदृश कोप को तोड़ देने में में बडा ही दक्ष हूँ। दीवाली पर्व पर शतकोटि सुरभि की पूजा का आचार्य हूँ, तो महामहोत्सव पर्व पर पहले कभी न मांगी हुई १०० करोड़ की दक्षिणा भाज मुझे दे दो। (कृष्ण मुस्कुरा कर चुप रह जाते हैं) (धीरे से ) विशाखे। मौन रहना स्वीकृति का लक्षण है, यह तो तुम MADHUMANGALA (joyfully approaching Krsna) Dear friend, where it is a matter of jealous anger (in women ) I am very clever in smashing the thunderbolt like anger of a hundred crores of women On the Dipāvalı festival I officiate as a high priest in worshipping a hundred crores of cows, me today on the occasion of this great festival a fee of a bundred crore (of gold coins), never requested for before (Krsna smiling remains onlent ) (arde) Visakha, you know that 'Silence DKK 22 So give 15 Ah ·- १७.] दानकेलिकौमुदी विशाखा (स्मित्वा ) गेहीअदु, एसा सकारा। गृह्णातु एषा शर्करा] (इति कर्परां समर्पयति) मधुमङ्गलः – (उच्चैर्विहस्य) धुत्ते, चिट्ठ चिट्ट णिफिदं वो करिसं (इति कृष्णन्तिकसाद्य) पिअवअस्स, लहुअम्मि कजे अलं विलंबेण, गेह सुलुक्कं । [धूर्ते ! तिष्ठ निष्ठ । निष्कृति वः करिष्यामि, (इति कृष्णान्तिकमासाथ) प्रियवयस्य ! लघुलि कायें अलं विलम्चेन, गृहाण शुल्कम् ।] सखे, मधुमङ्गल ! मधुसूदनोऽस्मि, तदेषा राधिकाख्या कृष्णः विशाखा सस्मिता मधुमङ्गलाय शर्करेति कृत्वा कर्परा कपालखण्डं समर्पयति । शर्करा खण्डविकृतिः मधुरा, "शर्करा कर्पराऽशेऽपीत्यमरः" । अत्रापि श्लेषः । खण्डखाद्य नव्या शर्करां दातुं प्रतिश्रुत्य तत्स्थाने कारांशप्रदानेन विशाखायै कुप्यन् मधुमङ्गलः उच्चर्विहस्य विशाखामाह धूर्ते इति - अयि चञ्चिके तिष्ठ क्षणं स्थिरा भव; ( अस्य वञ्चनस्य ) निष्कृतिं प्रत्यपकारं करिष्ये - इति कथयित्वा कृष्णस्य अन्तिकं सामीप्यमासाद्य प्राण्याह प्रियेति लघुनि स्वरपे कार्य अलं विलम्बेन, शुल्कं गृहाणेति । एतावति कृष्णः प्राह सखे इति - अहे मधु सूदते हन्ति (वस्तुतो मधुनाम्नो दैत्यस्य हन्ता) मथवा सूदयति आखादयत्यसौ मधुसूदनः भ्रमरः अस्मि, अत एपा - जानती ही हो, तुमने जो कहा है वह तो दे दो। (ऐसा कह कर आँचल (अञ्जलि) फैलाता है) विशाखा. (मुस्कुरा कर ) लीजिये, यह शर्करा है । (ऐसा कह कर खपरैल की ककड़ियाँ देती है) मधुमङ्गल- (भट्टहास कर के ) धूत ! भच्छा ठहरो । इसका बदला तुम्हें दूंगा । (कृष्ण के पास जाकर ) प्रिय वयस्य ! छोटे काम में विलम्ब ठीक नहीं। धुंगी ले लो। कृष्ण मित्र, मधुमगल ! मैं मधुरसास्वादी ( =भ्रमर) [> मधु नामक दैत्य indication of consent'. So, give me what was promised. [He spreads out the hem of his garment (or palm) to receive what would be given.)] VIŠĀKHĀ: (laughing) Here is Šarkarā; take it (she offers him potsherds). MADHUMANGALA : ( Laughing loudly) Rogue, wait. I shall make you expiate for this. (He goes near Krsna ) Dear friend, cnough of delay in such a small work. Extort the tax. * KRŞŅA : Friend, Madhumangala, 1 am Madhusudana, (Krşņa ·Dana-Keli-kiaumudi ११७१ गता भ्रमरी शुल्कार्थमादेया। वृन्दा-फुल्लेयं धम्पफलतव सतृपो मधुसूदनस्योचिता। कृष्णः • वृन्दे ! सत्त्वानमिज्ञासि, राधा सल्वभिरूपा या विपरीता धारा माध्वीकमयी सम्पद्यते । सा राधिकाख्या गता रायिकेति नाम्ना स्याता, रेफेण अधिवेन आरया यस्या दिरेफपदवाच्या भ्रमरी भ्रमणशीला कामिनी शुल्कामादेया गृहीतव्या । अत्रापि लप एव । आदानौचित्यं तु उभयो. भ्रमरजातीयत्वात् साधम्र्येणावगन्तव्यम् । फुल्लेति धन्दा राधा सरक्षितुं मधुमाहिणो मधुसूदनस्य सतृप लोलुपस्य कृते इयं फुल्ला विकसितयौवना चम्पक्लता एव उचिता चम्पकेयु मधुप्राचुर्यादिति लोभयति । कृष्णस्तु वृन्दा योधयति वृन्दे इति त्वं तत्त्वस्य सारस्य अनमिज्ञा असि यत• राधा सलु एव अमिरूपा सुन्दरी अनुकूला च, या विपरीता अपि वर्णविपर्ययेणापि (पक्षे विपरीता मानवशात् पराङ्मुखी अपि) माध्वीकमयी मधु झरन्ती धारा एव सम्पद्यते -- यत. प्रणयकोपड़ता भामिनी सरसायते एव । - का इन्ता ] हूँ। इस लिए अधिक रेफ वाली (र+ अधिका राधिका) नाम से प्रसिद्ध यह भ्रमरी चुंगी के रूप में ग्रहण के लिए उपयुक्त है। घृन्दा खिरी हुई यह चम्पा की रता ही इस लुब्ध भ्रमर के लिये ठीक है । [> नर विकसित यौवना यह चम्पकलता ही इस लोलुप मधुसूदन के लिये उपयुक्त है। वृन्दे । तव की बात नहीं समझी हो। परम सुन्दरी राधा ही योग्य है, जो विपरीत होकर भी [> पलट जाने पर भी धारा मधुप्रसविणी धारा बन जाती है। कृष्ण HD VRNDĀ : or a drone). So thrs lovely woman, known as Radhika (Radha or with an extra ref==bec ) is to be brought as toll tax. Then, this blossomed Campakalatā,(() a friend of Radha so named, (u)a creeper so named)alanc is fit for this thirsty Madhusūdana. Vendā, you do not understand the true nature of things. Rādhā 15 surely suitable because even if she (inverted ETT) she turns out a strcat (धारा) of sweet honey. KRSNA. 13Cross - ·, ? १७२। दानकेलिकौमुदी चित्रा-गोउलवीरवरेण्ण, अप्पडिम-पुण्ण-लच्छीभराओ इमाओ त्ति सअंचे समत्थिदं, ता विंदपंचएण कहं अम्हाणं एक्कतमा रोहिदु जुत्ता [गोकुलवीरवरेण्य ! अप्रतिमपूर्णलक्ष्मीमरा .इमा इति स्वयमेव समर्थितम् , तवृन्द- पञ्चके कधमस्माकमेकतमा गृहीतुं युत्ता ?] वृन्दा हन्त, सखि चित्रे ! श्लाघ्यासि, यदेप विशृङ्खलः कोमल- वाग्वल्लिपल्लवेन भवत्या स्तम्भितो गम्भीरवेदी स्तम्वेरमः । . - युक्त्यन्तरेण विजेतुं प्रयतमाना चित्रावान्तराले कृष्णमाह गोकुलेति गोकुले ये पराः श्रेष्टास्तेषु वरेण्य श्रेष्ट । स्वयमेव भवता समर्थितमङ्गीकृतं यत् इमाः सर्वा अपि अप्रतिमः असम: पूर्णः सर्वाङ्गीणः लक्ष्मीभरः शोभातिरेकः सम्पदतिरेकश्च यासा तादृश्यः सन्ति । एवं सति वृन्दपश्चकेन पञ्चवृन्दमितशुल्केन कथमस्माकं (निर्धारणे पष्टी अस्मामु इत्यर्थः ) एकतमा त्वया गृहीतुं युक्ता, मूल्यवपम्यादित्यर्थः । एवं निरुत्तरभावं नीतवती कृष्णमिति चित्रां प्रशंसती वृन्दाऽऽह सखीति प्रशस्या त्वमसि यतः एप विशृङ्खलः अमर्यादः उन्मत्तः कोमला वाक् एव वाटी रज्जुरूपा तस्याः पल्लवेन भवत्या गम्भीरवेदी दुरिमदः स्तम्ये रमते असौ इति श्लाघ्या चित्रा गोकुल के पीर पर! ये रमणियाँ अनुपम सर्वाङ्गशोमा सम्प हैं, [>समग्र सम्पत्ति में भसम है] - ऐसा स्वतः मापने ही समर्थन किया है। तो इस वृन्दपशक से हम लोगों में एक भी कैसे प्रहण की जा सकती है? हन्त ! सगिचित्रे! गुम प्रशंसा के योग्य हो । क्योंकि भपनी कोमल वाणी रूपी लता के पहर से मौत इस उन्मुक्त हाथी को तुमने माम्भित (भारत) कर दिया। पृन्दा- CITRA : Mighty warrior of Gokula (pre-eminent among the licrocs of Golula )! you have yourself advocated that thcsc (fivc belles) are full of incomparable bcauty. Then, how is it proper to pick up even one of the five ( for your damn toll-ax)? VRNDR: Ah! friend Cra, commendable you are. This unre. strained, highly intoxicited clephant (Krmna) has lxen chacked by you by the twigs of the creeper.libc tender speech of yourn ·Dana-Kas-Kaumudi । १७३ मधुमङ्गल - पिअवअरस, सतगुणो सुलुक्कोत्ति एत्थ असक्सवाइणो सतसहस्स पंतिदहम्मि पञ्जवसाय कुणतेहिं अम्हेहिं तस्स उजाणचक्वटियो सुन्छु अवरद्ध । [प्रियवयस्य ! शतगुण शुल्क इति अनासङ्घकाचिनशत शब्दस्य पक्तिदशके पर्यवसान कुदिरहमाभितस्मै उयानचकार्तिने सुन्छु अपराद्धम् ।] सखे साधु साधु, प्रियायं रसमाधुरीमुपभोजयन् कायस्थिका-रसवतीपौरोगवोऽसि । सत्यमसङ्ख्यान्येव वित्तानि चक्रवर्ति- वराणामभिप्रायेण क्रोडीकृतानि । तथा च स्मयते- । कृपणः स्तम्बरम (सप्तमी अलुक्) हस्ती त्वया स्तम्भित अवरुद्ध प्रकृति नीत । “एप स्तम्बरम इत्यत्र सारोपा गौणी लक्षणा दुरित्वविशेषद्योतनरूपप्रयोजनवती रूपक- मुत्यापयति । गम्भीरवेदिनो हस्तिनो लक्षण यथा शालिहोत्रे- “त्वम्भेदाच्छोणितस्रावान्मासस्य व्यधनादपि । सज्ञान र भते यस्तु गजो गम्भीरवेद्यसौ” - इति । मधुमङ्गल कृष्णमाह प्रियवयस्येति शतगुण शुल्क" इत्यस्मिन्सदर्भ शतपदमसख्यस्य अगण्यस्य वाचि बोधक, तस्य शतशब्दस्य पक्तीनां दशाना दशके पर्यवसान निर्णय कुवद्भिरस्मामि उद्यानपालस्य सुष्टु बहु अपराद्धम् तस्य हानि कृतेत्यर्थ । 'चक्रवर्तिने - इत्यन वैकल्पिकी चतुर्थी । कृष्णो मधुमङ्गलस्य वचोऽनुमोदते सख इति - साधु साधु सम्यगाह, प्रियार्थ रसमाधुरी भोजयन् कायस्थिका गणितरीति सा एव रसवती पाकक्रिया तस्यो पौरोगव अध्यक्षस्त्वमसि । “पौरोगव पाकाध्यक्ष" इति । तस्य चक्रवर्तिन अमिप्रायेण आयदेयलेखायो कोडीकृतानि आत्मसात्कृतानि लोपितानि वा। तत्र स्मृतिवाक्य स्मरति मधुमङ्गल-प्रिय मिन ' "शतगुण शुल्क" इसमें घाट की चुगी के प्रकरण में मसख्यता भर्थ के बोधक शत शब्द की दश दश के दश दशक रूप मर्य में ही समाप्ति करते हुए (= पूर्ण मानते हुए) हम लोगों ने उद्यान चक्रवर्ती की बहुत हानि की है। कृष्ण मित्र ठीक है, ठीक । अपने प्रिय जन को रस माधुरी का आस्वाद कराने वाले, गणित रूपी पाकशाला के तुम अध्यक्ष हो । चक्रवर्ती MADHUMANGALA Dear friend, the word 'Sata' (hundred ) ia the phrase 'Salaguna' (a hundred times) indicates an infinite number We, who limited it to a hundred literally, have really commited an offence towards the king of gardens KRŞNA Well done! friend, well done! You are the superintendent of the royal kitchen of accountancy feeding friends with excellent sweets Indeed, innumerable ·- १७४ दानकेलिकौमुदी द्रापिष्ठे छद्मनि ज्ञाते प्रकृत्या गर्वशालिनाम् । अभ्युन्नतश्रियोग्राणां यथेष्टं दण्ड इष्यते ॥६३।।- इति । ललिता दंडेन विना क्खणं वि गोवाणं णत्थि ओलंबो, ता जुत्तं दंडग्गहणं । [दण्डेन विना क्षणमपि गोपानां नास्त्यवलम्बः, तद्युक्तं दण्ड- ग्रहणम् । कृष्णः - यद्यपि पश्चभिरपि न शुल्कपर्याप्तिस्तथापि द्वितीयैव मम द्रापिठ इति- द्रापिष्ठे दीर्घतमे महति छमनि देयशुल्के कपटे ज्ञाते प्रकटता गते सति प्रकृत्या स्वभावतः गर्वशालिनाम् अभ्युनतया प्रिया लक्ष्म्या शोभया च उप्राणी धृष्टानां कपटिनां कृते यथेटं दण्डः इष्यते इति । अत्रानुष्टुप् वृत्तम् ॥६३॥ दण्डपदार्थमन्यथा गृहीत्वा लंलितोपहसति दण्डेनेति दण्डेन काठदण्डेन लगुडेन विना क्षणमपि गोपानां नास्ति अवलम्बः आश्रयः, गोचारणे सर्वदैव दण्डस्या- पेक्षितत्वात् - तद् युष्मार्क (कर्तरि पष्टी) दण्डग्रहणं लगुडधारणं युक्तमुचितम् । अत्र नर्मोक्तिः, कृष्णेन प्रयुक्तस्यापराधदण्डस्यान्यथालगुडार्थग्रहणादकोक्किरपि । ललितावाक्यमननुसन्धाय स्वार्थमेवानुसन्दधानः कृष्णः पुनराह यद्यपीति-द्वितीया - ललिता- - -- महाराज के भमिप्राय से तो सच में असंख्य धन ही हजम कर लिया गया। स्मृति में भी कहा है स्वमाय से गर्वीले, पर्याप्त लक्ष्मी [ > शोमा] के कारण एट लोगों पर लम्बे अरसे ( चिरकाल ) से किये जा रहे कपट व्यवहार की जानकारी हो जाने पर मनचाहे दण्ड का विधान है ॥ ३ ॥ दण्ट (= लाठी) के बिना एक छण भी सालों का सहारा नहीं है। इसलिए दण्ट (लाठियो) लिये रहना उचित है। यद्यपि पांच से भी चुंगी की पूर्ति नहीं होती, सो मी द्वितीया (पाली coins arc comprised (in tlic word 'sata') in the opinion of our great Emperor which have been dropped. It is said in the Sustras:- When persons arrogant loy nature and violent with incrcased fluence (Lcauty) are detected practising Iraud for a very long time, any amount of penalty (danda ) inay bc inijaosed upon them. "Ilic condicrus ſcel themselves lielpless without a club (dimla) cyen for a moment. It is, therefore, proper to take resort to a club, Aliluugli all tlic live talen forrether are not adequate for the toll tax duc from tlicin, the second one (Radha) 63. LALITA KRSNA ·Dana-Keli-Kaumudh 52870 [१७५ राधा । रक्षणीया, या खलु चन्द्रलेसेवोन्मीलनक्षमा । ( सोत्प्रास विहस्य) हत, देवदोवासणस्स कुसुम ओचिणंतीणं सज्जनान्छीण सेम क्खु वुदावण ओम्मदेण इमिणा एकेण महाकलहिंदेण सव्व आकमिअ भअकर किद । केअल सेलिंदस्स उवसल्लमेत्त' ओलम्वणं आसी । हद्धी । हद्धी । पत्थ वि दाणिदारभदभेण वट्टपाडिदा आरद्धा, कस्स विण्णविरसम्ह । [इन्त । देवतोपासनायै कुसुममाचिन्वतीना खानाक्षीणां क्षेम खलु वृन्दावनमुन्मदेनकेन महासभेन्द्रेण सर्वमाश्म्य भयङ्कर कृतम् । वेवर शैलेन्द्रस्य उपशल्यमानमवलम्बनमासीत् । हा धिक् । ममापि दानीन्द्रारम्भदम्भेन वर्मपातिता भारब्धा, कस्मै विज्ञापयिष्यामहे ।। एका ललिता, द्वितीया राधेत्यभिप्राय या खलु चादरेखा इव प्रत्यह उमाल्ने क्षमा यौवना भ्युदयशीला । “रेसेवो मालनक्षमा" इत्यश श्लोकचरणरूप अतोऽत्र व धन्तु वृत्तगधी । राधा सोत्यास सोलुण्ठन विहस्य सेद प्रकटयति हन्तेति देवतोद्देशेन पुष्पाणामवचय कुर्वतीनो, खवनरय ईक्षणे इव इक्षणे नयने यासा, ताशीना सूर्यो- पासिकानां कृते क्षेम निरपाय खलु यदावनम् उन्मदेन उच्लेन एवेनैव महाकलमेन्द्रेण गजशावकावरेण सर्व क्षेत्रमाक्रम्य भयङ्कर कृतमाकुलीकृतम् । (तदा) शैलेन्द्रस्य गिरिराजगोवर्धनस्य उपशयमात्र केवग आसन्नभूमि (जनानां कृते) अवलम्बनमाश्रय आसीत् । हा यिक क्ट भो कष्टमिति वीप्सायां द्विरुक्ति ! अत्रापि दानी द्रस्य घट्टपालस्य आरम्भ शुकादानप्रक्रम तस्य दम्मेन व्याजेन वर्मनि माग पातिता अवस्थितिरन्तरायभूता आरब्धा । कस्मै एतत्कटकारण विज्ञापयिष्यामहे - न कोऽपि श्रोता इति त्रासजयो ----- ललिता, दूसरी राधा) राधा ही हमें रखनी चाहिये, जो कि चन्द्रकला के समान सतत विकासशीला है। राधा- (खिल्ली उड़ाती हुई, इसकर) हन्त । देवता की पूजा के लिए फूल चुनती हुई खञ्जनाक्षियों के लिए सुखप्रद वृन्दावन को एक उखल हाथी के बच्चे ने रौंद कर भयङ्कर कर डाला। गोवर्द्धन गिरि की भासन भूमि alone is to be preserved by me for she is capable of increasing in value (developing ) like the streak of the Moon ( on the second day of the lunar fortnight) RĀDHĀ (laughing sarcastically) Alas' The whole of Vrndavana (garden) which was safe for the wagtail eyed young women gathering flowers for the worship of gods has been attacked by an intoxicated chief of young elephants and rendered terrible Only the vicinity of the Govardhana mountain had remained as (safe) resort (for us) Alas | what a pity ! Here also 1 उपसण्णमेत्त' - इति पाठभेद । a ·दानकेलिकौमुदी कृष्णः नान्दीमुखि ! तव कर्णमधिरूढासां गुर्वी गिरामनर्गलता यदन्न सन्मार्गरक्षाप्रख्यात विशुद्धौ मय्यपि वर्मपातिता-परिवादकालिमाध्यास- साहसिकता । तदेनां दोर्दण्डयुगलेन गाढं पीडयामि । नान्दीमुखी-(पुरोऽवस्थाय वारयन्ती) सुवीर, महातावसीपरिभाअस्स मह समख्खं अख्खमं क्खु एदं फुलबालापीडणं । [सुवीर. ! महातापसी- निर्वेदः । अस्य राजपुत्रत्वात् । एतादृशं खेदावहं राधावचो निशम्य सोपालम्भमिव नान्दीमुखीमुद्दिदयाह कृष्णः तवेति- आसां गोपबालानां गिरा वाचा गुर्वी महती भनगलता निरष्ठशता तव कर्णमधिरूढा घेता यद् अत्रास्मिन्प्रदेशे सन्मार्गरक्षायाः मार्ग पथिकानां यातायातं निरपायं यथा भवेत्तथा व्यवस्थायाः कृते प्रख्याता विशुद्धिस्तत्परता यस्य तादृशे मपि अपि वर्मपातितायाः मार्गावरोधस्य निमित्तेन यः परीवादो निन्दा अलीकाध्यासे मिध्यारोपणे साहसिकता । एतन्मिथ्यारोपदोपस्य कृते एनां राधा दोर्दण्डयुगलेन याहुद्वयपाशेन गाढं रभसा पीडयामि इति । एवं कर्तुं प्रवृत्तस्य कृष्णस्य पुरः अवस्थाय आत्मानमुपस्थाप्य धारयन्ती नान्दीमुखी प्राह सुवीरेति- सुवीर अतिबलिष्ठ, वक्रतया शोभने कर्मणि तस्य तत् . मात्र आधार थी। बड़े खेद की बात है, घटेश महोदय के इस प्यवसाय ( = चुंगी वसूली ) के बहाने यहां भी राह मे रुकावट शुरू हो गई है। किसे कहें ! छप्ण- नान्दीमुखि ! इनकी याणी की भारी बढ़ती अनर्गलता तुम्हारे कान तक पहुंच गई, जो कि इस स्थान पर राहियों के भावागमन की प्यवस्था में मेरी तत्परता यहु विदित होने पर भी राह में "मैं रुकावट पैदा करने पाला हूँ"-ऐसे निन्दा के झटे भारोप की इनकी हिम्मत ! अत: इसे (राधा को) अपने याहुपाश से जकड़ लेता हूँ। नान्दीमुखी-(सामने सही होकर रोकती दुई ) सुधीर ! महातापसी पौर्णमासी waylaying has been started by the toll.gate chief's arrogant actions. To whom can we report (against Krsna who is a prince)? KRŞŅA Nandimukhf, did you hear their haughty unrestrained talk? It is their eflrontery to blacken me with the scandal of way-laying while I am spotless and wellknown for guarding the good roads. So I shall squeeze her (Radhn) tightly with my strong punishment ). NANDIMUKHI : (slanding before and pretenting Kirima from embracing Radha ) Braye man, it is certainly improper 10 press ·Dana-kill-Kaumudi [ १७७ परिवारस्य मम समक्षमक्षम सल्वेतत् कुलबालापीरनम् ।। गोष्ठमहेन्द्रकुमारश्चूडामणिरस्मि मुहुरहंयूनाम् । कथमुन्मदयुक्तीनामुपेक्षिताहेऽद्य दपकोमाणम् ॥६॥ ललिता-कण्ह' सलक्स कथंसि, एत्य णावरज्मसि तुमं । घट्टीदेईए शेष एसो अपुग्यो को वि पसादो जेण सक्कुलकुमालो भूत्तधुरी- गाण वि सुट्ट विम्हावणी कचनविन झत्ति अझविदो सि। [कृष्ण ! सण विकमिन् ! महातापस्या पौर्णमास्या परिवारस्य मम समक्ष कुलबालाया पीडनम् मक्षममयोग्य सल। तदा कृष्ण सदर्पमाह गोछेति गोष्टस्म प्रमात्य महेन्द्रकुमारो राजपुत्र , मुहु पुनय भह यूनां चूडामणि अप्रगण्य अस्मि । एवं सति कपमहम् उमदाना युवतीना दर्पकस्य क्षुद्रस्य गर्वस्य उमाग तीक्ष्णत्वम् उपेक्षिताहे प्रतीकार विना सोदा- नवचिदपीत्यर्थ । अथवा अयूनाम् दर्पगरिष्टाणा चूडामगि प्रमुख - "महशरवानयु म्याद्' इत्यमर । दर्पोप्माण मिति व्यसनया यौवनोदश्वशादुद्भत मा मयविकारम् । उपेक्षिताहे इति उपप्रकस्य इक्षतेर्लटि रूपम् अनद्यतनभविष्यत्कालगमक किमपि रहस्य न्यनतिमा गर्व सचारी भाव । आर्या जाति ॥६४॥ मर्यादामतिकाम्यत रणस्यास्थाने गर्वोक्तिं निशम्य ललिता बक्रोक्त्या है हैपयित यतमानाऽऽद कृष्णेति-त्व भक्ष्य पेशल क्थयसि (मत ) अत्र बालोपपीटने त्व नापरराध्यसि न तवाय दोष इत्यर्थ । पट्टीदेव्या शुल्कादानस्थानकस्य अधिष्ठात्र्या - परिवार के मेरे समक्ष सत्कुलीन बारिका को सताना उचित नहीं। में ब्रज का राजकुमार उस पर भी नव युवकों का मून्य, [> धमण्डियों का सरताज हूँ] इन उन्मत्त युवतियों की गीली गरमाहट भला कैसे भूल जाऊँ (सहन करूँ) ॥ ६ ॥ ललिता- कृष्ण सच कह रहे हो, इसमें तुम्हारा कोपराध नहीं, इस पार की देवी का ही ऐसा कोई भनुपम अनुग्रह है जो कि सकुलीन मालक होने पर भी नुम भूतों के मुखिया को भी मन्त्री तरह चकित ughtly (embrace) a girl of a noble famly in the presence of myself who belongs to the retinue of that great ascetic ( Paurnamasi) KRŞNA 64 I am a son of the chief of cowpens (cowherds) and then a leader of the proud youth How can I overlook the heat of arrogance of these intoxicated women > LALITA Krsna, you speak frankly You are not at fault in this It is only an extraordinary favour of the Goddess of the tall-gate that you, though born of a noble family, DKK23 ·२७८३ दानकेलिकौमुदी कथयसि, मत्र नापराभ्यसे स्वम् । घट्टीदेव्या एवैष अपूर्वः कोऽपि प्रसादः :येन साकुल- कुमारोऽपि धूर्तधुरीणामपि सुद्ध विसापनी काञ्चनविद्या झटित्यध्यापितोऽसीति । ] :: कृष्णः- (साटोपम् ) घट्टाधिराजमवमत्य विवादमेव यूयं यदाचरथ शुल्कमदित्समानाः ।। मन्ये विधित्सथ तदत्र गिरेस्तटेषु दुर्गेषु हन्त विपमेषु रणामियोगम् ॥ ६५ ॥ . देव्या एव एप अपूर्वः कोऽपि विलक्षणः प्रसादः अनुग्रहः येन सत्कुलस्य कुमारो- ऽमिजातोऽपि त्वं धूर्तपु कितवेषु धुरीणानामग्रगण्यानामपि सुष्ठु सम्यक् विस्मापिनी विस्मयकारिणी काश्चन अवर्णनीया विद्या क्लो झटिति स्वरूप व कालेनाध्यापितः असि । म त्वं निसर्गतो दुष्टः कुलीनत्वात् परन्तु घट्टाधिकारमवाप्य तन्महिम्ना धूर्तता त्वयि समापन्नति स्वं न दुप्यसि, अधिकार एवात्र कारणम् । अत्र विपरीतलक्षणा । विलासेकंबद्धमनस्कः कृष्णो ललिताकृतमधिक्षेपमवमत्य साटोपं खाशयमेव विश्णुते घट्टाधिराजमिति - घट्टाधिराजमवमत्य तिरस्कृत्य शुल्कम् अदिरसमानाः दातुमनिच्छन्त्यः यूयं यत् विवादमेव आचरथ तेनाहं मन्ये यद् अत्र विपमेषु नतोन्नतेपु एव दुर्गेपु दुर्गमेषु गिरेस्त टेपु रणामियोगम् हस्ताहस्ति केशाकेशि विग्रहं विधित्सथ कर्तुमिच्छथ । श्लेषेण खामिप्रार्य सतयसे विषयोः कन्दर्पस्य पश्चयाणस्य रणाभियोगम् रतिसकरव्यापार विधित्सत्याकूतम् । अय टेपालधारः । मन्ये इत्यनानुमानम् । प्रसादगुणः, पैदर्भीरीतिः, यसन्ततिटका चात्र वृत्तम् । अन हरिभावस्य विलासे -दशमः घटायो विशेषः मधुररसपोषकः ॥१५॥ अत कर देने वाली को विद्या (= कला) थोड़े ही दिन में पढ़ा दिये गये हो। कृष्ण (अकड़ कर) घाट के मध्यक्ष की अवहेलना कर, धुंगी न देने की इच्छा रखती हुई मुम लोग जो फेवल विवाद दी कर रही हो, इस से तो यही समझ में भा रहा है कि हन विषम ( उरसारक) दुर्गम पहादियों में हाया-पाई [>कन्दपलीला पर यार हो गई हो। १५ ॥ have been quickly taught some art which would astonish even the foremost among the cunning! KRSANA:65. Alast disregarding the king of the toll stations you, who do not want to pay the toll-lax and only resort to 'argument, want to engage yourselves, I think, in a battle here, in the uneven, impasalic declivities of this mountain ( 47 duble ea!mdu: in a love-battle), ·Dana-Kels Kaumudh 1 १७९ राधा -मोहण केत्तिअ सहिस्सम ? ज "अतिनिर्मथनादमिश्चन्दनादपि जायते” त्ति बाण पमाण, ता एत्य अम्ह दुपण ण देअ । [मोहन । किय रसहिप्यामहे यद्- 'भतिनिर्मथनादनिश्च दनादपि जायते' इति वचन प्रमाणम् , तदनासहपण न देयम् । कृष्णः अपटुभ्रमकारिणीमिरामिः कुटिनाटीभिरलं प्रसीद देवि । वितराय धनानि वा मदीष्टा- न्यनुतिष्ठातनुसगरक्रियां वा ॥६६॥ भत्रान्तरे मधुरया गिरा राधिका सयुक्तिक कृष्ण बोधयति मोहनेति-हे मोहन कृष्ण मनोहारिन् 1 कियत्तव व्यतिकम सहिध्यामहे यत सहिष्णुताया अप्यास्ति अवधि । तनोदाहरति-चन्दनादपि शीतल्धर्मिण चन्दनकाष्टादपि अतिनिर्मथनाद् भूश घर्षणान् अग्निनिष्पद्यते इति वचनमन प्रमाणम् । तत् अन एव जाते सति चन्दनवत शैत्येन त्वदनौचित्य सहमाना वय यदधुना उग्रत्व चद् धारयेम तदा अस्मद्दषण अस्मभ्य दुर्व्यवहाराय दोष न देय । यत त्वमेव तादृशव्यवहारस्य कृते दोपभाक् अस्मद्रो- पोद्दीपरत्वात् । भर नीतियुक्त वच शिक्षानाम नाव्यालङ्कारणमुपस्थापयति । तदुक्तिमुपेक्ष्य पुनरपि रतिलाल्स स्वामिलाप विशदीकुरुते कृष्ण अप? -इति- अपटूनामचतुराणां जनाना मनसि भ्रमकारिणामि मिथ्याबोधमुद्भावय तीमि आमि युष्मदा तामि कुटिनाटीमि कौटिल्यस्यामिनयपरिपाटीभिरल्म् । साधयिष्यन्त्येता कुटिलसरण्य , यत नाहमपटु , अपि तु परमपटु भवदीयचापलामिज्ञ , मत कौटित्य विहाय हे देवि ! प्रसीद प्रसन्ना भव । त्व मदीष्टानि धनानि शुल्क देयानि अध अधुना वितर देहि, वा विकल्पे, धनप्रदान नाभिप्रेतञ्चत् अतनु अस्तोक सङ्गरक्रिया युद्धव्यापारमनुतिष्ठ - युद्धाय सजा भव । श्लेषेण तु अतनो. मदनस्य सङ्गरक्रिया रविलीलाम् अनुतिष्ट फुरु इति हादं तात्पर्यम् । न साध्य राधा चितचोर ! हम रोग कितना सहन करेंगी, क्योकि अधिक रगढ़ से चन्दन से भी अग्नि पैदा हो जाती है, यह वचन प्रमाण है। यदि भय ऐसा होजाय (= हमें रोप आजाय) तो हमें दोष मत देना। कृष्ण मूखों को चक्कर में डाल देने वाली इन कुटिल चालों का भमिनय रहने दो, देवि । कृपा करो चाहे, मेरे निर्धारित द्रव्य को दे दो, या तो RĀDHĀ Mohana (Krşna) 'How much can wc tolerate ? "Even a piece of sandalwood, when subjected to too much of friction, produces fire" as an authontative saying goes. Well then, we are not to blame in the matter ARŞNA 66 Enough of these cunning postures which may misicad only the nanyc Be pleased, my lady. Euher shell out ·- । १८.1 दानकैलिकौमुदी वृन्दा-त्वं महासांयुगीनोऽसि संयुगे ख्यातिमागतः । योढुं ततस्तया साध क्षमन्तामनलाः कथम् ॥६॥ कृष्णः काननचरि ! स्वरूपानभिज्ञाऽसि । पश्योन्नतश्रोणिरथा मतङ्गज- क्रमोज्जलाः सुष्टु पदातिशोभनाः । मत्र अनुनयो नाम नाट्यलक्षणम् । इलेषालङ्कारः, माधुर्य गुणः, पाचाली रीतिः । पद्येऽस्मिन् मालभारिणी वृत्तम् - "विषमे ससजा यदा गुरू चेत्समरा येन तु मालभारिणीयम्" इति छन्दोमअरी ॥६६॥ प्रस्तावममुमाक्षिपन्ती वृन्दा तावदाह त्यमिति - हे कृष्ण ! त्वं महासांयुगीनः महासंयुगे महति रणे साधुः क्षमः असि, परश्च संयुगे रणे रतिक्रमे च ख्यातिमागतः । भतस्त्वया साध एताः भवलाः सुकुमारतराः कथं योढुं क्षमन्तां न कदापि - यतस्त्वदनु- स्पास्तु प्रौढाः प्रगल्भाः प्रमदा एव, महान्तो योद्धारो वा, नैता इति । अत्रानुष्टुप् वृत्तम् ॥१७॥ वृन्दोक्तिमाक्षिपन् नैता भबलाः परं महती खलु सपला सेनेति तासां सेनाङ्गानि उपपादयति कृष्णः पश्येति - अयि काननेषु चरतीति काननचरी तत्सम्पुदी है वनचारिणि । सम्बोधनमिदं सरलप्रतित्वयोधनाय सामिप्रायमतोऽन परिकरारालधारः। खस्य स्पस्य अनमिनाऽसि - कथमित्याह त्वं परय - अमूः त्वया अग्लेति प्रोच्यमानाः वस्तुतः कामस्य चम्: सेना एव । कीदृश्य एताः इत्याह चारूणि चमूराणां मृगाणां लोचनानीव लोचनानि यासा ता मृगलोचनाः उन्नताः श्रोणयः नितम्यभागा एष रया यासा ताः, पनघोर बाई के लिये तैयार हो जामो, [> मना की सरमस बीना के लिये सबर हो जामो] ॥६॥ दम गहुत परे गोरा हो, पुद करने में गौरव (प्रसिदि) पा चुके रे, इस लिने तुम्हारे साथ पुद करने में ये बकायें भला से समर्षे होगी। बनधारिणि गपने रूप को नहीं समझ सकी हो। देखो, उम्मत नितम्ब माग जैसे रथ से पुक, मववाले साथियों की मनियन्त्रित बालों वाली, मुसज पैदल चलने वाली सेना से पुगोलित, the coins as desired by me or carry on a big battle, (by double entendre : battle of love). VRNDA: 67. You are a great warrior and have crned reputa. tion - such in battle. How can the weaker sex fight -- you? KRSNA : Dear forester! you have no idea of yourself. Look 68. These are the divisions of Cupid's army in the form of charming fawne, ed women, who, with their ·Dana Keli-toumud) 1 १८१ कामस्य चञ्चत्कचभारचामरा- थमूमथारुचमूरलोचनाः ॥६८॥ राधा णार! विद्वं कुलवालिआविमोहण इद घट्टीन्दजल, ता पुण अल वित्यारेण, सहीसणाहा जण्ण वेदिअ पलिदम्हि । [नागर । दृष्ट कुलवालिकाविमोहनमिदन्ते घटेन्द्रजालम् , तत्पुनरल विस्तरेण, सखीसनाथा यज्ञवेदी पलितासि । , अपि च मतगजानां क्रम गतिस्तेनोज्ज्वला सशक्ता । 'क्रम शक्तौ परिपाट्याम् । इति विश्वकोष । सुष्छु समीचीनतया पदै अतिशोभना , पक्षे पदातिमि पादचारिमिा सैनिक शोभना । चञ्चन्त लम्बमाना कुटिला कचभारा केशपाशा एव चामरा मासा ता, चामरेण तासो सैनाधिपत्य गम्यते । तात्पर्य तु - एता श्रोणिरूपरयै सनाथा, स्वयं गतिसाम्याद्जरूपा, पदातिशोभना एव सेनाङ्ग सजा खस्य सेनाप्रमुखत्व चामरदोलनेन प्रकटयत्य सर्वथा मदनाय सेना एव । कथमेता अबला उच्यते । अत्र साा रूपकमलधार । उत्तरार्धे चोपमालकार । रम्येण रस्यनुप्रासेन उपस्कृत माधुर्यगुणवान् पाञ्चालीरीत्या वसन्ततिलकावृत्तेन निबद्धोऽय बन्ध ॥६॥ कृष्णोक्तिमसहमाना राधा यावत् स स्वोफि समाप्नोति तदनन्तराल एवं अलमलमत पर न वय श्रोतुकामा इत्यभिप्राय रयापयति नागरेति विशेषण सोल्लुण्ठम् । कुलबालिकाना विमोहनं समाक्र्षकमिद तव इन्द्रजाल मायाविधान भल पर्याप्तरूपेण दृष्टम् , पौन पुयेन तयाकरणेन विस्तरेण अल - स्व विरम - अत्र वारणार्थे तृतीया । अह तु यज्ञवेदी चलितास्मि । श्लोकार्धे कचिदिय राधोक्ति , उपात्तकमस्तु साधीयानेव। लहराती घुघराली लटों वाले चामर धारण किये । नितम्बिनी गज- गामिनी, मुभा चरणयुक्त सुकेशी) ये मृगलोचनायें कामदेव की सेनायें है।॥ ६८ ॥ नागर । कुलीन बालानों को फुसलाने वाले तुम्हारे इस घाट मायाजाल को देख लिया, इसे भय फिर मत फैलामो। सहेलियों के साथ यज्ञ वेदी की ओर जा रही हूँ। plump hips as chariots and curls of hair as chowntes (insignia of royalty) brilliant with the gait of elephants, have their cxcellent fect as the well-equipped infantry (padan) Genticman ! I have seen through it this toll gate of yours is a trick to tempt girls of noble families So, enough of this prolixity of words Here I am off with fricods to the place of sacrifice RADHA ·१८२ दानकेलिकौमुदी कृष्ण घूर्णिताक्षि ! घनघट्टकरेण शीघ्रमाघ्रातासि, कथं चलने प्रभवितासि ? चम्पकलता किं मखु भोअराअस्स अहिआरी होसि जं करदाणेण आराहणिन्जो तुम ? [किं खलु भोजराजस्याधिकारी भवसि यत्करदानेनारामनी- - यस्त्वम् ] कृष्णः चम्पकलते ! भोगरागस्याधिकारी तथ्यमस्मि, तथापि . कृष्णः पुनरपि रटति घूर्णिताक्षीति -- कृतककोपं व्यजयन्ती अत एव पूर्णिते तरले अक्षिणी नयने यस्यास्ताशि ! वं धनः महान् घट्टस्य करः शुस्कम् तेन आघ्राता स्पृष्टा अधमर्णतया असि, अतः कथं चलने प्रभविता समर्थासि । प्रमवितेति लुटि स्पम् । इलेषेण घनस्य घनश्यामस्य घः निविदो यः करः पाणिस्तेनाघ्राता परामृष्टाऽसि - आघ्राणकियोपयोगेन करस्य गनशुण्डात्वमारोप्यते । भय इलेपानुप्राणितम् गम्यरूपकम् । चलने प्रस्थाने चापले चेत्यर्थः । अत्र प्रसङ्गे चम्पकलता कृष्णमधिक्षिपन्त्याह किं खल्विति - भोजराजस्य कंसस्य अधिकारी अधिकारे स्वाम्ये वर्तमानः कर्मचारी त्वम् । तत्र कृष्णः प्रत्याह - श्रुतिसाम्येन भोजराजेति पदं विपरिणमध्य भोगे रागः रुचिर्यस्य सः भोगरागस्तस्य अधिकारी रवामी तथ्यं नूनमस्मि तथापि करदानद्वारा कृष्ण भासें तरेरने वाली ! बड़ी राशि वाली घाट की मुंगी के रूप में नमी. सभी ग्रहण की गई हो [>धनश्याम के मापूत हाथों में पड़ गई हो] हिलने में कैसे सफल हो सकोगी। चम्पफलता-तुम क्या भोजराज कंस के अधिकारी हो, जो घुगी देकर उन्हें सन्तुष्ट किया जाय। कृष्ण थापकलते ! भोगराज का म्यामी सोहूँ ही, तथापि धुंगी धुका कर मसम करने के प्रयत्न से मैं बहुत पुरानी है (.- मुझे परम सन्तोष KRSNA: Dcar girl of whirling cyes ! you have been presently held for the heavy foll-lax (< felt by my strong hand). Ilow dare you walk ? CHIA.MPAKALATĀ: Are you, indecd, an officer of the king of Bhoja dynasty (Kamsa) that you are to be propitiated by paying the tax? KRSNA: Iam, no doubt, an officer entitled to enjoyment (shoga. a pun of the sound). All the same, I am not very much utisfied with your entertainment in the shape of paying - ·[ १८३ Dana-Kel-Kaumudi नातीय तुष्टिर्मम करदानेनाराधने, ततः प्रयत्ननिगूढान् काञ्चनकुम्भानेव स्पर्शयन्तु भवत्यः। ललिता -हंत, मुद्धाविहंगणघादुरीगन्विद, पेक्ख इमाओ विअह- प्पअराओ गोजुअदिवहिओ रणो घट्टदान कटिअ सलील चलंति ता उजाणचक पट्टिणं गदुअ फुक्कारेहि। [हन्त, मुग्भाविडम्बनचातुरीगर्वित पश्य इमा विदग्धारा गोष्टयुवतियरय राज्ञो घदान कत्तित्वा सलीर चलन्ति, तदुद्यान- - चक्रवर्तिन गरवा फूरपुरु। कृष्ण भुजविक्रमिणा मया कथं वा तव हेतोरपि फूत्कृतिविधेया। शुक्पदानमानेण आराधने मम अतीय तुटि सन्तोपो न । तत प्रयत्नेन निगूढान आन्छादितान् काञ्चनकुम्भान् सुवणकलशान् अयवसायेन बुचानेव स्पर्शयतु मह्य प्रतिपादयतु इति । "स्पर्शन प्रतिपादनम्" - इत्यमर । अन साध्यवसानाति- शयोक्तिरलकार । एव प्रस्तुतवत कृष्ण लिताऽऽह हन्ते ति - मुग्धानां युवतीनां विडम्बने या चातुरी तया गर्वित । पदय त्वयि प्रेक्षमाणेऽपि इमा विदग्धप्रवरा चतुरेषु वरिष्ठा गोष्टयुवतीनां वल्रय गोप्य राज्ञ घट्टदान कत्तित्वा अप्रदाय सलील हेल्या चलन्ति । अत उद्यानस्य चक्रवर्तिनमधिपतिं गत्वा पूरकुरु तद्विरुद्ध सरोप ग्रूहि । अहमेवाल तन शुल्कादानविषये किं राज्ञ निवेद्यमिति स्वस्यैव विक्रम ख्यापयन्नाह कृष्ण भुजेनि - भुजयो विक्रम अस्यास्तीति भुजविक्रमी तादृशेन मया तव हेतो त्वद्विषये अपि ल्लनाजनमधिकृत्य पृत्कृति राजनिवेदन कर्त्तव्या। द्विपानां गजाना ललिता- कृष्ण नहीं होगा ) इस रिये प्रयत्न पूर्वक छिपाये गये सुवर्ण कुम्भों को ही आप सब दे दे [> स्पर्श करने दें। भोली भाली वालाओं को सताने की चतुराई के बारे में गर्व करने वाले। देखो, चतुर शिरोमणि, ये व्रजवल्लभायें राजा की घाट की चुगी को कतर कर (= न देकर) बड़ मज़ में । बड़ी आसानी से) जा रही हैं। उद्यान चक्रवर्ती के यहां जाकर यह सब फूंको ( रोओ)। तुम्हारे लिये भी बाहु पराक्रमी मुझे भला क्यों चीखना पड़ेगा । You may, therefore please give me the gold pots so carefully hidden by you You are proud of your skill in vexing innocent girls, now see these very clever slender cowherd women cutting out payment of tax freely go away and yell before the King of gardens 69 Why should I, with the prowess of my arms, go tax LALITĀ Then go KRSNA ·राधा - १८६] दानकेलिकौमुदी हन्त सहीओ ! किदं परिस्समावणोदणं ता तु तुरिअं उविखवध णि गग्गरिअं । [इन्त सख्यः ! कृतम्परिश्रमापनोदन, तत्त्वरितमुत्क्षिपथ निजां गर्गरिकाम् ।] कृष्णः -सखे सुबल ! सम्भृतेनावष्टम्भकुम्भिकापञ्चकेन सत्वरं घट्टचत्वरं त्वया परिष्क्रियताम् । मया पश्चादत्र पञ्चमी धारयिष्यते यतः पुन्नागप्रियाऽसौ। - समेतद्विलासं वार्चा मुधाऽऽमनन्ती राधा सखीः सम्बोधयति हन्तेति कृतं जातं श्रमापनोदनम् - तत् त्वरित निजा खां खां गर्गरिकां नवनीतघटीमुत्क्षिपथ स्वशिरसि निधाय प्रचलत इति । गन्तु सुत्का ससखीं विलोक्य, राधां तदवरोधाय प्रकारान्तरं कल्पयन्कृष्णः सुवलं प्रेरयति सख इति सम्भृतेन सम्यक् धृतेन अवष्टम्भः सुवर्णः तटितानां कुम्भिकानां पञ्चकेन सत्त्वरं घट्टचत्वरं परिष्क्रियताम् प्रसाध्यताम् । मया पश्चादन त्वयि गते सति आसु पञ्चमी राधेति धारयिष्यते अत्रैवावरोत्स्यसे यतः पञ्चमी तु पुन्नागस्य तन्नाम्नः कुसुमस्य, पक्षे पुंसु नागस्य कुञ्जरस्य प्रिया तस्मिन् वद्धस्पृहा भवति । पश्चमौति पदेन पुन्नागशब्दस्य सान्निध्यात् श्रावणशुक्लपञ्चमीत्यर्थ गृहीत्वा पञ्चमी- महोत्सवं धारयिभ्यते निर्वेक्ष्यत इति चक्रवर्तिनः । तन्मते पुन्नागा महासर्पाः तत्सम्बन्धात् नागपञ्चमीति प्रसिद्धः । पुन्नागः प्रियः यस्याः सा इति पुन्नागप्रिया । कुम्भान् हे सुबल त्वं नय, पञ्चमीमहमानेष्यामीति हृदयम् । राधा- कृष्ण- RĀDHĀ: सहेलियों ! थकावट मिटा ली गई, अय शीघ्र ही अपनी अपनी गगरी उठाओ। मित्र सुयल ! पाँचों सुवर्ण कलशियों को संगृहीत कर (= अच्छी तरह रखकर ) शीघ्र ही घाट के चबूतरे को सुसजित करो । याद में यहां में पाँचवीं (पञ्चालिका इस राधा) को सम्भाल लँगा, क्योंकि पुमाग (१. पुष्प २.कृष्ण) इसे प्रिय है, [> यहां नागपञ्चमी मनाउँगा, क्योंकि पुनाग (१. कृष्ण २. सर्प) इसे प्रिय है ] Ah friends! we have enough recuperated ourselves. So, lift your pots quickly (and start). Friend Subala! the courtyard of the toll-gate station be decorated by you with the five gold vessels filled with fresh gher. Then this fifth day (i.e, Nagapanicami) will be observed by me since it is dedicated to great scrperts ( Punnaga ). (Obliguely) the fifth one (Radha ) will be detained by mc, for she is fond of (or loved by) the distinguished Person (in me = Kriña) KRSNA:

·Dana Kel Kaumudi सुबल - (परिकाय ) ललिदे, भारदुरसप्पदाओ घट्टघर लभेमि तुम्ह कुमिआहो, ता सुह चलदु होदीओ। [रलिने । भारदु खप्रदा घर लाभयामि युप्मस्कुम्भिकास्तत् सुख चरन्तु भवत्य । ] ललिता - (सावस्मितमवलोक्य) हद्धी, अरे चिल्लाअ-चदुरिआ-चोर- चकवट्टीलीलामञ्च । सइदाए वि ललिदाए को ख्खु णीसझणो तिण वि परिहरिदं अझवस्सदि ? [दाधिक ! अरे चिल्लातचातुर्य चोरचत्रवर्तिलीलरामात्य । शयिताया भपि लरिताया क खलु निस्साध्वस तृणमपि परिहर्तुमध्यवस्थति ] सुक्ल (सशक परावृत्य) पिअवअस्स, एक्कोहं कध कुभपवन सख्युवचन खीकृत्य तथा कर्तुमुशत सुबल ललितामाह भारदु खेति ~ मारेण दुखे प्रददातीति भारदुःखप्रदा इमा युष्मम्भिकास्ता अह घट्टएह तावत् लम्भयामि (लभवेणिच् ) प्रापयामि, अतो भारमुत्ता सुखमनायास चल तु भवत्य । सुबल प्रति अवशया स्मितेन च दृष्टिपात कुयता लरिता भर्सयति हा धिक् इति- बभूव कश्चन प्रसिद्धो के चिहातनामा चोर तस्य चातुर्यवत ये चोरास्तेपा चावत्तिन प्रमुखस्य लीलामात्य कोडासचिव ! शपिनाया अपि ललिताया किमुत जाग्रत्या क खलु निस्साध्वस निर्भय स्याद्य तृणमपि परिहत्तं किमुत सुवणकुम्भिका अध्यवस्यति मनसि चिन्तयिष्यति -तथा कर्तुं तु दूरे आस्तामिति भाव । भीर स सुवल स्वीयमसामर्थ्य युध्यन् कृष्णमुपयन्नाह प्रियययस्येति . -- सुबल - ललिता- हलिते । बोझ से कष्ट देने वाली भाप लोगों की गगरियाँ घाट वैक में पहुँचा दे रहा हूँ तो आप रोग भाराम से चले। (अवहेलना युक्त मुस्कान के साथ सुबल को देखकर ) खेद के साथ, परे। चिल्लात नाम के चोर की तरह चतुर चोर पक्रवर्ती के क्रीदामन्निन् । कौन ऐसा निर्भीक है जो सरिता के सो जाने पर भी उसका तृण मी चुराने की सोच सकेगा। (सकोच से शेंपता हुआ मुड़कर ) प्रिय मित्र मैं अकेले पाँच घड़ों को कैसे सुपल SUBALA LALITA - ( walking about ) Lalita these pots of yours which cause you weanness with their weight I sł all carry to the toll gate so that you may walk comfortably ( looking with a contemptuous smile) Fic upon you you the pleasure companion of the king of expert theives (Cillata )! Can one dare attempt to steal even a blade of grass of Lalitā even while she 13 asleep? ( turning back in hesitation) Dear freird how can I SUBALA ·१८४३ दानकेलिकौमुदी द्विपदर्पहरस्य को हरेर्वा हरिणीवृन्दविमर्दने प्रयासः ॥ ६९॥ राधा -किं कादव्यं हरिणा जं सरहसं बलिदा पुरदो ललिदा । [किं कर्तव्य हरिणा यत् सरभसं वलिता पुरतो ललिता।] कृष्णा पङ्कजाक्षि ! निष्टकृत'मवधार्यताम् - विद्योतसे कल्पलतेव कामदा भ्रूकार्मुकं भूरि धुनोषि चायतम् । दर्पस्य हरः तादृशस्य गजमददलनस्य हरेः सिंहस्य दोषेण कृष्णस्य हरिणीनां मृगौणा तदध्यवसिताना कोमलाहीनां विमर्दने धर्पणे कः प्रयासः यत्नः, अर्थात् न कोऽपि अनायाससाध्योऽयं विषय इति । अत्रोत्तरार्दै इलेपः साध्मावसानातिशयोकिथ । प्रसादो नाम गुणः । वैदी रीतिः। कोमला वृत्तिः । अन वियोगिनी वृत्तम् ॥६॥ हरेः सामर्थ्यमधिक्षिपन्ती राधा प्राह किमिति - हरिः किं करिष्यति यतः पुरतः सरभसं धृष्टतया ललिता पलिता अस्ति वेटमाना संरक्षन्ती तिष्ठतीत्यर्थः । भत्र वाक्यास्योर्तराई "रहसं वलिदा पुरदो ललिता (= रभसं वलिता पुरतो ललिता) इति तोटकवृत्तचरणानुवन्धि, भत एवान गद्यकन्धो वृत्तगन्धी। सरहस पलिता- इति प्राकृतांशस्य सरहेण शरमेन सिंहघातिना जन्तुना संवलिता युक्ता संरक्षितेति तात्पर्यम् तेन चान इलेपः। कृष्णः प्रत्याह पङ्कजाक्षीति हे कमलनयने ! नितिं निश्चितम् । पाठमेदे तिष्ठ विरम कितवं रहस्यमबधार्यताम् । विद्योतस इति कल्पलता इव कामदा हाथियों के मदोन्मत्त दम्भ को दलित करने वाले सिंह को इरिणियों के सुण्ड को रौंदने में भला कौन कठिनाई है। [> कोमलाड़ियों के मर्दन करने में हरि (कृष्ण) को पया कटिनाई है] ! राधा हरि से क्या होना जाना, क्योंकि सामने सबळ (प्रचण) रूप से संरक्षिका ललिता विधमान { > सिंहनक शारम से सुरक्षित है। कृष्ण स्पष्ट रूप से निर्णय किया जाय। मनचाही वस्तु को देने वाली [ > रति मुख दायिनी] कस्परता के and complain to the King only for your sake? What sxertion does a lion (Hari i... Krma), capable of humbling thc haughtiness of an elephant, necd for crushing a herd of docs ? RADHA: What can a lion do when Lalita is there to protect (> is well-protected by a Jarabha)? KRSNA: Lotus-eyed one! it must be clearly decided 70. You shine like the heavenly wish yielding tree, and 1."." सपाटमेन। - । - - ·Dana-kili-Kaumudi [१८५ इत्यर्थपुर्ज मम देहि पुष्कलं किम्वा ससीमिः सह सुष्टु विग्रहम् ॥ ७० ॥ ललिता - (युटिल पिरोक्य) गोविआहारससचूडारमहणेण विक्साद- विकमोसि ता जुत्ता विग्गहाहिलासुअदा । [गोपिकाहारसमचूडोपमईने विण्यात विप्रमोऽसि, तद्युक्ता निग्रहामिलापुकता।] इप्सितदायिनी, पक्षे काम मनोजरस ददायतो व विद्योतसे भाति, परश्च कामोद्दीपनाय आयत दार्घ भ्रूव कार्मुकै धनु भूरि वारम्वार धुनोयि चालयसि । इति मम तुष्टये इति शेष । तदथ पष्ठी । पुषल प्रचुर अर्थपुर्व धनसमूह देहि ~यत सखोमि युगमामि सार्थ विग्रहो युद्ध किं वा सुष्टु शोभनो भवेत् । अथवा त्व सखामि युता सुष्टु सम्यक् विग्रह युद्ध देहि, रणाय सजीभव । आफूतन्तु यन भ्रूममम मनोमव समुद्दीपयसि अत सखीभि. सह मुष्ठ शोभन विग्रह फ्लेवर म देहि इति । अन इलेपालकार । प्रसादो गुण । अन इद्रवंशा नाम वृत्त . "स्यादिन्द्रक्शा यदि चेत्ततो जरी"- इति लक्षणात् ॥७॥ कृष्णम्प्रति कुटिल नर्मणा तिर्यगवलोकय ती ललिता प्रतियक्ति गोपिकेति गोपिका हरत्यसौ इति गोपिकाहार (अण् प्रत्यय ) स चामौ शङ्खचूड़ तमामा दैत्यपक्षी तस्य हनन कृष्णेन कृतमासीदिति वार्ताऽत्रानुसन्धेया। तस्य शङ्खचूडस्यो- पमर्दनेन विख्यातविक्रमोऽसि स्वमत विग्रहे युद्धे अमिलापुक्ता तय युक्ता समीचीनवास्ति । पक्षे गोपिरानो हारा मुक्तावल्य शवोपकल्पिता चूडा मौल्य तदुपमर्दनेन धर्पणेन इति लिटोऽर्थ । -- समान जगमगा रही हो, विशाल भौंह की कमान को बार-बार कॅपा रही हो । मत मेरी चुगी की प्रचुर धन राशि दो, क्योंकि सहेलियों के साथ युद्ध कहीं शोभा देता है। (अथया युद्ध के लिये तैय्यार हो जाओ) > सुन्दर शरीर समर्पण करो।] ललिता (तिरछे देखकर) गोपियो के हरण कर्ता शङ्खचूद्ध (नामक दैत्य) के मार डालने से, [> गोपियों के हार तथा शङ्ख की बनी चूडामणि के प्रति उद्धत व्यवहार करने से तुम्हारी बहादुरी विख्यात है, अत युद्ध [> शरीर ] के लिय तुम्हारा लारायित होना उचित है। you brandish time and on the exceedingly large browbow of yours So, pay me either the entire heap of coins due to me or will an affray with friends become you ! or offer a fair battle (also ngraha = beautiful body) along with your friends LALITĀ ( with a cunning look) Right, it is quite apt for you to desire a battle, who have become renowned for your Vain claims of valour in looting the necklaces, conch diadems of the cowherd women (or killing the yāksa, Sankhā cuda, the abductor of cowherdessess). DK.K.24 ·१८८३ दानकेलिकौमुदी आहरिस्सं ता इमेहि वअस्सेहिं सद्धं सच्चेअ सण्णिदेहि । [प्रियवयस्य ! एकोऽहं कथं कुम्भपञ्चकमाहरिष्यामि ? तदेभिर्वयस्यैः साध स्वयमेव सविधेहि । ] कृष्णः -- सखे ! सुवलोऽपि सुष्ठु दुर्बलोऽसि, यदेष ललितायाः फल्गुभिरेव मटस्फटिभिस्त्वमुच्चाटितः । सुबलः (सनर्मस्मितमपवार्य ) पिअवअस्स, अलं अणमेत्तसुलहेण दप्परासिणा, सुठ्ठ पच्चक्खीकिदविक्कमोसि । प्रियवयस्य ! अलं यचनमात्र- सुलभेन दर्पराशिना, सुष्टु प्रत्यक्षीकृतविक्रमोऽसि ।] जं तस्सि दिअहे राहिआए सद्धं वटुंतुहिं कोलाजूदेहिं कूडेण जअं - एकः अहं कथं पञ्चकुम्भकं पञ्चानां कुम्भानां समूह आहरिष्यामि नेतुं समर्थः स्याम् - अतः मधुमङ्गलादिमिः सह स्वयमेवैतानुद्धृत्य नयेति । कृष्ण उपहसन्नाह सख इति - नाम्ना सुवलोऽपि सुप्ठु दुर्बलः असि - तत्र हेतु- माह यदेष त्वं ललितायाः फरगुभिः निस्तत्त्वैः मटस्फटिभिः आटोपवचनः उच्चाटितः अपसारितः भयं प्रापितः । मटस्फटिरिति देशी आभीरीभाषाप्रयोगः । रहस्य तथ्यञ्च स्मारयन् सखिममुचितमुपदिशति कृष्णं सुवलः प्रियवयस्येति भलं वारणार्थे तृतीया - दपराशिः गर्वस्तोमस्तु पचनमात्रेण सुलभो भवति - कार्यान्वये तु दुप्कर एव अतः वाचा दर्पणालम् । तत्र पुरावृत्तं स्मारयति - यत् तम्मिन् अतीते कस्मिश्चन दिवसे राधिकया साई वर्तमाने प्रचलति क्रोडायूते कूटेन मिथ्यैव कपटेन कृष्ण ले जा सकूँगा। इस लिये इन ससानों के साथ भाप ही सुद रख भाइये। मित्र ! सुपल (नाम) होते हुए तुम खूप दुर्यल हो, जो कि ललिता के झटमूह की फटकारों से ही भयभीत हो गये। ( विनोदी मुस्कुराहट के साथ, एक ओर ) प्रिय मित्र ! वाणी मात्र से सुलभ इस महादाम को रहने दो। तुम्हारी यहादुरी भरळी तरह देखी जा चुकी है, जो कि उस दिन राधिका के साथ चल रही गत क्रीड़ा में सुपल alone carry five pots? Please, therefore, come along with thcsc freinds. KRSNA : Though named strong (=DSubala) you are very weak; for you are violently shaken mcrcly by the empty threats of Lalita. SUBALA : (humorously smiling, aside) Dear freind, enough of this exessise pride, easy to display in words. Your valour is well-demonstrated : that day when you were with Radha gambling in a sportive game of dice, you ·52810 Dana-Kela-Kaumudi [१८९ 1 उग्घुसिअ ललिदार आअट्ठिदमुरलिओ तुमं कोल्थुअसगोवणं कुगतो सुम्हेर- मुहीहिं का हिसजतो सकारलो तुणं सवुतो आसि । [यत्तस्मिन् दिवसे राधिकया साहं वर्तमाने ग्रीडायरे पूरेन जयमाधुर सरितपाष्टमुरलीवस्त्व कौस्तुभ सगोपन कुर्वन् सुस्मेरमुपीमि कटाक्षरिपयीक्रियमाण वायुलस्तूमं सवृत शासी 1] कृप्याः- मृपावादज्ञानिस मोन भज, महासमीरणस्य मे विक्रमधाटी- परिस्पन्दलयारम्भे' रम्भव प्य वरामी ललिता । . आत्मन जयम् उद्धाप्य प्रकाश्य ललिलया ताशापगपरोपवशात् आकृटा मुरली गुर्यस्य स त्व कौस्तुमम्य मणे सङ्गोपन बुर गुतरा स्मेराणि उपहसितानि मुसानि यासा ताभिसामि कटाक्षाना तिम्किलोरिताना निषयात्रियमाण शाल अपायशङ्कित सन् तूर्ण त्वरितमेव सात निलान नासा । तदानी कासीते विक्रम , सदैव ललिता- प्रभृतिगि परारत , आ मा मुपा शौर्याडम्बर वृथा. इति उपदिष्ट नाम नाट्यालङ्करणमन सन्निवेशिनम् । मदमत्त कृष्णस्तच पराप्य सुरमधिक्षिपति मृपावादेशि-मृपा मिथ्या यो बाद तस्य वैज्ञानिक विज्ञानकुशल | मौन भन। महारामीरणस्य वेगवत्तरस्य वायो मे विक्रमस्य या घाटी यलादानमणपरिपाटी तस्या परिस्पन्दस्य सञ्चालनस्य त्वेन अशतोऽपि आरम्मे प्रनमे सति रम्भा कदलीस्तम्भ इव का इय पराकी तपखिनी निस्सहाया ललिता इति गर्वाक्ति । अन "रम्मे रम्भे' इत्यम्य पृथगथत्वे स्वरव्यअनसहतेरावर्तनाथमकालङ्कार । "लवा रम्भे रम्भे' इत्यस्य गराइण्डस्य शिखरिणीपत्ताशयात्तगन्धिता । कपट से जय का उद्घोप करने पर लित्ता द्वारा पीची जाती हुई मुरली याले तुम कौस्तुभ मणि को बड़ी सतर्कता से बचाते, हसती हुई रमाणेयो के कटाक्ष का विषय बनते, दुविधा में धवराये हुए तुरन्त लुका गये। चापलसी में चतुर । चुप रहो। प्रपल वेगमान् वायु के समान मेरे विक्रम ( बहादुरी) के बरात् भाक्रमण की परिपाटी के ज़रा सा स्पन्दित हो जाने पर कदली की तरह यह ललिता बेचारी क्या है? (प्रचण्ड वायु के इल्के झरे की आशङ्का मात्र से कदली काप उठती है।) fraudulently declared your victory and Lalıtā snatched away your flute Then, filled with dread you hid your gem, Kaustubia with care and when you were subjected to side long glances of these smiling belles you quickly concealed yourself from there KRSNA Shut up you expert lier ! What is this wretched Lalta like a plantain tree when commences just a hint of my winduke assault? 1 परिस्पन्दनारम्भे' इति पाठभेद ! -- ·दानकेलिकौमुदी ललिता विसाहे, तं अम्ह प्पिअसहीभादुअं सिरीदामजोइंदं वंदेहि, जेण पराणामेण वलिट्ठ मारुदं णिजिदीकदुअ महारंभाणं गोईण गोठ्ठी उफ्फुल्ली किदा । [विशाखे ! तमसत्प्रियसखीभ्रातरं भीदामयोगीन्द्रं वन्दस्व येन प्राणायामेन बलिष्ठ मारुतं निर्जितीकृत्य महारम्भाणां गोपीनां गोष्ठी उत्फुल्लीकृता । ] विशाखा (सस्मितम् ) ललिदे । साहु कि पि सुमारिदं तुए । [ललिते ! साधु किमपि सारितं त्वया।] (इति संस्कृतेन) ललिता किमपि पूर्ववृत्तं स्मारयन्ती विशाखां सम्बोधयति तमस्मदिति- श्रीदामा नाम कृष्णस्य बालनर्मसखो रोगीन्द्रः हठयोगिप्रमुखः तं वन्दस्व प्रणम येन प्राणानामायामेन नियन्त्रणेन बलिष्ठं तीव्रतमं मारुतं वायुं निर्मितीकृत्य नियम्य महारम्भाणां उत्सवशालिनीना गोपीनां गोष्ठी मण्डली उत्फुल्लीकृता कष्टादुन्मोच्य प्रसन्नता नीता। अत्र श्लेषवैभवात् योगः उपायस्तद्वान् योगी येन सामादिषु चतुर्यु प्रकृतोपयोगिनं दण्डं प्राणायामेन बलप्रयोगेण मा मा इति रुतं क्रन्दनमिति मारुतं निर्जितीकृत्य समाप्येति द्वितीयार्यनिष्पत्तिः । कस्मिंश्चित्प्रसङ्गे गोपिका निर्विशमानाः केनापि उन्मुक्तभावेन धर्षिता मा मा इति कुर्वाणाः श्रीदाम्ना संरक्षिता इत्यवधेयम् । ललितोकिमनुमोदमाना विशाखा साधु ततोऽप्यधिकमुत्कर्ष स्मारयति किमपीति- किमपि किश्चिदेव उत्कर्षस्योल्लेखस्त्वया कृतः । ततोऽप्यधिकमभूत् किन्तदित्याह संस्कृतेन ललिता- मतमत- विशारो! अपनी प्रिय सखी के भाई उस योगिराज श्री दामा को दुहाई दो, जिसने प्राणायाम के द्वारा प्रबल मारुत को [>मा, मा इस रुत ध्वनि को] पराजित कर उत्सव मना रही गोपियों की गोष्टी को प्रफुलित कर दिया था। (मुस्कुराती हुई) ललिते ! किसी अच्छी सी बात का तुमने सरण करा दिया। (सरल्ल के माध्यम से ) विशाखा LALITA: Visakha ! Bow to the great yogin Sri Dama, the brother of our dear friend, who, by decp breathing cxercises, had completely subjugated the powerful Maruta (the god of wind) and gladdened the assembly of the entertaining milk.maids. ( Afarula - ma ma ruta, the crics of negation=please do not ). VISAKHA : ( smiling) You have, Lalits, reminded of something fine : पापि "सापु"-ति नानि ·Dana-Keli-Kaumudi श्रीदामचन्द्रादितपूर्वकार्य भाण्डीरपूर्वाचलमाश्रयन्तम् । कृष्णाम्बुदं तत्र विलोक्य वृन्दा मेरेयमासीचपला सखी नः ॥७१॥ अर्जुन (सस्कृतेन) अत्र नः सवयसां गणान्तरे जीयते जयति वा न कः सखा। तत्र गोष्ठसुदृशा किमागतं किङ्गत' वदत्त वो मदप्लुताः ॥७२॥ आसीत् । भीदामेति - श्रीदामा एव चन्द्रस्तेन अक्षित कायस्य पूर्वभाग यस्य तादृश,भाण्डीराख्यस्य वटस्य पूगिरिमाश्रयन्त कृष्णरूपम् अम्बुद मेघ विलोक्य न अस्माक सखी चपला सदा कृष्णस्योत्कर्षमामन त्यपि क्वचिदस्माकमप्युत्वयं पश्यतीति तादृशी दा स्मेरा प्रसन्नानना अरमाक्मेव तस्मि प्रसङ्गे विजयोऽभूदिति पूर्ववृत्तस्मरणात्स्मरणमलकार । अन वृत्तमिद्रवज्रा ॥१॥ विशाखास्मारिते प्रसङ्गे जयाजये किं भवतीनामित्याक्षिपन् अर्जुन प्रतिवदति अति-अत्र न अस्माक सवयसा समानवयस्कानां सुहृदां गणान्तरे समूहमध्ये क सखा जीयते पराजय लभते जयति वा न वा तत्र गोष्टसुहृदां क्मिागत किं लब्ध, किंव श्री दामचन्द्र को कन्धे पर चढ़ाये हुए, [ > अनुपम च द्रहार से सुशोमित वक्षस्थल ] [ < चन्द्रहार के निशान युक्त वक्षस्थल पाले या मयूर पख पर आँख जैसी सुन्दर रेनाओं के निशान से सुशोभित शिर वाले ], भाण्डीर वृक्ष की पूर्व वाली पहाडी पर स्थित घनश्याम को देख कर उस समय हमारी यह चपरा सखी वृन्दा मुस्कुरा उठी थी ॥७॥ (सस्कृत के माध्यम से) मज में हम समवयस्कों (= हमजोलियों) की मण्डली में कौन सखा हारता या जीतता नहीं है। उसमें तुम ब्रज की रमणियों का क्या माया या क्या गया-बडी गर्वीली बनने वाली तुम बताओ तो ? ॥७२॥ अर्जुन 71 Seeing Krsna (there on the Mt Govardhana ) with the front of his body decked with an excellent pendent of his necklace while reclining on the lofty banyan tree named Bhandira lıke a cloud recumbent on the eastern mountain, our friend ( this Vrnda) flirting like lightning was all smiles ARJUNA 72 In this society of our friends which friend wins and which loses is a matter which, tell you insolence-intoxicated women what that you, Vraja belles gain or lose ? कारण"-इति पाठभेद । in 15 it me ·-- १९२० दानकेलिकौमुदी कृष्णा (राधामवेक्ष्य) दातुमिच्छसि न काञ्चनानि चेचातुरी मनसि काञ्चनाश्रिता । गौरि गैरिकविचित्रितोदरी त्वं ततः प्रविश भूभृतो दरीम् ॥७३॥ ( इति राधामावृणोति) ललिता - (मध्यमासादयन्ती) रअणारिअ, सुणाहि । माहुरीमाहप्पेहिं पाभ-पउम-फ्फंस-सोहग्गभाअत्तणं अत्तणो अमण्णिउण संकाउलेण णिअघरा- युष्माकं गतं नष्टमिति हे मदप्लुताः गर्वभरभरिता यूयं वदत । किं गतमित्यत्र कारणमिति पाठे हेतु वदत - इत्यर्थः । जयपराजयविषये अस्मद् - मण्डलीसदस्यत्वं हेतुः न तु श्रीदाम्नः युष्मद्भातृत्वमतः वृथा युष्माकं मद इति तात्पर्यम् । गुणरीती पूर्ववत् । रथोद्धता वृत्तम् ॥७२॥ सर्वमिदं वाकोवाक्यमप्रासङ्गिकमिति कृत्वा राधाबद्धकलालसः स्वीयमेव रटनमावर्त्त- यन् राधामेवक्षमाणः कृष्णः पुनर्वृते दातुमिति -- काञ्चन कामपि चातुरी मनसि आश्रिता त्वं, हे राधे 1 काञ्चनानि शुल्कत्वेन देयानि चेत् यदि दातुं न इच्छसि तदा हे गौरि सुन्दरि ! गैरिकादिभिः धातुमिः विचित्रितं विविधरङ्गैः रञ्जितम् उदरं मध्यभागः यस्यास्तादीमिमा भूमृतः गिरेः दरी कन्दरां त्वं प्रविश येन सुखं निर्विशेवहि । शुल्क देहि धनरूपेणान्यथा तद्वयतिहारेणात्मनो देहं मे भोगायार्पयेति साग्रेडं नित्रपमुदीरयतो नायकस्य धृष्टत्वं धीरललितत्वमात्रममिव्यनक्ति, अस्याः रतियाच्ायाः हृद्यत्वे सहृदयाः प्रमाणम् । अनवीकृतत्वं तु स्फुटमेव । अत्र पूर्वार्धे “काशना - काश्चना" इत्यस्यावृत्तर्यमकम् , परार्धे च "तोदरी तोदरीम्" इत्यत्रापि पादान्तयमकम् , इत्यत्र वृत्यनुप्रासः। अन स्थाने रथोद्धता वृत्तम् । प्रसादगुणः रीतिश्च वैदर्भी ॥७३॥ एवं ध्रुवन् साहसिक्येन राधामारणोति दोामाच्छादयति कृष्णः । व्यवहारममुम- युक्तं मन्वाना ललिता राधाकृष्णयोर्मध्ये भासादयन्ती आत्मानं स्थापयन्ती कृष्ण भसंयति कृष्ण (राधा की ओर देखकर ) किसी चतुराई को मन में लेकर यदि घुगी का धन न देने की इरसा हो, तो गोरी ! पहाइ की गैरिक मादि धातुओं से रजित मध्यभागगली कन्दराओं में गुम प्रवेश करो ॥७३॥ ( ऐसा कद कर फूण राधा को घेर लेते हैं) ललिता रतिसम्मट ! सुनो, इसके मनोहर रूप की माधुरी के प्रभावश घरण- कमल से भी सम्म सौभाग्य पी पायता अपनी न समदार माना KRSNA : ( looking at Radha ) 73. If you, resorting to some shrewd move in the mind, do not wish to pay gold coins, then, fair women ! cnter the mountain cave the interior of which is beautiſully painted with mineral pigments (Ile encloses Radh.). LALITĀ: (inlersening) You lusty ſellow I listen. Our beloved friend, Radha, is treated with veneration even by lier ·Dana Kell-Kaumudi वहिदि-मेत्त-किदत्यमण्णेण भत्तुणा वि दुरादो साअरं यंदिजतीए 1 [रतनारीक । गणु, माधुरीमाहात्म्यै पादपस्पशंसौभाग्यभारत्वमात्मनोमवा शशलेन निजगृहा पस्थितिमानकृतार्थम्मन्येन भर्नापि दूरत सादर वन्यमानाया ] ( इत्यो राधिका साभ्यसूय लरिता पश्यति) (स्मित्या) आकोमारं पुरिस-जण - परिमल • कणिआ- महिण्ण- सव्वंगाए जाए अम्ह प्पिअसहीए अगाइ सेनापज्जुम्सुएण वि मजुलाणं रतनारीकेति रता नार्या येनेति रतनारीकस्तत्सम्बुद्धौ हे रतिलम्पट शृणु। अस्या राधाया वपुपो माधुरी पेशलवलावण्यादिगुणघटिता या रम्यता तरया माधुर्या माहात्म्य गौरववशात् पादपद्मयो स्पर्शस्य यत् सौभाग्य तद् भजताति सौभाग्यभाक् तस्य भाव सौभाग्यशालित्वमात्मन अमत्वा पादपद्मस्पशऽप्यनधिकारिता सस्य मन्वानेन शङ्काकुलेन भत एव इय मे गृहेऽवतिष्पत्तीत्येतावदेव ममाल सौभाग्यमिति आत्मान वृतार्थमन्येन भापि दूरतोऽस्पर्श विना वन्यमानाया ( इत्यर्थोक्तौ राधा खोल्पं शृण्वती ललिता साभ्यसूय पश्यति) आमौमार यौवनारम्भादारभ्य पुरुपननस्य परिमल गन्ध स्पर्शज यस्तस्य कणिक्या रेशेनाप्यनमिज्ञ सर्वाङ्गमाचरणचूड यस्यास्तापया अस्मत् प्रियसख्या राधाया अङ्गानि मन्जुलाना रमणीना सेवापर्युत्सुक्न तासां सुपमामिवर्धनस्पोपकारकरणे सुतरा- से प्रभावित, अपने घर में जिसकी स्थिति मात्र से ही अपने को कृतार्थ मानने वाले पति से भी दूर से ही सादर वन्दना की जाने वाली, (इस तरह आधी बात पर ही राधा ललिता को आखें तरेरती है) बचपन से ही पुरप के तनिक सुवास [ > सम्पर्क ] से भी नख से शिख तक अपरिचित, रमणियों की सेवा करने के लिये उतावला मनोहर नव यौवन भी विमूढ सा सहम कर हमारी husband who, not considering himself fit for the good fortune of having a touch of her lotus like feet in all her majestic sweetness, is full of misgivings about his own deserts and considers himself happy by her mere residence in his house [ At this stage of her half- spoken speech Radha looks at Lalita as though in anger at denigrating her husband in her presence ] (smiling ) Her entire body s stranger to even a particle of men's fragrance and her limbs have pot been properly developed, as it were, out of fear by the DK.K.25 ·" दानकेलिकौमुदी णअजोव्वणेण सज्झसादो विअ मंधरीभविअ अज वि णिन्भरण परिसीलि- दाई, ताए महासदी-कुलचकवहिणीए इमाए अंगरस पेक्खणे वि किदल्झ- वसाओ जणो महासाहसिआणं धुरंधरो भणीअदि, कि उण फंसणेण, ता अवेहि । [ भाकौमारं पुरुषजन-परिमलकणिकानभिज्ञसर्वाङ्गाया यस्या असत्प्रिय- सख्या भन्नानि सेवापर्युत्सुकेनापि मञ्जुलाना गवयौवनेन साध्वसादिव मन्थरीभूयाऽद्यापि निर्भर न परिशीलितानि, तस्या महासतीकुलचक्रवर्तिन्या मस्या भङ्गस्य प्रेक्षणेऽपि कृताध्यवसायो जनो महासाइसिकानां धुरन्धरो भण्यते, किम्पुनः स्पर्शनेन, तदपेहि ।। ( सर्वाः स्मितं कुर्वन्ति) मुत्सुकेन सताऽपि नवयौवनेन साध्वसादिव मा तावदस्या अगानि स्पृष्टानि स्युरिति भयादिव मन्थरीभूय अमन्थरेणापि नवयौवनेन प्रसह्म मन्थरतां गतेन अद्यापि अतिकान्तेऽपि कौमारे निर्भर खैरे यथेच्छं न परिशीलितानि । एतादृश्या महासतीनां कुलस्य चन्दस्य चक्रवर्तिन्याः मूर्ध्नि स्थितायाः अङ्गस्य एकमात्रस्यापि प्रेक्षणेऽपि दूरतोऽवलोकने अपि कृताध्यवसायः विहितमतिः मनोव्यापारमात्रेणापि जनः महासाहसिफानो धृष्टतमानी धुरन्धरोऽप्रणीः भण्यते किम्पुनः स्पर्शनेन - तदपेहि दूरमपसर । अत्र भणितिगतवकता मनोहारिणी - माधुरीमाहात्म्यमिति यचनेनालौकिक- सौन्दर्यशालिता, शशाकुलेनेति प्रभुता, दूरतो वन्यमानाया इति कथनेन परिणौताया अपि अभुक्तता, पुरुषजनेनेत्यनेन केनाप्यपरामृष्टता, यौवनेन मन्थरीभूयेति कथनालघु लघु यौवनोद्गमेन प्रथमयौवनावस्था इति वस्तूनि व्यज्यन्ते । येन सर्वथेयं तवोपभोगाय समुचिता इति वस्त्वन्तरं उद्दीपनन्च ध्वन्यते । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । मन्थरीभूयेति स्वे सामिप्रायत्वात्प्रत्ययगतवक्रता । गद्यवन्धेऽस्मिन् माधुर्य गुणः, पाञ्चाली च रीतिरर्थगम्भीरिमा मृवीकासशः पाकः । अत्र नायिकाया गुणोत्कर्षख्यापनात् विलोभनं नाम नाट्याम् । - जिस प्रिय सखी राधा के बलों को अभी तक प्रगाढ परिशीलन (-सम्पर्क) नहीं कर सका है, अस महासती समूह में मूर्धन्य राधा के मा को देखने के लिये भी प्रयास करने वाला मनुष्य यहुत पदे साहसिकों का भरणी कहा जाता है। स्पर्श की यात ही क्या है। इसलिये दूर हो जामो। (सर मुस्करावी) blooming Youth though ansjous to serve her (> beautics). That man, who thinks of even gazing at, let alone touch, this queen of the highly chaste women, is considered the foremost among the greatest of adventurers. Therefore, be gone. (All smile) मागा-रवि पाठभे सरपरस पिणम् ।

·1 १९५ Dana-Keli-Kaumudi मधुमङ्गलः - (विहस्य) ललिदे, अलं इमिणा गयभारेण, पुच्छिन्नड अप्पणो प्पियसही गंधविआ जाए दुव्यासस्स मुणिणो मुहादो अम्हपिअ- यअस्सरस आकोमारं अञ्चरिआ यह्मचरिअ-माहुरी स अ आअण्णिदा। [ ललिते । मसमेतेन गर्षभरेण, पृच्छरतामारमन प्रियसखी गान्धर्विका यया दुर्वाससो मुनेमुंखाद् ममत्प्रियवयस्यस्याकौमारमाश्चर्यग्रह्मचर्यमाधुरी स्वयमेवाकर्णिता।] सुपल' -- ललिदे, समावेदि एसो मणिपुत्तओ, ता पत्तिआएहि । जं महावीरव्यदो पिअवअसो णारीण गणादो भाएदि । [ललिते । सत्यापय- त्येप मुनिपुत्रक , तत्प्रतीहि, यन्महावीरवतोऽपि प्रियवयस्यों नारीणा गणाद् विभेति ।। भर्जुन ऑ विण्णादं! अदो च्चेअइमाणं कहअसद्दमेत्तेण संभमाउलो । मधुमङ्गल विहस्येति गर्वभारेण दर्पाधिक्येन । गान्धर्विका राधा। अस्मत् प्रियवयस्य स्य कृष्णस्य । आमार कुमारावस्थात । आश्चर्यमिति भावामिव्याकं क्रियाविशेषणम् । ब्रह्मचर्यस्य स्त्रीप्रसावमुरयम्य माधुरी । आकर्णिता ध्रुता। सुबल ललित इति -सत्यापयति सत्यत्व प्रमाणयति । महावीर हनूमान् तस्याखण्डितब्रह्मचर्यजतमिव व्रत नियम यस्य स । गणात् इति विभ्यते योगे पञ्चमी । अर्जुन आमिति विस्मये। आसां नारीणा कटकशब्दमात्रेण नूपुरादि- - - मधुमङ्गल (हँसते हुए) ललिता! इस अत्यधिक गर्व को रहने दो। तुम अपनी इस प्रियसखी राधा से ही पूछ रो जिसने महर्षि दुर्वासा के मुख से हमारे प्रिय मित्र कृष्ण की कुमारावस्था से ही भाश्चर्यजनक ब्रह्मचर्य के कारण मधुरिमा को स्वय सुनी है। सुबल ललिता, यह मुनिपुत्र (जैसा सत्यवादी) मधुमङ्गल अपने कथन को प्रमाणित कर रहा है । इसकी बात पर विश्वास करो, क्योंकि यह हमारा मित्र कृष्ण हनूमान् जी की तरह प्रत धारण किये हुए महिला- मण्डली से भयभीत रहता है। अर्जुन हा, हा मुझे मालुम है। यही कारण है कि स्त्रियों के कवण की भावाज MADHUMANGALA Lalitā, enough of this excessive pride You may ask your dear friend, Rādhā (= Gāndharvikā) who hereself, heard from the lips of the sage, Durvāsas, about the sweetness of our friend's life of amazing celibacy right from his boyhood SUBALA Lahta, this son of a sage (%D Madhumangala ironically) proves the veracity of his statement So believe him Though avowed as Hanumat for celibacy, dear friend, Krsna fears the bevy of women ARJUNA Oh! I understand that is why several times did I our ·दानकेलिकौमुदी . भविअ कंपतो पुलइदगो मए वारं वारं दिहोत्थि । [ऑ, विज्ञातम् । अतएवासा कटकशब्दमात्रेण सम्भ्रमाकुलो भूत्वा कम्पमानः पुलकिताङ्गो मया वारं वारं दृष्टोऽस्ति। ] कृष्णः (स्मितं कृत्वा ) ललिते ! नात्र विप्रतिपत्तिस्ते श्रेयसी, यतः समानधर्मणोः साधकयोः सहवाससौहार्दमाधुरी झटिति महाव्रसिद्धये साधु कल्पते राधा (दृगश्चलं साचि विक्षिपन्ती सावहेले किश्चित्परावृत्य) णाअर, सावसेसा ण क्खु तुम्ह चावलमाहुरी, ता अलं पिट्ठपेसेण । [नागर ! सावशेषा न खलु युप्मच्चापलचातुरी, तदलं पिष्टपेषेण ।] भूषणानां रवेणापि । सम्भ्रमाकुलो विह्वलः सन् । पुलकितानि अङ्गानि यस्य सः पुलकिताङ्गः रोमाञ्चितगात्रः । कृष्णः ललित इति - विप्रतिपत्तिः आशङ्का अन्यथाकल्पनम् । श्रेयसी प्रशस्यतरा । समानधर्मणोः तुत्यव्यवसाययोः साधकयोः व्रतचारिणोः सहवासजन्यं यत् सौहार्द तम्य माधुरी झटिति शीघ्रमेव महायतस्य कठोर नियमस्य सिद्धये साधु सम्यक् कल्पते परिणमति । सिद्धये इत्यत्र “क्लूपि सम्पद्यमाने" इत्यनेन चतुर्थी । अत्रान्तरे राधा इंगञ्चलम् अपाङ्गं साचि तिर्यक् विक्षिपन्ती सावहेलं अवज्ञा आविष्कुर्वती किञ्चित्परावृत्य मुसं परिवृत्याह नागरेति. युप्मचापलस्य चातुरी सावशेषा न परिपूर्णतो गता। तदलं पुनः पुनः तदेव कथनरूपेण पिष्टस्स पेपणेन । पिटपेषणं नाम चूर्णीकृतस्य धान्यस्य पुनः चूर्णनव्यापारः । मात्र से घबराकर कॉपते हुए, भय से रोगाधित होते हुए मैंने कृष्ण को अनेक यार देखा है। कृष्ण (मुस्कराते हुए ) ललिता ! इस सम्बन्ध में तुम्हारी भाशा ठीक नहीं है; कारण समान लक्ष्य रसने वाले दो साधकों के सहवास से जन्य मिग्रता की मधुरिमा घटपट महायत की सिद्धि में सहायक होती है। राधा (तिरले कटाक्ष करती दुई, अरज्ञा दर्शाती हुई कुछ गुडकर) हे चतुर ! तुम्हारी चपलता की चातुरी में भय कुछ भी शेष नहीं रह गया (सब घाले हो चुकी); तो उसी घिसीपिटी यात से क्या लाम है? happen to sec lim perturbed by the merc sound of bracelets and trembling with his body alıaken. KRSNA : (smiling ) Lalita ! Your objection here is not fair; for, the sweet friendliness of dwelling together of two aspirants of similar object is deemed conducive to the quick accomplishment of the great vow. RADILK: (Tosling obliqurly and turning back a little, contemptuowly ) Clever man ! nothing remains, indeed, of your mere curial dexterity. Then, please, no more of your vain 10;c:ition ( lit. girding the ground flour). - ·Dana-Kelt-Kaumudh (१९७ कृष्ण - (अपवार्य) वृन्दे । पश्य पश्य । नर्मोक्तो मम निर्मितोरुपरमानन्दोत्सवायामपि श्रोत्रस्यान्ततटीमपि स्फुटमनाधाय स्थितोद्यन्मुखी । राधा लाघवमप्यसादरगिरा भङ्गीभिरातन्वती, मैत्रीगौरवतोऽप्यसौ शतगुणं मत्प्रीतिमेवादधे ॥७॥ राधाया वाचि प्रतिषेधे सत्यपि आभ्यन्तरं भाव विवृण्वन् वृन्दामपवार्य अन्यैरश्रूयमाण यथा स्यात्तथा कृष्ण वस्तुस्थितिं वणयति नर्मोक्ताविति-नर्मोक्तौ प्रणयप्रलापप्रसङ्गे मम निर्मित वचसि अथवा निर्मितो जात उरुपरम 'यो महानन्दस्तस्य उत्सव सुखानुभव यस्या सा तादृश्या सत्यामपि, मद्वच श्रवणाय श्रोत्रस्यान्ततटी कर्णकुहर स्फुट परिलक्ष्यमाणरूपेण अनाधाय अपारत्यापि उद्यन्मुखी स्थिता औत्सुक्यवती राधा असादर अवज्ञया उक्तानां गिरा वार्चा भङ्गीमि परम्परामि लाघव तुच्छतामातन्वती द्योतयन्ती मैत्र्या सौहार्दस्य गौरवत महिम्ना मत्प्रीतिं शतगुण एव आदधे कल्पितवती । अन बहुश सारशवचसो प्रयोगेऽपि तत्सहनपूर्वक प्रात्याधिक्य नायकगत नायिकाविषयकम् 'अपराधसहस्रेणाप्यविचाल्यप्रेमरूप' प्रणय गमयति । नायिका- यास्तु नायकवच सु स्फुटतयानवधानकथनादन “इष्टे वस्तु यप्यनादररूप मानगर्व- द्योतक बिब्बोक एव । चन्द्रावल्यायन्यप्रणयिन्यपेक्षया अस्या तदीयताख्यापक मैत्रीगौरव सविशेष राधायामिति विज्ञेयम् । अत्र नायिकाया स्वभावस्य यथावद्वणनात्स्वभावोक्ति । अत्र माधुर्यप्रसादौ गुणौ। मध्यमपाञ्चाली च रीति । वृत्तञ्च शार्दूलविक्रीडितम् ॥४॥ कृष्ण- (एक ओर हो) वृन्दे देखो, देखो, प्रणयालाप के समय मेरी बातों से जनित प्रभूत परमानन्द की सुखानुभूति भी करती हुई, कर्ण कुहरों को स्पष्ट रूप से म लगा कर मी उत्सुकता साथ खड़ी हुई, भादरहित वचन की भगिमाओं से तुच्छ बनाती हुई, यह राधा मित्रता की महिमा से भी सौ गुनी अधिक मेरी प्रीति को बढ़ा ही रही है ॥ ४ ॥ KRSNA ( aside ) Vrndā, see, see! 74 Despite the fact that my endearing speech has produced in her an excellent festive joy, Rädhā stands with her face lifted up, apparently without directing even the tip of her ear lobe towards it Nevertheless, even by betraying the levity of her disrespectful speech by roundabout phrases, Radhā has increased my love ( for her ) hundred times even the dignity of friendship १ निर्मितोऽनुपमानन्दो- इति पाठान्तरम् छन्दोमनाचिन्त्यम् ।

·१९८) दानकेलिकौमुदी ! (राधिका किञ्चिद्विहस्य ललितायाः कर्णमूले लगति) ललिता कह गोउले विक्खादगुणो तुमं जुअराओसि त्ति अम्हे तुम्हि वट्टदाजइ, सांपदं सीमूल्लंघणे पउत्तो सि तदो अम्हे कीस अप्पणो कजं ज्वेक्खिस्सह्म । [कृष्ण ! गोकुले विख्यातगुणस्त्वं युवराजोऽसीति वयं तूष्णी व महे, यदि साम्प्रतं सीमोल्लङ्घने प्रवृत्तोऽसि तदा वयं करसादात्म- कार्यमुपेक्षिष्यामहे ।] अर्जुनः - किं तं कजं तुम्हाणं जं उवेक्खद्ध ? [किं तत् कार्य युष्माकं यदुमेक्षध्वे ?] ललिता गोवेहिं णिअ-वृंदावणस्य संरक्षणं जेव, इदो अवरं किं कजं । [ गोपेभ्यो निजवृन्दावनस्य संरक्षणमेव, इतोऽपरं किं कार्यम् ?] कृष्णमुद्दिश्य ललिताऽऽह कृष्णेति. गोकुले समप्रे विख्यातगुणः लीला. प्रवणत्वस्यो गुणः यस्य सर्वतः विज्ञातोऽस्ति तादृशः युवराजः ब्रजराजनन्दनः त्वमसीति हेतोः वयं तूष्णी वर्तामहे न किञ्चिद् ब्रूमः, परन्तु यदि त्वं सीमोल्लद्धने मर्यादातिश्रमे प्रवृत्तः तदाऽस्मामिः त्वद्व्यवहारमुपेक्ष्य स्वस्य कार्यस्य अनुसन्धानं कर्त्तव्यमेव । किन्तत् युष्माकं कार्यमिति पृच्छन्तमर्जुन निजस्य आत्मनो पृन्दावनस्य गोपेभ्यः संरक्षणरूपकार्य निवेदयन्ती ललिता प्रति "अहो वृन्दावनरक्षणं युप्मत्कार्यम् भवत्यः एतत्करिप्यन्तीति" उपहासेन हुगिति रवं कुर्वन् गर्वण शिरो धुन्वन् अवहेलामर्जुनः प्रकटयति । - - (पारा सा हँस कर राधा ललिता के कान के पास कानाफूमी करती है) ललिता कृष्ण! गोकुल में विख्यात गुणवाले सुम राजकुमार हो, इसी लिए हम लोग घुप्पी लगाये हैं, भय यदि सीमा साधने पर दी उतारू हो, सो लोग कैसे अपने कार्य की उपेक्षा कर सकेंगी। अर्जुन भार सय का यह कौन सा कार्य है जिमफी माप उपेक्षा कर रही है। ललिता मालों से अपने पृन्दावन को पचाना ही, इसके सिया भोर कौन काम है! (Radhi loughs a little and clings to the rool of Lallia's sor) LALITA : Krşna 1 we behavc quietly knowing that you are a prince well-known for your qualitics in Gokula. Now, if you are beat upon crossing the limits of decency, why should we neglect our own work? ARJUNA : What is the work of yours which you are neglecting? LALITA : Only protectiog our Vind Ivana from the cowherds, What else? .."रिन्टो"- पाटालाम्। OWTO ·Dana-Kell-Kaumudi - -- . (अर्जुन सायहेल विहस्य हुतिं कुर्थन मूर्धानमाधुनोति) निशासा. ( सस्मिनमुपगृत्य ) ललिदे, गोउलजुअदी-उल-चचट्टिणी अन्ह पिअसही आणवेदी । [ररिते । गोकुल्युवतीकुरप्रवर्तिनी अस्मत्प्रियसली भाज्ञापयति ।। ललिता कि तं? [किन्तत् ?] विशाखा - सव्वे गविदा गोगा लदकुरपुजभजणदखाणं गाइणं लक्सकोडिओ रक्सता, फलेहिं कुक्सिभरिणो, पुफ्फपल्लवेहिं मिहो णेवच्छ- आरिणो सुइर अम्ह बुंदावणस्स विद्धसणं कुणति, ताम णिकिद' कधेहि एदे इदो वा पिरमेंदु किंग कर देन्तु । [समें गर्पिता गोपा रताहुरपुञ्जमान- दक्षाणा गवां रक्षकोटी रक्षन्त , फलै कुझिम्मरा , पुष्पपल्लवैमियो नेपथ्यकारिण सुचिर वृन्दावनस्य विध्वसन कुर्वन्ति, तमिष्टरित' कथय, एत इतो वा विरमन्तु, कि वा कर ददतु । तावदेव विशाखा गोकुलपुवतीनां मुख्याया राधाया आज्ञा श्रावयति सचे गर्यिता इति – खामिमानमत्ता गोपा ल्ताठराणां पुभाना गुच्छकाना भजने उत्पाटने दक्षाणा गो रक्षरोटी रक्षत, अपि च स्वय फले कुक्षिम्भरा उदरपूरणे रता , परञ्च पुष्पै पवैध नेपथ्यकारिण वसनाभूपणे प्रसाधनपरा मुचिर बहो कालात् पृन्दावनरय विष्यसन कुर्वन्ति । तत् अत एव निरङ्कित निदशक क्थय एतान् (तदनिष्टम् ता महती क्षति कस्म क्थये विज्ञापयेयम् - इति पाठमेदे)। जात तज्जातमधुनाऽपि एते गोपा इत वृन्दावनात विरमतु, अथवा र ददतु । प्रत्यारोपेणाऽय विनयप्रकार । (अर्जुन अवहेलना के साथ हँस कर हू हूँ करता हुआ माथा हिलाता है) विशाखा (मुस्कराती हुई पास आकर ) ललिते गोकुल की रमणियों में शिरोमणि हमारी सती ने आदेश दिया है। वह क्या है? विशाखा स्तामों के क्सित्यों को ठिस मिस करने में पटु, १ राख करोड़ गायों को बहोरते फरों से पेट भरने वाले, मिल जुल कर फूलों और पल्लवों से सजावट करने वाले सभी गर्वीले ग्वाल बहुत दिनो से वृन्दावन का Arjuna laughs contemptuously and uttering the sound 'Hum' - a sound of defiance shakes his head) VISĀKHÄ (approaching with a smile ) Lalita' our beloved friend, Rādhā, the queen of the tribe of Gokula women, commands — LALITA What is that? VISĀKHĀ All insolent cowherds tending a hundred thousand crores of cows engaged in destroying the cluster of creepers and shoots filling their bellies with fruits and । तदनिष्ट कस्मै कथये- इति पाठभेद । ललिता - ·, दानकेलिकौमुदी मधुमङ्गलः - (सामर्षम् ) वीवरीदयादिणि ! मुणिव्यदिणी होहि । अधवा थोअंपि तुम्हाणं दूपणं णत्थि, पिअवअस्सस्स कारुणिअदा शेष एत्य अणत्यआरिणी संवुत्ता । जाए डाहिणाए अडाहिणाणं तुआरिसीणं तत्य बुंदावणे प्पवेसो प्पसाईकिदो, ता ण ख्खु अजुत्तो पलावो। [विपरीत वादिनि ! मुनिप्रतिनी भव । अथवाल्पमपि युप्माकं दूषणं नास्ति, प्रियवयस्यस्य कारुणिकता एवात्रानर्थकारिणी संवृत्ता, यया दक्षिणयाऽदक्षिणानां त्वादशीनां वृन्दावने प्रवेशः प्रसादीकृतः, तर खलु युक्तः प्रलापः।] चम्पकलता अन्ज, अणज्जोसि तुमं, जं अपजालोइअ मोहं अमुना प्रत्यादायारोपेण क्षुब्धः मधुमङ्गलः प्राह विपरीतेति स्वयं यूयं करापेक्षया अधमर्णास्तद्विपरीतं स्वस्योत्तमर्णत्वं विभान्य अस्मान अधमर्णान् वदसीति विपरीतवादिनि हे विशाखे मुनिप्रतिनी भव मौनं भन; मा या जल्प । खोक्तमेवाक्षिपन पुनराह अथवेति • अस्मिन् मिथ्यावादप्रागल्भ्ये युष्माकं गोपिकाग दूषणं अल्पमपि नास्ति, यतः प्रियवयस्यस्य मृदुप्रकृतेः कृष्णस्य कारुणिकता दयाभाव एवात्र युष्माकं धृष्टत्वे- ऽनर्थकारिणी विपरीतफलप्रदा संवृत्ता जाता यथा कारुणिकतया दक्षिणतया युष्मन्छन्दानु- वर्तिन्या वृत्या अदक्षिणानां दाक्षिण्यशून्यानां त्वादृशीनां तुच्छानां सर्वथाऽयोग्याना वृन्दावने प्रवेशः प्रसादरूपेणानुमतः । अतः अवधेहि - अयं प्रलापः अयुक्त अनुचित एव । मधुमङ्गलमाक्षिपन्ती चम्पकलता आर्येति औपचारिक - प्राह आर्येति- - Makaand----- उजाड़ कर रहे हैं। इस लिये इनसे स्पष्ट कह दो। (पाठमेद- यह मनर्थ मैं आखिर किससे कहूँ १) ये यहां से चले जायें या कर दे दें। मधुमङ्गल (ईर्ष्यायुक्त रोष के साथ ) उल्टा बोलने वाली ! चुप हो जाभो। ठीक है ठीक, तुम लोगों का तनिक भी दोष नहीं है । हमारे प्रिय मित्र की कृपा ही यहां अनर्थकारिणी हो गई, जिस सौजन्य के कारण तुम जैसी उच्छृङ्खल औरतों का वृन्दावन में प्रवेश स्वीकृत कर लिया गया। सब यह मलाप अनुचित ही है। चम्पकलता-महाशय ! तुम बड़े अभद्र हो । क्योंकि बिना सोचे विधारे बहुत decorating one another with flowers and sprouts have been devastating our Vịndāvana garden for a long time. So tell them clearly that cither they should desist from doing so (>or whom should I complain), or pay the tax. MADHUMANGALA : ( angrily ) you speak pervertedly, shut up. Or it is none of your fault. It is the kindness of our beloved fricad, Kršna who, out of courtesy, favoured the cntry of such discourteous persons like you into Vịndāvana, that has turned out to be disastrous in this case, It is, therefore, no usc lamenting it now. CAMPAKALATA : Sir (arya - ironically) l you are a mcan ·Dane-Keli-Kaumudh [२०१ जप्पेसि। [मार्य अनार्योऽसि त्वम् । यदपर्यारोच्य मोघ जल्पसि।] ललिता-(सस्कृतेन ) भृणोति नायं शतशोऽपि घुष्टं न संस्मरत्यात्मदृशापि दृष्टम् । श्रुतिस्मृतिभ्या निजलोचनाभ्यां हीनं ततस्त्वं सखि माक्षिपामुम्॥ ७५॥ विशासा-सहि णदिमुहि, अवि किं सो किर पियसहीए महाहिसेस सम्बोधनम् । वरतुतस्तु त्वमनार्य अशिष्ट एवासि यत अपलोच्य तथ्यातथ्यविवेचन विना मोध निष्फल पृथा जल्पसीत्यर्थ । मधुमङ्गलस्य मौन्यं सर्वथा अपरिहार्यम् । अय वज्रमूर्स आक्षेपानई इनि उद्घोप यति ललिता शृणोतीति - अय जडो मधुमङ्गल शतशो नेक्धा घुष्टमुञ्चैरक्त न शृणोति क्ण कुरुते, न वा आत्मनो दृशा वचथुपा दृष्ट सस्मरति । एव श्रुतिस्मृतिभ्या निजलोचनाभ्यां हीन असौ तत हे सखि ! महामूढममु मा आक्षिप व्यर्थत्वादिति । अन श्रुतिस्मृतिपदयो दलेप । अन पूर्वाध पादात्यानुप्रास । पद्यमिद प्रथमचरणत्रय उपद्रवज्रया घटितम् चरमन्च इ द्रवज्रया- • एवमुपेद्रे द्रवज्रयोमलनादुपजातियत्तघटितम्। प्रसादो गुण , रीतिश्च वैदर्भी ॥४५॥ राधाया उत्कर्ष प्रतिष्ठापयती मधुमङ्गलस्योक्ति खण्डय ती विशाखा पुनराह ललिता - पकवास करते हो। (संस्कृत के माध्यम से ) यह मधुमङ्गल सैकड़ों यार ज़ोर से चिल्लाने पर भी नहीं सुनता है, अपनी आँखो से देख लेने पर भी न स्मरण करता है। इस लिये श्रुति स्मृति और अपने रोचनों स हीन इसकी भत्सना मत करो ॥५॥ ससि, नान्दीमुखि । प्रिय सखी राधा के महाभिषेक का वह महोत्सव विशाखा - fellow, for you are prating in vain without properly thinking LALITĀ (In Sanskrit ) 75 Friend' he does not listen though loudly spoken to hundreds of times nor does he remember what has been witnessed by his own eyes Thus he is deprived of hearing ( Sruth == Veda) as well as memory ( Smrth = traditional law) and his own eyes Do not therefore insult the poor fellow VISĀKHÃ Friend Năndimukhi ! do you remember the grand 1 जम्पसि-इति पाठान्तरम् । DKK 26 ·२०२] दानकेलिकौमुदी महसवो तुए सुमरीअदि ? [सखि नान्दीमुखि ! अपि किस किल प्रियसख्या महाभिपेकमहोत्सवस्त्वया स्मर्यते !] नान्दीमुखी विसाहे, को क्खु सो पराणी भुवणे होदि जेण सो महूसवो वि विसुमरिदुं पारीअदि । [ विशाखे ! कः खलु स प्राणी भुवने भवेत् येन स महोत्सवोऽपि विस्मतुं पार्यते !] নিম্ন दिमुहि, अच्छिर्हि पच्चक्खीकिदो वि सो महसवो लोउत्तरदाये कण्णं मे उत्तरलेदि ता सुणावीअदु । [नान्दीमुखि ! मक्षिभ्यां प्रत्यक्षीकृतोऽपि स महोत्सवो लोकोत्तरतया कणं मे उत्तरलयति तत् श्रावयतु।] नान्दीमुखी चित्ते ! सुणाहि, इमाए बुंदाए गदुअ भअवदी विणत्ता' सखि इति - नान्दीमुखी गरिमशालिनीति कृत्वा ता सम्बोधयति । स विलक्षणः प्रियसख्या राधाया वृन्दावनराज्ये दिव्यजनैः कृतः महाभिषेकमहोत्सवः किं नाम स्मर्यते इति । नान्दीमुखी विशाखां प्रति सम्बोधयति कः खलु स प्राणी सचेतनः भुवि स्यात् . येन तादृशोऽलौकिको महोत्सवः अपि विस्मतुं पायेंत - न कोऽपीत्यर्थः । तस्य महोत्सवस्य भव्यत्वं स्मरन्ती चित्रा नान्दीमुखीं तद्वर्णनाय प्रार्थयते नान्दीमुखीति - अक्षिभ्या प्रत्यक्षीकृतः पुरा स्वयं दृष्टोऽपि स महोत्सवः लोकोत्तर तया अद्भुतत्वात् तद्विस्तरं श्रोतुं फर्णम्मे उत्तरलयति पयुत्सुकीकरोति । कर्णयोः द्वित्वेऽपि जाताचेकवचन प्रयोगो वामन- सम्मतः । तत् श्रावयतु इति । चियां सम्योद्धय सर्वान् चमरकतुं नान्दीमुखी पूर्ववृत्तं वर्णयति शृणु इति- - क्या तुम कभी स्मरण करती हो? मान्दीमुखी विशाखे ! संसार में वह कौन जीव है, जो उस महोत्सव को भी मुला सकता है? चित्रा मान्दीमुखि ! आँखों से देखा हुमा भी यह महोत्सव लोकोत्तर होमे के नाते मेरे कान में लहर पैदा कर रहा है, अतः उसे सुनामो। नाग्दीमुखी-धिग्रे! सुनो, इस वृन्दा ने जाकर भगवती पौर्णमासी को विज्ञापित festival of the great coronation of our beloved friend, Radha? NANDINIUKHI : Viſakha i who could be that person in the world who could afford to forget even that grand festival ? CITRA : Nandimukhi ! the extraordinarioess of that great festival, though seen by me with my own cyes, makes my cars crave for listening to it. So please narrate it. NĀNDIMUKHI: Citr: I listen. This Vrnda went to revered पिकप्ता- पाठभेद।

·Dana-Keli-Kaumudi हंत जोएसरि ! बुंदावणरजे अहिसिंचिजउ राही, जं आगासे असरीरिणी वाणी एवं पअ अम्हागं पुरदो आदिठ्ठयदि ति। [चित्रे ! शृणु, अनया वृन्दया गला भगवती विज्ञप्ता, इन्त, योगेश्वरि ! वृन्दावनराज्येऽमिषिच्यतां राधा, यदाकाशे भारीरिणी वाप्येवं प्रकटमस्माकं पुरत: मादिष्टयतीति । ] वृन्दा - ( स्वगतम् ) मुकुन्दस्य निदेशादाकाशवागपदेशेनाहमार्या- मुयोजयम् । . नान्दीमुखी - सदो महातापसीप भअवदीए आहूदाओ पंच देईलो समाअदाओ। [ततो महातापस्सा भगवत्या माहूता पञ्च देव्य. समागता..] अनया वृन्दया गत्वा भगवती पौर्णमासी विज्ञप्ता प्रोक्ता विशप्ता इति पाठे शपथपूर्वकं कथिता 'हे योगेश्वरि । रन्दावनस्य राज्ये राधा अभिषिच्यतामिति', यतः आकाशे अशरीरिणी दिव्या वाणी एवं राधाभिषेकाय प्रकटं स्फुटममा पुरत. आदिष्टवती । तच्छृण्वती स्वकृतापदेशं स्मरन्ती ग्रन्दा खगतमाह - तन नासीत् काप्याकाशवाणी, वस्तुतस्तु मुकुन्दस्यायमभवदादेश , त मुकुन्दनिदेशमाहोतुं तत्र आकाशवाणीमिषेण मया भगवती प्रणोदिताऽऽसीदिति । नान्दीमुखी आह तत इति • एवं भगवती प्रणोदिता सती, तया पञ्च देव्यो- ऽभिषेकाय आमन्त्रिता: । ताथ समायाताः । अब "आहूता पञ्चदेव्य" इति स्रग्धराखण्डः वृत्तानुगन्धी । किया कि योगेश्वरि ! वृन्दावन के राज्य पर राधा का अभिषेक करें, क्यों कि भाकाश से दिव्य वाणी ने स्पष्ट रूप से हम लोगों के सम्मुख ऐसा आदेश दिया है। (मन ही मन) मुकुन्द के आदेश से आकाश वाणी के नाम का उल्लेख करते हुए मैंने भगवती पौर्णमासी को उद्युक्त किया ( अभिषेक के काम में लगाया) था। नान्दीमुखी- तो महातपम्बिनी भगवती के द्वारा बुराई गई पाँचों देवियाँ आ गई। -- Paurnamasi and requested her, "Great Yogini, Radha be coronated as the Queen of Vrndāvana, because the incorporeal voice from the void clearly so ordered in our presence VRNDĀ : (aside) It was under the instructions of Krsna that I urged the revered lady on the plea of the incorporeal voice to execute this work. NĀNDIMUKHÍ: Then five goddesses invited by the great ascetic, the Revered Paurņamāsı, arrived, ..

·२०४] दानकेलिकौमुदी अर्जनः - काओ क्खु ताओ । [काः खलु ता.?] वृन्दा - देवी प्रसिद्धा खलु देवकीसुता या कंसमाक्षिप्य जगाम केवलम् । भानोः कलत्रे तनया च पञ्चमी गङ्गा तु या मानसपूर्विका स्मृता ॥७६।। चित्रा-तदो तदो । तितस्ततः। नान्दीमखी - तदो कणिठाए मत्तंडमहीसीए भणिदं - भअवदि, अणदिक्कमणिजं तुम्ह सासनं णिञ्चिदं क्खु अन्हे हिं सिरे गहिदं, किंतु कहिं महिठ्ठा जिज्ञासुरर्जुनः पृच्छति काः खलु ताः पञ्च देव्योऽभूवन इति । तमुत्तरं दित्सुः वृन्दा आह देवीति- भुवि देवी योगमायेति प्रसिद्धा देवक्याः पुत्री या एकानंशाख्या कंसम् आक्षिप्य तद्धस्तात्परिभ्रदयमाना केवलमाकाशं गता - सा खत्वेका; भानोः सूर्यस्य कलने पलौद्वयं संज्ञा च छाया चेति द्वे, तस्यैव सूर्यरय तनया यमुना, परश्च पञ्चमी गङ्गा या मानसेतिपदेन पूर्व संयोज्या मानसगङ्गेति । अन इन्द्रवंशा वृत्तम् ॥७६॥ पुनर्नान्दीमुखी प्राह तत इति - एतासां पञ्चदेवीनामागमनानन्तरं कनिष्ठया द्वितीयया मार्तण्डमहिप्या सूर्यपत्न्या छायाख्यया भणित 'भगवति । युष्मच्छासनं भवदीया आज्ञा अनतिक्रमणीयं नोलनीयमिति कृत्वा शीर्षे गृहीतं स्वीकृतं, किन्तु ( तत्रास्ति . - अर्जुन ये कौन-कौन थीं? घृन्दा भूमण्डल में पिण्यास देयी देवकी - मुसा (एफानंशा नाम से प्रसिद्ध) जो कंस के हाथ से छटक कर भाकाश में चली गई थी, सूर्य की संज्ञा और छाया ये दोनों पलिया तथा पुनी (यमुना), एवं पाँचवीं मानसगळा के नाम से जो जानी जाती हैं | चित्रा भागे तय क्या हुआ? नान्दीमुखी- इसके याद सूर्य की छोटी पसी छाया ने कहा भगवति! मनुखानीय भाएका मादेश शिरोधार्य तो मयश्य कर लिया, किन्नु कहाँ तो महा ARJUNA : Who were they? VINDA : 76. The well-known goddess, the daughter of Devali who flew to the sky slipping from the hands of Kansa, thic two wives of the god Sun Sanjol and Chay, And his daughter Yamun, and Manasa .Gang as the filehe CITRA: Then ! NĀNDIMUKIII: Then Chry, the junior wiſe of the Sun siri, "Resered lady ! inviolable is your com!

·Dana-Keli-Koumud । २०५ एसा वच्छा राही, कहिं वा सोलहकोहमेत्तं विस्थिणं एवं बुंदावणरज ति ण' सुछ पसीदइ मे हिअ । तदो भअवदीए विलोइदमुही देई एकाणंसा ससिढुं पउत्ता । [ततो कनिष्टया मार्तण्डमहिप्या छायया भणितम् - भगवति । अनतिक्रमणीय युष्मन्छासनम् निश्चित खल्बस्माभि शीर्षे गृहीत किन्तु व महिछा एपर वत्सा राधा कुत्र वा पोडशकोशमात्र विस्तीर्णमिद वृन्दावनराज्यमिति, न सुष्ठु प्रसीदति मे हृदयम् । ततो भगवत्या विरोक्तिमुखी एकानशा शासित प्रवृत्ता।] (इति सस्कृतेन ) सखि, सवर्णे | समाकर्णय । काचन विचिकित्सा) एषा वत्सा राधा महिष्टा महागौरवशालिनी ब, क्व च तस्याः कृते केवल षोडशकोशविस्तीर्ण वृन्दावनस्य लघीयो राज्यम् इति सुष्टु प्रचुरतर न प्रसीदति मोदते चेत । नकारलोपे पाठे - प्रकर्षेण सीदति खिद्यते मे हृदयम् । अत्र सूर्यस्य महिषीद्वयमेव पुराणेषु प्रसिद्धम् , अापि चोक्तम् , तनातिशयार्थिन इप्टन्यत्ययस्य प्रयोगश्चिन्त्य कनीयस्या महिष्येति साधीयान् भवेत्प्रयोग । एवमेव पाठान्तरे प्रपूर्वकपद्धातो हाव रूढत्वे सत्यपि खिद्यत्यय प्रसिद्धिविरुद्ध पविमिरनाहत प्रयोगोऽप्रयुक्तत्व नाम दोपमुपस्थापयति। न सुप्छु प्रसीदति इति पाठेऽर्थ सुलभ । एवं शश्माना बोधयितु छाया, भगवती एकानशा प्रेक्षितवती, एवं सज्ञया प्रणोदिता एकानशा तो छायाँ समाधत्ते सखि इति- सवर्णे खसमाने सखि ! छाया सवर्णति छायाया नामान्तरम् । समावर्णय क्थ इन्दावनस्य राधाया अनुरूपता आम्नायेति-हे गौरवशालिनी बरसा राधा और कहाँ केवल सोलह कोश के विस्तार चारा यह वृन्दावन राज्य? यही सोचकर मेरा हृदय पूर्णतया प्रसन्न नहीं हो रहा है। इसके पश्चात् भगवती द्वारा अपने मुंह की भोर देखी गई एकामशा बोरने लगी। (संस्कृत के माध्यम से) सखि, समानरूपे । (> सवा सूयप्रिय छाया ) अच्छी तरह सुन से। certainly borne by us on our head ( = obcyed in all fumility ), but what comparison is there between dear Radhi, the greatest of women, and the kingdom of Vịndāvana the extent of which is only sixteen Krojas ( = 32 miles) My heart is not, on this account, very much pleased" Then having been looked at by her holiness Paurnimást, Changmša started extolling Vodavana thus "Friend Savarn. I listen !" न-मन- पवित् पाठमेरा ·२०६] दानकेलिकौमुदी आम्नायाध्वरमन्त्रतीर्थतपसां स्वर्गाखिलस्वर्गिणां सिद्धीनां महतो द्वयोरपि तयोश्चिच्छक्तिवैकुण्ठयोः । वीर्य यत्प्रथते ततोऽपि गहनं श्रीमाथुरे मण्डले दीव्यत्यत्र ततोऽपि तुन्दिलतरं वृन्दावने सुन्दरि ! ॥७७॥ . सुन्दरि ! आम्नायानां वेदशास्त्राणां यत्कर्तव्याकर्तव्यद्योतनरूपं वीर्य, अध्वराणां यज्ञादीना यदलौ के करमारकवा वीर्य, मन्त्राणाम् असाध्यसाधकत्वरूपं यद्वीय, तीर्थानां शुचिस्थानानामुपाध्यायानां वा पावकत्वरूपं दिग्दर्शकत्वरूपं वा यद् वीय, तपसा यत् पुण्यार्जनोपायतारूपं वीय, खर्गादीनां वा यत्सुखप्राप्तिकरणत्वरूपं वीर्य, तत्र वसताम- खिलस्वर्गिणां यद् दुःखासम्भिनं सुखसत्तादिमत्त्वं वीर्य, सिद्धीनामणिमादीनामसाधारणशक्ति- प्रदायित्वरूपं यद् वीर्य, महा योगिना यचित्तवृत्तिनिरोधजन्यसमाधिसुखघटकत्वं वीर्य, तयोः विलक्षणयोः द्वयोः चिच्छक्तः अविद्याऽस्पृटैकान्तिकानन्दप्रवाहसत्त्वमयत्वं तथा च वैकुण्ठस्याकुण्ठत्वं नित्यत्त्वं कल्याणगुणवत्त्वादि रूपं यद् वीर्य प्रथते लोके ख्याप्यते तस्मात् समप्रवीर्यस्तोमात् गहनं गभीरतरशक्तिसम्मान वीर्य माहात्म्यं श्रीसम्पन्ने माथुरे मथुरापरिसरवर्तिनि मण्डले प्रदेशे वर्तते, ततः माधुरमण्डलापेक्षयाऽपि तुन्दिलतर सविशेष पुष्टं महामहिमशालित्वं अत्र वृन्दावने दीव्यति प्रकाशते जृम्भते - इत्यवेहि । अतः यद्यपि आयामे वृन्दावनस्य लघुत्वं भायात् किन्तु महिम्नि सर्वतोऽतिरिच्यते इति सर्वथा महिप्ठाया राधायाः कृते वृन्दावनराज्य समीचीनमेव । अत्र उत्तरोत्तरोत्कर्षख्यापनात् सारालङ्कारः, वृन्दावनस्य याथातथ्येन भव्यत्व- प्रतिपादनादुदात्तालारथ । सर्वोपमानापेक्षयाधिक्यवर्णनाद् व्यतिरेकालकारश्च । माधुर्य गुणः । पाञ्चाली च रीतिः । वृत्तश्च शार्दूलविक्रीडितम् ॥७॥ मन्दरि ! वेद-शाख, यश, मन्न, तीर्य, तप, स्वर्ग, और स्वर्ग के समम्म निवासी की मिदियाँ, मिद्विसम्पन महामा, चिन् राशि और पेण्ट इन दोनों की मी जो पृथह-यानि मुविरुपात है, उससे भी गाभीरतर महिमा की सारदा मधुरा मण्डल में जगमगा रहीद, भौर मथुरा से भी कई भत्यधिक महिमाम वृन्दावन में दीप्यमान है | 77. In the province of Mathurs shines a power more intense that the combined power of the Vedas, sacrifices, sacred incantations, holy places and penances; that of heaven and of all the dwellets of Ilearen; that of the cight great superliuman saculrics and also that of both the God's energy of knonledge and Vaikuņıla, the abolc or $11.Vrlyans. But, fair lady I a power yuter and much more intense than that of die Mathur ahines in Vrnd11903.

·Dana-Kels-Kaumudi चित्रा तदो तदो। [ततस्तत ।] नान्दीमुखी - तदो हरिसुफ्फुल्ले सअलजणे णिअदंत-दिव्वकुसुम- परिस गअणं पेविखअ भाणुणदिणीए भणिद - भअवदि, इदो आअतु पज्जुरसुआ वि तुम्ह अणामंतणेण सकिदहिअआ दिव्वमजुसिआए अणुगदा पिअसही एसा सरस्सइ अंबरे विलबइ । ता आआरीअदु त्ति विण्णत्ताए भअवदीए सादरं आआरिदा विरिचिपुत्ती तत्थ प्पविसिअ दिव्य मजुरिस उग्घाडेंदी भणिदु पउत्ता। [ततो हर्षो फुल्ले सक्रजने निपतदिग्यकुसुमवर्ष गगन प्रेक्ष्य भानुनन्दिन्या भणितम् - भगवति । इत मागन्तु पर्युरसुकापि युष्मदनामन्त्रणेन श यरहदया दिव्यमषिकयाऽनुगता प्रियसख्येषा सरस्वत्यम्बरे विलम्वते, तदाकार्यतामिति विज्ञापितया भगवत्या सादरमाकारिता विरञ्चिपुत्री तन्न प्रविश्य दिव्यां मञ्जूपिकामुद्घाटयन्ती भणितु प्रवृत्ता। ] ( इत्यर्थोक्ते ) नान्दीमुखौ ततो हति सक्ले जने हेषेण प्रफुल्ले उपस्थिते सति निपतन दिव्याना कुसुमानां वर्ष यस्मात्ताश गगन प्रेक्ष्य भानुनन्दिन्या यमुनया भणित, भगवति । इत (सप्तम्य तस्तसि ) इह आगन्तु पर्यत्सुका सत्यपि युष्मदनामन्नण "अनाहतो न गच्छेत्" इति नियमात् शङ्कितहृदया गन्तव्य न वेति सदिहाना, दिव्यया मञ्जूपिकया पेटिक्या अनुगता सम्पन्ना प्रियसखी एषा सरखती अम्बरे आकाशे विलम्बते किर्तव्यतामूढा सती विरमति, तत् आकार्यतां सप्रश्रय समाहूयतां साऽप्य स्मिनुत्मचे इति विज्ञापितया भगवत्या सादर समाहृता विरिञ्चे ब्रह्मदेवस्य पुत्री सरस्वती तनोत्सवमण्डप प्रविश्य दिव्यो म जपिकाम् उपाय-पेटिकामुद्घाटय ती भणितु प्रवृत्ता सन्दिशति स्म । अत्र "उद्घाटय ती भणितु प्रवृत्ता"- इति गोश इन्द्रवज्राचरणघटितो वृत्तगधी। चित्रा भागे क्या हुभा! मान्दीमुखी- -जब सभी रोग अत्यन्त हर्षित हो रहे थे, उसी समय दिव्य पुष्पों की वर्षा करते हुए भाकाश की ओर देख कर सूर्यपुत्री ने कहा- भगवति । यहा भाने के लिए अत्यन्त उत्सुक होने पर भी मापके द्वारान थुलाने के कारण सकोचवश यह हमारी प्रियसखी सरस्वती दिव्य मम्भूपा लिये आकाश में ही रकी हुई है। मत उसे मी बुरा लें। इस तरह CITRĀ Then! NANDIMUKHI Thereafter, when all the people assembled there were exultant with joy, R Yamunā, the daughter of the Sun, seeing the sky showering hear enly flowers said, “Your holiness 1 in the absence of invitation from you my dear friend, Saraswati, witha celestial casket

·-
२०८]
दानकेलिकौमुदी
वृन्दा-(निभरोत्गुस्यैन नान्दीमुसीवाचमाचिय, सहर्षम् )
पानी पद्मभुवः स्रजं प्रणयिनी सौवर्णपटुं शची
रत्नालहरणं कुवेरगृहिणी छत्रं प्रचेतःप्रिया ।
द्वन्द्वं चामरयोः प्रभजनयः स्वाहा दूकूलद्वयं
धूमोर्णा मणिदर्पणं सरभसं मत्पाणिना प्राहिणोत् ।।७८॥
नान्दीमुग्या वर्णनम्मं श्रुत्वा पृन्दा निर्मरेणातिशयेन औरगुस्येन परिप्लुता मध्य
एव आन्छिय स्वयं सहममे कथनीयं वर्णपति पानीमिति
तस्या पेटिकाया कि
किमुपायनं क्या पया प्रहितमिलाद - परभुवः ब्रह्मदेवस्य प्रणदिनी सावित्री राधायाः
कृते पानी दिव्यरमलग्रथितां न माला, माची देवराजस्येन्द्राय पसौ सौवर्ण हेमपरित
पर दुलं सिंहागनं या, कुमेरगृहिणी ऋषिः रतालारण मणिसगितभूपर्ण, प्रतःप्रिया
परुणस्य पनी अगिफ्नी छये, प्रभजनयधूः यायोः पनी भनना चामरयोः दयं, मादा भग्नेः
पनी दुरदयम् अधोरणमुपरितनराशटीपण्डातर्फ, भूमोर्णा यमराजाय महिषी मणिदर्पण
गुउर मणिमयं मुार गरभरा पिलम्यो मा भूदिति गायर गापाणिना मतदारा तादारस्पेन
प्राहिमोर पितयती । परेऽग्मिन् गगुगया रम्य सारादरमायान् प्राणिोदित्यस्य
प्रत्ये. कापरेन प्यमान्ययादेश्यननम्य गापुत्पम् ।
मन पागलपन रामास
रादेवीना नेदातिशय महानिपेशवमताय रामाया पौरपण म्पनलि । एसार
मदोरगा गन। गनिनोपायनगम गमुदागारः; अतः प्रकिने रामोनीना afri
दिशति । पदमी तिः प्रमादगुणपरिसा । myामिकादिर val
-
1

·Dino-Kell-Kaumudi [२०९ चित्रा- तदो तदो। । ततस्तत ।। वृन्दा --ततश्च खर्वाद्यध्वनिडम्बरे श्रुतिहरे गम्भीरयत्यम्बरं गायत्यम्बुदभाजि तुम्बुरुमुखे गन्धर्ववृन्दे मुदा । नृत्यत्यप्सरसां गणे च गगने राधाभिषेकोत्सर्व कर्तुं ताः सुरसुभ्रवः सरभसं भव्यास्तमारेभिरे ॥७९॥ वृन्दा पुनराह स्वर्वाद्येति - श्रुतिं श्रवण शब्दान्तरग्रहण हरति तादृशे तारखरेण वाद्यमाने स्वर्वाधानां दिव्याना पटहानकदुन्दुभीनां ध्वने डम्बरे स्तोमे अम्बरं गगन गम्भीरयति सति ( यस्य च भावेन भावलक्षणमिति सति सप्तमी), अपि च तुम्बुरर्दिव्यगायक मुखे प्रधानत्वेन वर्तमानो येषु तेषां गन्धर्वाना मृग्दे मुदा हर्षातिरेकात् अम्बुदाना मेघपटलीनामतवत्तिनि भूत्वा गायति सति, गगने व्योम्नि अप्सरसा गणे मृत्यति सति तास्तत्रोपस्थिता सुरसुध्रुव पञ्च देव्य भव्या' राधाया अभिषेकोत्सव कर्तुम् आरेभिरे प्राक्रमन्त। अत्र ययप्युत्सवस्यास्य ग्रन्दया प्रत्यक्षदृष्टत्व, तथापि अपरोक्षाथऽपि पूर्ववृत्तव्यावर्णने "आरेमिरे' इत्सन लिट प्रयोग साधुरेव । वर्ण्यस्योदात्तत्वानुरूप माधुर्यगुणसवलित पाञ्चालीरीत्यनुबन्धन समीचीनञ्च वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् ॥७९॥ की पत्नी (असिक्नी) ने छत्र, वायु की पत्नी (अजना) ने दो चामर, स्वाहा (अग्नि प्रिया) ने दो दुकूल तथा यमराज की पत्नी धूमोर्णा ने मणिदर्पण मेरे हाथो अतिशीघ्र पहुंचाने के लिये भेजे हैं ॥७॥ चित्रा- वृन्दा फिर क्या हुभा? और इसके बाद- दिव्य वाद्यों के बड़े जोर के (कानों को जप्त कर देने वाले) ध्वनि समूह से भाकाश गूंज उठा, सुम्युरु प्रमुख गन्धर्ष समूह बादलों के पार प्रसस होकर गाने लगे, भाकाश में अप्सराओं का समूह नाच उठा, jewellery, the wifc of Varuna, this royal parasol, the wife of god Wind, this pair of chowries, Svaha, a pair of silk garments and Dhümorna, a mirror studded with gems" CITRA Then ? VRNDĀ 79 And then, as the tumult of heavenly musical instruments, pleasing to the cars, began to deepen the sky; as the assemblage of Gandharvas with Tumburu as their chics, hidden beland the clouds, started singing with joy, and as the troupe of Apsaras started dancing DKK.27 ·२१.] दानकेलिकौमुदी . - (इति नान्दीमुखीमुखमवेक्ष्य, सलजम्) चित्रा*- तदो तदो। [ ततस्ततः।] नान्दीमुखी तदो पेरुखंतम्मि एव्य साणंदं वइंद-गंदणे भअवदीए णिदेसेण ताहिं भुअणपाअणतरंगिणीसंगिणीहिं देईहिं तुम्हेहिं सहिहिं सद्धं पूरअ पट्टोवरि णिविसिदाए राहिए दिव्यमहोसहिरसामिअपूरिदेण मणि- कुंभ-णिरंवेण महाहिसेअं कुणंतीहिं बुंदावणरजस्य आहिपचं अप्पिदं । [ततः प्रेक्षमाण एव सानन्दं व्रजेन्द्रनन्दने भगवत्या निदेशेन ताभिर्भुवनपावनतरङ्गिणी- सजिनीभिर्देवीभिः युष्माभिः सखीभिः सादं पुरतः पट्टोपरिनिवेशिताया राधाया दिव्य- महौषधिरसामृतपूरितेन मणिकुम्मनिकुरम्येन महाभिषेक कुर्वतीभिवृन्दावनराज्यस्याधि- पस्यमर्पितम् ।] तत इति -- इदं महोत्सवमहः व्रजेन्द्रनन्दने माधवे सानन्दं प्रेक्षमाणे सति भगवत्याः पौर्णमास्या निदेशेन तामिः, भुवनानि पावयतीति पुनाना तरङ्गिणी नदी गहा तया सङ्गिनीमिः समेताभिर्देवीमिः युष्माकं सखीभिः साद्धं पुरतः समक्षं पट्टोपरि सिंहासने निवेशितायाः समासीनाया राधायाः दिव्यानां महौषधीना रसः अमृतञ्च अथवा रस एवामृत तत्पूप्रिवेन मणिजटिताना कुम्भानां निकुरम्बन समूहेन महाभिषेकं कुर्वतीमिः राधायै वृन्दावनस्य राज्यस्य आधिपत्यं समर्पितम् । और [परमानन्दित हो] बड़ी शीघ्रता के साथ ये पाँचों भव्य सुर- रमणियों ने राधा का अमिपेक महोत्सव प्रारम्भ कर दिया ॥७९॥ (नान्दीमुखी की ओर देख कर लजाती हुई, फिर क्या हुआ) चिना* तो फिर? नान्दीमुखी भानन्द पूर्वक प्रजेन्द्रनन्दन कृष्ण देख रहे थे, और भगवती पौर्णमासी के आदेश से सम्मुखस्थ पीठ पर विराजमान राधा का दिप्य महा मोप- धियों के रस रूपी अमृत से पूर्ण मणिमय कुम्मों से महाभिषेक करती in the sky, those heavenly women, of beautiful eyebrows, began to perform the Coronation ceremony of Radhx in all eclat. CITRĀ®: (looking at Nandimukhi, bashfully ) Then, what next? NĀNDIMUKHI : Then as the Prince of Braja, Kršna was joyfully witnessing, Radha, seated on the throne, was offered the sovercignty of the kingdom of Vạnd Ivana by those five goddesses associated with the world.purifying rivers, who, along with you and their friends, had performed, as directed by Her holiness Paurņamasi, the Coronation Ceremony consecrating Ridho by *F.L-VRND, copliques imterd of Ciurt's query, which is omittedo ..

·Dana-Keli-Kaumudi - चम्पकलता (सरोमाश्चम् ) तदो तदो । [ततस्ततः । नान्दीमुखी - तदो हत्थं उक्विविअ सरस्सईए सरस्सई प्पआसिदा- 'एदं तं सोअंधिअं दामं जं सिणहेण अम्माए साइत्तीए पहिदं' ति सुण्णिा देईए एकाणंसाए तं गेव्हिअ गोउलाणंदस्स कंटे णिख्खित्तं । तदो णम्म-सुम्हेर- मुहीए मिहिरदुहिदिआए वाहरिद -- अम्महे धम्मविहारणे कम्मठदा बंधुजणसिहाणं, जेहिं विअख्खणा वि अविआरिअ पअति त्ति समाअण्णि विझवासिणीए भणिदं - 'जउणे, का ख्खु तुए अविआरा दिट्ठा पउत्ती' सं सुणिअ जमुणाए भणिदं देई, अम्ह वहिणीए राहिआए सोअंधिप्रमाला कीस ततो हस्तमिति - हस्तमुक्षिप्य उद्यम्य (घोषणाया. प्रकारे हस्तोत्तोलन सार्वजनिकविज्ञापनगमकम् ) सरस्वत्या सरस्वती वाणी प्रकाशिता उच्चरुद्धष्टा यदिदं तया हस्ते धूतं सौगन्धिकं दिव्यसौरभसमन्विताना कुसुमानां दाम माल्यं यत्स्नेहेन अम्बया सावित्र्या प्रहितमिति श्रुत्वा देव्या एकानंशया गोकुलानन्दनस्य कृष्णस्य कण्ठे निक्षिप्तम् । ततः नर्मणा आनन्दोपहासेन स्मेरमुख्या स्मितवदनया मिहिरः सूर्यस्तस्य दुहिश्या यमुनया व्याहृतम् उक्तम् अहो इति विस्मये । बन्धुजनेषु नहाना प्रेमप्रवृत्तीना धर्मस्य कर्तव्यस्य विस्मारणे कर्मण्यता क्रियाशालिता ( कियती) यत् ये स्नेहैः विवक्षणा पटवोऽपि अविचार्य किं कुत्र कथं कर्तव्यम् इति विवेमकृत्वैव कार्येषु प्रवर्तन्ते - इति यमुनया कृतमाक्षेपमबुद्धयमाना विन्ध्यवासिनी देवी पृष्टवती यत् का खलु यमुने - हुई, तुम सभी सहेलियों के साथ भुवन पावनी गहा के सन की सभी देवियों द्वारा वृन्दावन राज्य का आधिपत्य राधा को समर्पित किया गया । चम्पकलता (रोमाञ्चित हो) तव भागे क्या हुआ? नान्दीमुखी-इसके बाद हाथ से सङ्केत करके सरस्वती बोली, "इस अनुपम सुगन्धित मारा को अम्बा सावित्री ने भेजा है", ऐमा सुनकर देवी एकानशा ने उसे लेकर गोकुलानन्द कृष्ण के गले में डाल दिया। इस पर विनोदमयी मधुर मुसकान करती हुई सूर्यपुत्री यमुना ने कहा, "महो sprinkling water from the jewelled vesseis blended with nectarlıke juice of the lughly efficacious herbs, CAMPAKALATA : (thrilled ) And then ? NĀNDIMUKHI : Then, sith her hand raised Sarasvats spoke, "This is that fragrant garland sent by my mother Savitri out of affection for Ràdh," Hearing this, goddess Llanamsā took it and pur it on the neck of Krsna, the Joy of Gokula. Then the daughter of the Suo, R. YamunI spoke with a sportive smile on ·२१२] दानकेलिकौमुदी तुए अप्पभादुगो दिण्ण त्ति सुणिअ विहसंतीए देईए हरिकंठादो चारुहारेण सद्धं उत्तारिअ तं दिव्यसोअंधिअमालं णिक्खिपंतीए संसिदं- 'अई, गेह अप्पणो मालं' त्ति। [ततो इस्तमुक्षिप्य सरस्वत्या सरस्वती प्रकाशिता- इदं तरसौगन्धिक दाम यरस्नेहेनाम्बया सावित्र्या प्रहितमिति श्रुत्वा देव्येकानंशया तद्गृहीत्वा गोकुलानन्दस्य कण्ठे निक्षिप्तम् । ततः नर्मसुस्मेरमुख्या मिहिरदुहिन्या व्याहृतम् - अहो ! धर्मविस्सारणे कर्मठता बन्धुजनस्नेहानां यैर्विचक्षणा अपि भविचार्य प्रवर्तन्ते, इति समाकर्ण्य विन्ध्यवासिन्या भणितम् - 'यमुने ! का खलु त्वया भविचारा दृष्टा प्रवृत्ति: १ तच्छुत्या यमुनया भणितम् - देवि ! अस्मद् भगिन्याः राधिकायाः सौगन्धिका माला कस्मात्त्वयात्मभ्राने दत्तेति ध्रुत्वा विहसन्त्या देव्या हरिकण्ठात् चारुहारेण सार्द्धमुत्तार्य तां दिग्यसौगन्धिकमालां प्रियसखिकण्ठे निक्षिपन्त्या शंसितम् 'मयि गृहाणात्मनो मालामिति'1) त्वया अविचारात्कृता प्रवृत्तिः दृष्टा । प्रत्युत्तरितं यमुनया यदस्मद्गगिन्या राधायाः कृते महाभिषेकावसरे सम्प्राप्ता या सुरमिणी माला कस्मात्वयाऽऽत्मनो भाने माधवाय प्रदत्तेति आक्षेपहेतुं परिज्ञाय विहसन्त्या तया देव्या हरेः कण्ठात् तथस्थं चारहार परमरमणीयो रनमालामादाय तत्सौगन्धिकं दाम उत्तार्य प्रियसख्या राधायाः कण्ठे निक्षिपन्त्या शंसितम् “अयि गृहाण आत्मनो मालाम्" इति । अत्र गद्ययन्धे "प्रियससिकण्टे निक्षिपन्या" इत्यस्यांशस्य न-य-र-गात्मक पंक्तिच्छन्दसा घटितत्वात् वृत्तगन्धितया सहकृतं गोताम माधुर्य विलराति । फर्तव्य को भुलावा देने में, विवेकी पन्धुभों के प्रति स्नेह की सहज सक्रियता कितनी भाचर्यजनक है ! जिस स्नेह वितान के कारण पदे कुशल लोग भी विना विचारे ही कुछ भी करने लगते हैं।" ऐसा सुनकर विन्ध्यवासिनी एकानंशा ने कहा- यम्ने! तुमने कौनसी थियेक की प्रवृत्ति देखी ? इसे सुन कर यमुना ने कहा, “देवि ! हमारी पहन राधा की सुरभि माला सुमने अपने भाई को कैसे दे दी" यह मुनकर सती हुई देवी ने कृष्ण के गले से एक मुन्दर हार के सहित उस दिग्प hier lips" Ah I the efficiency of love for one's own kith and kin in making one forget the needs of propriety under the influence of which cven the cicar-sighted wise men act thoughtlessly." On hcaring this Vindhya. visint (Durgs) said, "Yamuna ! what indeed was that thoughtless act that was noticed by you ?" In reply R. Yamuna said, "lady ! why was that fragrant garland meant for our sister Radha given by you to your brother, Kma?" Langliing gently over these words, the goddess Durga took out that celetial fragrant garland along with the lovely necklace from the Deck of Kirima and putting it on the neck of our ·Dana-Keli-Kaumudi [२१३ (कृष्ण स्मितं करोति) विशाखा-सदो तदो। [ततस्तत 1] नान्दीमुखी-तदो कठिणहिअअसगिणा अम्हाणं इमिणा हारेण अल त्ति हसतीए हसपुत्तिए कोदुएण राहिआए हारो क्खु हारिणि हरिकंठे अप्पिदो। [तत कठिनहृदयसङ्गिनाऽस्माकमनेन हारेणालमिति हसन्त्या हसपुन्या कौतुकेम राधिकाया हार स्खलु हारिणि हरिकण्टेऽपित ।। ललिता - तदो एकाणसाए कसाविक्षस्थलादो गहिदेण कुरगणा- हिणा राहिआए तिलअ णिम्मिद । [तत एकानशया कसारिवक्ष स्थराद् गृहीतेन कुरगनामिना राधिकायास्तिलक लिमितम् । ] ततः कठिनेति-असौ मणिमुक्ताघरितो हार कठिन हृदय यस्य ताशेन हरिणा सङ्गत , अत सुकुमारे राधावक्षसि अनुपपन्ना अस्य स्थितिरित्यल तेनेति सोल्लुण्ठोपहासेन हसन्त्या हसपुच्या सरखत्या कौतुकेन विनोदार्थ स हार हारिणि मनोरमे हरिकण्ठे समर्पित । अननर्म नाम नाट्याङ्गम् । “हार खलु हारिणि हरिकण्ठे ' इति सानुप्रासो गयाश त ज-नकारै गुरुद्वययुबै निबद्धन त्रिष्टुभा घटित वृत्तगन्धमावहन् श्रुतिमधुर गेयलयमादधाति । ललिताह सत एकेति- एव हारव्यतिहारनर्म अनु एकानशया कसारे कृष्णस्य वक्ष स्थलात् गृहीतेन उन्मोच्यादत्तेन कुरानाभिना कस्तूरिकाद्रवेण राधाया (भालफ्लके) तिलक अभिषेकचिह्न निर्मितम् आरचितम् । मागे क्या हुमा। -- सुगन्धित मारा को अपनी प्रिय सखी राधा के गले में डालते हुए कहा- हो, यह अपनी मालाले से। (कृष्ण मुस्कराते हैं ) विशाखा नान्दीमुसी-बाद में, "रहने दो, कठोर हृदय के सग रहने वाले इस दार की हमें भआवश्यकता नहीं" - ऐसा कह कर इसनी हुई सास्वती ने विनोद के साथ राधिका का हार हरि के मनोहर कण्ठ में डाल दिया। ललिता इसके याद एकानशा द्वारा कृष्ण के वक्ष स्थल पर रगी कस्त्री से beloved friend, Radhă said, "Yell take your garland, please (Kypre smiles) VISAKHA Then, then? NĀNDIAJUKHI Then gently laugiung Yamuna said, "well, cnougla of it, we have no use of this necklace now, which us assom ciated with a hard heart" (Vith these words she memly put Radha's garland back in tlic landsome neck or Krsna " ·२१४] दानकेलिकौमुदी वृन्दा--(सानन्दम् ) ततश्च भगवत्या सोल्लासमभ्यधायि - साद्धं वल्लीवधूभिर्विलसत सुखिनः शाखिनो भूरि फुल्ला, रङ्गं भृङ्गविहङ्गाः प्रथयत पशवः प्रौढिमाविष्कुरुध्वम् । आलीभिर्वाहिनीनां पतिभिरुपचिता श्रीमती राधिकेयं वृन्दामुद्यानपाली शुचिमिह सचिवीकृत्य वः शास्ति राज्यम् ॥८॥ तद्वैलायामानन्दोद्वेल्लितया भगवत्या पौर्णमास्या महता समुल्लासेन अभ्यधायि (कर्मणि लुङ्) उकम् सामिति - भगवत्या मालमाशंसितम् -भूरि प्रानुर्येण फुल्लाः विकसन्तः अत एव सुखिनः हे शाखिनस्तरव इह वृन्दाव वल्लीरूपामिः वधूमिः लतासहचरीमिः साई यूयं विलसत मोदध्वम् । हे विहमाः पक्षिणः मुझेः सह रहं केलि प्रमोदं वा यूर्य प्रथयत आतनुत, हे पशवः प्रौढिं गरिमाणम् आविष्कुरुत्वम् । अत्र शाखिप्रमृतयः नवे शासने प्रवृत्ते आश्वास्यन्ते । शासकीयेयं घोषणा। अत्र क्रियापदेषु मध्यमपुरुषबहुवचनान्तः प्रयोगः । तत्र हेतुमाह आलीमिरिति- वाहिनीना पतिभिः सेनाध्यक्षपदमारोपितामिः आलीमिः सखीमिः उपचिता समन्विता श्रीमती दयादाक्षिण्यादिगुणगणशोभिता इयं राधिका उद्यानपाली शुचिं सदाचारसम्पन्न यन्दा सचिवीकृत्य मन्त्रिपदमारोप्य इह वृन्दावने वः राज्यं शास्ति इति ॥ प्रसादो गुणः, वैदर्भी च रीतिः । शासकीयघोषणानुरूपं प्रौढमत्र वृत्तम् स्रग्धरा- "नभ्नर्याना प्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्-" इति लक्षणात् ॥८॥ - राधिका के भाल पर तिलक कर दिया गया। वृन्दा (सानन्द) भोर याद में भगरती ने उल्लास के साथ कहा-यथेष्ट फूले हुए सुखी वृक्ष लता रूपी वधुओं के साथ विलास करें। पक्षिगण भ्रमरों के साथ खूब भामोद-प्रमोद करें । पशुवृन्द शान से घूमें । सेनाध्यक्षों के रूप में स्थित सहेलियों से समयेत समस्त ऐश्वर्यशालिनी यह राधिका अपनी उद्यानरशिका, सदागरवती वृन्दा को मन्त्रिपद सौंप कर भय आप सय के राज्य का शासन कर रही है ।। ८०॥ the enemy of Karisa. VŘNDĀ: (with joy ) Then Her holiness Pournamiss spoke in all cheer: 80. "Oh ! happy trees, blossoming profusely sport with crecper-mites; Oh birds, spread colours with the bees ; Oh beasts, display your full grandeur, This graceful Radha, with her friends as the army generals, and with the virtuous Vindi, the garden-keeper upgraded as her minister will rule over your kingdom of this Vmdarana".

·[ ૨૨૧ Dana Kelt-Kaumud (इत्यानन्दनि पन्दममिनीय) जग्राह कुन्दलतिकोत्कलिकाशतानि पत्राकुरेण सुमना विरराज चित्रा। स्मेरा बभूव ललिता नवमालिकासौ पुल्लात्र चम्पकलता च विशाखिकापि ॥८॥ पूर्वानुभूतान'दस्य स्मृतिविषयमारुढरयोद्रेकान्निष्पन्दतामभिनीय वृन्दा पुनराह जग्राहेति - सर्या सख्य क्थ समलता इव प्रामोदन्तेति श्लेषेण व्यावयेते - कुन्दलतिका उत्कलिकाशतानि अर्धविकसितानि कलिकानि जग्राह धारयामास । पक्षे तन्नाम्नी सखी शतानि प्रभूत उत्कलिका रोमोद्गता बभूवेति भाव । एवमेव चित्रानाम्नी लता पनाहरेण नवकिसलयोरमेन सुमना पुष्पभारवती विरराज, अथवा सुमना मालतीलता चित्रा नवापुरै कुसुमैश्च नानारङ्गरजिता शोभाममात् । तन्नाम्नी सखी पत्राणां भूपणेन पुष्पहारादिना अशोभत, ललिता मनोहरा असौ नवमालिका (yasamine) यूथिकाप्रसूनाभरणवती ललिता नाम सखी प्रमोदभरात् स्मितमुखी व्यलसत् । अपि च चम्पकपुष्पाणा लता, सा सखी च, विशाखिका प्रभूत- शासावती लता तथा तन्नाम्नी सखी च फुहाऽऽस । इत्यनेन राधिकायां वृन्दावनेश्वरी- पदमारुढार्या सर्वा सुप्रसादमवापुरिति भाव । विशाखिकाऽपि. इत्यन समुच्चयार्थमात्राव. बोधकस्य अपे अपुष्टार्थता एव । शाखाहीना विशाखिकेत्यर्थाऽपि भवितुमर्हति । नेपालकार । गुणरीती पूर्ववत् । वसन्ततिलका वृत्तम् 'उत्ता वसन्ततिल्का तभजा जगौ ग" - इति स्मेरा विकसिता आस रक्षणयोगात् ॥८१॥ (वृन्दा आनदविभोर होने का अभिनय करती है) कुन्द लता ने सैकड़ों अधखिली कलियों को धारण कर लिया [ > कुन्दलतिका नाम की सखी बार बार रोमानित हो उठी], नूतन विसस्यों से मालती नाना वर्ण से सम्पन्न हो सुगोमित होने लगी, [> सुगन्धित द्रव्यों से चेहरे पर मड़ित किसलय के कारण चित्रा प्रसर मन सुशोभित हो गई], मनोहारिणी यह नवमालिका (चमेली) सिर उठी [> नूतन माला पहने हुई लिता मानन्द से मुस्कराने रगी, शास्त्रामों से लिपटी हुई चम्पकरता मी प्रफुल्लित हो गई [ < इस अवसर पर चम्परता नाम की सपी प्रपुल थी और विशासिका भी प्रसर थी। (gesticulating rapturous immobilly l'indi continues ) 81 The small jasmine creeper shot hundreds of buds, the variegated Afalan glittered with Icaves and sprouts, this tender Navamahta became fully grown, and the Campata creeper, though without branches, fully blossomed ·२१६] दानकेलिकौमुदी ललिता -गंदीमुहि, तदा दिणिंदणंदिणीए जं भणिदं तं णूणं तुए विसुमिरिदं । [नान्दीमुखि ! तदा दिनेन्द्रनन्दिन्या यद् भणितं तन्नूनं त्वया विस्मृतम्।] नान्दीमखी - हला, कधं विसुमरिदव्यं एदाए अह्माणं अंतिए एव्व मंतिदं - अजप्पहुदि अप्पणो कीलावणे ललिदाप्पहुदीओ अम्हप्पिअसहिओ सुहेण सच्छंदं कुसुमाई ओचिणंदुः तं सुणिअ विझवासिणीए भणिदं - 'जमुणे, तहवि माहवस्स भाभत्ता कुसुमाणं समिद्धि त्ति' । [सखि ! कथं विस्मर्तव्यं यदेतयास्माकमन्तिके एव मन्त्रितम् - मद्यप्रभृति मात्मनः क्रीडावने ललिताप्रभृतयः अस्मत्प्रियसख्यः सुखेन स्वच्छन्दं कुसुमान्यवचिन्वन्तु, तगुत्वा विन्ध्यवासिन्या भणितम् - यमुने! तथापि माधवस्यायत्ता कुसुमानां समृद्धिरिति । ] कश्चिद् पूर्ववृत्तांश स्मारयन्ती नान्दोमुखीमाह ललिता तदा दिनेन्द्रेति तस्मिन् प्रसङ्गे दिनेन्द्रस्य सूर्यस्य नन्दिन्या यमुनया यदुक्तं तन्नूनं विस्मृतं नात्र वर्णितमिति । अन वृत्तानुवर्णने प्रसक्तो किल वृन्दामसम्बोध्य नान्दीमुख्या विस्मरणारोपे अस्थाने सत्यपि मध्यमध्ये सख्यन्तरोक्तिं प्रवेशयितुकामः वविवरः एकखरतापनोदायमा भीमझीचकारेत्यवधेयम् । एवमुक्ता नान्दीमुखी सपदि यभाण हलेति-पथं नाम तद् विस्मयते यदेतया यमुनयाऽ मदन्तिके मरपायें एय मन्त्रितम् यदद्यप्रगति इदानी खाधिकारे विद्यमानेऽस्मिन् क्रीडावने सर्वा भस्म सहचर्यः सुखेन निर्वाध स्वछन्द खेच्छानुरूप पुप्पावचयं कुर्वन्नु । इमा घोषणां श्रुत्वा विन्ध्यवासिन्या देव्या वञ्चित् भाक्षपसनिवेश विधायोषम् - "तथापि साधिकारगतं यदपीदं वनं तथापि युमुमानो समद्विरतु माधवस्य यसन्तस्य पक्ष कृष्णस्य आयत्ता अधिकार एव" इति । - ललिता नान्दीमुरि! उस समय सूर्यतनया यमुना ने जो कुछ कहा था, यहो तुम भूल ही गई हो। माग्दीमुखी-ससि ! कैसे भुलाया जा सकता है, क्यों कि मेरे पास ही तो यमुना ऐमा हरदी थीं, -भव भाज से सरिता आदि मेरी प्रिय सदेरिया (by double entendre) (Kundalata got horripilated; the well-disposed Citra shone with fragrant figures on her face and person; this Lalia with a new garland on her neck became all smiles; and Campakalatt as well as Vilakh became fully delighted.) LALITĀ: Xândimukhi ! you have certainly forgotten what was said by the Yamuna then. NANDIMUKHI : Triend I how can I forget what was spoken there by her in our very presence ! She had said, "From today our dear friends, Lalits and others may ·Dana-Keli-Kaumudi [२१७ वृन्दा-(राधामवेक्ष्य सौत्सुक्यम् ) देव्या दत्तविशेषका विरचितोत्तंसा शनेरम्बया त्वष्टुर्नन्दनया निबद्धचिकुरा खीपालिभिर्मण्डिता । चश्चचामरया सखिद्युसरिता सौर्या च संवीजिता पुत्र्या पद्मभुवस्त्वमुच्छ्रितमणिच्छवा न विस्मर्यसे ॥ ८२ ॥ तन कथ सखीमि राधा प्रसाधितेति राधासम्मुख लोकयन्ती वृन्दा प्राह देव्येति-देव्या एकानशया कृष्णस्य भगिया दत्तविशेषका रचितमृगमदमण्डना, शने अम्बया छायया विरचितोत्तस धारितवर्णभूषणा, त्वष्टु विश्वकर्मण नन्दना पुत्री सूर्यपली सज्ञा तया निवद्धचिकुरा प्रसाधितकेशपाशा, खीयाभिरालिभिः सखीभि मण्डिता सन्निवेशितभूषणा, सरया द्युसरिता मानसगङ्गया चञ्चचामरया दोलितचामरया, सौर्या सूर्यपुत्र्या यमुनया सवीजिता चालितव्यजना, पद्मभुव पुत्र्या सरखत्या उच्छ्रित शिरसि उन्नमित छन यस्या सा त्व न विस्मर्यसे । तदानीन्तनीमद्भुता सुपमा वहती त्वं सदैव स्मृतिपटलेऽङ्किता विद्यसे । भन नन्दनया इति नन्दधातोर्युटि सम्पद्यमाने नन्दनपदे स्त्रियां टाप् प्रत्यय चिन्त्य एव । गुणरीती पूर्ववत् । वृत्तञ्च शार्दूलविक्रीडितम् ॥८२॥ - वृन्दा- अपने क्रीडावन में स्वच्छन्द फूल चुनें । इसे सुन कर विन्ध्यवासिनी ने कहा, "यमुने । फिर मी फूलों की समृद्धि तो माधव के अधीन ही है।" (राधा को देख कर, उत्सुकता के साथ) देवी एकानंशा द्वारा कस्तूरी से रचित मण्डन, शनि की माता छाया द्वारा पहिनाये गये कर्णपूल, विश्वकर्मा की पुत्री सज्ञा द्वारा सुसजित देशपाश, अपनी सहेलियों के द्वारा सुसजित मलार, मानस गङ्गा द्वारा दुराये जाते हुए धामर, " VRNDA. freely and happily gather flowers in their own pleasure garden" Hearing this Vindhyavāsın said, dcar Yamunā' even then, the exuberance of flowers depends upon Madhava (= Spring & Krsna). ( looking at Radha eagerly) 82. You cannot be forgotten--you, with the saffron mark on the forehead made by the goddess Ekānamsa, with the head-ornament arranged by Chaya, the mother of Saturn (Sanı), with your hair neatly dressed and plaited by Sanjäā, the daughter of the divine architecht, Visvalarman, decorated by your friends with choaties waved on both the sides by your friend, the celestial Rsser Ganga and the Yamund, and with DK.K. 28 ·२१८] राधा कृष्ण - दानकेलिफौमुदी (सलज्जम् ) वुन्दे, विरमेहि । [वृन्दे ! विरम।। (स्वगतम्) दृशमधिकदिक्षुरप्ययुज विबुधवधूत्रपयाऽहमानतास्यः । हृदि वरमणिविम्बितां तदेमा सपदि विलोक्य मुदा स्खलनिवासम् ।।८३॥ स्वीयोत्कर्षवर्णनं निशम्य प्रपाभिभूता राधा वृन्दामस्माद्वृत्तान्तवर्णनात् विरन्तुमाह । अनेन नायिकाया उत्तमप्रकृतित्वं व्यज्यते । तदानीं रम्यतां राधां लोचनाभ्यां पातुं कियदौत्सुक्य कियाधिक्यं मे मनसि प्रादुरासीदिति स्वीयामवस्था स्मरन् स्यगतमेवाह श्रीकृष्णचन्द्रः दृशमिति -- अधिक राधां दिक्षुः द्रष्टुमिच्छुः अपि अहं तस्यां :दृशम् अयुअम् प्रेरितवान् किन्तु तमोपस्थिता विबुधवधूः किं दृष्ट्वा मंस्यन्ते इति तासां सुरपलीना अपया लग्नावशादहं आनतम् भास्य वदनं यस्य तादृशोऽवनतमुखो भूत्वा यदा तां मम हृदि हृदयदेशे वरमणौ कौस्तुमे प्रतिविम्बिता विलोक्य मुदा हर्षातिरेकात् सपदि सय एव स्खलन चकितः सन् पतन् इव भासम् । एतादृशविलक्षणमुषमाशालित्वं राधाया सीदिति गुणोत्वपख्यापन नायिकाया उद्दीपनं भानतास्यादयः अनुभावाः एभिः नायकगतां स्थायिनी रतिर्वन्यते । अत्र माधुर्यप्रसादगुणी। मध्यमपाम्चाली रीतिः । औपच्छन्दसकं मालभारिणीत्यपि ख्यात वृत्तम् ॥८३॥ यमुना द्वारा प्रले जाते हुए प्यजन (= पंसा) तया प्रहा की पुत्री द्वारा उपर लगाये गये मणि रात्र याली राधा, तू मूली नहीं जा सकती है nel राधा (सजादी हुई) पृन्दे ! भय तो चुप हो जाभो। फप्ण- (मन ही मन ) मैंने राधा को अच्छी तरह देखने के लिए तरसुक हो भाग्य उठापी भी, किन्तु देयपनियों की उपस्थिति के कारण हमासे मत. पदन में तय अपने यक्षःस्थल पर स्थित कौस्तुभ मणि पर प्रतिविमिण इस राधा को देपर पांतिरेक से तुरन्त लदसदा सा गया nein jewelled parasol hield aloft by Sarasvati, the daughter of Brahma, the Creator. RADHK: (bashfully) Vrnda ! stop, please, stop. KRSNA: (aride) 82. Desirous of seeing Rådha (then in all her grace) more and more, I had even seuled my syes upon litr, but out of sheer modety on account of the preserve of the celestial ladies, I withdrew, with my face beat down. Yet, instantly seeing her image reflected in the Kestutis gem on my chat I became clated and it As though tostaring in calary - ·52870 [२१९ Dana-kela-kaumudi - सुबलः (अपवार्य) अज्जुण, सा किर महाहि सेवस्थली राहिए उग्गद-पमदत्तणेण उम्मदराहित्ति जणेहिं उग्घुसिज्जइ । [अर्जुन ' सा किल महा- भिषेकस्थली राधाया उद्गमप्रमदत्वेन उन्मदराधेति जनैरुद्रुप्यते ।] मधुमङ्गला - (अपवार्य ) पिअवअस्स, सव्वं सुमरंतोन्हि, णासचं पगभंति गोइआओ । [ प्रियवयस्य । सर्व स्मरणमस्ति । नासत्य प्रगल्भन्ते गोपिका । राधा सहि बुंदे, गणिअदु अठुवारिसिओ काणणकरो। [सखि वृन्दे । गण्यतामष्टवार्षिक काननकर.।] वृन्दा - (सस्मितम् ) वृन्दावनेश्वरि ! वृन्दशः प्रातिस्विकीर्धवला: सुबल परैरभाव्यतयाऽर्जुन भणति सा किलाभिषेकस्थली नैसर्गिकी अनुपस्कृता भूमि राधाया प्रमदोद्रेकात्ता इदानीमपि "उन्मदराधा" इति नाम्ना जनै उ ष्यते कथ्यते इति । स्थली अकृत्रिमा भूमि । मधुमङ्गलोऽपि वर्ण्यस्य याथातथ्य स्मरन् खीकरोति यत्सर्व वृत्तान्तममु स्मरामि । एता गोपिका नासत्य सत्यमेव प्रगल्भन्नि कत्यन्ते । नासत्यमित्या नन्द्वयप्रयोगो विधिदायैिव । एव सर्वान् चमत्कृतान् भावाभिप्लुतन्च मुकुन्द वीक्ष्य साधिकार राधिका आदि- - गण्यताम् अष्टवार्षिक अष्टाभिवर्षे जातोऽटवार्षिक काननस्योपभोग- निमित्तक कर यस्तु गोपैरेतैर्देय एवास्ति । अष्टवर्षपूर्वमभूत् महाभिषेक इत्यवगम्यते । काननकरस्यागण्यत्वं ख्यापयन्ती साचिव्य कुर्वाणा रन्दा विज्ञापयति वृन्दवनेति - शति सखि वृन्दे सुबल- (एक ओर मुंह कर) राधा की वह महाभिषेक स्थली जहा राधा में मस्ती छा जाने के कारण लोगो द्वारा उन्मदराधा नाम से कही जाती है। मधुमगल-(एक ओर धीरे से ) प्रिय मित्र । सब स्मरण है, गोपिया अपनी झूठी यदाई नहीं कर रही हैं। राधा सखि घृन्दे ! माठ वर्ष तक के बन के कर को गिन डाले। वृन्दा (मुस्कराती हुई) वृन्दारनेश्वरि । एक एक वृन्द (= सौ करोड़) की सख्या SUBALA : ( aside ) Arjuna ! since at that time Radha was all in thrill the very place of that grand Coronation is proclaimed publicly by people as UNMADA RADHA (10. a place where Rādhã was in high spirits). MADHUMANGALA (ande ) Dear Friend! I am reminded of everything. These cowherd belles are not proud in Vain RĀDHA ; Friend Vrnda! Calculate forest tax for eight years VRNDĀ. (smiling ) Queen of Vrudāvana i countless are the ·२२०] दानकेलिकौमुदी . पालयतामसङ्ख्यानां गोसंख्यानामनन्त एव काननकरः, तत्किं गणनाप्रयासेन ? ललिता -विसाहे, बुंदावणचकचट्टिणी आणवेदि गेण्ड हठेण पढमं पडुम्मण्णस्स वडुणो मंणिमडणं । [ विशाखे ! वृन्दावनचक्रवर्तिन्याज्ञापयति - गृहाण हठेन प्रथमं पटुम्मन्यस्य वटोर्मणिमण्डनम् । ] मधुमङ्गलः - (अपवार्य ) भो पिअवअस्स, णिचिदं एत्य समाहाणं दुकरं ता पलाअणं चेअ अम्हाणं सरणं 1 [भो प्रियवयस्यं ! निश्चितमन्न समाधान दुष्करम् , तत्पलायनमेवास्माकं शरणम् । ] वृन्दावनेश्वरीति राधायाः सम्बोधनमत्र साम्प्रतम् । वृन्दशः कोटिशः प्रातिखिकीः प्रति खमधिकृत्येति प्रत्येकगोपस्य स्वाम्ये वर्तमानाः वृपधेनवः, तासाम् असख्यानां गोसंख्यानां गोपानाम् अनन्तः फरः, अतो गणनायाः प्रयासेन अलम् अशक्यत्वात् इति । धवला उत्तमा गौः। अतस्तनिष्क्रया ललिता निवेदयति विशाख इति वृन्दावनस्य चक्रवर्तिनी महेश्वरी विज्ञापयति यत् करस्यागण्यत्वात् प्रतीक्रूपेण आत्मानं पटुं चतुरं मन्यते असौ पटुम्मन्यः तादृशस्य वटोः कौमारे वर्तमानस्यास्य कृष्णस्य मणिमण्डनम् शिखामणिः प्रथममाच्छिद्यताम् , तत ऊवं पश्चाद्ब्रक्ष्यामः । राधापेक्षया कृष्णस्य किञ्चित्कनीयस्त्व- मवधेयम् । विचित्र व्यतिकर वीक्ष्य चकितो मधुमङ्गलः कृष्ण परामृशत्ति भो इति- अत्र करविषये अधुना समाधानं दुष्करमतोऽस्माकं पलायनं निस्सरणमेव श्रेयः, तदेव शरणमुपाय इति। में गाय - बैल हर एक के हैं, पाले हुए पशुओं की संख्या मसंरस्य होने के कारण जंगल का फर भी सो अनन्त ही है । इसलिये गणना का प्रयास ग्यर्थ है। ललिता विशाखे! वृन्दावनराज-राजेश्वरी का भादेश है- पहले अपने को भनि चालाक समझने वाले इस टोकरे का प्रपदंनी शिखामणि उसार हो। मधुमङ्गल (एक ओर धीरे से) प्रिय मित्र ! इस परिस्थिति का समाधान ना कर साध्य प्रतीत हो रहा है। इसलिए माग जाना ही हम लोगों के लिये शरण है। cow herds that are tending white cows in their own groups. Therefore infinitc would be the forest tax, Why exert for calculation? LALITA: Visakha! the Queen of Vrndavana orders, "first of all scize by force the crest-jewel of that chap who considers himself very clever." MADHUMANGALA: Dear frier.d I it would certainly be difficult to meet the situation. Therefore flight from licre is the only protectiva, - ·Dana-Keli-Kaumudi 1 २२१ राधा- कृष्णः हहो, गोष्ठश्व ! ललितालगुडीताडनमाशय मा सङ्कुच, पुरस्तादेप सुदर्शनोऽस्ति । (कृष्णमपाङ्गेन दरालिङ्गथ) सुबल, अलं विलजिदेण, काणण- करो सवणीअदु । [सुवल ! अल विलजितेन, काननकर उपनीयताम् ।। कृष्ण (सस्मितमवेक्ष्य) एकस्य त्वं प्रभुरसि स तु द्वादशानां वनाना- मेतचाल्पं, निखिलजगतीवर्तिनामेव देवः । तं भर्सयन् कृष्ण आह हहो इति- हे गोष्टस्य श्वन कुक्कुर ! खस्थानादेव श्या परान् प्रति युवति इति जुगुप्मावोधक मिदं सम्बोधनम् । ललिताया लगुडी यष्टिका तया ताडनमाशङ्कय ततो भीतस्मन् मा सधुच मा भैपी यत पुरस्तादेतासा एषोऽहं सुदर्शनः शोभनखरूपवान् मोहन , रेषेण च एष मत्पाश्व सुदर्शनइचक्र अस्ति तस्य पुरत एतासां नास्ति सामर्थ्यमिति भावः। राधिका कृष्णमपाझेन कटाक्षेण दरालिङ्गय फिन्चिद्विलोक्य सुवल्माह अलमिति- माऽत्र लजितो भव [ निर्लजतया अथवा अतिलजया अलम् ] काननकरः उपनीयताम् दीयताम् । कृष्ण वलायलं ख्यापयन् एतामिदयस्य करस्य अपेक्षया एताभ्यो देयस्य करस्य न्यूनाधिकारविषयत्वं बोधयति एकस्येति- हे राधे ! त्वं एक्स्य गृन्दावनरय प्रभुरसि खामिन्यसि । अन प्रभुः सज्ञासामान्यपदम् न तु विशेषणम् तथावे प्रभ्वीति प्रयोगस्य साधीयस्त्वम् । स तु घट्टाधिकारी महामन्मथाख्य कृष्णरूपेण वर्तमानस्तु द्वादशाना पनाना प्रभुरस्ति । एतदपि स्तोकमेव वस्तुत. असौ च निखिलजगतीवत्तिनां समन- भूमण्डलमधितिष्टता वनानामेव देव.-सर्वान् शास्तीत्यर्थः । अतस्त्व सामन्तरूपेण अधीनस्थ. कृष्ण राधा कृष्ण -- KRSNA : भरे, धज के कुम्वर ! ललिता की छड़ी की मार की माशश से रो मत । सामने यह सुदर्शन (१ चक्र, २ कृष्ण) है। (कृष्ण को कटाक्ष द्वारा जरा सा चूती दुई) सुबल । जित (या निर्लज) होना तो रहने दो, वन का कर शीघ्र ले भाओ। (मुस्कराते हुए देखकर ) राधे! तुम एक ही वन की म्यामिनी हो, और यह (महामन्मय) यारह धनों के स्वामी हैं। यह यात मी बहुत छोटी Vainboaster · donot shrink out of fear of flogging from Lalitā's club Here is this Sudars.na 1. discus,2. Krsna) in front of you ( softly touching Krsna rith side-long glance ) Subala ! cnough of your impudence, shell out the forest tax. 84. RadhI ! you are the chief of one forest whilche (the lord of thts grosedlahumanmathe - Krana) in the lord of twelve. And this in fact is only a little, for D RADHA : KRSNA:

·२२२ दोनकेलिकौमुदी - सामन्तश्रीस्त्वमिति स महामन्मथश्चक्रवर्ती पथ्यं राधे शृणु हठममुं मा कृथास्तस्य शुल्के ।। ८४॥ विशाखा भो सुअल, एव्वं होतु, तहवि तस्स उजाणचक्रवट्टिणो णिदेशवट्टिणा तुझ घट्टज्झक्खेण बुंदावण-चकाट्टिणीए अम्ह प्पिअसहीए काणणकरो कथं मोआविव्यो ? { भो सुबल ! एवं भवतु, तथापि तस्योद्यान चक्रवर्तिनो निदेशवर्तिना तब घटाध्यक्षेण वृन्दावनचक्रवर्तिन्या असत्प्रियसख्याः काननकरः कथं मोचयितव्यः।] सुबलः (साभ्यसूयम् ) विसाई, णिचिदं खट्टारूहासि, - जं समूढ- राजत्वेन वर्तमाना श्रीः यस्याः सा असि, परम्चासौ चक्रवर्ती सम्राडेव । अतस्त्वं पथ्य तव हितकर भृणु यत्तस्य महामन्मथाय देये शुल्के हठं मा कृथाः झगिति देहीति परामर्शः । अत्र युक्तिर्नाम नाट्यालङ्कारः । गुणरीति पूर्ववत् । मन्दाकान्ता च वृत्तम् ॥८४॥ तत्र विशाखा स्वपक्षं स्थापयन्ती सुवलमाह एवं भवत्विति-अस्तु व्यापकाधिकारः महामन्मथस्य यथा कृष्णः आह् तथापि उद्यानचक्रवर्तिनः निदेशवतिना आज्ञा- धारकेण अत्र घहाध्यक्षेण वृन्दावनान्तर्वत्तित्वात् तच्चक्रवत्तिन्याः फाननकरः कथं मोचयितव्यः परिहार्यः, स तु देय एव स्थानीयशासनानुरोधात् - सामान्यापेक्षया विशेषस्य बलीयस्त्वनियमात् । विशाखामुपहसन् सुवलः प्रतिवदति निश्चितमिति नूनं त्वं खट्वाम् आस्दा ही है, वस्तुत: वह समस्त भूमण्डल के वनों के हैं। अभीनस्थ राजा सी तुम्हारी भी है, वह महामन्मथ सम्राट् हैं। अतः हित की बात सुनो। उस सम्राट् की चुंगी के बारे में निरर्थक हठ मत करो neen विशाखा ऐ सुपल ! जैसा कृष्ण कह रहे हैं यदि यही सच हो, तो भी उस उपवन के सन्नाट के आज्ञाधारक तुम्हारे यहाध्यक्ष वृन्दावन की चक्रवतिनी हमारी प्रिय सखी के इस धन के कर से कैसे छूट सकते हैं? सुयल (ईया के साथ) विशारो! अवश्य तुम अपनी खटिया को ही सारा संसार he is the lord of all the forests that arc lying all over the world. Thus wlule you are only a feudal chicſ, he is the monarch, known as the great Lord of Love. Radha ! pay heed to what is salutary; and be not obstinatc in the mafter of the toll tax due to him. VISAKHA : On Subala ! cven if it bc so, how can your toll-gate chicf who is under the command of (=subordinate to ) that lord of groves escape from the forest tax due to our friend (Radlia), the queen of this Vrndavana ? SUBALA ; (angrily) Visakhi ! You arc indeed silly under the sway ·[ २२३ Dana-Keli-Kaumudi दुम्मदधुण्णिदा तुम तत्तं ण जाणती पलवेसि। [विशाखे । निश्चित खट्वा- रूढासि, यत् समूददुर्मदपूर्णिता त्व तत्त्वमजानती प्ररपसि।] विशाखा -- (सोत्प्रासस्मितम् ) कि एत्थ तत्त ? कधेहि सुणिरसं । [किमत्र तत्वम् ? कथय भोप्यामि। सुबल किं विस्तरेण, सक्सित्तसार सुणेहि - जो क्खु महामन्म- हो चकवट्टी सो जेव्व णिच्चिद पिअवअस्सरूवेण वट्टन्तो जाणीअदु, दोणं किर परमत्यदो मिण्णदा णत्थि । { किं विस्तरेण, सक्षिप्तसार शृणु, य महामन्मयचक्रवर्ती स एप निश्चित प्रियवयस्यरूपेण वर्तमानो ज्ञायताम् , यो कित परमार्थतो मिलता नास्ति । ] म्वकीये सीमितपरिसर एव वर्तमाना व्यर्थगभरा असि । समूढो नितराम् ऊढ धारित य दुर्मुद अस्थाने मद तेन धूर्णिता व्याकुला त्व तत्त्वमजानती किमपि जत्पति इति भाव । तन सोत्प्रासेन साधिक्षेपेण वृत रिमत प्रक्टय ती विशाखा तत्व विशदयितुमाह किमिति -- क्यय किं तत्त्व यदह न जाने, श्रोष्यामीति । सुवल आह विमिति - विस्तारेण बहुना उपेन किम् । समासेन सक्षिप्तः सार यथा स्यात्तथा अवेहि यत् य खलु महाम मथचक्रवर्ती स एव निश्चित प्रियवयरयरूपेण कृष्णरूपेणैव वर्तमान इति । द्वयो बिल परमार्थत वस्तुतो भिन्नता नास्ति पार्थक्यमिति । विशाखा- समझती हो जो कि भारी मद के नशे में चूर तुम असलियत को न जानते हुए ही बकवास करती जा रही हो। (आक्षेप मरी मुस्कराहट के साथ ) इसमें असलियत क्या है ? पतामो, सुन लें। बहुत कहने से क्या लाभ, योड़े में ही असलियत सुनो-जो महामन्मय चश्वर्ती हैं, वे ही मेरे प्रिय सखा कृष्ण के रूप में है, इसे निश्चित समझ रो, वस्तुत इन दोनों में कोई भेद नहीं है। सुबल of the influence of chronic haughtness, for, you prate without knowing the fact VISĀKHĀ (smiling, sarcastically) What is the fact here? Let me hear. SUBALA What is the use of elaboration ? Listen to the gist of it. Know for certain that he, who is known as the emperor named Malåmanmath, the great God of Louc, us certainly no other than our dear friend, Krsna There is, in fact, no difference between them ·२२४३ दानकेलिकौमुदी अर्जुनः - विसाहे, इदं वि थोअं चेअ, ता सुणाहि, सो किर अस्सुदअरसाहम्मो सम्मोहणमाहुरीभरो णव्यो सव्वोपरि विराईदो पिअवअस्सस्स सअलगोउलपदित्तणेण गोइंदाहिसेअ - महूसहो करस वा गव्यं ण खु खवेदि। [विशाखे ! इदमप्यल्पमेव, तच्छृणु, स किलाश्रुतचरसाधयों सम्मोहन- माधुरीभरो नव्यः सर्वोपरि विराजन् प्रियवयस्यस्य सकलगोकुलपतित्वेन गोविन्दाभिषेक- महोत्सवः कस्य वा गवं न खर्वयति !] मधमङ्गलः - (सोल्लासम् ) हंद ललिदे, मुठ्ठ भणादि अजुणो जं उपणिसद्दहिं वणं क्खु पदं कण्हवणं वणिज्जइ । [हन्त ललिते ! सुप्छु भण. स्यर्जुन: यदुपनिषद्भिर्वनं खल्वेतत् कृष्णवनं वर्ण्यते ।] ततोऽ'याधिक्यं स्थापयनर्जुनो ब्रूते विशाख इति इदं यत्सुबलेनोक्त तदपि अल्पमेव । अध्रुतं न पूर्व कदाचित् क्वचित् श्रुतमिति अश्रुतचरं (भूतपूर्व चरट्) साधम्यं येन तादृशः, सम्मोहनस्य सकलजनावर्जनस्य यः भरः प्रचुरता यस्मिन्सः, तेन नव्यः अपूर्वः सर्वोपरि विराजन् सर्वश्रेष्ठः कृष्णस्य सकलगोकुलस्य (यस्यान्तर्वत्तिं वृन्दा- रण्यमप्यस्ति ) तस्य पतित्वेन उपलक्षितः ( उपलक्षणे तृतीया) गोविन्दामिषेकनामा महोत्सवः कस्य गर्व न खर्वयति लघूकरोति - सर्वस्यैवेत्यर्थः । अर्जुनोक्तिं दृढयन् सोल्लासमाह मधुमङ्गल: हन्तेति- अयि ललिते । सुष्टु तथ्यत्वात् शोभनं भणति अर्जुनः यतः उपनिषद्भिः गोपालतापिनी-कृष्णोपनिषद्भिः वनमेतत् कृष्णवनमिति वयते । . - अर्जुन विशाखे ! जो कुछ सुबल ने कहा यह भी कम ही है। सुनो, मेरे प्रिय सखा कृष्ण का सारे गोकुल के अधिपति के रूप में, जैसा पहले कभी सुना नहीं गया है, और समस्त जन को सम्मोहित करने की क्षमता से परिपूर्ण, भर्य, सर्वश्रेष्ठ गोविन्दाभिपेक महोत्सव भला किस घमण्डी के गर्व को चूर नहीं कर सकता है । मधुमङ्गल हाँ !! ललिते ! भर्जुन ठीक ही कह रहा है, उपनिषद् मी इस वन को कृष्णवन ही कहते हैं। ARJUNA : Visakha ! even this description tells very little of him. Listen : whose pride would not be crushed by the recent great festival of our dear friend's Coronation as the Lord of the entire Gokula (= Govindabhiseka), shining above all, full of enchanting sweetacss thc like of which was never heard before ? MADHUMANGALA : (delighted) Ah Lalita ! well says Arjuna; for this forest is named after Krsna ( Kriņa-vana ) in the Upanişads as well.

·अम्ह - Dana-Keli-Kaumudi [ २२५ वृन्दा-निरधारि पूर्वपरयोायविदग्धैः परो विधिलवान् । राजनि नवेऽभिषिक्ते पुरातने कस्य वा गणना ॥८५॥ मधुमङ्गल मुंचध बालाअत्तण पिअवअस्सस्स चेअ कान्तागहीसदा, अदो करहारीहिं तुम्हेहिं राअउलपुरिसा अम्हे झत्ति खण्डकुंडलिआहिं सन्माणिजम्ह । [मुञ्चय वाचारत्वम् , अस्मप्रियवयस्यस्यैव कान्ता- राधीशता, मत करहारी भिर्यु मामि राजपुरुषा वय खण्डकुण्डलिकाभि सम्मान्यामहे ।। एव बलावलविचिकित्साया वृन्दा मीमासान्याय सञ्चारयति निरधारीति- न्यायेषु विदग्धै पटुभि पूर्वश्च परश्च तयो कालक्रमेण प्राक्तन पश्चात्तनयो घस्तुनोमध्ये पर विधि वल्वान् भवतीति - पूर्व परो विधिर्वाधते इति निरधारि (नि++कर्मणि लुङ्) निर्णीतम् । अत नवे राजनि अभिषिक्त पुरातने पूर्ववर्तिनि राजनि कस्य ( कर्तरि षष्टी) गणना न कस्यापि । पूर्वतनो गोविन्दाभिषेक परस्ताजातेन श्रीराधामहाभिषेकेण बाधित सन् श्रीराधाया एव अधिकारप्राय यमधुना मृन्दावन इति सिद्धम् । अत्र शास्त्रोक्तविधिख्यापनात् शिक्षा नाम नाट्यालङ्करणम् तर्कश्च । गुणरीती तु पूर्ववत् । आर्याजाति ॥८॥ हठवादी खार्थपर मधुमङ्गलस्ता गोपीरधरयन्निवाह मुञ्चथेति-- यूय सर्वा वाचालत्वं वावदूकता मुन्चथ, कृष्णस्यैव कान्ताराधीशता वनाधिपत्यमत करहारीभि शुल्कमदित्सुभिरत एव वय राजपुरुषा सण्डकुण्डलिकामि शर्करानिर्मिताभि वर्तुलाकाराभि चक्रिकाभि सम्मान्यामहे सम्माननीया (कमणि लट्)- उत्कोचरूपेण अस्मान् सम्भावययेति तात्पर्यम् । पक्ष कान्ता या राधी (राधिस एव राधी ) तस्या ईशता प्रभुत्वमिति चक्रवर्तिन । - वृन्दा न्याय शास्त्र के पण्डितों ने पूर्व भौर पर की स्थिति में पर विधि को ही बरवान् यताया है। भत नये राजा का अभिषेक हो जाने पर भला पुराने की क्या गणना ॥ ८५॥ मधुमङ्गल तुम रोग वाचालता छोडो । मेरे प्रिय सखा का ही इस वन पर स्वामित्व है, [ > मनोहारिणी राधा पर अधिकार है। इस लिये चुगी न देने की इच्छावाली तुम सब हम रानपुरो को खण्ड कुण्डलिका (जलेबी) द्वारा सत्कृत करो। VRNDĀ 85 Expert jurists who understand the distinction between thc antecedent and the subsequent have decided that the subsequent is stronger than the former onc So when a new king is enthroned, what considcration could there be for the old fellow! MADHUMANGALA Give up your talkativeness Sovereignty over the forests (> belored Radha) vests only in our dear friend So, we, the king's men are to be treated by you, the tax-cyaders with swect circles (Jelebus ). D.K.K.29 ·1 २२६ ] दानकेलिकौमुदी "कृष्ण: सखे, सुबल ! श्यामलमण्डपिकां मण्डय यदन्न साम्प्रतं शुल्कदासिकाः प्रवेशनीयाः' राधा -हंत तकरचक्वट्टिसामंद सुअल, मह पिअसहीए सामलाएं व्वदवेइ सामलमंडविआ एसा कीस तुम्हेहिं घड्डघडलेण दुसीजइ ? [हन्त, तस्करचक्रावर्तिसामन्त सुबल ! मम प्रियसख्याः श्यामलायाः प्रतवेदी एषा श्यामलमण्डपिका कमायुप्माभिर्घट्टघटनेन दूप्यते ? ] कृष्णः वक्राणां चक्रवर्तिनि ! कृतं राधाचक्रस्य चंक्रमणया, यदेष तदेवानुसन्धाय कृष्ण आदिशति श्यामलेति -श्यामलोपपदेन ख्यातां मण्डपिका मण्डपं मार्जनादिना लताप्रसूनादिभिः सज्जय यतः एताः शुल्कदासिकाः शुल्कापेक्षया कीता दासिकाः स्नेहाधिक्यात् क्षुद्रा निना इवेति (अल्पार्थे कन् - in the sense of endearment) प्रवेशनीया इति । कृष्णादेशेन कदाचित्सुयल: एवं कुर्यादित्याशक्य राधा आक्षिपति हन्तेति- तस्करचक्रवर्तिनः चोरराजस्य सामन्त वशंवद । सा मण्डपिका तावत् मम प्रियसख्याः श्यामलोया व्रताचरणाय निर्मिता वेदी अतस्तन्नाम्ना ख्याता श्यामलमण्डपिका करमाद् युष्याभिः घघटनेन शुल्कादानसम्पादने प्रयुज्य दूप्यते अशुचितां नीयते ? रार्धा सम्बोधयन् कृष्ण भाह वक्राणामिति अयि कुटिलानां चक्रवर्तिनि महावक्रे इत्यर्थः । राधाचकस्य चक्रमणया सन्चरणेन अलम् । यतः एष तरसा वेगेन - कृष्ण राधा मित्र सुबल ! श्यामल मण्डपिका (इस नाम से प्रसिद्ध कुटीर) को सजाओ, क्योंकि वहाँ भभी शुल्क रूप में प्राप्त दासियाँ प्रविष्ट की जायेंगी। हन्त ! चोरों के चक्रवर्ती के सामन्त, सुबल ! यह श्यामल मण्डपिका मेरी प्रिय सखी श्यामला की व्रतवेदी है, उसे चुंगी के काम में लेकर सुम लोग क्यों अपवित्र बना रहे हो? महाकुटिले ! राधा के चक्रवर्तित्व के सञ्चार को बन्द करो, कृष्ण KRSNA: Friend Subala ! decorate the Blue Arbour where these maids, held by us for non-payment of tax, are to be ushered now. RADHA : Ah Subala ! the vassal of the robber king! The Blue Arbour is the sanctuary of penance of our dear friend, Syamala. Why is it being desecrated ,by you by converting it into a toll-gatc ? Queen of the crooked! the movement of Radhx's KRSNA : 1. शुकदासिका प्रवेशनीया' रत्येकवचनान्तः क्वचित् पाठः।

·bana-Keli-kaumudt ( રર૭ तरसा दुर्लक्ष्यं मनोऽपि मिन्दता धन्विनां मूर्धन्येन महामन्मथेनाधिष्ठितो महाघट्टरङ्गः। .(संस्कृतेन) वक्रनिधा स्वमादौ मध्ये चान्ते च वंशिकारसिक। कलकृतजगतीप्रलयो' वक्रेश्वर एव देवोऽसि ॥ ८६ ॥ राधा दुर्लक्ष्य सूक्ष्म अवेव्यमपि मन भिन्दता विध्यता अत धन्विना मूर्धन्येन सर्वधनुर्धारिणा प्रमुखेन महामन्मयेन भधिष्ठित स्त्राधिकारे कृत महाघः एव रज' नर्मस्थली । राधा बशिरोमणि सम्बोधयन्त कृष्ण तस्यैव त्रिधा वकत्व त्रिगुणवकताधारित्व क्यापयन्ती राधा तदुक्तमाक्षिपति वक्रस्त्रिधेति-हे वशिकारसिक मुरलीवादक ! त्वमादौ मध्ये चान्ते वक., वेणुवादनसमये त्रिभङ्गित्वरूपम् कृष्णस्य प्रसिद्धम् । कलकृत वेणुवनमाधुर्येण कृत जगत्या प्रलय' सम्मोहनस्व (प्रकर्पण ल्य नितरां मग्नत्वम् ) येन स ल देव वक्रेश्वर शिव एवासि यत सोऽपि जगत्या प्रलयकर एव । अत्र रूपकमलङ्कार । गुणरीती पूर्ववत् । छन्दश्च आर्याजाति ॥८६॥ - राधा क्योकि अभेद्य मन को भी तीव्रता से बेधने वाले धनुर्धरों के शिरोमणि, महामन्मथ महाराज द्वारा यह मदाघट्टरूपी आमोद की स्थली अपना ली गई है। (संस्कृत के माध्यम से ) बाँसुरी रसिक तुम आदि, मध्य और अन्त में तीन टेवे के टेद (मुरली वादन के समय का निभङ्गी रूप) हो, बाँसुरी के मधुर व्य में जग को लीन करने वाले तुम वक्रेश्वर शिव (> कुटिलों के चक्रवर्ती महाराज] ही हो ॥८६॥ RADHA. wheel of sovereignty is now a played out affair The grcat toll station is now presided over by the great god of Love, the foremost of the archers who vigorously hits even the mind - a difficult target indeed ( In Sanskrit) 86 Expert flutist! It is you who are crooked in three parts - the lower, middle and upper oncs That is why you are known as god, Vakreivara (-crooked lord), and you hare by the sucetness of sound of your flute causcd the world to go into a shoon (>you are known as Vakreśvan Siva because the dussolution of the world u brought about by you) 1. प्रगयो-ति पाठभेर।

·२२८] दानकेलिकौमुदी कृष्णः (किश्चिद्विहस्य) याचि कचे ध्रुवि दृष्टौ स्मिते प्रयाणेऽवगुण्टे हृदि च । स्वामित्यष्टसु वक्रामष्टावक्रायितां वन्दे ॥ ८७ ॥ चम्पकलता अलक्सफिमा वि तुमं लक्खयंफिमासि, ता अप्पणो समाणधम्मिणा जणेण कीलेहि, विसुद्धधम्माणं अम्हाणं इदोजुत्ता गदी। [ अलक्ष्यवक्रिमापि स्व लक्षवक्रिमासि', तदात्मनः समानधर्मेण जनेन क्रीडय, विशुद्धधर्माः णामसाकमितो युक्ता गतिः । ] आत्मनो बहुतरवक्रतामनाकलयन्ती पर वक्र कथयन्ती राधां विहस्याह कृष्णः वाचीति-त्वं तावत् वाचि भाषायां वका कुटिला, कचे केशपाशे कुटिला, भ्रनि भृकुटौ वक्रा, दृष्टौ प्रेक्षणे वक्रा, स्मिते हास्ये वका, प्रयाणे गती वका, भवगुण्ठने नेपथ्यविधाने कुटिला, हृदि च चक्रा एवं अष्टप्रकारेण सुतरां वक्रा अत एव अष्टावक इवाचरन्तीं त्वामहं वन्दे आधिक्यवशानतोऽस्मि । अत्र युक्तिर्नाम नाट्यभूषणम्, भणितिगतवक्रिमा । अष्टावक्रायितामित्यत्र क्यकता उपमा । गुणरीतिच्छन्दांसि पूर्ववत् ॥८७॥ उभयोस्तुल्यधर्मणोः परस्परं विवदतोर्मध्ये शेषाणां तन स्थितिरनुपपन्नेति प्रतिपाद- यति चम्पकलता अलक्ष्येति -यस्याः वक्रिमा कुटिलता अलक्ष्या सत्यपि त्वं लक्ष्यविक्रमा स्फुटप्रभावाऽसि अथवा अलक्ष्यवकिमाऽपि त्वं लक्षवक्रिमा सहस्रशतकुटिलता तया परिपूर्णा अतस्त्वं आत्मनः समानधर्मेण जनेन कीडय खेल "समानशीलव्यसनेषु सख्यम्"- इत्यभियुक्तोक्तः । विशुद्धधर्माणां ऋज्वीनामस्माकमितो गतिः प्रस्थानमेव युक्ता समीचीनम् । कृष्ण (कुछ मुस्कराते हुए) वाणी, केश, भृकुटि, दृष्टि, मुस्कान, चाल, धूंघट और हृदय इस तरह आठ टेढ़ की टेढ़ी अष्टावक्र (वक्रेश्वर शिव के उपासक ऋषि ) बनी तुम्हें सादर नमस्कार करता हूँ ॥ ८ ॥ -तुम्हारी कुटिलता अदृश्य है तो भी तुम्हारा वाक्-छल (> पराक्रम) अनन्त है, ( देखने में बड़ी सरल हो पर तुम लाखो पालो से भरी हो), तो तुम अपने समानधर्मी जन के साथ विहार करो, अत्यन्त सरल हम लोगों का यहां से चले जाना ही उचित है। KRSNA : (Somewhat smiling) 87. I bow to you, who are crooked eightfold - in talk, hair, eye-brows, cyes, smile, gait, veil and heart, and have become Astavakra (the devotee of Vakresvara, Siva). CAMPAKALATĀ : Your crookedness is invisible, but you have a hundred thousand exploits to your credit ( > points of crookedness). So you may sport with the one, who is of similar nature. For us who are straightforward in nature, it is only proper to go away from herc. 1. "लक्ष (> लक्ष्य) विक्रमासि" इति पाठान्तरम् । - चम्पकलता ·Dana-Reli-Kaumudi । २२९ चम्पकलता -- कृष्ण -पुण्यवति ! महादानं विना गतिर्दुलभा। संतजणाणं सव्वपधीणा गदी प्पसिद्धा । [सजनानां सर्वपीना गति प्रसिद्धा] चित्रा - पुरिमुत्तम, पुण्णसुलोओसि, ता धम्मकम्मपउत्ताणं अम्हाणं कुलु मोक्पणं । [पुरषोत्तम । पुण्यश्लोकोऽप्सि, तद्धर्मकर्मप्रवृत्तानाममाक कुरु मोक्षणम् ।] कृष्णः चित्रे । विचित्रेयमस्य चक्रवर्तिनः प्रक्रिया यत्र धर्मेण कृष्ण पुनरावर्त्तयति पुण्येति - हे पुण्यवति सौभाग्यशालिनि । महादान स्वागदान विना इत गतिर्गमन दुर्लमेति । तन्निरोधहेतु प्रत्यादिशन्ती चम्परलता प्राह - सजनेति कुटिलत्तीना साधूना तावत गति सर्वपथीना सवैपु पथिषु मागपु व्याप्ता अवाधा भवति । सर्वपथान्व्याप्नोतीति पथिशब्दात् सप्रत्यये सर्वपथीनस्ततष्टाप् । चिता कृष्ण प्रार्यते मा धाधामस्मर्मणि कुर पुरुषोत्तमेति ~ सम्बोधनमत्र साभिप्रायमत परिकुराकुरालङ्कार । यतस्त्व पुरषेषु उत्तमोऽसि तत् यज्ञवाटां नवनीत नयन्तीना धर्मकर्मप्रवृत्तानामस्माक मोक्षण कुरु अवरोधा-मुक्ता अस्मान् कुरु । अत्र "धर्मकर्मप्रवृत्तानामस्माक कुरु मोक्षणम्" इति गद्यखण्ड अनुष्टुत्तस्यार्धमेवेत्यतो वृत्तगन्धी बन्ध । अनत्यप्रकारवैशिष्टयेन उद्बोपयति चिया कृष्णः विचित्रेति - अस्य चक्रवर्तिनः सजानानाम- - , कृष्ण पुण्यशीले। इतनी बढी चुगी की धन राशि दिये विना जाना बड़ा कठिन है [ > पूर्ण समर्पण किये बिना छुटकारा पाना आसान नहीं है ] । चम्पकलता -सज्जनों की गति दर मार्ग से सम्भव है, ऐसी प्रसिद्धि है। चित्रा- पुरुषोत्तम ! तुम बड़े सच्चरित्र हो, इसलिये धर्म के काम में लगी हुई हम लोगों का छुटकारा कर दो। कृष्ण चिो इन चकरी महाराज का यह बड़ा विचित्र कर्मकाण्ड है, जिसमें KRŞNA Blooming woman ! going away from here without paying the tax is an impossibility CAMPAKALATĀ The movement of the good people--as is wellknown -- is in all directions unobstructed (Sarda pervading God therefore, it may also mcan - good people for whom all paths lead to Sarra is famous ) CITRĀ You excellent man ! you are well spoken of (as purufollam3 = God punja-sloka whose name uttered carns merit) Please, therefore, reliese us who are untent upon doing nightcous deeds KRŞNA Citrs ! the technique of this king is peculiar where ·२३० दानकेलिकौमुदी दुर्लभो मोक्षः किन्तु कामप्रयोगेण ध्रुवं लभ्यते । नान्दीमुखी - सत्यआराणां मुणीणां वि अविसंवादिणी एसा रीदी, जं एदे कामस्स अणंदरं चेअ मोक्खं पढन्ति, धम्मं किर दूरदो पढमकक्खा- रोहणम्मि । [ शास्त्रकाराणां मुनीनामप्यविसंवादिन्येपा रीतिः यदेते कामस्यानन्तरमेव मोक्षं पठन्ति । धर्म किल दूरतः प्रथमकक्षारोहणे । ] कृष्णः (स्मित्वा रार्धा पश्यन् ) हन्त शुल्कक्रीति ! 'प्रीतिरेव नाथस्य प्रक्रिया प्रकारो विधानं वा विचित्रा अद्भुतैव यत्र यस्यां प्रक्रियायां धर्मेण मोक्षो दुर्लभः किन्तु कामप्रयोगेण रतिविलासेन ध्रुवं निःसंशयं लभ्यते । अन्यत्र धर्मस्य मोक्षसाधमता इह तद्द्वारा लमेत दुःखेन, न वा लमेत अतः धर्मकर्मप्रवृत्तानां युष्माकं दुर्घटो मोक्षः । इतस्त्यां प्रक्रियां यद्यनुरुन्धीध्वम् तदा ध्रुवं भवेत् इतो मोक्षः । इदानीं कार्य नियताप्तिमुखं निनीषुः कविवरः नान्दीमुखीमपि कृष्णपक्षपातिनी कृत्वा कृष्णोक्तिं समर्थयति शास्त्रेति-शास्त्रकाराणां विधिज्ञानां मुनीनां निःस्वार्थाना- मपि एषा रीतिः अविसंवादिनी अविरुद्धा, यतः चतुर्वर्ग धर्मार्थकाममोक्षतिविषयचतुष्टय प्रतिपादयद्भिस्तैः मोक्षस्याव्यवहितपूर्वतया कामस्यैव निर्देशः कृतः, धर्मस्तु दूरे क्षिप्तः प्रथम. कक्षाया आरोहणे । प्रारम्भिकदशायां प्राथम्येन धर्म निर्दिश्य ततोऽर्थ ततश्च काममुक्त्वा धर्मादर्थलाभा, अर्थात् कामसिद्धिः, कामान्मोक्षावाप्तिरित्येव सिद्धान्तः । कृष्णः खपक्षसमर्थनात् हृष्टः स्मितं विधाय राधां पश्यन् लक्ष्यीकृत्याह हन्तेति- शुल्केन क्रीते आयत्ते शृणु इति शेषः । अद्य तव गतिः तत्सन्निधौ गमनं तव नाथस्य - धर्म से मुक्ति असम्भव है, परन्तु काम के प्रयोग से निश्चित ही सुलम है। नान्दीमुखी-शास्त्रनिर्माता मुनियों को भी यह रीति सर्पया सम्मताहै। क्यों कि ये लोग काम के बाद ही मोक्ष को पढ़ते हैं । धर्म को तो मतिदूर स्थित कक्षा की पहली सीढ़ी के रूप में पढ़ते हैं। कृष्ण (मुस्करा कर राधा की ओर देखते हुए) भय घदेश का आह्लाद ही तुम्हारा release ( mokşa ) is difficult to obtain by mcans of righteousness; it is available by the employment (prat yoga ) of desire (kāma). NĀNDIMUKHỈ : Nor is this course inconsistent with the onc advocated by the sage authors of the Scriptures; for they cite Mokşa (release, salvation) immediately after Kama (desire); and Dharma (righteousness) as the first step is at a distance ( too much to admit its priortiy as the immediate means to get moksa). KRSNA : ( looking at Radha with a smile) Ah woman; bought for 1. प्रीयते इति पाठमेदः।

·[२३१ Dana-Kelt-Kaumudi तवाद्य गतिः, तदानन्दय महादानीन्द्रमेनमभीष्टसेवया । ललिता - मोहण, भूरिणा तबोहरेणैव घट्टीपालस्स दासित्तं सिझेदि, एदा उण महसहीए त दुल्लहं, जं अतवस्सिणी एदा [मोहन ! भूरिणा तपोमरेणैव घट्टीपालस्य दासीत्व सिद्धपति, एतस्या पुनर्मम सल्यास्तदुर्लभम्, यदत- पस्विनी एपा।] नान्दीमुखी -णिउंजलीलाकुंजरिंद, ललिदा भणादि - सोलुकिएण तुए चेअ सेवाउलेहि उपासणिज्जा अम्ह सही जं एसा सअलजोव्वणवदीणं प्रीयते नस्मै रोचते इत्यर्थ । अद्य तव नाथस्य प्रीति प्रीतिसम्पादनमेव तव गति साध्योपाय इति पाठमेद अतो महादानीन्द्रमेन तव त्वत्वृतया अभीष्टसेवया तदभिलाप- पूरणेन आनन्दयेति । आत्मनस्तादृशसौभाग्यालामादीप्यन्तीव ललिता प्रपञ्चयति मोहनेति - हे मोहन कृष्ण ! भूरिणा महता तपोभरेण साधनावैभवेन एव घट्टोपालस्य अमुष्य दासीत्व सिद्धयति मम सख्या तपोलभ्य दास्य दुर्लभमिति परञ्च तादृशदास्य अपरिचितेयम् । अभुक्तत्व भङ्गया ख्यापयति । अतपस्विनीति तादृशतपोविभवशुन्येयमित्यर्थ । अत्र अहमपि त्वयि बदभावा सुपरिचिता सेवाविधाविति व्यअनया गमित, त्व मोहनोऽसि मामपि मोहितवानसीत्युपेक्षाया तस्मै इयति इत्यावूतम् । राधोपसेवन भङ्गयन्तरेणानुम यते नान्दीमुखी निकुञ्जति - निकुथेषु तरलता- गहनेषु लीला सुरतकेली सम्पादने कुधरेन्द्रस्य गतराजस्य शोभाशालित्वादुपमानत्व कविना सहारा है, [ > अब तुम्हें पा लेना ही घद्देश के लिये परमानन्द है] इसलिये मनचाही परिचर्या द्वारा घहाधिराज को प्रसन्न कर दो। ललिता मोहन । बहुत बडी तपस्या के प्रभार से घट्टपाल की दासी का पद मिरता है, मेरी सखी के लिये तो वह दुष्प्राप्य है, क्योंकि इसने वैसी सपस्या नहीं की है। नान्दीमुखी -निकुञ्जो में विहार करने वाले गजरान । चुगी देने वाले भाप द्वारा ही विविध परिचर्याओं से मेरी सखी प्रसन्न की जानी चाहिये, the toll tax! Today it is your movement alone that would make the Master happy Please, therefore, gladden the great tollgate chief by rendering desired service unto him, LALITĀ: Mlohana 1 it is only by abundant penance that a maid can earn the privilege of servitude to the toll gate chief, and that is impossible for my friend, for sh- is not used to penance. NĀNDIMUKHI. Lord of elephants sporting in the arbours ! Lalit says, "It is you, the toll-collector, who are to ·२३२ दानकेलिकौमुदी मंडलचक्वट्टिणी । ता इमिणा विवरीदेण अलं जप्पिदेदेण। [निकुञ्जलीला. कुअरेन्द्र ! ललिता भणति - शौल्किन त्वयैव सेवाकुलैरुपासनीयास्सत्सखी यदेपा सकलयौवनवतीनां मण्डलचक्रवर्तिनी, तदनेन विपरीतेगालं जल्पितेन।] कृष्णः ( सहर्षम् ) नान्दीमुखि ! दुरतिक्रमेयं ललिताकृताज्ञा, तदेवं सेवितुकामः प्रथमं हृदयङ्गमे शातकुम्भकुम्भे पश्वशाखापल्लवमर्पयामि । (इति राधामासादयति) प्रत्यपादि, वस्तुतस्तु प्राणिविज्ञानकोविदः वाजिनामेव सुरतसगरे दादर्घमायुर्वेदेऽपि वाजिकरणप्रक्रियाया एवोडेखात् प्रकृते वाजिन एवोपमेयता साधीयसी प्रतीयेत । अतोऽत्र प्रवृत्तिगतमसामञ्जरयं भायात् गजस्य निधुवने होमत्त्वादेकान्तप्रियत्वात् भूयो भूयोऽन- नुष्ठानात् । ललिता भणति यत् शौल्किकेन शुल्कस्य दात्रा अधमर्णेन त्वयैवेयं सकलयौवन- वतीनो ललनानां मण्डलस्य चक्रवर्तिनी अस्मत्सखी राधा सेवानां कुलः विविधामिर्म- नोरधिकामिः सेवामिरुपासनीया प्रीणयितव्या । अतः सेव्याया! सकाशात्सेवामपेक्षमाणस्य विपरीतेन जत्पितेन असम्बद्धवचनेन अलम् । त्वमेवैना सेवेथाः । अत्र भङ्गया तदाराधनं प्रथितम् । नान्दीमुखेन शस्ता ललिताज्ञा स्वामिमता प्रतीत्य कृष्ण: सहर्ष नान्दीमुखीमाह दुरतिक्रमेति -- ललिताकृताज्ञा दुरतिकमा, अतस्तामनुसरन् एवं यथोक्तप्रकारेण तां राधा सेवितुकामः प्रथम हृदयङ्गमे हृदयवर्तिनि हृद्ये मनोहारिणि शातकुम्भकुम्भे सुवर्ण- कलशे (जातित्वाद् युग्मयोरेकवचनेन परामर्शः) तदाध्यासिते कुचमण्डले पञ्चशाखः हस्तस्तस्य पल्लवमङ्गलिमर्पयामि । ( इति वदन् राधामासादयति धरति) कृष्ण- क्योंकि यह समस्त युवती मण्डल की चक्रवत्तिनी है । इसलिये इस तरह की उल्टी बातें कहना बन्द करो। ( हर्ष के साथ) नान्दीमुखि ! ललिता द्वारा दिया गया भादेश दुरतिक्रम- णीय है, तो इस तरह सेवा करने के लिये इच्छुक मैं पहले परम मनोहर सुवर्ण कलश पर हाथ की अंगुलियाँ अर्पित करता हूँ। (ऐसा कहकर राधा के निकट हो लेते हैं) -MARPARANR44- KRSNA : attend upon our friend with your multiple services; for, she is the queen of the entire race of youthful women. So, enough of your bragging to the contrary. (gladly) Nandimukhy ! the command of Lalita is inviolable. So, with a desire to render my service (to the Queen Rädhā) in this way, first of all I offer five sprouts of a branch (paficaiakha, ie. hand) in the gold pot (breasts) of Radha, ( so saying, he draws near Radha ) ·[२३३ Dana Kell-Kaumudi - . - ललिता (सधूभामुपकम्य ) णाअरम्मण्ण,छिल्लदु एसा दे दुल्लीलालदा- वल्लई। [ नागरम्मन्य ! दिहतु एषा ते दुसरतावालरी' 1] कृष्णः कृपणे ! विपणायितासौ स्वरशा भवत्या शुल्केन ; तदन विक्रीते करिणि फिमछुशे विवादः ? (इति मन्दं मन्दं पाद स्पन्दयति) ललिता कण्ह, अणहिण्णो णासि ललिदादुल्लालिघाणं, ता किं त्ति समक्षमेव कुर्वाणमसहमाना भ्रूभन्नं कुर्वती राधाया निक्टमेत्य कृष्ण साकोशमाह ललिता नागरेति - नागरचतुरः शिष्टस्तद्वदनाचरन्नपि आत्मानं नागरे मन्यते असौ तत्सम्बुद्धौ हे शिष्टम्मन्य ! एषा तु तव दुरौलालतावारी छिन्तु विश्राम्यतु । अत्र स्ता. घलरीति पृथगर्थता न, तथापि वल्लरीतिपदेन सन्तति वितानमित्यर्थो ग्राह्य , वस्तुतस्तु भना- पुष्टार्थता एव । अत दुर्लीलतावहरीति साधीयान् पाठ' स्यात् । छित्तीति देशीप्रयोग एव । कृष्ण. प्रत्याह कृपण इति - दानसकोण ! असौ वक्शा खस्य वशे वर्तमाना। अधीना पक्षे स्ववशा निजा हस्तिनी भवत्या शुल्कैन करव्यतिहारेण विपणायिता विनीता। ततः परं समप्रस्य दानेऽपि अशे सोच. असाधु' यत अभियुक्तैरतम् परिणि गजे विक्रीते अकशे अङ्कशप्रदाने विवाद रिम् व्यर्थ एव - रामायणोक्तमिदं वचः। भन न्यायानुवर्तन नीति म नाट्यभूषणम् । कृष्णमात्मप्रभावं स्मारयन्ती ललिता पुनराह कृष्णेति - ललिताया (खस्या ) दुर्लालित्याना कठोरव्यवहाराणा त्वम् अनभिज्ञ अपरिचितो नासि, अत: किमर्थ त्वं ललिता (भो, चढाये, आगे बढकर) बहे चतुर बनने वाले । अपने इस अशिष्ट मनोविनोद रूपी लता की बेल को मत फैलाओ। कृष्ण कृपणे ' तूने इस अपने अधीन ललना [ > अपनी हस्तिनी ] को चुगी के लिये बेच दिया, तो भब हाथी बेच देने पर अंकुश के लिये विवाद व्यर्थ (कृष्ण पैर को धीरे धीरे हिलाते हैं) ललिता कृष्ण । ललिता के कठोर व्यवहारों से तुम अपरिचित नहीं हो, तो क्यों LALITĀ. (advancing towards Krşna wrih a frown ) Conceited citybred fellow! this unruly creeper of your mischief be chopped. Miserly woman | this woman of your belonging (> elephantess ) has been sold by you for the toll-tax, and is fully mine The elephant having been sold, why quarrel over its goad ? ( gently stars his foot) LALITĀ: Krsna ! you are not unaware of Lalita's stiff manners. Then why are you bent upon making a show of your 1. "झिलतु दुन्दिा झडरी"-इति पाठान्तरम् । D.K.K.30 KRSNA:

·दानकेलिकौमुदी अप्पणो माहप्पं पेक्खावितुं पउत्तोसि ? [कृष्ण ! मनभिज्ञो नासि ललितादुर्ला- लित्यानाम् , तत् किमित्यात्मनो माहात्म्यं प्रेक्षयितुं प्रवृत्तोऽसि ? ] कृष्णः सुवीरग्मन्ये ! पश्य विक्रमिणां चक्रवर्ती पुरस्तादेव चंक्रमीति' । तदलं क्लीवभङ्गकारिणा कृत्रिमभुजङ्गमेनैवामुना मुधाटोपतरङ्गेण, तूर्ण विश्राणय घट्टशुल्कानि । ललिता – हंत, घट्टीघंटघोसण, जइ सुलुक्कग्गहे दीहाग्गहोत्थितहा संज्झा ओसरे अम्ह दुआरं आअच्छेहि, सुठु घणं घोलं दाइस्सम्ह । [हन्त ! फियद् आत्मनो माहात्म्यं प्रेक्षयितुं दर्शयितुमिच्छसि । पराजितो भयिता इति मा पणीकुरु । खगौरवं कृष्णः प्रतिवदति सुवीरेति - अहं सुतरां वीरा अस्मि इति आत्मान मन्यमाना सुवीरम्मन्या तत्सम्बुद्धौ हे ललिते ! पश्य विक्रमिणां चक्रवर्ती पुरस्तात् 'चक्रमीति त्वत्समक्षमेवास्ति । तदलं दलीयमा कारिणा क्लीयानामसमर्थानां भङ्गं करोति तादृशेन पौरुषहीनानां भयहेतुना कृत्रिमभुजङ्गमेन इव अमुना मुधा व्यर्थेन आटोपस्य आडम्बरस्य तरङ्गेण क्रमेण । तवाय वृथाटोपः केवलं भीरूणा एव कृत्रिमसर्पवत् भयावहो भवेत् , न तु मादृशानां पुरतः, अत एव तरयाडम्बरस्य निरर्थकतैव । अतः घशुल्कानि तूर्ण सत्वरं विश्राणय प्रयच्छ । चन्द्रमौलिः शङ्करः, पक्षे चन्द्र एव चन्द्रकः मौलौ यस्य स बर्दापीदा कृष्णः - इति पाठभेदेऽर्थः । ललिता भयन्तरेण सायन्तनं समयं सङ्केतीकृत्याह हन्तेति --हे घव्याः घटस्य घण्टं वादयत्यसौ तादृश घघण्टावादक । यदि शुल्कग्रहे आत्मनोऽभीप्सितस्य शुरकम्य । - - - अपनी दिय्य विभूति दिखाने पर तुले हो । कृष्ण बड़ी धीर बनने वाली ! देखो, पराक्रमियों के सम्राट् (> चन्द्रमौलि) तुम्हारे समक्ष है, अतः पुरुषार्थहीन भीरुओं को भयावने लगने वाले, बनावटी सर्प के इस झूठे फटाफोट को रहने दो। चौकी की चुंगी शीघ्र दे दो। ललिता घाट के घण्टा वादक ! यदि चुंगी लेने के लिये हठ ही कर रहे हो, तो शाम के समय हमारे द्वार पर भाओ, हम सब खूब देर सी गठ, greatness ( ironically, discomfiture)? KRSNA : Self-styled hero ! see in front of you the prince of the valiants (>Candramauli) is sauntering. So enough of the vain, swollen arrogance of artificial hissing, which can frighten only a coward. Shell out at once the amount of the tax. LALITA: Ah, the bell-ringer of the toll station ! if you persist in taking the toll-tax, come to our door in the cvening; 1. "चन्द्रमौलि:"- रति पाठान्तरम् । 2.-दोहगहोऽसि - इति पाठभेदः।

·. - Dana-keli-Kaumudi { २३५ घट्टीघण्टाघोपण। यदि शुल्कप्रहे दीर्घाग्रोऽस्ति तदा सन्ध्यावसरेऽस्मद्वारमागच्छ, सुप्तु घन घोल दास्याम ।] नान्दीमुखी -ललिदे, कामघेणुपिंदवइणो वल्लविंदस्स घरे किं घणं घोल वि णत्थि, जं तस्स किदे तुम्हाणं घरे' गन्तब्य ' [लरिते । कामधेनुवन्दपते बल्लवेन्द्रस्य गृहे किं घन घोहमपि नास्ति, यत्तस्य कृते युष्माकं गृह गन्तव्यम् । ] कृष्ण सुदीर्घाक्षि राधिके ! फल्गुनि ललितोपलाभारभटी पटले खं निनद्धप्रत्याशा मा खलु शुल्कनिर्यातनया वैमुख्यमपेमिष्ठाः, तदेप सन्नि- भादाने एव दीर्घाग्रह हठिल त्वमसि तदा सन्यावसरे सूर्यास्तमनवेलायाम् अस्मद्वार- मागच्छ । तन सुष्टु पर्याप्तं घने घोल निविड तकम् पक्षे व्यजनया घोल रस स्निग्ध केलिरस दास्यामो वय सर्वा एवेति अभिसारायाहाने भारतम् । यथोचित प्रत्युत्तर दातु नान्दीमुख्या मुखमवलोकते कृष्ण ! सा चाह ललित इति -- कामधेनूना यावदिच्छ पय स्रवन्तीना गवा उन्दस्य कोटिशतम्य पते बल्लवे द्रस्य गोपराजस्य गृहे कि धन तकमपि नास्ति यकृते युष्माक द्वारमागन्तव्यम् । राधिका साम्ना गृह्णन् सम्बोधयति कृष्ण सुदीर्धेति- अयि दीर्घनयने इत्यनेन दूरदर्शित्व व्यज्यते । फल्गुनि तुच्छे ललिताया उपलाभ उपलमिव आभाति इति तादृश पाषाणखण्डमिव आरभटीपटल कठोरवच शिलापट्ट अथवा अपलाप प्रलापो वा मिथ्यावच तस्मिन् निबद्धप्रत्याशा कृतविश्वासा भूत्वा मा खलु शुत्कस्य निर्यातनाय अपारणाय वैमुख्य [> मधुर केलि रस] देगी। (कृष्ण मुस्करा कर ना दीमुखी क मुह की ओर देखने हैं) नान्दीमुखी - ललिते । सौ करोड कामधेनुओ के स्वामी गोपराज के घर छाछ भी ढेर सी नहीं है, जो कि उसके लिये तुम रोगों के घर जाय। विशालनयने राधिके ललिता क पत्थर के समान कठोर (> झठमूठ की), तुच्छ दिलेरी के ढेर पर आशा बाँध कर चुगी देने से मुंह मोड़ लेने की we shall give you good, thick, butter milk (Krsna, with a smile, looks at Nandimukht ) NANDIMUKHI Lalital Is there no butter-milk in the house of the prince of cowherds, the owner of a hundred crore of cows of plenty so that he has to go to your house for the butter milk? KRSNA Beautiful tong eyed Rådhā' with hopes resting upon a hrap of Laltas meaningless stone like, boli pratings, donot expect ( from me any retreat from exacting 1 'दुआरे' - इति पाठान्तरम् । 2 'ललितापलापा (>- प्रलापा-) रमटी- इति पाठान्तरे। ३ 'निर्यातनाय' - इति पाठभेद ।

·२३६ ] दानकेलिकौमुदी - कृष्टो रहस्यं वर्णयामि। (इत्युरसि पाणिमाधिसति) ललिता - दुल्लहफले हिं हठिल्ल, ललिदाए पुरदो भुअणपराणो गंहबाहो वि राहीए त्यणंबरंचलस्स फ्फंसणं' कार्यु ण प्पभवेदि, एत्य हत्थं णिक्खे. विदुं किदज्झवसाहस्स दे मुद्धत्तं जेव पजवरसेदि । [दुर्लभफले हठिल । ललितायाः पुरतो भुवनप्राणो गन्धवाहोऽपि राधायाः स्तनाम्बराञ्चलस्य स्पर्शन', कत्तुं न प्रभवति, भत्र हस्तं निक्षेप्तुं कृताध्यवसायस्य ते मुग्धत्वमेव पर्यवस्यति ।] प्रतिकूलत्वम् अपेक्षिष्टाः आवश्यकत्येन अधाः- मा चरेत्यर्थः । तदेप अहम् सन्निकृष्टः पार्श्ववर्ती भूत्वा रहस्यं वर्णयामि । [एवमुत्तवा पार्श्ववर्तित्वसम्पादनाय राधाया उरसि वक्षोजपरिसरे पाणिम् आधित्सति न्यस्तुमिच्छति ।] एवं कर्तुमुद्यतं कृष्णं पुनः खप्रभावं स्मारयति ललिता दुर्लमेति -- दुर्लभे फले (विषयसप्तमी) हठिल्ल आग्रहप्रहिल ! ललितायाः पुरतः भुवनप्राणः वायुः गन्धवाहः अपि राधायाः स्तनाम्बरस्य कुचाच्छादनवस्त्रस्य कन्चुलिकायाः अञ्चलं कोणस्तस्य स्पर्शनं कर्तुं न प्रभवति समर्थः स्यात् । अत्र वायोः कृते - भुवनप्राणेन समस्तभूतजीवन- त्वमतः सर्वापेक्षित्वं, गन्धवाहस्य गन्धं गृहीत्वा सर्वतः सर्वत्र सञ्चारशीलत्वमबाधगतित्वं ख्याप्यते । अतोऽत्र कञ्चुलिकादेशे हस्त निक्षेप्तुं कृतः अध्यवसाय: प्रयत्नो येन सः, तस्म तव परिणामे मुग्धत्वं मूढत्वं वृथायनकारित्वमेव पर्यवस्यति फलियति । गन्धं वाहयति प्रसारयतीति गन्धवाहः पवनः । ललिता मत करना । इसलिये में पास भाकर तुम्हें रहस्य बताता हूँ। (ऐसा कहकर वक्षःस्थल पर हाथ धरने की इच्छा करते हैं) दुर्लभ फल के बारे में हठ करने वाले ! ललिता के समक्ष जगत् का जीवनदाता वायु मी राधा की चोली का कोना छू लेने के लिये समर्थ नहीं है। इस पर हाथ फेरने का प्रयास करना तुम्हारी मूर्खता ही सिद्ध होगी। payment of toll-tax. I shall tell you the secret of it, standing close by. (proceeds to lay his hand on the breast of Radha ) LALITA : You, obstinate for an unattainable fruit ! in the presence of Lalita, even the Wind, who is the lifebreath of the world, cannot dare touch cven the fringe of Radha's bodice, That you arc intent upon putting your hand there only shows your silliness, 1. वि (= अपि) इत्यधिकः पाठः क्वचित् । - ·Dana-keli-kaumudt 1 १३७ कृष्णकुण्डलिनश्चण्डि कृतं घट्टनयानया । फुत्कृतिक्रिययाप्यस्य भवितासि विमोहिता ॥८॥ ललिता-(संस्कृतेन ) कृत विभीपिकया, विलसति सुसिद्धमन्ने मन्त्रितमतिरादितुण्डिकी ललिता। सुकरं मूर्छान्नमनं न जिह्मगस्यात्र कृष्णस्य ।। ८९॥ यतः - कृष्ण आत्मनि भुजगत्वमारोप्य तस्य फूत्कारमात्रेण ललिताप्रभावोऽस्त यास्यतीति प्रतिपादयति कृष्णेति - हे चण्डि कोपने ललिते । कृष्णरूपस्य कुण्डलिन (अन सम्बन्धसामान्ये पष्ठी विषयोध) विषये अनया घनया कपनया कृतमलम् - मा तावदात्मनि सविशेप विश्वसिहि - तन हेतुमाह - अस्य कृष्णसर्पस्य फूत्कृतिक्रियया अपि दंश स्पर्शो वा दूर आस्ताम् , केवल पूत्कारस्य श्वासोत्क्षेपणस्य व्यापारमात्रेण त्व विमोहिता मूञ्छिता (पक्षे आमक्ता) भवितासि ( अन लुद्) । पूर्ववाक्य प्रत्युत्तरवाक्यस्य हतुत्वादन काव्यलिङ्गमलकार । कुण्डलिन कृष्णे आरोपाद्रूपकम् । कृष्ण काल मुकुन्दश्चेत्यर्थद्वयबोधात् श्लेषालङ्कारश्च - - कृष्णसर्पस्तु अत कृष्णरूपी कालसर्प एवेति ताद्रूप्यन्यजनात् भुजगस्य लम्पटार्थबोधक वम् । 'नया नया'-इति प्रत्यनुप्रास, उत्तरार्धे पफ भ माना सन्निवेशात् श्रुत्यनुप्रास । गुणरीति पूर्ववत् । अनुष्टुत्तम् ॥४८॥ ललिता भुजगनियन्त्रीति सर्पशक्तेस्तत्र गारुडविद्याप्रभावाद् व्यर्थता स्थापयति विलसतीति-आहितुण्डिकी सर्पग्राहिणी विषवैद्या सुतरा विधिवदभ्यासेन सिद्ध मन्ने गारुडे मन्त्रितमति. कृतश्रमा विलसति, अत अत्र ललितासमक्ष कृष्णस्य कालस्य जिह्मगस्य कुटिलगते सर्पस्य (पक्षे जिमगस्य वक्रगामिन कामिन कृष्णस्य) मूर्द्धनमन विशेषतो दारुण कृष्ण ललिता- कोपने । कृष्ण रूपी भुजड़ (सप, विलासी) के बारे में ऐसी कल्पना व्यर्थ है, इसके फूक देने मात्र से भी तुम मूर्छित ( मोहित ) हो जामोगी neem (संस्कृत के माध्यम से) डराना न्यर्थ है, क्यों कि पूर्ण सफल मन्त्र (गारुडी विद्या) का पूरी लगन के साथ अभ्यास की senses KRŞNA 88 Tar tempered woman enough of this stirring of the black snake Even his hissing wall render you lose your (by double entendre Passionate woman, enough of stirring up of Krsna decked with car-rings His very whisper will make you fall in love with him) LALITĀ ( In Sansknt ) Have done with the bug•bear For, 88 Here shines Lalita, the snake conjuror who has mastered the snake-charming spell of proved efficacy ·२३८) दानकेलिकौमुदी नान्दीमुखि ! घट्टाधिकारिणाममिरूपायामध्यनृतवृत्तौ पराड- कृष्णः मुखी मे दक्षिणस्य रसना, पाणिश्च हठचेष्टायां पृष्ठदायी, तदत्र किन्दूषणमासां रामाणां विप्रतिपत्तौ? ललिता (सनमस्मितम् संस्कृतेन) मिथ्या जल्पतु ते कथं नु रसना साध्वीसहस्त्रस्य या विम्बोष्ठामृतसेवनादघरिपो पुण्या प्रयत्नादभूत् । फणाटोपः ( पक्षे शिरस: उत्तम्भनम् ) न सुकरम् , - किमु फूत्कारः। अत्रापि पूर्ववाक्य- स्योत्तरार्ध प्रति हेतुत्वात्काव्यलिङ्गम् , जिह्मग-कृष्णेति पदयोः श्लेषः । गुणरीति पूर्ववत् । अन आर्या जातिः ॥८॥ कृष्ण आत्मनः शालीनता ख्यापयति नान्दीमुखीं सम्बोधयन् घटेति घटस्था- धिकारे वर्तमानानां कर्मचारिणाम् अभिरूपायर्या अत्यन्तं प्रसिद्धायाम् अनृतवृत्ती मिथ्या- व्यवहारे दक्षिणस्य शालीनस्य मे रसना जिह्वा पराङ्मुखी, पाणिव हठचेष्टायां बलात्करणे पृष्टदायी विमुख एव । यद्यपि मिथ्याव्यवहारः प्रसह्य हरणच शुल्काधिकारिणो सहजा वृत्तिस्तथापि दाक्षिण्यवशादहं ततः पराङ्मुखः। तदन एतासां रामाणां रमणीना विप्रतिपत्ती अन्यथा ग्रहणे धृष्टत्वे किं दूषणम् न किमपीत्याशयः । कृष्णस्य दाक्षिण्यं हठचेष्टाहीनत्वं प्रत्याख्याति ललिता सोपहासम् मिथ्येति हे कृष्ण सत्यं न त्वमन्तवादी भवितुं शक्तः, यतः तव रसना कथं मिथ्या जल्पतु यदितुं - -- हुई, सर्पग्राहिणी ललिता उपस्थित है, यहां काले कुटिल भुजा का सिर उठाना (फटाटोप दिखाना) भासान नहीं है ॥ ८९ ॥ कृष्ण नान्दीमुखि ! घाट के अधिकारियों के अनुरूप झूठ के व्यवहार मुझ जैसे सरल जन की जिद्धा विमुख है, हाय ने भी यलात्कार मुंह मोड़ लिया है । ऐसी स्थिति में अन्यथा समझ लेने (अर्थात् दीय होने) में इन रमणियों का क्या दोप है ? ललिता (परिहास करते हुए संस्कृत के माध्यम से) पदे प्रयत्न पूर्वक सहस्रों पतियताओं के अधरामृतपान से जो पवित्र हुई It is, therefore, tot casy for thic crookedly creeping cobra to liſt his hood hierc, KRSNA: Nándimukhi ! though false conduct is quitc in keeping with the character of toll-gate officers, my tonguct because of my complaisance, is averse to it; and my luind turris away from violent action. How can these beautiful belles be blamed for their present perverseness (since they got emboldened by my softness ) ? LALITĂ: (Sportingly smiling) 90. Ilow can your tongue tell lies, as your tongue hai ·Dana-Reli-Kazimudi [ २३९ कस्मादेव' बलात्करोतु च करः सोढुं क्षमा सुभ्रवां रक्तः सुप्ठु न नीविवन्धमपि यः का वान्यबन्धे कथा ||९०|| -(विश्चिद्विहस्य) ललिते ! सत्यं भवत्यः कृतपुण्यपुञ्जानां . प्रभवेत् । हे अपरिपो । अघनामरस्य दैत्यस्य हन्तः, परस्य अघाना पापाना नाशयितः । या तव रसना साध्वीसहसस्य बिम्बोष्टामृतसेवनादधरपानात् महता प्रयत्नेन पुण्या अभूत् परञ्च यस्तव करः बलात् करोतु, पाठभेदे कररय उत्सोच चौर्येण ग्रहण तत्कतुं शील' यस्य स सुभुवा नीविध वनपथिरूपन्धनमपि सोढ न क्षम स तव र अन्येषो बन्धाना विषये क्य सहनशीलो भवेत् न क्वचिदपि । अन नाह नानृतवादी इत्यस्य उत्तररूपेण सत्य व न , यत क्य त्व मिथ्या वदे यस्य जिह्वा सहस्रसतीनां अधरपानात् पवित्रीकृता, न क्दापति सोल्लुण्ठोक्तिविपरीतार्थयोधिनी, एवमेव नाह हटचेटा करीमीत्यम्य प्रत्युत्तरे सत्य व कथमेव कुर्या यस्य हातो बलात्करादाने पटु सन् ललनाना वनग्रन्थिकृत बन्धनं न सहेत तदाऽन्यवन्धस्य तु कयैव का? अत्र वकोत्या व्याजस्तुतिरेवालझार निन्दापर्यवसायी। सोत्पासवचन नर्मकारि। अरिपो - इति सम्बोधन मार्मिक सामिप्रायश्च । अन्न प्रसादो गुण , वैदी रीति , उत्तिवैचि यन्च । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।।९०॥ नर्मणामुना मुदित कृष्ण विहस्य ललिता सम्बोद्धय नान्दीमुख्या पुनरुपस्थिति सूचयन् तस्या माध्यस्थ्येन कल्ह शाम्यतेति विश्वासात् अभिनन्दति सत्यमिति - भवत्य कृतानि पुण्यानां पुञ्जानि यामिस्तादृशीना भाग्यवतीनां शिरोमणय अग्रगण्या', - कृष्ण तुम जसे पाप के दुश्मन [ > अघहन्ता कृष्ण] की जिह्वा भला झा क्यों न बोले, [> हे भरिपो। तुम्हारी जिह्वा झठ कैसे बोल सकती है, जो महस्रों पतिव्रताओं के बडे प्रयत्नपूर्वक अधरामृतपान से पवित्र हुई है) । रमणियों के प्रति अति मासक्त यह हाथ जबर्दस्ती क्योंकर करे, जब वह उनकी नीवी का बन्ध भी नहीं सहन कर सकता, तो अन्य बन्धन की बात ही क्या ॥२०॥ (जरा सा मुस्करा कर) ललिते। सच में आप लोग पुण्यराशि रमणियों की शिरोमणि हैं, जिनके सौमाग्य रूपी सिद्ध औषधि द्वारा खिंची हुई, become virtuous with efforts by enjoying the nectar of red lips of thousands of syntly women? And how can this hand of yours employ force (for detaining women against toll tax), for, your hand, being extremely fond of them, is incapable of tolerating even the bondage in the form of the knot of their Sanes ( = garments ) not to speak of any other bondage ? (slightly laughing) Lalitā! you are at the top of thosc who are possessed of acquired merit, drawn by the KRSNA । कस्मादेव-इति पाठातरम् ।

·२४० दानकेलिकौमुदी शिरोमणयः यासां भागधेयसिद्धौषधिनाकृष्टा भगवत्याः पारिपाश्विकी नान्दीमुखीयं प्रत्युपस्थिता। ललिता - दिमुहि, भअवदीपाएहिं साविदासि, तुरिअं इदो दुरि- होहि, पेक्खम्ह किं एस अम्हाणं करेदि । [नान्दीमुखि ! भगवतीपादैः शापितासि, त्वरितमितो दूरीभव, प्रेक्षामहे किमेप भस्माकं करोति । ] नान्दीमुखी - ललिदे, महासंकडं एदं तुम्हाणं जं हठिल्-चकवट्टिणो हत्थे पडिदाओ त्य, ता एत्थ समए परिचाओ ण क्खु सिणेहस्स अणुरूपो। - यासां भागधेयम् सुदैव तदेव सिद्धौषधिराकर्षणमन्त्रः तेन आकृष्टा इयं भगवत्याः पौर्णमास्याः पारिपाश्चिकी सदा पार्श्वे वर्तमाना नान्दोमुखी प्रत्युपस्थिता पुनरिहैवागता। अत्र नान्दीमुख्या गमनं प्रत्यागमनश्च नाट्यधर्मितया नैव सूचिते, अतः प्रत्युपस्थाने दूरान्तिकयोस्तारतम्यमेव हेतुरवगन्तव्यः । कृष्णस्तावन्नान्दीमुख्याः प्रत्युपगमनेन नन्दितः, यत इदानी सा कृष्णपक्षपातिनी सती घटयित्री स्वाभीष्टसंयोगस्य, मध्यस्थताच कृत्वा एता अनुनेभ्यतीति । तस्या मध्यस्थतामसहमाना ललिता नान्दीमुखी भर्सयन्ती दूरे प्रजितुमाह नान्दीमुखीति - भगवतीपादः पूज्यः पौर्णमासीचरणः शापितासि शपथत्वेन गृहाण । त्वरितश्च इतः दूरीभव अपसर मा मध्ये तिष्ठ, प्रेक्षामहे किमेप अस्माकं करोति इति । कार्यसाधिका नान्दीमुखी कथमपेयात् इत्याह ललित इति - सम्प्रति महासष्टं महद् व्यसनमुपस्थितं युप्माकं कृते यतः यूयं हठिल्लचक्रवर्तिनां पहिलाना भगवती पौर्णमासी की सतत सेवा में सलग्न यह नान्दीमुखी यहां भा पहुंची है। ललिता नान्दीमुखि ! भगवती पौर्णमासी के चरणों की तुम्हें शपथ है, तुम यहाँ से शीघ्र हर जाओ । देखनी है, ये हम लोगों का क्या कर लेते हैं। नान्दीमुखी- ललिते ! सम लोगों के लिये यह महा सट है जो कि हटिलों के समाद के हाथ मा पढ़ी हो, इस भापत्काल में तुम्हें यहां छोड़ना स्नेह के supernatural herb of your good fortune, Nandimukhi, the associate of Her Grace is standing here firm by you. LALITĀ: Nándimukhi ! you are put to oath in the name of revered Paurnamast - go away from here at once. Let us see what he will do to us, NĀNDIALUKIIT: Lalita, now that you have fallen in the hands of these obstinate ringleaders, a great calamity has ·कृष्णः Dana-Kelt-Kaumudi २४१ [ललिते । महासङ्कटमेतद्युप्मा यटिल्लचक्रवर्तिनो हस्ते पतिता. स्थ, तदन्न समये परित्यागो न खलु स्नेहानुरूप ।] अर्जुन - प्पिअवअस्स, जाओ पगभाओ सुलुक्के विप्पडिजति ताओ तुण्णं अम्छे पुरदो आणिजतु ति भोजणचकवट्टिणो सासणं कहं तुए विसुमरिदं ? [ प्रियवयस्य ! या प्रगल्भा शुल्के विप्रतिपद्यन्ते तास्तूर्णमस्सत्पुरत मानी- यन्तामिरयुधानचक्रवर्तिनश्शासन कथ त्वया विस्मृतम् ' ] ( हर्षमभिनीय) साधु स्मारितमर्जुनेन । हन्त ललिते | सखायो मे सरूपश्च से घट्टमेवाधितिष्ठन्तु, त्वन्तु मया सार्द्धमेकाकिनी स्वय प्रस्थाय हस्ते पतिता स्थ, अत विपदि वर्तमानासु भवतीपु मया सख्या इतो गमन भवता व्यसनकाले परित्याग' भवतीषु यो मम स्नेहस्तस्यानुरूप न खल भवेन्मया तु स्नेह- पारवश्यायुष्माक साहाय्य करणीयमेव । अन्तराले सवादवशादुच्छिन्न बीज सयोक्तुमर्जुन पुन प्रकृतप्रसङ्गमुत्थापयति प्रियवयस्येति - कथमुद्यानचक्रवर्तिन शासनमादेशस्त्वया विस्मृतम् । किं तदित्याह-- "या शुल्के प्रगत्मा धृष्टा अदाने यद्वाग्रहा विप्रतिपदान्ते विदन्ति ता तूर्णम् अस्मत्पुरत आनीयन्ता ताभ्य शुको ग्राह्य एव । व्यजनया योध्यते यत् या शुल्क- विषयेऽगदानव्यापारे निधुवनप्रसङ्ग प्रगल्भा दृढा वर सम्भोगक्षमा प्रतीयेरन् ता शीघ्रमस्मत्सविधे उपस्थापयेति । कृष्ण अर्जुन साधु स्मारणायामिनन्य तथा पुर सत्तुं ललितां नोदयति हन्तेति - मे सखायो मधुमङ्गलादय ते सख्य विशाखाप्रभृतय । घट्टमित्यत्र द्वितीया । त्व तु मया सह एकाकिनी सखीभिर्विना स्वय निष्कुटस्य उद्यानस्य चक्रवर्तिनोऽधीशस्य - अर्जुन कृष्ण befallen you अनुरूप तो नहीं है। प्रिय मित्र । “जो चुगी न देने के प्रति दुराग्रह करती हों, उन्हें तुम रोग शीघ्र मेरे समक्ष ले आओ" - उद्यान चक्रवर्ती के इस भादेश को तुम कैसे भूल गये? (हर्ष का अमिनय करते हुए ) अर्जुन ने अच्छा स्मरण कराया, हाँ ॥ ललिते । मेरे समी सखा और तुम्हारी सभी सहेलियाँ चौकी पर ही रुके, To desert you at such a time does not behove friendship Dear friend! how is it that you have forgotten the order of the master of this garden that the bold women who oppose paying the toll-tax should immediately be produced before him KRSNA (gesticulating joy ) I am well reminded of it by Arjuna Ah Lalitā! my friends and your friends will stay over here itself. You alone will voluntarily go with me to DKK.31 ARJUNA ·२४२] दानकेलिकौमुदी निष्कुटचक्रवर्तिनः सुष्ठु गोष्ठीगङ्गावगाहेन खेलय निजलोचनमीनयोमिथुनम् । ललिता -धामधुरीण, ताए च्चेअ कुलंगणाए अप्पणो दोओलं रक्खिदं जाए पुण्यसिलोअमओलिणा तुए सद्धं एकाकिणीए णिज्जणे [ग] चलिदं । [धर्मधुरीण ! तयैव कुलाद्नयात्मनो द्विकुलं रक्षितं यया पुण्यश्लोकमौलिना त्वया सार्द्धमेकाविन्या निर्जने [न] चलितम् । ] कृष्णः -किं वानया क्षेपिष्ठे घट्टकर्मणि दीर्घसूत्रताप्रस्तावनया, प्रसह्य सरसा शुल्कमेवानीकरवाणि । . गोष्टीगङ्गावगाहेन संलापप्रवाहमजनेन निजे लोचने एव मीनौ तयोः युगलं खेलय क्रीडय । मन परम्परितरूपकालङ्कारः, गोष्ठयां गङ्गात्वापादने एव नयनमीनयोस्तत्र क्रीडाप्रसङ्गात् । ललिता साक्षेपमाह धर्मधुरीणेति - धर्मस्य धूस्तस्याः वहने साधो इति धार्मिकप्रवर ! इति सोल्लुण्ठा वक्रोक्तिः । तयैव कुलागनया साध्या स्त्रिया द्विकुलं कुलद्वयं पितृकुलं भर्तृकुलश्च रक्षितं कोलीनाद् यया पुण्यश्लोकमौलिना सदाचारनिष्टाना शिरोमणिना त्वया साई सह एकाकिन्या एकलया निर्जने [न] चलितम् । केवलं कुलपांसुला एव त्वया सह गच्छेत् न तु साध्वी । धर्मधुरीण-पुण्यश्लोकादिपदयोः विपरीतलक्षणा धकोक्तिपराऽयानुसन्धया। पुनः स्वं प्रस्ताव विफलं मत्वा कृष्णः शुल्कादानरटनमावर्तयति किमिति- किमिति व्यर्थतासूचकम् । क्षेपिष्ठे आशुकरणीये साधीयसि घहकर्मणि शुल्क- प्रहणव्यापारे दीर्घसूत्रताया मनोविचारमात्रस्य अकर्मण्यत्वस्य प्रस्तावनया भूमिका. मामेण, मतः प्रसह्य बलात् तरसा वेगेन साहसिक्येन शुल्क स्वयमेव अङ्गीकरमाणि - - - और तुम अकेली मेरे साथ स्वयं घट कर उद्यान चक्रवर्ती के पार्सालाप की गहा में गोता टगा, अपने नयन रूपी मछली के जोड़े को रोल लेने दो। ललिता धर्मधुरन्धर ! यदी पतिपता अपने दोनों कुल ( पितृ-कुल, पति-कुल) की मर्यादा बचा सकती है, जो सचरित्रों के शिरोमणि भाप के साथ मकेली एकान्त में पली [न] जाय । शीघ्र करणीय चौकी की मुंगी वाले कार्य में काम को मन्यर गति से thc master of this pleasure-grove where the pair of your cycfish (piscene czes) may enjoy a plunge in the Ganga of the master's charming chat. LALITĀ; The foremost among the devouts ! that respectable woman alone lus projected the honour of both the families of hes - her father's and her husband's - who has not goric alone into a lonely place with you, a well-spokenol gentleman. KRSNA : Or what is the use of this sreliminary, involving dilatory ·Dona-dla-kaumud! (२४३ (इति राधामुपसाधयति) ललिता ~ (सोलुण्ठ विहस्य )हत, सोम्म सुउमार, अत्तणो णेत्तचत्तरे राहिआतनुफ्फससाहसिअदा तुअग्मि वदि ति सव्वधा अम्हाण [ >ण] पत्तिआएदि', एसा ललिदात्ति पसिड्ढा सिड्ढाणुसासणा वल्लइ ता पेक्खिदु किदकोदूहला चिट्टेदि, सुख वित्यारेहि अप्पणो विकमसञ्चस्स । [हन्त, सौम्य, सुकुमार । भारमनो नेनचत्वरे राधिकातनुस्पशसाहसिकता त्वयि धर्तते इति सर्वथा नन] प्रतीयते', एपा ललितेति प्रसिद्धा सिद्धानुशासना बल्लवी तत्मेक्षितु कृतकौतुहला तिष्ठति । सुष्टु विस्तारयात्मनो विक्रमसर्वस्वम् । . आत्मसात् कुर्याम् - इति वदन् राधामुपसाधयति उपगच्छति । एताश साहसिक्य वीक्ष्य कृष्णस्य, ललिता सोल्ण्ठमुपड्स ती तमाह हन्तेति- सौम्य सुकुमारति सम्रोधनद्वय सोत्प्रासमेव, सौम्यति साहसविरोधि, सुकुमारेति विक्रमातिरेक- विरोधि विशेषणम् । आत्मान नेनचत्वरे अस्मत्समर्थ राधिकाया तनुस्पर्शस्य गारग्रहणस्य साहसिक्ता त्वयि सौम्ये सुकुमारे वर्तत इति सवथा न प्रत्येति विश्वासमुपपादयति । अत एषा ललितेति कठोरेवि प्रसिद्धा सिद्धानुशासना प्रमाणितमनुशासन नियत्रण यस्यास्तादृशी बल्वी गोपी तत् तव साहसिन्य प्रेक्षित कृतकुतूहला उपजातोत्सुक्या तिष्ठति वर्त्तते । सुष्ठ प्रभूत आत्मन विक्रमस्य प्राग भ्यस्य सवस्वमतिशय विस्तारय । थत ललिता करने वाली प्रवृत्ति की यह भूमिका व्यर्थ ही है। अत शक्ति का प्रयोग द्वारा चटपट चुगी स्वय ही ले लें। (राधा के निकट हो जाते हैं ) (व्यगपूर्वक हँसती हुई) सौम्य, सुकुमार । मेरे समक्ष राधिका का देई छूने की हिम्मत तुम में है, ऐसा कमी विश्वास नहीं हो रहा है। सफल नियन्त्रण करने वाली, लरिता नाम से विरयात यह गोपी वही सब देखने के लिये बड़ी उत्सुकता से खड़ी है । अपनी पूरी बहादुरी का विस्तार कर रो। LALITA process in carrying out the work of the toll station wluch demands quick disposol? I shall exact simply the tax quickly from this woman (tauntingly laughing) Ah' mild young man' it cannot be believed that you have the boldness to touch the body of Radhā within the range of my eyes This strict disciplinarian cowherdess, known as Lalita, y standing here anxious to see that Display all your valour in full 1 'उपसादयति' - इति पाठान्तरम् । 2 'अम्हाण पत्तिमाएदि' इत्यत्रण पत्तिमादि (न प्रत्येति। -इति पातरम्।

·२४४] दानकेलिकौमुदी कृष्णः - ( किञ्चिद्विहस्य ) नमस्तुभ्यं महाचण्डि ! चामुण्डे ! नमस्तुभ्यं, नूनं मुण्डमालाख्यमात्मनो मण्डनं विमुच्य दुरिमारसंहाराय गोपिकारूपेण उपस्थितासि । विशाखा सहि ललिदे, विजएणी होहि । [सखि, ललिते ! विज- यिनी भव ।] ललिता (स्मितं कृत्वा, खगतम् ) किदं सुठु संलावविलसिदं, दोणं अविठ्ठामिअपूरस्स ओगाहणे तित्यं आरंहिस्सं । (प्रकाशम् ) विसाहे, - ता कृष्णोऽपि तथैवोपहसन् ललिता सम्बोधयति नम इति -हे महाचण्डि अतिकोपिनि दुर्गारूपिणि ! तुभ्यं नमः, नूनं निश्चयेन मुण्डमालास्यं आत्मनो मण्डनमाभूपणं विहाय अधुना दुर्वारस्य अनतिकमणीस्य मारस्य कामदेवस्य संहाराय गोपिका भूत्वा उपस्थिता। चण्डिकायाश्चामुण्डादेव्या मुण्डमालायाः भूषणमस्तीति प्रसिद्धिः; सा असुरयोः सुन्दोपसुन्दयोः संहारे कृत्वा मुण्डमाला धृतवतीति पुराणवार्ता। इदानीं असुरसंहारकृत्यं विहाय सैव चण्डी त्वं प्रयलस्य मनोभवस्य संहाराय गोपिकास्पं धृत्वा ललिता भूत्वा अम उपस्थितेति सोपहासं वयः । अत्र "नमस्तुभ्यं महाचण्डि 1" इत्यस्य गाशस्य वृत्तगन्धिता। विशाखा ललिता प्रोत्साहयति सराि । विजयिनी मारमईने सफला भवेति । इदानी ललिताऽपि पक्षपरिवर्तनं कर्तुकामा मनसि चिन्तयति एतमिति- संलापविलसितं परस्परं वाकोवास्यप्रयोगात्मकं विटसितं नर्म सुष्ट कृतम् पहु कृतम् । कृष्ण विशाखा ललिता (उउ मुरकरा कर) मतिकोपने ! सग्दे नमस्कार, दुर्गारूपिणि ! उन्हें नमस्कार, निश्चित ही अपने मुण्डमाल भाभूषण को छोर, दुरतिक्रमणीय कामदेव के संहार के लिये तुम गोपी रूप में प्रकट हुई हो। ससि, हटिते ! विजयिनी बनी। (मुस्करा कर, मन ही मन ) पालाप का मानन्द तो बहुवरले लिया भय दोनों (राधा-माघर) के मीट रूपी भगृत सरोवर में गोता KRSNA : (laughing a little) Great fierce woman ! I lxow to you terrific Cumun 10 ( horrific goddess Durg? ), I low to you. Sure enough, casting your ornament of n wreath of chopped heads, you liave come here in the form of a con herde: to kill the irresistible God of love. VISĀKUI : Friend Lalis, be victorious. LALITT: (smiling, 13 st) So mure of indulgesxc in die pilay of this cutiecration, Taliould now like to assume the ·Dana-kate.kaumudt । २४५ तत्य गदुअ णिवेदेहि, भअवदी अम्हाण बादं एदं विडवणं । {कृत सुष्टु सरापविलसितम् , तद्वयोरभीष्टामृतपस्यादगाइने तीर्थ मारपये। (प्रकाशम् ) विशाखे । सत्र मत्वा निवेदय भगवतीम् ~ अस्माक यादमिद विडम्बनम् । नान्दीमखी - (म्बगतम्) एसा भअवदी माहवीमंडवंदुरिदा पेक्खंती सव्यं सुणादि । (प्रमाशम् ) ललिदे, भअवदी क्खु गोदलेसरीए पासे वट्टेदि । [एपा भगवती माधवीमण्डपान्तरिता प्रेक्षमाणा सर्व शृणोति । (प्रकाशम् ) लरित भगवती खलु गोकुलेश्वर्या पाश्वें वर्तते । - ( सपरिहास विहस्य, जनान्तिकम् ) हला ललिदे, अप्पणो वि अल तेन । अत पर द्वयोरमिक्यो राधामाधवयोरमौरिसताप्तिविषयेऽन्तरायल्प परित्यज्य अभीष्टमेवामृत तस्य पूरे प्रवाहेऽवगाहने तीर्थ घहरूपमवतरणस्थानतामारस्यै । इदानीमह घटयामि कार्यमेतयो - इत्यन प्राप्याशा नाम कार्यावस्था स्थाप्यते । प्रकाश सर्वथाव्यत्वेनाइ विशाखा तोति भगवत्या आवास गत्वा अस्माकं बाढ सातिशय विडम्यन दुरवस्था निवेदय सूचय, यन सा अस्मान् सरक्षिष्यतीति । विदितवृत्तान्ता नान्दीमुखा स्वगतमाह एपेति- अत्रैव भगवती पौर्णमासी माधवीलताया मण्डपे अन्तरिता प्रच्छन्ना भूत्वा सर्व वृत्त प्रेक्षमाणा सलाप भणोति । {प्रकाशमाह ललित इति - भगवती गोकुलेश्वर्या राधाया पाच वर्तते इति । राधा जनान्तिक सम्बोद्धशमान जन विहाय तत्रोपस्थितर-यैरभ्रान्य यथा - anupane- लगाने के लिये में घाट जैसी बन जाती हूँ। (प्रकट रूप से ) विशाखे । वहां जाकर भगवती पौर्णमासी से हम लोगों की दुर्दान्त दुर्दशा का निवेदन कर दो। नान्दीमुखी-(मन ही मन ) यहीं माधवी लता के कुक्ष में छुप कर देखती हुई भगवती सब कुछ सुन रही हैं, (समक्ष ) ललिते भगवती इस समय गोकुलेश्वरी के पास हैं। राधा (विनोद के साथ इस कर) हला, ललिते। हम रोगों पर तुम्हारा अपने role of a bathing place (tirtha) to facilitate this yearning couple to have a dip in the stream of the nectar of their passion (aloud) Visakha' please go and inform revered Paurnamās! about the sad mortification of ours NANDIMUKHI { to herself) Here revered Paurnamāst, seeing from behind the bower of the Madhadi creeper is listening to everything (aloud) Lalitā' her holiness is by the side of Gokulesvari (Radhe) RĀDHA (laughing humorously, aside) Friend Lalita 1 your friends ·। , , २४६ दानकेलिकौमुदी भूछो अम्हेसु तुम्ह सिणेहो अन्न चेअ सुळु पचक्खीकिदो जं घट्टआलदो जादं अम्हाणं जादणं, तत्थ अप्पसमप्पणेण मोआवि, ओवक्कमंदी तुम इक्खिदेण' लक्खीअदि, ता धण्णासि । [हला ललिते ! भारमनोऽपि भूयिष्ठोऽस्मासु युष्मत्स्नेहः अद्यैव सुष्ठु प्रत्यक्षीकृतो यद् घट्टपालतो जातामस्माकं यातनां तत्रारमसमर्पणेन मोचयितुमुपक्रमन्ती स्वमीक्षितेन लक्ष्यसे, तद्धन्यासि ।] ललिता - अयि सूरवदे इरसुदे', असमबाणीसमरंमि च्चेअ सच्चं कुसलं झि, तुम उण असमबाणसमरंमि जं पुणो पुणो दिट्ठ-पुरिसआर-सोळुव्व- सारासि, ता पसीद, कडक्खजिम्हणबाणेण णं महावीरमणं जिह्मअंदी क्खणं एत्थ चिठ्ठ, अझे थोअं अग्गदो गदुअ पडिवालेम्ह तुमं । [अयि सूर्यव्रते कविधुते ! असमवाणीसमरे एव सत्य कुशलास्मि, स्वं पुनरप्समबाणसमरे, यत् पुनः पुनदृष्ट- स्यात्तथाऽऽह हलेति - आत्मनस्तव खापेक्षया अपि अस्मासु भूयिष्ठः प्रचुरः युष्मत्स्नेहः अद्यैव सुष्ठ सम्यक् प्रत्यक्षीकृतः दृष्टः यत् घट्टपालतः (पञ्चम्यर्थे तसिल ) जातामस्माकं यातना वासं तत्र आत्मसमर्पणेन मोचयितुम् उपक्रमं कुर्वती त्वम् इक्षितेन दृष्टिमात्रेण इङ्गितेन चेटया वा लक्ष्यसे । धन्या साधुवादास् असि । अत्रापि विपरीतार्थे लक्षणा । आत्मसमर्पणचर्चा लक्ष्यीकृत्य खस्यानुपयुक्ततां तत्र दर्शयन्ती ललिताऽऽह अयोति-सूर्यनते सूर्योपासिके कविश्रुते ख्याते राधे ! असमा विषमा परुषा या वाणी तस्याः समरे वाफलहे एव सत्यं कुशला अस्मि, त्वं पुनस्तु असमाः विषमाः पञ्च बाणाः यस्य सः कामः तस्य समरे रतिरणे । यतः पुनः पुनः भूयशः दृष्टं पुरुषकारः पुरुषार्थः पुरुषप्रयोजनसाधकव्यापारे सौष्ठवं शोभनता एव सारं बलं यस्याः सा तादृशी असि, तत् । से भी अधिक स्नेह भाज ही अच्छी तरह देखा गया है, जो कि चौकी के अध्यक्ष द्वारा उत्पन्न की गई इमारी दुर्दशा में मात्मसमर्पण द्वारा हमें मुक्ति दिलाने की योजना बनाती हुई तुम प्रत्यक्ष दिखाई दे रही हो । इसलिये तुम धन्य हो। सरी सूर्योपासिके, बहु विश्रुते राधे! अटपटे वाकलह में ही में सचमुच निपुण हूँ, परन्तु तुम रति युद्ध में। कारण, पौरुप के कामों में तुम्हारा ललिता slip with me, which is in a higher degree than what it is with yourself, is very well demonstrated only to day : for, as your gesture indicates, you are ready to releaseus from the torments inflicted on us by the tollgate chief by offering yourself indeed. Blessed you are! LALITA: Ah renowned as the only heliolater 1 I am really an expert only of dd words ; but you, thc 1. इंगिदेण - इति पाठान्तरम् । 2. कविस्मदे इति पाटभेदः । a ·Dana Keli Kaunad ।२७ पुरुषकारसौष्ठवसारासि । तत् प्रसीद, कटाक्ष भगवान महावीरम्मन्यं शुम्भयन्ती क्षणमा तिष्ठ। वयं तोकमतो गत्वा प्रतिपाल्पामस्त्वाम् ।। राधा - (सप्रणयाम्यसूयम् ) अवेहि अप्पणो आआर-संगोवर्णकदक्खें ! अवेहि, दाणि च्चेअ पेक्सिस्से । [अपेहि, आत्मन आकारसझोपनकदक्षे ! अपेडि, इदानीमेव प्रेक्षिप्ये। कृष्णः - (स्वगतम् ) सम्रति मन्यरित'चण्डिमेव संरक्ष्यते ललिता (प्रकाशम् ) साधु साधु ललिते ! समयाभिज्ञासि यदद्य मुधा विवाघटा त्वमेव प्रसीद ऋची भव, परश्च कटाक्षम्भणं अपाङ्गधेपणम् एव याण. तेनैव एन आत्मानं महावीरं मन्यमान जृम्भयन्ती विस्फारयन्ती क्षणमवैव तिष्ठ, वयं स्तोकं किञ्चिदप्रतो गत्वा त्या प्रतिपालयामः त्वदागमनं प्रतीक्षामहे । राधा सम्नेहमस्यापूर्वकच ललितामाह अपेहीति- अपसर, आत्मनः आकारस्य सङ्गोपने प्रच्छादने एकदक्षे नितरां चतुरे ! अपेहि - त्वमेव साधयितुमीहसे खमनोरयं, हादं गोपायसे - इदानीमेव सपदि प्रैक्षिष्ये किन्वरोपीति । ललिताया मार्दवं वीक्ष्य कृष्णः स्वगतं मन्यते सम्प्रतीति- इदानी ललिता मया जरित शमितः अथवा मन्यरितःच्य. चण्डिमा कोपनता यस्यास्वादशीव लक्ष्यते । प्रकाशमाह ललिता प्रोत्साहयन् कृष्ण साधु इति - अयि ललिते ! साधु साधु (वीप्साया द्विरुक्तिः) परम कौशल सम्पन्न वल कई बार देखा जा चुका है। इसलिये अनुकूल हो जाओ। बडे बहादुर बनने वाले इसे कटाक्ष विस्तार रूपी पाण के द्वारा अपनी शान को दिखाती हुई तुम क्षण भर यहाँ रुको। हम सब थोडा भागे चल कर तुम्हारी प्रतीक्षा कर रही है। (स्नेहिल रोष प्रकट करती हुई) अपने रूप को छिपाने में प्रवीण! जाओ, दूर हटो, सभी में देख लेती हूँ। (मन ही मन ) इस समय ललिता का रोष हम पर शिथिल सा दिखाई पद रहा है। (पट) बहुत बहुत धन्यवाद, ललिते ! समयोचित व्यवहार राघा- battle of Cupid For you have that elegance of manly prowess so well established So please staod here for a while, charming this self-styled great hero with the arrows of your extended side-glances We shall go ahead a little and await you there RADHA (in affectionate anger) Get away, you expert only in hiding your mind, get away. I'll see just now. KRSNA: ( to himself) At present Lalitä looks as though her wrath has been mitigated. (cloud) Lalita ! you 1. मञ्चरित ( > मज़रित) - इति पाठान्तरम् ।

·२४८ दानकेलिकौमुदी विघटय्य घट्टमधितिष्ठसि । ललिता- खलकेलीछइल्ल' एसो हठिल्लदालगुडीमेत्त ओटुंभणों बल्लवाणं गणो विभ ण फ्खु सारग्गाहिणीणं बल्लवीणं गणो। [खललिविदग्ध ! एप हठिलता- लगुडीमायावष्टम्भनो बलवानां गण इव न खलु सारग्राहिणीनां यल्लवीनां गणः।। विशाखा ( सम्भ्रममभिनीय) ललिदे ! महाप्पमाओ, महाप्पमाओ । [ललिते ! महाप्रमादो महाप्रमादः।] यतस्त्वं समयामिशा कालोचितव्यवहारनिपुणा (पक्षे समयः संवित् राधोपलम्भ• साहाय्यकरूपस्तस्य अमिज्ञा स्मरणशीला ) असि, अतः अद्य मुधा निरर्थको यो विवाद- स्तस्य घटा परम्परा तो विघटय्य मित्वा घट्टमधितिष्टसि तत्रैव स्थातुमुपकमसे, शीघ्रमेव स्थास्यसीति वर्तमानसामीप्ये भविष्यति अर्थे लट् । कृष्णस्य स्वार्थानुसन्धानपरं वचः श्रुत्वा तमधिक्षिपति ललिता खलकेलीति. खलानाम् असज्जनानां याः केलयः फ्रीडा: निम्नवृत्तयस्तासु विदग्ध ! एष त्वत्समक्षं वर्तमानः सारमाहिणीना तुच्छेतरवस्तुप्रहणशीलानां यल्लवीनां गोपिकानां गणः (युष्मादशा) हटिलता एका बदामहः सा एव लगुडी यष्टिः तावन्मानमेव अवष्टम्भनं संश्रयः यस्य तादृशः बाहवानां गण: गोपन्द इव नास्ति । न वयं फल्गुनि वस्तुनि यदादरा भवाशा इवेत्यधिक्षेपः । गाश्चारयन्तो गोपा भूतलनिखातो लगुडीमुपरि खहनुनिधाय तिष्ठन्तो विश्राम्यन्तीति तेषां निसर्गमुद्दिश्यात्र नर्मोक्तिः । छलवेलीति पाठे कपटपूर्णाः फेलय इत्यर्थः । अप्रान्तरे विषयान्तरमुपस्थापयन्ती सम्भ्रममिय प्रदर्शयन्ती विशाखा ललिता- माकुलयति महाप्रमाद इति विशष्टं महद्वा स्सलितं जातमिति । - - में गुम यही निपुण हो, क्योंकि प्यर्थ विवाद का क्रम तोद कर इस समय घाट पर ही रह रही हो। ललिता कपटी विनोद में विदाध ! मुपय यस्तु प्रारिणी गोपियों का यह मण्डल हठीलेपन की सदी मात्र के सहारे टिकनेपाले ग्वारों की टोली जैसा महीं है। विशाखा (घबराहट का अभिनय करती हुई) ललिते ! गहान् मनपं रोगपा, महान् । understand the aigencies of time. That is why you have broken the chain of this vain controverty and decided to stay at the toll-station. LALITĀ: Expert in cunning sports I the community of cowherde esses, who understand the essence of things is not like that of cowherds whose only resort is the club of force (obstinacy). VISAKINK: : (gesticulating hur ) Latit: I A great inadvertence, indeed. किन पारम्। 'पारमे।

·Dana-Keli-Kaumudi ललिता-कीदिसो एसो ? [ कीडश एपः१] विशाखा- अइ कलहलोलुइदा-विद्यारिदधम्मे विरमेहि, तेहि जण्णिएहि संदिसिअ पेसिदं अम्हाणं जं हवाणिज्ज हेअंगवीणं हरंतीहिं तुम्हेहिं कुलंअणाणं कुलकण्णआणं वा दूसणारीणिम्मि कामजणिम्मि दिहिस्खेवो वि सब्वथा ण काव्यो । (इति नासिकाग्रे तर्जनीमासज्य) हद्धि इद्धि, तुए उण उम्मद्धाये मोहेण मोहं जेव्व जपतीए वच्छआल'वअणं वि संविस्सिदं । [अपि कलहलोलुपताविस्मारितधर्मे ! विरम, तैज्ञिकैः संदिइय प्रेषितमस्माकं यदवनीय हैयङ्गवीन हरन्तीभियुष्माभिः कुलाङ्गनानां कुलकम्यकाना वा दूषण कारिणि कामिजने दृष्टिक्षेपोऽपि सर्यथा न कर्त्तव्यः। (इति नासिकाग्रे तर्जनीमासज्य) हा धिक्, हा धिक्, त्वया पुनरुन्मत्तया मोहेन मोघमेव जल्पन्त्या वत्सपालवचनमपि संविस्मृतम् ।] किमसाविति पृच्छायां ललिता विज्ञापयति विशाखा अयीति- कलहः परस्पर यो विवादस्तस्मिन् लोलुपता सविशेषामिरुचिस्तया विस्मारितः धर्मः कर्तव्यं यस्याः तादृशि अयि ललिते ! विरम, अम्मात् विवादात् । ते याज्ञिक ऋत्विग्भिः सन्दिश्य सम्यगुपदिश्य यथाऽऽचरणीयं प्रेषितमस्माकं याज्ञिकाना (कर्तरि पठी) यद् हवनीयं हवने प्रयोज्यं हैयावीनं हरन्तीमिः यज्ञवाट नयन्तीमि. युष्मामि कुलाङ्गनाना प्रौढत्रीणां कुलकन्यकानां बालानाममिजातानां दूषणकारिणि सदाचारभ्रंशकारिणि कामिजने लम्पटेषु दृष्टिक्षेपोऽपि दूरे तावत्स्पर्शादिकं सर्वथा मनागपि न कर्त्तव्यः • एवं वदन्ती नासिकाने तर्जनी संयोज्य जुगुप्सा व्यञ्जयन्ती पुनराह हा धिगिति वीप्सायां द्विवचनम् । एवं व्यवस्थायां सत्यामपि समादिष्टायो त्वया पुन. तु (तद्विरोधे) उन्मत्तया (भूत्वा) मोहेन स्मृति- भ्रंशेन मोघमेव निरर्थकमेव जल्पत्या विवदन्त्या वत्सपालवचनं गोपेश्वरस्यादेशः “त्वरितं नवनीतं विनीतभावेन प्रापय यज्ञस्थलीम्" - इत्यपि विस्मृतम् । “बहुकालं वचनं सम्मिश्रितम्" इति पाठे त्वया प्रभूतं समयं यावत् संवादः कृतः - इत्यर्थः । - ललिता कौन सा अनर्थ! । विशाखा- विवाद में अमिरुचि रख कर कर्तव्य को भूल जानेवाली ! भव तो रहने दो। उन याज्ञिकों द्वारा खूब समझा बुझाकर निर्देश किया गया है कि हवन के लिये हमारा नवनीत लाते समय तुम लोग सत्कुलीन नारियों और अभिजात कन्याओं को दूपित करने वाले कामी पुरुषों पर LALITĀ: What's it? VIŠĀKHĀ: Ah I stop, you have forgotten the duty in your fondness for quarrelling. Directions were sent to us as a message by the sacrificing priests that such of the cowherdesses as carry fresh butter meant for the sacrifice should nowise even cast a glance on the lustful men who 1. बहुआल -(बहुकाल वचनम् ) इति पाठान्तरम् । 2. समीसिद (सम्मिश्रितम्)- इति पाठभेदः । D.K.K.32 ·२५०० दानकेलिकौमुदी ललिता (विषादमभिनीय ) विसाहे! सुठ्ठ कसि, सव्वं मुद्धाए मए विसुमारिदं। ता चिंतेहि एत्थ किं पि णिक्किदम् । [ विशाखे ! सुष्टु कथयसि, सर्व मुग्धया मया विस्मृतम् , तचिन्तयान किमपि निष्कृतम् ।। मृन्दा (विहस्य) यत्तु पुरुषस्य विष्णोरनुस्मरणमेव मुनयः सर्वाघ. विध्वंसनं व्याहरन्ति, ततः स्मर्यतामसौ। खप्रमादमनुभवन्ती विषादं प्रकटयन्ती ललिता प्राह विशाख इति - सुष्छ तथ्यं कथयसि । गाज्ञिकैः वत्सपालेन च यन्निर्दिष्टं तत्सर्व मुग्धया मूढया मया विस्मृतम् । तत् अत्रास्मिन् प्रमादविपये किमपि निष्कृतं शमनोपायं प्रायश्चित्तं चिन्तय येनाहम. पराधान्मुक्का स्यामिति । अप्रान्तरे वृन्दा सोपहास भणति यत्तु इति यत्तु कृतेऽपराधे मुनयः पुरुषस्य कृते सर्वापविध्वंसनं सकलपापनाशनं विष्णोरनुस्मरणं बहुशो नामोचारणमेव व्याहरन्ति निर्दिशन्ति, अतः असौ विष्णुरेव स्मर्यताम् । ललिता दृष्टिक्षेप मी कतई न करना। (नाक के अग्र भाग पर तर्जनी अंगुली रखकर ) यदी पुरी बात है - मोह में पड़कर, उन्मत्त हो, व्यर्थ की ही पात में सुलझी हुई गोपेश्वर की बात को तो तुम बिल्कुल भूल गई [E > यातचीत में बहुत समय विता दिया है । (खेद प्रकट करती हुई) विशाखे! ठीक कह रही हो, मूहमति मैं सब कुछ भूल गई, सो भव इसका कुछ प्रायश्चित्त सोपा जाय । (हँसकर) अपराध हो जाने पर परम पुरुष [> यज्ञ पुर] विष्णु का नामस्मरण ही मुनियों ने समस्त पापों का नाश कहा है, तो विष्णु काही स्मरण करो। घृन्दा - would pollute the noble women and maidens. (with her forefinger fixed on the tip of her nose) Shame, shame! you, on the other hand, out of silliness, prattling in vain out of infatuation forgot even the words of the king of cowherds (o.. have long indulged in gossips ). LALITĀ: (gesticulating regret) VišakhI! what you say is correct. Afool that I am, I forgot everything. Now, think of some expiation for it. VRNDA: (laughing ) Sagca declare that repeated recitation of the name of Vişnu, the great Puruja (or Yajna.purus. the chief deity presiding over sacrifices) destroys all sins. So llc be remembered. "पी पादरम्।

·52870 Dana-Kels-Kaumudi (२५१ - - (ललिता विष्णु कीर्तयन्ती नासिकामभिस्पृश्य कर्ण स्पृशति) कृष्ण (सस्मितम् ) ललिते ! सत्यं विदूपितासि, तदत्र तरसा सन्निधेहि, सद्य एव दोषास्पृष्टां करवाणि भवतीम् । (इत्यनुसृत्य भुजाइलेष नाटयति) ललिता (ससाध्वसमपसृत्य, सनिर्वेदमिव) हन्त हन्त पर कलत्तमिला- अण-विलाससाहसीएण कुलबालिआई' फंसने दूसिदम्हि 1 [ इन्त, इन्त ! पर. कलत्रम्लापनाविलाससाहसिकेन कुलवालिकाद स्पर्शन दूषितास्मि ।] इत्युक्त्या सत्या ललिता विष्णुं बहुश कीर्तयन्ती नासिका स्पृष्ट्वा कर्ण स्पृशति । नासिकाकर्णस्य स्पर्श अनुतापस्य गमकः इति लोकाचार । इमा प्रक्रियां वीक्ष्य प्रमुदित कृष्ण स्मितपूर्व ललिता बभाषे सत्यमिति सत्यमेव त्वं विदूषिता विशेषेण दूषिता पक्षे विगतदोषा विष्णो स्मरणाज्जाता । भतस्तरसा द्रुत सनिधेहि मम पावे त्वमुपस्थिता भव येन सद्य एव तत्कालमेव त्वा दोपास्पृष्टा दोषेण अस्पृष्टा विगतपापा पक्षे दोपा भुजेन स्पृष्टाम् आलिङ्गिता करवाणि कुर्याम् । अत्र प्रार्थनायामेव लोट् । एव नुवन् अनुसृत्य ता भुजाक्षेप नाटयति कृष्णः । ततो भीता ललिता अपमृत्य दूरङ्गता निदेन समाकान्ता इव (नतु वस्तुतः) कृष्ण- मुद्दिश्याह हन्तेति- सम्भ्रमे वीप्सायो विरुक्ति । परक्लरस्य म्लापन धर्षणं तज्जन्य तदेव वा यो विलास तस्मिन्साहसिकेन त्वया कुलबालिकाह स्पर्शेन दूषिता भ्रष्टता नीताऽस्मि । (लरिता विष्णु, विष्णु कहती हुइ नाक छूकर कान पकड़नी है।) कृष्ण (मुस्कराते हुए) दलिते ! सचमुच बहुत कलुषित हो गई हो, [> दोप विगत हो गये हैं ] इसलिये मेरे पास जल्दी भामओ, तुरन्त ही तुम्हें दोप. मुक्त कर दू [> भुजपाश में आयद कर लें। (पास जाकर पा फैलाने का अभिनय करते है ) ललिता (भयभीत हो, दूर इट कर खेद प्रकट करती हुई सी) बड़ा दुख है, पराई नारियों के मर्दन द्वारा मनोविनोद काने वाले साहसी के सम्पर्क से कुलीन पालिका में कलुपित हो गई हूँ। (Lalta repeatedly rectling, "Vişnu, l'efrue" louches her nose and ears) KRSNA : (Smiling ) Lalita ! you are, indeed, defiled, So come here at once I shall render you undefiled (= purtly ) Instantly. (> hold you in my arms) ( draus near and gesficulates on embrace ), LALITA: (hormfet ~urthdreamg in sten target) Oh! a hughe born maden in me bias been defiled by the touch of thu desperado who makes himself mary in fouling others' women! 1. हाल - कविता ·राधा , २५२ दानकेलिकौमुदी -(स्मितं कृत्वा) ललिदे, अह्म संघादो तुणं अवेहि, जं रदहिंडअ-फ्फंस-कलंकिदासि । [ललिते ! अस्मत्सद्धात्तूर्णमपेहि, यद्रतहिण्डक स्पर्शकलङ्कितासि । ललिता अइ, विणोदं कुणंतीए अलिअं श्वेअ एदं भणिदं मए, कुदो मादिसीए पइव्वदासिहंडिणीए फ्फसमहासाहसे एसो भुअभुअंगमो उत्थादु' प्पहवेदु ? [अयि ! विनोद कुर्वत्यालीकमेवेदं भणितं मया, कुतो मादृश्याः पतिव्रताशिखण्डिन्या स्पर्शमहासाहसे एप भुजभुजङ्गमः स्थातुं प्रभवतु ? ] एवं जातभ्रंशा ललिता त्याज्या घोषयन्ती राधा प्राह ललित इति- अस्मत् । सङ्घात् अस्माकं साहचर्यात् तूर्णमविलम्बमपेहि यत् रतं हिण्डते असौ तस्य रतहिण्डकस्य परनारीलम्पटस्य स्पर्शन कललिता पिता त्वमसि । राधिको वितयितुमाह ललिता अयीति-राधे । विनोदं परिहासं कुर्वत्या मया अलीकं मिथ्यैव एतत् भणितम् । फुत्तः मादृश्याः पतिव्रताशिखण्डिन्याः पतिनतासु मूर्ध्नि स्थितायाः पक्षे शिखण्डिनी मयूरी पतिव्रतासु मयूरी इव तस्याः स्पर्शः एव महासाहसः घातकत्वात् , तस्मिन् कर्मणि एप कृष्णस्य भुजः भुनामः विलासी इन पक्षे भुज एव भुजङ्गमः सर्पः उत्थातुं प्रवर्तितुं पक्षे फणामुन्नमयितुं प्रभात शको भवेत् । मयूरभुजङ्गयोः निसर्गरम् । मयूरस्सर्प हन्तीति कारणात् फयं नाम मयूर्याः मम सम्मुख भुजाः स्थातुं समर्थः न कदापीति भावः । पूर्वप्र पतियताधर्षणे न लम्पटस्य साहसः इति भावः । अत्र रूपकमलशरः। राधा . ललिता- (मुस्करा कर) हलिते ! हमारी मण्डली से शीघ्र ही तुम दूर हो जामो, पयोंकि लम्पट के स्पर्श से तुम दूषित हो गई हो। अयि राधे ! परिहास में मैंने झूठमूठ ही यह कह दिया था। मुस जैसी पतियता शिरोमणि [> मयूरी] को एने के महाप्साहस के लिए यह विलासी भुजा ( > वाहुरूप सर्प) उठने का दुःसाहस कहाँ कर सकती है। RADHA : (smiling ) Lalits i get away at once from our company; for, you are defiled by the touch of a lewd person. LALITĀ : friend ! it was only indulging in humour that a lic told by me. How can this serpentinc arma (>gallant paramour) rise up for the great venture of touching pealen (> a person lile me, the crat of the chastc women a villaggini) ? Ws 1. रमा-गा।

·Dana-Kel Kaumudi [२५३ राधा- अइ, असमभासिणि, विण्णादं विण्णाद, चिट्ठ चिठ्ठ, किद- मुत्याणाई तुह तहाई चेअ साखिखत्तणं तण्णति । [अयि, असत्यभाषिणि ! विज्ञान विज्ञात, तिष्ठ तिष्ठ, कृताभ्युत्थानानि तव तनूरहाण्येव साक्षिरव तन्वन्ति।] ललिता-रअणारिअ, सुठु फ्खु कहिदम्हि जंतुए दूसिदं मं सहीओण फ्फंसति, अदो न दुःखं पञ्चभिः सहेत्ति भणिदी जयाप्पहडिहोदि तथा करेहि । रतनारीक ' सुष्टु खलु कथितास्मि', यवया दूपिता मां सख्यो न स्पृशन्ति, मतो "न दुख पञ्चभि सह" इति भणितियथा प्रकटीभवति तथा कुरु।) - ललिताया अपलापं प्रत्याख्यान्ती राधा ते अयीति - असत्यभाषिणि मिथ्यावादिनि ! विज्ञातं, तिष्ट मिप्यावादाद्विरम (यत) कृताभ्युत्थानानि उदचितानि तव तनूरुहाणि लोमानि एव साक्षित्व प्रियस्पर्श प्रमापयितु तन्वन्ति वहन्ति । रोमहर्षस्तु सात्त्विको भाव । प्रियस्पर्श जाते पुलकिता तय तनू इति वरमनुमापयति । इत्साक्षेपः । अत्र रोमोगमापालिङ्गाल्लिङ्गिन प्रियसङ्गमस्य बोधादनुमानालङ्कार । एवं निरुत्तरता नीता ललिता कृष्णायैव कुप्यन्तो प्राह रतनारीकेति खल कथितास्मि वाच्यता नीताऽस्मि यत्वया (स्पर्शन) दूषितां मो सख्यो न स्पृशन्ति, भितास्मीति पाठे सखीभि परित्यज्येयेति सुष्ठ क्षोभकारण मे इति भाव । अत एव मत्सदृश्य एवैता अपि यथा स्यु तथा कुरु, यत भाभाणकोऽय यत् पयामिर्जने सह दु ख विभक्त सत् न पीडयति । अत्र पञ्च एवेता सख्यस्तासु एकला चेदहमेव एव कृता तदा तन्मो दुखाकरोति, अत एव एता अपि तथैव त्वद्भुजा- श्लेषसम्पृत्ता कुरु येन मामेता न दूषयेयु । राधा ललिता झूठ बोलनेवाली । मैं तुम्हें खूब समझ गई, रहने दो। तुम्हारे शरीर पर उद्त रोमाञ्च ही प्रमाणित कर रहे हैं। हम्पट ! सच ही तो कही जा रही हूँ, 1 > सचमुच मुझे वहा क्षोम है। तुम्हारे द्वारा कलुषित की जाने पर मुझे सखियाँ नहीं छू रही है, इस लिये “पञ्च के साथ दुख नहीं' (पञ्च लिये किये काज, हारे जीते नाही लाज) यह कहावत जैसे चरितार्थ हो, वही करो। RĀDHA LALITĀ Ah lier ! I have fully understood you Wait, your very hair that have stood up on their ends betray you Lascivious fellow' I am rightly called namcs (> very much grieved ), now that my friends donot any longer touch me who am defiled by you, therefore, so act that the saying, "No sorrow in the company of five" becomes truc (ic defile the other four also ). I 'सकषिक्षण, (सक्खिवतण) -इति पाठान्तरे12 क्लुहिदम्हि (सुमितासि)-इति पाठभेद ।

·२५४] दानकेलिकौमुदी कृष्णः चम्पकलते ! पयोधरोल्लेखिदीर्घशाखो' ह्ययं तमालस्तदेन- मालम्ब्य परिफुल्ला भव । चम्पकलता - (सकम्पं किञ्चिदपसृत्य) छइल्ल, पुणो वि ललिदं जेव मिलाणं करेहि जं न शयानः पतत्यधः' ति वअणं सुणीअदि । [विदग्ध ! पुनरपि ललितामेव म्लानां कुरु यत् 'न शयानः पतत्यधः' इति वचनं श्रूयते। ) एवं प्रणोदितः कृष्णः प्रथमं चम्पकलतामाह्वयति पयोधरेति -- पयोधरान मेघानुल्लिखति कात्यसौ पयोधरोल्लेखी मेघस्पृक् गगनचुम्बी, दीर्घशाखः विस्तृताः शाखाः विटपा यस्य तादृशो हि अयं तमालवृक्षः, अतः हे चम्पकलते ! एनं तमालमालम्ब्य परिफुल्ला भव । लता निसर्गतस्तविलम्बिन्यो भवन्ति, तदाश्रयं प्राप्य ताः नूनं प्रसरन्ति विकसन्ति च । समासोक्त्या तमालस्य नीलत्वात् तेनाध्यवसितः कृष्णो बोध्यते । दीर्घशाखः दीर्घबाहुः, शाखा पदेऽध्यवसानाद्भुजस्पोऽर्थो गम्यते; एवमेव पयोधरौ प्रेयस्याः कुचौ उल्लिखति उत्किरत्यसौ, दीर्घ शाखे यस्य तादृशोऽयं तमालवत्कृष्णस्तदेनमालम्ब्य समाश्लिष्य परिफुल्ला प्रमुदिता भवेत्यर्थः । तमालशाखेति पदयोः विषययोः कृष्णभुजयोः विषमिणि निगरणात्साध्यवसानाऽतिशयोक्तिरलकारः पयोधरपदे श्लेषेण सम्भिन्नः; चम्पकलतातमालयोः नायिकानायकव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरलङ्कारश्च । एतेपी मियः सापेक्षात्वात्सकरा. लशरश्च। फामुकस्य कृष्णस्योपसर्पणमाशय चम्पकलता भयात्सकम्पं किश्चिदपसरति । भत्र भयाख्यस्य भावस्य कम्पः सात्विको भावोऽपसरणमनुभावस्तौ त्रास व्यक्तः । एवं भाविता सा ब्रूते विदग्धेति-[मा मा धर्षय ] उपगूहनेच्छैव चेत् स्वो बाधते ललितामेव पुनरपि म्लानां मृदितां कुरु यत एकदा भ्रष्टायाः पुनर्धशस्य भी स्ति । गरस्तिष्ठन्वा जनः पतितो भवेत् फिन्तु शयानस्य न कदापि पतनभयम् - पतितायाः पुनः पतनं किम्मवेत् "न शयानः पतत्यधः" इति वचनमामाणकं श्रूयते । कृष्ण पम्पकलते ! मेययुम्नी, बहुपलवशोमी यह तमाल तर है, इसका माश्रय लेकर प्रफुलित होमो, [> कुचों पर मखशत देने वाले दीर्घ भुना थाले (समालपत्) श्याम का माश्रय लेकर सिल ठठो। चम्पकालता (कम्पित हो, कुछ हटकर) ए पीले ! फिर से मुम सलिता का दी मदन करो, क्योंकि 'सोया दुमा नीचे नहीं गिरता' यह कहायत प्रसिद्ध है। KRSNA : Campakalata / liere is the Tamala tree with tall bran. ches scraping the clouds; resort to it and be bloomed. (> here is Krsna with tall arms scraping the breasts, resort to him and be happy.) CAMPAKALATĂ: (with traxing in tremor) Libertine! defile only Lalita again; for it is well said, "the one who is lying does not fall down". .. "पोमो-पत्र पारः।

·Dana-Keli-Kaumudi - ललिता अवि णाम प्पिअसही विसाह कठिणोरुपंचसाहोवसोहिद अइरादो पेक्सिस्स । [अपि नाम प्रियसी विशाखां कठिनोरुपञ्चशासोपशो. मितामचिरात् प्रेक्षिप्ये।। कृष्ण -विशाखिके तरुणालिगिता सुच्छाया भव, तदितश्चम्पकलतेव मा भद्गमुपयासीः । विशाखा-(तूर्णमपसर्पन्ती) कलंकिणी ललिदे, कथ 'विदूषयति समाखादितस्यामोपगृहनरसा ललिता “खसखी विशाखा क्दा नु ताइक्सौभाग्य- सम्पन्ना स्यादिति” कामयमाना तदेवाशसति अपि नामेति-अपि वितर्के, नाम याक्यालकारे । प्रियसखी विशाखा कठिन उह पञ्चशास कर (अङ्गनिभावेन नखा लक्ष्यन्ते ) तेनोपशोमिता मण्डिता नखयते अचिरात् प्रेक्षिष्ये । अत्र सम्भावितेऽर्थे भविष्यति लट् । ललितया एवमुद्दोधित कृष्ण विशासा प्रोत्साहयति मा त्व चम्पकलतेव प्रलादिश्य मत्प्रस्ताव शोभया प्रमोदेन वञ्चिता भूया । परिरभख मामित्युद्दिदय तो सम्बोधयति विशाखिक इति अत्र प्रणयगमक स्वल्पार्थे कन् । तरुणा तमालेन आलिङ्गिता त्व सुच्छाया शोभनछायावती भव । पक्षे तरुणेन मया आलिङ्गिता सुतरां छाया शोभा यस्यास्तादृशी शोभातिशयशालिनी भव । तदित चम्पकलतेव मा भङ्गमुपयासी वैमुख्य दधाना सुखविशेषेण वञ्चिता भव । अत्र श्लेषालझार । ललितैव सर्वा सखी कृष्णव्यूहपतिताश्चिकीर्षतीति विज्ञाय तस्यै कुप्यन्ती विशाखा ललिता भर्त्सयति कलङिनीति -खय क्लङ्क दधती अया अपि क्लन ललिता - क्या में, अपनी प्रिय सखी विशाखा को जल्दी ही भरपूर, लम्बी लम्बी कठोर पाँचों अंगुलियों से सुशोभित देख सकूँगी ? विशाखिके | वृक्ष का सहारा लेकर सुन्दर छाया में प्रसन्न होमो, [>तरुण के मालिङ्गन से देदीप्यमान बनो]। चम्पकलता की तरह इससे तुम वञ्चित न होना। (हड़बड़ा कर हटती हुइ) कलङ्किनि ललिते । अपने तो निलंज और विशाखा LALITĀ Would that I soon see my dear friend, Visākha decorated with the marks of five long, stiff fingers! KRSNA Visākhikā' embrace this Tamala tree and have plenty of shade (> enjoy an embrace with this tamala - like youth and be brilliant). Do not deprive yourself of this pleasure like Campakalatā VISĀKHĀ Lalita ! what for do you intend proving the validity of ·२५६] दानकेलिकौमुदी निर्लजः स्वयं दुष्टः परानपि' त्ति वअणं प्पमाणं कादं पठत्तासि १ ता सुप्पअडं जेव्व दे आउदम् , अलं अलिएण विलख्खणभाएण । दिठुिआ चिंदाउलासु अम्हेसु अतकिदं सुलुक्कस्स जोग्गा किदासि तुमं देव्वेण । [कलविनि, ललिते ! कथं 'विदूषयति निर्लजः स्वयं दुष्टः परानपि' इति वचनं प्रमाणं कत्तुं प्रवृत्तासि ? तत् सुप्रकटमेव ते भाकृतम् , मलमलीकेन विलक्षणमावेन। दिष्ट्या चिन्ता. कुलास्वरसास्वतर्कितं शुल्कस्य योग्या कृतासि स्वं देवेन।] (ललिता किञ्चिदपसत्य तं प्रेक्ष्य दृगञ्चलं कुञ्चयति') कृष्णः (स्मित्वा राधां दिधीर्पन ) विलोलागि ! ललितालोचन भङ्गी. योजयन्ती तत्सम्युद्धौ हे कलङ्किनि पापे ! "स्वयं दुष्टः दोषभाग्जनः निर्लज्जः खकृतापराधमवगणय्य वर्तमानः परानपि स्वसदृशान् कर्तुं विदूषयति ताशि दोषे पातयति" - इति वचनं अमियुक्तोति प्रमाण तथ्यमेवेति कत्तुं त्वं प्रवृत्ता समुद्यता भसि । एतादृक् ते आकृतममिप्रायः सुप्रकटमेव । अमुना तव अलीकेन मिथ्याप्रवृत्तेन विलक्षणभावेन विचित्रामिलापेण अथवा विगतम् लक्षणं सोशील्यादिकं यत्र तादृशेन भावेन व्यवहारेण अलम् । दिष्ट्या सौभाग्यवशात् शुल्कापाकरणविषये चिन्ताकुलासु ससीषु त्वं देवेन कृष्णेन संयोगेन या शुल्कस्य योग्या शुल्कार्थेऽर्पणीया कृता, अतस्त्वमेव निर्विशखेति भावः । इत्युत्तवा गचलं कुञ्चयति कटाक्षयति नयनकोणं चालयतीत्यर्थः । ऋणयति - इति पाठे सोचयत इत्यर्थः। सर्वा एता अपहाय राधानद्धलालसः कृष्णः राधा दिधीर्षन् धर्तुमिच्छन् सां पसित, दूसरे को भी कलङ्कित फरे' इस कहावत को धरितार्य करने लिये क्यों उद्यत हुई हो। मुम्हारा अभिप्राय तो पदा सान है। इस यूठमूठ के विलक्षण दिखाये को रहने दो। चुंगी देने की चिन्ता में न्यन हम लोगों के भाग्य से ही भचिन्तित रूप में उन्हें भगवान् ने चुंगी के योग्य मान लिया। (ललिता कुछ दूर हट कर उन्हें देख कर आँस का कोना दवाती है) कृष्ण (मुस्करा कर, राधा को भरने की इच्छा से) बिलोलानि ! ललिता के the saying that "onc who is shameless and wicked spoils others as well"? Your intention is clear enough. Enough of this false appcarance. Fortunately, while we are worrying ourselves, suddenly you have been made a good substitute for toll-tax by the lord. (Withdrauing a bit, Lolita looks at Kriņa and contracts the ands of her eyes) KRSNA ( smiling, desirous of holding Rods ) Aladam of rolling 1. "मी"-पाठान्तरम् !:. "सापन"-सी पाठभेरः।

·Dana-Kelt-Kaumudi ( 990 वात्यया वाढमान्दोलितपाणिपल्लयोऽहमस्मि, तदद्य नारोपय सभ्ये' मयि - साभ्यसूर्य चक्षुः। राधा--(ससाध्वस विशाखामनुसरन्ती) सहि ' परित्ताहि अत्ताणं अ, जं राहाए मालिण्णे विसाहा मलिणा भणीअदि। [सखि ! परिनायस्वारमानमेव, पदाधाया मालिन्ने विशाखा मरिना भयो।] ललिता अइ गंधब्धिए, धुत्तमलिणा लुद्धजणेण' अणुहुदा तुम निर्दिशति विलोलागि इति - भावोद्रेकाद्विलोलानि स्फुरन्ति अङ्गानि यस्यास्तादशि । ललितालाएनस्य ललितया साध सवादस्य ललितालोचनेति पाठे ललिताया अपाङ्गवीक्षणस्य] भङ्गी चातुरी एवं वात्या वातभ्रमिस्तया पाढं सविशेषम् आन्दोलित पाणि पल्लव इव यस्य स परिस्फुरत्क्रो पक्षोजमहणाय सातोऽस्मि । अत्र भौत्कण्ठ्यातिशयो व्यज्यते । तदद्य अद्यैवेत्यर्थ । अत सभ्ये नागरे मयि सर्वथा समालेपयोग्ये साभ्यसूय चक्षु प्रत्यादेशनीक्षण न [ मा] आरोपय प्रेरय । मह्य माऽसूय, मत्प्रस्ताव मुदाऽनुमोदखेति प्रार्थनायो लोट । ससाध्वस प्रसह्य धर्षणाद्वयमाविष्पुर्वती राधा विशाखामनुसरन्ती रक्षितुमभ्यर्थ- माना विशाखा याचते सखीति [मत्परित्राणेन] आत्मानमेव परिनायख परिरक्ष, यत मयि धर्पिताया दूषिताया वा विशासा एव दूषितेति मन्यते - अत आह राधाया मालिन्ये कलस्पर्श विशाखा मलिना भण्यते, सखिभावात्तादात्म्यसिद्धे । विशाखा स्वयमेव भीरू क्थमया परिरक्षितु प्रमेवदित्याक्षिपती ललिता प्राह - सवाद (पाठभेदे -- ललिता के कटाक्षपात) की चातुरी रूपी वण्डर ने मेरे कर क्सिलय को एकदम विचलित कर दिया है, अब तो अतिसरल मुझ पर ईर्ष्या भरे नयन न चलाभो। (घबरा कर विशाखा के पीछे होती हुई ) सखि अपने आप को ही (अपनी ही समझ कर मुझे) बचाओ, क्योंकि राधा के दूषित होने पर विशाखा ही कलुषित हुई, ऐसा कहा जापगा। ललिता मयि मान्धर्विके (राधे) धूत्तों के शिरोमणि, लुटेरे से पीछा की जाती cyes! the sprouts of my hands are stirred by the whirlwind of Lalita's crooked eyes So please do not fix your angry eyes upon a gentleman (sabhya ) [>enjoyable person ( in case of ramya)] in me RADHA (moung behind Visakha 18 terror) protect yourself by Protecting ne, for, if Radbasdefiled, Visakhas said to be defiled LALITA Ah Radha I when pursued by this craftiest robber, 1. "रम्ये" - इति अनिपाठ'! 2. "हेण (- मुम्बकेन)- इति पाठभेद । DK.K.33 ·२५८० दानकेलिकौमुदी फीसणं पंचमुहीं मुकिय एक्का कुरंगिआं सरणं गच्छसि ? ता मह अंगं अलंकरेहि, तुरिअं संकाउलो भविअ पलाएदु एसो । [अयि, गान्धर्विके ! धूर्तमौलिना लुब्ध- जनेनानुद्रुता त्वं कस्मादेनां पञ्चमुखीम्मुक्त्वैका कुरङ्गिकां शरणं गच्छसि ? तन्ममामलङ्कुरु। स्वरित शङ्काकुलो भूत्वा पलायतामेषः।] - (कुतुकेन भूरिणा भ्रूभङ्गेनाधिक्षिपन्तीव सनर्मस्मितं संस्कृतेन) विसम्मघातिनि चिरादुपरुद्धय शुद्धा विसम्भ'तस्त्वमिह नः स्वगृहादनैपीः' । राधा राधामपीति - गान्धर्विके राधे ! धूर्तमौलिना ठप्रवरेण अनुद्रुता त्वं कस्मादेना मद्रूपा पञ्चमुखी सिंहीं मुक्त्वा एको निस्सहायां कुरङ्गिको क्षुद्रमृगी ( अत्र कुत्सायों कन्) शरणं गच्छसि - तत्र का ते परिरक्षा। अत: ममाङ्कमलकुरु मत्पार्श्ववत्तिनी भव, येन मद्याद्रीतः शङ्काकुलः आत्मनः क्षति शङ्कमानः भीमः भूत्वा एप धूर्तराट् कृष्णः पलायतु सम्भावनायां लोट् । अत्र गर्वाख्यो भावो व्यज्यते । कियतथ्यमेतस्या वचः इति कुतुकेन प्रेरिता भूरिणा भ्रूभङ्गेन तीव्रण भ्रुकुटि- पातेन ललितामधिक्षिपन्ती न्यक्कुर्वाणा सनमस्मितं लीलाविलासप्रयुक्तं मृदु हास्य कृत्या प्राकृता वाचमनादृत्य संस्कृतेन राधा प्राह विनम्मेति अयि विशम्भघातिनि विश्वास. भाकारिणि । त्वं शुद्धा सत्सल्पा सदाचारिणीति कृत्वा चिरात् पहुकालम् उपरुरुष अस्मान् प्रोत्साह्य विसम्मतः विश्वासवशात् स्वगृहाद् अस्मनिवासस्थानात् अनेपीः हुई तुम मुझ जैसी सिंहनी को छोड़ कर इस मसहाय हरिणी की शरण ले रही हो । मामो मेरे पासा ताकि चकित होकर यह तुरन्त माग जाय । राधा (जोर से भौह चढ़ा कर निन्दा करती हुई सी स्नेहिल मुस्कान के साथ - संस्कृत के माध्यम से) विश्वासघातिनि ! यहुत दिनों से तुम सदाचारिणी हो- इस तरह विश्वास जमा कर उस विश्वास के पल हम लोगों को why do you leave me, a lioness and seck shelter under this lone doc? Detter bein my lap so that this fellow becomes lewildered and quickly runs away. RADHA: (As though censuring her with a froun and with an amorous smile - In Sanskrit ) 91. Treacherous woman ! taking us in your confidence, you led us, innocent women, from our houses to this place; and now, having detained us up for a long time, if you, with negyes, break your owt1 sow ( of assurance ) in 1."-"-सम्वरम् ! माग:"-पारा। ..

·Dána-Kels-Kaumudi [२५९ . लोमाद्वतं यदि निजं विधुनोस्युदश्रु किं दूषयन्त्यपि सतीत्रपसे न देवि ॥११॥ ललिता-हद्धि ! हद्धि ! सहि बुंदे, भणाह, कहं मुद्धा भविास । {दा विक् ! हा धिक् ! सखि वृन्दे मण, कथ शुद्धा भविष्यामि ।] वृन्दा-- ललिते । कृतमेतया चिन्ताचर्यया, निकुञ्जमहातीर्थे रति- वल्लभजागर्याव्रते प्रारब्धे का तापदयस्य सम्भावनापि ! बहिनीतवती । अधुना अस्मान् अस्मिन् घट्टोपालप्रसङ्गे निपात्य लोमात्कस्यापि स्वार्थस्य घटनाय निज व्रत शील रक्षणरूपम् उदश्रु समलनयना भूत्वा विधुनोसि दूरीकरोषि तदा एव कुर्वाणा, हे देवि ! भव्ये ! सती अन्या पतिव्रता दूषय ती दुष्टे पथि नयन्ती त्व कय न पसे लज्जिता भवसि ? स्वय सत्पथ विसज्य विश्वासमुत्पाद्य अन्या सती बिय स्वस्वगृहादानीय शम्भलीव अपन्थान कुपथ वा नयती न लज्जसे इति भाव । देवीति सम्बोधनमत्र वक्रतयोक्तमभव्येत्यर्थगमक विपरीतलक्षणया । एव ललिता न्यग्भावयति राधा । अन प्रसादो गुण , रीतिश्च वैदर्भी, वसन्ततिलका च वृत्तम् ॥९१॥ एव न्यक्कृता ललिता आत्मान धिक्कुरती वरीयसी सखी रन्दामाकार्य आत्म- शोधनप्रकारमुपदेष्टुमभ्यर्थयते हा घिगिति। ललिता पृन्दा सा त्वयति कृतमिति - कृतमलमेवया चिन्ताया चर्यया आचरणेन । चिन्तां मा कुर इत्यर्थ । कुत इत्याह --- निकुञ्ज कृष्णवेलिवने महातीर्थ परमपावने प्रदेशे रतिवल्लभस्य कृष्णस्य जागर्या रात्रिजागरण तद्रूपे व्रते प्रारब्धे सति रात्री कृष्णेन सह लीलाप्रसङ्गेन काल्यापने का तावद् अघस्य पापस्य सम्भावना आशङ्का अपि स्यात् हमारे घरो से यहाँ ले बाई हो, यदि भव किसी स्वार्थवश उबडवाती आँखों वाली तुम अपने बत को छोड रही हो, तो पतिव्रतामों को कलङ्कित करते हुए भी देवि ' तुम रजित नहीं हो रही हो ॥११॥ ललिता दुख की बात है, सखि वृन्दे । बताओ, अब मैं शुद्ध कैसे हो बगी? ललिते। यह चिन्ता की बात व्यर्थ है, वेरिवन जैसे परम पुनीत स्थान पर कामदेव की आराधना में रात्रि जागरण व्रत के प्रारम्म हो जाने पर पाप की तो सम्भावना मी कहाँ ? greed, oh respectable lady ! aren't you ashamed of polluting the chaste women ? LALITĀ Ah me, ah me' friend Vrndā, tell me how can I be absolved (=purify myself)? VRNDĀ Laltál enough of worrying Where is even the possibility of any sin when the vow of vigil in honour of the Lord of Love is being observed in the highly sacred place of this arbour ? 1 "दुविरस" - इति पाठभेद 12 "तावदधमस"- इति पाठान्तरम् । .

·२६० दानकेलिकौमुदी । कृष्णः केलिकुतूहलितया कुतः स्वकर्मणि मन्थरोऽस्मि, यदद्य शुल्कार्थमुद्यमः खलु साधीयान् । नान्दीमुखी- ललिदे ! पेक्ख, पञ्चासीदति मज्झण्णो वा कधीअदु केत्तिओ सुलुको तुम्हाणं संमदो । [ललिते ! प्रेक्षस्त्र, प्रत्यासीदति मध्याह- स्तत्कथ्यतां कियान् शुल्को युष्माकं सम्मतः 1] ललिता हन्त दाणींद, जहवि अम्हाणं पंचपाइआ चेअ एत्थ जुत्ता तहवि तुम्ह मुहं भवेक्खिअ एसा मणिमुदिक्षा ओवणीदा । हन्त दानीन्द्र ! यद्यप्यस्माकं पञ्चपादिका एवान युक्ता तथापि युप्मन्मखमवेक्ष्यैषा मणिमुद्रिकोपनीता।। अत्रान्तरे पुनः खोया शुल्कादानकथा योजयन्नाह कृष्णः केलीति-केल्या नर्मलीलायां कुतूहलितया रुचिवशात् कुतः कस्माद्धेतोः व्यर्थमेवेत्यर्थः स्वस्य कर्मणि शुल्कग्रहणे मन्थरः शिथिलप्रयासः अस्मि। अतः अद्य अधुना शुल्कार्थम् उद्यमः साधीयान् साधुतरो भवेदिति। एतस्मिन्व्यतिकरे मुधा कालक्षेपस्यानौचित्यं मन्यमाना नान्दीमुखी प्रकृतमनुसरति ललित इति - प्रेक्षख वुद्धयस्व, मध्याह्नः प्रत्यासीदति जातप्राय एव उप- कामत्येव । अतः कथ्यतां त्वमेव ब्रूहि कियान शुल्कः युष्माकं सम्मतः देयतया अभिप्रेतः । कियन्तं शुल्कं भवत्यः दातुं वान्छन्ति इति । नान्दीमुखी कृष्णस्य प्रातिनिध्येन ब्रुवाणामिव मत्वा साक्षात्कृष्णमेव सम्बोधयन्ती प्राह हन्तेति - हे दानीन्द्र घट्टपाल ! ययपि अस्माकममद्देयता पञ्च पादिका माणकस्य चतुर्थोऽशः (पाई - pie) एवं युक्ता उचिता, तथापि युष्मद्भुखमवेक्ष्य भवतः कारणात् मणिमुद्रिका रत्नजटितमजुलीयकम् उपनीता भरते दीयते । कृष्ण फेलिक्रीडा में भभिरुचि के कारण अपने चुंगी के काम में कैसा शिमिल हो गया हूँ। इसलिए अब चुंगी के लिए प्रयास करना ही सक्ति है। नान्दीमुखी-ललिते ! देखो, दोपहर हो रही है, तो तुम लोग टीकटीक योलो अग्हें कितनी चुगी देना ममीष्ट है। ललिता घहाधिकारी महोदय ! हम लोग तो पाँच पाई दी टीक समझते है, तो मी भारका मुंह देख कर यह मणिमयी अंगूठी दी जा रही है। KRSNA: How is it that being interested in merc sport, I have been negligent in my work ? Better act for exacting the toll-tax. NĀNDINIUKHI: 0 Lalita ! sec, noon is approaching. So tell us what amount to be paid as toll-tax is agreeable to you. LALITĀ: Ah chief I though only five paisa is proper from our point of view, seeing your face ( out of respect for Jou) thisjewelled ring is being offeredto you.

·Dana-keli kaumudi २६९ (इति चिशलेरावृप्य मुदिको पुरस्तादुपन्यस्यति ) (सव्याजामर्षम् ) सखे ! क्षिप्रं क्षिप्यतामद्रिमूर्द्धनि क्षुद्रेयं कृष्णः - मुद्रिका । (सुरल प्रक्षेपमुद्राममिनीय मुद्रिका करे सङ्गोपयति ) ललिता - (सरोपम् ) बुंदे, दिळू तुए जं दुल्लहा मणिमुद्दिा पक्खित्ता। [वृन्दे ' दृष्ट त्वया यदुरीमा मणिमुद्रिका प्रक्षिप्ता । नान्दीमुखी --- हला, जइ तस्स अणिहीणं अहिवइणो कुएरस्स - [इति वदन्ती विनाया सख्या अगले मुद्रिकामाकृष्य निष्कास्य दानीन्द्रस्य पुरस्तात् उपन्यस्यति स्थापयति गृहाणेमामिति । घिष्ठ तद्रव्य वीक्ष्य सव्याज मिध्यादर्शितम् अमर्य क्रोधं नाटयन्नाह कृष्ण स्वस्य सखायं सुवलम्प्रति सख इति ~ अदिमूनि पर्वतशिखरे क्षुद्रा तुच्छा इयं मुद्रिका उमिका क्षिा त्वरितमेव क्षिप्यतामस्माकममुया कि प्रयोजनमिति । वाक्ये- ऽस्मिन् अनुप्रासालङ्कार । {कृष्णस्य निर्देश गृहीत्वा धूर्ततर सुबल मुद्रिकाया प्रक्षेप नाटयित्वा तो स्वीये करे सङ्गोपयति निदुवते ।] कृष्णसुबलतानादराय कुप्य ती ललिता प्रदा कथयति दृष्टमिति शुल्क- प्रणे प्रहिलोऽसौ दीयमान मूल्यवन्त शुल्क तुच्छोम्य पश्य या मणिमुद्रिका तस्मै दुर्लभा दत्ता ता तिरस्कुर्वनसौ प्रक्षिप्तवानिति कियान खलु दुर्व्यवहार इति । प्रसङ्गेऽस्मिन् कृष्णपक्षपातिनी नान्दीमुखी महत शुल्कराशे कृतेऽल्पीयस्या कृष्ण - ललिता नान्दीमखी - (ऐसा कहकर चित्रा की अगुली से अगूठी खींच कर कृष्ण के समक्ष रखती है) (मिथ्या रोष का अभिनय करते हुए ) सखे । इस नन्हीं सी अंगूठी को एकदम पहाद की चोटी पर फेंक दो। (फेंकने की मुद्रा का अभिनय कर सुबल अगूठी हाथ में छिपा लेता है) (कोध करती हुई) वृन्दे देखा तूने, दुर्लभ मणिमुद्रिका फेंक दी गई। सखि जैसे नवों निधियों के स्वामी कुबेर द्वारा महान चिन्तामणि लेने (she pulls off the ring from Citra's finger and puts it before hum) (pretending anger) Friend' throw this worthless ring quickly on the top of the mountain (posing as though he throws it, Subala conceals it in his hand). Vrndā saw you how this rate jewelled ring is thrown brarawers KRŞNA LALITĀ away 1 NĀNDIMUKHI Friend ! your behaviour towards Krsna is like ·२६२ दानकेलिकौमुदी महाचिंतामणि-मणीसिदेण साअरप्पसारिदे हत्थे फ्फुड-कपद्दिआ-णिक्खेयो तह जेव्य एसो तुम्ह वअहारो। [सखि ! यथा तस्य नवनिधीनामधिपतेः कुबेरस्य महाचिन्तामणिमनीपितेन सादरप्रसारिते हस्ते स्फुटकपर्दिकानिक्षेपस्तथैवैष युप्माकं व्यवहारः।] ललिता-(स्वगतम्) दोणं सुलु ओलिदाणं आसासणं भंगीए करिस्सं । ( इति परिकम्य, जनान्तिकम् ) हला राहि ! जधारिहं दाणं विणा दुल्लहं अम्हाणं इदो पत्याणं, ता तुह कंठछिदं हारं चेअ सुलुक्कोकरेम्ह ( इति बलादिव मुद्रिकायाः क्षुद्रत्वं प्रमापयितुं ललितामुद्दिश्य प्राह सखि यथेति- नवनिधीनाम् अधिपतेः असंख्येयस्य द्रव्यस्य स्वामिनः कुबेरस्य कस्यापि महापस्य चिन्तामणेः मनोपितेन अभिप्रायेण लालसया सादर प्रसारित हस्ते स्फुटायाः कपर्दिकायाः काणस्य वराटकस्य क्षेपः यथा हास्यास्पदमप्राचं क्षोभकरच स्यात् तथैव एष युष्माकं लक्ष्मीपतेविष्णोः कृष्णस्य पुरतः स्तोकायाः मुद्रायाः प्रदानरूपो व्यवहारः सर्वथा असमीचीन एवेति । भत्र दृष्टान्तालधारः। ललिता नर्मोपहासं घटयितुं कामयमाना करणीयमात्मगतं चिन्तयति द्वयोरिति- यो राधामाधवयोः सुप्छु नितरामुत्कण्ठितयोः आश्वासनं समाधान भत्या युक्तिविशेषेण करिष्यामीति । एवं सञ्चिन्त्य प्रकाशमाह जनान्तिकं परेराव्यं हलेति. ससि राधे । यथार्थम् अर्थमनतिक्रम्य अर्यानुरूपमथवा तत्त्वतः दानं विना इतः अस्मात् घटस्थानात् निर्गन्तुं नैव शक्यमिति कृत्वा तद कण्ठे धृतो हारः शुल्करूपेण दमः इति । ललिता के अभिप्राय से फैलाये गये हाय पर फुटी कौड़ी रखना, वैसे ही तुम स्प्रेगों का भी यह म्यवहार है। (मन ही मन) अत्यन्त अधीर इन दोनों का युक्ति से समाधान करूंगी (घूम कर एक भोर) ससि राधिक ! उचित पुंगी दिये विना हम लोगों का यहाँ से चलना मसम्भव है इसलिये तुम्हारे गले का हार चुंगी के लिये दे रही है। .. throwing a broken cowric into the respectfully extended hand of Kubera, the lord of nine treasures (-nidhis) with the desire of getting the great philosophier's stone (vtintarneri). LALITĀ: (to letsels) I shall give an indirect assurance to both of them( Krina & Radhs) who are anxious to meet each other. (ring csont- aside) Derr Richil it is difficult for us to get away from here without paying the appropriate amount of tar, Let us, terefire, offer your necklace in lieu of it.

·Dana-Kels-Kaumudi [२६३ , - हारमुत्तार्य, सनमस्मितम् ) ओकठीदे कीस अहीरासि । एसा णिसिट्ठात्या मोत्तिआअली दूदिआ कण्ई अलंकादं चलिदा, ता महिसारे सजा होहि । दियो सुत्कण्ठितयोराश्वासन भङ्गा करिष्यामि (इति परिक्रम्य, जनान्तिकम् ) हला, राधिके । यथार्थ दानं विना दुर्लभमस्माकमित प्रस्थानम् । तत्तव कण्ठस्थितं हार शुल्की कुर्म (इति बलादिव हारमुचार्य, सनर्मस्मितम् ) उत्कण्ठिते । कस्मादधीरासि ? एषा निसृष्टार्था मौतिकावली दूतिका कृष्णमल प्रस्थिता, तदभिसारे सजा भव ।। अइ सभोअसरभिणि । अल एदेण दम्हगम्हीरिमारंम्हेण, एत्य विवादमहामहम्मि अदक्खिणा वि तुम दक्षिणासि णिम्मीदा पणपण (एव ग्रुधाणा बलाद् हारमुद्गृह्य ) राधा सम्बोधयति, अयि उत्कण्ठिते हिमेवमधौरा विह्वला भवसि । इय मुक्तावली तब कार्यसाधनाय कृष्णमलङ्क निसृष्टार्था दूती भूत्वा प्रस्थिता, तदधुना दागेव प्रियसङ्गमो भवितेति अभिसारे प्रियमुपसत्तुं निवेशाय च सजा उद्यता भव । निसृष्टार्था दूती तावत् "उभयोर्भावमुनीय स्वय वदति चोत्तरम् । युत्योभी घटयेदेषा निस्शी निगद्यते” इति । तत्रामिमारिका नाम "याभिसारयते कान्त खय वामिसरत्यपि । कृतावगुण्ठा स्निग्धैक्सखीयुक्ता प्रिय व्रजेत्” इति लक्षणात् । सा चेयमिह ज्योत्लो नाम । ललितामुद्दिश्य राधा कथयति अयीति- सम्भोगाय सरम्भ उत्कण्ठा यस्या सा तादृशि सम्भोगसरम्भिणि ! अल बहुकृतमेनेन दम्भस्य गम्भीरिमा मिथ्याथैर्य तस्य राधा (ऐसा कह कर जबर्दस्ती हार को उतार कर विनोद से मुस्कराती हुई) उतावरी अधीर क्यों हो रही है। यह कार्य साधिका दूती के रूप में मौक्तिकावली कृष्ण को अलकृत करने (पटाने ) जा रही है, अब अमिसार के लिये तैयार हो जा। भयि, सम्भोग की उतावली ! इस तरह झूठ-मूठ की गम्भीरता का दिखावा व्यर्थ है, इस विवादस्वरूप महायज्ञ में दक्षिणा न होते हुए भी (thur Lalita takes out the necklace as though urder duress , and with sweet smile) Anxious mistress' why are you getting so impatient? This pearl necklace, acting as a shrewd, diplomatic messenger is leaving as an envoy to manage Krsna Therefore, get ready for visiting the love-tryst Ah you who are extremely cager for mating I enough of this feigned seriousness lo this great sacrifice of dispute, though you have no gifts to offer to the priests ( dakşınd), you have been converted yourself RĀDHA ·२६४ ] दानकेलिकौमुदी . , सहीहि । [अयि सम्भोगसंरम्भिणि ! भलमेतेन दम्भगम्भीरिमारम्भेण, अन्न विवाद महामखेऽदक्षिणापि व दक्षिणासि निर्मिता प्रणयेन सखीभिः।] ललिता- (कृष्णमवलोक्य ) घट्टणाह ! एसा अणग्घा मोतिआवली मए योपणिहीकिदा, अदो पदोसे सुवण्णोवणएण पुणो भअत्तो' मोआवइदव्या । (घटनाथ ! एषान; मौक्तिकावली मयोपनिधीकृता । अतः प्रदोपे सुवर्णोपनयेन पुनः भवतो मोचयितण्या।] कृष्णः (सहर्ष हारमादाय, खगतम्) सोह्ययं शङ्खचूडस्य चूडामणिरेव आरम्मेण । अत्र अस्मिन् विवादस्पे महामखे अदक्षिणा दानद्रव्यविहीना पक्षे परच्छन्द- विमुखी सत्यपि सखीमिः प्रणयेन दक्षिणा प्रियमनोऽनुवर्तिनी निर्मिता । त्वमिदानी सम्भोगसमुत्सुका सती सखीमिः दाक्षिण्यं तदानुकूत्य प्रापितासीति तात्पर्यम् । राधायाः कण्ठात् यलादुद्गृहीतां मौक्तिकमालां कृष्णायार्पयन्ती ललिता तमाह घट्टनाथेति - अनर्घा अमूल्या मौक्तिकावली तव हस्ते शुल्कापाकरणाय उपनिधीकृता विश्वासार्थ द्रव्यापेक्षया न्यासीकृता, सा प्रदोपे सन्भ्योपगमे सुवर्णस्य उपनयेन प्रदानेन पक्षे सुवर्णायाः शोभनवपुष्यो राधायाः समर्पणेन पुनः भवतः भवदीयहस्तात् निक्षेप. रूपेण स्थापिता मोचयितव्या प्रत्यावर्तनीयेति कृष्णः सहर्ष तं मौक्तिकहारमादाय गृहीत्वाऽऽह स्वगतम् सो हायमिति- : यो हि अयम् - इत्यत्र "एतत्तदोः मुलोपस्य हलि नियमात्" स ह्ययम्-इत्येव पाठः साधुः भवेत् । इह प्रत्यमिज्ञा पूर्वदृष्टस्य स्मृतिरूपा । स एवाऽयं हारः यः शङ्खचूडस्य चूडायो (> प्रिय की मनोवृत्ति के विपरीत) भी तुझे सखियों ने स्नेह पश दक्षिणा > प्रियतम के मन के अनुकूल) यना दिया। ललिता (कृष्ण की ओर देस कर) घटनाथ ! इस बहुमूल्य मौक्तिकावली को उपनिधि (= धरोहर) के रूप में धर रही हूँ। अत: शाम के समय सुवर्ण [> सुवर्णा = सुरूपवत्ती] को देकर फिर भाप से छुड़ा लंगी। कृष्ण (प्रसन्नता के साथ हार लेकर मन ही मन ) यह यही सवच्छ की में into a gift [>thoughyou are perverse ( = adakiind) you have been made complaisant ( dalsina ) ) out of love by LALITĀ: (looking at Kiçina) Toll-gate chief ! this invaluable pearl necklace is deposited by me as a security. So when gold ( surarno) (> fair Ridho = surarni) is brought to you in the evening this shall be released KRSNA: (Isling the recklace with pleasure - to himself) The crest. gem of Sankliacaļa, which was, out of courtesy, given 1. "मद (स)"-ल पाठमेर। your friends. from you.

·Däna-Keli-Kaumudi । २९५ । - यकीकृतोऽस्ति, य: सानुकम्पमार्येण मलम्धरिपुणा राधिकार्य प्रसादीकृतः, देनेन ममाधुना प्रत्याशबीजस्यादुरावस्था विस्तृता । (इति हारेण खकण्ठ प्रसाधयति) राधा' - (जनान्तिकम् ) ललिदे, पेक्स भाअधेअं तवस्लिणीए मोत्तिावलीए । ललिते पइस भागधेय तपस्विन्या मौक्तिकावल्या !] ललिता तुह णिसेवि उण राहे त्यणसं मोतिआवली सुद्धा । हरिणो विहरइ हिअए तुह कहणिज्जो कहं महिमा ॥९२॥ ध्रियमाणो मणि नायक मध्यमणिस्तद्रूपता नीत अस्ति, यश्च सानुकम्प प्रश्नयवशात भावेण ज्येष्ठात्रा प्रलम्बासुरस्य रिपुषा बलरामेण राधिकार्य प्रसादीकृत अनुप्रहरूपेण प्रदत्त । तत् भनेन हारेण पूर्वचिहेन इव मम प्रत्याशा राधावाप्तिस्तद्वीजस्य अधुरावस्थता विस्तृता-एच ब्रुवता कृष्णेन स्वकष्ट प्रसाधित अलकृत । अत्र नियतातिरूपा कार्यावस्था । कृष्णगलावलम्बिय मुक्तावल्यै असूयन्ती राधा परैरथाव्यतया ललितामाह पश्यति तपखिन्या पूर्वकृततपश्चर्याया (निर्जीवत्वाद्वराक्या ) अस्या मौक्तिकावल्या मागधेय सौभाग्य निमारयेति । एवमसूयादिग्धाममपंदग्धा राधामुल्लासयितु विदग्धा ललिता प्राह तव निपेव्येति-हे राधे ! तब स्तनशम्भु स्तन एवं शम्भु शङ्करस्य पिण्डौ [तदाकारस्वात् तादात्म्यम् ] त निषेव्य तत्सयोगमनुभूय मौक्तिकावलीय तथापि शुद्धा निर्मल एव पुन हरे रखी हुई मणि यहाँ मध्यमणि के रूप में है, जिसे स्नेदवश दादा बलराम ने राधिका को प्रसाद रूप में दिया था । इसलिये अब राधा की प्राप्ति की भाशा रूप बीज के अंकुर की अवस्था यद गई है। ऐसा सोचकर हा अपने गले में पहिन लेते है) राधा (एक ओर) ललिते । इस तपोविमव से सुशोभित (चारी) मौक्तिकावली का भाग्य देखो। ललिता राधे I बार की पिंडी के समान तुम्हारे कुचों के सयोग का अनुभव तुम्हारे स्तन से व्युत होने पर) फिर भी निर्मा, नुम्मारी to Radh, as a gift by arya Balarāma, the slayer of Pralamba demon, has been used as a central gem in thus necklace So, now the chances of the seed of my hope putting forth sprouts have become ample (decorates has ruck nath the necklate) RADHĂ (ande) Lahts I look at the fortune of this ordinary pearl-necklace ! LALITA: 92 Ridho I thus sporless pearl Decklacc having served the image of Swa in the form of your bosom - now पोति पाठारे न पश्यने याप्त-"तिपदा DKK.31 - करके (7 ·दानकेलिकौमुदी [ तव निषेच्य पुना राधे स्तनशम्भु मौक्तिकावली शुद्धा । हरेविहरति हृदये तव कथनीयः कथं महिमा ॥१२॥ राधा - कुडिले, अलं पलोहेण', पेक्खिीअदु इदो वि पऊरं भंगुराए - कृष्णस्य हृदये हृत्पटले विहरति विलसति इति अद्भुतमेव । तद्यथा शम्भु सेवित्वा हरि भजते, एकेन शम्भुना धृताऽपि शुदैव, यतः एकेन धृतं सन्माल्यादिकं निर्माल्यं भवति जनान्तरधारणायोग्यमेवेति सामान्यनियमात् । वस्तुतः इदं प्रथितमेव यतैकवर्षपर्यन्तं विहितायामेव शिवोपासनायां विष्णोर्भक्तिमातनोति सुकृती जनः । अत इयं माला स्तनरूपं शम्भुमुपास्य विशेषमहिम्ना शुद्धा सती पुनहरेर्वक्षसि राजते । यस्या मौक्तिकावल्या एवेशः प्रभावः तदा तव महिमा कथं नु कथनीयः अनिर्वचनीय एव । अत्र एकस्य निषेवणेऽपि शुद्धात्वख्यापनात् "सति हेतौ फलाभावे" विशेषोक्तिर- लङ्कारः । कथनीयतासम्बन्धेऽपि महिम्नोऽकयनीयत्वकथनात् सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धरूपाति- शयोक्तिः । स्तन एव शम्भुरित्यत्र रूपकमलङ्कारः । शिवस्य पाषाणमयी लिङ्गाकारा मूक्तिः पिण्डीति कथ्यते, तस्यामेव शिवभावनया तस्या एव शम्भुत्वम् वर्तुलत्व-स्थूलत्व-दृढत्वस्य स्तनगतस्य प्रतिपिपादिपया स्तने शम्भुत्वारोपः । पीवरवक्षोजस्य कृते उपमानत्वेन शम्भोः कल्पनं प्राक्तनकविप्रबन्धेषु न दृष्टचरम्, किन्तु क्रिस्तीये पञ्चदशे शतके समुल्लसितैः गौडीयः कविमिः मैथिलकोकिलविद्यापतिप्रभृतिमिः समुद्भावितं स्वीयप्रतिभाभातं स्तनस्योपमानद्वयम् - एक शम्भुमूर्तिरूपमन्यच्च न्युब्जकनकशरावरूपम् । एवञ्च षोडशशतके क्रिस्तीये एधमानः कविवरेण्यो रूपगोस्वामिमहामागः तदेवोररीकृतवान् । 'स्तनस्रस्ता' इति पाठे कुचभ्युता- ऽधुनाऽच्युतवक्षसि विहरतीत्यर्थः । इयं राधामुल्लासयितुं ललितायाथाटूक्तिः। प्रसादगुणा वैदर्भी रीतिः। प्राकृवे गाथा च्छादसा निबद्धा, संस्कृतच्छायायाम् आर्या जातिः। उभयत्र “प्रथमे पादे द्वादश- मावास्तथा तृतीयेऽपि, अष्टादश द्वितीये चतुर्यके पञ्चदशा सार्या" (आर्यैव प्राकृते गायेति कथ्यते)। इति लक्षणसत्त्वेऽपि, प्रथमे पादे 'णिसेविभ' इति पाठभेदे त्रयोदशमात्राः - इति सुधौमिरवधेयं हतवृत्तत्त्वम् ॥१२॥ छद्मना तामिमा चाहक्किं याथातथ्येन विभावयन्ती राधा ललिता निग्धं भाक्रोशति -- मौक्तिकावली कृष्ण के वक्षःस्थल पर सुशोभित है। तो भला, तुम्हारी महिमा का क्या कहना ॥९॥ कुटिले ! यह प्रलोभन (पाठभेद = प्रलाप) रहने दो। शीघ्र ही म्लान राधा- sporting on the chest of Hari (5. 1. stana-srastam having attached itself to you and now dropping from your breasts). Ah, how can your greatness beextolled ! RĀDHĀ: Rogue ! enough of this sycoplancy. Look at this even 1. “उनपहाम्"-दत पाठभेदः। "पहारेज" -पति पादातरम् ।

·bana-Kelt Kaumudi । २७ - भमरकलंकिदाए वणमालाए सोहाग्गलीलाइद । {कुटिले । मल प्रलोभेन', प्रेक्षता- मितोऽपि प्रचुर भारया अमरकळड़िताया वनमालाया सौभाग्यलीरायितम् ।। (इति सस्कृतमानिस) विशुद्धामिः साई बजहरिणनेत्रामिरनिशं स्वमद्धा विद्वेष किमिति बनमाले रचयसि । खणीकुर्वत्यस्मान् वपुरघरिपोराशिखमिदं परिवज्यापादं महति हृदये या विहरसि ॥१३॥ कुटिल इति- अयि के ललिते एव प्रलोमेन (प्रलापेन जल्पनेन वा - इति पाठमेदे) अह महिमशालिनीति गौरवल्यापनरूपेणाऽलम् , यत मदपेक्षयाऽपि बहुतर सौभाग्य वहन्तीमिमां वनमाला प्रेक्षख । इतोऽपि प्रचुरं मदपेक्षयाऽप्यधिक भगुराया लघुना समयेनैव म्लानतामुपेयुपी तस्या , परश्च भ्रमरै मधुलिड्मि कलहिताया फालिम्ना सयोजिताया , पोतरसाया अस्या कृष्णस्य वनमालाया कण्ठादापादलम्बिन्या मालाया सौभाग्यस्य लोलायितम् विलास प्रेक्षतामिति । एवं ललितामुद्बोस्य, प्रतिनायिकाभावेन निरूपितायै वनमालायै ईय॑न्ती राधा तां सम्बोधयति साक्षेप विशुद्धामिरिति - हे बनमाले | विशुद्धामि निष्कपटामि न क्वचिदपि तवाप्रियमाचरन्तीमि व्रजहरिणनेत्रामि प्रजानामि (अस्माभि ) सार्ध सह विद्वेष किमिति केन हेतुना अनिश रानिन्दिवमद्धा तत्वतो रचयसि करोपि । अहोरावस्त्वमकारणमेव गोपी प्रति तात्त्विकमवहेलन क्रोपि । अनपकारिणीपु अपकारस्या नौचित्सात् । किम्प्रकारकोऽय विद्वेप इति तस्वरूप व्याक्रोति -- या त्वमस्मान् तृणीकुर्वती तृणवत् तुच्छा गणयित्वा अपरिपो अघासुरस्य निहन्तु अधाना पापानाच दलयितु कृष्णचन्द्रस्य इद रम्य वपु शरीरम् आशिख शिखात आरभ्य आपाद वरणपर्यन्त परिष्वज्य समालिाय तस्य महति विशाले हत्पटले विहरसि स्वच्छन्द दन्दोल्यसि । अस्माक परिम्बायोग्ये कृष्णवक्षसि अस्मानवगणय्य स्वरमाचरणचूड विहरसोति विद्वेष । हो जाने पाली, भ्रमरों द्वारा जिसका रस पिया जा चुका है ऐसी इस बनमाला का हमसे भी कहीं अधिक सौभाग्य विलास देखो। (संस्कृत के माध्यम से) धनमाले सरल स्वमा पारी प्रज की मृगनयनियों के साथ रात दिन तुम सचमुच का यह विद्वप क्यों करती रहती हो। हम रोगों को सुग्छ मना कर, चोटी से घरण तक अपरिपु (= १ अघासुर के विनाशक, more abundant play of fortune of this frail bcc-lainted Vanamala (capuarpregarland) (In Sanskrit) 93. Ah Vansmals ! why do you, indeed, always declare disdain for the innocent fawn cyed women of Braja Treating us with contempt - as though ne ucre mere blades of grass - and embracing head to foot tbc . "MATOR"नि 2 ·२६८] दानकेलिकौमुदी मधुमङ्गलः - कलाणि ललिदे, महाघट्टपालिंदो तुम्हेहिं आणदिदो, ता एसो बुभुक्खिदो एकाए हेअंगईणगन्माए गुरुगग्गरीए कालत्यो वि काअत्यो किजउ । [कल्याणि ललिते ! महाघट्टपालेन्द्रो युष्माभिरानन्दितः, तदन्त्र एप बुभुक्षित: एकया हैयझ्वीनगर्भया गुरुगर्गर्या कायस्थोऽपि कायस्थः क्रियताम् ।। विशाखा – हो लोलुव, मा क्खु एवं भणाहि, सत्ततंतुणो किर . अत्रोत्तरार्धस्य पूर्वार्धे प्रतिपादित वस्तु प्रति हेतुत्वाकाव्यलिङ्गमलकारः । विशुद्धाभ्यस्त्वं अपकरोपीति विना हेतु विद्वेषरूपकार्यस्य उद्भावनाद् विभावनालकारख । तृणीकुर्वतीत्यत्र विप्रत्ययोऽभूततद्भावे । आप मर्यादामिविध्योरित्यनुशासनात् शिसो मर्यादीकृत्य पादौ गृहीत्वा लुट्यसीति अभिविधिः । भत्र निर्जीवायाः बनमालायाः ईर्ष्याऽयोग्यत्वे राधायाः तत्सत्त्वे ईर्ष्यानुप्राणितो मादनो नाम रत्याख्यः स्थायी भावो मोहनात्परात्परोऽमिव्यज्यते इत्युज्ज्वलनीलमणिः । अत्र वनमालायां चेतनात्वारोपः सापल्यभावारोपणारसमासोक्तिरलकारश्च स्थाविनं पुष्णाति । अत्र प्रसादमाधुयें गुणौ, वैदी रौतिः, शिखरिणी च वृत्तम् ॥१३॥ अधुना स्वार्थमनुसन्धित्सुमधुमङ्गलः ललितामाह कल्याणीति- अयि भव्ये सुभगे ललिते ! महाघहपालेन्द्रः कृष्णः युष्माभिः परिष्वशादिनाऽऽनन्दितः । अत्र परिष्वाचुम्बनादीनां व्यापाराणा नाट्येऽनमिनेयत्वात् गम्यतया बोधनाय भरतस्म अनुशासनमनुसत्यान्तराले सम्पन्नं नर्मव्यवहारं मधुमङ्गलमुखेन बोधयति सामाजिकानिपुणः कविरित्यवधेयम् । वरिष्टोऽधिकारी तावत्सन्तोपितः, अधुना एप युभुक्षितः भुत्क्षामः भसौ मद्रूपः कायस्थः गणकः हैयावीनगर्भया नवनीतपूर्णया गुरुगगर्या महत्या घट्या कायस्थः फाये शरीरे तिटन् खस्थः स्फूर्तकायः कियताम् । मह्यं नवनीतं पारितोषिकरूपेण देहीति ललिता याच मध्ये विशाला तं निषेधति हहो इति-भरे लोलुप गृध्र ! मा सल एवं २. पापनाशक) कृष्ण के इस शरीर से आलिहित हो, उनके विस्तृत यक्षम्पल पर तुम विहार करती रहती हो ९३० मधुमाल भने ललिते ! घाट के यहे भधिकारी तो भाप लोगों द्वारा तृप्त कर दिये गये, अप नवनीत मरी इस घड़ी गगरी द्वारा गणित विधा के पारमत इस भूरो लिपिक की काया को भी घेवन करिये। विशाखा भरे होलर! यो मत कहो। यह नवनीत तो सप्तसन्तु (पर) के लिये है। body of the slayer of demon Agha (ea Krana), you sport on his broad chest (and enjoy life). MADHUMAXGALA : Blessed Lalita ! the great toll-gate chier is propitiated by you. Now, this hungry Kayastha (the accountant) be gratified with a heavy pos, full of fresh butics, coas to make him feel quite fit in his Irody (Jayastha). VIŠĀKIA: Oh greedy fcilow ! Don't say an; this fresh butter i .

·Dana-Kelt-Kaumudi (२६९ - हेअंगइणं एदं । इहो लेलुपमा खलु एव भण, समतन्तो किल हैयझ्वीनमेतत् ।। मधुमाल विसाहे, धण्णाओ क्खु जण्णिअबम्हणीओ जाहि अप्पघरस्स वि त अगिरससत्त उवेक्खिअ तस्स सुठू मिठ्ठण्णेहि सवे बल्ला भुजाविदा, तुम्हेहिं उण परघरस्स सत्तततुणो जोग्गेहिं वि णवणिदेहिं णवतंतुओ दि एकलो एसो विण भुजाविअदि । [विशाखे। धन्या खलु याज्ञिक- प्राझण्य याभिरामगृहस्थापि तदाङ्गिरससत्रमुपेक्ष्य तस्य सुष्टु मिष्टा सबल्लवा भोजिता, युप्माभि पुन परगृहस्य सप्ततन्तो योग्यैरपि नवनीतैनवतन्तुकोऽपि एकल एषोऽपि न भोज्यते।। भण नननीत याचस्व यतो नवनीतमिद सप्ततन्तो यज्ञस्य कृतेऽस्ति, मानुषस्य कते भनुपयोज्यमेवेति। सप्तभि भूर्भुवस्स्वरादिमि सप्त महाव्याहृतिमि अग्निजिहामि तन्यते इति अथवा सप्त तन्तव सस्था - पाकसस्था पशुसंस्था वा सप्त यस्य स सप्ततन्तु । तन्तु तन् +तुन्। अन्यासामुदारमतीनां विप्रपतीनां चरितमुदाहरति मधुमङ्गलो विशाख इति ता याज्ञिकनाक्षणाना पल्य धन्या साधुवादाऱ्या याभिरात्मगृहस्प भागिरस सत्र यज्ञमुपेक्ष्य स्वव्ययेन उपपादित सुन्छु सुरचित मिटाने सर्वे बलवा गोपा भोजिताः। युष्माभिस्तु परगृहस्य परकीयद्रव्यसाधितस्य सप्तत तो योग्यैरपि नवनीत नच तन्तब त्रीणि त्रीणि सूनाणि यस्मि स नवतन्तु यज्ञोपवीतमस्पास्तीति नवतन्तुक एकल एक एव द्विज अय जन न भोज्यते - इत्यहो कार्पण्यम् । मधुमङ्गल विशाखे। वे याज्ञिकों की पलियां सराहनीय हैं, जिन्होंने अपने घर के उस भागिरस यज्ञ की भी उपेक्षा करके सुन्दर पास सभी ग्वालों को पिला दिये , और आप लोगों से तो पराये पर के पश के लिये मेजे गये नवनीत से मकेला यह नवतन्तुक (यज्ञोपवीतधारी द्विज ) मी किधित् नहीं खिलाया जा सकता है। micant for the sacrifice (which consists of sevea parts saptalantu ) MADHUMANGALA Visakha ! blessed, indeed, are the wives of the sacrificial priests who conniving esen at their own household sacrifice by name, Angirasa, fed all the cowherds with daint; dishes meant for it You, on the other hand donot feed even one person vested with nine chords (nama larty of the sacred thread worn by the initiated twice born) with fresh butter meant for a sacrifice atranged at the expense of oshers.

·२७.j दानकेलिकौमुदी कृष्णः ललिते ! यदेप महाघटेश्वरस्य महोपहाराय हारो निसृष्टस्त- दतीव सम्यगनुष्ठितम् । साम्प्रतमुद्यानचक्रवर्तिनोऽप्यभीष्टशुल्केन सपर्या पर्यालोच्यताम्। ललिता - (सप्रणयरोषम् ) तुए जाणिअ पत्तमि, ता ण क्खु अजुत्ता एषा विडवणकदत्यणा । [त्वया ज्ञात्वा प्राप्तास्मि तस्मान्न खल्वयुक्ता एपा विडम्बन• कदथैना। नान्दीमुखी महादाणींद, अप्पणो अहिदं दाणं दिळं करिजउ जहा . - कृष्णो हारप्रदानाय ललिताममिनन्दन् तत ऊवं दातुमुपयाचते यदेप- इति-महापट्टस्य पालकस्य अध्यक्षस्य महोपहाराय मूल्यवतः वस्तुनो दानाय भिवतीभिः हारः निसृष्टः 'प्रदत्तः (व्यजनया दौत्ये परिकल्पितः) तदतीव सम्यगु- चितम् अनुष्ठितं कृतम् । साम्प्रतमुद्यानचक्रवर्तिनो महामन्मथराजस्य कृते अभीष्टम्य वस्तुनः शुल्करूपेण दानद्वारा सपर्या सम्भावना पर्यालोच्यता चिन्त्यताम् । हारप्रदानेनाप्यसन्तुष्टं कृष्ण प्रति कोपायन्ती प्रणयपूर्वकमाह त्वयेति-त्वत्स्वरूपं ज्ञात्वाहं त्वया प्राप्ताऽस्मि, बुद्धयाऽहं तव वशंवदत्वं गताऽस्मि, अधुना तस्फलस्वरूपेण एषा विडम्यनरूपा कदर्यना दुर्गतिः अथवा कुत्सिता अर्थना भूयोभूयोऽनुचिता याचना न खलु अयुक्ता । म्वभावेन हठिल्लस्य तव कृते सर्वमुपपन्नमेवेति आक्रोशः । पहुचर्चितं विषयममुं समापयितुमुद्दिदय नान्दीमुखी कृष्णस्य हार्दमनुयुंके महा- कृष्ण ललिते ! महाघहेन्द्र की चुंगी की धनराशि के यदले में तुमने उपहार स्वरूप जो यह हार दिया यह तो यदा ही अच्छा किया। अय उद्यान चक्रवर्ती की मनचाही चुंगी वाली सेवा पर भी ध्यान दीजिये । ललिता- (स्नेदिल रोषपूर्वक) मैं तुमसे भली भांति परिचित है। इसलिये दुर्दशा पाली पात को अनहोनी बात नहीं है। नान्दीमुखी-घाट के मध्यक्ष महाशय ! माप ठीक-ठीक पताइये कितनी चुंगी लेंगे KRSNA : Lalita ! you did very well in delivering the necklace as a valuable present to the great chief of Tollgate. Now, you may think of lionouring the sovereign Lord of Gardens with the much-coveted toll-tax, "LALITA: ( in coquettish anger ) I know you fully by your race, hence such a vexatious torturc is certainly not unexpected of you. NĀNDIAJUKHI: 0 great chiel ! It may definitely be mentioned 1. अपचिर "सरयांपताम्" - इत्येव पारः । . "शात्या" प्रायमि" - पाठभेदः।

·Dana Kels Koumudi । २७१ मात्यीभविअ मए परिच्छजइ । महादानीन्द्र | आत्मनोऽभिमतं दान छ कथ्यताम् , यया मध्यस्थीभूय मया परिच्छिद्यते।। कृष्णः -नान्दीमुखि समाकर्ण्यताम् । 'गदितमधिकमार्यापारिपद्यास्तवाने कथमुचितमथेष्टं केवलं मे परार्द्धम् ।। इह यदि तदभावं वक्षि' किं तत्र कुयां भवतु मयि पराद्धं न्यस्य शिष्टाः प्रयान्तु ॥ ९४ ॥ दानीन्द्रेति कृष्ण ! यदात्मन भवत अमिमत स्वीकार्य दान दृढ सत्य सत्य कय्यता येन युक्यो मियो मुधा विवदतो पक्षयो मध्यस्थीभूय मध्यस्थवृत्तिमालम्ब्य मया परिच्छियते निश्चीयते येन विवादश्च समाप्येत । कृष्ण प्रस्तौति खाभिप्रेत गदितुमिति ~ हे नान्दीमुखि ! भर्याया पौर्णमास्या परिपद इय पारिपदी तस्या पारिषद्या मण्डलीमाज , तव अप्रे पुरत अधिक गदितु वक्तु कथमुचित भवेन्नैवेत्यर्थ । अथ वच्मि यन्मे केवल पराद्ध परार्धसख्यामित शुल्क इष्टमभिप्रेतम् । हार्दन्तु ययुध्मा सर्वोत्कृष्ट देय भवेत् तस्मा एवाह स्पृहयामि । इहाऽस्मिन् प्रसङ्गे यदि तदभाव मा प्रदानाय तस्य परार्धस्य अभाव बक्षि कथयति चेत् तदा किं तर कुर्या, निरुपायोऽस्मि सवृत्त । तदानी पराई परच यदर्भ परार्धमितस्य शुल्कस्य अर्ध मयि न्यस्य मम हस्तसात्कृत्वा भवतु देयत्व सम्पन्नमस्तु, तस्मात् परार्धात् शिष्टा अवशिष्टाटसा प्रयान्तु लुप्यन्ता नाम- तावतेव एता' मोच्यन्तै इति बहिरङ्गम् । पक्षे हार्दन्तु - भवतु मस्त शुल्कस्याभाव, मयि शरीरस्य परम् भर्भ उत्कृटो भाग पराई of better hat प्रियारूप राधाज्यं न्यस्य निक्षिप्य प्रदाय, शिटा- स्तत्सख्य प्रया तु खैरमितो गच्छन्तु नाम। विध्यर्थे लोट् । अत्र "परान्यिस्य शिष्टा भयान्तु" इति प्रायश उपलभ्यमान पाठस्तु भसाध्य प्रतिभाति । - कृष्ण ताकि में मध्यस्थता करके आप लोगों का निपटारा कर सकें। नान्दीमुखियान देकर सुनिये. मुझे केवल पराई सख्या । (सख्या का सर्वोचमान),[> पूर्ष = धर्म और मर्थ, पा-फाम और मोक्ष उसमें पर का मई-काम पी प्रक्रिया what amount as toll tax would be acceptable to you so that I may mediate and fix the definite amount to be paid KRSNA Nändimukht I Would it be proper for me to mention more before a respectable member of the revered Paurnam st. Counal like you ? Now, only an amount 'वदितु' - इति पाठभेद ।:०-पारिपचासुवा"- इति पाया ताम् । . व माहि" -ति पाठान्तरम् । ।

·२७२] दानकेलिकौमुदी नान्दीमुखी - रंगिल्लपुंगव, चिचा तुह चित्ताणुवट्टिणी, ता एसा क्षेत्र सुलुकाइदा । [रशिलपुङ्गव ! चित्रा तव चित्तानुवर्तिनी, वदेषैव शुल्कायिता। कृष्णः हस्तोपकण्ठवर्तिनी चित्रा, तदसौ नातिदुर्लभा । पौर्णमासी (प्रविश्य ) नागर, नागरीमूर्द्धाभिषिक्त ! यत्र निबद्धमहा- अत्र नायकस्यौदाय नियताप्तिसन्दभ स्थान एवाभिव्यक्तम् । अत्र प्रसादो गुणः, वैदर्भी रीतिः । मालिनी च वृत्तम् ॥१४॥ प्रस्तावममुं सुचिन्य नान्दीमुखी प्राह रङ्गिल्लेति- हे रशिलेषु विलासिषु पुङ्गवः ऋषभ इव ! चित्रा एषाऽस्मत्सखी तव चितमनुवर्ततेऽसौ तादृशी मनोऽनुकूलास्ति । तदत एषा चित्रा एव शुत्कामिता शुल्वरूपेणाचर्यते । शुल्क इव आचरतीति शुल्कायति- भाचारार्थे क्यच् ततो निष्टायां कान्तेन स्त्रियां टाप् । राधाय स्पृहयन् कृष्ण आह हस्तेति -- अस्तु चित्तानुवर्तिनी चित्रा, किन्तु सा तु हस्तस्य उपकण्ठं समीपं वर्तते असौ हस्तगता एव अतो नातिदुर्लभा सुगम्येत्यर्थः । अत्रान्तराले नाटकीयवस्तुनश्चतुर्थी नियताप्तिरूपामवस्थां साधु उल्लास्य अधुना ही अभीष्ट है । आप सभ्य जनों के समक्ष अधिक कहना कहाँ तक उचित है, उस पर भी यदि उसका अभाव ही बताती हो, तो मैं कर ही क्या सगा। प्रेर, मेरा पराई (चुंगी की निर्णीत सर्वोच दम्य राशि < काम की रीति < पर + उत्कृष्ट, गर्ध = प्रिया) यदि मिल जाय तो (शेष) समी जा सकती हैं। नान्दीमुखी-महाविलासी (विलासप्रियाग्रणी) ! चित्रा सुम्हारे मन के अनुकूल है, इसलिये यही चुंगी के रूप में प्रस्तुत की जा रही है। कृष्ण चित्रा तो मेरे हाथ में ही है, इस लिये यह बहुत दुर्लभ नहीं है। पौर्णमासी (प्रवेश कर) विदग्ध, चतुर रमणी के सिर चढ़े ! जिसके विषय में तुमने - of ten thousand crores of gold coins (parārdha) is all that I want. If you say now that it is not there, what can I do! All right, put forth the amount of Parardha, the highest number ( > the most precious one among you i. c. Radha ), and the rest of the distinguished persons become free to go. NANDIMUKUI : You bull amongst the lustful ! Citr: suits your taste. So it is she thuat is offered to you in licu of the KRSNA : Citra is well within my reach, and therefore, not very difficult to have PAURŅAMĀSI: (Enters ) You, urlsane, clever ladies man !

·Dano-Kel-Kaumudi [२७३ - स्पृहोऽसि तां किल परार्द्धनापि दुर्लभामनर्घामेव जानीहि । कृष्ण (सापरपममिवाय) भगवति । केवलं शुल्कवित्तानामुपलब्धये गृहीतापहोऽस्मि, न तु काकिणीपादमूल्याना भवद्गोपिकानाम् । भअवदि, दिठुिआ विडंबणंबुरासिणो पार अम्हेहिं दिलु, जं राधा - फलागमरूपो पञ्चमी कार्यावस्थामुन्मेपयितुकाम कविवर पताकानायिका भगवती पौर्णमासी प्रवेशयति पटीक्षेप विनैव । अतोऽर्थप्रकृतिरूपस्य कार्यस्य अवस्थारूपस्य च फलागमस्य सहगामित्वानिर्वहणसन्धि प्रवर्तते । एवं प्रविश्य पौर्णमासी कृष्ण सम्बोधयति नागरेति हे चतुर । नागरीणां मूर्धनि अमिषिक प्रतिष्ठापित 1 समस्तचतुराङ्गनामि स्वीयमौलिमणि- तया खोकृत ! (यद्यप्येवमसि तथापि) यर यस्यां पलनायां निबदा महती स्पृहा येन तादृश अन्या व्यतिरित्य यामेव दृढतया कामयसे सा दिल निश्चयेन पराढेनापि दुर्लभा, वस्तुत अनमेव मूल्येनादातुमयोग्यामेव जानीहि । ते स्पृहेलिमा महिला केनापि मौल्येन विनिमातुमशक्यैव । पौर्णमासी उत्तमपात्रमत सर्वदा सस्कृतेनैव वक्ति इत्यवधेयम् । सहसोपस्थिता सम्मान्यां भगवती विलोक्य जायमाना प्रपामपास्य धीरतया ताममिवाय कृष्ण आह भगवतीति-स्या अपि नास्ति मे स्पृहाऽह खनियोगानुष्ठान शुल्कादाने एवं गृहीतामह दृढनिश्चय अस्मि । न तु काकण्या वराटिकाया पादस्तुरीयो भाग तावन्माप्रमेव मूल्य यासा क्षुल्लानां भवदीपिकाना भवत्या परिपालिताना गोपन्याना- मुपलब्धये इत्यन्वय । अत्र भगवत्या पुरतोऽपि धाय दधामो नायक तदुकं तथ्यमपि निषेधितु समर्थ शाट्यममिन्यनक्ति । विलोक्याभिभाविका समाश्वस्तेव नायिका भगवर्ती पौर्णमासीमाह दिय्येति दिष्टया भाग्योपचयेन अस्माभि विडम्बना दुर्गति अम्बुराशि सागर एव (अपार- पदे अमिलाप बाँध रखे हैं, उसे (राधा को) परार्द्ध से मी न मिलने वाली अमूल्य ही समझो। (नि सङ्कोच भाव से अभिवादन कर) मगवति । चुगीवाली रकम की प्राप्ति के लिये ही मेरा सदाप्रद है, मकि कौदी की धार, आप की गोपियों के लिये। भगवति । बड़े सौभाग्य की बात है, जो कि माप स्वत मा गई, और राधा Know for certain that she, on whom you have all your desires concentrated, is too invaluable to be had even for ten thousand crores of gold coins KRSNA ( bouring bashfully ) Your holiness! I am insisting only on the tax amount, certainly not for your cos herdesses worth a two pence (Lar aquarter of a courne) RADHA Your holinest we have luckily seen the other shorc DKK.35 ·२७४] दानकेलिकौमुदी सअं एत्थं तत्तहोदी समाअदा। [भगवति ! दिष्ट्या विडम्बनाम्बुराशेः पारम. स्माभिदृष्टं यत्स्वयमत्रभवती समागता।] पौर्णमासी (जनान्तिकम् ) दानीन्द्रस्य प्रसभमनुरीकृत्य मानोधुराणां दानं विश्वप्रकटमटवीमण्डलाखण्डलस्य | संरब्धानां कलहलहरीलुब्धतादुर्मुखीनां पातः शातोदरिन भविता किं विडम्बाम्बुधौ वः ॥१५॥ त्वादगाधत्वादौपम्यम् ) तस्य पारमन्तं दृष्टम् , तत्र हेतुमाह यदिति - स्वयमत्र घटनास्थले तत्रभवती पूज्या भगवती समागता - अस्मानुद्ध मिति शेषः । अत्राम्पुराशि- पदं न योगरूढं केवलं समुद्रामिधायकम् । अत्र समयो नाम निर्वहणाङ्गम् । एवमाश्वस्तां राधा पौर्णिमासी परैरवाच्यतया विडम्बनायाः कारण यूयमेव भवथ इत्युपपादयति दानीन्द्रस्येति - अयि, शातं कृशमुदरं यस्यास्तत्सम्बुद्धौ हे शातोदरि कृशमध्ये ! तन्वीत्यर्थः । 'शो तनूकरणे' - इतिधातोः कान्तं शातमितिरूपम् । विश्वस्मिन् प्रकटं सर्वेषां विज्ञातं यथा भवेत्तथा अस्याः अटव्या यन्मण्डल परिसरस्तस्य आखण्डलस्य इन्द्रस्य स्वामिनः दानीन्द्रस्य दानं शुल्कग्रहणमस्यास्तीति दानी चासौ इन्द्रध प्रभुः तस्य दानं देयं शुत्कं प्रमभं हठादनुरीकृत्य अस्वीकृत्य मानेन स्वाभिमानेन उद्धराणो दृप्तानाम् अत एव संरब्धानां कुपितानामत एव कलहस्य लहरीपु तरजेषु या लुब्धता लालसा तया दुर्मुखीनो कटुवचसा कलहलोलुपतयाऽवाच्यवादिनीना यः युप्मा विडम्याम्बुधौ विडम्बः (अच्) एव अम्बुधिः समुद्रातस्मिन् पातः निमजनं किं न भविता -अपि तु नूनं भवितेति काकुः । साधिकारस्य विश्वविदितस्य शुल्कप्राहिणः यहेयं तददत्वा गर्वभरेण ऋद्धाः क्रोधवशात्कलहप्रियत्वात्परुपभापिण्यो यूयं चेत् दुर्गतिं प्राप्तास्तत्र किमद्भुतम् । खीयकर्मणा दुर्गतिं भजथेति तात्पर्यम् । अत्र इन्द्राखण्डलेति पदद्वयं केवलं स्वाम्यवाचीति कृत्वा भृशमपुष्टार्थकम् पौर्णमासी- इस दुदंशा के सागर का हम लोगों ने किनारा देस लिया। (अलग से) जग विख्यात, इस वन प्रदेश के हन्द्र, बुंगी के स्वामी की चुंगी देना हठात् अस्वीकार कर, अभिमान में पूर, रोप भरी, कलह तरंगों का of this deep of distress, since you arc personally present here. PAURŅAMASI: 95. Slender-waisted woman ! having violently refused to pay the tax due to the Chief, the worldrenowned overlord of the entire forat circle, how can you, women of unrestrained pride, cxcited and exces- 1. "मय मसी" - पाठान्तरम् । 2. "शनेन्द्रस"-सी पवित्र । .. "म्पादो" - TR पारमेना।

·Dana Keli-Kaumudi । २७५ , ललिता--भअवदि, पेक्ख दुल्लहो एसो हारो अम्हेहिं दिण्णो तह चि ण मुक्किा! [ भगवति । पश्य दुर्लभो हारोऽसामिदत्तस्तथापि न मुच्यामहे ।] पौर्णमासी- ललिते ' पश्य भवत्तीना कलहकूट'कषायेण पाटलितचित्त- - " नातियम् तत्त्रयोगवशादुपस्थित गौण्या वृत्त्या औपम्य तादाम्य वा सामान्याभिधेयर्ता धत्ते काव्योपकारकनाविहीनामेव । कलहलहरी - विडम्बाम्बुधिरित्यन परम्परित रूपकम् । पातम्प्रति दुर्मुखत्वस्य हेतुत्वेन प्रतिपादनादन हेतुरलङ्कार । किं न भवितेत्यत्र अर्था. पत्तिश्च । पुन पौणमास्या दर्शनमात्रेण सुखिताया राधाया सइटोद्धारस्तु दूरऽस्तु प्रत्युत ससखी सैच सङ्कटहेरिति आकोशरूपस्यानर्थस्य आपत्तिवशात् प्रारब्धस्य च वैफल्यमनर्थस्य च पूरणम्' - इति लक्षणयोगादत्र विषमालङ्कारश्च । यद्दानीन्द्राय देय तद्देयमेवति, झगित्येवापाकरणीयमिति सुकर पथा प्रदर्शित मायकनायिक्यो फलावाप्तिकारक If स्वापराधविपनाना विपत्ति केन शोच्यते { आभाणक ] अन प्रसादो गुण , उपपत्तिनसि नाट्यालङ्करण, वदी रीति , उपनागरिका त्ति, हतच मदाबान्ता ॥९॥ शुल्काप्रदानदोषमात्मनो व्यावर्तयन्ती ललिता पौणमासी निवेदयति भगवतीति- दुर्लभ अयमनर्घा हार मौक्तिकमाला अस्मामि शुल्कत्वेनार्पित तथापि वय न मुच्यामहे (कर्मणि लट् )। हारेण नाय साध्योऽधुना कटुम्यवहारेण कुपित इति बोधयति भगवती ललितां पश्येति --- भवतीनां सर्वासा कलहपूर्णा य कूट छल्म् तन कषायण रागेण पाटलितम् रञ्जितम् पाटल लोहित हप नीतम् चित्तमेव दुकूल यस्य तादृशोऽसौ शिखण्डबूड बर्दापीड कृष्ण (इदानीं) प्रतिकूल एव अननुनेय असाभ्य एवास्ते । मन्त्र ललिता भमिलाप लिये, कठोर-भाषिणी तुम रोग दुर्दशा के सागर में गिरोगी नहीं तो और होगा क्या? ॥१५॥ भगवति । देखें हम लोगों ने एक अलम्य हार दे दिया, तब भी हम युटकारा नहीं पा रही है। 'ललिते। देसो, तुम रोगों के करह मरे छल के कपाय रग से शिखण्ड चूद (मयूरपहधारी काऊपक्ष स मुशोभित) का हृदयाम्पर नोणित पौर्णमासी -$21ely abusive under the brain waive of langing for a quarrel, fail to hasc a fall in the occan of distress? LALITĂ Your loiness ! sce, a rare necklace has been given by 113 , and yet we have not been released PAURNAMĀSI Laliti, look here. This Sikhandacoda ( -hrina with a peacock feather over his bead ) is surely hospit, -०-पाठने।

·२७६ ] दानकेलिकौमुदी दुकूलः प्रतिकूल एव शिखण्डचूडस्तिष्ठति, तदस्य विना प्रियोपहारमहार्य- संरम्भ डम्बरोऽसौ मनस्वी । नान्दीमुखी- भअवदी, आणवेइ, एमाणं मज्झम्मि एवं भारं को क्खु पहिस्सदि। [ भगवति ! भाज्ञापय, मासां मध्ये एतं भारं का खलु वक्ष्यति १] पौर्णमासी - या पश्चसु सरोजाक्षि परमाराधिका भवेत् । धरा सैवास्य विज्ञेया धुरीणाराधने धुरि ॥१६॥ चित्ते दुकूलत्वारोपः सामिप्रायः, दुकूलस्य मार्दवमार्जवं श्लक्ष्णत्वं निग्धत्वञ्च सहजधर्माः, तादृक् पेशलं चेतः भूयोभूयः कलहपूर्णेन छलिना व्यवहारेण जडता नीत इत्यर्थः । पाटलं कृतमिति पाटलित शोणितरङ्गरञ्जितम् । अत्र परम्परितं रूपकम् । अतः असौ मनखी दृढमनाः (मनस् + विनिः प्राशस्त्ये) प्रियोपहारं विना प्रियस्य वस्तुनः प्रियाया वा उपहार समर्पणं विना अहार्यः असाध्यः अनपनेयः संरम्भस्य डम्बरः कोपावेशो यस्त तादृश एव तिष्ठति वर्त्तते इति भावः अतस्तदानुकूल्येनैव वर्तितव्यमित्युपदेशादत्रोपदिष्टं नाम नाट्यलक्षणमुक्तं भवति । सर्वासु तासु वरिष्ठा नान्दीमुखी भगवतीं पृच्छति का नामैतास्वेताशी या कुपितस्य सान्त्वनाय बलिर्भूत्वा एतं कार्यभार वोनलम्भवेदिति आशापयेति- वक्ष्यतीति वहतेलटि रूपम् । प्रत्युत्तरति पौर्णमासी येति-या एतासु पञ्चसु (निर्धारणे सप्तमी) सरोजे इवाक्षिणी यस्यास्तादृशी सरोजाक्षी कमलनयना परमाराधिका परम् आराधिका हो गया है, और वे विपरीत ही दिखाई पड़ रहे हैं । इसलिये मन इनका प्रिय अपहार दिये बिना इन महाशय का क्रोधावेश मिटाना सम्मर नहीं। नान्दीमुखी- भगवति । पाप ही बता दें, इन यालाओं में कौन इतना महा भार उठा सकेगा। पौर्णमासी कमलनयने ! इन पात्रों में दूसरे को (> पर मम स्वरूप कृष्ण को) प्रसन्न कर लेने में भत्यन्त दक्षिण (परम् + भाराधिका), पिरमा + for the silk or his mind has been rendered fast red with the decoction of your quarrel. So without an agreeable Įresent, hc sccms determined now to inaintain his unappeasable wrath. NĀNDIMUKHI : Your holiness I please order which of these will leir this brunt ? PAURŞAMASI : 96. Lotus-csed one ! vnly slic, who is the most competent in appeasing(paramam+ aradhika) (>most 1. "रिप-."-h पाटायरम ।

·528T0 Dana-Kili Kaumudi 1 २७७ (ललिता मनागिव स्मित्वा राधिका पश्यन्ती दगन्त कृणयति, राधिका चिन्तामिव नाटयन्ती वृन्दाकर्णमूले लगति) वृन्दा भगवति । वेदिमध्यमेयं निवेदयति - "हन्त विश्ववेदिनि ! . उत्कृष्टतया परप्रसादनदक्षा, परमा उत्कृष्टा राधिका रैफेण अधिका नाम्ना एतादृशी राधिका, वस्तुतस्तु पर उद्विक्त समुल्लसित यो मार मनसिज कामोऽधिको विशेषेण प्रबल' यस्या सा पर माराऽधिका वृषस्यन्ती रभसा केलिवेगसद्दा भवेत् । [अत्र परमाराधिकेत्यन मुद्रालङ्कारो यत्र भङ्गयन्तरेण नामोल्लेख कृत राधिकेति । सा खल एव अस्य पहचवत्तिन आराधने प्रसादने सन्तोषणाय धुरीमा नियुणा, अथवा धुरीणां कलाकौशल्सम्पन्न पटु यदाराधन तस्मिन् साधिष्टाम् । अथवा धुरीणस्य चतुरस्य आराधने धुरि अप्रे विज्ञेया, कथम् धरा इति-परस्मै देयदन्यस्य कृते दीयमानमकुप्य वसु धरा इत्युच्यते । अगापि दानमस्त्येव शुल्कस्येति निगूढोऽर्थ, तस्य दानस्य कृते धरारूपेणानर्या धुरि विज्ञेया प्राथम्येन गणनीयेति भाव । अथवा राध गतौ इत्यतो लुडन्तस्य राधनपद गमने शक्तम् । अत राधने धुरीणा गमने प्रशस्ता धौरा इति धरास्थाने पाठान्तरम् । या खलु परमसुन्दरी परप्रसादनपटुः समुद्दीतस्मरस्मेरा सा एव कृष्णाय दानरूपेण (धरात्वेन ) देया - सा च परमा सर्वोकृष्टा राधिका एवेति तात्पर्यम् । अन लिटा कष्टा भणितिर्यदरपार , च वस्तुमानामिधानोपयोगि पथ्यावक्त्र वृत्तम् ॥१६॥ नमसखी सलिला श्रुत्वामु प्रस्ताव राधिकायायसूयन्ती सैयमिव पश्यन्ती दृगन्त कूणयति अपाङ्ग मीलितोन्मीलितेन नर्तयति तेन चाकूत हादं गम्यति । मनागिव स्मित्वा = अत्यन्तमीपत् स्मेरमुखी भूत्वा इत्यर्थ । अनान्तरेऽन्त प्रमुदिताऽपि नायिका चि तामिव नाटयन्ती क्य प्रसङ्गोऽसौ भवेदिति चिन्तया तदनुभाववशात् वृन्दाया कर्णमूले ल्गति श्रोताश्वयिणी भूत्वा स्वीयां चिन्तामाविष्करोति। राधारा एतादृशमनुभाव विलोक्य क्षण विषयमन्यन क्षेप्तु रन्दा पौर्णमासी निवेदयति भगवतीति वेदिवत् विलग्न मध्य कटिप्रदेशो यस्या सा वेदिमध्या वृन्दा राधिका = उत्कृष्ट राधा, पर + मार + अधिका - प्रवल कामवदी। हो, वही इस काम के लिये अग्रगण्य समझी जाय ॥१६॥ (ललिता जरा सा मुस्करा कर राधिका को देखनी हुई, आँख का कोना दवाती है, राधा चिन्ता का अभिनय करती हुई बन्दा के कान के पास लग जाती है) भगवति । यह कृशोदरी राधा निवेदन कर रही है -" प्रपत्र के gratifying, excellent Radha-Parama+ Radheka) of the five, should be considered as she befitting prescat (a fit person to be used ) for solacing him Venerable lady! this slender-hausted Rodhă submits, VANDA ·२७८) दानकेलिकौमुदी प्रपस्चितचारुचातुरीचमत्कृति ललितामेवान महासङ्कटे निरटयदालिमण्डलम् ; केवलमसौ प्रतीक्ष्यायास्तवानुज्ञा प्रतीक्षमाणा समक्षमेवावतिष्ठते । ललिता-(स्मितं कृत्वा ) हिअअ-रअणस्स विजअम्भि संवुत्ते अलं इमाए हठरंगरक्खाए । [हृदयरतस्य विजये संवृत्तेऽलमनया इठरङ्गरक्षया।] कृशोदरी राधा निवेदयति हन्तेति -- विश्व वेत्यसौ विश्ववेदिनी तत्सम्बुद्धौ हे सर्वज्ञे भगवति । त्वदागमनात्पूर्व आलिमण्डलं अस्माकं सखिमण्डलं अत्र महासकटे ललिता, प्रपश्चिता विस्तारं नीता चारुचातुरीजन्या चमत्कृतिः यया तामेव निरटयत् निरणैषीत् । शुल्कतया कृष्णम्य मनखिन आराधनाय वाक्चातुरीसम्पन्नेयं ललितवो- पयुक्ता स्यादिति पूर्वमेवास्माभिः सर्वाभिः निर्णीतमेव । इदानीं समर्पणाय तथा कर्तुमियं ललिता प्रतीक्ष्यायाः पूज्यायाः तव अनुज्ञां प्रतीक्षमाणा समक्षमेव भवतिष्ठते उपस्थिता अस्ति । “समवप्रविभ्यः" इत्यनुशासनादत्रावपूर्वकस्थाधातोरात्मनेपदत्वम् । सर्व करणीयं निश्चयकोटि गतेऽपि वृन्दाया भणितिमस्थाने मत्वा विहस्य ललिता श्रूते हृदयेति अस्माकं हृदयरलस्य कृष्णचन्द्रस्य विजये स्वाभीटोपलब्धिरूपे संत जाते सति पौर्णमास्या च प्रतिश्रुते अलं पर्याप्तमेव भवतु अनया हठात् रङ्गस्य रक्षया राधामाधवलीलायामन्तरायफरणेन - बहु चर्चितमिदम् । भत्र ललिताया उक्तियुक्तिनाम नाट्यानमुपस्थापयति । अत्र सस्मितोक्तौ वर्णपटना कामपि माधुरी भजते यथा 'अलमनया हठरारक्षया' इति गयखण्डः भवति ननायथ मालती (यमुना) जरौ' इति लक्षणयोगाद् मालतीचरणपटितो रम्यं वृत्तगन्धमावहतीति सचेतोमिविभाव्यम् । रहस्य को भलीभांति जानने वाली ! अपनी पारु चातुरी से धमस्कार का प्रसार करने वाली हलिता ही सहेलियों ने इस महासरर से उद्धार के लिये निर्णीत किया है, और हलिता, पूजनीया भापकी सहमति की प्रतीक्षा करती हुई, सामने ही सदी है।" (गुस्करा कर) प्राणवाम हृदयमणि की जीत हो जाने पर मब यों ही रंग गॉटना ठीक नहीं। ललिता - "Oh knower of the ways of the world! The friends' circle has assigned the task of rescuing us from this grcat calatnity only to Lalita whose admirably charm. ing skill is well-established, flere is thic, ila nding before you, only waiting for thic permision of your sencralic holiness. (smiling ) when jewel of the lieart has Excn won over, enough of this show of forced sparing of one's own well, MALITĀ ·Dana-Keli-Kaumudi १२७९ पौर्णमासी -- नायुक्तमुक्तं ललितया । राधा (किञ्चिदुचैरिव) भअवदि, पसीद पसीद, एमस्सि दुरंत- व्वसणेहि कढोरपट्टीवालहत्थे मा क्खु कादरो पइदिदक्खिणो एसो अणो सुलुक्किअदु । [भगवति । प्रसीद, प्रसीद । अस्मिन् दुरन्तव्यसने कटोरघट्टपालहस्ते मा खलु कातर प्रकृति दक्षिण एप जन शुल्क्यताम् । (इति सस्कृतेन) भ्राम्यत्येप गिरेः कुडङ्गकुहरे कृष्णो भुजङ्गाप्रणीत, स्पृष्ट्वा येन जनः प्रयाति विषमां कामप्रसाध्यां दशाम् । ललितया सह मन्यमाना भगवती प्राह नायुक्तमिति - यदुक्त ललितया तत् अयुक्त अनुपपन्नमसमीचीन नास्ति । शुल्कायितत्वेन श्रीराधार्पणस्य निश्वप्रचत्वे वाकोश ममयितुमिव किञ्चिदुबै तारस्वरेण बभाण राधा भगवतीति -प्रसीद प्रसीद मयि कृपा कुरु । अस्मिन् दुरते बहुकालव्यापिनि व्यसने सङ्कटस्पे अस्य कठोरस्य घटपालस्य हस्ते मा खलु कातर भीरु प्रकृत्या निसर्गणैव दक्षिण सरल पर-छन्दानुवर्ती एप जन शुल्क्यताम् दानरूपेणा- प्यताम् - इति स्वस्य भीरुता ख्यापयन्ती आरमन पेलवत्व, सम्प्रदानस्य च भयावहत्व ज्ञपयति भ्राम्यतीति-गिरे गोवर्धनपर्वतस्य कुडङ्गस्य तरलतागृहस्य कुहरे निम्ने परिसरे एष कृष्ण काल भुजङ्गाग्रणी महासर्प भ्राम्यति इतस्तत सञ्चरति येन स्पृष्ट्वा यस्य सयोगेन जन काम् (+ अपि) विषमा दारुणा अपसाध्याम् अचिकित्स्यां दशो स्थिति प्रयाति । यस्य स्पर्शमात्रेण दर्शन तावदूरे आस्ताम् जन निरुपायर्या दुर्गतिं भजते । अत एतादृशि व्यतिकरे मम लियत् अभद्र भद्र वा दुल सुख चा भवितेति आकलयितु - पौर्णमासी एलिसा ने अनुचित नहीं कहा है । राधा (कुछ ऊँचे स्वर में) भगवति । क्षमा करें, भाप प्रसन्न हों, और इस अन्तहीन सङ्कट स्वरूप निष्ठुर घपार के हाथ में स्वभाव से सरर, भीर इस राधा को शुल्क रूप में न दें। (संस्कृत के माध्यम से) गोवर्द्धन पर्वत की झाड़ियों की गुफाओं के इदं गीदं यद महाविषधर काला नाग [ > कामी प्रवर कृष्ण ] कर काटता रहता है, जिसे छूते PAURNAMĀSI There is nothing wrong in what Laltă says, RĀDHĀ Please, please, your holdess' in this abject calamity, do not consign this shy person ( in me ) who, by nature, is straightforward, into the hands of this harsh toll gato chief in licu of toll tax. (In Sanskni) 97 This huge black serpent (>Krsna, the foremost among the les d) roams about in the deep declisity of this mountain, by whosc merc touch people pass into a ·२८.] दानकेलिकौमुदी नाभद्रं न च भद्र'माकलयितुं शक्तास्मि दृष्टिच्छटा- मात्रेणास्य हताहमिच्छसि कुतः प्रक्षेप्तुमत्रापि माम् ॥ ९७ ॥ (इति लीलया शुष्कं रुदती पादोपकण्ठे लुठति) परिच्छेत्तुं न शक्ताऽस्मि । संशयानाऽहं कीदृशः परिणामः स्यादिति निणेतुमसमर्थाऽस्मि । यतः अस्य दृष्टेः अवलोकस्य या च्छटा क्रमः तावतैव दर्शनप्रसङ्गेनैव केवलमहं हतास्मि । अतः भगवति । अत्रापि एतस्मिन् महासङ्कटे माम् कुतः केन कारणेन मम केनापराधेन प्रक्षेप्तुं निर्ममतमा पातयितुम् इच्छसि सर्वथानर्थ एव इति । भत्र श्लेषमर्यादया पुनः असा गिरेः निकुञ्जघु एप पुरोवर्ती कृष्णः भुजङ्गाप्रणीः विलासिघु प्रमुखः सञ्चरन्नास्ते, यस्य स्पर्शन जनः कामप्रसाच्या केवलं कामोपभोगेनव प्रशमनीयो दशा अष्टमी स्मरावस्थामवाप्नोति • यस्य दर्शनमात्रेणैवाई कामोपहता भवाम्यतो नाहं जाने तस्य संयोगमुपेत्य मे कल्याणं भविताऽथवा अशुभं स्यादिति । अत्र हे भगवति ! शकाकुले प्रसङ्गे किमिति मांत्यजसीति सानुनयं पृच्छति वाञ्छन्त्यपि अनिच्छन्तीव तिष्टति राधा । अत्र संशयो नाम नाट्यभूषणम् । पूर्वार्धे सभालेपः, परार्धे काव्यलिङ्ग- मलकारक्ष । वैदर्भीरीतिरुपनागरिकावृत्तिः, प्रसादगुणः, शार्दूलविक्रीडितश्च वृत्तम् ॥ ९ ॥ इति एवं ब्रुवाणा शुष्कमनस्रं वाष्पप्रपातं विना रुदती भगवत्याः पादयोः उपकण्ठे समीपं लठति देहमितस्ततः पार्श्वयोः चालयन्ती पतति - भयस्यानुभावोऽयम् । शुष्कमिति क्रियाविशेषणं साभिप्राय सत् दम्भं प्रदर्शयति । उपकण्ठे -- इति भव्ययीभावः तृतीया सप्तम्योहुलम्" इत्यनेन साधुः। । ही प्राणी किसी दारण, असाध्य [> काम + प्रसाभ्याम् - मनोजलीला से ही दुरस्त होने वाली ] दशा तक पहुंच जाता है। ऐसी अवस्था में मैं मला पुरा समाने में असमर्थ हूँ। इसकी चितवन मान की गदा से ही मैं मायल हो चुकी हूँ, तब मी माप इस सरर में मुझे क्यों धकेलना चाह रही हो ॥ ९॥ (नगरे से बिना रुलाई की रोती दुई, पैरों पर सरक जाती है) painful, incurable state (>a distressful condition capa. ble of being cured only through Cupid). As such, I am not competent to decide what is wholesome and what is otherwise. (As far as I am concerned) I feel undonc by the mere flash of his cycs. Even in such a plight you want to throw inc (she pretende to trap with dry aged rolls at her fu) 1. "मरपालदिनुर" -पिपराय: ।

·Dana-Kela Kaumudi [२८१ पौर्णमासी - (भुजाभ्यामाश्लिष्य) यत्से ' मा रोदन कृथाः, सर्वमिदं ते शुभोदकं भविष्यति । कृष्ण भगति | सत्य भागधेयभागस्मि, यदत्र साधीयसि समये तबोपस्थितिभूव, तत स्वीकृतशुल्कमेवात्मानमवधारयामि । एव विह्वलामिव राधाम् उत्थाप्य भुजाभ्याम् आश्लिष्य सान्त्वयन्ती पौर्णमासी प्राह वत्स इति अयि वत्से कामलहृदय। मा रोदन कृथा। कृथा इति कृधातो माचि लुल् , माड्योगे अडाटौ नस्त इत्यनन अकृथा इत्यस्य स्थाने कृथा इति प्रयोग । सवमिद यदुपकल्प्यमान तत् त तव कृत शुभ उदर्क आयति परिणामो वा यस्मिन् तादृश भविष्यति । तव हितायैव कल्पिष्यत इत्यथ । खानुकूलमेवेद मनोरथपूरकमिति कृत्वा भगवतीमभिनन्दति कृष्ण सत्यमिति- भागधेय सौभाग्य मनत्यसौ भागधेयभाक् नूनमहमस्मि, यत साधीयसि प्रशस्यतरे समये प्रसङ्गे त्वादृश्या उपस्थितियंदा परमपेक्षिताऽऽसीत्तदानीमेव तवात्रोपस्थितिर्वभूव । ततो मया ग्राह्यमासीयच्छुल्क तन्मया सर्वमधिगतमेवेति आत्मानमवधारयामि निश्चिनोमि । खीकृतशुल्क प्राप्तशुल्कमित्यथ । पुर एव विद्यमानाया पौर्णमास्या उपस्थिति सझातेत्यत्र अभूदिति वक्तव्ये बभूवेति अनयतनपरोक्षाथ विहितस्य लिट प्रयोग हर्षातिरेक गमयति यदशादपरोक्षमपि परोक्षमिव जातम् , वस्तुतोऽपि नायिका प्रति निवद्धदृशस्तस्य (कृष्णस्य) पुरत कदा नु पौर्णमासी उपयातेति नाबुध्यतैव नायक ।अत एव पौर्णमास्या असूचितप्रवेश एवाकारि कविना यद्यपि भरतोक्तदिशा तु "तत प्रविशति पौणमासौति" नासूचित पात्रप्रवेश कार्य इति विधानस्यापि नानुसतत्वमेव । अतो स्कारव्यत्यासोऽत्र साभिप्राय इत्यवान्तव्यम् । अन भाषण नाम निर्वहणसन्ध्यङ्गमुकमस्ति । पौर्णमासी-(बाडुओं में लेकर ) प्यारी पेटी रोमओ मत, तुम्हारे लिए इस सबका परिणाम भला ही होगा। कृष्ण भगवनि । सचमुच में भाग्यशाली हूँ जो कि यहां बड़े मौके के समय मापकी उपस्थिति हुई, इसी से में अपनी धुगी मर पाया, पेसा समझ रहा हूँ। PAURNAMĀSI (Encircling Radha in her arms ) Dear child I dopot weep All thus will end well with you KRSNA Venerable lady ! I am really fortunate in that your presencc occured here at an acellent moment I, therefore, consider that I has been paid all my ducs of tax. DK.K.36 ·२८२] दानकेलिकौमुदी पौर्णमासी – (जनान्तिकम् ) रामणीयकनिघे ! रमणीमणिरेख तोप- कण्ठस्थलशोभनी बभूव, किमन्येन फल्गुना शुल्केन । (सानन्दमात्मगतम्) दिष्ट्या यदभीष्टां शुल्कीकृता भगवत्या राधिका । (प्रकाशम् ) भगवति ! सत्यमस्य मेदुरमहारागकौमुदीडम्बरकरम्बितस्य रमणीरत्नस्य लब्धये भगवत्याः प्रसादवीथिमन्तरेण नान्या युक्तिरभिवर्तते । , कृष्णः जनान्तिकं पराश्राव्यं कृष्णं सम्बोधयति पौर्णमासी रामणीयकेति - रामणीय- कस्य सकलसौन्दर्यसञ्चयस्य (अत्र समूहाथै कप्रत्ययः ) निधे । रमणीषु मणिः रनमेव-"जाती जातौ यदुरकृष्ट तन्नमभिधीयते" तथा सर्वोत्कृष्टां ललना त्वमवाप्सौः । तव कण्ठे इति उपकण्ठम् एव स्थलं तस्य शोभनीबभूव । अत्र शोभनोपपदात् "भ्वस्तिभ्यश्चे" त्यनेन कालसामीप्यद्योतनाय भविष्यत्यर्थेऽपि लिट् । जात एव राधालाभ इत्यवेहीति तात्पर्यम् । भत्र सर्वत्र प्रत्ययगतवकता बोध्या। अन्येन रमणीरत्नादतिफल्गुना क्षुल्लकेन शुल्केन निष्कादिरूपेण किम् प्रयोजनमधुनेत्याकूतम् । मनसि समाश्वस्तो नायकः प्राह स्वगतम् दिष्टयेति - सौभाग्यवशात् यदभीटा या अभिप्रेता सा राधिका भगवत्या शुल्कीकृता शुल्कार्थे दातुं सङ्कल्पिता इति चिन्तयन् प्रकाश सर्वश्राव्य प्राह भगवतीति - मेदुरः कयुरितो यो महारागः पाटलरशस्तत्सम्भिन्ना कौमुदी चन्द्रिका तस्या डम्बरेण अतिशयेन करम्वितस्य सम्पृक्तस्य सुशोभितस्य रमणीपु रतस्य लब्धये भगवत्याः प्रसादः अनुग्रहः एव वीथि प्रतोली तदुपसर्पिणी पथ्यो अन्तरेण विना (अन्तराऽन्तरेण युक्तेति द्वितीया) अन्या युक्तिरुपायः न अभिवर्तते अभि समीपे वर्तते सुलभा नास्तोत्यर्थः । कौमुदीस्थानीया राधायाः सुपमा, तत्र मेदुरो महारागः इति माञ्जिष्ठं राग सूचयति । अत्र उपकृतिमि नाट्याङ्गम् । पौर्णमासी (एकान्त में ) सकल सौन्दर्य रखाकर ! ललनारख ही तुम्हारे गले की शोभा बन गई, दूसरे सुच्छं शुल्क से क्या प्रयोजन । कृष्ण (भानन्द विभोर हो, मन ही मन) सौभाग्य से मनचाही राधिका को ही भगवती ने शुल्क के लिए निश्चित कर लिया । (समक्ष) भगवति ! सचमुच स्निग्ध माशिष्ठ राग की छटामयी [पराग सी लालिमा लिये] PAURNAMĀSI : (aside ) Treasure of loveliness ! the very gem of a beautiful woman is well at your disposal (lit. adorns your neck). What boots it to you then to think of having the trivial tax unlount ! KRSNA : (gladly, to himself) Thank God. Beloved Radha has been cquated with tax by her holines. (aloud ) There was no other way than your gracc to acquire this gem 1. "रामानायकनिः"-पाठभेदता ·Dana-Keh-Kaumudi 1 ૨૮૨ पौर्णमासी-(सनमस्मितम् ) नागरेन्द्र मया चिन्तामणिरियं प्रस्तुता, भवता तु कान्तामणिरखधारिता। कृष्ण -(सलजस्मितम् ) मदिरामप्यत्रैव विनान्तिः, यदेतस्य ललना- ललामस्य सङ्गमे भगवत्पारिपद्याः साचिच्यविद्यासम्पदेव हेतुरासीत् । पौर्णमासी उपहास कुर्वतीच कृष्णमाह नागरेन्द्रेति चतुरेषु रसिकेषु अप्रगण्य ! इय प्रस्तूयमाना वस्तुत चितामणि सर्वार्थसिद्धि मया तुभ्यमयते, भवता तु सा केवल कान्तासु मणिरिवोत्कृष्टेति अवधारितम् । ल तावद्वस्तुनोऽनर्घता परिच्छेत्तु नालमभूरिति विनोद । कृष्ण पौर्णमास्या सह मन्दान स्वस्य सूक्ष्मालोचनेऽपटीयत्व खोकुर्वनिव सल्ब स्मित्वा प्राह भगवती मदिलि. मदिरा मम वाचामपि अनैव एतस्मिन्विषये इमा ललनामधिकृत्य विधान्ति , कीदृशी सेति मद्राचामगोचरैवेति तात्पर्यम् । अनासम्बन्ध सम्बन्धरूपातिशयोक्ति । यदेतस्येति भस्या ललनाललामस्य रमणीरलस्य सझमे भवत्पारिपया वृन्दादय तासां साचिव्य साहाय्यं तस्य विद्या क्ला तस्या सम्पत् विशेषोत्कर्ष एव हेतु कारणमासीत् । यदि अत्रभवत्य एता पारिषया मण्डलानुगा सख्य साहाय्य नैवाकरिष्यन् नाभविष्यदेव तस्या लब्धिरिति पौर्णमाम्या सखौना साहाय्य पताकेत्येवेत्यङ्गीकृत्यात्मन औदार्य व्यनक्ति नायकः - इति पारिपद्यासाचि व्येति समस्त पाठे । भगवत्पारिपद्या इत्यत्र स्वीकृते भिन्नपदे पाठे भगवत परमेश्वरस्य पारिपदी या भगवती व तस्या सानिध्यम तराऽशक्वासात्कार्यसिद्धिरिति तारपर्यम् । एवं कृते पौर्णमास्या भगवत साहचर्यात विशिष्टशक्तिमत्ता ख्याप्यते । अन्यदुमयपाठे सममेव । - - चांदनी की अपार सुषमा से सम्पन, इस रमणीमणि की प्राति के लिये मापके अनुग्रह की पगडही के सिवा दूसरी कोई युक्ति नहीं है। पौर्णमासी '- विनोदी मुस्कान के साय) चतुरशिरोमणि । मैंने यह चिन्तामणि प्रस्तुत की है, और भाप ने तो इसे कान्तामणि मान लिया। कृष्ण (लाज भरी मुस्कान के साथ ) अब मेरे पास कहने को कुछ शेप नहीं रहा। इस रमणीमणि के मिलन में भगवती के समासद) का मन्त्रणा- पूर्ण विद्या विमद ही कारण है। of a beauuful belle - thus gem, a vanegated mass of moonshiac of rubicund abundant love PAURNAMĀSI (affectionately smiling ) Mfost elegant fellow 1 by me she was presented to you as a Wishegera (= Cintamani, the gem longed for by you ), but by you she is taken as A gem of a woman KRSNA (smiling bashfully ) It is here only that my words rest. For, the acquisition of such a lop beauty owes its jource to the very excellent tactful help of the divinity like you.t> of members of your corps.)

·२८४] दानकेलिकौमुदी पौर्णमासी - ( सनमस्मितम् ) चातुरीविद्यामहोपाध्याय ! कृतं वैलक्ष्य- वैभवेन, चिन्तामणिलाभ एवावश्यं कान्तामणिलाभाय कल्पते, न हि प्रत्यूष- शोभायामुपस्थितायां भानुजायाः श्रियो विष्णुपदसेवायां व्यभिचरिष्णुता घटते।' ततस्त्वमद्य पूर्णोऽसि । वृन्दा-पूर्णिमायामुपस्थितायां को नाम कलानिधेरपूर्णतावकाशः ? कृष्ण प्रोत्साहयन्ती पौर्णमासी प्राह चातुरीति हे ! चातुरी सम्बन्धिनी या विद्या तस्या महोपाध्याय देशिक ! वैलक्ष्यवैभवेन पाया अनुभवेन प्रकटनेन चालम् । मा वृथा औपचारिकी नपामाविष्कुरु । यतः चिन्तामणेः लामे जाते सति स लाभ: कान्तामणेाभाय कल्पते एव । सर्वार्थप्रदस्य चिन्तामणेरुपलब्धौ सर्वान्तःपाति कान्तारूपद्रव्य- मपि लब्धमेव, महर्षे वस्तुनि स्तोकस्य, व्यापके व्याप्यस्य वान्तर्भावात् ॥ ततः तस्मादेत- लाभात्त्वमद्य पूर्णः सर्वाभीष्टमम्पनः असि । एवमपि सिद्धान्ते राधामाधवयोरेकमूक्तित्वापादने पूर्णस्यापि माधवस्य राधां विनाऽपूर्णत्वकल्पनायोगात् । अत्रानन्दो नाम सन्ध्यङ्गम् । एवं त्रुवतोः परस्परं प्रशंसतोः वृन्दाऽपि उभयोश्चाटुमातनोति पूर्णिमायामिति-- कृष्णस्तु भगवान्स्वयमिति वैष्णवानां प्रतीतेः भगवतो नारायणस्य समस्ताभिः कलामिः सम्पन्नत्वात् कृष्णस्य कलानिधित्वं प्रसिद्धं सविशेषाहादक्त्वादिन्दुरूपत्वञ्च । पौर्णमास्या तिथौ प्रतिकलमेधमानश्चन्द्रबिम्वं समग्रकलासम्पन्नं भवति । तत्र श्लेप-वक्रोक्त्या भण्यते .. पौर्णमासी- चातुरी विद्या के माचार्य ! उपकृत भावना से संकुचित होने जैसी कोई बात नहीं । चिन्तामणि की प्राप्ति हो जाने पर कान्तामणि का लाभ तो हो ही जाता है। सचमुच प्रत्यूष वेला में सूर्य के किरणों की प्रभा सत्र आकाश को सदा ही देदीप्यमान करती है । [ < आश्चर्य नहीं कि प्रत्यूष के समय भानुजा श्री यमुनाजी की लहरों की शोभा (विष्णुपद) भगवान् कृष्णचन्द्र के चरणों की सेवा में सर्वदा तत्पर रहे । ] इस लिये जय भाप सर्वथा परिपूर्ण हैं । वृन्दा पूर्णिमा भा जाने पर कलानिधि = सोलह कलाओं से सम्पस चन्द्रमा, PAURŅAMĀSI: Learned master of skills 1 enough of this grand affectation. The very acquisition of a Wishgem facili. tates the acquisition of a gem of the beloved. In fact, it is no deviation, if, along with the splendour of the twilight, the lustre shed by the Sun serves the sky (Visņupadam) by radiating it all through. ( > It is always true that the grace of the Yamuna ( = Bhanuja ) unfailingly associates at the twilight with the feet of Lord Vișnu = Krşņa). So this is the day of your fulfilment. VRNDA: When the full moon day is there, where is the room 1. "भत्र न हीन्सारम्प"परवे"-सन्तोऽस:पचियाः।

·[२८५ Dana Keli Kaumudi पौर्णमासी - वृन्दे वृन्दे । राधामनुरुद्धयमानेन विधुनैव मधुरीकृतेयं माधवीया पौर्णमासी। यन् भगवतापौणमासीरूपाया पूर्णिमायामुपस्थिताया कानिधे कृष्णचन्द्रस्य अपूर्णतायै को नाम अवकाश ? नाम्त्येवेत्यथ । अत्र श्लेपार्थापत्ती अलङ्कारौ स्त । नयाणा पानाणामत्र सवादात्परिभाषणं नाम निर्वहणसन्ध्यङ्गम् । परस्परमेव प्रशसत्सु प्रमुखपानेषु पौर्णमास्यपि सह्योग कुर्वाणा राधामाधवाभ्या पौर्णमास्येवोपकृतेत्यभ्युपगच्छति घृन्द इति - [वस्तुत ] इय युध्माक पुरतो विद्यमाना (आत्मन कृतेऽन्त्यपुरुषैवचनेन परामर्श गौरवेऽपि विनय गमयति) अहं माधवौया माधवमाससम्बिन्धिनी पौर्णमासी राधामनु विशाखानुराधानक्षत्र रुद्धयमानेन मह गम्यमानेन विधुना चन्द्रमसैव मधुरीकृता मधु राति ददातीति मधुरा ताशीकृता । तात्पर्यन्तु अनुराधासयोगेन विधुनैव पौर्णमासी माधवीया सती मधुरीकृता मधुवर्षिणी सम्पन्ना मत नद गौरव पौर्णमास्या, न वा माधवमासस्य, अपितु विधोरेव, स च विधुः सविशेष- माहादको यदा राधया विशाखानुराधया सवलित - एव वृन्दया 'पौर्णमास्या विधु पूर्णता नोयते' इति ख्यात गौरव पौर्णमासी विधोरुपरि प्रत्यावर्तयति इति भाव । श्लेपेण च हार्दमाक्त बोध्यते, तद्यथा-वस्तुत इय पौर्णमासी तु माधवीया माधवस्य कृष्णस्यैव निना, तथाप्यद्य मानेन सन्मानेन शुल्कनिष्प्रयरूपेण राधामनुरुद्धय खीकृत्य विधुना कलानिधिना कृष्णचन्द्रेणैव मधुरीकता स्वेप्सितो- पलम्भाय साचिव्यसौभाग्य प्रदाय सर्वसखोजनमनोहरा राधायै च मधु कृष्णचन्द्र राति ददाति असौ तादृशी वृता, सयोगघटने करणत 1 नीतेति विधो कृष्णस्य एव माहात्म्य न तु पौर्णिमाम्या इति । अपि च राधामनु रुद्धयमानन इठिल्तया प्रवृत्तेन विधुनैव इय माधवाया पौर्णमासी मधुरभाव नीति, यदि राधामाधवया पौर्णमासी - [> भगवती पौर्णमासी जहा हों, वहा विष्णु की समस्त कराओं से सम्पन्न पूर्णावतार कृष्णचन्द्र] की अपूर्णता के लिये कहाँ अवकाश रह जाता है। वृदे राधा (= विशाखा) नक्षत्र के साथ घरने वाले चन्द्रमा से ही यह माधव (वैशास्त्र मास) की पौर्णमासी मनोहर यना दी गई है [> गधा के पीछे हठ पूर्वक उलझे हुए कृष्णचन्द्र ने ही माधव (कृष्णचन्द्र) की ही इस पौर्णमासी को भावादित किया है। for want of fulness in the disc of the Moon 1 PAURNAMĀSI Vrnda! just as the Full moon day in the month of Alay (Madhera = Variakha) during the ternal season ( madhariya) looks all the more sweet with the association of the Moon in the company of the lunar mansion Radh, I, Paurnamas too dedicd to Vadhava (Krsna ) ( midha 171). am, indeed, rendered sweet by Krsnacandra (ArtharatsCandra, parn of a name for the whole ) attached with Radha ·२८६ ] दानकेलिकौमुदी वृन्दा - तदेनं पूर्णमेव पूर्णिमासमक्षमुपलक्षयतु विशाखासख्या । पौर्णमासी - वैदग्धी'चन्द्रिकाचन्द्र ! बाढमत्र प्रतिभूरभूवम् । सायं एतावत्कालपर्यन्तं राधामनु आग्रहपहिलो नाभविष्यत्कृष्णस्तदा सत्यामपि माधवीयायां माधवच्छन्दानुवतियां पौर्णमास्यां, उभयोरेकत्वघटनार्थ तस्याः (पौर्णमास्याः) कृते कुतो नु अवकाशः प्रसक्तोऽभविष्यत् ? अतः राधावद्धलालसेन विधुनैव इयं पौर्णमासी सविशेष- गौरवलम्भनात् मधुरीकृता लोकप्रियता प्रापितैति हृदा तदुपकारमभ्युपैति पौर्णमासीति बोध्यम् । अत्र कृष्ण-वृन्दा-पौर्णमासीनां सँल्लापे मिथः प्रसादवर्णनात् पर्युपासनं नाम निर्वहणसन्धेरामुपक्षिप्तम्भवति । अत्र शब्दार्थश्लेषालङ्कारः, विधुपदे अर्थश्लेषः, माधवीय- पौर्णमासीपदयोः शब्दपरिवृत्त्यसहत्वात् शब्दलेपः । राधामनुरुद्धधमानेनेति सभा: एक- वृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेषः । अत्र मधुसमस्नेहं प्रति संङ्केतः । कार्यमुपसंहर्तुमिव वृन्दा नायकयोः सम्बन्धं घटयितुमाह तदेनमिति तत् एवं सति पूर्णिमासमक्षमेव पौर्णमास्यां भगवत्या उपस्थितायामेव तत्साक्ष्ये एव एनं विधं विशाखा सख्या अनुवतिन्या राधया पूर्णमेव सम्पन्नमेव उपलक्षयतु प्रदर्शयतु । माधवेमासि पूर्णिमा प्रायेण राधानुराधानक्षत्रयुता भवति, राधानक्षत्रं च (एकदेशग्रहणेन नाम्नः समप्रसंकीर्तन भवतीति न्यायात् राधापदेनानु प्राह्यम् ) अनुराधा सदा विशाखा- मनुवर्तते । [ विशाखानक्षत्रस्य राधेत्यपरपर्यायः ] अतः विशाखा सख्या राधया पूर्णमेनं कृष्णरूपं चन्द्रं पूर्णिमासमक्षं विदधातु । पक्षे विशाखा नाम सखी स्वसख्या राधयां पूर्ण समेत पौर्णमासीसमक्षमेव उपलक्षयतु विदधातु प्रदर्शयतु वेत्यर्थः । अत्र स्वाभीष्टलाभाद् प्रथनं नाम सन्ध्यामुक्तम्भवति । सङ्केतममुं सूत्रायित्वा विदग्धा पौर्णमासी मध्याहवेलेयं कार्यनितेरनुपयुक्ता प्रसक्तस्य च कर्मणो यज्ञवाटगमनस्यानुरूपेति कृत्वा सर्वाः सखीः दानेन्द्रसन्दंशादुन्मोचयितुं कृष्णं सम्बोधयति वैदग्ध्येति - वैदग्ध्यं चातुरी सैव चन्द्रिका आह्वादिका ज्योत्स्ना - वृन्दा तो अप विशाखा नक्षत्र की सहगामिनी भनुराधा से पटित पूर्णचन्द्र [> विशाखा की सहेली राधा से सम्पन्न कृष्णचन्द्र ] भगवती पौर्णमासी के समक्ष प्रकट किये जाय। पौर्णमासी चातुरी की चन्द्रिका से सम्पन्न (कृष्ण-) चन्द्र ! इस विषय में में VRNDA : Weil then, may your holiness sec him (Krsna-Candra) full along with Viſakha's friend, Rādha in the presence of the Purnima (alias Paurnamast) (< in the same manner in which the Moon on the full moon night in Vaiſakha becomes all full in the association of his lady companion Viſakhā otherwise known in astronomy as the lunar mansion of Radha ). PAURŅAMASI: Oh Moon, the mass of brilliant tactfulness l (lit. 1. "बेदाध्य" - इति पाठभेदः।

·कृष्ण Dana Keli Kaumudi [ २८७ तवाभीष्टमेव शुल्कमर्पयिष्यामि। तदनुमन्यस्व साम्प्रतममूरध्वरवेदीप्रसाधनाय साधयतु। - (सापत्रपम् ) यथाज्ञापयति भगवती । पौर्णमासी -- सर्वानन्दकदम्बमूर्ते । यद्यपि बाढमेतया हृदयगमया ते तया समन्वितश्चन्द्र तत्सम्बुद्धौ हे चातुर्यसम्पन्न ! अपि च विदग्धस्त्व जानीष यद् मध्याह नैव काल केले, अत नायिकानलिया विकासाय च द्रोदय अपेक्ष्यते इति हेतो वैदग्ध्यन स्वचातुयण चन्द्रिकाया ज्योत्स्नाम्वरूपाया श्रीराधाया अधिनाभावेन सम्पृक्तवाद (यत च द्रश्चन्द्रिका च सदैव सह वत्तते इति) अपि च विदग्धस्य विशेषेण मनसिजरुजा दग्धस्य भाव वैदग्ध्य शमयितु हे चन्द्रिकासमवितच 'द्र । अनोभयो युवयो राधामाधवयो सम्मेलनविषयेऽह बाढ सम्यक प्रतिभू दर्शनोपनिधि ( surety for presence) अभूवम् । उभयो मेल्न अह विश्वासप्रदायिनी । नून सायकाले उपपने समये तव अभीष्ट शुल्क राधारूपमर्पयिष्यामि । तत् अनुम यख साम्प्रतमम पञ्चसली अध्वरवेदिप्रसाधनाय यज्ञवाटे वेदिकार्यसम्पादनाय साधयन्तु गच्छतु येन ऋत्विजो नवनीत लमेरन् । साधधातुरत्र नाटकीयप्रवृत्तौ गमनार्थक । अनुमन्यस्व अनुजानीहि । मुच्य तामेता सम्प्रतीति उपतहाराख्य नाट्यलक्षणमुपस्थापयति । वैदग्ध्य चन्द्रिकाचन्द्रति सम्बोधन श्लोकपादरूप वृत्तग ध । लजामपास्य धौरतया समाश्वस्त इवाह यथेति भाज्ञापयति तथा सम्प्रति भवतु प्रतिश्रुतच साय सम्पाद्यतामिति शेष । उपसधिहीर्ष ती पौर्णमासी कृष्णमभ्यर्थयते सर्वानन्देति विधस्य आनदस्य य कदम्ब स्तोम तस्य मूर्ति साक्षारप्रतिमा मूर्तिमान मानद एष, कृष्णस्य पूर्णावतारवारसच्चिदानदरूपता सिद्धव- तत्सम्बुद्धौ हे आनदावतार । यथा भगवती कृष्ण सवस्य सर्व सचमुच मानतदार हो चुकी हूँ। शाम को तुम्हारी मनचाही पुगी समपण करूँगी ही । तो इस समय इन्हें यज्ञवेदा क कार्य का सम्पस करने जाने दीजिये। (नि सोच भाव से ) जैसी मापकी माज्ञा। सकर मानद राशि रूप' यद्यपि तुम्हारी इस दानटिशीटा से मैं एप्ण पोणमासी moonl sht) in fact I have stood a surety in the matter I shall therefore offer you this csening the scry tax desired by you So please permit these ladies to go bence to decorate the altar in the booth of sacrifice. KRŞYA (smiling blushed) As it pleases your holiness PIURNANĀSI Oh the joy of the unnerse Incarnate ! Ham ·२८८] दानकेलिकौमुदी लीलया कृतार्थास्मि, तथापि किमप्यभ्यर्थयितुमिच्छामि । कृष्णः (सहर्षम् ) भगवति ! शीघ्रमाज्ञापय, भूयः प्रियं करवाणीति । पौर्णमासी - निरवद्य केलिमाधुरीसुधासिन्धो ! साधीयसि प्रसङ्गे कृता हि प्रार्थना निश्चितमेव फलगर्भिणी भवेदित्यधुना निवेदयामि- यद्यपि एतया प्रस्तुतया बाढं प्रशस्यतया प्राचुर्येण च हृदयङ्गमया मनोहारिण्या तव लीलया दानकेलिरूपया कृतार्था धन्यास्मि, स्वान्तःप्रमोदाय सहृदयहृद्येयं तव लीलाऽलमेव, तथापि प्रसङ्गेऽमुष्मिन् किमपि सर्वजनहितमभ्यर्थयितुमिच्छामि इति । लब्धमनोरथः कृष्णः पौर्णमासी किमपि कामयते तो प्रत्युपकर्तुं प्राप्तावसरत्वात प्रमोदभरमनुभवन् सहर्षमाह भगवतीति --- शीघ्रमाज्ञापय । किं ते भूयः अधिकतर प्रियमभीष्टं करवाणि इति [प्रार्थनायां लोट् ] -- आदी शुत्कद्रव्यं समग्र मुक्त्वा तत्स्थाने प्रतीकतया यत्त्वया प्रस्तुतं तदेव खोकृत्य तवाभीष्टं साधितमेव, ततः परं किमहमधुना ते प्रियतरं कुर्यामित्याज्ञापयेत्यर्थः । अत्र काव्योपसंहारो नाम निर्वहणसन्ध्यङ्ग मुपस्थाप्यते । एवं प्रोत्साहिता पौर्णमासी म्वाभीष्टं ख्यापयन्ती कृष्ण सम्वुयुधे निरवधेति निरवद्या निर्दोषा सकलहेयोगुणरहिता या मधुररससान्द्रा केलि; नर्मक्रीडा तस्या या (भगाधा) माधुरी सा एव सुधा तस्याः सिन्धुः अपारसमुद्रस्तत्सम्बुद्धौ हे अलौकिक- माधुर्यपीयूपपारावार । अत्र सामान्यधिया या केलिरवद्या प्रतिपद्येत तो दिव्यामिति प्रख्याप्य भवदीयत्वात्सर्वयोपपन्नां प्रथयितुं निरवद्येति सामिप्राय विशेषणम् । साधीयसीति- साधीयसी सर्वथा आनुकूल्यसदाविते प्रसझेऽवसरे कृता प्रार्थना निम्धितमेव फलगर्भिणी भवेत् या काले फलं प्रसोध्यति इति अमियुक्तोक्तिः, तामनुसृत्य अधुना सफलमनोरथं सुप्रसन्नचेतसं परानुग्रहामिमुखं भवन्तं निवेदयामि । - सचमुच कृतार्थ हो गई, फिर भी कुछ निघेदन करना चाहती हूँ। भगवति ! शीघ्र ही मादेश दें, मैं आपका और क्या प्रिय करूँ। भनिर्वचनीय मधुरिमा से सम्पम सुधा के सागर ! गनुकूल भवसर पर की गई प्रार्थना निश्चित ही सफल होती है, यह समझकर निवेदन कर पौर्णमासी - indeed, very well satisfied with this excellent, charming sport of yours, yet I wish to make a request to you for something. KRSNA: (joyfully) Revered lady I please, quickly order me. PAURŅANĀSI : Oh occan of nectarine sweetness blameless sports | knowing that a request made on an appropriate occasion certainly yields fruit, 1 sulmit now – ·[२८९ Dana Keli-haumudi [भरतवाक्यम्] सहचरीकुलसकूलया गुण- रधिकया सह राधिकयानया । खमिह नर्मसुहृन्मिलितः सदा घटय माधव घट्टविलासिताम् ।। ९८ ॥ अन साधीयसि प्रसङ्गे इत्यत्र व्यवहारकौशलस्य पदिष्टत्वात् नीति म नाट्य- भूषण सन्निवेशितम् । अपि च फलागमस्पस्यार्थप्रकत सिद्धत्वात् निर्वहणसन्धे प्रशस्ति- स्पमङ्ग चरममुपस्थापयितुमयनुपरम । अपि च एतस्मिन् सवाद सवत्र पदलालित्य शोभाकर यत्र "सुधासिन्धो साधा" - इत्यस्य सानुप्रासम्य गयाशस्य शिखरिणीपादाश रूपत्वादम्य वृत्तगन्धित्वम् । भरतवाक्यम् नटवाक्यम् नटस्य भरत इति ख्याते । रूपक अभिनयममाप्ती नटेन सामाजिरेभ्य आशीर्दीयते। स्पके पूर्व नटादीना नट वेन प्रवेश प्रस्तावनापर्य त भवति । वस्तुनि समारब्धे नटस्याते अन्याय्य वात् नाट्यशास्त्रप्रवर्तकमुनिविशेषस्य भरतस्य भूमिकाऽवलम्बिनो नटस्य शुभशसनात्मक वाक्यम् भरतवाक्यमिति कथित सर्वेपा मङ्गलरूप प्रशस्तिनामक निर्वहणसन्ध चरममिदमङ्ग वादतव्यम् "नृपदशादिशान्तिस्तु प्रशतिरमिधीयते” इति दर्पणकारा । अभीष्टस्य खरूपमाह सहचरीति-हे माधव लक्ष्मीपते ! त्वम् इह दृन्दा- विपिने खीया नमणि आमोदप्रमोदेपु ये सुहृद शोभनदया सवयस ते मिठित सङ्गत , अनया पुर स्थितया, स्व सहचरीणा कुल समूहम्तन सकुल्या परिपृतया, गुणे शाभा कातिमाधुर्योदायादमि कमनीयधर्म अधिक्या सर्वोत्कृष्टया राधिकया (राधा एव राधिका स्नेहव्ययकाल्पाथ कन् तया) सह घटेऽस्मिन् चत्वरे विगसिता नमलाला सदा सनकाल न केवलमधुनैवापि तु समग्रे एध्यति काले घटय रचय । “समीहा रतिभोगार्था विलास इति कीर्तित", "विलासे सस्मित वच", "मुखनेनादिर्मणां विशेषस्तु विलास स्यादिष्टदर्शनादिना", इत्येव परिभाषिता विलास विविधप्रयलीलाप्रकरमतर्भावयति । पद्येऽस्मिन् लरितो बन्ध, कातिमाधुर्यादिशब्दगुणघटित , प्रमादार्थव्यक्ति- रूपार्थगुणरूपम्पृत द्वितीयचरणे "धिकया धिक्या"- इति वणसहस्तेनव क्रमेणावृत्ते , प्रथमचरणे कुल-कुरति मिन्नाधकार्गसहतेरायत्या च यमकाकारणान्यतानुप्रासेन च मुशोमितो वेदीरात्योपनिबद्धो हुतावलम्यितेन तेन रचिन मुतरो विभाति ॥९॥ रही हूँ- 'हे माधर! अपने विनोदी मित्रों क सग, सहेलियो से गिरी, अनुपम गुणों से सम्पन, इस राधिका के साथ भाप संदेव इस घाट पर नर्मतीला क्यिा करें ॥९॥ Madhas 7' accompanied by your pleasure coinpanions please range at all times euch lovels sports in this region of the toll station associated with this exceedingly virtuous Rådhå surrounded by a bevy of lier friend, DRK.37 98 ·२९०] दानकेलिकौमुदी किश्च राधाकुजतटीकुटीरवसतिस्त्यक्तान्यकर्मा जनः सेवामेव समक्षमत्र युवयोर्यः कर्तुमुत्कण्ठते । घृन्दारण्यसमृद्धि'दोहदपदक्रीडाकटाक्षधुते ! तख्यिस्तरस्य माधव ! फली तूर्ण विधेयस्त्वया ॥ ९९ ॥ अपि चाभ्यर्थयते राधाकुओति - हे माधव कृष्ण । कीदृशोऽसाविति ते विशिनष्टि वृन्दारण्येति वृन्दारण्यस्य या समृद्धिः (सम्+ऋद्धिः) उत्तरोत्तरमेधमाना शोभा सम्पद्वा सा एव दोहदः अमिलापः तस्मै तदर्थ वा या पदक्रीडा भवतः सचरणलीला, कटाक्षाः नयनकोणावलोकाय तेषां द्युतिः प्रभा यस्य सः, अथवा दोहदपदं अमिलापविषयः क्रीडायाः कटाक्षस्य शुतिर्यस्य सः तत्सम्बुद्धौ वृन्दावनस्य धियो वृद्धयर्थ क्रीडायै च कटाक्षद्युतिमन् ! राधायु अति राधामाधवयोः केलिस्थानं वृन्दावने प्रसिद्धम् । तस्य तटी परिसरस्तत्र कुटीरे वसतिर्यस्य सः राधाकुअसमीपं कृतवसतिः, त्यकानि अन्यानि कर्माणि येन सः व्यापारान्तरनिवृतो यः कोऽपि जनः अत्र युवयोः राधामाधवयोः समक्षं पुरतः सेवा कम् उत्कण्ठते उत्सुको भवेत् नस्य एतादृशस्य भफस्य तपः तृष्णा मनोरथः एव ता: त्वया तूर्णमविलम्बमेव फलमस्यास्तीति फली फलभूत् विधेयः कार्यः । इह वृन्दावने राधाकुसमुपवसन् राधामाधवसेवामाप्रसंलग्नता भूत्वा य उत्कण्ठया तदा. राधनपरः स्यात्तस्य जनस्य यो यो मनोरथः ऐहिक आमुरिमको वा स त्वया झगिति पूरणीयः । तेन अस्य पृन्दावनस्य महिमा एधिता, तस्य समृद्धिस्तव चरणम्यासेन कटाक्षपातेन प्रभाशालिनी भविष्यतीति हेतोस्त्वया भक्तेषु वात्सल्येन तन्मनोरथपूरकेन सदा माव्यमिति भजनोपकारिणी पृन्दारण्यमहिमोपहिणी पौर्णमास्या अभ्यर्थना । गृन्दावनस्योत्तरदिग्भागे भूपकुण्ठत्वाबाधामाधवयोस्तत्र स्थितिः सार्यकालिकीति वैष्णवसिद्धान्तोऽमानुसन्धेयः । पद्येऽस्मिन् तत्पूर्ववसिनि महचरीकुलेतिपद्ये च प्रशस्तिमि निर्यदणसन्धेघरममा विन्यस्तम् । तरक्षणन्तु प्रागुक्तमेव । अत्र माधुर्य गुणः, पायाली रीतिः, तय शालविक्रीडितम् ॥१५॥ और "पृन्दावन की मम्युदय कामना की पूरक, निज परण-सवार की ठीला तपा चितयम की छटा से देदीप्यमान कृष्णचन्द्र ! रामाश के समीप कुटी बनाकर रहते इप, समन का हो रहा कोई भी गन, माप Further, 93. Oh Afadhava ! full of lustre in your side-long glance and the playful movements of foot, much needed to serve as the source of fulfilment (prosperity) of the l'andi forest I please arrange in such a way that thic free of longing (for beatitude ) of those people who, luring given up all other activitla and living in your 1. "" -रमेरा - ·[ २९१ Dana Keli-Kaumudi कृष्णः (सहर्षाभ्युपगमम् ) भगवति ! तथास्तु, तदेहि प्रातिस्विका- भीष्टकृत्याय प्रयामः । [निष्कान्ता सर्वे ॥ इति श्रीदान केलिकौमुदी नाम माणिका समाप्ता ॥ प्रसन्नामिमामभ्यर्थना शृण्वन् कृष्ण हर्षण सहितोऽभ्युपगम स्वीकार तेन सहित- मिति सहर्षाभ्युपगमम् यथा स्यात्तथेति शेष । खीकृति बोधयितु कृष्ण प्राह भगवतीति. तथाऽस्तु । यथा भवत्याऽमिलषित तत्तथा एव अम्तु । भवत्या इच्छानुरूप सर्व सम्पन्नमत एहि भगवति । चल्तु प्रातिखिक स्व स्व प्रति इति प्रतिस्त्र तत्सम्बन्धि प्रातिस्विक यत् अभीष्टकल्य खामिप्रेत कार्य तत्सम्पादयितुमिति प्रातिस्विकाभीष्टकृत्याय (क्रियार्थोप- पदेत्यादिना चतुर्थी) प्रयाम इत साधयाम । एव कार्य सम्पाद्य राधावाप्तिरूप फलमुपलभ्य सर्वे भरता नाटकीयपानाणि रङ्गमञ्चतो निष्कान्ता अपगता ॥ ग्रन्थकृदाह इतीति-इति समाप्तौ। एव श्री शोभा तन्मयी अथवा श्री लक्ष्मीरूपा या राधा तस्या यहानमेव दान घट्टशुल्क तन्निमित्त या राधामाधवयो केलि नर्मलीला तो द्योतयितु सहृदयहृदयश्चाहादयितु कौमुदी चान्द्रमसी अमिख्यारूपा नाम्ना च श्रीदानकेलिफौमुदीति लब्धप्रख्या भाणिका नामोपरूपकम् । तल्लक्षण यथा- "भाणिका लक्षणनेपथ्या मुखनिर्वहणान्विता । । कृष्ण दोनों राधा माधव की सेवा करने के लिये उत्सुक हो, उस भक्त के मनोरथरूपी वृक्ष को आप शीघ्र ही सफल करे'-इतना और भनु- ग्रह कीजिये ॥ ९९ ॥ (प्रसन्न हो, स्वीकृत करते हुए) भगवति । ऐसा ही हो। अव चलो, अपने अपने अभिलषित कार्यों के लिये यहा से चलें। [सभी नाटक के पात्र रङ्गमञ्च से चले जाते हैं ] [ इस तरह घाट की चुगी के लिये लक्ष्मीरूपिणी राधा की विनोदमयी शाभाधायिनी दानलीलारूप चाँदनी यह माणिका सम्पूर्ण हुई ॥] KRŞNA : presence in a cottage in the vicinity of the RAPHA ARBOUR, are anxious to serve you both (in devotion), soon bears fruit (with your grace descending upon them) ( agreeing with pleasure ) Your holiness' so bc it so come, let us go to attend to our own work (respectively) ( EXEUNT OMNES Thus ends the Bhānikā, DAN KELI MAUJIUDI – the moonshine that sheds light on the cpisode of the sport of gring & taking the tolltax in the shape of the person of Radha by Lord hfsna, ·२९२] दानकेलिकौमुदी कैंशिकीमारतीवृत्तियुक्तकाङ्कविनिर्मिता ॥ उदात्तनायिका मन्दपुरुषाऽत्रागसप्तकम् ॥" इत्येवं परिभाषिता यथास्थानमधस्तानिर्दिष्टभाण्यङ्गसम्पन्ना रसस्रोतखिनी उप- रूपकान्यतमा कविनिर्मितिः समाप्ता पूर्णतामगमत् । अस्यां श्रीमञ्चैतन्यमहाप्रभुपादप्रसादभातप्रतिभावैभवानां श्रीलरूपगोस्वामिनः कृतौ भाणिकायां समासेनोपन्यस्तं कथावस्तु तावद्गगवतः पूर्णावतारस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्य तथा च तस्य हादिनीशक्ते राधायाश्च प्रणयप्रसङ्गे शान्तिकविधेः वसुदेवेन वृन्दावने प्रारब्धस्य यज्ञस्य सामग्रीसम्पादनविधौ सखीसमेताया राधाया गुरुजनानुज्ञया यज्ञवाटम्प्रति हैयङ्गवीन गृहीत्वा प्रस्थानम् । तदुदन्तं नान्दीमुखाटुपश्रुत्य श्रीकृष्णोऽपि सहचरसमेतो घट्टाधिकारि- भूमिकया तस्मिन्परिसरे पर्यटन शुल्कभारमारोपितवान् । अस्मिन् प्रसङ्गे शुल्कदानमेव दानं खाङ्गदानरूपं, तन्निमित्तं या केलिस्तां विविधाभिः युक्तिप्रयुक्तिभिः सहृदयहृदय- हारिणीभिः कथोपकथनभङ्ग या कौमुदीव प्रकाशयन्ती वक्रोक्ति लेपसमासोक्तिप्रसाधिताभिर्भ- णितिभिर्मरीचीभिरिव देदीप्यमाना भाणिकेयं राजतेतराम् । अस्यां भाणिकायां मधुकरवर्णने (१९ तमे पद्ये) अपस्तुतप्रशंमया राधोपरोधप्रमुखान् भाविनोऽर्थान् विज्ञाप्योपन्यासाख्यं कार्य- कीर्तनरूपमङ्गमादिममुपक्षितम् । तदनु विन्यासादयः पड् यथायथं योजितानि भाणिकाङ्गानि । उपन्यासनुखेन वीज विन्यस्य कार्यस्यारम्भावस्थया तं संयोज्य मुखसन्धिं सविस्तर साङ्गमुपस्थापितवान्कविः । तत्रैव स्थाने सहचरप्रेरणया उपपत्तिप्रयुक्त्या च यत्नस्य प्राप्त्याशायाश्चोन्मेपो हृद्ययाऽनवद्यया प्रणालिकया कविना यथायथं बिन्दं निवेशयता साध्वकारि । नान्दीमुखी भगवतीं पौर्णमासी च पताकाप्रकरीरूपेण विनियोज्य नियताप्ति निवेश्य शुरकदानात् मुक्तिरूपं नायिकाकार्य हृदा चोभयसम्मतं नायकयोः संयोगरूपं कार्य सम्यग घटयित्वा कविशेखरेणान्तराऽन्तग सभ्यन्तरः विविधैर्नाट्यभूषणश्च प्रसाध्य निर्वहणसन्धिः फलोदर्कः प्रसाधितः । अत्र नान्दी अश्पदा नीली पत्रावली, प्रस्तावना च कथोद्धातरूपा। उपरूपकेऽस्मिन् भगवान् श्रीकृष्णो धीरललितो दिव्यो नायकः, गान्धर्विका धीरा मुग्धा परकीया राधा नायिका; नान्दीमुखी पौर्णमासी च प्रमुखसहायिके, सुवलार्जुनौ नर्मसचिवो, ललितान्दादयो वस्तूपकारिण्यः इत्येवं पात्राणि पेशलानि उपस्वारकाणि । वृत्तिश्च प्राधान्येन नर्मप्रधाना कैशिकी प्रायेण भारत्या सास्वत्या च वृत्या क्वचित्कोमलयाऽरभटीवत्या स्थाने स्थाने चोपस्कृता । माधुर्यप्रसादसंवलितः विविधर्भावानुरूपः वृत्तः, विद्याधरीसंस्कृतेन प्रायेण वृत्तगन्धिना गन, शौरसेनीप्राकृतेन चानुप्रामसौन्दर्यगोपस्कृतो वैदीपाञ्चालीरीत्योपनियद्धः पूर्वरागोवरसानुप्राणितोऽन मृद्वीकापाकमुरभिः सचेतसां मनोहरः प्रयन्त इति दिक् ।। तम संग्रहयुग्मिका माणीय रचिता महाकविवर धीरूरगोस्वामिभि. यंत्र लिष्टवचोमयी स्ययसा फैलिकलिं कुर्वताम् । वा दानकया प्रिया मुमनसां चेतोहरा माविका दिग्यो नर्मचरिधीरललित. यामोऽमिको नायकः ।। धीराधा प्रजमलमा मुरुचिरा मुग्धा परा नायिका पाशाली च विदर्भगा चलरिता प्रायेण रीतिद्वयी। माधुरंग गुणः प्रसादमहिसो द्राक्षारसाम्याइन प्राधान्येन तु परागटसिनो दिग्यो रसमोरगाह n*॥

·Dana-Keli-Kaumudi [२९३ . - पुप्पिका- प्रथिता सुमनस्सुखदा यस्य निदेशेन भाणिका स्रगियम् । तस्य मम प्रियसुहृदः कण्ठवटी क्षणमलगुरुताम् ॥ १॥ गते मनुशते शाके चन्द्रस्वरसमन्विते । नन्दीश्वरे निवसता भाणिकेयं विनिर्मिता ॥२॥ तत्र च क्वचित्पाठे कवेः प्रतिनिमित्तं रचनायाः स्थानं तत्समाप्तिसमयञ्च निर्दिशती पुष्पिका प्रवर्तते । तत्राद्य पद्यं प्रथितेति - यस्य मम प्रियसुहृदः निदेशे- नाज्ञया इयं सुमनोभ्यः सहृदयेभ्यः सुखदा भाणिकारूपिणी सक् पुष्पमाला मया प्रथिता सन्दब्धा तस्य प्रियमुहृदः कण्ठतटीम् इयं क्षणं मुहूर्त्तमात्रमपि अथवा "क्षण उत्सवे" स यथा स्यात्तथा क्षणम् अलरुताम् तेनात्मनः कृतमृत्यताबोधनाय कविनाऽऽत्मनेपदप्रयोगः समारतः । पद्येऽस्मिन् कराशंसा प्रकाश्यते । अनार्या जातिः पथ्या कान्ति म ॥१॥ अपि च देशकालप्रबोधायाऽऽह गत इति-~-शाके चन्द्रः एकः, स्वराः सप्त % अकाना वामतो गतिरिति नियमात् एकसप्ततिरित्यर्थः तत्समन्विते तदधिकं मनवश्चतुर्दश तत्सङ्ख्यामिते शते अर्थात् एकसात्यधिकचतुर्दशशततमे शकान्दे [ तदनु वैश्मे रसव्योम- स्कन्दाननेन्दु (= १६०६) सम्मितेऽन्दे [ क्रिस्तीये प्रहवेदवाणभूमिते = १५४९ वा] इयं भाणिका वृन्दावनपरिसरे नन्दीश्वरे तदाख्ये स्थाने निवसता मया विनिर्मिता इति ॥ अन चपलावनं नामानुष्टुप् वृत्तम् ॥ २॥ एव मुगृहीतनामधेयाना श्रीवैष्णवमक्तिसारसान्द्राणां स्वामिनामिन्दूरपुरामरणानां श्रीकृष्णाचार्यवर्याणां तनुजनुषा सिद्धान्तवागीशेन वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयोपकुलपतिचरेण १. जिसके सङ्केत पर सहृदयों को सुख देनेवाली मालिका के रूप में यह माला मैंने थी है, उस मेरे प्रियसखा की कण्ठतटी में यह क्षणमात्र भी [> ठसे हर्प से उल्लसित करती हुई ] शोमा धारण करे । २. सकाब्द चौदह सौ एकहत्तर (=वि. सं. १६०६ - सन् १५४९ ई.) में, नन्दीश्वर में रहते हुए यह माणिका रची गई। * हिन्दी व्याख्या सुषमा समाप्त * COLOPHON: 1. Mas this garland of the DHANIKA adorn the central region of my dear friend's throat under whose direcuon this delightful wreath of flowers (pleasing to the schon lars of diecernment), was hercin stringed together, In the era sala or śalu Thana, during the year, One thousand four hundred and seventy-onc (1400+71) (1.1.1549 A.D.) thts Bhinika was composed by tuc, while living at Nandiśvara. FINIS इप पर पालिका पुषिका कुचिपाप्पु न दृश्य। : Nor found in celsindu.

·२९४ ] दानकेलिकौमुदी नैकविद्याविरुदभाजा दक्षतरण सुरेन्द्रनाथशास्त्रिणा विरचिता श्रीदानकेलिकौमुद्यां श्रीमप्रमु- पादरूपगोस्लामिकृतायां माणिकायां मधूलिकासमाख्या व्याख्या वैक्रमे चन्द्रवह्निनखसम्मिते क्सरे माधवे मासि पक्षे वलक्षे पौर्णमास्यां पूर्णताममजत् ॥ तत्र प्रशस्तिः- परिचयः- प्रभोरानागराणां दशपुरवसुधाधीशलब्धादराणां श्रीमजूनागदीयप्रयितगुणवतामन्ववाये द्विजानाम् । गोपीनाथाभिधानोऽभवदमितमतिर्दैवविद्विद्वरेण्यो दृश्यन्ते यत्प्रसादार्जितविशदयशोभागिनोऽनेकशिष्याः॥१॥ तस्यानन्तगुणाम्बरे समुदितः प्रौदोपलब्धिस्फुरत् - पाण्डित्यप्रसृतप्रमाप्रविलसत्प्रोच्चैःप्रतापः पपीः । पुत्रो यस्य विशुद्धधीखरकरस्पर्शोद्वमत्स्वाचिपो न्यचारादिव सूर्यकान्तसदृशा दग्धा विदग्धाः परे ॥ २॥ साहित्याम्भोधिमन्यानिसृतरसझरी निर्मिती निर्मितोऽयं सिद्धो हृद्योऽनवद्यो गुणगणगुरुतागीणगीर्वाणगीर्यः । श्रीमद्रामानुजार्यप्रथितमहिमसद्धर्मचकधुर्यः श्रीकृष्णाचार्यवर्यः प्रचुरतरयाः सञ्चिनोति स्म लोके ॥ ३ ॥ तत्पुत्रेण सुरेन्द्रनाथसुधिया साहित्यवारांनिधि श्रीमद्रुपमहाकवीशकवितानेत्रेण विद्वन्मुदे । स्वीयप्रातिभमन्दराचलमथा कौतूहलान्मन्नता सेग्या सेह मधूलिका मधुमयी धारा समुद्भाविता ॥ ४ ॥ पूर्णता- पौर्णमासी माधवीया दानकेलिं पुरा यथा । रूपामिरूपरूपां हि रम्यरूपां सुरूपिताम् ॥ पूर्णतां प्रापयद्व्यां तथैवेमां मधूलिकाम् । राधारागसुधासारधारापूर्णप्रपायिताम् ।। कृता सुरेन्द्रनाथेन शानिणेन्द्रपुरे घरे । संवत्सरे विक्रमाङ्के चन्द्राग्मिनस्यसम्मिते ॥ ॥ श्रीराधामाधयाणमरठ समाप्तोऽयं प्रन्यः

·APPENDIX
[परिशिष्ट क]
NOTES [ विवरणी]
2
A NOTE ON METRICS [वृत्तवृत्तम् ]
3
CONSPECTUS OF METRES USED [वृत्तपरिचयः]

·ABBREVIATIONS N. (n.) Per. A Ātmanepada. Abi. Ablative. Abs, Absolute. Acc. Accusative. Act, Active. Adj. Adjective. Adv. Adverb. Al. Alankāra, Aor. · Aorist. Avya. - Adyayıbhāva. Bah. Bahubrihi, Ben. Benedictive, Caus. Causative, Cf. Compare. Comp. Compound. Dat. Dative. Den, Denominative Des. Desiderative. Du. - Dual. F. Future, Fem. - Feminine. Fp. - Future Participle. Freq. - Frequentive. Gen, Genctive. Gr. - Gerund, Indl. Indeclinable, Infn. Infinitive, Instr. - Instrumental, Imp. - Imperative. Karm, Karmadharaya Lit. - Literally. Loc. -- Locative. Mas.(m.)- Masculine. - Neuter. Nom. Nominative: P. Parasmaipada. Pass. Passive - Person. Pl, - Plural. Pot. - Potential. Past participle. Past preterite. Pr. Present. Pr. cl. - Principal clause. Pro. -- Pronoun. - Present participle. S. Sandhi. Sing. Singular. Tat. Talpuruša. U. Ubhayapada. Voc, Vocative. P.P. P. pr. Pr. p. SYUBOLS Tho figure 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 and 10 indicato the Conjugation of rorlo. The Numbers I, II, III indicate the person of the vorbs. The numbers 1,2, 3, Y,",$, u indicate the care of Tatpurufa or Babylibi Compounds, The Sigmbol indicatos the root of a Torb. Sanskrit Abbreriations तिरेतर GAUTETI ·NOTES PAGF 1. F? ( adı )= fm 1A +77 = smiling = FURTHI tapistot (adj ) = x+371+T 1 P+*z scattered =aat ge पाटलित (adj) = पागल +इतन् = rosy = गुलाबी । Falesti (n)= hysterical 305, a commixture of various feelingsa natural grace of women = विविध भावों के सङ्कर से जायमान मादक हर्ष- [एक योपिदलकार] । 'सित-शुष्करुदित-हसित-प्रास झोधश्रमादीनाम् । साङ्कय किलकिञ्चितम् ।' (साहित्यदपण ३-१९७) 3 para im. Loc sing ) = JT+faq ( 2 U)+fFt = getti Agra- gan= Though full and all pervading, it is constantly increasing 37 suggests here that this love 19 something different, being spiritual in character, and, therefore, it transcends human logic, cf salamat at an affittor startar Though God's bliss is perfect we speak as though it admits of some future bizes to add to it of नारदपुराण "आगमिष्यत् मुखञ्चापि तच्चाप्यस्येव सदापि तु । तथाऽप्यचिन्त्य TIETOTTT Teadta "11 (Madhva - G B VII 6, Also Ramánuja "पारायलक्षण हि शेषत्वम् ।" मत शेषभूतो मुक्त स्वप्रयुक्तेन केनचिदतिशयेन शैषिण aga-Natimala - X. 4 aprint (k+ 1 P Caus - to delight + 431 +599) A benedictory song opening a dramatic piece, vishing well of the actors as well As of spectators such a song 19 conventional, and 13 sung behind the screen before the stage manager appears on the stage to Introduce the play to the audience 5 Ratu (n ) Instr singular of Fine + F9 P= to spread # 379 since 19 denied liere by Pänını under Sūtra a raspat" (Ast III 1-33 ) स्त्रधार -- The actor in-chief who in his prelude acquaints the audience with the anthor place, season and the title apd the type of the play under enactment 79 (n) & natural reaction on the body (HM) betraying delight or consternation - borripilation STAIN So is PTT rallor here doo to the fact that the sah,ect lacked enthusiasm to witness the Lord with mortal eyes due to insufficiency of that devotion 8 साधिष्ट (adj.) superlatire of साधु or बादम् । ( m ) a spintaous liquor made from hadamla Joven D.KK. 38 ·Roo ] दानकेलिकौमुदी PAGE more covetable to be born as a reed rather than a cowherdess. Here the womanly jealously is extended even to the inanimate objects, which 19 the third stage of density of love ( anurāga ) - vide Ujjvala-Nila-Maņi. Cf. "this little flute of a reed thou hast carried over hills and dales and hast breathed through it melodies eternally nex" - Tagore - Gitănjali-1. 47. भ्रमरमणीः निरन्धान: - the description of a drone blocading female bees is suggestive of the future action in the play through the alarkāra Atiśayokti, presenting the first element of Upanyasa of the Bhāņiki, 48. धन्याः कुसुमकीय्यःf. धन धन सखि ! सफल जनम जाके अनुकूल सजन । [आस्थायी ] राग परज। 51. a ... a = It is only proper to have the ornaments removed from the person of Rādhă here so that the ornaments to be bestowed by the Brāhmaṇas at the sacrifice, which were auspicious, could be put on. In fact, it was a tactful way of presenting Rādhi before Krsna without the load of ornaments, for the best beauty is unadorned. Cf. Kalidasa : Parivrăjikä as the Judge asks Acārya Ganadāsa to present Malavika at the dance unornamented : Referpale Tiffany Pratcount: 1 sty 15 (Malavikågnimitra Act I) also किमिव हि मधुराणी मण्डेननाक्तीनाम् ।। (Śakuntala - Act I) 62. TH... PETR = As it was not possible to pay respects by bending their heads, which were loaded with pots of gher, VrndA adriscº them to pay respects only with folded palms. 51. fritid. Aina = The saperiority of the Govardhana mountain over Šest lies in the fact that where Lord Krsna (Vişnu ) simply rests during the rainy season only, on the boly of $eşa, le uses all the parts of the ninontain for his marrellous sports with his beloved bellce all the time. 07. घुणा Lit, insects which incise thic wond and cause boles, Here it means "musical sounds" on the principle that the name of the caase is sabutituted for its effect, Nere the inserts are the cause of the holes and the msical sounde are their ellest. pierzi...(47751 - destroying the darkness of the lotus eyeil belles' firmness of mind. It is known that the rise of the con le an excitant (Uddifans) and cause the blooming young women to very infatuated with love that they forget all propriety of condart ·NOTES PAGE music which remains no longer a hindrance to their free exhibition of love 60 नव सदा ....किमक्षिणी - Sri Krsna's beauty ever appearing new may be due to both the facts, rz (1) His beauty was exceptionally extraordinary so that it always appeared new [of Magha - "क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति, तदेव रूप रमणीयताया ।" Sisupalavadha IV-17b ] and (11) that Radha being saturated in her fondness for Krsna always found him new and fresh, This is the characteristic of Anuraga - Vide Ujjvalanilamani "सदानुभूतमपि य कुवन्नवनव प्रियम् । रागो भवन्नवनव सोऽनुराग इतीर्यते ।" 63 मूर्छितवल्गुरागा &c = मूर्च्छना is normally defined as "क्रमात्स्वराणा सप्ताना मारोइश्चावरोहणम् । सा मूछेत्युच्यते 11" They are said to be twenty one सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्चैकविशति । A मूर्च्छना may be taken to be like the 76 of the modern Hindustan) music or out of the Karnataka But beyond this no exact concept of TEST meant by ancient musicologists could be had now, as the celebrated authority on modern music Śrı Bhatkhande admits in his Laksya samhita मूर्च्छनाया रहस्य तद्रलाकरप्रपञ्चितम् । स्फुटमेवाभवद् बोध्दं न शक्त कोऽपि पण्डित ॥ (I-31) 64 क्षण तावत्प्रच्छन्ना भवामि = This 19 to avoid being detected as an informer 65 मयापि बिम्बाधरे वशी निधेया - Bimbadhara means beautiful hps red like the Bimba fruit The question 19 -how could Krsna refer to his own lips as beautıful red lips - a self praise beyond decorum The way of justifying is to recall that Krsna is the Sapreme God (कृष्णस्तु भगवान्स्वयम् ) and it is hrs prerogative to refer to himself in glorious terms (of Gita - अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित पुरुषोत्तम | XV-18) 66 कलस्वनस्तरुलताग्याजुम्मणे = Faneifully, the poet is making an attempt to establish a new poetic convention - music of flate blossoming the plants and creepers The accepted convention in this behalf 19 summed ap in the following verse 'पादापाताद गोकस्तिलककुरकको घीक्षणा लिङ्गनाम्या, स्त्रीणां स्पाप्रिय गुर्विकसति स्कुल सीधुगण्डूपसेकात्। मन्दारो नर्मवाश्यात्पटु मृनुसनाच्चपको वक्त्रवातात् । चूतो गीतानमेरु कसति च पुरो नर्चनात् कर्णिकार ।" Here hoel (Pika ) 18 compared to a Brahmana and its warbling to the Vedika recitation. घराघरेन्द्र (m) = great mountain दम्भोलि (m) = thunderbolt 67 In rorse 33 all the verbs are desiderative (समन्त) वि+निर + /मा 2P(Atm ) + सन् = विनिर्मित्सते, 6P to desire+सन् पति आ+ /रम I A to begin+सन् = भारिप्सो सम् + /पाP to join + सन् : सचित्सति ll Pr III per sing What is indicated by this description here is that love for hrsna is transforming the entire personality of Rådhå into a fully llossomed youth ·२९८] दानकेलिकौमुदी PAGE 8. Starta = The ocean is said to be the abode of Vişno, for he rests in the Kșira-sāgara. 9. EP17 (adj.) ✓ EFT 1 A+56 Unādi - 111-13 =gwollen. TE I 10. (m.) 1. a swan; 2 a yogin of a particular order, 11. Afa (paas.) means political alliance in statecraft; ? in dramatic parlance it means Junctures which constitate the plot. HAF (n.) Lit. geven divisions : In statecraft, they are king, minister, the allies, treasure, territory, fortress & army: "ETRIHAT teheraghasila is 2. In dramaturgy, there are seven subdivisions of Bhāņika ( a wee-monologue), viz. 2. Intimation (59ATE) 2. Insertion of a statement (frame) 3. Vigilance (ale) 4. Misstate. ment of facts (F14), 5. Saracagtic speech (HY), 6. Citation of an illustration' (Agfr) and 7. Culmination of motive (CTC). 14. palaa (m.)=In the case of the Lord it means eternal. 2. It also refers to his elder brother, by name, Sanatana. It is out of modesty that Rūpagosvamin refers to his elder brother Sanå tana as bis preceptor ; but in the Vaişņava tradition, Rūpa is deemed senior, for it was he who met the Master, Caitanya Mahaprabhu earlier and got his blessings. 15. MATA (m.)= the third of the seven primary notes of the Indian gamut There are the there scales in Indian music, one higher than the other in pitch. They are Şadja-grima, Jadhyama-gtáma and Gandharva.gråma. It is believed that only the Gandharvas in Heaven sing or play on instruments in the Gandharva-gråma. (m.) the temperament of deer who have weakocsa for the melody of music and get lost. 16. aga - 1.a feinale character in this play, 2. this play which opons with Yandi, the Invocatory verse (मान्दी मुरो बसा: सा नाम्दीमुभी।) 21. Kira A ( m ) a celebrated scholar hailing from Kaji, settled in Ujjayant - the tutor to krzna in his childhood. tartta ( 8.) Chee ( clarificit batter charned from allt of cordo drawn yesterday : 'n tartt TOM TAI" - Amerikos. 23. massgfa (n.) an epithet til I'modera, Kirana's fathers, so pined Laranse at b's birth gods beat loed diam - ( lle folugred thir ·NOTES [२९९ PAGE sacrifice) "cat TCT TS 1774 SA 1" जज्ञे यस प्रसूतस्य दुन्दुभ्य प्रानदन् दिवि ।। आनकानां च संहाद सुमहानमवद् दिवि - हरिवंश । 23 i (m) ao &cārya, the family priest to Nanda Ras, the chief of cowberds in Gokula renta (adj ) In the orthodox Hindu tradition there are sacrifices performed erther for spiritual benefit or for some worldly gain The latter is again of two kinds, the auspicious one, meant for gaining the good, called the benific sacrifices, and the other 19 for doing wrong to the enemies, which 28 called malefic (or abkıcanka) 25 FTAATHT (fem ) The river Gangi, the holiest of the holy rivers is conceived to be present in any river or lake or water reservoir by the devotees when thoy bathe in it. Any river thus mentally conceived to have the presence of the Ganga is called Madaga ganga In fact it is the presiding deity with a corpus of a stream ( ) the anklet, & foot-ordament for women, i 27 a cantaus (m) the bow of Lord Indra, 2 e Rainbow. 31 fa* (m) An Intermediary Scene 10 & play which connects events, the past and the future, 32 Apa ete These are, according to the Samudrika, the natural prints on the body, deemed to be the marks predicting imperial Prowess, 33 FT ( adj ) vodulating owing to rise and fall of musical uotes. 31 mart (o this fourth foot of the verse is reconstructed by the Editors the asal able readrags being faulty 38 39 grafa Aqfr It believed that pleasures enjoyed here are the fruits of past merits and the misëries are the results of evil deeds done in past birth. Accordingly those who enjoy the blessed sigbt and company of hȚspa are deemed to possess better macrita This is an expression of womaois jealousy 10 mg (n.) a spirtrous liquor made from molasses, 13 ans ete The Aute made of reeds is enjoying the tectar of the bapa of hyins constantly of which we are deprived Hence it is ·३०२] दानकेलिकौमुदी PAGE 68-69. लेहयन् = caus. of लिद 2 P. to lick. कवलयति is a nominal verb (नामधातु) from the noun 4= eats up. 70. Ti (Instr. sing. ) = the word as has two meanings : (i) hair, (ii) child: 7601 = crookedness of hair, and childishness. In the verse 35 there is a beautiful figure of speech and fancying the cause for giving up straightforwardness. It may be noted that comparatively, the breasts and hair are much inferior to the eyes that are capable of reading intelligent works like the Vedas. The treatment given to them is, therefore, unfair and insulting. 71. 6797791C (m.) = the leader of the great caravan. 72. zareza ( n. ) = holding them up and making thom to drift hither. 73. ZEHATI ( m. ) - AI - 97 = a slanderer, a back-biter. Vide "TXHIHITT gurta atentia." (Hemcandra ). 76. vaika= a pun on the word meaning "five friends" and "a doll". 77. ENTRT dc. = By this acting Madhamangala makes Rädhā and her friends guess that he is telling Krşņa that Rādha's standing motionless as though in fear is only a ruse to escape paying tax. In verse 37, the adjs. like oglanz &c. qualifying Kýšna make him appear formidable when the compound is dissolved as मृगाधिपतिः मध्यमे = कटिदेशे यस्य सः, but in fact they are meant to denote his handsome personality having a slender waist (martia FET , & stout chest etc. They also indicate His previous incarnations such as Narasimha and Varába, 79. eyecat M+6 P. turned into Atm. with 1 = to take leave. Pot. I 82. Best adj.) a means its or poblic opinion, reputation, 1. e. highly spoken of. 86. fe 71 (f.) strictly speaking means "imitation or acting like-. Here it is used colloquially meaning disgrace : cf. Marathi fortui 87. Fiorare traditatif) = & roll of betel leaves. It contains lime, catechu, slices of areca-bat, cardamom, clove, saffron and other spices. Offer of such betel rolls is a mode of honouring a distingaished visitor. 87. stefar (adj.) - befitting the occasion, appropriate. 88. m-FET (* slan) : 579 x cheat, a thog, a stapefying pills used by cheats to make the prey sonseless and then rob lin. 89. ARTERI MA+HIRTO+() + +19-Not lasted so far or crer belore. per. Pl. A Pill The ·NOTES [३०३ PAGE 94-95, By reference to Krsna the following words in the verse 39 art to be understood as shown below. 96% (voc ) = Oh ! sweet-voiced, at HF (Pr.P ) - under the gaise of collecting tax . e. by fraud., HISSI (L.) - Titsla forest (f. ) = married to a barbarian, opposite to 9 The word RW 19 highly significant, for the means copulation as well, The ad). Het hints at her being retet (another's wife ). 96 In verse 40, the word ye having two meanings, viz, (a) string, (11) character, agora means ( 1 ) having no string ( 12 ) absence of character, and quota means (1) being free from the string, and (11) loging character, 100 ATTESTAT GENT &c = the other hemistich of this verse reads as "TT"#4 T Fora fat " The wisc seekers after truth see the world filled with Narayana, the Supreme spirit. 101. gonta (n) Technically, in the prestly fanguage grate means an auspicious day on which some ceremony is to be performed. Before the actual ceremony of the day, there is a ritual called पुण्याहवाचन performed 102. putopar (E ) The regular worshippers of God San By virtue of their worship of the Sun they are deemed to be possessed of some extraordinary strength 104 Trance (m) salita, at lc It seems that during the medieval India especially under the Muslim regime, there used to be an office of tax-collectors or liason officers of these names Verse 41 It us a sarcasm full of jealousy A Rute (Vomsl), > stick ( rasti ) and a horn ( Visonika ) a sort of a bugle - were carried by Krsna they were bus constant companions All of thern being in the feminine form, they are deemed as if espoused by him, and out of jealousy fault 3 fopnd with them ipagmach as the first is full of holes, the second 13 crooked and the third is hard and carved 106. भुजोग rata = there is a natural antipathy between a snake and mongoose (ichneumon) The latter, being stronger, in a duel the snake is sure to get killed The whole verse is full of pan and repartee. 110 09 (1)- » campata lorer, ((n )= Bp emerald. The focident which Sabals såresstically refers to seems to have taken place some what like this Perhaps some of these son. worshippers (Gopis ) once plocked lowers from a garden and were caught red hapded By way of popishment the Keeper of the garden took off their ornaments and made then offer ·204 ) दानकेलिकौमुदी PAGE apology, which was signified by holding a blade of grass in between their teeth - & mark of surrender, 111. frater (Lit.) the Jain order. i. e, nakedness. A euphemism for denuding. 111. greiti = 816 + F 9 P. Pr. Pass. III per, sing, = were obliged. 474: (m.) a word of negation used in such a manner that it implies the contrary, i. c. aflirmative, afterlif: means affected protest = though enjoying, protested out-wardly. It may be noted that what the hero is saying her here is just a boast. All this Lalitā makes clear in her following dialogue with Višākhā. 112. af Aae... maan = the idea is that the Gandharva pleaded on beball of Kļşņa saying that he had not committed any serious crime, but had, to extract toll from her, only undone Ridha's bodice wherein presumably lay valuablos concealed. This is to pacify Paurnamist from whom a severe reprimand was apprehended for Krsna's a bit of misdemeanour, let alone, the offence of depriving her of her garments, 114. a.... rata = Just as a Koel plucks a cluster of sprays from the mango tree, so shall I cleverly manage to extract the toll-tar from these belles. 116. The pan on the following words in verse 47 is : HT (i) without west (li ) behind none; a = (i) without east, (ii) unprecedented; won = (1) without south, (ii) unclyn ; *W-(1) without north, (!) unresponsive, answerless, 120. The pun on AGTHY is "great weight" in which sense lalitk uses the word, ( il ) 16,00,000 tanlas in which sense Madhubadgala takes it 131. TIG &c. - This signifies that bribery was well in Togue in those days. Perhaps the practice in those days was to dieburse one-fourth of the revenue to the terenue oflicer who collected it from the taxpayer. Accordingly, the tollgate chlet was entitled to 16 lakhs o lantas as marins only lakhe ralculated logo Madhoman.ala, hence neustlun. 127 h :* great roje to fusten the elephant FRE? (1) disealt lallta ( 11 ) sale or unruly : WITTI (1) Iried neur, ( 11 ) 14 PUT** crterer yielding bilroyelle fswer (11) 13da frtrue! that pari.

·NOTES PAGE 128. समर्दिनि (Voc.) समनि नदंति असौ (नई 1 P+ इनि + डीम् (fem ) Lit "One who roars at home only" 1, e one who shouts defiance at home only, in fact a coward, 129. Note the pon on giltere meaning (1) breast, (11) a cload HFT meaniog (1) a neckless with 27 pearls, ( 11 ) the group of 27 stars, feat meaning (1) strength ( 11 ) daybreak, 130 Regata &c It is well known that Rabu eclipses the Sun 131 ATTAIT &c The sentence is full of pun FTTT (1) a gnake, (11) an elephant Radha uses the word om in the sense of a serpent, and Krsna takes it in the sense of an elephant in bis rejoinder In Prakrit Falu could be rendered into Sanskrit as (1) A = a task of an elephant, (11) Pure (Gen Pl ) = of the poisong In this dialogue Radha uses it in the latter sense, while Krsna takes it in the former sense महासार means great strength (HET+ FK) in case of the task, but means (HET + TTATT ) = profase outpour in case of poison, 132 Then again guritan (adj ) means handsome time = body, ag noun it means the elephant of the north east quarter (a ferits). 94, 18 one of the eight elephants, gard to guard and preside over the cight cardinal points They are - ऐरावत पुण्डरीको वामन कुमुदोऽञ्जन । पुष्पदन्त सावभौम मप्रतीकश्च दिग्गजा - Amarakosa funt = ( 2 ) the lotus plant (11) & woman, first in order of the four classes described by Kamasåstra Vide Ratimafjarl – "भवति कमलनेत्रा नासिकाचदरमा, अविरलकुचयुग्मा चारकेशी कशाही। मृदुवचनमशीला गीतवाद्यानुरका, सकलसनुमवेशा पानी पनगन्धा।" 134 Yr (ad) [ VT 6P+ F*** ) = bent or stooping, TTI 135 ** (adj.) = bappy or prosperous, (o) a balloch 137 सारी शारी-सारिका or शारिका has two menaings (i) a kind of bırd, Maina (throsh) which prorides recreation to lovers during separation (11) a pawn or prece at chess or a die-board ID verse 52, the word it is used in the second sonse, but Radba tabes it in the first sense with a suggestion of an Abhisanka = a woman who goes to meet her lorer at the appointed place **R11 ft af FT RIFATTET" Amarakosa 138 The word ''( Loc sin) can be dissolved in three wass (1) उत्कोरशासौ पतितलिन् , (1) कोप उपपति, तस्मिन् , (11) उका 74767 (two substantires ), (TAT) - eager ,toya (m) 2 A paramour, et = s tar temperada DKK 39 ·३०६ ] दानकेलिकौमुदी PAGK 139. Fie can be dissolved as (i ) 5 (m. - thigh ), meaning service to your thighs; (ii) 36 (adj.- great) meaning "excellent service" to you (779) 1 141. सुकलेवरम् can be dissolved as (i) मुकले Voc. sing. of सुकला (fem. = a munificent person + 469 = excellent, adj. qualifiying 157; (ii) + dat = handsome body, 142. In verse 54, the quibble on the words : (i) gold, (ii) iron; Suchf (m.) means (i) fire, (ii) a profligate or a blackguard, (iii) the path of Kțşņa. 143. In verse 55. agotenat can be dissolved as (i) a + lehelt and (ii) बहुल + ऊहमयी ( ऊहः = तर्क). Then again प्रतिमास्यद्भुता can be broken as प्रतिमा + असि + अद्भुता; and (ii) प्रतिमासि = (every month ) - expat = (fresh). 144. gamta (n.) = pretended anger, an affected repulse of a lover's endearments : one of the 28 blandishments of the heroine "केशस्तनाधरादीनां ग्रहे हर्षेऽपि ससम्भ्रमम् । प्रादुः कुट्टमित नाम शिरःकरविघ्ननम् ।।" ( Sāhityadarpāņa ) 146. for Freyri &c. By this gesticulation Kșşņa expects the belles to infer that he was giving confidential instructions to Subala to the effect that in case the sound that was being heard signalled the concours of the King's army Subala should report to the King all that was happening at the toll-gate and bring the necessary instractions in Krşņa's favour. 151. a* .........fia = Kręna hints that gold pitchers are hidden behind the bodice ( in the form of breasts ). 154. In verse 60, the poet by a pan on the word "ge" suggests that Copid having been terribly defeated by '999 = god Śiva seems to satisfy himself by taking revenge upon 9797 - lionlike Krena. 156. 79, RTE..... कोटय इतिः (a) the basis of calculation is this : according to the previous calculation 5 gold pots of fresh ghee are to be charged 16 lakhs of gold coins. Now, on the basis of 10 pots being doubled (As a fine for keeping them hidden ) and 5 openly carried-total 25 the tax would be 4 crores. Then as & fine for trying to crade paying the tax it should be moltiplied by 100. Thos it pould be 100 crores. E means a heap. llence it means one hundred crores. By s puo it refers to one of Radha's friend by name ''nda, (b) 6716124 - Bart. They are 64, hence the word 1107 de sobolically used for 64, (c) Ortiza: almilarly, there ·NOTES [३०७ PAGE are 25 tativas, the word af stands for 25, and mula means Rudra who are 11, hence qayfa stands for 11. 159, 9x = An oath; a solemo declaration, 160. हितकथने - a subjective locative (विषय सप्तमी)। 157-a ratli, že of a Masha - of a Tola. 161. Verse 62 as - a large number, here a hundred crore; Het-name of a damsel, a character in the play. 163. Tablea: - astfe (1) a hundred crore, (11) Lodra's thunder boit. So That means (1) one having a 100 crore coins in hand ( possession ), (11) one having a thunderbolt in his hand. दिपराधवैभवः the word faste means 200,000,000,000,000,000 13 generally used to indicate the age of Brahmã, the Creator. Here Lalita uses it to show that Brahma, possesses such enormous wealth, 164. sair eaujo - ATP - Krsna means Vrada 15 mine. Offer ing my own Vrnda to me in lieu of the tax to be paid to me by them is as good as offering my own earrings to me. 165. fam the name of the mother of Radha; then literally, "bringing glory". FARA..... Vanamalın is an epithet of Krsna for he used to wear a garland known as Vanamala, which is defined as "आजानुलम्विनी माला सवर्तकुसुमोज्ज्वला । मध्ये स्थलकदम्बाढ्या वनमालेति कीर्तिता" ॥ 166. gaz ETSA......Epa - This is sarcastic, what Vynda means 28 that the toll-gate keepers are worse than gamblers 167. NT (.) Forced celibacy, i. e, maintaining celibacy as a consequence of non availability of the object. 169 27477@err Lit, a scribe Kayasathas are known to be a clever community, expert in manipulating accounts etc 169 HrTaº- Refer Ujjvala Nila mani – "अभूताकरितो रास प्रमहाशतकोटिमिः। पुलिने यामुने तस्मिनित्येपाऽऽयमिकी प्रथा" (Radhi-prakarana, V.?) 170 749 - The word, “Jfadha-dana" means two things: (2) Kina, because he killed a demon Bladha, (11) a bee or a drone, because it prepares Madhu (hopey) 170, real .....ft: Tiit is takea here to mean a bee, splitting, the word as t+fantie, having addition of a Refa In fact, is called for because it has an additional Rela (2 refas) Uere it is a weak pon.

·३०८1 दानकेलिकौमुदी PAGE 173. Tayu - Here Madhamangala reminds Kļšņa of the King's order: "शतगुणस्तत्र शुल्को विधेयः" इति. (Vide V, 58 supra) 175. TINT4H – vicinity : an open place in the vicinity of a town. arhinifar - amat - wag-laying (Monier-williams ). 176. agre-... Ana : I shall squeeze her tightly with my rodlike arms. This amounts to embracing Rădhi closely though super ficially he means to say that he would punish her. 177. Verse 64 :ICATA - TİT, an epithet of God of love - THT - heat or warmth. It, therefore means heat of the God of love, i. e. intensity of sexual urge. $9-**- eto. The meaning implied is - how can I, being the leader of the youth, look on with indifference the intense desire of these young women for mating. 178. विपमेपुरणाभियोगम् - Firstly विषम - hard; पु - arrows i. e. a battle with hard missiles; or acag a separate word, Loc. pl. meaning & fight in the uneven (@m) regions of this mountain. By taking the whole word as onc compound, it may also mean faray Cupid who is said to bave five faya = odd number = five arrows - Oftati: = stiff engagement - battle of love. 179.95 ...... : The higher meaning is - Kişņa being the Highest God knows the secrets of all hearts ( anlar-yamin), and 80 the professions of sham devotees would be of no avail. That is, the cuoping postures of a fake devotee cannot mislead him. Tags has two mennings : (i) not small, 1. e. bigi (11) having no body i. c. Capid. 80 angaT.........mcans (1) a big battle; (ii) battle of love. 180. sign also has two meanings : (1) a battle, (II) onion («rxunl) So aiguitat (7 termination ) means clever in warfare; and an expert in the art of copulation ( with great staminn and engage ment in various postures ). 18. MIETTI (1.) lit, macane "smelt". Whal Krsna means it that lor has already scentro ilAdha's design to walk away, and his handle are, therefore, itirring to catch her and foll her attempt. 18. Hattar My changing the syllalile lingue into "mKrsno makro the word ****** Into "TT", wbich meant Interest in enjoyment. w** - Kanisa, a yekun of the Ihnja dynasty, ·NOTES [३०९ PAGE than a lion. When broken, the word "CH (adv.)" = forcefully or strongly + '@aT'' = 18 surrounded for protection. 185. TITET. Hallazigaa - The word "pame" has two meanings (1) fight, (11) body. When the latter meaning 29 taken, the implied sense would be, "t is natural to be longing for a fair body (of a belle)” 1813 He was a Yaksa and one of the attendants of Kubera Once he abducted the cowherd damsels of Gokul. Śrikssna, therefore, killed him by beating his head from which he got a crest-Jewel, which he handed over to Balarăma (who, in turn, resented at to Rådha) Vide Bhagavata Skandha X-25-32 and 34 "168 sa frat 1616253417 1 25 b अविदूर श्वाभ्येय शिरस्तस्य दुरात्मनः । जहार मुष्टिनैवाइ सहबूडामणि विमु ॥ ३१॥ शङ्खचूड निहत्येव मणिमादाय माखरम् । अग्रजायाददाप्रीत्या पश्यन्तीनाश्च योषिताम् ॥ ३२ ॥ 186 gainisteri de ..... - GANT - is the fifth day of the month of Sravana, and is known as Naga Pañcamı, for on that day serpents (Nagas) are worshipped and propitiated, (11) the fifth person among the five friends, 2 e Radbá Secondly, Naga mçads also an elephant, and "177" means an elephant among men 1. e a grand, distingaished person, kere harsna. Therefore gara* 19 (1) the 5th day of Śravana, dear to serpents, because they are propitiated on that day, (ii) Rādha the fifth onc, who is dear to पुन्नाग (कृष्ण) 189 *777# (01. ) Name of a celebrated gem obtained with thirteen other jewels at the churning of the ocean, and worn by Visnu, 1. e. Krsna on his breast 190. Efterat (m) Name of a play fellow of Kssna, a cowherd, residing at Para mandars, bear 5sns kunda surrounded by a thick cluster of trees with a big banyan tree Also brother to Śrs Radha. 195 Galati (n) Name of an irascible saint, son of Atri & Anasuya After his name there 19 an asrama across R Yaman, beyond the village Gopalpur Doce apon a time the cowherdesses serred him with a sumptuous meal who had been then fasting for some daya past and it is said that in course of conreraatioa he praised Lord Kryns. warfa () --Dabavlna is another dame of Handman who lved & celibate throagkort his life So & row of celeibacy Is called a yox of llanumin alias Jabšvira (Lil great bero).

·310) दानके लिकौमुदी PAGE 197. FAFFET.....feqatarget - In fact, Rādhi was all along hearing with joy what Krşņa vas saying; but in order not to betray her mind she pretended not to have heard it, appearing absolutely inattentive to what Kịşņa said. This is what is technically known as blandishment Bibboka, i. e, affectation of indifference towards a beloved object through pride : "मना प्रियकथालापे बिब्बोकोऽनादरकिया।" (- Pratáparudrigam). 199. कुक्षिम्मर (m.) (कुक्षि+ F 1, 3 U पोषणे - मुमागम and खu term.) those who fill their bellies, fariza (adv.) – (Ag + zfm) Lit. "without cover" - openly, or clearly. The variant reading is TE FT 444 , which exp resses a sense of helplessness, while Rādba's bold command is being proclaimed. Hence this other reading is not happy. 200. haara ait (fem.) keeping the vow of a Muni who keeps mum. leto (adj.) Complaisant : "Falafrå TrA foga" 206. Verse 77. ferait (fem.) – the sentient power of the Sapreme being which illumines everything else of the world. depus (n.) - the highest Empyrean, the abode of Lord Narayana. 209. alati -(+11A - RE III per. Pl. Act. ) - Though the speaker had witnessed the scene, here part is used as "Narrative preterite". 210. -FTTT (n.) - a group, here a series of jewelled vessels. 212. fafel (m.) The Sun: fafengles1 - (Inst.) by the daughter of the Sun, Yamuna. 5.° (*** – n. 327) proficient or diligent in any work. 213. Parfa: - lit obt sined from the navel of a deer, l. c. musk. faze (n.) a mark on the forehead, a sign of anspicioos oss. 311. mama = ( ***+973U - Aor. pass. III per. sing.) Aft (fem.) – full growth, boldness, aftrip ( fr + fôr; 68U + FT) - appointing as minister. 315. okt (fem.) - blooming bads, 217. farina (n.) - an auspicions mark of red pigment on the forebead 218. æfen As though faltering (the FINT) in pleasant amusement. 919. mut: (acc. pl.) respectirely their own. 220. THUSH (n.) - the createjewel, porn on the crown as a mark of beauty; or afro-loft ol belt on the licad. -T+799:- the initial im of pris dropped in case of the particle FT ! - Was said. 114 #1 91:

·NOTES PAGE 223, azarat (fera ) lit seated or one's own cot having knowledge of limited environment of narrow vigion' 224 FTATE-O = a Vidja the art of bewitching. 225. Verse 85.- It is the general principle of jurisprudence that the latter promulgation of a law abrogates the previous one. Tarretrat = the word could be split ag (a forest) to UTOT - a sovereignty ( 11 ) + ( same as Radha - an " diminutive of endearment )+Ra= lordship reiff (fem Instr pl ) by evaders of tax, 226 TETT METR TT SET (FT a dim term showing contempt) purchased slaves 227. ATT (m) - Here Radha refers to flute playing posture of Krsna (fast), standing on one foot, the other crossing it at the ankle, ait also an epithet of God Siva 228. Verse 87 STETOS = the Dame of & sage, the son of Kahoda & Sujata, the daughter of Uddalaka He was born crooked under the curse of his father, -वक्रायित- Term क्यड in the sense of आचार - behaving like 229 -पथीना (adj fem ) सर्वेषु पथिषु साध्वी । पथिन् + खन् term = covering all walks of life 230 wanatafi ( tem ), pot inconsistent with Safra - the order of mention of the Caterparge 29 Dharma → artha -> Kama - mokşa 232 65(m) T+7 term - one who collects tax customs officer anta1 - 7767 means offshoots 1 e fingers - a hand 233 facunftat (fem) sold for consideration - an elephantess 235 TYGOT a sarcastic vocative, meaning one who rings the bell at the toll - & comic address full of alliteration ate () - Buttermilk having to water in it ! e thek "तत्तु सस्नेहमजल मथित घोलमुच्यते" - Susruta Tazt (fen) - stiff speech Autant-(fem ) clearing daer 237 Verse 88 T ( tem ) - rubbing against, agitatiog practice att (!) an onomatope for making the sound phool Alafos (m.) - ARTIST #446+ term =one who plays with the bood of a spahe 239 in law mesos detention of the debtor by the creditor कामस्य ·३१२ ] दानकेलिकौमुदी PAGE and the employment of forcible means to recover the debt;" (ii) aet of ravishing. 240. पारिपाश्चिकी (fem.) पारिपार्श्व (पार्श्व व्याप्य) वर्तते +ठक् + डीप् = a member of the retinue. Whut Krşņa means is that but for the presence of Nândimukhi he would have taken necessary action to see that 'Lalită was served right for such indecent joke. पादैः शापितासि - पादैः Instr. in case of शापिता । 242, vågAtor (m.)-& sarcastic address. fake tay Ta etc. it is tradionally held that a chaste woman caras merit for the two families : of her husband's as well as of her father's, by her righteous condacho 245. TAT etc. - an idiomatic expression for "being helpful to". 246. aut etc. - a joke, a quibble on groft & alu with a play on the word * meaning uneven (harsh ) and not even, i. e, odd. = 5 arrows of Cupid, which are - "अरविन्दमशोकच चूतच नवमलिका । नीलोत्पलन्च पीते पञ्चदाणस्य सायकाः ॥" - (Amarakoşa ) 251. PLATA ...... Frafa - touching the nose and ears with the tip of fingers and pronouncing "in or TFT 0794" is an expresion of repentence and a mode of expiation for the wrong done., Cf. the Muslim practice "atst ater" 253. कृताभ्युरयानानि - सन्वन्ति - Lit, hair standing on their ends bear testimony (to the fact that you were rejoiced by the embrace of your lover); horripilation (AIT) is one of the cigbt Sattirika Bhavas. "स्वम्भः स्वेदाऽथ रोमाः स्वरभरच वेपथुः । वैवर्ण्यमय प्रलय इसष्टी सास्विकाः स्मृताः ॥ (Sahityadarpaņa III. ) agu Taw:: - a proverb. One does not feel misery when in the company of five, likewise afficted. 254 putut-º...... 1918; - The whole sentence is full of pua: 14: a cloud, breasts ; na: long branches, long fiogers (hand). Thon the means the blue tree, and Krşon (through मध्यपसाय ।) 000 - A clever fellow - Croll"- Arnorat: 1 - Dest-nor-mila (Hemacandra 1 911: TIRTY: - A prorerb. "Ono lying low bas no fear of fall". 255. art-dc. - stin; (adj.) - long. TOTO 3 band (act of fire fiogen). 256, forget ele. - mpolar esping: "A spoilt fellow becomes shame les and spolls others as well", 31. RTT (1.06.) - * *-!l.pralec (iropical), :

·NOTES [३१३ PAGE 257. TUTT:.. ...ya - a true test of a companion. cf. "Tell me who 19 your friend, and I will tell you who you are 258. 5918.. 717lat The igure of speech 15 अप्रस्तुतप्रशसा (अन्योक्तिः)। 260. 911947 – 18 an old Parsa, one fourth of an anna ; ad of a rupee. qea yanày – an idomatic expression for "in consideration of your personality" 261. क्षिप्यताम् अद्विमूर्धनि - an expression of contempt langer. 262. नवनिधीनां निक्षेप - a specimen of forceful illustration (epa). The Dine treasures of Kubera are- "महापभश्च पद्मश्च शङ्को मकरकच्छपौ। मुकुन्दकुन्द नीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥" 263. fregrut - a technical term used in Sahitya denoting " clever messenger, esp a female one, who catches the inner meaning of both the lover and the beloved, anderstands their grouse, and patches their differences with surtable commitments, aod secures the one for the other". Here the inanimate object, Tallifinitat" is poetically said to be the forerunning messenger, and Radha should follow her 264 feo - Pon on the word "TOTT" (1) the present given to brāhmonas at the end of a sacrifice, (11) a complaisant woman. A sacrifice is said to be void and tamasa if Dakşına 23 not given. ( Bhagavad Gita XVII-13) Tam)- a pledge, security 17 Vide Note on p 309 supra 265 9774-° Pralamba was a demon, who infested the holy Vraja, and was killed 10 an engagement by Balarăma, the elder brother of Krsna (Vide Bhagavata X 18, Visnuparāna V 9 XXXVII ) 264 **T(m) "" is a standard of comparison here, inasmuch as its phallic image (usually of soft stone ) 19 as ample and descending is the bosom of a woman This new ta for the woman s breast is an innovation of the medieval poets 265 V. 92 At It should be noted that in the ritual tradition, A wreath worn once by a celebrated deity or a being becomes "used up or consumed - Fine" and cannot be welcomed by Apother Here it is the peculiar worth of the necklace that it is worn by Śiva in the form of Rådha's boson, and when taken ool, it 1$ well received by Lord Harz Hence nextollable is its greatness in not becoming - a hyperbole (apa) 207, V 93 (Indl ) - In sooth, essentially. DKK 40 ·३१४] दानकेलिकौमुदी PAGE 268. *1971: ( a scribe ) - & fine pun. The second "U" is used in the literal sense – "well settled or set up in body" = fully fed [काये तिछन् इति कायस्थः।। 269. Ha (m.) another name for sacrifice, since it has seven Samsthas, called za:HET ; or performed with seven sacred syllables qua: etc, SFA - a species of sacrifice performed with a hymn so called, from Atharva-veda. Tham. - (m.) a person (dvija) who wears the sacred chord since initiation (59797-FFATE ), which contains three strings, each having thrre strings again. Thus it means wearing haladta, here a brahmana (or as a Gopa, a Vaiśya ). 271. Verse 94. QfTET: - (Gen. sing. ) of otva (fem.) – a councillor. =42+246-(i) the better half; (ii) a huge number. 272. रङ्गिठपुङ्गव - & jocular expression. = the chief of dandies, Lit. the bull among fops. 273, foit (fem.) - one fourth of a cowrie, the smallest medium of exchange in good old days. 276. MART 21 - it is a ticklish word, full of pup. It can be split in three ways : (i) 75+ 3ffaf = one who gratifies best ; (ii) 4 + ATC (cupid ) + after one who has exuberance of cupidity; (iii) 4791 + TTXT = the best of the best, Radhiki. TI (fem.) – is defined as ar 91470 Tenag TeT;": par excellance, consisting of a mags of gold and other valuables. 277. SCAT - whose waist is like that of an altar or a seal-ring. 278. ......7777891 - Since Radha's heart has already been won by Krşna and it belongs to him, it is only foolhardy to prevent the body froin going the way the heart has gone, 279. Verse 97. FEET ( loc. sing. ) in the interior of arbours nnd groves (Rm.) 1 574 +37f9 - beyond mention, 04401 - (infn.) to determine. 281. #$# adj. to Fia; (future ) = It will indre to your benefit. साधीयसि (Loc. Sing.) Comp. of प्रशस्य or बाहम् (good) sgitable. 282. *7 ......pad on 79908: (1) 39745 moans gearby ( 11 ) forgegevens by your neck. (adj.) - Insignificant, 284. af Sayt-de.... It is an * Tarih here inasnoch as there is an indirect expression of the sabject-matter ( 59 ) through an illustration, which too admits of a double entendre. HITT: - daw the = a gift mont ·NOTES [ 334 PAGE 284. sifiracugat - a tendency to deviate or disassociate, (a +2 +6 1 P + sur + 1) foari etc. The dialogue is likerise through all with pan; FOTAT = (?) the holy woman storaret, (u) the Fall Moonday. 285. ATTENT [ATT + şų term 1 - of 444, meaning (1) of vernal season, (11) devoted to 147 1, e, pritom i 286. AMEIRET ( instr sing. ) - There is a pon bere. In astronomical sense arrelat Fen (Karpadharaya ); in the present context, faderet ret ( Tatpurusa ) = Rādha. 287. साधयन्तु III per pl Imp. of Fre caus, of my 4 P. - In Sang. krit dramatic parlance this expression is used in the sense "to depart". 288. Permat : lc - This is a usual query towards the end of Sanskrit drama From here Conclusion ( Kavya-upasamhara ) starts. 289, 1444 – Valedretion Generally it 13 song in chorus by all the dramatis persona (as) fallea in line 290. Verse 99 Line 3 --&c. The idea is that Vradavana too, like any one else, longs for its prosperity. That is its ales To fullfill this longing the spark of your gracious looks and the sport of your feet is the only source. 291, ma- ... f (Avya. comp. ) - belonging to one's own sell , प्रतिस्व वर्तते इदमिति प्रातिस्विकम् (प्रतिस्व +ठक term.) 7f017 - It is a class of sub-shows (Upa rūpakai ), shorter than a Bhana, which 29 mostly a monologue But Bhanika needs not be a monolgue. (For details yide Intrdo. ) gratis: (fem ) - Pun on the word 27a ( 1 ) payment of tax , (11) offer of the person (7).

·II ON METRICS ŚRI DĀNA-KELI-KAUMUDI The following measures have been adopted by the poet in this work, the number of verses being denoted by the numeral figure shown against them :- A. JĀTI METRES Matrika Chandas ) ĀRYĀ: : (Generic term) having 12, 18, 12, 15 morze respectively in 1-4 quarters. Defn. यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । भष्टादश द्वितीये चतुर्थक पञ्चदश साऽऽर्या ॥ The Āryāl is classified into two varieties : one, having regular pause at the end of the first foot, consisting of 4 kalas of 12 more and also at the end of the third foot; the other, not doing so, i. e. having a pause in the middle of the word. The former is called PATHYA ; whereas the latter is called VIPULĀ, which could be again either Mukha-vipula, if the first foot has a pause in the middle of a word, or the Jaghana-vipulă, if the third foot ends in the middle of the word. (2) Then again, from the point of vicw of the number of syllables with a definite number of long and short syllables occuring in the entire verse, Arya is of various types, Lach of such variety, as is used by the poct here, is mentioned below with its definition: I (a) PATHYA : Defn. apy To Farora afaizatu 907VELI Verse Nos. 6, 7, 40, 51, 53, 85, 86, 87, 89, 92 & Colophon No. 1 (Total 11 ) (b) JAGHANA-VIPULA: Defn. यत्र गगत्रयमुसहर पादले सा सपनाविपुला। Verse No. 22 (Total 1) 11 From the point of view of (2) above, following varicties 1. "पप्या पिपुमा परमा मुसपना अपनवरा रितुगीनगीन भागाशिनर पापा:॥"

·On Metrics [३१७ of the Āryä are used here (1) KSAMĀ (22 long & 13 short = 35 syllables) Defn बाणाग्निमिता व आकृतितुल्यास्तु यत्र गुरव स्यु । हस्वा विश्वनियमिता प्रोक्ता नाम्ना क्षमा सार्या ॥ Verse No 7,87 (11) DAIHI (21 long & 15 short - 36 syllables) Defn पटग्रिंशन्मितवर्णा प्रकृतिमिता सम्भवन्ति येद्दी; । बाणेन्दुमिता रघव कथिता साऽऽर्या तदा देही । Verse No 51 (Gatha) (11) GAURI (20 long & 17 short = 37 syllables) Defn सलाग्निमिता वर्णा नखमितगुरधो धनोन्मिता लघव । यत्र स्यु किल साऽऽर्या तहि भवेशामतो गौरी ।। Verse No.86 (iv) DHATRI ( 19 long & 19 short = 38 syllables ) Defn. वसुगुणतुल्या वर्णा गुरवो लघवो यदातितितुल्या । फणियोक्ता साऽऽर्या भवति तदा नाम्ना धाग्री ।। Verse No 40, 53 (v) CŪRNĀ (18 long & 21 short = 39 syllables) Defn नवगुणपरिमितवर्णा तिमितदीर्धा भवन्ति चेद् इस्वा । प्रकृति मिता यदि सार्या प्रोक्ता नाम्ना तदा चूर्णा ॥ Verse No 6,22,85,89 (11) KANTIH ( 16 long & 25 short = 41 syllables) Defn शाशियुगपरिमितवर्णा मष्टिममिता भवन्ति चेद्गुरव । शरकृतिपरिमितरघवो नाम्ना साऽऽर्या भवेत् कान्ति । Verse No 92 (only in Gatha form),Colophon No 1 (c) When a verse in the Āryā metre is composed in any of the Prakrta dialects, it is called GATHA, having the same varieties as those of the Arya Defn पढम बारह मत्ता थीए अठादहेहि सजुत्ता। जह पढम तह ती, दहपचविहूसिदा गाहा।। Verse No 51 = Gatha of Pathya, Dashi type, 92 = Gatha of Pathya, Kanti type GITIH 12, 18, 12, 18 more respectively in 1-4 quarters Defn भार्याया मुखदल्रहल द्वितीयञ्च यत्र सा गीति ॥ Verse No 6, 64. (Total 2) UPAGITIH 12, 15, 12, 15 more respectively in 1-4 quarters Defn. यायान्तिमालपस्वयमदन सैवमुपगीति । Verse No 8, 52 (Total 2) III IV ·334] दानकेलिकौमुदी . .. B. VRTTA METRES ( = Varna-vșttas); Regular variety ( = Sama-upita ), having all the four quarters alike. (1) KUMĀRA-LALITĀ : (of Uşạik class = 7 syllables in each foot). Ja, Sa, & one long syllable Deln. garaRear FM: 1 Verse No. 45. (Total 1) (2) VAKTRA ( Anusfubh measure - eight syllables in a foot) (a) Pathyävaktram (alias Sloka or Padya) (Total 12) Defn. i. Pathyāvaktram : युजोर्जेन सरितः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ ii. Sloka : श्लोके पष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोईस्वं सप्तम दीर्घमन्ययोः । That is to say, in each of the odd quarters, there arc 4 syllables anywise long or short & then Yagana and a long syllable; while in cach even quarters, 4 syllables Jagaña and a long syllabic. This makes Pathyā Vaktra, śloka alias Padya is defined as having fifth syllable in all the the quarters as short, the sixth as a long one, and the scventh short in the second and the fourth quarter, but long in the first and the third onc, Verse No, 42, 46, 55, 56, 61, 62, 63, 88, 96. ( Total 9 ) (b) (Yugma-º) Vipulā Vaktram (alias Vitanam)- with variation in the first and the third foot of Sloka. Deſn.fagergre: AAA: 1 Verse No. 48. (Total I) (c) Canala-vaktram : with a variation in the third foot of the Pathya Vaktra. Defn. घपलायक्यमयुजोर्नकारश्वरपयोराशेः ।। Verse No. 45, Colophon Verse No. 2. ( Total 2) (3) INDRAVAJRA :(or Trisfubh class=11 syllables) Ta, Ta, Ja, & two long syllables. Deſn. RRATH OR nt ant : n Versc No. 5, 71. (Total 2) (4) UPAJĀTIŅ (alias Indramsla) of Triffubh class : a combination of Indravajr. & Upendra-Vajra in a specified order. Dain. उपेन्द्रवनारफुरदिवानापादी यिमिधी पदि को भपताम्। Automata fromú: Rafi (Total 2) NOTE: Definition of Indravajr is as given above in (3) and and of Upendravajtót is "ALAMAT N". In cate of varictics of Upajari given below "F" datotes the foot of Indravajr, while "q" denotes that of the Upendravajes, in A given orda. Vene No. 31 – PRIMA (R888-aab b); and 75 - MAYA (TITEABDb) ·On Metrics [३१९ (5) RATHODDHATĀ ( Of Triştubh class ) Na, Na, Ra, a short & a long syllable Defn राराविह रथोद्धता गौ ॥ Verse No 15, 50, 54, 72, 73 (Total 5 ) (6) INDRAVAMSA (Of Jagati class - 12 syllables cach foot ) Ta, Ta, ja, & Ra Defn स्यादिन्द्रवशा तयुग यदा जरौ । Verse No 36, 70, 76 (Total 3) (7) KARAMBAJĀTIH (Jagalt class, a combination of Indra. vamsā & Vamsastha in a specified order) Defn योन्द्रवशाचरणो युनक्ति चेद्वशस्थपादेन सहेत्यनेकधा । करम्बजातिर्भवतीह सा क्वचित्कुलारचक्र क्व च वशमालिका ॥ (Total 3) (a) Ratākhyānaki (=aga a) Verse No 14 ( a ba a) (b) Silatura (=aat) Verse No 29( a a a b) (c) Upameyā (=casa) Verse No 68 (baba) NOTE Defn of Indravamsā as given above under (6), and of Varmsastha as "जतौ तु वशस्थमुदीरित जरौ"। Here "ह" stands for the foot of Indravamsa and "a" for the foot of Varnsastha (8) DRUTAVILAMBITAM (of Jagal? Class = 12 syllables) Na, Bha Bha and Ra Defin द्रुतविलम्बितमाह नभी मरौ । Verse No 20, 98 (Total 2) (9) VASANTA-TILAKA ( Of Sakvarī class = 14 syllables a foot) Ta, Bha, Ja, ja, & 2 long syllables Defrn उत्ता वसन्ततिलका तमजा जगी ग ।। (Total 5) Verse No 21, 30, 65, 81, 91 (10) MALINI (Of At sākoari class = 15 syllables a foot) Na, Na, Ma, Ya, Ya (Total 4 ) Defn 4-7 29 Jag het uit? | Versc No 9, 23, 24, 34 (11) MANDĀKRĀNTĀ (Of Atyastı class – 17 syllables in a foot) Ma, Bha Na, Ta, Ta & 2 long syllables Defn मन्दाक्रान्ता जलधिपडगम्भी नतो ताद्गुरू चेत् । Verse No 44 49 84, 95 (Total 4) (12) HARINI (Of Alyasti class - 17 syllables in a foot Na, Sa, Ma, Ra, Sa, a sbort and a long syllabic Delm वसुयगेन्सौं म्रो रौ गो यदा हरिणी तदा । (Total 2) Verse No 38, 39 (13) PRTHVI (or Algas! class = 17 syllables in a foot) Ja, Sa, Ja Sa, Ya, one short & one long syllable Defn जसी जसपरा बसुप्रहयतिन पृथ्वी गुर ॥ (Total 5 ) Verse No 18, 27, 37, 57, 59 ·३२०] दानकेलिकौमुदी (14) ŚIKHARIŅI : (Of Alyaşți class = 17 syllables in a foot) Ya, Ma, Na, Sa, Bha, one short & one long syllable). Defn. रसै रुदैछिना य-म-न-स-म-ला ग: शिखरिणी। Verse No.4, 11, 17, 19, 26, 28, 93. (Total 17) (15) ŚĀRDŪLA-VIKRĪDITAM: (of Atidhţii class-19 syllables in a foot) • Ma, Sa, Ja, Sa, Ta, Ta and a long syllable. Defn. सूर्याश्वैर्म-स-ज-स्तताः सगरवः शार्दूलविक्रीडितम् ।। Verse No. 1, 3, 10, 12, 32, 33, 35, 41, 43, 60, 74, 77, 78, 79, 82, 90, 97, 99. (Total 18 ) (16) SRAGDHARĀ : (Of Prakşti class 21 syllables in a foot) Ma, Ra, Bha, Na, Ya, Ya, Ya. Defn. म्रम्नैर्यानो प्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ।। Verse No. 58, 80. (Total 2) SEMI-REGULAR METRES (ARDHA-SAMA Vrttas--abab) (17) SUNDARĪ:( alias Viyogin or Lalita): Odd quarters : Sa, Sa, Ja & a long syllable; Even quarters : Sa, Bha, Ra, a short & a long syllable. Defn. अयुजोर्यदि सौ जगी, gat: aantafe rattagio Verse No. 47. (Total 1) (18) MĀLABHĀRIŅI :( alias Aupacchandasakam): Odd quarters Sa, Sa, Ja & 2 long syllables: Even quraters : $a, Bha, Ra & Ya. Defn. विषमे ससजा यदा गुरू चेत् । FATTOR Thrhutana n Verse No. 66, 69. (19) PUSPITĀGRĀ: Odd quarters : Na, Na, Ra, Ya; Even quarters : Na, Ja, Ja, Ra & one long syllable. Defn. wyf yn-19.) 4.771 Versc No. 2, 13, 25, 03 (Total 4) युजि च नमो जरगाश पितामा । . (Total 2) Total varietics : 38 : Verse : 99+2 Colophon 101 N. B. For detail, refer to S. N. Shastri : A Manual of Classical Prosody ( 111 Edition) Bharali Publications.

·SRI DĀNA KELI KAUMUDI CONSPECTUS O METRES USCD [ Surnally arranged) Verse Sarial No Name of the Metre: Page 1. Särdulavikriditam 1 (शार्दूलविक्रीडितम्) 2. Puspitagra 3 (पुष्पिताप्रा) 3. Sardulavikriditam 7 (शार्दूलविक्रीडितम्) 4. śikharini 8 (शिखरिणी) 5. Indravajrā 10 (इन्द्रवज्रा) 6. Ārya Pathyā-cūrnā 11 (आर्या-पथ्या-चूर्णा) 7. Aryā Pathyā-Ksama 14 (आर्या-पथ्या-क्षमा) 8. Upagitih 16 (उपगीतिः) 9. Malini (मालिनी) 10. Sardalavikriditam 26 (शार्दूलविक्रीडितम्) 11. Sikharina 28 (शिखरिणी) 12. Sardalavikrrditara 29 (शार्दूलविक्रीडितम्) 13. Puspitagra 32 (पुष्पितामा) 14. Ratakhyanaki 33 (रताख्यानकी) 15. Rathoddhata 40 (त्योद्धता) 16. Giuh-Prakſta 41 (गीति:- प्राइव) D.K.K.41 Verse Serial No Name of the Metre. Page 17. Sikharint 43 (शिखरिणी) 18. Prthvi 45 (पृथ्वी) 19, Sikharint 46 (शिखरिणी) 20. Drutavilambitam 48 (द्रुतविलम्बितम्) 21. Vasantatilaka 49 (वसन्ततिलका) 22. Arya-Jaghanacapala 51 (आर्या-जघनचपला) 23. Malini 64 (मालिनी) 24. Malint 55 (मालिनी) 26. Puspitagra 66 (पुष्पिताप्रा) 28. Sikharint 57 (शिखरिणी) 27. Prthvi 68 (पृथ्वी) 28. Sikharint 50 (शिखरिणी) 29. Śilătura 60 (शीलातुरा) 30. Vasantatilaka 61 (यसन्ततिलका) 31. Prema : Upajatih 83 (प्रेमा-उपजातिः) 32. Sardalavikriditarm 60 (शार्दूलविक्रीटितम्) 22 ·३२२] दानकेलिकौमुदी Vorse Serial No. Name of the Metre: Page 134 135 137 141 142 143 144 145 Verse Serial No. Name of the Metre : Page 33. Sardulavikriditam 67 (शार्दूलविक्रीडितम्) 34. Malins 68 (मालिनी) 35. Sardulavikriditam 70 (शार्दूलविक्रीडितम्) 36. Indravamsa 76 (इन्द्रवंशा) 37. Prthvi 77 (पृथ्वी) 38. Hariņi 93 (हरिणी) 39. Hariņi 94 (हरिणी) 40. Arya-Pathya-Dhatri 96 (आर्या-पथ्या-धात्री) 41, śārdūlavikriditam 104 (शार्दूलविक्रीडितम्) 42. Pathyāvaktram 106 (पथ्यावक्तम्) 43. śārdūlavikriditam 108 (शार्दूलविक्रीडितम्) 44. Mandakranta 111 (मन्दाक्रान्ता) 46. Kumara-lalita 114 (कुमारललिता) 40. Pathyavaktram 110 (पध्यावतम्) 47. Sundari 110 (सुन्दरी) 48. Arya-Yugmavipula 119 (भार्या-युग्मविपुला) 49. Mandxkrinta 125 (मन्दाक्रान्ता) 50, Rathoddhata (रथोद्धता) 51. Gatha-Daiha (गाथा-दही) 52. Upagitih (उपगीतिः) 53. Arya Pathya-Dhatri (आर्या-पथ्या-धात्री) 64. Rathoddhata (रथोद्धता) 55. Pathyāvaktram (पथ्यावक्तम्) 56. Pathyāvaktram (पथ्यावक्तम्) 57. Prthvi (पृथ्वी) 58. Sragdbarā (स्रग्धरा ) 59. Prthvi (पृथ्वी) 60. Sardalavikriditam (शार्दूलविक्रीडितम्) 61. Pathyāvaktram (पथ्यावतम्) 62. Pathyavaktram (पण्यायक्तम्) 63. Pathyavaktram (पन्यावतम्) 64. Gttin (गीतिः) 65. Vasantatilaka (यसन्ततिलका) 60. Malabharint (मालमारिणी) 160 162 154 157 101 174 177 178 179 ·Conspectus of Metres [ ३२३ 197 Verse Serial No Name of the Metre Page 67. Pathyávaktram 180 (पथ्यावतम्) 68. Upameya 181 (उपमेया) 69 Malabharint 183 (मालभारिणी) 70. Indravamsa 184 (इन्द्रवंशा) 71. Indravajca 191 (इन्द्रवना) 72 Rathoddhata 191 (रथोद्धता) 73. Rathoddhata 192 (रयोद्धता) 74 Sardulavikriditam (शार्दूलविक्रीडितम्) 75. Māyā 201 (माया - उपजाति ) 76. Indravamsā 204 (इन्द्रवंशा) 77 Sardülavikriditam 206 (शार्दूलविक्रीडितम्) 78. Sārdulavikridicam 208 ( शार्दूलविक्रीडितम्) 70 Sardalavikriditam 209 (शार्दूलनिमीडितम्) 60 Sragdhara 214 (स्रग्धरा) 81. Vasantatilaka 215 (घमन्ततिलका) 82. Sardatavikrtditam 217 ( शार्दूलचित्रीडितम्) 83 Puspuagra 218 (पुष्पिताप्रा) St. Mandakranta 221 (मन्दामान्ता) Verse Serial No Name of the Metre Page 85. Arya Pathya-Curna 225 (आर्या-पध्या-चूर्णा) 86. Arya Pathya Gauri 227 (आर्या-पथ्या-गौरी) 87. Arya-Pathya-Ksamā 228 (आर्या-पथ्या-क्षमा) 88 Pathyāvaktram 237 (पथ्यावक्त्रम्) 89. Arya-Pathya.Curna 237 (आर्या-पथ्या-चूर्णा) 90. Sardalavikriditam 238 (शादूलविक्रीडितम्) 91. Vasantatulaka 258 (वसन्ततिलका) 92. Gatha-Kanch 265 (गाथा-कान्तिः) 93. Sikharın 267 (शिखरिणी) 94Malint 271 (मालिनी) 95. Mandakrāntā 274 (मन्दाक्रान्ता) 98. Pathyavaktram 276 (पथ्यावक्त्रम्) 97 Sardilavikrtditam 279 (शार्दूलगिनीद्वितम्) 98 Drutavilambitam 289 (दुतविलम्बितम्) 99 Sardalavikrnditam 290 (शार्दूलविधीडितम्) Colophon Verse No 1.Arya Pathya Kantih 293 (आयां-पाया-कान्ति) 2. Capalsvaktram 293 (घपलारपत्रम्) ·APPENDIX B TOPOGRAPHICAL NOTE (Arranged in alphabetical order) are sixtoen ( The place of action of Sri Dāna-keli Kaumudt is in the precincts of Giri-ptija Govardhana and hence the various spots referred to by Śrt Rapa Gosprimi in the present work have their location in the vicinity of Ill. Govardhana withia Vida ana ). BHĀNDIRA : (03+177) In the Braja.mandala thoro sroves of banyan troos, called 'Vata-vanas, bosidos the groves of Tála trets end of Tamala troos. The first banyan grove Is gamod after the Sankota Vatn, and the poxt ono is tho Bhandira Vasarana namol altor tho Bhindira banyan tree. (प्रजमण्डलान्तरे पोडशवटवनमध्ये द्वितीयं वटवनम् - यथा - "संकेतपटमादौ तु भाण्डीराख्यं वटं 4970" - sfa - Vrajn-bhakti-villea of Narayana ) BRAHMA-KUNDA : All around Mt. Govardhana thore aro sororal sacrod pools of wator, called Kundas. Thoy aro dodicatod nitor the names of various doitios. Brahmakonda is ono of tbom, situated on the loft side of the spat whore Krin had hold up the Gopis on their way to the sacrificial booth in the namo of collecting toll-tax. DAXAGHATTA : Thio is the contral place of action of tho play in hand. Its modorn namo is Dina.ghajt, where there is * post office. It is situated in betwoon Jatipurk and the rillago l'anchart. Thoro is concroto road from 1nghats londing to slathart. This in the pot at the fout of Mt. Cnrardhana whore Kina had installed me toll for collecting the local tax froin the passars.by. Ks. mostly dullying at the top of Me Giorsdhana walil Accost thn paroor.hy and heal thom an. The following on, oron now sung by the pilgrims there, tortillo lo the fact of Dana-115 :

·A Topographical Note [३२५ GOKULA The home town of Krsna where his parents had shifted from Nandagrama It is the central place of the Bhagarat lila ( divine sports ) of Lord Krsna and every little spot pearby has some story behind it and has a sacred character Hence Krsna is called the Prince of Gokula [Mt) GOVARDHANA It is one of the holiest bills in India It is said that he is the son of the Mt Drona It is on the southern side of Mathura Mt Govardhana is a hill dedicated to Lord Visnu and is called Visnu giri The bill at Barasına (Radha s native village ) is dedicated to Brahma, while the hill near Nandagrama ış dedicated to $ va GOVINDALUND 1 It 19 in the vicinity of the Templo of Dauji & Śrı Bibariji, beside which there is a huge Kadamba tree Accor ding to Skandaparina, it is very much near Mt Govar dbana and its water is clean and milky It 19 said that after the defeat of Indra at the bands of hrsna, Indra brought from heavens the celestial cow and the waters of the heavenly Gangā and performed tbe abha seka of krsna with the milk of the celestial cow and the waters of the henvenly Ganga In the jersonified form of the holy Giriraja Gorardhana Gorida kunda is deemed to be his lower and upper lips while Manasa ganga 1 h19 pair of eyes (Giriraja bbosana ) HARIDEVA MANDIRA It 18 Bituated not very far from the Dana Cbați and 19 at the banks of the Managa ganga. It 13 believed that Lord Krona resides witb Mabalakṣm Vrn lavara in five formy (1) Haridevs Dear M DASA ganga (11) hesa Vadova un Mathura (1114) Baladova at Dauji (ar) Govindadeva near Pad! a hrina Kunda, and (v) obra Vatbay in the central region VAKIA VANDAPA It seems the booth of the sacri6ce performed by Vagudera was situated beyond Gorioda kanda on tho western asik of lt Covardhans besido R Yamada MANISA GAMA It is a very boty strearn from the contre of wlich bas nsea the Vt Govardbens It is bughts opoken of in the Paranas its legend is that after the domon laten was Lulad hy she bus playmatas cowhards accusad him of the sin caused by the killing of Tatsa and called af og him to go to tanga oni perform expłation Thoro apon Krsna raised this stront out of his mental promos and it is beloved that on tbe Deepăsal oight ito Fators a poar milky add on that day a gront four 1. boll og nowadays (Skap la porins ) Another Torsion of tha Parāns, us that th s alream RA raised by lor! Creator, Prabm. (Rrahma | AjTarta perina) MATHURA MANDALA Thę dutrict of Mathura in the Ultan pradaha Alathur: " ( Ayg (*) one of the keyen hol ost cita in India "अरपा मधुरा माया पाशी कामा अवनिका । पुरा द्वारा संच मानता पक्षदादिका ।"

·३२६] दानकेलिकौमुदी It covers the land of Braja and has all the worth-seeing holy spots including Barasănă, Nanda-gaon, Gokula, Giri-rája and Vțndāvana itself. NANDA (I)-GRĀMA : It is a village in the Kāma-vana in the district of Mathurā, a place where Nanda and Yasodā lived and from where they had shifted to Gokula, when troubled too much by Kamsa who attempted to kill Krşņa. It is a fine township, where Šri Rūpa Gosvămi lived his retired life and composed Dana-keli-kaumudi. The town is situated near Pana-sarovara, and it is one of prominent places among the four holiest stations in the district of Mathurā: It is said, "ब्रज चौरासी कोस मां चार धाम निजधाम । वृन्दावन और मधुपुरी, बरसानो नन्दगाम ॥" RÄDHA-KUÑA: An arbour of trees named after Radhā which is nearby the Radba-kunda, often the love-tryst wherc the divine lovers used to meet and sport in Vịndavana. SAKRA-DHVAJA : A spot where Indra had performed a ceremony alter his defeat at the hands of Krşna It is further towards the south of Govinda-kunda. Ridhi and her friends, while going to the sacrificial booth, lost their way to Govindakunda and bad unwittingly drifted towards this spot. SYAHALA MANDAPIKA : ( श्यामं कृष्णं लान्तीति श्यामलाः तेषा तरूणा Ausf27:) 1. o. the arbour which brings Kļšņa. It was bore that Krşna often met his beloved Gopikas whora ha invited by means of his bewitching music of the flute. This Blue Arbour is situated a furlong boyond the Surabbi-hunda. On its way there aro several small groves of blue Tamala trees, which are short but dense and provide a suitable place for sports. It is beyond Dina. ghaffa on way to Govinda-kunda. It was the place where SyAmala, a friend of Radha bad performed a roligious vow, and had hor altar (vedi ) thoro. It was the spot where Kršna bad dosconded from the top of the Jt. Govardhana and divorted tho of Ridha and others to Dina.ghaft while they were bound for the sacrificial booth. UNMADA-RADHA : I WAS • spot nearby tho lowor circuit of Mt. Covardhana whero tho Coronation of Radha doTeroign o! Undirana was performod by the colostial personalities and whoro Rida har baan olalod in bigla spirits. VRNDĀVANA : It is the holiest piligrimse in the District of Mathuri. about 12 miles away to it west. It is situated at the banke of R Yamupi. Its area is of 16 Krokai according to Ropa-Gowriml. courso the ·APPENDIX B INDEX TO VERSES श्लोकानुक्रमणिका प्रतीक पद्य सख्या Page प्रतीक पद्य सरया Page घ 191 ७२ १ घशुल्कप्रदा-° धहाधिराजमव- ४६ 116 ६५ 178 1 अत्रन सवयसा अत मेरतयो- अनालोच्य ब्रीडा अपटुभ्रमक- अपि गुरुपुर- अप्रोढद्विजराजo जग्राह कुन्दक- 215 ३८ ट 0 रकैश्चतुर्मि ४८ 119 अभ्युक्ष्य निष्क ३६ ५७ 28 179 93 108 76 145 56 141 116 11 अमूर्बजमृगे- अयमुपरि अयि सुकलेवर- अरवि ददशा- अवगणितसन्धि- अस्मिनद्री कति- २५ ६ त्व महासायु-° आ आम्नायाध्वर- 206 तपस्साम क्षामो १७ 43 तव मुकुलिता 94 तारनिया मूर्छि- 63 तुह जिसेवि (तव निषेव्य] ९२ 265 अपते विरोक्य २२ 51 ६७ 180 द दातुमिच्छसिन ७३ 192 दानीन्द्रस्य प्रस- 274 दृशमधिक- ८३ 218 204 ८२ 217 द्राधिष्ठ छान ६३ 174 घ पापणन कुन- ४२ 106 45 उ उरीकुर्वन् गौरी २६ 57 क दवा प्रसिद्धा दव्या दत्तविशे- ऋजुबृत्ति किर ४० 96 प o एकस व प्रमु- 221 . ध्रुव निखिरमा . कपदमपि काम काश्चिदवा- कुवरय्युव-० वृष्णकुण्डीग्न 114 154 68 237 157 197 . ६८ नर्मणा तम- नमाती मम नि- नामारसज्ञ निरिडाचिनि निरपारि पूर्व- ग ७ o 55 225 ८५ गानिमाधिक- गभीराऽपप्रान्त गम्यमारमर-9 गगन गिरि- महेन्द्रकुमार- 271 8 134 61 177 प शाजमार्ग- पततिमिर.. 152 32 ·३२८] दानकेलिकौमुदी प्रतीक पद्य संख्या Page प्रतीक पद्य संख्या Page प व पश्योन्नतश्रोणि-० 180 पाण्डित्यं चण्ड- पानी पद्ममुवः 67 228 ८७ ७० 184 150 208 । 16 143 २ प्रकटितललि- प्रतिमास्यद्भुता- प्रपन्नः पन्थानम् प्रेमोर्जिता नर्म- 3 वक्त्राम्भोजमुदा-° वाचि केच भुवि विद्योतसे कल्प- विभुरपि कल- विलसति सुसिद्ध- विशुद्धाभिः सार्ध विसम्मघातिनि वृन्दपञ्चतये- वेणोरष कल- २८ ९३ ० 59 10 237 267 258 161 66 0 भ . ३२ ३ ० २० श भक्तः कोऽपि तनाः भवतु माधव- भुजविक्रमिणा भ्राम्यत्येष गिरेः 7 48 183 279 ९७ ७५ १० शृणोति नायं श-° शोणे मण्डित-° श्रीदामचन्द्रादि- श्लाघ्यते कलित 201 26 191 म मिथ्या जल्पतु ९० 40 मृगाधिपतिमo 238 77 ३७ स . ९ यदहनि हव-° यदा यदा पश्यसि या पश्चसु सरो- 22 60 ४१ o 276 ० ९९ राधाकुञ्जतटी- राधाया मुख- सखि बहुलशि- सच्चे (सत्यं) मुरली- सच्छिद्रा लघु- सदा सुधावन्धु समस्तजगती-° २७ सरोजानां पुढे सहचरी कुलसं- साधं वल्लीवधू- सिंगारोवि- [शृङ्गारोपि] ५१ सेयं मुग्धे शिख- स्थूले राधिकया- ३५ स्वविध्वनिड- ७९ 290 29 54 41 104 33 58 46 289 214 135 125 70 209 ० ९८ १२ ८० ल ० लक्षैश्चतुरशी- लोलाक्षदायंमज- लोहमय्यरुघु-° . ५२ 144 137 142 o व ह वक्त्रस्त्रिया त्वमा- ० 227 हैयङ्गवीनमृ- २१ 49 ·CORRIGENDA [शुध्दिपत्रम् ] INTRODUCTION Incorrect Correct Page पृष्ठ Line पक्ति अशुद्ध IV x 2 41 10 42 Xn XXXIX ५ ६ ८ १५ ६ २० २१ ३३ ૨૨ ur Purva Purva hāvaprakasa Bhavaprakasa(na) bess becs इहार्दिवपापम्' इहार्दितपादम्" -दान केलिकौमुदी श्लषेण लयेण रजस्रूप रजखरूप मसजस्तत मसजास्तत सङ्गीतालकृत सङ्गीतालकृत आर्याजाति ॥८॥ उपगीतिरार्याजाति ॥ch विज्ञानशून्यमुग्ध विज्ञानशूयतया मुग्ध- Sandıpını's Sandipants विष्फम्भा विष्पम्भो पङ्कज कमलञ्च पङ्कज कमलञ्च पुण्णदीण पुण्णवदीण मणिरेव श्रेष्ठा मणि रिव घेष्टा मधुरप्वनेन मधुरखनेन हासरस मधुना हासरसमघुरा सोपक्षत्वात् सापेक्षत्वात् व्याहियते न्याहियत विग्रहणाईल्चीनां विग्रहणादूरबीना buzzlıng buzzing देवदुविरसित देवविलसित- मडणाभार मडणभारं उपलब्धि उपलब्धि मुपोद्धात अपि मुपोद्धात अपि तत् एम्य तत् एभ्य resh butter fresh butter प्रयसीमि प्रयसीमि पत्रवहीं अटेखीत् पत्रवगैमरेखीत् विशपणानि विशषणानि ७ ४८ ७ ६ ५२ ५२ १२ १८ ·३३.] दानकेलिकौमुदी Correct Page पृष्ठ Line पंक्ति Incorrect अशुद्ध २ ६७ ७ " ८१ २० ६ १ ६८ ६ १२ अध्यवस्यते विशेपार्थ विगमः भावमिव्यक्तिरूपः तान यच्छण्ण जन चित्तानां सन्याकालीनो तिर्यचामपि वसन्ततिलका च जनान्ते जनान्तिकम्। चवित उवदिट्ठाओ ता । दाणिं brāhamana सुवलमार्जिति) रचे अ ति- --°पनिबद्ध उत्तम हो दु अहीसो मवगणयितु युक्तः धीरत्वाभिमानीना दृटा तैरस्मत्सहचेरः मिथ्यवातनोति freind! जलधि रमग दुललिता पदार्थीपदानमत्र सध्मदिनी कमलनीनां रथोदना व्यडयोक्ति अध्यवस्यन्ते विशेषार्थावगमः भावामिव्यक्तिरूपः तापप्पच्छण्णा जन-चित्तानां सन्ध्याकालीनो तिरश्चामपि इन्द्रवंशाच जनान्ते तजनान्तिकम् चवित उवदिठ्ठाओ। ता दाणि brāhmana सुबलमालिङ्गति) च्चे इति- -°पनिबद्धम् उत्तम होदु अहीसो मवगणयितुं युक्तः धीरत्वामिमानिनीनां दृष्टा तैरस्मत्सहचरैः मिथ्यैवातनोति friend! जलधिषडगे दुर्ललिता पदार्थोपादानमत्र रामनर्दिनी कमलिनीनो रथोद्वता लगौ" न्यव्योक्ति १०२ १०५ १०६ १०६ ११० १११ १११ २० ८ १२ २८ १२ १९ ११२ १२७ १२७ १२८ १३२ १३४ १३४ २ १२ २५ २ १५५ १६८ १३ दाणगणणा प्परगवं मप्यात्मानन उत्कोचामिष तादिजउ ताशे मपि भाया जातिः दाणगणणाप्पलावं मायात्मानं न उत्कोचामिष ता दिउ शादी मनि आयो गीतिः ·शुद्धिपत्रम् [३३१ Page पृष्ठ Line पक्ति १८१ १८६ १८८ १९३ १ . ० १ १९५ ६ १ १६६ ३ १६८ २०० سه ४ ख्सु जुत्तो Incorrect Correct अशुद्ध शुद्ध वसन्ततिल्का- परम्वजातीयोपमेया वियोगिनी मालभारिणी ता तु तुरिअ ता तुरि आहरिस्त ता। आहरिम्स । ता कणिआ-महिण्ण कणिआणहिष्ण- पुच्छिजड पुच्छिनउ मणिपुत्तओ मुनि-पुत्तओ, पुलइदगो पुलइदगो चावल्माहुरी चाव चादुरी छन्दोभङ्गाश्चिन्त्यम् छन्दोभङ्गाचिन्त्यम् वाज वय जदू तुआरिसीण तुम्हारिसीण रुखु अजुत्तो सम्मुखमवलोक्यन्ती औपच्छन्दसक मालभारिणी पुष्पितामा मणिमडण मणिमडण किं विस्तरेण कि वित्यरेण युष्यामि युग्मामि प्रयाणेऽयगुण्ठे प्रयाणेऽवगुण्ठने क्थयन्ती राधा क्थयन्ती रार्धा ॥८८॥ ॥८६॥ तत्प्रेक्षितु सत्येक्षित सूदचदे इस्मुदे सूरवदे कइस्युदे प्रभेवदित्याक्षिपत्ती प्रभवेदित्याक्षिपन्ती नेत्रामिरनिश नेग्रामिरनिश राघोमाधवोरेक राधामाधवयोरेक- पौर्णिमास्या पौर्णमास्या स्यादिष्टदर्शनादिना स्यादिटसन्दर्शनादिना The figure The figures सम्मुख लोकयन्ती २१७ २१८ २२० २२३ ६ १७ ३ ५ २ ८ . ६ २२८ २२८ २३८ २४३ २४६ २५७ २६७ २८४ २८५ २८९ २६६ ४ २० २४ ·OUR PUBLICATIONS Price Rs. 1. O'Neill's Tragic Vision (A Critique of O'Neill's Mind ] By Smt. Aruņā Shastri, M. A. 101- 2. Wise Sayings of Amatya Chanakya [चाणक्य-सूक्तयः] Books I-III Sanskrit Text with English, Hindi, Marathi Translations & Notes, 31- cach 3. Artha-Panchaka of Lokacharya (on Fundamental Tencts of Śri Ramanuja's philosophy ] with Hindi & English Translations, Explanatory Notes & Critical Introduction by S. N. Shastri & T. Bheemächārya. 6/- 4. Ashța-ślohi of Parabara Bhattarya On the essence of Višishtadvaita philosophy } with Hindi & English Translations, explanatory Notes & Critical Introduction [English] by S.N. Shastri & T. Bhecmācharya, 6/- S. Miminsi Darsana of Jaimini with Critical Introduction & English Translation by Dr.N.V.Thadani. 401- c. The Secret of the Sacred Books or llindus : by Dr. N. V. Thadani, 25/ 7. Parivahan Artha-ShIstra (Hindi) (Economics of Transport) Ny Dr...L, Mishra M.A.,.'.Com, Ph.D. Rajasthan University, Jaipur. 675 ·8 Leading Cases (Hindi) Nideshak Nyāya Nimaya (LL B I year] By P C.Shastrı & S.J Chhajed - Advocates 3/50 9 Prabhupāda Rupa Gosvamin's Dīna Keli Kaumudi, with English, Hindi translations and Sanskrit Tikā - with explanatary Notes and Critical Introduction by Prof S N Shastri 40)- 10 Suhanasopadesa of Bänabhatta, Critically edited with English & Hindi Translations Notes & Critical Introduction by Dr Ramā Saksena MA PhD [ Gott) 7/50 11 Bhagvata stuti Ratnāvalı A collection of prayers from complete Srimad Bhagavata (Skandha I-XII) Edited by Prof S N Shastri and T Bhecmācbārya with Hindi Translation, Notes & Introduction 10/- 12 Laghu-Vāsudeva-Mananam by Vasudevendra Sarasvati (on Fundamental tenets of Advaita philosophy) edited with Notes & Introduction by Prof S N Shastri 10/- 16/- 13 Kalidasa's Vikramorvaşıyarn Nirnayasāgara Recension wyth Critical Introduction and Sanskrit Commentary - Kalpa lata by Dr Surendra Nath Shastri (Second Edition) 14 Sindira Prakara - a book of wise sayings OR tenets of Jain religion by the Jain mook, Somaprabha Söri with Sanskrit Tiks, Hindi & English Translations, Notes and Critical Introduction edited by Prof S N Shastri 15 Sarvärtha Nirnaya (Fundamentals of Suddhadvaita philosophy) by Sri Vallabhacharya Tat with lotos and Introduction by Prof T BheemIcharya & Dr S. N Shast (Bare text only) 10/- 5/- 21- ·16. Kävya-kunja containing Book-i An Anthology of original Sanskrit Poems, Book-II An Antholngy of original Hindi Poems including Sama-śloki, Sama-vſtia Hindi Translation of Kālidāsa's Ritu-samhāra & Rakshasa Kāvya by B. G. Billore 5- IN PRESS 40/- 1. Ujjvala-Nila-Mani by śri Rūpa Gosvāmin Prabhupada a classical work on Śri Gaurânga School of Sanskrit Poctics, with three Sanskrit Commentaries : Locana-rocins, Ananda- Candrika & Prabha, and English & Hindi Translations, Notes and Critical Introduction In 2 Vols. cach (Pre-publication price each Vol. Rs. 30/- only). 2. Nataka-candrilā of śrı Rūpa Gosvāmin Prabhupāda : A text on dramaturgy: a work complimentary to Ujjvala-nila-mani with Sanskrit Tikā, Hindi & English Translations & Critical Introduction & Notes etc. (Pre-publication price 30/- only) (SHORTLY ) 3. Vedānta-sära of Sadanand Yati with Hindi Translation, copious Notes, Charts, Introduction and topical lectures on the subject in Hindi 40/- 4 Tarka-bhasha of Keśava Misra - Part I (Upto pramanya-duda ) with Hindi Translation, Introduction, Explanatory Notes, Charts & topical Lectures on the subject In Hindi, 5. Sankhya-kärika of Išvara Krishna with Hindi Translation, Explanatory Notcs, Introduction and Lectures on the subject -In Hindi