Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner

Tatav Samuchye

Jain, Hira Lal · 2010/10

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

28
मंगलाचरण
णमो सम्हिताणं ।
णमो मिला।
पमो पाइरियाण।
पमो उपजमाया।
पमा गा मन मा ।।।

२
तत्त्व-समुच्चय
चत्तारि लोगुत्तमा ।
अरिहता लोगुत्तमा ।
सिद्धा लोगुत्तमा ।
साहू लोगुत्तमा ।
केवलि-पण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमो ॥ ४ ॥
चत्तारि सरणं पव्वज्जामि ।
अरिहंते सरण पव्वज्जामि ।
सिद्धे सरणं पव्वज्जामि ।
साहू सरण पव्वज्जामि ।
केवलि-पण्णत्तं धम्म सरणं पन्वज्जामि ॥ ५॥

: १: लोक-स्वरूप भव्वजणाणदयर वोच्छामि अह तिलोय-पण्णत्तिं । णिब्भर भत्ति-पसादिद-वर-गुरु-चलणाणुभावणं ॥ १ ॥१-८७ जगसेटि-घणपमाणो लोयायासो सपचदव्वरिदी । एस अणताणतालोयायासस्स बहुमज्झे ॥ २ ॥ १-९१ आदि-णिहणेण हीणो पगदि-सरूवेण एस सजादो । जीवाजीव-समिद्धो सव्वण्हावलोइओ लोओ ॥ ३ ॥ १-१३३ धम्माधम्म- -णिबद्धा गदिरगदी जीव पोग्गलाण च । जेत्तिय-मेत्तायास लोयाआसो स णादव्वो ॥ ४ ॥ १-१३४ लोक-३ हेटिमलोयायारो वेत्तासणसण्णिहो सहावेण । मज्झिम-लोयायारो उब्भियमुरअद्धसारिच्छो ॥ ५ ॥ १-१३७ उवरिम-लोयायारो उब्भियमुरवेण होइ सरिसत्तो । सठाणो एदाण लोयाण एहि साहेमि ॥६॥ १-१३८ हेहिम-मज्झिम-उवरिम-लोउच्छेहो कमेण रज्जूवो । सत्त य जोयणलक्ख जोयणलक्खूणसगरज्जू ॥ ७ ॥ १-१५१ नरक-७ - इह रयण-सक्करा-वाल-पक-धूम-तम-महातमादिपहा । मुरवद्धम्मि महाओ सत्त च्चिय रज्जु अतरिया ॥ ८ ॥ १-१५२ घम्मा-बसा-मेघा-अंजणरिहाण उब्भमघवीओ। मावविया इय ताणं पुढवीण गोत्तणामाणि ॥ ९॥ १-१५३ चुलसीदी लक्खाण णिरयबिला होंति सव्व-पुढवीसु । पुढविं पडि पत्तेक ताण पमाण परवेमो ॥ १० ॥ २-२६

४
तत्त्व-समुच्चय
तीसं पणवीस च य पण्णरस दस तिण्णि होति लक्खाणि ।
पणरहिदेक्कं लक्ख पंच य रयणाइपुढवीणं ॥ ११ ॥ २-२७
मज्ज पिवता पिसिद लसंता जीवे हणते मिगयाण तत्ता ।
णिमेस मेत्तेण सुहेण पावं पावंति दुक्ख णिरए अणंतं ॥ १२ ॥ २-३६२
लोह-कोह-भय-मोह-बलेण जे वदंति वयणं पि असच्च ।
ते णिरतरभये उरुदुक्खे दारुणम्मि णिरयाम्म पडते ॥ १३ ॥ २-३६३
ज्योतिषी देव-५
चदा दिवायरा गह-णक्खत्ताणि पइण्णताराओ।
पचविहा जोदिगणा लोयंतघणोवहिं पुट्ठा ॥ १४ ॥ ७-७
एक्कक्क-ससंकाणं अट्ठावीसा हुवति णक्खत्ता ।
एदाणं णामाई कमजुत्तीए पख्वेमो ॥ १५ ॥ ७-२५
नक्षत्र-२७
कित्तिय-रोहिणि-मिगसिर-अद्दाओ पुणव्वसु तहा पुस्सो ।
असिलेसादी मघओ पुवाओ उत्तराओ हत्थो य ॥ १६ ॥ ७-२६
चित्ताओ सादाओ होति विसाहाणुमह-जेट्ठाओ।
मूल पुव्वासाढा तत्तो वि य उत्तरासाढा ॥ १७ ॥ ७-२७
आभिजी-सवण-धनिहा सदभिस-णामाओ पुत्रभद्दपदा ।
उत्तरभद्दपदा रेवदीओ तह अस्सिणी भरणी ॥ १८ ॥ ७-२८
स्वर्ग-१२
बारस कप्पा केई केई सोलस वदति आइरिया ।
तिविहाणि भासिदाणिं कप्पातीदाणि पडलाणिं ॥ १९ ॥ ८-११५
सोहम्मीसाण-सणक्कुमार-माहिंद-बम्ह-लतवया ।
महसुक्क-सहस्सारा आणद-पाणदय-आरणच्चुदया ॥ २० ॥ ८-१२०
स्वर्ग-१६
सोहम्मो ईसाणो सणक्कुमारो तहेव माहिंदो।
बम्हो बम्हुत्तरयं लतव-कापिट्ठ-सुक्क-महसुक्का ॥ २१ ॥ ८-१२७

लोक स्वरूप
सदर-सहस्साराणद-पाणद-आरणय-अच्चुदा णामा ।
इय सोलस कप्पाणिं मण्णंते केइ आइरिया ॥ २२ ।। ८-१२८
अवेयक-९
एव बारस कप्पा कप्पातीदेस णव य गेवेजा।
- हेहिम-हेट्ठिम णामो हेट्ठिम मज्झिल्ल हेट्ठिमोवरिमो ॥ २३ ॥८-१२१
मज्झिम-हेट्ठिम णामो मज्झिम-मज्झिम मज्झिमोवरिमो ।
उवरिम-हट्ठिम णामो उवरिम-मज्झिम य उवरिमोवरिमो ॥२४॥ ८-१२२
विजयंत-वइजयत-जयंत-अपराजिद च णामाणिं ।
सबसिद्धिणामे पुत्रावर-दक्खिणुत्तर-दिसाए ॥२५॥ ८-१२५
माणुस-लोय-पमाणे सठिय-तणुवाद उवरिमे भागे ।
सरिससिरा सव्वाण हेछिमभागम्मि विसरिसा केई ॥२६॥ ९-१५
जावद्धं गदव्य तावं गतूण लोयसिहरम्म ।
चेट्ठन्ति सव्य सिद्धा पुह पुह गयसित्थ-भूस-गब्भणिहा ॥२७॥ ९.१६
अदिसयमादसमुत्थ विसयातीद अणोवममणतं ।
अव्वुच्छिण्ण च सुहं सुद्धवजोग तु सिद्धाण ॥२८॥ ९-५९
जम्बूद्वीप
माणुस-जग बहुमझे विक्खाटो होदि जंबुदीओ त्ति ।
एक्कज्जोयणलक्ख-विक्खमजुदो सरिसवट्टो ॥२९॥ ४-११
तस्सि जंबूदीवे सत्तविहा होति जणपदा पवरा ।
एदाण विच्चाले छक्कुलसेला विरायते ॥३०॥ ४-९०
क्षेत्र-७
दक्खिण-दिसाए भरहो हेमवदो हरि-विदेह रम्माणि ।
हेरण्णवदेरावद-वरिसा कुल-पव्वदंतरिदा ॥३१॥ ४-९१
-
पर्वत-६
हिमवंत महाहिमवत-णिसिध-णीलदि-रुम्मि-सिहरिगिरी।
मूलोवरिसमवासा पुत्वावर-जलधीहिं सलग्गा ॥३२॥४-९४

ur
तत्व-समुच्चय
भरत क्षेत्र
भरह-खिदीबहुमज्झे विजयद्धो णाम भूधरो तुंगो ।
रजदमओ चेठेदि हु णाणावररयण-रमणिज्जो ॥ ३३ ॥ ४-१०७
गंगा
हिमवंताचलमज्झे पउमदहो पुज्व-पच्छिमायामो । ४-१९५
तस्सि पुव्वदिसाए णिग्गच्छदि णिग्मगा गगा ॥ ३४ ॥ ४-१९६
सिन्धु
पउमदहादो पच्छिमदारेण णिस्सरेदि सिंधुणदी । ४-२५२
चोदह-सहस्ससरिया परिवारा पविसए उवहिं ।। ३५ ।। ४-२६४
खंड-६
गगा-सिन्धुणईहिं वेयड्ढ-णगेण भरहखेत्तम्मि ।
छक्खडं सजाद'ताण विभागं परवेमो ॥ ३६॥ ४ २६६
उत्तर-दक्षिण भरहे खंडाणिं तिणि होति पत्तक ।
ढाक्षिण-तिय-खडेसु अज्जाखडो त्ति मज्झिम्मो ॥ ३७ ॥ ४-२६७
भरहक्खेत्तम्मि इमे अज्जाखडम्मि कालपरिभागा ।
अवसाप्पिणि-उस्सपिणि पज्जाया दोण्णि होति पुढ ॥३८॥४.३१२
काल-६
दोणि वि मिलिटे कम्प छन्भेदा होति तत्थ एक्ककं ।
सुसुमसुसुमं च सुसुमं तइज्जय सुसमदुस्समयं ॥ ३९ ॥ ४-३१६
दुस्समसुसमं दुस्सममदिदुस्समयं च तेसु पढमम्मि । ४-३१७
परदाररदी-परधणचोरी ण णत्थि णियमेणं ।। ४० ।। ४-३३३
कालम्मि सुसमणामे तियकोडाकोडिउवहिउवमम्मि ।
पढमादो हायंते उच्छेहाऊ-बलद्वि-तेजाई ।। ४१ ॥ ४-४०२
उच्छेह-पहु दिखीणे पविसेदि हु सुसमदुस्समो कालो । ४-४०३
अच्छरसरिसा णारी अमरसमाणो णरो होदि ॥ ४२ ॥ ४-४०५

लोक-स्वरूप
कुलकर-१४
एदे चउदस मणुओ पदिसुदपहुढी हु णाहिरायता । *
पुवभवम्मि विदेहे राजकुमारा महाकुले जादा ॥४३॥ ४-५०४
कुलधारणादु सव्वे कुलधरणामेण भुवणविक्खादा ।
कुलकरणाम्म य कुसला' कुलकरणामेण सुपसिद्धा ॥४४॥ ४-५०९
एत्तो सलायपुरिसा तेसट्ठी सयलभुवण-विक्खादा ।
जायति भरहखेत्ते णरसीहा पुण्णपाकेण ॥४५॥ ४-५१०
तित्थयर-चक्क-बल-हरि-पडिसत्तू णाम विस्सुदा कमसो ।
विउणियबारस-बारस-पयत्थे-णिधि-रध-सखाए ॥४६॥ ४-५११
तीर्थंकर-२४
उसहमजिय च संभवमहिणदण-सुमइ णामधेय च ।
पउमप्पह सुपास चदप्पह-पुप्फयत सीयलए ॥४७॥ ४-५१२
सेयंस-वासुपुज्जे विमलाणते य धम्म-सती य ।
कुंथु-अर-मल्लि-सुव्वय-णमि-णेमी-पास-वड्ढमाणा य ॥४८॥४-५१३
पणमहु चउवीस जिण तित्थयरे तत्थ भरहखेत्तम्मि ।
भन्वाण भवरुक्खं छिंदते णाण-परसूहि ॥४९॥ ४.५१४
चक्रवर्ती-१२
भरहो सगरो मघवा सणकुमारो य सति कुथु अरा ।
तह य सुभोमो पउमो हरि-जयसेणा य बम्हदत्तो य ॥५०॥४-५१५
छक्खड-पुढविमडल-पसाहणा कित्ति-भरिय-भुवणयला ।
एदे बारस जादा चक्कहरा भरह-खेत्ताम्म ॥५१॥ ४-५१६
* सुषम-दुषमा काल के आन्तिम भाग में क्रमशः चौदह कुलकर होते
है जो अपने अपने काल की परिस्थिीत के अनुसार युगधर्म का उपदेश देते
हैं। उन १४ कुलकरों के नाम इस प्रकार हैं--प्रतिश्रुति', सन्मति', क्षेमकरें,
क्षेमधेर, सीमकर, सीमधर, विमलवाहन, चक्षुष्मान, यशस्वी', आमिचन्द्र,
चन्द्रर्भि, मरुदेव', प्रसेनजित्, नाभिरोय ।

w
तत्व-समुच्चय
भरत क्षेत्र
भरह-खिदीबहुमज्झे विजयद्धो णाम भूधरो तुंगो ।
रजदमओ चेठेदि हु णाणावररयण-रमणिज्जो ॥ ३३ ॥ ४-१०७
गंगा
हिमवताचलमझे पउमढहो पुव्व-पच्छिमायामो । ४-१९५
तस्सि पुवदिसाए णिग्गच्छदि णिग्मगा गंगा ॥ ३४ ॥ ४-१९६
सिन्धु
पउमदहादो पच्छिमदारेण णिस्सरेदि सिंधुणदी। ४-२५२
चोदह-सहस्ससरिया परिवारा पविसए उवहिं ॥ ३५ ॥ ४-२६४
खंड-६
गंगा-सिन्धुणईहिं बेयड्ढ-णगेण भरहखेत्तम्मि ।
छक्खड संजाट ताण विभाग पख्वेमो ॥ ३६॥ ४२६६
उत्तर-दक्षिण भरहे खंडाणिं तिणि होति पत्तक्क ।
दाक्खिण-तिय-खडसु अज्जाखडो त्ति मज्झिम्मो ॥ ३७॥ ४-२६७
भरहक्खेत्तम्मि इमे अज्जाखडम्मि कालपरिभागा ।
अवसाप्पिणि-उस्सपिणि पज्जाया दोण्णि होति पुढ ॥३८॥४.३१२
काल-६
दोणि वि मिलिटे कम्पं छन्भेदा होति तत्थ एकेक ।
सुसुमनुसुमं च सुसुमं तइज्जय सुसमदुस्समयं ॥ ३९ ॥ ४-३१६
दुस्समतुसमं दुस्सममढिदुस्समयं च तेसु पढमम्मि | ४-३१७
परदाररदी-परधणचोरी ण णत्थि णियमेणं ॥ ४० ।। ४-३३३
कालम्मि सुसमणामे तियकोडाकोडिउवहिउवमम्मि ।
पढमादो हायते उच्छेहाऊ-बलद्धि-तेजाई ॥ ४१ ॥ ४-४०२
उच्छेह-पहु दिखीणे पविसेदि हु सुसमदुस्समो कालो | ४-४०३
अच्छरसरिसा णारी अमरसमाणो णरो होदि ।। ४२ ॥ ४-४०५

लोक-स्वरूप
कुलकर-१४
एदे चउदस मणुओ पदिसुदपहुदी हु णाहिरायंता । *
पुब्बभवम्मि विदेहे राजकुमारा महाकुले जादा ॥४३॥ ४-५०४
कुलधारणादु सव्वे कुलधरणामेण भुवणविक्खादा ।
कुलकरणाम य कुसला कुलकरणामेण सुपसिद्धा ॥४४॥ ४-५०९
एत्तो सलायपुरिसा तेसट्ठी सयलभुवण-विक्खादा ।
जायंति भरहखेत्ते णरसीहा पुण्णपाकेण ॥४५॥ ४-५१०
तित्थयर-चक्क-बल-हरि-पडिसत्तू णाम विस्सुढा कमसो ।
विउणियबारस-बारस-पयत्थे-णिधि-रंधे-सखाए ॥४६॥ ४-५११
तीर्थंकर-२४
उसहमजिय च सभवमहिणढण-सुमइ णामधेय च ।
पउमप्पह सुपास चदप्पह-पुप्फयत सीयलए ॥४७॥ ४-५१२
सेयंस-वासुपुज्जे विमलाणते य धम्म-सती य ।
कुथु-अर-मल्लि-सुव्वय-गमि-णेमी पास-बड्ढमाणा य ॥४८॥४-५१३
पणमहु चउवीस जिण तित्ययरे तत्थ भरहखेत्तम्मि ।
भव्वाण भवरुक्ख छिंदते णाण-परसूहिं ॥४९॥ ४-५१४
चक्रवर्ती-१२
भरहो सगरो मघवा सणकुमारो य संति कुथु अरा।
तह य सुभोमो पउमो हरि-जयसेणा य बम्हदत्तो य ॥५०॥४-५१५
छक्खड-पुढविमडल-पसाहणा कित्ति-भरिय-भुवणयला ।
एदे बारस जादा चक्कहरा भरह-खेत्तम्मि ॥५१॥ ४-५१६
* सुषम-दुषमा काल के अन्तिम भाग में क्रमशः चौदह कुलकर होते
है जो अपने अपने काल की परिस्थिीत के अनुसार युगधर्म का उपदेश देते
हैं। उन १४ कुलकरों के नाम इस प्रकार हैं-प्रतिश्रुति', सन्मति, क्षेमंकर,
क्षेमंधेर, सीमकर, सीमंधर, विमलवाहन, चक्षुष्मान, यशस्वी', आभिचन्द्र,
चन्द्राभ, मरदेव', प्रसेनजित्, नाभिरोय ।

तत्त्व समुच्चय
बलदेव-९
विजयो अचल सुधम्मो सुप्पहणामो सुदंसणो णंदी ।
तह णंदिमित्त रामो पउमो णव होति बलदेवा ॥५२॥ ४.५१७
नारायण-९
तह य तिविठ्ठ-दुविट्ठा सयभु पुरिसुत्तमो पुरिसस्त्रीहो ।
पुंडरिय-दत्त-णारायणा य किण्हो हुवंति णव विण्हू ॥५३॥४-५१८
प्रतिनारायण-९
अस्सग्गीवो तारय-मेरग-मधुकीडमा तह णिसुभो ।
बलि-पहरण-रावणओ जरसंधो य णवय पडिसत्तू ॥५४॥ ४-५१९
रुद्र-११
भीमावलि-जियसत्तू रुद्दो वइसाणलो य सुपइट्टो ।
तह अचल पुंडरीओ अजियंधर अजियणाभि-मे डाला ॥५५॥४-५२०
सच्चइसुदो य एदे एकारस होति तित्थयरकाले ।
रुद्दा रउदद्दकम्मा अहम्म-बावार-संलग्गा ॥५६॥ ४-५२१
महावीर
सिद्धत्थराय पियेकारिणीहिं णयरम्मि कुंडले वीरो ।
उत्तरफग्गुणि रिक्खे चित्तसिया तेरसीए उप्पण्णो ॥५०॥ ४-५४९
अछुत्तर अधियाए वेसदपरिमाणवास-अदिरित्ते ।
पासजिणुप्पत्तीदो उप्पत्ती वड्ढमाणस्स ॥५८॥ ४-५७७
मग्गसिर-बहुल-दसमी-अवरण्हे उत्तरासु णाधवणे ।
तदियरखणम्मि गहिदं महव्वदं वड्ढमाणेण ॥५९॥ ४-६६७
णमो मल्ली वीरो कुमारकालम्मि वासुपुज्जो य ।
पासो य गहिदतवा सेसजिणा रज्जचरमम्मि ॥६०॥ ४-६७०
वइसाह-सुद्ध-दसमी माघा-रिक्खम्मि वीरणाहस्स ।
रिजुकूलणदीतीरे अवरण्हे केवलं णाणं ॥६१॥ ४-७०१
-

लोक स्वरूप
कत्तियकिण्हे चोद्दसि पच्चूसे सादिणामणक्खत्ते ।
पावाए णयरीए एक्को वीरेसरो सिद्धो ।। ६२ ।। ४.१२०८
तिय वासा अड मासं पक्ख तह तदियकालअवसेसे ।
सिद्धो रिसहजिणिंदो वीरो तुरिमस्स तेत्तिए सेसे ॥६३॥ ४-१२३९
णिव्वाणे वीरजिणे वासतये अट्ठमास पक्खेसुं ।
गलिदेसु पचमओ दुस्समकालो समल्लियदि ॥ ६४ ॥ ४-१४७४
केवली ३
जादो सिद्धो वीरो तदिवसे गोदमो परमणाणी ।
जाटो तस्सि सिद्धे सुधम्मसामी तढो जादो ॥ ६५ ॥ ४-१४७६
तम्मि कदकम्मणरसे जबूसामि त्ति केवली जादो ।
तत्थ वि सिद्धिपवण्णे केवलिणो णत्थि अणुबद्धा ॥६६॥ ४-१४७७
शकराज
वीरजिणे सिद्धिगदे चउसदइगिसट्टि वासपरिमाणे ।
कालम्मि अदिक्कते उप्पण्णो एत्थ सगराओ ॥ ६७ ॥ ४-१४९६
णिव्वाणे वीरजिणे छव्वाससदेसु पंचवरिसेसु ।
पण मासेसु गदेसु सजादो सगणिओ अहवा ॥ ६८ ॥ ४-१४९९
णिव्वाणगदे वीरे चउसदइगिसट्टि वासविच्छेदे ।
जादो य सगणरिंदो रज्ज वसस्स दुसयवादाला ॥६९॥ ४-१५०३
दोणि सदा पणवण्णा गुत्ताण चउमुहस्स वादाल ।
वस्स होटि सहस्स केई एव परूवति ॥ ७० ॥४-१५०४
जक्काले वीरजिणो णिस्सेयससंपयं समावण्णो ।
तकाले अभिसित्तो पालयणामो अवंतिसुदो ॥ ७१ ॥ ४-१५०५
पालकरज्जं सहि इगिसयपणवण्ण विजयवसभवा ।
चाल मुरुढयवसा तीस वस्सा सुपुस्सभित्तम्मि ॥ ७२ ।। ४-१५०६
वसुमित्त-अग्गिमित्ता सही गधन्वया वि सयमेक ।
गरवाहणा य चाल तत्तो भत्थ?णा जादा ॥ ७३ ॥ ४-१५०७

तत्त्व समुच्चय
भत्थट्ठणाण कालो दोण्णि सयाइ हवति वादाला ।
तत्तो गुत्ता ताण रजे दोणि य सयाणि इगितीसा ॥७४॥४-१५०८
तत्तो कक्की जाटो इंदसुदो तस्स चउमुहो णामो ।
सत्तरि बरिसा आऊ विगुणिय इगिवीस रज्जतो ||७५|| ४-१५०९
अह साहिऊण कक्की णियजोग्गे जणपदे पयत्तेण ।
सुक्कं जाचदि लुद्धो पिंडग्गं जाव ताव ममणाओ ॥७६॥४-१५१०
अह को बि असुरदेवो ओहीदो मुणिगणाण उबसग्गं ।
णादूण त कक्कि मारेदि हु धम्मढोहि त्ति ॥ ७७॥ ४-१५१३
कक्किसुदो अजिटजयणामो रक्ख त्ति णमदि तच्चरणे ।
त रक्खदि असुरदेओ धम्मे रज्ज करेज्ज त्ति ॥ ७८ ॥ ४-१५१४
तत्तो ढोवे वासा सम्मद्धम्मो पयट्टदि जणाणं ।
कमसो दिवसे दिवसे कालमहप्पेण हाएटे ॥ ७९ ॥ ४-१५१५
[ यतिवृषभकृत तिलोयपण्णत्ति ]
--

:२: गृहस्थ-धर्म [१] अरहते वंदित्ता सावगधम्म दुवालसविहं पि । वोच्छामि समासेण गुरूवएसाणुसारेणं ॥१॥ सपत्तढसणाई पइदियह जइजणा सुणेई य । सामायोरिं परम जो खलु त सावग विंति ॥ २ ॥ पचेव अणुव्वयाइ गुणव्वयाइ च हुंति तिन्नेव । सिक्खावयाइ चउरो सावगधम्मो दुवालसहा ॥ ३ ॥ ६. अहिंसा पंच उ अणुब्बयाई थूलगपाणिवहविरमणाईणि । सत्थ पढम इमं खलु पन्नत्त वीयरागेहिं ॥ ४ ॥ १०६ थूलगपाणिवहस्साविरई दुविहो अ सो वहो होइ । सकप्पारभेहि य वज्जइ सकप्पओ विहिणा ॥ ५ ॥ १०७ उच्चालियम्मि पाए इरियासमियस्स संकमट्ठाए । वावज्जिज्ज कुलिंगी मरिज्ज त जोगमासज्ज ॥ ६ ॥ २२३ न य तस्स तन्निमित्तो बधो सुहुमो वि दोसिओ समए । जम्हा सो अपमत्तो सा उ पमाउ ति निदिहा ॥ ७ ॥ २२४ पडिवज्जिऊण य वय तस्सइयारे जहाविहिं नाउं । मपुण्णपालणट्ठा परिहरियव्वा पयत्तेण ॥ ८ ॥ २५७ बध-वह-छविविच्छेए अइभारे भत्त-पाणवुच्छेए । कोहाइदूसियमणो गोमणुयाईण नो कुज्जा ॥९॥ २५८ परिसुद्धजलग्गहण दास्यधन्नाइयाण तह चेव । गहियाण वि परिभोगो विहीड तसरवखणट्ठाए ॥१०॥ २५९

१२
तत्त्व-समुच्चय
सत्य
-
थूलमुसावायरस उ विरई दुच्च स पंचहा होइ ।
कन्ना-गो-भूआलिय-नासहरण-कूडसक्खिजे ॥११॥ २६०
पडिवज्जिऊण य वयं तस्सइयारे जहाविहिं नाउं
संपुण्णपालणट्ठा परिहरियन्वा पयत्तेण ॥१२।। २६२
सहसा अभक्खाणं रहसा य सदारमतभेय च ।
मोसोवएसय कूडलेहकरण च वज्जिज्जा ॥१३॥ २६३
बुद्धीए निएऊण भासिज्जा उभयलोगपरिसुद्ध ।
सपरोभयाण ज खलु न सव्वहा पीडजणगं तु ॥१४॥२६४
अचौर्य
थूलमदत्ताढाणे विरई तच्चं दुहा य त भणियं ।
सच्चित्ताचित्तगयं समासओ वीयरागेहिं ॥१४॥ २६५
बज्जिज्जा तेनाइड-तक्करजोग विरुद्धरज्ज च ।
कूडतुल-कूडमाणं तप्पडिरूवं च ववहारं ॥१५॥ २६८
ब्रह्मचर्य
परदारपरिच्चाओ सदारसतोसमो वि य चउत्थं ।
दुविहं परदार खलु उरालवेउविभेएणं ॥१६॥ २७०
इत्तरिय-परिग्गहियापरिगहियागमणणंगकीड च ।
परवीवाहकरण कामे तिव्वाभिलासं च ॥१७॥ २७३
वज्जिज्जा मोहकर परजुवइदंसणाइ सवियार ।
एए खु मयणबाणा चरित्तपाणे विणासति ॥१८॥ २७४
अपरिग्रह
सच्चित्ताचित्तेसुं इच्छापरिणाममो य पंचमयं ।
भणिय अणुव्वय खलु समासओ शंतनाणीहिं ॥१९॥ २७५
खित्ताइ हिरण्णाई धणाए दुपयाइ कुवियगस्स तहा ।
सम्म विसुद्धचिनो न पमाणाइक्कम कुज्जा ॥२०॥ २७८

गृहस्थ-धर्म
भाविज्ज य सतोस गहियमियाणिं अजाणमाणेण ।
थोवं पुणो ण एव गिहिस्सामो त्ति चिंतिज्जा ॥२१॥ २७९
दिग्नत
उड्ढमहे तिरिय पि य दिसासु परिमाणकरणमिह पटम ।
भणिय गुणव्वय खलु सावगधम्मम्मि वारेण ॥२२॥ २८०
भोगोपभोग-परिमाण
उवभोग-परीभोगे वीय परिमाणकरणमो नेयं ।
अणियमियवाविदोसा न भवति कयाम्मि गुणभावो ॥२३॥ २८४
सच्चित्ताहारं खलु तप्पडिबद्ध च वज्जए सम्म ।
अप्पोलिय-दुप्पोलिय-तुच्छोसहि-भक्खण चेव ॥२४॥ २८६
अनर्थदण्ड व्रत
इगालीवणसाडी-भाडी-फोडीसु वजए कम्म ।
वाणिज्ज चेव दतलक्खरस-केस-विस-विसय ॥२५॥ २८७
एव खु जतपीलणकम्म निल्लछण च दवदाण ।
सर-दह-तलायसोस असईपोस च वज्जिज्जा ॥२६॥ २८८
विरई अणत्थदडे तच्च स चउब्विहो अवझाणो ।
पमायायरियहिंसप्पयाणपावोवएसे य ॥२७॥ २८९
अट्टेण त न वधइ जमणद्वेण तु थेव-बहुभावा ।
अढे कालाईया नियामगा न उ अणट्ठाए ॥२९॥ २९०
कढप्प कुक्कुडय मोहरिय सजुयाहिगरणं च ।
उवभोगपरीभोगाइरेयगय चित्थ वजेइ ॥२९॥ २९१
सामायिक
सिक्खापय च पढम सामाइयमेव त तु नायव्य ।
सावज्जोयरजोगाण वज्जणासेवणारूव ॥३०॥ २९२
सामइयम्मि उ कर समणो इव सावओ हवड जम्हा ।
एएण कारणेण बहुसो सामाडय कुब्जा ॥३१॥ २९९

१४
तत्त्व-समुच्चय
देशावकासिक
दिसि वयगहियस्स दिसापरिमाणस्सेह पइदिण ज तु ।
परिमाणकरणमेय वीयं सिक्खावय भणिय ॥३२॥ ३१८
देसावगासिय नाम सप्पविसनायओऽपमायाओ ।
आसयसुद्धीइ हियं पालेयव्वं पयत्तेण ॥३३॥ ३१९
प्रोषधोपवास
आहार-पोसहो खलु सरीरसक्कारपोसहो चेव ।
बभव्यावारेसु य तइय सिक्खावय नाम ॥३४॥ ३२१
अप्पडि-दुप्पडिलेहिय-सिज्जा-संथारय विवजिजा ।
अपमज्जिय-दुपमज्जिय तह उच्चाराइ' भूमिं च ॥ ३५ ॥ ३२३
तह चेव य उज्जुत्तो विहीइ' इह पोसहम्मि वजिज्जा ।
सम्म च अणणुपालणमाहाराईसु सव्वेसु ॥ ३६ ॥ ३२४
नायागयाण अन्नाइयाण तह चेव कप्पणिज्जाणं ।
देसद्धमद्ध-सक्कारकमजुयं परमभत्तीए ॥ ३७ ॥ ३२५
अतिथि-संविभाग
आयाणुग्गहबुद्धीइ सजयाण जमित्थ दाण तु ।
एय जिणेहि भणियं गिहीण सिक्खायवयं चरिम ॥ ३८ ॥ ३२६
इत्थ उ समणोवासगधम्मे अणुवय-गुणव्वयाइ च ।
आव कहियाइ सिक्खावयाइ पुण इत्तराई ति ॥ ३९ ॥ ३२८
कुसुमे हि वासियाणं तिलाण तिलं पि जायइ सुयंध ।
एदोवमा हु बोही पन्नता वीयरागेहिं ॥ ४० ॥ ३८७
[हरिभद्रसूरिकृत श्रावकप्रज्ञप्ति ]

:३: गृहस्थ-धर्म [२] सायारो अणयारो भवियाण जेण देसिओ धम्मो । णमिऊण तं जिणिंद सावयधम्म पख्वेमो ॥१॥ दसण-वय-सामाइय-पोसह-सचित्त-राइभुत्ती य । वम्हारभपरिग्गह-अणुमदमुद्दिष्ट देसकिरटम्हि ॥ २ ॥ ४ एयारस ठाणाइ सम्मत्त विवज्जियस्स जीवस्स । जम्हा ण सति तम्हा सम्मत्त सुणहु वोच्छामि ॥ ३ ॥ ५ अत्तागमतच्चाण ज सद्दहण सुणिम्मल होदि । सकाइ-ढोसरहिय त सम्मत्त मुणेयव्व ॥ ४ ॥ ६॥ णिस्संका णिकखा णिन्विदिगिंछा अमूढदिट्ठी य । उवगृहण ठिढियरणं वच्छल्ल पहावणा चेव ॥ ५॥ ४८ सवेओ' णिवेओं जिंदा गरहा य उवसमा भत्ता वच्छल्ल अणुकपा अढ गुणा हुति सम्मत्ते ॥ ६ ॥ ४९ एरिस-गुण-अट्ठ-जुय सम्मत्त जो धरेइ दिढचित्तो । सो हवइ सम्मदिट्ठी सद्दमाणो पयत्थे य ॥ ७ ॥ ५६ १-दर्शन पंचुवरसहियाइ सत्त वि विसणाड जो विवज्जेड । सम्मत्त-विसुद्धमई सो दसणसावओ भणिओ ॥ ८ ॥ ५७ उंबर-बड-पीपल-पिय-पायर-सधाणतरु-सूणाइ । णिच्च तसससिद्धाइ ताइ परिवज्जियव्वाइ ॥९॥ ५८ जूय मज्ज मस वेसा पारद्धि चोर परयार । दुग्गइ-गमणस्सेढाणि हेउभूढाणि पाचाणि ॥ १० ॥ ५९ .

तत्त्व ससुच्चय
२-व्रत
पंचेव अणुवयाइ गुणव्वयाइ च होति पुण तिणि ।
सिक्खावयाणि चत्तारि जाइए विदियम्मि ठाणम्मि ॥ ११ ॥ २०६
पाणाइवायविरई सच्चमदत्तस्स बज्मण चेव ।
थूलयडबम्हचेरं इच्छाए गथपरिमाण ॥ १२ ॥ २०७
पुब्बुत्तर-दक्षिण-पच्छिमासु काऊण जोयणपमाण |
परदो गमणणियत्ती दिसि णाम गुणव्यय पढम ।। १३ ॥ २१३
वयभंगकारण होइ जम्मि देसम्मि तत्थ णियमेण ।
कीरइ गमणणियत्ती त जाण गुणव्वय विदियं ॥ १४ ॥ २१४
अयदड-पासविक्कय-कूडतुला-माण-कूरसत्ताण ।
ज सगहो ण कीरइ त जाण गुणव्वय तिदिय ।। १५ ॥ २१५
ज परिमाण कीरइ मंडण-तबोल-गंध-पुप्फाण ।
त भोयविरइ भणिय पढम सिक्खावयं सुत्ते ॥ १६ ॥ २१६
सगसत्तीए महिला-वत्थाहरणाण जंत परिमाण ।
तं परिभोयणिवुत्ती विदियं सिक्खावय जाण ॥ १७ ॥ २१७
अतिहिस्स सविभागो तिदिय सिक्वावय मुणेयव्य ।
सगिहे जिणालये वा तिविहाहारस्स वोसरण ॥ १८ ॥ २७१
ज कुणइ गुरुपासम्मि य सम्ममालोइऊण तिविहेण ।
सल्लेखण चउत्यं सुत्ते सिक्खावयं भणिय ॥ १९ ॥ २७२
३-सामायिक
होऊण सुई चेइयगिहम्मि सगिहे व चेइयाहिमुहो ।
अण्णत्त सुइपएसे पुव्वमुहो उत्तरमुहो वा ॥ २० ॥ २७४
काउस्सग्गम्मि ठिओ लाहालाहं च सत्तुमित्तं च ।
जो पस्सइ समभाव मणम्मि धरिऊण पंच णवकार ॥ २१ ॥ २७६
सिद्धसरूव झायइ अहवा झाणुत्तम ससंवेय ।
खणमेवामविचलगो उत्तमसामाइयं तस्स ।। २२ ॥ २७८
.

गृहस्थधर्म
१७
४-प्रोषधोपवास
उत्तम-मझ-जहण्ण तिविह पोसहविहाणमुट्ठि ।
सगसत्ति एयमासाम्म चउस्लु पव्वेसु कायव्व ॥ २३ ॥ २८०
जह उक्कस्स तहा मज्झमवि पोसहविहाणमुद्दिट्ट ।
णवर विसेसो सलिलं छडित्ता वज्जए सेस ॥ २४ ॥ २९०
मुणिऊण गुरु व कज्ज सावज्ज वज्जिऊण णिरारभ ।
ज कीरइ त णेय जहण्णयं पोसहविहाण ॥ २५ ॥ २९१
५-सचिचत्याग
ज वजिज्ज हरिय तु य पत्त-पवाल-कंद-फल वीयं ।
अप्पासुग च सलिलं सचित्त-विणिवित्ति त ठाण ॥ २६ ॥ २९५
६-दिवा ब्रह्मचर्य व निशि भोजन
मण-बयण-कायकय-कारियाणुमोएहि मेहुण णवधा ।
दिवसम्हि जो विवज्जड गुणम्मि सो सावओ छट्ठो ॥ २७ ॥ २९६
एयादसेसु पढम वि जदो णिसिभोयण कुणतस्स ।
ठाण ण ठाइ तम्हा णिसिभुत्त परिहरे णियमा ॥ २८ ।। ३१४
चम्मट्टि-कीड-उदुरु-भुयग-केसाइ असणमझम्मि ।
पडिय ण कि पि पस्सइ भुजइ सब पि णिसिसमए ॥ २९ ॥३१५
एव बहुप्पयार दोस णिसिभोयणम्मि णाऊण ।
तिविहेण राइभुत्ती परिहरियव्वा हवे तम्हा ॥ ३० ॥ ११८
७-ब्रह्मचर्य
पुवुत्त णवविहाण पि मेहुण सव्वदा विवजतो।
इथिकहाइ णिवित्तो सत्तमगुणवभयारी सो ।। ३१ ॥ २९७
८-आरभत्याग
ज किं चि गिहारभ बहु थोग वा समा विवजेई ।
आरभणियष्टिमई सो अट्टम सावओ भणिओ ॥ ३२ ॥ २९८
* अन्य श्रावकाचार प्रयों में छठवीं प्रतिमा निगिभोजन त्याग की ही
मानी गई है, किन्तु प्रस्तुत ग्रंथ के कर्ता ने इस त्याग को प्रथम प्रतिमा से ही अनि-
वार्य बतलाया है।

१८
तत्त्व-समुच्चय
.
९-परिग्रहत्याग
मोत्तण वत्थमत्त परिग्गहं जो विवज्जए सेस |
तत्थ वि मुच्छ ण करइ जाणइ सो सावओ णवमो ॥ ३३ ॥ २९९
१०-अनुमतित्याग
पुट्ठो वि य णिययेहि य परेहि लोयेहिं सगिहकजम्मि ।
अणुमणण जो ण कुणइ वियाण सो सावओ दसमो ॥ ३४ ॥ ३००
११-उद्दिष्टत्याग
एयारसम्मि ठाणे उक्किट्ठो साबओ हवे दुविहो ।
वत्थेक्कधरो पढमो कोवीणपरिग्गहो विदिओ ।। ३५ || ३०१
धम्मिल्लाण चयण करेइ कत्तरि छुरेण वा पढमो ।
ठाणाइसु पडिलेहइ उवयरणेण पयडप्पा ॥ ३६ ॥ ३०२
भुजइ पाणिपत्तम्मि भायणे वा सुई समुवइट्ठो।
उववास पुण णियमा चउन्विहं कुणइ पव्वेसु ॥ ३७ ॥ ३०३
एव वीओ होई णवर विसेसो कुणिज्ज णियमेण ।
लोचं धरिज पिच्छं अँजिज्जो पाणिपत्तम्मि ॥ ३८ ॥ ३११
[बमुनन्दिकृत श्रावकाचार]

: ४ : मुनि-धर्म [१] - सजमे सुट्ठियप्पाण विप्पमुक्काण ताइण । तेसिमेयमणाइण्ण निग्गंथाण महेसिण ।। १ ।। उद्देसिय कीयगड नियाग अभिहडाणि य । राडभत्ते सिणाणे य गध-मल्ले य वीयणे ॥ २ ॥ सन्निही गिहिमत्ते य रायपिंडे किमिच्छए । सवाहण दन्त-पहोयणा य सपुच्छण-देह-पलोयणा य ॥ ३ ॥ अट्ठावए य नाली य छत्तस्स य धारणट्ठाए । तेगिच्छ पाणहा पाए समारम्भ च जोइणो ॥ ४ ॥ सेज्जायर पिंड च आसन्दी पलियङ्कए । गिहन्तर-निसेज्जा य गायस्सुव्बट्टणाणि य ॥ ५ ॥ गिहिणो वेयावडिय जा य आजीव-वत्तिया । तत्तानिव्वुड-भोइत्तं आउ.-स्सरणाणि य ॥ ६ ॥ मूलए सिंगवेरे य उच्छुखडे अनिव्वुडे । कन्दे मूले य सच्चित्ते फले बीए य आमए ॥ ७ ॥ सोवच्चले सिंधवे लोणे रोमा-लोणे य आमए । सामुद्दे पसुखारे य कालालोणे य आमए ॥ ८ ॥ धूवणे त्ति वमणे य वत्थीकम्म विरेयणे । अजणे दंतवणे य गायाभगविभसणे ॥ ९ ॥ सव्वमेयमणाडण्ण निग्गथाण महेसिण । सजमम्मि य जुत्ताण लहुभयविहारिण ॥ १० ॥ पचासव-परिन्नाया ति-गुत्ता ठतु सजया । पच-निग्गहणा धीरा निग्गया उज्जु-दसिणो ॥ १६ ।।

तत्त्व-समुच्चय २० आयावयन्ति गिम्हेसु हेमन्तेसु अवाउडा । वासामु पडिसंलोण। सजया सुसमाहिया ॥ १२ ॥ परीसह-रिऊ दन्ता धुयमोहा जिइन्दिया । सव्वदुक्खप्पहीणठ्ठा पक्कमन्ति महसिणो ।। १३ ॥ दुक्कराडं करेत्ताणं दुस्सहाइ सहेत्तु य । के एत्थ देवलोगेसु फेई सिज्झन्ति नीरया ॥ १४ ॥ खवित्ता पुव्व-कम्माड सजमेण तवेण य । सिद्धि-मग्गमणुप्पत्ता ताइणो परिनिव्वुडा ॥ १५ ॥ [दशवैकालिक सूत्र-३ - : ५ः मुनि-धर्म [२] 000000DDO.. मूलगुणेसु विसुद्धे वंदित्ता सव्वसंजदे सिरसा । इह-परलोगहिदत्थे मूलगुणे कित्तइस्सामि ॥ १ ॥ पच य महळ्ययाइ समिदीओ पच जिणवरोद्दिट्ठा । पचेविंटियरोहा छप्पि य आवासया लोचो ॥ २ ॥ अच्छेलकमण्हाण खिदिसयणमदंतघस्सण चेव । ठिदिभोयणेयभत्त मूलगुणा अट्ठवीसा दु ॥ ३ ॥ हिंसाविरदी सच्च अदत्तपरिवज्जण च बभं च । सगविमुत्ती य तहा महत्वया पच पण्णत्ता ॥ ४ ॥ महाव्रत-५. १-अहिंसा कायेदिय-गुण-मग्गण-कुलाउजोणीसु सव्वजीवाण । णाऊण य ठाणादिसु हिंसादिविवज्जणमहिंसा ॥५॥ २-सत्य रागादीहिं असच्च चत्ता परतावसच्चवयणोति । सुत्तत्याण वि कहणे अयधावयणुल्झण सच्च ॥ ६ ॥ ३-अचौर्य गामादिसु पडिदाई अप्पप्पहुदिं परेण संगहिद । णादाण परदव्व अदत्तपरिवज्जण तं तु ।। ७ ।। ४-ब्रह्मचर्य मादु-सुदा-भगिणी विय दणिस्थित्तिय च पडिरूव । इत्यिकहादिणियत्ती तिलोयपुज्ज हवे वभ ॥ ८ ॥ ५-अपरिग्रह जीवणिवद्धा बड़ा परिगहा जीवसभवा चेव । नेसि सरकच्चाओ इयरम्हि य णिन्ममो ऽ संगो ।। २ ॥

२२
तत्त्व-समुच्चय
समिति-५. १-ईया
इरिया भासा एसण णिक्खेवादाणमेव समिदीओ।
पडिठावणिया य तहा उच्चारादीण पचविहा ॥ १० ॥
फासुयमग्गेण दिवा जुवतरप्पेहणा सकज्जेण ।
जंतूण परिहरंती इरियासमिठी हवे गमण ॥ ११ ॥
२-भाषा
पेसुण्ण-हास-कक्कस-परणिदाप्पप्पसंसविकहादी ।
वजित्ता सपरहिद भासासमिदी हवे कहण || १२ ॥
३-एषणा
छादालदोससुद्धं कारणजुत्तं विसुद्रणवकोडी ।
सीदादी समभुत्ती परिसुद्धा एसणा समिदी ।। १३ ।।
४-आदान-निक्षेप
णाणुवहिं संजमुवहिं सौचुवहिं अण्णमप्पमुवहिं वा ।
पयद गहणिक्खेवो समिदी आदाणणिक्खेवा ॥ १४ ॥
५-प्रतिस्थापन
एगते अच्चित्ते दूरे गूढे बिसालमविरोहे ।
उच्चारादिच्चाओ पदिठावणिया हवे समिदी ॥ १५ ॥
इंद्रियनिग्रह-५
चक्खू सोद घाण जिव्मा फास च इंदिया पच ।
सग-सग-विसएहिंतो णिरोहियव्वा सया मुणिणा ॥ १६ ॥
१-चक्षुनि.
सच्चित्ताचित्ताण किरिया-सृठाण-वण्णभेएसु ।
रागादिसंगहरण चखुणिरोहो हवे मुणिणो ॥ १७ ॥
२-श्रोत्रनि०
सज्जादिजीवसदे वीणादिअजीवसभवे सद्दे ।
रागादीण णिमित्ते तढकरणं सोढरोधो दु ॥ १८ ॥

मुनिधर्म
२३
३-घ्राणनि०
पयडीवासणगंधे जीवाजीवप्पगे सुहे असुहे ।
रागद्देसाकरण घाणणिरोहो मुणिवरस्स ॥ १९ ॥
४-जिह्वानि०
असणादिचदुवियप्पे पचरसे फासुगम्हि णिरवज्जे ।
इट्ठाणिट्ठाहारे दत्ते जिव्भाजओ ऽगिद्धी ।। २० ।
५-स्पर्शनि०
जीवाजीवसमुत्ये कक्कडमउगादिअट्ठभेदजुदे ।
फासे सुहे य असुहे फासणिरोहो असमोहो ॥ २१ ॥
आवश्यक-६
समदा थओ य वदण पाडिक्कमण तहे व णादव ।
पच्चक्खाण विसग्गो करणीयावासया छप्पि ॥ २२ ॥
१-समता
जीविद-मरणे लाहालाहे संजोय-विप्पओगे य ।
बधुरि-सुह-दुक्खादिसु समदा सामायिय णाम ॥ २३ ॥
२-स्तव
उसहादिजिणवराण णामणिरुत्तिं गुणाणुकित्तिं च ।
काऊण अच्चिदूण य तिसुद्धपणमो थओ णेओ ॥ २४ ॥
३-वदन
अरहत-सिद्धपडिमा-तव-सुद-गुणगुरुगुरूण रादीण |
किदिकम्मणिदरेण य तियरणसकोचण पणमो ॥ २५ ॥
४-प्रतिक्रमण
दव्वे खेत्ते काले भावे य किदावराह-सोहणय ।
जिंदण-गरहणजुत्ता मण-बच-कायेण पडिकमण ।। २६ ॥
५-प्रत्यारन्यान
णामादाणं छण्णं अजोग्गपग्विजणं तिकरणेण ।
पच्चरखाण णेयं अणागय चागमे काले ॥ २७ ॥

२४ तत्त्व-समुच्चय ६-विसर्ग देवस्सियणियमादिसु जहुत्तमाणेण उत्तकालम्हि । जिणगुणचिंतणजुत्तो काओसग्गो तणुविसग्गो ॥ २८ ॥ १-लौंच विय-तिय-चउक्कमासे लोचो उक्कस्स-मज्झिम-जहण्णो । सपडिक्कमणे दिवसे उववासेणेव कायव्वो ॥ २९ ॥ २-अचेलकत्व वत्याजिणवक्केण य अहवा पत्तादिणा असवरणं । णिब्भसण णिग्गंथ अच्चेलक जगदि पुज्ज ॥ ३० ॥ ३-अस्नान पहाणादि-वज्जणेण य विलित्तजल्लमल्लसेदसव्वग । अण्हाण घोरगुण संजयदुगपालय मणिणो ॥ ३१ ॥ ४-क्षितिशयन फायभूमिपएसे अप्पमसयारिदम्हि पच्छण्णे । दडंधणुव्व सेज्जं खिदिसयण एयपासेण ॥ ३२ ॥ ५-अदंतधावन अंगुलिणहावलेहणिकलीहिं पासाणछल्लियादीहिं । दंतमलासोहणय संजमगुत्ती अदतमणं ॥ ३३ ॥ ६-स्थिति-भोजन अजलिपुडेण ठिच्चा कुड्डा दिविवज्जणेण समपाय | पडिसुद्धे भूमितिए असण ठिदिभोयण णाम ॥ ३४ ॥ ७-एकभक्त उदयत्यमणे काले णालीतियवज्जियम्हि मज्झम्हि । एकम्हि दुअ तिए वा मुत्तकालेयभत्त तु ॥ ३५ ॥ एव विहाणजुत्ते मूलगुणे पालिऊण तिविहेण । होऊण जगदि पुज्जो अक्खयसोक्ख लहइ मोक्ख ॥ ३६ ॥ [वट्टकेरकृत मूलाचार] :६ः धमों ग C0s..003..- उत्तमखम-मद्दवज्जव-सच्च-सउच्च च सजमं चेव । तव-तागमकिंचण्हं बम्हा इदि दसविहो वम्मो ॥ १ ॥ ७० कोहुप्पत्तिस्स पुणो बहिरग जदि हवेदि सक्खाद । ण कुणदि किंचि वि कोहं तस्स खमा होदि धम्मो त्ति ॥ २ ॥ कुल-रूव-जादि-बुद्धिसु तव-सुद-सीलेसु गारव किंचि । जो ण वि कुव्वदि समणो मद्दवधम्म हवे तस्स ॥ ३ ॥ मोत्तण कुडिलभाव णिम्मलहिदयेण चरदि जो समणो । अज्जवसम्म तडयो तस्स दु सभवदि णियमेण ॥ ४ ॥ परसतावयकारणवयण मोत्तूण सपरहिढवयण । जो पढदि भिक्खु तुइयो तस्स दु यम्मो हवे सच्च ।। ५ ॥ करवा भावणिवित्ति किच्चा वेग्गभावणाजुत्तो । जो वददि परममुणी तस्स दु वम्मा हवे सौच ॥ ६ ॥ बद-समिदि-पालणाए दडच्चाएण इदियजएण । परिणममाणस्स पुणो सजमधम्मो हवे णियमा ॥ ७ ॥ विसयकसायविणिग्गहभाव काऊण झाणसिज्झीए जो भावइ अप्पाण तस्स तव होदि णियमेण ॥ ८ ॥ णिव्वेगतिय भावह मोह चहऊण सव्वदन्वेसु । जो तस्स हवे च्चागो इदि भणिढ जिणवरिंदेहिं ॥ ९ ॥ होऊण य णिस्सगो णियभाव णिग्गिाहित्तु सुहदुहद । णिददेण द वदि अणयारो तस्स किंचण्ह ॥ १० ॥ सव्वग पेच्ठतो इत्यीण तासु मुपदि दुव्भावम् । सो बम्हचेरभाव सुददि खलु दुद्धर धरदि ॥ ११ ॥ ८० कुन्दकुन्दकृत बान्स अनुच्या १ :७: भावना .- तिहुवणातिलयं देवं वंदित्ता तिहुअणिंदपरिपुज्ज । वोच्छ अणुपेहाओ भवियजणाणदजणणीओ ॥ १ ॥ अद्भुव असरण भणिया ससारामेगमण्णमसुइत्तं । आसव सवर णामा णिज्जर लोयाणुपेहाओ ॥ २ ॥ डय जाणिऊण भावह दुल्लह धम्माणुभावणा णिच्च । मण-वयण-कायसुद्धी एदा उद्देसदो भणिया ॥ ३ ॥ १ अध्रुव ज किं पि वि उप्पण्ण तस्स विणासो हवेइ णियमेण । परिणामसरूवेण वि ण य किं पि वि सासय अस्थि ॥ ४ ॥ जम्म मरणेण समं सपज्जइ जुव्वणं जरासहिय । लच्छी विणाससहिया इय सव्वं भंगुरं मुणह ॥ ५ ॥ अथिरं परियण-सयण पुत्तकलत्तं सुमित्त लावण्णं । गिह-गोहणाइ सन्वं णवघणविंदण सारिच्छं ॥ ६ ॥ सुरधणुतडि ब्व चवला इंदियविसया सुमिच्चवग्गा य । दिठ्ठपणट्ठा सव्त्रे तुरय-गय-रहवरादीया ॥ ७ ॥ चइऊण महामोहं विसये सुणिऊण भंगुरे सव्वे । णिव्विसयं कुणह मण जेण सुह उत्तमं लहइ ॥ ८ ॥ २२ २ अशरण तत्य भवे किं सरणं जत्य सुरिंदाण दीसए विलओ। हरि-हर-वभाटीया कालेण कवलिया जत्य ॥ ९ ॥ २३ सीहस्स कमे पडिद सारंग जह ण रक्खदे को वि। तह मिच्चुणा य गहियं जीवं पि ण रक्खदे को वि ॥ १० ॥ २४

भावना
२७
अप्यागं पि य सरण खमादि-भावेहि परिणदं होदि ।
तिव्वकसायाविट्टो अपाण हणदि अपेण ॥ ११ ॥ ३१
३ संसार
एक चजति सरीर अण्ण गिण्हेदि णवणवं जीवो ।
पुणु पुणु अण्णं अण्णं गिम्हदि मुचेदि वहुवारं ॥ १२ ॥ ३२
एक जं संसरण णाणादेहेसु हवदि जीवस्स ।
सो ससारो भण्णदि मिच्छकसायेहिं जुत्तस्स ॥ १३ ॥३३
इय ससारं जाणिय मोह सव्वायरेण चइऊण ।
तं झायह ससहाव संसरणं जेण णासेइ ॥ १४ ॥ ७३
४ एकत्व
इको जीवो जायदि इको गम्भम्मि गिण्हढे देह ।
इक्को बाल-जुवाणो इक्को बुड्ढो जरागहिओ ॥ १५ ॥ ७४
इक्को रोई सोई इक्को तप्पेइ माणसे दुवखे ।
इक्को मरदि वराओ णरयदुहं सहदि इक्को वि ॥ १६ ॥ ७५
सव्वायरेण जाणह इक जीवं सरीरदो भिण्णं ।
अम्हि दु मुणिदे जीवे होइ असेस खणे हेयं ॥ १७ ॥ ७९
५अन्यत्व
अण्ण देहं गिण्हदि जगणी अण्णा य होदि कम्मादो।
अण्ण होदि कलत्त अण्णो वि य जायदे पुत्तो ॥ १८ ॥ ८०
एव बाहिरदव्वं जाणदि स्वा हु अपणो भिण्ण ।
जाणतो वि हु जीवो तत्येव य रच्चदे मूटो ॥ १९ ॥ ८१
जो जाणिऊण देहं जीवसरूपादु तच्चदो मिण ।
अप्पाणं पि य सेवदि कन्जकर तस्स अण्णत्त ॥ २०॥ ८२
६ अशुचित्त
सयल्कुहियाण पिंट किमिल्ल कलियं अउव्वदुग्गव ।
मलमुत्ताणं गेहें देहं जाणेह अहमयं ॥ २१ ॥ ८३

२८
तत्त्व-समुच्चय
सुट्ठ पवित्तं दव्वं सरससुगंधं मणोहरं जं पि ।
देहणिहित्त जायदि घिणावण सुठ्ठ दुग्गध ॥ २२ ॥ ८४
जो परदेहविरत्तो णियदेहे ण य करेदि अणुराय ।
अप्पसरूवि सुरत्तो असुइत्ते भावणा तस्स ॥ २३ ॥ ८७
७ आश्रव
मण-वयण-कायजोया जीवपयेसाण फंदणविसेसा ।
मोहोदएण जुत्ता विजुदा वि य आसवा होति ॥ २४ ॥ ८८
कम्मं पुण्ण पाव हेउ तेसिं च होति सच्छिदरा ।
मंदकसाया सच्छा तिव्यकसाया असच्छा हु ॥ २५ ॥ ९०
सव्वत्थ वि पियवयण दुव्वयणे दुज्जणे वि खमकरण ।
सव्वेसिं गुणगहणं मंदकसायाण दिटुंता ॥ २६ ॥ ९१
अप्पपससणकरणं पुज्जेसु वि टोसगहणसीलत्त ।
वेरधरण च सुइर तिव्वकमायाण लिंगाणि ॥ २७ ॥ ९२
एदे मोहजभावा जो परिवज्जेइ उवसमे लीणो ।
हेयमिदि मण्णमाणो आसव-अणुपेहण तस्स ॥ २८ ।। ९४
८सवर
सम्मत्त देसवय महव्वय तह जओ कसायाण ।
एदे संवरणामा जोगाभावो तह च्चेव ॥ २९ ॥ ९५
गुत्ती समिदी धम्मो अणुवेक्खा तह परीसजओ।
उक्किट्ठ चारित्तं सवरहेदू विसेसेण ॥ ३० ॥ ९६
एढे सवरहेदू वियारमाणो वि जो ण आयरइ ।
सो भमइ चिर काल संसारे दुक्ख-सतत्तो ॥ ३१ ॥ १००
जो पुण विसयविरत्तो अप्पाण सव्वदा वि सवरइ ।
मणहरविसयेहितो तस्स फुड संवरो होदि ॥ ३२ ॥ १०१
९ निर्जरा
वारसविहेण तवमा णियाणरहियस्स णिज्जरा होदि ।
वेग्गमावणाढो निरहकारस्म णाणिस्स ।। ३३ ।। १०२

भावना
मन्बोसि कम्माण सत्तिविवाओ हवेड अणुभाओ ।
नदणतरं तु सडणं कम्माण णिज्जरा जाण ॥ ३४ ॥ १०३
सा पुण दुविहा णेया सकालपत्ता तवेण कयमाणा ।
चादुगदीण पढमा वयजुत्ताणं हवे विदिया ॥ ३५ ॥ १०४
जो समसुक्खणिलीणो वार वार सरेड अप्पाण ।
इदिय-कसायविजई तस्स हवे णिजरा परमा ।। ३६ ॥ ११४
१० लोक
मव्यायासमणत तस्स य बहुमज्झि सठियो लोओ ।
सो केण वि णेय कोण य वरिओ हरिहरादीहिं ॥३७॥ ११५
दसति जत्थ भत्था जीवादीया स भण्णदे लोओ।
तस्स सिहरम्मि सिद्धा अतविहीणा चिरायति ।। ३८ ॥ १२१
परिणामसहावादो पडिसमय परिणमति दव्वाणि ।
तेप्ति परिणामादो लोयस्स वि मुणह परिणाम ॥ ३९ ॥ ११७
एच लोयसहाव जो झायदि उवसमेक्कसम्भावो ।
मो खविय कम्मपुज तस्सेव सिहामणी होदि ॥ १० ॥ २८३
११ चोधदुर्लम
जीवो अणतकालं वमह णिगोएसु आइपरिहीणो ।
नत्तो णीसरीऊण पुढवीकायावियो हादि ॥ ११ ॥ २८
रयणु व्य जलहिपडिय मणुयत्त त पि होड़ अदृष्ट ।
मणुअगाईए शाण मणुअगए वि णिव्याण ॥ ४२ ॥ २९७ १२००
इय सबदुलहदुलह दसण-णाण तहा चरित्त ३ ।
मणिऊण य मसारे महायर कुणह निण्ड वि ॥ १३ ॥ ३०१
१२ धर्म
जो जाणदि पच्चरख तियाटगुण-प-जाहि ।
गोपालप सयर नो मबाह हो देगे ॥ ४५ ॥ ६०२
नेणवाट्टो मो नंगामत्ताण नह अगा।
परनोवाद्भग दस मामिओ चिटि ! -1 ?

३०
तत्त्व-समुच्चय
जिणवयणभावणटुं सामिकुमारेण परमसद्धाए ।
रइया अणुपेक्खाओ चचलमणरुंभणहं च ॥ ४६॥ ४८७
वारस अणुपेक्खाओ भणिया हु जिणागमाणुसारेण ।
जो पढइ सुणइ भावइ सो पावइ उत्तम सोक्खं ॥ ४७॥ ४८८
[स्वामिकार्तिकेयानुप्रेक्षा]

परी पह
परीसहाण पविभत्ती कासवेण पवेइया ।
न भे उदाहरिस्सामि आणुपुचि सुणेह मे ॥ १ ॥
१ क्षुधा
दिगिहापरिगए देहे तवस्सी भिक्खू, थामवं ।
न छिन छिंदावए न पए न पयावए ॥ २ ॥
कालीपल्वंग-सकासे किसे धमणिसंतए ।
मायने असण-पाणस्स अदीण-मणसो चरे ॥ ३ ॥
२ तृषा
नओ पुट्ठो पिवासाए दोगुंछी लजसंजए ।
सीओढग न सेविना वियडस्सेसणं चरे ॥ ४ ॥
छिन्नावएसु पन्येसु आउरे सुपिवासिए ।
परिसुक्खमुहादीणे तं तितिक्खे परीसह ॥ ५ ॥
३ शीत
चरत विरय लुहं सीयं फुसइ एगया।
नाइवेल मुणी गप्छे सोच्चाणं जिणसासणं ॥ ६ ॥
न मे निवारण अस्थि छवित्ताणं न विजई ।
अहे तु अग्गि सेवामि हर भिक्खू न चिनए ॥ ७ ॥
४ उष्ण
उसिग परियायेण परिताहेण तजिए।
दिन या परिपावेशं मार नो परिदेवर ॥ ८ ॥
उपहातिले महावी मिनो वि पपर।
पदको परिसिघना न पोएडा पद ॥९॥

३२
तत्त्व-समुच्चय
५ दंशमशक
पुट्ठो य दसमसएहिं समरे व महामुणी ।
नागो भंगामसीसे वा सूरो अभिहणे पर ॥ १० ॥
न सतसे न वारेज्जा मण पि न पऊसए ।
उवेहे न हणे पाणे भुजन्ते मंससोणियं ॥ ११ ॥
६ अचैल
-
परिजुण्णेहि वत्येहि होक्खायि त्ति अचेलए ।
अदु वा सचेले होक्खामि इइ भिक्खू न चिन्तए ॥ १२ ॥
एगयाचेलए होइ सचेले आवि एगया ।
एय वम्महियं नच्चा नाणी नो परिदेवए ॥ १३ ॥
७ अरति
गामाणुगाम रीयन्त अणगार अकिंचण ।
अरई अणुप्पवेसेज्जा त तितिक्खे परीसह ॥ १४ ॥
अरइ पिट्ठओ किच्चा विरए आयाक्खिए ।
धम्मारामे निरारम्भ उवसन्ते मुणी चरे ॥ १५ ॥
-८ स्त्री
सगो एस मसाण जाओ लोगम्मि इथिओ ।
जस्स एया परिन्नाया सुकड तस्स सामण्णं ॥ १६ ॥
एयमादाय मेहावी पकभूया उ इथिओ ।
नो ताहिं विणिहम्मेजा चरेज्जत्तगवेसए ॥ १७ ॥
९ चर्या
एग एव चरे लाढे अभिभूय परीसहे ।
गामे वा नगरे वा वि निगमे वा रायहाणिए ॥ १८ ॥
असमाणे चरे भिक्खू नेव कुन्जा परिग्गह ।
अससत्ते मिहत्येहिं अणिएओ परिव्यए ॥ १९ ॥
१० निषद्या
सुसाणे सुन्नगारे वा रुक्खम्ले व एगओ ।
अकुक्कुओ निसीएज्जा न य वित्तासए परं ॥ २० ॥

परीषह ३ तत्थ से चिट्ठमाणस्स उक्सग्गाभिधारए । संकाभीओ न गच्छेज्जा उद्वित्ता अन्नमासणं ॥ २१ ॥ ११ शख्या उच्चावयाहिं सेज्जाहिं तवस्सी भिक्खु थामवं । नाइवेलं विहम्मेज्जा पावदिट्ठी विहम्मई ॥ २२ ॥ पइरिक्कुवस्सय लटुं कल्लाणमदु वा पावय । किमेगराइ करिस्सइ एवं तत्थ ऽ हियासए ॥ २३ १२ आक्रोश अकोसेज्जा परे भिक्खुं न तेसिं पडिसजले । सरिसो होइ बालाण तम्हा भिक्खू न संजले ॥ २४ ॥ सोच्चाण फरसा भासा दारुणा गामकंटगा। तुसिणीओ उवेहेज्जा न ताओ मणसीकरे ॥ २५ ॥ १३ वध हओ न सजले भिक्खू मण पि न पओसए । तितिक्ख परमं नच्चा भिक्खू धम्म समायरे ॥ २६ ॥ समण सजय दन्त हणेज्जा कोइ कत्थई । नत्यि जीवस्स नासु त्ति एवं पेहेज्ज सजए ॥ २७ ॥ १४ याचना दुक्करं खल्लु भो निच्च अणगारस्स भिक्खुणो । सव्व से जाइयं होइ नत्थि किंचि अजाइय ॥ २८ ॥ गोयरग्ग-पविट्ठस्स पाणी नो सुप्पसारए । सेओ अगारवासु त्ति इइ भिक्खू न चिन्तए ॥ २९ ॥ १५ अलाभ परेसु घासमेसेज्जा भोयणे परिणिहिए। लद्धे पिंडे अलद्धे वा नाणुतप्पेज्ज पंडिए ॥ ३० ॥ अज्जेवाहं न लव्भामि अवि लाभो सुवे सिया । जो एच पडिसचिक्खे अलाभो त न तज्जए ।। ३१ ।।

तत्त्व-समुच्चय
१६ रोग
नच्चा उप्पइयं दुक्खं वेयणाए दुहट्ठिए ।
अदीणो भावए पन्नं पुट्ठो तत्यहियासए ॥ ३२ ॥
तेइच्छं नाभिनन्देज्जा संचिक्खत्तगवेसए ।
एव खु तस्स सामण्णं जं न कुज्जा न कारवे ॥ ३३ ॥
१७ तृणस्पर्श
अचेलगस्स लूहस्स संजयस्स तवस्सिणो ।
तणेसु सयमाणस्स हुज्जा गायविराहणा ॥ ३४ ॥
आयवस्स निवाएण अउला हवइ वेयणा ।
एवं नच्चा न सेवन्ति तन्तुजं तण-तज्जिया ॥ ३५॥
१८ मल
किलिन्नगाए मेहावी पकेण व रएण वा ।
प्रिंसु वा परियावेण सायं नो परिदेवए ॥ ३६ ॥
वेएज्ज निजरापेही आरियं वम्मणुत्तरं ।
जाव सरीरभेउ ति जल्लं कारण धारए ॥ ३७॥
१९ सत्कार-पुरस्कार
अभिवायणमब्भुट्टाणं सामी कुज्जा निमन्तणं ।
जे ताई पडिसेवन्ति न तेसिं पीहए मुणी ॥ ३८ ॥
अणुक्कसाई अप्पिच्छे अन्नाएसी अलोलुए ।
रसेसु नाणुगिज्झेज्जा नाणुतप्पेज्ज पनवं ॥ ३९ ॥
२० प्रज्ञा
से नूणं मए पुव्वं कम्माणाणफला कडा ।
जेणाह नाभिजाणामि पुट्ठो केणइ कण्हुई ॥ ४० ॥
अह पच्छा उइज्जन्ति कम्माणाणफला कडा !
एवमस्सासि अप्पाणं नच्चा कम्मवि गियं ॥ ४१ ॥
२१ अज्ञान
निरङ्कगम्मि विरओ मेहुणाओ सुसवुडो ।
जो सक्ख नाभिजाणामि धम्म कल्लाण-पावगं ॥ ४२ ॥

परीषद ३५ तबोवहाणमादाय पडिमं पडिवज्जओ। एव पि विहरओ मे छउम न नियट्टई ॥ ४३ नत्यि नूणं परे लोए इड्ढी वा वि तवस्सिणो । अदु वा वंचिओ मिति इइ भिक्खू न चिन्तए ॥ ४४ ॥ २२ अदर्शन अभू जिणा अत्यि जिणा अदु वा वि भविस्सई । मुस ते एवमाहंसु इइ भिक्खू न चिन्तए ॥ ४५ ॥ एऐ परीसहा सव्वे कासवेण निवेइया । जे भिक्खू न विहम्मज्जा पुट्ठो केणइ कण्हुई ।। ४६ ॥ [उत्तराध्ययनसूत्र-२] छह द्रव्य : सात तत्त्व : नव पदार्थ : जीवमजीवं दवं जिणवरवसहेण जेण णिद्दिटुं । देविंदविंदवद वदे तं सव्वदा सिरसा १ ॥ १ जीव जीवो उवओगमओ अमुत्ति कत्ता सदेहपरिमाणो । भोत्ता संसारत्यो सिद्धो सो विस्ससोड्ढगई ॥ २ ॥ तिक्काले चदु पाणा इंदिय बलमाउ आणपाणो य । ववहारा सो जीवो णिच्चयणयदो दु चेदणा जस्स ॥ ३ ॥ उवओगो दुवियप्पो दंसण णाणं च दंसणं चदुधा । चक्खु अचक्खू ओही दसणमध केवलं णेय ॥ ४ ॥ णाण अट्ठ-वियप्प मदि-सुद-ओही अणाण-णाणाणि । मणपज्जय-केवलमवि पच्चक्ख-परोक्खभेय च ॥ ५ ॥ अट्ठ-चदु णाण-दंसण सामण्ण जीवलक्षण भणियं । ववहारा सुद्धणया सुद्धं पुण दंसण णाणं ॥ ६॥ वण्ण रस पच गंधा दो फासा अट्ठ णिच्चया जीवे । जो संति अमुत्ति तदो ववहारा मुत्ति बंधादो ॥७॥ पुग्गलकम्मादीणं कत्ता यवहारदो दु णिच्चयदो । चेदणकम्माणादा सुद्धणया सुद्धभावाण ॥ ८॥ पुढवि-जल-तेउ-वाऊ-वणप्फदी विविहथावरेइंदी। विग-तिग-चदु-पचक्खा तसजीवा होंति संखादी ॥ ९॥ ११ २ अजीव अजीवो पुण णेओ पुग्गल धम्मो अधम्म आयासं । कालो पुग्गल मुत्तो रूवादिगुणो अमुत्ति सेसा दु ॥ १० ॥ १५

छह द्रव्य : सात तत्त्व : नव पदार्थ
३७
पुद्गल
सद्दो बधो सुहुमो थूलो सठाणभेदतमछाया ।
उज्जोदादावसहिया पुग्गलदव्वस्स पज्जाया ॥ ११॥ १६
धर्म
गइपरिणयाण धम्मो पुग्गलजीवाण गमणसहकारी ।
तोय जह मच्छाणं अच्छता णेव सो गैई ॥ १२ ॥ १७
अधर्म
ठाणजुदाण अधम्मो पुग्गलजीवाण ठाणसहयारी ।
छाया जह पहियाण गच्छंता णेव सो वरई ॥ १३ ॥ १८
आकाश
अवगासदाणजोग्ग जीवादीण वियाण आया ।
जेण लोगागास अल्लोगागासमिदि दुविह ॥ १४ ॥ १९
धम्माधम्मा कालो पुग्गलजीवा य सति जावदिये ।
आयासे सो लोगो तत्तो परदो अलोगुत्तो ॥ १५॥ २०
काल
दव्वपरिवरूवो जो सो कालो हवेइ ववहारो ।
परिणामादीलक्खो वहणलक्खो य परमट्ठो ॥ १६ ॥ २१
लोयायासपदेसे इक्केक्के जे ट्ठिया हु इक्केक्का ।
रयणाण रासीमिव ते कालाणू असंखदव्वाणि ॥ १७॥ २२
सति जदो तेणेदे अत्थीति भणति जिणवरा जम्हा ।
काया इव बहुदेसा तम्हा काया य अत्थिकाया य ॥ १८ ॥ २४
होति असखा जीवे धम्माधम्मे अणत आयासे ।
मुत्ते तिविह पदेसा कालस्सेगो ण तेण सो काओ ।। १९ ।। २५
एयपदेसो वि अणू णाणाखधप्पदेसदो होदि ।
बहुदेसो उवयारा तेण य काओ भणति सव्वण्हू ॥ २०॥ २६
आसव-बधण-सवर-णिज्जर-मोक्खा
सपुण्ण-पावा
जे।

तत्त्व-समुच्चय
जीवाजीवविसेसा ते वि समासेण पभणामी ॥ २१ ॥ २८
३ आश्रव
आसवदि जेण कम्मं परिणामणप्पणो स विण्णेओ।
भावासवो जिणुत्तो कम्मासवणं परो होदि ॥ २२ ॥ २९
मिच्छत्ताविरदि-पमाद-जोग-कोहादओऽ थ विण्णेया।
पण पण पणदह तिय चदु कमसो भेदा दु पुव्वस्त ॥ २३ ॥ ३०
णाणावरणादीणं जोग्ग जं पुग्गलं समासवदि ।
दव्वासवो सणेओ अणेयेभेओ जिणक्खादो ॥ २४ ॥ ३१
४ बंध
बज्झदि कम्मं जे ण दु चेदण भावेण भावबंधो सो ।
कम्मादपदेसाणं अण्णोण्णपवेसणं इदरो ॥ २५ ॥ ३२
पयडि-हिदि-अणुभागप्पदेसभेदा दु चदुविधो बंधो ।
जोगा पयडि पदेसा ठिदि-अणुभागा कसायदो होति ॥ २६ ॥ ३३
५ संवर
चेदणपरिणामो जो कम्मस्सासवणिरोहणे हेऊ ।
सो भावसंवरो खलु दव्यासवरोहणे अण्णो ॥ २७॥ ३४
वद-समिदी-गुत्तीओ धम्माणुपिहा परीसह जओ य ।
चारित्तं बहुभेयं णायव्वा भावसंवरविसेसा ॥ २८ ॥ ३५
६ निर्जरा
जहकालेण तवेण य मुत्तरस कम्मपुग्गलं जेण ।
भावेण सडदि णेया तस्सडण चेदि णिज्जरा दुविहा ॥ २९ ॥ ३४
७ मोक्ष
सव्वस्स कम्मणो जो खयहेदू अप्पणो हु परिणामो ।
णेओ स भावमोक्खो दव्वविमोक्खो य कम्म-पुधभावो ॥ ३०॥ ३७
पुण्य पाप
सुह-असुहभावजुत्ता पुण्णं पावं हवति खलु जीवा ।
साद सुहाउ णामं गोद पुण्णं पराणि पावं च ॥ ३१ ॥ ३८

छह द्रव्य : सात तत्त्व : नव पदार्थ
३९
सम्मइंसण णाणं चरण मोक्खस्स कारणं जाणे ।
ववहारा णिच्चयदो तत्तियमइओ जिओ अप्पा ॥ ३२ ॥ ३९
रयणत्तय ण वदृइ अप्पाण मुयतु अण्णदवियम्हि ।
तम्हा तत्तिय मइओ होदि हु मोक्खस्स कारणं आदा ॥ ३३ ॥ ४०
जीवादीसदहणं सम्मत्तं रूवमप्पणो त तु ।
दुरभिणिवेसविमुक्कं गाणं सम्म खु होदि सदि जम्हि ॥ ३४ ॥ ४१
ससय-विमोह-विब्भमविवज्जिय अप्प-परसरूवस्स ।
गहण सम्मं णाण सायारणेयभेयं च ॥३५॥ ४२
असुहादो विणिवित्ती सुहे पवित्ती य जाण चारित्त ।
वद-समिदि-गुत्तिरूवं ववहारणया दु जिणभणियं ॥ ३६॥ ४५
[नेमिचंद्रकृत दव्वसंगह]

: १०:
कर्म-प्रकृति
अह कम्माई वोच्छामि आणुपुर्वि जहाकमं ।
जेहिं बद्धो अय जीवा ससारे परिवट्टई ॥ १ ॥
णाणसावरणिज्ज' च दसणावरणं तहा।
वेयणिज तहा मोह आउकम्म तहेव च ॥ २ ॥
नाम कम च गोय च अतराय तहे व य ।
एवमेयाइ कम्माइं अट्ठेव उ समासओ ॥ ३ ॥
१ज्ञानावरण-५
णाणावरण पचविह सुयं आहिणिबोहियं ।
ओहिणाण च तइय मणनाण च केवलं ॥ ४ ॥
निद्दा तहेव पयला निदानिदा पयलपयला य ।
सत्तो य थीणगिद्धी उ पचमा होइ नायव्वा ॥ ५॥
२ दर्शनावरण-९
चक्खुमचक्खू ओहिस्स दसणे केवले य आवरणे ।
एव तु नवविगप्पं नायव्यं दसणावरणं ।। ६॥
३ वेदनीय-२
वेयणीयं पि य दुविहं सायमसायं च आहियं ।
सायस्स उ बहू भेया एमेव असायस्स वि ॥ ७॥
४ मोहनीय-२५
मोहणिज्ज वि दुविहं दसणे चरणे तहा ।
दसणे तिविहं वुत्त चरणे दुविहं भवे ॥ ८॥
सम्मत्तं चेव मिच्छत्तं सम्मामिच्छत्तमेव य ।
एयाओ तिणि पयडीओ मोहणिज्जस्स दंसणे ॥९॥

कर्म-प्रकृति
चारित्तमोहणं कम्मं दुविह तं वियाहि ।
कसायमोहणिज्ज तु नोकसाय तहेच य ॥१०॥
सोलसविहिभएणं कम्मं तु कसायज ।
सत्तविह नवविहं चा कम्म च नोकसायज ॥११॥
५ आयु-४
नेरइय-तिरिक्खाउ मणुस्साउं तहेव य ।
देवाउय चउत्थ तु आउ कम्म चउन्विह ॥ १२ ॥
६ नाम
नाम कम्मं तु दुविहं सुहमसुहं च आहियं ।
सुभस्स उ बहू भेया एमेव असुहस्स वि ॥ १३ ॥
७ गोत्र-२
गोयं कम्मं दुविहं उच्च नीयं य आहिय ।
उच्च अट्ठविह होइ एवं नीय वि आहियं ॥ १४ ॥
८ अंतराय-५
दाणे लाभे य भोगे य उवभोगे वीरिए तहा ।
पंचविहमतराय समासेण वियाहिय ॥ १५ ॥
एयाओ मूलपयडीओ उत्तराओ य आहिया ।
एसगं खेत्तकाले य भाव उत्तरं सुण ॥ १६ ॥
सव्वेसिं चेव कम्माण पएसग्गमणतगं ।
गण्ठियसत्ताईयं अतो सिद्धाण आहिय ॥ १७ ॥
सव्वजीवाण कम्म तु सगहे छदिसागय ।
सव्वेसु वि पएसेसु सव्व सव्वेण बद्धग ॥ १८ ॥
उदहीसरिसनामाण तीसई कोडिकोडिओ।
उक्कोसिया ठिई होड अतोमुहुत्त जहणिया ॥ १९ ॥
आवरणिज्जाण दुण्ह वि वेयणिज्जे तहेव य ।
अतराए य कम्मम्मि ठिई एसा वियाहिया ॥ २०॥
उदहीसरिसनामाण सत्तरि कोडिकोडिओ ।
मोहणिज्जस्स उक्कोसा अतोमुहुत्त जहणिया ॥ २१ ॥

४२ तत्व-समुच्चय तेत्तीससागरोवमा उक्कोसेण वियाहिया । ठिई उ आउकम्मस्स अंतोमुहुत्त जहाणिया ।। २२ ।। उदहीसरिसनामाण वीसई कोडिकोडिओ। नाम-गोत्ताण उक्कोसा अट्ठ मुहुत्ता जहाणिया ॥ २३ ॥ सिद्धाणणन्तभागो य अणुभागा हवति उ । सव्वेसु वि पएसग सव्व जीवे अइच्छियं ।। २४ ।। तम्हा एएसि कम्माण अणुभागा वियाणिया। एएसि संवरे चेव खवणे य जए बुहो ॥ २५ ॥ [उत्तराध्ययनसूत्र ३३.

गुणस्थान
जहिं दु लक्खिज्जते उदयादिसु मभवेहिं भावहिं ।
जीवा ते गुणसण्णा णिहिट्ठा सव्वदरसीहिं ॥ १॥ ८
मिच्छो' सासण मिस्सो अविरदसम्मो य देसविरदो य ।
विरदा पमत्त इदरों अपुर्व अगियट्ट सुहमो" य ॥ २ ॥९
उवसत' खीणमोहो' सजोगकेवलिजिण अजोगी य ।
चउदस जीवसमासा कमेण सिद्धा य णाढव्वा ॥ ३ ॥ १०
१ मिथ्यात्व
मिच्छोदयेण मिच्छत्तमसद्दहण तु तच्च-अत्याण |
एयत विवरीय विणय ससयिटमण्णाण ॥ ४ ॥ १५
मिच्छत वेयतो जीवो विवरीयदसणो होदि ।
ण य धम्मं रोचेदि हु महुर खु रस जहा जरिदो ॥ ५॥ १७
२ सासादन
सम्मत्तरयणपव्वयसिहराढो मिच्छभूमिसमभिमुहो ।
णासियसम्मत्तो सो सासणणामो मुणेयव्यो ।। ६ ।। २०
३ सम्यग्मिध्यात्व
सम्मामिच्छुदयेण य जत्ततर-सव्वघादिकज्जेण ।
ण य सम्म मिच्छ पि य सम्मिस्सो होदि परिणामो ।। ७ ।। २१
दहिगुडमिव वामिस्स पुहभाव णेव कारिदु सक्क ।
एव मिस्सयभावो सम्माम्मिच्छो त्ति णादवो ॥ ८ ॥ २२
सो सजमं ण गिण्हदि देसजम वा ण वधदे आउ ।
सम्म वा मिच्छ वा पडिवब्जिय मरदि णियमेण ॥ ९॥ २३

४४
तत्त्व-समुच्चय
४ अविरत-सम्यक्त्व
सम्मत्तदेसधादिस्सुदयादो वेदगं हवे सम्म ।
चल-मलिनमगाढं तं णिच्च कम्मरखवणहेदू ॥ १० ॥ २५
सत्तहँ उवसमदो उवसमसम्मो खयादु खइयो य ।
बिदियकसायुदयादो अमनदो होदि सम्मो य ।। ११ ।। २६
सम्माइट्ठी जीवो उवइठं पवयणं तु सद्दहदि ।
सद्दहदि असब्भाव अजाणमाणो गुरुणियोगा ॥ १२ ॥ २७
णो इंदियेसु विरदो णो जीवे थावरे तसे वापि ।
जो सद्दहदि जिणुत्तं सम्माइट्ठी अविरदो सो ॥ १३ ॥ २९
५ देशविरत
जो तसबहाउ विरदो अविरदओ तह य थावरवहादो।
एक्कसमयम्हि जीवो विरदाविरदो जिणेक्कमई ॥ १४ ॥ ३१
६ प्रमत्त विरत
सजलण-णोकसायाणुदयादो सजमो हवे जम्हा ।
मलजणणपमादो वि य तम्हा हु पमत्तविरदो सो ॥ १५ ॥ ३२
विकहा तहा कसाया इंदिय णिद्दा तहेव पणयो य ।
चदु चदु पणमेगेगं होति पमादा हु पण्णरस ॥ १६॥ ३४
७ अप्रमत्त
णट्टासेसपमादो वयगुणसीलोलिमंडिओ णाणी ।
अणुवसमओ अखवओ झाणणिलीणो हु अपमत्तो ॥ १७ ॥ ४६
८ अपूर्व-करण
अतोमुहुत्तकाल गभिऊण अधापवत्तकरणं त ।
पडिसमयं सुज्झतो अपुत्वकरण समल्लियइ ॥ १८ ॥ ५०
एदम्हि गुणठाणे विसरिससमयट्ठियहि जीवहिं ।
पुध्वमपत्ता जम्हा होति अपुव्वा हु परिणामा ॥ १९ ॥ ५१
९ अनिवृत्ति-करण
एकम्हि कालसमये सठाणादीहिं जह णिवट्टति ।
ण णिवदंति वहा वि य परिणामोहिं मिहो जेहिं ॥ २० ॥ ५६

गुणस्थान
४५
होति अणियट्टिणो ते पडिसमय जेस्सिमेक्क-परिणामा ।
विमलयर-झाणहुयवहसिहाहिं गिद्दड्ढ-कम्मवणा ॥ २१ ॥ ५७
१० सूक्ष्म-साम्पराय
धुदकोसुभयवत्थ होदि जहा सुहमरायसजुत्त ।
एव सुहमकसाओ सुहमसरागो शि णादव्वो ॥ २२ ॥ ५९
अणुलोहं वेदतो जीवो उवसामगो व खवगो वा ।
सो सुहमसपराओ जहखादेणूणओ किंचि ॥ २३ ॥ ६०
११ उपशांतमोह
कदक-फल-जुदजल वा सरए सरवाणियं व णिम्मलय ।
सयलोवसतमोहो उनसतकसायओ होदि ॥ २४ ॥ ६१
१२ क्षीणमोह
णिस्सेसखीणमोहो फलिहामलभायणुदयसमचित्तो ।
खीणकसाओ भण्णदि णिग्गयो वीयरायहिं ॥ २५ ॥ ६२
१३ सयोग-केवली
केवलणाणदिवायर-किरणकलावप्पणासियण्णाणो ।
णवकेवललधदुग्गम-सुजणिय-परमप्पववएसो ॥ २६ ॥ ६३
असहायणाण-दसणसहिओ इदि केवली हु जोगेण ।
जुत्तो ति सजोगिजिणो अणाइणिहणारिसे उत्तो ।। २७॥ ६४
१४ अयोग-केवली
सीलेसि सपत्तो णिरुद्धणिस्सेसआसवो जीवो
कम्मरयविप्पमुक्को गयजोगो केवली होदि ॥ २८ ।। ६५
सिद्ध
अट्ठविहकम्मवियला सीदीभूदा णिरजणा णिच्चा ।
अट्ठगुणा किदकिच्चा लोयग्गणिवासिणो सिद्धा ।। २९ ॥ ६८
नेमिचद्राचार्यकृत जीकाड ?

: १२: मार्गणा-स्थान जाहि व जासु व जीवा मग्गिज्जते जहा तहा दिट्ठा । ताओ चोदस जाणे सुयणाणे मग्गणा होति ॥ १ ॥ १४० गई इदिएसु कार्य जोरों वेदे कसायं णाणे य । सजम दंसण लेस्सो भविया' सम्मत्त सणि आहारे ॥ २ ॥ १४१ १ गति ॥ गइउदयजपज्जाया चउगइगमणस्सहेउ वा हु गई । णारय-तिरिक्ख-माणुस-देवगइ ति य हवे चदुधा ॥ ३ ॥ १४५ २ इद्रिय मदिआवरणखओवसमुत्यविसुद्धी हु तज्जबोहो वा । भाविदियं तु ढव्व देहुदयजदेहचिण्हं तु ॥ ४ ॥ १६४ फासरसगंधरूवे सद्दे णाणं च चिण्य जोस । इगिबितिचदुपचिदिय जीवा णियभेयभिण्णाओ ॥ ५॥ १६५ ३ काय जाई अविणाभावी तसथावर उदयजो हवे काओ । सो जिणमदम्हि भणिओ पुढवीकायादि छन्भेयो ॥ ६॥ १८० पुढवी-आऊ-तेऊ-वाऊ-कम्मोदयेण तत्येव । णियवण्णचउकजुदो ताण देहो हवे णियमा ।। ७ ॥ १८१ विहि तिहि चदुहिं पचहिं सहिया जे इदिएहि लोयम्हि । ते तसकाया जीवा णेया वीरोवदेसेण ॥ ८॥ १९७ ४ योग पुग्गलविवाइटेहोदयेण मण-वयण-कायजुत्तस्स । जीवस्स जा हु सत्ती कम्मागमकारण जोगो ॥ ९॥ २१५

मार्गणा-स्थान
४७
मण-वयणाण पउत्ती सच्चासच्चुभय-अणुभयत्येसु ।
तण्णाम होदि तदा तेहि दु जोगा हु तज्जोगा ॥१०॥ २१६
सम्भावमणो सच्चा जो जोगो तेण सच्चमणजोगो ।
तविवरीओ मोसो जाणुभय सच्चमोसो ति ॥ ११ ॥ २१७
ण य सच्चमोसजुत्तो जो दु मणो सो असच्चमोसमणो ।
जो जोगो तेण हवे असच्चमोसो दु मणजोगो ॥ १२ ॥ २१८
दसविहसच्चे वयणे जो जोगो सो दु सच्चवचिजोगो ।
तविवरीओ मोसो जाणुभय सच्चमोसो ति ॥ १३ ॥ २१९
जो णेव सच्चमोसो सो जाण असच्चमोसवचिजोगो ।
अमणाण जा भासा सण्णीणामतणी आदी ॥ १४ ॥ २२०
जणवदै-सम्मदि'-ठवणा' णामे रूवे पडुर्च ववहारे ।
सभावणे य भावे उवमाए दसविह सच्च ॥ १५ ॥ २२१
भत्त देवी चदप्पहपडिमा तह य होदि जिणदत्तो ।
सेदो" दिग्घो रज्झदि कूरों ति य ज हवे वयण ॥ १६ ॥ २२२
सक्को जबूढीप पल्लट्टदि पाववजवयण' च ।
पल्लोवम" च कमसो जणवदसच्चादि दिट्ठता ॥ १७ ॥ २२३
आमतणी आणवणी याचणिया पुच्छणी य पण्णवणी ।
पच्चवखाणी ससयवयणी इच्छाणुलोमा य ॥ १८॥ २२४
णवमी अणवखरगदा असच्चमोसा हवति भासाओ ।
सोदाराण जम्हा वत्तावत्तससजणया ॥ १९ ।। २२५
ओरालिय वेगुब्विय-आहारय-तेजणामकम्मुदये ।
चउ णोकम्मसरीरा कम्मेव य होदि कम्मइयं ।। २० ।। २४३
५ वेद
पुरिसित्यिसटवेदोढयेण पुििसत्यिसढओ भावे ।
णामोठयेण दव्ये पाण्ण समा कहिं विसमा ॥ २१ ॥ २७०

४८
तत्त्व-समुच्चय
६ कषाय
सुहदुक्खसुबहुसस्स कम्मक्खेत्तं कसेदि जीवस्स ।
ससारदूरमेरं तेण कसाओ त्ति णं बेति ॥ २२ ॥ २८१
सिल-पुढविभेद-धूली-जलराइसमाणओ हवे कोहो ।
णारय-तिरिय-णरामरगईसु उप्पायओ कमसो ॥ २३ ॥ २८३
सेलहि-कट्ठ-वेत्ते णियभेएणणुहरतओ माणो ।
णारय-तिरिय-णरामरगईसु उप्पायओ कमसो ॥ २४ ॥ २८४
वेणुवमूलोरब्भयसिंगे गोमुत्तए य खोरप्पे ।
सरिसी माया णारय तिरिय-णरामरगईसु खिवदि जियं ॥ २५॥ २८'
किमिराय-चक्क-तणुमल-हरिहराएण सरिसओ लोहो।
णारय-तिरिक्ख-माणुस-देवेसुप्पायओ कमसो ॥ २६ ॥ २८६
णारय-तिरिवख-णर-सुरगईसु उप्पण्णपढमकालम्हि ।
कोहो माया माणो लोहुदओ अणियमो वापि ॥ २७॥ २८७
७ज्ञान
पचे व होति णाणा मदि-सुद-ओही-मण च केवलयं ।
खयउवसमिया चउरो केवलणाणं हवे खइयं ॥ २८॥ २९९
अहिमुह-णियमियबोहणमामिणिब्रोहियमणिदि-इदियजं ।
अवगह-ईहावाया धारणगा होति पत्तेयं ॥ २९॥ ३०५
विसयाणं विसईण सजोगाणंतर हवे णियमा ।
अवगहणाण गहिदे विसेसकंखा हवे ईहा ॥ ३० ॥ ३०७
ईहणकरणेण जदा सुणिण्णओ होदि सो अवाओ दु ।
कालतरे वि णिण्णिदवत्थुसमरणस्स कारण तुरियं ॥ ३१ ॥ ३०८
अत्यादो अत्यंतरमुबलभत भणति सुदणाण ।
आमिणिबोहिय पुव्वं णियमेणिह सद्दज पनुह ॥ ३२ ॥ ३१४
अवहीयदि त्ति ओही सामाणाणे त्ति वणिय समये
भवगुणपच्चय विहिय जमोहिणाणेति णं ३ति ॥ ३३ ॥ ३६९
चिंतियमचिंतियं वा अद्धीचतियमणेयभेयगय ।

मार्गणा-स्थान
४९
मणपज्जवं ति उच्चइ ज जाणइ तं खु णरलोए ॥ ३४ ॥ ४३७
सपुण्ण तु समग्गं केवलमसवत्त-सव्वभावगय ।
लोयालोयवितिमिर केवलणाण मुणेदव्व ॥ ३५ ॥ ४५९
८ सयम
वद-समिदि-कसायाण दडाण तहिंदियाण पंचण्ह ।
वारण-पालण-णिग्गह-चाग-जओ सजमो भणिओ ।। ३६ ।। ४६४
९ दर्शन
ज सामण्णं गहणं भावाण णेव कटटुमायारं ।
अविसेसदूण अढे दसणमिदि भण्णदे समये ।। ३७ ।। ४८१
चक्खूण ज पयासइ दिस्सइ त चक्खुदसण वेति ।
सेसिंदियप्पयासो णायव्वो सो अचखू त्ति ॥ ३८ ॥ ४८३
परमाणु-आदियाइ अंतिमखध त्ति मुत्तिदम्बाइ ।
त ओहिंदंसण पुण ज पस्सइ ताइ पच्चक्ख ॥ ३९ ॥ ४८४
बहुविह-बहुप्पयारा उज्जोवा परिमियम्मि खेत्तम्मि ।
लोगालोगवितिमिरो जो केवलदसणुज्जोओ ॥ ४० ॥ ४८५
१० लेश्या
लिंपइ अप्पीकीरइ एदीए णियअपुण्णपुण्ण च ।
जीवो त्ति होदि लेस्सा लेस्सागुणजाणयक्खादा ।। ४१ ॥ ४८८
जोगपउत्ती लेस्सा कसायउदयाणुरंजिया होड ।
तत्तो दोण्ण कज्ज बधचउक्क समुट्ठि ॥ ४२ ॥ ४८९
किण्हा णीला काऊ तेऊ पम्मा य सुक्क लेस्सा य ।
लेस्साण णिदेसा छच्चेव हवति णियमेण ॥ ४३ ॥ ४९२
तिव्वतमा तिव्वतरा तिव्वा असुहा सुहा तहा मदा ।
मदतरा मदतमा छट्ठाणगया हु पत्तेय ॥ ४४ ॥ ४९९
पहिया जे छप्पुरिसा परिभट्टा रण्णमझदेसम्हि ।
फलभरियरुक्खमेग पक्खित्ता ते विचिंतति ॥ ४५ ॥ ५०६
णिम्भूल-खध-साहुवसाह छित्तु चिणित्त पडिदाह ।
खाउ फलाई इदि ज मणेण क्यण हवे कम्म ॥ ४६॥ ५०७

५० तत्व-समुच्चय रूसइ जिंदइ अण्णे चडो ण मुयइ वेरं भडणसीलो य धम्म-दयरहिओ । दुट्ठो ण य एदि वसं लक्खणमेयं तु किण्हस्स ॥ ४७ ॥ ५०८ मदो बुद्धिविहीणो णिविण्णाणी य विसयलोलो य । लक्खणमेय भणिय समासदो णीललेस्सस्स ॥ ४८ ॥ ५१० दूसइ बहुसो य सोयमयबहुलो । ण गणइ कज्जाकज्जं लक्खणमेयं तु काउस्स ॥ ४९ ।। ५१३ जाणइ कज्जाकजं सेयमसेयं च सव्वसमपासी । दय-दाणरदो य मिदू लक्खणमेय तु तेउस्स ॥ ५० ॥ ५१४ चागी भद्दो चोक्खो उज्जवकम्मो य खमदि बहुगं पि । साहु-गुरुपूजणरदो लक्खणमेय तु पम्मस्स ॥ ५१ ॥ ५१५ ण य कुणइ पक्खवायं ण वि य णिदाणं समो य सम्वेसि । णत्थि य रायद्दोसा हो वि य सुक्कालेस्सस्स ॥ ५२ ॥ ५१६ ११ भव्यत्व भविया सिद्धी जेसिं जीवाणं ते हवति भवसिद्धा । तविवरीयाऽभव्वा ससारादो ण सिज्झति ॥ ५३ ॥ ५५६ १२ सम्यक्त्व छप्पचणवविहाणं अत्याण जिणवरोवइट्ठाण । आणाए अहिगमेण य सद्दहणं होइ सम्मत्तं ॥ ५४ ॥ ५६० खीणे दंसणमोहे जं सद्दहणं सुणिम्मलं होई । त खाइयसम्मत्त णिच्च कम्मखवणहेदू ॥ ५५ ॥ ६४५ दंसणमोहुदयादो उप्पज्जइ जं पयत्यसद्दहणं । चलमलिनमगाढ तं वेदयसम्मत्तमिदि जाणे ॥ ५६ ॥ ६४८ ढंसणमोहुवसमदो उप्पजइ जं पयत्यसदहण । उवसमसम्मत्तमिण पसण्णमलपंकतोयसमं ॥ ५७ ॥ ६४९ ण य मिच्छत्त पत्तो सम्मत्तादो य जो य परिवडिदो । सो सासणो त्ति णेयो पंचमभावेण संजुत्तो ।। ५८ ॥ ६५३ सदहणासद्दहण जस्स य जीवस्स होइ तच्चेसु । विरयाविरयेण समो सम्मामिच्छो त्ति णायचो ॥ ५९ ।। ६५४

मार्गणा-स्थान
मिच्छाइट्ठी जीवो उवइट्ठ पवयण ण सदृहदि ।
सदहदि असब्भाव उवइट्ठ वा अणुवइट ।। ६० ॥ ६५५
१३ संज्ञा
णोड दियआवरणखओवसमं तज्जबोहण सण्णा ।
सा जस्स सो दु सण्णी इदरो सेसिंदिअवबोहो ॥ ६१ ॥ ६५९
सिक्खा-किरियुवेदसालावग्गाही मणोवलवेण ।
जो जीवो सो सण्णी तन्विवरीओ असण्णी दु॥ ६२ ॥ ६६०
मीमसदि जो पुव्व कजमकज च तच्चमिदरं च ।
सिक्खदि णामेणेदि य समणो अमणो य विवरीदो ।। ६३ ॥ ६६१
१४ आहार
उदयावण्णसरीरोदयेण तदेहवयणचित्ताण ।
णोकम्मवग्गणाण गहण आहारय णाम ॥ ६४ ।। ६६३
विग्गहगदिमावण्णा केवलिणो समुग्घदो अजोगी य ।
सिद्धा य अमाहारा सेसा आहारया जीवा ॥ ६५ ॥ ६६५
[नेमिचद्राचार्यकृत जीवकांड ]

:१३:
ध्यान
जह कवचेण अभिजेण कवचिओ रणमुहम्मि सत्तूण |
जायइ अलघणिज्जो कम्मसमत्या य जिणदि य ते ॥ १ ॥ १६८१
एवं खवओ कवचेण कवचिओ तह परीस हरिऊण ।
जायइ अलघणिज्जो झाणसमत्यो य जिणदि य ते ॥ २ ॥ ८२
जिदरागो जिददोसो जदिदिओ जिदभओ जिदकसाओ ।
रदि-अरदि-मोह-महणो झाणोवगओ सदा होइ ॥ ३ ॥ ९८
धम्म चउप्पयार सुक्क च चदुविधं किलेसहर ।
संसार-दुक्ख-भीओ दुण्णि वि झाणाणि सो झादि ॥ ४ ॥ ९९
अशुभध्यान
ण परीसहेहिं सताविओ वि झाइ अट्ट-रुद्दाणि ।
सुठुवहाणे सुद्ध अट्ट-रुद्दा विणासति ॥ ५॥ १७००
१ आर्तध्यान
अट्टे चउप्पयारे रुद्दे य चउन्विधे य जे भेदा।
ते सव्वे परियाणइ सथारगओ तओ खवओ ॥ ६॥ १
अमणुण्णसपओगे इट्ठविओए परीसह-णिदाणे ।
अट्ट कसाय-सहिय झाण भणिय समासेण ।। ७ ।। २
२ रौद्रध्यान
तेणिक्क-मोस-सार-क्खणेसु तह चेव छबिधारभे ।
मद्द कसाथसहिय झाण भणियं समासेण ॥ ८॥ ३
अवहट्ट अट-रुहे महाभए सुग्गढीए पच्चूहे ।
चम्मे सुक्के य मढा होदि समण्णागढ-मदीओ ॥ ९॥ ४
पि

ध्यान
५३
२
शुभध्यान
इदिय कसाय-जोग-णिरोध इच्छ च णिज्जर विउल ।
चित्तस्स य वसियत्त मग्गादु अविप्पणास च ॥ १० ॥ ५
किं चि वि दिट्टिमुपावत्तइत्तु झाणे णिरुद्ध-दिट्ठीओ।
अप्पाण हि सदिं सद्धित्ता ससारमोक्खट्ठ ॥ ११ ॥ ६
पच्चाहरित्तु विसएहिं इदियाइ मण च तेहिंतो ।
अप्पाणम्मि मण त जोग पणिवाय धारेदि ॥ १२ ॥ ७
धर्मध्यान
एयग्गेण मण रुभिऊण धम्म चउबिह झादि ।
आणापाय-विवाग-विचय सठाण-विचय च ॥ १३ ॥ ८
धम्मस्स लक्खण से अज्जव लहुगत्त-मद्दवोवसमो।
सुत्तस्सुवदेसेण णिसग्गओ अत्थरुचिगो से ॥ १४ ॥ ९
आलवणं च वायण-पुच्छण-परिवट्टणाणुवेहाओ ।
धम्मस्स तेण अविरुद्धाओ सव्वाणुपेहाओ ॥ १५ ॥ १०
पचेव अस्थिकाया छज्जीव-णिकाये दव्यमण्णो य ।
आणागेज्झे भावे आणाविचयेण विचिणादि ॥ १६ ॥ ११
कल्लाणपावगाणोपाए विचिणादि जिणमदमुवेज ।
विचिणादि वा अवाए जीवाण सुभे य असुभे य ।। १७ ॥ १२
एयाणेय-भवगद जीवाण पुण्ण-पावकम्मफल ।
उदओदीरण-सकम-बधे मोक्खे य विचिणादि ॥ १८ ॥ १३
अह तिरिय-उड्ढलोए विचिणादि सपनए ससठाणे ।
इत्येव अणुगदाओ अणुपेहाओ वि विचिणादि ॥ १९ ॥ १४
अर्धवमसरणमेगत्तमण्णससार-लोयमसु च ।
आसव-सवर-णिज्जर-धम्म बोधि च चितिज ॥ २० ॥ १५
४ शुकृध्यान
इच्चेवमदिक्कतो धम्ममाण जदा हबह दवाओ ।
नुक्कझाण झायदि तत्तो मुविसुद्धलेसाओ । २१ ॥ १८७५

तत्त्व-समुच्चय
झाण पुधत्त-सवियक्क-सवीचार हवे पढमसुक्क ।
सवियक्केगत्तावीचारं झाणं विदियसुक्कं ॥ २२ ॥ ७६
सुहुमकिरियं तु तदिय सुक्कञ्झाणं जिणेहि पण्णत्तं ।
विति चउत्व सुक्कं जिणा समुच्छिण्णकिरियं तु ।। २३ ।। ७७
दव्वाणि अणेयाइ तीहि वि जोगेहि जेण झायंति ।
उवसंत-मोहणिजा तेण पुधत्तं ति तं भणियं ॥ २४ ॥ ७८
जम्हा सुदं वियक्कं जम्हा पुव्वगद-अत्यकुसलो य ।
झायदि ज्ञाण एद सविदक्कं तेण तं झाणं ॥ २५॥ ७९
अत्याण वंजणाण य जोगाण य संकमो हु वीचारो।
तस्स य भावेण तयं सुत्ते उत्तं सवीयारं ।। २६ ॥ १८८०
जेणेगमेव दध्वं जोगेणोण अण्णदरगेण ।
खीणकसाओ झायदि तेणेगत्तं तय भणियं ॥ २७॥ ८१
जम्हा सुद वितक्कं जम्हा पुव्वगद-अत्थकुसलो य ।
झायदि झाण एयं सवितक्कं तेण तं झाण ॥ २८ ॥ ८२
अत्याण वजणाण य जोगाण य सकमो हु वीचारो ।
तस्स अभावेण तय झाणं अविचारमिदि वुत्तं ॥ २९॥ ८३
अवितक्कमवीचार सुहुमकिरियबंधणं तादयसुक्कं ।
सुहुमम्मि कायजोगे भणिदं तं सव्वभावगद ॥ ३० ॥ ८४
अवितक्कमवीचार अणियट्टिमकिरियय च सीलेसिं ।
झाणं णिरुद्धजोग अपच्छिम उत्तम सुक्क ॥ ३१ ॥ ८६
तं पुण णिरुद्धजोगो सरीर-तिय-णासण करेमाणो ।
सव्वण्हु अपडिवादिं झायदि झाण चरिमसुक्क ॥ ३२ ॥ ८७
एव कसाय-जुद्धम्मि होइ खवयस्स आउहं झाण ।
झाणविहूणो खवओ रगे व अणाउहो मल्लो ॥ ३३ ॥ ९०
रणभूमीए कवचं व कसायरणे तह हवे कवयं ।
जुड़े व णिरावरणो झाणेण विणा हवे खवओ ।। ३४ ॥ १८९१
[शिवायकृत भगवती-आराधना

: १४ : स्या द्वाद जीवादिदव्वणिवहा जे भणिया विविहभावसजुत्ता । ताण पयासणहेऊ पमाण-णयलक्खणं भणियं ॥ १ ॥ सव्वाण सहावाण अत्यित्त पुण सुपरमसभाव । अस्थिसहावा सव्वे अत्थित्त सव्वभावगय ॥ २ ॥ इदि त पमाणविसय सत्तारूवं खु ज हवे ढव्य । णयविसय तस्सस सियभणिद त पि पुव्वुत्त ।। ३ ।। सामण्ण अह विसेस ढव्वे णाण हवेइ अविरोहो । साहइ त सम्मत्त ण हु पुण त तस्स विवरीय ॥ ४ ॥ सियसावेक्खा सम्भा मिच्छारूवा हु तेहि णिन्वेक्खा । तम्हा सियसद्दादो विसय दोण्ह पि णायव्व ॥ ५ ॥ अवरोप्पर साक्ख णयविसय अह पमाणविसय वा । त सावेक्ख तत्त णिरवेक्ख ताण विवरीय ॥ ६ ॥ णियम-णिसेहणसीलो णिवादणादो य जो हु खलु सिद्धौं । सो सियसद्दो भणियो जो सावेक्ख पसाहेदि ।। ७ ।। सत्तेव हुति भगा पमाण-णय-दुणयभेदजुत्ता वि । सियसापेक्ख पमाणा गयेण णय दुणय गिरवेक्वा ॥ ८ ॥ अत्यि त्ति णत्यि दो वि य अन्यत्तन्व सियेण सजुत्त । अव्यत्तव्या ते तह पमाणभातु णायन्वा ॥ ९ ॥ अस्थिसहाय दव्व सद्दव्वादीन गाहयणयेण । न पि य णस्थिसहाव परदन्याटीहि गहिएण ॥ १० ॥ उहप उहयणरण भन्यत्तत्वच जाण समुदाप । ते तिय अव्यत्तदा गिरपिवणय अदमोह स्याद्वाद अस्थि त्ति णत्थि उहय अन्वत्तव्वं तहेव पुण तिदयं । तह सिय णयणिरवेक्खं जाणदु दव्वे दुणयभगी ॥ १२ ॥ एक्कणिरुद्ध इयरो पडिवक्खो अणवरेइ सब्भावो । सव्वेसिं च सहावे कायव्वा होइ तह भंगी ॥ १३ ॥ वम्मी धम्मसहावो धम्मा पुण एक्कएक्क तणिठ्ठा । अवरोप्पर विभिण्णा णायव्वा गउण-मुक्खभावेण ।। १४ ॥ सियजुत्तो णयणिवहो दव्वसहाव भणेइ इह तत्थ । सुणयपमाणा जुत्ती ण हु जुत्तिविवज्जिय तच्च ॥ १५ ॥ तच्च पि हेयमियर हेयं खलु भणिय ताण परदव्व । णियदव्व पि य जाणसु हेयादेयं च णयजोगे ॥ १६ ॥ मिच्छा सरागभूयो हेयो आदा हवेइ णियमेण । तविवरीयो झेओ णायव्यो सिद्धिकामेण || ७॥ जो सियभेदुवयार धम्माणं कुणइ एगवत्थुस्स । सो ववहारो भणियो विवरीओ णिच्छयो होदि ॥ १८ एक्को वि झेयरूवो इयरो ववहारदो य तह भणियो । णिच्छयणएण सिद्धो सम्मगुतिदयेण णिय अप्पा ॥ १९ ॥ तिणि णया भूदत्या इयरा ववहारदो य तह भणिया । दो चेव सुद्धरूवा एको गाही परमभावेण ॥ २० ॥ ज जस्स भणिय भाव त तस्स पहाणदो य तं दव्व । तम्हा झेय भणियं ज विसयं परमगाहिस्स ॥ २१ ॥ तच्चाणेसणकाले समय बुझेहि जुत्तिमग्गेण । णो आराहणसमये पच्चक्खो अणुहवो जम्हा ॥ २२ ॥ एयंते जिरवेक्खे णो सिज्झइ विविहभाबगं दव्व । त तह व अणेयता इदि वुझह सिय अणेयत ॥ २३ ।। [देवसेनकृत नयचक्र २४५-२६ - :१५ नय-वाद वीरं विसयविरतं विगयमल विमलणाणसजुत्त । पणविवि वीरजिणिंद पच्छा णय-लक्खणं वोच्छं ॥ १ ॥ नय-लक्षण ज णाणीण वियप्पं सुग्रभेय वत्थुयससंगहण । त इह णय पउत्त णाणी पुण तेहि णाणेहिं ॥२॥ जम्हा ण णएण विणा होइ णरस्स सिववायपडिबत्ती । तम्हा सो बोहव्यो एअत हतुकामेण ॥ ३ ॥ धम्मविहीणो सोक्ख तहाछेय जलेण जह रहिदो । तह इह वछइ मूढो णयरहिओ दव्वणिच्छित्ती ॥ ४ ॥ ६ दो चेव मूलिमणया भणिया दव्वत्थ-पज्जयत्थ-गया । अण्ण असखसखा ते तव्भेया मुणेयव्वा ॥ ५॥ ११ नेगम सगह ववहार तह य रिउसुत्त सद्द अभिरस्टा । एवभूयो णवविह णया वि तह उवणया तिणि ॥ ६॥ १२ दव्यत्य दहभेय छम्भेय पज्जयत्यिय णेय । तिविह च णेगम तह दुविह पुण सगह तत्य ॥ ७॥ १३ ववहार रिउसुत्त दुवियप्प सेममाटु एक्केका । उत्ता दह जयभेया उपणयभेया वि पभणामो ॥ ८ ॥ १४ सम्भूयमसम्भूयं उवयरिय चेव दुविर सम्भूय । तिविह पि असम्भूय उवयरिय जाण तिविह पि ॥ ९॥ १५ दव्यथिए य दच्च पजाप पज्जवधिए विमय । सम्भूयास भूए उपपरिए च दु-गव-तिवत्याः ॥ १०॥ १६ पज्जय गउण विद्या दब पि य जो दुनिए । सो दल्दन्यो भनिओ निला पजयत्यो द॥ ११ ॥ १७ ५६ स्याद्वाद अत्थि त्ति णत्यि उहयं अव्वत्तव्वं तहेव पुण तिदयं । तह सिय णयणिरवेक्ख जाणदु दब्वे दुणयभंगी ।। १२ ।। एक्कणिरुद्धे इयरो पडिवक्खो अणवरेइ सब्भावो। सव्वेसिं च सहावे कायव्वा होइ तह भगी ॥ १३ ॥ धम्मी धम्मसहावो धम्मा पुण एक्कएक्क तण्णिट्ठा । अवरोप्पर विभिण्णा णायव्वा गउण-मुक्खभावेण ॥ १४ ॥ सियजुत्तो णयणिवहो व्वसहावं भणेइ इह तत्थ । सुणयपमाणा जुत्ती ण हु जुत्तिविवजियं तच्च ॥ १५ ॥ तच्च पि हेयमियर हेयं खलु भणिय ताण परदव्य । णियदव्व पि य जाणसु हेयादेयं च णयजोगे ॥ १६ ॥ मिच्छा सरागभूयो हेयो आदा हवेइ णियमेण । तविवरीयो झेओ णायव्वो सिद्धिकामेण ॥ १७ ॥ जो सियभेदुवयार धम्माणं कुणइ एगवत्थुस्स । सो ववहारो भणियो विवरीओ णिच्छयो होदि ॥ १८ ॥ एक्को वि झेयरूवो इयरो ववहारदो य तह भणियो । णिच्छयणएण सिद्धो सम्मगुतिदयेण णिय अप्पा ॥ १९ ॥ तिण्णि णया भूदत्या इयरा ववहारदो य तह भणिया । दो चेव सुद्धरूवा एको गाही परमभावेण ॥ २० ॥ ज जस्स भणिय भाव त तस्स पहाणदो य तं दव्व । तम्हा झेयं भणिय ज विसयं परमगाहिस्स ॥ २१ ॥ तच्चाणेसणकाले समयं बुझेहि जुत्तिमग्गेण । णो आराहणसमये पच्चक्खो अणुहवो जम्हा ॥ २२ ॥ एयते णिरवेक्खे णो सिज्झइ विविहभाबग दव्य । त तह व अणेयता इदि बुज्झह सिय अणेयतं ।। २३ ।। [देवसेनकृत नयचक २४५-२६७ :१५: नय-वाद वीर विसयविरत विगयमल विमलणाणसजुत्त । पणविवि वीरजिणिंद पच्छा णय-लक्खणं वोच्छ ॥१॥ नय-लक्षण ज णाणीण वियप्प सुग्रमेय वत्थुयससगहण । त इह णय पउत्त णाणी पुण तेहि णाणेहिं ॥२॥ जम्हा ण णएण विणा होइ णरस्स सिववायपडिवत्ती। तम्हा सो बोहन्यो एअंत हतुकामेण ॥ ३ ॥ धम्मविहीणो सोक्ख तहाछेय जलेण जह रहिदो । तह इह वछइ मूढो णयरहिओ दव्वणिच्छित्ती ॥ ४ ॥ ६ दो चेव मूलिमणया भणिया दव्वत्थ-पज्जयत्थ-गया । अण्ण असखसखा ते तव्भेया मुणेयव्या ॥ ५ ॥ ११ नेगम सगह ववहार तह य रिउसुत्त सद्द अभिरद्धा । एवभूयो णवविह णया वि तह उवणया तिणि ॥ ६॥ १२ दव्यत्य दहभेय छम्भेय पज्जयत्थिय णेय । तिविहं च णेगम तह दुविह पुण सगह तत्य ॥ ७॥ १३ ववहार रिउसुत्त दुवियप्प सेममाटु एकेका । उत्ता इह जयभेया उपणयभेया वि पभणामो ।। ८ ॥ १४ सभूयमसम्भूय उवयरिय चेव दुविह सम्भूय ! तिविह पि असम्भूय उक्यत्यि जाण तिविह पि ॥ ९ ॥ १५ दल्बाधिए य दब पाजाय पज्जवधिए विसय । सम्भूयाम भए उपयरिए च दु-गद-तियत्या ॥ १०॥ १६ एउज्य गठण विमा दख मिजोहा । सो दल्दयो मणिो दिलो पल्जयत्यो द॥ १६॥ १.

५८ तत्त्व-समुच्चय द्रव्यार्थिक-१० कम्माणं मज्झगयं जीवं जो गहइ सिद्धसंकास । १ भण्णइ सो सुद्धणओ खलु कम्मोवाहिणिरवेक्खो ॥ १२ ॥ १. उप्पाद-वयं गोणं किच्चा जो गहइ केवला सत्ता । २ भण्णइ सो सुद्धणओ इह सत्ताग्गाहओ समए ॥ १३ ॥ १९ गुण-गुणियाइचउक्के अत्थे जो णो करेइ खल्लु भेयं । ३ सुद्धो सो दव्वत्थो भदवियप्पेण णिवेक्खो ।। १४ ।। २० भावेसु राययादी सव्वे जीवम्मि जो दु जंपेदि । ४ सो हु असुद्धो उत्तो कम्माणोवाहिसावेक्खो ॥ १५॥ २१ ५ उप्पाद-वयविमिस्सा सत्ता गहिऊण भणइ तिदयत्त । दव्वस्स एयसमये जो हु असुद्धो हवे विदिओ ॥ १६ ।। २२ भेदे सदि संबंध गुण-गुणियाईण कुणइ जो दव्वे | ६ सो वि असुद्धो दियो सहिओ सो भेदकप्पेण ॥ १७ ॥ २३ णिस्सेससहावाणं अण्णयरूवेण दव्व दवेदि । ७ दवठवणो हि जो सो अण्णयदव्यत्थिओ भणिओ ॥ १८ ॥२ ८ सद्दव्यादिचउक्के सतं दव्वं खु गिण्हए जो हु । ९ णिपदब्वादिसु गाही सो इयरो होइ विवरीयो ।। १९ ॥ २५ गिण्हइ दव्वसहाव असुद्ध-सुद्धोपचारपरिचत्तं । १० सो परमभावगाही णायव्वो सिद्धिकामेण ॥ २० ॥ २६ पर्यायार्थिक- अकट्टिया आणिहणा ससिसूराईण पज्जया गिण्हइ । १ जो सो अणाइ-णिच्चो जिणभणिओ पज्जयत्यिणओ ॥ २१ ॥ २७ कम्मक्खयादु पत्तो अविणासी जो हु कारणाभावे । २ इदमेवमुच्चरतो भण्णइ सो साइणिच्च णओ । २२ ॥ २८ सत्ता अमुक्खरूवे उप्पादवय हि गिहए जो हु । दु सहाव अणिच्चो भण्णइ खलु सुद्धपज्जायो ।। २३ ॥ २९ - ३ सो

नय-वाद
जो गहह एकसमए उप्पाय-वय- वत्तसंजुत्त ।
४ सो सम्भाव अणिच्चो असुद्धओ पज्जयत्यीओ ॥ २४ ॥ ३०
देहीणं पज्जाया सुद्रा सिद्धाण भणइ सारिच्छा।
५ जो इह अणिच्चसुद्धो पञ्जयगाही हवे स णओ ॥ २५ ॥ ३१
भणइ अणिच्चासुद्धा चउगइजीवाण पन्जया जो हु ।
६ होइ विभाव-अणिच्चो असुद्धओ पन्जयत्यिणओ ॥ २६ ॥ ३२
१ नैगम
णिवित्त-दव्य-किरिया वट्टणकाले दु ज समाचरणं ।
त भूयणइगमणय जह अड णिव्वइदिण वीरे ॥ २७ ॥ ३३
पारद्धा जा किरिया पयण-विहाणादि कहइ जो सिद्धा ।
लोए य पुच्छमाणे त भण्णइ वट्टमाण-णय ॥ २८ ॥ ३४
णिप्मण्णमिव पयपदि भाविपयत्य णरो अणिप्पण्ण ।
अप्पत्ये जह पत्य भण्णइ सो भावि णइगमो त्ति णओ ॥२९॥ ३५
२ संग्रह
अवरे परमविरोहे सव्य अस्थि त्ति सुद्धमगहणो ।
होइ तमेव असुद्धो गजाइविसेसगहणेण ॥ ३० ॥ ३६
३ व्यवहार
जं सगण गरिय भेयर अत्य असुद्ध मुद्ध वा ।
सो क्वहारो दुविहो असुद्ध-सुद्धत्य भेयकगे ॥३१॥ ३७
४ ऋजमूत्र
जो एयसमयवहो निप्हर दव्ये धुवर,पजाओ।
सो रिउसुत्तो सुहमो सब पि सदं जहा बगिय ।। ३२ ॥ ३८

६०
तत्व-समुच्चय
५ शब्द
अहवा सिंद्धे सद्दे कीरइ जं किं पि अत्यववहरणं ।
त खलु सद्दे विसयं देवो सद्देण जह देवो ॥ ३५ ॥ ४१
६ समभिरूढ
सद्दारूढो अत्यो अत्थारूढो तहेव पुण सद्दो ।
भणइ इह समभिरूढो जह इंद पुरंदरो सक्के ॥ ३६॥ ४२
७ एवंभूत
ज ज करेइ कम्म देही मण-वयण-कायचिट्ठाहिं ।
तं तं खु णामजुत्तो एवंभूओ हवे स णओ ॥ ३७॥ ४३
पढमतिया दव्वत्थी पज्जयगाही य इयर जे भणिया ।
ते चदु अत्यपहाणा सहपहाणा हु तिण्णियरा ।। ३८॥ ४४
१ सद्भूत उपनय
गुण-गुणि-पज्जय-दव्वे कारयसब्भावदो य दव्वेसु ।
सण्णाईहि य भेय कुण्णइ सम्भूयसुद्धियरो ॥ ३९ ॥ ४६
२ असद्भूत उपनय
अण्णेसिं अत्तगुणा भणइ असब्भूय तिविहभेदे वि ।
सज्जाइ-इयर-मिस्सो णायव्वो तिविहभेदजुदो ॥ ४० ॥ ५०
दळूण पडिबिंब भवदि हु त चेव
एस
पज्जाओ।
सज्जाइ-असब्भूओ उवयरिओ णिययजातिपजाओ ॥ ४१ ॥ ५६
एइदियादिदेहा णिच्चत्ता जे वि पोग्गले काये ।
ते जो भणेइ जीवो ववहारो सो विजातोओ ॥ ४२ ॥ ५३
णेय जीवमजीव तं पि य णाणं खु तस्स विसयादो ।
जो भणइ एरिसत्य ववहारो सो असब्भूदो ॥ ४३ ॥ ५७
३ उपचरित-उपनय
उवयारा उवयारं सच्चासच्चेसु उहयअत्थेसु ।
सज्जाइ-इयर-मिस्सो उवयरिओ कुणइ ववहारो ॥ ४४ ॥ ७१

नय-वाद
६९
पुत्ताइवंधुवा अह च मम सपयाड जपंतो।
उवयारासब्भूओ सजाइदल्वेसु णायन्यो ।॥ ४५ ॥ ७३
आहरण-हेम-रयण क्त्यादीया मम चि जंपतो।
उवयार-असम्भूओ विजादिदव्येसु णायच्यो ॥ ४६॥ ७४
देस च रज्ज-दुग्ग एव जो चेव भणड मम सव्व ।
उहयत्थे उवयरिओ होड असन्भूयववहारो ।। ४७ ॥ ७५
एयते णिरवेक्खे णो सिझड विविह-भावग दव्यं ।
त तह वयणेयते इदि वुझह सिय अणेयत ।। ४८ ।। ७६
जह रससिद्धो वाई हेम काऊण भुजये भोग ।
तह णयसिद्धो जोई अप्पा अणुहवउ अणवस्य ॥ ४९ ॥ ७७
[देवसेनकृत लघुनयचक्र

: १६:
नि क्षेप
जुत्तीसुजुत्तिमग्गे ज चउभेयेण होइ खल्ल ठवर्ण ।
कज्जे सदि णामादिसु तं णिवखेवं हवे समये ॥ १ ॥
दव्वं विविहसहावं जेण सहावेण होइ ज झेयं ।
तस्स णिमित्त कीरइ एक्क वि य दव्व चउभेयं ॥ २ ॥
णाम दृवणा दव्व भाव तह जाण होइ णिक्खेवं ।
दव्वे सण्णा णाम दुविहं पि य तं पि विक्खायं ॥ ३ ।।
१ नाम
मोह-रज-अंतराये हणणगुणादो य णाम अरिहंतो ।
अरिहो पूजाए वा सेसा णाम हवे अण्णं ।। ४ ॥
२ स्थापना
सायार इयर ठवणा कित्तिम इयरा दु बिंबजा पढमा ।
इयरा इयरा भणिया ठवणा अरिहो य णायचो ॥ ५ ॥
३ द्रव्य
दव्वं खु होइ दुविहं आगम णोआगमेण जह भणिय ।
अरहत-सत्य-जाणो अणजुत्तो दव्व-अरिहंतो ॥ ६ ॥
णोआगम पि तिविहं देहं णाणिस्स भावि कम्मं च ।
णाणिसरीर तिविह चुद चत्तं चाविदं चेति ॥ ७ ॥
४ भाव
आगम-णोआगमढो तहेव भावो वि होदि दव्वं वा ।
अरहत-सत्य-जाणो आगम-भावो दु अरहंतो ॥ ८ ॥
तग्गुणए य परिणदो णोआगम-भाव होड अरहतो ।
नग्गुणार्ट झाढा केवलणाणी हु परिणढो भणिओ ॥ ९ ॥

निक्षेप ६३ अह गुण-पन्जयवंत दव्य भणिय छ अण्णसरीहिं । भाव तिण्ह तस्स य तेहिं पि य परिस भणिय ॥ १० ॥ जो 8 भणियव्य भिण्ण काऊण एमु णिक्वेव । तरमेव दरुणट्ट भणिय काऊणमिह सुत्त ॥ ११ ॥ सद्देनु जाण णाम तहेव ठवणा हु थूलरिउमुत्ते । दब पि य उवयारे भाव पजायमझगयं ॥ १२ ॥ णिवग्वेव-णय पमाण णादूण भावयंति जे तच्च । ते तत्थतच्चमग्गे लहंति लग्गा हु तत्यय तच्च ॥ १३ ।। गुण-पज्जयाण लक्खण सहाव णिस्खेव णय पमाण वा । जाणदि जदि सवियाप दव्य-सहाव खु बुझेदि ॥ १४ ॥ [देवसेन कृत नयचक्र २६९-२८२]

:१६:
नि क्षेप
जुत्तीसुजुत्तिमग्गे ज चउभेयेण होइ खल्ल ठवर्ण ।
कज्जे सदि णामादिसु तं णिवखेवं हवे समये ॥ १ ॥
दव्व विविहसहावं जेण सहावेण होइ ज झेयं ।
तस्स णिमित्त कीरइ एक्क वि य दव्व चउभेयं ॥ २ ॥
णाम ढवणा दव्व भावं तह जाण होइ णिक्व ।
दव्वे सण्णा णाम दुविहं पि य त पि विक्खायं ॥ ३ ॥
१ नाम
मोह-रज-अंतराये हणणगुणादो य णाम अरिहंतो।
अरिहो पूजाए का सेसा णाम हवे अण्णं ॥ ४ ॥
२ स्थापना
सायार इयर ठवणा कित्तिम इयरा दु बिंबजा पढमा ।
इयरा इयरा भणिया ठवणा अरिहो य णायव्वो ॥ ५ ॥
३ द्रव्य
दव्व खु होइ दुविहं आगम णोआगमेण जह भणियं ।
अरहत-सत्थ-जाणो अणजुत्तो दव्व-अरिहंतो ॥ ६ ॥
णोआगम पि तिविहं देहं णाणिस्स भावि कम्मं च ।
णाणिसरीर तिविह चुद चत्तं चाविदं चेति ॥ ७ ॥
४ भाव
आगम-णोआगमदो तहेव भावो वि होदि दव्वं वा ।
अरहत-सत्य-जाणो आगम-भावो दु अरहंतो ॥ ८ ॥
तग्गुण य परिणटो णोआगम-भाव होड अरहंतो ।
नागुणाई झादा केवलणाणी ह परिणढो भणिओ ॥ ९ ॥

निक्षेप ६३ अह गुण-पज्जयवतं दव्य भणिय खु अण्णसूरीहिं । भाव तिण्ह तस्स य तेहिं पि य एरिस भणियं ॥ १० ॥ जो इट्ट भणियव्व भिण्ण काऊण एसु णिक्खेव । तस्सेव दसण भणिय काऊणमिह सुत्त ।। ११ ।। सदेसु जाण णा तहेव ठवणा हु थूलरिउसुत्ते । दब पि य उवयारे भाव पज्जायमझगय ॥ १२ ॥ णिक्खेव-णयपमाणं णादूणं भावयति जे तच्च । ते तत्थतच्चमग्गे लहंति लग्गा हु तत्यय तच्च ॥ १३ ॥ गुण-पजयाण लक्खण सहाव णिक्खेव णय पमाणं वा । जाणदि जदि सवियप्पं दव्व-सहाव खु बुज्झदि ॥ १४ ॥ [देवसेन कृत नयचक्र २६९-२८२]

No text on this page.

Apply
तत्त्व-समुच्चय
[हिन्दी अनुवाद]
मंगलाचरण
अर्हन्तोंको नमस्कार ।
सिद्धोंको नमस्कार ।
आचार्योंको नमस्कार।
उपाध्यायोंको नमस्कार ।
लोकमें सर्व साधुओंको नमस्कार ॥१॥
यह पचनमस्कार सर्व पापोंका प्रणाशक है,
और समस्त मंगलोंका प्रथम मगल है ।। २ ।।
चार मंगल हैं।
अहन्त मंगल हैं।
सिद्ध मंगल हैं
साधु मगल हैं।
केवलि-प्रणीत धर्म मंगल है ।। ३ ।।
चार लोकोत्तम हैं।
अन्ति लोकोत्तम हैं।
सिद्ध लोकोत्तम है।
साधु लोकोत्तम हैं।
केवलि-प्रणीत धर्म लोकोत्तम है ॥ ४ ॥

६६
तत्व समुच्चय
चारकी शरण नाता हूँ|
अन्तिोंकी शरण जाता हूँ।
सिद्धोंकी शरण जाता हूँ।
साधुओंकी शरण जाता हूँ।
केवाल-प्रणीत धर्मकी शरण जाता हूँ। ।। ५ ॥

लोक-स्वरूप
-
भव्यजनोंको आनन्दित करनेवाले 'त्रिलोकप्रज्ञप्ति' शास्त्रको भै आतिशय
भक्ति से प्रसन्न किये गये श्रेष्ठ गुरुके चरणोंके प्रभावसे कहता हूँ ॥१॥
अनन्तानन्त अलोकाकाशके ठीक मध्यमें यह लोकाकाश जीवादि पॉच
द्रव्यों से भरा हुआ और जगश्रेणिके घन-प्रमाण है ॥२॥
यह लोक आदि और अन्तसे रहित है, प्रकृतिसे ही उत्पन्न हुआ है,
जीव एवं अजीव द्रव्योंसे समृद्ध है और इसे सर्वज भगवानने देखा है ॥३॥
जितने आकाशमें धर्म और अधर्म द्रव्यके निमित्तसे होनेवाली जीव
और पुद्गलों की गति एवं स्थिति हो, उमे लोकाकाश समझना चाहिये ॥४॥
लोक-३
इनमेंसे अधोलोकका आकार स्वभावसे वेत्रासनके सदृश, और मव्य-
लोकका आकार खड़े किए हुए मृदगके अर्ध-भागके समान है ।।५।।
ऊर्ध्वलोकका आकार खडे किये हुए मृदगके सदृश है।
तीनों लोकोंके संस्थानको कहते हैं ॥६॥
अधोलोककी ऊँचाई क्रमसे सात राजू , मध्यलोककी ऊँचाई एक लाख
योजन और उर्वलोक की ऊँचाई एक लाख योजन कम सात राजु
अब इन
है ॥७॥
नरक-७
इन तीनों लोकों से अर्थमृदगाकार अधोलोको रत्नप्रभा, शर्कराप्रभा,
बालुप्रभा, पकप्रभा, धूमप्रभा, तमःप्रभा और महातमःप्रभा, ये सात पृथिवियाँ
एक एक राजूके अन्तरालसे हैं ॥ ८ ॥
धर्मा, वशा, मेघा, अनना, अरिष्टा, मघवी और माधवी, ये उपयुक्त
पृथिवियों के गौचनाम हैं । ॥ ९ ॥
सब पृधिवियोंमें नारकियों के विल चौरासी लाख है। अब प्रत्येक पृथिवीका
आश्रय करके उन मिलों के प्रमाणका निरूपण करते हैं । ॥ १० ॥

६८ तत्व-समुच्चय रत्नप्रभा आदिक पृथिवियोंमें क्रममे तीस लाख, पच्चीस लाख, पन्द्रह लाख, दश लाख, तीन लाख, पाँच कम एक लास्त्र और केवल पॉच ही नार- कियोंके बिल हैं ॥ ११ ॥ जो मद्य पीते हैं, मासके लालसी हैं, जीवोंका धात करते हैं, और मृगया तृप्त होते हैं, वे क्षणमात्र के सुख के लिये पाप उत्पन्न करते हैं और नरक में अनन्त दुख पाते हैं ॥ १२ ॥ जो जीव लोभ, क्रोध, भय, अथवा मो के कारण असत्य वचन बोलते है, वे निरतर भयको उत्पन्न करनेवाले, महान् कष्टकारक, और अत्यंत भयानक नरकमें पड़ते हैं ॥ १३ ॥ ज्योतिषीदेव-५ चद्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र और प्रकीर्णक तारे, इस प्रकार ज्योतिषी देवोंके पाच समूह हैं । ये ज्योतिषी देव लोक के अन्तमें घनोदधि वातवलयको छूते हैं । ॥ १४ ॥ नक्षत्र-२८ एक एक चन्द्र के अठाईस नक्षत्र होते हैं। यहा क्रमसे उनके नामों को कहते हैं ॥ १५ ॥ कृतिका, रोहिणी, मृगशीर्षा, आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, आश्लेषा, मघा, पूर्वा- फाल्गुनी, उत्तरा-फाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाति, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढा, उत्तरापाढा, अभिजित्, श्रवण, धनिष्टा, शतभिषा, पूर्व-भाद्रपदा, उत्तर-भाद्रपदा, रेवती, अश्विनी और भरणी ये उन नक्षत्रों के नाम हैं।। १६.१८ ॥ . खर्ग-१२ कोई आचार्य बारह कल्य और कोई सोलह कल्प बतलाते हैं। कल्पातीत पटल तीन प्रकार कहे गये हैं ॥ १९ ॥ मौधर्म, ईशान, सानत्कुमार, माहेन्द्र, ब्रह्म, लातव, महाशुक्र, सहस्त्रार, आनत, प्राणत, आरण और अच्युत, इस प्रकार ये बारह कल्प हैं। ॥२०॥ स्वर्ग-१६ मोधर्म, ईशान, सानत्कुमार, माहेन्द्र, ब्रह्म, ब्रह्मोत्तर, लातव, कापिट, शन, महाशुक्र, शतार, सहस्रार, आनत, प्राणत, आरण, और अच्युत नामक, दम प्रकार कोई आचार्य सोलह कल्प मानते है ॥२१-२२॥

लोक-स्वरूप ६९ ग्रैवेयक-९ फल्पातीतोंमें अधस्तन-अधस्तन अधस्तन-मव्यम, अधस्तन-उपरिम, मध्यम अधस्तन, मध्यम-मध्यम, मध्यम-उपरिम, उपरिम-अधस्तन, उपरिम-मध्यम और उपरिम-उपरिम, ये नौ ग्रैवेयक विमान हैं ॥२३-२४॥ सर्वार्थसिद्धि नामक इन्द्रकके पूर्व, पश्चिम, दक्षिण और उत्तर दिशामें क्रमश: विजयत, वैजयत, जयत और अपराजित नामक विमान हैं ॥२५॥ +नुष्य लोक प्रमाण स्थित तनुवातके उपरिम भागमें सब सिद्धों के सिर सदृश होते हैं, किन्तु अधस्तन भागमें कोई विसदृश भी होते हैं ॥२६॥ जितना मार्ग जाने योग्य है उतना जाकर लोकशिखर पर सब सिद्ध पृथक् पृथक् चावलसे रहित भुषके अभ्यन्तर आकाशके सदृश स्थित होते जाते हैं ॥२७॥ शुद्धोपयोगसे उतन्न अन्ति और सिद्ध जीवों को अतिशय, आत्मोत्थ, विषयातीत, अनुपम, अनन्त, और विच्छेद रहित सुख प्राप्त होता है ।।२८|| जम्बूद्वीप मनुष्य-क्षेत्रके ठीक बीच में एक लाख योजन विस्तारवाला सदृश गोल और जम्बूद्वीप नामसे प्रसिद्ध द्वीप है ॥२९॥ इस जम्बूद्वीपके बीच में सात प्रकारके श्रेष्ठ जनपद हैं और इन जनपदों के अन्तरालमें छह कुलाचल शोभायमान हैं ॥३०॥ क्षेत्र-७ दक्षिण दिशासे लेकर भरत, हैमवत, हरि, विटेह, रम्यक, हैरण्यवत, और ऐरावत, ये सात क्षेत्र है, जो कुल पर्वतोसे विभक्त हैं ॥३१॥ पर्वत-६ हिमवान्, महाहिमवान् , निषध, नील, सक्मि, और शिखरी, ये छ। कुल पर्वत मूल में और ऊपर समान विस्तार से युक्त तथा पूर्वापार समुद्रोसे ॥३२॥ भरतक्षेत्र भरत क्षेत्रके ठीक बीच में रज्तमय और नाना प्रकारके उत्तम रत्नॉस रमणी विजयाई नामका उलत पर्वत है ॥३३॥ सलग्न हैं

७०
तत्त्व समुच्चय
गंगा
हिमवान् पर्वतके मध्यमें पूर्व-पश्चिम लंबा पद्मद्रह है। इसकी पूर्व दिशेसा
गंगा नदी निकलती है ॥३४॥
सिंधु
पद्म-द्रहके पश्चिमद्वारसे सिन्धु नदी निकलती है, और चौदह हजार नदियों के
परिवार सहित समुद्र में प्रवेश करती है ॥३५॥
खण्ड-६
गगा नदी सिंधु नदी, और विजयार्द्ध पर्वतसे भरतक्षेत्रके जो छह खण्ड
हो गये हैं, उनके विभाग बतलाते हैं ॥३६॥
उत्तर और दक्षिण भरत क्षेत्रमेंसे प्रत्येकके तीन तीन खण्ड है। इनमेसे
दक्षिण भरतके तीन खण्डों में से मध्यका आर्यखण्ड है ॥३७॥
भरतक्षेत्रके आर्यखण्डमें कालके विभाग ये हैं- यहा पृथक् पृथक् अव-
सर्पिणी और उत्सर्पिणीरूप दो प्रकारके काल परिवर्तन होते हैं ॥३८॥
काल-६
अवसर्पिणी और उत्सर्पिणी दोनों को मिलाकर एक कल्पकाल होता है ।
तथा उनमेसे प्रत्येकके छह भेद हैं-सुषमसुषमा, सुषमा, सुषमदुषमा, दुषम-
मुपमा, दुषमा और अतिदुष्मा । इनमेंसे प्रथम सुषम-सुषम कालमें नियमसे
परस्त्रीरमण और परधन-हरण नहीं होता ॥३९-४०॥
तीन कोडाकोडी सागरोपमप्रमाण सुषमा नामक कालमें पहिले कालकी
अपेक्षा उत्सेध (ऊँचाई), आयु, बल, ऋद्धि और तेज इत्यादिक उत्तरोत्तर हीन
होते जाते हैं ॥४१॥
उत्सेधादिकके क्षीग होनेपर सुपमदुषमा काल प्रवेश करता है । उस
कालमें नारियाँ अप्सराओं के समान और पुरुप देवोंके समान होते हैं ।। ४२॥
कुलकर-१४
प्रतिश्रुतिको आदि लेकर नाभिरायपर्यंत अर्थात् प्रातिश्रुति, सन्मति, क्षेमकर,
मधर, सीमकर, सीमंधर, विमलवाइन, चक्षुष्मान् , यशस्वी, आभिचन्द्र, चन्द्राभ,
मन्देव, प्रमेननिन् और नाभिराय, ये चौदह मनु पूर्वभवमें विदेह क्षेत्र के भीतर
महाली में राजकुमार ये ॥४३॥

लोक-स्वरूप
७१
.
ये सब कुलोंके धारण करनेसे 'कुलधर' नामसे और कुलोंके करनेमें कुशल
होनेसे 'कुलकर' नामसे भी लोकमें सुप्रसिद्ध हैं ।।४४॥
अब यहाँसे आगे (नाभिराय कुलकरके पश्चात्) पुण्योदयसे भरतक्षत्रके
मनुष्यों में श्रेष्ठ और समस्त भुवन विख्यात तिरेसठ शलाका-पुरुष उत्पन्न होने
लगते हैं ॥४५॥
ये शलाका-पुरुष तीर्थंकर, चक्रवर्ती, बलभद्र, हरि (नारायण) और प्रतिशत्रु,
(प्रतिनारायण ) इन नामोंसे प्रसिद्ध । इनमेंसे तीर्थंकरों की बारह दुगुणे अर्थात्
चौबीस, चक्रवर्तियोंकी बारह, बलभद्रोंकी नौ ( पदार्थ ), नारायणोंकी नौ
(निधि ) और प्रतिशत्रुओंकी भी नौ (ख) सख्या है ॥४६॥
तीर्थकर-२४
उनमेंभे ऋषभ, अजित, सभव, अभिनंदन, सुमति, पद्मप्रभ, सुपार्श्व,
चद्रप्रभ, पुष्पदत, शीतल, श्रेयास, वासपूज्य, विमल, अनन्त, धर्म, शान्ति, कुंथु,
अर, माल, सुव्रत, नमि, नेमि, पार्श्व, वर्धमान, इन भरत क्षेत्रमें उत्पन्न हुए
चौवीस तीर्थंकरोंको नमस्कार करो। ये ज्ञानरूपी फरसेसे भव्य-जीवों के ससार-रूपी
वृक्ष को काटते हैं ।।४७-४९॥
चक्रवर्ती-१२
भरत, सगर, मघवा, सनत्कुमार, शान्ति, कुन्थु, अर, सुभौम, पद्म, हरि-
षेण, जयसेन, और ब्रह्मदत्त, ये छह खण्डरूप पृथिवी मडलको सिद्ध करनेवाले और
कीर्तिसे भुवनतलको भरनेवाले बारह चक्रवर्ती भरतक्षेत्रमें उत्पन्न हुए ॥५०-५१॥
बलदेव-९
विजय, अचल, सुधर्म, सुप्रभ. सुदर्शन, नन्दी, नन्दीमित्र, राम और पद्म,
ये नौ भरत क्षेत्रमें बलदेव हुए ॥५२॥
नारायण-९
उसी प्रकार त्रिपृष्ठ, द्विपृष्ठ, स्वयम्भू, पुरुषोत्तम, पुरुषसिंह, (पुरुप-)
पुण्डरीक, (पुरुष-) दत्त, नारायण (लक्ष्मण) और कृष्ण, ये नौ विष्णु (नारायण)
हुए ॥५३॥
प्रतिनारायण-९
अश्वनीव, तारक, मेरक, मधुकैटभ, निशुम्भ, बलि, प्रहरण, रावण और
ररासंध, ये नौ प्रतिशत्रु या प्रतिनारायण हुए ॥५४॥

हए और उनके भी सिद्ध हो जाने पर फिर कोई अनुबह केवली नहीं हुआ ॥६६॥ तत्त्व-समुच्चय रुद्र-११ भीमावलि, जितशत्रु, रुद्र, विश्वानल, सुप्रतिष्ठ, अचल, पुण्डरीक, आजितधर, अजितनाभ, पीठ और सात्यकिसुत, ये ग्यारह तीर्थ कर कालमें रुद्र होते हैं जो अधर्मपूर्ण व्यापारमें संलग्न होकर रौद्र-कर्म करते हैं ॥५५-५६॥ महावीर भगवान् महावीर कुण्डलनगरमें पिता सिद्धार्थ और माता प्रियकारिणीसे चैत्र शुक्ला त्रयोदशी के दिन उत्तरा-फाल्गुनी नक्षत्र में उत्पन्न हुए ॥५७।। भगवान् पार्श्वनाथकी उत्पत्तिके पश्चात् दोसौ अठत्तर वर्षों के बीत जाने पर वर्धमान् तीर्थकर अवतीर्ण हुए ॥५८॥ वर्धमान् भगवान्ने मगसिर कृष्णा दशमीके दिन अपराण्ड कालमें उत्तरा नक्षत्रके रहते नाथवनमें तृतीय भक्त के साथ महावों को ग्रहण किया ॥५९।। भगवान् नेमिनाथ, मल्लिनाथ, महावीर, वासुपुज्य और पार्श्वनाथ, इन पाच तीर्थंकरोंने कुमारकालमें, और शेष तीर्थकरोने राज्यके अन्तमें तपको ग्रहण किया ॥६॥ वीरनाथ भगवानको वैशाख शुक्ला दशमीके अपरान्ह कालमें मघा नक्षत्रके रहते ऋजुकूला नदी के किनारे केवलजान उत्पन्न हुआ ॥६१॥ भगवान् वीरेश्वर ( महावीर ) कार्तिक कृष्णा चतुर्दशीको प्रत्यूष कालमें स्वाति नामक नक्षत्रमें पावानगरीसे अकेले ही सिद्ध हुए ॥६२॥ तृतीय कालमें तीन वर्ष, आठ मास और एक पक्षके अवशिष्ट रहनेपर ऋषभ जिनेन्द्र, और इतना ही चतुर्थ काल अवशेष रहनेपर वीरप्रभु सिद्ध पदको प्राप्त हुए ॥६३॥ वीर भगवान के निर्वाणसे तीन वर्ष, आठ मास और एक पञ्चके व्यतीत हो जाने पर पाँच वा दुपमाकाल प्रवेश करता है ।। ६४ ।। जिस दिन भगवान् महावीर सिद्ध हुए उसी दिन गौतम गणधर परमज्ञानी 1 केवली हुए । और गौतमके सिद्ध होने पर सुधर्मस्वामी केवली हुए ॥६५॥ मुधर्मस्वामाके कर्मनाश करने पर या मुक्त होने पर जम्बूस्वामी केवली केवली-३ लोक स्वरूप ७३ शकराज धीर जिनेन्द्रके मुक्तिप्राप्त होनेके चारसौ इकसठ वर्ष पश्चात् यहाँ शकराजा (विक्रमादित्य १) उत्पन्न हुआ । अथवा, वीर भगवान् के निर्वाणके पश्चात् छह सौ पाँच वर्ष और पाच महीनों के चले जानेपर शकनृप उत्पन्न हुआ । वीर भगवान्के निर्वाणके पश्चात् चारसौ इकसठ वर्षों के बीतनेपर शकनरेन्द्र उत्पन्न हुआ । इस शके राज्यकालका प्रमाण दो सौ ब्यालीस वर्ष है ।।६७ ६८-६९।। गुप्तोंके राज्यकालका प्रमाण दो सौ पचपन वर्ष और चतुर्मुखके राज्यकालका प्रमाण व्यालीस वर्ष है। इस सबको मिलानेपर (४६१+२४२+२५५+४२=) एक हजार वर्ष होते हैं, ऐसा कितने ही आचार्य निरूपण करते हैं ॥७०॥ जिस समय वीर भगवान्ने मोक्षलक्ष्मीको प्राप्त किया उसी समय अवन्ति- सुत पालकका राज्याभिषेक हुआ ॥७ता साठ वर्ष पालकका, एकसौ पचपन वर्ष विजयवशियाँका, चालीस वर्ष मुरुडवशियोंका और तीस वर्ष पुष्यमित्रका राज्य रहा ||७२।। इसके पश्चात् साठ वर्ष वसुमित्र-अग्निमित्र, एक सौ वर्ष गन्धर्व, और चालीस वर्ष नरवाहन राज्य करते रहे । पश्चात् भृत्य-आध्र (आध्रभृत्य १) उत्पन्न हुए ।।७३।। इन भृत्य-आधोका काल दो सौ व्यालीस वर्ष है। इसके पश्चात् गुप्तवशी हुए, जिनके राज्यकाल का प्रमाण दो सौ इकतीस वर्ष है ।।७४॥ फिर इसके पश्चात् इन्द्रका सुत कल्कि उत्पन्न हुआ। इसका नाम चतुर्मुख, आयु सत्तर वर्ष, और राज्यकाल द्विगुणित इकोस अर्थात् व्यालीस वर्ष रहा ॥७५।। काल्क प्रयत्नपूर्वक अपने योग्य जनपदों को वशर्म करके लोभी हुआ मुनियोंके आहारमेसे भी अग्रपिण्डको शुल्क मागने लगा ॥७६॥ तय किसी असुरदेवने अवधिमानमे मुनिगणोंके उपसर्गको जानकर और फाल्कको धर्मका द्रोही मानकर मार डाला ॥७७॥ तम अजितंजय नामक उस कल्किके पुत्रने रक्षा करो' इस प्रकार करफर उस देवके चरणों में नमस्कार किया । अत उम देवने 'धर्मपूर्वक गर फरो। इस प्रकार कर उसकी रक्षा की ॥७८|| तपसे दो वर्ष तक लोगोंमें ममीचीन धर्मकी प्रवृत्ति रही। फिर प्रमश कालो माहात्म्पसे वर प्रतिदिन हीन होने लगी | ७९।। [ निपमान प्रिनि .

:२:
गृहस्थ-धर्म [१]
अरहतों की वन्दना करके बारह प्रकार के श्रावक-धर्म को गुरूपदेश के
अनुसार संक्षेप में कहता हूँ ॥ १॥
सम्यग्दर्शनादि को प्राप्तकर जो कोई मुनियों के पाससे उत्तम समा-
चारी ( सदाचरण) को सुनता है वह श्रावक कहलाता है ।} २ ॥
पाच अणुव्रत, तीन गुणव्रत और चार शिक्षाव्रत, इस प्रकार श्रावकधर्म
बारह प्रकार का होता है || ३ ||
अहिंसा
स्थूलरूप
से प्राणिहिंसा का त्यारा आदि (अर्थात् झूठ, चोरी, कुशील
और परिग्रह का स्थूलरूप से परित्याग) पाँच अणुव्रत हैं। उनमें से प्रथम स्थूल
अहिंसा का स्वरूर वीतराग भगवान् ने इस प्रकार कहा है । स्थूलरूपसे प्राणिवघ
दो प्रकारका होता है-एक संकल्पद्वारा और दूसरा आरंभ द्वारा । श्रावक
सकल्प पूर्वक वधका परित्याग कर देता है । ॥ ४-५ ॥
अब ईर्यासमिति सहित साधु यदि चलने के लिये अपना पैर उठावे और
उसकी चपेटमें आकर कोई कुलिंगी (द्वीन्द्रियादि जीव) मर जाय,
तो उस
साधुको उस ववके निमित्तसे सूक्ष्म भी कर्मबंध शास्त्र में नहीं बतलाया, क्योंकि
यह साधु तो प्रमादरहित आचरण कर रहा है, और हिंसा तो प्रमादसे होती है;
ऐमा कहा गया है ।। ६-७॥
इस अहिंमाणुव्रतको धारण करके उसके पूर्णतः पालनके लिये तत्संघची
अनीचारों को विधिवत् जानकर उनका प्रयत्नपूर्वक निवारण करना चाहिये ॥ ८ ॥
क्रोधादिके कारण दूपितमन होकर गौ व मनुष्प आदिको बाधकर न रखे,
उनकी मार-पीट न करे, अंगोंको न छेदे, आर्थिक भार न लादे तथा उनको
भन्ये-प्यासे न रक्खे ॥९॥
उसजीवोंकी रक्षा के लिये जलको परिशुद्ध करके पिये तथा लकड़ी, धान्य
अादि को ग्रहण करके भी विधि पूर्वक उनका उपभोग करे ॥१०॥

गृहस्थ-धर्म [१] ७५ सत्य दूसरा मृषात्याग अणुव्रत पाच प्रकारका होता है : कन्यानृत, गौअनृत भूमिअनृत न्यासहरण और कूटसाक्षित्व । इनके त्यागके नतको ग्रहण करके उसके पूर्णतः पालनके लिये तत्सबंधी अतीचारोंको यथाविधि जानकर उनका प्रयत्नपूर्वक निवारण करना चाहिये ॥११-१२ ।। सहसा अभ्याख्यान, रहस्य अभ्याख्यान, स्वदारामत्रभेद, मृतोपदेश व कूटलेखकरण इन अतीचारों से बचना चाहिये ।।१३ ।। बुद्धिपूर्वक विचार करके ऐसे वचन बोलना चाहिये जो इस लोक और परलोकके अविरुद्ध हो तथा अपने लिये, दूसरोंके लिये एव दोनोंके लिये सर्वथा पडिाजनक न हों ॥१४॥ अचौर्य तीसरे अदत्तादान-त्याग-अणुव्रतको सचित्त और अचित्तके संबंधसे वीत- राग भगवान्ने दो प्रकारका कहा है। इसके अतीचार स्तेनाहत, तस्कर -प्रयोग विरुद्धराज्यातिक्रम, कूट नापतौल व नकली वस्तुके व्यवहारका निवारण करना चाहिये ॥१४-१५॥ ब्रह्मचर्य चौथा अणुवत परदार-परित्याग व स्वदार-सतोष है। परदारा औदारिक व वैक्रियिक शरीरके भेदसे दो प्रकारकी होती है। इत्वरिका-परिगृहाता-गमन, अपरिग्रहीतागमन, अनगक्रीडा, परविवाहकरण, और काम तीवाभिगष, ये पात्र बराचर्य व्रत के अतीचार हैं। इनको तथा मोहोत्पादक विकार मदित पर-युवति दर्शनादिका निवारण करना चाहिये । ये मदनके वाण चारित्ररूरी प्राणका विनाश कर डालते हैं ।।१६-१८॥

तत्त्व-समुच्चय
दिग्नत
अर्व, अधः और तिर्यग दिशाओंमें ( गमनागमनका ) प्रमाण करना,
यह भगवान् महावीरने श्रावकधर्मका प्रथम गुणवत कहा है ॥२२॥
[ कार नीचे व तिरछी दिशाओं में गृहीत प्रमाणका अतिक्रम, तथा क्षेत्र-
वृद्धि व विस्मरण ये इस व्रतके अतीचार हैं जिनसे बचना चाहिये ॥२८३।।]
भोगोपभोग परिमाण
उपभोग-परिभोगका परिमाण करना इसे दूसरा गुणवत जानना चाहिये ।
इस व्रतके कर लेनेसे नियमके अभावमें जो व्यापक दोष उत्पन्न होते हैं वे
नहीं होते, यह इसका गुणभाव है ॥२३॥
सचित्ताहार, सचित्तप्रतिबद्धाहार तथा अपक्व, दुष्पक्व व तुच्छ औष-
धियों का भक्षण, इन अतीचारोंका अच्छी तरह निवारण करना चाहिये ।।२४॥
अनर्थदण्डव्रत
अगार, वन, शकट, भाडा व स्फोटन सम्बन्धी काम तथा दात, लाख, रस,
केश व विष सम्बन्धी व्यापार, एवं यत्रपीडन, निलीछन, दावाग्नि सम्बन्धी कर्म,
सरोवर, द्रह व तालाबका शोषण व असतीपोषण, इन सबका निवारण करना
चाहिये ||२५-२६॥
तीसरा गुणव्रत अनर्थदण्डव्रत है, जो अपध्यान, प्रमादाचरित, हिंसाप्रदान
और पापोपदेश रूपसे चार प्रकारका है ॥२७॥ जीव सप्रयोजन आचरणसे
उतना कर्मबंध नहीं करता जितना अनर्थ आचरणसे करना है। सप्रयोजन क्रियासे
थोडा और निष्प्रयोजन क्रिया बहुत कर्म बंधता है, क्योंकि, सप्रयोजन कार्यमें
कालादि नियामक होते हैं, किन्तु अनर्थ कार्यमें तो कुछ नियामकता है
ही नहीं ॥२८॥ कदर्प ( रागोद्दीपक परिहास ) कौत्कुच्य (विकारोत्पादक वचन
और अगचेष्टा ), मौखर्य ( निरर्थक निर्लज बकवाद ), संयुक्ताधिकरण (हिंसाके
उपकरणोंका सयोग) तथा उपभोग-परिभोगातिरेक ( आवश्यकतासे अधिक
विलासकी सामग्री एकत्र करना) ये अनर्थदंडवतके अतिचार हैं जिनका निवारण
करना चाहिये ॥२९॥
सामायिक
शिक्षारतामें प्रथम व्रत सामायिक है जिसे पापक्रियाओं के परित्याग व
निष्पाप योगके आसेवन रूप जानना चाहिये ॥३०॥ सामायिक करते समय श्रावक
श्रमणके ही समान हो जाता है, इसलिये सामायिक अनेक बार करने योग्य है ॥३१॥

गृहस्थ-धर्म [१] ७७ देशायकाशिक दिग्वतमें जो दिशाओं में गमनागमनका परिमाण ग्रहण किया है उसमें प्रतिदिन और भी अल्पप्रमाण निर्धारित करना दूसरा शिक्षाव्रत कहा गया है । इस व्रत का नाम देशावकासिक है जिसे सर्प विष न्यायके अनुसार हृदयकी शुद्धि सहित हितकारी जान प्रयत्नपूर्वक पालना चाहिये ॥३२-३३|| [ सर्प यदि अगुली में काट खाये तो उसी अंगुलीको बाध देते हैं या काटकर अलग कर देते हैं जिससे उसका विष शेष शरीर में न फैले । इसी प्रकार असंयम की वृत्तिको सीमित कर अधिक कर्मबन्धन से बचना चाहिये। इसे सर्प- विष-न्याय कहते हैं ।] [ आनयन प्रयोग, प्रेष्य प्रयोग, शब्दानुपात, रूपानुपात और पुद्गलक्षेप, ये देशावकासिक व्रतके अतिचार हैं जिन्हें निवारण करना चाहिये ।।३२०] प्रोषधोपवास आहार प्रोषध, शरीरसत्कार प्रोषध, ब्रह्मचर्य प्रोषध और अव्यापार प्रोषध, ये प्रोपधोपवास नामक तीसरे गुणव्रतके प्रकार हैं ॥ ३४ ॥ अप्रत्यवेक्षित व दुष्प्रत्यवेक्षित शय्या और संस्तर तथा अप्रमार्जित व दुष्प्र- मार्जित उच्चारभूमिका निवारण करना चाहिये। उसी प्रकार इस प्रोषधोपवास व्रतमें विधिपूर्वक उद्यत होकर समस्त आहागदि प्रोषों में भले प्रकार पालनके अभाव अर्थात् अतिचारका बचाव करना चाहिये ।। ३५-३६ ।। अतिथि-संविभाग न्यायोपार्जित व कल्पनीय अन्न आदि का देश, काल, श्रद्धा व सत्कार क्रम सहित परम भक्तिसे आजा व अनुग्रह बुद्धि पूर्वक सयतों को दान देना, इसे जिन भगवान्ने गृहस्थोंका अन्तिम शिक्षाव्रत अतिथि सविभाग कहा है ॥३७-३८॥ इस प्रकार यहा श्रमणोपासक अर्थात् गृहस्थधर्ममें अणुव्रत, गुणव्रत तथा शिक्षाप्रत तथा उनके आनुपगिक अन्य व्रतोंका कथन किया ॥३९॥ पुष्पोंसे वासित तिलोका तैल भी सुगधित होता है। वीतराग आईतने इसी उपमासहित बोधि अर्थात् जानका प्ररूपण किया है । (अर्थात् जैसे पुष्पोंमे वासित तिलोंका तेल सुगधित होता है, उसी प्रकार जैनधर्मके अन्यामसे जीवों में उत्तम भाव उत्पन्न होते हैं, जिनके फल स्वरूप उन्हें सम्यगनानी प्राप्ति . रोती है ॥४०॥ [हरिभद्रमूरिकृत धावप्रहमि)

:३:
गृहस्थ-धर्म (२)
जिन्होंने भव्य-जनों को सागार और अनगार धर्मका उपदेश दिया है उन
जिनेन्द्र भगवान्को नमस्कार करके हम श्रावक धर्मका प्ररूपण करते हैं ॥१॥
दर्शन, व्रत, सामायिक, प्रोषोधोपवास, सचित-त्याग, रात्रि-भोजन-त्याग,
ब्रह्मचर्य, आरम्भ-त्याग, परिग्रह-त्याग, अनुमति-त्याग और उद्दिष्ट-आहार-त्याग, ये
देशविरत श्रावककी ग्यारह प्रतिमाएँ अर्थातू दर्जे हैं। जिसको सम्यक्त्व नहीं है
उसके ये ग्यारह प्रतिमा नहीं होती। इस कारण मैं सम्यक्त्वका वर्णन करता हूँ,
तुम सुनो ॥२-३॥
आप्त, आगम और तत्त्वों में शंका आदिक दोष रहित निर्मल श्रद्धान
होनेको सम्यक्त्व जानना चाहिये ॥४॥
निःशङ्का, निष्काक्षा, निर्विचिकित्मा, अमूढदृष्टि, उपगूहन, स्थितिकरण,
वात्सल्य और प्रभावना, ये सम्यक्त्वके आठ अग हैं ॥५॥
सवेग, निर्वेग, निंदा, गर्दा, उपशम, भक्ति, वात्सल्य और अनुकंपा,
ये सम्यक्त्वके आठ गुण होते हैं ॥ ६ ॥
पदार्थों में श्रद्धान रखनेवाला जो कोई उपर्युक्त आठ गुणोंसे संयुक्त और
दृढचित्त होकर सम्यक्त्वको अगीकार करता है वह सम्यक्दृष्टि होता है ।। ७ ।।
१. दर्शन
।
पाच उदंबरों और सात व्यसनों का जो कोई सम्यकदृष्टि त्याग करता है
उसको दर्शन श्रावक कहते हैं । अर्थात् वह पहली प्रतिमाका धारी होता है ।।८।।
गूलर, वड, पीपल, पिलखन, और अजीर, ये पाच फल तथा संधाणा,
( आचार ) और वृक्षों के फूल, इन सबमे त्रसजीवोंकी निरंतर उत्पत्ति होती है ।
इसलिय ये सब त्यागने योग्य हैं ।। ९ ॥
जूआ, गराब, मास, वेश्या, शिकार, चोरी और परस्त्री, ये सात
कुव्यसन दुर्गतिमें लेजानेवाले पाप हैं ॥ १० ॥
२. व्रत
पाच अणुनत, तीन गुणवत, चार शिक्षाक्तोको जो कोई पालता है वह
इमरी प्रतिमाका घारी है ॥११॥

गृहस्थ-धर्म (२) ७९ - " जीवहिंसा, झूठ, चोरी, और अब्रह्मका स्थूलरूप त्याग और इच्छानुसार परिग्रहका परिमाण करना, ये पाँच अणुव्रत हैं ।।१२।। पूर्व, उत्तर, दक्षिण, और पश्चिम दिशामें योजनका प्रमाण करके उससे बाहर जानेका त्याग करना प्रथम गुणव्रत अर्थात दिग्बत है ।।१३।। जिस देशमें व्रतके भंग होने का कारण होता है उस देशमें जानेका नियमसे त्याग करना दूसग गुणव्रत अर्थात् देशत्रत है ॥१४॥ लोहेका टुकडा, तलवार आदिक, लाठी, फास अर्थात् मेख आदिक, इनको न बेचना, और झूठी तराजू , झूठे बाट, तथा क्रूर जानवरोंको न रखना. तीसरा गुणवत अर्थात् अनर्थदड त्याग व्रत है ॥१५॥ शरीरको शोभा देनेवाले पदार्थ, ताबूल, सुगध और पुष्प आदि का परिमाण करना भोगविरति नामक पहला शिक्षावत है ॥१६॥ अपनी शक्ति के अनुसार स्त्री वस्त्र, आभरण आदिका परिमाण करना उपभोग निवृत्ति नामक दूसरा शिक्षाव्रत है ॥१७॥ आए हुए अतिथियों को यथोचित रूपसे आहारादि दान देना अतिथि सविभाग नामक तीसरा शिक्षाव्रत है। अपने ही घरमें या जिनमदिरमें रहकर और तीन प्रकारका आहार त्याग कर जो गुरुके पास भले प्रकार मन, वचन, कायसे आलो चना करना है वह सल्लेखना नामक चौथा शिक्षाव्रत कहा गया है। ॥१८-१९।। ३ सामायिक शुद्ध होकर, अर्थात् स्नान आदिक करके, अपने घरमें, या चैत्य के सम्मुख स्थानमें, पूर्व दिशाकी ओर या उत्तर दिशाकी ओर मुख करके, कायो.सर्ग मुद्रामे खडे होकर जो कोई लाभ-हानि व शत्रु-मित्रको समता भाव से देखता है, तथा मनमें पच नमोकार मत्रका जाप करता हुआ सिद्धोंके स्वरूपका ध्यान करता है. अथवा सवेग ( वैराग्य भाव ) सहित धर्मध्यान या शुक्नध्यान करता है और इस अवस्थामें निश्चलाग होकर क्षणमात्र भी रहता है, वह उत्तम सामायिक वनका - , धारक है ॥२०-२२॥ ४. प्रोषधोपवास उत्तम, मध्यम और जघन्य, तीन प्रकारका प्रोपध उपवान कहा गया हैं। एक महीने के चारों पर्वमें ( अर्थात् दोनों पक्षोंकी अष्टमी चतुर्दशीको ) पनी शक्तिके अनुसार उपवास करना चाहिये, यह उत्तम प्रोपोग्वाम है। --

८०
तत्त्व-समुच्चय
उत्कृष्ट प्रोषधोपवासकी जो विधि है वही मध्यम प्रोषधोपवासकी समझनी चाहिये ।
केवल भेद इतना है कि मध्यम उपवासमें पानीके सिवाय शेष सब वस्तुका त्याग
होता है ॥२३-२४ ॥
बडे आवश्यक कार्यको जानकर, पापका निवारण करता हुआ, अनारंभ
भावसे जो अपना कार्य भी करता है और उपवासभी धारण करता है, वह जघन्य
प्रोषधोपवास है ॥२५॥
५. सचित्त त्याग
पत्र, अकुर, कद, फल, बीज आदिक हरित पदार्थ और अप्रासुक पानी
का त्याग करना सचित्त-त्याग प्रतिमा है ॥२६॥
६. दिवा ब्रह्मचर्य व निशिभोजन
मन, वचन, काय, और कृत, कारित, अनुमोदना अर्थात् नौ प्रकारसे
दिनके समय मैथुनका जो त्याग करता है वह छठी प्रतिमा का धारक
श्रावक है ॥२७॥
यदि कोई रात्रिभोजन करता है, तो वह ग्यारह प्रतिमा से पहिली
प्रतिमाका भी श्रावक नहीं रहता। इस कारण रात्रिभोजनका नियमसे त्याग करना
चाहिये ॥२८॥
गत्रिके समय चमडा, हड्डी,
कीडा, मूषक, साप और बाल आदिक जो
कुछ भी भोजनमें पड़ जाता है वह दिखाई नहीं देता और सब कुछ खा लिया
|॥२९॥
इस प्रकार रात्रिभोजनमें बहुतसे दोष जानकर मन, वचन, काय से रात्रि-
भोजनका त्याग करना चाहिये ॥३०॥
७. ब्रह्मचर्य
पूर्वोक्त नौ प्रकारसे सर्वथा मैथुनका त्याग और स्त्री-कथाका भी त्याग
करनेवाला सातवीं ब्रह्मचर्य प्रतिमाका धारक होता है ॥३१॥
जाता
AONE
८. आत्म-त्याग
जो कुछ भी थोड़ा या बहुत गृह-सम्बन्धी आरम्भ हो उसका सदैव
परित्याग करनेवाला आठवीं आरम्भ-त्याग प्रतिमाका धारक कहा गया है ॥३२॥

गृहस्थ धर्म (२) ९ परिग्रह-त्याग वस्त्रमात्र परिग्रह रखकर जो शेष परिग्रहका त्याग करता है और जितना परिग्रह रखता है उसमें भी ममत्व नहीं करता है वह नवी प्रतिमाका श्रावक है॥३३॥ १०. अनुमति-त्याग अपने या पराये लोगों द्वारा गृहकार्यके सम्बन्धमें पूछे जानेपर भी जो अनुमोदना नहीं करता, अर्थात् उस कार्यके करनेमें अपनी अनुमति नहीं देता, व६ दशमी प्रतिमाका श्रावक है ॥३४॥ ११. उदिष्टत्याग ग्यारहवीं प्रतिमाका श्रावक उत्कृष्ट श्रावक होता है । उसके दो भेद है- प्रथम एक वस्त्रका रखनेवाला और दूसरा कोपीनमात्र रखनेवाला ॥३५॥ पहले दर्जेवाला अपने बाल उस्तरेसे पनवाता है या कैचीसे फ्टयाता है, और यत्नके साथ उपकरणसे स्थान आदिको साफ करता है। हायमें या बर्तन, भोजन करता है और चार पर्षों में नियमके साथ उपवास करता है ॥३६-३७|| दूसरे दर्जेवालेकी भी यही क्रिया है। भेद इतना है कि यह नियमसे फेशलीच करता है, पीछी रखता है और हाथमें भोजन करता है ॥३८॥ [वसुनन्दिकृत भावकाचार] मुनि धर्म [१] जिनकी आत्मा संयममें सुस्थिर हो चुकी है, जो सासारिक वासनाओं अथवा आन्तरिक एवं बाह्य-परिग्रहों से मुक्त हैं, जो अपनी तथा दूसरोंकी आत्माओंको कुमार्गसे बचा सकते हैं, अथवा जो छ:काय (यावन्मात्र प्राणियों) के रक्षक और जो आन्तरिक प्रथियोंसे रहित हैं, उन महर्षियों के लिये जो अनाचरणीय है, वह इस प्रकार है : ॥१॥ १ औद्देशिक ( उद्देश्यसे अर्थात् उसीके लिए बनाया गया भोजन) २ क्रीतकृत (साधुके निमित्त ही खरीदकर लाया हुआ भोजन) ३ नित्यक (सदैव एक ही घरका भोजन).४ अभिकृत (दूरीसे लाया गया भोजन) ५ रात्रिभुक्ति, ६ स्नान, ७ चदन आदि सुगधित पदार्थ, ८ पुष्पों की माला, ९ वीजन क्रिया (पखा से हवा करना) ॥२॥ १० संनिधि ( सचित किये हुये खाद्य व अन्य पदार्थ ), ११ गृहीमात्र (गृहस्थके योग्य सामग्री), १२ राजपिंड ( राजाके यहाका भोजन), १३ किमि- च्छक (जहांसे जो चाहे वह ले ऐसी दानशालाका भोजन), १४ सवाहन (तैल आदिका मर्दन), १५ दंत प्रधावन, १६ संप्रश्न (कौतुकवश प्रश्न करना) १७ देहप्रलोकन (दर्पणमें अपने शरीरकी शोभा देखना ), ||३|| १८ अष्टापद (जुआ खेलना), नालिका (शतरंज आदि खेल खेलना), २० छत्र-धारण करना, २१ चिकित्सा (हिंसा निमित्तक औषधोपचार करना), २२ पैरोंमें जूते पहिनना, २३ अग्नि जलाना । ॥४॥ २४ शय्याकर पिंड (जिस गृहस्थने रहनेके लिये आश्रय दिया हो उसीके यहाका भोजन), २५ आसदी पर्येक (कुर्सी पलंग आदिका उपयोग), २६ गृहा- तर निषद्या (घरफे भीतर बैठना), २७ शरीरका उद्वर्तन करना (उबटन आदि लगाना) ॥५॥ २८ गृहस्य-वैयावत्य (गृहस्थकी सेवा करना), २९ आजीव-वृत्ति (कुछ लेकर काम कर देना), ३० तप्तानिवृतभोजित्व (मचित्त जलका ग्रहण), ३' भानुर-स्मरण (रोग या क्षुघाकी पीड़ा होनेपर अपने प्रिय जन का नाम ले लेकर मुनिधर्म [१] ८३ ३ स्मरण करना, अथवा किसीकी शरण .मागना, अथवा रोगीको अच्छे भोजनादिका स्मरण दिलाना)॥६॥ ३२ सचित्त मूली, ३३ सचित्त अदरख, ३४ सचित्त गन्ना, ३५ प्याज, मूरण आदि कद, ३६ सचित्त जडीबूटी, ३७ सचित्त फल, ३८ सचित्त बीज ||७|| ३९ सौवर्चल नमक, ४० सैंधव नमक, ४१ सामान्य नमक, ४२ रोम देशका नमक, ४३ समुद्री नमक, ४४ पाशु खार (पाशु लवण) तथा ४५ काला नमक आदि अनेक प्रकारके सचित्त नमक ||८|| ४६ धूपन (धूप देना अथवा बीडी आदि ना ), ४७ वमन ( औपोंके द्वारा उल्टी करना ), ४८ यतिकर्म (गुदामार्गसे जल आदि चढ़ाकर पेट साफ करना ), ४९ विरेचन ( जुलाब लेना ), ५० नेत्रों की शोभा बढाने के लिये अंजन आदि लगाना, ५१ दाँतोंको रंगीन बनाना, ५२ गात्राभ्यग विभूषण ( मालिश और शरीरको सजाना ) ॥९॥ सयमसे युक्त और द्रव्य ( उपकरण ) तथा भाव ( क्रोधादि कार्यों ) से हलके होकर विहार करनेवाले निग्रंथ महर्पियों के लिये उपर्युक्त ५२ प्रकारकी क्रियाएं अनाचरणीय हैं ॥१०॥ पाच ( इन्द्रिय ) आस्रव द्वारोंके त्यागी, मन, वचन और काय, इन सीन गुप्तियोसे गुप्त ( सरक्षित ), छः कायके जीवों के प्रतिपालक (रक्षक), पचेन्द्रि- योका दमन करनेवाले, धीर एव सरल स्वभावी निम्रय मुनि होते हैं ॥११॥ समावियुक्त संयमी ग्रीमातुमें उग्र आतापना सहते हैं, हेमंत ऋतुमें वस्त्रोको अलग कर शीत सहन करते हैं, और वर्षाऋतु में मात्र अपने स्थानमें दी अगोपागों को सवरण कर बैठे रहते है ॥१२॥ ( अकस्मात् आनेवाले सकटों ) रूपी शत्रुओं को दमन करनेवाले, मोद को दूर करनेवाले और जितेन्द्रिय महर्षि मा दुःखों का नाश करने के लिये सयम एवं तर में प्रवृत्त होते हैं ॥१३॥ उनमें से बहुत से साधु महात्मा दुष्कर तर करके और अनेक असम्ध कर सहन परके देवलोक में जाते हैं और बहुत से कर्मरूपी मल मे मर्वया मुग होर सिद्ध होते हैं ||१४|| (जो देवगति में जाते हैं वे स्वमी पुर रि मर्योक में आर पटकाय सोश ने छाता रोवर, सयम एवं तप पी द्वारा पूर्व सचित समन की वा पुर पर दिम फा आगमन करते हैं और मा.नि को मामले हैं। [ दवावमालिक नव-

:५:
मुनि-धर्म [२]
मूलगुणोंके पालन द्वारा निर्मल हुए सब संयमियोंको मस्तक नमाकर वंदना
करके इस लोक और परलोकमे हितकारी मूलगुणोंको कहता हूँ ॥१॥
जिनेन्द्र भगवान् द्वारा निर्दिष्ट पाच महाव्रत, पाच समितिया, पाच इन्द्रि-
योंके निरोध, छह आवश्यक, लौंच, आचेलक्य, अस्नान, पृथिवीशयन, अदत-
घर्षण, स्थितिभोजन, और एकभक्त, ये ही जैन साधुओंके अहाईस मूलगुण हैं ॥२-३॥
महाव्रत-५
हिंसाका त्याग, सत्य, चोरीका त्याग, ब्रह्मचर्य, और परिग्रहका त्याग, ये
पाँच महावत कहे गये हैं ॥४॥
१. अहिंसा
काय, इद्रिय, गुणस्थान, मार्गणास्थान, कुल, आयु, वयोनि-इनमें सब जीवों
को जानकर उठने बैठने आदि क्रियाओं में हिंसा आदिके त्यागको अहिंसा महावत
कहते हैं ॥५॥
२. सत्य
राग, द्वेष, मोह आदि कारणोंसे असत्य वचनको तथा दूसरेको दुखदायक
सत्य वचनको छोड़ना और द्वादशाग शास्त्रके अर्थ कहने में अयथार्थ वचन का
निवारण करना सत्यमहावत है ॥६॥
३. अचौर्य
ग्राम आदिमें पड़ा हुआ, भूला हुआ,
रखा हुआ, इत्यादिरूप
थोड़ा या बहुत द्रव्य, तथा दूसरेके द्वारा संचित परद्रव्यको ग्रहण नहीं करना, या
अदत्त-त्याग अर्थात् अचौर्य महावत है ॥७॥
४. ब्रह्मचर्य
वृद्धा, बाला व युवती स्त्रियों को अथवा उनके चित्रोंको देखकर उनको
माता, पुत्री व बहिन समान समझ स्त्री संबंधी कथा, कोमल वचन,
स्पर्श
रूपका देखना, इत्यादिक गग क्रियाओंका परित्याग करना ही तीनों लोकमि
पृय ब्रह्मचर्य महानत दे ॥८॥

मुनि-धर्म [२]
८५
५. अपरिग्रह
जीवके आश्रित राग द्वेषादि अंतग्ग परिग्रह, जीवसे अबद्ध धन धान्यादि
अचेतन परिग्रह, तथा जीवमे जिनकी उत्ति है ऐसे मोती, संख, दात, कंबल
इत्यादिका शक्ति भर त्याग, अथवा इनमे इतर जो संयम, ज्ञान व शौचके उप-
करण इनमें ममत्वका न रखना, यह असंग अर्थात् परिग्रहत्याग महावत है ॥९॥
समिति-५
ईर्या समिति (गमनागमनमें सावधानी), भाषा समिति, एषणा समिति,
(आहारमें सावधानी ), आदान-निक्षेपण समिति ( उपकरण रखने उठाने में
सावधानी ) मूत्रविष्ठादिका शुद्धभूमिमें क्षेपण अर्थात् प्रतिष्ठापना समिति. ये पाँच
समितिया है। ।। १० ।।
१ ईर्या
निर्जीव मार्गसे दिन में चार हाथ प्रमाण देखकर अपने कार्य के लिए
प्राणियोंको पीडा नहीं देते हुए सयमीका जो गमन है वह इर्या समिति है ॥ ११ ॥
२. भाषा
झूठा दोप लगानेरूप पैशुन्य, व्यर्थ हँसना, कठोर वचन, दूसरेके दोष प्रकट
करनेरूप परनिंदा, अपनी प्रशसा; स्त्रीकथा, भोजनकथा, राजकथा, चोरकथा
इत्यादिक वचनोंको छोड़कर अपने और परके लिये हितकारी वचन बोलना,
से भाषा समिति कहते हैं ॥ १२ ॥
३ एपणा
उद्गमादि छयालिस दोपोंसे रहित, भूख आदि मेटना व धर्म साधनादि
कारणयुक्त, कृतकारित आदि नौ विकल्पोंसे विशुद्ध, ठडा गर्म आदि भोजनमें
गगद्वेष रहित समभाव कर भोजन करना यह निर्मल एषणा ममिति है । ॥१३॥
४. आदान-निक्षेप
शान के निमित्त पुस्तक आदि उपकरण रूप शानोपाधि, पापक्रियाकी निवृत्ति-
रूप सयमके लिए पीछी आदिक सयमोपधि, मूत्रविष्ठा आदि देहमलके प्रक्षालनरूप
सोचषा उपकरण महलु आदि शौचोपाधि, और अन्य साथरे आदिके निमित्त
उपकरणरूप अन्योपधि, इनका यत्नपूर्वक (देख शोधकर) उठाना रखना, यह
भदान-निक्षेपण समिति है ॥१४॥

८६ तत्त्व-समुच्चय ५. प्रतिस्थापन असंयमी जनके गमनरहित एकातस्थान, हरितकाय व त्रसकाय रहित अचित- स्थान, दूर, छिपा हुआ, बिलछेदरहित चौड़ा, और लोक जिसकी निदा व विरोध न करें ऐसे स्थानमे मूत्रविष्ठा आदि देह के मलका क्षेपण करना यह प्रतिष्ठापना समिति है ॥१५॥ इन्द्रियनिग्रह-५ चक्षु, कान, नाक, जीभ, स्पर्शन, इन पाच इद्रियों को अपने अपने रूप, शब्द, गध, रस, तथा ठडा गर्म आदि स्पर्शरूप विषयोंसे सदैव साधुको रोकना चाहिये ॥१६॥ १. चक्षु नि० सजीव व निर्जीव पदार्थों के गीत नृत्यादि क्रियाभेद, समचतुरस्त्रादिसस्थान भेद, गोरा काला आदि वर्ण भेद, इस प्रकार सुंदर असुंदर इन भेदोंमें रागद्वेषादि भावना का निरोध, यह मुनि का चक्षुनिरोधव्रत है ॥१७॥ २. श्रोत्र नि० पड्ज, उपभ, गाधार, आदि सात स्वररूप जीवशब्द और वीणा आदिसे उत्पन्न अजीवशब्द, ये दोनों प्रकार के शब्द, रागादि के निमित्तकारण हैं, इसलिये इनको नहीं सुनना, यह श्रोत्रनिरोध है ॥१८॥ ३. घ्राण नि० स्वभावसे गंधरूप तथा अन्य सुगंधी द्रव्य के सस्कार से सुगंधादिखरूप, ऐसे सुख दुःख के कारणभूत जीव अजीवस्वरूप पुष्प, चदन आदि द्रव्यों में रागद्वेष नही करना, यह मुनिवरका घ्राणनिरोध व्रत है ।।१९।। ४. जिह्वा नि० भात आदि अशन, दूध आदि पान, लाडू आदि खाद्य, इलायची आदि स्वादा, ऐसे चार प्रकारके तथा तिक्त, कटु, कषाय, आम्ल व मधुर, इन पाच रसरूप आहारके दाताजनो द्वारा दिये जानेपर आकाक्षारहित परिणाम होना, वह जिह्वाजय नामक प्रत है ॥ २० ॥ ५. स्पर्श नि० चेतनत्री इत्यादि जीवमें और शय्या आदि अचेतनमें उत्पन्न हुआ कठोर मानि-धर्म [२] ८७ न(म आदि आठ प्रकार के सुखरूप अथवा दुःखरूप स्पर्श में हर्प-विषाद नहीं करना, यह स्पर्शन इन्द्रियनिरोध व्रत है ।। २१ ।। आवश्यक-६ सामायिक, चतुर्विंशतिस्नव, वंदना, प्रतिक्रमण, प्रत्याख्यान और कायोत्सर्ग, रेखद आवश्यक सदा करना चाहिये ।। २२ ।। १. समायिक देहधारनेरूप जीवन, और प्राणवियोगरूप मरण, इन दोनोंमें, तथा वाछित वस्तुकी प्राप्तिरूप लाभ, व इच्छितवस्तुकी अप्राप्तिरूप अलाममें; इष्ट अनिष्टके सयोग-वियोग में, स्वजन मित्रादिक बधु, शत्रु दुष्टादिक अरि इन दोनोंमें, सुग्वदुःसमें वा भूख. प्यास, शीत, उष्ण आदि बाधाओंमें रागद्वेष रहित समान परिणाम होना, उसे सामायिक कहते हैं ॥२३॥ २. स्तव ऋषभ अजित आदि चौवीस तीर्थंकरोंके नाम उच्चारण करना, उन नामोंकी निरुक्ति अर्थात् नामके अनुसार अर्थ करना, उनके असाधारण गुणोंकी प्रशसा करना, उनके चरण-युगलको पूजकर मन-वचन-फायकी शुद्धतासे उन्हें प्रणाम करना, इसे चतुर्विशस्तर जानना चाहिये ॥२४॥ ३. वन्दन अरहत प्रतिमा, सिद्धप्रतिमा, अनशनादि बारह तपोंसे सधिक तपगुरु, अगपूर्वादिरूप आगमज्ञानसे अधिक श्रुतगुरु; व्याकरण, न्याय आदि गनी विशेषतारूप गुणोंसे अधिक गुणगुरु, अपनेको दीक्षा देनेवाले दीक्षागुन और नकारके दीक्षित राधिकगुरु, इनको कायोत्सर्गादिक सिद्धभार, गुरमनिरूप मिपाकर्मसे, तया श्रुतभक्ति आदि मियाके बिना मन्तक नमाने रूप मापदनाया मन-वचन कायकी शुदिसे नमस्कार करना, यह पदना नामक नगरे !! :) ४. प्रतिक्रमण आसर भारीसादे द्रव्यमें, वसतिका शयन आमन आदि क्षेत्रने, पाता दि कार में, चिसके व्यापाररूप भाव (परिणाम ) में दिन गये टोपको :: २६चन बारसे शोधना, अपने दोपकी त्वयं निन्दा पमा र का २८॥

८८
तत्त्व-समुच्चय
५ प्रत्याख्यान
नाम-स्थापना-द्रव्य-क्षेत्र-काल-भाव, इन छहोमें शुभ मन वचन कायसे
आगामी कालके लिये अयोग्यका त्याग करना, अर्थात् अयोग्य नाम नहीं करूगा,
न कहूगा और न चितवन करूगा इत्यादि त्यागको प्रत्याख्यान जानना ॥२७॥
६. विसर्ग
दिनमें होनेवाली देवमिक आदि निश्चय क्रियाओंमें, अईत्भाषित पच्चीस,
सत्ताईस व एकसौ आठ उच्छ्वास इत्यादि परिमाणसे कहे हुए अपने अपने
कालमें, टया क्षमा सम्यग्दर्शन, अनंतजानादिचतुष्टय इत्यादि जिनगुणों की भावना
सहित देहमें ममत्वका छोडना, यह कायोत्सर्ग है ।।२८॥
च
.
दो महिने, तीन महिने या चार महिने पश्चात् उत्कृष्ट-मध्यम-जघन्यरूप व
प्रतिक्रमण सहित दिनमें उपवास साहेत किया गया जो अपने हाथसे मस्तक दाढी
मूछ के केशों का उपाडना, वह लौंचनामा मूलगुण है ||२९||
२-अचेलकत्व
कपास, रेशम व रोम के बने हुए वस्त्र, मृगछाला आदि चर्म, वृक्षादिकी
छालमे उत्पन्न सन आदिके टाट, अथवा पत्ता तृण आदि, इनसे शरीरका आच्छादन
नहीं करना, हार आदि आभूषणोंसे भूपित न होना, सयमके विनाशक द्रव्योंसे
रहित होना, ऐमा जगत् पूय निग्रंथरूप अचेलकवत मूलगुण है ॥३०॥
३-अस्नान
जलसे नहानेरूप स्नान, तथा उचटन, चंदनादिलेपन आदि क्रियाओं को
ओड देनेसे जल (सर्वोग प्रच्छादक मल) वमल्ल (अगैकदेश-प्रच्छादक मल)
तथा स्वेद (पसीना) द्वारा समस्त शरीरका मलिन हो जाना अस्नान नामा
महान् गुण मुनिके है जिसमे कपाय निग्रहरूप प्राणसयम तथा इन्द्रियनिग्रहरूप
इद्रियमंयम, इन दोनों की रक्षा होती है ॥३१॥
४-क्षितिगयन
नीव-याघागदित, अल्पसंस्तरहित (या अल्प संस्तरयुक्त ) असंयमीके
गमनाहिन प्रच्छन्न भूमि प्रदेश में दइके समान, अथवा धनुपके समान, एक पार्श्वमे
मेना, १६ क्षिति-शयन मूलगुण है ॥३२॥

मुनि-धर्म [२] ५-अदंतधावन अंगुली, नख, अवलेखिनी ( दातौन) काली (तृणविशेष), पैनी ककणी, अलकी छाल (वकल), आदिसे दातके मैलको नहीं शुद्ध करना, यह इद्रिय सयमकी रक्षा करनेवाला अदंतमन मूलगुणव्रत है ॥ ३३ ।। ६-स्थिति-भोजन अपने हाथकी अंजलिपुटसे, भीत आदिके आश्रय रहित, चार अंगुलके अतरसे समपाद खडे रहकर, अपने चरणकी भूमि, झूठन पडनेकी भूमि, जिमाने बालेके प्रदेशकी भूमि, ऐसी तीन भूमियोंकी शुद्धतासे आहार ग्रहण करना, यह स्थिति-भोजन नामक मूलगुण है ।। ३४ ।। ७-एकभक्त सूर्य के उदय और अस्तकालकी तीन घड़ी छोडकर, वा मध्यकालमें एक मुहूर्त, दो मुहूर्त या तीन मुहूर्त कालमें एक यार भोजन करना, यह एकमक्त मूलगुण ॥ ३५ ॥ इस प्रकार जो कोई विधियुक्त मूलगुणोंको मन-वचन-कायसे पालता है वह तीन लोकमें पूज्य होकर अक्षय सुखरूप मोक्षको प्राप्त करता है ।। ३६ ।। [वट्टकेरकृत मूलाचार] : ६: धर्मांग उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव, सत्य, शौच, संयम, तप, त्याग, आक्चिन्य और ब्रह्मचर्य, ये दश भेद मुनिधर्मके है ॥ १ ॥ क्रोधके उत्पन्न होने के साक्षात् वाहिरी कारण मिलनेपर भी जो थोडा भी क्रोध नहीं करता, उसके उत्तमक्षमा धर्म होता है |॥ २ ॥ जो मनस्वी पुरुष कुल, रूप, जाति, बुद्धि, तप, शास्त्र और शीलादिके विषयमें थोडासा भी गर्व नहीं करता, उसीके मार्दव धर्म होता है ॥ ३ ॥ जो श्रमण कुटिल भाव अर्थात् मायाचारी परिणामोंको छोड़कर शुद्ध हृदयसे चारित्रका पालन करता है, उसके नियमसे तीसरा आर्जव नामका धर्म होता है ||४|| जो मुनि दूसरेको क्लेश पहुंचानेवाले वचनोंको छोड़कर अपना और दूसरेका हित करनेवाले वचन कहता है, उसके चौथा सत्य धर्म होता है ॥ ५ ॥ जो परम मुनि इच्छाओंको रोककर और वैराग्यरूप विचारोंसे युक्त होकर आचरण करता है, उसके शौच धर्म होता है ॥ ६ ॥ व्रतों और समितियोंके पालनरूप, दडत्याग अर्थात् मन, वचन, कायकी प्रवृत्ति के रोकनेरूप, और पाचों इद्रियोंके जीतनेरूप परिणाम जिस जीवके होते हैं उसके संयम धर्म नियमसे होता है ॥ ७ ॥ पाचों इंद्रियों के विषयों को तथा चारों कषायोंको रोककर शुभ ध्यानकी प्राप्तिके लिये जो अपनी आत्माका विचार करता है, उसके नियमसे तप होता है ॥ ८ ॥ जिनेंद्र भगवानने कहा है कि जो जीव समस्त परद्रव्योंसे मोह छोड़कर सहार, देह और भोगोंसे उदासीनरूप परिणाम रखता है, उसके त्याग धर्म है ।। ९ ।। जो मुनि सब प्रकार के परिग्रहोंसे रहित होकर और सुखदुःख के देनेवाले ( कर्मजन्य) निजभावोंको रोककर निर्द्वन्द्वतासे अर्थात् निराकुलभाव आचरण करता है, उसके आकिंचन्य धर्म होता है ॥ १० ॥ जो पुण्यात्मा स्त्रियों के सारे सुदर अगोंको देखकर उनमें रागरूप करना छोड़ देता है, वही दुर्द्धर ब्रह्मचर्य धर्मको धारण करता है ॥ ११ ॥ [ कुंदकुंदाचार्यकृत बारस अनुवेक्वा ] दुर्भाव भावना - - है । तीन भुवनके तिलक तथा तीनों भुवनोंके इन्द्रों द्वारा पूज्य देवकी वदना करके भव्य जीवोंको आनंददायक अनुप्रेक्षाओंका वर्णन करता हु ॥ १।। १ अध्रुव, २ अशरण, ३ ससार, ४ एकत्व, ५ अन्यत्व, ६ अशुचित्व, ७ आन३, ८ सवर, ९ निर्जरा, १० लोक, ११ बोधि-दुर्लभ और १२ धर्म, ये बारह अनुप्रेक्षा के नाम कहे हैं। इनको समझकर नित्य प्रति मन, वचन और काय की शुद्धि सरित इनकी भावना कीजिये ॥२-३|| १ अध्रुव भावना जो कुछ उत्पन्न हुआ उसका नियमसे नाश होता है। परिणमन स्वरूप होनेसे कुछ भी शाश्वत नहीं है ॥४॥ जन्म मरण से सहित है, यौवन जरा सहित है, लक्ष्मी विना सहिन है, इस प्रकार सब पदार्थ क्षणभंगुर दें, ऐसा जानिये ॥५॥ जैसे नवीन मेघ तत्काल उदय होकर विनिष्ट हो जाते हैं, उसी प्रकार इस संसार में परिवार, बन्धुवर्ग, पुत्र, स्त्री, भले मित्र, शरीर का लावण्य, गृह, गोपन इत्यादि समस्त पदार्थ अस्थिर ॥६॥ इस जगत् में इन्द्रियों के विषय, मित्रवर्ग तथा उत्तम घोडे, दागी, am इत्यादि सब इन्द्रधनुष तथा विजर्ग के चमत्कारवत् चचल , ३ किमाई देवर मा नो जाते हैं ॥७॥ भार जीयो ! तुम समस्त विषयों को धामगुर नुनवर महा मोर को रो, अपने मनको विषयोंसे रहित रो जिमसे उत्तम मुग्वनी प्राति १८॥ २ अशरण भावना

९२
तत्त्व-समुच्चय
जो आपको क्षमादि दक्षलक्षणरूप भावसे परिणत करे वही अपना आप शरण
है। किंतु जो तीव्र कषायोसे आविष्ट है वह अपने द्वारा अपना ही घात करता है ॥११॥
३ संसार भावना
जीव एक शरीरको छोड़ता है और दूसरा ग्रहण करता है। फिर नया ग्रहण
कर पुनः उसे छोड़ अन्य ग्रहण करता है । ऐसें बहुतबार ग्रहण करता और
छोडता है ॥१२॥
मिथ्यात्व अर्थात् विपरीत व एकान्तादि रूपसे वस्तुका श्रद्धान, तथा कपाय
अर्थात् क्रोध, मान, माया, लोभ, इनसे युक्त इस जीवका अनेक देहों अर्थात्
योनियों में भ्रमण होता है । यही ससार है ॥१३॥
इस प्रकार ससारके स्वरूपको जानकर सर्व प्रकार उद्यम कर मोहको छोड़,
भव्य, उस आत्म-स्वभावका व्यान कर,
जिससे ससारके भ्रमणका नाश हो ॥१४॥
४ एकत्व भावना
जीव अकेला उत्पन्न होता है, अकेला ही गर्भमें देहको ग्रहण करता है;
अकेला ही बालक व जवान होता है और अकेला ही जरा-ग्रसित वृद्ध होता है ॥१५॥
अकेला ही जीव रोगी होता है, शोक करता है तथा अकेला ही मानसिक
दुःखसे तप्तायमान होता है । बेचारा अकेला ही मरता है और अकेला ही नरकके
दुःख भोगता है ॥१६॥
हे भव्य । तुम सब प्रकार प्रयत्न करके जीवको शरीर से भिन्न और अकेला
जान लो। जीव को इस प्रकार जान लेने पर समस्त पर-द्रव्य क्षणमात्र में हेय
हो जाते हैं ॥ १७ ॥
है
५ अन्यत्व भावना
।
यह जीव एक शरीर छोडकर कर्मानुसार दूसरा ग्रहण करता है. तथा अन्य
ही इसकी जननी व भार्या होती हैं और वे अन्य ही पुत्र को जन्म देते हैं ॥१८॥
इस प्रकार यह जीव सब बाह्य वस्तुओं को आत्मासे भिन्न जानता है और
जानता हुआ भी उन पर द्रव्यों में ही राग करता है । यह इसकी मूर्खता है ||१९||
जो कोई देहको जीवके स्वरूपसे तत्वतः भिन्न जानकर आत्मस्वरूपका ही
मेवन करता है उसकी अन्यत्व भावना कार्यकारी है ॥ २० ॥
६ अशुचि भावना
हे भव्य ! न इस देहको अपवित्र जान । यह देह समस्त कुत्सित वस्तुओंका
पिंडदे,मि ममूहोंसे भरा हुआ है, अपूर्व दुर्गन्धमय है, तया मल-मूत्रका घर है ॥२१॥

भावना
भले पवित्र सुरस सुगंध मनोहर द्रव्य भी इस देहसे स्पर्श या उसमें प्रवेश
करके अत्यत दुर्गन्धी हो जाते हैं ॥ २२ ॥
जो भव्य परदेह अर्थात् स्त्री आदिके शरीरसे विरक्त होकर अपने देहमें
भी अनुराग नहीं करता और आत्मस्वरूप में अनुरक्त होता है उसकी अशुचि
मापना सार्थक है।॥ २३ ॥
७ आस्त्रत्र भावना
मन, वचन और काय योग हैं, जो जीव प्रदेशों के स्पंदन-विशेष रूप हैं
वेदी आस्रव है, जो मोहकर्म के उदय रूप मिथ्यात्व व कषाय सहित भी होते
३ और मोह के उदय से रहित भी होते हैं ।। २४ ॥
फर्म, पुण्य तथा पाप रूप से दो प्रकार का होता है। उसके कारण भी
दो प्रकारके हैं----प्रशस्त और इतर अर्थात् अप्रशस्त । मंदकषायरूप परिणाम
प्रदास्त और तीव्र कपायरूप परिणाम अप्रशस्त कर्मास्रव के कारण है ॥ २५ ॥
सर्वत्र शत्रु तथा मित्रमे प्यारे हितरूप वचन बोलना, और दुर्वचन सुनकर
भी दुर्जन को क्षमा करना, तथा सर्व जीवोंके गुण ही ग्रहण करना, ये मंदकपायी
जीवाफे उदाहरण है ॥ २६ ॥
अपनी प्रशसा करना, पूज्य पुरुषों के भी दोष कहने-करनेका स्वभाव, तथा
दार्थ घाल तक वैर धारण करना, ये तीनकपायी जीवोंके चिन्ह हैं ॥ २७ ॥
जो पुरष पूर्वोत्त मोहके उदयसे उत्पन्न मिध्यात्वादिक परिणामों को छोड
देना है, और उपशम अर्थात् शान्त परिणाम में रीन होता है तथा इन मिध्या-
सादिक भादोंको देव जानता है, उसके आरवानुप्रेक्षा होती है ॥ २८ ॥
८ संवर भावना
सम्पपत्य, देशमत, मरायत तथा कपायजय एव योगों का अभाव, ये म
+॥२९॥

९४ तत्त्व-समुच्चय जो मुनि इन्द्रियों के विषयोंसे विरक्त होकर मनोहर इन्द्रिय विषयोंसे आत्मा को सदैव संवृत्त रखते हैं उसके स्पष्ट संवर भावना है ॥३२॥ ९ निर्जरा भावना ज्ञानी और निरहंकार जीवके निदानरहित व वैराग्यभावना सहित बारह प्रकार तप करनेसे कर्मों की निर्जरा होती है ॥३३॥ समस्त जानावरणाटिक अष्ट काँकी फलदायिनी शक्तिके विपाक अर्थात् उदयको ही अनुभाग कहते है । कर्मों का उदयमें आकर अनन्तर ही सड़ना अर्थात् सडना या क्षरना होने लगता है, इसीको कर्मोंकी निर्जरा जानिये ॥३४॥ यह निर्जरा दो प्रकारका है--एक तो स्वकाल प्राप्त और दूसरी तपस्याकृत । इनमें पहली अर्थात् स्वकाल प्राप्त निर्जरा तो चारों ही गतियों के जीवों की होती है, किन्तु दूसरी अर्थात् तपकृत निर्जरा व्रतयुक्त जीवों की ही होती है ॥३५।। जो मुनि समताभावरूप सुख में लीन होकर आत्मा का स्मरण करता है तथा इन्द्रियों और कषायोंको जीत लेता है, उसके उत्कृष्ट निर्जरा होती है ॥३६॥ १० लोक भावना समस्त आकाश अनन्त है। उसके ठीक मध्यमें लोक स्थित है। उसे न किसी हरि हरादि देवने बनाया है और न धारण किया है ॥३७|| जहा जीव आदिक पदार्थ देखे जाते हैं, उसे लोक कहते हैं। उसके शिखर पर अनन्त सिद्ध विराजमान हैं ॥३८॥ लोकमें जो जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश और काल, ये छह द्रव्य है वे समय समय परिणमन अर्थात् परिवर्तन करते रहते हैं। उन्हींके परिणमनसे लोकका भी परिणमन होता है, ऐसा जानिये ॥३९॥ इस प्रकार लोकस्वरूपका जो कोई एक मात्र उपशम भावसे ध्यान करता है, वह कर्मसमूहोंका नाश करके उसी लोकका शिखामणि अर्थात् सिद्ध हो जाता है ॥४०॥ ११ बोध दुर्लभ भावना यह जीव अनादि कालसे अनन्तकाल तक मंसारकी निगोद योनियों में वास करता है, जहा एक शरीर में अनन्त जीवोका वास पाया जाता है। वहासे निकलकर या पृष्वीकायादिक पर्याय धारण करता है ॥४१॥ । .

भावना जिस प्रकार समुद्र में गिरे हुए रत्नका फिर पाना अत्यत दुर्लभ है, उसी प्रयार मनुष्य पर्याय प्राप्त करना महान् दुर्लभ है। उस मनुष्यगतिमें ही (शुभ) ग्यान होता है, और उसी मनुष्यगतिसे ही निर्वाण अर्थात् मोक्षकी प्राप्ति होती २॥४२॥ इस प्रकार इस मनुष्य गति को दुर्लभसे भी अति दुर्लभ जानकर और उगी प्रकार दर्शन, ज्ञान तथा चरित्र को भी दुर्लभ से दुर्लभ समझकर दर्शन, मान, चग्नि, इन तीनों का पडा आदर कीजिये ॥४३॥ १२ धर्म-भावना जो समस्त लोक-अलोक को निकालगोचर समस्त गुणपर्यायोसे संयुक्त प्रत्यक्ष जानता है वही सर्व देव है ॥४४॥ सर्वज्ञ द्वारा उपदिष्ट धर्म दो प्रकार का है- एक संगासक्त अर्थात् गृहस्थों का, और दूसग असग अर्थात् मुनियोंका । इनमें प्रथम गृहस्थका धर्म बारह भेद रूप है, और दूसरा मुनिधर्म दश भेदरूप है ॥४५॥ इन अनुप्रेक्षाओं की स्वामिकुमारने जिन-वचनोंकी भावनाके लिये तथा पचल मनफा अवरोध करनके लिये परम श्रद्धाके साथ रचना की है ॥४६॥ एन पारद अनुप्रेक्षाओं का जिनागमके अनुमार वर्णन किया गया है। जो इनका पाट करेगा या पाठको दूसरोंसे सुनेगा, वह परम सुख पावेगा ॥४७॥ [स्वामिकार्तिकेयकृत अनुप्रेक्षा] परीषह उत्तराध्ययन सूत्र ( मुधर्मस्वामीने जम्बूस्वामीको उपदेश दिया-) हे जम्बू । परीपहोंके जिस विभागका भगवान् काश्यपने वर्णन किया है, वह मैं तुम्हें क्रमसे कहता हूँ। तुम उसे ध्यानसे सुनो ॥ १ ॥ १. क्षुधा परीषह अत्यत उग्र भूखसे शरीरके पीड़ित होने पर भी आत्म शक्तिधारी तपस्वी भिक्षु किसी भी वनस्पति सरीखी वस्तु को न स्वय तोड़े और न दूसरोंसे तुडवावे, स्वयं न पकावे और न दूसरोसे पकवावे ॥ २ ॥ शरीरके सभी अंग कौएकी टाग जैसे कृश, और धमनियों (नसों ) से पूर्ण क्यों न हो जॉय, फिर भी अन्नपानकी मात्राको जाननेवाला साधु दीनता रहित मनसे गमन करे ॥ ३ ॥ २. तृषा परीषह कडी प्यास लगी हो फिर भी अनाचार से भयभीत और संयम की लज्जा रखनेवाला भिक्षु ठडा (सचित्त) पानी न पिये, किन्तु मिल सके तो अचित्त (जीव रहित उष्ण) पानीकी ही शोध करे । ।। ४ ।। लोगों के आवागमनसे रहित मार्गमें यदि प्याससे बेचैन हो गया हो, मुँह सूख गया हो, तो भी साधु मनमें दैन्य भाव न लाकर उस परीघहको प्रसन्नता से मदन करे । ॥५॥ ३. शीत परीघह ग्राम ग्राम विचरनेवाले और हिंसादि व्यापारोंके पूर्ण त्यागी रूक्ष (सूग्वे) दारीरघारी भिक्षुको यदि कदाचित् शीत (ठंड) लगे तो वह जनशासनके नियमोंको याद करके कालातिक्रम ( व्यर्य समय यापन) न करे । ॥ ६ ॥ शीतके निवारण योग्य स्थान नहीं है, और शरीरकी रक्षा योग्य कोई आगा भी नहीं है, इसलिए आगसे ताप लूं, ऐसा विचार भिक्षुक कमी न करे । ॥ ७ ॥ -- परीषह १७ ४ उष्ण परीषह परितापकी उष्णतामे, परिदाहसे अथवा ग्रीष्मकालकी गर्मीसे व्याकुल होकर मामु मुखसी परिदेवना (हाय, यह ताप कब शात होगा। ऐसा क्लात वचन) न करे | ||८|| गर्मीसे बेचैन तत्त्वज्ञ मुनि स्नान करनेकी इच्छा भी न करे, न अपने गैरपर पानी छिडके और न अपने ऊपर पंखा करे ||९|| ५ दशमशक परीषह वर्षात्रउतुमें डास मच्छरों के काटनेसे मुनिको कितना भी कष्ट क्यों न हो, फिर भी वह समभाव रखे और युद्ध में सबसे आगे स्थित हायीको तरह, शत्रु (प्रोध) को मारे ॥१०॥ ध्यानावस्या ( अपना ) रक्त और मास खानेवाले उन क्षुद्र जन्तुओंको साथ न त्रास दे, उनका न निवारण करे, और न उनसे थोडा भी द्वेष करे । उमे सो उनकी उपेक्षा ही करना चाहिये, हिंसा कदापि नहीं ॥११॥ ६ अचेल परीषह पम्बके बहुत जीर्ण हो जानेपर मैं अचेलक होऊंगा अथवा मचेला रहगा, एगे चिन्ता माधु कभी न करे ॥१२॥ किमी अवस्थामें वन रहित हो, और किसी अवस्था में वर महित दो, ने ये दोनों ही दशाएँ धर्मके लिए हितकारी है। ऐमा जानकर ज्ञानी मुनि सेवन करे ॥१३॥ ७. अरति परीपह ९८ तत्व-समुच्चय इस तरह समझकर कुशल साधु स्त्रियों के संगको कीचड़ जैसा मलिन मानकर उसमें न फसे । आत्मविकासका मार्ग ढूढकर संयममें ही गमन करे ॥१७॥ ९ चर्या परीषह सयमी साधु, परीषहोंको जीतकर गावमें, नगर में, व्यापारी बस्तीवाले प्रदेशमें अथवा राजधानीमें भी अकेला ही विचरण करे ॥१८॥ किसी के साथ समानताका भाव ग्रहण न करके भिक्षु एकाकी (रागद्वेष रहित होकर) विहार करे तथा वह किसी स्थानमे ममता न करे तथा वह गृहस्थोंसे अनासक्त रहकर किसी भी देश, काल, प्रमाणादिका नियम रखे बिना विहार न करे ।।१९।। १० निषद्या परीषह स्मशान, शून्य (निर्जन ) घर अथवा वृक्षके मूलमें एकाकी साधु बिना शरीरकी कुचेष्टाओंके (स्थिर आसनसे) बैठे और दूसरों को थोडासा भी त्रास न दे ॥२०॥ वहापर बैठे हुए यदि उसपर उपसर्ग ( किसीके द्वारा जानबूझकर दिये गये कष्ट ) आवे, तो वह उन्हें दृढ मनसे सहन करे, किन्तु विपत्तिकी आशकासे भयभीत होकर वह न दूसरी जगह जाय और न उठकर अन्य आसन ग्रहण करे ॥२१॥ ११ शय्या परीपह मामर्थ्यवान् तपस्वी (भिक्षु ) को यदि अनुकूल अथवा प्रतिकूल शय्या मिले तो वह कालातिक्रम ( कालधर्मकी मर्यादाका भंग ) न करे; क्योंकि “यह स्थान अच्छा है, इसलिये यहा अधिक काल ठहगे, यह स्थान बुरा है इसलिये यहासे जल्दी चलो" ऐसी पाप-दृष्टि रखनेवाला साधु अन्तमें आचारमें शिथिल हो जाता है ॥२२॥ प्रतिरिक्त अर्थात् शून्य व त्यक्त उपाश्रय पाकर चाहे वह अच्छा हो या बुरा इस एक रातके उपयोगसे भला मुझे क्या दुःख पहुँच सकता है " ऐसी भावना खकर साधु वहा निवास करे ॥२३॥ १२ आकोश परीपह यदि कोई भिक्षुको आक्रोश (गालीगलौज आदि कठोर शब्द ) कहे तो माधु यदन्लेमें कटोर शन्न न कहे, व क्रोध न करे, क्योंकि वैसा करनेसे वह भी नपाको योटिमें आ नायगा । इसलिये विज भिक्षु कोप न करे ||२४||

न दे ॥ २५ ।।
द भी दुव न होगा ॥३१॥
परीषह
कठोर, भयंकर तथा श्रवण आदि इन्द्रियों को कंटकतुल्य वाणीको सुनकर भिक्षु
उचाप (मौन धारण करके) उसकी उपेक्षा करे, और उसको मनमें स्थान
१३ वध परीषह
यदि कोई मारे पीटे तो भी भिक्षु मनमें क्रोध न करे, और न मारनेवालेके
मनि अल्प भी द्वेप रखे, किन्तु तितिक्षा अर्थात् सहनशीलताको उत्तम धर्म
मानकर धर्मका ही आचरण करे ॥ २६ ॥
सयमी और दान्त (इन्द्रियोंको दमन करनेवाले) साधुको कोई कहीं मारे
या वध करे, तो भी वह मनमें 'इस आत्माका तो कभी नाश नहीं होता' ऐसी
भावना रखे और सयमका पालन करे ॥ २७ ॥
१४ याचना परीपह
गृहत्यागी भिक्षुका तो जीवन नित्य बडा ही दुष्कर होता है
कि वह मांगकर ही सब कुछ प्राप्त कर सकता है। उसको बिना मागे कुछ
भिलाके लिए गृहस्थ के घर जाकर भिक्षुको अपना हाथ फैलाना पडता
र यह रुचिकर काम नहीं है। इसलिये साधुपनेसे गृहस्थवाम ही उत्तम है-
१५ अलाभ परीपह
यस्योंके यदा ( जुदी जुदी जगह ) भोजन तैयार हो उसी समय साधु
सिधारी के लिये जाय । वहा भिक्षा मिले या न मिले तो भी बुद्धिमान मिनु
"भान मुझे मिक्षा नहीं मिली, न सही, कल मिक्षा मिल जायगी ! एक
दिन में मिलने से क्या हुआ, जो साधु ऐसा पका विचार रत्वे उसे मिक्षा न
१६ रोग परीपह
भी प्राप्त हो नहीं सकता ॥ २८ ॥
मि कभी न सोचे ॥२९॥
नरो॥३०॥

तत्त्व-समुच्चय - भिक्षु औषधि (रोगके इलाज) की इच्छा न करे, किन्तु आत्मशोधक होकर शांत रहे । स्वय चिकित्सा न करे और न करावे, इसी में उसका सच्चा साधुत्व है ॥३३॥ १७ तृणस्पर्श परीषह वस्त्र बिना रहने वाले तथा रूक्ष ( रूखे) शरीर वाले तपस्वी साधुको तृण (दर्भ आदि ) पर मोनेसे शरीरकी पीडा होती है, या अतिताप पड़नेसे अतुल वेदना होती है, ऐसा जानकर भी तृणोंके चुभनेसे भयभीत होकर साधु वस्त्रका सेवन नहीं करते ।।३४-३५॥ १८ मल परीषह ग्रीष्म अथवा अन्य किसी ऋतुमें पसीना, पक या मैलसे मलिन शरीरवाला बुद्विमान भिक्षु सुखके लिये व्यग्र न बने ( यह मैल कैसे दूर हो-ऐसी इच्छा न करे ) ॥३६॥ अपने कर्मक्षयका इच्छुक भिक्षु अपने अनुपम आर्य धर्मको समझकर जबतक शरीरका नाश न हो तब तक ( मृत्युपर्यंत ) शरीरपर मैल धारण करे ॥३७॥ १९ सत्कार-पुरस्कार परीषह राजादिक या श्रीमंत हमारा अभिवादन ( वन्दन) करें, हमारे सन्मानार्थ सन्मुख आकर खडे हों अथवा भोजनादिका निमन्त्रण करें-इत्यादि प्रकारकी इच्छाए न करे तथा जो उसकी सेवा करते हैं उनसे अनुराग न करे ॥ ३८ ॥ अल्पकपाय वाला, अल्प इच्छा वाला, अज्ञात गृहस्थों के यहा ही गोचरी के लिये जानेवाला तथा स्वादिष्ट पक्वानों की लोलुपतासे रहित प्रज्ञावान् भिक्षु रसोंमें आसक्त न बने और न (उनके न मिलनेसे) खेद करे | मि म उत्कर्ष देखकर वह ईर्ष्यालु न बने || ३९ ॥ २० प्रज्ञा परीषह 'मैंने अवश्य ही अजान फलवाले कर्म किये हैं जिससे यदि कोई मुझे कुछ पूछना है तो मैं कुछ समझ नहीं पाता हूँ। अथवा उसका उत्तर नहीं दे पाता ॥४०॥ परंतु अब पीछे जान फलवाले काँका उदय होगा-इस तरह कर्मके विवाकका चिन्तन कर भिक्षु ऐसे समयमें इस तरह मनको आश्वासन दे। अन्य किसी परीपह १०१ २१ अनान परीपह " व्यर्थ ही मैथुन निवृत्त हुआ (गृहस्थाश्रम छोटकर ब्रमचर्य धारण किया) दियों का दमन किया क्योंकि धर्म कल्याणकारी ६ या अकल्याणकारी, र प्रत्यक्ष रूपमें तो कुछ दिखाई नहीं देता (अर्थात् जर धर्मका फल प्रत्यक्ष नहीं दीग्ननाद तो मैं काट क्यों नहूँ ? ) ॥ ४२ ॥ ( अयघा ) तपश्चर्ग प्रदण करके तथा माधकी प्रतिमाको धारण करके विचरती भी मेरा अज्ञान क्यों नहीं छूटता १ ।। ४३ ॥ मटिये परलोय. ही नहीं है, या तपस्वीकी ऋद्धि ( आणिमा, गरिमा आदि) भी योई चीज नहीं है, मैं साधुपन लेकर सचमुच टगा गया त्यादि प्रसार विचार साधु मनमें कमी न लावे ।। ४४ ।। २२ अदर्शन परीपह पतमे लीयर हो गये, हो रहे हैं और होंगे, ऐमा जो कहा जाता है या घर है, ऐमा विचार भिक्षा कमी नपरे ॥ ४५ ।। परोपोंगा वापर भावान महावीगने कहा है। इनमें पिसी भी प.पर हार भी पाकित रोनेरर भिर अपने संयमका घात न सो॥४६॥ [राध्ययन सूत्र-२] छह द्रव्य : सात तत्त्व : नौ पदार्थ जिन्होंने जीव और अजीव द्रव्यका निरूपण किया है तथा जिनकी देवों और इन्द्रोंके समूह वन्दना करते हैं उन जिनेन्द्र भगवान्को मस्तक नवाकर नित्य वन्दना करता हूं ॥ १॥ जीव जीव दर्शन और ज्ञानरूप उपयोगमय है, अमूर्तिक है, काँका कर्ता है, स्वदेह परिमाण है, कर्मों के फलका भोक्ता है, जन्म-मरणरूप ससारमें स्थित है, और सिद्ध होनेपर स्वभावतः ऊर्ध्वगामी है ॥ २ ॥ जिनके भूत, वर्तमान और भविष्य इन तीनों कालोंमें स्पर्शनादि पाँच इद्रिय मन, वचन और कायरूप बल, भवधारणकी शक्तिरूप आयु और श्वासोच्छ्वासरूप आनप्राण, ये चार प्रकारके प्राण होते हैं वह व्यवहारनयकी अपेक्षासे जीव कहलाता है | किन्तु निश्चयनयकी अपेक्षा तो जिसके चेतना है वही जीव है ॥३॥ उपयोग दो प्रकारका होता है-दर्शन और ज्ञान । दर्शनके चार भेद जानना चाहिये-चक्षुदर्शन, अचक्षुदर्शन, अवधिदर्शन और केवलदर्शन ॥ ४ ॥ ज्ञान आठ प्रकारका होता है : (१) मति अज्ञान, (२) श्रुत अज्ञान, (३) अवधि अज्ञान, (४) मति ज्ञान, (५) श्रुत ज्ञान, (६) अवधि ज्ञान, (७) मनःपर्यय ज्ञान और (८) केवल ज्ञान । ये जान प्रत्यक्ष और परोक्षके भेदसे दो प्रकारके हैं। (मति और श्रुत ज्ञान इन्द्रियों व मनकी सहायतासे उत्पन्न होनेके कारण परोक्ष हैं, तथा अवधि, मन:पर्यय और केवल ज्ञान साक्षात् आत्माकी विशुद्धिसे उत्पन्न होने के कारण प्रत्यक्ष कहलाते हैं।) ॥५-६॥ सफेद, पीला, नीला, लाल और काला ये पाच वर्ण; तीखा, कडुआ, कषायला, खट्टा और मीठा ये पाच रस; सुगंध और दुर्गंध ये दो रस; तथा शीत, उष्ण, चिकना, रूखा, कोमल, कठोर, हलका, भारी ये आठ स्पर्श; ये बीस है। अजीव मूर्तिक पदार्थों के गुण जीवमें नहीं हैं इसलिये जीव अमूर्ति माना गया किन्तु व्यवहारनयकी अपेक्षासे जीवमें पुद्गल कर्म-परमाणुओंका बंध होता है।

No text on this page.

१०४ तत्त्व-समुच्च काल द्रव्यके परिवर्तनरूप जो काल है, अर्थात् पदार्थों में नया पुराना भेद प्रकट करनेवाला जो पल, घटिका आदि काल विभाग होते हैं, वह व्यवहारकाल कहलाता है, तथा अन्य द्रव्यों के परिवर्तनमें सहकारी कारण होना ही जिसका लक्षण है वह परमार्थ या निश्चय काल द्रव्य है ॥ १६ ॥ लोकाकाशके प्रत्येक प्रदेशपर जो एक एक रत्नोंकी राशिके समान स्थित हैं वे कालाणु द्रव्य असंख्य हैं ॥ १७ ॥ ये द्रव्य हैं, इमलिये इन्हें जिनेन्द्र भगवान् ‘अस्ति' कहते हैं, और वे कायके समान बहुप्रदेशी हैं, इसलिये वे काय कहलाते हैं । अतः जिन द्रव्योंमें यह अस्तित्व और कायत्व दोनों गुण हैं वे 'अम्तिकाय' कहलाते हैं ॥ १८ ॥ प्रत्येक जीवमें असख्य प्रदेश हैं, तथा धर्म, अधर्म व आकाश, अनन्त प्रदेश है, एवं मूर्तिमान् पुद्गल द्रव्यमें सख्य, असंख्य व अनन्त, तीनों प्रकारसे प्रदेश पाये जाते हैं। किन्तु काल द्रव्य एकप्रदेशात्मक ही होता है इसीलिये काल 'अकाय' कहलाता है ॥ १९ ॥ अणु एक प्रदेशी है, तथा नानाप्रकारके व्यणुकादि स्कन्ध प्रदेशोंके भेदसे पुद्गल बहुप्रदेशी भी होता है। अतः कायके समान बहुप्रदेशोंके सचयरूप होनेसे सर्वज्ञ उसे उपचार से 'काय' कहते हैं ॥ २० ॥ अब जीव और अजीव द्रव्योंकी जो आस्रव, बंध, सवर, निर्जरा, मोक्ष, पुण्य और पाप रूप विशेष पर्यायें होती हैं उन्हें भी संक्षेपतः कहते हैं ।।२१॥ ३ आस्त्रव जीव अपने जिस परिणामके द्वारा कर्मका आस्रव करता है उसे जिन भगवान् द्वारा कहा हुआ भाव-आस्रव जानना चाहिये, तथा उन परिणामों के निमित्तसे जो कर्म पुद्गलोंका आस्रव होता है वह दूसरा द्रव्यास्रव है ॥२२॥ पाच प्रकारका मिथ्यात्व (विपरीत, एकान्त, विनय, सशय और अज्ञान), पाच प्रकारकी अविरति (हिंसा, चोरी, झूठ, कुशील और परिग्रह ), प्रकारका प्रमाद ( चार विकथा-स्त्रीकथा, भक्तकथा, राष्ट्रकथा और राजकया। चार कषाय-क्रोध, मान, माया और लोभका मद उदय; पाच इद्रिय-स्पर्शन, रसन, प्राण, चक्षु, और श्रोत्र इनकी प्रवृत्ति, निद्रा और प्रणय ) तीन योग (मन, वचन और कायकी प्रवृत्तियाँ ) और चार कषाय ( क्रोध, मान, माया लोभका तीत्र उदय ) ये पूर्वोक्त भावास्रवके भेद हैं ॥२३॥ पन्द्रह छद द्रव्य : सात तत्त्व : नो पदार्थ मानावयादि आट कमाके योग्य जो पुहल द्रव्यका आलव अर्थात् ग्रहण दिया जाता है उसे ट्रव्यान्नव जानना चादिये। उसके जिनेन्द्र भगवानने अनेक मेर पहे॥२४॥ ४ बंध जिम चेतनभाष अर्थात् जीव के परिणाम द्वारा जीव कर्म वध करता है वह पाप है। तथा कमाके और आत्मा के प्रदेशों का जो अन्योन्य प्रवेश होता है परम ॥२५॥ २५२ चार प्रसार का होता है: सदा किरे हुए पुद्गल परमाणुओं में नाना- पणीर आदि विविध शनि का उपस होना यह प्रकृति बन्ध है; उन पर- मनाने जीयनप्रदेशों के माय नेकी काल मर्यादा निश्रित होना स्थिति रन्ध ३, 31 मे नाशिक फ.यापिनी शक्ति उत्पन्न होना अनुभाग बन्ध है, शार माण किये जानेवाले परमाणुओंकी मख्याका निर्धारण प्रदेश बन्ध है rin नि और प्रदेश २ मन, बचन र काकी प्रवृत्तिरूप योगमे उत्पन्न int, और पनि सम्म अनुग मंत्रोध, मान, माया व लोभम्प यायों के 23 HR ६ ॥ - 1

१०६
तत्त्व-समुच्चय
७ मोक्ष
जीवका जो परिणाम समस्त कर्मों के क्षय होने कारणीभूत होता है वह
भावमोक्ष जानना चाहिये, तथा जीवसे कर्मप्रदेशोंके पृथक् होनेको द्रव्यमोक्ष सम
झना चाहिये ॥३०॥
पुण्य-पाप
शुभ भावोंसे युक्त जीव पुण्यरूप और अशुभ भावोंसे युक्त जीव पापरूप होते
हैं । ज्ञानावरणीयादि आठ कर्मोंके भेदोमें से मातावेदनीय, शुभ अर्थात् निर्यम्,
मनुष्य और देव ये तीन आयु, सैंतीस प्रकारका शुभ नाम ( जैसे मनुष्य और देव
गतिया, पंचेन्द्रिय जाति, पांच शरीर, तीन अगोपाम आदि) और शुभ अर्थात्
उच्च गोत्र, ये कर्मप्रकृतिया पुण्य और शेष ज्ञानावरणीयादि समस्त प्रकृतिया पाप
कहलाती हैं ॥३१॥
सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान और सम्यक् चारित्र, इन्हें व्यवहारनयकी अपेक्षा
मोक्षके कारण जानना चाहिये । निश्चयनयकी अपेक्षा उक्त तीनों गुणों से युक्त
अपना आत्मा ही मोक्षका कारण है ॥३२॥
जीवको छोड़कर किसी भी अन्य द्रव्यमें सम्यग्दर्शनादि रत्नत्रय नहीं होते ।
इसीलिये उक्त तीन गुणमय आत्मा ही मोक्षका कारण है ॥३३॥
जीवादि तत्त्वमि श्रद्धान करना ही सम्यग्दर्शन है और यही आत्मस्वरूप
अर्थात् स्वरूपाचरण सम्यक्त्व है। इसी सम्यक्त्वके होने पर जो दुरभिनिवेश, सशय,
विमोह और विभ्रमसे रहित आत्म और पर अर्थात् जीव और अजीव द्रव्योंका
भले प्रकार ग्रहण होता है वह साकार सम्यग्ज्ञान है, जो मति, श्रुत आदि भेद
प्रभेदों सहित अनेक प्रकारका होता है ॥३४-३५॥
अशुभ कार्योंसे निवृत्ति और शुभ कार्यों में प्रवृत्तिको सम्यक्चारित्र कहते
है। व्यवहारमयकी अपेक्षासे जिन भगवान्ने व्रत, समिति और गुप्तियोंको सम्यक
चारित्र कहा है ॥३६॥

No text on this page.

१०८ तत्व-समुच्चय - है । तथा हास्य, रति, अरति, खेद, भय, ग्लानि, और वेदके भेदसे सात प्रकार तथा वेदके भी पुरुष, स्त्री व नपुंसक भेदसे नौ प्रकारका नोकषायोत्पन्न कर्म है ॥११॥ ५ आयुकर्म-४ नरकायु, तिर्यगायु, मनुष्यायु और देवआयु, ये चार भेद आयुकर्मके हैं ॥ १२॥ ६ नामकर्म-९३ नाम कर्मके दो प्रकार हैं---शुभ, और अशुभ । इन दोनोंके भी बहुतसे उपभेद हैं ।। १३ ॥ [ नाम कर्मके ब्यालीस (४२) भेद, तथा उपभेदोंकी अपेक्षासे तेरानवे ( ९३) भेद, इस प्रकार हैं- १. चार गति (नरक, तिर्यक, मनुष्य और देव); २, पाच जाति (एकेन्द्रिय, द्वीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय और पंचेन्द्रिय); ३. पाच शरीर (औदारिक, वैक्रियिक, आहारक, तैजस और कार्मण); ४. औदारिकादि पाचौ शरीरके पाच बन्धन व ५ पाच सघात; ६ छह शरीरसस्थान (समचतुरस्त्र, न्यग्रोधपरिमण्डल, स्वाति, कुब्ज, वामन और हुण्ड), ७ तीन शरीराङ्गापाग (औदारिक, वैक्रियिक और आहारक) ८. छह संहनन (वज-वृषभ नागच, नाराच-नाराच, नाराच, अर्धनाराच, कीलित और असंप्प्राप्तास्रपाटिका); ९. पाच वर्ण (कृष्ण, नील, रक्त, हरित और शुक्र), १० दो गध ( सुगन्ध और दुर्गध ); ११. पाच रस (तिक्त, कटु, कषाय, आम्ल और मधुर), १२. आठ स्पर्श ( कठोर, मृदु, गुरु, लघु, स्निग्ध, रूक्ष, शीत और उष्ण); १३. चार आनुपूर्वी (नरकगतियोग्य तिर्यग्गतियोग्य, मनुष्यगतियोग्य और देवगतियाग्य), १४ अगुरुलघु, १५. उपघात, १६. परघात; १८. आताप, १९ उद्योत, २०. दो विहायोगति (प्रशस्त और अप्रशस्त); २१. त्रस २२ स्थावर, २३. बादर, २४. सूक्ष्म, २५. पर्याप्त, २६, अपर्याप्त, २७. प्रत्येक शरीर, २८. साधारण शरीर, २९. स्थिर, ३०, अस्थिर, ३१. शुभ, ३२. अशुम, ३३ सुभग, ३४. दुर्भग, ३५. सुस्वर, ३६. दु:स्वर, ३७. आदेय, ३८. अनादेय, ३९. यश:कीर्ति, ४०. अयशःौर्ति ४१. निर्माण और ४२. तीर्थकर । ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय और अन्तगय ये चार तो जी के गुणोंका घात करनेवाले होनेसे उनकी समस्त उत्तर प्रकृतिया अशुभ ही हैं । ७ गोत्रकर्म-२ गोत्रकर्मके दो भेद हैं :-उच्च और नीच । जाति, कुल, धन, प्रभुता, रूप, बल, विद्या और तपकी श्रेष्ठताके अनुसार उच्च गोत्र आठ प्रकारका है, तथा इनकी हीनताके अनुसार नीच गोत्र भी आठ प्रकारका है ।। १४ ॥ H - फर्म प्रकृति १०९ ८ अन्तरायकर्म-५ मनाकम, मक्षेपत. पाच भेद कहे गये हैं : दानान्तराय, लाभान्तराय, गंगाय, उपभोगान्तगय तथा वीर्यान्तराय ।। १५ ।। सवार आठ कर्म और उनकी उत्तर प्रकृतियोंका वर्णन किया। अब उनके गम, पाल तथा भावका वर्णन सुनिये ॥१६॥ फर्म-प्रदेश पाही फाँके, सर मिलाकर अनंत प्रदेश हैं, और उनकी संख्याका प्रमाण ११ १२ १३८५ जीवाफी मच्यासे अनंत गुणा है और सिद्ध भगवानोंकी संख्याका मन माग || १७ ॥ फर्म-क्षेत्र 1127 जीवों के कर्म सपूर्ण लककी अपेक्षासे छहों दिशाओं में सब आत्म प्रदेश १ तरहसे बचते रहते है ॥ १८ ॥ कर्म-स्थिति म बाट पोंमें में ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, वेदनीय, और अंत. गाय ग तय स्थिति अन्तर्मुहर्त की, और उत्कृष्ट स्थिति तीस कोडाकोड़ी rimataरी गई ३ ॥ १९-२० र कर्मशी उपन्य स्थिति अन्तर्मुहूत की और उत्कृष्ट स्थिति सत्तर रही। २१ ।।

१०८
तत्त्व-समुच्चय
है । तथा हास्य, रति, अरति, खेद, भय, ग्लानि, और वेदके भेदसे सात प्रकार तथा
वेदके भी पुरुष, स्त्री व नपुंसक भेदसे नौ प्रकारका नोकषायोत्पन्न कर्म है ॥११॥
५ आयुकर्म-४
नरकायु, तिर्यगायु, मनुष्यायु और देवआयु, ये चार भेद आयुकर्मके हैं ॥१२॥
६ नामकर्म-९३
नाम कर्मके दो प्रकार हैं-शुभ, और अशुभ । इन दोनों के भी बहुतसे
उपभेद हैं ।। १३ ॥
[ नाम कर्मके ब्यालीस (४२) भेद, तथा उपभेदोंकी अपेक्षासे तेरानवे
(९३) भेद, इस प्रकार हैं-
१. चार गति (नरक, तिर्यक्, मनुष्य और देव); २. पाच जाति (एकेन्द्रिय,
द्वीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय और पंचेन्द्रिय); ३ पाच शरीर (औदारिक,
वैक्रियिक, आहारक, तैजस और कार्मण); ४. औदारिकादि पाचों शरीरके पांच
बन्धन व ५ पाच सघात; ६ छह शरीरसस्थान (समचतुरस्र, न्यग्रोधपरिमण्डल, स्वाति,
कुब्ज, वामन और हुण्ड), ७. तीन शरीराङ्गापाग (औदारिक, वैक्रियिक और
आहारक) ८. छह संहनन ( वज्र-वृषभ नागच, नाराच-नाराच, नाराच, अर्धनाराच,
कीलित और असंप्प्राप्तास्रपाटिका); ९. पाच वर्ण (कृष्ण, नील, रक्त, हरित और शुक्र),
१० दो गध ( सुगन्ध और दुर्गध); ११. पाच रस (तिक्त, कटु, कषाय, आग्ल
और मधुर); १२. आठ स्पर्श ( कठोर, मृदु, गुरु, लघु, स्निग्ध, रूक्ष, शीत और
उष्ण), १३ चार आनुपूर्वी (नरकगतियोग्य तिर्यग्गतियोग्य, मनुष्यगतियोग्य और
देवतियाग्य); १४ अगुरुलघु, १५. उपघात, १६. परघात; १७. उच्छ्वास;
१८. आताप, १९ उद्योत, २०. दो विहायोगति (प्रशस्त और अप्रशस्त); २१, प्रस
२२ स्थावर, २३. बादर, २४. सूक्ष्म, २५. पर्याप्त, २६ अपर्याप्त, २७.
शरीर, २८, साधारण शरीर, २९. स्थिर, ३०. अस्थिर, ३१, शुभ, ३२. अशुम,
३३ सुभग, ३४. दुर्भग, ३५. सुस्वर, ३६. दु:स्वर, ३७. आदेय, ३८ अनादेय,
३९. यश कीर्ति, ४०. अयशःौर्ति ४१. निर्माण और ४२. तीर्थकर ।
ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय और अन्तगय ये चार तो जीयके
गुणोंका घात करनेवाले होनेसे उनकी समस्त उत्तर प्रकृतिया अशुभ ही हैं ।
७ गोत्रकर्म-२
गोत्रकर्मके दो भेद हैं :-उच्च और नीच । जाति, कुल, घन, प्रभुता,
रूप, बल, विद्या और तपकी श्रेष्ठताके अनुसार उच्च गोत्र आठ प्रकारका है,
तथा इनकी हीनताके अनुसार नीच गोत्र भी आठ प्रकारका है ॥ १४ ॥

कर्म प्रकृति १०९ ८ अन्तरायकर्म-५ अन्तरायकर्मके सक्षेपतः पाच भेद कहे गये हैं : दानान्तराय, लाभान्तराय, भोगान्तराय, उपभोगान्तराय तथा वीर्यान्तराय ।। १५ ।। इसप्रकार आठ कर्म और उनकी उत्तर प्रकृतियोंका वर्णन किया। अब उनके प्रदेश, क्षेत्र, काल तथा भावका वर्णन सुनिये ॥१६॥ कर्म-प्रदेश आठों कर्मों के सत्र मिलाकर अनंत प्रदेश हैं, और उनकी संख्याका प्रमाण ससारके अभव्य जीवों की संख्यासे अनंत गुणा है और सिद्ध भगवानोंकी सख्याका अनन्तवा भाग है ।। १७ ॥ कर्म-क्षेत्र समस्त जीवों के कर्म संपूर्ण लोककी अपेक्षासे छहों दिशाओं में सब आत्म प्रदेशोंके साथ सब तरहसे बधते रहते हैं ।। १८ ।। कर्म-स्थिति उन आठ कर्मों में से ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, वेदनीय, और अंत- राय कर्मोंकी जघन्य स्थिति अन्तर्मुहूर्तकी, और उत्कृष्ट स्थिति तीस कोडाकोड़ी सागरकी कही गई है ॥ १९-२० मोहनीय कर्मकी जघन्य स्थिति अन्तर्मुहूतकी और उत्कृष्ट स्थिति सत्तर कोडाकोड़ी सागरकी है ॥ २१ ॥ आयु कर्मकी जघन्य स्थिति अन्तर्मुहूर्तकी और उत्कृष्ट स्थिति तेतीस सागर तककी है।॥ २२ ॥ नाम और गोत्र, इन दोनों कर्मोंकी जघन्य स्थिति आठ अन्तर्मुहूर्तकी है, और उत्कृष्ट आयु बीस कोडाकोड़ी सागरकी है ॥ २३ ॥ . कामाँका अनुभाग सब कर्मस्कों के अनुभाग (परिणाम अथवा रस देनेकी शक्ति) का प्रमाण सिद्धगति प्राप्त अनत जीवोंकी संख्याका अनन्तवां भाग है, किन्तु यदि सर्व कर्मों के परमाणुओंकी अपेक्षासे कहें तो उनका प्रमाण यावन्मात्र जीवोंकी संख्यासे भी अधिक ॥ २४ ॥ इस प्रकार इन कर्मोंके रसोंको जानकर मुमुक्षु जीव ऐसा प्रयत्न करे जिससे कर्मका वध न हो और पूर्व में बाधे हुए कर्मोंका भी क्षय होता जाय । ७।३।५० ॥२५ ॥ [ उत्तराध्ययन सूत्र-३३] आता है।

: ११ : गुणस्थान - दर्शन मोहनीयादि कर्मों की उदय, उपशम, क्षय, क्षयोपशम आदि अवस्था- नुसार होनेवाले जिन परिणामोंसे युक्त जो जीव देखे जाते हैं उन जीवोंको सर्वज्ञ देवने उसी गुणस्थानवाला और परिणामोंको गुणस्थान कहा है ॥ १ ॥ मिथ्यात्व, मासादन, मिश्र, आवरत सम्यग्दृष्टि, देशविरत, प्रमत्तविरत अप्रमत्तविरत, अपूर्वकरण, अनिवृत्तिकरण, सूक्ष्मसापराय, उपशातमोह, क्षीणमोह, सयोगकेवली और अयोगकेवली, ये चौदह जीवसमास (गुणस्थान) हैं । और इनसे ऊपर सिद्ध जीव हैं।। २-३ ॥ [ यहाँ चौथे गुणस्थानके साथ अविरतशब्द अन्त्यदीपक है, इसलिये पूर्व के तीन गुणस्थानों में भी अविरतभाव समझना चाहिये । तथा छठे गुणस्थानके साथका विरत शब्द आदि दीपक है, इसलिये यहासे लेकर सम्पूर्ण गुणस्थान विरत ही होते है, ऐसा समझना । ] १ मिथ्यात्व मिथ्यात्वप्रकृतिके उदयसे तत्त्वार्थके विपरीन श्रद्धानको मिथ्यात्व कहते हैं। इसके पाच भेद हैं : एकान्त, विपरीत, विनय, सशय और अज्ञान ।। ४ ।। मिथ्यात्व प्रकृतिके उदयसे उत्पन्न होनेवाले मिथ्या परिणामाका अनुभव करनेवाला जीव विपरीत श्रद्धानवाला हो जाता है । उसको जिस प्रकार पित्तज्वरसे युक्त जीवको मीठा रस भी अच्छा मालूम नहीं होता, उसी प्रकार यथार्थ धर्म रुचिकर नहीं लगता ।। ५ ।। २ सासादन सम्यक्त्वरूपी रत्नपर्वतके शिखरसे गिरकर जो जीव मिथ्यात्वरूप भूमिके सम्मुख हो चुका है, अतएव जिसने सम्यक्त्वका नाश कर दिया है (किन्तु मिथ्यात्वको प्राप्त नहीं किया है) उसको सासन या सासादन गुणस्थानवर्ती कहते ३ सम्यक् मिथ्यात्व जिसका आत्माके गुणको सर्वथा घातनेका कार्य दूसरी सर्वघाति प्रकृतियोंसे विलक्षण जातिका है उम जात्यन्तर सर्वघाति सम्यामिथ्यात्व प्रकृतिके उदयसे केवल

गुणस्थान
सम्यक्त्वरूप या मिथ्यात्वरूप परिणाम न होकर जो मिश्र रूप परिणाम
उसको तीसरा मिश्रगुणस्थान कहते हैं ॥७॥
जिस प्रकार दही और गुडको परस्पर मिला देने पर पिर मोनोको
पृथक् नहीं कर सकते ( उस द्रव्य के प्रत्येक परमाणुमा रम मिRATRE it
मीठा मिला हुआ होता है ) उसी प्रकार मित्र परिणामान भी की.
सम्यक्त्व और मिथ्यात्वरूप परिणाम रहते है, ऐसा माना नाहिये ।।८।।
सम्यक्मिथ्यात्व गुणस्थानवी जीव सकल सयम | देश
नहीं करता, और न इस गुणस्थानमें आयुकर्मका यदी ता है | En
गुणस्थान वाला जीव यदि मरण करता है तो नियममे व यानि
परिणामोंको प्राप्त करके ही मरण करता है, किन्तु इस गुण मानमें नहीं
होता । ॥९॥
४ अविरत-सम्यक्तव
सम्यग्दर्शनगुणको विपरीत करनेवाली प्रकृतियोंमें में देशवाति मामात्य
के उदय होनेपर (तथा अनन्तानुबन्धी चतुष्क और मिथ्यात्व एव मिक्ष, नमा
प्रकृतियों के आगामी निकोका सदवस्थारूप उपशम और मान गिलही
बिना फल दिये ही निर्जरा होनेपर ) जो आत्माके परिणाम होते हैं उनको दस
( या क्षायोपशमिक) सम्यग्दर्शन कहते हैं। ये परिणाम चल, मलिन या अगाट
होते हुए भी नित्य ही (अर्थात् जघन्य अन्तर्मुर्तसे लेकर उत्कृष्ट उपागट सागर
पर्यंत) कर्मोंकी निर्जरा कारण हैं ॥१०॥
तीन दर्शन मोहनीय, अर्थात् मिथ्यात्व, मिश्र और सत्य, तपः पार
अनन्तानुबन्धी कषाय, इन सात प्रकृतियों के उपशमसे उपशम, और सपा क्षय
शायिक सम्यग्दर्शन होता है । इस (चतुर्थ गुणस्थानवर्ती) सम्यग्दर्शन के साथ संयम
बिलकुल ही नहीं होता; क्योंकि यहाँपर दूसरे अप्रत्याख्यानावरण कपाया उदर
है। अतएव इस गुणस्थानवी जीवको असंयत सम्यग्दृष्टि करते ६ ॥११॥
सम्यग्दृष्टि जीव आचार्योंके द्वारा उपदिष्ट प्रवचनका श्रदान करता है,
किन्तु अज्ञानतावश गुरुके उपदेशसे विपरीत अर्थका मी प्रदान कर लेता है ।।१२।
जो इद्रियोंके विषयोंसे तथा स-स्थावर जीवॉकी हिंसासे विरत नहीं है
किन्तु जिनेन्द्रदेवद्वारा कथित प्रवचनका श्रद्धान करता है, वह अविस्तसम्यगद्दार
है ॥१३॥

११२ तत्त्व-समुच्चय ५ देशविरत जो जीव जिनेंद्रदेवमें अद्वितीय श्रद्धा रखता हुआ त्रसकी हिंसासे विरत और उस ही समयमें स्थावरकी हिंसासे अविरत होता है, उस जीवको विरताविरत कहते हैं ॥१४॥ ६ प्रमत्त विरत सकल संयमको रोकनेवाली प्रत्याख्यानावरण कषायका उपशम होमेसे पूर्ण संयम तो हो चुका है, किन्तु उस संयमके साथ, संज्वलन और नोकषायके उदयसे सयममें मलको उत्पन्न करनेवाला प्रमाद भी होता है, अतएव इस गुणस्थान को प्रमत्तविरत कहते हैं ॥१५॥ चार विकथा (स्त्रीकथा, भक्तकथा, राष्ट्रकथा, अवनिपालकथा) चार कषाय ( क्रोध, मान, माया, लोभ ) पाच इद्रिय (स्पर्श, रस, घ्राण, चक्षु और श्रोत्र) एक निद्रा और एक प्रणय (स्नेह), ये पंद्रह प्रमादों की संख्या है ॥१६॥ ७ अप्रमत्त जिस सयतके सम्पूर्ण प्रमाद नष्ट हो चुके हैं, जो पाच महाव्रतों तथा अटा- इस मूलगुणों एव शीलसे मंडित है और ध्यानमें लीन है, किन्तु जो अभी कौके उपशमन या क्षपणमें प्रवृत्त नहीं हुआ अर्थात् उपशम् या क्षपक श्रेणी नहीं चढा; वह सातवे गुणस्थानवर्ती अप्रमत संयत है ॥१७॥ ८ अपूर्वकरण जिसका अन्तर्मुहूर्तमात्र काल है ऐसे अधःप्रवृत्तकरणको बिताकर वह सातिशय अप्रमत्त प्रतिसमय अनन्तगुणी विशुद्धिको प्राप्त होता हुआ अपूर्वकरण नामक अष्टमगुणस्थान पर पहुंचता है ॥ १८ ॥ इस गुणस्थानमें भिन्नसमयवर्ती जीव, भिन्न और पूर्व समयमें कभी प्राप्त नहीं हुए ऐसे अपूर्व परिणामोंको धारण करते हैं, इसलिये इम गुणस्थानका नाम अपूर्वकरण है ॥१९॥ ९ अनिवृत्तिकरण अन्तर्मुहूर्तमात्र अनिवृत्तिकरणके कालमेंसे आदि या मध्य या अन्तके एक समयवर्ती अनेक जीवों में जिसप्रकार शरीरकी अवगाहना आदि बाह्य कारणों से तथा जानावरणादिक कर्मके क्षयोपशमादि अन्तरङ्ग कारणोंसे परस्परमें भेद पाया जाता उस प्रकार जिन परिणामों के निमित्तसे परस्पर में भेद नहीं पाया जाता उनको anon गुणस्थान अनिवृत्तिकरण परिणाम कहते हैं । और अनिवृत्तिकरण का जितना काल है छी उसके परिणाम हैं। इसलिये उसके काल के प्रत्येक समय। अनिमालिक! एक ही परिणाम होता है। तथा ये परिणाम अयन्त निर्मान पान सरिता शिखाओंकी सहायतासे कर्मवनको भस्म कर देते हैं ॥२०.२१॥ १० सूक्ष्मसाम्पराय जिस प्रकार धुले हुए केशरी वस्त्रमें सूक्ष्म लालिमा २६ जाती है, जो र जो अत्यन्त सूक्ष्म राग ( लोभ कपाय) से युक्त है उसको समयमय FIRT दशम गुणस्थानवर्ती कहते हैं ॥ २२ ॥ चाहे उपशमप्रेणीका आरोहण करनेवाला हो अपया अपमान आ. करनेवाला हो, परन्तु जो जीव सूक्ष्म लोभके उदयका अनुमय पर रा है दशमें गुणस्थानवी जीव यथाख्यात चारिज्यसे कुछ ही न्यून ररता ॥२३॥ ११ उपशांत मोह निर्मली फलसे युक्त जलके समान, अथवा शरद्झानुमे रोपरणे हा समान जिसके मोहनीय कर्मके उपशमसे उत्पन्न होनेवाले निर्मल परिणाम हो जाते है वह ग्यारहवें गुणस्थानवर्ती उपशान्त कषाय होता है ॥२४॥ १२ क्षीणमोह जिस निम्रन्धका चित्त मोहनीय कर्मके सर्वथा क्षीण होनेगे परिपके निर्मल पात्र में रखे हुए जलके समान निर्मल हो गया है उसको यीतराग देवने, क्षीणकपायनामक बारहवें गुणस्थानवर्ती कहा है ॥२५॥ १३ सयोगकेवली जिसका केवलज्ञानरूपी सूर्य की किरणों के समूहसे अशान अन्धकार बंधा नट हो गया हो, और जिसको नव फेवल लब्धियों के ( क्षायिक सम्यकत्व, चरित्र, शान दर्शन, दान, लाभ, भोग, उपभोग और वीर्य ) प्रकट होनेसे 'परमात्मा" यह सत्ता प्राप्त हो गई है, वह इन्द्रिय आलोक आदिकी अपेक्षा न रखनेवाले ज्ञान दर्शनसे युक्त होनेके कारण केवली, और काययोगसे युक्त रहने के कारण सपोगी, (तया घातिकका विजेता होने के कारण) जिन कहा जाता है, ऐसा अनादिनिधन आप आगममें कहा है ॥२६-२७॥

११४ तत्व-समुच्चय १४ अमोग केवली जो जीव अठारह हजार शीलोंका स्वामी हो चुका है, जिसके कर्मों के आनेका द्वाररूप आस्रव सर्वथा बन्द हो चुका है, जिसके कर्मरूपी रजकी प्रायः निर्जरा हो चुकी है तथा जिसका काययोग भी समाप्त हो गया है, वह चौदहवें गुणस्थानवर्ती अयोग केवली होता है ॥२८॥ सिद्ध जो जानावरणादि अष्टकर्मोसे रहित हैं, अनन्तसुखरूपी अमृतके अनुभव करनेवाले शान्तिमय है, नवीन कर्मोंके कारण भूत मिथ्यादर्शनादि भावकर्म रूपी अजनसे रहित हैं, नित्य हैं, ज्ञान, दर्शन, सुख, वीर्य, अव्यावाध, अवगाइन, सूक्ष्मत्व, और अगुरूलघु, ये आठ मुख्य गुण जिनके प्रकट हो चुके हैं, जो कृतकृत्य हैं, और लोकके अग्रभागमें निवास करनेवाले हैं, उनको सिद्ध कहते हैं ॥२९॥ [ नेमिचन्द्राचार्यकृत जीवकाण्ड ]

: १२
मार्गणा-स्थान
जिन भावोंके द्वारा जिन पर्यायांग जिय प्रकार समोर Mant
किया गया है वे तथा निर्दिष्ट चौदा मार्गणार्य जानने योग
गति, इन्द्रिय, काय, योग, वेद, कापाय, शान, गंगा, then,
सम्यक्त्व, सज्ञा और आहार, ये चौदह मार्गणा 0
१ गति मार्गणा
गति नामकर्मके उदयसे होनेवाली जीव की पर्यायको, अपना गतियोग
गमन करनेके कारणको, गति कहते हैं। उसके चार भेद नरकगति, नि
मनुष्यगति और देवगति ॥३॥
२ इन्द्रिय मार्गणा
इन्द्रियके दो भेद है-एक भावन्द्रिय, दूमरी द्रव्येन्दिर । मनिशाक
क्षयोपशमसे उत्पन्न होनेवाली विशुद्धि, अथवा उस विशुलिये अपना
उपयोगात्मक जानको भावेन्द्रिय कहते हैं। और शरीर नाम का उदय होनेराले
शरीर चिहविशेषको द्रव्येन्द्रिय कहते हैं ॥४॥
जिन जीवों के बाह्य चिह्न (द्रव्यन्द्रिय) और उसके द्वारा होनेवाला हा
रस, गन्ध, रूप और शब्द, इन विषयों का ज्ञान हो उनको क्रमसे एकेन्द्रिय,
द्वीन्द्रिय, श्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय और पचेन्द्रिय जीव कहते हैं। इनके गी अनेक
अवातर भेद हैं ॥५॥
३ काय मार्गणा
जाति नामकर्मके अविनाभावी त्रस और स्थावर नामका उदयमे होने
वाली आत्माकी पर्यायको जिनमतमें काय कहते हैं। इसके छह भेद हैं-~~-पृथ्वी,
जल, अग्नि, वायु, वनस्पति और त्रस ॥६॥
पृथिवी, अप् , तेज (अग्नि) और मायु, इनका शरीर नियमसे अपने
अपने पृथिवी आदि नामकर्मके उदयसे, अपने अपने योग्य रूप, रस, गन्ध
व स्पर्श इन चार गुणोंसे युक्त पृषिवी आदिकमे ही मनता है ॥७॥

तत्त्व-समुच्चय जो जीव दो, तीन, चार व पाच इद्रियोंसे युक्त हैं उनको वीर भगवान के उपदेशसे त्रसकाय समझना चाहिये ॥८॥ ४ योग मार्गणा पुद्गलविपाकी शरीरनामकर्मके उदयसे मन, वचन व कायसे युक्त जीवकी जो कोंके ग्रहण करने में कारणभूतशक्ति है उसीको योग कहते हैं ।। ९ ॥ सत्य, असत्य, उभय, और अनुभय, इन चार प्रकारके पदार्थो से जिस पदार्थको जानने या कहने के लिये जविके मन वचनकी प्रवृत्ति होती है उस समयमें मन और वचनका वही नाम होता है। और उसके सम्बन्धसे उस प्रवृत्तिका भी यही नाम होता है ॥१०॥ समीचीन भावमनको (पदार्थको जाननेकी शक्तिरूप ज्ञानको) अर्थात् समीचीन पदार्यको विषय करनेवाले मनको सत्यमन कहते है। और उसके द्वारा जो योग होता है उसको सत्यमनोयोग कहते है । सत्यसे जो विपरीत है उसको मिथ्या कहते है। तया मत्य और मिथ्या दोनों ही प्रकारके मनको उभय मन जानना चाहिये ।।११॥ जो न तो सत्य हो और न मृपा हो उसको असत्यमृपा मन कहते हैं । और उम्के द्वारा जो योग होता है उसको असत्यमृपामनोयोग कहते है ॥१२॥ दश प्रकारके सत्य अर्थके वाचक वचनको सत्यवचन और उमसे होनेवाले योगको सत्यवचनयोग कहते है। तथा इससे जो विपरीत है उसको मृपा और जो कुछ सत्य और कुछ मृपाका वाचक है उसको उभय वचनयोग जानिये ॥१३॥ जो न सत्य हो, न मृपारूप ही हो, उसको अनुभय बचनयोग जानिये । असजियोनी समस्त भाषा और मजियोंकी आमन्त्रणी आदिक भाषा अनुभय भाषा कही नाती है ||१४|| जनपदमत्य, मम्मतिमत्य, स्थापनासत्य, नामसत्य, रूपसत्य, प्रतीत्यसत्य, व्यवहारमत्य, सभावनामल्य, भावसत्य और उपमासत्य, इस प्रकार सत्यके दश भेद ॥१५॥ पके हुए चारलको मात कहना, गनीको देवी कहना, पाषाणादिकी प्रतिमाको चन्द्रमा भगवान पहना, किसी पुरुषविशेषका नाम जिनदत्त रखना, कानमार विमा वस्तुको श्रेत रहना, आपेक्षिक लायाईके अनुमार दीर्घ दहना, चलाते हुए या आग जलाने र गनुायको २६ना 'यह भात पका रहा है।

मार्गणा-स्थान
।
शक्यताके विचारसे कहना 'इन्द्र जम्बूद्वीपको पलट सकता है, आगमके अनुसार
किसीको पापकर्मसे रोकनेके वचन कहना, पल्यकी उपमानुसार मापविशेषको पल्योपम
कहना, ये उक्त दश प्रकारके जनपदादि सत्यवचनके क्रमशः दश दृष्टान्त है ।।१६-१७॥
आमन्त्रणी, आजापनी, याचनी, आपृच्छनी, प्रज्ञापनी, प्रत्याख्यानी, सशय-
वचनी, इच्छानुलोनी और अनक्षरगता, ये नव प्रकारकी अनुभयात्मक भाषा है, क्योंकि
इनके सुननेवालेको व्यक्त और अव्यक्त दोनों ही अशोका जान होता है ॥१८-१९॥
औदारिक, वैक्रियिक, आहारक व तैजस नामकर्मके उदयसे होनेवाले चार
शरीरोंको कर्म कहते हैं। और कार्मण शरीर नामकर्मके उदयसे होनेवाले
जानावरणादिक आठ कर्मों के समूहको कार्मण शरीर कहते हैं ॥२०॥
५ वेदमार्गणा
पुरुष, स्त्री और नपुसक वेदकर्मके उदयसे भावपुरुष, भावस्त्री व भाव
नपुंसक होता है । और नामकर्मके उदयसे द्रव्यपुरुष, द्रव्यस्त्री व द्रव्यनपुसक होता
है। यह भाववेद और द्रव्यवेद प्रायः करके समान होता है, परन्तु कहीं विषम भी
होता है । (जैसे, नपुसक वेदका उदय नारकी व सम्मूर्छन द्रव्य नपुसक के अतिरिक्त
पुरुष शरीरी व स्त्री शरीरी जीवों में भी होता है)॥२१॥
६ कषायमार्गणा
जीवके सुख दुःख आदि अनेक प्रकारके धान्यको उत्पन्न करनेवाला होनेसे
तथा जिसकी ससाररूप मर्यादा अत्यन्त दुर है ऐसे कर्मरूपी क्षेत्रका यह कर्षण करता
है, इसलिये इसको कषाय कहते हैं ॥२२॥
क्रोध चार प्रकारका होता है—एक पत्थरकी रेखाके समान, दूसरा
पृथ्वीकी रेखाके समान, तीसरा धूलिरेखाके समान और चौथा जलरेखाके समान ।
ये चारों प्रकारके क्रोध क्रमसे, नरक, तिर्यक्, मनुष्य तथा देवगतिमें उत्पन्न
करानेवाले हैं ॥ २३ ॥
मान भी चार प्रकारका होता है--पत्थरके समान, हड्डीके समान, काठके
समान, तथा बेतके समान | ये चार प्रकारके मान भी क्रमसे नरक, तिर्यक्, मनुष्य
तथा देव गतिके उत्पादक हैं ।। २४ ॥
माया भी चार प्रकारकी होती है--बासकी जडके समान, मेढेके सींगके
समान, गोमूत्रके समान और खुरपाके समान । यह चार प्रकारकी माया भी
क्रमसे जीवको नरक, तिर्यक्, मनुष्य और देवगतिमें ले जाती है ॥२५॥

११८ तत्त्व-समुच्चय , लोभ कषाय भी चार प्रकारका होता है--क्रिमिरोगके समान, चक्रमल (रथ आदिकके पहियोंके भीतरकी ओंगन) के समान, शरीर मलके समान, और हल्दीके समान । यह भी क्रमसे नरक, तिर्यक, मनुष्य व देव गतिका उत्पादक है ॥ २६ ॥ नरक, तिथच, मनुष्य तया देवगतिमें उत्पन्न होनेके प्रथम समयमें क्रमसे क्रोध, मान, माया और लोभका उदय होता है। अथवा अनियम भी होता है ॥२७॥ ७ ज्ञान मार्गणा जानके पाच भेद हैं-मति, श्रुति, अवधि, मनःपर्यय तथा केवल | इनमें आदिके चार जान क्षायोपशमिक है, और केवलज्ञान क्षायिक है ॥२८॥ इद्रिय और आनन्द्रिय ( मन ) की सहायतासे अभिमुख और नियमित पदार्थका जो जान होता है उसको आमिनिबोधिक कहते हैं । इममें प्रत्येक के अवसह, ईहा, अवाय और धारणा, ये चार भेद हैं ॥२९॥ पदायों और इन्द्रियों के योग्य क्षेत्रमें अवस्थानरूप सयोग होनेपर नियमसे अवग्रहरूप गतिजान होता है । अवग्रहजानके द्वारा ग्रहण किये गये पदार्थमें विशेष जानने की आकाक्षा रूप ईहा मतिजान होता है ॥३०॥ ईछा जानके अनन्तर वस्तु के विशेष चिन्हों को देखकर जो उसका विशेष निर्णय होता है उमको अवाय कहते हैं । जिमके द्वारा निर्णीत वस्तुका कालान्तरमै भी विस्मरण न हो उनको धारणा जान कहते हैं ॥३१॥ मतिजानके विषयभूत पदार्थके आधारसे किसी दूसरे पदार्थ के ज्ञान को भ्रतनान कहते है। यह शान नियममे मतिजान पूर्वक होता है। इस श्रुतजान के अगत्मा अननगमक दम प्रकार, अथवा शब्दजन्य और लिगजन्य इस प्रकार दो भेट है। इनमें मुख्य गन्दजन्य श्रुनजान है ॥३२॥ दर, क्षेत्र, काल, और भावती अपेक्षामे जिमके विषय की सीमा हो (किन्तु जो इंद्रियों की मयता के पिना साक्षात् आत्म विशुद्धि द्वाग हो) उसको अवधि- भान दो। इमीलिये परमागममें उसकी मीमामान कहा है। हम जान । पिनंदवने दो भेद नई ६-एक भव प्रत्यय, दृमरा गुणप्रत्यय ॥३३॥ iTunा चिलान किया हो, अथवा निमस चितवन नदी किया गया, दामा मानमें रिमा पाका चिन्ता दिया, इत्यादि अनेा भेदम्बाप

मार्गणा-स्थान
११९
-
दूसरेके मनमें स्थित पदार्थ जिसके द्वारा जाना जाय उस ज्ञानको मनःपर्यय जान
कहते हैं । यह मन:पर्यय जान मनुष्यक्षेत्रमें ही होता है, बाहर नहीं ॥३४॥
जो जान सम्पूर्ण, समग्र केवल, प्रतिपक्षरहित, सर्वपदार्थगत, और लोका-
लोकमें अन्धकार रहित होता है, उसे केवलजान जानना चाहिये ।।३५॥
८ संयम मार्गणा
अहिंसा, अचौर्य, सत्य, शील (ब्रह्मचर्य) और अपरिग्रह, इन पाच
महाव्रतोंका धारण करना, ईर्या, भाषा, एत्रणा, आदान-निक्षेपण और उत्सर्ग, इन
पाच समितियों का पाल्ना; चार प्रकारकी कषायों का निग्रह करना; मन वचन
कायरूप दण्डका त्याग करना; तथा पाच इद्रियों को जीतना, इसको संयम
कहते हैं ॥३६॥
९ दर्शन मार्गणा
सत्तात्मक वस्तुओके आकारका बोध किये बिना, तथा पदार्थोकी
विशेषताओंको जाने बिना, जो आत्मावधानरूप सामान्य ग्रहण होता है उसे जैन
सिद्धान्तमें दर्शन कहते हैं ॥३७॥
जो आत्मावधान चक्षुरिन्द्रिय द्वारा प्रकाशित होता है, या जम पदार्थ
आखों द्वारा देखा जाता है तब उसे चक्षुदर्शन कहते हैं। और चक्षुके सिवाय
दूसरी चार इन्द्रियोंके अथवा मनके द्वारा जो प्रकाशित होता है उसको अचक्षुदर्शन
कहते हैं ॥३८॥
अबधिज्ञान होनेके पूर्व समयमें अवधिक विषयभूत परमाणुसे लेकर
महास्कन्धपर्यन्त मूर्तद्रव्यको जो देखता है उमको अवधिदर्शन कहते हैं ।। ३९ ।।
तीव्र, मंद व मध्यम आदि अनेक अवस्थाओंकी अपेक्षा तथा चद्र, सूर्य
आदि पदार्थोंकी अपेक्षा अनेक प्रकारके प्रकाश जगत्में परिमित क्षेत्रमे रहते हैं,
किन्तु जो लोक और अलोक दोनों जगह प्रकाश करता है, ऐसे प्रकाश को
केवल दर्शन कहते हैं ।। ४० ॥
१० लेश्या मार्गणा
लेश्याके गुणको (स्वरूपको) जाननेवाले गणधरादि देवोंने लेश्याका स्वरूप
ऐसा कहा है कि जिसके द्वारा जीव अपनेको, पुण्य और पापसे लिप्त करे, पुण्य
और पापके अधीन करे, उसको लेश्या कहते हैं ॥४१॥

१२०. तत्व-समुच्चय - कपायोदयसे अनुरक्त योग प्रवृत्तिको लेश्या कहते हैं । इसलिये दोनोंका कार्य प्रकृति, स्थिति, अनुभाग और प्रदेश, इन चार प्रकारका बध करना कहा गया है ॥४२॥ लेश्याओं के नियमसे ये छह निर्देश अर्थात् भेदों के नाम हैं- कृष्ण लेश्या, नीललेश्या, कापोतलेश्या, तेजोलेल्या (पीतलेश्या), पद्मलेश्या और शुक्ललेश्या ॥४३॥ अशुभ लेश्या सम्बन्धी तीव्रतम, तीव्रतर और तीव्र, ये तीन स्थान, तथा शुभलेश्या सम्बन्धी मन्द, मन्दतर और मन्दतम, ये तीनस्थान होते हैं, क्योंकि कृष्ण लेट्यादि छह लेश्याओंके शुभस्थानोंमें जघन्यसे उत्कृष्टपर्यन्त और अशुभ स्थानोंमें उत्कृऐसे जघन्यपर्यन्त प्रत्येकमें पठस्थानपतित हानिवृद्धि होती है ||४४॥ कृष्ण आदि छह लेश्यावाले छह पथिक बनके मध्यमें मार्गसे भ्रष्ट होकर फलोंसे पूर्ण किसी वृक्षको देखकर अपने अपने मनमें निम्न प्रकार विचार करते हैं- कृष्णलेश्यावाला विचार करता है कि मैं इस वृक्षको मूलसे उखाड़कर इसके फलोंका भक्षण करूगा । नीललेश्यावाला विचारता है कि मै इस वृक्षको स्कन्धसे काटकर इसके फल खाऊगा। कापोत लेश्यावाला विचार करता है कि मैं इस क्षकी घड़ी बडी शाखाओं को काटकर इसके फलोंको खाऊंगा। पीतलेश्यावाला विचार करता है कि मैं इम वृक्षकी छोटी उपशाखाओं को काटकर इसके फलोंका खाऊंगा। पद्मलेश्या वाला विचारता है कि मैं इस वृक्षके फलोंको तोडकर खाऊगा । शा, लेश्यावाला विचार करता है कि मैं इस वृक्ष के स्वय टूटकर गिरे हुए फर्लोको खाऊंगा। इस प्रकार जो मनपूर्वक वचन और कार्यकी प्रवृत्ति होती है वह लेश्याका कर्म है ॥४५-४६॥ तीव क्रोध करनेवाला हो, वैरको न छोड़े, लड़ाकू स्वभाव हो, धर्म और दयामे रहित हो, दुष्ट हो, जो किसी के भी वश न हो, ये सब कृष्ण लेश्या वाले के लक्षण है ॥४७॥ काम करनेमें मन्द हो, बुद्विविहीन हो, कला-चातुर्यमे रहित हो, सर्शनादि पाच इन्द्रियों के विषयों का लोलुपी हो, ये सक्षेपमें नील ग्याके लक्षण कहे गये हैं ॥४८॥ दूमोके ऊपर प्रोध करता है, दूसरोकी निन्दा करता है, अनेक प्रकार दूम को दोष लगाना है स्वय बहुत शोकाकुलित तथा भयग्रस्त होता है, कार्य विचार नहीं करता, ये मय कपोत लेण्या वाले के लक्षण है।॥४१॥ . अकार्यका कुछ मार्गणा-स्थान १२१ अपने कार्य व अकार्य, श्रेय या अश्रेयको समझनेवाला हो, सबके विषय में समदर्शी हो, दया और दानमें तत्पर हो. कोमल परिणामी हो, ये पीतलेश्या वा लेके लक्षण है ॥५०॥ दानशील हो, सज्जन हो, चोखा अर्थात् विशुद्ध हो, कर्मशील हो, दूसरों के बहुतसे अपराधोंको भी क्षमा कर दे, माधुओं और गुरुजनोंका आदर-सन्मान करने में सुख माने, ये पद्मश्यावाले मनुष्यके लक्षण हैं ।।५१॥ पक्षपात नहीं करता और न अपना स्वार्थ साधता है, किन्तु सब जीवोंके प्रति समताभाव रखता है तथा इष्टसे राग, अनिष्टसे विद्वेष एव कुटुम्बादिमे आसक्ति नहीं रखता, ये शुक्ललेश्या वालेके लक्षण हैं ॥५२॥ ११ भव्यत्व मार्गणा जिन जीवों की अनन्त ज्ञान, दर्शन, सुख और वीर्यरूप, अनन्त चतुष्टय की सिद्धि होनेवाली है वे भव्यसिद्ध हैं, और जो इसके विपरीत हैं अर्थात् ससारसे कभी सिद्ध होनेवाले नहीं है वे अभव्य हैं ॥५३॥ १२ सम्यक्त्व मार्गणा छह द्रव्य, पाच अस्तिकाय व नव पदार्थ इनका जिनेन्द्र भगवान्ने जिस प्रकारसे वर्णन किया है उस ही प्रकारसे इनके श्रद्धान करने को सम्यक्त्व कहते हैं । यह दो प्रकारसे होता है- एक तो केवल आज्ञासे अर्थात् आगम वाक्य होने मात्रसे श्रद्धान, और दूसरा अधिगमसे अर्थात् युक्ति व तर्क सहित परीक्षापूर्वक ज्ञान करके श्रद्धान ॥५४॥ दर्भन मोहनीय कर्मके क्षीण हो जाने पर जो निर्मल श्रद्धान होता है उसको शायिक सम्यक्त्व कहते हैं। यह सम्यक्त्व नित्य अन्य कर्मों के क्षय होनेका कारण है ।।५५। दर्शन मोहनीय कर्मकी सम्यक्त्व प्रकृतिके उदयसे पदार्थोका जो चल मलिन अगाढरूप श्रद्धान झेता है उसको वेदक सम्यक्त्व कहते हैं ॥५६॥ दर्शन मोहनीय कर्मके उपशमसे जो पदार्थोंका श्रद्धान होता है उसको उपशम सम्यक्त्व कहते हैं। यह सम्यक्त्व इस तरहका निर्मल होता है जैसा कि निर्मली आदि पदार्थोंके निमित्तसे कीचड आदि मलके नीचे बैठ जानेपर जल निर्मल होता है ॥५॥ जो जीव सम्यक्त्वसे तो च्युत हो गया है, किन्तु मिथ्यात्वको प्राप्त नहीं हुआ है, उसको सासन कहते हैं । यह जीव औपशमिक, क्षायिक, क्षायोपशमिक, भौदधिक और पारिणामिक भावोमसे पांचवें पारिणामिक भावोंसे युक्त होता है ।।५८|| १२२ तत्त्व समुच्चय विस्ताविरतके समान जिस जीवके तत्त्वोंके विषयमे श्रद्धान और अश्रद्धान दोनों हो उसको सम्यग्मिथ्यावृष्टि समझना चाहिये ॥५९॥ जो जीव जिनेंद्रदेवके कहे हुए आप्त, आगम व पदार्थका श्रद्धान नहीं करता; किन्तु कुगुरूओंके कहे हुए या बिना कहे हुए भी मिथ्या पदार्थका श्रद्धान करता है, उसको मिथ्यादृष्टि कहते हैं ॥६॥ १३ संज्ञा मार्गणा नोइन्द्रियावरण कर्मके क्षयोपक्षमको व तज्जन्य ज्ञानको सज्ञा कहते हैं। और जिनके यह सज्ञा न हो, किन्तु केवल यथासम्भव इन्द्रियजन्य ज्ञान हो, उनको असंज्ञी कहते हैं ॥६॥ हितका ग्रहण और अहितका त्याग करानेके प्रकारको शिक्षा कहते है। इच्छापूर्वक हाय पैर आदि अगों के चलानेको क्रिया कहते है। वचन द्वारा बताये हुए वस्तु स्वरूप या कर्तव्यको उपदेश कहते हैं, और श्लोक आदिके पाठको आलाप कहते हैं। जो जीव इन शिक्षादिकको मनके अवलम्बन ग्रहण-धारण करनेकी योग्यता रखता है, उसको सही कहते हैं। और जिस जीवों में यह योग्यता न हो उसको असंज्ञी कहते हैं ॥६२॥ जो जीव प्रवृत्ति करने के पहले अपने कर्तव्य और अकर्तव्यका विचार करे, तथा तत्त्व और अतत्त्वका स्वरूप समझ सके, और उसका जो नाम रखा गया हो उस नाम के द्वारा बुलानेपर आ सके, उसको समनस्क कहते हैं। और इसमे जो विपरीत है उसको अमनस्क या असंज्ञी कहते है ॥६३|| १४ आहार मार्गणा शरीर नामक नामकर्मके उदयसे द्रव्यात्मक देह, वचन और मन बननेके योग्य पुद्गलकी नोकर्मवर्गणाओंका जो ग्रहण होता है उसको आहार कहते हैं ॥६४॥ विग्रहगति अर्थात् एक शरीरको छोड़कर दूसरे शरीरका ग्रहण करनेके लिये गमनको प्राप्त होनेवाले चारों गति सम्बन्धी जीव, प्रतर अर्थात् वर्गप्रदेशानुसार और लोकपूरण अर्थात् धनप्रदेशानुसार अपने आत्मप्रदेशों द्वारा समस्त लोकको मर रूप समुद्घात करनेवाले सयोगकेवली, अयोगकेवली, और मिद्ध, ये जीव तो अनादारक होते हैं, और इनको छोड़कर शेष समस्त जीव आहारक होते हैं ॥६५॥} [ नेमिचन्द्राचार्यकृत जीवकाण्ड ]

सम्पत्तिकी रक्षा, इन कागेम तथा पृथ्वी, जल, आन, वायु, वनस्पति एवंद्वीन्द्रियादि
घस इन छह कायके जीवोंका घात करने में जो कषाययुक्त परिणाम होते हैं वही
:१३:
ध्यान
जैसे अभेद्य कवचसे सुरक्षित योद्धा संग्रामके अग्रभागमे युद्ध करता हुआ
भी शत्रुओं द्वारा अलघ्य होता है, व प्रहरणादि क्रियामें समर्थ होकर उन वैरियों को
जीत लेता है, उसी प्रकार कर्मोंके क्षय करनेमें प्रवृत्त हुआ साधु-क्षपक धैर्यरूपी
कवचसे सुसज्जित होकर परीषहरूपी शत्रुओं के लिये अलघ्य हो जाता है, तथा
ध्यानमें समर्थ होकर उन वैरियोंको जीत लेता है ॥ १-२ ।।
ध्यानमें तल्लीन पुरुष सदैव राग, द्वेष, इन्द्रिय, भय व कार्योंको जीत
लेता है, तथा रात, अरति व मोहका विनाश कर देता है ॥ ३ ॥
धर्मध्यान चार प्रकारका होता है और शुक्लध्यान भी चार प्रकारका
होता है। ये ध्यान दुखोंको दूर करनेवाले है । अतएव संसारके जन्म, जरा व मरण
आदि दुखोंसे भयभीत हुआ पुरुष इन दोनों ध्यानोंका अभ्यास करता है ॥४॥
अशुभध्यान
क्षुधा तृषा आदि परीषहोंसे सतापित होनेपर भी आर्त और रौद्र इन दो
- ध्यानों में कभी प्रवृत्त न होवे, क्योंकि भले प्रकार तपश्चर्या करनेवाले साधुको भी
आर्त और रोद्रध्यान नष्ट कर डालते हैं ।।५।।
१. आर्तध्यान
आर्तध्यान चार प्रकारका होता है और रौद्रध्यान मी चार प्रकारका है ।
सस्तर अर्थात् शैयागत क्षपक ध्यानके इन सब भेदोको पूर्णरूपसे जान ले | अमनोज्ञ
अर्थात् अनिष्ट की प्राप्तिसे, इष्टके वियोगसे, परीषद अर्थात् दुक्खकी वेदनासे एव
भोगोंकी अभिलाषासे जो कषाययुक्त भाव होता है वही सक्षेपमें चार प्रकारका
आतध्यान कहा गया है ॥६-७||
२. रौद्रध्यान
स्तैनिक्य अर्थात् चोरी, मृषा अर्थात् झूठ, और स्वरक्षण अर्थात् अपनी धन-
सक्षेपसे रौद्र ध्यान कहा गया है ॥८॥

तत्व समुच्चय ये दोनों आर्त और रौद्रध्यान महाभयकारी तथा स्वर्गादिक सद्गतिकी प्राप्तिमें विघ्नरूप है, अतएव इनका अपहरण करके सदैव धर्म और शुक्र ध्यानमें अपने चित्तको वृत्तिको लगावे ॥ ९ ॥ शुभध्यान स्पर्शदि इन्द्रियों, क्रोधादि कषायों व मन, वचन और कायकी प्रवृत्तिरूप योगों के निरोधकी इच्छा करता हुआ, तथा कर्मोंकी अधिकसे आधिक निर्जरा, चित्तके वशीकरण एव सम्यग्दर्शन, शान और चरित्ररूप सन्मार्गके अविनाशका विचार करता हुआ साधु अपनी दृष्टिको बाह्य पदार्थोसे यथाशक्ति गेककर ध्यानमें लगावे, और संसारसे छुटकारा पाने के लिये आत्माका स्मरण करे । अपनी इन्द्रियों को उनके विषयोंमे हटा ले, मनकी प्रवृत्तिको इन्द्रियोंके व्यापारसे रोक ले और उसे आत्म चिंतन में लगा दे। इस प्रकार मन, वचन व कायकी समस्त बाह्य प्रवृत्तियोको रोक कर उन्हें आत्मध्यानमें ही धारण करे ॥१०-१२।। ३. धर्मध्यान उक्त, प्रकारसे एकाग्र होकर मनकी चचल्ताका निरोध करके चार प्रकारका धर्मवान करे । आगा अर्थात् आगमोपदेश, अपाय अर्थात् पाप और पुण्यका विवेक, विपाक अर्थात् नाना काका नाना प्रकार फल, एव संस्थान अर्थात् लोक- रचनामा स्वरूप, इनका विचय अर्थात् मनमे विचार पूर्वक शोध करना, चार प्रसारका धर्म ध्यान है ॥१३॥ धर्मका लाग इस प्रकार है-आर्जव अर्थात् निष्कपट सरल भाव, चना अर्थात् निप्परिन अथवा अल्पपरिप्रद वृत्ति, मार्दव अर्थात् आठ प्रकारके मद रहिन कोमल परिणाम, उपशम अर्थात् फोधादि कपाय रहित शान्त भार, ता शामरे उपदेश द्वारा अपना स्वभावाः पदार्थों के स्वरूप जानने की गच अर्थात तत्वजिगमा। धर्म के इन लक्षणों मे युन मनुष्य ही धर्मध्यानमा पामा धमका अपरःन पाच प्रकारका है-वाचना, पृच्छना, परिवर्तन जान पाली पनगाने का साय, अनुप्रेक्षा अर्यात प्राम किये हुए पटा ना अचन, गैर शानमे अवित धर्मकथा आदि सभी बातोंदा यदी ध्यान १२५ पाच अस्तिकाय, छह जीवनिकाय, छह द्रव्य तथा अन्य पदार्थोंका स्वरूप जो आज्ञा अर्थात् शास्त्रोंके वचनों द्वारा ही ग्रहण किया जा सकता है यह सब 'आज्ञा-विचय' नामक धर्मध्यानमें चिन्तन करने योग्य है ॥१६॥ जैन मतानुसार कल्याणकी प्राप्तिमें उत्पन्न उपायों एव उस प्राप्ति में होनेवाले अपायों अर्थात् विघ्न बाधाओं तथा जीवोंके शुभ और अशुभ परिणामों का विचार करना 'अपाय-विचय' नामक धर्मध्यान है ॥१७॥ जीवोंके एक या अनेक भोंमें पुण्य और पाप रूप कर्मों के फलका, तथा कर्मोंकी उदय, उदीरण, संक्रमण, बन्ध व मोक्षरूप अवस्थाओंका चिन्तन 'विपाक-विचय' नामक धर्मध्यान में किया जाता है ।।१८॥ अधोलोक, तिर्यग्लोक व अप्रलोक इन तीनों लोकोंका उनके भेदोपभेदों तथा आकारादि संस्थानका एव उन्हींकी आनुषागेक बारह अनुप्रेक्षाओंका चिन्तवन करना 'संस्थान-विचय' नामक धर्मध्यान है ॥१९॥ वे बारह अनुप्रेक्षाए इस प्रकार हैं-अध्रुव, अशरण, एकत्व, अन्यत्व, ससार, लोक, अशुचित्व, आस्रव, सवर, निर्जरा, धर्म और बोध । इनका भी विचार सस्थान-विचय धर्मध्यानके भीतर करने योग्य है ॥२०॥ ४ शुक्लध्यान पूर्वोक्त प्रकारसे धर्मध्यान करके क्षपक जब लेश्याकी उज्ज्वलताको प्राप्त हो जाता है तब वह धर्म ध्यानका उल्लघन कर शुक्लध्यान करना प्रारभ करता है ।।२१।। शुक्लध्यान चार प्रकारका है-पहला पृथक्त्व-वितर्कवींचार, दूसरा एकत्व- वितर्कवीचार, तीसरा सूक्ष्मक्रिया और चौथा समुच्छिन्नक्रिया ॥२२-२३॥ जिनका मोहनीय कर्म उपशान्त हो गया है ऐसे साधु जो अनेक द्रव्योंका अपने मन वचन-कायरूप तीनों योगों द्वारा ध्यान करते हैं, इस कारण तो उसे पृथक्त्व कहते हैं। और चूकि पूर्वगत श्रुतागके अर्थ करनेमें कुशल श्रुतकेवली साधु वितर्क अर्थात् श्रुतके आधारसे विचार करते हैं, इसलिये यह ध्यान विर्तक रूप है। एव अर्थ अर्थात् ध्येय द्रव्य या उसकी पर्याय विशेष, व्यजन अर्थात् पदार्थको प्रकट करनेवाले वचन व योग अर्थात् मन, वचन, कायकी प्रवृत्ति, इनमें सक्रम अर्थात् एकसे दूसरे पर ध्यानका परिवर्तन रूप वीचार होता है, इसलिए इस ध्यानको सूत्रमें वीचार भी कहा है । तात्पर्य यह कि जिस ध्यानमें द्रव्यसे पर्याय व पर्यायसे द्रव्य, एक श्रुतवचनसे दूसरे श्रुतवचन, एक योगसे दूसरे १२६ तत्त्व समुच्चय योगका ध्यान परिवर्तन होता रहता है वह पृथक्त्व-वितर्क-वीचार नामक प्रथम शुरु ध्यान है ॥२४-२६॥ चूकि क्षीणकषाय साधु एक ही द्रव्य या द्रव्यपर्यायका किसी एक योग द्वारा ही ध्यान करता है, इसलिये तो एकत्व कहलाता है। और पूर्वोक्त प्रकारसे भुतकेवली साधु श्रुतके आधारसे विचार करता है, इसलिये विर्तक रूप है। एवं अर्थ, व्यंजन व योगोंका सक्रम नहीं होता इसलिये अवीचार है। तात्पर्य यह कि जिस ध्यानमें श्रुतचिंतन अर्थात् वितर्क तो होता है, किन्तु ध्यानका विषयभूत द्रव्य तथा चिन्तनका साधनभूत योग एक ही रहता है-उसका वीचार अर्थात् विपरिवर्तन नहीं होता---वह एकत्व-वितर्क-अवीचार नामक द्वितीय शुक्ल- ध्यान है ॥२७-२९॥ जिस च्यान में न तो वितर्क है और न वीचार, किन्तु केवल सूक्ष्म काय- योग होनेमे सूक्ष्म क्रिया मात्रका अवलबन होता है, तथापि ध्यानका विषय समस्त द्रव्य और पर्याय एक ही समय होते हैं, वह सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति नामक तीसरा शुमध्यान है ॥३०॥ वितर्करहित, वीचार रहित, क्रिया रहित, समस्तशीलोंकी पूर्णताका सहभावी, योगों के निरोध सहित जो ध्यान होता है वह अन्तिम व्युपरतक्रियानिवृत्ति नामक चतुर्थ उत्तम शुरध्यान है। इस अन्तिम व अप्रतिपाति अर्थात् कभी न छूटनेवाले शुर-प्यानको योगोंका निरोध तथा औदारिक, तेजस और कार्मण इन तीनों शरीरोंका नाश करनेवाला चौदहवें गुणस्थानवर्ती अयोगिकेवली करता है ॥३१-३२।। इम प्रकार क्रोधादि कार्यों के साथ युद्ध करनेमें आपके लिये ध्यान ही आयुध है । न्यान-रहिन क्षपक उसी प्रकार असफल होता है जैसे बिना आयुध का योद्धा ॥३३॥ जैसे रणभूमिमें रक्षा का माधन कवच है उमी प्रकार कपायों के साथ युद्ध करनेमें ध्यान ही आत्मरक्षाका माधन है । और निम प्रकार युद्ध में बिना कयच का योटा नायको प्राप्त होता है, वैसे ही ज्यान किये बिना क्षपक अपने को कवायोंगे राना नीमकना ॥३॥ [शिवार्यकृन भगवती आरावना ] : १४ : स्याद्वाद जो जीवादिक द्रव्यसमूह नाना प्रकारके भावोंसे सयुक्त कहे गये हैं, उनके स्पष्टीकरणके हेतु प्रमाण और नय के लक्षण भी बतलाये गये हैं ॥१॥ द्रव्यों के समस्त स्वभावोंमें सबसे अधिक व्यापक स्वभाव अस्तित्व है, क्योंकि सभी द्रव्यों में 'अस्ति' अर्थात् भावात्मक सत्ता पाई जाती है और 'अस्तित्व' गुण समस्त भावात्मक पदार्थों में विद्यमान है ॥२॥ इस प्रकार जो द्रव्य सत्तारूप है वह प्रमाणका विषय है, अर्थात् उसकी पूरी जानकारी प्रमाण द्वारा प्राप्त होती है। इसी प्रमाण ज्ञानका एक अश नय कहलाता है, और नयकी यह आशिक ज्ञानात्मकता शब्दोंमें 'स्यात्' वचनके द्वारा प्रकट की जाती है ।।३।। किसी भी द्रव्यका ज्ञान सामान्य व विशेष रूप होता है, और इन दो प्रकारके ज्ञानों में कोई विरोध नहीं है। पदायाँकी यह द्विरूपकता और उनमें अविरोध की सिद्धि सम्यक्त्व अर्थात् शुद्वदृष्टि द्वाराही हो सकती है। सम्यक्त्व विपरीत मिथ्याष्टि द्वारा यह सिद्धि नहीं हो सकती ॥४॥ यह सयगदृष्टि अपेक्षा वाचक 'स्यात्' शब्दों के द्वारा प्रकट होता है । जहा इसका प्रयोग नहीं किया जाता वहा अपेक्षा रहित एकान्तरूप वचन होनेसे मिथ्या दृष्टि उत्पन्न होती है। आएव सामान्य और विशेष, इन दोनोंका विषय 'स्यात्' शब्दके प्रयोग द्वारा समझना चाहिये । अर्थात् जब किसी वस्तुके विश्यमें कोई विशेष बात कही जाय तब ‘स्यात्' शब्दके द्वारा यह भी प्रकट कर देना उचित है कि उस वस्तुका वह स्वरूप एक अपेक्षा विशेषसे है, तथा उस वस्तुमें अन्य सामान्य गुण भी हैं ॥५॥ वस्तुके गुण-धर्म चाहे नयविषयक हों और चाहे प्रमाणविषयक, किन्तु वे होते परस्पर सापेक्ष ही हैं। अतएव सापेक्षत्व ही तत्त्व है, और निरपेक्षता उसके विपरीत अर्थात् अतत्त्व है ॥ ६ ॥ यह जो 'स्यात् ' शब्द है वह निपातनसे अर्थात् बिना किसी प्रकृति प्रत्यय विवेकके रूढ़िसे ही वस्तुके विधि और निषेधात्मक स्वरूपको प्रकट करनेवाला माना गया है । अतएव यह शन्द वाक्यार्थमें सापेक्षताकी सिद्धि करता है ।। ७ ।।

१२८ तत्त्व-तमुच्चय प्रमाण, नय व दुर्नय युक्त वस्तुके स्वरूपको प्रकट करनेवाले मात ही भंग अर्थात् वचनोंकी शैलिया होती हैं। उनमें स्यात् शब्दके प्रयोगसे परस्पर सापेक्षता स्थापित हो जाती है और वे वचन प्रमाण रूप हो जाते हैं। उनके एक एक वचन भग नयसे अर्थात् वस्तुके किसी एक अंश-विशेषको सापेक्षरूपसे प्रकट करने के कारण वे सब वाक्य नयरूप है। किन्तु जब उनमें स्यात् शब्दका अभाव होनेसे सापेक्षकता नहीं रहती और वे एकान्तवाची हो जाते है, सब वे दुर्नयरूप है ॥८॥ वे सात प्रमाण-भंगिया निम्न प्रकारसे जानना चाहिये:- १ स्याद् अस्ति। २ स्याद् नास्ति । ३ स्याद् अस्ति-नास्ति । ४ स्याद् अवक्तव्य । ५ स्याद् अस्ति अवक्तव्य । ६ स्याद् नास्ति-अवक्तव्य । ७ स्याद् अस्ति-नास्ति-अवक्तव्य ॥९॥ मन्' द्रव्यका लक्षण है। अतएव प्रत्येक द्रव्य अपनी आनी सत्ताकी अनामे 'अस्ति' स्वभाव है। किन्तु वही द्रव्य परद्रव्य आदिकी अपेक्षा 'नास्ति' स्वभाव है ॥१०॥ स्व' और 'पर' ये दोनों नयोंकी अपेक्षा कथन किया जाय तय द्रव्य 'अस्ति नास्ति' रूप कहा जाता है। किन्तु यदि माना जाय कि ये दोनों दृष्टिया वचनमें एक साथ ग्रहण नहीं की जा सकती, तो द्रव्य 'अवक्तव्य' कहा जाना चाहिये । और जब इस अवक्तव्यता पर उक्त तीनों नयों के साथ साथ दृष्टि ग्वना अपेक्षित हो तब 'अस्ति-अवक्तव्य', 'नास्ति-अवक्तव्य और अम्ति-नास्ति-अवक्तव्य' ये तीन मग उत्पन्न हो जाते है ॥११॥ ये दी अम्नि, नाम्नि, अनि नाम्नि, अवनव्य तया अस्मि-अवक्तव्य, गाग्नि-उत्तर और अम्नि-नान्ति अध्यक्तव्य रूप वचन-भंग जब 'स्यान' शब्दमे गति होने के कारण नय मापेन न होकर निरपेन होते हैं तब वे दुर्नयभंग अर्थात् मयुद्ध दूषित वचनभंग हिलाते हैं ॥१२॥ ना म्य, पर आदि अनेक विवाओं मेमे 'अमि' 'नानि । (विक्षा चौकार की जाती है, तो उसका प्रनिधी म्घमात्र भी तो अनुषंगिक जन रुप यो १२९ स्याद्वाद - रूपसे उसका अनुकरण करता ही है। अतएव सब वस्तुओंके स्वभाव-कथनमें इस सापेक्षत्वको स्यात्' शब्दके द्वारा अवश्य साधना चाहिये ॥१३॥ धर्मी अर्थात् द्रव्य धर्मस्वभाव अर्थात् गुणात्मक-नाना गुणोंके समूहरूप- होता है। और वे अनेक धर्म अपने अपने एक एक स्वरूपसे उस द्रव्यमें रहते हुए भी परस्पर एक दूसरेसे भिन्न हैं । अतः उनको उनके गौण व मुख्य भावसे जानना चाहिये । अर्थात् जब किसी एक धर्मपर ध्यान दिया जाता है तो वही धर्म मुख्य हो जाता है और दूसरे सब धर्म गौण हो जाते हैं ॥१४॥ वस्तु-स्वरूपके कथनमें जो अनेक नयोंका अवलम्बन लिया जाता है उनमेंसे प्रत्येकमें जब स्यात् शब्द जोडा जाता है तभी वे नय द्रव्यके स्वभावको यथार्थ रूपसे प्रकट करते हैं। जब नय व प्रमाण शुद्ध होते हैं तभी वे युक्ति रूप होते हैं । और युक्तिके विना तत्त्वका निरूपण नहीं होता ।।१५॥ तत्त्व हेय और उपादेय दोनों प्रकार का होता है। इनमेंसे परद्रव्य तो निश्चयतः हेय ही कहा गया है । किन्तु स्वद्रव्य भी नयोंके अनुसार हेय या उपादेय नानना चाहिये ॥१६॥ एकान्त, विपरीत आदि मिथ्या ज्ञानसे युक्त तथा रागद्वेषादि वृत्तियों सहित आत्मरूप भी नियमसे त्यागने योग्य है । इससे विपरीत अर्थात् शुद्धज्ञानमय वीतराग आत्मा ध्यान करने योग्य है, ऐसा सिद्धि के आभिलाषी जीवको जानना चाहिये ॥१७॥ जिस नयके द्वारा एक वस्तुके अनेक धर्मों में 'स्यात् ' शब्दके प्रयोगसे भेदका उपचार किया जाता है वह 'व्यवहारनय' कहा गया है। तथा इसके विपरीत जिस नयमें वस्तुके असली स्वरूपपर दृष्टि रखकर अभेद स्थापित किया जाता है वह 'निश्चयनय' है ॥१८॥ निश्चयनयके अनुसार जो एकरूप और ध्येयरूप है वही व्यवहारनयके अनुसार अन्यप्रकार अर्थात् न नारूप और अध्येय कहा गया है। निश्चय नयानुसार निज आत्मा सम्यग्दर्शन, ज्ञान और चारित्र इन तीन गुणों के कारण सिद्धरूप ही है तथा ध्यवहार नयानुसार संसारी आत्मा अपने रागादि विभावों के कारण सिद्ध नहीं है। ससारी और सिद्ध जीव पृथक् पृथक् हैं ॥१९॥ द्रच्यार्थिक, पर्यायार्थिक व व्यवहार ये तीन नय भूतार्थ अर्थात् वस्तु स्वरूप को प्रकट करनेवाले हैं। अन्य अनेक नय व्यवहारानुसार कहे गए हैं। किन्तु . । , १३० तत्त्व-समुच्चय शुद्ध रूपमे नय दो ही हैं, निश्चय और व्यवहार । तथा वस्तुके अस्तित्व द्रव्यत्व आदि उत्कृष्ट स्वरूपको बोध करानेवाला एक निश्चय नय ही है ॥२०॥ जो भाव जिस वस्तुका कहा गया है, वह प्रधानतया तो द्रव्य रूप ही है। इसलिये वही भाव ध्येय कहा गया है जो परमभावग्राही निश्चय नयका विषय है ॥२१॥ तत्त्वोंका अन्वेषण करने के कालमें इस नय विषयक न्यायशास्त्रको युक्ति- पूर्वक समझ लेना चाहिये, क्योंकि अभ्याम कालमें वस्तुके स्वरूपका साक्षात् अनुभव नहीं होता (उसका जो कुछ जान होता है वह श्रुतके ही आधारसे होता है) ॥२२॥ वस्तुके अन्य धर्माकी अपेक्षा न करते हुए एकान्त रूपसे एक धर्मका ग्रहण करने मात्रसे नाना धर्ममयुक्त द्रव्यका यथार्थ जान सिद्ध नहीं होता । यथार्थ शान तो अनेकान्त द्वारा ही होता है। अतएव 'स्यान्' शब्द द्वारा प्रकट किये जानेवाले अनेकान्तको अच्छी तरह समझ लीजिये ||२३|| [देवसेनकृत नयचक्र] २४५.२६७ नय-वाद इन्द्रिय विषयोसे विरक्त समस्त कर्म-मलसे विमुक्त तथा विशुद्ध केवल- ज्ञानसे संयुक्त वीर जिनेन्द्रको प्रणाम करके पश्चात् नयों का लक्षण कहता हूँ ॥१॥ नय लक्षण वस्तुके किसी एक अंशका बोध करानेवाला जो श्रुतभेद ज्ञानियों द्वारा विकल्प रूपसे ग्रहण किया जाता है वह यहा नय कहा गया है। इन्हीं नयों रूप जान-प्रणालियों द्वारा मनुष्य ज्ञानी बनता है ॥ २ ॥ चूकि नय-ज्ञानके बिना मनुष्यको स्याद्वादके स्वरूपका बोध नहीं होता, इसलिये जो कोई एकान्त रूप मिथ्याज्ञानका विनाश करना चाहता है उसे नयोंका स्वरूप अवश्य जानना चाहिये ।।३।। जिस प्रकार यदि धर्मविहीन जीव सुखकी अभिलाषा करे, या जलके न रहते हुए प्यास बुझाने की इच्छा करे, तो उसकी इच्छा कभी सफल नहीं हो सकती, उसी प्रकार यदि नयोंके ज्ञानसे रहित मूर्ख मनुष्य द्रव्योंका निश्चित ज्ञान प्राप्त करनेकी वाछा करे तो वह कदापि सफलीभूत न होगा ॥४॥ मूल नय केवल दो ही कहे गये हैं-एक द्रव्यार्थक नय और दूसरा पर्यायार्थिक नय । अन्य जो अनेक अगणित नय माने गये हैं वे सब इन्हीं मुख्य दो नयोंके भेदोपभेद ही समझना चाहिये ॥५॥ उक्त द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक ये दो मुख्य नय, तथा नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुमूत्र, शब्द, समभिरूढ़ और एवंभूत ये सात नय इस प्रकार नोंके नौभेद हैं । एव तीन उपनय होते हैं । ६॥ द्रव्यार्थिक नयके दश भेद हैं, पर्यायार्थिकके छह, नैगमनयके तीन तथा सग्रहनयके दो व व्यवहार एव ऋजुमूत्रके दो दो भेद हैं। शेष सब नय एक एक ही हैं। ये नयोंके १०+६+३+२+२+२+३=२८ भेद कहे। अब उपनयों के भेद कहते हैं ॥७-८॥ सद्भुत, असद्भूत और उपचरित, ये उपनयके तीन भेद हैं । इनमें से सद्भूत प्रकारका, असद्भूत तीन प्रकारका और उपचरित भी तीन प्रकारका होता है इस प्रकार उपनयके भेदोपभेद २+३+३=८ होते हैं ॥९॥ दो तत्त्व-समुच्चय द्रव्यार्थिक नयका विषय द्रव्य ही होता है, पर्यायार्थिक नयका विषय द्रव्य का पर्याय होता है तथा सद्भूत उपनयका विषय दो प्रकारके पदार्थ, असद्भूत उपनयका नौ प्रकारके तथा उपचरित उपनयका विषय तीन प्रकारके पदार्थ होते है ॥१०॥ लौकिक विषयों में जो पर्यायको गीण करके द्रव्यका मुख्यतासे ग्रहण किया जाता है उसे द्रव्यार्थिक नय कहा है, और इसके विपरीत अर्थात् द्रव्यको गौण करके जो पर्यायका मुख्यतासे ग्रहण किया जाता है उसे पर्यायार्थिक नय कहते है ॥११॥ द्रव्यार्थिक नय-१० कर्मों के बीच में फंसे हुए जीवको जो सिद्ध-मुक्त जीवके समान ग्रहण करता है वह कोपाधिनिरपेक्ष शुद्ध द्रव्यार्थिक नय है ।।१२।। उत्पाद और व्ययको गौण करके जो केवल सत्ता मात्रको ग्रहण करता है वह सत्ता-ग्राहक शुद्ध द्रव्यार्थिक नय है ॥१३॥ गुण, गुणी, द्रव्य और पर्याय, इन चार प्रकारके पदार्थों में जो भेद नहीं करता वह भेद-विकल्पनिरपेक्ष शुद्ध द्रव्याथिकनय है ॥ १४॥ जीवके जो जान दर्शन आदि भाव है उनमें गगादिक विभावोंको भी जी जीवके ही भाव कहता है वह कर्मोपाधि-सापेक्ष अशुद्ध द्रव्यार्थिक नय है ।।१५।। उत्पाद और व्यय सहित सत्ताको ग्रहण करके जो द्रव्यमें एक ही समय नीनों धर्म अर्थात् उत्पाद, व्यय और ध्रौव्य स्वीकार करता है वह उत्पाद- व्ययसापेक्ष अशुद्ध द्रव्याथिक नय है ॥१६॥ गुण और गुणी आदिमें परस्पर भेद रहते हुए भी जो द्रव्यमें उनके बीच सम्म म्यापित करता है वह भेदकल्पनासापेक्ष अशुद्ध द्रव्यार्थिक नय है |१७|| गुण व पर्यायम्प ममस्त वातुम्वभावों में जो अन्वयरूपसे यह भी द्रव्य है, यह भी द्रव्यदी , दम प्रकार द्रव्य की ही स्थापना करता है वह अन्वय द्रव्यार्थिक नय कहा गया है।। १८ ।। जो पदव्य, म्वक्षेत्र, म्वकाल और स्वभाव, हम स्वचतुष्टयकी अपेमाम द को FIFT प्रण करता है वह म्बाव्यादिग्राहक द्रव्यायिक नय है । नया मन जो परद्रव्य, पर क्षेत्र, परकाल और परमाव रम परचनुष्य की अपेनामे व्यको नाम प्रण करता है वह पग्नद्रव्यादिग्राहक द्रव्याथिक नय है ।।११।।

नय-वाद । जो द्रव्यके स्वभावको उसके अशुद्ध, शुद्ध व उपचार स्वरूपसे रहित केवल परम अर्थात् प्रमुख भावरूप मात्र ग्रहण करता है उसे, सिद्धिकी अभिलाषा रखनेवालेको, परमभावग्राहक द्रव्यार्थिक नय समझना चाहिये ॥२०॥ पर्यायार्थिक नय-६ जो चन्द्र, सूर्य आदिकी पर्यायोंको अक्रत्रिम अर्थात् अनादि व अनिधन अर्थात् अनन्त स्वीकार करता है उसे जिन भगवान् ने अनादिनित्य पर्यायार्थिक नय कहा है ॥२१॥ काँके क्षय हो जाने पर विनाशका कारण न रहनेसे जीव अविनाशी हो जाता है, इस प्रकार जो जीवको मुक्त पर्यायको सादि व नित्य बतलाता है वह सादिनित्य पर्यायार्थिक नय है ॥२२॥ सत्ताको अमुख्य करके जी द्रव्यकी उत्पाद और व्यय अवस्थाओंको ही ग्रहण करता है और इसलिये द्रव्यको अनित्य स्वभाव बतलाता है वह अनित्य शुद्ध पर्यायार्थिक नय है ॥२३॥ जो द्रव्यको एक ही काल में उत्पाद व्यय और ध्रौव्य, इन तीनों गुणों से संयुक्त मानता है वह अनित्य अशुद्ध पर्यायार्थिक नय है ॥२४॥ जो समस्त ससारी जीवोंकी पर्यायोंको सिद्धोंके समान शुद्ध कहता है, वह अनित्य-शुद्ध पर्यायार्थिक नय है ॥२५॥ चारों गतियों के जीवों की पर्यायों को जो कर्मोकी उपाधिके संयोगके कारण अनित्य और अशुद्ध बतलाता है वह विभाव-अनित्य-अशुद्ध पर्यायार्थिक नय है ॥२६॥ १. नैगम नय-३ जो द्रव्य या कार्य पूर्वकालमें समाप्त हो चुका हो उसका वर्तमान कालमें होते जैसा ग्रहण करनेवाला भूत नैगम नय है। जैसे सहस्रों वर्ष पूर्व हुए भगवान् महावीरके निर्वाणको निर्वाण चतुर्दशीके दिन कहना 'आज वीर भगवान्का निर्वाण हुआ है ॥२७|| जिस कार्यको अभी प्रारंभ ही किया है उसको लोगोंके पूछने पर पूर्ण हुआ कहना, जैसे भोजन बनाना प्रारंभ करने पर ही यह कहना कि आज भात बनाया है। यह वर्तमान नैगम नय कहलाता है ॥२८॥ । ।

१३४ तत्त्व समुच्चय जो कार्य भविष्यकालमें होनेवाला है, उसके अभी निष्पन्न नहीं होने पर भी निष्पन्न हुआ कहना, जै। जो अभी गया नहीं है उसे गया कहना, भावि नैगम नय है ॥२९॥ २. संग्रह नय-२ भिन्न भिन्न वस्तुओं में उनके विशेष गुण-धर्मों के कारण भारी विरोध होनेपर भी उनके सामान्य 'सत्ता' गुणके कारण सभी को अस्तिरूप माननेवाला शुद्ध संग्रह नय है। तथा उन वस्तुओं में अवान्तर समानताओं के आधारसे एक अलग जाति विशेषका ग्रहण करनेवाला अशुद्ध सग्रह नय है ॥३०॥ ३. व्यवहार नय-२ मंग्रह नयके द्वारा ग्रहण की हुई समस्त द्रव्योंकी एक जातिमै विधिवत् भेद करनेवाला, शुद्वार्थभेदक व्यवहार नय है । जैसे द्रव्यके दो भेद है-जीव और अजीव । तथा उन अवान्तर जातियों में भी उपभेद करनेवाला अशुद्धार्थभेदक व्यवहार नय है। जैसे जीवके दो भेद संसारी और मुक्त ॥३१॥ ४. ऋजुमूत्र-२ अनुसूत्र वस्तु की वर्तमान पर्याय मात्रको विषय करता है। उसमें जो केवल एक मायवर्ती पर्यायका ही ग्रहण करता है वह सूक्ष्म ऋजुपूत्र नय है, अणिक है। और जो द्रव्यकी परिमितकाल वर्ती स्थिति-विशेषको ग्रहण करता है पद स्थूल ऋनुसूत्र नय है, जैसे मनुष्य कहनेसे मनुष्य आयुभरकी पर्यायका ग्रहण करना ।। ३२-३३ ॥ ५ शन्दनय जो एकार्यवाची शब्दों में भी लिंग आदिके भेदमे अर्थमेद मानता है वह शल नय रहा गया है, जैसे पुष्य शब्द पुटिंगमें नेवि नक्षत्रका वाचक होता है और पुका बीपिगमें तारिका का बोध कगती है, इत्यादि ।। ३४ ॥ अगवा, त्या रणमे मिट्ट हुए शब्दमें जो अर्थ का व्यवहार किया जाता है उमी अर्थको उम शब्दद्वाग विपन करना, जमे देव शब्द के द्वारा उसका मुग्रहीत देव अयान मुरही ग्रदा करना यह गन्न नय है ॥ ३५ ॥ ६. ममिमढ़ नय ian प्रकार प्रमं पदार्य अपने बाचा गन्दमें आस्ट है, उसी प्रकार प्रद भी अपने अपने अमें आमत, अर्थात् ठान्ददये माय अभेद जैसे शब्द नय-वाद - भी होता ही है, जैसे इन्द्र, पुरन्दर और शक यद्यपि एक ही देवोंके राजाके वाचक हैं, तथापि इन्द्र शब्द उसके ऐश्वर्यका बोध कराता है, पुरन्दरसे प्रकट होता है कि उसने अपने शत्रुके पुगेका नाश किया था, तथा शक्र शब्द सूचित करता वह बडा सामर्थ्यवान् है। इस प्रकार शब्द भेदानुसार अर्थ-भेद करनेवाला समभिरूढ़ नय है ॥३६॥ ७. एवभूत नय जीव अपने मन, वचन व कायकी क्रिया द्वारा जो जो काम करता है, उस प्रत्येक कर्मका बोधक अलग अलग शब्द है और उसीका उस समय प्रयोग करनेवाला एवभूत नय है । जैसे मनुष्यको पूजा करते समय ही पुजारी व युद्ध करते समय ही योद्धा कहना ॥३७॥ इन नैगम आदि नयों में जो प्रथम तीन द्रव्यार्थिक और शेष चार पर्यायार्थिक कहे गये हैं, उनमें प्रथम चार अर्थात् नैगम, सग्रह, व्यवहार और ऋजुमूत्र ये अर्थप्रधान है, और शेष तीन शब्द, समभिरूढ और एवभूत शब्दप्रधान हैं ।।३८॥ उपनय-३ सद्भुत उपनय-२ उपनयके तीन भेद हैं : सद्भूत, असद्भूत और उपचरित । गुण, गुणी, पर्याय व द्रव्य तया कारक व स्वभावके भेदसे वस्तुमें नामादिके द्वारा भेद करनेवाला सद्भूत उपनय है । इसके भी टो भेद हैं . शुद्ध गुण गुणी आदिको विषय करने वाला शुद्ध सद्भूत उपनय है । और अशुद्ध गुण गुणी आदिको विषय करनेवाला अशुद्ध सद्भुत उपनय है ॥३९॥ असद्भुत उपन्य-३ पर पदार्थोंके गुणों को आत्मगुण कहनेवाला असद्भूत उपनय है । इसमें तीन भेद हैं . स्वजाति, विजाति और मिश्र । इन तीनों में भी प्रत्येकके पुनः तीन भेद होते हैं ॥४०॥ जब किसी वस्तुके प्रतिबिम्बको देखकर कहा जाता है कि यह वही वलु है तो यह द्रव्य और पर्यायमें अभेद करनेवाला स्वजाति असद्भूत उपनय है ।। ८१॥ जो एकेन्द्रिय द्वीन्द्रिय आदि शरीर पुद्गल कायसे सम्बन्ध रखते हैं, उने जीवका स्वरूप कहना कि यह एकेन्द्रिय जीव है, इत्यादि, यह विजाति असदमृत उपनय है ॥४२॥ जीव भी शेव है और अजीवभी ज्ञेय है, अतएव वे दोनों शानके विषय होनेसे ज्ञानरूप ही है, इस प्रकार जानको स्वजाति जीव तथा विजाति अनीव से आभिन्न बतलानेवाला स्वजाति-विजाति या मिश्र असनून उपनय है ।।४।। ।

१३४ तत्त्व समुच्चय जो कार्य भविष्यकालमें होनेवाला है, उसके अभी निष्पन्न नहीं होने पर भी निष्पन्न हुआ कहना, जै जो अभी गया नहीं है उसे गया कहना, भावि नैगम नय है ॥२९॥ २. संग्रह नय-२ भिन्न भिन्न वस्तुओंमें उनके विशेष गुण-धर्मों के कारण भारी विरोध होनेपर भी उनके मामान्य 'सत्ता' गुणके कारण सभी को अस्तिरूप माननेवाला शुद्ध संग्रह नय है। तथा उन वस्तुओं में अवान्तर समानताओंके आधारसे एक अलग जाति विशेषका ग्रहण करनेवाला अशुद्ध संग्रह नय है ॥३०॥ ३. व्यवहार नय-२ मंग्रह नयके द्वारा ग्रहण की हुई समस्त द्रव्योंकी एक जातिमें विधिवत् भेद करनेवाला, शुद्वार्थभेदक व्यवहार नय है । जैसे द्रव्यके दो भेद हैं-जीव और अजीव । तथा उन अवान्तर जातियों में भी उपभेद करनेवाला अशुद्धार्थभेदक व्यवहार नय है। जैसे जीवके दो भेद संसारी और मुक्त ॥३१॥ ४. ऋजुसूत्र-२ ऋजुत्र वस्तुकी वर्तमान पर्याय मात्रको विषय करता है। उसमें जो केवल एक समयवर्ती पर्यायका ही ग्रहण करता है वह सूक्ष्म ऋजुमूत्र नय है; जैसे शब्द अणिक है। और जो द्रव्यको परिमितकाल वी स्थिति-विशेषको ग्रहण करता है वह स्थूल ऋजुमूत्र नय है, जैसे मनुष्य कहनेसे मनुष्य आयुभरकी पर्यायका ग्रहण करना ।। ३२-३३ ।। ५. शव्दनय जो एकार्यवाची शब्दों में भी लिंग आदिके भेदमे अर्थमेद मानता है वह शब्द नय कहा गया है; जमे पुष्य शब्द पुलिंगमें नाव नक्षत्रका वाचक क्षेता है और पुध्या स्त्रीलिंगमें तारिका का बोध कराती है, इत्यादि ॥ ३४ ॥ अथवा, व्यारणसे सिद्ध हुए शब्दमें जो अर्थका व्यवहार किया जाता है उमी अर्थको उस शब्ददाग विषय करना, जैम देव शब्द के द्वारा उसका मुगृहीत अर्थ देव अर्यात मुर ही ग्रहण करना यह शब्द नय है ॥ ३५ ॥ ६. ममभिमढ़ नय जिम प्रकार प्रत्येक पदार्थ अपने वाचा गन्द में आरुद है, उसी प्रकार प्रत्येक गट भी अपने अपने अमें आस्ट है, अर्थात् यदाद माय अर्थवेट

नय-वाद
१३५
ये
भी होता ही है, जैसे इन्द्र, पुरन्दर और शक यद्यपि एक ही देवोंके राजाके वाचक
हैं, तथापि इन्द्र शब्द उसके ऐश्वर्यका बोध कराता है, पुरन्दरसे प्रकट होता है कि
उसने अपने शत्रुके पुगेका नाश किया था, तथा शक्र शब्द सूचित करता
वह बड़ा सामर्थ्यवान् है। इस प्रकार शब्द भेदानुसार अर्थ-भेद करनेवाला
समभिरूढ़ नय है ॥३६॥
७, एवभूत नय
जीव अपने मन, वचन व कायकी क्रिया द्वारा जो जो काम करता है,
उस प्रत्येक कर्मका बोधक अलग अलग शब्द है और उसीका उस समय प्रयोग
करनेवाला एवभूत नय है । जैसे मनुष्यको पूजा करते समय ही पुजारी व युद्ध
करते समय ही योद्धा कहना ॥३७॥
इन नैगम आदि नयों में जो प्रथम तीन द्रव्यार्थिक और शेष चार पर्यायार्थिक
कहे गये हैं, उनमें प्रथम चार अर्थात् नैगम, सग्रह, व्यवहार और ऋजुमूत्र
अर्थप्रधान हैं, और शेष तीन शब्द, समभिरूढ और एवभूत शब्दप्रधान हैं ।। ३८॥
उपनय-३ सद्भुत उपनय-२
उपनयके तीन भेद हैं : सद्भूत, असद्भूत और उपचरित । गुण, गुणी,
पर्याय व द्रव्य तथा कारक व स्वभावके भेदसे वस्तुमें नामादिके द्वारा भेद करनेवाला
सद्भूत उपनय है । इसके भी दो भेद है.
शुद्ध गुण गुणी आदिको विषय करने
वाला शुद्ध सद्भूत उपनय है । और अशुद्ध गुण गुणी आदिको विषय करनेवाला
अशुद्ध सद्भुत उपनय है ॥३९॥
असद्भुत उपनय-३
पर पदार्थोंके गुणों को आत्मगुण कहनेवाला असद्भूत उपनय है। इसके
तीन भेद है : स्वजाति, विजाति और मिश्र । इन तीनों में भी प्रत्येकके
पुनः
तीन
भेद होते हैं ॥४०॥
जब किसी वस्तुके प्रतिबिम्पको देखकर कहा जाता है कि यह वही वस्तु
है तो यह द्रव्य और पर्याय अभेद करनेवाला स्वजाति असद्भुत उपनय है ।।४ १॥
जो एकेन्द्रिय द्वीन्द्रिय आदि शरीर पुद्गल कायसे सम्बन्ध रखते हैं, उन्हें
जीवका स्वरूप कहना कि यह एकेन्द्रिय जीव है, इत्यादि, यह विजाति असदभृत
उपनय है ॥४२॥
जीव भी शेय है और अजीवभी क्षेत्र है, अतएव वे दोनों भान विषय
होनेसे ज्ञानरूप ही है, इस प्रकार जानको स्वजाति जीव तथा विजाति अदि
से आभिन्न बतलानेवाला स्वजाति-विजाति या मिन अनून उपनय है ॥४३॥

तत्व-समुच्चय - [इस प्रकार स्वजाति, विजाति व मिश्र रूपसे द्रव्यमें द्रव्यका, द्रव्यमें गुणका या द्रव्यमें पर्यायका, तथा गुणमें द्रव्यका, गुणमें गुणका व गुणमें पर्यायका, और पर्यायमें पर्यायका, इन नौ प्रकारोका आरोप किया जा सकता है जिससे असद्भूत उपनयके सत्ताइस भेद हो जाते हैं। उपचरित उपनय-३ जो परस्पर दो भिन्न सत्यासत्यरूप वस्तुओंमें किसी प्रयोजन व निमित्त वश अभेदकी स्थापना करता है वह उपचरित उपनय है। इसके स्वजाति, विजाति व मिश्र रूपसे भेद होते हैं ॥४४॥ मेरे पुत्रादि बन्धुवर्ग और मै एक ही है, वे मेरी सम्पत्ति रूप हैं, इत्यादि प्रकारसे स्वजातीय जीव पदार्थोसे अभेद उत्पन्न करनेवाला स्वजाति असद्भुत उपचरित उपनय है ॥४५॥ आभरण, सुवर्ण, रत्न, तथा वस्त्रादि मेरे ही हैं, इस प्रकार सचित्तका अचित्त विजातिके साथ सम्बन्ध स्थापित करनेवाला विजाति असद्भुत उपचरित उपनय है ॥४६॥ देश, राज्य व दुर्ग ये सब मेरे है, इस प्रकार जो कहता है वह देशादिक जीव अजीव उभयरूप होने के कारण स्वजाति-विजाति अर्थात् मिश्र द्रव्यों से अपना संबंध स्थापित करनेके कारण मिश्र असद्भूत उपचरित उपनयके अन्तर्गत है ॥४७|| द्रव्य नाना प्रकारके भावोंको लिए हुए है, अतएव उमके यथार्थ जानकी मिद्धि निरपेक्ष एकान्तके द्वारा कदापि नहीं हो सकती; वह तो अनेकान्त रूप वचन के द्वारा दी हो सकती है। और वह अनेकान्त 'स्यात्' शब्दके द्वाग साधा जाता, एमा जानिये ॥४८॥ जिम प्रकार रमसिद्ध वैद्य मुवर्ण सिद्ध करके सुख भोगता है, उमी प्रकार योगी नयों के स्वरूपको भरे प्रकार समझकर और उनमें प्रवीण होकर चिरकाल मा मासा अनुभर करे ॥४९॥ [ देवसेनकृत नयचक] : १६ निक्षेप कार्य होने पर अर्थात् व्यवहार चलानेके हेतु युक्तियों में सुयुक्तिमार्गानुसार जो अर्थका नामादि चार प्रकारसे आरोप किया जाता है वह न्याय शास्त्रमें निक्षेप कहलाता है ॥१॥ द्रव्यका स्वभाव नानाप्रकारका है। अतएव जिस स्वभावकी अपेक्षा हो उसीके निमित्तसे उस एक ही द्रव्यको चार भेदरूप किया जाता है ॥२॥ नाम, स्थापना, द्रव्य और भाव, ये चार निक्षेप जानिये । किसी वस्तुका कोई नाम रखना यह नाम निक्षेप है जो दो प्रकारका प्रसिद्ध है ॥३॥ १. नाम निक्षेप मोह कर्मका, व अज्ञानका तथा अन्तराय कर्मका विनाश करने रूप गुणा नुसार अथवा पूजने योग्य होनेके कारण केवली भगवान्का 'अरिहत' यह गुण- नाम है । अन्यथा, जो सशा, वस्तुके गुणकी अपेक्षा न कर, केवल लोक व्यवहारार्थ रख ली जाती है, वह रूढ नाम होता है, जैसे घोडा एक प्राणिविशेष ॥४॥ २. स्थापना निक्षेप जदा एक वस्तुका किसी अन्य वस्तुमें आरोप किया जाता स्थापना निक्षेप होता है । वह दो प्रकारकी है-एक साकार स्थापना और दूसरी निराकार स्थापना । कृत्रिम व अकृत्रिम अरिहंतकी प्रतिमा साकार स्थापना है, तथा किसी भी अन्य पदार्थमें अरिहतकी स्थापना करना निराकार स्थापना है ।।५।। ३. द्रव्य निक्षेप जन वस्तुकी वर्तमान अवस्थाका उलंघन कर उसको भूतकालीन या भाषि स्वरूपानुसार व्यवहार किया जाता है तब उसे द्रव्य निक्षेप करते हैं। उसके दो भेद करे गये हैं आगम और नोआगम । अरहत के कद्दे हुए मास्त्रका जानकार जिस समय उस शास्त्र में अपना उपयोग नहीं लगारमा उस समय वह आगम द्रव्यनिक्षेप से अरस्त है। नोआगम प्रत्यनिक्षेपके तीन भेद है-जायक-शरीर, भावि और फर्म । जहाँ वस्तुके झाताके शरीरको उम वस्तुरूप माना जाय वहाँ शायक शरीर नोमागम द्रव्य निरक्षेप है-जैसे राजनीतिजके नृनारीरको देवकर कहना कि राजनीति मर गई । जापक शरीर भी नृत, वर्तमान व भविष्यकी अपेक्षा तीन प्रसारका तथा भूतगारक शरीर च्यावित रूपमे एन है , वदा - च्युत, त्यक्त और तासमुप तीन प्रकारका होता है। वस्तुको जो स्वरूप भविष्य प्राप्त होगा उसे वर्तमानमें ही उस रूप मानना भावि नोआगम द्रव्य निक्षेप है, जैसे युवराजको राजा मानना । तथा किमी व्यक्तिमा कर्म जिस प्रकारका हो, अथवा वस्तुके मधमे लौकिकर मान्यता जैमी हो गई हो उसके अनुसार ग्रहण करना कर्म या तद्व्यतिरिक्त नोभागम द्र यनिरक्षेप है। जैसे जिस व्यक्तिमे दर्शनविशुद्धि विनय आदि नीर्थकर नामकर्मका बन्ध करानेवाले लक्षण दिखाई दे उसे तीर्थकर ही कहना, अथवा भरे कलश, दर्पण आदि पदार्थोंको लोकमान्यतानुसार मगलीफ मानना ॥६-७॥ ४. भावनिक्षेप तत्कालवा पर्याय के अनुसार ही वस्तुको संबोधित करना या गानना भावनिक्षेप है। इसके भी द्रव्यनिक्षेपके समान दो भेद है-आगम भावनिक्षेप और नोआगम भावनिक्षेप । जैसे, अरहत-शास्त्रका शायक जिस समय उस ज्ञानमें अपना उपयोग लगा रहा है उसी समय अरहत है, यह आगम भाव निक्षेप है तश जिस समय उसमें अरइतके समस्त गुण प्रकट हो गये हैं उस समय उसे अरहत कदना तथा उन गुणों से युक्त होकर व्यान करनपालेको केवलज्ञानी कहना नो- आगम भाव निक्षेप ६ ॥ ८-९॥ अन्य जिन आचार्याने द्रव्यको गुण और पर्यायवान् कहा है, उनका उन लक्षणों द्वारा कहा हुआ वस्तु-स्वरूप भी इसी प्रकार है, ऐसा जानना चाहिए ॥१०॥ इन्दी निक्षेपोंमें अपनी इष्ट बातको विभाजित करके कहना चाहिये । यह सलामो लिये या निपाका मूत्र रूपमे व्याख्यान किया गया है ॥ ११ ॥ इन नियोका नयों के भीतर अन्तर्भाव टम प्रकार समझना चाहिये :--- नाम निरमा अन्तर्माय सदनयों, स्थापना निपका स्थल ऋजपत्र नयम दन्य निका उपचग्नि उपनमें, तथा भाव निक्षेपमा पर्यायार्थिक नयम ।।१२ जो नि. नय और प्रमाणके स्वरूपको जानकर तत्वका विचार करते हैं ये ना और नयी योजो ठीक मार्गमें लगकर तथ्य और तत्त्वको प्राप्त कर ॥ यदि को गुण और पर्यावके लक्षण व स्वभावको नया निक्षेप नय और 275ो उनके भेदोपभेदों मक्षित जान लेता है तो उसे द्रव्य के स्वभावका हो नाना ||४|| [देवसेनकत नयचक्र]

Tatav Samuchye

Author
Jain, Hira Lal
Title
Tatav Samuchye
File name
Tatav Samuchye
Text
OCR done
Citation
1918
Published
2010/10
Publisher
Shri Mahaveer Prenting Pess
Language
Sanskrit
Pages
149
Library
Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner
Keywords
xxxx
DLI number
327043
Barcode
99999990002528.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library of India
VMLT id
pmL2WbeOHc3
Download PDF

Tatav Samuchye