·॥ सम्पादकोक्तिः॥ अथेह खलु पञ्चमपटपञ्चिकाइयात्मके इस्मत्कल्पिते ऐतरेय- बतीयभागे आदितयतरध्यायां हादशाहविधिः समानातः ; ततोऽध्यायेनकेन अग्निहोत्रविधिोधितः, प्रसङ्गसङ्गत्यान्ततोऽवैव व्याहृतिब्रह्मत्वविवेकश्वोपदिष्टः ; ततः पञ्चभिरध्यायैः प्रधानतो होलहोत्रकगोचरं शस्त्रादिकं वर्णितम् । तदेतस्यैतरेयकस्यादित. पञ्चविंशत्यध्यायाः एकाहाहीनसन- लक्षणसर्वविधयागविषया इति पञ्चपञ्चिकात्मक श्राद्यो यागकाण्डः, तत एमा पञ्चाध्यायी पष्ठपञ्चिका तु शस्त्रकाण्ड इति सुवचम् । इह हि शस्त्रकाण्डे शिल्पविधिप्रकरणे (२३८-३७६ पृ.) वालखित्याना मसतच्छुतेः, ततः (३८५-४०१ पृ०) कुन्ता- पादीनां सनविधेचावगम्यत एवेषां मन्वाया मपि ऋक्संहि- तान्तर्गतत्वम्, किञ्चास्मदृष्टे ऋटक्परिशिष्टे समुपलब्धपाठाना मपि देवनीथपदाना मेतबामणे प्रपव्य विधानात् ( ४०७ पृ०) शाखा. न्तरीयत्व मेवेति । अथ पञ्चकपदाविधादावपि (२२८ पृ०) एव मेवास्ति किश्चिचिन्तनीय मिति थम् ॥ पालिकाता। संवत् १८५३ सामन्यमी ग्रीसत्यवतशमा । (सम्पादकः) ·॥ अथ सङ्केताक्षरसूची॥ -anton- अनु० मू० अनुपदसूत्रम् । जु० जुहोत्यादि। आप. श्री. आपस्तम्बयौतम् ।। ना० . नारायणकता वृत्तिः। आर० प्रा० आरण्याचिकः । प०अ०ख० पञ्चिकायाः अ०ख० । ऋ० अनु० ऋग्वेदानुक्रमणी। पञ्च० ० पञ्चविधसत्रम्। ऋ० प० ... ऋक्परिशिष्टः। महा० प्रा० महानाम्नार्धिकः । गोध. ० गौतमधर्मसूत्रम् । माझ्याब्रा०माध्यायनवाह्मणम् । ... ॥ अथ परिच्छेदसूची। ॥ अथ पञ्चमपच्चिका: ... १ ... " (२१) पथ प्रथमाध्यायः ... (हादशाहे पृष्ठरः पडहः) तत्र प्रथमः खण्डः (तीयाहनिरूपणम्) .. प्रय द्वितीयः खण्डः ( ) . अथ दतीयः खण्डः ( चतुर्थाहनिरूपणम्) अथ चतुर्थः खण्डः ( २५ प्रय पञ्चमः खण्ड ( ३५ .. ... " ) ... ... . मपरिवौयायोः मस्बादिनिकपर मामा पूर्वाध्याये ।

·... ... " ... ४८ " ... .. ) ... " ... " ) ) ) ) ... (२२) अथ दितीयाध्यायः (हादशाह एव) ४१ तत्र प्रथमः खण्डः (पञ्चमाहनिरूपणम् ) श्रय द्वितीयः खण्डः ( अधरतीयः खण्डः ( ." अथ चतुर्थः खण्डः (पठाइनिरूपणम् ) अथ पञ्चमः खण्डः (. अय पठः खण्डः ( अथ सप्तम. खण्डः ( -अथ अष्टमः खण्डः (. अथ नवमः खण्डः । अय दशमः खण्डः । (२३) भथ टतीयाध्याय. ( हादशाहे छन्दोमस्वाहः) तव प्रथम खण्डः (सप्तमाहनिरूपणम् ) पथ द्वितीयः खण्डः ( अथ ढतीयः खण्डः (पष्टमाइनिरुपणम् ) १०८ अथ चतुर्थः खण्डः । ११८ (२४) अथ चतुर्थाध्यायः (हादगाह एव ) १२३ तष प्रथमः खण्डः (नवमाहनिरूपणम् ) प्रय दितीयः खण्डः (छन्दोमपः) पथ द्वतीयः खण्डः (दशमाहनिरूपणम् ) १३० प्रय पतयः सह. ( १४४ पय पक्षमा बण्डः ( १४८ प्रधानमः खण्डः १५२ " ) ... " ~ " " - ... -- " ·[३] ... " ... (२५) अथ पञ्चमाध्यायः ... (अग्निहोत्रयागः) तत्र प्रथमः खण्डः (अग्निहोत्रहोत्रम् ) अय द्वितीयः खण्डः (तत्र वैकल्यप्रायश्चित्तम्) १६७ अथ तीयः खण्डः (तत्र भावनाहोमः). १७१ अथ चतुर्थः खण्डः (तत्रानुदितहोमनिन्दादि)१७: प्रय पञ्चमः खण्ड (तलोदितहोमप्रसा) १८२ अथ पठ. खण्डः (अग्निहोत्रयागशेषः). अथ सप्तमः खण्डः (व्याहृतिसृष्टिकथा) १८५ अय अष्टमः खण्डः ( ब्रह्मत्वनिर्णयः) २०२ अथ नवमः खण्ड, (ब्रह्मणः कर्तव्यम् ) ... ... ... ॥ अथ षष्ठपञ्चिका (२६) अथ प्रथमाध्यायः (यावस्तुत्सुब्रह्मण्ययोः) तत्र प्रथमः खण्डः (ग्रावस्तुल्कर्तव्यम्) अथ दितीयः खण्डः (अभिषगत सङ्ख्या) २१८ अथ तीयः खण्डः ( सुनधण्याग्नीध्रयोः) २२४ (२०) अय द्वितीयाध्यायः ( मैत्रावरुणादीनाम् ) २३२ तत्र प्रथमः खण्डः ( होत्रकायां शस्त्राधि) अथ दितीयः खण्डः (अहर्गणेषु स्तोत्रियानुरूपौ)२३७ अथ वतीयः खण्डः (भारम्भ गीयाः) २३८ अथ चतुर्यः खण्डः (परिधानीयाः) २४२ भय पञ्चमः खण्डः ( उभय्यः परिधानीयाः) २४६ .. " ..

·[४] ... " ... (२८) अथ वतीयाध्यायः (होनानिरूपणन ) तव प्रथमः खण्डः (प्रातस्मवने उन्नीयमानमूनानि) प्रय द्वितीयः खण्डः (प्रातसवनेपस्थितयाज्याः) २६१ प्रय ढतीयः खण्डः (माध्यन्दिने सवने उनीय- मानसूनाम्, प्रस्थितयाच्याच ) अथ चतुर्थः खण्डः (तीयसवने उन्नीयमान- सूतम्, प्रस्थितयाच्याय) २०० पथ पधमः खण्डः (सपनवयसाम्यादिकथा) २७० (अग्निष्टोमादियु होत्रकाणां अध सप्तमः खण्डः प्रयोगनिर्णयाः) २८०-३०० धध पठःखएड: पथ परमः खण्ड: ... (२८) पय चतुर्थाध्यायः (विविधसनकथा ) ...३०१ तत्र प्रथमः खण्डः (पहर्गपेषु माध्यन्दिनीय- शतलतिः)...३०१ पथ दितीयः खण्डः (सम्पातसूक्षाविधिः) ३०४ अध वतीयः खण्डः (सम्पातानां विधयः) ३११ पय चतुर्थः खण्डः (पहीनमूनानि ) पथ पक्षमः खण्डः (फरन्तः प्रगाथा:) ३२२ पय पठः खण्डः (मलप्रतिपदः) ३२८ प्रय सप्तमः पुण्डः (युति-विमुनी) पय परमः सुखः (गिल्पसस्पापि) ३२ पय नवमः एण्डः (दूरोहपर्णसनम् ) पर दामः एषः (मसनपिचार) ... ... ... ...

·[५] ... " (२०) प्रय पञ्चमाध्यायः (शिल्पशंसनादि) प्रथ प्रथमः खण्ड. (होटशिल्पम् ) अथ द्वितीयः खण्डः ( मैत्रावरुणशिल्पम् ) अथ बतीयः खण्डः (मानणामिशिल्पम् ३०२ . अथ चतुर्थः खण्डः (अच्छायाकशिल्पम् ) ३७४ अथ पञ्चमः खण्डः (विश्वजिति विचारः) २८१ अथ षष्ठः खण्डः (कुन्तापादिशंसनम् ) अथ सप्तमः खण्डः (ऐतशमलापादिशंसनम् ) ३८४ अथ अष्टमः खण्डः ( देवनीथास्यायिका) अथ नवमः खण्डः (तदाख्यायिका शेषः) ४०६ अथ दशमः खण्डः (भूतेच्छदादिशंसनम् ) .. ४०२ ... ४१४ ॥ अथ यातिकशब्दसूची ॥ पूछा पृष्ठा पदरम् (वैकारादि) ... ... ... ... ... पपिः (नेट) ग्रिहोत्रम् ਜਥਿਢੀਤੀ पनीत् नीत्प्रेषण अनेरायुः चन्याधेियम् १ ९म्युशरणम्... १६७ १९८ | अहानि (डोत्र का:) २५. २२[अणुता ...८,५२,०२,१०२.१५२९ १६४,२..अचाता ...८१६.३८४५२,५६,०२,८२, १६८ १५१,100.11४,११२९,१३५ २८३ २२९ पचावाकः.. २८८,२४.२४१,२४५,२४८,२५२, पचावाकमवा. ... ... ... .." ... ... .."

·मुद पृष्ठा पृष्ठा ... 1३५,१०८,२९२,१८१ पतदि ३.९ पवईतीनानि (४ ६८ अन्तवत् २०५०२० 00,00,७६,८,१२८,१२,१३५ ३७. अन्तःशेषशानि ... ... ... ... ... ... ... ... मजावाक सस्वम् पछावाकोया অনি: पतिभागतम् . অনিন पतिवादः অমিল पति साघंट: पविषपान्... অীয় मध्य कारम् .. पध्यायवान् ... ... ... ... ... ... २.. ... ... ... पध्यायः ... ... ... ... .. ... समय: पत्ययम् .. अभ्यापानि २१२.१३० पनामा १५०वाहार्य: २.३ पन्चासायपक्षमः २०३ अभिजित ५. अमितीयः ५२ | चभितटीयम् .. ४०,५८पभिहसवत्यः ११४२८२पभिवन पभिष्टयः (प्रातमा निक:)... (माध्यन्दिन:) २५९.पमिटरमीयाः ३..] पनि २५,००,११,१ पश्यातिन: २०,२०८चमन्दिनमाधि १८०पामयामम् ११ मा ....११.jNire... दम गोदामती - ... ... ... २१२ चाराम मारामी ... ... ... ... .." ... ... चदिवसीमी ... ... ... १ ... ... " सरकार: .. ... ... ... ... मा ... ... ... ... .. ... ॥

·[ 0] ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... - ... ... ... ... r. ... ... . पहा राम १८५,२.३ স चामम भाभिधानी ४१. पायुध्यम पष्टाचत्वारिया १..पारनवरया पसमारी २५४ाचारमपौयामि... घसम्प्रेषितः २२१ पाति पचोमन्तम पादिज्यम २२६,५०० पहरागस्यम... २१४,१३॥ यामक पक्षण: २२०,२५१ (पवमानः) २२ पदीन: ५४८,३०३,३३०,१३४ भादम १८,०१,१२,१३४ पहीनकम ३९६ पावलम् २५२,२०५ पहानगसाः ३२५पावपनीयामि बहीनपरिधानीया: ३३४ावापम অঙ্কলনি: १.१,३०३ / पाविनम् पौनसूगानि २४२,२.३.३.८,१,३११ पाचनस्थम, ५१ पहोनस्तानम् पहोवभ्यः २५ पाननीयः ...१९८९१. पावनीयाः २५० भाभीषः पाहादः पाग्रीधयाग: २२८ पानीधीयः १९५,२१० मधमयज्ञाः .. पानीधीया पानेयाम ( मातादनम )... २३५ आग्रयणम २०. उधम. बाजिमान्या: ... ... ३८०,४..] उक्थसंस्थः पाज्यमदये २७९ उकथानि धार भाज्यम ... ५.२८,११,१२६,२८२ उथिन्यः पादान: १२,४७,१८,११२,१२० २२४ ... ... ... AN ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .." ... ... २८२,२८५ इन्द्रगाथा: .. ... ... ... .. ... २००,२८९ ... ...

·[८] - ठ! ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... . शब्दा पहा उदानयनम २२९ विजः (१) ... २५,२२६ सदितहोमी १८१पभवत् बगावा सदगाटषाः २८० एकपदा ३४१,३४२ उदगातयाम, २८६ | एकमेषाः २८३ उहगीथ. १३९ एकातिथि: १८०,१८८ उदगीथम २९२,२०३ | एकातरिता: ३८९ उन्नीयमानम् २१६,२०१ | एकाहः २५१,२०२,३५८ मीयमानानि २५० एक्यामरुन् उम्रता २१५ उपरिष्टादायतना २६४ | ऐकाहिकम सुपरिटादुदक: १६ ऐकाहिकाः २४८,२२१.३० एपषिमोकम २३९ ऐतशमलाप ३८०,१६,२८९ सपए २२८ ऐन्दः ( यत्नः) २५८२६३,९६० उपाकता (हषाकपि:) उपावसा 1६८ ऐन्द्रम् (ऐक्काहिकम ) उभयः २४०,२५०,१३९ -(दुग्धम्) (भाध्यन्दिनमवनम )... २१० ऊनामिरिक्तम ९८ (रूपम) २(ए कईयत्त्वम. (मखम) २५४ ऐन्द्र २८ पकपाती ५ एन्द्रा (शत्रम) ... अपरिमिर:(पयः) २८१ऐन्दाधि २१२ चपावागम १४३ ऐद्राबाईस्पत्यम् २८२,१५४१८,४२. चमियम एन्द्रामारंपत्या ११९,४. विहार २(८ | ऐन्दाभ (शस्नम) २०३ पीपम् २०३ पैदाभयः धनुषा ५८ | ऐद्रापरपम १८८ ... ... ... २०४ ... ... ... २५० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... u.

·[८] पृग १२६१३२,१३५ ऐन्द्रावरुषम् (ऐकाहिशम्) ঘী पठा २५० | तिवत् ३९८ २८ खिलम्हानि ३५० खेलिकम ऐन्द्रावएवम ... ... ... ३४० ऐन्द्रा (साखिया.) ... ... . .. 4 १९८ गववत् 120 गवामयनमवस .4. .. चौकवत् बोकमारी N ... गाथा ... १० गायत्ररतीयसवमा ... H ११० पोखरी चौहिम् १२६१२२,१२४७२२२ २५८ ७ बायधन ... .. ... ..- पर.. २५८ ... कामाः (प्रयायाः) कयागभीयम् करिया ... गा संगदम् २२४ गाईपन्य ३.३,३२४ / गईम् सरपति १६२७. मच).. ३२ रावर १८२,२१बावतोबोया ... २८२ ... 4.. ... 4.. ... २१४,२५,२१२ ... ... कुनापम फनापाध्यायः .. ... काम . ... ... '- १८० P11 १.१५पि (सोम ) भिम() पति: चार पारिज (भीम) ... + ... ... ... १५०० ... मानि बीमादिनामदनम. 4. ५.. मदनम् ... पनि ...

·[ १. ] पृष्ठा भन्दा -पृता .. छन्दोगमत्ययम् छन्दोगा: . ... २२२,०९ १३ । दक्षिया ... वन्दीमा ... २०० २७१६८ | दर्शपूर्णमासी ... दाराचग. ३५८ . लगत्प्रातस्मवनः ... .. .... ३२२ ... नयमासाहा २८ दशम २७६,२०८ (दशिनी .२८०,३९३ | दादरायण्यन्न: .. ... जनकल्पा ... . . ... .. ... ... 4.. २४३ . ... ... ... ... ... ... मागतम ४,२८,३४,३८,९१८| दाधिक्रो '१२३.२९२,३५०,३७५,२०दिलिप्तयः २८०,३१२ सातवत् २८,२७,३८,८८,१०६,१०७ दीक्षिता: जानवेदस्य (सूलग) १६,१२१,१३५ | दूरीक्षणम् २४०,३४८,३५० नामवेदसा १२१,११५ | देवचेपम ध्योतषि" १९७| देवनीयः ३८०,४०३,४११ देदपवित्रम ... ४१० तातीधसवनिक्यः २०६ वशिल्यानि.. तिमीदेवताः २५८ द्यामाथिलीयम १०५.१२०,१३४ छतीयसवनग २०३.२९२,२९८ (दुग्धम ) प्रयस्त्रिंशः (सीमः) १७. दिपदा: विषय: (स्तीमः) ४६ विस्तवत् १३५१३५ पदः (ध) ......१४,७७ हानी २१९ प्रक्चः पिटुपमासम्भवतः ११११११,१२० ११३.११८.२१० विमानन मिसनम् । २४. । धौसरसम् • ययमहोते सर्वश्ववाद पुरत एव भवास्ति पाठ, पर मेषः स्थान् लिपिकर- भमाहवार न्यष्माकम् ; "जियान हनिमूत्रम् -इत्येवम्पाउँनेर भविश्य मिति सुघोभिगकनीयम । ... ... ... १.६,१२४ . ... ... ... ... ... विवन् ঘিাল विष्टुप ... ... ... ... ...

·[१२] पृठा पृठा ... ... TOP ... ... . ... ... ... ... .IN ... .. ... .. ... १६५ पुस्ताव. ... ... ... ... - .. . ... ... ... पाणा (१०) ... पुरीगध्याय: .. ३८० पक्षस पृष्ठा. ( षडह' } १३८ प्रष्टिकाः ३८०,२२९ पी २८३ | पहनातिः २८० पोना २१५,२८३ | प्रशास्ता २१०,२८७ पीटनेटारी .(मैवापरण) २०७,२८० पीपीया २८२ प्रसपणम् সীম १४६ म २८३ पुरतीता २१०,११५ मउग (शस्वम्) ०,२१ स्थितयान्या. द,२२,२६८,२०८ ४६.००,१०,१११,१२६, | प्रस्थितसोमा. २६२,२६६ पहातिपूर्वम पाजापत्यम प्रगाथा (कदन्ता ३०३,३९४ पाव (होता) २५४ प्रयाहम ३८२-३१२ मनापतेस्तन्व. १५८,१५८ १६२,२८८ प्रशवः ३४१ पावराहतय पणेमा पावमवनम् प्रयेटमती २४० पातर नुवाकः .... प्रतिगर १५५ | प्रातरसवनिफ्य. १७८ प्रतिमानम २८२,२८४,९९९ मतिपद (भारम्भणीया ) . मतिपस्याता २१५] प्रेषगगामाय प्रनिराध ३८७,४०1 | मैषाध्यायः २८३,९८० मसिहा ( एकार) ५५१,२५२ | मेषमूक्तम. २८२,१०० प्रतिषितपदम मति वर पनिहार १७ वहिद प्रत्युत्तममम परक्यामरुन्त ३८. | भियायम ... १०० ... ... ... ... .. ... . ४०५प्रेषः ३.३ प्रेषक ... ... ... ... ... T ." ... ... ... ... ... .. ..

·[ १३ ] शुन्द: पृष्ठा H घाईतम +4. १११,१२,१३,१२० ४६.७२,१२. महदन् १८५] महावदा: ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... .. .. ... ... 4.. ... ... ... ... ... ... भाईम्पत्यम् १६५ महानाचा:... वृहती योनिः ११५ | महावालभिद् ३४२३५४,२६८ छहपृष्ठम् १.१,१२९ महानतम २१.,१५५ २८३ महाभाम् ." জল্পন १९ महास्तोमानि असत्वम् १९९,२०२ माध्यन्दिनम वा २१०,२१५ माध्यन्दिनीयशस्वकृतिः २०१ ब्रयाण माध्यन्दिन्य... २०६ प्रमीयाग १५८,१६० भानुषशिल्पम ब्रा पाच्छसिशस्त्रम् २३४,२०९ माक्तः ३०१ प्रामाणात मिसूनाम् २९२] मारतभ. २९,१००,१२,१६५ माधणासौ २१५,२३४,२४०, माहानामनानि २५२,२५०,२५२,९९२,२०७,३८५,२८९ मुख्य विजः २५८ মুদকানি मारनाहीम' १०३ मैत्रम् भिषक मेवावय: ... २४५,२२३,२४०,२४३, भूत चदा १९०,४१६ २४८,२५२,२५०,२८ मंत्रावरुणखम २२४,२७९,२०८ ७७,५४ मेवावयासतम मरती: २१०,२६६,२०१ मध्यायतमा . २६४ यजुष्यत्यः १७८ मरः ( पावनत) १२२ यन्न: मरुत्वतीयः -- रायगाथा १६३३.11,1585 मरुलतीयम ७१,२८२ १९२,९४२१८ (शस्त्रम) १२,११० यशवेशसम, २३६ मरवितीयनिरी २०४ यथाप्रपम् ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... IN ... ... ... ... ... .. .. .

·[ १४ ] पृष्ठा शब्द पूड ... --- ... ... ... ... .. ... २२० २८० ... ... याज्या लोकाः ... ... (अच्छावाकस) २६५,२६९, १७५ -(प्राग्रीधस्य) २६४,२८९,२७५ वग्स: ३२५ (नेष्टुः) २६४,२५५२७५ | वपुष्पत् (पौतु) २८२,२६८,२७४,२७५ वर्ण: (आह्मणाच्छसिनः) २५३,२६८ | वनिः २०४ (मैवावरू पस) २६३,२१८ बन्यो (होतु) २७,२६३,२१८ | बर्षिष्ठः युक्तवती ३३० | वपट कारः... युक्ति ३३३ | बहराविगी घोषानेष्टा) वाक् (सवहारया) रतवत् वाच:कूटः ३४१७३४४ रघन्तरपृष्ठम... १०२ वाचयमः २०५ रघन्तरस्य योनिः १०२,१२९ वाचीरुपम रथवत् बाद्यम २८० राजा २२५ वायव्यम, .. राथन्तरम १०२ वारुपम् राथन्तराणि बालखिल्या ३४१,३४२,३५५,३६७,४१८ रायन्नरी (रावि:) पसमद्या २५७,२६६,२०२ वासिष्ठः २०४ ... २२९ वद्भिवत् ... ... ४ ... ... ... ... ... १२॥ ... ... ..1 ... ... ... ... ... ... ... १६५ ... ... १५ | वाशिता ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... २९९ २२८ | वासिष्ठम् २] विकृतानि ३८०,३९. विशतिः ६८,६विशुद्राः १२ | विछन्दा: १६५ विपर्यासः :: .. भ्यः वतम रीहिनम् रौद्रम् ४५ .. .. ... २८,३६ ३०० ... .. ... विमुनि .1. ...

·[१५ ] ... ... ... ... ... ... .. .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २५.२ .. ... ... ... ... ... प्रता शब्द ५४ा विराजः ३१४ शामित्रम ३१२ विरिफितम २८ एवम् १६५ विवरच २४३ व्यनिमर्मम् ॥ २४६ বিলি ३१०,३००,१२ । व्यन्वारमयम विषमाः २०F न्याइनस्था विविधा व्याहाः विषुवत् ३१० व्याघमय: २०१ विमान्याः १८० विहरणम मम्तम • २०९ विहारः ३४३,३४४ | शम्नम विधता ३५०,२९०/ भाकरम बीयम (बिष्टुप) २८४ गानानि धन्वत् . ५२,१२१ रिपत्वम् २४३ उपग्वत् ५२ | शिल्पम् (ब्राह्मणाळ मिनः) ५८० वष खसी २५७,२८८.२०१ ( मैत्रावरुणस्य) वृपा (पनौत). (हीतुः) छपाकपिः ३०२,४१९ शिल्पानि (चत्वारि) २९८,18 वेदाः २८ मदम २८ शुक्रवती २०१ वैमदी যাবি १९० १८ प्रक्रिया २०३ चिदत .१२५,१२६,१३४ वैश्वदेवम २८२, सुनवोया १५,२८,७०,१२१,१३५,२९२ अहाहीमः ... --(अहोरात्रम) १६५, शूधमाणदेवता २८० (वनीयसवनम ) --(दुधम.) पडहत्तीनियाः बदेवानिमारते २०९/पोशकलम ... ... ... ... ... १८० शुक्रवन् M. ... "" ... ... ... P ... ... ... .." ... ... बैराजम, वैष्पत्तम ... ... ... १०१ ... ३. .

·[१६] ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... . ... ... २१४ सर्पराजी ३३. सर्वचरः ३५८ | सर्वथापक्ष ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३४७] सहसतमी ... पृष्ठा शब्दः पृष्ठा संशंसनम ... ३५४,४१९ ( मैनावरुणस्य) संम्कार ३८२ (वसिघठस्स) २०६ संस्था २२८ .( वामदेवस्य) अनजानम .. (विश्वामिषस) सल्यवत १२५,१२६,१३९ | सम्पायमानदेवता মুথবিৰষযম, ८१ सम्पारियः ... २४१ सत्रम १४५,१४८ सभायाम २७ सचासाहीयम १९९,९०१ सन्तनि (८ सबभकल्पनम २३० सन्धानम २०१ | सवनीयमषा:... २८२ सप्तपदम. ६सहचरापि समरूपा सप्तर्विनः सहसम. २८१ सनसंह सामप्रयाथः ... १०२,११५,१२८ समानवचनम. समयाधाषित: १५. सार्परात्रानि ... १४५ समयाविषितः ... साविषम १४,५५,१०,११,१४,१६५ समयास्तमिषित: १५. सिमा भमा: २०८ सिषासः २४३ समानोदकम् १२५, २८,१६ | सुकौतिः ३०२ समद्धम. सर मुत. समुद्राः २०८ मतवती २५०,११६२१ सम्पावम् कानि २०६। सुबघण्यः २१५ (पच्छावाकस्स) २१३| सबधण्या २३५,२२६,११२ --(मोधसः) ३०८ सुबमशाहानम (माधणासिनः) ३१३ | नाप्रतिपद: ... २२५,३२९ (भरपानस) ३०८ | मूलाम ( यजमानः) ... ... ... ... ... ... . २५ | सायमाहुनयः ... १७७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·[ १७ ] पृष्ठा ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... मनातवचनम् सूतान्ताः सोमपीथः सीतामणी सौपर्णग, सोम्यम् मोत्रम् स्तीचियः तीपियानुरूपी रसोमभागाः ... स्तोमहधिनियमः खग्यम ... .. ... २५९ हववत २५५ इवियज्ञसंस्थाः २५२ विज्ञाः .. २००इदिमत् ३५.हो २८३ २६५ होता २१५,२६२,२०३,२०९,२८पू २५३ दीपकशस्त्रापि २५० २३०,३५५Jोषका: " २३२,२४७,१४८,२०२.२८५ २८,२८ ९हीको २८५, २०५हीवा २१५,२२०,२०७० २०८,२२,२८२,२८४,२५१ ३१९ होचासिनः २८६,२२५ १२८ौण्डिनी २४४,२६८ होयम् १८८,२०१ ३४९ौपाममा ... ... ... ... .. ... सर्वत् ... ... ... सवती ... ... ... मानस (पर) * १५१ (पद मिद मिव १९४.१० पडकानन्तरं निवेश्यम् ) १५. (पद मिद मिह १५ पृ. १३ पडतानतर निदेनम् ) ... • एष चेहवाये पष्ठे उणे सुव्यक्त..-"ते का यह मरगत"-इत्यादिना (१५३,१५०५०)। उदाटोय मानस ती तु विहित मेवं सामबाणे- "मस्यश्च: प्रपद्य सपंरामा रम्भिः स्तुवन्ति - मनसोपावर्तयति, मनमा हिरोति, मनसा मस्तीति, मनमोदगायति, मनहा मतिहरति, मनसा निधन सपयवसमाप्नस्थ समा"-दनि मा. ना. ४९९। मानसस दामाताधिकरणं च मोगांसाद ने दष्टम्यम् (जे.स.१.प.पा. २४-४४ सू. ३ पधिः । स च तत् ते० सं० २.६ । माथे (ए० सो•• ३२९ए.)। "तर: तीनचिकी स्तुतिः क्रियते, 'माभिः' सापनीभिरत मानसपम्प माना लान् मनसा स्तुतिं कुर्यु."-इति च सा भाव (२९०१०)।

·[ १८ ] ॥ अधेहालोच्यस्थानसूची॥ पं. पृ. पृ. पृ. प. ૨ GG ३ १४४ १ १४८ . न १०१ १३ १०८ १२ १९ ०३ २०२ १ १ २४७ २५० १० २०० * 11 . . १२३ । २४९ १५ २५१ २४ २४२ १४ ३४ २६४ ३८० १४ १४ - ४.१२. १४ ·॥ शुद्धिपत्रम् ॥ पं. पाहनस्यं भण्डम् चाहननं उतेमाशु तदेषाभियजगाथा पहम् ४१६ उते माश ४.७ तदेषाभि यज्ञगाथा १८३ १८६ १० ८ १८२ १४ भेत सन्नविचे. ४०७ नेतसन्न विचे. पते पते १५४ ४०७ १६० ११ पला १० वारासिवनी वहराविणी १२ शिशिर शिथिरं २८८ मूलानुवन सूतानुवचन २५८ अथेहापराण्यम्येव मकिमिकराण्यशदानि पदानि स्युः, तानि खादर्श मनपेक्ष्यैव मतिमद्भिरनायासशोध्यानीति शम् ॥

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ ॥अथ पञ्चमपञ्चिका- (तर) ॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ -- - ॥ ॐ ॥ विश्वे वै देवा देवतास्तृतीय महर्वहन्ति सप्तदश स्तोमो वैरूपं साम जगती छन्दो यथावत मेनेन 'यथास्तोमं यथासाम यथाच्छन्दसं रानीति य एव वेद' यह समानोदक . तत्तृतीयस्थाङ्गो रूपं यदश्ववद्यदन्तवात्पुनरावृत्तं यत्पुनर्निवृत्तं यद्रत- वद्यत्पर्य स्तवद्यचिवद्यदन्तरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको ऽन्युदितो यरूयं यज्जागतं यत् कृत मेतानि वै टतीय स्याही रूपाणि युवा हि देवहूतमा अश्वा अग्ने + रथोरिवेति'दृतीयस्थाह आज्यं भवति देवा वै तीयेनानी स्वर्ग लोक मायं- स्तानसुरा रक्षास्थन्ववारयन्त ले विरूपा भवत विरूपा - 'समानीदास, + 'समा पन्ना प' क, 'तमा पार अप्रै' ख, 'नमाड पर्चा अप्रै' ग, 'तमार पवार 'प, 'तमा का प'। 'तमा पवार ।

·२ ॥ ऐतरेयनाद्रणम् ॥ भवतैति भवन्त अायंस्ते यदिरूपा भवत विरूपा भव- तेति भवन्त आयस्तरूपं सामाभवत्तदैरूपस्य वैरूपत्वं विरूपः पाप्मना भूत्वा पापमान मप हते य एवं वेद तान् ह स्मान्वेवागच्छन्ति स मेव सृज्यन्ते तानश्वा भूत्वा पशिरपानत यदश्वा भूत्वा पहिरपान तद- श्वाना मश्वत्व मश्नुते यद्यत्कामयते य एवं वेद तस्मादश्वः पशूनां जविष्ठस्तरमादश्वः प्रत्यङ् पदा हिनस्त्यप पानानं हते य एवं वेद तस्मादेतदश्व- बदाज्यं भवति तीये ऽहनि तृतीयस्याही रूपं वायवायाहि वीतये 'वायो याहि शिवा दिव इन्द्रश्न वायवेषां सुताना मा मित्र वरुणे वय 'मश्विना- वेह गच्छत मायायट्रिभिः सुतं सर्विश्वेभिर्देवेभि- रुत नः मिया प्रियाखिस्यौष्णिहं प्रवर्ग समानी- दकै. तृतीये ऽहनि तृतीयवाही कुपं तं त मिट्राधसे महे'त्रय इन्द्रस्य सोमा इति मरुख- तीयय प्रतिपदनुचरौ' निवृत्तवत् त्रिवत्तृतीये ऽहनि तृतीययाङ्गो रूप' मिन्द्र नेदीय एदिहीत्य- च्युतः प्रगाथः' म नूनं ब्रह्मणस्पतिरिति ब्राह्मण स्पत्यो' निनृत्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्याङ्गो रूप' - • समामी ·॥ पञ्चमपश्चिका ।। १ । ३ - . मग्निर्नेता' त्व सोम क्रतुभिः पिम्वन्त्य इति' धाय्या अच्युता' न किः सुदासो रथं पर्यासनरीरम: दिति 'मरुत्वतीयः प्रगाथः पर्यस्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्थानो रुपं वार्यमा मनुषो देवतातेति सूक्त विवत्तृतीये ऽहनि तृतीयस्वाङ्गो रूपं यद् द्याव इन्द्र ते शतं यदिन्द्र यावतस्त्व मिति वैरूपं पृष्ठ' भवति' राधन्तरे ऽहनि तीये ऽहनि तृतीयस्थाह्रो रूपं यदा- वानेति धाय्याच्युतामि त्वा शूर नोनुम इति रथ- न्तरस्य योनि सनु निवर्तयति' राधन्तरं होतदह- रायातने नेन्द्र विधातु शरण मिति सामप्रगार्थ स्त्रिास्तृतीये ऽहनि तृतीयस्थाह्रो रूपं व मूषु वाजिनं देवनूत मिति तायॊ ऽचातः ॥ १ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ मिन्नान्याहुदेवतास्तोमसामच्छन्दांस्यन्नस्तस्य तस्यापि पपाम् । विवहाक्यादुत्तरं स्यात् समान खात्यांसोकान्नित्रिकोणेष्वहम् ॥ सिहानि शस्त्राणि पडेव हौवास्याज्येन मूलप्रउगे तृचाय । भगवतीये प्रतिपत्-तृषी प धायाः प्रगायाय तथैव सूक्तम् ॥ निग्योयस्य स्तोदिवः पृष्ठसोनियोनिस्थानी व-स्व-सम्मw:: तार्यात् सूतात् पूर्व मन्ये तु नित्ये खात् स्वात् मूताजातवेदस्य मन्यत्। छन्दोगानां पैखदेवात् पुरस्तादापाडोमाभुमूक्तानि चैव ॥ राथन्तर मयुग्मं साद हहासामेतरवेत् । वैदपादिहितीयं सात तृतीयादिपक्रमाम् । .

·४ ॥ ऐतरेयब्राह्मणाम् ॥ -- , , अधेन्द्रपूर्वी निहवः प्रगाधो धाय्याच तात्यं च समान महाम् । खात स्वात् तथा जातवेदस्य मग्री छन्दोम आद्यस्त्राहकस्तृतीयः ॥ अथ दादगाहान्तर्गतस्य नवरात्रस्य तृतीय महनिरूपयति - "विश्न वै देवा देवतास्तृतीय महर्वहन्ति, सप्तदश स्तोमो वैरूपं साम जगतीच्छन्द:"-इति । देवतासु मध्ये विशे देवाः, स्तोमानां मध्ये सप्तदशः, साम्नां मध्ये पैरूपं, छन्दसा मध्ये जगती, तान्ये- तानि टतीयस्याहो निर्वाहकाणि। यद्यपि पृष्ठे षडहे प्रथम- तृतीयपक्षमान्यहानि राथन्तराणि, द्वितीयचतुर्थषठान्यहानि घाईतानि; तथापि रथन्तर-पृहसामसम्बन्धः साधारण वैरूपादि- सामसम्बन्धी विशेषस्तृतीयेऽहनि ; सत्यपि हि रथन्तरपृष्ठे वैरूपं साम द्वितीयत्वेन प्रयुज्यते, अतो वैरूपस्यैतस्मिन्नहनि अमाधा- रणवानिर्वाहकत्व मुच्यते ॥ वेदनं प्रशंसति - "यथादैवत मेनेन यथाम्तोमं यथासाम यथाच्छन्दसं रानीति य एवं वेद"-इति । उत्तदेवतादीनां वेदिता एतान्यतिक्रम्य तप्रसादेन समृद्धी भवति ॥ एतस्याः सम्बन्धिपु मन्येषु पूर्ववलिङ्गानि निरूपयति-- "यहै समानोदकं ता ढतीयस्याही रूपं, यदश्ववद्यदन्तवद्यत् पुमराष्ट्रतं यत् पुननिवृत्तं यद्रतवद्यत् पर्यस्तवदात् विवद्यदन्त- रूपं, यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते, यदसौ लोकोऽभ्युदितो यहै. रूपं यजागतं यत् त मेलानि वै टतोयस्याही रूपाणि"-- इति । - उदकः समामिः, समान उदकः तुल्या समाप्तिर्यस्य मन्त्र- भागस्य तत् 'ममानोदकम्' ; तादृ यदेवास्ति, तत् वतीय- स्थाछो 'रूप' मिरुपफम्, मिग मित्यर्थः । अम्पशदीपेतम् 'अश्व- '; मनागदोपतग 'मनपर' ; पठितव पुमः पाठः 'पुन. .

·॥ पञ्चमपचिका । ११॥ रात्तम्'; पुनरपि नितरां 'नृत्त' नननं 'पुनर्निवत', खरविशेपे- णाक्षराणां पुनःपुनरावर्तनेन वा नर्तनसादृश्यम् । पुनराहतं पठितस्यैव पादस्यात्तिः, अत्र तु स्वराक्षरमावस्येति विशेषः । 'रन्तवत्-इति धार्थमात्र मत्र विवच्यते । 'पर्यस्तवत्-इति पर्खासगन्दवत्। 'विवत्' इति विशन्दीपेतम्। 'अन्तरूपम्'- इति अत्तमन्दोपेतम् ; पूर्व मुक्तस्यैवाय मनुवादः ; अथवा पुन- वचनं प्राधान्यप्रतिपादनार्थं तदीयार्थपरिग्रहार्थ वा। उत्तमे पादे देवताया अभिधानं, स्वर्गलोकस्य कथनं, वैरूपसामसम्बन्धित्वं, जगतीच्छन्द सम्बन्धित्वं, भूतार्थप्रत्ययोपतः करोतिधातुर्धातमात्र वा, एतानि सर्वाणि तीयस्याही रूपाणि । इदानी माग्यशस्वं विधत्ते-“युवा हि देवहूतमा अध्या अग्ने रथोरिवेति (सं० ८.७५.) ढतीयस्याहू आज्यं भवति" इति । तदेतच्छस्त्र प्रशंसित माख्यायिका माह - "देवा वै टतीये- नाड़ा वर्ग -लोक मायंस्तानसुरा रचांस्यन्ववारयन्त ; ने विरूपा भवत विरूपाभवतेति भवन्त भायंस्ते यदिरूपा भवत विरूपा भव- तेति भवन्त आयस्तरूपं सामाभवत्तदैरूपस्य वैरूपत्वम्" इति। यदा देवाः ढतीय महरनुष्ठाय तेन स्वर्ग लोकं गता., तदानी मसरा बासि च 'तान्' देवान् 'अनुगम्य स्वर्गप्रवेशो यथा न भवति तथा 'पवारयन्त निवारितवन्तः। ततः त' देवास्तान- हरान प्रति 'शिया' विहरूपोता भवतेति पिला भवन्तः' खेन रूपेणैवाविर्भवन्तः 'पायन्' स्वर्ग प्रत्यागञ्चन् । विख्या भवतेति वीणा सर्वदेवोक्तिद्योतनाथी, ममुरणापेऽत्यन्त मादरार्थी पा। 'ते' देवाः यस्मात् कारणादसरान् प्रति विरूपत्व शाप दत्त. वन्तः, तरमाद सुराण 'सई विरुई एपं वेदपाय सामाभवा- ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ मागत्य च विरूपोक्तिसम्बन्धादेव तस्य वैरूपं नाम सम्पन्नम् ॥ उतार्थवेदनं प्रसंसति -“विरूपः पाप्मना भूत्वा पामान मप हते य एवं वेद" -इति। वेदिता पूर्व केन चित्यामना विरुद्धरूपयुक्तो भूत्वापि पचाहेदनसामर्थ्यात्तं पाप्मानम् 'अप हते' विनाशयति ॥ मासनिक वैरूपशन्दनिर्वचनं कृत्वा प्रकत मेवोपाख्यानशेष माह- "तान्ह स्मान्वेवागच्छन्ति, स मेव सृज्यन्ते ; तानखा भूत्वा पभिरपानत ; यदखा भूत्वा पद्भिरपानत, तदखाना मख. खम्" इति। देवशापात् कुरूपत्वं प्राप्ता असुराः पुनरपि 'तान्' देवान् 'मनु' पयादागच्छन्त्येव, न त परित्यजन्ति । देवः 'संसृज्यन्त एव', न त टूरे तिष्ठन्ति । तदानी देवाः सर्वे- ऽप्यश्वरूपधारिणो भूत्वा पृठत पागतः तानसुरान् पहिः 'अपाघ्रत' स्वकीय पादताडनईतवन्तः । यम्मादेव मखा भूत्वा पनिहतवन्तः, तमालोकेऽपि पादताडनकुगलानां चतुष्पदाना मखनाम सम्पन्नम् ॥ उतार्थवेदनं प्रशंसति-"प्रश्नुते यद्यत् कामयते य एवं वेद"-इति ॥ देवेरखवेषकृतं व्यापार मिदानीन्तनेवायेषु दर्शयति- "तस्मादखः पशूनां जयिष्ठस्तस्मादयः प्रत्यड् पदा हिनस्ति" -इसि। यस्मादयस्पैः देवेवेगेन गमनं पहिस्ताडनं चापरितम, तस्मासोकापि पशूनां मध्ये ऽखोत्यन्तवेगवान, 'साई' तस्मादेव कारणात् लौकिकोऽखः 'प्रत्यई' पृष्ठतः पादेन पुरुष 'हिनस्ति' साडयति उसार्थवेदनं प्रशंसति-"पप पीमानं हते य एवं घेद'- तिम युष्लाहीति सहा प्रगस्याव्यविधिनिंगमयति-"तपादेतद. सपमाग्यं भवति एतीयेऽइ नि एतीयस्थानो पम्" इति ।

·।। पचमपञ्चिका ११ ॥ , यस्मादश्वस्य ईमो महिमा, तस्मात् 'अखवत्' अश्व शब्दोपेतं "युवा हि"-इति सूत्रां (सं० ८ ७५.) हतीये हिन्याज्यशस्त्र भवति । यदश्ववदिति पूर्वलक्षणत्योतखादिद मश्वशन्दोपेतं सूना कृतीयस्थाह्रो रूपकम् ॥ अथ प्रउगशखं विधत्ते-“वायवा याहि वीतये, वायो याहि शिवा दिव, इन्द्रथ वायवेषां सुताना, मा मित्रे वरुणे वय, मदि- नावेह गच्छत, मा याह्य ट्रिभिः सुतं, सर्विश्वेभिर्देवेभि, रुस नः प्रिया प्रियास्वित्योणिहं पठर्ग समानोदकं तीयेऽहनि दृतीय- स्थानी रुपन्"-रति। "वायवा याहि वीतये"-दत्येका (सं. ५.५१.५.), “वायो याहि शिवा दियः” इत्यादिके ऋची (सं० ८.२६.२३,२४.), मिलित्वा सोऽय मेकस्तृषः ; “इन्द्रय वायवेषां सुतानाम्"-दूत्यादिक हे ऋचौ (सं० ५.५१.६,७.), चत्वसम्मा- दनाय तयोरन्यतरा दिरावर्तनीया ; "पा मित्रे वरुणे वयम्"- इत्यादिकस्तृचः (सं० ५.७२.१-३.); "अश्विनावेह गच्छतम्"- इत्यादिकस्तृचः (सं० ५.७५.७-८.); “श्रा यायट्रिभिः सुतम्"- इत्यादिकस्तृचः (सं० ५.४०.१-३.); "सर्विश्वेभिर्देवेभिः"- इत्यादिकस्तृष: (सं० ५.५१.८-१०.); "चत नः प्रिया प्रियासु"- इत्यादिकस्टचः (सं० ६.६१.१०-१२.); त एते सस बचाः उष्णिक्छन्दस्का: । तत्सर्व मौणि प्रउगशस्तं कुर्यात् । तन समानोदकी तीयस्थाह्रो लिङ्गम् । मामिले वरुण, इति सूक्ने तिसृष्वृक्ष नि बईिपीत्यादिकोऽन्तिमः पाद एक एव। अश्विनावे हेति सूक्तोऽपि “हमाविवेत्यादिकोऽन्तिमः भा याहोति सूकऽपि "पन्निन्द्रयन्निमः पाद एक एय। मविश्वेभिरिति सचेऽपि “पा यायग्न इत्य- पाद एक एवा ·८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ न्तिमः पाद एक एव । एवं कतिपयेषु समानोदकत्वं लिङ्गम् ॥ अथ मरुत्वतीयशवस्य चयं विधत्ते -"तं न मिद्राधसे महे, वय इन्द्रस्य सोमा इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरी, नि- फावत् त्रिवत् तीयेऽहनि तीयस्थाही रूपम्" इति । “तं त मित्यादिकस्तृची मरुत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपत् (सं०८.२२.६-८.); तस्योपक्रमे 'तंत'-इति हिराहत्तः शब्दो नृत्तगततालानुकरण- सदृशः, भन्ते च 'लष्टोना नृतः' इति नर्तनवाची शब्दः श्रूयते ; तदिदं नित्तवलिङ्गम् । “वय इन्द्रस्य"-इत्यय मनुचरस्तवः (मं० ८.२.७-८.); तस्यादी विशदयवणात एद त्रिवलिङ्गम् ॥ अथ प्रगाययं विधत्ते - “इन्द्र नेदीय एदिहीत्वच्युतः मगायः ; म नूनं ब्रह्मणस्पतिरिति माझएस्सत्यो, निवृत्तवास्तृती- येऽहनि तोयस्याहो रूपम्" इति। "इन्द्र नेदीयः" इतिप्रगा- थम्य (सं० ५.२३.५,६.) पूर्वयोरम्यहोर्विहितवादयुतत्वम् । अथ. प्रग्रथनेन टचस्वं सम्मादयितुं चतुर्थः पादः पठः पादय विस्ति- रभ्यस्यते, तस्य नृत्तसमानत्वादयं प्रगायो निवृत्तलिङ्गयान् । एवं बामपरस्पत्यप्रगाथेपि (सं० १.४०.५,६.) द्रष्टव्यम् । यहा यस्मिन् 'इन्ट्रो वरुणो मित्रो अर्यमा'-इत्योकारस्य विरभ्यासो नृत्त- समानःA पन्यामिस्र ऋपो विधत्ते -"पग्निनेता, त्वं सोम क्रतुभिः, पिन्वन्त्वप इति धाया पधुताः" इति । यद्यप्यायुतत्वं दितीय- स्यानो सिगन, थायव याचनिक प्रयोगो द्रष्टव्यः । • माया पाडीपदा गति, स्ट्रयेनि पोनिम बारम् पनि प्रय.'-रति ममा मम एन. विति ५तु ममानीव रखना। .भा.प.inमम्।

·॥ पञ्चमपनिका ११॥ अथान्यं प्रगाथं विधत्ते-"न किः सुदासो रथं पर्यास नरोर- मदिति मरुत्वतीयः प्रगायः, पर्यस्तवांस्तृतीयेऽहनि बतौयस्यानो रूपम्" इति । . अभिन् प्रगाथे 'यस्य मरुता'-इति तीयपोदे यवणादयं भगवतीयः ; अब 'पर्यास'-इतिश्रुतवादयं पर्यस्त- लिङ्गवान् (सं० ७.३२.१०,११.) ॥ सूतान्तरं विधत्ते-"वार्यमा मनुषो देवतात ति सूत वियत् तृतीयेऽहनि टतीयस्यानो रूपम्” इति । प्रादौ विशदस्य नृतत्वात् त्रिवलिङ्गयुक्त मिदं सूहम् (सं० ५.२८.१,२.), अथ निकवल्यवस्ने स्तोलियानुरूयो प्रगायौ विधत्ते-“यद द्याव इन्द्र ते शतं, यदिन्द्र यावतस्त्व मिति वैरूप भवति राषन्तरेऽहनि टतीयेऽहनि टतीयस्याङ्गो रूपम्" इति । वैरूप- साना निष्पाद्य रत्तीयेऽहनि पृष्ठस्तोत्रम् ; तस्य च साम्न आधार- भूतो “यद द्यायः" इति (सं० ८.७०.५,६.) प्रगाथः स्तोनिया, "यदिन्द्र"-इति (सं० ७.३२.१८,१८) प्रगाथोऽनुरूपः । तदुभयं रथन्तरसाम सम्बन्धिनि टतीयेऽहनि युक्तम् । प्रथमतीयपञ्चमान्य- हानि रायन्तराणि - रथन्तरसाना पृष्ठस्तीवस्य गालव्यत्वात् । वैरूपसामाप्यत्र प्रस्तोत्रं गातव्यम् ; वैरूपमाकरयोः रथन्तरपुत्र- खेन तदीयऽहनि युतत्वात् । तस्मात् बतीयेऽहनि एतत् प्रगाथइयं शंसनीयम् ; वैरूपसामसम्बन्धस्य वतीयदिवसलिङ्गत्य विद्यमानत्वात् ॥ ऋगन्तरं विधत्ते-“यहावानेति (सं० १०.७४.६.) धाय्या- "युता"-इति । सर्वेष्वह.स्व युतत्वं सर्वस्याम्यो लिङ्ग भवतीति तीयेाहन्यपि तामम् ॥ .मा. ३८०प. 'व्यम् । 1.भा. १९१३९८ पथ्यो. एव्यम् । १ ·१० ॥ ऐतरेयवाझयम् । अपरं प्रगाययं विधत्त-"अभि वा शूर नोनुमति रयन्तरस्य योनि मनु निवर्तयति ; रायन्तर घेतदहरायतनेन" -इति। “अमि त्वा शूर"-इत्येपा (सं० ७.३२.२२.) रघन्तर-- साम्रो योनि: * ; तां पूर्वी ताया धाय्याया 'अनु' पश्चात 'निवर्तयति' मंदित्यर्थः । एतच्च रतीय महः 'मायतनेग' स्थानेन 'राथन्तरम्' अयुग्माना महां रथन्तरसम्बन्धिखात् ॥ अथान्यप्रगार्थ विधत्ते -"इन्द्र विधात शरण मिति साम- प्रगाथस्तिवांस्तृतीयेऽहनि तीयस्याडो रूपम्" इति । भवत्यस्य वैरूपसाम्नः सम्बन्धी "इन्द्र त्रिधातु"-इति (सं० ६.४६. प्रगाथः ; स च त्रिशब्दयुक्तत्वाय विवान् । अतो लिमसद्भावात् तीयेऽहनि योग्यः ॥ सूक्तान्तरं विधत्ते - “त्य मू वाजिन देतजूत मिति (सं० १०.१७८.) तार्योऽच्युत."-ति । तायनान : सूतपिश- पस्यायुतत्वं सर्वदिगसम्बन्धि लिगम् ॥ १ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाझवस्य पञ्चमपश्चिवायां प्रथमाध्याये (एकविंशाध्याये ) प्रथमः खण्ड ॥ १ ॥ ॥ अथ दितीय पण्डः ॥ यो नात एव प्रथमो मनस्वानिति सून' समा नौदकं तृतीये ऽहनि तृतीयवाही हपंतद सननीय' 9 भा. १९०.१८.. दरमम।

·॥ पञ्चमपश्चिका । ११२॥ - मतदा इन्द्रस्येन्द्रियं यत्सननीय मेतस्मिन् वै शव- मान' इन्द्र मिन्द्रिय मा विशति तद्वाप्याहुश्छन्दो- गास्तृतीये ऽहनि वढचा इन्द्रसन्द्रिय शंसन्तीति तटु गार्समद मेतेन वै गृत्समद इन्द्र स्ख प्रिय धामो- पागच्छाम परमं लोक मजयटुपेन्द्रस्य प्रिय धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद तत्म वितुर्व- गौमहे ऽद्या नो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य पति- पदनुचरौ'रायन्तरे ऽहनि तृतीयेऽहनि तृतीयवाही रूपम् तद्देवण्य सवितुर्वायं महदिति सावित्र'मन्तो वै महदन्तस्तृतीय महस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्थाह्रो रूपम् तेन द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृथि- वीर्य वृतश्रिया धृतपृचा घृतावृधेति पुनरावृत्तं पुन- निवृत्तं' तृतीये ऽहनि तृतीयस्थाह्रो रुप मनश्वो जातो अनभौशुरुक्थ्य इत्यार्भवं ग्यस्विचक्र इति विवत् ततोये ऽहनि तृतीयखातो रूपम् परावतो ये दिधिषन्त प्राप्य मिति वैश्वदेव मन्तो वै मगवतो- ऽन्तस्तृतीय मह स्तृतीये ऽहनि तृतीयस्थाड़ो रूपम् तटु गाय मेतेन वे गयः मातो, विश्वेषां देवानां मियं धामोपागच्छम परमं लोक मजयटुप विश्वेषां - 8 'शो'प, भाच्च मम्मत।

·१२ ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ देवानां प्रियं धाम गच्छति' जयति परमं लोकं य एवं वेद वैश्वानराय धिषणा मृतावृध इत्याग्नि- मारुतस्य · प्रतिपदन्तो वै धिषणान्तस्तृतीय मह- स्तृतीये ऽहनि तृतीयस्थान्हो रूपम् ' धारावरा मरुतो धृष्ण्वोजस इति मारुतं' बह्व भिव्याहत्य मन्तो वे बहन्तस्दतीय महस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्थाह्रो रूपम् नातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदस्याच्युता त्व मग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिरिति जातवेदसं पुर- स्तादुदक' तृतीये ऽहनि तृतीयस्वाह्रो रूपम् त्वं त्व मित्युत्तरं चाह मभिवदति सम्त त्यै सन्ततैस्वाहै- रव्यवच्छिन्नैर्यन्ति य एवं विहांसो यन्ति ॥३॥ । अथ निविडानीयं सूतं विधत्ते-“यो जात एव प्रथमो मन- स्वानिति सूरी समानोद ढतीयेऽहनि टतीयस्याको रुपम्"- इति । अस्मिन् सूनो “म्णस्य महा स जनास इन्ट्रः" इत्यन्तिमः पादः सर्वास्तु (१-१५.) समानः । तस्मादिदं सूक्तं (सं० २.१२. ) समानीदलिगोपेतम् ॥ एतत्सूक्तं प्रशंसति-"तटु सजनीय मैतद्दा इन्द्रस्येन्द्रियं या सजनीय मेतस्मिन्वै शस्यमान इन्द्र मिन्द्रिय मा विति" इति। '' सच सूशी 'सजनीय' सजनगदोपेत 'म जनाम इन्द्र.'-ति मलात् । बहुजनयुक्तत्व मेयफ मुत्कर्षकारणम् । किञ्च यत् ·॥ पञ्चमपचिका।।।२॥ 'सजनीय मस्ति, एतदेवेन्द्रस्येन्ट्रिय मुच्यते । कथं तत् । उच्यते-पुरा कदाचिदेत स्मिवेव सूने शस्यमाने सति 'इन्द्रियं' चतुरादिपाटवम् 'एन्,' देव माविमति । तम्मादिन्ट्रियप्रवेगे हेतुखादिदं प्रशस्तम् । शाखान्तराध्येटमसिहा प्रशंसति-"तहाय्याहुम्छन्दोगास्त- तीये हिनि बवृक्ष इन्द्रस्येन्द्रियं सन्तीति" इति । तद' तस्मि- नेव सजनीयसूक्ते 'छन्दोगाः' छन्दांसि गायन्तीति समवेदिनः, पर- सर मेव माहुः, पृठास्य पडहस्य टतीयेऽहनि 'बचाः' ऋग्वे- दाध्यायिनी हीतारः इन्द्रस्य सम्बन्धीन्द्रियरूपं सजनीयसतं संस- नीति । अतोऽस्य सूक्तस्येन्द्रियप्रदत्वमसिडिमहती॥ ऋषिसम्बन्ध मुपजीव्य प्रमंसति-"तदु गार्समद मेतेन वै ग्टत्समद. इन्ट्रस्य प्रियं धामोपागच्छत्स परमं लोक मजयत्". इति । गृत्समदो नाम कश्चिदृपिस्तेन दृष्टवादि सूतं 'गार्म- मदम्'। कथ मिति, तदुच्यते-'एतेनैव सजनीयसूतन राम- मदाख्यो महर्पिः इन्द्र तोषयित्वा तस्येन्द्रस्य प्रियं स्थान प्राप्य, सतः स तेनेन्द्रेणानुग्टहीत उत्तम लोकं जितवान् ॥ वेदनं प्रमं- सक्ति-"उपेन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति, जयति परमं लोकं य एवं बेद" इति ॥ वैखदेवस्य शस्त्रे पदयं विधत्त --"तत्सवितुर्वणीमहे ऽद्या नो देव सवितरिति वैखदेवस्य प्रतिपदनुचरी, रायन्तरेऽहनि रतीयोहनि तीयस्थाह्रो कृयम्" इति । "वत्सवितुः" इति टचः (सं० ५.१२.१-३.) प्रतियत, स च रथन्तरसाम्नः सम्बन्धी; "अद्या नो देव सविता"-इति ( ५.६२.४-६,) अनुचरः। तदे- तदुभयं रथन्तरसम्बन्धियस्मिन् योग्यम् :- , ·१४ ॥ ऐतरेय ब्राह्मणम् ॥ सविळदेवताकं सतातरं दर्शयति-- "तद्देवस्य सवितुर्वाय महदिति साविवम्" इति । 'तत् एतत् 'सावित्र' सविटदेवता- कम् (सं० ४.५३.)। तत्र हि सवितुदेवस्य सम्बन्धि 'वार्य' वर- णीयं 'महत्' अधिकं तेज इत्यय मर्थः श्रूयते; अतः सविटसम्बन्ध- यशाने सावित्रम् ॥ पूर्वत्र बचे रयन्तरसम्बन्धरूपं लिङ्ग मुखम् , अन तु लिगा- स्तरं दर्शयति-"अन्तो वे महदन्तस्तृतीय महस्तृतीयेहनि ती यस्याहो रूपम्" इति। पत्र प्रथमपादे महच्छब्दोऽस्ति ; महन्छ वस्तु काम्यमानामां वस्तूना मन्तो भवति, न खलु महतोऽग्य- धिक केनचित् क्वचित् किञ्चिदधिकं काम्यते ; ताशस्याभावात् । तस्मान्महहस्चेदान्तो भवति । इदञ्च टतीय महः प्रथमस्य पाह- स्यान्तः । 'अन्त' अन्तत्वसाम्यात् टतीयेऽहनि "तहेवस्य"-इत्या- दिक योग्यम् । यद्यम्यन्तशब्दोऽत्र नास्ति, तथाप्युक्तानीत्यान्त- शब्दार्थस्य सद्भावादन्तवलिङ्ग मस्ति । चान्तर विधत्त --"तेन द्यावापृथिवी अभि हते प्रति (स० ६.७०.) द्यावारथिवीयं कृतथिया तपचा वृताधति पुनराउत्तं पुनर्निवृत्त तीयेऽहनि तृतीयस्याङ्गो रूपम्"- इति । द्यावाप्रथिवीदेवताकत्वं विसष्टम् । एतश्रियेत्यादिः द्वितीयः पादः, तत्र तशब्दस्य पुन पुनराहत्तिरेक लिङ्गम् ; नृत्तगततालानुकरण प्रतीतं पुनर्निवृत्त लिशान्तरम् ॥ ऋभुदेवताक सूतान्तरं विधत्ते -"अनम्तो जातो मनभीश रुक्ष्य इत्याभयं (सं० ४.३६.); रयस्त्रिचक्र इति विवत्, हतीये ऽहनि एतीयस्याडो रूपम्" इति। हितीयस्या ऋषयतर्थ पादे तया चाहत्या ·॥ पञ्चमपछिका। वचनम्। "ऋभवी वैदयामसि"-इतिश्रवणात् ऋमुदेवताकत्वम्। प्रथमाया करचो हितीयपाद "रथस्त्रिया" इति विशदीपेत लिङ्गम् ॥ बहुदेवताकं सूनान्तरं विधत्ते -"पराक्तो ये दिधिषन्त प्राम्य मिति (सं० १०.६३.) वैश्वदेवम् ; धन्तो वै परावतोऽन्तस्त- तीय महस्तृतीयेऽहनि बतीयस्याडो रूपम्" इति। द्वितीयस्या ऋचः पूर्वाद एवं पठ्यते - "विश्वा हि वो नमस्यानि वन्द्या ना- मानि देवा उत यजियानि व"-इति । तत्र देवा इति यद बहु- वचनम्, अत्र प्रथमाया ऋचचतुर्थपादे "देवा आसते” इति बहु. तेन वैव देवं बहुदेवताक मिदम् । परावत इत्यनेन शब्देन दूरदेशोऽभिधीयते ; स ध निवासदेशापेक्षयान्तो भवति ; वतीय महश्च ब्राहस्यान्तः; अतः पूर्ववत् अर्थतोऽन्तवलि मति ॥ तदेतत् वैश्वदेवसूझ प्रशंसति-"तटु गाय मेतेन वै गयः मावो विश्लेषां देवानां प्रियं धामोपागच्छ म परम लोक मज- यत्" इति । 'तदु' तदेतामूह 'गायं” गयेन दृष्टं पवनामकस्य पुत्रो गयनामको महर्पिः 'एतेन' परायत इत्यादिसू तोन विशेषां देवानां प्रिय स्थान प्राप्य तैरनुग्रहीत उत्तम लोकं जितवान् । वेदनं प्रशंसति-"ठप विश्वेषां देवानां प्रियं धाम गच्छति, जय- 'ति परमं लोकं य एवं वेद" इति ॥ शस्तान्तरस्य प्रतिपत्सूक्तं विधत्त-"वैश्वानराय धिषणा मृता- वृध इत्याग्निमारतस्थ प्रतिपद (सं० ३.२.१.); अन्तो वै धिप- पान्तस्तृतीय महस्तृतीयेऽहनि ढतीयस्थाह्रो रूपम्" इति । पत्र धिपणे यन्तःकर थवाचकः यूयवे ; अन्त करणं च भूम्या- देरन्वं मासुं शक्नोति । तथा चान्यत्र यूयते.-"न वा द्रमा मन- रथो न वाश्वतरोरयः समः पातु महति ; मनो वा इमां सद्यः ·॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ पातु मर्हति"-ति । 'अन्त' सहसा भूम्याद्यन्तप्राप्तिहेतुलात् 'धिषणा-गब्दोऽन्तस्योपलक्षकः । अन्तस्तृतीय मित्यादि पूर्ववत् ॥ मरहेवताकं सूक्तं विधत्ते -“धारावरा मरुतो घण्वोजस इति मारुतं बदभिव्याहृत्य मन्तो वै बदन्तस्तृतीय महस्तृतीये हनि हतीयस्याङ्गो रूपम्" इति । मारुतत्व मत्र विस्पष्टम् । बहुविधम् 'अभि व्याहृत्यम्' अभिव्याहरणीयं शंसनीय मुग्जातं यस्मिन्सूतो तद् 'बदभिव्याहत्यम् ' ; अत्र हि पञ्चदशः शंसनीया इति बहुत्वम्, बहूनां देवाना मभिव्याहरणीयानां विद्यमानत्वा- हुलम्। तस्य बहुलस्य अनेकवदित्वापेक्षयान्तत्वम् ; अती- ऽन्तवलिङ्ग मस्ति (सं० २.३४.) ॥ ऋगन्तर विधत्ते -"जातवेदसे सुनवाम सोम मिति (सं० १ 22.) जातवेदस्याच्युता"-इति । अयुतलं सर्वेषा मनां साधारण लिङ्गम् ॥ जातवेदोदेवताकं सूक्तं विधत्ते -" मग्ने प्रथमो अहिरा ऋपिरिति ( सं० १.३१.) जातवेदस्य पुरस्तादुदकं ढतीये ऽहनि द्वतीयस्यागो रूपम्; वं व मित्युत्तरं वाह मभिवदति सन्तत्ये"-- इति । यद्यपि त्वमग्न इत्यग्निरेव देवता प्रतीयते, तधाम्पसी जात- वेदः-शब्दवाच्यो भवति , जातस्य सर्वस्य जगतो वेदितृवात् । तस्मादेतत्सूक्तं 'जातवेदस्यम्' । तञ्च 'पुरस्तादुदकम्' उदर्कशब्दो अवसानं च विच्छेदः । सोऽपि दिविधः,-पुर स्तादुपरिष्टाच; उपक्रमात् पूर्व भंसनीयस्याभावात् अयं पूर्वका- सीनो विच्छेदः पुरस्तादुदर्क इत्युच्यते । असनात् पूर्वकालीनो विच्छेदः उपरिष्टादुदकः । समानोदकत्वं च तृतीयस्यानो लिङ्गं युक्तम् । तत्रीपरिटादुद साम्यं सजनीयादिपूदाहतम् (१२ पृ०); ऽवसानवचनः;

·॥ पञ्चमपश्चिका । १३॥ अव पुरस्तादुदकसाम्यं लिङ्गत्वेनोदायिते । तथा ह्यस्मिन् सूने सर्वास्वप्यतु "ख मग्ने"-इति पदइयं समानातम्, तदिदं समा- नोदकत्व मेक लिङ्गम् । असदभिधानादेव पुनराहत्तलिङ्ग च वक्तुं शक्यम्। किञ्च लोके कञ्चित्युगपं सम्बोध्याभिमुखीतल्य व मिति वदन्ति ; एव मत्रापि उत्तरवाह मभिमुखीकत्वैव प्रत्यूचं वं व मिति शब्दः प्रयुज्यते, तव प्रथमहितीययोस्वरहयोय 'सन्तत्यै विच्छेदाहित्याय भवति ॥ वेदनपूर्वक मनुष्ठानं प्रशं- सति-"सन्ततस्त्राहरव्यवचिन्नैयन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति"- इति । 'ये' पुरुषाः प्रत्यूचं त्वं-शब्दः मूचितं चाहयोः सातत्यं विहांसो ऽनुतिष्ठन्ति, ते पुरुमाः 'सन्ततः' परसारसम्बईः, अत एव विच्छेदरहितम्बाहेरनुतिष्ठन्ति, तेषां विघ्नो न भवती- त्यर्थ ॥२॥ इति योमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकागे ऐतरेयबामणस्य पञ्चमपञ्चिकायां प्रथमाध्याये (एकविंशाध्याये ) दितीयः खण्डः ॥ २ ॥ . ॥ अथ ढतीय खण्ड: ।। प्राम्यन्ते वै स्तोमा प्राप्यन्ते छन्दांसि तृतीये- ऽहन्येतदेव तत उछिप्यते वागित्येव तदेतदनरं प्राचर' वागित्येक मनर मक्षर मिति चाचरंस २ ·१८ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ एवैष उत्तरवाहो वागेकं गौरेक द्यौरेक ततो वे वागेव चतुर्थ महर्वहति तच्चतुर्थ मह लय ये- तदेव तदक्षर मभ्यायच्छन्त्येतदर्धयन्त्येतव्यविभाव- यिष्यन्ति चतुर्थवाह उद्यत्या अन्नं वै न्यूलो यदेऊवा अभिगेष्णाश्चरन्ययान्नाद्यं प्रनायते तद्यच्चतुर्थ महy- वयन्त्यन्न मेव तत्पजनयन्त्यन्नाद्यस्य प्रजात्यै तस्माच्चतुर्थ महर्जातवद् भवति चतुरक्षरेण न्यूक्येदित्याहु- श्चतुष्पादा वै पशवः पशूना मवरुध्य अक्षरेण न्यूजये- दित्याहुखयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषा मेव लोकाना मभिजित्या एकाक्षरेण न्यूयेदिति छ स्माई लागलायनो ब्रह्मा मौहल्यं एकाक्षरा वै वागेष'वाव सम्प्रति न्यूझं न्यूङ्ख्यति य एकाचरेण न्यूझ्यतीति ' हाक्षरेणैव न्यूजयेत् ' प्रतिष्ठाया एव' विप्रतिष्ठो वै पुरुषञ्चतुष्पादाः पशवो यजमान मेव तद विप्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति तस्माद यक्षरेणैव न्यूंखयेन्मुखतः प्रातरनुवाके न्यूँखयति मुखतो वै प्रजा अन्न मदन्ति मुखत एव तदन्नाद्यस्य यजमानं दधाति' मध्यत आज्ये न्यूखयति मध्यतो व प्रजा अन्न धिनोति मध्यत एव तदन्नाद्यस्य यज- मानं दधाति' मुखतो मध्यन्दिने न्यूखयति मुखतो । ।

·॥ पञ्चमपच्चिका । १३ ॥ । न्यूखस्वरूप माश्वलायनन वर्णितम्-चत इनि प्रातरन- वाकं प्रतिपयई द्यो न्यूँखो द्वितीयं खर मोकार विमान मुदात्त विस्तत्य तस्य चोपरिष्टादपरिमितान् पञ्च वाडौंकारानन- दातानुत्तमस्य तु त्रीन् पूर्व मक्षरं निहन्यते न्यूंख्यमाने"- इति (यौ० ७.११.१-५.)। अस्याय मर्थ:-"चतुर्थेऽहनि प्राप्ते सति ग्रातरनुवाकस्य येय मृक् प्रथमास्ति, तस्या ऋची यो दावईचों तयोरईर्चयोर्यावादी, तयोराद्योन्यूँखः कर्त्तव्यः । नितरा मत्यन्त- विषमप्रकारेण 'जशनम्' उच्चारणं 'न्यूंख। कथ मिति, तदेव वटी क्रियते--"आपो रेवतीः क्षयथा"-इति (सं० १०.३०.१२.) प्रातरनुवाकस्य प्रतिपन् । तस्याः पूर्वाईस्यादौ योऽयं द्वितीयस्वरः श्रीकारः पकारादूईभावी, तं विमानीपत मुदात्तस्वरयुक्तं विवार मुञ्चारयेत्। त एते त्रय प्रोद्धाराः सम्पद्यन्ते। तत्रैकैकस्यो- कारयोपरि पुनरप्योकारा अईस्वरूपा खमात्रा अपरिमिताः पञ्च पोचारणीयाः। ते चाडौंकारा: सर्वेऽप्यनुदात्ताः । उत्तमस्य तु विमावस्योकारस्योपरि तीनौकारानुचारयेत् । वेष्वों- कारेषु प्रथम मक्षरं 'निहन्यात्' अत्यन्तनीचस्वरेणानुदात्त कुर्य्या- दिति । एवं सति उदात्तास्त्रिमावास्थय भोकारा अौकारास्त्रयो- दम इत्येव मोकाराः पोडश सम्मदान्ते। प्रथमाहितीययोस्त्रिमात्र- योर्मध्ये पञ्चानुदात्ता अडौंकाराः ; द्वितीयतृतीययोखिमात्रयो- मध्ये पञ्चानुदाता अौकाराः हतीयस्य विमावस्योपरिष्टा- नुदात्ता अौंकारास्त्रयः ; सोऽय मुञ्चारणविशेषो न्यूंख इत्यु- धवे। सोऽयं न्यूंखश्चतुर्थस्याङ्गः 'उदात्यै' उामनाय सर्वस्माटु- काय भवति॥ * "सदापि निदर्भमायोदापरिणाम.-"बापौर भी पी पी पी पी पी पी भो भो ..

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ त मिमं न्यूखं प्रशंसति-"अन्नं वै न्यूँखो यदेळवा पभि गेपणाचरन्त्ययात्रा प्र जायते, तद्यचतुर्व महन्फ्रूखयन्त्यन्न मेव तप्रजनयन्त्यत्राद्यस्य प्रजात्यै; तमाचतुर्व महर्जातवद्भवति" इति। योऽय मुतो न्यूंखोऽस्ति, तदेतत् 'अन्नं वै' अन्नसाधनत्वादनखरूप मेव। कय मेतदिति, तदुच्यते--1ळ-शब्दोऽन्नवाची, तोषां कर्ष- काणा मस्ति, ते कर्पका: 'इळवाः'। च वर्षन्तं पर्जन्यम् 'अभि'लक्ष्य 'गेपणाः' हर्षेण गायन्तो यदाचरन्ति, अथ तदानी मनाय प्रजायते । सकालाष्टिसमृद्धिं च दृष्ट्वा कपका द्वयन्ति , द्वष्टाय गायन्तीति यदस्ति, तत्सदृश मिदं चतुर्थे इनि न्यूंखरूप मुञ्चारणम् । प्रतो ऽनेनोचारणेनाव मुत्यादयन्ति । तदेव मत्रा- यस्य 'प्रजात्यै उत्पादनार्य सम्पद्यते । तस्मात' अन्नप्रजाति- युक्तवादेव चतुर्थ महः 'जातवद्भवति' । जातवत्व मेतस्मिथहनि मन्त्रवचननीपरिष्टाद वक्ष्य ते । न्यूँखस्य मन्त्रमध्ये स्थानविगेपं विधत्त-"चतुरचरेण न्यूंख- येदित्याहुयतप्पादा वै पशवः पशूनामवर" इति । मन्चे योग्य मादो चतुरघरो भागतेन ‘न्यूजयेत्' चत्वायंचराचार्य तदन्ते ययोनं न्यूखं प्रयुन्नगदिति केपिद्यानिका पाहुः । चतमध्यया पादचतुष्टयोपेतानां पशूनां प्राप्तिभवतीति तदभिप्रायः । पचान्तरं विधत्त'-"पाचरेण न्यूजयेदित्याहुन यो वा इमे विस्तो लोका एपा मेय लोकाना मभिजित्ये"-इति । पूर्ववत प्यारयेयम् । पानी पाहिमामय पदमाघ। पपीर बोकी भोगेको पीपीपीपीपीपीपीपीय स. परश्य पो: रमतर मत यो पापी"-विका...॥

·॥ पञ्चमपचिका । १३॥ पक्षय मुक्त्वा तृतीयपक्षं विधत्ते -“एकाक्षरेण न्यूझयेदिति हमाह लाङ्कलायनो ब्रह्मा मौहल्य एकाचरा वै वागेप वाव सम्प्र- ति न्यूह न्यूंसयति य एकाचरेण न्खयतीति" इति। लान- लाख्यत्य महर्षेः पौत्रो 'लागलायनः'; मुलाख्यस्य पुत्रो 'मौहल्या', सच 'ब्रह्मा इत्येतनामको ब्राह्मणः । सोक मनर सुचारय. यूंखयेदिति । तल्किम् । तत्रेय मुपपत्तिः,--येयं वागहर्देवतेति पूर्व मुक्ता, सेय मेकाक्षरा ; तथा सति यः पुमानेकाक्षरेप न्यूंख- यति, एप एव सम्प्रति सम्यक् न्यूंख मनुतिष्ठति। अक्षरसहाया देवतानुसारित्वादिति तस्य महरभिप्रायः ॥ तदेतत् पक्षत्रय मङ्गीकृत्य स्वाभिप्रेतं पक्षं विधत--"हाक्षरे- थैव न्यूक्येत प्रतिठाया एव ; विप्रतिष्ठो वै पुरुषद्यतुष्पादाः पशयो यजमान मेव तद् दिप्रतिष्टं चतुष्पामु पशुघु प्रतिष्ठापयति ; तस्माद द्वाक्षरेणैव न्यूजयेत्” इति । एवकारः पूर्वोक्लपक्षत्रयव्याव- त्यर्थः । 'प्रतिष्ठाया एवं' यजमानस्य प्रतिठार्थ मेव हि द्विसङ्ख्या; दाभ्यां पादाभ्या मवस्थितत्वात पुरुषो 'दिप्रतिष्ठः' । स्पष्ट मन्यत् ॥ प्रातरनुवाके विभेपेण स्थानं विधत्ते-"मुखतः प्रातरनुवाके न्यूखयति ; मुखतो वै प्रजा अन्न मदन्ति, मुखत एव तदन्नादास्य यजमानं दधाति" इति । प्रातरनुवाके मुखत अर्चित्यादौ द्विती- यरिमन्नचरे न्यूखयेत् । प्रजानां सर्वासां मुखेनैवान्नादनात् । नया सति यजमान मन्नाद्यम्य 'मुखत एव' समीप एव स्थाप- यति॥ भाज्यशस्त्रे स्थानविशेष विधत्ते.-"मध्यत श्राज्ये न्यूझ्यति ; मध्यतो वै प्रजा अन्न धिनोति, मध्वत एव तदनादास्य यजमानं दधाति"-इति। 'मध्यतः तृतीयपादे इत्ययः । तथा चावला- ·२४ ॥ ऐतरेयवादगम्। तथा चास यन पाह-“आग्नि न खतिभिरित्याज्यम् , तस्योत्तमावर्ज तृतीयेषु पादेषु न्यूड्स"-इति (श्रो० ७.११.८८.)। अन्न हि मध्यभागे धतम् । तत्र प्रजा 'धिनोति' प्रोणयति । ततस्तत्पाठे- नाबाद्यस्य मव्यतो धारणे यजमानम् अवस्थापयति ॥ माध्यन्दिने सवने स्थानविशेषं विधत्त -- "मुखतो मध्यन्दिने न्युद्धयति, मुखतो वै प्रजा अन्न मदन्ति , मुखत एव तदबाद्यस्य यजमानं दधाति" इति । 'मुस्खत' अर्डर्चादी । लायनो मरुलतीयं निष्केवल्यञ्च निरूप्य पश्चादिद माह--- “शुधीहवीयत्य तु तृच आदेोऽई दिए न्यूद्धः" इति ( यौ• ७.११.२८.)। सवनद्यगतं न्यूँखं प्रशंसति-"तदुभयतो न्यूझं परिग्रजाति सपनाभ्या मन्त्रादात्य परिग्रहीत्यै" इति। 'उभयत.' प्रातस्मवने माध्यन्दिनसवने च * ॥ ३ ॥ इति योमन्सायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य पञ्चमपञ्चिकाया प्रथमाध्याये ( एकविं गाभ्याये) तृतीयः खण्ड ॥ ३ ॥ "पानि न सातिभि" इति सं• १.३११। + "शुधी त्वमिन्द्र मरुवार इन्द्र-इति मु.११11। * “नामा पोटा चौकाराक्षव केचिदाता केचिदनुदात्ता"-इति पा० १२१४॥ "नागपने पधि पर पामिपि -इति (स• १.९५३) रची व्याख्याने 'नाम्यते--- विशष कुनि-इति सा• भा। मामा. बा.१११, २५१३। सामा• यो• . ५१,२३५ कात्या• पौ.10 हाय पुन १६२।

·। पञ्चमपश्चिका ।१।४।। २५ ॥ भय चतुर्थः खण्डः । वाग्वे देवता चतुर्थ महरहताकविश स्तोमो वैराज सामानुष्टुप् छन्दो यथादेवत मेनेन' यथास्तोमं यथा- सास यथाच्छन्दसं रानोति य एवं वेद यहा एति च प्रेति चतचतुर्थखाहो त्य'योव प्रथम महदे- तत्युनर्यञ्चतुर्थ' यद्युक्तवाद्यवादाशुमद्यपि ववद्य- व्ययमे पदे देवता निरुच्यते यदय लोकोऽयुदितो यजातवद्यद्वववद्यछुक्रवाहावी रूपं यमदं यदि- रिफितं यदिच्छन्दा यदूनातिरिक्तं यदैराज यदानुष्टुभ यत्करिष्यद्यत्पथमखाडो रूप मेतानि वै चतुर्थस्थाही रूपाण्याग्नि न खवृतिभिरिति चतुर्थस्खाहू याज्यं भवति वैमदं विरिफित विरिफितख ऋषेशतुर्थे- ऽहनि चतुर्घस्याहो रूप मटचं पालम् पाटो यत्नः माङ्काः पशवः पशूना मवरुञ्चै ता उ दश जगत्यो जगत्- प्रातस्सवन एष त्राहस्तेन चतुर्थस्याहो रूपं 'ता. उ पञ्चदशानुष्टुभ प्रानुष्टुभं ह्येतदहस्तेन चतुर्थवाही रुपता उ विंशतियवाः पुन: मायणीयं होतदह- स्तन चतुर्थस्यालो रूपं तदेतदस्तुत मशस्त मयात- यामसूक्त यन्न एव साक्षात्तद्यदेतञ्चतुर्थयाङ्ग भाज्य ·॥ ऐतरेयवाहा पम् ॥ - भवति यतादेव तद्यन्तं तन्वते वाच मेव तत्पुनरूप- यन्ति सन्तत्यै सन्ततेसाहरव्यवच्छिन्नैर्यन्ति य एवं विहांसो यन्ति वायो शुनो अयामि ते' विहि होत्रा अवीता बायोः शतं हरीणा मिन्द्रश्च वायवेषां सोमा- नामा चिकितान सुवातू आ नो विश्वाभिरूतिभिम् त्य मु वो अप्रहण' मप त्वं वृजिनं रिपुं मम्बितमे नदीतम इत्यानुछुभं प्रउग मेति च प्रेति च शुकवच- तुर्थे ऽहनि चतुर्थयाहो रूपं तं त्वा यजेभिरीमह इति मरुत्वतीयय प्रतिपदीमह दूत्यभ्यायाम्य मिवै. तदहतेन चतुर्थस्थाह्नो रूप मिदं वसो सुत मन्ध चन्द्र नेदीय एदिहि मैतु ब्रह्मणस्पति रग्निता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्यपः प्र व इन्द्राय वृहत प्रथमेनाहा समान आतानचतुर्थे ऽहनि चतुर्थ स्याही रूपं श्रुधौ हव मिन्द्र मा रिषण्य इति सूक्त हववच्च- तुर्थे ऽहनि चतुर्थस्याहो रूपं मरुत्वा इन्द्र वृषभी रणायेति सूत मुयं सहोदा मिह त हुयेमेति हव- वचतुर्य ऽहनि चतुर्घखाडो रूपं तदु चेष्टुभं तेन मतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवेतन न प्रच्य- वत इमं नु मायिन हुव इति पर्यासो हवांश्चर्ये इति • "प्राधावन" का ·॥ पञ्चमपशिका | १४॥ ऽहनि चतुर्थत्याही रुपंता उ गायत्री गायत्रयो वा एतस्य चाहय मध्यन्दिनं वहन्ति तदैतच्छन्दो व- हति यस्मिन् निविदीयते तस्माद गायत्रीषु निविद दधाति 'पिवा सोम मिन्द्र मन्दतु त्वा श्रुधी हवं विपिपानखानेरिति वैराज पृष्ठं भवति बार्हते ऽहनि चतुर्थे ऽहनि चतुर्थखाह्रो रूपं यहावानति धाय्याच्युता ला मिद्धि हवामह इति बृहतो योनि मनु निवर्तयति वाहतं ह्येतदहरायतनेन'त्व मिन्द्र प्रतूर्तिष्विति सामप्रगायो ऽशस्तिहा जनितेति जातवांश्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थखाड़ो रूपं त्य नू घु वानिनं देवजूत मिति तार्यो ऽच्युतः ॥ ४ ॥ - चतुर्थ महर्विधते-“वाग्वै देवता चतुर्थ महवंहत्येकविंश स्तोमो वैराजं सामानुष्टुप छन्दो यथादेवत मेनेन यथास्तोमं यथा- साम यथाच्छन्दमै रानोति य एवं वेद"-दति । पूर्ववद्याश्येयम् । चतुर्थस्याङ्गो गमकानि मन्चगतानि लिङ्गानि दर्शयति- "यदा एति च प्रेति च तचतुर्थस्याङ्गो रूपं, याव प्रथम मइ- स्वदेशमुनर्यचतुर्थ या क्लवद्यद्र्थववदाशम यत्पिश्व समयमे पढे देवता निरचते यदयं लोकोऽभ्युदितो यज्जातवघडववाच्छुक- वद्यद्वाची रूपं यदेमदं यदिरिफित यदिच्छन्दा यदूनातिरिक्तं यह राजं यदानुटुभं यत्करिष्यद्यप्रघमस्याह्नो रूप मेतानि वै चतुर्थ- स्याङ्गो रूपाणि"-इति । भाकारः प्रशब्दश्चेति यदेव पूर्वव प्रथम ·॥ ऐतरेयवाझणम् । स्थाह्रो निरूपक मुलाम् , तदत्र चतुर्थस्थाह्नो निरूपकम् । प्रथम- ख्यद्वापेक्षया प्रथम महः पूर्वं यदुक्तम्, तदेतत्पुनरपि मध्यम- अग्रहापेक्षया प्रथम महरुच्यते ; प्रतो नवरात्रापचया यत् चतुधं, तस्य वाहापेचया प्रथमलाप्रथमस्यानो लिड्नान्यत्र योग्यानि 3; तत एव तयुक्तावदित्वारभ्यायं लोकोऽभ्युदित इत्यन्तानि पूर्वोक्ता- न्येवाभिहितानि । 'जातवत्' जनिधातुयुक्तम् । 'हवयत्' इति यतिधातुयुतम् । 'शुक्रवत्' शकशब्दयुक्तम् । 'वाची रूपं' वाक्- प्रतिपादकशब्दयुक्तम् । 'वैमदं' विमदाख्येन महर्षिणा दृष्टम् । रिफतिधातुः लोगार्थे वर्तते ; विशेषझेशेन धेनोच्चारितम् "विरिफितम्' । 'विच्छन्दाः' इति विविध च्छन्दसा युक्तम् । तदुर्न चातिरिक्तं च 'अनातिरितम्' अक्षरडासद्धी इत्यर्थः । वैरानास्य- सामसम्बदं 'वैराजम्' । अनुष्टुप्छन्दसम्बहम् 'भानुष्टुभम्' । जातवदित्यादीनि अत्र विशेपलिगानि । भविचदर्थवाचिप्रत्य- योपेतं धातुरूप 'करियत्'-दूत्युच्यते। अत्र यतनं यच पूर्वोतं प्रथमस्याहो रूप मस्ति, तानि सर्वाण्यपि चतुर्घस्याहो निरू. पकागि । पदानी माज्य मस्त्रं विधत्ते--"पाग्निं न वहशिभिरिति पतर्यस्यान भाज्यं भवति ; वैमदं विरिफित पिरिफितस्य ऋपे. अनुयें हनि चतुर्थ स्थानो रूपम्" इति । भाग्नि मित्यादिक (मं० १०.२१.) सूती 'वैमर्द' पिमदायेन महर्षिणा दृष्टम् । 'पिरिफित' न्यूवरूपेण पियेपो मेनोपारितम् । पत एव 'विरि- फितस्य यिशेपगरूपतया युतम्य पिमदाख्यग्य मा सम्बन्धि । - .......६.दरम्पन्। भा:...-..यम् ।

·पञ्चमपञ्चिका । १ ॥ ४॥ पतो विमदेन दृष्टवं विरिफितत्वञ्चेति लिङ्गदयसद्भावाञ्चतुर्थे हिन्येतत्सूक्तं योग्यम् ; तमाचतुर्थस्यान्द्रो निरूपकम् ॥ ऋक्सया छन्दयीपजोव्य सूक्तं प्रशंसति-"अष्ट पाङ्गम् ; पाटो यचः, पाहाः पयवः, पशूना मवरु।" इति । ऋक्सयो- सरनोपयुज्यते । यत् किच्चिच्छन्दोयोगान 'पाङ्गम'। पूर्वोक्त- हविष्यङ्गगादिभिः * यजस्य पाङ्गत्वम् । चतुर्भिः पादैर्मुखेन प, पञ्चावयवैः पशवः पाताः । तस्मादेतच्छसनं पशपाप्त भवति ॥ जगतीदारा पुनः प्रशंसति-- "ता उ दश जगत्यो जगप्रातः- सवन एप वाहस्तेन चतुर्थ स्थानो रूपम्" इति। 'ता उ' तास्तु मूतगता अटायचो 'दश जगत्यः' सम्पद्यन्ते । कथं सम्पत्तिरिति, तदुच्यते- सूतस्याद्यन्तयोर्कचोस्विराहत्या हादश पलायो भव- न्ति ; पति कचत्वारिंशदक्षरा ; रातो मिलित्वा अशोत्यधिक- चतुःपतापराणि सम्पदान्ते। अष्टाचत्वारिंशदक्षराणां जगतीनां दशसङ्ख्याकानां तावन्त्येवाक्षराणि । एवं जगतीसम्पत्तिः। जगतीच्छन्दोयुक्त वाताव यस्य मध्यमस्य वाहस्य सोऽयं 'जगत्- प्रातस्मवनः'। पूर्व मेव छन्दसां विवादो जगत्याः प्रातमवन- स्थान मुक्तम् ।। अत: प्रातस्मवने जगतीसम्बन्धयतुर्थस्याही निरूपकः॥ अनुष्टुप्सम्बन्धेन प्रशंसति-"ता उ पक्षदमानुष्टुम आनुष्टुमं घेतदहस्तेन चतुर्यस्यानो रूपम्" इति। तास्त, दश जगत्यः 'पञ्चदमानुटुभः' सम्पयन्ते । तथाहि,- अष्टाचत्वारिंगदक्षरा जगती ; हाविंगदक्षरानुष्टुप् ; तथा सत्येकेका जगतौ सानुष्टुब्- . ..भा. ११.भा.दृष्टव्यम् । 1. भा. १९४१... रम्यम् ।

·म ऐतर यवाझणम् ॥ भवति। अहवेतदनुष्टुभः सम्बन्धि ; अनुष्टुभो निर्वाहकत्वस्योत. त्वात् । तेनेदं सूक्तं अनुष्टुब्हारा चतुर्थस्थानी निरूपकम् ॥ गायत्रीद्वारा प्रशंसति-"ता उ विंशतियाः पुनः प्राय- णीयं येतदहस्तेन चतुर्घस्याडो रूपम्" इति। तास्त, दश जगत्या पुनरपि प्रत्येक देधा विभज्यमाना चतुर्विशत्यक्षरा गायत्रो विंशतिर्भवन्ति। गायत्रीसम्बन्धमान्यत्र--"प्रायणीयं प्रथम महर्गायत्रो वा ऐन्द्रवायवो गायत्रं पायपीय महा" इति. श्रुत्य तरात्। इदं चाहमध्यमे वाहे प्रथमत्वात् प्रायणीयम् । अतो गायत्री द्वारा सम्बन्धस्य वक्तुं शक्यत्वादेतमून (सं० १०.२१.) चतुर्थस्याडो निरूपकम् ॥ सारयुक्तात्वेन पुनः प्रशंसति-"तदेतदस्तुत मस्त गयात. यामसूक्त यन्न एव साक्षात् तदेतच्चतुर्थस्थान भाज्यं भवति, यन्नादेव तद्यन्न तन्वते ; वाच मैव तत्पु नरुपयन्ति सन्तत्यै"- इति । तदेतत्' धाग्नि मित्यादि मूक्तम् (सं० १०.२१.); TET- ढभिः पूर्व मस्ततं होटभिरम्यगस्तम् ; तस्मात् 'भयातयाम गतसारं न भवतीति साचाद यन्न एव ; यजमध्ये सारत्वात्। तथा सति यो तरसूल मत्राज्यं भवेद, तदानीं यारूपादेव सूताद रूप मशः 'तन्वते विस्तारयन्ति, किच्चाहदैवतां 'वाच मेव' तेन सारयुक्लेन पुनः प्राप्नुपन्ति । तय मध्यमस्य वाइस्य सन्तत्य' विच्छेदरादित्याय भवति । वेदनपूर्वक मनुठानं प्रयंसति-"सन्ततेबाहेरव्यवलियन्ति य एवं विहांसी यन्ति" इति। पूर्वयारोग्यम् ॥ पथ प्रगय विधत्ते- “वायो राको प्रयामि ते, विधि • महिए बन्दबाणि...ामा। य ·॥ पक्षमपश्चिका । १४ ॥ होवा प्रवीता, वायो शतं हरोणा, मिन्द्रश्च वायवेषां सोमाना, मा चिकितान सुक्रतू, आ नो विखाभिरूतिभिस्, त्य मु वो अप्र- हप, मप त्यं हजिनं रिपु, मम्बितमे नदीतम इत्यानुष्टुभं प्रउग मेति च प्रेति च शुक्रवचतुर्थे हनि चतुर्थस्याङ्गो रूपम्" इति। वायो शुक्र इत्यादय प्रतीकम् (सं०४,४७.१.)। विहि होवा इति (सं० ४.४८.१.) द्वितीयम् । वायो शत मिति (सं० १.४८,५.) सनीयम् । इन्द्रश्चेति (सं० ४.४७.२.) चतुर्वम् । आ चिकिता- नेति (सं० ५.६६.१.) पञ्चमम् । आनो विवाभिरिति (सं० ८.८.१.) षठम् । त्य मुव इति (सं० ६.४४.४.) सनमम् । अपत्य मित्यष्टमम् (सं० ६.५१.१३.)। अम्बितम इति (सं. २.४१.१६.) नवमम्। अनादेशस्तिभिः प्रतीकैरेकस्तृचः, इतरैः षट्पतीको पट्टचाः । एतत्सर्व मनुष्टुप्छन्दस्क प्रउगशस्त्र कार्यम्। अत्र आकारः, प्रशब्दः, शुक्रशब्दश्चेति लिङ्गानि द्रष्टव्यानि । वायो इत्यत्र शुक्रवलिङ्गम्। विहि हो।त्य स्या मृचि 'वायवा चन्द्रेण"- इत्याकारः। वायोः गत मित्यत्र "रय ा यातु"- इन्द्रश्चेत्यन्त्र द्वितीय स्या मृचि "श्रा यातम्"-इल्याकारः । प्रा चिकितानेत्यन, प्रा नो विवाभिरित्यवाकारी स्पष्टी। त्य मु वो अमहण मित्यत्र प्र-शब्दः । अप त्यं जिन मित्यत्र वतीयस्या मृचि “मा सुगम्"-त्याकारः। अम्बितम इत्यत्र "प्रशस्ति मम्ब"- इति प्र शब्दः। अतो लिङ्गसद्भावेन चतुर्थहीन योग्यत्वात् इदं सर्व चतुर्थस्याडो निरूपकम् । मरत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपदं विधत्त-"तं त्वा यजेभिरीमह इति (सं० ८.६३.१०.) मरखतीयस्य प्रतिपदोमह इत्यभ्यायाम्य मियैतदहस्तेन चतुर्थ स्याङ्गी रूपम्" इनि। पत्र यहेतदीमद -इत्याकारः। .

·३२ ऐतरेयवाप्रपम्। याबाद - इति पद मस्ति, तद याचाम इत्यासिवय वर्तते दोर्घकालेन फलादा; तस्मादेतदहः 'अभ्यायाम्य मिव' अभितो दोघे कर्तव्य मित्र प्रयोगबाहुल्येन दृश्यते। तन यात्रार्थवाचि- धातुहारेण दीर्घलेन साम्यप्रतीतेरिदं मन्त्रवाक्यं चतुर्थस्याही निरूपकम् ॥ मन्नान्तरापि विधत्ते - “दं वसो सुत मन्ध (मं०८. २.१.), इन्द्र नेदोय एदिहि (सं० ८.५३.५.), प्रेत ब्रह्मणस्पति (सं० १.४०.३.), रग्निनेंता (सं० ३.२०.४.), त्वं सोम क्रतुभिः ( स० १.८१.२.), पिन्वन्त्वप: (स० १.६४.६.), प्र व इन्द्राय बहत (८.८८.३.) इति प्रथमेनाना समान आतानयतुर्थे हनि चतुर्थस्या हो रूपम्" इति । 'पातान:' शस्त्र कृतिः । सा चेदं वसो सुत मित्यादिका। अस्मिन् चतुर्थेऽहनि पूर्वोक्तेन प्रथमेनाना समा. नात्साम्यं चैक लिङ्गम् । सूक्तान्तरं विधत्ते-"श्रुधी हव मिन्द्र मा रिमय इति (मं० २.१०.) सूक्त हववञ्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थ स्थानो रूपम्" इति । हवशदोपेत मेतस्थाही विशेषलिन मिति पूर्व मुक्तम् ॥ अन्यस्मिन्नपि मूक्त तनिङ्ग दर्भयति- “मरुवा इन्द्र कृषभी रणायेति (सं० ३.४७.) सूक्त, मुग्रं सहोदा मिह तं हुवेमेति हयवचतुर्थे हिनि चतुर्थस्याडो रूपम्" इति। मरुत्वा नित्यस्य सूक्तस्य "उयम्" इत्यादिरन्तिमः पादः ; तव "हुवेम"-इति हव- शब्दार्थवावौ धातुर्दश्यते ; अतो लिङ्गसद्भावादगो निरूपकम् ॥ एतत्सूक्तं प्रशंसति-"तदु वैष्टुभं तेन प्रतिहितपदेन सवन दाधारायतनादेवैतेन न प्रत्यवत" इति । 'तदु तत्तु सूक्त त्रिष्टुप छन्दस्वम् । प्रतिष्ठितानि पदानि प्रतिनियताघरसमायुक्ताः पादाः ।

·॥ पञ्चमपचिका १४॥ ३३ यस्मिन् सूक्ते तत्सतं 'मतिछितपदम्'। तादृशेन तेन सूतोन 'सवन' माध्यन्दिनसवनगतं मरुत्वतीयशस्त्र' 'दाधार' पारितवान् भवति । एतेन सूतोन स्वयम् 'आयतनात् स्वकीयगृहात् कदाचिदपि न प्रच्चवते । अन्त्यं वचं विधत्त-"इमं नु मायिनं हुव इति पर्यासी हर. वांचतुर्थे ऽहनि चतुर्थत्याही रूपम्" इति। मं वित्यादिस्तृत- विशेषः ( सं०८.७६.१-३.) परितः पूर्वीनाना मन्ते प्रक्षेपणीयः । तल "सुवे"--इति इवमब्दार्थो धातुरस्ति, अतचतुर्थयाह्नो निक- पकस्तृचः ॥ तदेत प्रशंसति-"ता त गायत्रो गायत्रयो वा एतस्य लाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति" इति। 'ता उ' ताः सूक्तगता ऋष: गायवी- च्छन्दस्काः गायत्राथ 'एतस्य' मध्यमस्य वाहस्य 'मध्यन्दिनं' सवनं वहन्ति । पूर्वोत्तनिर्वाहक्रमेण जगत्याः प्रातस्मवनवाहिवं गायत्रया माध्यन्दिनसवनवाहित्वं च दर्शितम्। अस्मिन् टचे निविज्ञानं विधन - "ततच्छन्दो वहति यस्मिन्निविधीयते ; तस्माद्वायत्रीषु निविदं दधाति"--इति । 'यस्मिन् छन्दसि 'निवित' पदसमूहः प्रतिप्यते, तदेतत् छन्दो 'वहति' सवनस्य निर्वाचक भवति। तस्मानिर्वहणाय तास गायत्रीषु निविदं दध्यात्। अथ पैराजसामसम्बई चयं विधत्ते-"पिवा सोम मिन्द्र मन्दत वा, युधी हवं विपिपान स्याद्रेरिति वैराज पृष्ठं भवति, बाईने ऽहनि चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्याहो रूपम्-इति । पृष्ठस्तोत्र- साधनस्य वैराजमानः भाधार: "पिया सोमम्" इत्यादि (सं. ७.२२.१-३.) स्तोत्रियस्तुचः, "श्रुधी हवम्"-वृत्यायनुरूपः (सं.

·३४ ॥ ऐतरेयनाझपम् ॥ ७.२२.४-६.); अतो वैराजसामसम्बन्धो लिङ्गम् । किञ्च बह- सानो ऽपत्यं वैराजसाम, इदं चाहयुग्मरूपत्वास हत्यामसम्बन्धि ; भतोऽपि कारणात अस्मिनहनि एतत् बचदयं युक्ताम् । ऋगन्तरं विधत्ते-“यहावानति वायायुता" इति। अच्यु- तवं सर्वसम्बन्धि लिङ्ग मित्युक्तम् ।। तस्मात्तृच जई मच प्रगाथं विधत्ते--"ला मिद्धि हवामह इति ( सं० ६.४६.१,२.) बृहतो योनि मनु निवर्तयति ; बाईत येतदहरायतनेन" इति । बा मिझोत्यस्या मृचि हत्याम उत्पनन तस्मादितं योनिभूतं गाणं पूर्वोत्तधाय्याम् 'अनु' पश्चात् न्। 'एतदहरायतनेन' युगमाहस्वरूपस्थानेन 'वाहतं' बह- सामसम्बन्ध लिङ्ग मित्युक्तम् ॥ वैराजमानः सम्बन्धिनं प्रगाथं विधर्त-"स्वमिन्द्र प्रतूति- बिप्ति ( सं० ८.६८.५,६.) सामप्रगाय:"-इति ॥ तत्र लिङ्गदर्भयति-"अशस्तिहा जनितति जातवांचतुर्थे ऽहनि पतुर्थ स्वाह्नो रूपम्"--इति । उक्त प्रनाथे टतीयपादोऽयम्। अन "अगस्तिहा जनिता"-इति ; ततोऽयं जातवान् । 'जान'- धातुयुतं जातवत्व' चैतस्यानो लिङ्गम् ॥ त्य मूपितिसूताविशेषस्याच्युतत्वं लिङ्ग दर्शयति-"त्य मूए वाजिनं देवजूत मिति (सं० १०.१७८. ) नाच्यो ऽयुतः ॥ ४॥ प्रति श्रीगसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाचायस्य पञ्चमपचिकायां प्रथमाध्याये (एक विंशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ .

·॥ पञ्चमपक्षिका ।१।५ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः ॥ गभीरं ननुषाभ्युन - कुह श्रुत इन्द्रः कस्मिन्नोति सूक्तं वैमद विरिफित विरिपिातस्य चटपैचतुर्धे ऽहनि चतुर्थचाहो रूपं युध्मस्य ते वृषभव खराज इति सूक्त मुरुं मिति जातवचतुर्थे ऽहनि चतुर्थ- स्वाही रूप तटु चेष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन' सवनं दाधागयतनादेवैतेन न प्रच्यवते त्य मु वः सनासाह मिति पर्यासो' विश्वासु गौायत मित्यभ्यायाम्य मिबैतदहतेन चतुर्थखाह्रो रुप ता उ गायत्री गायत्रो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति त - तच्छन्दी वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माद गाय- वीषु निविद दधाति विश्वो देवख नेतुम् तत्सवितु- वरेण्यमा विश्वदेवं सत्यति मिति' वैश्वदेवस्य प्रति- पदनुचरी वाईते ऽहनि चतुर्थेऽहनि चतुर्थखाको रूम' मा देवो यातु सविता सुरल इति सावित्र' मैति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थचाहो रूपम् प्र दावा यत्नः पृथिवी नमोभिरिति द्यावापृथिवीयं प्रेति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थखाह्रो रूपम्' प्रभुभ्यो दुत मिव वाच- मिश्य इत्यावं' प्रेति च वाच मिध्य इति च चतुर्थे ऽहनि चतुर्थखाहो रूपम्' म शुक्रतु देवी मनीषेति ·॥ ऐतरेयनानणम् ॥ वैश्वदेवं 'मेति च शुक्वच्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्याङ्गो रूप" ता उ विच्छन्दसः सन्ति विपदाः सन्ति चतुष्पदान चतुर्थखाड़ो रूप' वैश्वानरख मुमतौ स्यामेत्याग्नि- मारुतस्य प्रतिपदितो जात इति जातवञ्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थसाह्रो रूप" कई व्यक्ता नरः सनीळा इति मारुतं' न किर्केषां जनूंषि वेदेति' जातवञ्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थत्याहो रूप" ता उ विच्छन्दसः सन्ति दिपदाः सन्ति चतुष्पदास्तेन चतुर्थस्याहो रूप" जातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदयाच्युताग्नि नरो दीधितिभिररण्योरिति जातवेदयं हस्तच्युती जनयन्तेति जातवच्चतुर्थे ऽहनि' चतुर्थस्थाह्रो रूप" ता उ विच्छन्दस: सन्ति विराजः सन्ति विष्टुभ- स्तेन चतुर्थयाही रूप मही रूपम् ॥ ५ ॥ ॥ दूत्यैतरेयवाह्मणे पञ्चमपञ्चिकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥ विमदेन महर्षिणा दृष्ट न्यूडसहितं सूक्त' विधत्त --"कुद्द शुत इन्द्रः कस्मिन्नोति (सं० १०.२२.) मून वैमदं विरिफितं विरिफितस्य ऋपेचतुर्थे ऽहनि चतुर्यस्यागी रूपम्" इति । पूर्व- पद व्याखेरयम् ॥ मूलान्तर विधत्ते -"युभय वृषभस्य खराज इति मू मुरं गभीरं जनुपाभ्युय मिति जातपतये ऽहनि चतर्थस्थाको ·। पञ्चमपथिका।१।५॥ रूपम्"--इति । युभस्येति (सं० ३.४६.) सूत "उस गभीरम्" -इति यः पादः, तब “जनुषा"-इतिश्रवणात् 'जातवत्' जनि- धातुयुक्ती लिङ्ग मस्ति । सूतगतं छन्दोऽवलम्ब्य प्रशंसति-"तदु लेष्टुभं तेन प्रतिष्ठित- पदेन सवनं दाधारायतनादेवतेन न प्रच्यवते"-इति । पूर्ववद व्याख्येयम् । तीयं तचं विधत्त - त्य मु वः सत्रासाइ मिति (सं० ८.८१.७-..) पर्यासो विग्वामु गीर्षायत मित्वम्यायाम्य मिवै. तदहस्तेन चतुर्थस्याज्ञो रूपम्" इति। परितः प्रक्षेपणीयः 'पर्यासः' अन्तिमस्तु वः । तस्मिन् “विश्वासु"-इति यः पादः, तत्र प्रायत मिति शब्दो दीर्घत्ववाचकः श्रूयते । महयैतत् 'अभ्या- याम्य मिव' प्रयोगाधिक्यादतिदीर्घ मिव ; पतोऽव दीर्घत्व लिगम् ॥ छन्दो द्वारा प्रशंसति- "ता : गायत्री गायत्रो वा पतस्य पाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति; ततच्छन्दोवहति यस्मिन्निविडीयते; तबाद गायत्री निविदं दधाति"-इति । पूर्ववद व्याखायम् । शस्त्रान्तरं विधत्ते - "विश्खो देवस्य नेतम्, तत्सवितुर्वरेण्य, मा विश्वदेवं सत्पति मिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी; वाईते ऽहनि चतुर्थ इनि चतर्थस्याडो रूपम्" इति । “विखो देवस्य"-इति (सं० ५.५०.१.) ऋगेका, "तसवितः" इति (सं० ३.१२.१०, ११.) में प्राची। एप बचो हहन्सामसम्मन्धी, बेखदेवस्य प्रतिपत्। “पा विषदेवम्" इति ( म० ५.८२.७-८.) वो नुपरः। पडो युग्मवाद पाईतत्वम् ; हरयामसम्बन्ध एवं मन्तसिनम ..

·३६ । ऐतरेयनाणम् ॥ । सविदेवताकं सूतं विधत्ते- “श्रा देवो यातु सविता सरत्न इति (सं० ७.४५) सावित्र मेति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्याडो रूपम्" -इति । प्राकारोऽत्र लिङ्गम् ॥ प्र-शब्दलिगोपेतं सूक्तं विधत्ते-"प्र द्यावा यन्नः पृथिवी नमो. भिरिति (सं० ७.५३.) द्यावापृथिवीयं ; प्रेति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थ- स्यानो रूपम्" इति ॥ प्र-गन्दो वाक्सम्बन्धश्चेति लिङ्गयोपेतं सूतं विधत्ते- “प्र ऋभुभ्यो दूत मिव वाच मिष्य इत्याभवं ; प्रेति च वाच मिथ इति च चतुर्षे ऽहनि चतुर्यस्याङ्गो रूपम्" इति । ऋमदेवताकत्वं सटम् । R-शब्दो वाक्सम्बन्धय प्रेति चेत्यादिना प्रदर्श्यते ॥ प्र-शब्देन शुम-गब्देन चेपित मूलान्तरं विधत्ते -"प्र राकेतु देवी मनीपति ( सं० ७.३४. ) वैखदेव ; प्रेति च शुक्रवचतुर्थे ऽहनि चतुर्थ स्याह्नो रूपम्" इति । अव बहुदेवताकत्वाद् वैख- देवत्वम् ॥ नानाविधच्छन्दोयुतात्वरूपं लिङ्गान्तर दर्शयति- "ता 3 विपन्दस: सन्ति तिपदाः सन्ति चतुष्यदास्तेन चतुर्थ स्यानो रूपम्" इति । 'ता उ' ताम्न सलगता ऋचा 'विच्छन्दमः' पिविधछन्दोयुताः; तवाविंगति: हिपदाः सन्ति, भवशिष्टा. चतुष्पदाः सन्ति ; 'तेन विन्द स्वेन प्रको निरूपकम् । गस्तान्तरस्यं प्रतिपसूनां विधत्ते-वैवानरस्य समतो स्यामि व्याग्निमारतस्य प्रतिपद; इतो जात इति जातवचतुर्थे अनि चतुयेस्यालो एपम्" इति । तत्य मूलस्य (सं० १.८८.) प्रथ. माया ऋचस्तृतीयपादे "तो आत:"-इतियवपाजावयासदो. पतं शिव मस्ति।

·पञ्चमपचिका।।५॥ मरुहेवताकं सूर्त विधत्ते- क ई व्यता नरः सनीळा इति मारतं; न कियेषां जनषि वेदेति जातवञ्चतुर्षे ऽहनि चतुर्थस्थानी रूपम्" इति । अस्मिन् मूक्ते (सं० ७.५६.) वतीयस्या मृचि ।। "मरुद्भिरस्तु"-इतिश्रवणामारुतम्। न कि त्यादिकः प्रथ- मायाः । ऋचस्तृतीयः पादः । तब “जनूंषि"-इति 'जनि धातु- युक्तत्वं लिङ्गम् ॥ विविधच्छन्दस्वयुक्तं लिङ्कालरं दर्शयति--"ता उ विच्छन्दसः सन्ति विपदाः सन्ति चतुष्पदास्तेन चतुर्थस्याह्नो रूपम्" इति । अस्मिन् मूतो एकादश दियदाः, इतराचतुष्पदाः ॥ अयुतत्वलिझोपेता मृच विधत्ते- “जातवेदचे सुनवाम सोम मिति (सं० १.८८.) जातवेदस्याच्युता"-इति । जातवेदोदेवताक मन्यव सूक्तं विधत्ते- “अग्निं नरो दीधि- तिभिररण्योरिति (सं०७.१.) जातवेदस्यं ; इस्तथुती जनयन्तेति जातवञ्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्याडो रूपम्" इति । जातस्य जगतो वैदिवत्वात् अग्निरेव 'जानवेदाः । हस्तयुतीत्यादिः द्वितीयः पादः ; तन "ननयन्त"-इतिथयणाजनिधातुयुक्त लिङ्गम् ॥ विविधच्छन्दोरुपं लिङ्गान्तर दर्शयति-"ता उ विच्छन्दसः सन्ति विराजः सन्ति निटुभस्तेन चतुर्थस्याडो रूप महो रूपम्"- पवाटादश विराजः, इतरास्विटुभः ॥ इति। • परम्मा मपीति वा सुचितम् । tratयाया रवि वलम्यम्, बिमा सारदा । हा इति परिम्पक सूकम्। तर पाया एकादशरिपदा, पिसारा निरा. मियापदंप रिम । दिक्ष यदु पुरता बलोपसा मार-नि, परीषमाया पच'-इति, नभय मर भाषकारस्वतन्त्र र मादयताविपरम् ।

·४. स ऐतरेयमारयम् । अभ्यासोऽध्यायस माप्तार्थः ॥ ५ ॥ इति श्रोममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्यप्रकाये ऐतरेयवाह्मणस्य पञ्चमपनिकायां प्रथमाध्याये (एकविंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ २ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमथींचतरो देया विद्यातीर्थमहेश्वरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- योवीखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशती भगवत्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'नामभाथे ऐतरेयवाहपस्य पक्षमपक्षिकायाः प्रथमोऽध्यायः ॥

·॥ अथ दितीयाध्यायः॥
(त)
प्रथमः खण्डः ॥
॥ॐ॥ गौ देवता पञ्चम महर्वहति चिणव स्तोमः
शाक्कर साम पतिश्छन्दो यथावत मेनेन' यथास्तोम
यथासाम यथा चन्दमै राम्रोति य एवं वेद यवै नेति
न मेति यत्स्थितं यत्पञ्चमयाही कूप योव दितीय
महस्तदेतत्पुनयंत्पञ्चमं यदूर्ध्ववद्यत्प्रतिवद्यदन्तर्वद्
यदृषखद् यद्दधन्वद्यन्मध्यसे पदे देवता निरुच्यते'
यदन्तरिक्ष मम्युदितं यदुग्धवद यदूधव यज्ञेनुमट्
यत्पृश्निमद् यन्महद् यत्यशुरुमं यदध्यासवहिक्षुद्रा
दूव हि पशवो यज्जागतं जागता हि पशवो यहा-
ईतं वाईता हि पशवो यत्मात पाला हि पशवी
यदामं वाम हि पशवो यद्दविपदविईि पशवो यद
वपुष्पद् वपुर्हि पशवो यच्छाकरं यत्साहं यस्कुर्वद यद
द्वितीयस्थाको रूप' मेतानि वै पञ्चमण्याही रूपाणीम
मू घु वो अतिथि मुपवूध मिति पञ्चमसात प्राज्यं

·४२ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ भवति'नागत मध्यासवत्यशुरूपं पञ्चमे ऽहनि पञ्च- मयाहो रूप मा नो यन्नं दिविस्पृश'मा नो वायो महे तने' रथेन पृथुपाजसा वहवः सूरचक्षस इमाउ वां दिविष्टयः पिवा सुतस्य रसिनो देवं देवं वो ऽवसे देवं देवं वुहटु गायिषे वच इति वाईतं प्रउग' पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूप' यत्पादनन्यया विशेति' मरुत्वतीयस्य मतिपत्पाञ्चजन्ययेति' पञ्चमे ऽहनि पन्चमध्याह्रो रूप मिन्द्र इत्मीमपा एक इन्द्र नेदीय एदित्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ऽग्निर्नेता त्वं सोम कुतुभिः पिन्वन्त्यपो वृहदिन्द्राय गायतैति दितीये- 'नाहा'समान आतानः पक्षमे ऽहनि पन्चमखाह्रो रूप मवितासि सुन्वतो वृक्तवहिप इति सूक्तं महत्याङ्गं पञ्चपदं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याही रूप मित्या हि सोम इन्मद इति सूक्तं महत्यात पञ्चपदं 'पन्धमे ऽहनि पञ्चमस्याहो रूप'मिन्द्र पिव तुभ्यं सुतो मदायेति सूक्तं महत् चैष्टुभं तेन प्रति- हितपदेन सवनं दाधारायतनादेवतेन न प्रच्यवते' मरुत्वा इन्द्र मौढ्व इति पयर्यासो नेति न प्रेति पन्चमे ऽहनि पञ्चमयान्हो रूपं ता उ गायत्री गायवयो वा एतन बाइग्न मध्यन्दिनं वहन्ति तई- ·। पञ्चमपञ्चिका।२।। ४३ वछन्दो वहति यस्मिन्निविडीयते' तस्माद् गाय- त्रीषु निविदं दधाति ॥ १ (६) ॥ अथ नवरात्रापेक्षया पञ्चम, मध्यमवाहापेक्षया द्वितीय महविधत्ते-“गोर्वे देवता पञ्चम महर्वहति त्रिणव स्तोमः शाकरं साम पशिश्छन्दो यथादेवत मेनन यथास्तोमं यथासाम यथाच्छ दस राधोति य एवं वेद" इति । पूर्वत्र वागेकं गौरकं धौरक मिति देवताया रूपनय मुक्तम् । तत्र वागात्मक रूपं चतुर्थे ऽहन्युताम्, पञ्चमस्यानो गौरव देवता निर्वाहिका। स्तोमानां मध्ये त्रिणवो निर्वाहकः । तस्य त्रिणवस्य स्तोमस्य स्वरूपं छन्दी- गैरेव मानातम्-"नवग्यो हिरोति स तिसभिः स पञ्चभिः स एकया, नयम्यो हिरोति स एकया स तिसृभिः सपक्षभि. ; नवभ्यो हिरोति स पञ्चभिः स एकया स तिसभिः; वजो वैत्रिणवः"-प्रति । अस्याय मर्थः । एकस्तृवस्तिभि पर्याय- रावर्तनीयः; तत्र प्रथमायास्तिः पाठः, दितीयायाः पञ्चमत्व: पाठः, तृतीयस्याः सहदेव पाठः । दितीयपर्याये प्रथमाया: सक्का- त्पाठ, द्वितीयस्याः त्रिः पाठः, तीयस्याः पञ्चसाबः पाठः । वतीयपर्याये प्रथमायाः पत्नशनः पाठः, द्वितीयस्या. सकृत्पाठः, वतीयस्यास्त्रि, पाठः। एप मारताभिः सप्तविंशतिसध्याकाभि. भिस्तिशवः स्तोमो भवति। अन्यत्पूर्ववद व्याख्येयम् । पञ्चमस्याजो मन्त्रलिङ्गानि दर्मयति-"यह नेति न प्रति यत् स्थितं यत्पश्चमस्याको रूपम्" इति ! पाकारः प्र गम्दय नाप .सा. • ३२.१.।

·४४ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ तिङ्ग मिति नकारहयेन प्रतिषिध्यते। यत्तु "स्थित' तिलति- धात्वधरूप मप्रचलितं तत् पञ्चमस्याडो निरूपकम् ॥ द्वितीयेऽहन्युक्तं लिङ्गजातं पञ्चमेऽहन्यतिदिति- "यदेव द्वितीय महस्तदेतत् पुनर्यत्पश्चमम्" इति। नवरात्रापेक्षया यत्पञ्चम महर्विद्यते, तन पृथङ् न भवति, किन्तु यदेव द्वितीय महस्तदेव पञ्चमत्वेन पुनः क्रियते ; तत्रत्य लिङ्गजात मनान- सन्धेय मित्यर्थः * ॥ तानि लिङ्गानि दयति-"यदूईवद्यन्प्रतिवद्यादन्तर्वद्यद् वन- खद् यद् धन्वयनमध्यमे पदे देवता निरुच्यते यदन्तरिक्ष मभ्युदि- नम्" इति। पूर्ववत् व्याख्येयम् । अथ विशेषलिङ्गानि दर्शयति- “यदुग्धवद यदूधवद्यडेन- मात्पुत्रिमद्यमद्वद्यत्पशरूपं यदध्यासवद विक्षुद्रा इव हि पशवो, यज्जागतं जागता हि पशयो, यहाईतं बाईता हि परावो, यत्पा पाशा हि पणयो, यद् वामं वामं हि पमवी, यदपिमधविहि पभवो, यद्दपुपदपुर्हि पशवो, यच्छाकरं यत्पार यत्कुवंद, यत् हितीयस्याही रूप मेतानि वै पञ्चमस्याह्नो रूपाणि" इति । दुग्धोधधेनुपग्निमच्छब्दैरुपेतं यद्यदस्ति, तत्सर्व लिङ्गम् । तथाविध पशुरूपं यदस्ति, तदपि लिङ्गम् । पशुरूपस्य बहुविधत्व मेव यद- ध्यासवदित्यादिना प्रपनाते। अधिकपादस्य प्रक्षेपः 'मध्यासः'। प्रकृती यावदस्ति, तावतोऽम्यधिकपादोपेतम् 'अध्यासवत्'; पशूना मपि चतुभ्यः पादेभ्योऽधिकं मुख मेकं परिगण्यते ; पती ध्यासवत् पशरूपं भवति । तदेव 'विक्षुद्रा पूष'-इत्यनेन सष्टी- क्रियते। विविधाः क्षुद्राः 'विक्षुद्राः'; एकस्मादन्यो न्यूनः, * भा. १५.११. दटयम् ।

·। पचमपधिका । २॥१॥ ४५ तस्मादप्यन्यो न्यूनः । -गजापेक्षया भवः क्षुद्रः, तदपेक्षया महिपः क्षुद्रः, ततो गोः, ततो ऽजेत्येवं पशपु क्षुद्रत्वं द्रष्टव्यम् । 'जागत' जगतीसम्बई यदस्ति, तदपि पशरूपम् ; सोमाहरण- प्रसङ्ग * जगत्याः पशूना मानीतत्वान्जागतत्वम् । तथा 'बाई' बहतीसम्बई पशुरूपम् ; परविषये छन्दसा माजिधावने न बहत्या विजयेन पशूनां वाईतत्वम् । पशिछन्दसम्बर मपि 'पशुरूपम् ; पशिमुखेन पञ्चायययैः उपेता: पथकः पारः। यत 'वाम' रमणीयं सूतं वरवर्णादिभिः याय्यं भवति, तदपि पशपम् ; लोकेऽपि गवाण्वादिपशव इति यदस्ति, तद 'वाम' रमणीयं दृश्यते । 'हविषद' इविःसन्जोपेतं यदस्ति, तदपि पश- खरूपम् ; पथयो हि देवतासम्बञ्चहकि स्वरूपेण यन्ते । 'वपु- भद' वपुःसन्तोपेतं यदस्ति, तदपि पाखरूपम् ; पयको हि वपुः- पुष्टाङ्गा भूत्वा दृश्यन्ते । “विदा मघवन्" इत्यादिषु महा- 'नानीपूत्पन्न 'शाक्कर' माम #; तसम्बह मेकं लिङ्गम् । पाङ्ग मिति यत् .पुनर्वचनं, तत् पञ्चसमायुक्तां'; पूर्वत पच्छिन्दः- सम्बद्ध मिति विशेषः। 'कुर्वत्' इति वर्तमानार्थवाचिप्रत्ययोपेतं धातुमात्र विवक्षितम्। एतच दितीयस्याडो रूप मिति पूर्व मुक्तम् । एवं च सति यानि द्वितीयेऽहन्युक्तानि लिङ्गानि, यानि चात्र नूतनानि, एतानि सर्वाण्यपि पञ्चमस्याही निरूपकाणि द्रष्टव्यानि ॥ . .. .२ भा० ९.१७५०-110०१६. द्रष्टव्यम् । ++भा. १५० पृ.१०५ द्रष्टव्यम्। + भामसंहितास महानामीसाम पृथर्गव यन्य', तसारखवाध्ययनानाध्यापन्नि । इभा• ४१६ पृ.६ म्यम् ।

·४६ ॥ ऐतरेयनापम् । - प्राज्यशास्त्र विधत्ते "इम मू पु पो प्रतिधि सुपर्बुध मिति पञ्चमस्याह प्राज्यं भवति ; जागत मध्यासवत्पशुरूपं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याडो रूपम्" इति । इम मू वित्यादि सून (सं० ६. १५.); जगतीच्छन्दोयुक्ता याद्या नवर्चः शंसनीयाः । तत्र तृतीयस्या मृचि जगतीच्छन्दस्कभ्यः चतुर्थपादेभ्योऽधिकः पादो "भरदाजाय सप्रथः"-इत्येष: समानायते । अतोऽधिकपादयुक्त- बादिद मध्यासवलिङ्ग तव पशुस्वरूपम् ; पशोरपि पाद- चतुष्टयादधिकस्य सुखस्य विद्यमानत्वात् । तदेसलिंगयुक्तं पञ्चमे ऽहनि विनियोक्तुं युक्त योग्यम् ; तस्मादेतत्पञ्चमस्याहो 'रूप' निरूपकम् ॥ अथ प्रउगशस्त्र विधत्ते- “नो यज दिविस्मृश, मानो वायो महे तने, रथेन पृथुपाजसा, वहयः मूरचक्षस, इमा उ वां दिविष्टयः, पिवा सुतस्य रसिनो, देवं देवं वो ऽवसे देवं देव , वृहदु गायिपे वच पति बार्हतं मउगं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमत्याहो रूपम्" --इति। आ नो यन्न मिति (सं० ८.१०१.८,१०.) हे ऋची, 'आ नो वायो इत्येका (सं० ८.४६.२५.), सोऽयं प्रथमस्तृचः; रथे- नेत्यादिः (सं० ४.४६.५-७.) हितीयः, बइव इत्यादिः ( सं. ७. ६६.१०-१२.) टतीयः, इमा उ या मित्यादिः (सं० ०.०४.१-३०) चतुर्थः, पिवा सुतस्येत्यादिः (सं०८.२.१-३.) पञ्चमः, देवं देव मिति ( म० ८.२७.१३-१५.) पठः, उहदिति ( म० ७.८६.१-३.) सप्तमः । तदेतत्सप्तकं महतीच्छन्दोयोगाद 'बाईतम्। प्रती लिमसद्भावापक्षमाइनि योग्यतया तस्य निरूपकम् ॥ हम भू व हम्मे कोमाविमा मनम् । गवादितो ना एका मनाया भानि, "म मोतिथि सुमध मिति मायम्"-तिलो: (०१२.)। + माया मारमा पाशासिताम् ।

·॥ पञ्चमपचिका! [१ ॥ अथ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं विधत्त-"यत्याचजन्यया विधति मरवतीयस्य प्रतिपत्पाञ्चजन्ययेति परमेऽहनि पञ्चमस्याहोरूपम्" -इति। पस्मिंस्तुचे प्रथमाया मृचि (सं० ८.६३.७.) पाञ्चजन्य- येति पदे पञ्चशब्दयोगो लिंगम् । अथ हितीयेनाड़ा समानलिंगयुक्त शस्वकृषि विधत्त- "इन्द्र दूसोमपा एक (सं० ८.२.४.), इन्द्र नेदीय एदिहि (सं० ८.५३.५.), उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते (सं० १.४०.१.), ऽग्निनेता (सं० ३.२०.४.), वं सोम क्रतुभिः (सं० १.०१.२.), पिन्वन्त्यपो (सं० १.६४.६.), बहदिन्द्राय गायतेति (सं० ८.८८.१.), द्वितीये. नाङ्गा समान पातानः, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याहो रूपम्" इति । 'पातान.' शस्त्र कृप्तिः । अथ मदशब्दलिंगेन पञ्चपादोपेतपासवलिंगेन चोपेतं सूना विधत्ते- "अवितासि सुन्वतो वृतबर्हिष इति (सं० ८.३६.) मूना महत पाझं पञ्चपदं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम्"-- इति । अत्र दितीयपादे "पिबा मोमं मदाय” इतिश्रवणात् इदं सूक्त महद्भवति । पञ्चपादा. विस्वष्टाः ॥ तादृश मेवान्यत्सूक्त' विधत्त'--"इत्या हि सोम इनाद इति मूक्त (सं० १.८०.) महत्यारं पञ्चपदं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमत्यानी रूपम्" ति॥ पुनरपि मदगदलिंगोपेतं विष्टुप्छन्दस्वं मूक्त विधते- "इन्द्र पिब तुभ्यं सुतो मदायेति ( स० ६.४०.) सूत मरवेष्टुभं ; - - * पवितासि सुन्वती वृत्तवधि, पिबा सोमं मदाय के शतक्रती। यने भाग मधारयन, विद्या सक्षम प्रतना उस जय , समभुजिन्म सत्ता इन्द्र सत्पमे"-इति ।

·४८ । ऐतरेयवाणम् ॥ तेन प्रतिठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रयवर्त"- इति। पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ घाकार प्रशब्दवर्जितममवतीयशस्वस्थान्ले प्रक्षेपणीयं हवं विधत्ते--"मरुत्ला इन्द्र मीढ्व इति पर्यासो नैति न प्रेति पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याडो रूपम्" इति । परितो प्रक्षेपणीयः पर्यासः ॥ तस्मिंस्तृचे निविद्धान विधत्ते- “ता उ गायत्री गायत्री था एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वचन्ति तदैतच्छन्दो वहति, यस्मि- विविडीयते ; तस्माद् गायत्रीषु निषिद दधाति"-इति । पूर्व- वद् व्याख्येयम् ॥ १॥ इति श्रीमत्मायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य पञ्चमपच्चिकायां हितीयाध्याये (हावियाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (६) । १ पथ द्वितीयः खण्डः ॥ महानाम्नीष्वत्र स्तुवते शाक्तरेण साना रायन्तरे ऽहनि पञ्चमे ऽहनि पञ्चमखाजो रूप मिन्द्रो वा एताभिर्म हानात्मानं निरमिमीत तस्मान्महानायो' ऽथो इमे वे लोका महानामा इमे महान्त इमान्दै लोकान् प्रजापतिः सृष्टेदं सर्व मशक्कोद्य- दिदं किं च यदिमाशोकान् * प्रजापतिः सृष्टेदं • ."यदिमान सोकान्' क, ष, ठ, "यदिमालोकान्" स, ग, ङ, न , "यदिमाखौकान्" घ, ८, "यदिमानोकान्"-तार व्यवहारसम्मन ।

·पचमपक्षिका । २।२। । सर्व मगनोद्यदिदं किञ्च तच्छक्कोऽभवतच्छक्करीणां शक्करीत्वं ता ऊर्ध्वाः सीनो ऽस्यसृजत याः सोस्नो ऽभ्यमजत' तसिमा अभवंतसिमानां सिमात्वं सादोरित्या विषूवर्त उप नो हरिभिः सुत मिन्द्रं विश्वा अवीवृधनित्यनुरूपो दृषखान् पृग्नि- मान्महान्वृधन्वान् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याहो रूपं यहावानेति धाय्याच्युताभि वा शूर नोनुम इति'. रथन्तरस्य योनि मनु निवर्तयति रायन्तरं घेतदह- रायतनेन 'मो त्वा वाघतश्चनेति सामगाथो ऽध्यासवान् पशुरूपं पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्थानो रूम त्य मूषु वाजिनं दैवजूत मिति तार्योऽचातः॥ २ (७) ।। -- अथ भाकरसामसम्बन्धेन लिंगेन युक्ता ऋचो विधत्ते-- "महानान्त्रीवत्र स्तुवते यावरण साम्रा राथन्तरे ऽहनि पश्मे उहनि पञ्चम त्यागो रूपम्" इति । “विदा मयन्" इत्यादयो नव ऋचो महानानीसञ्जका 1 तामूहातार: शाकराखेपन सामान स्तुवते ; अहोद मयुग्मत्वाद्राथन्तरम् ; भाकरं साम घरबन्तररूपजन्यत्वाद्राथन्तरम् , अतोऽत्र ता ऋची योग्याः ।। 'महानाम्नी'-शब्द निर्वति-- "इन्द्रो वा एताभिर्महाना- मानं निरमिमीत, तस्मान्महानामको यो इमे वै लोका महा- * सा• महाभा-१-९, ऐ० पा. ४. 1- 11 साम पार्यो मानपन्धेश्य पृथगे वामातम् ।

·५ . । ऐतरेयवाहायम तस्मान्महख. . नाना इमे महान्तः" इति । पुरा कदाचिदिन्द्रः स्त्रय मेव ऐख- र्यादिगुणैर्महान् भविष्यामीति पिचार्य “विदा मघवन्” इत्यादि- भिभिः स्वात्मानं गुणै महान्तं निर्मितवान् । निर्माणसाधनवान्महानाम्नीशब्दवाचाः सम्मन्नाः। अपि च महा- नामयो भूरादिलोकत्रयस्वरूपाः; लोकाय महान्तः; तन्माद- प्यासां महानानीलम् ॥ ननु शक्करीषूपन्न साम शाकर मिति वक्तव्यं, शक्करी च सतपादोपेता; न घेता ऋचस्तथाविधाः, किन्तु पादचतुष्टयोपेता अनुटुभः । तत् कथ मासां शकरीव मित्याशङ्का शक्तिप्रदत्वाषा- करीत्व मिति निर्वचनं दर्शयति- “इमान्चै लोकान् प्रजापतिः सृष्देदं सर्व मनोद्यदिदं किञ्च; यदिमाल्लोकान् प्रजापतिः सृष्ट्येदं सर्व मशक्नोयदिदं किञ्च, तच्छकर्यों भवस्तच्छक्करी भकरोवम्" इति । पुरा प्रजापतिः "विदा मघवन्"-इत्यादिका महानानीरनुसन्धाय, तदामकान् लोकान् ( प्रजापतिः) सृष्ट्वा, तामिमहानाम्नीभिरनुग्रहीतं, पयादेषु लोकेषु यत् किञ्चित् स्थावरजङ्गममाणिजातं स्रष्टव्य मस्ति, तत्सर्व सटु मगकोत् शक्तिमानभूत् * । यस्मादेवं प्रजापतिरकरोत, तस्माशिहेत- त्वात् एता ऋचः शकरोनामकाः अभवन् । अनेन प्रकारण तासो सकरीलं सम्पन्नम् ॥ प्रकारान्तरेण महानाम्नी: प्रशंसति-- 'ता जनाः चीनी ऽभ्यसृजत ; यदूड़ाः सीमो ऽभ्यसृजत, तसिमा अभयंस्तसिमानां सिमावम्"-इति । या पता महानाम्नाः सन्ति, ताः 'सीन अली पभ्यमृजत "अग्नि मीळे"-इत्यारभ्य “यथा वा सु सहासति"- - "मतिमात्राभूत-रवि क, ख, घ ।

·। पञ्चमपविका। २।२ । इत्यन्ता दायतयीनां सीमा ; तस्याः 'सीनः सर्वभाविनीः लत्वा प्रजापतिः अभितः सृष्टवान् ; अत एवैता: संहिता: संहितायां नानायन्ते किन्तु आरण्यकाण्डे * पानायन्ते। अथवा नवैता स्वस्त्रिवैदेभ्य उपरि स्थितखेन प्रयुज्यन्ते। तथा चाखालयन पाह- "शाकरं चेन्पृष्ठं महानाम्नाः स्तोत्रियस्ता प्रध्वीकार नव प्रकृत्या तिस्रो भवन्ति"-इति (ौ० ७.१२.१०.) । अस्थाय मर्यः । यदा शाकर साम्ना पृउस्तोत्रं निष्पा धो; तदानों महा.. नाम्ना ऋचः स्तोत्रियस्तृचो भवति । तास्तु 'प्रत्या' स्वभावेन नवसङ्ख्यकास्तथापि तिनः कर्तव्या। अध्वईकार मिति पत्रोपाय उच्यते । अधिकेनादेन युक्ता मेका मृच मेक मईचं कवेत्युक्त्वं भवति । ततस्त्रयाणा मईर्चाना मेकाईले सति तिन ऋची भवन्तीति। सोऽयं सीन : उल्लङ्घनप्रकारः। यस्मात्सीन जत्राः सतीः प्रजापतिरसृजत, तस्मात् 'सिमा' इत्येतनामका अभवन् । महानाम्नीना मनेन प्रकारेण सिमानामकलं विजेयम् + ॥ स्तोत्रिय मुळानुरूपं टचं विधत्ते-- "खादोरिया विषवत, उप नो हरिभिः सुत, मिन्द्रं विश्वा अवीवृधनित्यनुरूपी वृषण्वान् पृश्रिमान्मदान्वृधन्वान् पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्थानो रूपम्" इति । खादोरित्यादिरध्ययनप्रकारेणैकस्तृचः (सं० १.८४.१०.) उप न इत्यादिईितीयः (सं० ८.८३.३१.) इन्द्र विश्खा इति (सं० -चतुरति शेषः। + अथ मामबाणयो:-"न्द्रः प्रजापति सुपाधावत् व इनानीति, नया एत- चन्दीप इन्द्रिय वीर्य निर्माय प्रायदेतेच मनुचीति, सचक्करोगार, शकरोवम् । सौमान मभिनत तत् सिमा । मन्या मकरीत् तन्मया। महान् घोष पासौजन्महा- नाम-दवि ना• बा.२ "ऐन्दो महानामाः मनापतेदा दिपा विश्वामित्र वा सिमा वा मझा वा मक्कयों वा" ति बाबा ३२९ ।

·॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ १.११.१.) बतीयः ; एचयं मिलिखा पूर्वोत्तस्तीवियसादृश्या- दनुरूपस्वचो भवति । तत्र खादोरित्येतमिन् “वृष्णा मदन्ति"- इति वृषखत्वं च दृश्यते, “सोमं श्रीगन्ति प्रश्नयः" इति पृग्नि- मत्त्वम्, “इदं विश्वा अवीवृधन्" इति वृधन्वत्वम् ; तान्येतानि पञ्चमे ऽहनि योग्यत्वात् पञ्चमस्य गमकानि ।। अयुतबलिद्रेन धाय्यां विधत्ते-- "यहावानेति (सं० १०. ७४.६.) धाय्याच्युता"-इति ॥ तां धाव्या मनु रचन्तरसामयोनेः पसनं विधत्ते -"अभि वा शूर नोनुम इति ( सं० २.३२.२२.) रघन्तरस्य योनि मनु निवर्त- यति ; रायन्तरं होतदहरायतनेन" इति। अयुग्मवादही रथ- तरायतमत्व मेतदेव तलिङ्गम् ॥ शाकरसामसम्बन्धि-सामप्रगाथं विधत्ते -- “मो षु वा बाध. तचनेति (सं० ७.३२.१.) सामप्रगाथो ध्यासवान् ; पशुरूपं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्यागो रूपम्" इति। ऋग्य मेव सर्वत्र प्रगाथस्य खरूपम् ; अत्र तु “रायस्क्रामः"-इत्येषा (सं० ७.३२.३.) हिप- दाधिकत्वेन प्रचिता; तस्मादयं प्रगाथो ऽध्यासवान् । तच पशरूपत्वात् पञ्चमे ऽहनि योग्यम् ॥ अच्युतत्वलिंगेन मूक्तविशेष विधत्ते--- "त्य मूपु वाजिनं देवजूत मिति (सं० १०.१७८.) तार्यो ऽयुतः" इति ॥ २ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाह्मणस्य पञ्चमपचिकायां द्वितीयाध्याये (दापियाध्याये) द्वितीयः खण्डः ॥ २ (७) । ० तदर्य भगायनच एवेति पलिगम् । "मीपुत्ला वाघतयनेति सविपद उपसमा ·पचमपञ्चिका । २१३॥ ॥ अथ तीयः खण्ड.॥ - मेदं ब्रह्म चतूर्यष्वाविथेति सूक्त पार्ने पञ्चपद' पञ्चमे ऽहनि पञ्चमखाजो रूप मिन्द्रो मदाय वावृध इति सूक्त 'महत्यात पञ्चपदं पञ्च मे ऽहनि पञ्चम- खाहो रूपं सत्रा मदासस्तव विश्वजन्या इति सूक्त" महत्त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतना- देवतेन न प्रच्यवते त मिन्द्र वाजयामसौति पर्यासः स वृषा वृषभी भुवदिति पशुरूपं पञ्चम ऽहनि पञ्चमस्याही रूपता उ गायत्रो गायत्रयो वा एतस्य बाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति' तबैतच्छन्दो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति तत्सवितुर्वृणीमहे ऽद्या नो देव सवित- रिति वैश्वदेवस्थ प्रतिपदनुचरौं राथन्तरे ऽहनि पन्चमे ऽहनि पञ्चमस्याहोरूप'मुटु प्य देवः सविता दमूना इति सावित्र मा दाशुषे सुवति भूरि वाम मिति वामं पशुरूप पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याहो रूपं. मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे दूति द्यावापृथिवीय' रुपद्रोचेति पशुरूप" पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याहो रूप मृभुर्विमा बाज इन्द्रो नो अच्छेत्याभवं वाजो वै) खेद् दिपदाम्"-:ति पाथः यो० ७.३। सामसहिताया तु (२००८११२.) 1 राध एवेत्यस्य सामागायत मन्यातम् ।

·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ पशवः पशुरूप पञ्चमे ऽहनि पञ्चमखाहो रुप स्तुधे ननं सुव्रतं नव्यसीभिरिति वैश्वदेव मध्यासवत्पशु- रूप' पञ्चमे ऽहनि ‘पञ्चमस्याडो रूप' हविष्यान्त मजरं खर्विदीत्याग्निमामतख प्रतिपद्धविष्णत्पन्चमे ऽहनि पञ्चमस्थाह्रो रूप" वपुर्नु तच्चिकितुषे चिद- स्त्विति मारतं वपुमत्पञ्चमे ऽहनि पञ्चमखाहो रूपं जातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदस्याच्युताग्नि- होता गृहपतिः स राजेति जातवेदख मध्यास- वत्पशुम पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याहो रूपम् ॥(३)८॥ पञ्चपादोपेततया पाशवलिङ्गयुक्तं सूक्तं विधत्ते - "प्रेदं ब्रह्म वृनतूर्येवाविथेति ( सं० ८.३७.) सूक्तं पाहू; पञ्चपदं, पञ्चमे हिनि पञ्चमस्याहो रूपम्" इति । मदशब्देन पाङ्गत्वेन च लिङ्ग हयेनोपेतं सूक्त विधत्ते- "इन्द्रो मदाय वावृध इति ( म० १.८२.) सूक्तं महत्या; पञ्च- पदं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याडो रूपम्" इति ॥ मदिधातलिङ्गक विटुप्छन्दस्व सूक्तं विधत्त- “सत्रा मदा- सस्तव विखजन्या इति (सं० ६.२६.) सूक्तं महत् वैष्टुभं ; वैन प्रतिष्ठितपदेन सक्नं दाधरायतनादेवनेन न प्रत्यक्ते" इति । शस्वान्ते प्रक्षेपणीयं चं विधत्ते-"त मिन्द्रं वाजयामसीति (सं० ८.८२.७-८.) पर्यासः ; स वृपा वृपभो भुवदिति पशुरूपं, पक्षमे ऽहनि पक्षमस्यानो रूपम्" इति । स पत्यादिस्तृतीयः, पादः तव वृपभगन्दनवणात् पशुरूपत्वम् । .. .

·पक्षमपक्षिका ।२।१॥ - तमिंस्तुचे नियिवानं विधत्ते- "ता उ गायनरी गायत्री या एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति ; ततच्छन्दो वदति, यमिनिविदीयते ; तस्माद गायपीए निविदं दधाति"-इति । घेखदेय यस्तस्य चयं विधत्त- "तसवितर्वृणीमहे, अद्या नो देव सवितरिति, वैषदेवस्य प्रतिपदनुपरी; रायन्तरे ऽहनि पवमेवनि पक्षमस्थानो रूपम्" इति। "तसवितः" इति ( (सं० ५.८२.१-३.) वचः प्रतिपत्, “भद्या नः" इति ( मं• ५.८२.४-१.) बचोऽनु बर: ; तावुभी रथन्तरसम्बन्धिनी। पहथायुग्मत्वात् राथ. तरम् ; एवं ति सम्पादनीयम् ॥ रमणीयत्ववाचकेन वामशब्दलिंगेन युक्तं ढचं विधत्त- "उद् प्य देवः सविता दमूना इति (सं० ६.०२.४-६.) सावित्रम्; पा दाशपे सुवति भूरि वाम मिति वामं पशुरूपं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चम स्यानो रूपम्" इति । सावित्रत्वं स्पटम् । “मा दारापे" -इति चतुर्थः पादः ; तत "भरि वामम्" इति वामगब्दरूपं लिङ्ग पमुरूप मस्ति । पशुवा केनोचशब्दरूपेण लिंगेन युक्तां चतुचं विधत्ते- "मही द्यावापृथिवी इह ज्येठे इति (सं० ४.५६.१-४.) दावा- रुबडोक्षेति पगुरूपं, पञ्चमे हिनि पञ्चमत्यागी रूपम्" इति। नवदित्यादिचतुर्थः पादः; तत्रोक्षेति पुगवामि- धायकः शन्दोऽस्ति । ऋभुदेवताक सूक्तं वित्त- “ऋभुर्विभा वाज इन्द्रो नो पच्छेत्याभवं (सं० ४.३४.); वाजो वै पशवः पशुरूपं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमन्याह्नो रूपम्" इति। पशोई विष्वेन देवतावला. दनं वाजः ; वाजशब्दः पधुरूप लिङ्गम् ॥ पृथिवीयं;

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ . अध्यासलिङ्गक मूक्तं विधत्ते- “स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभि- रिति (सं० ६.४८.) वैश्वदेव मध्यासवत्यशुरूयं, पञ्चमे ऽहनि पञ्च- मस्यागो रूपम्" इति। त्रिष्टुप्छन्दस्क सूतो "विश आ देवीः" -इथेकः पादोऽधिकः प्रतिष्यते * ; सोऽय मध्यासो लिङ्गम् ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं सूतं विधत्ते- "हविष्मान्त मजरं स्वर्विदीत्याग्निमारतस्य प्रतिपद्धविष्णमत्पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्यानो रूपम्" इति । इविःशब्दोपेतल मव (सं० १०.८८.) लिङ्गम् ॥ वपुःशब्दोपेतं मरुद्देवताकं सूक्तं विधत्ते -- “वपुर्नु तञ्चिकितपे चिदस्विति (सं० ६.६६.) मारतं; वपुष्पत्यजमे - हगि पञ्चम- स्याङ्गो रूपम्” इति । “मरुतो वावृधन्त"-इतिश्रवणात्तत्सूर्ता मारुतम् ; वपु:-गब्दलिङ्ग त स्पष्टम् ॥ अयुतत्वलिङ्गयुक्ता मृचं विधत्ते- “जातवेदसे सनवाम सोम मिति (सं० १.८८.१.) जातवेदस्याच्युता"-ति ॥ अध्यासलिंगेन युक्तं जातवेदोदेवताक ढचं विधत्ते- "अग्निोंता ग्रहपतिः स राजेति (६.१५.१३-१५.) जात- वेदस्या मध्यासवत्पमु रूपं, पञ्चमे ऽहनि पञ्चमस्याडो रूपम्" इति । विटुप्छन्दकस्य टवस्यायसाने "ता तरेम"-इत्यधिकाः पादो. ऽध्यासः ॥ ३॥ इति योमन्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकागे ऐतरेयमाप्राणस्य पश्चमपश्चिकायां द्वितीयाध्याये (दापिंगाध्याये)बतीयः खण्डः ॥ ३ (5) . •ाियोरयायाम:-दिम. (४८.१५ । + "ता भीम रारमा गरेम"-दिम...

·॥पञ्चमपत्रिका | २४ ॥ - देवक्षेत्र वा एतद्यत्षष्ठ महर्देवक्षेत्र वा एत आग- छन्ति ये षष्ठ महरागच्छन्ति न वै देवा अन्योऽन्यथा गृहे वसन्ति' नतु तोगहे वसतीत्याहुस्तद्यथायथ मृत्विज तुयाजान् यजन्त्यसम्प्रदाय' तद्यथतूिन् कल्पयन्ति यथायथ जनतास्तदाहुनतुप्रेषैः प्रेषितव्यं' नर्तुमैथैर्वषट्कत्वं 'वाग्वा स्टतुप्रैषा आम्यते वै वाक् पठे ऽहनीति यहतुप्रैषैः प्रेष्येयुर्यदृतुप्रैवषट्कुर्युवाच मेव तदाप्ता थान्ता मृगवही बहराविणी मृच्छेयु- यद्दभिर्न प्रेष्येयुर्यवेभिर्न वषट्कुर्युरच्युताद्यनस्य च्यवेरन्य नात्याशायजापतेः पशुभ्यो जिह्मा ईयु' स्तस्मादृम्मेभ्य एवाधि मेषितव्य मुग्मेभ्यो ऽधि वषट्- कृत्यंत न वाच माप्ता श्रान्ता मृकणवही वह- रासिवणो मृच्छन्ति नाच्युतानस्य च्यवन्ते न यज्ञात् माणात् प्रजापतेः पशुभ्यो जिह्मायन्ति ॥ (४) ६॥ अथ षठ महरारभ्यते- “देवनेन वा एतयत् पाठ महदेव क्षेत्र वा एत आगच्छन्ति, ये षठ महरागच्छन्ति"-इति । द्वाद- शाह मध्ये नवरात्रान्तर्गते पृष्ठयषडहे यत् षष्ठ महरस्ति, तदे तत् 'देवक्षेत्र वे देवाना निवासस्थान मेव। एव सति '' यजमाना पठ महरनुतिष्ठन्ति, एते देवाना निवासस्थान मागच्छन्ति । st- --.'यु डाभा-ध) ·३८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ . अथास्मिन् पठेनि कतुप्रैपेषु ऋतुयाच्यानले कधि विशेष विधातुं प्रस्तौति - "न वै देवा अन्योऽन्यस्य रहे वसन्ति, ना- ऋतोहे वसतीत्याहुस्तद्यथायथ मृत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्य- सम्प्रदायं तद्यथर्वृतू कल्पयन्ति यथायथं जनता:"-इति। देवाः सर्वेऽपि अन्योऽन्यस्य रहे वासं नैव कुर्वन्ति ; किन्तु स्वख एव ग्टहे। एवं च सत्यतरप्तोरन्यस्य स्थाने न वसति, किन्तु सर्वोऽपि यसन्तावृतः खख एव स्थाने निवसति । तस्मात् कारणात् यथायथं स्वस्वस्थान मनतिक्रम्य सर्वोऽप्यविजः ऋतयाजान् यजेयुः ; 'असम्प्रदायम्" अन्य में प्रदत्त्वा । अय मर्य:-तु- हाणां प्रचारो यदा वर्तते, तदानी मैत्रावरुणः प्रेषमूलगतेन मन्त्रण होवादोन् प्रेष्यति, पन्ते प याच्यया यषट् कुर्वन्ति ; पर्युयजमानी तु प्रेपिती खस्खयाज्यां होने प्रयच्छतः। तदिदं प्रसतायनुठानम् । अत्र तु तो होने न प्रयतः, किन्तु स्वय मेव याच्यां पठत इति । तया सति 'यय ' तं त मृत मनतिझम्य सर्वान्तूविजः 'कल्पयन्ति' स्वखायोजनसमर्थान् कुर्वन्ति । फ्तूनां तया कल्पने सति 'जनताः' जनसमूहः 'यथायथं' स्वं खं स्थान मनतिकम्य व्यवस्थिताः मुखिनो भवन्ति । एय मृतयाना पत्र मनुता । तवेतचिन्यते,-कि मृतयाजेषु प्रेषवपटकारी प्राति- यान कत्र्तव्या बुत कर्तव्यो ? पाहोसिप्रकारान्तरेण कर्तवी? तप तायदफरपपप सुपन्यस्यनि- "तदानप्रेयः पि. मयं नतमेपेपटावं, याग्वा सुया पायल ये वाय पठेत. नीति"-रति। सत्याग्या मैवायरुपेन पठितथा मन्त्राः 'शराप्रपाः' । से: प्रेपमन्यौपादीन् प्रति न मेपिराम्पम,- ·॥ पञ्चमपचिका [२।४॥ । । "होता यचदिन्द्रम्" इत्यादिभिः प्रेषणं न कर्तव्यम् । होना- दिभिध ऋतुप्रैषमन्वैन वषट् कर्तव्यं, याज्यात्वेन न पठितव्या इत्यर्थः । तत्रेय मुपपत्तिः-वे ऋतुप्रैपाः, ते धऽपि 'वाग्दै वायूपैव ; वाक् च पठे ऽहनि 'प्राप्यते' समाप्यते ; न हि समा- साया वाचि मन्त्र प्रयोगो युज्यत इति निषेधवादिना मभिप्रायः । तेषा नेव मत माश्रित्य विधिवादिनां पचे दोपं दर्शयति-- यतुषैः प्रेष्येयुर्यदृतुप्रैवैषट् कुर्युव मैव तदाप्तां शान्ता मुक- रणवहीं बहराविणी मृच्छेयुः” इति। य स्तुप्रेपास्तापूर्वको वषटकारश्चानुठीयेरन्, तदानीम् 'प्राप्त समायां वाच मेव ऋच्छेयुः । कीदृशौं वाचम् ? ' ऋणवहीम्' । 'वह.' बलीवईस्य लागलादिवहनप्रदेशः, 'वृक्प' भग्न., "जो भन्ने"-इति धातु । वृणो भग्नो वहीं वहनप्रदेशो यस्या वाचः, सा 'ऋक्णवही', बान्तवाद्यनभारं वोटु मगोत्यर्थः। 'बहराविणीम्' अशक्य- यहननिमित्तो रावो रोदनरूपी ध्वनियस्याः, सा 'वहराविणी' तादृशीम् ; उपद्रवड्ययुक्तां कृत्वा वाचं विनाशयेयुः ।। एव मनुठानपचे दोष मुक्ता निषेधपचे व्यवस्थिते सति विधिवादी खाभिमेत मनुष्ठान हदि निधाय निषेधपक्षे बाध मुप- न्यत्यति- “यदेभिर्न प्रेध्ये युर्थदे मिर्न वषट् कुर्युराताधारक च्यवेरन्यज्ञाप्राणाप्रजापते. पशुस्यो जिया ईयुः" इति । 'यदु' यदि वा 'एभिः' मन्तैन प्रेष्येयुः, यदि वा एभिमन्त्रर्यान्यामन्चैन वपद कुर्थः। तदानी मृविजो यन्नस्य 'अच्युतात्' अविनष्टाप्रयो- गान 'चवेरन् विनश्येयुः, यज्ञप्रयोगः साङ्गो न भवेदित्ययः । किञ्च तस्माद्यन्नात् स्वकीयप्राणात् 'प्रजापते: स्वकीययजमाना- क भा. २१८-२५३१.६० दश्य.।

·ऐतरेयन्नाद्मणम्। । जवादिपशुभ्यश्च जिया ईयुः' ऋलिजः सर्वेऽपि कुटिला भूत्वा गच्छेयुः, यत्नप्राणयजमानपशम्यो भ्रष्टा भवेयुरित्यर्थः । इत्यं विधिनिषेधपक्षयोरुभयोरपि बाध मुक्त्वा प्रकारान्तरेण अनुष्ठानं सिद्धान्तयति- "तस्मादृग्मेभ्य एवाधि प्रेषितव्य मृगम भ्योऽधि वषटकावं; तं न वाच मातां यान्ता मृकणवहीं वहरा- विणी मृच्छन्ति ; नाच्युताद्यन्नस्य च्यवन्ते, न यताप्राणाप्रजापतेः पशुभ्यो जिद्मायन्ति" इति। यस्मादनुठानपक्षे श्रान्ता मित्या- युक्तदोषः, परित्यागपक्षे तु अच्युतादित्याद्युक्लदोष', 'तस्माद दोषहयपरिहाराय प्रकारान्तरेणानुठेयम् । प्रमती हि मैत्रावरुण. तं प्रेषमन्त्र पठित्वा होतर्यजेत्यादिना प्रेष्यति ; होत्रादयश्च तत कर्द' याज्यां मेषरूपा मेव पठित्वा, तदन्ते वौषडिति वषट कुर्वन्ति ; अन तु न तथा कर्तव्यम् । किं तर्डि, 'ऋग्मेभ्यः' एव 'अधि' शिरस्केम्यो होवादिविषय प्रेपेभ्य एवो मैना- वरुणो होतर्यवेत्यादिना प्रेप्येत, होवादयय तथैव ऋग्म - भ्योऽधि वषकन्य “तुभ्यं हिन्वान:"-इत्याशिरस्की प्रेषेः यजेयुः । तथा सति प्रकृनिवदनुठानाभावाद वाच माता मित्यादि- रनुतानपने पोतो दोपो न भवति; अनुष्ठानपरित्यागया. प्यभावात् प्रतिषेधपचे प्रोतोऽयुनादित्यादिदोषोऽपि न भवि. यति । इति थीममायणार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवादास्य पञ्चमपश्चिकाया द्वितीयाध्याय (दाविभाध्यावे) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (८) ।

·पञ्चमपधिका।२१५॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः ॥ पारुच्छे पोरुपदधति' पूर्वयोः सबनयोः पुरस्ता- त्यत्तियाज्यानां रोहितं वै नामैतच्छन्दौ यत्यार- छप मेतेन वा इन्द्रः सप्त वर्गाल्लोकानरोहद्रोहति सप्त स्वर्गाल्लोकान् + य एवं वेद' तदाहुर्यत्यञ्च पदा एव पञ्चमस्याहो रूप" षट्पदाः षष्ठ स्वाध कस्मा- सप्तपदाः पठे ऽहछ यन्त इति षड्भिरेव पदैः षष्ठ महराप्नुवन्त्यपछियेवैतदर्यत्मप्तम तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारण्य वसन्ति' वाच मेव तत्पुनरूपयन्ति सन्तत्यै सतन्तैम्बाहरव्यवकिन यन्ति य एवं विहांसो यन्ति ॥ (५) १०॥ अथ सवनदये कांशिट्टग्विशेषान्विधत्ते- “पारच्छेपीरुप- दधति पूर्वयोः सवनयोः पुरस्तापस्थितयाज्याना रोहितं वै नाम- तच्छन्दो यत्पारच्छेप मेतेन वा इन्द्रः सप्त स्वर्गालोकानरीहत्". इति। प्रातस्मवने माध्यन्दिनसवने च या: 'प्रस्थितयाच्या.' चोदकेन प्रततितः प्राप्ताः, तासा पुरस्तात् 'पारच्छेपीः' पर- पास्येन महर्षिणा दृष्टा ऋच, उपदध्युः;- एकैकां पार- छेपी मृघ मुक्का पयादेकैका प्रस्थितयाज्यां पठेत् । “उप- ा सर्ववेद पूर्वमन (४८. '") पाठभेदाऽवगनन्य । + "परकोप पिः , पवई , परपिपरपि पोसेनि ग"-इति निरु. १ । " पपोदेरीदासि इति 5 पनुः।

·६२ ॥ ऐतरेयनाधयम् ॥ । विद् पयाणास इन्दवः"-इत्वाद्याः (सं० १.१३८.६.), "पिका सोम मिन्द्र सुवान मद्रिभिः” इत्याद्याय (सं० १.१३०.२.), पारच्छे प्यः ऋषः : सूत्रकारेण विस्पष्ट मुदाहृता: । पारच्छे. पीवृत्त यच्छन्दोऽस्ति, तदिदं रोहितनामकम् । कय मिति, तदुच्यते- 'एतेन' पारछे पोयेन छन्दमा पुरा कदाचिदिन्द्रः 'सप्त खर्गान् लोकान् अरोहत्' उत्तमाधमभोगावस्थानविशेषान् सप्तसङ्ख्याकान् स्वर्गान् रोहत्यनेन छन्दसेति 'रोहितं' नाम सम्पन्नम् ॥ वेदनं प्रयंसति- "रोहति सप्त स्वर्गालोकान् य एवं वेद"-इति ॥ तस्मिन् छन्दसि चोच मुझावयति- "तदाहुर्यत्पञ्चपदा एव पञ्चमस्याडो रूपं पट्पदाः पठस्याथ कस्मात्सप्तपदाः पठेऽहन्छ- त्यन्त इति"-इति । सवासाम्यात्पञ्चपदोपेता ऋचः पञ्चमे इनि युक्ताः, पट्पदोपेताः पठेहनि; पारच्छ यस्तु सप्तपदोपेताः, पत: पठेऽहनि तमसन मयुक्त मिति घोद्यवादिना मभिप्रायः । तत्रोत्तर माह-"पड्भिरेय पदैः पठ महराप्नुवन्त्यपछिदोवै- तदहर्यत्सप्तमं, तदेव सप्तमैन पदेनाभ्यारभ्य वसन्ति, पाच मेव तत्पुनरूपयन्ति सन्तत्वै"-इति । एककस्या ॥ भूचि य एते प्रथम- भाविनः पट पादास्तैः सर्वर्यदा प3 महरानुवन्ति, तदानी मुष- रितमं यत्सप्तम महतत् 'अपच्छिाव' पृथक्वेन तस्य विच्छेदं सवेव प्राप्नोति; तम्माद विच्छिन्नं सप्तम महस्तेन सामेन पादेनाभि- सख्येनोपक्रम्य वमन्ति। तया सति विच्छिवां वाच मय पुनरपि •सा: सस.1.10-10 क्रमवा दहन्याः । + "उस पातामने स्थिवान्यामा पुरयान-नापशम्य 'यविन्द व्यपानास दर.' 'पिपामाममिन्द्रमान मदिमि.-.पारंय."-उदिपाय..11111 ·पञ्चमपञ्चिका । २६ ॥ प्राप्नुवन्ति । तच मध्यमयोस्त्वहयोः सन्तत्यै सम्पद्यन्ते ॥ वेदन पूर्वक मनानं प्रशंसति-"सन्ततेस्त्राईरव्यवच्छिन्नयन्ति य एवं विहांसो यन्ति" इति । पूर्ववद व्यासायम् ॥ ५ ॥ इति श्रीम सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाहास्य पञ्चमपचिकायां द्वितीयाध्याये (हाविंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (१०)॥ धि पठः खुण्डः ॥ देवासुरा वा लोकेषु एष समयतन्त'ते वै देवाः पठेनैवाइँथ्यो ' लोकेभ्यो ऽसुरान् प्राणुदन्त तपां यान्यन्तहस्तीनानि वमून्यासंस्ताच्चादाय समुद्रं प्रौप्यन्त त एतेनैव छन्दसा ऽनुहायान्तहस्तीनानि वसून्याददत तद्यदैतत्पदं पुनःपदं स एवाकुश आसञ्चनाया ऽऽ वियतो वसु दत्ते निरेन मेभ्यः सर्वेग्यो लोफेभ्यो नुदते य एवं वेद'। (६) ११ ॥ . पारच्छे पोयं छन्द उपाख्यानेन प्रमंसति -"देवासुरा वा एप लोकेषु समयतन्त; ते वे देवाः पठेनैवाइभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान् प्राणटात तेनां वान्यन्तईतीतानि वमन्याम्नान्याममा ·, ॥ ऐतरेयनामाणम् ॥ प्रौप्यन्त त एलेनैव छन्दसा ऽनुहायान्तहस्तोनानि वसुन्याददत ; तद्यदेतत्पदं पुनः पदं स एवानुश आसञ्जनाय" इति । देवाचा- सुराच लोकविषये यदा 'समयतन्त' सडाम मकुर्वत, तदानीं 'ते' देवा. पाठ महरनुठीय, तसामथान असुरान् लोकेभ्यो निस्मारित- वन्तः। तदानीं 'तेयाम्' असुराणां सम्बन्धी नि 'वसूनि' धनानि बहून्यासन् । कीदृशानि ? 'अन्तहस्तीनानि' हस्तिनां गजाना मुपरि भारवहनाय स्थापितानि; यहा स्वकीयस्य हस्तस्यान्तमध्ये गोप्यत्वेन स्थापितानि 'अन्त हस्तीनानि'। तानि सर्वाणादाय असुरा ‘समुद्र पौप्यन्त' समुद्र गतवद्भिरसुरैः तस्मिन् समुद्र तानि धनानि प्रक्षिप्लानि । 'ते' देवाः एतत्पारच्छ पोयं छन्दो- ऽनुठाय, तस्मासामर्थ्यात् 'अनुहाय' पृठतो गत्वा हस्तिना मुपरि स्थितानि तदीयहस्ते ऽवस्थितानि वा सर्वापि धनानि 'पाददत' खोतवन्तः । समुद्रमस्थितानां धनाना माकर्षणे कि साधन मिति, तदुयते-- 'तत्' तब पारच्छे पोयास्कृतु यदेतत्पदपाठी- ऽस्ति कीदृशम् ? 'पुन.पदं' पटसु पादेषु समातेषु पुनः पश्चा- दुचार्यमाणः ५ "समृळीको न आ गहि"-इत्येवंविधः सप्तमः पाद. 1, स एव धनानाम् 'पासञ्जनाय' पासतानि कृत्वा समा- कर्षणाय अशोऽभूत ; यथा लोके अडगेनाकृष्यते, तबसम- मेन पादेनासुरधनान्यावष्टानि । वेदनं प्रगति- “प्रा द्विपती वसु दत्त निरेन मेभ्यः सर्वेभ्यो लोपोभ्यो नुदते य एवं वेद"-इति । वेदिता 'विपत.' भनीः * "कासे भूपांछ मयं मन्या, यशोदमीयाहो दायाँत; तपाई- समीरम्'-तिनि.....1 + "पनि-पोशी नरि"-नि महाराहामहिपदाम्बाछ ।

·॥ पञ्चमपश्चिका । २१७॥ सम्बन्धि 'वसु' धनं सर्व मादत्त; एवं च 'द्विषन्द गर्बु लोकेभ्यो 'निर्गुदते निस्सारयति ॥ ६ ॥ इतियोममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमका ऐतरेयनाद्वापस्य पञ्चमपच्चिकायां द्वितीयाध्याये (हाविंशाध्याये) षष्ठः खण्डः ॥ ६ (११)॥ पथ सप्तमः खण्डः॥ -- द्यौर्दै देवता षष्ठ महर्वहति चयस्त्रिंश स्तोमो रैवतं सामातिचन्दावन्दो यथावत मेनेन' यथा- स्तोमं यथासाम' यघाच्छन्दस रानीति य एवं वेद' यदै समानोदक तत्षष्ठलाही रुप'यहोव तृतीय महत्तदेतत्युनयंत्यष्ठ' यदश्ववद्यदन्तवद्यत्पुनरावृत्त यत्पुनर्निवृत्तं यद्रतवद्यत्पर्यस्तवातिवद्यदन्वरूप यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको ऽम्यु- दितो यत्पारच्छेप' यत्सप्तपदं यन्नाराशंसं यन्नाभाने- दिई यदैवतं यदतिच्छन्दा यत्कृतं यत् तृतीयवाहो रूप मेतानि वै पसाह्रो रूपाण्ययं जायत मनपो धरीमणीति पष्ठ वाह आज्यं भवति मारोप मति- "मनम." निक। + "समापोर",बलिकरामनरसारित ·॥ ऐतरेयबाहाणम् ॥ च्छन्दाः सप्तपदं षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याहो रुप"स्तीगों वहिरुप नो याहि वीतय आ वां रथो नियुत्वान् वक्षदवसे' सुषुमा यात मद्रिभिर्युवां स्तोमेभिर्देवयन्ती अश्विना अवर्मह इन्द्र वृषन्निन्द्रो ऽस्तु श्रीषको- घु णो अग्ने शृणुहि त्व: मौळितो ये देवासो दिव्येकादश खेय मददाद्रभस मृणच्युत मिति मांग पारच्छेप मतिच्छन्दाः सप्तपदं षष्ठे ऽहनि षष्ठयाडो रूप 'स पुर्यों महाना मिति मरुत्वतीयख प्रतिप- दन्तो वै महदन्तः षष्ठ महः षष्ठे ऽहनि षष्टयानो रूपचय इन्द्रस्य सोमा इन्द्र नेदीय एदिहि'प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिरग्निर्नेता रवं सोम क्रतुभिः पिन्व- न्त्यपो नकिः सुदासो रथ मिति तुतीयेनाडा समान आतानः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याको रूप" यं वं रघ मिन्द्र मेधसातय इति सूक्त पारुच्छेप मतिच्छन्दाः सप्तपदं पठे ऽहनि पष्ठल्याही रूप'स यो वृपा वृष्ण्येभिः स मोका इति सूक्त समानोदकं पठे ऽहनि षष्ठ- खाजो रूप मिन्द्र मरुत्व दूह पाहि सोम मिति मूर्त तेभिः साकं पिवतु वृत्रखाद इत्यन्तो खादोऽन्तः पष्ठ महः पण्ठे ऽहनि पष्ठयानो रूप" तदु चेटु' - • "सामपट', । "धाम'कम, पर। "मरता',पा।

·॥ पञ्चमपञ्चिका । २१७॥ तेन प्रतिष्ठितपदेन' सवन' दाधारायतनादेवैतेन न प्रचावते ऽयं ह येन वा बूद मिति पर्यासः स्वमरु- त्वता जित मित्यन्तो वै जित मन्तः षष्ठ महः षष्ठे ऽहनि षष्ठयाको रुप'ता उ गायचो गायचो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्तित तच्छन्दो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माद गायत्रीषु निविदं दधाति वतीन: सधमादे रवा. दूद्वतस्तोतेति रैवतं पृष्ठं भवति वाईते ऽहनि षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याही रूम" यहावानेति धाय्याचाता' त्वा मिद्धि हवामह इति बृहतो योनि मनु निवर्तयति' वाहतं होतदह- रायतननेन्द्र मिद्देवतातय इति सामप्रगाथो निन्- त्तवान् षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याही रूप त्य' मूषु वाजिन' देव बूत मिति तायौँ ऽचुातः ॥ ७ (१२) । दूदानी पष्ठ महर्विधन - "यो देवता पष्ठ महर्वहति बय- स्त्रिंथ स्तोमो रैवतं सामातिच्छन्दाम्छन्दो यथादेवत मनेन यथा- स्तोमं यथाच्छन्दसं रानोति य एवं वेद" इति। पूर्वत्र वागेक गौरकं धौरेक मिति यतृतीयं देवतास्वरूप मुक्तम् न, सेयं देवता पाठ महर्निवहति । तथा स्तोमाना मध्ये त्रयस्त्रिंशस्तोमो निर्वा- तस्य स्तोमस्य स्वरूपं छन्दोगैरेव मामायते - "एका. दशभ्यो हिरोति स तिसृभिः स सतमिः स एकया, एकादयभ्यो • "रेवा' क, ख, ग, घ, ८, च्यावहारिक । हकः। + 1८२. द्रष्टये।

·ऐतरेयवाप्रणम्। । हिरोति स एकया स तिसभिः स सप्तभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स सप्तभिः स एकया स तिसृभिरन्तो वै त्रयस्त्रियः" इति * (ता. बा० ३.३-७. ख.)। अस्याय मर्थः- एक एव तच- स्तिभिः पर्यायेरावर्तनीयः । तत्र प्रथमे पाये प्रथमायास्ति- रभ्यासः, मध्यमायाः सप्तकत्वोऽभ्यासः, उत्तमायाः सक्तपाठः; हितीयपर्याये प्रथमायाः सकल्पाठः, मध्यमायास्विरभ्यास , उत्त- मायाः सप्तसत्वोऽभ्यासः; टतीयपव्ये प्रथमायाः सप्तकत्वो- ऽभ्यासः,, मध्यमायाः सकृत्पाठः, उत्तमाया स्त्रिरभ्यास; एवं त्रय- स्त्रिंशस्तोमनिष्पत्तिरिति । रिवतीनः सधमादे"-पत्यस्या भूचि उत्पनं साम रैवतम्' ।। गायत्रयादिभ्यः छन्दोभ्योऽधरैरधि- कत्वाद् 'अतिच्छन्दा.-इति कस्यचित् छन्दसो नामधेयम् । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ अत्र शस्त्रगतमन्तलिङ्गानि दर्शयति- "यह ससानीदक तत्पष्ठस्याङ्गो रूपं ; यव वतीय महस्तदेतत्पुनयरषष्ठं ; यदख- वद्यदन्तवद्यत्पुनराहत्त' यत्पुननिवृत्तं यद्रतवद्यत्पर्यस्तवद्यचिवद्या- दन्तरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको म्युदितः"- इति । 'समानोदक' तुल्यसमाप्तिकं यदस्ति, तरषष्ठस्यान्दो रूपम्। यचि एव' यदप्यन्यत् पूर्वत प्रथमे वाहे वतीय महरस्ति, तत् पुनरवानुसन्धेयम् : यदिदानी षष्ठ महः प्रस्तूयते, तत् तदेव भवति ; पूर्वमिंस्तृतीयेऽहनि, यद्यलिङ्ग मुक्त, तत् पष्ठेऽपि द्रष्टव्य मित्यर्थः। यदववदित्यादिना यदसौ लोकोऽभ्युदित इत्यन्तेन तान्येतानि लिङ्गानि दर्मितानि ॥ • वनिमसोमस्य विद्युतयः पध, साया समगाश्या, अयम् । भा.१७."" द्रष्टव्यम्। १ पृ. 14.दरम्यम्।

·॥ पञ्चमपक्षिका।३/७॥ अथ विशेपलिङ्गानि दर्शयति- “यत्पारुच्छेपं यत्समपदं यत्रा- रासं यत्राभानेदिष्ठं यदैवतं यदतिछन्दा यत्कृतं यत् टतीय- स्याहो रूप मेतानि वै पठस्याडो रूपायि"-इति। परच्छ पेन दृष्ट 'पारच्छे पम्'। सप्तभिः पादैरुपेतं 'सप्तपदम्। नराशंसाख्य- सम्बन्धि 'नारायंसम् । नाभानेदिष्ठेन दृष्टं 'नाभानेदिष्टम् । रैवतसामसम्बन्धि रैवतम्। सप्तभ्यश्छन्दोभ्योऽधिकारा 'अति- छन्दाः'। भूतार्यवाचिप्रत्यययुक्त' धातुमावं 'कतं' तदम्युता मनुक्तं वा ढतीयस्यानो निरूपकम् । एतानि सर्वाणि पष्ठ- स्याही निरूपकाणि वेदितव्यानि ॥ अथान्यपस्तं विधत्ते- "अयं जायत मनुषो धरोमणीति (सं० १.१२८.) पष्ठस्याह्न प्राज्यं भवति, पारुच्छेप मतिच्छन्दाः सप्तपदं पठे ऽहनि पठस्यानो रूपम्" इति। परच्छे पैन दृष्टत्व मेकं लिङ्गम, अतिच्छन्दस्त्वं द्वितीयम्, सप्तपादोपेतत्वं वतीयम् ; एतेन लिङ्गत्रयेण पाठस्याको निरूपकम् ॥ अथ प्रगशस्तं विधत्ते - "स्तीरी बईिरुप नो याहि वीतय था वां रथो नियुत्वान्वक्षदवसे मुपुमा यात मद्रिभियुवा स्तोमे- भिर्देवयन्तो अखिनावमह इन्द्र वृपविन्द्रास्तु श्रीपळोषु णी अग्ने पृणुहि त्वा मीळितो ये देवासो दिव्येकादश स्थेय मददा भस मृणच्युत मिति प्रउगं, पारुष्कप मतिच्छन्दाः सप्तपद षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याद्री रूपम्" इति। “स्तीणं बईि."-इत्याग्रस्तृव: (सं० १.१३५.१-३०); "मा वां रथ:"-इति (सं० १.१३५.४-६.); हितीयः "मुपुमा यातम्" इति (सं० १.१३७.१-२.) वतीयः; युवा स्तोमेभिः" इति (सं० १.१२८.३-१.) चतुर्थः; "अवमहा" -इति (सं० १.१३३.६-७.) हे ऋचौ, “वृपनिन्द्र"- त्वेका ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ (सं० १.१३८.६.), उभाभ्यां पजमस्तृचः ; “अस्तु श्रौपळ"- इत्येका (सं० १.१३६.१.), “ो पूषः"-प्रत्येका (सं० १.१२८.७.), “ये देवास:"-इत्येका ( स० १.१३८.११.), एतचितयः षष्ठः ; "इय मददात्" इति (सं० ६.६१.१-३.) सप्तमः । इत्येतत्सर्व प्रउगशस्त्रं कुर्यात् ; लिङ्गानि पूर्ववत् ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं वचं विधत्ते- “स पूर्यो महाना मिति (सं० ८.६३.१.) मरुत्वतीयत्य प्रतिपदन्तो वै महदन्तः षष्ठ महः पष्ठे ऽहनि पठल्याह्नो रूपम्" इति । अव महाना मिति मह- छन्दः पादस्यान्ते दृश्यते, षष्ठं चाहः पृष्ठयाख्यस्य षडहस्यान्तो भवति, तम्मादन्तत्वलिड्रेन पठेऽहनि योग्यम् ; यहा महतोऽप्य- धिकस्थानस्याभावात् महदन्ते पति अन्तवत्वं व्याखायम् ॥ हतीयेनाडा सह समानं शस्त्रक्कृमियुक्त मन्त्रजातं दर्शयति- "वय इन्द्रस्य सोमा (सं० ८.२.), इन्द्र नेदीय पदिहि (सं० ८.५३.), प्र नूनं ब्रह्मणस्पति ( सं० १.४० ), रम्निनेता (सं. ३.२०.), त्वं सोम क्रतभिः (सं० १.६१.), पिन्वन्यपो (सं० १. ६४.), नकिः सुदासो रथ मिति (सं० ७.३२.) वतीये नाना समान आतानः; पठेहनि पष्ठस्याङ्गो रूपम्" इति ।। परच्छे पेन दृष्ट' सूक्तं दर्मयति-“यं त्वं रथ मिन्द्र मेधसातय इति (सं० १.१२८.) सूक्तं पारुच्छेप मतिच्छन्दाः सप्तपदं पठे- ऽहनि पठत्यागो रूपम्"-इति ॥ तल्यावसानखलिगोपेतं मूक दर्शयति- “म यो सपा कृष्ण- भिः समोका इति (सं० १.१००.) सूक्तं समानौदक, पठेऽइनि पष्ठ स्याडो रूपम्" इति । "मरुत्वान् नो भवतु"-इत्यस्य चतुर्थ- पोदस्य सर्वास्वृद्ध विद्यमानलान्समानीदकलम् ।

·॥ पञ्चमपञ्चिका । २।७॥ ७१ । बचानक सूत्मान्तरं विधत्ते-- "इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोम मिति (सं० ३.५१.७-८.) सूक्तं ; तेभिः साकं पिबतु नखाद इत्यन्तो वै खादोऽन्तः पाठ महः ; पछे ऽहनि षष्ठस्यागो रूपम्"- इति । अस्मिन् सूक्ते "तेभिः साकम्”-इत्यादिकस्तृतीयस्या मृपि टतीयः पादः। तत्र हवं खादति भक्षयतीति 'हखाद'; तेन भक्षणेन त्रस्यावसानं मरणं सम्पद्यते । तस्मात् खादो तस्यान्तः; षष्ठस्यान्तत्व पूर्व मेवोक्तम् ; अतोऽन्तवत्वलिङ्गम् । यद्यपीदं सूक्तं न भवति , तथापि सूक्तस्थानापन्नत्वात्सूता मित्युताम् ॥ सूक्तगतं छन्द' प्रमंसति- "तदु वैष्टुभ ; तेन प्रतिष्ठितपरेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते"-इति। पूर्ववद् व्याखायम् । शस्वस्यान्तिमं वर्च विधत्ते- "अर्य ह येन वा इद मिति (सं० ८.६५.) पर्यासः; स्वर्मरत्वता जित मित्यन्तो वे जित मन्तः पष्ठ महः, षठे ऽहनि षष्ठस्यानो रूपम्" इति । "स्वर्म- रुत्वता जितम्"-दति द्वितीयः पादः , तत्र भूतार्थवाचित प्रत्ययान्तो जयतिधातोरेक लिङ्गम् ; किञ्च जयस्य युद्धावसान- खाजित मिति शब्दोन्तिप्रतिपादकः, तदेतदन्त वत्त्व मपर लिङ्गम् ॥ अनावस्थितच्छन्द प्रशंसाहारा निविद्वानं विधत्ते-“ताउ गायनयो, गायत्रयो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति, तह- त शन्दो पहति, यस्मिविविडीयते; तस्माद गायत्रीषु निविदं दधाति"-इति। पूर्ववद् व्याखेश्यन् । • पति दाशतर्या वतीयस्य चतुर्थं पर्योधय मिदि हादसा योदम सूकम् , नदीयवतीयवघसवार यह मिष्टम् । तदेवन् “पठे ऽहनि पहस्य'-इति सणे (१) पावलायनेन पटौकतम्,-"इन्द्र मरुत्व पनि दिम इनि मरुत्वतोयम् - नि ।

·७२ ॥ ऐतरेयवाझपम् ॥ रैवतमाम साध्यपृष्ठस्तोत्रस्याधारभूत स्तोत्रियं च मनुरूपञ्च बचं विधत्ते-रेवतीनः सधमादे वा इद्रेवत स्तोतेति रैवतं पृष्ठ भवति, बाहते ऽहनि पठे ऽहनि पठस्यागी रूप" इति। "रेव. तीनः सधमादे" इति (सं० १.३०.१३--१५.) स्त्रोत्रियस्तृचः, "रेवान्" इत्यनुरूपः (सं० ८.२.१३-३५.), रैवर्त साम वृहत्साव उत्प गम् , अहश्च युग्म लाहाईतम् । सोऽयं बहसम्बन्धी भवति लिङ्गम् ॥ प्रचुरतत्वलिङ्गोपेता मृचं विधत्ते "यहावानेति (सं० १.. ७४.६.) धाय्याचुरता"-इति ॥ तां धाय्या मन बहसानो योनिभूतं मगाथं विधत- "वा मिडि हवामह इति (सं० ६.४६.१,२.) बहतो योनि मनु निव- यति; बाईतं तदहरायतनेन" इति । अहो बाईतले पूर्व मेवोत्रम्, तदेवात बहसामसम्बन्धरूपं लिङ्गम् ॥ रेवतमामसम्बन्धिनं सामनगाथं विधत्ते- “इन्द्र मिद्देव तातय इति (सं० ८.३.५,६.) सामप्रगाथो निवृत्तवान्, घडे ऽहनि पठस्याङ्गो रूपम्" इति । अस्य प्रगाथस्य सर्वेष्वपि पादेषु 'इन्द्र' शब्दावतेस्तालध्वनिसदृशत्वानिवृत्तवलिङ्गम् ॥ अचातत्वलिङ्गक मूक्तविशेष विधत्ते-"त्य मू षु वाजिनं देव- जूत मिति (सं० १०.१०८.) तार्यो पुरतः"-पूति ॥ ७ ॥ इति योममायणाचार्य विरचिते माधवीये वेदार्थमकाये ऐतरेयवान्त्रणस्य पञ्चमपचिकायां द्वितीयाध्याये (साविशाध्याये ) सप्तमः खण्डः ॥ ० (१२) । .भा. १४.१.पं. दृश्यम् । +१ भा.३९०प.टिमपो द्रष्टया।

·॥ पञ्चमपश्चिका २८॥ ॥ अथ अष्टमः खण्डः ॥ एन्द्र याद्युप नः परावत इति सूत पारुच्छेप मतिच्छन्दाः सप्तपदं षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याही रूपं प्रधा स्वस्थ महतो महानीति सूक्तं समानोदकं षष्ठे ऽहनि षष्ठवाह्रो रूप' मभूरेको रयिपते रयीणा मिति सूक्त रथ मातिष्ठ तुविम्ण भीम मित्यन्तो वै स्थित मन्तः षष्ठ महः षठे ऽहनि षष्ठयाही रूपं तदु चैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन नं मच्यवत'उप नो हरिभिः सुत मिति पर्यासः समा- नोदकः षष्ठे ऽहनि षश्याङ्गो रूपंता उ गायत्री गायत्रयो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति तह- तक्छन्दो वहति यस्मिन्निविडीयते' तस्माद गायचीषु निविदं दधात्यभि त्वं देवं सवितार मोण्योरिति वैश्वदेवश्य प्रतिपदतिच्छन्दाः पठे ऽहनि षष्ठस्याही रूपं तत्सवितुर्वरेण्यं दोषो आगादित्यनुचरोऽन्तो वे गत मन्तः षष्ठ महः षष्ठेऽहनि पठल्याहोरूप मुटु ष्य देवः सविता सवायेति सावित्रं 'शश्वत्तमं तदपा वहिरवादित्यन्तो वै स्थित मन्तः षष्ठ महः षष्ठे ऽहनि षष्ठस्याहो रूप" कतरा पूर्वा कतरापरायो- रिति द्यावापृथिवीयं समानोदक षष्ठे ऽहनि 'षष्ठ- ·७४ ॥ ऐतरेयवाप्रणम् ॥ नो वाजा खाहो रूप"किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आ जगन्नुप अध्वर मभुक्षा इत्यावं'नाराशंसं विषत् षष्ठे ऽहनि' पठखाजो रूप'मिद मित्या रौद्रं गूर्तवचा' ये यतेन दक्षिणया समक्ता इति वैश्व- देवम् ॥ ८ (१३)॥ १ पारुच्छेपत्वादिलिङ्ग त्रयोपेतं सूक्तं विधत्ते -“एन्द्र याइप परावत इति (सं० १.१३०.) सूक्ती, पारुच्छेप मतिच्छृन्दाः सप्तपदं षष्ठे ऽहनि पठस्यानो रूपम्" इति ॥ तुल्य समाप्तिकवलिङ्गोपेतं सूक्तं विधत्ते-"मघा न्वस्य महतो महानीति (सं० २.१५.) सूती, समानोदकं पठेहनि षष्ठस्यानो रूपम्" इति। “सोमस्य ता मद इन्ट्रयकार"-इत्यस्य चतुर्थ- पादस्य बहुषु ऋतु * विद्यमानत्वात्समानीदर्कत्वम् । तिष्ठतिधातुरूपलिङ्गयुक्तां सूती विधत्ते - "अभूरेको रयिपते रयीणा मिति (सं० ६.३१. ) सूती, रय मा तिष्ठ तुविनमण भीम मित्यन्तो वैथित मन्तः षष्ठ महः पठेऽहनि पठस्याडो रूपम्" -इति । “अभूरेकः" इत्यस्य सूक्तस्य पञ्चम्या मुचि "रथ मा ति:"-इति हितीयः पादः ; तत्र स्थितशब्दार्थवाची तिष्ठतिधातु- वियते, स च गतिनिवत्तिरूपत्वादन्तो भवति ; पठस्यानोऽन्तत्वं पूर्व मुताम् ; अतोऽन्तवत्व लिङ्गम् ॥ तवत्य छन्दः प्रमंसति-"तदु वैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवन दाधारायतनादेवतेन न मध्यवते" इति। पूर्ववत् व्याख्येयम् ।' - , • प्रघा बार्शनि दमई मूत्रम् ; ना दिसीयापर सवास्येप पादः ।

·॥ पञ्चमयञ्चिका ।२।८॥ निष्क व यस्य शस्तस्यान्तिमं वचं विधत्त-"उप नो हरिभिः सुत मिति पर्यासः, समानोदकः, पठे ऽहनि पठस्याडो रूपम्”- इति | तिसचम्युचु "उप नो हरिभि"-इति पादस्यकत्वात् समानोदकलम् ॥ तत्र निविडानं विधत- "ता उ गायनरी, गायत्रो वा एतस्य नाहस्य मध्यन्दिन वहन्ति ; तइतन्दो वदति, यस्मि- बिविधीयते ; तस्मरमायत्रीषु निविदं दधाति"-इति । पूर्वपद व्याखण्यम् ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदेका मृचं विधत्त- “अभि त्य देवं सवि. तार मोण्योरिति । वैश्वदेवस्य प्रतिपदतिच्छन्दा, पठे चिनि पठस्याको रूपम्" इति। अतिच्छन्दस्व मत्र लिङ्गम् ॥ प्रतिपच्छेष मृन्हय मनुचरचं च विधत्त ---"तत्सवितुर्वरेण्यं ; दोषो प्रागादित्य नुचरोऽन्तो वै गत मन्तः षठ महः पठे ऽहनि पस्याही रूपम्" इति। "तत्सवितुः" इति (सं० ३.१२.१., ११.) हे चौ, प्रतिपच्छेषमूतौ ; “दोषो आगात्" इत्येष सूत्रे पठित: • ढचो ऽनुचरः। अव भूतार्थवाची 'गमि'धातुयॊस्ति, तस्यायः प्रागादितिगम्देनोयते । भूतार्थवाचित्वातं गमन- समाप्तिरन्तो भवति। तदेतदन्तवत्त्वं लिङ्गम् । यस्मादत्र सूत्रकारो ऽभित्य मित्येका मृचं तत्सवितुरिति हे ऋचौ मिलिला प्रतिपत्तुर चलेनोक्ता दोषो आगादित्यादिकस्तृवो ऽनुधर इत्युक्नवान् * तस्मादस्माभिस्तत्सवितुरिति वाक्य पूर्वशेषत्वेन विच्छेदनीयम् ॥ 14 * सा. क. पा.५२३८, यजु० वा. स. २५, अथक सं० १५४३ + पाच शौर. १८( सा... भा.२२३३)। | "मित्य देश मवितार मीण्यो रिन्ये का, लत् सवितरित मिति , दोषी 4 ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ सविटदेवताकं मुक्त विधत्त--- "उदु प्य देवः सविता सवा- येति (सं० २.३८.) सावित्रं, शश्वत्तम, तदपा वन्दिरस्थादित्यन्ती वे स्थित मन्तः पठ महः पठे ऽहनि षष्ठस्याको रूपम्" इति । शखत्तम मित्यादि द्वितीयः पादः; तस्मिन्नस्थादिति भूतार्थवादि- प्रत्ययान्तस्तिष्ठतिधातुः श्रुतः, तच स्थितलं गमनस्यान्तः । तदिद मन्तवत्वं लिङ्गम् ॥ तुल्य समाप्तिकलिङ्गक सूक्तं विधत्ते “कतरा पूर्वा कतरा परायोरिति (सं० १.१८५.) द्यावापृथिवीय, समानोदक, पष्ठे ऽहनि पष्ठस्यानो रूपम्” इति । द्वितीयस्था ऋचः चतुर्थे पादे “द्यावा रक्षतं पृथिवी"-इत्युक्तवादिदं सूती द्यावापृथिवीयम् ; तत्र 'द्यावा रक्षतम्'-तिपादस्य बहुषु ऋक्षु विद्यमानत्वात्समानोद कत्वम् ॥ ऋभदेवताक सूनहयं विधत्ते-“किसु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगनुप नो वाजा अध्वर मृभुक्षा इत्यामवं, नाराशंस विवत्, पठे ऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम्" इति । “किम थेट:"-इत्यस्मिन् (सं० १.१६१.) सूक्ते त्रयोदश ऋष: शंसनीयाः ; तत्र चतुर्थ्या ऋचः प्रथमपादे "चक्षवांस कभव."-इतिश्रुतत्वादिद मार्भवम् । "अप नः" इति (सं० ४.३७.) मूक्ते चतस्रः, तत्र प्रथम- पादे "ऋभुक्षा" इतिश्नुतत्वादपि आर्भवम् । ऋभवो हि नरा मनुष्याः ; अत एव मनुष्यानन्तः प्रवेशयित मसहमाना अग्नि- वखादयः सोमपानवेलाया सभून निःसारितवन्तः । एतच "प्रार्भवं भागाद् वृन्द गाय घुमवेशाधवंय। स्तुष्टि देव सवितारम् । न स धुवन्त: सिंधु सूनु भयश घुवानम् । पदोधवाध मुधम् । सधा नो देव. भविता भाविषद् वम पतिः। उभे पिता सुभातुरिति वदेवस्य मविपद गुच"-इति पात्रा यो..

·पश्मपश्चिका । २१८॥ सत्यभवो वै देवेषु"-इत्यादुापाख्यानेन तुल्य मवगम्यते । ते च नराः ऋभव: 'शस्यन्ते' कथ्यन्ते अस्मिन् सूक्त, तं नारासम्, तदेकं लिङ्गम् ; तथैव "उप नो वाजा."-इतिसूतस्य बतीयाया मृचि "त्रुादायम्" इति त्रिशब्दः श्रुतः; तदेतचिवत्वं द्वितीयं लिङ्गम् ॥ अथ बहुदेवताकं सूलदय विधत्ते- "इद मित्या रौद्रं गूर्त- वचा, ये यन्जेन दक्षिणया समता इति वैखदेवन" इति। "इद मित्या"-इत्येकं सूक्तम् (सं० १०.६१.) , “ये यजेन"-इत्य- परम् (सं० १०.६२.)॥८॥ इति श्रीमत्सायचार्यविरक्ति माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाझपास्य पञ्चमपत्रिकायां द्वितीयाध्याये (हाविंगाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८(१३) । ॥ अथ नवमः खुण्डः ॥ नाभानेदिष्ठ' शंसति नाभानेदिष्ठं वै मानवं ब्रह्म- चर्य वसन्त" मातरो निरभजनमोऽब्रवीत्य किं मद्य मभातत्येत मेव निष्ठाव मववदितार मित्यत्रुव स्तरमाद्वाप्येतहि पितरं पुत्रा निष्ठावो ऽववदितेत्येवा चचते'स पितर मेत्याबवीत् त्वां ह वाव मह्यं तता भानुरिति तं पितावीन्मा पुवक तदाहा अङ्गिरसो २भा. १२५० (ख. द्रश्य ।

·॥ ऐतरेयनामणम् ॥ वा इमे खर्गाय लोकाय सत्र मासते ते षठं षष्ठ मेवाहरागत्य मुद्धन्ति तानेते सूक्तो षष्ठे ऽहनि शंसय 'तेषां यत्याहसं सबपरिवेषण तत्ते स्वर्यन्ती दास्यन्तीति तथेति तानुपैत्यतिगमगीत मानवं सुमे- धस इति त मन्वन् किसामो वदसौतीद मेव वः षष्ठ महः प्रज्ञापयानीत्यत्रबौदय यदा एतत्सहसं सब- परिवेषणं' तन्मे वयन्तो ऽदत्तेति तथेति' तानेते सुक्त षष्ठे ऽहन्य शंसयत् ततो वे ते प्र यज्ञ मजानन् म स्वर्ग लोक तद्यदेते सूतो'षष्ठे ऽहनि शंसति यजय प्रजात्यै स्वर्गय लोकस्यानुख्यात्यै' तं स्वयंन्तो ऽत्र - बन्नेतत्ते ब्राह्मण सहस्र मिति तदेनं समा कुर्वाणं पुरुषः कृष्ण शवास्युत्तरत'उपोत्यायात्रवोन्मम वा दूद मम दै वास्तुह मिति सो ऽवधीन्मह्यं वा इद मदु- रिति त मनवीत्तई नौ तवैव पितरिमन इति स पितर मैत् तं पिताब्रवीन्ननु ते पुचकादूरित्यटु- रेव म दूत्यत्रवीत्तत्तु मे पुरुषः कृष्णशवायुत्तरत उपोदतिष्ठन्मम वा इदं मम वै वास्तुह मित्यादि- तेति तं पिता ब्रवीत्तस्यैव पुत्रक तत्तत्तु स तुभ्यं दाखतौति स पुनरेत्याब्रवीत्तव ह बाद फिल भगव * "सनु म दासनौनि* , "तु म तुभ्य दाखवीति" ग, घ, म ।

·॥ पञ्चमपछिका। २८ ७. दूद मिति मे पिताहेति' सोऽब्रवीत्तदहं तुम्य मेव ददामि य एव सत्य मवादीरिति तस्मादेवं विदुपा सत्य मेव वदितव्यं स एष सहस्रसनिर्मन्चो ऽयं नाभानेदिष्ठ उपैनं सहस्रं नमति प्र षष्ठेनाडा वर्ग लोकं जानाति य एवं वेद ॥ ६ (१४) ॥ , पूर्वोक्ते सूतदये लिङ्ग दर्शयति- "नाभानेदिष्ठं शंसति" --इति । नाभानेदिष्ठाख्यः कञ्चिन्महर्षिः, तेन दृष्टम् , पूर्वोक्त (७३ पृ० ६ पं०) सूक्तयं 'नाभानेदिष्ठ' तळूसेत् । अतो महर्षि- सम्बन्ध एवाब लिङ्गम् ॥ तदेतत्सूनाइयं प्रमंसित मुपाख्यान माह- "नाभानेदिष्ठं वै मानवं ब्रह्मचर्य वसन्तं भ्रातरो निरभजन्सोऽब्रवीदत्य किं मया- मभानोत्येरा मेव निठाय मवदितार मित्यनुवंस्तस्माताम्येतर्हि पितरं पुत्रा निष्ठावो ऽववदितेत्येवाचचते" इति। मनो पुत्री नाभानेदिठो नाम वालको गुरुग्टहे 'ब्रह्मचर्य वसति' उपनीत: सन् वेद मध्येतुं तव तिष्ठति ; तदानीं तस्य ज्येष्ठधातरो मनोः पितुर्धनं स्वार्थ विभजन्तः तं वालकं 'निरभजन्' भागरहित मनुन वन्। वालोऽयं ब्रह्मचारी वेद मेवाभ्यस्यतु किं तस्य धनेनेति मत्त्वा भागं न दत्तवन्तः । तदानीं 'सः' नाभानेदियः 'एत्य' वेदाभ्यास कृत्वा समागत्य भ्रातृनिद मब्रवीत,- हे भातर ! मद्य 'किम् प्रभाक्त' कि नाम वस्तु भागत्वेन यूयं पृथक्वेन सतवन्त इति । ते च चातर: 'एत मेव' मर्नु पितरं हस्तेन प्रदर्थ हे नाभानेदिछ । वयं न जानीमस्त मेव पृच्छे त्यब्रुवन् । कीदृमं मनुम् ? 'निठावं ।

·ऐतरेयन्नाद्मणम् ॥ धनविभागादेधर्मरहस्यं निःशेपेण स्थितिनिर्णयो निठा, सा यस्मिन्नस्ति स निष्ठावः तादृशं धर्मरहस्यस्य निणेतार मित्यर्थः । 'प्रवदितार' ज्येउ पुत्रस्यैतावत् द्वितीयस्यैतावदन्चस्यैतावत् इत्य- वच्छिद्य वदितुं समर्योऽववदिता तादृशम् ! अय मर्थ --- अयं मनुः धर्मशास्त्रकर्तृत्वाधर्मरहस्यनिर्णयवान् पिटत्वेन तपैतापदित्य- वच्छिद्य व समर्थश्च, तस्मान्मदीयो भागः क इति मनु मेव पुछे त्यब्रुवन् । यस्मादस्य भातर एव मुक्तवन्तः, तस्मादिदानी मपि पितरं पुवा इत्यनेन प्रकारेण आचचते। केन प्रकारे- ति, सोऽभिधीयते-- अयं पिता 'निठावः' निर्णयवान्, अस्यैताव- दित्यवच्छिद्य वदिता चेति ॥ तत जध्वं नाभानेदिष्ठस्य कृत्यं दर्शयति--"स पितर मेत्या- ब्रवीत,- त्वां ह वाव मह्य तताभाचुरिति ; तं पिताअवीन्मा पुत्रक तदाहथा, अङ्गिरसो वा इमे स्वर्गाय लोकाय सत्र मासते, ते पडं पष्ठ मेवाहरागत्य मुह्यन्ति, तानेते सूक्ने षष्ठे ऽहनि भसय ; तेषां यत्सहस्र सत्रपरिवेषणं, तत्ते स्वर्यन्तो दास्यन्तीति ; तथेति" इति । 'स. नाभानेदिष्ठ. भ्राभिस्तथोता. सन् पितरं प्रत्यागत्येद मब्रवीत,-हे पितर्मह्य त्वां ह वाव' त्वा मेव मातरः सर्वेऽपि 'प्रभातुः' भाग मकाएं, अतो मदीयो भागस्त्वय्यस्ति, ते मे देहीत्यभिप्रायः । ततः 'ते' नाभानेदि' 'पिता' मनुरेव मनवीन,- हे 'पुत्रक' वालक ! भ्रातृणां वचनं 'मा प्रादृथाः' तस्मिन्वधने पादरं माकार्षीः। नास्त्येव महस्ते त्वदीयो भागः, सर्व मपि धनं त्वद्भावभिहीतम् । तव तु धनप्राप्तार्थ मैक मुपायं कथयियाभि, अगिरोनामका महर्षयः 'इमे समीप देशवर्तिनः स्वर्गाय सत्र मनुतिठन्ति, ते पुनः पुनः सत्र मुप ·॥ पञ्चमपच्चिका। १२॥ क्रम्य, तदा तदा प्राप्त । तत्जन पष्ठ मेवाहरागत्य तत्र तत्र मन्वबाहुल्ये 'मद्यन्ति' भ्रान्ताः सन्तः सनसमाधि मप्राप्य सर्वदा किम्यन्ति; 'तान्' महर्षीन् पठेऽहनिलं गला 'इद मित्था'-इति, "येन यज्ञ" इति चैते उभे सूतो शंसय ; तत: "तेपाम्" ऋषीया 'यत्' सहस्रसङ्ख्याकं धनं 'मत्रपरिवेषगा' सवाथं परितः सम्मा- दित मस्ति, तत्सर्व मनुठाना दूर्व मवशिष्ट धनं ''तम्य मङ्कि- रसो महर्षयः वगं प्राप्नुवन्तो दास्यन्ति इति । 'तथा' अस्विति तत् पिटव चनं नाभानेदिष्ठोऽङ्गौचकार । अङ्गीकारादूई' किं कृतवानित्यागना तवृत्तान्त दर्शयति- "तानुपैअतिट गीत मानवं सुमेधस इति; त मब्रुवन, किङ्कामो घदखीतीद मेव वः षष्ठ महः प्रज्ञापयानीत्यब्रवीदथ यहा एतस- हन' सत्रपरिवेषणं, तन्मे स्वयंन्तो दतेति ; तथेति ; तानते सूक्ते घठे हिन्धर्मसयत,- ततो वै ते म यन्न मजानन् प्र स्वर्ग लोकम्" -इति । 'तान्' अङ्गिरसो महीन् 'उपत्' नाभानेदिष्ठसमीपं मासवान्, प्राप्य च "प्रतिभणीत"-इत्यादिमन्वपादेनेव मह- यीथा मने किञ्चिदचन मुक्तवान् । तस्य पादस्थाय मर्थ:-है 'सुमेधसः' शोभनमेधायुक्त्या अनिमः ! 'मानव' मनोः पुर्व नाभानेदिहास्य मा 'प्रतिषीत' यूयं खौकुरुतेति । तया वदन्तं नाभानेदिष्ठ' प्रति मुनय इद मनुवन्,-हे नाभानेदिष्ठ । 'किशाम:' कीदृगपेक्षया युक्तः सन्नस्मान् प्रत्येवं वदसि ? इति । ततः स नाभानेदिष्ठो ऽववीत- हेमहर्षय । 'व; सुप्माक मिद मेव पष्ठ महः 'प्रजापयानि' प्रकर्षेण बोधयामीति; 'य' बोध भानन्तर 'सवपरिवेषण' भवद्भिः सत्ता सम्पादित मनुष्ठाना दूर्व मवशिष्टं यदेतत्सहस्रसमाकं धन गस्ति, तत् सर्व यूयं 'मे' मह्य ·दर ॥ ऐतरेयनाता पम् ॥ खग प्रति गच्छन्तो दत्तेति । 'तथेति' मुनिभिरङ्गीक्षते सति 'तान् मुनीन्, 'एते' उभे सूते पठे ऽहन्यसयत् ; तत एव 'ते. मुनयो यज प्रकर्षेण 'प्रजानन्' जातवन्तः ; तदनुठानेन स्वर्ग लोक मपि प्राजानन् ॥ मूलईयं प्रशस्य तहिधि निगमयति- "तद्यदेते सूक्ते ( सं० १०.६१,६२.) षष्ठे ऽहनि अंसति, यतस्य प्रजात्यै, स्वर्गस्य लोक- स्थानुख्यात्ये"-इति । यस्माभूताइयमंसनेनाङ्गिरोभियनः स्वर्गथ प्रज्ञातः, तस्माद्धोता तदुभय शंसत्, तच्च यन्नवर्गयोरवगमाय . भवति ॥ - मिति; पुनरपि सूक्तयोर्महिमानं दर्शयित मुपाख्यान मेवाह - स्वर्यन्तो ऽब्रुवनेतत्ते प्रावणसहस्र मिति, तदेनं समाकुर्वाण पुरुषः कृपणशवास्युत्तरत उपोत्यायाववोन्मम या इद मम वे वास्तुह सो अयोग्मय वा इद मदुरिति ; त मनवीत्त नी तवैव पितरि मन इति; स पितर मैत्त पितानवीन्ननु ते पुत्रकारित्य. दुरेव म अत्यनवीनत्तु मे पुरुषः कणवास्युत्तरत उपोदतिष्ठन्मम वा इद मम वै वास्तुह मित्यादितेति ; तं पिताब्रवीत्तस्यैव पुत्रक तत्तत्त, स तुभ्य' दास्यतीति ; स पुनरेत्याब्रवीत्तव ह वाव किल भगव इद मिति मे पिताहेति ; सो ऽब्रवीत्तदहं तुभ्य मेव ददामि य एव सत्य मवादीरिति"-इति 'त' नाभानेदिष्ठं 'स्वर्यन्तः' खगं प्राप्नुवन्तोऽशिरसोऽब्रुवन, हे 'ब्राह्मण' नाभानेदिष्ठ ! 'एतद' गोसहस्र यनभूमावमिष्टं 'त' तुभ्यं दत्त मिति शेषः । शाखान्तरानुसारेण गोसहस्र मित्यर्थों लभ्यते । शाखान्तरे चैव मानायते--"ते सर्वगं बोकं यन्तो य एषां पशव भासन् तानमा अददुः" इति (ते० सं० ३.१.८.५.)। 'तद' गोसहसं-'समान ·॥ पञ्चमपधिका । २८॥ ८३ - । कुर्वाण' सम्यगामसाकुर्वन्तम् 'एन' नाभानेदिष्ठ' करित्पुरुषो याभूमेरुत्तरत: 'पोत्याय' समीप एवोत्थितो भूलेद मववीत,- कीय पुरुषः १ 'कप्पगवासी प्रतिपयन कृष्ण मलिनं वस्तं 'कपण' तहस्ते आच्छादयतीति कप्पशवासी । भवायं मलिन- वस्त्रः पुरुषः पशखामी रुद्र प्रत्यवगन्तव्यम्। तथाच गाखान्तरे पठ्यते- "तं पराभियरन्तं यन्नवास्ती कद्र पागच्छत्"- इति (ले० सं० ३.१.८.५.)। स रुद्रः कि मब्रवीदिति, तदभिधीयते-हे नामानिदिष्ठ । 'दर्द' पशसहस्रं ममैव । वतन्नेय मुपपत्ति । 'वास्तु ई' वास्तौ यज्ञभूमो होनं कर्मान्ते परित्यक्तं वाखहम्, ताशं सर्व ममैव व मिति सर्वत्र सम्प्रतिपनम् । इत्येवं पुरु- ये पोक्तः स नाभानेदिठः पुनरेन मनवीत,-हे रुद्र! मध्य मेवेदं सहस्र मङ्गिरसो दतवन्त इति । तं तथा वदन्तं नाभानेदिष्ठ पुनः पुरुपो ऽब्रवीत,-हे नाभानेदिष्ठ ! 'तई' तस्मिन्नेव त्वदीयं मदीय मिति सन्देहे सति 'नो' प्रावयो रुभयोरपि तवैव पितरि मनी निर्णयार्थ प्रयोऽस्त्विति । ततः 'सः' नाभानेदिठः पितरं प्रष्टुम् 'ऐत्' आगनवा।। स पिता तेन पृष्टस्त मनवीत, हे "पुत्रक' वालक ! तुम्य मनिरसो महर्षयः 'अदु' ननु दत्तवन्तः किम् । सुतिः प्रथार्या । एवं पित्रा पृष्टः स नाभानेदिठो 'म' मह्यम् 'अदुरेव' दत्तवन्त एवेत्यब्रवीत्। तर्हि कस्तव विचार? "इत्याशद्धिते स नामानेदिष्ठ एव मुवाच,: ते महर्षयो दत्तवन्त एव किन्तु तहोसहसं कश्चित् पुरुषो मलिनवस्वः मन् यज्ञभूमे- कत्तरत उस्थाय, 'इद' गोसहस्रममैव खं, यन्नवास्ती हीनलादि- 1 -पक्षमतेतु'काशवासी-इत्यस्य व्याख्यान का शवखादकय पशवाशी कथिदनार्य , 'रुद्र' भयानकाकृति स्यात् । सश्योरेकल छान्दसम् ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् । त्यभिधाय 'पादिता' पादानं कातवान्, अपहतवानित्यर्थः। तथा ब्रुवन्तं पुत्र प्रति पिता अब्रवीत्.-- हे 'पुत्रक' पियो ! 'तद यजवास्तौ हीनं गोसहस्र तस्यैव रुद्रस्य स्वम्, पशुपतित्वात यज्ञावशिष्ट खामिलाच ; किन्तु तथा सत्यपि तव हानि स्ति, स' रुद्रः 'तद' गोसहस्र तुभ्यं दास्यतीति । यत्रकाले तसर्व मङ्गिरमां धनं भवति, समानतु यन यदवशिष्ट तस्य तु रुद्र एंव स्वामीति नाभिरमां दातु मधिकारोऽस्तीवभिप्रायः । तथा रुद्रवपन शाखान्तरे एव मानायते "न वै तस्य त ईशत इत्यनवीद्यनवास्तौ होयते मम वै तदिति"-इति (ते. सं० ३, १.८.६.)। ततो दास्यतीति वचनं श्रुत्वा 'म:' नाभानेदिष्ठः पुनरपि रुद्रस्य समीप मेत्येद मनवीत,- हे भगवन्' पूज्य ! रुद्र। 'तव ह वाव किल' तवैव सर्वम् 'दर्द' समिति मदीयः पिता माहेति । ततः 'स.' रुद्रो ऽब्रवीत्- हे नाभानदिछ ! 'तत् सर्व तुभ्य मेव ददामि, यस्त्वं सत्य मेवावदी;, न खन्त मुक्तवानसि तस्मात्परितोषात् सत्यवादिने तुभ्य मेव ददामि इति *" इत्थ मुपाख्यान परिसमाप्य प्रसङ्गात् पुरुषार्थत्वेन सत्यवदनं विधत्ते-"तस्मादेवं विटुपा सत्य मेव वदितव्यम्" इति । एवं विदुपा सत्यस्य श्रेयोखेतलं जानता। उपाख्यानस्य सर्वस्य तात्पय्यं दर्शयति-"स एप सहस्रसनि- मन्त्री ऽयमाभानेदिठः" इति । नाभानेदिठेन महर्षिणा हो यो मन्त्रसमूहः, स एपः 'सहस्रसनिः' सहस्रसझाकस्य पसनः सनिलाभो यस्मिन्मन्ने सोऽयं सहस्रसनिः । 4.१०.१.१२. श्यो- सोपक्रम सायपीय भाष्य सर्व मिक्षाहीच्यम् । , कासा. बा.१८,४१वामा २०.०११ ·॥ पञ्चमपचिका ।२।१० ॥ ८५ वेदनं प्रशंसति-"उपनं सहस्र नमति : षष्ठेनाना स्वर्ग लोकं नानाति य एवं वेद" इति। 'एन' वेदितारं सहस्रसचाकं धनम् 'उपनमति' प्राशति, स च कालान्तरे षष्ठ महरनुष्ठाय तेन स्वर्ग जानाति ॥८॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयनामागस्य पञ्चमपञ्चिकायां दितीयाध्याये (हाविंशाध्याये) नवमः खण्डः ॥ ८ (१४) ॥ ॥ अथ दशमः खण्डः ॥ तान्येतानि सहचराणील्याचचते नाभानेदिष्ठं वालखिल्या वृषाकपि मेवयामरुतं * तानि सहैव शंसेद' यदेषा मन्तरियाध जमानयान्तरियाद्यदि नाभानेदिष्ठं रेतो ऽस्यान्तरियाद्यदि वालखिल्याः 'प्राणानखान्तरियाद्यदि दृषाकपि मात्मान मस्थान्त- रियायोवयामरुतं - प्रतिष्ठाया' एनं च्यावयेद दैव्यै च मानुष्यै च नाभानेदिष्ठेनैव रेतो ऽसिञ्चत्त- धालखिल्याभियंकरोत् सुकीर्त्तिना काचौवतेन योनि व्यहापयदुरौ यथा तव शर्मन् मदेमेति तस्मा- * "मारत" क, पपई। 1 ""मावत" ड, अब।

·- ॥ एतरेयवाह्मणम् ॥ ज्जाायान्मन् गर्भ: कनीयांसं सन्तं योनिन हिनस्ति' ब्रह्मणा हि स लप्त' एवयामसतेतवै करोति तेनेदं सर्व मेतवै 'कृत मेति यदिदं किच्चाहश्च कृपा मह- रर्जुनं 'चेत्याग्निमास्तस्य प्रतिपदच्चाहश्चेति पुन- रावृत्तं पुनर्निनृत्तं' षष्ठे ऽहनि षष्ठयाही रूप मध्वो वो नाम मारतं यनवा इति मारुतं वह्नभि- व्याहृत्य मन्तो वै वह्वन्तः षष्ठ महः षष्ठे ऽहनि पष्ठस्याहो रूपं जातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदस्याच्युता'स प्रत्नथा सहसा जायमान इति जातवेदख समानोदक षष्ठे ऽहनि षष्ठयाहो रूपं धारयन् धारयन्निति शंसति' प्रसंसाहा अन्तत्व विभाय तद्यथा पुनराग्रन्यं पुननिय मन्तवनी- यान्मयूखं वान्ततो धारणाय निहन्यात्तातोद्धा- रयन् धारयन्निति शंसति सन्तत्यै सन्ततस्ताहै रव्यवछिन्नैर्यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति ॥ १०(१५)। इत्यैतरेयवाह्मणे पञ्चमपञ्चिकायां द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ अय नाभानेदिष्ठीयेन सताइयेन सह पठितव्यानि मन्वान राणि विधत्ते-- "तान्येतानि सहचराणीत्याचक्षते,- नाभानेदिछ वालखिल्या पाकपि मेवयामरुत तानि सहैव मंसेद-इति । 'तान्येतानि' वक्ष्यमाणानि चतुर्विधमन्वजातानि 'सहचरापि ·॥ पञ्चमपचिका ।२।१०॥ २७ %3 प्रयोगकाले सदेव वर्तन्ते इत्येवं यानिका पारचते। तत्र 'नामा- नदिई' सूतदयं यदस्ति (सं० १०.६०,६१.), वालखिल्यै महर्षिभि- दृष्टाः “अभि प्रवः सुराधसम्" इत्याद्या वालखिल्यनामका मन्त्रा ये सन्ति (सं ८.४८-५८.), पाक पिनाममहर्षिणा दृष्टं "वि हि सोतोरसूचत" इति (सं० १०.८६.) मूतं यदस्ति, एवया. मरुनाना महर्पिणा दृष्ट "प्र वो महे मतयो यन्तु विप्लवः"-रति सूती (सं० ५.८६.) यदस्ति ; तानि चत्वारि सहव असे ॥ सहशंसनाभावे वाधं दर्शयति- “यदेपा मन्तरियानयजमा नस्यान्तरियात्" इति। यदि कथञ्चित् 'एषां' चतुणी मध्ये एक मपि 'अन्तरियाद' अन्तरितं लुप्तं कुर्य्यात्तदानीं यजमानस्य सम्बन्धि थेयः 'अन्तरियाद' विनाशयेत् ॥ सामान्याकारण बाध मुक्ता पुनर्विशेषाकारेण बाधं दर्श- यति-“यदि नाभानेदिष्ठ, रेतोऽस्यान्तरियाद; यदि वालखिल्याः, प्राणानस्यान्तरियाद ; यदि पाकपि, मामान मस्थान्तरियाद योक्यामरुतं, प्रतिष्ठाया एनं च्यावयेह व्यै च मानुष्यै च"-दुनि। यद्ययं होता नाभानेदिठमन्वान्विलोपयेत्, तदानी मस्य यज. मानस्य पुत्राद्युत्पादक रेतो विलोपयेत् । वालखिल्याना मन्तराये यजमानस्य प्राणविच्छेद । हपाकपिसूक्तस्यान्तराये यजमानस्य 'आत्मान' मध्यदेहं विच्छिन्यात् । एक्यामरुतस्थान्तराये यज- मानं दैव्या मानुयाय प्रतिष्ठायाः प्रयावयेत् । अविघ्नेन कर्मसमा- पिर्दैवी प्रतिष्ठा ; तत्साधनभूतधनादिसम्पत्तिमानुपी प्रतिष्ठा ॥ . अन्तराये बाध मुबार, तदनुठाने लाभं दर्शयति- "नामा- नेदिष्ठेनैव रेतोऽसिञ्चत्तहालखित्याभियंकरोत, नकोतिना कानी- 'वर्तन योनि त्यहापयदुरो यथा तव शर्मन्मदेमेति, तस्माज् ज्याया- ·८८ * ऐतरेयवाह्मणम् ॥ सन् गर्भः कनीयांसं सन्तं योनि न हिनस्ति; ब्रह्मणा हि स कृप्त एवयामस्तैतवै करोति, तेनदं सर्व मेतवै कत मेति यदिद किञ्च"-इति । अव मन्दसमूहात् यजमानस्य नूतनं जाम वर्ण्यते ; यहा पुत्रोत्पादनं वयते । यवाभाने दिलं मूतदय मस्ति, तेनैव होता रेतः सिक्तवान् भवति । यास्तु वालखिल्या कचरताभिस्तदेतो 'व्यकरोत्' विशतं गर्भाकार मकरोत् । कधीवा. नित्यभिहित. कञ्चिदृषिः, तस्य पुत्रः सुकीर्त्तिनामकः ; तन दृष्टम "अप प्राच इन्द्र"-इति (सं० १०.१३१.) सूक्त मपि तन्नामकम् । तच पाकपिमूनाए ‘मागेव' समीपे भंसनीयम् । तेन मुकी- तिना होता योनिं 'व्यहापयत्' गर्भनिर्गमाय वित्त मकरीत् । अत एव तस्या ऋश्यतुर्यपादे "ठरों यथा" इत्यादिराबायते । तस्याय मर्य:-हे इन्द्र! यथा जन: 'उरी' विस्तीर्णे 'शर्मन्' गर्मणि सुसहेती रहे विसभेण तिष्ठति, तथा तव प्रसादाद वयं विस्तीर्णे योनिप्रदेगे 'मदेम' सोचाभावेन हप्वाग्म इति । एप पादो योनिविष्ठनेगेमफः। यस्मादनेन विवृत्तिः कता, तमा मोके जायमानो गर्भो ‘ज्यायान् सन्' योनिद्वारापेक्षयात्वन्त प्रोटः सवपि, सापेचया 'कनीयांसम्' प्रत्यल्प सन्तं योनि 'न हिनस्ति' न विनापयति । यस्माद 'बधापा' सुकीर्शिनामन मन्ष 'म' योनि. 'कृम.' निर्मितः, तस्मादविनायो युखः । एययामरुतनाम येन मोन यजमानम् एतये' सबंध गन्तुं समयं करोति । 'यदिद फिव' जगदम्ति, तदिदं सर 'तेन' मूल्झेन 'एतये सर' गन्तु समय खत सा, पवाद 'पति' गप्पति ; तमादिद मेय मूलं यजमान यापि गमनसामयं प्रयच्छति। • भाषाकाय पारस मशिनाया भविषा:

·॥ पञ्चमपतिका ।२।१० ॥ C प्राग्निमास्तशस्तस्य प्रतियत्सूक्तं विधत्ते- “अहय कृष्ण महरर्जुनं चेत्याग्निमारतस्य (सं० ६.८.) प्रतिपदहशाहवेति- पुनरावृत्त पुनर्नित' पष्ठे ऽहनि पठस्यागो रूपम्" इति । महाशब्दोऽत्र पुनः पुनः पव्यमानत्वात् पुनरावृत्त मिल्खुच्यते ; तालध्वनिसमानवाच पुननिवृत्त मिति लिनदयम् ॥ मरुदेवतार्क मूहां विधत्ते- "मध्वो वो नाम मागतं यजत्रा इति (सं० ७.५७.) मारतं वदभिव्याहृत्य मन्तो वे बचन्तः षष्ठ महः पठे ऽहनि पष्ठस्यान्नो रूपम्" इति। अस्मिन् मूक्ते मरु- हिपय मभिव्याहरणीय मर्थजातं बस्ति, बहुलच एकत्वदिखा- पेक्षया, सध्याया मवसानत्वादन्तो भवति, तदेतदन्तवत्वं लिङ्गम् ।। अच्युतललिङ्ग युक्ता मृचं विधत्ते- “जातवेदसे सुनवाम स्रोम मिति (सं० १.८८.) जातवेदस्याच्युता"-इति । जातवेदोदेवताकं सूतं विधत्त --- “स प्रनथा सहसा जाय- भान इति ( सं० १.८६.) जातवेदस्य समानोदक षठे ऽवनि षष्ठ- स्याङ्गो रूपम्" इति। "देवा अग्निम्" इत्यस्य चतुर्थपादस्य सर्वाखच पठितत्वात् समानोदकत्वम् ॥ धारयनित्येतत्पुनः पुनः पठितस्यानुवादेन तदभिप्राय सह- टान्तं दर्मयति-"धारयन्धारयन्निति शंसति, प्रसंसाहा अन्तस्य विभाय ; तद्यथा-पुनराग्रन्यं पुनर्निर्ग्रन्थ मन्तं बनीया मयूखं वान्ततो धारणाय निहन्यात्ताहताद्यद्वारयन्धारयविति शंसत्ति सत्तत्यै"-इति । होतास्मिन् मूल्ये चतुर्थेषु पादेषु “धारयन् धार- यन्"-इति पुनः पुनः पठित्वा शंसति ; तस्य कोऽभिप्राय इत्ति, सोऽभिधीयते- 'अन्तस्य' शस्त्रस्यावसानप्रदेशस्य प्रसंसात्' प्रकर्षेग संसनात् शैथिल्यादयं होता 'विभाय' भीति प्राप्तवान् ।

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ - संसनपरिहारार्थ दृष्टान्तो ऽभिधीयते तद्यथा लोक रज्जु निर्मिमाणः पुरुषः 'पुनराग्रन्थ' पुनपुनरायथ्यायथ्य 'पुनर्निग्रन्य" पुनःपुननियनिग्रंथ्य तस्या रज्जोरन्तं बनीयात, दीघीया रजा अयं सूक्ष्मं पुनः पृष्ठतः प्रत्यावथ वेष्टनं कृत्वा अयनं नाम, तस्य दृढीभावो निग्रंथन मकरोत् । अन्योऽपि दृष्टान्तोऽभिधीयते-- यथा वा लोके चर्मकार: आद्रस्य चर्मणः सवोचनिवारणाय भूमी तत्प्रसार्य दृढ माय घर्मयोऽन्त 'मयूखं' गङ्घ चर्मणो धारणाय 'भूमौ निहन्यात्' दृढ भूमिप्रविष्ट कुर्यात् ; होतः पुनर्धार- यबिति शमन यदस्ति, तदेतचादृशं पूर्वोक्तदृष्टान्तसमानं द्रष्टव्यम्। तदेवच्छंसनं यज्ञस्य सन्तत्यै भवति ॥ वेदनपूर्वक मनुष्ठानं प्रशंसति “নষ্কলুৰি यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति”-इति पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ भन्यासो ऽध्यायसमामार्थः ॥ १०॥ प्रतियोममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाहणस्य पञ्चमपचिकायां दितीयाध्याये (दापिंगाध्याये) दगमः खण्डः ॥ १० (१५)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुम चतुरी देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरयेदिकमार्गप्रवर्तक- योगीरभूपालसाम्राज्यधुरघरमाधयाचार्यादेशती भगवरसायणाचार्यण पिरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रका'नाममाये ऐतरेयसाधणस्य पषमपश्चिकायाः रितीयोऽध्यायः ।

·॥ अथ तीयाध्यायः॥ (त) ॥ अथ प्रथमः खुण्ड.॥ - - ॥ॐ॥ यदा एति च प्रेति च तत्सप्तमस्थाको रूप यहोव प्रथम महस्तदेवैतत्पुनर्यत्सप्तमं यद्युक्तवद्य द्रध- वद्यदाशमद्यपिववद्यत्ययमे पटे देवता निरुच्यते' यदयं लोको ऽम्युदितो यज्जातवद्यदनिरुक्त यत्क- रिष्यत्ययमबाझो रुप' मेतानि वै सप्तमत्वाडो रूपाणि' समुद्रादूमिमधुमा उदारदिति सप्तम- स्थाह आज्यं भवत्यनिरुता सप्तमे ऽहनि सप्तमस्थाह्रो रूम वाग्वै समुद्रो न वै वाक् दीयते न समुद्रः चीयते तद् यदेतत्सप्तमस्थान आज्यं भवति यज्ञा- देव तद् यन्तं तन्वते' वाच मेव तत्पुनरुपयन्ति सन्तत्यै सन्ततैस्वाहैरव्यवच्छिन्नैर्यन्ति य एवं विहांसो यन्त्याप्यन्ते वै स्तोमा पाप्यन्ते छन्दांसि षष्ठे ऽहनि' तद् यथैवाद आज्येनावदानानि पुनः प्रत्यभिधार- यन्त्ययातयामताया' एव मेवैतत् स्तोमांच छन्दांसि च पुनः मत्युपयन्त्ययातयामतायै' यदेतत्मप्तमच्चाङ्ग आज्यं भवति तटु त्रैष्टुभं त्रिष्टुप् प्रातःसवन एष ·ट ॥ ऐतरेय मानणम् ॥ वाह आ वायो भूष शुचिया उप नः प्रयाभिर्यासि दाण्यांस मच्छो नो नियुद्भिः शतिनीभिरध्वर'म सोता नीरो अध्वरेष्वस्वाद' ये वायव इन्द्र माद- नासो 'या वां शतं निबुतो याः सहस्र प्र यहां मित्रा- वरुणा स्पूर्धन्ना गोमता नासत्या रथेना नो देव शवसा याहि शुपिन्' प्र वो यत्तेषु देवयन्तो अर्चन' म चोदसा धायसा सस एपेति मउग 'मेति च मेति च सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याहो रूपं तदु टुर्भ चिष्टुप्पातस्सवन एष चाह आ त्वा रथं यधोतय' इदं वसो सुत मन्ध इन्द्र नेदीय एदिहि #तु ब्रह्मण- स्पति' रग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्दप म व इन्द्राय वृहत इति प्रथमेनाहा समान आतानः सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याडो रूप कया शुभा सवयसः सनीमा इति सूक्त न जायमानो नशवे न जात इति जातवत् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूप तदु क्याशुभीय मेनई सज्ञान सन्तनिसूक्त यत्कया- शुभीर्य मेतेन ह वा इन्द्रो ऽगस्यो मरुतस्ते सम- जानतं तद्यत्कयाशुभीयं शंसति' सञ्चात्या एव तहा- युष्यं तद्योऽय मिय * साकुर्यादेवाय कयाशुभीर्य - "पिय."

·॥ परमपञ्चिका।३।१॥ ८३ . तटु रेष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दांधारायतना- देवतेन न प्रच्यते त्यं सुमेधं महया स्वर्विद मिति सूत मत्यन्न वाजं हवनखदं रघ मिति रघवामप्तमे ऽहनि सप्तमन्यानो रूम तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य ग्रहस्य मध्यन्दिन वहन्ति तदैतच्छन्दो वहति' यस्मिन्निविधीयते तस्मान्नगतीषु निविदं दधाति' मिघुनानि मूक्तानि शवन्ते वैष्टुभानि च जागता- नि च'मिथुन वै पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरुद्दो' वा मिदि हवामहे त्वं होहि चेरव इति + वृहत्पृष्ठं भवति सप्तमे ऽहनि'यदेव षष्ठस्या- हस्तद्यदै रथन्तरं तरूपं यद बृहत् तहैरानं यद्यन्तर तच्छाकर' यद् बृहत्त ट्रैवतं तद् यबृहत्पृष्ठं भवति' वृहतैव तद बृहत्प्रत्युत्तम वन्यस्तोमकृन्तनाय यद्- थन्तर खात्कृन्त यात्तस्माद वृहदेव कर्तव्यं यदावा- नेति धाय्याच्युता'ऽभि त्वा शूर नोनुम इति रथन्त- रस्य योनि मनु निवर्तयति राथन्तरं होतदहराय- तनेन'पिवा सुतख रसिन इति सामप्रगाथः 'पिव- वान्त्सप्तमे ऽहनि सप्तमखाहो रूप"त्य मू षु वाजिनं देवजूत मिति तायौँ ऽच्युतः॥ १ (१६) ॥ . "इति च" का ·४ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ हादशाहगते नवरात्रे वयस्वाहाः। तत्र प्रथमद्वितीयौ त्राहा- चुक्ती * ; तावता पृष्ठा: पळहो समामः । यस्तु वतीयस्वग्रहस्त्रत्र यानि वीण्य हानि, तानि छन्दोमनामकानि। तव प्रथमं नव- रावापेक्षया सप्तमं यदहरस्ति, तत्र मन्वलिङ्गं दर्शयति- "यक्षा एति च मेति च तत्सप्तमस्याह्नो रूप; योव प्रथम महस्तदेवेतन पुनर्याप्तमम्" इति । नवरात्रे प्रथम महर्यादृशालगोपेतं तदेवे- तत् पुनरनुसन्धीयमानं यत्सप्तम महस्तद्भवति ॥ तान्यतिदिष्टानि लिङ्गानि दर्शयति- “या क्लवद्यद्रथ- वद्यदाशमद्यपिवयद, यत्प्रथमे पदे देवता निरुच्यते, यदयं लोको भ्युदितः" इति । एतानि प्रयमादङ्गोऽत्रातिदिष्टानि लिङ्गानि ॥ नूतन मपि लिङ्गं दर्शयति-"यज्जातवद्यदनिरुताम्" इति । 'जातवत् 'जनि'धातुयुक्तम् । 'अनिरुताम्' अस्पष्टदेवताकम् ॥ अतिदिष्टेन लिङ्गजातेन सह सर्व लिङ्गजात मुपसंहरति-- "यकरिष्यद्यप्रथम स्याङ्गो रूप मेतानि वै सप्तमस्याडो रूपाणि"- इति । भविष्यदर्थवाचिप्रत्ययान्तं धातुमान 'करिष्यत्' इत्युच्यते । एतच्चान्यच यत्प्रथमस्याडो लिङ्गजात मस्ति, तेन सह सर्वाणि एतानि सप्तमस्याह्नो रूपाणि ॥ आज्यशस्त्रं विधत्ते- “समुद्रादूमिमधुमा उदारदिति सप्त- मस्याह्न आज्यं भवत्यनिरुक्तं, सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूपम्"- इति। निःशेषेण स्पष्ट मुक्तं देवतास्वरूपं 'निसतम्', तहिपरीतम 'अनिरुतम्। समुद्रादिसूनो (सं० ४. ५८.) न काचिद्देवता २मा.....-३ भा..." २ मा......। + ·॥ पञ्चमपच्चिका । ३११॥ . विस्पष्टा; तस्मादिदलित सजावात्सप्तमे ऽहनि योग्यतया सप्तम- त्याङ्गो निरूपकम् ॥ तदेतत्सूक्तं प्रशंसति- “वाग्वै समुद्रो ; न वै वाक् क्षीयते, न समुद्रः चीयते; तदेतत्सप्तमस्थान प्राज्यं भवति, यन्नादेव तद्यज्ञ तन्वते ; वाच मेव तरपुनरुपयन्ति सन्तत्यै” इति। समुद्रादूर्मि- रित्यत्र यः समुद्रः प्रोतः, सोऽयं वाक्वरूप एव ; तयोर्वाक्समु. द्रयो रक्षय्यवसाम्यादेकैकस्य वस्तु नः कविभिबहुधा वर्षमानलात् नास्ति वाच: चयः, समुद्रेऽपि जलं न शुष्यति । तस्मात् समुद्रस्य वायूपत्वाद्यदेतत्ममुद्रादिति सूक्त मत्राज्य शस्तं भवति, तदानों वाड्निष्पाद्यमन्त्रात्मकाद 'यनादेव' अनुष्ठानरूपं 'यज" 'तन्वते' विस्तारयन्ति । तदुविस्तारे च मन्त्राणां बहूनां पठितव्यत्वात पुनःपुनर्वाच मेव प्राप्नुवन्ति। तच्च यत्तसन्तत्यै सम्पद्यते ॥ वेदन- पूर्वक मनुटानं प्रशंसति- “सन्ततस्त्राहरव्यवच्छिन्त्रैर्यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति । पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ अस्मिन्नाज्यशस्त्रे यं तस्य नाम गुन मिति यो घृतशब्दः श्रुतः, त मभिप्रेत्य तदृष्टान्त पूर्वक माज्य शस्त्र प्रशंसति-“प्राप्यन्ते वै स्तोमा प्राप्यन्ते छन्दासि पठे ऽहनि, तद्यथैवाद आज्ये नावदा- नानि पुनः प्रत्यभिधारयन्त्ययातयामताया, एव मेवैतरस्तोमांच छन्दांसि च पुनः प्रत्युपयन्त्ययातयामताये यदेतत्ससमस्याङ्ग प्राज्यं भवति" इति । वित्पञ्चदशससदकविंशलिएक- स्त्रयस्त्रिंशाख्या ये स्तोमाः, ते सर्वेऽपि पठेऽहनि 'आम्यन्ते' गायत्रीत्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्पयतिच्छन्दोऽभिधानि सर्वाणि छन्दांसि च समाप्तानि । तथा सति 'तथैवाद.' वक्ष्यमाणं निदर्शनं तथैव सप्तमस्याङ्गः प्रहत्तिट्रष्टव्या) कि निदर्शन मिति, समाप्ता ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ बदुच्यते-- यथा दर्ग पूर्णमासादिषु पुरोडायादिद्रव्याखवदाय पश्चात्तान्यवदानस्थानानि पाज्यस्थाल्या भाज्येन पुनः प्रत्यभिधार- यन्ति । किमर्थ मिति, तदुच्यते- 'अयातयामतायै' गतसारल. परिहाराय, पुनरपि हविक्ष्योग्यतार्थम्। एव मवैतस्मिन् सप्तम ऽहनि स्तोमान् छन्दांसि च पुनरपि 'मत्यु पयन्ति' प्रतिपाद्यानु तिष्ठन्ति । तथा सन्चनुष्ठितस्य पुनरनुष्ठानं चर्वितचर्वणसमान मिति ‘यातयामलं' गतसारत्वं भवेत् । अतो यदेतत्समुद्रार्मि- रित्यादिकं सप्तमत्याग आज्यं भवति, तदेतद 'अयातवामताये' पुनरपि सारत्वसिध्यर्थं भवति। तस्मिन्छस्ने "घृतस्य नाम गुह्यम्" इति (सं० ४.५८.१.) घृतशब्दस्य विद्यमानलात प्रत्यभिधारण- साम्य भवति । यद्यपि विबदादयः स्तोमाः सप्तमे ऽहनि पुन- नानुष्ठीयन्ते, तथापि चतुर्विशादयश्छन्दोमनामका: * अनुष्ठा स्यन्ते । तस्मादयातयामलं स्तोमलसाम्येनाभिहितम् । आयशस्वगतं छन्दः प्रशंसति- “तदु वैष्टुभ विष्टुप् प्रातः- सवन एष वाहः" इति। तदु' तदपि “समुद्रादुर्मि:'- दिकं शस्त्र विष्टुप् छन्दस्कम् ; प्रातस्मवने विटुप्छन्दो यस्मिं. स्तृतोयवाहे सोऽय 'विटुप्प्रातस्मवनः'। यया प्रथमस्य नरहस्य मातस्सवने गायत्री, यया वा मध्यमस्य वाहत्य प्रातस्सदने जगती, एव मुत्तमस्य वाहस्य प्रातस्सवने चिटुप् अवगन्तव्याः । एतच्छन्दसां विवाहे निरूपितम् ॥ अथ प्रउगशस्त्र विधत्ते- “श्रा वायो भूप शचिपा उप नः मयाभिर्याणि दाखां स मच्छा नो नियुद्भिः शतिनीभिरध्वरं प्र . '-दूत्वा- . राय माद व्यक्तीभवियनि । +२ भा• ६८५ पू०५पः।

·॥ पञ्चमपछिका ।३।१॥ सीता जीरो अध्वरेवस्थाद ये वायव इन्द्र मादनासो या वां शतं नियुतो याः सहस्र प्र यदा मित्रावरुणास्यूर्धन्वा गोमता नासत्या रयेना नो देव शवमा याहि शमिन् प्र वो यन्त्रेषु देवयन्तो अर्चन प्रक्षोदसा धायसा सम्र एपेति प्रउग मेति च प्रेति च सप्तमें ऽहनि सप्तमस्यानो रूपं, तटु वैष्टुभविष्टुप्प्रातस्मवन एष वारः" -इति। "आ वायो भूप"-इति (सं० ७.८२.१.) प्रथमं यत् प्रतीक, तस्मिनाकारो लिङ्गम् ; "म याभिः" इति (सं०७.८.२.२.) द्वितीयं, तत्र प्रशब्दो लिङ्गम् ; "मा नो नियुद्धि:"--पूति (सं. ७.८२.५. ) ढतीयं, तस्मिनाकारः; "प्र सोता"--इति (सं० २. ४२.२.) चतुर्थे प्रशब्दः ; "वे वायव इन्द्र"-इति ( सं० ७.४२.४.) पञ्चम, तर द्वितीयपादे “आ देवासः"-दत्याकार; "या वां शतम्" इति (सं० ७.८१.६.) पठं, तस्य बतीयपादादी भाकारः शुत. ; “प्र यदाम्" इति सप्तमे ( २०६.६७,४-११.) प्रशब्दः; "पा गोमता"-दूत्यष्टमे (मः ७.७२.१-३.) आकारः; "श्रा नो देव" इति (सं० ७.३०.१-३.) नवमे ऽप्याकारः; " वो यजेषु" --इति (सं०७.४३.१-३.) दशमे प्रशब्दः; "मक्षोदसा"-इत्य- कादशेऽपि (सं० ७.८५.१-३.) प्रशब्द । अत्राद्यः षड्भिहौं ची", इतरे पञ्च चा: । तदेतत्सर्वं प्रउगशस्त्र मुललिङ्ग सद्भावात् सप्तमे ऽहनि योग्यम् । अन्यत्यूर्यवद व्याख्येयम् ॥ शस्त्रक्लप्तिसमत्व लिङ्गकान् मन्त्रान् विधत्ते- "आ त्वा रथ यघोतय (सं० ८.६८.१.) इद वसो सुत मन्ध (सं० ८.२.१.) इन्द्र नेदीय एदिहि (सं० ५.५३.५.) प्रेत ब्रह्मणसति (सं० १. तथा घपलायन-"का वायो भूष.-सहन मिताकपानिन्ध-विनर ·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ . अस्य ४०.३.) रनिनेता (चं० ३.२०.४.) त्वं सोम मातुभिः (सं०१४ ८२.२.) पिन्वन्त्यपः (सं० १.६४.६.) प्र व इन्द्राय वृहत (सं० ८.८८.३.) इति प्रथमे नाङ्गा समान पातानः सप्तमे ऽहनि सस- मस्याडो रूपम्" इति । अथ जातलिङ्गक सूक्तं विधत्ते - "कया शुभा सवयसः सनीळा इति .(सं० १.१६५.) सून, न जायमानो नमते न जात इति जातवत्सप्तमे ऽहनि सप्तम स्याह्नो रूपम्" इति । सूहास्य नवम्या मृचि “न जायमानः" इत्यादिकस्तृतीयः पादः, तब 'जात'शब्दोपेतत्वं लिङ्गम् ॥ एतत्मूक्तं प्रशंसति- "तदु कयाशभीय मतदै सञ्जानं सन्तान सूता, यत्कयाशुभीय मेतेन ह वा इन्द्रो ऽगस्त्यो मरुतस्ते सम- जानत, तद्यकयाशुभीयं सति सज्ञात्या एव"-इति । 'तदु' तत्सूती 'कयाशभ'शब्दोपेतत्वात् कयाराभीयनामकम् । अस्त्वेवम्, किं तत् ? इति चेत्, उच्यते-- एतदेव कयाशुभीयनामकं सूतं 'सज्ञानम्' परस्परैकमत्यसाधनम् ; किञ्चतत्सूक्त सन्तनि' सन्तान- कर प्राणाना मविच्छेदेन दीर्घायुष्यकारणम् । यदेतत्कयाराभीय- सूमा मस्ति, एतदनुष्ठानेनैवेन्द्रागस्त्यमरुतो ये सन्ति, 'ते' सर्वे 'सम- जानत' सन्तानं परस्परैकमत्य प्राप्नुवन् । तथा सत्वेतच्छंसनं विमतिपन्नाना मैकमत्यार्थ सम्मयते ॥ प्रकारान्तरेण प्रशंसति- "तदायुर्व तयोऽस्य प्रिय स्या- देवास्य कयाशमीयम्" इति। 'त' तत्तु मूल मायुष्करम, सन्तनीतिपूर्व मुक्तत्वात्। तथा सत्यस्य यजमानस्य यः पुवादिः •प्रियः स्यात्, तस्यायुधहायें कयाशीयमूल कुर्य्यादेव । पुनरपि छन्दो द्वारा प्रसंपति-"तदु वेष्टभं तेन प्रतिहित. - ·॥ पञ्चमपश्चिका।३।१॥ अस्य सूतस्य पदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रयवते" इति । पूर्ववद्ध व्याखेरयम् ॥ रथलिट्स के मुक्तं विधत्ते – “त्यं मुमेपं महया खर्विद मिति (सं० १.५२.) सूक्त मत्यन्न वाजं हवनस्यदं रथ मिति रथवत्सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याह्नी रूपम्" इति । “त्यं सुमेषम्" इतिसूनास्य "अत्यं न वाजम्" इति टतीयः पादः, तत्र रथशब्दः न्यूयते ॥ तस्मिन् मूक्त निविडानं विधत्ते- “नदु जागतं, जगत्यो वा एतस्य ब्राहस्य मध्यन्दिन वहन्ति ; तहतच्छन्दो वहति, यस्मिन्नि- विडीयते ; तस्माज्जगतीयु निविद दधाति" इति । जगतीच्छन्दस्कबाजागतत्वम् ; ताश्च विवाहकमेणोत्तरे बाहे माध्यन्दिने सवने निर्वाहकत्वादस्मिन्माध्यन्दिनसवनगते शस्त्रे ; तत्सवननिर्वाहकतया जगतीछन्दस्कावृत्तु निविदं प्रक्षिपेत् ॥ पूर्वोक्तं त्रिष्टुप्छन्दः, इदानी मुचमानं जगतोच्छन्दव मिलित्वा प्रशंसति- "मिथुनानि सूतानि शस्यन्ते, लेष्टुभानि प जागतानि च ; मिथुनं वै पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूना मव- रुडे"-इति । यथा परस्परविलक्षणयो स्त्रीपुरुषयोमेलने मिथुनं भवति, एवं छन्दोहयमेलने मिथुनबम् ; गवाश्वादिपशवव मिथुन. रूपाः,-चतुर्विशचतुश्चत्वारिंगाटाचत्वारिंगाख्या छन्दोमाः, पशु- साधनत्वात्पशरूपाः; तस्माच्छन्दोमयुक्तो ऽस्मिंस्त्राहे छन्दोदया- नुष्ठानं पशुप्रासैर भवति। 'छन्दोभिः' गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीभि. रचरसङ्ख्याहारेण उपमीयन्त इति चतुर्विशादयस्त्रयः 'छन्दोमाः ॥ तब गायवरा चतुर्विशत्यक्षरया सदृशो यसतुर्विशस्तोमः, तस्य प्रतिपादक मष्टभ्यो हिकरोतीत्यादिकं छन्दोगनाणं चतुर्विंश मतदहरुपयन्तीत्यारम्भणीय मित्यत्रैवोदाहृतम् (२भा० ३०६५०) ·॥ ऐतरेयवागम रभ्यासः; . यच्चतुश्चत्वारिंशस्तोमस्य निरूपकं छन्दोगनाहापम; तदेव मानायते-"पञ्चदशभ्यो हिरोति स तिमृभिः स एकादशभिः स एकया, चतुर्दशभ्यो हिरोति स एकया म तिमृभिः स दशभिः, पञ्चदान्यो हिरोति स एकादशभिः स एकया स तिमृभिः" इति (ता. ब्रा० ३.८-११ ख०)। अस्याय मय:---- त्रिमिः पर्यायैस्तृचस्यावृत्तौ प्रथमे पर्याये प्रथमाया ऋचस्ति- रभ्यासः, मध्यमाया ऋच एकादशकवो ऽभ्यासः, उत्तमाया ऋचः सकपाठः ; दितीयपर्याये प्रथमायाः सकृत्पाठः, मध्यमायास्त्रि- रम्यासः, उत्तमाया दशकलोऽभ्यासः ; तीये पर्याये प्रथमाया एकादशकवो ऽभ्यासः, मध्यमायाः सत्याठा, उत्तमायास्ति सोऽयं चतुश्वारिंशः स्तोम इति ॥ अथाष्टाचत्वारिंशस्तोमस्य बायण मेव मानायते- “षोड- सभ्यो हिवरोति सतिमृभिः स द्वादशभिः स एकया, षोड- शभ्यो हिरोति स एकया स तिसृभिः स दादशभिः, षोडशभ्यो हिरोति स बादशभिः स एकया स तिमृभिरन्तो वा ऽष्टा- चत्वारिंशः" इति (ता. ब्रा० ३.१२,१३.)। अस्याय मर्थः- प्रथमे पाये प्रथमायास्निरभ्यासः, मध्यमाया दादशवली. ऽभ्यासः, उत्तमायाः सकृत्पाठः ; द्वितीयपर्याये प्रथमायाः मा. माठः, मध्यमायास्विरभ्यासः, उत्तमाया द्वादशक्कली भ्यासः ; बतीयपर्याये प्रथमाया द्वादशकवोऽभ्यासः, मध्यमायाः सकलाठ, उत्तमायास्विरल्यास इति । एव मष्टाचत्वारिंशः स्तोम इति ॥ एवं वयश्छन्दोमा अवगन्तव्याः। • घतुयत्वारिंशावास्य सोमस्य तिम्रो विष्टुतयः तपादोयम् । । पहायलागिमापास तोमस विधुदी ; वनाप्यादीयम् । - ·॥ पञ्चमपञ्चिका । ३ । १ ।। १०१ अथ बहसामसाध्यपुस्तोत्रियस्याधारभूतं स्तोत्रियं प्रगायं तदनुरूपच विधत्ते- "बा मिधि हवामहे, त्वं हि चेरव इति हहत्पृष्ठं भवति ससमे हिनि" इति । वा मिडीत्येकः (सं. ६.४६.१,२.) प्रगायः, त्वं ो हीति (सं० ८.६१.७,८.) द्वितीयः, तदुभयं सप्तमे ऽहनि निष्कवल्यशस्त्रे शंसनीयम्। ननु तब युग्म महः सप्तम, तया सति रथन्तरपूडं परित्यज्य बृहत्पृष्ठं कि मित्युपादीयवे ? इति चेत्, वचनबलादिति ब्रूमः ; “किं हि वचनं न कुर्यात्रास्ति वचनस्यातिभारः" इतिन्यायात् ।। बहरपृष्ठस्वीकारे काञ्चिदुप्रति माह “यदेव पाठस्याङ्गस्त -इति । पूर्वस्व पठत्याङ्गो यदेव पृष्ठस्तोलं, तदेवात्र छातं भवति। तस्य प्रयोजनं तूपरिटादच्यते । ननु पटेऽप्यहनि रैवतं पृष्टं, न तु बहदिति चेत्, नैप दोषः ; वहदैवतयोः कार्यकारणाभावे. नैकत्वादित्यभिमेत्य बहन्च वा इद मग्रे रयतरं चास्ता मित्वन प्रतिपादितम् ॥ कार्यकारणभाव मिह स्मारयति- “यह रथन्तरं, त. रूपं ; यद् बहत, तराज ; यद्रधन्तरं, तच्छाकरं ; यद वृहत् तदैवतम्" इति । वैरूपयाकरयोः रथन्तरजन्यत्वात्तद्रूपत्वम्, बैराजरेवतयोवृहज्जन्यत्वात्तद्रूपत्वम्, एवं च सति पठेऽहनि रेक- तस्य उहत्व व्यवहां शक्यते । प्रदानी मन्न सप्तमे ऽहनि महत्पृष्ठस्वीकारे प्रयोजन माह - "तयद वहापृष्ठं भवति, हातैव तद् इहप्रत्युत्तभुवन्त्यस्तोमछन्न- वाय"-इति। 'तत्' नस्मात् पठेहनि कृतस्य रैवतस्य वृहटूप- बात कारणात् 'यद' यव सप्तमे हिनि हरपृठं क्रियते । तदि- २ भा. २६.१२. द्रष्टव्यम् ।

·१०२ ॥ ऐतरेयवाहा पम् ॥ दानों पष्ठे ऽहन्यनुष्ठितेन बहतवास्मिन् सप्तमे ऽहनि तद्' वृहत्पृष्ठं 'प्रत्युत्तमुवन्ति। अतीतत्वेन नष्टस्य पुनरुधरणं प्रत्युत्तम्भनम् । एतच्च 'अस्तोमकृन्तवाय' सम्पद्यते। स्तोमानां विवत्पञ्चदगादीन सन्तत्र सन्तनं छेदः, तद्राहित्यम् 'अस्तीमतन्त, तदर्थ मन स्वीकारः ॥ विपक्षबाधोपन्यासमुखेनैव तदेव स्पष्टयति- "यद्रधन्तरं स्यात्कृन्तवं स्यात्' इति । पठेऽहन्यनुष्ठितस्य वृहतोऽस्मिन् सप्तम ऽहन्यनुहत्तिं परित्यज्य युग्मदिनत्व माथित्य रयन्तरपृष्ठं स्वीक्रियते, तदानों पउसप्तमयोरनवृत्त्यभावात् “कन्तवं' विच्छेदनं स्यात् । पठे वृहत् कत, सप्तमै तब कृतम्, किन्तु रथन्तरं ,कत मिति विच्छेद. ॥ विपक्षबाध मुपन्यस्य स्वपक्ष सुपसंहरति-"तस्माद छहदेव कर्तव्यम्" इति । यस्माद वृति कृते विच्छेदः परिजियते, तस्मादित्यर्थः ॥ अच्युतत्वलिङ्ग युक्ता मृचं विधत्ते- “यहावानेति -(सं० १०. ७४.६.) धाय्याच्युता"-इति ॥ प्रधायुग्मदिनत्व मुपजीव्य रथन्तरसम्बन्धात्तदीया मृचं विधत्ते "अभि त्वा शूर नोनुम इति (सं० १.३२.२२.) रथन्तरस्य योनि मनु निवर्तयति, रायन्तरं तदहरायतनेन" इति । नितरां वर्तन मनुष्ठानं निवर्तन, न तु परित्यागः । 'आयतनेन' अयुग्मत्व- 'स्थानेन रथन्तरसम्बन्धः ॥ पिवशदलिवर्क प्रमाथान्तरं विधत्त---"पिबा सुतस्य रसिन इति (सं. ८.३.१,२.) सामनगाथः, पिमवानसप्तमे ऽहनि सप्तम- स्याडो रूपम्"-इति ॥ ~ ·॥ पञ्चमपत्रिका।३।२॥ - अच्युतत्वलिङ्गक सूक्तविशेषं विधत्ते "त्य मू षु वाजिनं देवजूत मिति (सं० १०.१७८.) तात्यो च्युतः" इति ॥ १ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य पञ्चमपञ्चिकायां हतीयाध्याये (त्रयोविंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १ (१६) ॥ ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ 1 - बन्द्रय नु वीर्याणि प्र वोच मिति सूक्तं' प्रेति सप्तमे ऽहनि सप्तमयाही रूपं तदु चेष्टुभं तेन प्रति- ठितपदेन' सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते' ऽभि व्यं मेषं पुरुहूत मृग्मिय मिति सूक्तं यद्दाव प्रेति तदभीति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूपं तदु जागत जगत्यो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति तह- तच्छन्दो वहति यस्मिन्नि विडीयते तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति 'मिथुनानि सूक्तानि शयन्त' चैट- भानि च जागतानि च 'मिथुनं वै पशवः पशवछ- न्दोमाः पशूना मवरुद्धा' तत्सवितुर्वृणीमहे 'उद्या नो देव सवितरिति वैश्वदेवख प्रतिपदनुचरौ'राधन्तरे ऽहनि सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूप मभि वा देव ।

·१०४ ॥ ऐतरेयवाभा पम्म सवितरिति सावित्रं यदाव मेति तदभीति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याहो रूपं प्रेतां यत्तख शम्भुवेति द्यावापृथि- वौयं प्रेति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूप मयं देवाय जन्मन इत्याभव जातवत् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्थाको रूप' मा याहि वनसा सहेति विपदाः शंसति' हिपादै पुरुषचतुष्पादाः पशवः पशवश्चन्दोमाः पशूना मबस्य तद्यद् द्विपदाः शंसति यजमान मेव तद् विप्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुपु मतिछापयत्येभिरग्ने दुवो गिर इति वैश्वदेव मेति सप्तमे ऽहनि सप्त- मस्याड़ो रूपं तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष यही वैश्वानरो अजीजनदित्याग्निमारुतस्य प्रतिपज्जातवत् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्खाह्रो रूपं प्र यहस्त्रिष्टुभ मिष मिति मारुतं' प्रेति सप्तमे ऽहनि . सप्तमखाह्रो रूपं जातवेदसे सुनवाम सोम मिति जातवेदश्चाच्युता दूतं वो विश्ववेदस मिति जात- बेदस्य मनिरुतसप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूपं तान्यु गायचाणि गायत्रतीयसवन एष नाहः ॥२ (१७)। प्रशदलिङ्गक सूतं विधत्ते “इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवीच मिति (सं० १.३२.) सूनां ; प्रेति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूपम्" इति।

·३ पञ्चमपञ्चिका । ३ / २॥ ; तत्रत्वं छन्दः प्रशंसति- “तदु बैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते"-इति । अभिशब्द शब्दयोरुपसर्गत्वसाम्येनार्थकत्व मभिप्रेल, तहा भन्दैक व मप्यारोप्याभिप्रयदलिङ्गक सूत विधत्ते- "अभि त्यं मेषं पुरुहूत मृग्मिय मिति (सं० १.५१.) सूती ; यदाव प्रति सदभीति सप्तमे हिनि सममस्यागो रूपम्" इति । अस्मिन् सूतो निविद्वानं विधत्ते- "तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य नरहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति; ततच्छन्दी वहति, यस्मिनि- विदीयते ; तमाजगतीपु निविदं दधाति"-इति ॥ छन्दोहय मिलित्वा प्रमंसति-"मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते,- बेष्टुभानि च जागतानि च; मिथुन वै पशव. पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरुडा"-इति ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदनचरौ विधत्ते-- "तत्सवितुहषीमहे (सं० ५.२.१-३.), ऽद्या नो देव सवितरिति (स० ५.८२. ४-६.) वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी; रायन्तरेऽहनि सप्तमे ऽहनि सामस्याडो रूपम्" इति। तसवितरित्यादेः कचिट्रथन्तरसा- माधारत्व मभिप्रेत्य राथन्तरत्वं लिङ्ग मुक्तम् ।। घमिशन्द प्रशब्दयोः पूर्ववदेकल मारोप्य प्रयदलिङ्गक हवा- समकं सूक्तं विधत्ते "अभि त्वा देव सवितरिति (सं० १.२४. ) शामिवं, यहाव मेति सदभीति, सममे नि समस्यानो रुपम्" -इति । भारोपित-प्रशब्दलिड्नक मुका मुख्य प्रशन्दलिनकं बचामक सूतं विधत्ते- "प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवेति ( सं० २.४१.) यावा- प्रथिवीयं ; प्रेति सप्तमे ऽहनि सममस्यागो रुपम्" इति। हिती- ·१०६ । ऐतरेयबामणम् । यस्या मृचि “द्यावा नः पृथिवी"-इत्युक्तवादिदं मूवं द्यावापृथिवी- देवताकम् । जातलिङ्गकं चालक सूक्तं विधत्ते - "अयं देवाय जन्मन इत्याभवं (सं० १.२०.) जातवत्सप्तमे ऽहनि सप्तमस्यागो रूपम्" इति । अत्र सूक्ल चतुर्थ्या मृचि "ऋभवो विष्टाकत"-इतिश्रुत. बात् अय मपि च आर्भवः ; “जन्मन;"-इत्युक्तत्वाजानव- लिङ्गम् ॥ अथ पादयोपिता ऋचो विधाय प्रशंसति-" याहि वनसा सहेति (सं० १०.१०२.) हिपदाः सति ; द्विपाई पुरुष- चतुष्पादाः पशवः, पयवश्छन्दोमाः, पशूना मवरुधैव ; तद् यद दिपदाः शंसति, यजमान मेव तद विप्रतिष्ठं चतुष्पास पाउषु प्रतिडापयति" इति। छन्दोमानां पूर्वोक्ल चतुर्विशादीनां पशु- प्राप्तिसाधनलात् पशुत्वम् ॥ आकारलिङ्ग कबहुदेवतार्क सूक्तं विधत्ते– “ऐभिरग्ने दुवी गिर इति (सं० १.१४.) वैश्वदेव मेति सबमे इहनि सप्तमस्यागी रूपम्" इति। उक्तेषु सूक्लेषु छन्दः प्रशंसति- "तान्यु गायत्राणि गायव द्वतीयसवन एष वाह-इति । 'तान्यु' तानि त सूतानि "अद्या नो देव सवितर्"-प्रत्यारम्य मध्ये दिपदा वर्जयिला "ऐभिरग्ने" इत्यन्तानि ( १०५-१०६ पृ० ) गायत्री छन्दस्कानि वैश्वदेवशस्त्रे ऽभिहितानि । एषु चोत्तमस्वाही 'गायवदतीय- सपना' गायवीच्छन्दस्तृतीयसवने यस्य वाहस्य सोऽयं गायत्र- वतीयसवनः । तदेतच्छन्दीविवाहप्रस्तावेनुसन्धेयम् ॥ .भा. १८८१२,५पदया।

·1 ॥ पञ्चमपत्रिका | ३ [२॥ शस्त्रान्तरस्य जनिधातुलिनयुक्त प्रतिपदं विधत्त'-"वैखानरो पजीजनदित्याग्निमारतस्य प्रतिपन्नातवत् १, सप्तमे हिनि सप्त. मस्याडो रूपम्" इति ॥ प्रशब्दलिङ्गक मूनां विधत्त- "यदस्त्रिष्टुभ मिष मिति (सं०८.७.) मारतं; प्रेति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्थानो रूपम्"- इति । द्वितीयपादे "मरतो विप्रा."-इतिश्रुतत्वादिदं सूती मरुदेवताकम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गयुक्ता मृचं विधत्ते - “जातवेदसे सुनवाम सोम मिति ( स० १.४८.१.) जातवेदस्यायुता"-इति । असष्टदेवताकं सूक्तं विधत्त - "दूतं वो विश्ववेदस मिति (सं० ४.८.) जातवेदस्य मनिरुत सप्तमे ऽहनि सप्तमस्याही रूपम्" इति। जातवेद.शब्दस्याग्निवाचिवेऽपि स्पष्टदेवतावाच. कावस्थाभावादनिरुतात्वम् ॥ "वैश्वानरो अजीजनत्" इत्यादिषु "दूतं व."-इत्यन्तेषु मूलेषु (१०६-१०७ पृ.) जातवेदस इत्येतदर्जितेषु विद्यमान छन्द. प्रम- सति- “तान्यु गायनाणि गायवरतीयसवन एप नाह."-- इति ॥ २॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवींये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवादास्य पञ्चमपचिकाया वतीयाध्याये नियोपिंगाध्याये) हितीयः खण्ड ॥२ (१) शानीयवासाया शनुमास्य कल्पना, हर वर्ष पठिते । स विश्वम्'- प्रति, 'पा पारव'-रवि छ । भावी ८...सम्ममा ·॥ ऐतरेयना प्रणम् ॥ . . प्रथ वतीयः खण्डः ॥ . । यह नेति न मेति' यत्स्वितं तदष्टमस्याडो रूम यद्दोव द्वितीय महतदेवैतत्पुनर्यदष्टम' यदूर्ध्ववट् यंत्यतिवद् यदन्तर्वद् यद् वृषण्वद यद वृधन्वर्ट्स यना- ध्यमे पदे देवता निसच्यते यदन्तरिक्ष मभ्युदितं यद् यग्नि यन्महद् यद् विहूतवट् यत्युनर्वद यरकुद यद् वितीयस्थाहो रूप' मेतानि वा अष्टमस्याहो रूपाण्यग्नि वो देव मग्निभिः सजोषा दूत्यष्टमयाह आज्यं भवति' धन्यष्टमे ऽहन्यष्टमस्याही रूप तटु चैष्टुभं चिष्टुप्प्रातस्सवन एष चाहः कुविदड्न नमसा ये वृधासः पौवो अन्नाए रयिवृधः सुमेधा उच्छन्नु षसः सुदिना अरिमा उशन्ता दूता न दभाय यावत्तरस्तन्वो यावदोजः प्रति वां सूर उदिते सूतैर धेनुः प्रनय काम्य दुहाना' ब्रह्मा ण इन्द्रोप याहि विहानूर्वी अग्निः सुमतिं वस्खो अथेटु तथा नः सरखती जुषाणेति प्रउगं' प्रतिवदन्तर्वद द्विहूतव- टूर्ध्ववदष्ट मे ऽहन्यष्टमस्याहो रूम 'तदु त्रैष्टुभं विष्टु- प्प्रातस्सवन एष चाहो' विश्वानरय वस्पति' मिन्द्र इत्सोमपा एक इन्द्र नेदीय एदिद्युत्तिय गोपा ·॥ पञ्चमपच्चिका।३।३॥ -- . ब्रह्मणस्पते ऽग्निर्नेता'. त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्यपो बृहदिन्द्राय गायतेति द्वितीयेनाहा समान आतानो ऽष्टमे ऽहन्यष्टमस्याडो रूप"शंसा महा मिन्द्रं यस्मिन् विश्वा इति सूक्त' महदष्टमे ऽहन्यष्टमखाहो रूपं महश्चित्त्वमिन्द्र यत एतानिति सूक्तम् - महद्दष्टमे हिन्वष्टमयानो रूपं पिबा सोम ममि य मुय तह इति सूक्त' मूवं गव्यं महि गृणान इन्द्रेति महह- दष्ट मे ऽहन्यष्टमस्याहो रूपं महा इन्द्रो नृवदाचर्ष- पिप्रा इति सूक्त" महदष्ट मे ऽहन्यष्टमस्थाहो रूपं तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन 'सवनं दाधारायत- नादेवैतेन न प्रच्यवते'त मख द्यावापृथिवी सचेत- सेति सूक्तं यदैत्लखानो महिमान मिन्द्रिय मिति महदष्टमे ऽहन्यष्टमस्यालो रूपं तदु जागतं जगत्यो वा एतय बाहय मध्यन्दिनं वहन्ति तदैतच्छन्दो वहति' यस्मिन्निविडीयते' तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति मिथुनानि सूक्कानि शत्रन्ते 'चैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरुद्दा महन्ति सूतानि शखन्त महदा अन्तरिक्ष मन्तरिक्षयाप्त पञ्च सूक्तानि शवन्तः । । • "पानि मूकामि" क ।

·॥ ऐतरेयवाधणम् ॥ पञ्चपदा पह्निः पायो यत्नः पाङ्काः पशवः पशव- छन्दोमाः पशूना मवरड्या ऽभि त्वा शूर नोनुमो ऽभि त्वा पूर्व पीतय इति रथन्तरं पृष्ठं भवत्यष्टमे ऽहनि यदावानेति धाय्याच्युता 'त्वा मिड्डि हवा- मह इति बृहतो योनि मनु निवर्तयति वाहतं छत- दहरायत नेनोभयं शुणवच्चन इति सामप्रगायो यच्चेद मद्य यदु च य आसोदिति वाईते ऽहन्यण्टमे ऽह- न्यष्टमबाड़ो रूप" त्य मू षु वाजिनं देवजूत मिति 'ताच्यों चुातः ॥३(१८)॥ सप्तम महरभिधायाष्टमस्याह्नो मन्तलिंगानि दर्शयति- “यदै नेति न प्रेति, यत्थितं, तदष्टमत्याङ्गो रूपम्" इति । पाकारस्य च प्रशब्दस्य पालिंगवं नकारहयेन निषिध्यते । 'यत स्थितम्' अच्युतत्वेन नियतं तिष्ठतिधातुयुक्त वा, तदष्टमस्यागी निरूपकम् ॥ द्वितीयस्मिनहनि मोक्तानि लिंगान्यष्टमे ऽहन्यतिदिशति- “यहोव हितीय महसदेवेत पुनर्यदष्टमम्" इति । यनिङ्गक मैव दितीय महस्तमिनाक मेवैतत्पुनरपि भवति ॥ यदष्टम महस्तत्पूर्वोशालिंगकम् ; तानि लिंगान्युपन्य स्थति- "यदूर्धवद्यप्रतिवद्यदन्तर्वद्यद सपखद्यद् वृधन्वयन्मध्यम पदे देवता निरुच्यते यदन्तरिक्ष मभ्युदितम्' इति । भय नूतनानि लिङ्गानि दर्शयति- “यद हानि याद .

·॥ पश्मपधिका।३1३॥ १११ यदिहूतवद्यत्युनर्वद्यत् कुर्वत्"-ति । अग्निशब्दहयोपेतं हाली- व्युच्यते । महच्छब्दोपेतं महत् । इयोदेवतयो त माद्वानं यस्मिन् तादृशं दिहतवत् । पुन:शब्दोपेतं पुनर्वत् । दितीयेऽहनि वर्त- मानार्थवाचिप्रत्ययान्तं कुर्वच्छब्देनोतम् ॥ तेन सह सर्वाधि लिंगान्युपसहरति- “यद हितीयस्याही रूप मेतानि वा अष्टमस्याडो रूपाणि" इति ॥ तवाज्यशस्वं विधत्ते-“अग्निं वो देव मग्निभिः सजोषा इत्यष्टमस्याइ आज्यं भवति (सं० ७.३.); हाम्न्यष्टमे ऽहन्यष्टम- त्यान्द्रो रूपम्" इति। हावग्निशब्दो यस्मिन् सूतो विद्येते, तसूती हाग्नि ; अतोऽष्टमे ऽहनि योग्य वादेतदष्टमस्याको निरूपकम् ॥ वनत्यं छन्दः प्रशंसति - "तदु वैटुभं विटुप्मातस्मवन एप भाहः"-इति ॥ पथ प्रउगमस्तं विधत्ते -"कुविदंग नमसा ये हधासः, पीवी भना रयिहधः सुमेधा, उच्छत्रुपसः मुदिना परिमा, उशन्ता दूता , नदभाय गोपा, यावत्तरस्तन्वी यावदोजः, प्रति वां सूर उदिते मूलर, धेनुः प्रवन्य काम्यं दुहाना, ब्रह्मा व इन्द्रोप याहि विहा- | पग्निः सुमतिं वस्त्रो अथेदुत त्या न: सरस्वती जपाणे ति मउगं प्रतिवदन्तर्वद, बिहूतवर्धवदष्टमे इन्यष्टमस्याह्नो रूपम्"- इति । "कुविदंग" इति (सं० ७.८१.१.) प्रथम प्रतीकम्, “पीवो पन्नान्"-इति (सं० ५.८१.३.) हितीयम्, उच्छवुषस:"-ति (सं० ७.८०.४.) वतीयम, "उमत्ता."-इति ( सं० ५.८१.२.) पतर्थम, "यावत्तरः" इति (सं. ७.८१,४,५.) पचमम्, “मति जाम्"-ति (सं० ७.६५.१-३.) पठम्, “धेनुः प्रवस्य" इति (मं. ३.५८.१.३.) सप्तमम, “वधा या"-इत्वष्टमम् (स० ७.

·११२. ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ २८.१-३.), “जों अग्निः" इति (सं० ७.३८.१-३.) नवमम्, "उतस्या न."-इति (सं० ७.८५.४.६.) दशमम् । अत्राय स्तिभिः प्रतीकैरेकस्तृच.; चतुर्थी चैका, पञ्चमे है, तदुभयं मिलित्वा हितोयस्तृचः । इतरे पञ्च बचाः ; एतत्सर्व प्रउगम्। तत्र दशमे प्रतीके "प्रति स्तोमम्" इति प्रतिशब्दोपेतं लिंग मस्ति, धेनुः प्रनस्येत्यस्य दितीयपादे “अन्तः पुचः" इति अन्तःशब्दोपेतं लिंगम्, अर्थों अग्निरित्यस्मिवर्धशब्दोपेतं लिंगम् ; अवशिष्टेषु इयोराधानं लिंगम, ~ कचिदिन्द्रवायोः क्वचिन्मित्रावरुणयोरिति द्रष्टव्यम्। हवामन्वगतं छन्दः प्रशंसति- “तदु टुभ त्रिष्टुप्प्रातस्तवन एष वाह:"-ति मथ मरुत्वतीयशस्त्रे तुल्यशस्वस्तृप्तयाख्येन लिंगेनोपेतान् मन्त्रान् विधत्ते-"विश्वानरस्य वस्पति (सं० ८.६८.४.) मिन्द्र इत्सोमपा एक (सं० ८.२. ४.) इन्द्र नेदोय एदि- (सं० ८. ५३.५.) झुत्तिउ ब्रह्मणस्पते ( सं १.४०.१.) ऽग्निनेता (सं० २. ८१.२.) त्वं सोम क्रतुभिः ( सं० १.८१.२.) पिन्वन्त्यपो ( सं० १. २०.४.) हदिन्द्राय गायतेति (सं० ८.८८१.) हितीयेनाहा समान आतानोऽष्टमे ऽहन्यष्टमस्याडो रूपम्" इति ॥ महछन्दलिंगकं सूक्त विधत्ते-“शसा महा मिन्द्रं यस्मिन् विश्वा इति सूता (सं० ३.४८.) महहदष्टनेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम्" --इति । अत्र 'महाम्"-इत्येष एव महच्छन्द । पुनरपि मच च्छन्दयुक्त सूतान्तर विधत्ते - "पिबा सोम मभि य मुघ नई:"-इति ( स० ६.१७.) सूक्त मूवें गव्यं महि गणान इन्द्रेति महहदष्टमान्यएमस्यागो रूपम्" इति । पिया ·॥ पञ्चमपचिका । ३ ॥ ३॥ सोम मित्यादिसूतस्य "जर्व मव्यम्" इति द्वितीयः पादः । तत्र "महि"-इत्येष महच्छन्दः ।। पुनरपि महच्छन्दयुक्तं सूक्तान्तरं विधत्ते-"महथित्त्व मिन्द्र यत एतानिति ( सं० १.१६८. ) सूक्तं, महद्ददष्टमे ऽहन्यष्टमस्यालो रूपम्" इति । अत्र "महः” इत्येष एव महच्छब्दः ॐ ॥ पुनरपि महच्छन्दयुक्त सूहां विधत्ते -"महा . इन्द्री नृवदर- चर्पषिप्रा इति (स० ६.१८.) सूक्तं, महददष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्नो रूपम्" इति । अत्र “महान्”-इत्येष मइच्छन्दः ॥ उक्तेषु चतुर्वपि महच्छन्देषु अन्तस्य वैलवण्येऽम्यादिभागस्यैक- विधत्वात् महच्छन्दवत्त्व द्रष्टव्यम् ॥ एतसूक्तचतुष्टयगतं छन्दः प्रशंसति- "तदु वैष्टुभं तेन प्रति- ठितपदेन सवन दाधारायतनादेवैतेन न प्रयवते" इति । अथान्यन्महच्छन्दोपेतं सूक्तं विधत्ते--- "त मस्य द्यावापृथिवी सचेतमेति (सं० १०. ११३.) मूही, यदैत् कृण्वानो महिमान मिन्द्रिय मिति, महददष्टमे ऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम्" इति । त मस्येतिसूक्षास्य “यदैत् कखानः" इति द्वतीय, पादः । "महिमानं मदमहि"-इति महच्छन्दः श्रूयते ।। तस्मिन् सूक्ते निविदानं विधत-"तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य वाहत्य मध्यन्दिनं वहन्ति ; तहतच्छन्दो वहति, यस्मिनि- विडीयते; तस्माज्ज गतीषु निविदं दधाति" इति ॥ एतत पतिवय ११२ पृ. २१ पनन्तर पाठयम्, ६६ तु ममान मुद्रिनम्। + "दौर्षाट समानपादे"-दवि (पा.८.३, ३.) र नुनासिकत्व (पा०८ ३. २...)प पम् । वदन 'महा'-इति, 'महा'-इति, 'महा'-इति च लिपिप्रकारभेद. माधम्, प्रशारण वेकविध मेव व्यवद्रियते । + 'मम', 'मा', 'महि', 'महान्' इति (३५, ८,९.१०.१९.)10 तत्र १५ ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥' : , छन्दोदयं मिलिला प्रशंसति-"मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते, - वैष्टुभानि जागतानि च ; मिथुनं वै पयवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूना मवरुद्धो" इति । उक्लेषु सक्नेषु महच्छन्द प्रशंसति-"महद्दन्ति मूलानि शस्यन्ते ; महदा अन्तरिक्ष मन्तरिचस्याप्र"-इति। अन्तरिक्षस्य महत्त्वं विस्तीर्णवं प्रसिद्धम् ॥ महच्छन्दयुक्तानां सूक्तानां सङ्ख्या प्रमंसति- “पश्च सूक्तानि शस्य ते ; पञ्चपदा पतिः, पाशो यतः, पाताः पयवः, पथव- श्छन्दोमाः, पशूना मवरुदौ"-इति। शंसा महा मिति (सं० ३. ४८.१.) प्रथमे सूक्त महच्छब्दः, महयित्त्व मिति (सं० १.१६८. १.) दितीये, महि गुणान इति (सं० ६.१७.१.) वतीये, मही इन्द्र इति (सं० ६.१५.१.) चत, महिमान मिति (सं० १०.११३.१.) पञ्चमे ; एवं पञ्च मूलानि महछन्दयुक्तानि शस्यन्ते । पञ्चसमायोगात्पञ्चपादोपेता पनि छन्दोरूपा भवति ; यश हविष्मयादिना 'पास'; पगवश पनि मुखेन 'पाल'; छ दोमानाच'पशसाधनत्वात्परत्वम्। अनेन सम्बन्धेन सूता पञ्चक पसमाप्ति सम्पद्यते। अथ निकेवल्यशस्वस्थ रयन्तरसामसाध्यस्तीनस्य पाधार- स्तोत्रिय मनुरूपञ्च विधन --"पभि वा शूर नोनुमो (मं. ८.३२.२२,२३.) ऽभि वा पूर्वपीतय इति (सं० १.१८.८,१०.) रथन्तर पृष्ठं भवत्यष्टमेऽहनि"-इति । यद्यपि युग्मदिनत्वान न्यायतो वृहरपृठं मामम, तथापि वपनवलायन्तरपृठल द्रष्टव्यम् । पातत्वलिइयुला मंचं विधत्ते- “यदावानेति (सं० १०, ७४..) पायायुता"-इति ॥

·॥ पञ्चमपच्चिका।३।३॥ .. तत्या उपरि बृहत्सामयोनेः शंसनं विधत्त --- "ला मिडि हवामह इति (सं० ६.४६.) बृहतो योनि मनु निवनयति बाईतं ह्येतदहरायतनैन'--इति। अष्टमस्य युग्मदिनत्वात् बृह सम्बन्धिस्थानत्वम् ॥ तस्यैव हहत्सम्बन्धिन सामागायं विधत्त- “उभयं शृण- बच्चन इति (सं० ८.६१.१,२.) सामागायो यच्छेद मद्य यदुप ह्य आसीदिति बाईते ऽहन्यष्टमे ऽहन्यष्टमस्यागो रूपम्"- इति । उभयपदत्य तात्पर्य यच्चेद मित्यादिनीयते । 'यदिद' कार्य मासीत, 'धश्च' पूर्वे दुारपि 'यदु' यदेव कार्य मासीत्, तदेतदुभय मपि शृणत मिति तप्य पादस्यार्थः । युग्मरूपे बाईते ऽहनि बहसामसम्बरः प्रगाथो युक्त एवं ॥ अयुतत्वलिङ्गक सूक्तविशेष विधत्ते-"त्य मू षु वाजिनं देव- जूत मिति (सं० १०.१७८.) तार्यो ऽयुनः" इति ॥ ३ ॥ प्रथा इति श्रीमसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाहाणस्य पञ्चमपञ्चिकाया वतीयाध्याये (वयोविंशाध्याये) रतीय. खण्ड ॥ ३ (१८) । * "उभय-तीपासव मनाम-इति सहिताभार्थ इयमेव मारण।

·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ अपूर्या पुरुतमान्यस्मा इति सूक्त" महे वीराव तवसे तुरायेति महहदष्टमे ऽहन्यष्टमस्याडो रूपं तां सुते कौति मघवन् महि त्वेति सुक्त महदष्टमे ऽहन्यष्टमस्याहो रूपं त्वं महा- इन्द्र यो ह शुष्म- रिति सूक्त" महद्दष्टमे ऽहन्यष्टमस्थाङ्गो रुप" त्वं महा इन्द्र तुभ्य हक्षा इति सूत" महददष्टमे ऽहन्यष्टमखाड़ो रूप" तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित- पदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते दिव- श्चिदस्य वरिमा वि प्रपथ इति सूक्त' मिन्द्रन' महति महददष्टमे ऽहन्यण्टमस्यालो रूप" तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वइन्ति ततच्छन्दो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्मान्जगतीषु निविदं दधाति मिथुनानि सूक्तानि शखन्त' चैष्टु- भानि च नागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवछ- न्दोमाः पशूना मवरुद्दा' महादन्ति सूक्तानि शवन्त' महवा अन्तरिक्ष मन्तरिक्षमाप्त पञ्च पञ्च सूतानि शस्यन्त पञ्चपदा पनि पाडो यः पाताः पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरु तानि देधा पञ्चा- न्यानि पञ्चान्यानि दश सम्पद्यन्ते सा दशिनौ विरा- "मा', "म, प, -। एवं पूर्वमोगरा मन ·॥ पञ्चमपक्षिका । ३।४ ॥ - मन" विराळन पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरुद्ध विश्वो देवस्य नेतुस तत्सवितुर्वरेण्य मा विश्वदेवं सत्पति मिति' वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ' वाहते ऽहन्यष्टमे ऽहन्यष्टमखाहो रूपं हिरण्य- पाणि मूतय इति सावित्र मूर्द्धवदष्टमे ऽहन्यष्ट- मस्याही रूपं मही द्यौः पृथिवी च न इति' द्यावा- पृथिवीयं महद्द दण्टमे ऽहन्यष्टमस्याडो रूपं युवाना पितरा पुनरित्या पुनर्वदष्टमे ऽहन्यष्टमयाहो रूप'मिमा नु कम्भुवना सौषधामेति विपदाः शंसति हिपादै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरा' तद्यद् द्विपदाः शंसति यजमान मेव तद् दिप्रतिवं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति देवाना मिदयो महदिति वैश्वदेवं 'महददष्टमे ऽह- न्यष्टमस्याहो हम तान्यु गायवाणि गायत्ररतीय- सवन एष चाह'ऋतावानं वैश्वानर मित्याग्निमार- तय प्रतिपदग्निर्वैश्वानरो महानिति महददष्टमे उहन्यष्टमयाही रूप' नीळं वः शो मारत मिति मास्तं जन्भे रसस्य वावृध इति धन्वष्टमे ऽहन्यष्ट- मखाजो रूपं नातवेदसे सुनवाम सोम मिति जात- वेदस्याच्युता ऽग्ने मुळ महाँ असीति नातवेदस्य ·११८ ॥ ऐतरेयवाद्माणम् ॥ महददष्टमे ऽहन्यष्टमखानो रूप 'तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष त्राह एष वग्रहः ॥ ४ (१८) ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे पञ्चमपञ्चिकायां तृतीयोऽध्यायः॥३॥ मच्छब्दयुक्त सूताचतुष्टयं विधत्ते-"अपूर्ध्या पुस्तमान्यस्मा प्रति (सं० ६.३२.) सूक्ती, महे वीराय तवसे तुरायेति महददष्टमे हिन्यष्टमस्याङ्गो रूपं ; तां सते कीर्ति मघवन्महि वेति (सं. १०.५४.) सूता, महददष्टमे ऽहन्यष्टमस्यानो रूपं ; त्वं महाँ इन्द्र यो ह मैरिति (सं० १.६३.) सूक्तं, महददष्टमे ऽहन्यष्टमन्यानो रूपं ; त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा इति (सं० ४.१०.) सूक्तं ; महह. दष्टमे ऽहन्यष्टमस्याडो रूपम्” इति । अपूर्वेतिसूक्तस्य हितीय- पाटे “महे वीराय"-इति महच्छब्दः श्रुतः ; इतरस्मिन् भूक्तत्रये प्रथमपादे एव महछन्दः स्पष्टः ।। सूक्तचतुष्टयगतं छन्दः प्रशंसति- "तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रयवते"-इति । यथा मरुत्वतीयशस्वे महच्छब्दयुक्त विष्टुप्छन्दवं मूलाचतुष्टय सक्ला पश्चाज्जगतीच्छन्दक महच्छब्दयुक्त सूक्तान्तर मुक्तम्, एवं मत्र निष्केवल्ये ऽपि विष्टुप्छन्दस्त सूता चतुष्टय मभिधाय जगती- च्छन्दस्क सूनां विधत्ते- "दिवचिदस्य परिमा वि पप्रथ प्रति (सं० १.५५.) मूक मिन्द्रं न महेति महइदष्टमे ऽहन्यष्टमस्याडो रूपम्" इति। "दिवश्विदत्य"-इतिसूतस्य इन्द्र मिति दितीय- पादे "मना"-इति महच्छब्दः श्रुतः । तस्मिन् सूही निविज्ञानं विधत्त- “तदु जागतं जगत्यो वा , ·॥ पञ्चमपञ्चिका।३1४॥ ११८ एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति; तदेतच्छन्दी वति, यस्मिन्नि- विडीयते; तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति" इति ॥ छन्दोइयं मिलित्वा प्रशंसति-"मिथुनानि सतानि शस्यन्ते,--- नष्टुभानि च जागतानि १; मिथुनं वै पशवः, पनवश्छन्दोमाः; पशूना मवरदा" इति । सूतोयु महच्छन्दपञ्चसाङ्ख्याञ्च पूर्ववत्प्रशंसति-"महहन्ति सूतानि अत्यन्ते ; महदा अन्तरिक्ष मन्तरिक्षस्याप्प ; पञ्च पञ्च सूतानि शस्यन्ते ; पञ्चपदा पति, पाको यन्नः, पाहाः पशवः, पशवछ- न्दोमाः, पशूना मवरु" इति ॥ शस्त्रदयगतानि गहच्छन्दयुक्तानि मिलिला प्रशंसति-"तानि हेधा पञ्चान्यानि पञ्चान्यानि दश सम्पद्यन्ते ; मा दशिनी विरा- कन्न, विराळनं पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूना मवरुद्धः" इति । पूर्वोक्तानि महच्छब्दयुक्तानि सर्वाणि सूक्तानि वेधा वियुक्तानि । कथ मिति, तदुच्यते- 'पञ्चान्यानि' मरुत्वतीययस्वगतानि पञ्च- सयाकानि पृयगेवावस्थितानि ; पुनरपि 'पञ्चान्यानि' निष्कोवल्य- शस्त्रगतानि पञ्चसद्ध्याकानि पृथगेवावस्थितानि; तानि सर्वाणि मिलित्वा दशसह्याकानि सम्पयन्त । सा 'दथिनी' दशसझ्यासमूह- रूपा विराड् भवति ; “दशाक्षरा विराट-इतिश्रुते. । अन्नसाधन- बाहिराट्छन्दोऽत्रम् ; वचाव क्षीरादिरूपं पश्यत्यनत्वात्ययवं ते च पशवछन्दोमेश्चतुर्विंशादिभिः स्तोमैस्तद्युक्तैरहोभिर्वा सम्माद्यत्वाच्छन्दोमस्वरूपाः; अनेन सम्बन्धेन तत्पञ्चकइयं पशु- प्राप्त भवति ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदनुचरो विधत्ते- "विश्खो देवस्य नेतम्, तत्सवितुर्वरेण्य, मा विश्वदेवं सत्पति मिति वैश्वदेवस्य प्रतिपद- एक .

·१२० ॥ ऐतरयतामा गम् ॥ नुचरो बाहते ऽहन्यष्टमे ऽहन्यष्टमस्यागो रूपम्" इति । “विखी देवस्य"-इत्येका (सं ५.५०.१.), "तत्सवितुर्वरेखम्" इति (सं. ३.६२.१०,११.) है; एतत्रय बहसामसम्बन्धी वचः शरु.स्य प्रति- पत; "मा विखदेवम्"-दति (सं०५.८२.७-८.) चीनुचरः तदुभयं वृहत्सामसम्बन्धाद 'बाहतं' युग्मत्वेन वृहत्सामसम्बन्धि- न्यष्टमे ऽहनि योग्यम् ॥ अलिझोपेतं सविटदेवताकं सूक्तस्थानीयं चतुचं विधत्ते -"हिरण्यपाणि मूतय इति ( स० १.२२.५-८.) सावित्र मूई- वदष्टमे ऽहन्यष्टमस्यानो रूपम्" इति । दितीयपाद "सवितार मुपदये"-इतिश्रवणात् सविटदेवताकं मूतम् । अर्द्धशब्दस्या- श्रवणेऽपि सविटमण्डलस्योपरिदेशवर्तित्वादर्थत आईयत्त्वम् । महच्छन्दोपेतं सूत्रस्थानीयं ढचं विक्षने- “मही धीः पृथिवी च न इति (सं० १.२२.१३-१५.) द्यावापृथिवीयं, महद- दष्टमे ऽहन्यष्टमस्याही रूपम्" इति । “मही"-इत्येष एव महच्छब्दः॥ पुन शब्दोपेतं सूक्तस्थानीयं टचं विधत्ते -"युवाना पितरा रित्याभवम् (सं० १.२०.४-६.), पुनर्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याहो रूपम्" -इति । तीयपादे "कभवो विध्यक्त'-इतिथवणात ऋभु- देवताक हिपदाचो विधाय प्रशंसति-"इमा नु क्रम् भुवना सोप- धामेति दिपदाः शंसनि ; दिपाई पुरुपयतुष्पादाः पशवः ; पणन- सूक्तम् ॥ * प्रानयुगेत्यादिक मेकविश्यच स्क्रम, तस्यैव पञ्चम्यादौनाचतमपा मि पाणम् । + भातर्युनत्यादिक मेकविमयर स्क्रम, नसाय पयोदमादीनां निसमा मिह बडपम् । प देवाविवरचे सूकम् , तसेव चतुर्यादौना निम्मा मि पापम् ।

·पञ्चमपञ्चिका | ३ । ४ ॥ ૨૨૨ . गन्दोमाः, पशूना मवरुदे; ताट् दिपदाः सति, यजमान मेव तद हिप्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशषु प्रतिष्ठापयति"-इति ॥ महच्छब्दोपेतं बहुदेवताकं सूक्त विधत्त-"देवाना मिदवो महदिति (म० ८.८३.) वैश्वदेवं महहदष्टमे ऽहन्यष्टमस्यालो रूपम्" इति। महछन्दोऽत्र विस्पष्टः॥ दिपदाव्यतिरिक्ताना तत्सवितुर्वरेण्य मित्यारभ्य, देवाना मिदवो महदित्यन्तानां छन्दः प्रशंसति- “तान्यु गायवाणि गायवतीयसवन एप ताह:"-इति ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं विधने-"ऋतावानं वैश्वानर मित्या- निमारतस्य प्रतिपदग्निवैश्वानरी महानिति महहदटमे इह- न्यष्टमस्थानी रूपम्" इति। ऋतावान मित्यादिके मूलागते * वचे द्वितीयस्या मृचि "अग्निवैश्वानरः" इति द्वितीयः पादः । तत्र “महान्"-इति महच्छन्दः श्रूयते बधशब्दोपेतं सूक्तं विधत्ते --"क्रोळ व गो मारत मिति मारुतं ; जम्भे रसस्य, वावृध इति धन्वदष्टमे ऽहन्यष्टमस्याही रूपम्" इति। क्रोळ व इति (सं० १.३७.) सूतस्य पञ्चम्या मृचि “जम्भे रसस्य"-इति पादः यूयते। तत्र “वावधे-दति वृधिधातुमत्वम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गा मृर्च विधत्ते- "जातवेदसे सुनवाम सोम मिति (मं. १४८.) जातवेदस्याचुरता" इति । महच्छन्दयुक्तं जातवेदोदेवताकं सूती विधत्ते - "अग्ने मूळ • सवेद भाष्यपुस्तकेषु 'मूक्तगते' इति पाठी दृश्यते, परं स नून लिपिकरप्रभाद भवाइज., सहितायां कमियदपि स्ने ऽस्य वचस्यादर्शनान, स्मवचायं शखान्तरीयतच, कल्पपूर्व-"मृतावान-विराजति"-इति (पाय यो० २.१.३)।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ महा भसीति (सं० ४.८.) जातवेदस्यं महददष्टमेऽहन्यष्टमस्याहो रूपम्" इति। प्राग्निमारतशस्त्रगतेषु सूक्तेषु छन्दः प्रशंसति-"तान्यु गाय- बाणि गायत्ररतीयसवन एप वाह एष वाहः" इति । अभ्यासी- ऽध्यायसमाप्तपर्थः ॥ ४॥ इतिश्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य पञ्चमपचिकायां रतीयाध्याये (त्रयोविंशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१८)॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमींचतुरी देया विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमहाजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गमवर्तक- यौवीरखुकभूपान्तमामाज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशती भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'नाममाथे ऐतरेयनामणस्य पञ्चमपचिकायाः रतीयोऽध्यायः ॥

·॥ अथ चतुर्थाध्यायः॥ (त्र) ॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥ ॥ॐ॥ य? समानोदक तनवमस्याही रूपं यद्दोव तृतीय महस्तदेवैतत् पुनर्यन्नवमं यदश्ववद्यदन्तवद्यत् पुनरावृत्तं यत् पुनर्निवृत्तं यद्रतवद्यत् पर्यस्तवद्यत् विद्यदन्तरूप यदुत्तमे पद देवता निरुच्यते यदसौ लोको ऽभ्युदितो याचिवद्यत्सत्यवद्यत् क्षेतिवाद गतवद्यदोकवद्यत् कृतं यत्तीयथाहो रूप मेतानि वै नवमस्याहोरूपाण्यगन्म महा नमसा यविष्ठ मिति नवमयाह आज्यं भवति गतवन्नवमे ऽहनि नव- मस्याही रूप" तदु त्रैष्टुमं त्रिष्टुपप्रातस्सवन एप वाहन वीरया शुचयो दद्रिरे तेते सत्येन मनसा दीध्याना दिवि क्षयन्वा रजसः पृघिया मा विश्व- वाराशिना गतं नो ऽयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्न था तु प्र ब्रह्माणो अङ्गिरसो नक्षन्त सरस्वती देवयन्तो हवन्त मा नो दिवो वृहतः पर्वतादा'सरखत्यभि नो नेपि' वरन इति प्रउगं'शुचिवत् सत्यवत् क्षेतिवहतव, ·१२४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ . दोकवन्नवमे ऽहनि नवमखाही रूप तदु चेष्टुभं विष्टुम्प्रातस्सवन एष ग्रहस्तं त मिद्राधसे महे त्रय इन्द्रस्य सोमा इन्द्र नेदीय एदिहिन नूनं ब्रह्म- गस्पतिरग्निता' त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्यपो' न किः सुदासी रख मिति ढतीयेनाहा समान पातानो नवमे ऽहनि नवमस्यालो रूप मिन्द्रः स्वाहा पिबतु यस्य सोम इति सूक्त मन्तो वै खाहाकारोऽन्तो नवम महनवमे ऽहनि नवमस्याही रूपं गायत्साम नभन्यं यथावेरिति सूक्त मर्चाम तावृधानं स्वर्व- दित्यन्तो वै स्वरन्तो नवम महनवमे ऽहनि नवम- स्थाही रूपं तिष्ठा हरी रथ या युज्यमानेति सूक्त मन्तो वै स्थित मन्तो नवम महर्नवमे ऽहनि नवम- खाही रूप मिमा उ ला पुस्तमस्य कारोरिति सूक्त धियो रथेठो मित्यन्तो वै स्थित मन्तो नवम मह- नवमे ऽहनि नवमस्याही रूप तटु चेष्टुभं तेन प्रति- ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते 'प्र मन्दिने पितुमदर्चता वच इति सूक' समानोदक नवमे ऽहनि नवमस्थाह्रो रूप तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य बाहय मध्यन्दिनं वहन्ति तदैतन्दो वहति' यस्मिन्निविडीयते' तम्माजगतीपु निविदं - ·पक्षमपश्चिका । ४।१॥ १२५ दधाति मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते' त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुनं वै पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवस्य पञ्च सूतानि शवन्ते' पञ्चपदा मतिः' पायो यन्तः पाशाः पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवा त्वा मिद्धि हवामहे त्वं छोहि चेरव इति बृहत्पृष्ठं भवति नवमे ऽहनि यहावानेति धाय्या- च्युता'ऽभि त्वा शूर नोनुम इति रथन्तरण्य योनि मनु निवर्तयति राथन्तरं ह्येतदहरायतने नेन्द्र विधातु शरण मिति सामप्रगायस्त्रिवानवमे ऽहनि नवमखाजो रूप व्य मू षु वाजिन' देवजूत मिति ताची ऽच्युतः ॥ १ (२०॥ 1 नवाहनि मन्त्रलिङ्ग दर्शयति- “य समानीदक तबक- मस्याह्नो रूपम्" इति । 'समानोदक' तुल्यसमाप्तिकम् ॥ बतीये ऽहन्युक्तानि लिङ्गान्यस्मिन्नवमे हन्यतिदिशति- "यडाव ढतीय महस्तदेवतत् पुनर्यन्नवमम्" इति। वतीय महर्याटलिगोपेतं पुनरप्यत्र यववम महस्तदपि तापलिझोपेतं द्रष्टव्यम्। तानि लिङ्गान्युपन्यस्यति- “यदखवद्यदलवद्यत् पुनराहत यत् पुनर्निवृत्त यतवद्यत् पर्यस्तवानिवद्यदन्तरूपं यदुत्तम पदे देवता निरुयते यदसौ लोकोऽभ्युदितः" इति । अथ नूतनानि लिङ्गानि दर्शयति- “यच्छुचिवद्यत्सत्यवद्यत् ·॥ ऐतरेयनारयम् ॥ खेतिबद्यगतवद्यदीकवत्" इति । शुचिसत्यक्षेतिगतीकगन्दा नव- मेऽहनि लिङ्गरूपाः । भूतार्थवाचिप्रत्ययान्तधातुरूपं यदस्ति, तेन सहित तीयेऽहनि विद्यमानं लिङ्गम् ॥ अन्यानि च सर्वाणि लिङ्गानि उपसंहरति-“यत्कृतं यत्तृती- यस्याही रूप मेतानि वै नवम स्याडो रूपाणि"-इति ॥ प्राज्यशस्वं विधत्ते - "अगन्म महा नमसा यविष्ठ मिति नवमस्या आज्यं भवति; गतव मे ऽहनि नवमस्यागो रूपम्" इति । 'गतवद्' गमिधातयुक्त मित्युताम् । अत्र (सं० 9.१२.) च “अगन्म"-इति गमिधातः श्रूयते ॥ सूक्तगतं छन्दः प्रशंसति- “तदु त्रैष्टुभं विष्टुप्पातस्य वन एप नाहः" इति । प्रउगशस्त्रं विधत्ते- "प्र वीरया शुचयो दधिरे ते, ते सत्येन मनसा दीध्याना, दिवि चयन्ता रजसः प्रथिन्या, मा विश्ववारा- विना गतन्नो, ऽयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्व, आ तु प्र ब्रह्माणो अङ्गि- रसो नक्षन्त, सरस्वती देवयन्तो हवन्त, पानो दिवो बहुतः पर्वतादा, सरखत्यभि नो नेपि वस्य इति प्रठग ; शुचिवसत्य. वाक्षेतिवद्रतवदोकवनवमे हनि नवसस्याही रूपम्" इति। अत्र 'दद्रेिते' इति प्रयोगपाठा, "प्र वोरया"-पूति (सं०७,८०.१-३:) प्रथमं प्रतीकम्, तत्र “शुचयः" इति शचिशब्दोपेतं लिङ्गम् ; सत्येन"-इति (सं० ७.८०.५-७.) दितीयं प्रतीकम्, तत्र सत्य- शब्दो. विङ्गम् ; "दिषि चंयन्ता"-इति (मं० ७.६४.१-३.) टतीयम्, तब खेतिधातुर्लिङ्गम् ; “आ विश्ववारा"-इति (सं. ७.७०.१-३.) तुम्, तत्र गतशब्दो लिङ्गम् ; "अयं सोमः": • संहितापाठन "ददिरे ॥"- नि । 'वां-'-रवि भाथम् । भाव धौ ८.११. द्र।

·॥ पञ्चमयञ्चिका।४।१॥
लिङ्गम् ;
इति (सं० ७.२८.१-३.) पयम, तमिमन् "पा त प्रयाहि
हरिवस्तदोकाः" इति द्वितीयः पादः, तस्मिन् श्रीकम दो
"प्र ब्रह्माणः" इति (सं० ७.४२.१-३.) पठम्, “सर.
खतौम्" इति (०१०.१७.७.) सप्तमम् ; "पा नो दियः" इति
(सं० ५.४३.११.) अष्टमम्, अत्र हितोयपादे "यजतां गन्तु"-इति
गमिधातः श्रुतः ; "सरस्वत्य मि नः" इति (सं० ६.६१.१४.)
नवमम, तत्र चतुर्थ पादे “अरणानि गन्मा" इति गमिधातः
अतः । पूर्वोक्तयोः पाठसप्तमयोः स्पष्टलिंगाभावेऽपि छविणो गच्छ.
न्तीति न्यायेनेतरसाहचर्या लिंगवत्वं द्रष्टव्यम् । अवान्तिमैस्विभिः
प्रतीकैरेकस्तृचः ; इतरे पट बचाः । तदेतत्सर्वे प्रउगशस्त्रम् ॥
तवत्यं छन्दः प्रशंसति--- "तदु वैष्टुभ विष्टुप्मातस्सवन एष
नाह."-इति॥
मरुत्वतीयशस्ले कृप्तिलिंग दर्मयति- "तं त मिद्राधसे महे
(सं० ८.६८), त्रय इन्द्रस्य सोमा ( सं० ८.२.) इन्द्र नेदीय
एदिहि (सं० ८.५३.), प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर् (सं० १.४०.),
अग्निर्नेता (सं० ३.२०.), वं सोम मातुभिः (सं० १.८१.),
पिन्वन्त्यपो (सं १.६४.), न किः सुदामो रथ मिति (सं० ७,
३२.) तृतीयेनाङ्गा समान आतानो नवमे हिनि नवमस्याही
रूयम्" इति।
अन्तलिंगोपेतं सूती विधत्ते “इन्द्रः वाह! पिबतु यस्य
सोम इति (सं० ३.५०.) सूक्त मन्तो वै स्वाहाकारोऽन्तो नवम
महनवमे ऽहनि नवमस्याडो रूपम्" इति ।
शब्दो दृश्यते, स च होममन्त्र स्थान्त ; नवम महनवरावस्यान्तः
अतो लिंगसद्भावात् नवमे ऽहन्येता ताम् ।
-
अत्र खाहा
,

·१२८ ॥ ऐतरेयवानग्यम् ॥ पुनरम्यन्तलिंगोपेतं मूत विधत्ते - "गायत् साम नभन्य यथा वेरिति (सं० १.१०३.) मूल मर्चा तदाबधानं स्वयं- दित्यन्तो वे खरन्तो नवम महनवमे ऽहनि नवमस्थाको रूपम्"-- इति । गायदितिसूक्तस्य "अर्घाम"-इति हितीयः पादः । तत्र "सर्वत्" इति स्वर्गवाची शब्दः श्रूयते ; वर्गय लोकवयस्यान्तः ॥ प्रकारान्तरेणान्तवमूतं विधत्त-"तिहा हरी रथ प्रा युज्य- मानति (सं० २.३५.) सक्त मन्तो वै स्थित मन्ती नवम भइ- नवमे ऽहनि नवमस्याडो रूपम्" इति । तिठेति स्थितिपक्षणी धात्वर्थः श्रूयते ; स प गमनस्यान्त । पुनरपि तथाविधं तन्सिगोपेतं सूत विपत -- दमा उ वा पुस्तमस्य कारोरिति ( स० ६.२१. ) सूक्त, धियो रथेष्ठा मित्यन्तो वै स्थित मन्तो नवम महर्नवमे ऽहनि नवमस्याही रूपम्" इति । "इमा उ त्वा"-इतिसूतास्य "धियो रथेष्ठाम्"- इति वतीयः पाद । तत्र स्था मिति स्थितिधाबों गमनस्यान्तः श्रूयते ॥ एतेष्वन्तवत्सु सूक्तेषु छन्दः प्रशंसति- "तदु वैष्टुभं तेन प्रति- डितपदेन सवनं दाधारायतनादेवतेन न प्रचवते"-इति । तुत्यसमाप्तिकं सूहां विधत्ते- “म मन्दिने पितुमदर्चता वच इति (सं० १.१०१.) सूत्री समानीदक, नवमे ऽहनि नवमस्यानो रूपम्" इति । अत्र सर्वास्तृत "मरुत्वन्तं सख्याय हवामहे"- इति चतुर्थपादस्यकलासमानोदखिन् । तस्मिन् सूत निविडानं विधत्ते- "तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति ; तदैवान्दो वहति, यस्मिन्नि- विडीयते ; तस्मानगतीषु निविदं दधाति"-रति ।

·पञ्चमपश्चिका । ४।१॥ १२८ , छन्दोइयं मिलित्वा प्रशंमति- “मियुनानि सूतानि शस्यन्ते, वैष्टुभानि च जागतानि च ; मिथुनं वै पशवः, पगवश्छन्दोमा:, पशूना मवरदा' इति । मिथुनस्यैकत्वेऽपि बहुवचन पूजार्थम् । विविधमूलगतसट्टयां प्रशंसति-"पञ्च मूलानि ॐ शस्यन्ते ; पञ्चपदा पषिः, पाको यतः, पाङ्गः पशयः, पशवछन्दोमा:, पपूना मवरुदैर"-इति निष्कोवल्याशस्त्रे बहसासाध्यपृष्ठम्तोत्रस्याधारभूत स्तीवियं ब, तदनुरूपञ्च विधत्त-"वा मिडि हवामहे (सं० ६.४६.), वं होहि चेरव इति (सं• ८.६१.) वृहत्पृष्ठं भवति नवमे ऽहनि" --इति । अयुग्मत्याही रायन्तरत्वेऽपि बृहसम्म बन्धस्य वाचनि- कलामे ऽहनि तद्योग्यता॥ तीयेऽहनि विहितानि अव पुनर्विधीयन्ते-“यहावानेति ( स० १०.७४,६.) धाय्याचाता, ऽभि या शूर नोनुम इति (सं. ७.३२.२२.) रथन्तरस्य योनि मनु निवर्तयति; राथन्तरं होत. दहरायतनेनेन्ट्र विधातु शरण मिति (सं० ६.४६.८,१०.) साम- प्रगायस्त्रिवाववमे हिनि नवमस्याही रूपं ; त्य मू षु वाजिन देवजूत मिति (सं० १०.१७८.) तार्यो ऽचुतः" इति ॥ १ ॥ इति श्रीमक्षायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाद्यस्य पञ्चमपश्चिकायां इतुर्थाध्याये (पतुविशाध्याये) प्रथम. खण्ड. । १ (२०)। - • 'इन्द्र साहा', 'गायसाम', 'विहारौं', 'बमा त ला'-इति चलारि श्रेष्ठभागि, प्रमन्दि-येक जागतम्, सालनया पथ (10, १९८१.)।

·॥ ऐतरेयनामयम् । ॥ अथ द्वितीयः खण्डः। स' च रवे जग्मुर्गिर इन्द्र पूर्वी रिति सूक्तं गत- वन्न वमे ऽहनि नवमस्याडो रूपं कदा भुवन् रथन- याणि ब्रह्मेति सूक्त क्षेतिवदन्तरूप" क्षेतीव वा अन्तं गत्वा नवमे ऽहनि नवमयाको रूपमा सत्यो यातु मघाऽ जीषीति मूक्त सत्यवन्नवमे ऽहनि नवमस्याझो रूपं तत्त इन्द्रियं परमं पराचैरिति सूक्त मन्तो वै पर मन्तो 'नवम महर्नवमे ऽहनि नवम- स्याडो रूप तद चैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवन' दाधारायतनादेवतेन न प्रच्यवते' ऽई भुवं वसुनः पूर्वस्पतिरिति सूक्त महं धनानि सञ्जयामि शश्वत दूत्यन्ती वै जित मन्तो नवम महनवमे ऽहनि नवमस्याही रूप तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य पाहय मध्यन्दिन' वहन्ति तदैवच्छन्दी वहर्ति यस्मिन्निविडीयते 'तम्माजगतीषु निविदं दधाति, मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते त्रैष्टुभानि च जाग- तानि च मिथुनं वै पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरही पञ्च पच सूक्तानि शस्यन्ते' पञ्च पदा पतिः पालो यत्नः' पाङ्गाः पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवादी' तानि देधा पञ्चान्यानि पञ्चा- ·॥ पञ्चमपञ्चिका।४।२॥ न्यानि दश सम्पद्यन्ते सा दशिनी विराळन्न 'विरा- कन्न पशवः पशवछन्दोमाः पशूना मवरही तत्म- वितुर्दृणीमहे ऽद्या नो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ' राधन्तरे ऽहनि नवमे ऽहनि नयम- खाजो रूप मा महि द्यावी अभीति द्यावापृथि- वीयं 'शुची उप प्रशस्तय इति शचिवन्नवमे ऽहनि नवमस्याह्नो रूप मिन्द्र दूप ददातु नस्तेनो रनानि धत्तनेत्याभव'विरासाप्तानि सुन्वत इति त्रिवन्नवसे हिनि नवमस्याह्नो रूप वधुरेको विषु गाः सूनरी युवेति' दिपदाः शंसति' दिपाई पुरुषश्चतुष्पादाः पशवः पशवश्छन्दोमाः पशूना मवरही तद्यद विपदाः शंसति' यजमान मेव तद विप्रतिष्ठं चतु- प्यात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति ये विंशति त्रयस्यर इति वैश्वदेव 'त्रिवन्नवमे ऽहनि नवमस्याह्रो रूप" तान्यु गायचागि गायन टतोयसवन एष चाहो वैश्वानरोन जतय इत्याग्निमारुतस्य प्रतिपदा म यातु परा- वत इत्यन्तो वै परावतोऽन्चो नवम महर्नवमे ऽहनि नवमयाजो रूप"ममतो यस्य हि क्षय इति मारत क्षेतिवदन्तरूप' चेतीव वा अन्तं गत्वा नवमे ऽहनि नवमस्याडो रूप"नातवेदसे सुनवाम सोम मिति 1 ·॥ ऐतरेयवाधणम् ॥ जातवेदस्याच्युता प्राग्नये वाच मीरयेति नातवेदयं समानोदक नवम ऽहनि नवमस्याडो रूप"सनः पर्ष- दृति विषः स नः पर्षदति द्विष इति शंसति बहु वा एतस्मिन्नवराचे किञ्च किञ्च वारणं क्रियते' शाल्या एवं तात्स नः पर्षदति दिषः स नः पर्ष- दति दिष इति शंसति' सर्वस्मादेवनांतदेनस: प्र मुञ्चति तान्यु गायचाणि गायतृतीयसवन एष पाहः'। (२)२१॥ अथ गमिधातयुक्त सूक्तं विधत्त- “सं च वे जम्मुर्गिर इन्द्र पूरिनि (सं० ६.३४. ) मूर्त, गतवववमे ऽहनि नवम- स्याङ्गो रूपम्" इति । जम्मुरिति गमिधातुः ॥ क्षेतिधातलिङ्गकं सूतं विधत्ते- “कदा भुवन रथचयाणि वो ति ( मं० ६.३५.) सूक्त, क्षेतिवदन्तरूपं ; खेतीव वा अन्तं गत्वा नवमे हिनि नवमस्याको रूपम्" इति। कदा भुवनित्यत्र "चयाणि"-इति क्षेतिधातुरूपं श्रूयते। चेतिधातुरूपञ्चान्त- रूपम् । कय मेतदिति, तदुच्यते- मार्गस्यान्तं गत्वा क्षेतीव ' चिनियसत्येष, तो निवासार्थवाचिनो क्षेतिधातोरक्तरूपत्वम् ॥ सत्यलिङ्गक सूत्वं विधत्ते-“पा सत्यो यात मघवा जी पोति (सं० ६.१६.) मूतं, मत्यवन्नवमे ऽहनि नवमस्याहो- रूपम्" इति । सत्यशब्दोऽत्र विस्मरः । अन्तलिङ्गोपेतं सूता विधत्ते- “तत्त इन्द्रियं परमं परा- रिति (मं० १.१.३.) मूल मन्ती वै परम मन्तो नश्म महनवमे ·॥ परमपञ्चिका ४१२॥ ऽहनि नवमस्याडो रूपम्" इति । “तत्ते"-इतिसून परम- शब्दः उत्कर्षवाची विद्यते; उत्कर्षादधिकस्य कस्यचिदभावात् परमपदस्यान्तवाचित्वम् । "मञ्च वे"-इत्यादिसूक्तचतुष्टयगतं छन्दः प्रशंसति - "तटु वैष्टुभ, तेन प्रतिक्षितपदेन सवनं दाधारायतनादेवतेन न प्रच्य. वते"-इति ॥ अत्तलिङ्गक मन्यत् मूव विधन -"महं भुवं वसनः पूर्व्य- अतिरिति (सं० १ ०.४८.) सूक्त महं धनानि सञ्जयामि खत त्यन्ती वै जित मन्तो नवम महनवमे ऽहनि नवमस्थाको रुपम्" -इति । “अहं भुवम्"-तिसूतास्य "अहं धनानि" इति द्वितीयः पादः। तत्र "जयामि" इति श्रूयते ; जयथ युद्धस्यान्तः ॥ तस्मिन् सूक्त निविदानं विधत्ते -"तदुजागतं,—जगत्यो वा एतस्य वाहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति ; ततच्छन्दी वहति, यस्मि- चिविहीयते; तस्माजगतोषु निविदं दधाति"-इति । मूलगतं छन्दोदयं मूक्तसङ्ख्याच मयंसति-"मिथुनानि मूकानि शस्यन्ते,-- वैष्टुभानि घ, जागतानि पशवः, छन्दोमाः, पशूना मवरदेव, पच पच्च सूतानि शस्यन्ते ; पञ्चपदा पति, पाडो यजः, पाला पावः, पयवछन्दोमाः, पशूना मवरही; तानि हेधा पञ्चान्यानि पञ्चान्यानि दश सम्पद्यन्ते ; मा दशिनी विराळने; विराळ पमवः, पशवकन्दोमाः, पशूना मवरहो" इति । मरुत्वतीयनिष्केवस्ययस्वदयगतमबापेक्षया 'पञ्च पञ्च' इति रिरुतिः॥ तीये इनि विहिती वैश्वदेवस्य प्रतिपदनचराववापि विषत्ते---"तरसवितुर्वणीमहे (६० ५.८२.१-३.', ऽद्या नो देव मिथुनं वै पभव- ·॥ ऐतरेयवाद्माणम् ॥ . सवितरिति (सं० ५.८२.४-६.) वैव देवस्य प्रतिपदनुचरी; राथन्तरेहनि नवमेऽहनि नवमस्याङ्गो रूपम्" इति । अन्तलिङ्गक चामकं मूक्त विधते' - "दोषो पागादिति सावित्र मन्तो वै गत मन्तो नवम महर्नवमे ऽहनि नवमत्याही रूपम्" इति । "मात्" इति गमिशात्वर्थः ; गमनञ्च स्थित- रन्तः ; प्रतोऽन्तवत्व लिङ्गम् ॥ शुचिलिङ्गक मूल स्थानीयं वचं विधत्ते - " वां महि दावी प्रभीति (सं० ४.५६.५-७.), यावापृथिवीयं ; शुची उप प्रभस्तय इति पुचिवन्नवमे ऽहनि नवम स्यानो रूपम्" इति । "महि बी"-तिथवषादिदं द्यावापृथिवीयम् । तस्य ढतीय- पाद “शुची उप"-इति चिशब्दः यूयते पिसदोपेतं सूक्षस्थानीय टचं विधत्ते-इन्द्र पे ददात नस्तेनो रत्नानि पत्तनेत्याभवं,चिरा साप्तानि सुन्वत इति त्रिवन्न- वमे ऽहनि नवमस्याडो रूपम्" इति । "इन्द्र पे"-इत्यूगेका (सं० ८.८३.३४.), "तेनी रबानि"-इति (सं० १.२०.७,८.) हे, पितयं मिलित्वा ऋभुदेवताकं मूलम् ; "भुक्षण मृमुम्"- प्रतियणात् (सं०६..३.३४.)। "विरा सामानि"-इतिपादे (में० १.२०.७.) विशम्दः युतः । पादश्योपेता पो विधाय प्रसंसति -- “वभुरेको विपु प: मनरी युवेति (सं० ८.२८.१-१०.) हिपदा: संसति ; दिया पुरुपयतम्यादाः पशवः, पयवान्दोमा', पशूना मवरुडो ; तबाद हिपदाः गंमति, अजमान मेव तद् हिपति चतुष्यात्म पशुप प्रतिष्ठापयति"-इति । 11. प्रमादिकपम् । - ·॥ पञ्चमपचिका । ४ । २॥ सच देगो विशदीयेतं बहुदेवताक सूतं विधत्त "ये विंति वय. स्पर इति (सं० ८.२८.) वैश्वदेवं विवन्नवमे ऽहनि नवमस्याही रूपम्' इति । "विंशति"-इतियवाद बहुदेवताकत्वम् । "वयः" इति विशब्दो विस्पष्टः ॥ तत्सूक्तगतं छन्दः प्रशंसति-"तान्यु गायवाणि गायत्रवतीय- सवन एष त्राहः" इति । 'तान्यु' वैश्वदेवशस्त्रे प्रोक्तानि तान्यपि भूतानि शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं विधते- “वैश्वानरो न जतय इत्या- ग्निमारतस्य प्रतिपदा प्र यात परावत इत्यन्तो वै परायतोऽन्तो नवम महनवमे ऽहनि नवनस्याह्नो रूपम्" इति । पत्र सूत्र पठिते बचे "परावतः” इति शब्दो दूरदेशवाची; मार्गस्थान्त इत्यन्तवत्त्व लिङ्गम् ॥ प्रकारात्तरेगाम्नलिङ्गक सूक्तं विधते- "मरुतो यस्य हि क्षय इति (सं० १.८६.) मारत, चेतिवदलरूप ; घेतीव वा अन्तं गत्वा नवमे ऽहनि नवमस्याको रूपम्" इति। "मरुतः" -प्रतिश्रवणात् 'मारुतम्', "क्षयः"-तिथवात् 'तिवत्' चयतिधातयुक्तम् । स च धावति स्वरूपम् । कथ मेतदिति, तदुच्यते- सर्वो हि पुरुपो मार्गस्यान्त गत्वा 'वेतीव वै' कधि- निवसत्येव ; सोऽय मन्तो लिङ्गम् । अच्युतत्व लिङ्ग युक्ता मृचं विधत्त-नातवेदसे सुनवाम सोम मिति (सं० १.८८.१..) जातवेदस्याच्युता”-इति । जातवेदीयाचकाग्निशब्दोपेतं सम्मं विधत्त -- "प्राग्नये याच • पा.यो.८.1.1 तर "वानरी न सये-कति प्रथमा, "सामरीन पागमन-निरितोधा, "शामरो पहिब" अनि बताया।

·॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ १३६ मोरवेति (सं० १०.१८७.) जातवेदस्यं समानोदक, नवमे ऽहनि नवमस्याह्नो रुपन्-ति । एतदीयास्तृछु “म नः पर्षदति हिष:"-द्रतिपादेन समाप्तिदर्शनात् समानोदकत्वम् ॥ तस्य पादस्य पुनःपुनरात्तिं दर्शयति- “स नः पर्षदति- द्विषः, स न. पर्षदति हिष इति शंसति ; बहु वा एतस्मि नवरात्रे, किच किच वारणं क्रियते, भान्त्या एव ; तद्यत्स नः पपंदति हिमा, स नः पर्षदति दिव इति शंसति, सर्वस्मादेवनाम्तदेनसः प्र मुक्षति"-ति । “म न:"-इत्यादिपादस्य सर्वस्वृक्षु पठितस्य सहाय वीमारूपेण हिरूक्तिः । एत मेव पादं पुनः पुनः भंसतीत्यत्र को ऽभिप्राय इति, सोऽभिधीयते-- एतस्मिन्नवरावे विविधवाहसमष्टिरूपे प्रयोगाधिक्यात्तदा तदा विस्मृत्य कि मपि 'वारण' वारपीयं निषिदानुठानं 'वहु वे' मभूत मेव क्रियते, पतः स्वस्य शान्त्यर्थ मेव पुनः पुनः शस्यते । तेन स न इत्यादेः पुनः पुनः मंसनेन, तस्मात् सर्वस्मात निपिदापरणात् 'एनान् ऋविम्यजमानान् प्रमोचयति । तस्य पादस्याय मर्थः- यस्याग्नेः स्तुतिरूपा वागीर्यते, मोऽग्निः पापरुपान् गवनतिक्रम्य 'न:' प्रस्मान् ‘पर्षद विनपरिहारेण कर्मपारं नयलिति। एतस्तगतसूत् छन्दः प्रसंसति- "तान्यु गायवापि गायनयतीययन एप नाइ:"-इति ॥२॥ इति योमसायप्पाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यमकाये ऐतरेयमाप्रापस्य पधमपचिकायां चतुर्याध्याये (परायिंगाध्याये) दितीयः खण्डः । २(२१).

·॥ पञ्चमपत्रिका। ४।३॥ ॥ अथ तीयः खण्डः ॥ - पृष्ठं यह मुपयन्ति यघा वै मुख मेवं पुष्ठरः पहेलद्ययान्तरं मुखस्य जिह्वा तालु दन्ता एवं छन्दोमा' अथ येनैव वाचं व्याकरोति येन खादु चास्वादु च वि जानाति तद्दशम महर्यथा वै नासिके एवं पृष्ठाः पळहस्तद्यथान्तरं नासिकयोरेवं छन्दोमा' अघ यैनेव गन्धान्वि नानाति' तहशम महर्यघा वा अध्येवं पृष्ठयः पळहस्तद्यधान्तर मक्ष्णः कृष्ण मेवं छन्दोमा अथ चैव कनोनिका येन पश्यति तद्दशम महर्यधा वै कर्ण एवं पृष्यः पळस्तद्यथान्तरं कर्ण- वैवं छन्दोमा अब येनैव शृणोति वदशम महः' थी दशम महः श्रियं वा एत आ गच्छन्ति ये दशम महरागच्छन्ति तस्माद्दशम मह रविवाक्यं भवति मा थियो ऽववादिप्मेति दुरववदं हि थे यसस्ते ततः सर्पन्ति ते मान्यन्ते ते पनौशाला सम्प्रपद्यन्ते' तेषां य एता माहुतिं विद्याल ब्रूयात् समन्या- रभव मिति स जुहुयादिह रमेह रमव मिह धृतिरिह वधुतिरग्ने ऽवाट् स्वाहावामिति'स यदिह रमेत्याहास्मिन्नेवैनांतल्लोके रमयतोह रमध्व मिति यदाई मना मेवेषु तद्रमयतौह धृतिरिह -- ·। - ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ खधृतिरिति यदाई प्रजां चैव तहाचं च'यजमानेषु दधात्यग्ने ऽवाळिति रथन्तरं खाहावाहिति वृहद्दे- वानां वा एतन्मिथुनं यद् वृहद्रथन्तरे देवाना मेव तनिधुनेन मिथुन मवरुन्धते देवानां मिथुनेन मिथुनं प्र नायन्ते मनात्यै प्रजायते प्रजया पशु- भिर्य एवं वेद ते ततः सर्पन्ति ते मार्जयन्ते त प्राग्नीध्र सम्प्रपदान्ते तेषां य एता माहुतिं विदद्यात् स ब्रूयात् समन्वारभब्ध मिति स जुहुादुप सृजन धणे मातरं धरुणो धयन् 'रायस्पोष मिष मूर्न ममासु दीपरत्वाहेति रायस्पोष मिष मूर्ज मवरन्ध प्रात्मने च यजमानेभ्यश्च यवैव' विदानेता माहुतिं जुहोति ॥ ३ (२२)॥ हादमाहे मायणीयोदयनीयरूप पाद्यन्ते ये अइनी, तयो- मध्ये दारातोऽस्ति; तस्मिंथ त्रयी भागा:,-पृयः पउह एको भागः, छन्दोमनामकास्त्रयोऽहर्विशेषाः द्वितीयो भागः, दशम मह- तृतीयो भागः । तस्य भागस्य विधेयतया प्रशंसा कर्तव्या। तरभागयोरपि पत्र या प्रशंसा प्रतीयते, सापि विधेयस्य दग- मध्यान्नः प्रसार्य मेव ; तस्मिवहनि प्रशंसातिशयस्य गम्यमान- खात् । तव चत्वारो दृष्टान्ता विवचिताः। नेपा मध्ये प्रथमेन दृष्टान्तेन प्रमति- "पृठं पळद मुपयन्ति ; यथा वै मुख मेवं • पळस्तयवान्तर मुख्य जिदा ताल दन्ताः, एवं छन्दोमाः; पप येने या व्याकरोति, येन सादु पाखादु.च विजाताति, ·। पञ्चमपरिका। ४.३ ॥ . . तदशम महः" इति। यान्त्रिका दशरावे पृष्ठय पळद मनु तिउन्ति, स मुखस्थानीयः ; मुखत्याभ्यन्तरे जिह्वा तालु दन्ता- चेति त्रयोऽवयवास्तिठन्ति, तत्स्थानीयास्वयम्छन्दोमाः। अथ तद येन' विलक्षणन येनैव वागिन्द्रिचेण 'वाचं व्याकरोति' शब्द मुच्चारयति । वेन च रसनेन्द्रियेण साहसादुविभागं जानाति, तदिन्द्रियदयस्थानीय मेतद्दाम महः । हितीयेन दृष्टान्तेन प्रशंसति- “यथा वै नासिके एवं पृष्ठाः पळहस्तद्यथान्तरं नाधिक योरयं छन्दोमा, पथ येनैव गन्धान्वि जानाति तशम महः" इति । “छिद्रहययुक्तत्वेन , भागदय- विवक्षया 'नामिके' इति हिवचनम् । तयोः 'अन्तर' मध्यवत्ति छिद्रम् ; गन्धग्राहकघ्राणेन्द्रियस्थानीयं दशम महः ॥ तीयेन दृष्टान्तेन प्रमंसति- “यथा वा अध्येवं पृष्ठयः पळ- हस्ताघान्तर मदाः कण मेवं छन्दोमा, अय यैव कनीनिका, येन पश्यति, तशम महः" इति । प्रक्षिशब्देन शुलमण्डलसहितं. 'सर्व गोलकं विवचितम् । तव भागय मारण्य काण्डे वयते- "बिदिव वै चक्षुः शुक्ल कणं कनौनिका"-इति (२प्रा. ७.५. ५.) 1 शलमण्डलमध्ये कृष्ण मण्डलं, तस्य मध्ये सल्या वर्तुंलाकारा कनीनिका, तत्रावस्थितेन चतुरिन्द्रियेण जनो रूपं पश्यति। तत्र शल मण्डलरूपगोलक स्थानीयः पृष्टयः पळहा, कृष्ण मण्डलस्था- नीयाः छन्दोमाः, कनीनिकागतेन्द्रियस्थानीयं दशम महः । चतुर्षदृष्टान्तेन प्रशंसति-- "यथा वै कर्य एवं पृठाः पळह. स्तबधान्तरं कर्णस्यैवं छन्दोमा, अय चेनैव शृणोति, तदयम महः" इति । कर्णशब्देन शकुत्याकारं गोलक मुच्यते । तत्स्थानीयः पृठाः पळहः । तस्य कर्णस्य 'अन्तरं यन्मध्यवत्ति ·१४० ॥ ऐतरेयवाह्मणम्॥ छिद्र तत्स्थानीया छन्दोमाः। तच्छिद्रापस्थितेनेन्द्रियेण जनः शब्द शृणोति, तदिन्द्रियस्थानीयं दशम महः ॥ अथ तस्मिन् दशमेऽहनि कञ्चिनियम विधत्त-"श्रीवें दशम महः, --- थियं वा एत आ गच्छन्ति, ये हशम महरागच्छन्ति तस्माद्दशम महरविवाक्यं भवति, मा थियो ऽववादिति दुरववदं हि यस"-इति। यदेतद्दशम महा, सा 'यो' भोग्यवस्तुसमृद्धि- खरूप मेध; "नोति यो हादसाहेन यजते"-इतिश्रुत्यन्तरात् । तो ये दशम महः 'आगच्छन्ति' अनुतिष्ठन्ति, ते थिय मेव प्राप्नुवन्ति; यमात् श्रीरूप मेतदहः, तस्मादिवाक्यरहितं भवति । यदि प्रमादान्मन्ये ऽन्यत्र वा कचित्किञ्चिहिरुद्ध माचरेत्, तदानी नहिराध मन्येन 'पाय' वक्तव्यम्,- अत्र वया विरुद्ध मनुष्ठितं, तदेवं सम्यगनुतिष्ठेत्यभिन्जेन कर्मान्तरे वक्तव्यम इह तु तस्य विसामानवचनस्य निपिहलादिद मवः 'अविवाक्यम् । तथा चाश्वतायन पाह-"नास्मिन्ननि केनधिकस्यचिदिवाच्य मवि वाक्य मित्येतदारचते ; संगये वहिर्वेदि खाध्यायमयोगो इन्त- वेंदीत्येके"-इति (यो० ८.१२.१०-१२.)" परेप प्रयुज्यमानं विरुदं दृष्ट्वापि तन्न ब्रूयादितिनियमस्योप- पत्तियते-"यियी माववादिष्मेति" इति। दशमस्याइः बीरू. पत्वात्तस्य यदवघदन तत् श्रिया एव भवति । यवमतस्य विरुदस्य वदनम् 'प्रवदन' निन्दा ; यदि दशम महः 'अववादिम निन्दा फुमः, त यिया एव निन्दा सम्पद्यते ; प्रतो वयं थियो 'माव- यादिम निन्दा मा कुम इति विवाश्यं परित्यजता मभिप्रायः। सोयापि प्रेयसी विवर्यादिनाधिकस्य पुरुपस्याचरणं 'दुरवपदं . "साई परिभूप मशंभूत मान-इति १५ ।

·। पञ्चमपचिका । ४।३॥ १४१ । हि' अववादिन निन्दया रहितम् । अत एव पित्राचार्यादीनां निन्दा न कुर्वन्ति, देषिभिः क्रियमाण मपि न शृण्वन्ति। तदेव मविवायत्वधर्मोऽत्र विहितः । यदा वाक्यदय मिदम,- दशम महरागच्छन्तीत्यन्तो दशमत्याह्नो विधिः, तम्मादित्यादिरविवाक्य- बनियमविधिः । सोऽपि शाखान्तरेऽप्येव मानायते-"तस्माद्दशी ऽहन्यविवाक्ये उपहताय न व्युच्यम्" इति (तै० सं० ७.३.१.२.) ॥ अवैतम्मिन् दशमेहनि मानसग्रहाय प्रसर्पणं विधत्ते- "ते ततः सर्पन्ति" इति। 'ते' अनुष्ठातार:, 'तत:' पत्नीसंयाजा न्तानुष्ठानादूई प्राचः उदेय मानसाय प्रसयुः। प्रसर्पणं नाम तदर्थः प्रयत्नः । सर्वेष्वहर्गणेषु कर्मसु अन्तिमादनः इतराण्यहानि पत्नीसंयाजान्तानि, अन्तिमं त्वेक मेवीदवसानीयान्तम् । तथा चाखलायन पाह- "प्रातरनुवाकाडादवसानीयान्तान्यन्त्यानि ; पत्नीसंयाजान्तानीतराणि"-इति (श्री. ७. १. ४, ५.)। तथा सत्यपि वालस्येतरत्वन्यायेन पनीयाजान्तत्वे प्रासे वचनेन तत सर्व मानस ग्रही विधत्ते । तदर्थ 'प्रसर्पन्ति' सदसो विनिर्गत्य यथाययं मार्गेण गच्छेयुः ॥ गतानां तेषां तीर्थदेश मार्जन विधत्ते-"ते मार्जयन्ते" इति । माजनादूई होमार्य स्थानविशेषप्राप्तिं विधत्ते- "ते पनी- शाला सम्प्रपद्यन्ते" इति। पत्री दिगाईपत्यस्य समीपेऽवतिष्ठत इति सेव 'पनीशाला'; तत्र गच्छेयुः ॥ गतानां तेषां होमं विधत्ते- "तेषां य एता माहुति विद्यास घूयासमन्वारभव मिति, स जुहुयात्" इति। 'नेपा' होमार्थ गार्हपत्यसमीपं गतानां मध्ये 'यः पुमान् 'एतां वध्यमाणामाहुतिं ·१४२ ॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ नानाति, 'सः' पुमानितरान् प्रति 'समन्धारभवं' यूयं सर्वेऽपि मां स्टगतेति श्रूयात् । तै. समन्वारस्य: 'सः' पुमानाहुतिं जुयात्। तत्र मन्चे दयति- "इह रमेह रमध मिह धृतिरिह खतिरने ऽवाट् स्वाहावाळिति" इति। हे यजमानाः ! 'इह' अस्मिन् लोके 'रम' रमणं कुरुत। है पुत्रपौत्रादिकाः प्रजाः ! 'इ' एतेषु यजमानेषु 'रमव' क्रीडत, 'इह' यजमानेषु 'धतिः' अपत्वानां प्रजानां धारण मस्तु । 'इह' यजमानेषु 'खधतिः' वेदशास्त्रादिरूपायाः वाच: साधीनत्वेन धारण मस्तु । हे अग्ने ! 'भवाट' रथन्तररूपेण यज्ञस्य वहनं कुरु। हे 'स्वाहा' देवि ! अग्निजाये ! 'धवा बहसामरूपेण यत्रस्य वहनं कुरु । "इति'- शब्दो मन्चममासाः ॥ यो मन्त्राय मभिप्रेत्य क्रमेण मन्त्रावयवानां सर्वपा तात्पर्य दर्शयति-- "म यदिक्ष रमेत्याहास्मिन्नेवैनांस्तलोके रमयतीह रमध्व मिति यदाइ प्रजा भवैषु तद्रमयतीइ तिरिह स्वति. रिति यदाह प्रजां चैव तहाचं प यजमानेषु दधात्यग्ने वाळिति रथन्तरं खादावाळिति वहद"- इति । 'स.' मन्त्र. ६ रमेति भाग माईति यदस्ति, तेनामिव लोके 'एनान्' यजमानान् रमयति । एय मुत्तरभागा अपि योग्यः । बहट्यन्तररूपं भागहयं विशेष प्रशंसति- “देवानां वा एतनिघुनं यदृश्यन्ती, देवाना मेव तन्मियुनेन मिथुन मव- रुन्धते ; देयाना मिथुनेन मिथुन म जायन्ते प्रजात्वै"-इति । यदे- तापन्यमन्तरयं छहद्रथन्तररुप मुलम, तदेतद्देवानां सम्बन्धि मिथुनम् । पतस्तनागदयपाठन देय सम्बन्धेनेव मिथुनेन मानुषं मियुन प्राप्नुयन्ति । ततो देवमम्वन्धिमिथुनानुग्रहेष मानुपमियुन ·॥ पञ्चमपच्चिका । ४ | ३ ॥ १४३ मुत्पादयन्ति । ततः सोऽयं मन्त्री यजमानस्य प्रजोत्पादनाय सम्मयन्ते ॥ वेदनं प्रशंसति- "म जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद-इति ॥ गाईपत्ये यथा होमो विहितः, तथैवाग्नीध्रीये कञ्चिबोमं विधत्ते-"ते ततः सर्पन्ति, ते मार्जयन्ते, त आग्नीघ्रं सम्प्रपद्यन्ते; तेषा य एता माहुतिं विद्यान्म ब्रूयात्समन्वारभन्न मिति, स जुहु- यात्" इति । गार्हपत्यस्थानाद बहिनिर्गत्य मार्जनं सवा पानीधीयं माम्य, तत्र पूर्ववज्जुहुयात् ॥ तस्मिन् होमे मन्त्र माह- "उप सृजन् धरुणं मातरं धरुणो धयन्, रायसोप मिप मूज ममासु दीधर स्वाहेति" इति । अत्र देवताया अस्पष्टत्वात् “अनिरुतः प्रजापति."-इतिश्रुत्य- न्तरेण प्रजापतिर्देवता । तस्य मन्त्रस्याय मर्यः--'धरुण' सर्वस्य जगतो धारयिता प्रजापतिः 'धरुणम्' अम्माकं धारं पितरं मातर प 'उप सृजन्' अस्माभिः संयोजयन्, अनिष्टाहा वियो- जयन्नम्माभिर्दुत माज्य 'धयन्' पिन्, 'रायसोप' धनपुष्टिम्, 'दूपम्' अमम् 'जर्ज' क्षीरादिरसं चास्मासु 'दोधरत्' धारयत सम्पादयतु। तस्य मजापतेरिदं स्वाहुत मस्त । 'इति' शब्दो मन्त्रसमाप्तार्थः ॥ पाहुतिं प्रमंसति-"रायसीप मिप मूज मवरुन्ध आत्मने च यजमानेभ्यय यौवं विद्वानेता माहुति जुहोति"-इति। 'भारमने' होत्र ॥३॥ इतियोममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयनामापत्य पञ्चमपचिकायां चतुर्याध्यावे (पतविमाध्याये) वतीयः खण्डः । ३ (२२)।

·१४४ ॥ ऐतरेयानणम् ॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ - ते ततः सन्ति ते सदः सम्प्रपद्यन्ते यथायथ मन्य विजो व्युत्सर्पन्ति संसर्पन्त्युङ्गातारस्ते सर्प- राजमा ऋक्षु स्तुवत दूयं वै सर्पराजौर्य हि सर्पतो रानीयं वा अलोमिकेवाय आसौतोतं मन्च मपश्य दायं गौः पृश्निरका मौदितिता मयं पृग्निवर्ण आवि- शनानारूपो ऽयं यं काम मकामयत यदिदं किचौष- धयो वनस्य तयः सर्वाणि रूपाणि' पृश्निरेनं वर्ण आ विशति नानारूपो ऽयं यं कामं कामयते य एवं वेद मनसा प्रस्तौति' मनसोहायति मनसा प्रतिहरति वाचा शंसति वाक् च मनश्च देवानां मिथुन देवाना मेव तन्मिधुनेन मिधुन मवसन्धते देवानां मियुनेन मिथुनं प्रजायन्ते प्रजात्यै'म जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेदाय चतुर्कोतून होता व्याचष्टे' तदेव तत् स्तुत मनु शंसति' देवानां वा एतद्यनियं गुह्यं नाम' यचतुर्हातारताच्चतुझैतृन् होता व्याचष्टं देवाना मेव तद्यनियं गुह्यं नाम' प्रकाशं गमयति'तदेनं प्रकाशं गतं प्रकाशं गमयति गति प्रकाशं य एवं वेदं यं ब्राह्मण मनूचानं यशो नई- दिति इ मारिख परेव दर्भस्तम्बानुगव्य दधि- ·॥ पञ्चमपच्चिका|४|४॥ णतो ब्रह्माण मुपवेश्य चतु तृन् व्याचक्षीत देवानां वा एतद्यन्तियं गुह्यं नाम यच्चतुर्होतारस्तंद' यञ्चतुर्होतॄन् व्याचक्षीत' देवाना मेव तद्यनियं गुह्यं माम प्रकाशं गमयति तदेनं प्रकाशं गतं प्रकाशं गमयति गच्छति प्रकाशं य एवं वेद ॥ ४ (२३) । प्राग्नीधीये होमाई कर्तव्यानि दर्शयति- " ततः सर्पन्ति ; ते सदः सम्प्रपद्यन्ते; ययायध मन्य ऋविजो व्युत्सर्पन्ति; संसर्पन्त्युहातारस्ते सर्पराचा ऋतु स्तुवते"-इति। 'ते' कृत- होमाः सर्वे 'ततः' आग्नीध्रीयादग्नेः 'सर्पन्ति' निर्गच्छन्ति । निर्गतास्ते सदः प्रविशेयुः । प्रवेशवेलाया मुद्दाभ्योऽन्य ऋत्विजी 'यथायथं स्वमार्ग मनतिक्रम्य 'व्युत्सर्पन्ति' विविधं गच्छन्ति ; उगातारस्तु 'मसर्पन्ति' सम्भूय गच्छेयुः । गतास्ते सामगाः सर्प- राजाः सम्बन्धिनीए ऋक्षु "मयं गौः"-इत्यादिपु स्तोत्रं कुर्युः । सर्पराजीति भूमेरवतारस्वरूपा काचिधेवता; तया दृष्टा मन्त्रा पपि सर्पराजीगदेनीयन्ते। अब त 'ऋक्षु-ति पृथगुपादानात, सर्पराजयः' इतिपान्तलाच देवतावाच्येवायं शब्द: ॥ • पार. पा.-सधु पार• मा. ६.२. ८-1. सार्पराशनि (योनि. सामानि) 3. पा... ढरे व गा.....(( याम सोपन || "जा- पतेतिमा मर्पयमा सोपा मगदम्य वा सख"-रवि पा. प्रा. १. २९ । “तिएभिः नुमति- सपंराशा अभिमुपन्तिा-, वा मनमति -प्रति ना.प्रा.८... + "यारिदि.-. सारासोनामर्षिशासेव देवता या "-इति समाये पापण: (...); "रामी माम प्रनादिनी"-विनायभाये (२.८०)।

·२४६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ - एतदेवाभिप्रेत्य तत्सम्बबाः ऋचस्ताञ्च देवतां प्रशंसति- "इयं वै सर्पराजोयं हि संपतो राजौर्य वा अलौमिकेवाग्र प्रासीत् सैतं मन्त्र मपश्यदायं गौः पृथिरकमीदिति ; ता मयं पृशिर्वर्ण प्राविशवानारूपो ऽयं यं काम मकामयत, यदिदं किचौपधयो वनस्पतयः सर्वाणि रूपाणि"-इति। या भूमिरस्ति, पेय मेव देवताशरीरं कृत्वा ब्रह्मवादिनी भूत्वा 'सर्पराजी' शब्देनोयते । यस्मादियं पृथिवी 'सर्पतः' सञ्चरतो जङ्गमस्य मनुष्यादेः 'राजी' स्वामिनी; सर्वेषां मनुष्यादीनां तदाश्रयेणावस्थानात ; अतः सर्पराजीत्युच्यते । इय मेव 'अ' ऋगुत्पत्ते: पूर्व मेव 'अलोमिकेव' रोमरहितेवासीन ; ततो रोमोत्यत्ययं सा भूमिः साधनभूतम् "आर्य गौ:"-इति 'मन्त्रम्' अपश्यत् । तन्मन्त्र- प्रसादेन 'तो' भूमि मयं दृश्यमानः 'पृग्निवर्ण प्राविगत' । पृशि- शब्दस्य व्याख्यानं 'नानारूपः' इति, नीलपीतादिरित्यर्थः । किञ्च लोके ओषधयी वनस्पतयः सर्वाणि अन्यानि रूपाणि पादीनि यदिदं किञ्चित् स्थावररूप मस्ति, तन्मध्ये पं काम मसौ भूमि मकामयत, स सर्वोऽप्येनां प्राविशत् ॥ वेदन प्रसति-"पृभिरेनं वर्ष प्रा विति, नानारूपो ऽयं यं कामं कामयते य एवं वेद"-इति । वर्णमब्देन नीलपीतादि- याचिना सर्व ममि भोग्यजात मुपलक्ष्यते ॥ स्तोवयनयोः प्रकारविशेषं विधत्ते- "मनसा प्रस्तौति, मनसोहायति, मनसा प्रतिहरति, वाचा शंसति" इति। उद- गातृणां मध्ये प्रस्तोतः प्रस्तावभागः, उदातुहीयभागः प्रतिहत्त: • "सपै सम्बन्धद्वारा एतनाम"-इत्याद्यायभाये साया (३२८.)। । निर........४.१ एतदुभयषपादेव इष्टव्यो। +- ·३ पञ्चमपधिका! ४१४॥ १४७ प्रतिहारभाग | तान् भागान् मनचैव ते तिनेयुः ; होता त वाचा शंसेत् ॥ हिविध मपि विधि प्रशंसति- “वाक् च वै मनश्च देवानां मिथुनं, देवाना मेव तन्मिथुनेन मिथुन मवरुषते, देवानां मिथु- नेन मिथुनं प्र जायन्ते प्रजात्यै ; प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद" इति। बद्रयन्तरमिथुनवह्याख्येयम् (१४२ पृ.)। होतः सर्पराजाः सनाद्ध चतुर्दोळमन्नान् विधत्त- "अथ चतुर्डीतुन होता व्याचष्टे,-तदेव तत् स्तुत मनु शंसति"- इति । चतु:टमन्त्रास्तयाख्यानप्रकारथोपरिटात् अभिधास्यते तेन व्याख्यानेन यदुहाटमिः स्तुतः, तदेव सर्व मनुशस्तं भवति । त मेतं मन्वममूहं प्रशंभति- "देवानां वा एतद्यनियं गुखां नाम यचतुह तारस्तयचत तृन होता व्याचटे, देवाना मेव तद्य- जिय गुयनाम प्रकार्य गमयति" इति । य एते चतहीदमन्ता: सन्ति, तदेतन्मन्वस्वरूपं देवानां सम्बन्धि यन्नयोग्यं नाम ; ततो होटव्याख्याने देवसम्बन्धि योग्य नाम प्रकाशितं करोति ॥ वेदनं प्रमंसति- “तदेनं प्रकाशं गर्न प्रकामं गमयति, गति प्रकार्य य एवं वेद" इति। यदुवार्यवेदिता होता 'एन' होतारं 'त' देवानां गुध नाम, स्वयं प्रकाशं गतं सत् पद्यात् प्रकाशं गमयति । ततो वेदिता 'प्रकाशं गति तेन नामानुगृहीतः प्रख्यातो भवतीत्यर्थः । यहा तदेन मित्यादिः पूर्वश्रेषः। 'तद् देवाना गुज नाम खयं प्रकामं गतं सत् परात् 'एन' होतारं प्रकामं गमयति ; गतीत्यादिकीय विद्वत्प्रयंसा । तदेवं प्राव राखेन चतुविव्यास्थानं विधाय तत्प्रभसा कर्नु .भा. १८. स. प. p. 1. पा. स.१ ·१४८ ॥ ऐतरेयनामाणम् । - ऋतुनिरपेक्षलौकिककाम्पफलसिदा चतुरेवल्यालानं विपत - "यं ब्राह्मण मनूचानं यगो नछेदिति इ माहारखं परत्व दर्भस्तम्बानुग्रथ्य दक्षिणतो ब्रमाण मुपवेश्य चतुहौतॄन् व्याच- शीत" इति । सावेदाध्ययन-तदर्थानुठानशील: 'अनूचानः' । तादृशं कश्चिद् ब्राह्मणं सभामध्ये वाग्मित्वेन रहितं यदि 'ययो नच्छेत्' विद्वानय मिति कीर्ति न प्राप्नुयात, तदानी मयं ब्राह्मणो यामानिर्गत्य विजन मरपदेशं प्राप्य तत्र दर्भस्तम्बाना मग्र मूर्खमुखत्वेन ग्रथित्वा स्वस्य दक्षिणपाखें कचिद्देदविदं विम मुपवेश्म तत्सविधौ चतुझेटनामकान्मन्वान् व्याचक्षीत। उच्च- रचार 'व्याख्यानम्। 'इति' एतप्रयोग कश्चिद बनवाद्याह सोत्यन्वयः ॥ त मिमं यजसंयुक्त प्रयोगं पूर्ववत्प्रशंसति- “देवानां वा पत- यभियं गुह्यं नाम यच्चतुर्हातारम्तयश्चतु होतॄन् व्यापक्षीत देवाना मेव तद् यत्रियं गुद्य नाम प्रकाशं गमयति; तदेनं प्रकामं गतं प्रकार्य गमयति, गच्छति प्रका य एवं वेद-इति। पूर्ववत व्याखण्यम् ॥ ४॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य पञ्चमपत्रिकायां तुर्थाध्याये (चतुर्विशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (२३) ॥ ॥ अथ पनमः खण्डः॥ अघौटुम्वरौं समन्वारभन्त' इष मूर्ज मन्वारभ इत्यूर्वा अन्नाद्य मुटुम्वरी यधै तहेवा इध मूर्व व्यभ- ·१४८ ॥ पञ्चमपञ्चिका।४।५॥ जन्त तत उदुम्बरः समभवत्तस्मात्स त्रिः संवत्स- रथ पच्यते तद्यदौटुम्वरौं समन्वारभन्त' इष मेव तर्ज मन्नाद्यं समन्वारभन्ते वाचं यच्छन्ति' वाग्वै यन्नो यज्ञ मेव तद वच्च न्वाइनियन्त्यह स्वर्गी लोकः वर्ग मेव तल्लो नियच्छन्ति न दिवा वाचं विरजेरन्यहिवा वाचं विसृजेरनहर्धाटव्याय परि- शिष्युनं नवं वाचं विसृजेरन्यं नक्तं वाचं विसृजेरन् रात्रौं घाटव्याय परिशिष्युः समयाविषितः सूर्य - खादय वाचं विसजेरंस्तावन्त मैव तद् विषते लोक परिशिंपन्त्ययो खल्खस्तमित एवं वाचं विसरतमी- भान मेव तद् विषन्त' भाटव्यं कुर्वन्याहवनीयं परीत्य वाचं विसृजेरन्यजो वा आहवनीयः स्वर्गों लोक पाहवनीयो यन्जेनैव तत्वर्गेण लोकेन स्वर्ण लोकं यन्ति यदि होन मकर्म यदत्यरौरिचाम प्रजा- पति तपितर मप्येरिवति वाचं विसृजन्ते' प्रजापति वै मना अनु म नायन्ते' प्रजापतिरूनातिरिक्तयोः प्रतिष्ठा नैनानून नातिरिक्त हिनस्ति प्रजापति- मेवोनातिरितान्यभ्यत्यजन्ति' य एवं विदांस एतेन वाचं विसृजन्त' तस्मादेव विहांस एतेनैव वाचं विसृजेरन् ॥ ५ (२४) N ·१५० ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ अथ चोटव्याख्यानस्य प्रकार यन्नास साकल्यै नाभिधातु मुपक्रमते- “अथौदुम्वरौं समन्वारभन्ते"-इति । चतुहीट- व्याख्यानोद्योगानन्तर येय नौदुम्बरी शाखा सदस्यन्तर्निहिता, ता शाखा सर्वे सम्भूयोपस्पृशेयुः ॥ तत्र मन्वं दर्शयति- “इष मूर्ज मन्वारभ इति" इति । अन्नरुपा रमरूपां वै ता मौदुम्बरीम् 'अन्वारभे' हस्तेन स्मृशामि। 'इति'-शब्दी मन्त्रसमामार्थ: । मन्त्रार्थ मोदुम्बया दर्शयति-- "का अनादा मुदुम्बर."- इति । योऽय मुदुम्बरहक्षः, सोऽयं रसरूपोऽवरूपच ॥ त मेत मर्थ मुपपादयति- “यहैतद्देवा दूप मूळ ध्यभजन्त, तत उदुम्बरः समभवत्, तस्मास त्रिः संवत्सरस्य पच्यते” इति । देवाः पुरा यदेतदनं रसरूप वस्तु क्वाचित भूमावुपविश्य 'व्यभजन्त' एतावदस्यतावदस्येति विभाग सतवन्तः । तदानीं तमामौ पतितादनरसभेदादोजीभूतादय मुदुम्बरक्षः समुत्पन्नः । तस्मात् संवत्सरस्य मध्ये भोक्तृषा मनसिदार्थ स वृक्षः 'त्रिः पच्यते' त्रिरित्युप- लक्षणम्, बहुरूल फल सहाति। औदुम्बरीस्पर्म मुपसंहरति- “तद्यदौटुम्बरी समन्वारभन्त, अप मेय तदूज मनाय' समन्वारभन्ते"-इति ॥ औदुम्बरीसर्या दूव मौनं विधत्ते- “वाचं यच्छन्ति ; वाग्वै यत्रो या मेव तद्यच्छन्ति" इति। यजसोचार्यमाए- मन्चमाध्यलादायूपलम् । अतो वानियमेन यत्रस्यैव नियमो भवति॥ मीनस्य कालविभेषं विधत्ते- "अहर्नियच्छन्त्यहवं वर्गों लोक , सर्ग मेप तमोकं नियच्छन्ति"-इति । सूर्यास्तमयादर्वाक्

·॥ पञ्चमपञ्चिका। ४।५॥
१५१
वर्गवनकाश सद्भावेनानः खगलम् । तस्मिन्नहनि वानियमेन
खर्ग एव नियतः स्वाधीनो भवति ॥
विधिसिद्धार्थ महनि कतिपयेषु क्षणेषु वाचं नियम्य पश्चात्
मौनपरित्यागप्राप्ती निषेधति-- "न दिवा वाचं विसृजेरन् ।
यद्दिवा वाचं विसृजेरबहोटव्याय परिशिप्युः” इति । अहनि
वाग्विसमें सति यजमानाः सर्वेऽप्यहासम्बन्धं परित्यज्य शत्रवे
तदहः 'परिशिंप्यु,' दारित्यर्थः ॥
पनि निपिदस्य वाग्विसर्गस्य रात्री प्राप्ती सत्वा तदपि निये-
पति- "न नक्तं वाचं विसृजेरन् ; यवतं वाचं विसृजेरन् रात्री
भाटव्याय परिसिंयुः" इति । पूर्ववद् व्याखण्यम् ॥
यद्यहनि रात्री च निषेधः, कदा तईि वाग्विसर्ग इत्याशङ्कयाह
--"समयाविपितः सूर्य स्वादय वाचं विसृजेरंस्तावन्त मेव तद
विपते लोक परिशिंपति" इति । यदा सूर्य: 'समयाविपित'
प्रस्तमयसमय प्रातः, अास्तमितः ७ स्यात, तदानीं वाग्वि-
तथा सति सम्पूर्यास्तमयपर्यन्त मल्प मेव कालं 'हिपते
लोक' गनो स्थान परिशिंपन्ति' प्रयच्छन्ति । अहो रात्रिति
कालदयं स्वार्य मेव भवति ।
पश्चान्तरं विधत्ते -“यो खल्वस्तमित एव वाचं विमृजेर।
स्तमोमाज मेव तद हिपन्तं भ्राटव्यं कुर्वन्ति" इति। 'अयो
सर्गः।
,
* समयाधाषित समयाविपितगदी सभिवाखपरी। तर समयाधाषित: प्रात:-
मश्विकालः, समयारिपितम्नु सार्यसभिकाल इति विशेषः। कान्या. श्री..."
पास...1 म..२.५ ते
....११. न्यायानं च बस १.४.
५.४। प. स. १.१३। "समयामिपित" . पा. मा. भा. (ए. सी.
३.४५.१.६.)।

·१५२ ॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ . खलु' अथवेत्ययः । सूर्ये साकत्येऽस्तमिते सत्येव पवादाग्विसंगण गळ 'तमोभाजन्' अन्धकारमग्न कुर्वन्ति । वाग्विर्गिस्य देशविशेष विधत्ते- “पाहवनीय परीत्य वाचं विरजेरन्, यत्रो वा पाहवनीयः, स्वर्गी लोक आहवनीयो, यन्नेनैव. तत् स्वर्गण लोकेन स्वर्ग लोकं यन्ति" इति। सदसो निर्गत्य पाहवनीयं परित. प्रदक्षिणीकृत्य तत्र वाविसर्गः कर्तव्य । आह- यनीयस्य यननिष्पादकहारा स्वर्गहेतुत्वेन तदुभयात्मकत्वे सति यजस्वर्गात्मक चाइवनीयेन यजमानाः स्वर्ग प्रामुवन्ति ॥ वाग्विसर्गे मन्बविभेषं विधत्त- “यदिहोन मकर्म यदत्यरी- रिचाम प्रजापति तत्पितर मप्येविति वाचं विसृजन्ते" इति । 'इह' क्रती 'यत्' अङ्गम् 'जनम्' असम्पूर्णम्, यदपि 'अकर्म' स्वरूपेणैव तदङ्ग न कृतम्, 'यत्' अप्यनम् 'अत्यरीरिचाम' अति- रित दिवारं त्रिवारं वा वय मनष्ठितवन्तः ; 'तत्' सर्व दोपकार मङ्गजातं पितरम्' अस्माकं पालक प्रजापतिम् 'अप्येतु' प्रापोत । 'इति' अनेन मन्लेण वाग्विसर्गः कर्तव्यः । उक्तमन्त्र प्रशंसति-"जापतिं वे मजा मत म जायन्ते, प्रजा- पतिरुनातिरिक्तयो: प्रतिष्ठा, नैनानूनं नातिरिक्तं हिनस्ति" इति । धर्वाः प्रजाः प्रजापति मेवानप्रजायन्ते ; तस्य स्रथत्वात् तदनु- रूपैव सर्वोत्पत्तिः । अतः स्रष्टा प्रजापतिरेव न्यूनातिरिक्तदोषयोः 'प्रतिष्ठा प्राययः समाधानहेतुः। तस्मादेतन्मन्त्र पाठेन 'एनान्' यजमानान् न्यूनातिरितहयदोषो न बाधते ।। वेदन पूर्वक मनुठानं प्रशंसति- “प्रजापति मेयोनातिरिखा- न्यभ्यत्यजन्ति य एवं विहांस एतेन वाचं विसृजन्ते"-इति । मन्वेष वाग्विसंग कुर्वाणा यजमाना जनातिरिक्ताङ्ग सर्त दोष ·। पञ्चमपधिका। 81 ६ ॥ १५३ मभिलक्ष्य प्रजापति मेव 'अभ्यवर्जन्ति' अतिशयेन प्रामुवन्ति, स एव समादधातीत्यर्थः ॥ मन्त्रेण वाग्विसर्ग मुपसंहरति~ "तस्मादेवं विद्वांस एतेनैव वाचं विसृजेरन्”-इति ५॥ इति योमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयत्राह्मणस्य पञ्चमपञ्चिकायां चतुर्याध्याये (चतुर्विशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (२४) ॥ अथ पठः खण्डःम अध्वयों इत्यादयते' चतुर्कोटषु वदिष्यमाणस्त- दाहावस्य रूप मों होतस्तथा होतरित्यध्वर्युः प्रति- गृणात्यवसिते ऽवसिते' दशसु पदेषु तेषां चित्तिः सुगासौत् चित्त माज्य मासोइत् वाग वैदिरा- सौश्त् आधीतं बर्हिरासौश्त कोतो अग्निगसीत् विज्ञात मग्नीदासीत् प्राणो हविरासौश्त् सामा- ध्वर्युरासोरत् वाचस्पति_तासी३त्' मन उपवक्ता- सोश्त ते वा एतं यह मगृहात वाचस्पते विधे+ नामन् विधेम ते नाम विधस्त्व मस्माकं नाम्ना यां • गच्छ' या देवाः प्रजापतिगृहपतय ऋद्दि मरावंस्ता मृदि.रात्यामो ऽघ प्रजापतेस्तनूरनुट्रवर्ति ब्रह्मोद्यं - + "विधा" कडा ·॥ ऐतरेयत्राह्मणम् ॥ चान्नादा चान्नपनी चान्नादातदग्निरन्नपत्नी तदा- दित्यो भद्रा च कल्याणीच भट्रा तत्सोमः कल्याणी तत्पशवो ऽनिलयाचापभया चौनिलया तवायुर्न वेष कदा च नेलय|पभया तन्मृत्युः सर्वं ह्येतस्माद बीभाया' नाप्ता चानाम्या चानाप्ता तत्पृथिव्यनाप्या तद् द्यौरनाधृष्या चाप्रतिधृष्या चानाधृष्या तद- ग्निरमविधुण्या तदादित्यो' ऽपूर्वा चावाटव्या चा- पूर्वा तन्मनो ऽभातृव्या तत्संवत्सर एता वाव द्वादश प्रजापतेस्तन्व' एष करनः प्रजापतितत्क- तसं प्रजापति माप्नोति दशम महरथ ब्रह्मोद्यं वद- त्यग्निहपतिरिति हैक आहु सो ऽस्य लोकस्य गृहपतिर्वायुप्रेहपतिरिति हैक आहुः सोऽन्तरिक्ष- लोकयन गृहपतिरसौ वै गृहपतियों ऽसौ तपत्येष पतितवो गृहाः येषां वै गृहपति देवं विद्वान् गृह- पतिर्भवति राधोति स गृहपती रानुवन्ति ते यज- मानाः येषां वा अपहतपाप्मान देवं विद्वान गृह- पतिर्भवत्यप स गृहपतिः पाप्मान हते पते यज- मानाः पाप्मानंनते ऽध्वर्यो अरात्मारात्मम ॥६(२५) दूस्यतरेयवाहणे पञ्चमपञ्चिकायां चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ "भाया" क. +रिचय दीकस्य । "सह रापती"ग।

·॥ पञ्चमयञ्चिका । ४।६ चतुर्कोटमन्तव्याख्यानार्थ माहावं विधत्त- “अध्वर्यों इत्या- वयते चतु)यु वदिप्यमाणस्तदाहावस्य रूपम्" इति । चतु. होटनामकेषु मन्वेष वेरुवार कत्तु मुदुक्तो होता " हे अध्वयों।" इत्यादानं कुर्यात् । यथा शस्तादी “शीसावोम्" इत्याद्वानं करोति, तहदवापि सम्बोधन मेवाहावस्य स्वरूपम् । चतुर्कोटव्याख्यानकाले अध्वर्योः प्रतिगरविमेषं विधत्ते- "ॐ होतस्तथा होतरित्यध्वर्युः प्रतिपटणात्यवसिते ऽवसिवे दशसु पटेषु"-इति । हे होतः ! 'ॐ' तदभिलषित मस्तु, हे होतः ! 'तथा' क्रियता मित्यध्याहारः । अनेन मन्त्रेणावर्यः प्रतिगरं ब्रूयात् । होतुरुत्साहजनक प्रतिवचनं 'प्रतिगरः। वक्ष्यमाणेषु होना प्रयोज्येषु दशसध्याकेषु पदेषु मध्ये एकैकस्मिन् पदे “अव- मिते' ममाप्ते सति तदा तदा पुन.पुनरध्वर्युरो होतरित्यादिमन्त्रण प्रतिगरं ब्रूयात् । अवसितशब्दस्य वीमा प्रतिपदं प्रतिगरप्रयो- गार्थम् ॥ तत्र प्रथमं पदं दर्शयति-"नेपां चित्तिः सुगासीत्" इति। देवकर्तृके सवे प्रजापतिम्हपनिरन्ये देवा यजमानास्ते प मन्लान्तरे पक्ष्यन्ते । त एवात तेपामितितच्छब्देन परामुश्यन्ते । 'नेपा' प्रजापतिरूपाएहपतियुक्तानां देवतात्मनां यजमानानां मान कर्मथि 'चित्तिः सुगासी३व'। “चिती सजाने"-इति (वा. २८.) धानोथिनिशब्दनिष्पत्तिः । इदं वस्वीर मेवन बन्यथेति या सम्यग्ज्ञानरूपा मनोहत्तिः, सा 'चित्तिः' । सैव एतेषां होमसाधनभूतजुहस्थानीयासीत्। अमूर्तीयाचित्तेर्जुडू. रूपत्व माथर्य मिति द्योतयितुं पुतिः । एव मुत्तरतापि द्रष्टव्यम् ॥ द्वितीयं पदं दर्भयति-"चित्त माज्य मासो३त्" इति ।

·॥ एतरेयवानाणम् ॥ । पूर्वोक्तायाश्चितिरूपायाः हत्तेराधारभूतं यदन्तःकरणं तत् 'चित्तम्' नदेवानाज्यस्थानीय मामीदिति । टतीयं पदं दर्भयति- “वाग् वेदिरासीश्त"-इति । यद "वाग" इन्द्रियम, तहेदिस्थानीय मासौदिति ॥ चतुर्थ पदं दर्गयति-"आधीतं बर्हिरासीत"-इति । 'आ' सम- न्ताद 'धीत मनसा ध्यातं यहस्तु, तदेव बहिस्थानीय मासीदिति : पञ्चमं पदं दर्शयति- “केतो अग्निरासोश्त्" इति । "कित जाने"-इति (म्बा. ८८३.) धातुः। 'चित्ति.' सम्यक् जानम्, 'कोतः' ज्ञानमाव मिति विशेषः । स च केतोऽलिस्थानीय प्रासौदिति ॥ पठं पदं दर्शयति-"विनात मग्नीदासोश्त्” इति । 'विज्ञात' विशेषेण निश्चितं यहस्त, तत् 'अग्नीत्' आग्नीधनामक ऋलि- मासीत् ॥ सप्तमं पदं दर्शयति- "प्राणो हविरासी३त्" इति । योऽयं प्राणवायुः, स हविःस्थानीय पासीदिति । अष्टम पर्द दर्शयति - “सानाध्वर्युरासी३त्” इति । यदं गीयमाने 'साम', तदध्वर्युस्थानीय मामीदिति ॥ नवमं पदं दर्शयति-"वाचस्पतिहोतासीरत्"-इति । योऽयं 'वाचस्पति वृहस्पतिः, सोऽयं होवस्थानीय आसीदिति ॥ दशमं पदं दर्शयति- "मन उपवलासीयत" इति । प्येक मेवान्तःकरणं चित्तशब्देन मनःशब्देन चाभिधीयते, तथाप्यवस्थाविशेपो दृष्टव्यः । चित्तिकेतादिवत्तिजनकलाकारण 'चित्तम्' ; वृत्तिरहितस्वरूपावस्थानाकारेण 'मनः' ; तच्चान, 'उपवता' होतः समीपस्यो वता मैत्रावरुण आसीदिति ।

·॥ पञ्चमपञ्चिका ।४।६॥ १५७ एतेषां दगानां पदाना मेकेकस्मिन् पदे अवसिते सत्यध्वर्युः “ॐ होतः, तथा होत;"-इति प्रतिगरं ब्रूयात् । सोऽयं दश- पदात्मकः चतुर्हासज्ञको मन्त्रसवातः * ॥ अथ ग्रहसज्ञ कं मन्वं दर्शयति-"ते वा एतं ग्रह मरहत; वाचस्पते विधे नामन्, विधेम ते नाम, विधेस्व मस्माकं नाना यो गच्छ, यां देवाः प्रजापतिग्रहपतय ऋद्धि मराभुवस्ता मृदि रात्याम:'-इति। नेपामितिपदेनीलाः प्रजापतिग्राहपतियुक्ता देवरूया ये यजमानाः सन्ति, त एव 'ए' मानसं ग्रह मटवत । ग्रहणकाले वानस्पतिं सम्बोध्य अवते-हे 'वाचस्पते' वृहस्पते ! है 'विधे' जगतो विधातः ! हे 'नामन्' सर्वस्य नमयितः ! सर्व- वशीकारयुक्त्यर्थः । तादृशस्य ते 'नाम विधेम' ख्याति करवाम । यहा 'नाम' अन्नं हविलक्षणं 'विधेम' सम्मादयामः । त्वमम्य- स्माकं प्रजापतियुक्तानां देवानां विधिः, कीर्ति मबच्च सम्पादय । तेनास्महत्तेन 'नामा हविर्लक्षणेनान्नेन कीर्त्या वा युतो छां स्वर्ग गछ। प्रजापतिहपतिर्येयां देवानां ते 'प्रजापतिग्रक्ष्यतयः तादृशा देवा याम् 'ऋदिम्' ऐश्वर्यम् अराध्रुवन्, 'ता मृद्धि' तादृश मैखयं वय मपि यजमाना रास्यामः। इत्येप ग्रह- मन्त्रः ; त मपि होता पठेत् ॥ मन्त्रान्तराणि विधत्ते- “अथ प्रजापतेस्तनूरनद्रवति ब्रमोद पिरोयबाचपडपि चिनीयाटकीयो द्वितीय: प्रपाठक: मम एवैतहिषयकः । नैतिरीयारण्यक विमै दश मन्बा: समायाताः (२.१.) किधित्पाठमैदैन। तझाष्ये वेषा सायणीयव्याख्यानानि मुटुतराणीव गम्यन्ते । "चित्त्यादयो दस शरीरमता: पदाई. विशेषाः, खुमादयतु दश पदार्था होमनिपादकाः'-रत्येद तसार मिति सङ्घपः । + पिरीयारण तु एष एव यहमन्नः विधिविभिन्तः (३.१.)।

·१५८ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ च"-इति। चौवग्रहमन्त्र पाठानन्तरं होता प्रजापतितनु- सन्जकान् मन्त्रान् ब्रह्मोद्यसन्चकं मन्त्रच 'अनुष्यति' अनुक्रमेण व्यात् ॥ , हादशसङ्ख्याका: प्रजापतितनुसज्ञकाः। अन्नादा घेति च- शब्दान्तानि हादशपदानि प्रजापतेस्तन्वः । तत्र दे हे पदे उपादीय क्रमेण प्रशंस्यते । तत्र प्रथमं पदयुग्म माह "अन्नादा पानपनी चान्नादा तदग्निरन्नपनी तदादित्यः" इति । अनादादयः प्रजापतेर्भूति - विशेषस्य वाचकाः शब्दाः। अन्नादेति यदस्ति, तदय मग्निः; अलपत्नीति यदस्ति, तदसावादित्यः ; एतदुभयं प्रजापतितनु- रूपम् ॥ हितीयं युग्म माह- "भद्रा च कल्याणी च ; भद्रा तत्सोमः, कल्याणी तत्पशवः" इति । पूर्ववद व्याखण्यम् । द्वतीयं युग्म माह- "अनिलया चापभया चानिलया तहा- युन घेप कदा च नेलयत्यपभया तन्मृत्युः सर्व द्येतस्माद बीभाय" -इति । एष वायुः कदाचिदपि नेलयतीति न हि। इलयतिः गतिकर्मा (चु० १२०.) । 'नेलयति' न गच्छतीति न हि, किन्तु सदा गच्छत्येव । अमु मर्थ मनिलयेतिशब्दो ब्रूते। निलयी निवासः, स नास्ति यस्या वायुभूत: सेयम् ‘अनिलया' । गतं भयं यस्या मृत्युमून सेयम् 'अपभया' ; सर्व मपि जगत् 'एतस्मात् मृत्योः 'बीभाय' भीति प्राप्नोति, तादृशो मृत्युः कस्मा- दस्मादन्यस्मानीति प्राप्नुयात् ॥ अनेन न्यायेन पूर्वोत्ताना मपि मूर्तीनां निरुतायो द्रष्टव्याः । अन्नपनीत्यत्राबादाग्निमूतिः, अन्नस्य पत्नी पालयित्री सूर्य- अप- ·। पञ्चमपचिका । ४।६॥ १५८ मूर्तिः। “आदित्याजायते दृष्टि:"--इतिन्यायेन (मं० सं० २. ७६.) पालयिटलम् । सोममूतः मैलहेतुत्वात्, दृष्टिप्रियलाच भद्रलम् । पशमून: क्षीरादिप्रदानेन कल्याणन मिति तासां निरूक्तयः । चतुर्य पदयुग्म माह- "अनाप्ता चानाम्या चानामा तत्य- थिव्यनाम्या तद द्यौः" इति । दूरस्थस्य यामादेः संयोगे सति प्रामिरित्युच्यते ; पृथिव्या मेवोत्पन्नस्य मनुष्यादेः दूरवर्तित्व- पूर्वकः पृथिवीसंयोगो नास्ति, तमादसंयोगपूर्वस्य संयोगस्य प्राप्तिशब्दार्थलत्याभावात् 'अनाप्ता' भूमिः । उपरि दूरदेशवत्ति- खेन प्रासु भयोग्यत्वात् द्यौः 'अनाप्या' । पञ्चमं युग्म माह- "अनाध्या चाप्रतिध्या चानाध्या तद- ग्निरप्रतिकृया तदादित्यः" इति। आगत्य समीपं प्राप्य हस्त- सन धर्पित मभिभवितु भगक्योऽग्निः । आदिन्यो यथा न प्रका- भने तथा कचित् प्रतिबन्ध कृत्वा धर्पित मभिभवितु मशक्यः मादित्यः ॥ पठं युग्म माह~~ "प्रपूर्वा चामाळव्या चापूर्वी तन्मनोऽभा. व्या तसंवत्सरः" इति। न विद्यते पूर्व प्रथमप्रवृत्त मिन्द्रियं यस्या मनोमूत: सेयम् 'अपूर्वा' ; सर्व मपीन्द्रियजातं मनसा सझल्पिते विपये पश्चाप्रवर्तते, अतो नात्यन्यस्य पूर्वप्रहत्तिः । 'संवसर' कालामा सवं जगनरयति, न च तं कालं जरयितुं भमर्यः कथिदन्योऽस्ति ; तस्मात्संवत्सरमूर्तिओटव्यरहिता दादा- पदरूपा॥ मजापतितनूरुपमहरति- "एता वाव दादग मनापनेस्तन्व एप करनः प्रजापतिस्तकृतलं प्रजापति मानोति दगम मह:"-- ·१६० ॥ ऐतरेयवाद्ययम् ॥ इति। अन्नादेत्यारभ्य अभ्रातृव्येत्यन्ता हादशसयाका मूर्तयो याः प्रोता., एता एव प्रजापतेजगनिर्वाहिकास्तन्वः। 'एषः' हादशभिस्तनूभियुक्तः प्रजापति: 'कृत्स्नः' सम्पूर्णः । तथा सत्ये- तत्पदपाठेन सत्यं प्रजापतिरूपं दशम महः प्राप्नोति ॥ ब्रह्मोद्यमन्त्रविधि मनू । तन्मन्त्रस्वरूपं दर्शयति- "अथ ब्रह्मोद्य वदन्यग्निहपतिरिति हैक आहुः, सो ऽस्य लोकस्य गृहपतिर्वायुम्हपतिरिति हैक आहुः, सोऽन्तरिक्षलोकस्य गृह- पतिरसौ वै ग्रहपतिर्यो ऽसौ तपत्येष पतितवो यहाः; येषां वै ग्राहपतिं देवं विद्वान् गृहपतिर्भवति, रानोति स ग्टहपती, रानुवन्ति ते यजमानाः; येषां वा अपहतपाप्मानं देवं विहान् गृहपतिर्भवत्यप स ग्रहपति. पामान हते पते यजमानाः पापानं नते ध्वर्यो अरात्स्मारात्म"-इति । 'अथ' हादशपदानुवणा- नन्तरं ब्रह्मोद्यनामकं मन्त्रं वदेयुः । ब्राह्मणाना मुद्य' सवादी 'ब्रह्मोद्यम्'। अग्निरित्यादिकस्तम्मन्त्रः । 'एके' बाबासा अग्निः 'गृहपतिः' खामोत्याहुः । सोऽस्येत्यादिना तन्मत मन्यानणे- प्यते,-- 'स.' अग्नि: 'अस्य लोकस्य' भूलोकमात्रस्य ग्रहपतिः, 'न तु सर्वलोकस्येति दूषणवादिना मपरितोषः। तच्छुत्ला अपर ब्राह्मणा वायुम्हपतिरित्याहुः। तदपि मत मन्यैाह्मणैर्दूप्यते, स वायुरन्तरिक्षलोकमावस्य ग्रहपतिः, न तु सर्वस्य । यो ऽसावादित्यस्तपति सोऽसावेव ग्रहपतिरिति सर्वैरङ्गीकायं मतम् । कथं रहपतित्व मिति, तदुच्यते- 'एप.' पकायमान आदित्यः पतिः, तेन निप्याद्या वसन्ताबूतवी ग्रहा ; तमादृतुलक्षणानां यहापां पतिरित्यय मघा नाग्निवायोरस्ति, धादित्ये तु विद्यते, तनधाराहतुनिष्पत्तः। किञ्च 'येपाम्' ऋतूनां गृहरूपाणां ।

·॥ पञ्चमपश्चिका ६॥ स्वामिन मादित्वं देवं ग्रहपतित्वेन विहान् पुरुषः स्त्रय मपि गृहपतिर्भवति, स प र इपतिः, 'राधोति' सर्वभौगैः समृद्धो भवति । तादृशेन र हपतिना युक्तास्ते यजमानाः सर्वेऽपि 'राध्रुः वन्ति' समृद्धिं प्राप्नुवन्ति । तेषा मृत्ग्रहाणां खामिवादादित्यस्य राहपतित्वं युक्त मित्यर्थः। मने दीचिताः सर्वेऽपि यजमानाः, तेषु मुख्यो ग्रहपतिरिति विवेकः । किञ्च येषा मृतूनां खामिन मादित्यदेवम् 'अपहतपामान' सर्वपापरहितं विद्वान् पुरुषः स्वयं राहपतिर्मवति, स ग्रहपतिः पापमान मम्यपहते। ये वन्ये यजमानास्तेऽपि पामान मपनते। तादृशाना मृतूनां खामिनी राहपतित्वं युप्ताम् । हे अध्वर्यो ! वयम् 'अरारम' समृडा अभूम ॥ अभ्यासोऽध्यायस माप्ताः ॥ ६ ॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वैदार्थमका ऐतरेयवाध्यणस्य पञ्चमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये { चतुर्विगाध्याये) पाठः खण्डः ॥ ६ (२५) ॥ .. * "प्रजापतिरकामयच - इत्यारम्य ( भा० ३६६०), एतावान् ग्रन्थ. सधु विशे.. यतो बादशाहहीबमयोगविषय; समाचात.। वरूप तु "मत्राणाम्"-इतापक्रम्य (२.१.१.) "एतावत् सा होवकर्मान्यव महानतात्" इत्यन्ते. (८.१३.३०.) सूच : सबविधय चक्काः; हादशाहप्रयोगा अपि तदन्तर्गता एव। तत्रापि “गाईपन्य जुति"-इत्यादिगन्धस्तु (-१३-२८.), "२ पोशाला मुम्पपान्ते"-इत्यादिषुण्डश्यम्स ( १३०-१६१ पृ.) व्याख्यानायानुवाद प्रति। सामनावणे तु "अग्रिना प्रशियोपधिभि "-इत्यादि. (10. १.१.), "देवतास वा एष प्रतिष्ठित "-दत्यनय { १५.१२.८.) विस्तग्रन्यो बादशाहीगाव- विधायक पामावः । कात्यायनयोतसूखे ऽपि शदशाध्यायोयम्ब रेप एव दादशाहो नर्णितः । समामातच तदानयंवं मतपथै सामान्यत, नैचिरीयसहिवायाच सममे काहे विवीय. प्रयाउकीयसप्तमायनुवाकेविति । २१ .

·१६२ ऐतरेयवाधणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमयींचतुरी देयाट् विद्यातीर्थमहेश्वरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवन्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'नामभाष्ये ऐतरेयनामापस पञ्चमपच्चिकायाः चतुर्याध्यायः।

·॥ अथ पन्चमाध्यायः
(1)
मध प्रथमः खण्डः॥
-
॥ॐ ॥ उदराहवनीय मित्यपराहण पाह'यदे-
वाहा साधु करोति तदेव तत्मादृत्य' तदभये
निधत उद्धराहवनीय मिति प्रातराह यदेव राल्या
साधु करोति तदेव तत्प्राडुवृत्य' तदभये निधत्ते'
यजी वा आहवनीयः स्वर्गी लोक आहवनीयो यन्त
एव तत्खर्गे लोके खर्ग लोक निधत्ते य एवं वेद
यो वा अग्निहोत्रं वैश्वदेवं षोळशकलं पशुषु प्रति-
ठितं वेद वैश्वदेवेनाग्निहोत्रेण पोळशकलेन' पशुषु
प्रतिष्ठितेन रानोति रौद्र गविसहायव्य मुपावसृष्ट
माश्विनं दुयमान' सौम्यं दुग्धं वारुण मधिश्चितं'
पोष्णं समुदयन्त" मारुतं विष्यन्दमानं वैश्वदेवं
विन्दुमन्मै शरोहीतं' द्यावापृथिवीय मुशासित
साविचं प्रक्रान्तं वैष्णवं क्रियमाणं' वाहस्पत्य
मुपसन्न मग्नः पूर्वाहुतिः प्रजापते रुत्तरेन्द्र हुत
मतदा अग्निहीचं वैश्वदेवं पोळशकलं पशुषु प्रति-
-
-
।।

·१६४ ॥ ऐतरेयवाप्रणम् ॥ छित वैश्वदेवेनाग्निहोत्रेण षोळशकलेन पशुषु प्रतिष्ठितेन राधोति य एवं वेद ॥ १ (२६)॥ दशम महरविवाक्य मभिधाय हादशाहः समापितः; अथा- निहोत्र मभिधीयते । तबाध्वयं प्रति यजमानोऽग्न्यु हरणकर्तव्यता ब्रूयात् । तदाहापस्तवः- “उडरेत्येव साय माह यजमान उद- रेति प्रात."-इति (शौ० ६.१.४.)। तत्र सायकालीनं यजमानकर्तव्यं विधत्ते- "उहराइव- नीय मित्यपराज पाह; यदेवाडा साधु करोति, तदेव तपा- अपत्य तदभये निधत्ते"-इति । अग्निहोत्रत्याध्वर्युरेक एव ऋति- ग्भवति। तथा च पाखान्तरे श्रूयते-- "तस्मादग्निहोत्रस्य यज- प्रातारक यत्यिक"-धति (तै बा० २.३.६.)। त मध्वयं यज- मानः प्रेयति । हे अध्वर्यो ! ओहवनीयाख्य वह्नि मुघरेति ; चलन्त मनि गाईपत्यादुत्व मान मानीयाहवनीयस्याने निधे- दीत्ययः । “गाईपत्यादाहवनीयं न्वलन्त मुहरेत्" इति (यौ० २.२.१.)। 'उद्धर आइवनीयम्' -'इति' अ{ भैपम् 'अपराहे' सायवाले सूर्यास्त मयात् प्राग् यजमानो घूयात् । एवं सति अदा सर्वेणापि यदेव पुरवं यज- मानः करोति, तसये प्राधृत्य भयरहिते पाहवनीयस्थाने निहितवान् भवति । प्रातःकालीनं यजमानकर्तव्यं विधत्ते- "राहवनीय मिति प्रातराह; यदेव राना साध करोति, तदेव तत्प्राकृत्य तदभवे निधत्ते"-इति। पूर्वपद व्याख्येयम् । 1 तथा चावलायन माह- . falam"। • पारमादिम मानापमोदनादरम्यम् ( १.२.)।

·॥ पञ्चमपञ्चिका।५।१॥ पाहवनीयोदर प्रशंसति- "यज्ञो वा पाहवनीयः, खी लोक आहवनीयः" इति । पाहवनीयस्य यज्ञनिध्यादनेन स्वर्ग- हेतुत्वादुभयरूपत्वम् ॥ वेदनं प्रशंसति- “यन एव तत् स्वर्ग लोके स्वर्ग लोकं निधत्ते य एवं वेद" इति। आहवनीयो- उरणस्य वेदिता स्वर्गसाधनयनामके स्थाने स्वर्ग लोकं स्थापित- वान् भवति ॥ । अथाग्निहोचहोमद्रव्यं चौरादिरूपं प्रशंसित मुपक्रमते -"यो वा अग्निहोत्रं वैखदेवं घोळशकलं पशषु प्रतिष्ठितं वेद, वैश्व- देवेनाग्निहोत्रेण पोळयकलेन पशपु प्रतिष्ठितेन रानोति" इति । 'य:' पुमानग्निहोत्रशब्देन कर्मवाचिनोपलचित' होमट्रव्यं वेद, स पुमानग्निहोवकर्मणा 'राधोति' समृद्धो भवति । कीदृश मग्नि होवद्रव्यम् ? 'वैश्वदेव' वक्ष्यमाणा रुद्रादयो विश्वेदेवाः, तेपा सम्बन्धि ; 'पोळशकल' पोडभावस्थम् । ते चावस्थाविशेषा रौद्र- गवीत्यादिना वक्ष्यन्ते। गधि स्थितत्वादेव पशपु तप्रतिष्ठितम् । अग्निहोत्रेणत्यत्रापि विशेषणवयं द्रव्यहारा योजनीयम् । होमद्रव्यस्य बहुदेवतासम्बन्धे पोड़शावस्थोपेतत्वं च दर्श- यति- "रौद्रं गविसद्, वायव्य मुपावमृष्ट माखिनं दुह्यमानं, सौम्यं दुग्ध, वारुण मधियितं, पोपण' समुदयन्तं, मारत विष्यन्द- मानं, वैश्वदेवं विन्दुमन्, मैत्रं भरोग्टहीतं, द्यावापृथिवीय मुहा- सितं, सावित्रं प्रक्रान्त, वैष्णवं नियमाणं, बाईस्पत्य मुपसन्न मग्नेः पूर्वाहुतिः, प्रजापते रुत्तरेन्द्रं इतम्" इति । होमद्रव्यं क्षीर 'गवि सत्' गोशरीरे यदा तिठति, तदा 'रौद्र' रुद्रदेवताक वेदितव्यम् ; 'उपावमृष्ट" वत्सेन संसृष्ट प्रस्तुतं यदा भवति, तदा वायुदेवताकम् ; दुह्यमानत्वदशाया मनिदेवताकम् ; दुग्धत्व- ·॥ ऐतरेयवाधाणम् ॥ कम्; दशायां सोमदेवताकम् ; 'अधियित' पाकार्य मग्नौ स्थापित वरुणदेवताकम् ; 'समुदयन्त' पात्रमध्ये स्थिला सन्तापवणेन सम्य- गूर्धदभायां पूपदेवताकम् ; "विष्यन्दमानम्' ऊर्ध्व मुद्तस्य पावाद बहिर्विशेषेण स्यन्दनदनापन्नं मरुद्देवताकम् ; 'बिन्दुमत्' बुडुदवत् विश्वेषां देवानां सम्बन्धि ; 'शरोराहीत' सारप्रचय- भावापन्न - मित्रदेवताकम् ; 'उहासितम्' अग्निस्थानाद बहि- वस्थापितं द्यावापृथिवीदेवताकम् ; 'प्रक्रान्तं' होत हरणायोप- क्रान्तं सविधदेवताकम् ; "त्रियमाणं' होमस्थाने नीयमानं विष्णु- देवताकम ; 'उपसन्न" नीत्वा वेद्या मासादितं वृहस्पतिदेवता- तेन द्रव्येण या पूर्वाहुतिः, साग्निसम्बन्धिनी ; उत्तरा- हुतिस्तु प्रजापतिसम्बन्धिनी; 'हुत होमोत्तरकालीन मिन्द्र- देवताकम् । एवं हविषः पोडशावस्थाः तत्तद्देवतासम्बन्धाश दर्शिताः ॥ तसर्व भुपसंहरति- "एतदा अग्निहोत्र वैखदेवं पोळगकतं पशुपु प्रतिष्ठितम्-ति । अग्निहोत्रं तदर्थचौरम् ।। तवेदनं प्रसति- “वैश्वदेवेनाग्निहोत्रण पोळशकलेन पशपु प्रतिष्ठितेन रानोति य एवं वेद"-इति ॥ १ ॥ इति श्रीमखायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकागे ऐतरेयवाह्मणस्य पञ्चमपक्षिकायां पक्षमाध्याये (पञ्चविंयाधाये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (२६)। • "म धनीमूतं यचर भारं विषस श्यिम्" इति ते.मा.भा. २...। निरीनारायता पोशानाशमायाः (२.१.)।

·॥ पञ्चमपञ्चिका ।५।२॥
॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥
यस्याग्निहोचुापावसृष्टा दुयमानौपवित्का तत्र
प्रायश्चित्तिरिति ता मभिमन्त्रयेत ‘याद् भीषा
निषीदसि ततो नो अभयं कृधि पशून्नः सर्वान्
गोपाय नमो रुद्राय मीळ्हुप इति ता मुत्यापये-
दुर्दस्थाई व्यदितिरायुर्यनपतावधात्' इन्द्राय कृखती
भाग मित्राय वरुणाय चेत्य यात्रा उदपाव' मूधसि
च मुखे चोयरागीयादथैनां ब्राह्मणाय दद्यात्सा
तत्र प्रायश्चितिर्यस्याग्निहोत्रुापावसृष्टी दुधमाना
वाश्यत का तत्र प्रायशित्तिरित्यशनायां ह वा एषा
यजमानस्य प्रतिख्याय वाश्यते ता मन्न मप्यादये-
छान्दै शान्तिा अन्नं सूयवसाद्भगवती हि भूया
इति' सा तत्र प्रायश्चित्तिर्यस्याग्निहोत्रुापावसृष्टी
टु माना स्यन्देत का तब मायश्चित्तिरितिसा
यत्तत्र , स्कन्दयेत्तद्भिभृश्य जपेद्यद्य दुग्धं पृथिवी
मसृप्त 'यदोषधीरत्यसृपद्यदापः' पयो गृहेषु पयो
अनायाम् पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयौति तत्र
यत्परिशिष्टं त्यात्तेन जुहुयायद्यलं होमाय खाद्या
वै सर्वं सिक्तं खाद्यान्या माहूय तां दुग्ध्वा तेन
-
. "साव" का

·॥ ऐतरेयवानग्यम् । जुहुयादा त्वेव श्रद्धाय होतव्यं सा तब प्रायश्चित्तिः सर्व वा अस्य बहिष्यं सर्वं परिगृहीतं य एवं विद्वान- ग्निहोचं जुहोति ॥२ (२०)। . अथाग्निहोने वैकल्यनिमित्त प्रश्नपूर्वकं प्रायश्चित विधत्ते- “यस्याग्निहोलापावसृष्टा दुधमानोपविशेल्का तत्र प्राययित्तिरिति, ता मभिमन्वयेत"-इति । अग्निहोत्रा सम्मादिता गौः 'अग्नि- होत्री' सा च 'उपावसृष्टा' दोहनाय वत्सेन संयोजिता, जवं दुह्य- माना सती, दोहनमध्ये यापविशेत्, तदानी शास्त्रीयस्य दोह- नत्य विनष्टत्वाद् ‘यस्य' यजमानस्य 'तत्र' अग्निहोत्रुपवेशने प्रायथित्तिरपेचिता, सा च कीदृशी ? इति प्रयः । 'ताम्' अग्नि- होलों वत्य माणन मन्लेगाभिमन्वयेतेति प्रायश्चित्तविधिः । तत्र मन्वं दर्शयति- “यस्माद भीपा निषीदसि, ततो नो अमयं वधि; पशून् नः सर्वान् गोपाय, नमो रुद्राय मीळ्हुप इति"--इति हे अग्निहोत्रि । त्वं 'यस्माद्' विरोधिनः अक्षर- मानान्मनसा स्प्रर्यमाणाद व्यानादेः 'भोपा' भयेन 'निषीदसि' उपविभसि, "ततः' भयहेतोः सकाशांत् 'न:' अस्माकम् अभयं 'वधि' कुरा । तथा 'न' अम्माकं सर्वान् पशून 'गोपाय' रक्ष । 'मीळ्हुपे' सेचनसमर्थाय रुद्राय पशुस्वामिने नमोऽस्तु । 'इति'- गम्दो मन्वसमाप्तार्थः। अभिमन्वपादूई तत्या अग्निहोत्रा मन्वान्तरणोत्यापन विधत- "ता मुस्थापयेत्” इति ॥ तस्मिनुस्थापने मन्त्र माह "उदस्याव्यदितिरायुर्यनपता- वधान, इन्द्राय कण्वती भाग मित्राय वरुणाय चेति" इति । ।

·पञ्चमपधिका। ५२॥ अदितिः' अदोना देवी देवतारुपा अग्निहोत्री 'पदस्थात्" उस्थितवती । उत्याय व 'यन्नपती' यजमाने मायुः 'मधात्' सम्मा- दितवती । कीदृश्य ग्निहोत्री १ इन्द्रमित्रवरुणाना मपेक्षितं इवि. भांग 'कखती' सम्पादयन्ती। 'इति'-शब्दो मन्चसमानार्थः ॥ उत्यापनानन्तरकर्तव्यं दर्शयति-- "अधासा उदपात्र मूधसि च मुखे चोपग्रहीयादवनां ब्राह्मणाय दद्यात्मा तत्र प्रायवित्तिः" -इति। 'अस्याः' अग्निहोत्राः, ऊधसि उदकपात्रयहर्ण नाम जलस्योरक्षेपणं, मुखे गृहीत्वा जलं पाययित्वा, तादृश्या बाय- पाय दानं यदस्ति, सातव' वैकल्ये मायशित्तिरवगन्तव्या । अथ दोहनकाले ध्वनिकरणे प्रायश्चित्त' विधत्तं- “यस्या- ग्निहोनुपावसृष्टा दुह्यमाना वावेत, का तव प्राययित्ति रित्य. शनायां ह वा एपा यजमानस्य प्रतिख्याय वाश्यते, ता मन मप्या- दयेकान्त्यै ; शान्तिर्वा अनं सूयवसाद्भगवती हि भूया इति ; सा तव प्राययित्तिः" इति । 'वाश्येत' हम्भारवं कुर्वीत, तदानी मेवा- निहोनी वकीयाम् 'प्रधनायो' क्षुधां यजमानस्य 'प्रतिस्थाय' प्रख्यापनार्य 'वाश्यते' ध्वनिं करोति । तस्मात् 'ताम्' अग्निहोत्री वाश्यमाना मनम् 'अम्यादयेत्' अपिशब्दात टणादिक मपि । तच भक्षणं क्षुधाशान्यै सम्पद्यते। अर्व शान्तिहेतुरिति प्रसिद्धम् । "स्यवसाद"-इत्यादिमन्तः । हे अग्निहोत्रि! 'भगवती' पूज्या वं 'सूयवसात्' भूयः सुष्टु यवर्स तृणं सूयवस, तदत्ति भक्षयतीति सूयवसात ; तादृशी भवेति मन्त्रार्थः । मन्त्रेणान्न मादयेदिति यदस्ति, सैव तत्र धनी प्रायश्चित्तिद्रष्टव्या । दोद्यमानस्य क्षीरस्याग्निहोत्रयाः स्थानचलनेन भूमी पतने प्रायश्चित्त विधत्त- “यस्यानिहोत्रुपावसृष्टा दुधमाना सन्देत, ·१७० ॥ ऐतरेयवाह्मणस् । का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ; सा तत्र सन्ट्येत्तदभिमृश्य जपेत्"- इति । 'सन्देत' किञ्चिञ्चलेत, 'सा' चलन्ती यदि 'तत्र' भूमी 'स्कन्दयेत्' ईपत्नोरं पातयेत्, 'तत्' क्षीरं इस्तेन स्टष्ट्वा मन्त जपेत् ॥ तं मन्वं दर्शयति-“यदद्य दुग्धं पृथिवी मसृप्त, यदोषधीरत्य- सृपयदापः ; पयो गृहेषु पयो अध्यायाम, पयो वसेषु पयो अस्त वायोति" इति । अथेदानी यद 'टुग्ध क्षीरं पृथिवीम् 'असर' प्रापोत्, यस 'पोषधीः' पतित गजातम् ‘भत्यसृपत्' अतिशयेन प्राप्नोत्, यदपि 'तत्' क्षीरं विन्दुरूपम् 'आपः' भूमिष्ठ' जलं प्राप्नोत् ; आप इति द्वितीयार्थे प्रथमा; सर्व मस्मदीयेषु गृहेषु 'अध्यायाम' अस्मदीयायां धेन्वां, वत्सेषु अस्मदीयेषु, 'मयि मदु- दरे वा 'अस्तु' तिष्ठतु । पृथगन्वयार्थ 'पयः-शब्दावत्तिः । 'इति' -शब्दो मन्चसमाप्तपर्थः ॥ उमाप्रायशित्तादूष्वं होमं विधत्त- "तत्र यत्परिशिष्टं स्थान, तेन जुयाद्ययलं होमाय स्याद" इति । 'तत्र' दोहनपावे 'यत्' चीर भूमी पतिला परिशिष्ट स्थान, तद्यदि होमाय 'अल' पर्याप्तं भवेत, तदानीं तेन जुहुयात् ॥ अपर्यासावुपायान्तर माह "या, वै सर्व सितं स्यादधान्या माय तां दुग्ध्वा तेन जुहुयादा लेव यज्ञाय होतव्ये ; सा तब प्रायथित्तिः" इति। 'या वै' यदि च 'सर्व' दुधमानं वीरं 'सिक्त' भूमी पतितं स्यात्, तदानीम् 'अन्या' काचिद्राम् 'पाहूय' पानीय, तां दुग्ध्वा तदीयेन क्षीरेण जुहुयात् । यान्यापिन लभेत, तदानी मम्यग्निहोत्र न परित्याज्यं किन्तु 'भा यडाय होतव्यम्'; भाडो- माभिविधिरयः,- पा यहायाः, यवासहितं सर्व वस्तुजातं ·॥ पञ्चमपधिका। ५। ३॥ 'कोतव्यं होमयोग्यम् । भय मर्थः- दधियवाग्वादीनां मध्ये येन केनापि द्रव्येण होतव्यम, सोलामे लन्ततः यदा मपि जहु- यात्। "अहं यहां जुहोमि"-दति मइल्पा यहाहोमः । अग्नि- होत्रस्य नित्यत्वात् सर्वात्मना परित्यागी न युतः इति ॥ वेदनपूर्वक मनुठानं प्रशंसति- “सर्व वा अस्य बर्दिय, सर्व परिगृहीतं य एवं विदानग्निहोवे जुहोति" इति । विदित्वा अनुठातुः 'अस्य पुरुषस्य 'सर्वम् अपि द्रव्यं 'बहिष्य' यजयोग्यम् । थतः सबै ट्रव्यम् अनेन होमायें परिगृहीतं भवति ॥ २ ॥ इति थीमन्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाझणस्य पञ्चमपक्षिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) द्वितीयः खण्डः ॥ ३ (२०)। ॥ अथ वतीयः खण्डः । असो वा अस्वादियो यूपः पृथिवी वेदिरोषधयो वहिर्दनस्पतय दूधमा आपः मोक्षण्यो' दिशः परि- धयो'यह वा अस्य किञ्च नश्यति यन् मियते यद- * “पयसा नित्यहीमः । यत्रागरोट्नो दधि सर्पिमिकामानाद्यकामेन्द्रियकाम- तेजस्कामानाम्" इत्यादिकलसूत्राणीहालोपानि (भाश्व० श्री. २३.१२.)। "यो: पथमा जुहुयात पराकामस-पाज्ये न जुयात् तेजखामख-दन्द्रिय कामस... यवाम्बा यामकामस्स.-"-वि . ना. २.१.५२.।

·१७२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ पाजन्ति' सर्व हैवैनं तदमुल्लिोके यथा बर्हिषि दत्त माग छेदेव मागच्छति' य एवं विद्वानग्निहोत्र जुहोत्युभयान्वा एष देवमनुष्यान् विपर्यासं दक्षिणा नयति' सर्व चेदं यदिदं किञ्च मनुष्यान्वा एष साय माहुत्या देवेभ्यो दक्षिणा नयति सर्व चेद, यदिदं किञ्चत एते प्रलीना न्योकस इव शेरे मनुष्या देवेभ्यो दक्षिणा नीता देवान्वा एष प्रात- राहुत्या मनुष्येभ्यो दक्षिणा नयति'सर्व चेदं यदि किञ्च त एते विविदाना दूबोत्यतन्दो ऽहं करिष्ये दो ऽहं गमिष्यामीति वदन्ती यावन्तं ह वै सर्व मिदं दत्ता लोकं जयति तावन्तं ह लोक नयति य एवं विद्वानग्निहो जुहोत्यग्नये वा एष साय माहुत्याश्विन सुपाकरोति तदान प्रतिगृणाति वाग् वागित्यग्निना हास्य राधाश्विन शस्तं भवति' य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोत्यादित्याय वा एष मातराहुल्या "महाव्रत मुपाकरोति तयाण: पति- गुणात्यन्न मन मित्यादित्येन हान्याहा महानतं शस्तं भवति य एवं विदानग्निहोचं जुहोति तस्य का एतस्याग्निहोवस्त्र' सप्त च शतानि विंशतिर्थ संवत्सरे साय माहुतयः सप्त चो एव शतानि विंशति " ."क्षिा","दषिता" ·॥ पञ्चमपक्षिका। ५/३॥ १७३ संवत्सरे प्रातराहुतयस्तावत्योऽग्नयंजुम्नत्य इष्टकाः संवत्सरेण हाखाग्निना चिये नेण्टं भवति य एवं विदानग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३ (२८) ॥ यथा श्रद्धाहोमः पूर्व मुक्तः, तथा भावनारूपो होमोऽग्निहोत्र- मसार्थ मेव प्रदर्श्यते--"असो वा अस्यादित्यो यूप, पृथिवी वेदि- रोषधयो बहिवनस्पतय इध्मा, आपः प्रोक्षण्यो, दिशः परिधयः-- इति । 'अस्य' भावनारूपं यनं कुर्वत. पुरुषस्यासावादियो यूप- स्थानीयः, पृथियो वेदिस्थानीया, ओषधयो बहि:स्थानीयाः, वन- सतय इभस्थानीयाः, भूमो विद्यमाना आपः सर्वा अपि संस्कृत- प्रोक्षणीस्थानीयाः, प्राच्या दिशः परिधिस्थानीयाः । ईदृशी भाव- नैवाग्निहोत्रहीमः; इतरसम्पत्यभावेऽपि एतादृशो वा होमः कर्तव्यः ॥ ईग्भावनायां फलं दर्शयति-“यड वा अस्य किञ्च नश्यति, यन् नियते, यदपाजन्ति, सर्व हैवैनं तदमुर्मिलोके यथा बर्हिषि दत्त मागच्छेदेव मागच्छति य एवं विदानग्निहोत्रं जुहोति" इति । यः पुमानादित्यो यूप इत्यादिकं विद्वान् भावयत्राग्निहोत्रं जुहोति, 'एन' पुरुषम् 'अमुमिन्' सर्गे लोक तत्सर्वं मागच्छति । किं कि मिति, तदुच्यते-'अस्य पुरुषस्य 'यज वैकिञ्च' अनिलोके यह कि मपि वस्तु नश्यत्ति, यच पुत्रादिकं नियते, यदप्यन्धटु 'अपाजन्ति' अपगच्छति, समादियुक्तं भवति ; तत्सर्व माम्यते । सत्र दृष्टान्तः- यथा 'बहिपि' यन्ने दत्तं वस्त खर्गे यजमान मागच्छेत, एवं नष्टं मृत मपगतं च सर्व मागच्छति ॥ * "अप्रवादिनीवदन्ति-दईिश्य दन भवति" इति वै ब्रा०३१५२ ." 4 ·१०४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ योऽयं यहाहोम पूर्व मुक्तः, तस्यैव पुनरपि यूपवेदादिभावना. रूप मनुठान मुलम्, इदानी भावनारूपां दक्षिणा माह-"उभ- यान् वा एप देवमनुथान् विपर्यासं दचिया नयति, सर्व चेदं यदिदं फिच्च" इति। 'एप' अदाहोमस्य कत्ता, 'देवान्मनु प्यांच, उभयविधान् विपर्यास विपर्यस्य दक्षिणाः अला 'नयति' ऋविग्भ्यः समर्पयति। यत्र देवानां दक्षिणारूपत्वं, न तत्र मनुष्याणां तद्रूपत्वम् ; यत्र तु मनुष्याणां दक्षियात्वं, न तन देवाना मित्येवं विपर्यास.; अनेन विपर्यासेन देवेषु मनुष्येषु च दक्षिणात्वसङ्कल्पः कर्तव्यः । न केवलं देवमनुष्याणा मेव दक्षि- पालम्, किं तहिं ? 'यल्किञ्च इदं जगदस्ति, तत्सर्व मिदं यहा- होमीयदक्षिणा नयति; सर्वस्मिन् जगति दक्षिणेय मिति सद्धल्यः कर्तव्यः॥ मनुष्याणां कुन दक्षिणाव मित्यावर तदर्शयति- "मनु. प्यान्वा पप सायमाडुत्या देवेभ्यो दक्षिणा नयति सर्व चेदं यदिदं किध; त एने प्रलीना न्योकस इव गेरे, मनुष्या देवेभ्यो दक्षिणा नीताः" इति। येयं यदाहोमे सायमाहुतिः, तया 'आहुत्या' तदा- हुतिनिमित्त 'देवेभ्यः' ऋत्विकस्थानीयेभ्यो 'मनुथान्' गोसुवर्ण- स्थानीयान् दक्षिणाः शला 'नयति समर्पयति । न केवल मनु पान, किन्तु यत् किचिदिद जगदस्ति, तसर्व दक्षिणाः सत्ता समर्पयति। कपं मनुपापा रानी दक्षिणाव मिति,तदुयते- 'पहें मनुष्याः यमायायं देवेभ्यो दधिपा नीताः, तम्मादावी 'मलीनाः' ख-ख-व्यापाररहिता: 'न्योकस इव' निवत्त मोक: स्थानं गृहपं येषां ते न्योकस, मदीयं गृह मित्वभिमानरहिता एप साः 'मेरे' गेरते, मुनि गच्छन्तीत्यर्थः। यथा ऋलिग्भ्यः - ·॥ पञ्चमपचिका) ५॥ ३ ॥ १७५ .. समर्पितं गवादिकं दक्षिणाद्रव्यं पराधीनं भवति, एवं रात्रौ मनुथा देवाधीनसान स्वव्यापाराचमाः; तदिदं पारवश्य दधि- पाले लिङ्गम् ॥ अथ देवानां दक्षिणावं दर्शयति- “देवान्वा एप प्रातरा- हुत्या मनुष्येभ्यो दक्षिणा नयति सर्व चेदं यदिदं किञ्च; त एते विविदाना वोत्पतन्त्यदो ऽहं करिये दो ऽहं गमिष्यामीति वदन्तः" इति । एषः' यद्धाहोमोऽयं 'प्रातराहुल्या' निमित्तभूतया 'मनुष्येभ्यः' ऋविस्थानीयेभ्यो 'देवान्' गवादिद्रव्यस्थानीयान् दक्षिणाः कला समर्पयति । यत् किञ्चिदिदं जगदस्ति, तदपि सर्व दक्षिणात्लेन समर्पयति | अत: 'ते एते' देवाः दक्षिणा- रूपेश मनुष्यपारवश्यं गताः 'विविदाना इवोत्पतन्ति' स्वखामि- भूतानां मनुष्याणा मभिप्रायविशेषं जानन्त एवोद्योगं कुर्वन्ति । किं कुर्वन्तः सन्तः १ 'अस्य' मनुष्यस्य 'अदः' कार्य महं करिग्थे, तस्मात् 'अदा' मनुष्यस्य समीप महं गमिप्यामीति वदन्तः । अहनि देवा मनुष्यैः पूज्यमानास्तत्समीपं गत्वा तदीय मिद मायु- रारोग्यादिरूपं कार्य करियाम इति वदन्तो मनुषाधीना अव- तिटन्ते ; तदिदं देवानां दक्षिणात्वम् । अथवा 'त एते' इति वायं मनुष्यपरत्वेन योजनीयम् । त एते' मनुष्याः प्रातःकाले निद्रापारवयं परित्यज्य देवतानुग्रहरूपी दक्षिण गृहीला 'विवि- दाना इव' विशेषण स्व-स्व-कायं जानत एव 'उत्पतन्ति' शयना- दुत्तिष्ठन्ति ; उत्थाय चाह मिदं सध्यावन्दनं करिष्ये ऽह मिदं राजग्रहं गमिप्वामीत्येवं वदन्तो वर्तन्ते । तदेव मनुष्याणां खातन्वा देवतारुपदक्षिणाप्रतिग्रहस्थ लिङ्गम् ॥ उत्तार्यवेदनपूर्वक मग्निहोत्रानुष्ठानं प्रशंसति- “यावन्तं ह ·॥ ऐतरेयवानणम् ॥ वै सर्व मिदं दत्त्वा लोकं जयति, तावन्तं ह लोकं जयति य एवं विहानग्निहोत्रं जुहोति"-इति। 'इदं सर्व' खकीयं धनं दत्वा तदानफलरूपं यावन्त लोकं पुरुपः प्राप्नोति, तावन्त मेव लोकं यदाहोमवेदनपूर्वकाग्निहोत्रानुठायी प्राप्नोति ॐ ॥ तदेवं यहाहोमादिरूपेणाग्निहोत्रं प्रगस्याथ गवामयनसम्मा- दनेन प्रशंसति-"अग्नये वा एप सायमाहुत्याविन मुपाकरोति, तहाक् प्रति ग्राणाति वाग वागिति"-इति। चेय मग्निहोत्रस्य सायमाहुतिरग्निदेवतार्था, तया अग्निहोत्री गवामयनसम्बद्ध माखिन शस्त्र मुपाकरोति ; सायं होमः शस्त्रोपक्रम इत्यर्थः । अस्या. सायमाहुनेरग्निदेवता, आखिनशस्त्र स्यादावपि “अग्नि- होता टहपति"-इति (सं० ६.१५.१३.१.) मन्वेऽग्निः श्रुतः, तदिदं सादृश्यम् । तबाहुतिरूप शस्त्र 'वाक् प्रतिग्टणाति' यथा मस्त्र व प्रतिगर, एव मत्र वाक् शब्दः प्रयुज्यते । तथाग्नि- होत्रोहर समन्ने "वाचा त्वा होता" इति वाक् शब्दः प्रयुज्यते, तदिदं प्रतिगरसदृशम् । वाग्वागिति वीसा प्रयोगमा ल्यापेक्षा । गवामयनस्य प्रायणीय महो ऽतिरावसंस्थम् ; अतिराने चाखिनं अस्त्र शश्यते तेन सायंहोमस्य गवामयनप्रारम्भसादृश्यं प्रति- पादितं भवति ॥ उतार्यवेदनपूर्वक मनुष्ठान प्रशंसति-“अग्निना हास्य राना- खिनं गस्तं भवति य एवं विहानग्निहोत्रं जुहोति"-इति । 'अत्य' विदित्वानुठातः सायमाहुति: देवेनामिना रात्री विहित माखिनं शस्त्रं शस्तं भवति ॥ , । • "यत् साय नुहोति--टुन मेर नत्-इति वै० वा.२१५२.३ द.. ४५.११.खु. (१ भा. २७८-२८२ पृ.)।

·॥ पञ्चमपञ्चिका ।५।३॥ १७० सायमाहुतिं प्रायणीयातिरात्ररूपेण प्रशस्य प्रातराहुति गवामयनगतमहात्रतरूपेण प्रशंसति- "आदित्याय वा एष मातराहु त्या महाव्रत मुपाकरोति, ताणः प्रतियणात्यन्न मन्न मिति"--इति। आदित्यार्थ हूयमाना येयं मातराहुतिः, तया 'एषः' अग्निहोत्री महाव्रतायं गवामयनस्योपान्तिम महः प्रार- भते; "तदिदास" इत्यादित्य देवताकन मन्त्रेण (सं० १०.१२..१.) तस्मिनहनि निकोवल्याशस्त्रप्रारम्भात् । तचाहुतिरूपं शस्त्रं प्राणः प्रतिग्टणाति। कथ मेतदिति, तदुच्यते- “अन्नं पयो रेती अस्मासु"-इत्यग्निहोत्रे भक्षणमन्त्रः ; तेन 'अन्न मिति प्रति- राणाति' इत्युच्यते । अन्नञ्च प्राणत्वेन संस्तुतम् ; "अन्न प्राण- मन्न मपानम्" इतिश्रुतेः । अन्न मन मिति वीमा प्रयोगवाहुल्या- पेक्षा । तस्मादस्ति महाव्रतस्य प्रातराहुतिगतादित्यसम्बन्धः । उतार्थवेदनपूर्वक मनुठानं प्रशंसति- "आदित्येन दास्याङ्गा महावतं शस्तं भवति य एवं विहानमिहोतं जुहोति"-इति । पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ प्रकारान्तरेण गवामयनसाम्यं सम्पाद्य प्रशंसति-- "तम्य वा एतस्याग्निहोत्रस्य सप्त च शतानि विंशतिथ संवत्सर साय माहुतयः, सप्त ची एव शतानि विंशतिय संवत्सरे प्रातराहुतय- स्तावत्यो ऽग्नेयंजुमत्य इष्टका:"-इति। एकैकस्यां रात्रौ है है पाहुती; तथा सति पध्यधिकशतत्रयसयाकामु संवत्सरस्य राविष, तमयादैगुणेन विंशत्यधिकसप्तशतसङ्ख्याकाः सायमाहु- तयः सम्पद्यन्ते। प्रातराहुतयोऽपि संवत्मरस्यैतावत्य एव । 'सप्त चो'-इल्युकारो निपातो वाक्योपन्यासार्थः । मिलित्वा सर्वाहुतीनां * ४ प.१.८.( भा. ३१७-२०१०) द्र.।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ चत्वारिंशदधिकेन शतचतुष्टयेन युक्ता सहस्रसङ्या सम्पधते; गवा- मयने चित्यस्याग्नेयजुभत्यो मन्वयुक्ता इष्टका अपि तावत्यः अतोऽनिहोत्रस्येष्टकासमाहारा गवामयनसादृश्यम् ॥ पतहेदनपूर्वक मनुष्ठानं प्रभंसति - "संवत्सरेण हान्याग्निना चित्येनेष्टं भवति य एवं विशनग्निहोत्रं जुहोति" इति । विदित्वा अनुष्ठात. संवत्सरसत्रेण चित्याग्नियुक्तनिष्ट भवति ॥ ३ ॥ इति योमरसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाझणस्य पञ्चमपञ्चिकाया पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) टतोयः खण्डः ॥ ३ (२८)। - ॥ अथ चतुर्थः खण्डः दृषशप्नो ह वातावत उवाच जातूको 'वत्ता स्त्री वा इदं देवेभ्यो' यद्वैतदग्निहीच मुभयेचुरहूय- तान्येदुर्वाव' तदेतर्हि हूयत इत्येतदु हैवोवाच कुमारी गन्धर्वगृहीता' वक्ता मो वा इदं पिढभ्यो यदेतदग्निहोत्र मुभयेारहूयतान्येद्युव तदेतहि इयत इत्येतदा अग्निहोत्र 'मन्येद्युहूयते यदस्त- मिते सायं जुहोत्यनुदिते प्रातरयैतदग्निहोत्र'मुभये- 0 “पय पशुभन्य-दर्भसम्बी लोगेसका पुचरपर रुक्मपुरुषो मुघौ सय भावस वापिय रेल सेंचो विश्वयोनितन्य पपाटा"-इत्यादय वैक बा . ५-२.1 "पयो यजुभ-अति निरु. ११४१ ·॥ पञ्चमपञ्चिका। 1४॥ युहूयते 'यदस्त मिते सायं जुहोत्युदिते प्रातस्तरमा- दुदिते होतव्यं चतुर्विशे ह वै संवत्सरे ऽनुदितहोमी' गायचीलोक माप्नोति' बादश उदितहोमी स यदा वौ संवत्सरावनुदिते जुहोत्यय हास्यैको हुतो भवत्यथ य उदिते जुहोति' संवत्सरेणैव संवत्सर माप्नोति' य एवं विधानुदिते जुहोति 'तस्मादुदिते होतव्यं मेष ह वा अहोरात्रयोस्तेजसि जुहोति यो ऽस्तमिते सायं जुहोत्युदिते प्रातरग्निना वै तेजसा रात्रिस्तेजस्वत्योदित्येन तेजसा ऽहस्तेजस्खदहोरात्र- योहास्य तेजसि हुतं भवति य एवं विद्वानुदिते नुहोति तस्मादुदिते होतव्यम् ॥ ४ (२९) ॥ . अयानुदितहोमनिन्दोदितहोमस्ततिथ प्रारभ्यते- "पशुमो ह वातावत उवाच जातूकों वक्ता स्मो वा इदं देवेभ्यो यह- तदग्निहोत्र मुभये शुरडूयतान्येधुर्वाव तदेता हूयत इति"-- इति। वतावत नाम्रो महरपत्यं 'वातावत' जतूकर्णस्य पीवो 'जातूकर्षः', स च 'वृपशुमः' हपभस्येव शमो वलं यस्य महः सोऽयं यमः। तादृशो महर्थिः कदाविदलिहोत्रिणा मये प्रस- गादिद मुवाच- है अग्निहोत्रिणः ! भवदीयम् इदम्' पाचरणं देवेभ्यो 'वता म वयं वक्ष्यामः । किं तदाचरणम् ? इति, तदु. यते- 'एतद' अमिहोत्र' पुरातनमवर्षिभिः 'उभयेयुरहूयत' दिनहये हुत मासीत् । पूर्वदिनस्य राबावग्नि मुद्दिश्य होमः, ·१८० ॥ ऐतरेयवाह्मणम् । . परदिनस्य प्रातः सूर्य मुद्दिश्य होमः ; इत्येवं दिनहयानुष्ठानं पूर्वैः कृतम् ; तदुलय इदानी मेतदग्निहोत्र मनुष्यैः 'अन्येदुर' अन्यतरस्मिनेव दिवसे हूयते ;- अस्त मयादूई मग्नये होमः, पुनरपि सूर्योदयात् प्रागेव सूर्याय होमः इत्येव मेकस्या मेव रात्री होमहय मनुचित क्रियते । 'इति' एतदाचरणं गास्तविरुई देवताना मग्रे कथयिष्यामीति वृद्धस्य महर्वाक्यम् * ॥ अस्मिन्नेवार्थे कुमारीवाक्य मप्युदाहरति-- “एतदु हैवोवाच कुमारी गन्धर्वग्टहीता वक्ता मो वा इदं पिलभ्यो यदेतदग्नि- होत मुभयेदार हूयतान्येदुराव तदेतर्हि इयत इति"--इति । ऋयेः पुत्री काचिहाला, तमृहस्वामिना गन्धर्वेण कदाचिगृहीता सती, प्रसङ्गादेतदेव वाक्य मग्निहोविणा मग्रे उवाच । 'वला स्' इत्यादिक मेतहाक्यम् ; पिलभ्य इत्येतावानेव विशेषः ॥ ऋये कुमार्याच वाक्यतात्पर्य दर्शयति- "एतहा अग्नि- होत्र मन्येदुाहूयते यदस्तमिते सायं जुहोत्यनुदिते प्रातरयैतदग्नि- झोन मुभयेाहूयते, यदस्तमिते सायं जुहोत्यनुदिते प्रातः” -इति। इदानीन्तनो यदग्निहोत्रं मूर्यास्तमिते सायं जुहोति, पुनः पयेऽनुदिते प्रातर्जुहोति, एवं सति एतदेवाग्निहोत्रहोम- इयम् 'पन्येदुरः' तु एकस्मिन्नेव दिने दूयते; रात्रिमध्ये एव डिविध- होमनिष्पत्तः । अथैतपरीत्येन पुरातनानां शास्त्रन्नानां यदनि- होवं यास्तमिते ऽधयुः सायं जुहोति, परेदाः प्रातरुदिने सूर्य पपाजुहोति । एतदमिहोवं 'उभयेदुा.' दिनदय एप डूयते ।। •"पा एम्पादिविया जानुपर्ग,"-ति पार. ११..। "मान: गया भाRIAIR-नित ५१, ०.३२० । कातायातमपि जान पच मन:पिनानि....२०, ११२५01.

·॥ पञ्चमपञ्चिका।५।४।। १८२ एव मिदानीन्तनाना मेकदिनानुष्ठानरूपां निन्दाम, पुरा- तनानां दिनहयानुठानरूपां सुतिं च प्रदयं, उदिते होमं प्रात:- काले विधत्ते- "तमादिते होतव्यम्" इति ॥ प्रकारान्तरेणोदितहोम प्रशंसति- "चतुर्विशे ह वै संव- सरे ऽनुदितहोमी गायवीलोक माप्नोति ; दादा उदितहोमी; स यदा हौ संवत्सरावनुदित जुहोत्यय हास्यैको हुतो भवत्यथ य अदिते जुहोति, संवत्सरेणैव संवसर माशोति, य एवं विद्वानुदिते जुहोति ; तस्मादुदिते होतयम्” इति । यः पुरुषो ऽनभिन्नः इदानीन्तनोऽनुदितहोमी, स पुरुषचविंशतिसयापूरके संवत्सरे गायत्रीदेवताया लोक मानोति ; तावद्भिः संवत्सरैः गायनरक्षर- सङ्ख्यानिप्पत्तेः। उदितहोमी त हादगसयापूरक एव संवत्सरे तं गायत्रीलोकं प्राप्नोति ; तावतेवोक्तसङ्ग्यानिष्पत्तः। कथ मेत- दिति, तदुच्यते- 'स:' अनुदितहोमी यदा हो संवत्सरी अनुदिते सूर्ये प्रातर्जुहोति, 'अध' तदानौं तत्यानुदित होमिन एक एष संवत्सरो हुतो भवति ; अस्तमयादूई पुनरुदयात् पूर्व च काले- क्येन होमयनिष्पत्त्यभावात् । अथ तलक्षणेन 'या' यास्त्रा. भिन्नः उदयादूई प्रातर्जुहोति, तस्य कालयानुष्ठानसिडेः संव. सारइयम् इतरेणानुष्ठितं फल मेकेनेव संवत्सरेणास्य सिध्यति । तस्माद दादगे संवत्सरे दिगुणसमया गायवीलोकमामिरूपपद्यते। "संवत्सरेण"-इत्यादिकं वाक्यं विप्रशंसाधम पुनरप्यावर्तनीयम् ; -यो विहान जुहोति, स कालहयानुठानात् संवत्सरमाण संवसरपयफलं लभते । तस्मादुदिते सूर्ये सति पश्चादेव होतव्यम् ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेणोदिनशोमं प्रशंसति- "एप हवा . -- ·१८२ ॥ ऐतरेयत्रामाणम् ॥ - अहोरात्रयोस्तेजसि जुहोति, योऽस्तमिते सायं जुहोत्युदिते प्रात- रग्निना वै तेजसा रात्रिस्तेजस्वत्यादित्येन तेजसाहस्तेजखस्"- इति। 'यः' सायम्प्रात)मी कालभेदेन जुहोति, 'एषः पुमान् अहोरात्रयोः सम्बन्धिनि विविध तेजसि जुहोति । कथ मेतदिति, तदुच्यते-येयं रात्रिः, सेय मग्निनैव तेजसा युक्ता सती तेजस्विनी भवति । यदिद महस्तदेतदादित्येन तेजसा तेजस्वद भवति । तस्मात् सायं प्रातः कालइये जुतस्तेजोइये होमसिद्धिः ॥ : वेदनपूर्वक मनुष्ठानं डोमं प्रशंसति -- "अहोरात्रयोस्यि तेजसि हुतं भवति य एवं विदानुदिते जुहोति' इति । उपपादित मथै निगमयति- "तस्मादुदिते होतव्यम्"- प्रति ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाणस्य पञ्चमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंयाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (२८)॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः। एते ह वै संवत्सरय चक्र यदहोराचे ताभ्या मेव तत्संवत्सर मेति स यो ऽनुदिते जुहोति यधैक- * "अग्नये साय इयते, माय प्रानः। आग्नेयो वै रात्रि, ऐन्द महः। यदनुदिते सूर्य प्रात यात्, उभय मेवानेय स्यात् । उदिते सूर्ये प्रातर्जुहोति"-इत्यादि चैतन् सशाप्तम् त• ग्रा०३१३६० ।

·॥ पञ्चमपत्रिका । ५। ५ ॥ १८३ - यथा तकोण यायातादृतदय य उदिते जुहोति' यथो- भयतश्चक्रेण यान् चिप मध्वानं समश्नुवीत ताहत- त्तदेषाभियजगाया गीयते वृहद्रयन्तराभ्या मिद मेति युक्तं यद्भूतं भविष्यचापि सर्व 'ताच्या मिया- दग्नीनाधाय धीरो दिवैवान्यज्जुहुयान्नक्त मन्य दिति रायन्तरी वै रावाहित मग्नि रथन्तर मादित्यो वृहदेते ह वा एन' देवते बधस्य विष्टपं स्वर्ग लोक गमयतो य एवं विदानुदिते जुहोति' तस्मादुदिते होतव्यं तदेषाभियजगाथा गीयते ह वास्यूरिणैकेन यायादकृत्वान्यदुपयोज- नाय एवं यन्ति ते वहवो जनासः पुरोदयाज्जुह्वति ये ऽग्निहोत्र मिति तां वा एतां देवतां प्रयती सर्व मिद मनु पैति यदिदं किञ्चैतस्यै हौदं देवताया अनुचरं सर्व यदिदं किश्च सैषानुचरवती देवता' विन्दते ह वा अनुचरम् भवत्यस्यानुचरो य एवं वेद स वा एष एकातिथि: स एष जुह्वत्सु वसति तद्य- ददी गाया भवत्यनेनस मेनसा सो ऽभिशसादेन- खती वापहरादेन: एकातिथि मप सायं रुणद्धि विसानिस्तेनो अपसो नहारत्येप ह वै स एका. तिथिः स एप जुद्वत्सु वसत्येतां वाव स देवता मय- ·१८४ ॥ ऐतरेयवादाणम् ॥ रुणाई यो इल मग्निहोचाय सन्नाग्निहोत्रं जुहोति' त मेषा देवतायसद्वापरु गायमाञ्च लोकादमुण्माञ्चो- भाभ्यां यो ऽल मग्निहोत्राय सन्नाग्निहोत्रं जुहोति तस्माद्यो ऽल मग्निहोत्राय याज्जुहुयात्तस्मादाहुन साथ मतिथिरपरुध्य दूरयेतह सवै तधिवान्'नगरी जानश्रुतेय उदितहोमिन मैकादशाक्षं मानुतन्तव्य मुवाच प्रजाया मेनं विज्ञाता मो यदि विदान्या जुहोत्यविद्वान्वेति' तखो हैकादशाचे राष्ट्र मिव प्रजा बभूव' राष्ट्र मिव ह वा अस्य प्रना भवति य एवं विदानुदिते जुहोति तस्मादुदिते होत- व्यम् ॥ ५ (३०)॥ दृष्टान्तपूर्वक अदितहोमं पुनः प्रशंसति-- "एते ह वै संव सरस्य चक्र बदहोरात्रे, ताभ्या मेव तत् संवत्सर मेति ; स यो ऽनु- दिते जुहोति, यथैकतश्चक्रेण यायात्ताइतादथ य उदिते जुहोति, यथोभयतयकेण यान् चिप मध्वाने समश्रुवीत तादृक्तत्" इति । ये एव अहोरात्र विद्यते, एते एव रयस्थानीयस्य सवत्सरस्य चक्र- स्थानीये; एवं सति म पुरुषो लौकिकस्ताभ्या मेवाहोरात्र- चकाभ्यां सवत्सररवं प्राप्रोति । एव महोरानयोः संवत्सरप्राप्ति- साधनखे स्थिते सति, यः पुमानुदयामागेव प्रातर्जुहोति, सत्य दृष्टान्तो ऽभिधीयते-- यथा लोके रयस्य 'एकत. एकस्मिन्नेव पावं स्थितेन चक्रेण 'यायात्' माग गच्छेत्, ताक् 'तन्' ·॥ पञ्चमपञ्चिका ।५।५॥ १८५ अनुठानं स्यात् । एक चक्र यथा गमनक्षम नभवति, तथैवानु- दितहोम ; एककालमात्रवर्तिवादित्यर्थः। अथोतवैलक्षण्येन य पुमानुदिते जुहोति, तस्य दृष्टान्तो ऽभिधीयते- यथा पार्श्व इयचक्रयुक्तन रथेन 'या' गच्छन् पुरुष 'क्षिप्रं' शीघ्र मार्ग प्राप्नोति, ताहक तत्' कालहयानुठान मविघ्नेन फलप्रद मित्यर्थः । उतार्थदााय गाथा मुदाहरति- “तदेषाभियनगाथा गीयते" इति। 'तत्' तस्मिन् कालहयहोमविषये काचिद्यन्न. प्रतिपादिका गाथा सर्वैरभितो गीयते। सुभाषितत्वेन सर्वैर्गीय- माना 'गाथा'। ता गाथा मुदाहरति- "वहन्यन्तराभ्या मिद मेति युक्तां, यभूत भविष्यचापि सर्वम् ; ताभ्या मियादग्नीनाधाय धीरो दिवे- धान्यज्जुहुयान्नती मन्यदिति" इति । 'यतं' जगदस्ति, यम भवि- प्यत्, पदं सर्व मपि वृहद्रथन्तराभ्या सामन्या युक्तं सत् 'एति' प्रव- ति। तस्माद 'धीरः' बुद्धिमानग्नीनाधाय पश्चात् 'ताभ्या' बह- थन्तराभ्या पृठस्तोत्रनिष्पादकाभ्याम् 'इयात्' सोमयाग मनु- तिठेत् । प्रतिदिनं च दिवैव 'अन्यत् सूर्यदेवताक मग्निहोत्र' जुइयाग, 'नत' रात्री 'अन्यत्' अग्निदेवताक मग्निहोत्रं जुहु- यात् । 'इति'-मन्दी गायासमासार्थः ॥ दिवाहोम रात्रिहोम च वृहद्रथन्तरसम्बन्धेन प्रशंसबुदित- होमं निगमयति- "रायन्तरी वै राजाहर्वाहत मग्निर्वे रथन्तर मादित्यो बहदेते ह वा एन देवते व्रतस्य विष्टपं खर्ग लोक गम- यतो य एवं विद्वानुदिते जुहोति ; तस्मादुदिते होतव्यम्" इति । सर्वस्य जगती हठ्यन्तराधीनत्वादहोरात्रयोरपि तत्सम्बन्धी- ऽस्ति। तत्र रात्री रवन्तरसामसम्बन्धिनी; अहस्तबहसामसम्बन्धि।

·। ऐतरेयवाह्मणम् ॥ तयोः कालयोरभिमानिन्यौ ये उभे 'देवते' अग्न्यादित्यरूपे, तयोः रथन्तरवद्रूपत्वं, तसामाभिमानित्वादवगन्तव्यम् । एवं सति 'य!' पुमान् शास्वरहस्यं विहान् साय मग्निहोत्रं हत्वा पश्चात्तात- रुदिते जुहोति, एव मुदितहोमिन बहद्रथन्तराभिमानित्यो देवते 'बधस्य' आदित्यस्य 'विष्टपं स्थानं स्वर्ग लोक प्रापयतः । तस्मात् कारणात् प्रातरादिते होतव्यम् । उदितहोम प्रशस्यानुदितहोमं निन्दितुं माथा मुदाहरति- "तदेषाभियजगाथा गीयते"-इति ।. 'तत्' तस्मिनुदितहोम- निन्दारूपेऽर्थे 'एमा' वच्यमाणा गाथा याजिकः सर्वैः गीयमाना, सुभापितरूपा अभितः सर्वतो 'गीयते' वक्ष्यते । तां गाथा मुदाहरति – “यघाह वास्थूरिणैकेन याया- दक्कलान्यदुपयोजनाय, एवं यन्ति ते बहवो जनासः, पुरोदया. ज्जु द्धति ये ऽग्निहोत्र मिति"-इति । 'अस्थूरि-नामाखो रथ- याजी। यथा लोके कचिन्मन्दबुद्धिः 'उपयोजनाय' रथे योजयितुम, 'अन्यदक्कत्वा' अखान्तर मसम्पाद्य एकमेव 'अम्यूरिणा' अश्वेन रथ युक्नेन 'यायात्' मागं गच्छेत, एव मेव 'ये' शास्वरहस्यान- भिन्नाः सूर्योदयात् पुरा अग्निहोत्रं जुद्धति, ते बहवो 'जनासः' पुरुषाः 'यन्ति' गच्छन्ति । एकाखयुक्तो रथो यथा मार्गपार नेत मसमय, एवं रात्रिरूपे एकस्मिन्नेव काले छत मग्निहोतं फल- प्रदं न भवतीत्यर्थः । 'इति'-गन्दो गाथासमाप्तार्थः । पदितहोमोत्कर्षाय मादित्यदेवतां प्रमंसति-- "तां वा एतां देवतां प्रयती सर्व मिद मनु प्रति यदिदं किञ्चैतस्यै हीदं देव- ताया अनुचरं सर्व यदिदं किच, सैपानुपरखती देवता" इति । यत् किचिदिदं स्थावर जङ्गमरूपं जगदस्ति, तदिदं सर्वम्, 'ता ·॥ पञ्चमपञ्चिका 1५1५॥ १८७ ताम्' मादित्यदेवतां 'प्रयतीम्' उदयास्तमयी गच्छन्तीम् 'अनु' रथात् 'ति' प्रवर्तते। तथा च शाखान्तरे श्रूयते- “योऽसी पिनुदेति, स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायोदेति ; असौ योऽस्त नेति, स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायास्त मेति" इति । सूर्योदय मनु सर्वेघा मिन्द्रियोदयादिवा सर्व चेष्टन्ते, सूर्यास्तमय मनु सर्वेषा मिन्द्रियाणा मस्तमयाद्रात्रौ सर्वे निद्रां कुर्वन्ति। अनेन पकारेण . यत् किधिज्जगदस्ति, तत् सर्व मैतस्या प्रादित्य- देवताया: 'अनुचरम्' भृत्वस्थानीयम् । अत: 'सैपा' आदित्यदेवता अनुचरवती' बहुभृत्योपेता। वेदनं प्रशंसति - "विन्दते ह वा अनुचरम्भवत्यस्यानुचरी य एवं वेद" इति। वेदिता स्वयं धनिको भूत्वा जीवितप्रदानेन अनुचरं लभते । अतोऽस्य सर्वदा 'अनुचरः' भृत्यवर्गो भवत्येव ॥ प्रकारान्तरेणादित्वदेवतां प्रशंसति--- “स वा एष एका- तिथिः, स एप जुद्धत्सु वसति" इति । 'एप.' धादित्यः खयम् 'एकातिथिः'; यथा लोके कश्चिदेशिको बन्धुरहितः स्त्रय मेक एव अतिथिभूत्वा ग्रहेषु गच्छति, एवं ‘स एषः' आदित्यो 'जुद्धस' अग्निहोनिषु प्रात: ममागत्य तिष्ठति ॥ अस्मिन्नर्थे कानिहाया मुदाहरति-"तबददो गाया भवति" -इति। यदि मादित्यस्यैकातिथिलं 'तत् तस्मित्रर्थे काचिद 'गाथा' सर्वेनु योग्या गोतिर्विद्यते । तां गाथा मुदाहरति- "अनेनस मेनसा मोऽभिशस्तादेन- खतो वाप हरादेना, एकातिथि मप सायं रुणधि, विसानि स्तेनो अप सो जहारेति" इति । पुरा कदाचित् सप्तर्षीणां संवादमसङ्गने कश्चित्पुरुषो बिसस्तैन्यलक्षण मपवादं प्राप्य तत्परिहारार्थ मृपीणा ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ मने शपथं चकार, तदीययपथोक्तिरूपेयं गाथा । 'बिसानि' पद्म- मूलानि तेषा मपहर्ता, प्रत्यवायपरम्परां प्राप्नोत;- पापरहिते पुरुषे विषस्तैन्य मपवादं कृतवतो यः प्रत्यवायः, पापिनः पुरुपस्य सम्बन्धि पापं खीकुर्वतो यः प्रत्यवायः, सायवाले रहे समागच्छत एकातिवैदेशिकस्यापरोधने यः प्रत्यवायः; सेयं प्रत्यवायपरम्परा बिसस्तैन्यै सति मम भूयादित्येवं शपधः। अक्षरार्थस्तु प्रसिद्धः *, -मादृशः पुरुषः 'स्तेन.' चोरो भूत्वा विसान्यपजहार चेत, 'सः' पुमान्, अनेनसम्' पापरहितं पुरुष योवियम् 'एनसा अभिशस्तात्' पापेनाभिसन मपवादं कुर्यात् । तथैव 'म:' विसापहारी 'एनवतः' पापयुक्तस्य यत् 'एन.' पाप मस्ति, तत् 'अपहरात' खोकुर्यात्। तथा स बिसापहारी सायवाले ग्टहे समागत मेकातिथिम् 'अपरुणद्धि' भोजन मदत्वा निःसारयेत् ; यहा अग्निहोत्रा) सायं समागतम् 'एकातिथि' देवम् 'अपरुपडि' होमराहित्येन निराकुर्यात्। 'इति'-शब्दो गाथासमासार्थः ॥ ' अस्या गाथाया मेकातिथि मप सायं रुपडीत्य स्य भागस्य प्रकतोपयुतात्वात् तस्य तात्पर्य दयति-"एप ह वै स एका- तिथिः, स एष जुत्सु वसत्येता वाव स देवता मप रुणद्धि, यो ऽत' मग्निहोवाय सन्नाग्निहोत्रं जुहोति ; त मेपा देवतापरुजापर- बडास्माच्च लोकादमुभाचोभाभ्यां यो ऽल मग्निहोत्राय सवाग्नि- होत्र जुहोति"-इति । 'एप:' दृश्यमान आदित्य एव गाथाया मुक्ता. 'एकातिधिः' । 'स एप' देवः प्रात: काले समागत्य 'जुबसु' अग्निहोत्रिष तिष्ठति। एवं सति 'य. पुमान् अग्निहोत्राय 'पलं' समर्थः सन्नग्निहोत्रं न जुहोति, 'स.' पुमान् ‘एताम्' • "पहिर"-तिघ,।

·॥ पञ्चमपक्षिका । ५१५ ॥ • . अग्निहोवहोमार्थ मागतां देवताम 'अपरुणदि' निराकरोति । एपा' च देवता तेनापगडा सतो "त' नास्तिकं भूलोकवर्ग- नोकाम्या मुभाभ्याम् 'अपरुणद्धि' निःसारयति । योऽल मित्यादेः पुनरुक्तिरुपसंहाराों; • यो न जुहोति, तस्यायं देवताद्रोह. ॥ विपचे बाधक मुक्ता स्वपक्षं दर्शयति-"तम्मायो ऽल मग्नि- होबाय स्याज्जुहुयात्" इति। अग्निहोत्राय 'पलम्' पाहि- ताग्निवेन समर्थो भवेत, सोऽवश्यं जुहुयात् ॥ अग्निहोत्रस्यावश्यक दृष्टान्तरूपविवक्षायां स्मात्तं शास्त्राय दर्शयति-"तस्मादाडुन साय मतिधिरपरुध्य इति" इति । यस्मा- हवस्य मनुष्यस्य च अतिधेरपरोधे प्रत्यवायोऽस्ति, तस्माच्छानना एव माहुः;-साय काले समागतो तिथिः 'नापरुध्यः न निरा- करणीय इति। अतो लौकिकातिथिवत् देवतातिथये होतव्य मित्यर्थः॥ अग्निहोत्रस्यावश्यकर्तव्यता मुखा पुनरपि प्रकारान्तरेणी- दितहोम प्रशंसति- "एतद स वै तहिहानगरी जान तय उदितहोमिन मैकादशाक्षं मानुतन्तव्य मुवाच, प्रजाया मेनं विज्ञाता मो यदि विहान्चा जुहोत्यविद्दान्चेति । तस्यो हैकादशाचे राष्ट्र मिव प्रजा बभूव ; राष्ट्र मिव ह वा अत्य प्रजा भवति य एवं विहानुदिते जुहोति ; तस्मादुदिते होतव्यम्" इति । जनश्रुतास्यस्य कस्यचिन्महः पुत्रो 'जानथुतेयः' । स च राजपुरोहितत्वात् नित्वं नगरे वसतीति 'नगरी'। स महर्षिः तदेतदुदितमाहात्म्यं- विहान् राजपुत्रं कचित् 'पदितहोमिनम्' उद्दिश्य स्वमनस्येव "टपावि नयुतिय.'-इति । मा. १२१ पृ. ६५० । “जानथुपिई पीरायणा"-- प्रति छा• १५० ४ | "ौपादिनैव जानभुते येन"-द्रति माह बा ५१ : 1 .

·१८० ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ मुवाच । कीदृग मुदितहोमिनम् ? 'ऐकादगाक्षम' एकादशाक्ष- नामकस्य रानः पुत्रम्, 'मानुतन्तव्यं मनुतन्तुनामकस्य राजः पौत्रम् । त मुद्दिश्य मनसि कि मुवाचेति, तदभिधीयते- अय मैकादगाचो राजपुत्री यदि विद्वान् जुहोति, यदि वा शास्त्रार्थ मविवानिति मम संशयो जायते। तथा सति 'प्रजायाम् एतदीय- पुत्रपौत्रादिसन्नतौ पर्यालाच 'एनम्' ऐकादशाक्षं 'विनाता माः' विशेपेण जास्यामः । यदि प्रजा वईते, तदानी मयं विहान, अन्ययावविहानिति। एवं निश्चित्य, यदा तदीयां प्रजा मपश्यत्, तदानीं तस्यापि राजपुवस्य 'प्रजा' पुत्रपौवादिरूपा 'राष्ट्र मिव वभूव' यथा राष्ट्र बहुजनाकी तहदिति समृदा प्रजासीत् । एकादशाचस्यापत्व मैकादशाधिरिकारान्तः शब्दस्तस्य पष्ठीयम 'ऐकादगाचे-इति। 'य:' पुमानेवं विद्वान् प्रातरदिने जुहोति, अस्य राष्ट्र मिय बहुला मना भवति । तस्मादुदिते हातव्य मिति ॥५॥ इति योममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयतामणस्य पक्षमपधिकार्या पक्षमाध्याये (पञ्चविंगाध्याये) पक्षमः खण्डः ॥ ५ (३०)। ० "far का मोमारी मादतनयी- तिबा ५५"वि. परिणाम-विवार को 11.14 ·॥ पञ्चमपचिका। ५। ६ ॥ १८१ ॥ अथ पष्ठः खण्डः ॥ - उद्यन्नु खलु वा आदित्य आहवनौयेन रश्मी- ग्त्सन्दधाति'स यो ऽनुदिते जुहोति यथा कुमाराय वा वत्साय वा ऽजाताय स्तनं प्रतिध्याताहत दय य उदिते जुहोति यथा कुमाराय वा वत्माय वा जाताय स्तन प्रतिध्यातादृक्तत् त मस्मै प्रतिधीय- मान मुभयोलॊकयोरनाद्य मनु मतिधीयते ऽस्माच्च. लोकादमुपाञ्चीभाभ्यां स योऽनुदिते नुहोति यथा पुरुषाय वा इस्तिने वाऽप्रयते हस्त आदध्यात्तादृक्त- दथ य उदिते जुहोति यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आदध्यातादृक्तत्त मेष एते नैष हस्ते नोड़े हत्या'स्वर्ग लोक आदधाति य एवं विहानुदिते जुहोति तस्मादुदिते होतव्यं' मुद्यन्नु खलु वा आदित्यः सर्वाणि भूतानि प्रणयति'तस्मादेन' प्राण इत्याचक्षते प्राणे हाय सम्प्रति हुतं भवति य एवं विहानुदिते जुहोति तस्मादुदित होतव्य मेष हवे सत्यं वदन्त्सत्ये जुहोति यो ऽस्तमिते सायं जुहोत्यु- दित प्रातर्भूर्भुवः खरो मग्नि । यॊतियोतिरग्नि- रिति सायं जुहोति' भूर्भुवः स्वरों में सूर्यों ज्योति- + "सरी गिति पनि”क, "खरीमाप" ख । । "खरो” ख । "या" का ·+ .. ऐतरेयत्रामा गम् ॥ ज्योतिः सूर्य इति मातः सत्यं हास्य वदतः सत्वे हुतं भवति य एवं विद्यानुदितें जुहोति तस्मादुदित होतव्यं तदेषाभियत्नगाया गीयते प्रातः मातरवृतं ते वदन्ति पुरोदयाज्जुबति ये ऽग्निहोत्रं दिवाकौवं मदिवा कीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिर्न तदा ज्योति- रेषा मिति ॥ ६ (३१)॥ प्रकारान्तरेणानुदितहोमनिन्दा मुदितहामप्रशंसां चाह-- "उद्यन्नु खलु वा आदित्य पाहवनीयेन रश्मीन्सन्दधाति ; म यो ऽनुदिते जुहोति,- यथा कुमाराय वा वत्साय वा जाताय स्तनं प्रति दध्यात्तात्तादय य उदिते जुहोति,- यथा कुमाराय वा वत्साय वा जाताय स्तनं प्रति दध्यात्तास्तत् ; त मस्ने प्रति. धीयमान मुभयोलॊकयोरन्नाद्य मनु प्रतिधीयते ऽस्माच लोका- दमुष्माचोभाभ्याम्" इति। आदित्यः स्वय मुद्यवेव हव्यार्थी समाहवनीयेन सह स्वकीयान् रश्मीन् 'सन्दधाति' संयोजयति । एवं सति 'या' पुमान् सूर्योदयात् पूर्व जुहोति, स मूढ प्रति पः। तत्र दृष्टान्तः - यथा लोके कम्मैचित् 'अजाताय' अनु. त्पन्द्राय 'स्तन प्रति दध्यात्' पातुं समर्पयेत्, तागेव तद् द्रष्टव्यम् । अथ तदेखक्षपेन 'य:' पुमानुदयादूई जुहोति, स विवेकी। तत्रायं दृष्टान्तः- उत्पवाय स्तनप्रदानं यादृष्यं भवति, तागेव तदिति । एवं सति 'अमे' सूर्याय प्रति धीयमान हविः समर्पयेत् । 'तम्' पलिहोषिण मनु लोकहयेऽप्यवाद्य सम्पद्यते । लोकयोरित्वस्यैव व्याख्यानम् "भस्मा"-इत्यादि ; सप्तम्यर्थं पञ्चमी। अस्मिन्न- मुम्मियोभयोकियोरित्वयः। ।

·पञ्चमपचिका।।६॥ १८३ पुनरम्यन्येन दृष्टान्तेनानुदितहोमनिन्दा मुदितहोमप्रशंसा च दर्भयति- "म यो ऽनुदिते जुहोति, यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा ऽप्रयते हस्त आदध्यात्ताक्दय य उदिते जुहोति, यथा पुरुपाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आदध्यात्तातत्; त मेष एतनैव हस्तेनी हत्वा स्वर्ग लोक आदधाति, य एवं विद्वानु- दित जुहोति ; तम्मादुदिते होतव्यम्" इति । 'य' अनुदित- होमी, स मूढः । यथा लोके पुरुषस्य हस्तिनो वा ग्रासार्थम् 'अप्रयते' अप्रसारितहस्ते ग्रासं प्रक्षिपेत्, ताहगेव तत्। उदित- होमन्नु प्रसारितहस्ते ग्रासप्रक्षेपसमानं 'या' पुमान् विदिलो- दितहोमी स्यात्, 'ते' पुमामम् ‘एप.' आदित्य: एतेनैव' हविः- स्वीकारायं प्रसारितेन हस्तेनैवोद्धं 'हवा' नीत्वा खर्गे लोके स्थापयति । तस्मादुदयादूर्द होतव्यम् । प्रकारान्तरेणोदितहोम प्रमंसति-"उद्यनु खलु वा आदित्यः सर्वाणि भूतानि प्रपयति, तस्मादेनं प्राण इत्याचचते ; प्राणे हास्य सम्प्रति हुतं भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति; तस्मादुदिते होतव्यम्" इति। पादित्यः स्वय मुबवेव सर्वाणि प्रापिन: 'प्रण- यति' चेष्टयति; तस्मात्प्र पयतीतिव्युत्पत्त्वादित्यस्य प्राण प्रति नाम। एवं सत्युदितहोमी योऽस्ति, तस्य प्राणरूपे आदित्ये 'सम्पति' सम्यग्द्रव्यं इतं भवति। तस्मादुदयादूर्व होतव्यम् । पुनरपि युक्त्यन्तरेण उदितहोम प्रमंसति- "एप ह वै सत्य यदनसत्ये जुहोति, यो ऽस्तमिते सायं जुहोत्युदिते प्रातर् ; भूर्भुवः सरो मग्निज्योतिर्कोतिरग्निरिति सायं जुहोति, भूर्भुवः स्वरों यो ज्योतिर्योति. सूर्य इति प्रातः ; सत्य दुत भवति य एवं विहानुदित जुहोति ; तस्मादुदित होत. सत्वं हास्य वदतः ·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ मातःकालीन . प्रकाश, व्यम्" इति। सायङ्कालीन मग्निहोत्र मस्तमयादूई, च सूर्योदयादूई जुहोति, 'एपः' पुमान्वाचा 'सत्य' यथार्थवादिन मेव मन्त्र जुवन् 'सत्ये' परमार्थे देवे जुहोति। कथ मिति, तदु- यते- “भूर्भुवः स्वः"-इत्यादिकः सायशालीनो मन्त्रः। तस्याय मर्थः - भूरादयस्तयो लोकाः मदीयहोमम् 'ॐ' अङ्गीकुर्वन्तु ; यः 'अग्निः' देवः, स एव 'ज्योतिः' दीपादिरूपः प्रकाशः ; यच 'ज्योतिः' दीपादिरूपः स एव 'अग्निः' देवः ; तस्मै देवाय खाहुत मिद मस्तु इति । एवं प्रात:कालीनमन्तेऽपि द्रष्टव्यम् । भूरादयो लोका मदीयं होम खोकुर्वन्त; यः 'सूर्यः' देवः, स एव 'ज्योतिः दिवसगतं प्रभारूपम् ; यच्चेदं प्रभारूपं 'ज्योतिः' स एवं 'सूर्य' देवः ; तम खाहुत मिद मस्त । तत्र यो विहानेवं जुहोति, तस्य सायङ्कालीनं ज्योतिरग्निः, प्रातःकालीनं ज्योतिः सूर्य:, इत्येवं 'सत्य' परमार्थ 'वदतः पुरुषस्य 'सत्ये" परमार्थरूपे ऽग्नी सूये च हुतं भवति। तस्मात्यातरुदयादूई होतव्यम् ॥ उदितहोम प्रशस्यानुदितहोम निन्दितु गाथा मुदाहरति- "तदेयाभियनगाथा मीयते"-इति ॥ तां गाथा माह - "प्रातः-प्रातरनृतं ते वदन्ति, पुरोदयाज- इति ये ऽग्निहोत्र ; दिवाकीर्त्य मदिवा कीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिर्न तदा ज्योतिरेपा मिति" इति । 'ये अग्निहोत्रिणः उदयात् पूर्व मग्निहोत्रं शुद्धति, '' पुरुषाः 'दिवाकीय॑म् अहनि कोत्त: * य. वा. स. १.९-१ अपिहोवहीममन्त्राः; वायाविमी। "प्रदीप्ता मभि अशोषपियोतिरिति"-इवि काव्या. श्री. ३.१३१४ ते बा.२.१.९ पनु सीममन्त्री, ततम मर (२ अनु.) तयोर्यायानानि ट्रयानि।

·॥ पञ्चमपचिका ५७॥ १८५ नीयं सूर्यम् 'अदिवा' राबौ कीर्तयन्तः 'प्रातः प्रात' प्रतिदिन प्रात काले 'अटतम् असत्यं वदन्ति । कथ मसत्यल मिति, तदुच्यते-"सूर्यो ज्योति" इति हि मन्त्रपाठः, 'तदा' उदयात्पुरा 'एपाम्' अग्निहोविणा सूर्यरूपं ज्योति स्ति; तस्मादसत्य- वादिनः * ! 'पति' शब्दो गाथासमाप्तार्यः ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाधणस्य पञ्चमपञ्चिकाया पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) पष्ठः खण्डः ॥ ६ (३१)। ॥ अथ सप्तमः खण्डः॥ मिति' प्रजापतिरकामयत म जायेय भूयान्त्या स तपो ऽतप्यत स तपस्तप्त मल्लिो कानसृजत' पृथिवी मन्तरिजं दिवं ताल्लोकानभ्यतपत्तेभ्यो ऽभि- तप्तेभ्यस्त्रीणि ज्योतीष्यजायन्ताग्निरेव पृथिव्यायजा- यत वायुरन्तरिचादादित्यो दिवस्तानि ज्योतीष्य- म्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्तयो वेदा अनायन्त ऋग्वेद एवाग्नेरलायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात्' . "यदनुदिते सूर्ये प्रावणुयात, उभय मैवाय शात्-ति में प्रा. २१२०॥ पव एवाइदिवहीमिना मनुवादित्व बोध्यम् । १८० पृ.१६.पपी + " माजी. मलो" ! । एक मितीपरपापि नषयी. समी।

·। ऐतरेयवाझणम् ॥ - - वान्वेदानभ्यतपत्तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्य- जायन्त भूरित्येव कटग्वेदादनायत भुव इति यजु- वेदात् स्वरिति सामवेदात तानि शुक्राण्यभ्य तपत तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस्तयो वर्णा अजायन्ताकार उकारी मकार इति तानेकधा समभरत्तदेतदोश्मिति तम्मादो मी मिति प्रणीत्यो मिति वै वर्गो लोक यो मित्यसौ यो ऽसौ तपति स प्रजापतिर्यत मतनुत' त माहरत्तेनायजत स चैव हौत्र मकरोद्य जुषा- ध्वर्य' सामीही यदेतत् त्रय्यै विद्यायै शुकं तेन ब्रह्मत्व मकरोत्' स प्रजापतिर्यन्नं देवेभ्यः सम्पाय- कुत्ते देवा यत्न मतन्वत त माहरन्त तेनायनन्तत ऋचैव हौत्र मकुर्वन्यजुपाध्वर्यवं सानोगीध यदेवै- तत् चय्यै विद्यायै शुक"तेन ब्रह्मत्व मकुर्व स्ते देवा अब्रुवन् प्रजापति' यदि नो यन्न ऋक्त आतिः खाद्यदि यजुष्टौ यदि सामतो याविनाता सर्व- व्यापहा का मायश्चित्तरिति स मनापतिरनवी- देवान्' यदि वो यत ऋक्त आर्तिर्भवति भूरिति गाईपत्ये जुहवाय यदि यजुटो भुव इत्याग्नीध्रौर्य ऽन्याहार्यपचने वा हविर्यन्नेषु यदि सामतः स्वरि- स्यायनीये' यद्यविज्ञाता सर्वव्यापहा भूर्भुवः ·॥ पञ्चमपत्रिका। ५। ७॥ १८७ स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्याहवनीय एव जुहवाथेये- तानि ह वै वेदाना मन्तःश्लेषणानि यदेता व्यावत- यस्तापात्मनात्मानं सन्दध्याद्यया पर्वया पर्व 'यथा शेपणा चर्मण्यं वान्या विश्लिष्टं संश्लेषये देव मैवै- ताभिर्यजस्य विलिष्ट सन्दधाति सैषा सर्वप्राय- श्चित्तियं देता व्याहतयस्तरमादेषैव यन्ने मायश्चित्तिः कर्तव्या ॥ ७ (३२)॥ अथाग्निहोत्रमन्तप्रसङ्गाद बुद्धिस्थस्य सर्वप्रायथित्तसम्मादकस्य व्याहृतित्रयस्य सृष्टिं व सुपक्रमते- “प्रजापतिरकामयत प्र जायेय भूया-क्या मिति ; स तपो ऽतप्यत; स तपस्त मां, मोकानसजत,- पृथिवी मन्तरिक्षं दिवं ; तांलोकानभ्यतपत्; तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि न्योतींप्यजायन्तानिरव प्रधिच्या प्रजायत, वायुरन्तरिक्षादादित्यो दिवस्तानि ज्योतीषभ्यतपत् तेभ्योऽभित- भ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त,- ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजुर्वेदी वायोः; सामवेद आदित्यात् ; तान्वेदानभ्यतपत् तेभ्योऽभितम्य- स्त्रीणि शुक्राण्वजायन्त,- भूरित्यैव ऋग्वेदादजायत, भुव इति यजुर्वेदात, स्वरिति सामवेदात्" इति । पुरा प्रजापतिरको भूत्वा प्रजोत्पादनेन 'बहुविधः त्या मिति कामयिला तसिहाय 'तप: पर्यालोचनम् अकरोत् इदं वस्तीहम मिति पर्यालोचन- रूपं तपः कला, पर्यालोपितमकारेणोत्ययता मिति सद्धल्पा, * "बिटि" क, न ·२८८ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ तेन सङ्कल्पेन लोकत्रय मरजत ! 'तान्' लोकान् पुनरप्यभितः पर्यालोचितवान,-कि मेषु लोकेषु सारभूतं सम्पादनीय मिति पर्यालोचनम् । तथा पालोचितेभ्यो लोकम्यः प्रजापतिसङ्कल्पा- नुसारणाग्निवायादित्यरूपाणि 'ज्योतीपि' अजायन्त । तत्रापि सारं पालोय त्रिभ्यो ज्योतिर्यो वेदवय मुत्पादितवान् । तेभ्यश्च वैदेभ्यो व्यावृतित्रयरूपाणि 'शुक्राणि' ज्योतीपि पापाख्य- तमोनिवारणसमर्थानि अजायन्त । एवं व्याहृतित्रयस्योत्पत्ति मुक्का प्रणवस्योत्पत्ति माह-"तानि शुक्राण्यभ्यतपत्; तेभ्योऽभितप्तेभ्य स्खयो वर्षा अजायन्ताकार उकारो मकार इति; तानेकधा समभरतदेतदोश्मिति, तस्मादी मा मिति प्रणौत्यो मिति वै स्वर्गो लोक ओ मित्यसौ यो ऽसी तपति" इति। 'तानि शुक्राणि' व्यावृतित्रयरूपापि ज्योतीपि सारीत्पादनाय पर्यावाचितवान् । 'तेभ्यः' पयालोचितेभ्यः प्रजा- पतिसद्धपादर्णत्रय मजायत । तब लय मेकधा संयोजितवान् । तदेकीभूतं वर्णवय मा मित्येवं सम्पन्नम्। 'तस्मात्' सर्वसारत्वात् होता यः प्रयोगमध्ये ओ मिति प्रणवं करोति [ सर्वप्रयोगसङ्घ हार्था वोमा], सोऽय मीकारः खर्गप्राप्तिहेतुत्वात् तदात्मकः । तथा यः 'असी' प्रादित्यस्तपति असावप्योझारसरुपः ; प्रादित्यमाते- रप्योद्धारसाधनलात् । अोझारस्य सर्वफलहेतुत्वं कठा प्रामनन्ति -"एतद्देवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्" इति (उप० अथ प्राययित्त विधातु मुपयुक्ता मुपाख्यान माइ-"स प्रजा- पतिर्यन्न मतनुत ; त माहरत ; तेनायजत; स चैव होत्र म.51.३१..।

·॥ पञ्चमपञ्चिका ५॥७॥ १८ मंकरोटा यजुषाध्वर्यवं , सानोगीथं ; यदेतत् वये विद्यायै शक्रं, वेन ब्रह्मल मकरीत्" इति। पुरा प्रजापतिः खेच्छया यजम् 'अतनुत' विस्तारितवान्। केन प्रकारेणेति, सोऽभिधीयते-- '' यज्ञसाधनसमूहम् आवृत्य तेन साधनेन यागं कृतवान् । वेदत्रयगतैर्मन्वैः क्रमेण हौवाध्वर्यवौहावाणि निष्पाद्य, तत: 'त्रव्ये विद्यायै' वेदवयरूपायां विद्यायां यदेतत् “गुळ' सारं व्याहृति- बयादिरूपं, तेन सारेण ब्रह्मत्वं कृतवान् । अथ ब्रायन्नवद्देवतायचं दर्शयति-"स प्रजापतिर्यचं देवेभ्यः सम्पायच्छत, ते देवा यज्ञ मतन्वत, त माहरन्त, तेनाजयन्त, त ऋचैव हौत्र मकुर्वन यजपा अध्वर्यवं, साम्रोही, यदेवतत् वय्यै विद्यायै शुक्र, नेन ब्रह्मल मकुर्वन्" इति। पूर्ववाक्यवद व्याख्येयम् ॥ अथ प्रश्नोत्तराभ्यां प्रायचित्तं विधत्ते - "ते देवा अब्रुवन् प्रजापति,- यदि नो यन्न ऋक्त प्रातिः स्याद्यदि यजुटो यदि सामतो यद्यविधाता सर्वव्यापहा, का प्रायवित्तिरिति ; स प्रजा- पतिरब्रवीदेवान, - यदि वो यज्ञ ऋक्त पार्तिर्भवति, भूरिति गाईपत्ये जुहवाथ ; यदि यजुष्टो, भुव इत्याग्नीधीये ऽन्नाहार्यप- पने वा इपियंजेपु; यदि सामतः, स्वरित्याहवनीये; यद्य- * एतनियममूलकाबंद मारलायनम्त्रम्-"गद ये देशभ शन्दोग्य वाचक काजाम: समाघाता न तान् श्यांदायलावस्य" इति श्री. ८.११.२६॥ + "अपयुमव्ययन्तु ज्यास्थान कामशाखदेशदपिपाना हौधोपसप्रसरसस्त्रीव्यानाना भेता विमा मुरूपांगतायो हविषा पानुपूर्वम्"-रति पान. यो.८, १२.३४ * "इन्दोगमपयं सोमः सोवियः पृष्ट संस्थति"-इति पात्रा को ८.३८ इवादीयोऽप्य मे द्रष्टव्यम् (सप.४.१०.३)।

·॥ ऐतरेय ब्राह्मणम् ॥ ॥ । विज्ञाता, सर्वयापहा भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुक्त्या हवनीय एव जुहवायेति" इति । ते देवाः प्रजापतिं प्रत्येव मपृच्छन्,- 'न' अस्मदीये यन्ने यदि कदाचित् 'ऋत:' ऋझन्नात् 'आति' नाशो भवेत्, तथा यजुर्मन्वासाममन्वाहा कदाचिदात्त: त्यात्, एताः सर्वा आर्तयो ऽस्माभिर्विज्ञाताः; यदि कदाचिदविज्ञाता काचिदार्तिभवेत्, यदि वा सर्वथा यहेदवयमन्त्रनिमित्ता प्रमा- भिरज्ञाता च सर्वाप्यातिर्भवेत्, इदानी प्रायश्चित्तिर्वक्तव्येति देव- मनः। ऋनन्तवैकल्ये गार्हपत्ये भूरिति होमः, यजुमन्तवैकल्ये सत्यानीघ्रीये धिणिये भुव इति होमः । सोऽयं सोमयागे द्रष्टव्यः; हविर्यागे पानीधीयाभावात् । अग्न्याधेय मग्निहोत्रं दर्शपूर्ण- मासा वाग्रपणं चातुर्मास्यानि दाक्षाय 'पयन्नः, कौण्डपायिनामयनं सौवामणी वा सप्तमी; त एते हविर्यज्ञाः । तेवाग्नीधीया- भावात् 'अन्वाहार्यपचने' दचिणाग्नौ 'जुहवार्थ' हे यूयं जुहुता, सामभेपे खरित्याहवनीये होमः। यद्यविनाता झेपः, यदि वा वेदचयचेपसमुच्चयः, ततोभयवापि भूर्भुवः खरित्येतास्तिस्रा व्याहतीः सर्वाः 'अनुट्ठत्व' वार्य आहवनीय एव जुहुत # अनेनार्थवादेन प्रायश्चित्तविधि मुन्नीय व्याहृतिप्रयंमापूर्वक तं विधि मुपसंहरति- “एतानि ह वै वेदाना मन्तःश्लेषणानि यदेता व्यावतयस्तद्यधात्मनात्मानं सन्दध्याद्यथा पर्वणा पर्व यथा • "अगाधेय मणिको दर्शपूर्णमासा वापयर्थ चातुर्मास्थानि निष्ठपश्बन्ध, सौचा मपोति सप्त इवियंचमण्या."-इति गौत...८.१९ । - "एता दर्शपूर्णमासयोर्दघिण मकल्पयन् यदन्वाहायम्" इति भव. बा. १.२.२.५ । "पवाति यन्त्रसम्बन्धि दोषजानं परिहरयनेनेवि चन्वाहार्यो नाम ऋतिगम्योदय पोदनः' -दिप तप सा.भा.। "पवाहायें दचिणापावधिश्यति"-इति कात्यायो०२.४.२७ । : "भूर्भवः सुवरिति समायथिचानि"-इति ते. पा. ४.२.०१. सा• भा।

·॥ पक्षमपच्चिका। ५॥७॥ लेमा चर्मण्यं वान्यदा विलिष्ट संश्लेषये देव मेवैताभिर्यजस्थ विलिष्टं मन्दधाति ; सैषा सर्वप्रायश्चित्तिर्यदेता व्याहृतयस्तम्मादेव यजे प्रायथित्तिः कर्तव्या"-इति। या एता व्याहतयः सन्ति, 'एतानि ह वै' पोखेव व्यावृतिरूपाणि, वेदानां सम्बन्धीनि 'मन्तःश्लेषणानि' अन्तर्बन्धनसाधनानि। तव दृष्टान्तो ऽभिधीयते -यथा लोके 'पात्मनात्मानं सन्दध्यात्' अात्मसन्दः स्वरूपमात्र- वाचिल्लात् सर्वव्यपरः ; एकेन द्रव्येण ट्रव्यान्तरं सन्धीयते । एतच छन्दोगैविस्पष्ट मानातम्- "तद्यथा लवणेन सुवर्ण सन्दध्यात्, सुवर्णन रजतं, रजतेन बम, अपुणा सीस, सीमेन लाइं, लोहेन दारु, दारुणा चर्म"-इति ( का० उप० ४.१७.७.)। क्षारादिना सुवर्णादीनां सन्धानं सुवर्ण कारादिपु प्रसिद्धम् । तदेतदभिप्रेत्या- मनामानं सन्दध्यादित्युक्तम् । यथा च हस्तपादादिष्वेकेन पर्वपा पर्वान्तरं संलिष्टम्, यथा च लेपणा धात्वन्तरं संश्लिष्टम्, धर्मणा 'चमख" पादत्राणादिकम्, 'अन्यदा' प्रकटादिपु किञ्चि- विशिष्ट मगाम, धर्म अपि रज्ज्वा संश्लेपयेत् ; अनेनैव प्रकारण "एताभिः' च्यातिभियनस्य विशिष्ट मन संश्लिष्ट' भवति । या एता व्याहतयः, सैपा सर्वस्य वैकल्यस्य प्रायथितिः; तस्माद यजे वैकत्यपरिहारार्थ मेपैव प्रायचित्तिः कर्चव्या ॥ ७ ॥ इति योमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्यप्रकाये ऐतरेयतामणस्य पञ्चमपचिकायां पक्षमाध्याये (पञ्चविंगाध्याये) सप्तमः खण्डः 0 (३२)" .. . "मा बाम सन्दधदिशान"-उनि २ मा• OCT ..। ११ ·२.२ ॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ ॥ अथ अष्टमः खण्डः ॥ । तदाहुमहावदाई: यदृचैव हौवं क्रियते यजुषा ऽऽध्वयंवं साम्नोद्गीयं 'ब्यारधा चयी विद्या भवत्यय केन ब्रह्मत्वं कियत इति वय्या विद्ययेति ब्रूयादयं वै यज्ञो यो ऽयं पवते तस्य वाक् च मनश्च वर्तन्यौ वाचा च हि मनसा च यज्ञो वर्तत इयं वै वागदी मन- तहाचा वय्या विद्ययैकं पक्षं संस्कुर्वन्ति' मनसैव ब्रह्मा संस्करोति' ते हैके ब्रह्माण उपाकृते प्रातरनु- वाके स्तोमभागान् जपित्वा भाषमाणा उपासते तडैतटुवाच ब्राह्मण उपाकृते प्रातरनुवाके ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्टा ऽई मख्ख यन्नखान्तरगुरिति तद्य- थैकपात्पुरुषो' यत्नेकतनको वा रथो वर्तमानो मेषं न्येत्येव मेव स यज्ञो भेषं न्येति मनु यजमानो भेषं न्येति' तस्माद् ब्रह्मोपाकृते प्रातरनुवाके' वाचंयमः स्वादोपांवन्तर्यामयोहीमा- टुपाकृतेषु पवमानेष्वोचो ऽथ यानि स्तोत्राणि सश- स्वाण्या तेषां वषट्कारावाचंयम एव स्यात् तद्यथो- भयतःपात्पुरुषो यन्नुभयतश्चको वा रथो वर्तमानी न रिष्यत्येव मेव स यजो न रिष्यति यतखारिष्टि मनु यजमानो न रिष्यति ॥ ८ (३३) । यज्ञस्य भेष A ·॥ पञ्चमपचिका। ५1८॥ २०३ व्याइतिहाममसङ्गेन ब्रह्मा बुद्धिस्थः । तस्य तत्कर्तृत्वात् । तथा चावलायन पाह "जुहोति-जपतीति प्रायश्चित्त ब्रह्मायम" --इति (ौ० १.१.१६.) 1 अत: प्रश्नोत्तराभ्यां ब्रह्मत्वं निणेतु मुप- समवे -"तदाहुमहावदा३ः यदृचैव हौवं क्रियते, यजुषा ध्वयंव, साम्मोहीयं, व्यारक्षा वयो विद्या भवत्यथ केन ब्रहावं क्रियत इति, त्रय्या विद्ययेति ब्रूयात्" इति । 'तत्' तत्र प्रायश्चित्तमयों 'महावदाः ब्रह्मवादिन 'पाहु' चोदयन्ति । महत् प्रौद वेदं वदन्तीति महावदाः। प्लतिस्तेषां प्रसार्था । 'यद' यमान कारणादृग्यजुम्मामेति हौवाध्वर्यवौहावाणां 'बयो' वेदत्रयरूपा विद्या 'व्यारब्धा' विविच होत्रादिभिः स्वीकृता भवति । अथर्व- वेदय नाव मिश्रयितुं शक्यते ; पाहवनीयादिकर्तव्यस्य तत्रा- भावात्। अथ तस्मात् कारणात् केन साधनेन ब्रह्मत्वं क्रियते ? प्रति चोयम् । तस्य 'त्रया' वेदत्रयरूपया विद्यथा ब्रह्मत्वं कर्तव्य मित्युत्तरं प्रतिब्रूयात् । अत एव सम्प्रदायविद:-- "अथर्वक्षेत्रवान् ब्रह्मा वेदेष्वन्येषु भागवान् । तस्माद् ब्रह्माणं धर्मिष्ठ मिति धारण्यके श्रुतम्" इति । ब्रह्मपा मनसा वैकल्यराहित्यानुसन्धान विधत्त- "थयं वे यत्रो यो ऽयं पवते, तस्य वाक् च मनय वर्तन्यो ; याचा पहि मनसा च यत्रो वर्तत, इयं वै वागदो मनस्तदाचा त्रय्या विद्ययेक पर्व संस्कुर्वन्ति, मनसैव ब्रमा संस्करोति" इति । 'पर्य' वायुः 'पव' अन्तरिये सबरति, भय मैव यत्रखरूपो वायु- सहयो यत्रः; यथा वायोः सञ्चारमार्गाः, तथा 'तस्य यन्त्रस्य वाक् याविकोमा लादिपियारन् । "बिह मिति'। यः ·२०४ ॥ ऐतरेयवाणम् । च मनम 'वर्तन्यौ' प्रवृत्तिभागौ। यम्माद 'वाचा' मन्वरूपया 'मनसा' च प्रयोगानुसन्धाता यज्ञो वर्तते, तस्मादुभौ मार्गों ; नव वाग 'इयं वै भूमिखरूपैव, मनस्तु 'अदा' स्वरूपम् ; 'तत्' तथा सति वायूपया वय्या विद्यया होत्रादयो रथस्थानीयस्य यज्ञस्यैकं 'पदं' भार्ग 'संस्कुर्वन्ति' सम्यक् सम्पादयन्ति । ब्रह्मा मनसैव 'संस्करोति' सम्यक् सम्पादयति ; अन्यं भाग मिति शेषः । होता. दिभिर्वाचानुष्ठीयमानेष्वनेषु वैकल्यराहिल्यं ब्रह्मा अनुसन्दध्यादि. त्यर्थः । छन्दोगायत मयं माननन्ति- "एष एव यजस्तस्य मनश्च वाक् च वर्तनी ; तयोरन्यतरां मनसा संसारोति ब्रह्मा; वाचा होताध्वर्युरुद्वातान्यतराम्" इति ( छान्दो• उप० ४.१६. 0) प्रय ब्रह्मणो मौनं विधात वाग्यावहार बाधं दर्शयति- “a हैके नमाप उपाधते प्रातरतुवाले स्तोमभागान् जपित्वा भाष माणा उपासते तदेतदुवाच बाण उपाक्ते मातरनुवाक ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्ट्वा ऽई मन्य यज्ञस्यान्तरगुरिति ; तद्यथैकपात्पुरुपो यवेकतयको वा रथो वर्तमानी धे येत्येव मेव स यजी श्रेष न्येति,-यज्ञस्य भेष मनु यजमानो मे न्येति" इति। केपुचि- बचप्रयोगेषु वर्तमानाः 'ते' वेदत्रयाभिन्नत्वेन प्रसिद्धाः 'एके बनाय' केचिद् ब्रह्मसन्जका ऋविजो होता पठितव्ये प्रातरनु- बाके वर्गुणा 'उपासते' अनुनाते सति, तत जई "रश्मिसि याय ला" "-इत्यादोंस्तोमभागसब्दकान्मन्नान् (ता. मा० १. 4.१.)जपित्वा मोन ममता 'भाषमाणाः' वाग्वावहारं कुर्वन्तः . "ते प्रावपारे पुरा परिपातीयाया मा म्यादति, पतरामा र सुप्ररोति सीयते इयतरा"-इत्यादिवत्वपमेष, समर शोधक। समायमचान्तु द. ०५.४11 पापाताः; "मासिहा पार्यः, प्रेस ·॥ पञ्चमपक्षिका ५1८॥ 'उपासते' समीपे तिष्ठन्ति । तदानीं कश्चिच्छास्वामिनो वाप्रप भागत्य कस्मिंशिद्यन्न प्रातरनुवाकोपाकरणादूई 'भाषमाण' वाग्वावहारं कुर्वन्तं ब्रह्माणं दृष्ट्वा वाक्य मेतदुवाच-"प्रत्य यनस्याई मन्तरगु."-इति ; ऋविग्यजमाना एकं यज्ञभाग मन्तरितं वत- वन्त इति । तथा सति यथा लोके कथिदेकपात्पुरुषो द्वितीयं पादं सदाचितं कला प्रसारितेनैकेनैव पादेन 'यन्' मार्गे गच्छन् भेष' भूमौ पतन् 'न्येति' नितरा मेति ; यथा वा कथिट्रय एकचको भूमौ प्रवर्तमानी श्रेषं प्राप्नोति ; एव मेव मोनरहितेन ब्रमणा युताः स यज्ञो नेपं न्येति ; तञ्च यत्नभेपम् 'अनु' पसाद यजमानो रोपं न्येति ॥ इत्यै वाग्यावहारे बाध मुका मोनं विधत्ते--- "तस्माद ब्रह्मो- पाहते प्रातरनुवाके वायमः स्यादोपांवन्तर्यामयोहोमादुपा- कतेषु पवमानेष्वोचो ऽथ यानि स्तोबाणि मयस्साया तेषां वपट्काराहाचंयम एव स्यात् ; तद्यथोभयतःपात् पुरुषो यबुभय- तयको वा रथो वर्तमानो न रिष्यत्येव मेव स यन्नी न रियति,- यस्यारिष्टि मनु यजमानो न रियति"-इति । यस्माद्भाषणे बाधोऽस्ति, 'तस्माद' ब्रह्मा प्रातरनुवाकोपाकरणादूई 'वाचंयमः' मौनी स्यात् । कियन्तं काल मिति, तदुच्यते-'उपांखन्तर्यामयोः' ग्रहयाः 'श्रा होमाद' होमसमाप्तिपर्यन्तम् ; तथा पवमान- जायते , ररिसरसि दयाय त्वा शय जिवे त्याई"-इत्यादिभिखिशाता है.सं.३५२। पुन पञ्चमे उस ररिसरसिमन्नस्य "रमिरित्येवादिन्य मसृजत"-इत्यादिन्यमृटिपरतया व्याख्यानधानावन (५.२६१.), वा. स. १५ द्र। • "न्दी.-• अशा वाचयमी बभूषेत्"-वि पड़ बा० १५.२८द्र.1 1पा-छत्-यच- पोट्ट ।

·२०६ ॥ ऐतरेयवाघाणम् ॥ । स्तोत्रेषु * विष्वम्यध्वर्युगा 'उपाकृतेषु' अनुज्ञातेषु सत्सु 'पोटच!' उत्तमा समाप्तिकालीना येय मगस्ति, तत्समातिपर्यन्तम्, वाचं- यमः स्यादित्यनुवर्तते । 'अथ' अनन्तरं यान्यन्यानि भाज्यादि- स्तोत्राणि शस्त्रसहितानि सन्ति, तेषाम् 'पा वषट्काराद्' वौष- डितिमन्त्रोच्चारणपर्यन्त्रम् ; तत्ततस्तोत्रप्रारम्भादूई तदा तदा वाचंयम एव स्यात्। तथा सति 'यथोमयतःपात्' पादहयोपेतः पुरुषः 'यन्' मार्गे गच्छन् 'न रिपति'न विनश्यति ; तथा प 'उभयतयक:' चक्रहयोपेतो रथो मार्गे प्रवर्तमानी न विनश्यति ; एव मेव मौनिना ब्रह्मणा युक्तः स यत्रो न विनश्यति। यजस्य 'अरिष्टिं' विनाशाभाव मनु यजमानोऽपि न रिष्यति' न विन- ध्यति ॥८॥ प्रति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाचणस्य पञ्चमपच्चिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (२३)। ॥अथ नवमः खण्डः ॥ तदाहुर्यद् ग्रहान् + मे ऽग्रहीत्याचारोन्म आहु- तौम ऽहौषोदित्यध्वर्यवे दक्षिणा नीयन्त उदगासीन्म * पिवमानम, माध्यन्दिनपवमानम्, भाभवपरमान मिति पौषि पवमानतीमाथि । +'गतान् ।

·॥ पञ्चमपचिका। ५1८॥ . इत्युगाचे ऽन्ववोचन्मे ऽशंसौग्मे ऽयाक्षीन् म इति होचे 'किं चिदेव चक्रुष' ब्रह्मणे दक्षिणा नीयन्ते' ऽकृत्वाहोखिदेव हरता इति' यजस्य हैप भिषग् यद् ब्रह्मा यत्तायैव तद्वेषनं कृत्वा हरत्यथो यह- यिष्ठेनैव ब्रह्मणां छन्दसा रसेनाविज्यं करोति यत् ब्रह्मा तस्माद् ब्रह्मार्जुभाग्य वा एष दूतरेषा मूत्विजा मग आस यद् ब्रह्माई मेव ब्रह्मय आसाई मित- रेषा मृत्विनां तस्माद्यदि यज्ञ ऋक्त आत्तिः * खाद्' यदि यजुष्टो यदि सामतो' यद्य विज्ञाता सर्वव्या- पहा' ब्रह्मण एव निवेदयन्ते' तस्माद्यदि यन्त ऋता आर्तिर्भवति 'भूरिति ब्रहाा गार्हपत्ये जुहुयाद्यदि यजुष्टो भुव इत्याग्नीधौये ऽन्वाहार्यपचने वा हवि- यनेषु यदि सामतः स्वरित्याहवनौये' यद्यविनाता सर्वव्यापी भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्याहवनीय एव जुहुयात्म प्रस्तोतोपाकृते स्तोत्र आह ब्रह्मन्स्ती- ध्यामः प्रशास्तरिति स भूरिति ब्रह्मा प्रातस्सवने ब्रूयादिन्द्रवन्त + स्तुध्व मिति 'भुव इति माध्यन्दिने सवने बयादिन्द्रवन्त स्तुध्व मिति' स्वरिति दृतीय- सबने ब्रूयादिन्द्रवन्त स्तुध्व मिति भूर्भुवः स्वरित्युक्यो वा ऽतिराचे वा ब्रूयादिन्द्रवन्त स्तुध्न मिति स - "पार्मि" ख, ग, घ । 1 "इन्द्रवन्त;"क। एवं मिडीसरचापित ·२०६ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ यदाहेन्द्रवन्त स्तुध्व मित्येन्द्रो वै यन्न इन्द्रो यजस्य देवता' सेन्द्र मेव तदुगौयं करोतीन्द्रान्मा गादिन्द्र- वन्त स्तुध्व मित्येवैनांस्तदाह तदाह ॥ ६ (३४) ॥ . - ॥इत्यैतरेयनामो पञ्चमपञ्चिकायां पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ १ प्रय ब्रह्माणः कांचित् कर्तव्यविशेषान्विधातुं चोद्य मुद्भाव- यति- “तदादुर्य ग्रहान्मे ऽग्रहीप्राचारोन्म आहुतीमे ऽहौषी- दित्यध्वर्यवे दचिया नीयन्त उदगासीन्म इत्युहाने ऽन्ववोचन में मंसौन्म याक्षीन् म इति होने, किरिखदेव चक्रुषे ब्रह्मणे दक्षिणा नीयन्ते ऽशवाहाखिदेव हरता इति" इति। 'तत् तस्मिन् ब्रह्मणि चोद्य माहुः । किं चोद्य मिति, तदुखते- यजमानेनाध्वर्यवे यदा दक्षिणा 'नोयन्ते' प्रदीयन्ते, तदानीं यजमानस्याय मभिप्रायः- असावध्वर्युः 'मे' मदर्थ 'ग्रहान्' ऐन्द्रवायवादीनग्रहीत, तथा 'मे' मदयं 'माचारीत्' ग्रहप्रचारं कृतवान्, तथा 'मे' मदर्थ माइतीः 'अहोपोत्' हुतवानिति । यदोहावे दक्षिणा नीयन्ते, तदानी मय मभिप्रायः-- असौ उगाता 'मे' मदर्थम् “उदगासीत्' औद्रात्रं बतवानिति । यदा होने दक्षिणा नीयन्ते, तदानी मय मभि- प्राय:-अयं होता मदर्थम् 'अन्ववोचत्' पुरोनुवाक्यादीना मनुवचनं कृतवान्, सथा 'मे' मदर्थम् 'प्रशंसीत् शंसनं तवान्, तया 'मे' मदर्घम् 'भयाचौद' याज्यां पठितवानिति। एवं तेन तेन छतं काव्यं स्मृत्वा यस्माद् दक्षिणां ददाति, तस्माद् ब्रह्मणेऽपि तत्सतं कार्य स्मृत्वा दक्षिणा दातव्या। तथा सति 'किंखिदेव' किं नाम कायं 'चक्र' तयवे ब्रह्मणे यजमानिन दक्षिणा ·॥ पञ्चमपचिका 1५1८॥ २०९ नीयन्ते, 'पाहाखिदकलेव' अथवा कि मपि कार्य महत्वैव 'हरते' ब्रद्धा दधियां हरेत् । एतचायुक्त मिति चोयम् । तस्योत्तर माह- "यनत्य हेम भिमग्यद् ब्रह्मा ; यमायैव तङ्केपनं अत्वा परति" इति । यो ब्रह्मास्ति, एय यजस्य 'भिपक' चिकित्सकः । 'तत्' तस्मात् कारयाद 'यज्ञायैव भेषजं कला' यन्नत्यावैकल्यरोग शमयिला, दक्षिणा हरति ; तस्मादोबादिय- दुपकारित्वादयं दधियाया योग्य एव ॥ पक्षान्तररूपेण ब्रह्मणा दरियाधिक दर्भवति- "थो यद भूयिठेनेव ब्रा छन्दसां रसेनाविज्यं करोति यद् ब्रह्मा; तस्माद बनाईभाग्य वा एप इतरेमा मृविजा मय पास यद् बधाई मेव ब्रह्मए प्रासाई मितरेषा मृविजाम्" इति । अपि यो ब्रह्मास्ति, 'भूयिष्ठेनेव' प्रतिबहुलेनैव 'छन्दसा रसेन' वेदवारभूतेन व्यावति- प्रणवरूपेण ' नया' मन्त्रेणेव 'यट्' यस्मात् कारणादार्दिन्यं करोति, तस्मात कारणाहुपकारबाहुल्यादयं ब्रह्मोति विशिष्टेन नामा व्यवगियत इति पः। किञ्च यो ब्रह्मास्ति, एषः 'अये' प्रथम मेवेतरेया मृविजाम् 'पईभाग्य वै' अईप्रयोगं भजत्येव ;- वेदनये यावान् प्रयोगी वितताऽस्ति, स सर्वोऽपीतविग्मि- चानुष्ठीयते, ब्रह्मणा तु मनसेत्येतावानेव विशेषः, प्रयोगस्तूभयव समान एव । अय मेवार्थोई मेवेत्यादिना स्पष्टोक्रियते । ब्रह्मणो यज्ञस्याई मेव मनसानुष्ठीयमानम्, 'इतरेपा मुविजां' होवादीनां चाचानुष्ठीयमान मईम् ; तस्मादुपकारबाहुल्यं सिद्ध पूर्ववत् ॥ व्यातिप्रायश्चित्त मुक्तां तत्कर्तृवं ब्रह्मणो विधत्ते- "तस्माद यदि यन्न ऋता आत्तिः स्याद्यदि यजुष्टो यदि सामतो यद्य- विज्ञाता सर्वव्यापदा, ब्रह्मण एव निवेदयन्ते ; तस्माद्यदि यन्न ऋत ·॥ ऐतरेयवान्त्रणम् ॥ प्रातिर्भवति, भूरिति ब्रह्मा माईपत्ये जुहुयाद ; यदि यजुष्टो भुवं इत्याग्नीधीये ऽन्वाहार्यपचने वा हविर्यजेपु ; यदि सामतः, स्वरि- त्याहवनीये ; यद्यविज्ञाता सर्वव्यापहा भूर्भुवः सरिति सर्वा अनु- द्रुत्याहवनीय एव जुहुयात्” इति । यस्माद ब्रह्मा यजभार मयं वहति, भिषक्लेन यज्ञवैकल्य परिहर्तुञ्च शक्नोति, तस्माद्यश्रृंगा- दिभ्यः किञ्चित् वैकल्य भवेत, तदानी मितरे सर्वते तस्मै ब्रह्मणे एवं तदैकल्य निवेदयन्ते ; 'तस्माद' इतरैनिवेदितत्वात् स ब्रह्मा पूर्वोक्तप्रकारेण तत्तत् प्रायश्चित्त जुहुयात् ॥ ब्रह्मणः कर्तव्यान्तरं दर्शयति- “म प्रस्तोतोपाकते स्तोत्र पाह ब्राह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तरिति, स भूरिति ब्रह्मा प्रात- ससवने ब्रूयादिन्द्रवन्त स्तुध्व मिति ; भुव इति माध्यन्दिने सवने ब्रूयादिन्द्रवन्त सुध्ध मिति ; स्व रिति ढतीयसवने ब्रूयादिन्द्र- वन्त स्तुव मिति ; भूर्भुवः स्खरित्युक्थे। वा ऽतिराने वा ब्रूयादिन्द्र- वन्त स्तुध्व मिति”-इति। अध्वर्युणा स्तोते 'उपाक्कते' प्रारब्धु मनुज्ञाते सति 'प्रस्तोता' स्तोत्रसाधने साग्नि प्रथमस्य प्रस्ताव भागस्य माता प्रस्तोढनामक ऋत्विक, ब्रह्माणं प्रत्यनुना मनेन मन्त्रेण प्रार्थयेत । "ब्रमन्”-इत्यादिमन्त्रः । हे 'प्रशास्तः' अस्माकं प्रणातनस्य प्राज्ञापनस्य कत्तः! हे ब्रह्मन् ! बदनुनया वयं स्तोप्याम इति । ततस्तेन प्रार्थितो ब्रह्मा 'भूः' इत्येतां प्रथमा व्यावृति मुळा, हे उहातारः! 'इन्द्रवन्तः' इन्द्रविषयस्तुतिपराः सन्तः 'सुध्वं' स्तोत्रं कुरुतेति श्रूयाद् । एव मितरवापि योज्यम् । ब्रह्मणा प्रयुक्तस्यानुनानमन्त्रस्याभिप्राय दर्शयति-"म यदाहे- न्द्रवन्त स्तुध्व मित्यैन्द्रो वै यन, इन्द्री यज्ञस्य देवता, सेन्द्र मेव तदु- हीयं करोतीन्द्रामा गादिन्द्रवन्त नुव मित्येवैनांस्तदाह तदाह".

·॥ पञ्चमपचिका ।५।। २११ - -इति । 'स' वा 'इन्द्रवन्त सुध्व मिति' यदाक्य माह, तस्या- भिप्राय उच्यते 'यनः सोमयागः 'ऐन्द्रो वै' इन्द्रसम्बद एव, इन्ट्रो हि तस्य यज्ञस्य देवता ; अतः तदुदीर्थ' सामगैः क्रिय- माण मुगानं 'सेन्द्रम्' इन्द्रसहित मेव करोति ; ऐन्द्र मुगौतम, इन्द्रात 'मा गान' मापगच्छतु। तस्मात् डे पहातारः ! यूयम् 'इन्द्रवन्तः इन्द्र विषयतां पर्यवेक्षन्तः, एवं भूत्वा स्तुध्वम् । 'इति' अनेनैव प्रकारेण 'एनान्' उद्गातृन् ब्रह्मा 'तद' वाक्य माइ ॥ अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तार्थः ॥८॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयत्राह्मणस्य पञ्चमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) नवमः खण्डः ॥ ८ (२४)॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमचतुरी देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवसायणाचार्येण विरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश'नामभाष्ये ऐतरेयन्नाह्मणस्य पञ्चमपञ्चिकायाः पञ्चमाध्यायः ॥ • अमिनध्याथै नव खणा मलि, बायेषु षट् अग्निहोत्र मामातम् , तत धार मुस्विकार्योपदेशप्रकरण मारम मिति सप्तमारमयो खण्ड्यो ब्रदर्विकार्योपदेशा उक्ता यावस्तदादीनां कार्यायपि परम्तादधान्ति । श्राश्वलायनीयदितीयाध्यायस्य पथमकण्डिकाया- माधान मा रितीयादिषु चतसत मग्रिहोत्रम्, प्रकव्योपदेशम्नु "अथ नया. (१.१२१)"-इत्याापकम्येत: पुरनादेपोक्त प्रति सम्॥ .

·२१२ ऐतरेयवाधणम् । विश्व वै पञ्च)। गौवें दश। यहा एति च प्रेति च चत्वारिका यर समानोदक पट उहराहवनीयं नवा) ॥५॥ विश्वे वै देवा, देवासुरा वै, सच्च रवे जग्मु, रुद्यन्नु खलु वा चत्वारि॥ ५ ॥ इति पञ्चमपचिका समाधा। • 10.11.11-1-1-1-1-1.)। In10-11-1-1. Rt.

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ ॥ अथ षष्ठपश्चिका॥ (तष) ॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः। ॥ ॐ ॥ देवा ह वै सर्वचरौ सत्रं निषेदुस्तह पाप्मानं नापननिरे'तान्होवाचा(दः काद्रवेयः सर्प- ऋषिमन्वक्वंदेका वै वो होबा कृता'तां वो ऽहं कर- वाण्यथ पाप्मान मपहनिष्यध्व इति ते ह तथैल्यू- चुस्तेषां ह म स मध्यन्दिने 'मध्यन्दिन एवोपोदा- सर्पद'ग्राखो ऽभिष्टौति तस्मान् मध्यन्दिने मध्य- न्दिन एवं ग्राव्यो ऽभिष्टुवन्ति तदनुकृति स इम येनोपोदासपत्तद्धाप्येतर्बुदोदासर्पणी नाम प्रप- दस्ति तान् ह राजा मदयाञ्चकारते होचुराशी- विषो वे नी रानान मवेक्षते 'हन्तायोष्णीषेणाक्ष्या- वपिनद्यामेति तधेति' तख होष्णीषेणाच्यावपि- नहस्तस्माटुष्णीष मेव पर्यस्य ग्रावणो ऽभिष्टुवन्ति तदनुकृति तान् ह राजा मदया मेव चकारते होचुः खेन वै नो मन्लेण ग्राव्णो ऽभिष्टौति हन्ताखान्या- ·२१४ ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ । - भिर्ट गभिर्मन्व मा पृशचामेति तथेति तख हान्या- भिग्भिमन्व मापपृचुस्ततो हैनां न मदयाञ्चकार तद्यदस्यान्याभिटग्भिमन्त्र मापञ्चन्ति शाला एव' ते ह पाप्मान मप जघिरे तेषा मन्वपहतिं सपा पाप्मान मप जधिरे त एते ऽपहतपाप्मानो हित्वा पूर्वी जीर्णी स्वचं नवयैव प्रयन्त्यप पानानं हते य एवं वेद ॥१॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः। अथाग्निहोत्रं पयसः प्रशंसा तहोहनापतिविनिष्कृतिथ । तस्य प्रशंसाप्युदिते च होमो ब्रह्मविजो व्याइतयोऽम्यधीता:॥१॥ ब्रह्मणः कर्तव्यविधानेन ग्रावस्तुद् बुद्धि स्थः । तस्याग्निष्टोमे कर्तव्यं विधातु मुपाख्यान माह- . "देवा ह वै सर्वचरौ सत्र निपैदुस्ते ह पामानं नापजनिरे ; तान्होवाचावुदः काद्रवेयः सर्प ऋषिमन्त्रकदेका वै वो होता किता, तो वो ऽहं करवाण्यथ पामान मप हनिष्यध्व इति ; ते ह तथेत्यूचुस्तेषां हम स मध्यन्दिने मध्यन्दिन एवोपोदासर्पद् प्रावणो ऽभिष्टौति" इति । पुरा कदाचिद् देवाः 'सर्वचर' नामके देशविशेषे । किन्चि- दनुष्ठितवन्तः । 'ते' देवास्तेन सत्रेण स्वकीयं 'पाप्मान' दारिद्रर- हेतुं 'नापजनि' न नाशितवन्तः। 'तान्' पापक्षयरहितान् देवान् ‘अर्बुदः' तन्नामकः कथिपिरागत्योवाच । कीदृशोऽर्बुदः ! * "एतस्मिन् काले यावतुत् प्रपद्यदे"-इत्यादि पाय यौ० ५.१२ ख. द्र। , + साराद्वा२६.1 दृष्टव्यम् ।

·॥ पष्ठपश्किा।।१॥ २१५ 'फाट्येयः' कट्ठनामधारियाः स्त्रियाः पुत्रः, 'सर्प:' सर्पजातीय- देहधारी, 'ऋपिः प्रतीन्द्रियाद्रष्टा 'मन्नत' [ करोतिधात- स्वन दर्शनार्थः] मन्त्रस्य "प्रेते वदन्तु प्र वयं वदाम"-इत्यादि. स्वात्य (सं० १०, ८४. १.) द्रटा। तेनार्दुदेन कि मुना मिति, तदुच्यते-हे देवा: । 'एका ये यो होला' एकैद होटवेदात्मन्ना क्रिया 'व' युमाकम् 'अक्षता' नागठिता, तहैकल्येन पापसयो नासीत्। 'तो' जियां 'व:' युपदर्य मई करवाणि, अनन्तरं पामानं यूय मपहनियध्वे । 'पति' एतदृषिवाक्यं देवाः अङ्गीधनुः। ततः 'स' अर्बुदः 'तेषां' देवानां सत्ने प्रतिदिन मध्यन्दिनसमय एव 'उप' समोपम् उत्सुकः समागच्छत् । आगल्य च ये सोमा- भिटवार्थाः 'ग्रावाणः' पापाणा: सन्ति, तान् पूर्वोक्तग धृतेन 'अभिटौति' अभितः स्तुतिं कृतवान् ॥ प्रदानी ग्रायसुत ऋत्विजः + तत्मोन ग्रावणा मभिष्टय विधत्ते- "तस्मान् मध्यन्दिने मध्यन्दिन एव ग्रावणो ऽभिष्टुवनि तदनुलति"-इति । यस्मादईदेनाभिद्युतिः सता, तस्मात्सोमायो- गेषु सवेप तत्तन्मध्यन्दिने काले एव “प्रेते वदन्तु"-इतिहीन ग्राव्या मभिष्टव मृविजः कुर्युः । 'तदनुकृति-प्रति क्रियाविमे- पणम् । 'तस्य' अर्बुदस्य 'अनुमति' अनुरूपं यथा भवति तथेत्यर्थः । * "अर्बुद काट्वेयो पजेत्याइ वस सपा विश" इति शत ना• १३. ४.२ ९ । "अर्बुदा काद्रवेयस्तस्थ सपो विश - वियविद्या निमदेव-इनि चात्र यौ० १७.२.५ ॥ निरु.१.१.८,दष्टव्यम् । "तस्य रिर्वज चलारस्विरुषाः। तस तसोनर क्या होता मैत्रावरुणो काकी प्रावधयु, प्रतिप्रथाला नेटोने वा बचा बाबाछस्थानीध, पोतोदाता प्रस्तोता प्रविहतों मुत्र अन्य इति। एते ऽहोनकाइयोजयन्ति। एत एवाहिताप्रय इरथमयशा रमपनि सनदशा"-रति पात्र यौ.५१३-८।

·। ऐतरेयवाझगम् । अर्बुदत्य वृत्तान्त लोकप्रसिध्या दृढयति-"स ह स्म येनीपो- दासर्यत्तद्दाप्येतद्यर्बुदेोदासर्पणी नाम प्रपदस्ति”-इति । स ह' स तु अर्बुदाख्यः सर्पदेहो महर्षिः, येन मार्गेण 'उपोदामपत्' तत्- समीपं प्रति विलादुइम्यागच्छत्, 'तद्ध' तस्मिन्नेव देने 'एतर्हि' इदानी मपि 'अर्बुदोदासर्पणी'-इत्यनेन नामधेयेन युक्ला 'प्रपत्' मार्गोऽस्ति। प्रपद्यते गम्यते अनयेति प्रपत् ॥ प्रथाभिटवकाले ग्रावस्तुत उणीपेण नेत्रवेष्टनं विधत्ते "तान् ह राजा मदयाचकार ; ते होचुगगीविपो वै नो राजान मवेचते, हन्तास्योणीपणाच्यावपिनह्यामेति ; तघेति; तस्य होणीपे याच्यावपिना स्तस्मादुष्णीप मेव पर्यस्य ग्रावणो ऽभिष्ट: वन्ति तदनुमति" इति । ग्रावणा मभिषवार्थ मदाख्ये सर्परुपे महर्षी समागते सति तदीयविपदृष्टावलोकितः सोमो 'राजा' वन्यात्मकः, स्वय मपि विपयुक्तः सन्, 'तान्' समीपवर्तिनो देवान् 'मदयाचकार' उन्मत्तान् परवशान् कृतवान् । तदानीं 'ते' देवाः परसर मिद मूचुः,- 'आशीविषः' सर्परूपोऽय मदो 'नः' प्रमाकं राजानं विपध्या प्रवेचते 'हन्त' कष्ट मेतत्सम्पन्नम् । प्रतस्तत्परिहाराय केनचित् 'उणीपेण' शिरोवेष्टनसाधनेनाल्प- यस्पान्यार्बुदस्य 'अध्यावपिनद्याम' चक्षुपोवन्धनं करवाम इति विचार्य वि: प्रदचिणं तस्य मुख मुणीपेण वेष्टयित्वा तदीय- पघुपोयन्धनं कृतवन्तः । यमायरेवं कृतम्, तस्मादि- जोपि उणीप मेय 'पर्यस्य' परितो मुखं वेष्टयित्वा 'याव्णः' • "पाया भयुदपो प्रयपनि । यस्मलिना प्रमिला कि प्रदविर्ष भिC समुप पिता, पदा मोमाएनभिपाय पोऽसय पादपोभियात्" इति पार नो...१,01 पु. भा. 100.1 दरमम् ।

·1 पष्ठपनिका । ११॥ सीमाभिषवार्थान् पाषाणानभिटुवन्ति । तस्य' अर्बुदस्य 'अनु- छति' सादृश्यं यथा भवति तयेत्यनेनाभिप्रायेण वेष्टनम् ॥ अथ ग्रावस्तुतः पूर्वोक्तसूतादन्या अप्पैचो विधत्त -- "तान् र राजा मदया मेव चकार ;ते होचः,-खेन वै नो मन्त्रेण याव्यो भिटौति, हन्तास्यान्याभिनंगभिमन्व मा प्रषचामेति ; तथेति ; तस्य हान्याभिभिमन्व मापत्स्ततो हैना न मदयाञ्चकार; नद्यदस्यान्याभिभिमन्न मापञ्चन्ति शान्या एव"-वृति। पुन- रपि सोमो 'राजा' 'तान' देवान् पूर्ववत् 'मदयाञ्चकारव' ; ततः ले देवाः परस्पर सूचुः,-दृष्टिविषयपरिहारम्वपं सपंदेह ऋषिः स्वकीयेनेव सूतारूपेण मन्वेण ग्राव्यो ऽभिष्टौति । पती मन्त्र- सम्बन्धेन विषेषाम्नाक मुन्मादो जायते, 'हन्त' कष्ट मेतत्। अतो मन्नगतविषपरिहाराय 'अस्थ' अर्बुदस्य 'मन्त्र' सूक्तम् 'अन्याभिः' "शम्यायस समेत ते"-इत्यादिमिनिमः भाषणचाम' ["मुची सम्मकें"-इति (रुधा० २५.) धातुः ] सर्वतः सम्मृत करवाम । तदेतत् सर्वे देवा अङ्गीकृत्य तथैव चक्रुः। 'तत:' ऋगन्तरसम्मति तत्सूलगतेऽगले सति 'एतान् देवान सोमा राजा 'न मद- याचकार' उन्मादं नाकरोत् । तस्मात् कारणादर्बुदस्य 'मन्त्र' सूताम् 'अन्याभिः' "माथायख"-इत्यादिभिः (सं० १.०१.१६- १८.) भिष्टयकाले सम्मृतं कुर्य : ; तच शान्त्यर्थ मेव भवति । देवाना मभिष्टयतां पापयान्तिं दर्मयति-- "तेहपामान सप अधिरे, नेपा मन्बपति सपीः पापमान मप जधिरे, त एते ऽपातपापानो हिला पूर्ण जीर्ण व नवयैव प्रयन्ति"-दति । '३' देवाः, पदानुष्ठितनाभिष्टयेन दारिद्रादिहेतुम् 'पामान' "पाप्यायच समेत विहिस: -वि पायो...LI ·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ नामितवन्तः। 'तेषा' देवानाम् 'अपहति' पापविनाशम् 'अनु' पवाद् अर्बुदसम्बन्धिनः सर्पाः सर्वेऽपि वकीयं पामानं नामित- वन्तः। ते सर्पाः स्वशरीरगतां पूर्वसिद्धां जीणी बचं हिला 'नवयैव नूतनयैव बचा युक्ताः 'प्रयन्ति' सर्वतः प्रसर्पन्ति । एते' नूतनत्वग्युताः सर्वा अपहतपाप्मान इत्युच्यन्ते ॥ घेदन प्रशंसति- "अप पाप्मानं इते य एवं वेद"-इति ॥१॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाह्मणस्य षष्ठपञ्चिकाया प्रथमाध्याये (पविभाध्याये) प्रथमः खण्ड. ॥ १ . ॥ अथ द्वितीयः खण्ड । तदाहुः कियतीभिरभिष्टुयादिति शतेनेत्याहुः शतायुबै पुरुषः शतवीर्यः शतेन्द्रिय आयुष्येवेनं तहीर्य इन्द्रिये दधाति चयस्त्रिंशत्या देत्याहुस्वय- सिंशतो वै स देवानां पाप्मनो ऽपाईस्त्रयस्त्रिंशदै तस्य देवा इत्यपरिमिताभिरभिष्टुयादपरिमितो वे प्रजापतिः प्रजापतेर्वा एषा होचा' यद ग्रावस्ती- बीया तयां सर्वे कामा अवरुध्यन्त स यदपरि- मिताभिरभिष्टौति सर्वेषां कामाना मवरडो'सर्वान् कामानवस्न्ध य एवं वेद तमादपरिमिताभि- रेवाभिष्टयात्तदाहुः कघ मभिष्टुयादित्यचरशा:

·॥ पाठपञ्चिका।१।२॥ २१६ चतुरक्षरशा पछा अशाई: ऋक्शा३ इति' तद्य दृक्शो न तदवकल्पते ऽथ यत् पच्छो नो एव तदवकल्पते ऽथ यदक्षरशश्चतुरक्षरशो वि तथा छन्दांसि लुप्येरन् 'वहूनि तथाक्षराणि होयेरन र्चश एवाभिष्ट्याव्यतिष्ठाया एव विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्च- तुष्पादाः पशवो यजमान मेव तद् हिप्रतिष्ठ चतु- यात्म पशषु प्रतिष्ठापयति तस्मादईच्छंश एवाभि- ष्टुयात्तदाहुर्यनमध्यन्दिने मध्यन्दिन एव' ग्राणो ऽभिष्टौति' कथ मस्येतरयोः सवनयोरभिष्टुतं भव- तीति 'यदेव गायचीभिरभिष्टौति 'गायत्रं वै मात- स्सवन तेन प्रातस्सवने ऽथ यजगतीभिरभिष्टौति' जागतं वै तौयसवनं 'तेन तृतीयसवन एव मु हास्य मध्यन्दिने मध्यन्दिन एव' ग्रावणो ऽभिष्टुवतः' सर्वेषु सवनेष्वभिष्टुतं भवति य एवं वेद तदाहुर्य- दध्वर्युरेवान्यावृत्विजः सम्प्रेष्यत्यय कसमादेष एता' मसम्प्रेषितः प्रतिपद्यत इति मनो वै ग्रावस्ती- चीयो ऽसम्मेपितं वा इदं मनस्तस्मादेष एता मस- म्प्रेषितः प्रतिपद्यते॥२॥ . पध प्रयोत्तराभ्या मभिष्टवगताना मृचां समां विधत्त- "दाहुः कियतीभिरभिटुयादिति, गनेनेत्याहुः ; शतायुर्वं पुरुषः ·२२० ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ शतवीर्यः भवेन्द्रिय आयुथेवेनं तदीयं इन्द्रिये दधाति"-इति । यतसङ्ख्याकासु नाड़ीषु सञ्चारादिन्द्रियाणां तदीयवीर्यस्य । शतसधात्वम् ; तसङ्ख्याकाना मृचां पाठेन 'एनं' यजमानं दीर्घायुधादिगुणयुक्तं करोति ॥ पक्षान्तरं विधत्ते - “वयस्त्रिंशत्या वेत्याङस्त्रयस्त्रिंगतो वैस देवानां पाप्मनो ऽपाहंस्त्रयस्त्रिंशदै तस्य देवा इति" इति । अथवा 'त्रयस्त्रिंगत्वा' ऋचां त्रयस्त्रिंशत्समया अभिष्टव इत्याहुः । तन हेतुरुयते- देवानां सम्बन्धिनी या त्रयस्त्रिंशदस्ति, अस्याः सकामात् 'स.' अबुंदः पापानि 'अपाहन्' विनाशितवान् । 'तख' 'अर्बुदस्य' समीपस्था देवाः 'त्रयस्त्रिंश' अष्टी वसवः, एकादश रुद्राः, हादशादित्याः, प्रजापतिय, वषट्कारयेत्येवं देवसका द्रष्टव्या पक्षान्तरं विधत्ते- “अपरिमिताभिरभिष्टुयादपरिमितो के अनापतिः ; प्रजापतेर्वा एपा होता यट् ग्रावस्तोत्रीया, तस्यां सर्वे कामा अवरुध्यन्ते ; स यदपरिमिताभिरभिष्टौति, सर्वेषां कामाना मवरुडे"-इति। एतावत्येवेति सञ्चानिन्धरहिता: 'अपरि मिता'। प्रजापतेरपरिमितमहिमत्वाद् ग्रावस्तोत्रसम्बन्धिन्या होळवेदोत्पन्नाया: क्रियायाः प्रजापतिसम्महत्वात् अपरिमितत्वं युक्तम् । तस्याच क्रियायां सर्वे कामाः स्वाधीना भवन्ति; अती ऽपरिमिताभिरभिष्टवः सर्वकामप्राप्ता सम्मयते॥ वेदनं प्रशं- सति- सर्वान् कामानवरुन्धे य एवं वेद"-इति ॥ .पु. भा. ६५८,५५• द्र। "तिम्र एव देवता इति नहता पनि प्रथिवी- स्वामी वायुवेन्द्री वान्तरिक्षम्यान मूर्या दासागवामा महाभाग्यादेशकस्सा पपि बनि मामयानि"-मादि निर.....।

·॥ षष्ठपश्चिका ।१।२॥ २२१ रतीयस्थ पक्षस्य मुख्यवं दर्शयति- "तस्मादपरिमिताभि- रेवाभिष्टुयात्" इति ॥ प्रश्नोत्तराभ्या मभिष्टये प्रकारविभेषं विधत्ते- “तदाहुः कथ मभिष्टुयादित्यक्षरशाः, चतुरक्षरशाः, पच्छा३: अचार, ऋक्शा३: इति; तहक्यो न तदवकल्पते ऽथ यत् पच्छो नी एव तदवकल्पते ऽथ यदक्षरशश्वतरक्षरशो वि तथा छन्दांसि लुप्येरन्, बहूनि तथाक्षराणि होयेरवईश एवाभिष्टुयाप्रति- ठाया एवं"-इति । 'तत् तत्राभिष्टये ब्रह्मवादिनः प्रश्न माहुः,- केन प्रकारेणाभिष्टुयादिति । कियन्तः प्रकाराः सम्भाव्यन्त इति चाकालायां ते प्रकारा उपन्य स्यन्ते,- अक्षरशोऽभिष्ट्यादित्येकः प्रकारः ; प्रत्यक्षर मवसायावसायाभिष्ट्यादित्यर्थः । अक्षरचतुष्टये ऽवसानं द्वितीयः प्रकारः। पादेऽवसानं वतीयः प्रकारः। मईचे ऽवसानं चतुर्थः । ऋचि समासाया मवसानं पञ्चमः। शुतयः सर्वा विचारार्थाः। कि प्रत्यक्षर मवसानम्, उतावरचतुष्टयेऽव- सानम्, उत पादे पादे ऽवसानम्, पाहोखिदईचे ऽवसानम्, अथवा कत्माया मृत्यवसानम् ? इति संशयः । राणि दूपयित्वाईपक्ष एव स्वीकार्यः । कथ मिति, नदुच्यते- यदि ऋक्य इति पक्षः स्यात् । तत् 'नावकल्पते' न सम्भवति ; अध्ययनवैपरीत्यप्रसगात्,- अध्ययनकाले ईचे ऽवसानं कुर्वन्ति, न तु कृत्वा मृचं मध्ये ऽवसानरहितां पठन्ति । पादावसान- पक्षेऽपि स एव दोपः। एकाक्षर-चतुरधर-पक्षयोर्दीपान्तर मप्यस्ति,- तथा पदयात्रीकारे छन्दांसि विलुप्येरन् । कथं विलोप इति, तदुच्यते- तथा सत्यचरावसानपझे वडून्य चराणि 'हीयेरन् पिनश्येशुः ; संहिताकालीनस हित्वादेरभावात् ; तत. तत्र पचान्त- ·२२३ ॥ ऐतरेयनााणम् ॥ श्छन्दोभट्टः। अईपचे त यथाध्ययन मेवामिष्टवात् न कोऽपि दोषः; तस्मादय मेव पचः सिद्वान्तः। अईयोः हित्वात् पच. इयसादृश्येन प्रतिष्ठार्थ मेतत् सम्पद्यते ॥ इम मईच पक्षं प्रशंसति- "विप्रतिष्ठो वै पुरुषयतुष्पादाः पशवो यजमान मेव तद विप्रतिष्ठं चतुष्यात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति । तस्मादश एवाभिष्टुयात्" इति । अर्चयोहित्वाद्यजमान- साम्यम्, ऋचां पादचतुष्टयोपेतत्वात् पशुसाम्यम् ॥ अथ मध्यन्दिनकालीन मभिष्टवं प्रश्नोत्तराभ्यां प्रशंसति-- "तदाहुर्यन्मध्यन्दिने मध्यन्दिन एव ग्रावणो ऽभिष्टौति, कथ मस्ये- तरयोः सवनयोरभिष्टुतं भवतीति ; यदेव गायत्रीभिरभिष्टौति, गायत्रं वै प्रातस्सवनं तेन प्रातस्सवने, ऽथ यजगतीभिरभिष्टौति जागतं वै तीयसवनं तेन तृतीयसवने"-इति । 'तत्' तबाभिष्टवे चौद्य माहुः। यस्मात् कारणादयं ग्रावस्तुत् तत्प्रयोगसम्बन्धिनि 'मध्यन्दिने' एव सवने ग्राव्णा मभिष्टवं करोति, एवं सति केन प्रकारेण अस्व' ग्रावस्तुतः प्रातस्मवनवतीयसवनयोरभिष्टवः सिध्य- तौति प्रश्नः। ऋतु यहायवी जगती छन्दोहयं तहारान्ययोरपि भवनयोरभिष्टवसिद्धिरित्युत्तरम् ॥ वेदनं प्रमंसति-"एव मु हास्य मध्यन्दिने मध्यन्दिन एव ग्रावणो ऽभिष्टुवतः सर्वेषु सवनेष्व- भिष्टुतं भवति य एवं वेद"-इति । 'एव मु ह' अनेनैव गायत्री- जगतीछन्दीहारेण ॥ प्रय ग्रावस्तुतः सम्प्रेपनिरपेक्षत्वं प्रश्नोत्तराभ्यां दर्शयति-- "तदाधुर्यदध्वर्युरेवान्यावृत्विजः सम्प्रेचत्यप कस्मादेप पता मस. प्रेषितः प्रतिपद्यत इति ; मनो वै प्रावस्तोत्रीया सम्प्रेपितं वा इदं मनस्तास्मादेप एता मसम्प्रेषितः प्रतिपद्यते"-इति । 'तत्' ·षष्ठपश्चिका.। ११३॥ २२३ तब प्रावस्तुहिषये प्रश्न माहुः । यस्मात् कारणादध्वर्युः सर्वानन्या- ऋत्विजः सम्प्रेष्यत्येव, न तूदास्ते, तथा सत्यूविगन्तरवत् ग्राव- सुदप्यध्वर्युणा सम्प्रेषणीयः १ तच नास्ति । कस्मात् कारणात् भसम्प्रेषित 'एषः' ग्रावनुत् 'एताम्' ऋचं प्रारमत इति प्रष्टुणा मभिमायः। तवेद मुत्तरम्- येय मृग श्रावस्तोत्रसम्बन्धिनी विद्यते, सेयं मनःस्वरूपा, मनश्शेद मिन्द्रियान्तरेण केनचिदपि असम्प्रेषित मेव प्रवर्तते; तस्मात् 'एप' ग्रावस्तुत् सम्प्रेपनिरपेच एव 'एता' स्तोत्रीया मृचं प्रतिपद्यते ॥२॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकागे ऐतरेयवाह्मणस्य पाठपचिकायां प्रथमाध्याये (पड्विंशाध्याये ) दिनीयः खण्डः ॥ २ ॥ ॥ अथ वतीयः खण्डः। वाग्वै सुब्रह्मण्यो तपे सोमो राजा वत्सः सोमे राननि कौते सुबहाण्या माद्वयन्ति यघा धेनु मुपधयेत् तेन वनोनयनमानाय सर्वान् कामान दुई सर्वान् हामी कामान् वाग टुहे य एवं वेद'तदाहुः कि सुब्रह्मण्यायै सुब्रह्मण्यात्व मिति वागेवेति ब्रूया- भाग्ये ब्रह्म प सुब्रह्म चेति तदारय कम्मादेन ·२२४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ पुमांसं सन्त 'स्त्री मिवाचक्षत दूति' वाग्घि सुब्रह्म- ण्येति ब्रूयात् तेनेति तदाहुयंदन्तर्वेदोतर ऋविज आविज्यं कुर्वन्ति' वहिर्वेदि सुब्रह्मण्या कथ मस्या- न्तवेद्यात्विज्यं कृतं भवतीति वेदेर्वा उत्कर मुत्- किरन्ति' यदेवोत्करे तिष्ठन्नाह्वयतीति ब्रूयात् तेनेति तदारथ कस्माटुत्करे तिष्ठन्त्सुब्रह्मण्या मातयतो- त्वृषयो वै सत्र मासत तेषां यो वर्षिष्ठ आसोत्त'मनु- वन्त्सुब्रता या माचय'त्वं नो नेदिष्ठाट् देवान् वयि. ष्यसीति' वर्षिष्ठ मेवैनं तत् कुर्वन्त्यथो वेदि मेव तत् सर्वा प्रोग्णाति तदाहुः कस्मादमा ऋषभ दक्षिणा मण्याजन्तीति वृषा वा ऋषभो योषा सुब- ह्मण्या तन्मिधुन तस्य मिथुनस्य प्रजात्या इत्यु- पांश पानीवतस्याग्नौधो यजति रेतो वै पानीवत' उपाखिव वै रेतसः सिक्ति नुवषट् करोति संस्था वा एषा यदनुवषट्कारो नेट्रेतः संस्थापयानीत्य- संखितं वै रेतसः समृद्धं तस्मान्नानुवषट्करोति' नेष्टुरूपस पासीनो भक्षयति पत्नीभाजनं वै नेष्टा ऽग्निः पनीषु रेतो दधाति प्रजात्या अग्निनैव तत् पत्नीपु रेतो दधाति प्रजात्यै म जायते प्रजया पशु- भिर्य एवं वेद दक्षिणा अनु सुब्रह्मण्या सन्तिश्ते - - -- .कुर्वन्नौति' का ·॥ अष्ठपञ्चिका।१1३॥ वाग्दे सुब्रह्मण्वान्नं दक्षिणान्नाद्य एवं तहाचि यत्न मन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति प्रतिष्ठापयन्ति ॥३॥ ॥दूत्वेतरेयवाह्मणे षष्ठपञ्चिकायां मधमोऽध्यायः ॥१॥ , वाच ग्रावस्तुत ऋत्विज कर्त्तव्य मभिधाय मुदण्याख्यस्य कलिजा कर्तव्य निरूपयति-"वाग्वै सुब्रह्मण्या, तस्यै सोमो राजा. वत्सः ; स्रोम राजनि क्रीते मुब्रह्मण्या माधयन्ति, यथा धेनु मुपनयेत् तेन वसेन; यजमानायें सर्वान् कामान् दुहे"-इति । 'सुब्रह्मण्या-शब्देन "इन्द्रागच्छ हरिव श्रागच्छ"-इत्यादिनिंगद उच्यते । मुबहाण्या वागेव, शब्दरुयैव सती धेनुसहयी। तस्याः सुब्रह्मण्यायाः धेनोः सोमो राजा वत्सस्थानीय.। तस्मात् सोमक्रयादूर्दम् ऋविजः तनमयोगेषु सुब्रह्मण्या माह्वयेयुः, उक्लनिगदं पठेयु- रित्यर्थः। यथा लीके दोहनार्थ काञ्चिडेनुं तदीयवत्सप्रदर्भनेन समीपं प्रत्यादयते, तहदेतत् इष्टव्यम् । एतेनाद्वानेन यजमानायें सर्वान् कामान् ‘दुहे' सम्मादयति ॥ वेदनं प्रशंसति- “सर्वान् हाम्मै कामान् वाग् दुहे य एवं वेद" इति । प्रशोभराभ्या सुब्रह्मा प्रशंसति--"तदाहु किं सुमनखाये सुब्रह्मण्याल मिति ; वागेवेति याद,- वाग्वे ब्रह्म प सुबधा चेति" इति। 'तत् तत्र सुवनपाख्य निगदरूपे । मन्त्रे नाम- • समस्या'-नामा निमदोऽयं यविशेष एव , मौमामाया सव सिरानिवनात् (अ.स. २०५८-- )। मतपमा पठित , सामान्यतो यासातष (२१४. २८.)। सामवेदीयप मिशनये अयं समय- पठिती चायी न्यायाव, मामेति मि(ि1)। सवा सामता वासरायन इयर प्रपश्य मिक्षिक.), मुबारा नाम सामवेदीयलिंशा योयोरि, नयापामि सामेविषयपदिग्यो। वध ·२१८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ प्रश्नाभिप्रायः । तस्येद मुत्तरम्-योऽयं दक्षिणावेन नीयमानः ऋषभ', सोऽयं 'वृषा वै' सेचनममर्थः पुरुषस्वरूप एव ; सुब्रह्मण्या तु स्त्रीलिङ्गशब्दाभिधेयवाद्योपिद्रूपा ; तदुभय मिथुनं भवति । तस्य मिथुनस्य 'प्रजात्यै' प्रजोत्पादनार्थ मृषभानयन मित्युत्तर वादिनोऽभिप्राय ॥ मुबनण्यस्य कर्तव्य मुका पानीघ्रस्यविजः कर्तव्यं विधत्त'- "उपांशु पानीवतस्याग्नीधी यजति ; रेतो वै पानीवत उपांखिव वे रेतस सिलिः" इति। पानीक्ताख्यो यो ग्रइविशेषः, तस्य मन् 'उपरा' शनैरुवार्य आलीधो यजेत्। योऽयं 'पानीवतः' ग्रहः स रेतसः स्वरूपम् ; लोकेऽपि रेतसः 'सिक्ति:' सेचनम् 'उपाश्विव ' ध्वनि मन्तरेण रहस्येव क्रियते। अतस्तत्माम्याथ मुपांगत्वं युतम् ॥ अव पानीवतग्रहे “सोमस्याग्ने वोहि" इत्येत मनुवपट्कार निषेधति- “नानुवपद् करोति ; संस्था वा एपा यदनुवपद- कारो नेट्रेतः संस्थापयानीत्वसस्थितं वै रेतसः समृदं ; तस्मानानुः वपट् करोति"-इति । सर्वत्र ग्रहेषु वपट्कारानुवषट्काराभ्यां हूयते ; पत्र त पानीवतग्रहे वषट्कारहोम एक एव, न लितः । तव हेतः "संस्था वै"-इत्यादिः । योऽय मनुवपटकारो• ऽस्ति, मोऽयं 'संस्था ' ग्रहस्य समाप्तिरेव । तथा सति स पानी- यतमहक्पं रेतः 'नेत् संस्थापयानि' सर्वथा समार्यि न करवा- पीति पमित्य तममा भीतो भवेत्। 'प्रसस्थितम्' असमाप्त मनुपरतं रेतस. सेचनं पपत्योत्पत्ला समुहं भयति; तमादेव मामुपपद कुर्यात् । तथाच यमगाथां पठन्ति- - ० भा .....भा. १९.10.1 चार. 121 ·'पष्टपश्चिका १३॥ २१८ 8 भक्षयति ; "कतयाजान दिदेवत्यान् यथ पानीवतो ग्रहः । आदिल्यग्रहसावित्रौ तान्म्म मानुवषटलथाः" इति * ॥ अथ पानीवतयाभक्षणे देशं विधत्त- “नेष्ट्ररुपस्य पासीनो पत्नीभाजनं वै नेटा इग्निः पनीयु रेतो दधाति प्रजाव्या अग्निनैव तत् पनीषु रेतो दधाति प्रजात्यै"-शि । योऽय माग्नीधः पानीवत यजति, सोऽयं नेष्टुः 'उपस्थे' समीपे पासीनः भेषं भक्षयेत् । नेटुनामक ऋत्विक 'पत्नीभाजनं वै' पत्नीस्थानीयः ; “नेष्ट. पत्नी मुदग्नय” इत्येवं । नष्पनगरान- यनहारा सम्बन्धयवणात् । अतस्तत्समीपे भषणे सत्यनिरूप प्राग्नी पत्नी रेतः स्थापयति; तच मजननाय सम्पद्यते । 'तत् तेनानुबानेन यजमानोऽपि "पग्निनेव' अन्धनुग्रहेणैव पनीष रेतो ऽवस्थापयति । तदपि 'प्रजात्यै' सम्पद्यते । वेदन प्रशंसति-"न जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद"-इति ॥ अय सुब्रह्मणाविषये कचिदिशेयं विधत्ते- “दक्षिणा अनु सुग्रहमखा सन्तिष्ठते ; वाग्वै मुम्रहाण्यानं दक्षिणवाद्य एवं नदाचि यन्न मन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति प्रतिठापयन्ति"-इति। दक्षिणास नीतासु ता दक्षिणा 'मनु' पथात् सुबहाण्या 'सन्तिष्ठते' समा- प्यते । सुब्रमण्याया वायूपत्वात् दक्षिणायायानरूपत्वात् 'मन्ततः' समाप्तिवेलाया मिमं यन्नं 'पनायो वाचि' योरेवैतयो; 'प्रतिष्ठा. पयन्ति' प्रतिष्ठितं कुर्वन्ति । * पानी.५.२.२१.८.1 + .....८. “पथ सम्प्रेयनि-पोसिपस मासौद, मेटः पयो सामय, Bा समापय *-• पापा पयोद, योषा मेरा, मिथुन मेरगत् मगन किले, उसातयतिना पोवासरावासायनि-निमय.पा.१.३.२०११ ·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ . अभ्यासोऽध्यायसमामार्थः ॥ ३ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमकाये ऐतरेयवाझएस्य पाठपचिकायां प्रथमाध्याये (पडूविंशाध्याये) वतीयः खण्ड. ॥ ३ ॥ वेदार्यस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमर्याधतुरी देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ M इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवत्तक- श्रीवीरखुक्क भूपालसामान्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवसायणाचायण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाशनाममाथे ऐतरेयब्राह्मणस्य पठपश्चिकायाः प्रथमाध्याय ।

·॥ अथ द्वितीयाध्यायः॥ (त्र) ॥अथ प्रथमः खण्डः ॥ ton- -- ॥ॐ॥ देवा वै यज मतन्वत तांस्तन्वानानसुरा अभ्यायन्य जवेशस मेषां करिष्याम इति तान् दक्षि- णत उपायन 'यत एषां यत्तस्य तनिष्ठ ममन्यन्त ते देवाः प्रतिवुध्य' मित्रावरुणो दक्षिणतः पर्योहस्ते मित्रावरुणान्या मेव दक्षिणतः प्रातःसक्ने 'सुर- रक्षांस्यपानत' तथैवैतद्यजमाना मित्रावरुणाभ्या मेव दक्षिणतः प्रातःसवने'ऽसुररक्षांखपते तस्मान् मैत्रावरुणं मैत्रावरुणः प्रातःसवने शंसति मित्रा- वरुणाभ्यां हि देवा दक्षिणतः प्रावःसवने'ऽसुररक्षा- खपात ते वै दक्षिणतो ऽपहता असुरा मध्यतो यत्तं प्राविशंसे देवा: प्रतिवुध्येन्द्र'मध्यती धुस्त' इन्ट्रेणैव मष्यतः प्रातःसवने' ऽसुररक्षांस्यपानत' तथैवैतद्यजमाना इन्द्रेणैव मध्यतः प्रातःसवन'ऽसुर- रक्षांसपघते ' तस्मादेन्द्र ब्राह्मणाच्छसौ' प्रात:- सबने शंसतीन्द्रेण हि देवा मध्यतः प्रातःसवने' सिररमांस्यपाघत ते वै मध्यतोऽमहता असुरा उत्त- ·૨૨૨ -- . ॥ ऐतरेयवानणम् ग्तो यज्ञं प्राविशंस्ते देवाः मतिबुध्येन्द्राग्नी उत्तरतः पाहत इन्द्राग्निभ्या मेवोत्तरतः प्रातःसवन 'ऽसुर- रचांस्यपात तथैवैताजमाना इन्द्राग्निग्या मेवी- तरतः मातःसवने ऽसुनरक्षांस्य पते 'तम्मादैन्द्राग्न मच्छावाक: मातःसवने शंसतीन्द्राग्निभ्यां हि देवा उत्तरत: प्रातःसवन' ऽसुररक्षांसमात ते या उत्त- रतो ऽपहता असुराः पुरस्तात्पर्यटवन्त्समनीकतस्ते देवाः प्रतिबुध्याग्नि पुरस्तात् मातःसवने पर्यौहस्ते ऽग्निनैव पुरस्तात् प्रातःसवनै ऽसुररक्षांस्यपात तथै- वैततानमाना अग्निनैव पुरस्तात् प्रातःसवने ऽसुर- रक्षास्यपघ्नते तस्मादाग्नेयं प्रातःसवन' मप पाप्मानं हते य एवं वेद ते वै पुरस्तादपहता असुराः पश्चात्य- रौत्य प्राविशंस्ते देवाः प्रतिवुध्य विश्वान् देवानात्मानं पश्चात्त्तोयसवने पौहस्ते विश्वैरेव देवरात्मभिः पश्चात् हतौयसवने'ऽसुररक्षयपात' तथैवैतद्यज- 'माना' विश्वैरेव देवेरात्मभिः पश्चात्तृतीयसवने ऽसुर- रक्षांचंपघृते' तस्माद् वैश्वदेवं हतीयसवन' मप पाप्मानं हते य एवं वेद ते वै देवा असुरानेव मपा- घेत सर्वस्मादेव यज्ञात् ततो वै देवा अभवन् परा मुरा भवत्यात्मनो पराख विषन पाप्मा भातृव्यो । - ·॥ पाठपत्रिका |२१॥ २३३ - भवति य एवं वेद'ते देवा एवं लुप्तेन यन्सेनापास्तु- रान' पाप्मान मघतानयन्तस्वर्ग लोक मप ह वै' दिषन्तं पाप्मान भातृव्यं हते जयति खर्ग लोकं य एवं वैद'यश्चैवं विद्वान्त्वनानि कल्पयति ॥ १(४)॥ गावस्तीतोष्णीषसमावेष्टितमूर्य मन्नेरन्यरर्बुदसूहां विष्णक्ति। कियन्त्यो चाभिष्टवमीयाः कथ मेताः सुब्रह्मएाधान मितीह प्रवदन्ति ॥ १ ॥ श्रावस्तुत् सुवाण्याख्ययोत्विजी. कर्तव्य मुका मैत्रावरुष- बाधणाकंस्यच्छावाकनामां दीवकाणां शस्त्राणि विधात माख्या- यिका माह -"देवा वै यन्न मतन्वत; तांस्तन्वानानसुरा अन्यायन यप्रवेशस मेषां करिष्याम इति ; वान् दनियत उपायन् । यत एपा यमस्य तनिष्ठ ममन्यन्व; ते देवा. प्रतियुष्य मित्रावरुणी दधिपत. पर्योहंने मित्रावरुणाभ्या मेव दक्षिणतः प्रातस्मवने इसुररांस्यपात ; तयैवैतद्यजमाना मित्रावरुणाभ्या मैव दचि- थतः प्रतिसपने ऽसुररचास्यपन्नते; तस्मान् मेनापरुण मैत्रावरुणः मातमायने मंगति ; मित्रावरुणास्या हि देवा दक्षियतः प्रात- रसवने ऽसुरराज्यपाप्रत" इति। यदा देवा यन मकुर्वत, तदा "नान् कुर्वाणान्' देवान् प्रमुरा पमित पागछन् । सन्देन रास्यम्युपलक्ष्यन्ते । 'एमा' देवानां यन्नवेगस' यन्नविघातं बरिपाम इत्यमरापा मभिप्राय:। 'एमा' देवाना सम्बन्धिनो यनोपलचितस्स देण्यजनदेशख 'यतः' यस्मिन् दक्षिणदेखभाये ·-- २३४ ॥ ऐतरेयवाझगम् ॥ 'तनिष्ठम्' अतिशयेन तनुरूप मत्यन्तदुर्बलं स्थान मिद मित्य सुराः "अमन्यन्त' सर्वेषा मृविजा माहवनीयादिदेशेषवस्थितत्वेन सदसो दचिणभागे रक्षकाभावात् दुर्बलस्थान मित्यसुराणां बुद्धिरासीत् । 'दक्षिणत: तरिमन् सदसो दक्षिणभागे, 'तान्' देवान् असुराः 'उपायन्' प्राप्तवन्तः । 'ते' देवाः तस्कररूपेण समागतान् असरान् प्रतिबुध्य तस्मिन् दक्षिणतः 'मित्रावरुण' हौ देवी 'पर्योहन्' रक्षकत्वेनावस्थापितवन्तः । तत. 'त' देवाः मित्रावरुणाम्या मेव धानुष्काभ्या मत्यन्तशूराम्यां दक्षिणदेशे प्रातस्मवनकाले तान- सुरान् रक्षांसि पापसारयन्ति। तमादपधारणायें मित्रावरुण- देवताकं शस्त्रम् “मा नो मित्रावरुणा"-इत्यादिकं (सं० ३.६२. १६-१८.) मैघावरुणाख्यः ऋत्विक प्रातस्मवने शंसेत् । घेवा मित्रावरुणाभ्या मपसारितवन्तः, तस्मात् मैलावरणं शस्त्र गुतम् ॥ उपाख्यानमुखेन मैत्रावरुणस्य शस्त्रं विधाय तथैव ब्राह्मणा- मंसिनःशस्त्र विधत्ते - "ते वै दक्षिणतो ऽपहता अपुरा मध्य- तो यहं प्राविभंस्ते देवाः प्रतिवुध्येन्द्रं मध्यतो दधस्त। ঘর मध्यतः प्रातमपने ऽनुररशांस्यपाघ्रत ; तथैवेतद्यजमाना इन्ट्रेषेत्र मध्यतः प्रातमवने पसुरक्षांस्यपनते ; तस्मादैन्द्र बामणाच्छंसी मातमायने मंसतीन्ट्रेण हि देवा मध्यतः मातसपने मुरचात्य पानत"-इति । 'ते' दधिणदेशादपसारिता यमुराः, प्राचीन- यंगस्य सदस्य मध्ये यन्नभूमि प्रायिगन् । "पा यादि सुपुमा हित'-त्यादिक (सं० ८.१०.१-३.) इन्द्रदेयतामतम् । पन्यत् पूर्वपद व्याखेश्यम् ३ . यस्मा- ...पा.मौ.१.१.१५.११ ·पाठपश्चिकारी २३५ . इदानी मच्छावाकस्य शस्त्र विधत्त-"ते मध्यतो पहता असुरा उत्तरती या प्रावियंस्ते देवाः प्रतिबुध्येन्द्राग्नी उत्तरतः पर्यो हस्त इन्द्राग्निन्या मेवोत्तरतः प्रातस्मवने ऽसुररक्षांस्यपावत ; तयैवैतालसाना इन्द्राग्निभ्या मेवोत्तरत. मातमवने ऽसुरक्षांस्य- पन्नते ; तस्मादैन्द्राग्न महावाकः मासावन मंसतीन्द्रास्मिभ्यां हि देवा उत्तरतः प्रातस्मक्ने ऽसुररक्षास्थयाधत" इति। "इन्द्रानी आगतं सुतम्" इत्यादिकम् (सं० ३. १२. १-३.) ऐन्द्राग्ने' शस्त्रम् | अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् । प्रातभवनाभिमानी देवोऽग्निरियेत मधे दर्शयति- "ते का उत्तरतो ऽपहता अमुराः पुरस्तात् पर्यद्रवन्समनीकतस्ते देवा प्रति- बुध्याग्निं पुरस्ताव प्रातस्मवने पर्यो हस्ते इग्निनैव पुरस्तात् मात- ससकने सुररक्षांस्यपाधूत; तथैवैतद्यजमाना अग्निनैव पुरस्तात प्रातस्सवने ऽसुररमांस्यपध्ते ; तस्मादाग्नेयं प्रातस्सवनम्" इति । ति' इन्ट्राग्निभ्या मुत्सरतो ऽपचारिता असुराः 'समनीकत.' ,सद्धा- मार्थ समीचीनमैन्यैर्य क्लाः, 'पुरस्ताद'- यनभूमेः पूर्वस्यां दिग्यि 'पर्यद्वन्' परितः प्रामाः । 'ते' देवाः, प्रतिबुध्येत्यादि पूर्ववत् । यस्मात् पूर्वस्यां दिशि रक्षकोऽग्निस्तम्मादिदं प्रातस्सवन मग्नि- सम्बई ट्रष्टव्यम् ॥ वेदनं प्रचति- “अप पापान इते य एवं भेद" इति । मातस्सवनाभिमानिन ममिं प्रयस्य ढतीयसवनाभिमानिनो विखान देवान् प्रमति- "ते वै पुरस्तादपहता अमुराः पथा- तारीत्य मावियंस्ते देवाः प्रतिबुध्य विश्वान् देवानामानं पयात् वतीयसपने पर्योहस्ते विवरष देवरामभिः पयात तीयसबने * भारी...२६.।

·7 ॥ ऐतरेयवाहार्णम् ॥ ऽसुररक्षांस्यपानत; तथैवैतयजमाना विवरेव देवरामभिः पथात् ढतीयसबने ऽसुररबांस्यपनते ; तमाद वैखदेवं तीय- सवनम्" इति। . अग्निना प्राच्या दिशो ऽपसारिताः प्रसुरा रक्षासि च प्रतीच्यां दिशि परितो गत्वा यजभूमिं प्राविशन् । देवाश्च प्रतिबुध्य विश्वान् देवान् बतीयसवनलायां प्रतीच्या दिशि रक्षार्थ प्रेषितवत्तः। आत्मान मिति विश्वेषां देवानां विशेषणम् ; ये प्रेरका देवाः तेषा मामभूतान् स्वशरीरवदत्यन्त मामान् विश्वान् देवानित्यर्थः । तैर्विवैर्देवैरितरदेवात्मभूते- रसुराणां वतीयसवने अपहतत्वादिदं टतीयसवनं वैखदेवम् ।। वेदन प्रसति-"अप पाप्मानं हते य एवं वेद" इति । “पुनरपि प्रदेशान्तरे प्रवेशशङ्खां वारयितु मसुराणां सर्वामना विनाभं दर्शयति- "ते वै देवा असुरानव मपाघ्नत सर्वस्मादेव' यन्त्रात्, ततो वै देवा अभवन् परासुराः" इति । उक्त क्रमेण सर्वतो पसारितेष्वसुरेषु देवाः शत्रहिता अभवन, असराश्च पर मूता.॥ वेदनं प्रसंसति- "भवत्यामना परास्य हिषन् पामा माढव्यो भवति य एवं वेद" इति । 'आमना खेनैव रूपेण' शत्रुरहितेन सुखी भवति ; देषी तु पामा पराभवति ॥ उपाख्यान सुपसंहरति- "ते देवा एवं सभेन यज्ञेनापासु रान् पामान मनताजयन्त्स्वर्ग लोकम्" इति । 'एवं' पूर्वोता- प्रकारेण कृमैन मित्रावरुणादिभिर्दक्षिणादिदेशविशेषेषु रक्षितो यो यन्तस्तेन पापरूपानसुरानपहत्य देवाः स्वर्ग लोकं प्राप्नुवन् । वेदनं तत्पूर्वक मनुष्ठानच्च प्रशंसति-"अप वै विषन्तं पामानं भावव्यं हते ; जयति स्वर्ग लोक य एवं वेद, यथैवं विद्वान्त्सव- 'पासानम्-ति पदे शस. (पा. ७३.३९.) मा इटव्यम। . .

·। पष्ठपधिका। २३७. नानि कल्पयति" इति। सवनगताना होत्रकाणां मैत्रावरु- खादिशस्त्रसम्पादन मेव सवनकपनम् ॥ १ ॥ इति थीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवादास्य पाठपचिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंगाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (४)॥ -- - ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ - • , स्तोचियं स्तोचियखानुरूपं कुर्वन्ति' प्रातस्सवन, ऽहरेव तदङ्गो ऽनुरूपं कुर्वन्त्यवरेणैव तदहापर महरभ्यारभन्ते ऽथ तथा न मध्यन्दिने'थोर्दै पृष्ठानि' तानि तस्मै न तत्स्थानानि यत् स्तोत्रियं स्तोत्रियस्या- नुरूपं कुर्युस्तयेव विमता तृतीयसवने न तोधियं' स्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति ॥ २ (५) ॥ अथ तेषां होतकाणा महर्गणेषु शस्तेषु प्रकारविशेषं विधत्त." -"स्तोत्रिय स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति ; प्रातस्सवने हरेख तदनोऽनुरूपं कुर्वन्त्यवरेणेव तदद्वापर महरम्यारभन्ने"-इति । पृधापहादिषहर्गयेषु बहून्यहानि विद्यन्ते ; वेषु मातस्सवने दितीयस्यायो य. स्तोत्रियस्तृचः, तं च प्रथमेहनि स्तोषियस्य टचस्यानुरूपं कुर्य । मामगा यमिंस्तुचे स्तोत्रं कुर्वन्ति, स वचः 'स्तोत्रियः'; तस्य स्तोवियस्म छन्दोदेवतादिना सहशोऽन्यो ·२४० ऐतरेयवाणम्।। निति; शंसति ता वा एता: स्वर्गस्य लोकय नावः सम्या- 'रिण्यः स्वर्ग मेवैताभि क मभिसन्तरन्ति ॥ ३(१)॥ होतकापां स्तोत्रियानुरूप मुना प्रारम्भणीया ऋची विधत्ते ---"प्रथात प्रारभ पीया एव" इति । 'अय' स्तोनियानुरूपा. नन्तरम्, यस्मात् शस्त्रस्योत्तरभाविन प्रारम्भो युक्तः, अत:' अस्पात कारणात् 'पारम्मणीयाः' ऋचो विधीयन्ते । 'एव'कारोऽहर्गणेषु चोदकमाप्ताया काचो व्यात्त्यर्थः । तब मैवावरुणाख्यस्य होतकस्य प्रारम्भणीयां दर्शयति- "जुनीती नो वरुण पति मैत्रावरुणस्य, मित्रो नयत विद्या- प्रणेता वा एप होत्रकाणां यन्मैवावरुणस्तस्मादेषा प्रणे- मती भवति" इति । "ऋशुनीती"-इत्यस्था मृचि (सं० १.८०. १.) मित्रो नखिति दितीयः पादः । वाचकं पदं दृश्यते, मैत्रावरु पय होतका प्रणेता 'प्रवत्तकः तस्माटगेषा प्रणेळवाचकशब्दवती भवति । तच्च युक्त मित्यर्थः । पन्यस्य प्रारम्भणीयां विधत्ते-- "इन्द्र वो विश्वतस्परीति बाधणाच्छसिनो हवामहे जनेभ्य इतीन्द्र मेवैत्याहरहनियन्ते" -ति। "इन्द्रं वः" इत्यस्था मृचि (सं० १.७.१..) हवामह इति हितीयः पादः । तत्राद्वानवाधिनः शब्दस्य विद्यमानत्वात 'एतया' काचा प्रतिदिन मिन्द्रं नितरा माडूयन्ते । वेदनं प्रमं- सति- "न हेपा विहवे ऽन्य इन्द्रं बाई, यवेवं विद्वान् बाबा पास्ता महरहः यसति" इति । 'एवं पिदान्' इन्द्रा- मानप्रतिपादिक्रय मगिति विद्वान्, · यव शंमति, तस्मिन् 'पा अजमानानां सम्यन्धिनि 'विह' विभेपेषाधानयुले यो 'अन्या' तत्र नयविति प्रणे- ·पउपनिका ।३।३॥ २४२. 3B कथित्रुः इन्द्रं 'न हु' नैव 'ब' वजयति, एतदीये यन्ने इन्द्रागमनं निराक न गोतीत्वर्थः । अन्यस्यारभणीयां विधत्ते - “यत् सोम प्रा सुते नर इत्य- छावाकस्येन्द्राग्नी अजोहबुरितोन्द्राग्नी एवैतयाहरहनिद्वयन्ते व हैपां विहवे ऽन्ध इन्ट्राग्नी ह यत्रैव विहानच्छावाक एता महरहः शंसति" इति । “यसोमः" इत्यस्या मृधि (सं०७, ८४.१०.) इन्द्राग्नी इति द्वितीयः पादः । अजोहवुरिति होमार्य भाद्वानार्थो वा धातुः । अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् । उक्ताना मारम्भणीयाना वयं प्रशंसति-"ता वा एताः स्वर्गस्य लोकस्य नाव: सम्मारिण्यः, स्वर्ग मेवैतामिलॊक ममि सन्तरन्ति"-इति । 'ता:' पूर्वोक्ताः "ऋजुनीती", "इन्द्रं वो', “यत् सोम"-इत्येतास्तिस्रः वर्गप्राप्तये नौस्थानीयाः, सम्यक् पारं नयन्तीति 'सम्पारियः। यथा नावा नदी तरति, तथा 'एताभिः' ऋग्भिः स्वर्गम् 'अभि' लत्य नदीस्थानीयं प्रौढं मार्ग सम्यक् तरन्ति ॥३॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाह्मणस्य पठपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) वतीयः खण्डः ॥ ३ (६) • "मे पायो मन्द -ति भा. १.०८, " दानादतनयो.*-रवि जु.॥ ३.

·। ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ यस्तृचः, स:"अनुरूप:' । तथा सति सर्वेष्वहस्मु एक कस्मिंस्तुचे सामगा स्तोवं कुर्वन्ति, ते सर्वे टचा. स्तोत्रियाः। तत्र सर्वत्र उत्तरदिनगतं सोत्रियम् पूर्वदिने स्तोत्रियस्थानन्तरभाविन मनु रूपं कुर्यात् । अयं च नियमो होत्रकाणा शस्त्रेषु प्रातस्सवने द्रष्टव्यः । एवं सत्युत्तर महरेव पूर्वस्याह्नो ऽनुरूपं कुर्वन्ति । 'तत्' तथा सति 'अवरेणैव' अतीतेनैव पूर्वेणागा 'अपरम्' उत्तर मह- रभिमुखीकृत्य 'श्रारमन्ते' उपक्रमन्ते ॥ माध्यन्दिनसवनेऽप्यस्य न्यायस्य प्रसती तं निषेधति- "अथ तथा न मध्यन्दिने, श्रीवै पृष्ठानि ; तानि तस्मै न तत्स्थानानि, यत् स्तोत्रियं स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्यु."-इति। 'अर्थ' प्रातस्मवना- नन्तरं माध्यन्दिने 'तथा न' तेन पूर्वोक्तप्रकारेण न कुर्य्यादिति तत्र हेतु - श्रीवै पृष्ठानीति। यानि मध्यन्दिनसवने पृष्ठस्तोत्राणि, तानि 'थी' सम्पद्रूपाणेष ; श्रीरूपत्वेन सामगे: स्ततत्वात् । न हि धीरूपाणां स्वतन्त्रागा मन्यानुवत्तिवलक्षण मनुरूपत्वं युनाम् ; तस्मात् 'तानि' पृष्ठस्तोत्राणि 'तमै तस्मिन् माध्यन्दिने सवने 'तास्थानानि प्रातमवन स्थानानि न भवन्ति, तत्सदृयानि न भवन्तीत्यर्थः । प्रातस्मवने झुत्तरदिनगतं स्तोनियं पूर्वदिनगतस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति । 'यत्' यस्मात् कारणा दवापि तथा कुर्युः, तादृशं कारणं नास्ति ; तुल्यच्छन्दस्वादीना मभावात्। 'तम्मास्' पृष्ठम्तोवाणा पूर्वोत्तरदिनेषु सादृश्या- भावात् प्रातस्मवनन्यायोऽव न घटते । माध्यन्दिनसवनन्यायं दतीयसवने तिदिशति-"तयैव विभत्त्या वतीयसपने न स्तोपियं स्तीवियस्यानुरूपं कुर्वन्ति" इति । पः। .. . . भा.१.११९. १९३...

·॥ पाठपशिका ||३॥ २३८ विभलिभन्दः प्रकारवाची; लेनेव माध्यन्दिनोचप्रकारेण यतीय- सवनेऽप्युत्तरदिनगतं स्तोत्रियं पूर्वदिनगतम्य स्तोत्रियम्यानुरूप कुर्वन्ति ॥ २॥ इति योममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थपकागे ऐतरेयवादाणस्य पठपधिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) द्वितीयः खण्डः ॥२(५)॥ ॥ अथ तीय. खण्ड- । अधात आरम्भणीया एवं ऋजुनीति नो वरुण इति मैत्रावर गाय मित्रो नयतु विद्दानिति प्रणेता वा एष होत्रकाणां' यन् मैत्रावरुणस्तस्मादेषा प्रणेटमती भवतीन्द्र यो विश्वतस्परीति ब्राह्मणा- छसिनो हवामहे जनेभ्य इतौन्द्र मेवैतयाहेर- हनियन्ते न विहवे ऽन्य इन्द्र वृते या विद्वान् ब्राहाणाच्येता महरहः शंसति यत् सोम आ सुते नर इत्य छावाकचेन्द्राम्नी अजोहबुरिती- न्ट्राग्नी एवैतयाहरहर्नियन्ते न हैषां विहवे उच्च इन्द्राग्नी वृद्ध यवं विदानच्छावा एता महरहः ·२४० ॥ ऐतरेयवानग्रम् ॥ निति; शंसति ता वा एताः स्वर्गस्य लोकस्य नावः सम्या- 'रिण्यः'स्वर्ग मेवैताभि क मभिसन्तरन्ति ॥ ३(६)॥ होबकापां स्तोत्रियानुरूप मुक्ता भारम्भणीया ऋची विधत्ते -“अथात आरभ पीया एव"इति । 'अथ' स्तीवियानुरूपा- नन्तरम्, यस्मात् शस्त्रयोत्तरभाविन आरम्भो युक्ताः, अतः' अस्मात् कारणात् 'आरम्मणीयाः' ऋची विधीयन्ते । 'एव'कारोऽहर्गणेषु चोदकमाप्ताया ऋचो ध्याउत्त्यर्थः । तत्र मैत्रावरुणाख्यस्य होतकस्य प्रारम्भणीयां दर्शयति- "ऋजुनीती नो वरुण पति मैत्रावरुणस्य, मित्रो नयत विद्वा- प्रणेता वा एष होत्रकाणां यन्मत्रावरुणस्तस्मादेषा प्रणेल- मती भवति" इति । "ऋजुनीती"-इत्यस्या भूचि (सं० १.८०. १.) मित्रो नयत्विति हितीयः पादः । तत्र नयत्विति प्रणेट- वाचकं पदं दृश्यते, मैवावरुणच होत्रकाणां प्रणेता 'प्रवर्तक तम्माटगेषा प्रणेलवाचकशब्दवती भवति । तच युक्त मिलर्थः ' अन्यस्य प्रारम्भणीयां विधत्त- "इन्द्र' वो विखतस्परीति आमणाच्छसिनी हवामहे जनेभ्य इतौन्द्र मेवैत्याहरहनिद्रयन्ते" -इति। “इन्द्रं वा"-इत्यस्या मृधि (सं० १.७.१..) हवामह इति द्वितीयः पादः । तत्राद्वामवाचिनः शब्दस्य विद्यमानत्वात् एतया' ऋचा प्रतिदिन मिन्द्रं नितरा माहूयन्ते । वेदनं प्रभ- सति- "न हैपां विहवे ऽन्य इन्द्रं बर, यनैवं विद्वान् बाम- याच्छस्येता महरहः सति"-इति । 'एवं विहान्' इन्द्रा- द्वानप्रतिपादिकेय मृगिति विद्वान्, 'यत्र शंसति, तस्मिन् 'एषा यजमानानां सम्बन्धिनि 'विहवे' विभेपेणाद्वानयुक्त यने 'अन्य' , ·॥ पत्रपत्रिका ।२।३॥ २४१ कथिच्छत्रु इन्द्रं 'न ह' नैव 'ब' वर्जयति, एतदीये यन्त्रे इन्द्रागमनं निराकत न शकतीत्यर्थः ॥ अन्यत्यारमाणीया विधत्ते “यत् सोम पा सुते नर इत्य- च्छावाकस्येन्द्राग्नी अजोहबुरितीन्द्राग्नी एवैतयाहरहनियन्ते ; न हैषां विहवे ऽन्ध इन्द्राग्नी वृते यौवं विद्वानच्छावाक एता महरह. सति" इति । “यसोमः" इत्यस्या मृधि (सं० ७, ८४.१०.) इन्ट्राग्नी इति द्वितीयः पादः । अजीहतुरिति होमार्थ भाद्वानार्थो वा धातः। अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् । उताना मारम्भपीयाना मृतां वयं प्रश्चति-"ता का एताः वर्गस्य लोकस्य नाव: सम्मारिण्यः, स्वर्ग मेवैताभिलॊक ममि सन्तरन्ति"- इति । 'ता:' पूर्वोक्ताः "ऋजुनीती", "इन्द्रं वो", "यत् सोम'-इत्येतास्तिसः स्वर्गमाप्तये नौस्थानीया, सम्यक् पारं नयन्तीति 'सम्पारिण्यः' । यथा नावा नदों तरति, तथा 'एताभि!' ऋग्भिः स्वर्गम् 'अभि'-लय नदीस्थानीयं मोठं मार्ग सम्यक् तरन्ति ॥ ३॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाभे ऐतरेयनामयस्य पष्ठपछिकायां दितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) वतीयः खण्डः ॥ ३ (६) . . . "पदायां मन्द "-इति भा. १.८, " दानादानयो. -इति ।

·२४२ ॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ अथात: परिधानीया एव ते स्याम देव वर- गति मैत्रावरणखेपं स्वथ धौमहौत्ययं वै लोक इष मित्यसौ लोकः स्वरित्युभाववैतया लोकावा- रभन्तै व्यन्तरिच मतिरदिति ब्राह्मणाच्छसिनो' विवत्तृच वर्ग मेवैभ्य एतया लोकं विवृणोति मदे सोमख रोचना इन्द्रो यदभिनद्दल मिति सिषा- सवो वा एते यद्दीक्षितास्तस्मादेषा वलवती भव- त्युगा आजदङ्गिरोग्य आविष्कृखन् गुहा सतीः अर्वाञ्चं नुनुदे वल मिति सनि मेवैश्य एतयाव- रुन्ध' इन्द्रेण रोचना दिव इति वर्गो वै लोक इन्द्रेगा रोचना दिवो हळहानि इंहितानि च खिराणि न पराणुद इति स्वर्ग एवैतया लोके ऽह- रहः प्रतितिष्ठन्तो यन्त्याहं सरस्वतीवतीरित्यच्छावा- कस्य वाग्वै सरस्वती वाग्वतोरिति हैतदाहेन्द्राग्न्यी- रवी वृण इत्येतद्ध वा इन्द्राग्नयोः प्रियं धाम यहा- गिति प्रियेणैवैनौ तहाम्रा समईयति प्रियेण धाना समृदाते य एवं वेद ॥ ४ (७)। होबकाणां गबारम्भपसाधनभूता ऋचो विधाय समाप्ति- साधमभूता फाचो पित्त-"पघात: परिधानीया एव" इति । - ·म पृष्ठपत्रिका २४॥ - 'अथ शसप्रारम्भानन्तरं यस्मात् 'परिधान' समापन मपेक्षितम्, तस्मात् परिधानीया कवो विधीवन्ते; एवकार प्रकृतव्याहत्त्यर्थ.॥ एमास्य होत्रकस्य परिधानीयां विधत्ते--"ते स्याम देव वर- पति मैत्रावरुणस्येषं स्वश्च धीमहीत्वयं वै लोक इष मित्वसौ लोकः सरित्युभावेवेतया लोकावारभन्ते"-इति । “ते स्याम"- इत्यस्या मृचि (सं० ७.६६.८.) इपं स्वधेति टतीयः पादः। तत्र इप मित्यनेन पदैनाभीष्टत्वादयं लोको विवक्षितः, स्वरित्यनन पदेन 'सी' स्वर्गो लोक. । तथा सति लोकदयं 'धीमहि ध्यायेमेति मन्चे ऽभिधानात् एतया' ऋचा दावपि लोको 'भार- भन्ते' प्राप्नुवन्ति । अन्यस्य परिधानीयां विधत्ते- 'व्यन्तरिक्ष मतिरदिति ब्राह्मणाच्छसिनो विवत्तृचं स्वर्ग मेवैभ्य एतया लोकं विकृणोति"- इति । यस्मिंस्तृचे “व्यन्तरिक्षम्" इत्यूगेपा (सं० ८. १४. ७.) यूयते, मोऽयं पिसन्दयुक्तत्वात् 'विवत्तृच'-शब्देनाभिधीयते तेन चेन साध्यो यः खर्गो लोकः, तम् ‘एतया' प्यन्तरिक्ष मिव्यूषा यजमानेभ्यो 'विशोति' विकृतहारं करोति । तस्या मृधि हितीय- बतीयपादी पठति-"मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रो यदभिनन्द मिति" इति। तस्या ऋचो ऽय मर्य.- इन्द्रो देवः सोमस्य रोपना' रचिं प्राप्येति मेपः। ततो 'मद इर्षे मनि अन्तरिचं 'व्यतिर' विशेषेण यजमानानां गमनयोग्य मकरोत् । 'यद यस्मात् कारणात् वलनामान मसुरम् 'अभिनन्' विदारितवान्, तम्मादन्तरिक्षमार्ग. सुगम: ॥ पन्न वन्नभेदन ममिप्रेत्य ता गृचं प्रगति- "सिपासयो वा. एते यद् दीक्षितास्तस्मादेपा वलवतो भवति" इति । वे ·२४४ ॥ ऐतरेयवाझणम् । . दीक्षिताः सन्ति, ते 'सिपासवः' लुब्धकामाः फलार्थिनः । तस्मात् कारणाहगेषा 'वलवती' वलनामकासुरभेदप्रतिपादिका कर्तव्या भवति । यद्यपीय मृक् परिधानीया न भवति, तथापि एत- दादिके टचेऽन्तिमाया ऋचः परिधानीयत्वात् तत्प्रदर्शनाय बच उपक्रान्तः॥ तस्मिन् प्रथमा मृच मनूध व्याख्खाय, द्वितीया मृच मनूय व्याचटे-“उहा आजदगिरोम्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः, अर्वाचं ननुदे वल मिति (सं. ८.१४.८.) ; सनि मेवैभ्य एतयावरुन्धे"- इति । 'अगिरोभ्यः' महर्षिभ्यः 'सती' विद्यमानाः गाः 'उदा. जत्' ऊई प्रेरितवान्। किं कुर्वन् ? 'गुहा' पलस्यासुरस्य सम्बन्धि गूढं स्थानम् 'आविष्कृखन्' प्रकटीकुर्वन् 'अर्वाचम्' अतिनीचं वलनामक मसुरं 'नुनुर्दे विनाशितवान् । अय मर्थः- पलनामा कचिदसुरो महर्षीणां गा: अपहत्य कस्मिंश्चिद बिले ऽवस्थाप्य पाषाणेन बिलहार माच्छाद्यावस्थितः । तं वृत्तान्त मिन्द्रो ऽवगत्य, गुहाहार मुहाव्य, वलनामान मसुर मपनुद्य, तत्रावस्थिता महर्षीणा गाः विलादुत्व, महर्षिभ्यो दत्तवा- निति । अय मर्थ. शाखान्तरे विस्पष्ट मामायते -"इन्द्री वलस्य बिल मपौर्णोत्, स य उत्तमः पशरासीत्, तं पृष्ठं प्रति समृधो- दक्खिदत्, नएसहस्रं पशवो ऽनूदायन्स उबतोऽभवत्" इति (ते. सं. २. १. ५. १.)। एतया' चगतया हितीयर्चा 'सनि मेव' लाभ मेवेभ्यः 'अवरुन्धे' सम्पादयति ॥ अथ तीया मृचं परिधानीयां विवतुः प्रथम पाद मनूदा "सुराचा व ववचनसा मारतो समापिधान पासौन्'-इति ता. बा. १८ । । १ वविन्न शम्दायभावेदान्य स्वादि ख ग पुस्तकयो , दम्यादि प पुक्षछे ।

·॥ षष्ठपच्चिका । २४ ॥ २४५ . व्याचष्टे--"इन्द्रेण रोचना दिव इति (सं० ८. १४.८.); वर्गों बै लोक इन्द्रेण रोचना दिवः" इति। 'दिवः' स्वर्गविशेषाः 'इन्द्रेण' देवेन 'रोचना' रोचमानाः दीमियुक्ताः, कता इति शेषः । अनेन पादेन वर्गलोकवर्णनं विवक्षितम् ; इन्ट्रेण त्यादिकस्या- यस्य तत्र विद्यमानत्वात् ॥. द्वितीयतीयपादावनुवदति- "हळहानि इंहितानि च, स्थिराणि न पराणु द इति" इति । तस्मिन् स्वर्ग यानि 'हळहानि' प्रकाशरूपाणि नक्षत्राणि, यानि च पूर्व मदृढ़ान्यपि 'इंहितानि' इन्द्रेण ढ़ीलतानि, तानि सर्वायपि स्थिराणि कला 'न परा- शुदे' इन्द्रो न विनाशितवान् । “वर्ग एवैतथा लोके ऽहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति"-इति । अस्या मृचि स्थिराणां वर्गस्थानानां नक्षत्रादिशरीराणां श्रूयमाणत्वादेतयर्चा परिधान सति प्रतिदिन स्वर्ग एव लोके प्रतिष्ठा प्राप्नुवन्तो 'यन्ति' वर्तन्ते ॥ अन्यस्य परिधानीयां विधत- "आई सरखतीवतीरित्य- च्छावाकस्य ; वाग्वै सरखती, वाग्वतोरिति हैतदाहेन्द्रान्चौरवो हम इत्वेतद वा इन्द्राग्योः प्रियं धाम यदागिति, मियेणे वैनी तदा धाम्ना समईयति"-इति । आह मित्यादिः प्रथमः पाद, इन्द्रा- न्योरित्यादिः द्वितीयः पादः। तस्याईचस्याय मर्थः-'अहम्' अनुष्ठाता 'सरखतीवतो.' सरस्वतीयुक्लयोरिन्द्राग्योदेवयोः सम्बन्धि यत् 'भव:' सुरक्षित स्थान मस्ति, तत् 'पाहणे' सर्वतः प्रार्थयति । अव प्रथमपादे सरस्वतीशब्देन वेदशास्वस्वरूपा वागेव विवक्षिता; अतः 'सरस्वतीवतोरिति' एवंरूपो मन्त्री वाग्वतोरिति एत मेवार्थ माह। दितीयपाटे बवःशब्देन सुरक्षित मिन्द्राग्निदेवतयोः यत् प्रियं धाम विवक्षितं, तद वागूप मेव ; वागव्यवहारे तयो- ·२४६ ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ रत्यन्तप्रीतिमत्त्वात् । तस्मादेता मृचं पठन्नेव विन्द्राग्नी प्रियेणेव ‘धाम्ना' स्थानेनेवं 'समईयति' समृदौ करोनि ॥ वेदन प्रशंसति- "प्रियेण धाम्ना समृदाते य एवं वेद" इति ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य पष्ठपञ्चिकायां दितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) तुर्थः खण्डः ॥ ४ (७)॥ ॥अथ पञ्चमः खण्ड । - उभय्यः परिधानीया भवन्ति होत्रकाणां प्रातः- सबने च माध्यन्दिने चाहोनाश्चैकाहिकाच तत ऐकाहिकाभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति तैनास्मा- लोकान्न मच्यवते'ऽहीनाभिरच्छावाकः खर्गय लोक खाता उभयौभिवायचाच्छ सी' तैनो स उभी व्यन्वारभमाण एतीमं चामुं च लोक' मयो मैत्रा- वरुणं चाच्छावाकं चायो अहीनं चैकाई चायो संव- सरं चाग्निष्टोमं चैव मु स उभी व्यन्वारभमाण एत्यथ तत ऐकाहिका एवं तृतीयसक्ने होचकाणां परिधानीया भवन्ति प्रतिष्ठा वा एकाहः 'प्रतिष्ठाया मेव तद्यन मन्ततः प्रतिष्ठापयन्त्यनवानं प्रातःसवने - - * "बाई सामतीदतीरिन्द्रासीरवी । यामां गायव मृत्यते"-इवि.....।

·पाठपच्चिका २॥५॥ ॥ - यजेटेका छै न स्तोम मतिशंसेत तद्यथाभिषते । पिपासते चिमं प्रयच्छेत्ताहतादयो चिमं देवेभ्यो ऽनायं सोमपौधं प्रयच्छानौति क्षिम हाचिल्लोके । प्रतितिष्ठत्यपरिमिताभिरुत्तरयोः सबनयोरपरिमिती वै ख! लोकः खर्गय लोकस्याप्ती कामं तद्धोता शंसद्यहोचकाः पूर्वेद्युः शंसेयुर्यदा होता तोचका;' प्राणो वे होताङ्गानि होवाः समानी वा अयं प्राणी- ऽङ्गान्यनु सञ्चरति तस्मात् तत्कामं होता शंसेद' यद्योजकाः पूर्वेद्यः शंसयुर्यहा होता तद्वोत्रकाः सूतान्तैर्होता परिदधदेत्यथ समान्य एवं तृतीयसवने होचकाणा परिधानीया भवन्त्यात्मा वै होताहानि होचका:समाना वा इमेऽद्वाना मन्तास्तस्मात्ममान्च एवं तृतीयसवने होवकाणां परिधानीया भवन्ति भवन्ति ॥ ५ (८)॥ ॥दूत्यैतरेयवाह्मणे षष्ठपञ्चिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ - अथ परिधानीयां स्तोतु मुपक्रमते- “उभय्य परिधानीया भवन्ति होघकाथा,- प्रातसवने च माध्यन्दिने चाहीना- काहिकाय" इति । 'होवकाणा' मैत्रावरुणब्राह्मगाछस्स- योग। + "हावियो", "शापिन् लो", "राणिनीके'-इनि पाठाय पूर्वपूर्वयन् ।

·२४८ K ऐतरेयवाह्मणम् ॥ । छावाकानां सवनहये परिधानीया हिविधा भवन्ति । कथम् । तदुच्यते-'महीनाः' अहर्गणेषु विहिताः, 'ऐकाहिका:' एकाहे प्रतिरूपे विहिताः; इत्येवं दैविध्यम् । तत्र होत्रकविशेषस्य परिधानीयाविशेषं दर्शयति- “तत ऐकाहिकाभिरेव मैत्रावरुण: परिदधाति; तेनास्मालोकान्न प्रच्य- यते"--इति। ततस्तासूभयविधासु मैत्रावरुणायविंगैकाहिका- भिरेव परिदध्यात् । “ते स्याम देव वरुण" इति (सं० ७.६६.८.) प्रकती प्रातस्मवने मैत्रावरुणस्य परिधानीया विहिता; माध्य- न्दिनसक्ने "नू टुत इन्द्र नू ग्टणानः" इत्येषा (सं० ४.१६.२१.) विहिता । अहीने विशतिरूपे ऽपि सपनहये तदेव परिधानी- याइयं मेत्रावरुणस्य द्रष्टव्यम्। कय मिति, तदुच्यते- अहर्ग- पत्य प्रातस्मवने हि मैवावरुणस्य "प्रति वां सूर उदिते"- इत्यस्य (सं० ७.६६.७-८.) पयायढचस्यान्त्या, "ते स्याम देव वरुण"-इत्येपा (सं० ७.६६.८.) परिधानीया; ऐकाहिकापि, सैव परिधानीया भवति । तथाहि प्रकृती मैत्रावरुणस्य "म मित्रयोर्वरुणयोरिति नवायात मित्रावरुणेति याज्या"-इति- 3 'अस्मिन् शास्त्र मुल्यवर्जिता दादलिजी होत्रका इन्युच्यन्ते'-इति पात्र. यो.... २.२६.६०। मुख्यानु पलार:- होवा, अध्वर्यु, धा, उदावा घेति (पाश्व० श्री. ४. १.४.]। एवं पाय• श्री०५.१.१०. द्रष्टव्यम् । तरच होकेषु पयः शस्मिणः । १ भा० ४५५.३५०, भा२०११.१९५०, आ. श्री.५........। + "यस्मिनस्तुबीरन् स सोचियः। यपिछः सोऽनुरूपः। एकस्तोत्रियेवह.स यो ऽन्यो ऽन्तर सो ऽनुरुपो न चेत् सणे हिर्यणः पाहो वा । एकाहिकतथा सति"-इति पात्र. यो०६.२.५-८॥ # पात्र यौ०७.३.१३ २४३ पृ. ३५.। मात्र यौ०७.२.९।

·। पाठपच्चिका । २१५॥ सूत्रकारवचनात् (पाखौ० ५.१०.२८.) नवाना, भन्त्या सैवेति ऐकाहिकाभिरेव मैत्रावरुणः परिदधातीत्येतदुपपन्न भवति । तथा माध्यन्दिनसक्नेऽपि “था सत्यो यात"-दूत्वहीन- सूता मिति (सं० ४. १६. १.) वक्ष्यति । याहीनसूतात्या, साहीनस्य तत्र परिधानीया। अहीनसूक्तान्तं हि माध्यन्दिनसक्ने मैवावरुणशस्त्रम् । तस्य "नू टुत इन्द्र नू टणान."-इत्येषान्त्या (सं० ४. १८. ११.)। तथा प्रकृतावपि सैव परिधानीया; तथाहि- "कया नशिव या भुवत, कया त्वं न जत्वा, कस्त मिन्द्र वा वसुं, सद्यो ह जात, एवा खा मिन्द्रोशत्रु पु णः सुमना उपाक इति याज्या"-इतिसूत्रकारवचनात् (आख० यौ० ५. २६.१.) "एवा त्वा मिन्द्र वचित्रत्र"-इत्येतस्यैकादयस्य (सं० ३. १८. १-११.) अन्या “नू छुत इन्द्र नू ग्रयानः"-इत्येपै. वेति मैत्रावरुणस्य प्रातस्मवने माध्यन्दिनसवने च ऐकाहि- काभिः परिधान मुपपन्नं भवति। ऐकाहिकाभिरेवेत्येवकारी- इन्यव सहाव्याहत्यर्थः । या ऐकाहिकाः परिधानीयास्ता एवं वाहर्गणे मेवावरुणस्य परिधानीया, न त्वन्या इत्यर्थः । यद्यपि मैत्रावरुणस्य प्रकृती सवनयोरुभयोः हे एव परिधानीये, तथापि प्रयोगबहुलापेक्ष मेकाहिकाभिरिति बहुवचनम् ।। मैवावरुपास्य प्रशतिविकत्योः परिधानोया मेका मुच्छा, पछावाकास्य प्रततिविलक्षणं सवनइये परिधानीयाहयं दर्शयति -"महीनाभिरछावाकः खर्गस्य लोकस्यामा" इति। योऽय महावाकः, सोऽय महीनगताभिर्ऋग्भिः परिदध्यात् ; न त्वैका. हिकामिः। तथादि-"पाई सरखतीवतोरियच्छावाकण" इति *१.१.(पार को... अमेश शभूषा नेवि पायम् ।

·२५१ ॥ ऐतरेयवाद्मणम् ॥ पूर्वस्मिन् खण्डे (२४२ पृ०) विहितत्वात् प्रातस्मवने एषा अह- गणसम्बन्धिनी परिधानीया। ऐकाहिकेतु “गोम हिरण्यवद". इत्येषेव ( सं० ७.८४.८.) परिधानीया । माध्यन्दिने वच्छा- वाकस्य "नूनं सा ते-इत्यहर्गपगता (सं० २. ११. २१.) परि धानीया; एकाहे तु "शुनं हुवेम" इति (सं० ३. ३०.२२.) माध्यन्दिने परिधानीया *। एवं सति अच्छावाकस्सैकाहिक- परिधानोयापरित्यागेनोपरितनस्याहर्गणस्य सम्बन्धिन्याः परि- धानीयायाः स्वीकारः, उपरि च स्वर्गलोकमानेर सम्पद्यते ॥ प्रय ब्राह्मणाच्छंसिनः परिधानीयां दर्शयति - "उभयीभि- नाह्मणाच्छंसी; तेनो स उभौ व्यन्वारभमाण एतीमं चामुं च लोक मयो मैत्रावरुणं चाच्छावाकं चाथो अहीनं चैकाई चाथो संवत्सरं चाग्निष्टोमं चैव मु स तभी व्यन्वारभमाण एति"-इति । यो ऽयं ब्राह्मणाच्छंसी, सोऽय मुभयविधाभिरैकादिकाभिरहीन- गताभिय ऋग्भिः परिदध्यात् । मातस्मवने प्रकृती “स न इन्द्रः शिवः सखा"-इति (सं० ८.८३.३.) परिधानीया ; विकृती त “इन्द्रेण रोचना दिवः" इति पूर्वखण्डे ऽभिहिता (२४२ पृ.) । माध्यन्दिनसक्ने प्रकृती विकतो च "एवेदिन्द्रं पणं वजबाहुम्"- इत्येव (सं० ७. २३. ६.) परिधानीया || एवं च सत्यस्य बापाचंपिनः प्रातसवने ऽच्छावाकसाम्य माध्यन्दिने सपने • "इयं वामस मन्मन पति नर (सं. ०२४१-2)"-इति पार श्री. ५.१.२८॥ + "नम मा त पन्त मुत्तमम्" इति पार. यो. ०.४.१.। "इसन्ति वा (स.३ ३..१-२१."-इति पाव. श्री. ०५.२.। "दभौति तिम. (म.८, ११. (-३)"-इति पात्र. यो. ५.... १८ । "माधि(सं. ०१३.1-4)"-दिपावली...।

·॥ पाठपञ्चिका ।२।५॥ मैत्रावरुणसाम्यं सम्पन्नम् । 'तेनो तेनेव, ऐकाहिकाहीनगतो. भयविधयंसनेनैव 'म:' वाम पाच्छंसी भूलोकः खर्गलोकः 'उभी' अपि 'व्यन्वारभमा' विविधं स्मृशन् 'एति' गच्छति, वर्तत इत्यर्थः। मातरमवने प्रकृतिविज्ञत्योः परिधानीयाविलक्षणत्वात् लोकदयस्य पृथगेव स्वयः; माध्यन्दिनसक्ने प्रकृतिविकत्यो परि- धानीयैक्यानोकहयस्य सह स्पर्भः; इत्येवं विविधस्पर्णी 'ध्यन्वा- रम्भण'-सन्देन विवचितः। 'अयो' पपि धायं ब्राह्मवासी मैत्रावरुणं चाच्छावाकम् 'उभी' ऋत्विजी 'व्यन्वारममाय एति' विविध मुपस्पृधन् वत्तते। कय मिति, तदुप्यते- यथा मैत्रा- वरुणस्य प्रकृतिविकृत्योः परिधानीक्यम्, तथा ब्राधणा- सिनोऽपि माध्यन्दिन सवने तदैक्यन् । यथाच्छावाकस्य प्रकृति विज्ञत्वोः परिधानोया पैलवयम्, एवं बाधणासिनः प्रातस्मने तदैलक्षष मिति। यथा मैत्रावरुणाच्छावाकविषयोऽयं विविध समः, तथैवाहीनकाह विपयेऽपि विविधः सर्ग साहनीयः । मिति, तदुच्यते-प्रातस्मवने पहीनकायोलचस्पेन स्पर्मः, माध्यन्दिने सपने सादृश्येन सः, प्रति उभयविधत्वम् । तथा संयमरं गवामयनमूलं प्रकृतिपूर्व मनिष्टोमं च विविधं स्मगति ; पहीनेफाइसमयदेतदुभयसर्मस्य योननीयत्वात् । ज्य होवका सपनदयगताः परिधानीयाः प्रगस्य बतीय- सयनगताः परिधानीयाः मगंसति-"प्रय सत ऐकाहिका एप वतीयसपने होवफाषां परिधानोया भयन्ति, प्रतिष्ठा या एफाह, मतिठाया मेय तचन्न मन्तत: प्रतिष्ठापयन्ति"-इति । एका मनासती न्योतिष्टोमे होबकापी या एष परिधानीयाः, ता पाहगणे वतीयसपने द्रटन्याः। तयाहि-"पायां राजाना कध ·॥ ऐतरेयवाझयम् ॥ विति नित्य मैकाहिकम्” इतिवचनात् मैवावरुणस्य “आवां राजानी"-इति- (सं० ७.८४. १.) -सूक्तस्थान्त्या परिधानीया भवति। तथा ब्राझयाच्छंसिनो ऽपि "अच्छाम इन्द्र मिति नित्य मैकाहिकम्" इतिवचनात् (पाख. श्री. ८. ३. ३४.) "अच्छाम इन्द्रम्" इति- (सं० १०. ४३. १.) सूक्तस्यान्त्या परि धानीया भवति । तथाछावाकस्य "ऋतुर्जनितीति नित्यान्यका- हिकानि'-इतिवचनात् (पाख. श्री० ८.४.३.) “सं का कर्मणा" -इति (सं० ६.६१.१.) -सूक्तास्यान्या परिधानीया भवति । योऽय मेकाहः, स मूलप्रकृतित्वात् 'प्रतिठा' सर्वासां विकृतीना माधारः । अतस्तेनैकाहिकापरिधानीयासनेन यज्ञम् 'अन्ततः' अवसानकाले 'प्रतिष्ठायां' सर्वाधारे प्रतिष्ठापयन्ति । इत्यं परिधानीयाः प्रशस्य प्रातस्मवनगतानां याज्यादीनां मध्ये पयसानाभावं विधत्त'- "अनवानं प्रातःसवने यजेद" इति । 'मनवानम्' भनुपयासम्, उच्छासी मध्ये यथा न भवति तथा याज्यां पठेत् ॥ स्तोमादी नियमवियेपं विधत्त-"एको ईन स्तोम मति- सेत; तययाभिहेपने पिपासते चि प्रयच्छत, तादृतादयो निमं देवेभ्यो यावं सोमपीयं प्रयष्यानीति ; चिरं हास्मिंसोफे प्रति- तिउति"-इति। पिवत्पश्चदशसादक किंगविपवषयर्सिगादयः स्तोमा विहिताः । विहितस्य सप्तदगम्तोमस्य विद्या पटादया- दयः स्तोमा निष्पायन्ते । तयाहि विहितस्यैकयिंगस्य विष्टका रापिमादयः स्तोमाः सम्पायन्ते। पनप दृष्टान्तेन भंसने प्या- ०१ मा. 101.भा... ........

·॥ पाठपञ्चिका।३।५॥ २५३ धियं प्रसक्तम् ; “यथा वाव स्तोत्र मेवं शस्त्रम्"-तिन्याया। सन्ति तन प्राकृताः स्तोमाः; स्तोमे वड़माने सति तो स्तोमगता मक्वझ्या मतिक्रम्य संमनं तदतिशंसनं यदा क्रियते, तदानी मेकस्या इयोर्वा करचोरभ्यनुजाने त्वधिकाना मृचा :- * अबरार्थस्तु- यदा स्तोम मतिमंसेत्' स्तोमसझ्या मतिक्रम्य मंसन कुर्यात्, तदानी मेकां हे नातिक्रम्य शंसेत, किं वेकयैव वा दाभ्या मेव वातिसंसेत् । तथाच सूत्रकार आह- "अतिमंसन मेकया दाभ्यां वा प्रातस्सवने"-इति (पाख. श्री० ६. १२. ४.) ततोऽधिकानां मंसनाभाषे युतिर्दृष्टान्तमुखेनोयते,अवार्य दृष्टान्तो ऽवगन्तव्यः। यथा लोके 'अभिहेपते' घासार्थ माभिमुखन 'हेषा' शब्दं कुर्वते ऽखाय वा, 'पिपासते' अत्यन्तटपा य पुरुषाय वा 'अन्नायं पानीयं क्षिप्रं प्रयच्छेत, ताहगेव 'तत्' ऋग्बाहुल्य- भावेनातिमंसनम्। 'अथो' अपि च क्षिप्र मेव देवेम्यः सोमपानरूप मनाय' प्रयच्छतीत्यभिप्रेत्य ऋग्वाहुल्येन विलम्ब मकवा एकया हाभ्यां वा अतिशंसनं कुयात्। तथा सति 'चि' शीघ्र मेवा- स्मिन् लोके प्रतिष्ठितो भवति ॥ सवनान्तरयोरुतवैपरीत्यं विधत्ते-"अपरिमिताभिरुत्तरयो। सवनयोरपरिमिता वै स्खों लोकः स्वर्गस्य लोकस्यात" इति। इयत्य एवेत्येवं नियमरहिताभिवरोभिर्मभिरनियंसनं सवन, ये कुर्यात; स्वर्गलोकस्येयत्तारहितत्वात, तस्य लोकस्य प्राप्तार्थ मिद मतिशंसनं सम्पद्यते ॥ .मा. ४५१.१ "यहाद स्तोत्र हवं, यास वेव स्तुवते ता एवानु- मसति"-इति मत बा.८.१.२.४। "स्तोव मर्य सखात्" इति च पाव शौ०५१ th"अपरिमिताभिरपरयो. सवयी:"-उनि च वदुरम्म सामान्योन२.३.१६।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ यत्रातिशंसनं कर्तव्यं भवति, तत्र तदर्थ मृचा मागमनं कर्त- व्यम् ; तासा मृचां देशविशेष दर्शयति-"कामं तहोता शंसद्यद्धो- काः पूर्वेदः सेयुर्यहा होता तोत्रकाः; प्राणी वै होताङ्गानि होत्रकाः; समानो वा अयं प्राणेशान्य नुसञ्चरति ; तस्मात्तत्कामं होता शंमेडोतकाः पूर्वदुः शंसयुर्यदा होता तहोत्रका:"-इति । अहर्गणेषु वर्तमानदिनात् 'पूर्वेदुरः' मैलावर पादयो 'होत्रकाः' 'यत्' सूती सेयुः, तदेव सूक्तं परेदुपर्दोता 'कामम्' अपिण्यैव भंसेत् ; यदि होतरतिभंसनं प्रसनम्, तदानीं पूर्वेदा?त्रकः शस्तात् सूक्तादृच अनितव्याः; यदि तु होत्रकाणा मतिभंसनं प्रसत्तम, तदानी पूर्वाहोता यत् सूक्तं शंसति, तस्मात् सूक्ताडोत्रकरपे- पिता ऋघ आनेतव्याः । होतुः प्राणस्थानीयवाजोत्रकाणां हस्तपादाद्यवयवस्थानीयत्वात् परस्परसूक्तादृगानयने सत्ययं प्राणः सर्वेष्ववयवेषु पक्षपात मन्तरेण तुल्य एवानुसञ्चरति । "तस्मात्त. कामम्" इति उतार्थोपसंहारः ॥ इत्यं परिधानीयाप्रसङ्गेन वुद्धिस्थयाज्याया अनवानव मति- शंसनं च निर्णीय, अथ प्रकत मेव परिधानीयास्तुति मनुसरति-- "सूक्तान्तै:ता परिदधदेत्वथ समान्य एव रतीयसवने होत्रकाणां परिधानौया भवन्त्यामा वै होताहानि होत्रकाः समाना था इमेऽङ्गाना मन्तास्तस्मात् समान्य एव वतीयसवने होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति भवन्ति" इति। सूक्ताना मन्तिमा ऋवः 'सूक्तान्ता! तामिम्भिोता 'परिदधत्' शस्त्रसमापनं कुर्वन अतिवर्तते । 'अथ' होतुरनन्तरं होत्रकाणा सुच्यते,- पाँ तीयसपने परिधानीयाः 'समान्य. तल्या एव भवन्ति । एकाहे या: परिधानीयाः, ता एवाहगणेषु भवन्ति । तथाच पूर्व मुक्तम् - ·॥ पठपनिका । २॥५॥ २५५ "ऐकाहिका एव ढतीयसवने"-इति (२५१ पृ.), तदेवात्र होत्रा सह प्रशंसाथ मनूयते । योऽयं होता, सोऽयम् ‘आत्मा ' देह एव ; होत्रकास्तु हस्तपादाद्यवयवाः, तपांच हस्तादीना मन्ताः 'समानाः' तुल्या एव दृश्यन्ते। दक्षिणहस्तस्यान्तो यादृशः, पञ्चाङ्ग ल्युपेतः, तादृश एव वामहस्तत्यान्तोऽपि । एवं पादयोः, स्तनकर्णादियुग्मयोस्तुल्यान्तत्वं द्रष्टव्यम्। “तमान समान्य एवं" इत्युपसंहारः ॥ पदाम्यासोऽध्यायसमामार्थः ॥ ५ ॥ . इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाह्मणस्य पठपशिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (८)॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमीयतरी देया विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ । इति यीमट्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- योवीरखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्सायणाचार्यण विरचिते माधवीचे विदार्यप्रकाश नामभाषे ऐतरेयनामापस्य पठपश्चिकायाः द्वितीयाध्यायः ।

·॥ अथ टतीयाध्यायः॥ (ता) ॥ अथ प्रथमः खण्डः॥ न्यूनाः प्रातःसवने - ॥ॐ॥ आ त्वा वहन्तु हरय इति प्रातःसवन उन्नीय- मानेभ्यो ऽन्वाह' वृषण्वतीः पीतवतीः' सुतवती- मंहती रूपसमृदा ऐन्द्रौरन्वाहैन्द्रो वै यनी गायत्री- रवाह गायत्रं वै प्रातःसवनं'नव ऽस्वाह न्यूने वै रेतः सिच्यते दश मध्यन्दिने ऽन्वाह न्यून वै रेत: सिक्तं मध्य स्त्रियै प्राप्य स्खविठं भवति नव न्यूनास्तृतीयसवने ऽन्वाह' न्यूनाई प्रजाः प्र जायन्ते ताटेतानि केवलसूतान्यन्वाह यजमान मेव तदर्भ भूतं प्र जनयति यताइवयोन्यै 'ते हैके सप्त-सप्लान्याहुः सप्त प्रातःसवने सप्त माध्यन्दिन सप्त तृतीयसवने ' यावत्यो वै पुरोनुवाक्यास्तावत्यो याज्या: सप्त + प्राञ्ची यजन्ति सप्त वषट् कुर्वन्ति' तासा मेताः पुरोनुवाक्या इति वदन्तस्तत् तथा न कुर्याद्यनमानख ह ते रेतो विलुम्पत्ययो यजमान मेव यजमानो हि सूक्तं नवभिर्वा एतं मैचावरुणो - वै खिय" का "" क-पुस्तके नासि।

·षष्ठयश्चिका। ऽस्यालोकांदन्तरिक्षलोक मभि प्र वहति' दशभिरन्त- रिनलोकादमु लोक 'मभ्यन्तरिक्षलोको हि ज्येष्ठो नवभिरमुग्णाल्लोकात् खर्ग लोक ममि न ह वै ते यजमान खर्ग लोक ममि बोळ्हु मर्हन्ति ये सप्त-सप्नान्वाहुस्तस्मात् केवलश एवं सूक्तान्यनु- ब्रूयात् ॥ १ (६) प्रातस्मवने हावकशस्त्राण्यनुरूपो यस्मिदेव नुक्ते स्तोचिय एषः । प्रारम्भाचा आहवनीयाः परिधानीया वृद्ध स्तोमे स्यादतिशंसायंढचय ॥१॥ अथोत्रीयमानमूतानि विधात मुपक्रमते-"पा त्वा वहन्तु हरय इति प्रातस्मवन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाह; पखती.पीतवतीः सुतवतीमंदती रूपसमृडा."-इति । यदा घमसा 'उन्नीयन्ते' सोमेन पूर्यन्ते, तदानी मध्वर्युणा प्रेपितो मैत्रावरुपः “प्रा वा बदन्त"-इति (सं० १. १६. १-८.) सूक्त मनुयात् । तस्मिन् सूतो स्थिता करचो हपयम्देन पीतगव्दन सुतगन्देन मदयन्देन च युताः। तत्र दितीयपादे "वपणं सोमपीतये"-इति सपशब्द- पौतमब्दी विदोते ; पता भूचि "सते हि त्वा हवामहे'- इतियवशात् सतगन्दी विद्यते ; अष्टमाया मृचि “इन्द्रो मदाय गच्छति"-इति मदशम्दो विद्यते । यद्यप्रेते शब्दा सर्वास्तृचु न . "पोयमानेभ्यो वासवा पारमादि देव मिोपयातत्यनुसपना'-वि भार. यो• ५५ ।। तानिय बानो प्रथमदतीय घतुयपथविधीयन । १३ 4 ·॥ ऐतरेयवाधणम् ॥ सन्ति, तथापि कचिच्छ्रवणात् सर्वा अपि छविन्यायेन तैः शब्दयुक्ता भवन्ति। वर्षणक्षम इन्द्रः सोम पीला माद्यतीत्यस्यार्थस्योतार शब्दचतुष्टयेन प्रतीयमानत्वात् विवक्षितार्थानुकूल्येन रूप- समृबलम् ॥ देवताहारा ता ऋचः प्रशंसति- “ऐन्द्रीरन्वान्द्रो वै यन्नः" -इति। “इन्द्र वा सूरचक्षस."-"इन्द्रं सुखतमे रथे"-इति- श्रवणात् * इन्द्रदेवताका ऋषः; सोमयागश्वेन्द्रदेवताकः । अतस्तत्र ता युज्यन्ते ॥ छन्दोहारा प्रशंसति- "गायत्रौरवाह; गायत्रं वै प्रात- समवनम्" इति । प्रातस्मवनस्य गायत्रीच्छन्दस्कत्वात् तच्छन्दस्का ऋचः तत्र योग्याः॥ ऋक्सयादारा प्रशंसति- “नव न्यूनाः प्रातस्मवने ऽन्वाह ; न्यूने वै रेत: सियते"-इति । मध्यन्दिनसवने दशसध्याका वक्ष्यन्ते ( ३ ख.); नां सङ्ख्या मपेक्ष्यात्र या नव सङ्ख्याकास्ता एक यी न्यूनाः; लोकेऽपि ‘न्यूने' खल्ये गर्भस्थाने रेत. सिच्यते । अतो न्यूनल मन युक्तम् । अथ माध्यन्दिने सवने "प्रसावि देवशीऋजीक मन्धः" इत्ये- तसूक्तगता दशसयाका ऋचो (सं० ७. २१.१-१०.) विधः -“दश मध्यन्दिने इन्वाह ; न्यूने वै रेतः सिक्तं मध्य स्त्रियै प्राग्य स्थविष्ठं भवति" इति। लोके वल्पे गर्भस्थाने सिक्त रेतः स्त्री- शरीरस्य + मध्यस्थान प्राप्य गर्भरूपेण 'स्थविष्टम्' अतिस्थूल • स.१.१६.१,१। "हिदेवत्यै परन्ति”-इत्यादि. पाय मौ.५.५. १. द.। + "इन्द्रः सोमस्य कापका-ति स. ८.०७.५ निरु.५.२.६। मुले चिय-इति पद मस्ति, तस्यैवार्थोऽयम् । षठा चतुर्थी (पा- २, ३, ६९, था)।

·॥ पठपच्चिका । ३।१॥ २५८ ॥ मवति । अतो रेत कस्थानीयाया. ऋचो गर्भस्थानीयायाः सत्याधिक्य युक्तम् द्वतीयसबने "इहोपयात शवसी नपात."-इत्येतत्सूक्तगता नवसङ्ख्याका ऋचो (सं० ४, ३५. १-८.) विधत्त-- "नव न्यूनास्तृतीयसवने इन्वाह; न्यूनाई प्रजाः प्रजायन्ते"-इति । पूर्ववद् दशसक्ष्यापेचयान न्यूनत्तम् । लोके हि 'न्यूनाद' अल्पा योनितारात् प्रौढ़ाः प्रजा उत्पद्यन्ते ; अतो गर्भोत्पादनार्थ मत्र न्यूनत्वं युक्तम् ॥ एतेषु सूक्तेषु मतदय मस्ति । सम्पूर्ण सूक्तानुवन मित्येक मतम्, प्रतिसूक्तं सप्ताना मेवर्चा मनुवचनत्व मिति हितीयं मतम् । तत्र प्रथमं मत प्रशंसति- “तघदेतानि केवलसूतान्यन्वाह, यजमान मेव तहम भूतं प्र जनयति यज्ञाद्देश्योन्यै"-इति । 'केवल'-शब्दः सम्पूर्णवाची। तदनुवचनेन सम्पूर्णगर्भ प्राप्तं यजमान मैव यत्र- रूपाद् 'देवयोन्यै' देवसम्बन्धियोनिस्थानादुत्मादयति । मतः सम्म- नुवचनं युक्तम् । द्वितीयं मतं दर्शयति-"ते हैके सप्त-सप्तावाहु,-सप्त प्रात- रसवने, सम माध्यन्दिने, सप्त ढतीयसवने, यावल्यो वै पुरोनुवाक्या- स्तावत्यो याज्याः; सप्त वै प्राञ्चो यजन्ति, सप्त वषट् कुर्वन्ति, तासा मेताः पुरोनुवाक्या इति वदन्तः" इति। ते प्रसिद्धा ऋत्विजः 'एके' केचित् तत्तद्यन्नेषु यथोतासूतगता ऋचः प्रतिसूक्त समसयाका एवान्वाहः, न तु सम्पूर्णसूतानि । तस्यैव व्याख्यानं "सम प्रातभावने"-इत्यादि। "यावत्यः" इत्यादिना तदीया •दिसौयवतीययो पपयो: द्रव्यम् (भार. श्री. ५५.१४)। रिलीयपनुर्थयो रुपयो द्रष्टव्यम् (पाव श्री. ५. ५.)। FT ।

·। ऐतरेयनामापम् । यजमानस्य युक्तिरुयते । पुरोनुवाक्यानां याज्यानां च सङ्ख्या प्रायेण समानव दृश्यते । तथा सत्यत्र 'सप्त' सप्तसङ्ख्याका ऋत्विज- होता, मैत्रावरुण, बामणाच्छंसो, नेष्टा, पोता, आग्नीध्रः, अच्छावाकश्चे- खेते, प्राङ्मुखाः 'यजन्ति' याज्याः पठन्ति। तस्यैव व्याख्यान “सप्त वपट् कुर्वन्ति"-इति । 'तासा' सप्तभिः पव्यमानानां याज्या- नाम् ‘एताः' सूक्तगताः सप्तसमका ऋच: पुरानुवाक्या भक न्तीति । एके तादृशीं युतिं वदन्तः सप्त सप्तावाहुरित्यन्वयः ।। तदिदं मतं दूपयति- “तत् तथा न कुर्याद ; ह ते रेतो विलुम्पन्त्ययो यजमान मेव ; यजमानो हि सूताम्"- इति। सप्त-सप्तेति यन्मतम्, तत्तथा न कुर्यात् । 'ते' सप्त- सद्धवावादिनः सम्पूर्ण सूक्ताभावाद्यजमानस्य प्रजोत्पादक 'रेतः' विनाशयन्ति । 'अयो' अपिच यजमान मेव विनाशयन्ति । सूतस्य यजमानरूपत्वेन सम्पूर्ण सूक्ताविलाप एव यजमानविलोपः ।। परमते दोपं दर्शयित्वा खमते गुणं दर्शयति- "नवभिर्वा एतं मैत्रावरुणो ऽस्मासोकादन्तरिक्षलोक मभि प्र वइति ; दश- भिरन्तरिक्षलोकादमुं लोक मभ्यन्तरिचलोको हि ज्येठो नवभि- रममालोकात स्वर्ग लोक मभि"-इति । प्रथमसूलगताभिग्भिः 'नवमि' , 'एतं' यजमानं भूलोकादन्तरिक्षलोकम् 'अभि'लय नयति । दितीयसूक्तगताभिः 'दशभिः' # ऋग्भिरन्तरिचतोकाद् 6 "पापोभीर्य पूर्णम् । सिद्धनाथीपरि रोद्रिगति मर्यर। पट मदसि । प्रत्यक्ष मोगर मपरपोत । दचिषपूरेपोदम्बरी वापस ! सोधिषा गुरप पाए • समानरान् मानवामि-पोव-मेहधाराकानाम्"-रवि काया. यो. ८...- रसुवन काता -बिगाचे मारिरितम् प्रथमपणे ( २५००)। । मारिन मन "सावि देवम्"-नि दस म पिसते बताया।

·पाठपनिका।३।२॥ अन्त- 'अमुं लोक नाकपृष्ठास्थं लोकम् 'अभिलक्ष्य नयति । रिक्षस्य यः समीपवर्ती स्वर्गभागः, स नाकपृष्ठाख्यो लोकः; स च प्रवृद्धादन्तरिक्षाद * 'ज्येष्ठः' अतिप्रवक्षः; त दशभिः प्राप्य तस्मानाक पृष्ठाख्याद 'अमुमात्' वर्गाल्लोकादुपरितनं बहुभोग- युक्तं 'स्वर्ग लोक' बतीयमूक्तगताभिः 'नवभि', ऋम्भिर्यजमान मभि वहति ॥ स्वमते गुणान् दर्शयित्वा तदाहित्वं परमते दर्शयति-"न हवे ते यजमानं स्वर्ग लोक मभि वाळ्हु मर्हन्ति, ये सप्त सप्ता- बाहुः" इति। 'यें पूर्वपक्षिण प्रतिसूतं सप्तसझ्याका एवा- न्वाहः, 'ते' सध्यान्यूनलान पूर्वोत्तरीत्या खर्ग प्रति यजमान वाटुं नाईन्ति ॥ खमतं निगमयति- "तस्मात् केवलश पप सूक्तान्चनुयात्" -इति । 'केवलगः' प्रतिसूक्तं सम्पूर्ण मेवेत्यर्थः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकारी ऐतरेयनामाणस्य पठपनिकायां रतीयाध्याये (अष्टाविंशाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (८)। . ॥ अथ द्वितीयः खण्ड। अथाह यदन्द्रो वै यजो ऽथ कमा दावेव प्रातःसबने मस्थिताना प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां यजतो -परिषद सदोमध्य पग पुस्कयो । है मोयसरने पपात"-इति नवर सूज विधासते चनखो।

·॥ ऐतरेयवाझ यम् ॥ - होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी' चेदं ते सोम्य मध्विति होता यजतीन्द्र वा वृषभं वय मिति ब्राह्मणा- छंसो' नानादेवत्याभिरितरे कथं तेषा मैन्द्रयो भवन्तीति मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणो यजति वरुणं सोमपीतय इति यह किञ्च पीतवत् पदं तदैन्द्रं रूपं तेनेन्द्र पौणाति'मरुतो यस हि चय इति पोता यजति स सुगोपातमो जन इतोन्द्रो वै गोपातदैन्द्र रूपं तेनेन्द्र मीणात्यग्ने पनौरिहावहेति नेटा यजति त्वष्टारं सोमपीतय इतीन्द्रो वै त्वष्टा तदैन्द्र रूपं तेनेन्द्र प्रौणात्यु- चान्नाय वशानायेत्याग्नीनो यनति सोमपृछाय वेधस इतीन्द्रो वैवेधास्तदैन्द्र रूपं तेनेन्द्र प्रौणाति पातर्यावभिरागतं देवेभिर्नेन्यावसू 'इन्द्राग्नी सोम- पौतय इति स्वयं समृदाच्छावाकखैव मु हैता ऐन्द्रयो भवन्ति यन्नानादेवत्यास्तेनान्या देवताः प्रीणाति यदु गायचस्तनाग्नेय्य एतदु हैताभिस्त्रय मुपा- प्रोति ॥ २ (१०)॥ पथ प्रस्थितयाज्याविषयं चोय मुद्रावयति-"पथाह यदेम्दो वै यम्रो ऽय कमाद दावेव प्रातसवने मस्थितानां प्रत्य- चादेन्द्रीभ्या यजती होता चैव ग्रामणासी चदं ते सोम्यं ·॥ पाठपञ्चिका।श२॥ २६३ मध्धिति होता यजतीन्द्र वायभं वय मिति बामणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे; कथं तेषा मैन्द्रयो भवन्तीति ?"-इति । 'श्रय' उन्नीयमानसूहानिर्णयानन्तरं कश्चिद ब्रह्मवादी चोच माह। यस्मात् कारणात् यजः 'ऐन्द्रो वै' इन्द्रदेवताक एव । तथैवं सति सर्वेषा मृविजा मिन्द्रदेवताका एव याज्या अपेक्षिताः; अत्र तु प्रस्थितसोमानां याग प्रातरस वनकालौने होडबामणाच्छसिनी हावेव 'प्रत्यक्षात् श्रोत्रप्रत्यक्षेण वा श्रूयमाणाभ्या मिन्द्र देवता. काम्या मृग्भ्यां यजतः; न वितरे। “इदं ते सोम्यम्”-इति (सं० ८.६५.८.) होतर्याज्या। तस्यास्तृतीयपादे “जुषाण इन्द्र"- प्रति प्रत्यक्ष एवेन्द्रशब्दः श्रूयते ;."इन्द्र वा इषभं वयम्"-इति (सं० ३.४०.१.) ब्राह्मणाच्छसिनो याज्या; तव स्पष्ट एवेन्द्र- शब्दः । इतरे' पञ्चबिंजो 'नानादेवत्याभि:' ऋभिर्यजन्ति; तेषा मृविजां ता ऋचः कथ मिन्द्रदेवताका भवन्ति ? इति मोद्यम् । तव पञ्चाना मृविजां याज्याखिन्द्रदेवताकत्वं सम्पाद- नीयम् ॥ तत्रैकस्यां याज्यायां तत् सम्पादयति-"मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणा यजति ; वरुणं सोमपीतय इति, यदै किच्च पीतवत् पदं, तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीयाति"-इति । मैवावरुणस्य "मिवं वयम"-इति (सं० १. २३. ४.) येयं याज्या, तस्या द्वितीयपादे वरुण मित्यादिकं 'पीतवत' पिबतिधातुयुक्तं यत् किश्चित् पद मस्ति, तदिन्द्रसम्बन्धि रूपम् ; इन्द्रस्य सोमपान .प्रियत्वात् । 'तेन' हि पीतवत्पदेनेन्द्र परितोपयति ॥ पोतर्याज्याया ऐन्द्रत्वं दर्शयति- "मरतो यस्य हि य इति पोता यति ; स सुगीपातमो जन इतीन्द्री वै गोपास्तदैन्द्रं रूम, .

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ : तेनेन्द्रो प्रोणाति"-इति। "मरतः"-इत्यत्या (सं० १.८६.१.) याज्यायां बतीयपादे 'गोपा'पदेनेन्द्रो ऽभिधीयते । गोमृत्वं रचकल मिन्द्रसम्बन्धि रूपम्, तेनेन्द्रस्य प्रीतिः ॥ नेटुर्याज्याया ऐन्द्रत्वं सम्पादयति- “अने पत्नीरिहावहेति नेष्टा यजति ; बटार सोमपीतय इतीन्द्रो वै त्वष्टा, तदैन्द्रं रूपं, नेन्द्रं प्रीणाति" इति। "धग्ने पत्नी:"-इत्वस्या यान्यायाः (सं. १. २२.८.) बतीयपादे यस्त्वष्टा, स .एवेन्द्र, মনু तनूकरणादिन्द्रस्य त्वष्टत्वम् । प्राग्नीप्रत्य या न्याया ऐन्द्रत्वं सम्पादति- "उचान्नाय वया- आये त्याग्नीध्रो यजति ; सोमपठाय वेधस इतीन्द्रो वै वेधास्तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्र मीणाति" इति। "उक्षान्नाय"-पूतियान्यायाः हितीयपादे यो वेधाः; स एवेन्द्रः, इन्द्रस्य जगदव्यवस्थाविधा- यकत्वेन वेधायन्दवायत्वात् ॥ पच्यावाकस्य याज्याया: ऐन्द्रत्वं सम्पादयति- “प्रातर्याव. भिरागतं देवे भिजेन्यावम्, इन्ट्राग्नीः सोमपीतय इति स्वयं सम. हाछायाकस्य"-इति ! हे इन्द्राग्नी ! 'जेन्यावसू' जेन्यं जैतव्यं यम धनं ययोती ताहगी भूला 'प्रातर्यापभिः' प्रातमपनगामिभिः 'देवेभिः देवः सह 'सोमपीतये सोमपानार्यम् 'पागतम्' भाग- प्यतम् । प्रस्या भूपि 'इन्द्राग्नी-यवणेऽपि इन्द्रगम्दस्य प्रत्ययस्य विद्यमानलात् सय भयेन्द्रत्वाय 'समृडा' सम्पूर्ण ; न त्वेन्द्रले सम्पादनीय मस्ति (मं... २८.७.)। पापा सम्पादित मेन्ट्रल निगमयति-"पय सता ऐन्द्री भवन्मि"-इति। नामृत देनासपीति दयनि- “यत्रानादेपरवानान्या ·॥ षष्ठपञ्चिका।३। ३ ॥ २६४ देवताः प्रीणाति"-इति । मित्रावरुणो मरतो ऽग्निर्वेधा इन्द्राग्नी इत्येताभिः 'नानादेवताभिः' युवा ऋचः इति यदस्ति, तेनेन्द्र- व्यतिरिता देवतास्तीपयति । तवत्यं छन्दः प्रशंसति- “यदु गायत्रास्तेनानेव्यः" इति । अग्निगायोः प्रजापतिमुखजलसम्बन्धाद गायत्रीच्छन्दसा तासा मग्निदेवताकवं सम्पद्यते । उन प्रमंसां निगमयति- "एतदु हैताभिस्त्र य मुपानोति" ति। 'एताभिः ऋमिमः' 'एतदु हे' पूर्वोक्त मेव 'वयं विविध- देवतासम्बन्धवं प्रापोति । तत्र तन प्रतीयमाननानाविधदेवता. कत्वं, पूर्वोत्तरीत्या सम्पादित मैन्द्रवं, गायत्रीदारणाग्नेयत्वं चेति वयं वेदितव्यम् ॥ २॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाद्माणस्य षष्ठपनिकायां वतीयाध्याये (पटाविंगाध्याये) द्वितीयः खण्डः ॥२(१०) ॥ अथ वतीयः खण्डः। असावि देव गोजीक मन्ध इति मध्यन्दिन' उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाई वृषण्वतीः पीतवतीः सुत- वतीमंदती रूपसमृदा ऐन्ट्रौरम्वाहैन्द्री वै यन- स्त्रिष्टुभी इन्वाह चेष्टुभं वै माध्यन्दिनं सवनं तदा- •. सं. १.१.४( भा. (पू.)। २५

·ऐतरेयवाझपम् ॥
।
-
-
हुर्यत्तृतीयसवनस्यैवं रूपं 'महदय कस्मान् मध्यन्दिने
मदतीरनु चाह यजन्ति चाभिरिति माद्यन्तीव वै
मध्यन्दिने देवताः स मेव ढतीयसबने मादयन्ते'
तमान् मध्यन्दिने मदतौरनु चाह यजन्ति चामिस्ते
वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षा-
दैन्द्रीभिर्यजत्यभिटणवतीभिरेके 'पिवा सोम मभि
य मुय तर्द दूति होता यजति' सई पाहि य
ऋजिषी तरुन इति' मैचावरुणो यजत्येवा पाहि
प्रत्नथा मदन्तु त्वति वाहाणाझंसी यजयवाडेहि
सोम कामं वाहुरिति पोता यजति तवायं सोमस्त्व
मैझर्वाङिति नेष्टा यजतीन्द्राय सोमाः प्रदियो
विदाना इत्यच्छावाको यजतापूर्गों अस्य कलश:
खाहेत्याग्नीध्रो यजति तासा मेता अभितृखवत्यो
भवन्तीन्द्रो वै प्रातःसवने न व्यजयत स एताभिरेव
माध्यन्दिनं सवन मभ्यतृणादभ्यतृयत्तस्मादेता
अभितृस्पवत्यो भवन्ति ॥ ३ (११)॥
अथ माध्यन्दिने उन्नीयमानसूक्तं विधत्त- “असावि. देवं
गोरजीक मन्ध इति मध्यन्दिन उत्रीयमानेभ्यो ऽन्वाह; पखतीः
पीतवतीः सुतवतीमती रूपसमृडाः" इति। माध्यन्दिने सवने
अध्वर्युणा प्रेपितो “असावि देवम्" इत्यादिक (स० ७. २१. १.)
सूना मनव्यान्। तवत्या ऋच. हप पीत सुत-मद शब्दोपता ।

·।। पष्ठपञ्चिका। ३1३॥ पूर्वत्र “दश मध्यन्दिने वाह"-इति सीवोका, न तु सूक्तं दर्भिः तम् ( २५८ पृ.); अल बसावि देव मिति सूतं प्रदर्श्यते । अस्य सूतस्य द्वितीयस्था मृचि “कृषणो इषा च"-इति वृषण्वच्छन्दः श्रुतः। तीयस्था मृचि "रथ्यो धना"-इति धेनाशब्दः पिबतिधात्वर्थः, तेन पीतवत्त्वम् ; "धेट पाने"-इति (भ्वा० ८०२.) हि धातुः । "सावि"-इति सुनोतिधातोः (खा० १.) श्रूयमाणत्वात् सुत- वत्वम् । प्रथमाया ऋषो ऽवसाने “यन्धसो मदेषु'-इति महत्त्व श्रुतम् । रूपसमृहत्वं पूर्ववधीज्यम् ॥ देवताहारा छन्दोहारा ता ऋ: प्रशंसति- “ऐन्द्रीरवा- हेन्द्रो वै य सस्त्रिद्युभोऽन्वाह टुभं वै माध्यन्दिनं सवनम्" इति । द्वितीयपाद "अन्य स्मिनिन्द्र"-इतिश्रवणादैन्द्रत्वम् । एव मृगन्न रेश्वप्युदाहरणीयम् ॥ माध्यन्दिनसवनस्य वैष्टुभत्वं प्रसिदम, महतोरिति यदुतां, तस्या- क्षेप मुद्भावयति-"तदाहुर्यत् रतीयसवनस्यैष रूपं मददय कम्पान् मध्यन्दिने मदतीरनु चाह यजन्ति चाभिरिति" इति। ढतीय- सपने सर्वेषां देवानां सोमपानादूर्व हर्षसम्मवान् महत्त्व ढतीय- सवनस्य रूपम् । तथा सति मध्यन्दिने सपने महतीना मृदा मनु- वचनम् 'पाभिः सहतीभिर्यजनं च कस्मात् कारणादिति चोद्यम् ॥ तव्योत्तर माह- "माद्यन्तीव वे मध्यन्दिने देवताः स मेव बतीयसपने मादयन्ते । तस्मान् मध्यन्दिने महतोरनु चाह यजन्ति' पाभिः" इति। माध्यन्दिने सवनापि देवानां सोमपानसद्धा- पाता: मायन्येय; रतीयसपने त निरखोपा देवानां सोम. पानसम्मत्या 'सम्पादयन्ते' सम्भूय प्रचन्तीत्येतावानव विशेयः समाम् 'मोदय' इस माध्यन्दिनसपनेऽपि समाधान, तन, ·२६८ ॥ ऐतरेयवाझणम् । । 'मवती' ऋची मैत्रावरुणोऽन्वाइ। होत्रादयय सप्तर्विजः 'श्राभिः' महतीभिर्यजन्ति । अय ताः प्रस्थितयाज्या विधत्ते-"ते वै खलु सर्व एव माध्य- न्दिने प्रस्थितानां प्रत्ववादैन्द्रीभिर्यजन्ति" इति । 'ते' होतादयः सप्तर्विजः सर्वेऽपि 'माध्यन्दिने' सवने प्रस्थितसोमानां सम्बन्धि- नोभिः 'प्रत्यक्षात्' प्रत्यक्षेण पठ्यमानेनैवेन्द्रशब्देन प्रयुक्ताभिरिन्द्र देवताकाभिः ऋटग्भिर्यजेयुः। तेषु सप्तस्वृक्षु मध्ये होट-मैत्रावरुण वाहापाच्छसिनां त्रयाणां सम्बन्धिनीषु याज्यासु न केवल मैन्द्रत्वं किन्तु अभिटसवत्त्वम् ॥ अपरं विशेष दर्शयति -"अभिटमवतीभिरेक" इति । अभिन पूर्वस्य दिधातो रूपं यास्वस्ति, ताः 'अभिपवत्यः' । तत्र होतुर्याज्यां दर्शयति- "पिवा सोम ममि य मुग्र तर्द इति (सं. ६. १७. १.) होता यजति" इति । तत्राभिगन्दस्य नर्दशब्दस्य च विद्यमानत्वात अभिटम्वत्त्वम् । मैत्रावरुणस्य याज्यां दर्शयति- "स ईम्पाहि य ऋजीपी तरुत्र इति (सं० ६. १७.१.) मैत्रावरुणो यजति" इति । "स ईम्पाहि"-इत्यस्या ऋचचतुर्थपादे अभिटमवत्त्वम् ॥ ब्राह्मणाच्छसिनो याज्यां दर्शयति- "एवा पाहि प्रनया मन्दत खेति (सं० ई. १७, ३.) ब्राह्मणाच्छमी पजति"-इति । "एवा पाहि"-इत्यस्या मृधि चतुर्थपादे “अभि गा इन्द्र लन्धि" -नियवपादमिळणवत्त्वम्। एतांस्त्रीविजो ऽभिप्रेत्याभिरण-' वतीभिरेक इत्युक्तम् (१०५०) पोतर्याज्यां दर्शयति- "अर्वाडे हि सोम काम लाहुरिति' (सं० १. १०४.८.) पोता यजति"-इति ।

·॥ षष्ठपञ्चिका । ३।३॥ २६८ . नेष्टुर्याज्यां दर्शयति- "तवायं सोमस्व मेद्याडिति -(सं० ३. ३५. ६.) नेष्टा यजति" इति ॥ अच्छावाकस्य याज्यां दर्शयति- “इन्द्राय सोमाः प्र दिवो विदाना (सं० ३.३६. २.) इत्यच्छावाको यजति" इति। प्राग्नीध्रत्य याज्यां दर्शयति--"पा पूर्णो अस्य कलशः स्वाहे- त्याग्नीध्रो (मं० ३. ३२. १५.) यजति" इति ॥ उक्तानां सप्तानां याज्यानां मध्ये "पिबा सोमम्", "स ईम्माहि", 'एवा पाहि" इति तिस ऋचो ऽभिवसवत्वेन प्रमं- सति- "तासा मैता अभिटसवत्यो भवन्तीन्द्रो वै प्रातस्मवने न व्यजयत ; स एताभिरेव माध्यन्दिनं सवन मभ्य दणद्यदभ्यटए- तस्मादेता अभियवत्यो भवन्ति”-इति । अभिपूर्वतर्दनधातु युक्तवादभिमवत्त्व' यथा भवति तथैव धात्वर्थसम्भवादप्यभिटण- वत्त्वं द्रष्टव्यम् । कथ मेतदिति, तदुच्यते-- इन्द्रः पुरा प्रात- समवने समाप्ने सति तावता 'न व्यजयत' विजयं न प्राप्तवान् । माध्यन्दिनसवनस्य गुरुत्वेन गलितत्वात् । तदानी मिन्द्रस्तस्य माध्यन्दिनसवनस्य स्थितिबिधार्थम् “पिवा सोम"-इत्यादिभिः स्तिभिः ऋग्भिर्माध्यन्दिनसवनम् 'अभितः' प्रथमटतीययोमध्ये 'भळणत्' तर्दन मकरोत, दृढ़बन्धेन स्थिति कृतवानित्ययः । 'तमात्' तर्दनस्यार्थस्य युक्तलादेतासां तिस्णा मभिटसवत्वम् ॥३॥ प्रति थोमसायणाचार्यविरपिते माधवीये वेदार्थप्रकाये। ऐतरेयवाद्माणस्य पठपधिकायां वतीयाध्याये (अष्टाविंशाध्याये) टतीयः खण्डः ॥ ३(११) ।

·२७० ॥ ऐतरेयवाद्मणम् ॥ । अम चतुर्थ. खण्डः । इहोपयात शवसी नपात इति तीयसवन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाह' वृषखतीः पौतवतीः सुत- वतीमती रूपसमृद्धास्ता ऐन्द्राव्यो भवन्ति तदा- हुर्यनाभवीषु स्तुवते ऽथ कल्मादाभवः पवमान इत्या- चक्षत इति 'प्रजापति पित भून्' मान्सतो. ऽमान् कृत्वा' तृतीयसवन भजत् तस्मानार्भ- वौषु स्तुवते 'ऽथार्भवः पवमान इत्याचचते ऽथाह यद्यबाच्छन्दसं पूर्वयोः सवनयोरन्वाह गायत्रीः प्रातः- सपने 'विष्टुभो माध्यन्दिने' ऽथ कस्माजागते सति तृतीयसवने चिष्टुभो ऽन्वाहेति' धौतरसं वै तृतीय- सवन' मथैतदधीतरसं शुक्रिय छन्दी यत् त्रिष्टुप्' सवनस्य सरसताया इति ब्रूयादयो इन्द्र मेवैतत्स-. वने ऽन्वा भजतीत्यथाह यदैन्द्रार्भवं वै तृतीयसवन मथ कस्मादेष एव तृतीयसवन प्रस्थितानां प्रत्यक्षा- दैन्द्रामव्या यजतीन्द्र भुभिजिवद्धिः समुचित मिति होतैव'नानादेवत्याभिरितर कधं तेषा मैन्द्रा- भव्यो भवन्तीतीन्द्रावरुणा सतपाविमं सुत मिति मैवावरणो यजति युवो रथो अध्वरं देववीतय इति' वानि वा ह तभूणां रूप मिन्द्रश्च सोम - - .

·॥ पहपञ्चिका । ३।४।। पिबतं बृहस्पत इति ब्राह्मणाच्छंसौ यजतवावां विशन्विन्दवः खाभुव इति' वहूनि वा ह तह- भूगां रूप' मा वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति रघुपत्वानः प्र जिगात वाहुभिरिति बहूनि वा ह तभूणां रूप ममेव नः सुहवा आ हि गन्तनैति नेष्टा यजति' गन्तनेति वहूनि वा ह तभूणां रूप' मिन्द्राविष्णू मिवतं मध्वो अस्थेत्य- च्छावाको यजता वा मन्धांसि मदिराण्यग्म- निति' बहूनि वा ह तदृभूणां रूप' मिमं स्तोम महते जातवेदस इत्याग्नीध्रो यजति रथ मिव सम्म- हेमा मनीषयेति बहूनि वा ह तभूणां रूप' मेव मु हैता ऐन्द्रार्भज्यो भवन्ति' यन्नानादेवत्यास्तेनान्चा देवताः मीणाति यदु जगत्यासाहा जागतं वै तृतीय- सवनं तृतीयसवनस्यैव समृद्दय ॥ ४ (१२) । अथ तीयसवने उग्रीयमानं सूक्तं विधत्ते ~ "इहोपयात शवसो नपात इति (सं० २५.१-८.) वतीयसवन उबीय. मानेभ्यो ऽन्वाह; लपवती: पोतवतीः सुतवतीमहती रूपसम. हास्ता ऐन्द्राभन्यो भवन्ति"-अश्चर्युपा चमसोनयनकाले प्रेषितो मैत्रावरुणः “इहोपयात"-इति सूक्त मनुयात्। तवत्या चो सप-पीत सुत मद-गदोपेताः । “भा तक्षत सपण;"-इति हपन्'- भदः। “म पुतस्यपीति:"-दति मुनीतिधातुना पिवतिधातुना ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ तवत्या च योगः। “अनु वो मदासः" इति मदिधातुयोगः । ऋच. 'गेन्द्राव्यः' इन्द्रश्च ऋभवच तासां देवता; “सौधन्वना ऋभव:"-"गन्विन्द्रम्" इति तत्र श्रवणात् ॥ ऋभुदेवताप्रसङ्गेन टतीयसवनगते पवमानस्तोत्रे किञ्चिञ्चोय मुद्भावयति-"तदाधुर्यवाभवीषु सुक्ते ऽथ कस्मादार्भवः पवमान इत्यावक्षत इति" इति। तत्' तभिवृभुसम्बन्धविषये चोय माहुः। यस्मात् कारणादृभुदेवतास्वृक्षु सामगास्तृतीयसबने पवमानस्तोत्रेण न स्तुवते, किन्तु "खादिष्ठया मदिठया-इत्यन्य- देवताकाखेव स्तुवते अथैवं सति कस्मात् कारणात् पवमान- स्तोत्रस्याभवत्व माचक्षते ? इति चोद्यम् ॥ तस्योत्तर माह-"प्रजापति पित ऋभून मान्सतो ऽमान् कृत्वा तीयसवन आभजत् ; तस्मान्नाभवीषु स्तुवते ऽथा- र्भवः पवमान इत्याचक्षते"-इति । पुरा प्रजापतिः पिता भूत्वा 'मान्' मनुष्यान् सतः ऋभून 'अमान्' देवान् कलाटतीय- सवने 'आभजत्' भागिनः अकरोत् । तदिद मुपाख्यानम् “आर्भवं शंसति"- '-इत्यत्र प्रदर्भितम् । एवं च सति ऋमूणां स्तोत्रदेवता- वाभावाद् ‘ाभवीषु' ऋतु उगातारो न स्तुवते ; 'अथ' अपि ऋभूणां ढतीयसवनसम्बन्धसद्भावात् तीयसवनगतस्य पवमान- स्तोत्रस्याप्याभवत्वं व्यवहरन्ति ।। मासद्रिकं परिसमाप्य प्रकृत एव मुक्त चोय मुद्भावयति- "अथाह यद्ययाच्छन्दसं पूर्वयोः सवनयोरबाह,--गायत्रीः प्रात- स्मवने विष्टुभो माध्यन्दिने, ऽथ कस्माज्जागते सति द्वतीयसवने * उ.पा., ता. ब्रा. ४.५ (२ भा.१९.)। + ३५.३.प.(२ भा. १३५ पृ.)।

·प पाठपञ्चिका।३।४॥ विटुभी ऽन्वाहेति"-इति । 'अध' उन्नीयमानसूतविधानानन्तरं तत्र कथिद् ब्रह्मवादी चोद्य माह। 'यद' यस्मात् कारणात् 'यथा- छन्दसं' तत्र तत्रोषितं छन्दोऽनतिक्रम्य सवनहये गायत्रीः त्रिष्टु- भश्च क्रमेणान्वाह, बतीयसवनं तु जागतम् । तथा सति जगती मतिक्रम्य "इहोपयात"-इत्याद्यास्विटुभः कमादनब्रूते ? इति चोयम् ॥ नवोत्तरं दर्शयति- "धीतरस वै सतीयसवन मयैतधीत- रसं शुक्रिय छन्दो यत् निटुप, सवनस्य सरसताया इति ब्रूयादयो इन्द्र मैवैतसवने इन्वाभजतीति" इति। यदेतत् बतीयसवनं, तदेतद् 'धीतरसं' तदीयो रसो गायत्रया पीत: सोमाहरणकाले पना सपनदयं सुखेन टतीय सवनं च राहीत्वा ववत्यं रसं गायत्री पीतवती। तधाचान्यत्र श्रूयते- “पद्भां दे सवने समग्रमणान्, मुखेनेक ; यन् मुखेन समग्रभुणात, तदधयत ; तस्माद के सपने शुक्रवती प्रातस्मवनं माध्यन्दिनञ्च, तस्मात् तीयसवन ऋजीष मभियुवन्ति; धीत मिव हि मन्यन्ते"-इति (ले० सं० ६. १. ०.४.)। तथैव त्रिष्टुम् छन्दो यदस्ति, एतद 'प्रधीतरसम्' अपीतरसन ; माध्यन्दिनसवनसमन्धित्वात् । अत एतत् शकियो रसः तदुपेतं 'शुझियम्'। प्रतो ऽस्य टतीयसवन प्य सरसवार्य बिष्टुभोऽन्वाहेत्युत्तरं ब्रूयात् । 'यथो' अपि च तेन सरसत्वेनेन्द्र मेव उतीयसवनं भागवन्तं करोति ; विटुप्छन्दसः ऐन्द्रत्वात् । तनेन्द्रार्भवत्वं युक्तम् ॥ उ चोचं समाधाय प्रस्थितयाज्याविपये चौद्य मुद्भावयति- "प्रयाह यदैन्द्राभवं ये रतीयसवन मय कम्मादेप एव वतीयसवने अस्सितानां मत्लवादन्ट्रार्भया यजतोन्द्र ऋभियांजवनिः समु.

·२०४ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ चित मिति होतेय, नानादेवत्याभिरितरे; कथं तेपा मैन्द्रा- भव्यो भवन्तीति" इति । 'अध' सनीयमानसूतकथनानन्तरं कश्चिद् ब्रह्मवादी चोद्य माह। 'यद यस्मात् कारणात् वतीय- सवनम् 'ऐन्द्रार्भवम्', तच्च पूर्व मुपपादितम् (२७१ पृ०); एवं सत्येक एव होता मस्थितसोमानां 'प्रत्यक्षात प्रत्यक्षा, मुखो. नेवेन्द्रशब्देन ऋभुशन्देन च युक्तायर्चा यजति । “इन्द्र ऋभुमि."- इत्याद्या (सं० ३.६०. ५.) सेय मृगवगन्तव्या। होतैव तया यजति ; न वितरे पत्विजः ; ते तु नानाविधदेवताकाभिर्वच्य- माणाभिरिभर्यजन्ति । तस्मात् कारणादेतत् कथं सम्पन्नम् ? किञ्च तेषां पणा मुखिजा सम्बन्धियो याज्याः कथ मैन्द्रामव्यो विविधदेवताका भवन्ति? इति चोद्यम् । तत होतर्याज्याया मैन्ट्रामवत्वेन परितोपात्तां तथैवागीकृत्ये- तरेषां याज्यासु क्रमेण ऐन्द्रावत्व' दर्शयितु कामः प्रथमती मैत्रावरुणस्य याज्यायां तद्दयति- “इन्द्रावरुणा सुतपाविमं मुत मिति मैत्रावरुणो यजति ; युवो रथो अध्वरं देववीतय प्रति बहूनि वा ह तमूणां रूपम्" इति। "इन्द्रावरुणा"-इत्यस्या याज्यायां (सं० १. १७.८.) “युवो रथो"-इत्यस्मिन् पादे "देव- वोतये' इति पदं विद्यते। देवानां वीतिः प्राप्ति. देववीतिरिति तस्य समासे पठोबहुवचनान्तेन शब्देन बहून्येष रूपाणि प्रतीयन्ते। तत्र बहुल मृभूणां स्वरूपम् ; मनुष्यरूपाणा मृभुशब्दवाच्यानां महर्षीणां बडुबात् । तस्मादयतः ऋभुसद्भावा- दिन्द्रशब्दस्य व साक्षात् श्रवणादिय मैन्द्रार्मवी। ब्राह्मणाच्छंसिनो याज्याया मार्मवत्वं सम्पादयति- "इन्द्रय सोमं पिबतं हहपत इति ब्राम्यणाच्छंसी यजत्या वां विशन्विन्दवः तस्यसमासः।

·॥ पाठपनिका । ३१४॥ -इत्य- खाभुव इति बहूनि वा ह तभूणां रूपम्" इति । "इन्द्रम्"-- इत्यादियाज्यायाम् (सं० ४. ५०. १०.) "आ वां विशन्तु"-: स्मिन् पादे “विशन्तु"-इत्यादीनि बहुवचनान्तानि पदानि श्रूयन्ते, तैरभिधेयं बहुत्व मृमूणां खरूपम् । पोतर्याज्याया मार्मवल दर्पयति- "आ वो वहन्तु सायो रघुप्पद इति पोता यजति ; रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिरिति बहूनि वा इ तहमूण रूपम्" इति। "या वो वहन्तु"-इति- याज्यायां (सं० १. ८५. ६.) "रघुपत्वानः" इत्यस्मिन् पादे बहु- वचनान्तः पार्टरभिधेयं बहुल मृमूणां स्वरूपम् । नेष्टुर्याज्याया मार्मवत्वं दर्शयति- “अमेव नः मुहवा आदि गन्तनेति नेष्टा यजति ; गन्तनेति बहूनि वा ह तमूणां रूपम्" -इति । “अमेव नः" इतियाज्यायां (सं० २. ३६. ३.) तमित्रेव पादे “गतन"--इतिपदस्य गोतेत्यर्वे सति लोण्मध्यमपुरुष- बहुवचनान्तेन प्रतीतं बछुत्व मृमूगां स्वरूपम् ॥ अच्छावाकस्य याज्याया मार्मवत्वं दर्शयति- “इन्ट्राविष्णू पिवतं मध्वो अस्यत्य छावाको यजत्या वा मन्धांसि मदिराण्य. ग्मनिति बहूनि वा ह तहमूणां रूपम्” इति । "इन्द्रा विष्णू"-- इत्यस्यां याज्यायाम (सं० ६.६८. ०.) "पा वाम्" इत्यसिन् पादे बहुवचनान्तैः “अन्धामि"-इत्यादिभिः पदैः प्रतीतं बहुत्व मृणां सरूपम् ॥ प्राग्नीधस्य याज्याया मार्मवलं दर्शयति-"इमं स्तोम मईते 'जातवेदस इत्याग्नीधी यजति ; रथ मिव सम्म हेमा मनीपयेति बहूनि वा ह तहभूणां रूपम्" इति । "इमं स्तोमम्" इत्यस्यां याज्यायां (सं० १.८४.१.) "रय मिव"-इत्यपिन् पादे "महेमा" ·॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ -प्रत्युत्तमपुरुपबहुवचनान्तेन पदेन प्रतीयमानं बहत्व मृमूग्णां खरूपम् ॥ उक्त मर्थ मुपसंहरति- “एव मु हैता ऐन्द्रामव्यो भवन्ति"- इति। उतेन प्रकारेण याज्यास्तृभुसम्बन्धसम्पादनादिन्द्रसम्बन्धस्य च साक्षादेव श्रुतत्वादेता कच ऐन्द्रामव्यः सम्पद्यन्ते । इन्ट्रस्यभूणां चोतसम्बन्धेन प्रीतः सिद्धत्वादितरदेवताना मपि ताभिर्याज्याभिः प्रीतिं दर्शयति-“यत्रानादेवत्यास्तेनान्या देवताः प्रोणाति"-इति । इन्द्रवरुपबहसत्यादिनानाविधदेवतायुक्ता ऋच इति यदस्ति, 'तेन कारणेन 'अन्याः' इन्ट्राभुम्यश्च व्यतिरिक्ता देवतास्तोषयति॥ याज्याखवस्थितं छन्दः प्रशंसति- “यदु जगमासाहा जागतं वै रतीयसवनं टतीयसवनस्यैव समृद्दो"-इति । जगच्छब्देन जगतीच्छन्दो ऽभिधीयते, प्रासाहशब्दो बाहुल्यवाची ; जगत्यः प्रासाहाः बहुला यासूक्तामु प्रस्थितयाज्यासु ता 'जगत्प्रासाहाः'; टतीयसवनच जागत मिति प्रसिद्धम् । अतो 'यटु' यदेव जगती- वाहुल्य, तेन तीवसवनस्य समृद्धिर्भवति ॥ ४ ॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाझगस्य पाठपञ्चिकायां तृतीयाध्याये (अष्टाविंधाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१२)॥ • "इदन्ते सौर्य •---• उचावाय वशानायेदि पावस्सदनिका. प्रथितयाज्याः (प.), पिबा सोम मभि.पा पूर्यो अस कलश' स्वाहेति माध्यन्दिन्यः (ख), न्द्र इभ चौम मते जातवेदस प्रति वार्षीयावनिक्य- (४०)"-इति धार ·॥ पठपञ्चिका।३।५॥ २७७ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः।। .. - अथाह यदुधिन्चो ऽन्या होचा अनुक्था अन्याः कथ मयता उक्विन्यः सर्वाः समाः समृद्धा भवन्तीति यदेवैनाः सम्प्रगीर्य' होत्रा इत्याचक्षते तेन समा यदुधिन्यगे ऽन्या होता अनुक्था अन्या- स्तेनो विषमा एव मु हास्यैता उधिन्यः सर्वाः समाः समृद्धा भवन्त्यवाह शंसन्ति मातःसवने' शंसन्ति माध्यन्दिने होषकाः काथ मेषां तृतीयसपने शस्तं भवतीति'यदेव माध्यन्दिन हे सूतो शंस- न्तीति ब्रूयात्तेनेत्ययाह यद् डाक्यो होता कथं होत्रका डाक्या भवन्तीति' 'यदेव हिदेवत्याभिर्यज- न्तौति ब्रूयात्तेनेति ॥ ५ ( १३)॥ होत्रकाणां मस्थितयाज्याः सवनवये ऽभिधाय परस्परं सायं वैषम्यञ्च विवेत्तुं प्रश्न मुद्भावयति- “याह यदुथिन्यो ऽन्या होना, अनुक्या अन्याः, कथ मस्यैता उक्थिन्यः सर्वाः समाः समृद्धा भवन्तीति" इति। होबकायां याज्याकयनानन्तरं कचिद्दु ब्रह्मवादी चोच माह। होत्रकाणां क्रियाः 'होत्रा'शब्देन विवं. चिताः । तासु 'अन्या:' काश्चित् क्रियाः 'उधिन्यः' शस्त्रयुक्ताः, श्री. ५.१.१५, रह चैता. २६३-२०६ पृष्ठ विस्तिा दृष्टच्या.। ता एवेता "पस्थितयान्या:'-इत्यु पन्ते । "सोता यदत्-ति मेषितः प्रेषितो कोवानुसपन प्रस्थित यायाभियंजति, मामादेश मितर, प्रशास्ता बानाएंसी पीसा नेटामीनो चावाकर" -इति पात्र. श्री.५.५.१५-100 ·२७८ ॥ ऐतरेयवादाणम् ॥ । सम्भूय यथा 'अन्याः' इतराः क्रिया: 'अनुक्याः' शस्त्ररहिताः । मैत्रावरुण ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाक इत्येतेयां त्रयाणां शस्त्रसद्भावादेतदीयाः क्रियाः 'उथिन्या', नेतृपोवादीनां शखराहित्यात् तदीयाः क्रियाः 'अनुकथाः' * । एवं वैषम्ये पटे सति 'अस्य यज्ञस्य यजमानस्य वा सम्बधिन्चः 'एताः' होताः सर्वाः 'उक्थिन्यः' शस्त्रयुता भूत्वा 'समा.' वैषम्यरहिताः अत एव 'समुद्धाः' सम्पूर्णाः कथं भवन्ति ? इति चोद्यम् ॥ तस्योत्तर माह "यदेवैनाः सम्प्रगीर्य होता इत्याचचते, तेन समाः" इति । 'यदेव' यहादेव कारणात् 'एना.' मैत्रा- वरुणादिक्रियाः पोटनेट्वादिक्रियाश्च 'सम्प्रगीर्य' प्रकर्षेणोका होत्रा'-इतिशब्देन यानिका आचक्षते, तेन समाः । लोके छत्रयुतान् तहितांश्च सम्भूय छत्रिण इत्येकेनैव शब्दैन व्यवगियन्ते, एव मत्रापि शस्त्रयुक्ता मैत्रावरणादयः, शस्त्ररहिताः पोटनेष्ट्रादयश्च सम्भूय एकनैप होवाशब्देन व्यवड़ियन्ते । शस्त्रिभिः समभिव्याहारात अगस्त्रिणा मम्युपचरितं शस्तित्वम् । 'तेन' व्यवहारक्येन समा भवन्ति ; न चैतावता खाभाविक शस्त्रिवास्त्रिलवैषम्य मपगच्छति ॥ तदेतद वैषम्यं दर्शयति- “यक्थिन्यो ऽन्या होत्रा अनु- था अन्यास्तेनो विषमाः" इति । 'उ'-शब्दोऽपिशब्दार्थः। तेन' उक्थित्वानुयित्वधर्महयेन विषमा अपि भवन्ति । सत्यपि वैषम्ये ओपचारिकोथित्वेन साम्यं यदुपपादितम्, तदुपसंहरति-"एव मु हास्यैता उक्थिन्यः सर्वाः समाः समृदा •भवन्ति"-इति ॥ - भा०४४८ पृ., पाथ. यौ०५.!... मनावरण, प्रसाधा।

·॥ पष्ठपञ्चिका । ३।५ ॥ होत्रकेषु चोद्यान्तर मुद्धावयति- "अथाह शंसन्ति प्रा सवने, शंसन्ति माध्यन्दिने होकाः; कथ मेषां तीयसव शस्तं भवतीति" इति । अनिष्टोमे मैत्रावरुणवाह्मणाच्छय चाव कानां सवनहये शंसनं विहितम्, तदृष्टान्तेन वतीयसवनेsi शंसन मपेचितम् ; तन्न न विहितम् । तथा सति कथ मेप वतीयसवने 'शस्तं भवति' शंसनं सिध्यति ? इति चोधम् ॥ तस्योत्तरं दर्शयति-"यदेव माध्यन्दिने हे वे सूक्ते शंसन्ती ब्रूयात्तेनेति" इति। मैत्रावरुणस्य “सद्यो ह जातो पर कनीनः" इत्येक (० ३.४८.) सतन्, “एवा त्वा मिन्द्र यजिन् -इति (सं० ४. १८.) दितीयम् ; ब्राह्मणाच्छसिनः “इन्द्र पूर्भिट्" इत्येकं (सं० ३. ३४.) मूक्तम्, “उदु ब्रह्माणि"-- (सं० ७. २३.) द्वितीयम् ; अच्छावाकस्य “भूयः" इत्येक (सं० ६. ३०.), "इम मू पु"-इति (सं० ३. ३६.) द्वितीयम् एव मेते त्रयो माध्यन्दिने सक्ने प्रत्येकं हे हे सूक्त मंसति तत्रैक माध्यन्दिनसवनाथ द्वितीयन्तु टतीयसवनार्थ मित्यु पचारण तत्रापि शंसनं सिध्यतीत्युत्तरं ब्रूयात् ॥ तेष्वेव चोद्यान्तर मुद्भावयति-"अथाह यद् हुरक्यो होता कथं होत्रका हुक्था भवन्तीति" इति । 'अथ' तृतीयसवने शंसनसम्पादनानन्तरं पुनरपि ब्रह्मवादी चाद्यान्तर माइ । 'यद, यस्मात् कारणाडोता 'डाक्थः' हे उक्थे शस्त्रे यस्थासौ डाक्थः । प्रातस्मयने श्राज्य प्रउगे है, माध्यन्दिनसवने मर बतीय-निष्कोवल्ये दे, बतीयसवने वैश्वदेवाग्निमामते हे। एवं स्थिते होदृष्टान्तेन होत्रकाणा मपि उक्थहयोपेतल मपे- * सूनितास मावायनेन होमाया मिनि कहिकायाम् (५.११)।

·२८० ऐतरेयनामाणम् ॥ .. क्षितम्, न चाक्थहयं विहित मस्ति ; अतस्तत् केन प्रकारेण सिध्यति ? इति चोद्यम् ॥ तस्योत्तर माह "यदेव हिदेवत्याभिर्यजन्तीति बयान, तेनेति" इति । प्रस्थितयाच्यानां यूयमाणदेवतया सम्माद्यमान- देवतया च हिंदेवत्यत्वम् +; तादृशीभिरभिर्यस्मात् यजन्ति, तेन हियस्तत्वम् । तत्रैका देवता याज्या, इतरा द्वितीया शस्त्रा थें त्येव मुत्तरं ब्रूयात् ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकारे ऐतरेयवाझणस्य पाठपच्चिकायां तृतीयाध्याये (अष्टाविंशाध्याये) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (१३)। . - । अध पठः खण्डः ॥ अथाह यदैतास्तिस उधिन्यो होचा कथ मितरा उधिन्यो भवन्तीत्याज्य मेवाग्नीधीयाया' उयं मरुत्वतीयं पोनीयाय वैश्वदेवं नेष्ट्रीयायै ता ‘वा एता होत्रा एवं न्चङ्गा एव भवत्यथाह यदेक- प्रैषा अन्ये होत्रका अघ कस्माद् विप्रेषः पोता' * भाग्या गादीनि षट् शस्त्रापि पुरस्ताद् द्रष्टव्यापि,-२५० ५७• ४०, ३५० २५. १०,५५०२५.१०, ३५.३५० १ ख ३५. ३१. ख., ३५.३१.४ख. (भा. ४४५ पृ.-भा.पु.)। पन्द्रश्यमापदेवता, समवय सम्पाद्यमानाः ( २०४-२०६ पृद्र।

·पपचिकी।३।६॥ प्रेषो नैण्टेति यादो गायत्री सुपी भूत्वा सोम माहरतदेतासां होचाणा मिन्द्र उक्थानि परि- लुप्य' होचे प्रददौ यूयं माभ्यद्वयध्वं यूय मखावेदि- ष्टेति 'ते होचुर्देवा वामे होचे' प्रभावयामेति' तपाते दिप्रेषे भवत चाग्नौधौयाम् प्रभावया- चक्र स्तस्मात् तस्यैकयर्चा भूयस्खो याज्या भवन्त्य- थाह यडोता यचडोता यचदिति मैत्रावरुणी होने प्रेष्य त्यथ कमादहोटभ्य: सदभ्यो होत्राशं सिभ्यो होता यक्षद्धोता यनदिति प्रेष्यतीति प्राणो वै होता' प्राणः सर्व ऋत्विजः प्राग्यो यक्षत् प्राणो यक्षदित्येव तदाहाथाहाम्त्युतातॄणां मैषा, नॉइति अतीति याद्यदेवैतव्यशास्ता जपं अपित्वा स्तुध्व मित्याह स एषां प्रेषो ऽथाहास्त्यच्छावाकर प्रवरा३: ना३ इति । अस्तीति ब्रूयादेवैन मध्वर्यु- राहाच्छावाक वदव यत्ते वाद्य मित्येपो ऽस्य प्रवरो' ऽथाह यदेन्द्रावरुणं मैत्रावरुण स्तुतीयसवने शंस- त्यप कस्मादस्याग्ने यो 'स्तोत्रियानुरूपौ भवत इत्य: ग्निना वै मुखेन देवा' असुरानुक्थेभ्यो निर्जन- स्तस्मादखाग्नेयौ' तोचियानुरूपी भवतो याह यदैन्द्रावाईस्परयं ब्राह्मणाच्छंसी' तृतीयसवने गंस- । + । .,. "नावि" ख, ग, घ, ङ, "नाइवि"!

·२८२ - ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ त्येन्द्रावैष्णव मच्छावाकः कघ मेनयोरेन्द्राः : स्तोत्रि- यानुरूपा भवन्तीतीन्द्रो ह स्म वा असुरानुक्थेभ्यः प्रनिगाय सो ऽब्रवीत् कश्शाहज्जेत्यहञ्चाहञ्चेति' 'ह स्म देवता अन्ववयन्ति 'स यदिन्दः पूर्व: प्रजि- गाय तस्मादेनयोरेन्द्राः + स्तोवियानुरूपा भवन्ति' यहहचाहन्वेति' ह स्म देवता अन्ववयुस्तस्माना- नादेवत्यानि शंसतः ॥ ६ (१४)॥ । सर्वत्र होतकशब्दस्य व्यवहारसाम्येन शस्त्ररहिताना मप्युप- चरित मुथित्व मित्युक्तम् ; इदानी प्रकारान्तरेण तेषा मुक- पिल सम्मादयितु प्रश्न मुद्भावयति- “अथाह यदेतास्तिर उक्- थियो होला, कथ मितरा उक्थिन्या भवन्तीति" इति । 'अथ' हितीयशस्त्रसम्पादनानन्तरं वहावादी चोद्य माह । 'यट्' यस्मात् कारणात् 'एताः पूर्वोक्ता. 'होत्राः' मैत्रावरुणादोना क्रियास्तिस्रः 'उथिन्यः' शस्त्रोपेता, तदृष्टान्तेन 'इतरा:' पोत्रादीनां क्रिया अपि शस्त्रयुक्ता इति वक्तव्यम् । न चात्र शस्त्रं विहितम्, अतः कथ मेता उधिन्यः ? इति प्रश्नः ॥ नवोत्तर माह--"प्राज्य मेवाग्नीधीयाया उक्थ, मरुत्वतीयं पोतीयाये, वैश्वदेवं नेट्रोयायै ; ता वा एता होत्रा एवं न्यगा एवं भवन्ति" इति । होतु प्रातस्मवने यत् प्रथमम् ‘ाज्य"शत्रं तदेव प्राग्नीधीयायै' आग्नीने क्रियमाणायाः क्रियायाः 'उक्थं' शस्त्रम् । एव मरुत्वतीयवैखदेवयोरपि योज्यम् । तथा सति ता; . •, ग---पनवेदित विसा नास्ति।

·॥ पठपनिका । ३१॥ ३८३ एवैताः 'होत्राः' होत्रकामा क्रियाः 'एवम्' उत्तन प्रकारणं 'न्यङ्गा' तत्तचित्रा एव भवन्ति । अग्नि माग्नीध्री यजति श्राज्यशस्त्रं चाग्नेयम् ; पोता मरुतो यजति महत्वतीये च मारुतानि मूतानि सति; "अग्ने पनौरिहावह"-इति (सं० १. २२.८.) नेष्टा यजति , तत्र "देवाना मुशती:"-इत्यत्र "देवानाम्"-प्रति श्रवण मस्ति । एवं त्रयाणा मपि आग्नौधः पोट-नेट्टणा मानेयत्व-मारुतत्व-वैश्वदेवत्व-चिहानि विद्यन्ते । तस्मादाज्यादिभिरुक्यैरितरेषा मुक्पित्वम् ॥ तेषा मेव होतकापा मृतयाजेषु कस्यचिद् विशेष प्य प्रश्न मयतारयति- “अथाह यदेकपा अन्ये होत्रका अथ कस्माद विप्रेषः पोता दिपो नटेति" इति । प्रैपमूतो ये ये प्रेषा उताः तेषु प्रेषेषु एकैक एव प्रेपो नेष्ट-पोत-व्यतिरिकानां होत्रकाणाम् ; पोतुर्नेष्टुश्च दौ दो गैषो। तथा च यन्नसम्प्रदायविदः पठन्ति- "हो-पो-ने-ग्निी-ब-म-हो-पो-ने-ऽच्छा-ध्वर्यु ग्रहपतीति च" इति । अस्याय मथः -तत्र नाम्ना माद्यक्षरेणी क्रतुपुरुषा निर्दिश्यन्ते । तथाच होता, पोता, नेष्टा, आग्नीधः, ब्राह्मणाच्छमी, प्रशास्ता; होता, पोता, नेष्टा, अच्छावाकः, अध्वर्युर्यहपतिय क्रमेणोताः। एतेषां नैपसूके दादश प्रेपाः कमेण सन्ति । तथा सति पोतदि. .,1, २६३, २५४ ५ ६.। इरभा० २४१ पृ. 'तुयानाः पलच.'-इति द्रष्टव्यम् । ॥ पति पाध्यायामक सुपरिशिष्टः। तव पधमः पाध्यायः। स एव प- समायाय.'-इति, 'प्रपन्य इति चोयते। भिंस एश सूतानि । नदीय पञ्चमे सूमो सुत्यायो सबनीय प्रपा उन्नाः। तस्यर्थः। तल मारलायनेन-"मनुरापनि, नेपा, पतसं प्रपन्यम्" इति भार• यो• ५.१-१-३॥ षसमामाये या पञ्चम पम सपा पंपा भवन्ति-इति तद्गतिः।

·२८ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ . •A तीयोऽष्टमय दो प्रेपौ ; नेष्टुस्तृतीयो नवमश दो प्रेपो । “होता वृक्षन् मरुतः पोवात्" इत्येक. (५० ५. ५. १०.) प्रेषः, “होता यक्ष देवं द्रविणोदा पोत्रातुभिः" इति (प० ५. ५. १६.) द्वितीयः ; एतौ हौ पोतुः प्रैपौ। "होता यचद ग्रावो नेटा", इति (प. ५. ५. ११.) एकः, "होता यचद्देवं द्रविणोदां नेटात्" इति (प० ५. ५. १७.) द्वितीयः; एतौ हौ नेटु: प्रैषौ। इतरेषा माग्नीध्राच्छावाकादीना मेकैक एव प्रेपः । तथा सति पोतनेष्ट्रोः हि. गृपत्वे किं कारणम् ? इति प्रश्नः । तस्योत्तर माह-"यनादो गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोम माह- स, तदेतासां होलाषा मिन्द्र उक्थानि परिलुप्य होने प्रदी यूयं माभ्यद्वयध्वं, यूय मस्यावेदिष्वेति ; ते होचुर्देवा वाचेमे होवे प्रभाक्यामेति ; तस्मात्ते दिपे भवत ऋचाग्नीधीयां प्रभावयाच- क्रुस्तम्मात् तस्यैकयर्चा भूयस्यो याज्या भवन्ति" इति । 'यत्र', यस्मिन् काले अदो गायत्री विष्वपि छन्दःस या शोर्ययुक्ताभूत [असी गायत्री सुपर्णो भूत्वा दुश्लोकात् सोम माहरत, सोऽर्य वृत्तान्तः पूर्व मेवानात ], 'तत् तस्मिन् काले केनाफि निमित्तेन क्रुद्धः इन्द्र 'एतासा' होत्राणाम् 'उक्यानि' शस्त्राणि परितम्य होने प्रददौ। होत्राशब्दः स्त्रीलिङ्गोऽपि पुरुषान होवकानभिधत्ते । पोतृनेष्ट्राग्नीध्राणां होत्रकाणा माज्य-मरा- स्वतीय वैश्वदेव शस्त्राणि पूर्व मासन, तानि अँड इन्द्रस्तेभ्यो निवार्य होवे दत्तवान्। ततो होता प्रतिसवनं शस्त्रययुक्ती बभूव। गायत्रा सोमे ऽपहृते सति शोकाभिभूत मिन्द्रं सान्व यितु मृविजाभिमानिन्यो देवताः सर्वा उपतस्थिरे, पोलनेष्टा- * ३५.३९.स.( भा. ११५-१९२ पृ.)। 7 ·पठपञ्चिका | ३६॥ २८५ येव मू, ग्नीध्रदेवास्तु नागताः ; तदिदं कोपकारणम् । स च कुपित इन्द्रः शस्त्राणि निवार्य पुनरप्येव मुवाच,-हे गर्वाधिकाः पोत्रादया यूयं 'सा आभ्यतयध्वम्' "शोसावीम्' इत्याद्वान मपि मा कुरुत, दूरे युष्माकं शस्त्राणि ; यतो यूयम् 'अस्य' मम सान्वनं 'मा अवेदिष्ट' न ज्ञातवन्तः । निषेधार्थों मा शब्दोऽत्रानुवर्तनीय " 'इति' एव मिन्द्रेणोतो सति तत्समीपवर्तिन: 'ते' देवा इन्द्रं सम्मा 'इने हो।' एतौ पोतनेष्टारो श स्वमून्यावतिभीतो येन को नापि प्रकारे पानुग्रहणीयो। तरमाच्छ स्वाभावेऽपि 'वाचा' अधिक प्रेषरूपया 'प्रभावयाम' प्रकर्षेण भावितो तोपिती करवा- मेति । 'तमात्' कारणात् 'ते होने हिप्रैप भवत:' तो होवकी पोतनेष्टारों प्रेषययुतौ भवतः । तथैव 'पानीधीयाम्' प्राग्नीध्रन क्रियाम् 'ऋचा' कयाचिदधिकया 'प्रभावयाञ्चकु.' प्रभूतां कृत' वन्तः । यस्मादेवं 'तस्मात्', 'तस्य' धाग्नीध्रस्य एकयर्चा याज्या 'गयस्य' प्रयन्त मधिका भवन्ति । सप्ताना मपि होत्रकाणां प्रस्थितयाज्यास्तिन एव भवन्ति, प्राग्नीध्रस्य “ऐभिरग्ने सर- घम्"-दल्वेपा (सं० ३. ६.८.) अधिका। सा च पानीवतः ग्रहवर्तिनी। तथा च सम्प्रदाय विद आहुः- "तिस्रः प्रस्थितयाज्यास्तु सप्ताना मभवन् खलु 1 अग्नीधस्तिमृभिः साई मैभिरने चतुर्थंभूत् ॥” इति । यद्यप्यानीभ्रविपये ब्रह्मवादिना प्रश्नो न कृतः, तथापि पोट- नेष्टुभ्या समानयोगक्षेमत्वेन तद्वत्तान्तोऽप्यभिहितः ॥ हात्रकविपये प्रश्नान्तर मुद्भावयति- "प्रधाइ यदोता यक्ष- झोता यक्षदिति मैत्रावरणा होवे प्रेप्यत्यय फास्मादहोरभ्यः * "पायावतस्य यजत्येभित्र सरण यायडिजापाव' इति पाय यो..." .

·+ २८६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् । सदभ्यो हावाशसिम्यो होता यज्ञरोता यक्षदिति प्रेयतीति"- इति । 'अय' प्रैिपत्वनिमित्तकयनानन्तरं ब्रह्मवादिनां प्रश्न माह। 'मैत्रावरुणः' सर्वेषां होत्रादीनां प्रेपका सच प्रेष पूक्तगतेषु सर्वेष्वपि मन्तेषु पादौ "होता याद्" इत्येव तत्र तत्र पठति । तत्र 'होने' होटकावि तेन मन्वेण यत् प्रेप्पति, ततम् ; मन्वादाववस्थितस्य होतृशब्दस्य तवाचकत्वात् ; ये त 'अहातारः' होतृव्यतिरिक्ताः सन्तो 'होवासिनः' होता होता त माशंसन्ति तेषां होटनामरहितानां प्रेयेषु तत्र तत्र "होता यक्षद-इति 'कस्मात्' कारणादोटशब्द प्रयुके ? इति प्रमः ॥ तस्योत्तर माह "प्राणा वै होता, प्राय: सर्व ऋत्विजः, प्राणा यक्षप्राणी यवदित्येव तदाह"-इति । योऽयं मुख्यो होता, स प्राणस्वरूप एव ; मृतदेहण्य होटखाभावात् । न्येपा मपि सर्वेषा मृत्विजां प्राण स्वरूप एव । तथा सति प्राग- विवक्षया प्रयुक्तो होटगब्दः सर्वेपूपपद्यते । "होता यक्षडोता यक्षद" इत्युतो 'प्राणी यचप्राणो यचद"-इत्येव मैत्रावरुणा ब्रूते । तस्मादुरक्तः सर्वेषु होटगन्दप्रयोगः ॥ उदाढविषये प्रश्नोत्तरे दर्शयति-"अथाहास्युहातॄणां प्रेषाः नौ३ इति ? प्रस्तीति ब्रूयाद; यदेवैतप्रशास्ता जपं जपित्वा स्तुध्व मित्याह, स पषां प्रेषः" इति। होवादया मैत्रावरुणेन तथा- + "तेन तेनैव मैषिकः प्रेषितः स स यथाप्रेष यजति"-इति आश्व शौ०५.८.३। + तद्यथा-"होता यचद-होतर्यज । होता यचद- पोतर्यज । होता यघदः-- नेष्टयंज। सोवा यचदा-- अग्नौद्यज। होता यक्षद् --- अन्धज । सेवा यचन्- प्रशास्तयज । होता यचदः- होनयंजा होता यचद्-: पोदयंज | सोता यचद:-. नेस्यंज। होता यचद्-. बचावाक यज । यवद्- अषयू यजनम् । होवा यवदा- एहपते यत्र"-नि प: ५. ५.१-२॥ होता ·॥ पठपचिका । ३।६॥ २८० प्रेषिताः स-ख व्यापार कुन्तीति तदृदृष्टान्तेनाहातॄणा मपि प्रेपितत्वं युक्तम्, न चाहालप्रैपाः प्रेषसूक्त समाम्नाता तस्मादेषां प्रेपोऽस्ति न वेति संशयः । सुतिहयं विचारार्थम् । नकारस्य सानुनासिकल' छान्दसम् । अव प्रेपोऽस्तीत्येव मुत्तरं ब्रूयात् । प्रकण सर्वात्विज: 'मास्ति' प्रेषम लेण तत्तद्- व्यापारे प्रवर्तयतीति 'प्रशास्ता' मेत्रावरुण: ; स च "स्तुत देवेन सविता"-इत्यादिमन्त्र जपं जपित्ता, अनन्तरं "स्तुध्वम्" -'इति' यदेवैतह चनं प्राह, स एव 'एषाम्' उद्गातृणां प्रेषः ।। अछावाका विपये प्रश्नोत्तरे दर्शयति- “प्रथाहास्त्यच्छाया. कस्य प्रवरा३: नॉर इति ? अस्तीति ब्रूयाद ; यदेवेन मध्वर्यु- राहाच्छावाक वदस्त्र यत्ते' वाद्य मित्येपो ऽस्य प्रवर."-इति । अच्छावाकव्यतिरित्तानां वषट्कर्तृणां 'प्रवरः' प्रकर्षेण वरण मस्ति । तथा च सूत्रकार आई-“प्रताहुतीर्जुह्वति वषट्- कारोऽन्येऽच्छापाकात्'-इति (आश्व० श्री. ५.३.१२.) । सता. न्तरेऽप्येव मुक्तम्- “याप्रत महतहोमी जुह्वति' - इति (कात्या श्रो०८. ८. १६. )। अतोऽन्येषां प्रवरसायोऽवगतः; अच्छावाकस्य नावगतः ; न्यायेन वितरदृष्टान्लेन प्रवरो ऽपेचितः; अतो ऽस्ति नवेति संशय. । तवास्तीत्युत्तरं ब्रूयात् । यद्यप्यन्येषा * "बणो प्रगृह्यस्यानुनामिक."-दति पा.८४.५७ । + "मित्रावरुणो प्रशस्तारी प्राशखात्" इति कात्या यो० १.८.१०। का एव विनामपरिगणनसूनेषु प्रशास्तेति न दृश्यते, दृश्यते मेधावरुप ति ( पायी ४. १.६ , कात्या• यौ• ७.१.६, प. यो. ....)। + "मन्त्र जपन्-इति दृश्यमानसर्वभाष्यपुस्तकेषु । F "यथासात मिति । प्रथम होना, वो ऽध्वर्यु, नतः प्रतिप्रस्थाता, प्रशारणा, ब्रामणाचसी, पीना, नेटा, भायौ, यजमान इति च नौकायां याशिदेव.। .

·२८८ ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ मिव स्पष्टः प्रवरो नास्ति, तथापि पुरोडाशशकलं प्रत्त मिड़ा- मिवाद्यम्यासीन मच्छावाकम्, अच्छावाक ! यत्ते 'वाद्य' वक्तव्य मस्ति, तहदख इति ॐ, मोऽय मच्छावाकसम्बोधनेन प्रवरसमा. नखात् प्रवर इत्युचते ॥ इत्य मग्निष्टोमसंस्थे होत्रक विषयव्यापार परिसमाम्याधुना उक्थसंस्थेष्वहस्सु प्रश्नोत्तरे दर्शयति- “अथाह यदैन्द्रावरुणं मैत्रावरु एस्तृतीयसवने शसत्यथ कम्मादत्याग्नेयी स्तोत्रियानुरूपी भवत इत्यग्गिना वै मुखेन देवा असुरानुक्थेभ्यो निर्जघ्नुस्तम्मा- दस्याग्नेयौ स्तोत्रियानुरूपी भवतः" इति। 'अथ' अच्छावाका- प्रवरसम्पादनानन्तरं ब्रह्मवादी प्रश्न माह । मैत्रावरुणस्तृतीयसवने "इन्द्रावरुणा युवम्"-दूत्यादिक मैन्द्रावरुणं (सं० ७.८२.) सूक्तं मंसति । तस्य शस्त्रादौ "एल्यू पु"-इत्याग्नेयः (सं० ६. १६. १६-१८.) स्तोत्रिय., "अाग्निरगामि"-इत्याग्नेयोऽनुरूप, (सं० ६. १६. १८-२१.); तदेतद् व्यधिकरणत्वाद् अयुताम् ; ऐन्द्रा वरुणाभ्या स्तोत्रियानुरूपाभ्या भवितव्यम् । इति प्रभुः । अग्नि- नेत्यादिना तस्योत्तरम् । यदा देवा असरानुक्थेभ्यो 'निर्जः नि शेपेण हतपन्त , दूरे अपसारितवन्त. ; तदानी मग्नि 'मुख प्रधानभूत कला तन्मुखेन निस्सारितवन्तः। एतच "अग्निष्टोम वे देवा अययन्त"-इत्यादो विस्पष्ट मुदीरितम् ।। 'तम्मान' अमुरनिस्मारोऽग्ने मुख्यत्वादानेयी वोवियानुरुपौ युक्तौ । ब्राह्मणाच्छंस्य छावाकविषयप्रणोत्तरे दर्शयति- “अथाह • वयादि सूत्रन-"पुरोडाशगत प्रत मिडा मिबोद्यम्याच्छावाक बदखेत्यु क्नो पो अनि मवम इति तृच मन्वाई' -इति पाव० श्री० ५ ०.२ । +३५. ५५० ५. (२भा० २३५ पृ.)।

·। पठपचिका।३1६॥ २८८ यदैन्द्राबाईस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसी बतीयसवने सत्येन्द्रावैपाव मच्छावाकः, कथ मेनयोरेन्द्राः स्तोत्रियानुरुपा भवन्तीतोन्द्रो हु स्म वा असुरानुक्थेभ्यः प्रजिगाय ; यो ऽब्रवीत्,- कथाहञ्चेत्य- हचाइञ्चेति ह स देवता अन्ववयन्ति; स यदिन्द्रः पूर्वः प्रजिगाय, तस्मादेनयोरेन्द्राः स्तोवियानुरूपा भवन्ति ; यदहवाहोति हु स्म देवता अन्ववयु स्तस्मान्नानादेवत्यानि अंसतः" इति । तीय- सपने ब्राह्मणाच्छसिनः “म मंहिठाय"-इत्येन्द्राबाईसत्यं (सं० १. ५७.) शस्त्रम् । तस्यादी स्तोवियानुरूपावैन्द्रो, “वय मु त्वा"- इति (सं० ८.२.१६-१८.) स्तोत्रियः, “यो न इदम्" इत्यनु- रूपः (सं. ८. २१.६, १०.)। तथा अच्छावाकस्य "ऋतुर्ज- निती"-इत्यादिक मैन्द्रावैष्णवं (सं० २.१३.) शस्त्रम् । तस्या- दावन्ट्री स्तोत्रियानुरूपो,-"अधाहीन्द्र गिर्वणः"- इति (सं०८ ८८.७-६. ) स्तोत्रियः, "इयन्त इन्द्र गिर्वणः"-इत्यनुरूपः (सं० ८. १३. ४-६.)। तदेतद् वैयधिकरण मुपजीव्य पूर्ववत् ममः । इन्द्रो हेत्यादिक मुत्तरम् । इन्द्रः स्वयम् 'उक्थेभ्यः' शस्त्रेभ्यः सकागादसुरान् 'प्रजिगाय' प्रकण जितवान्, प्राद्रावदित्यर्थः । तदानी मिन्द्र इतरान्' देवान् प्रति सहाय मपेचमाणो युष्माकं मध्ये कशाहच्चोभी युद्धाय गच्छाप इत्यब्रवीत् । तदानी देवानां मध्ये एकको ऽहं चाहं च तव सहायभूत इत्युका देवतास्त मिन्द्रम 'यन्वयन्ति' तत्य पृष्ठतो गच्छन्ति । यस्मात् स इन्द्रः सर्वेषां देवानां मध्ये स्वयं पूर्वगामी मनसुरान् प्रजिगाय, 'तमात्' "एनयोः' ब्रामणाच्छंस्यावाकशस्त्रयोरम्येन्द्रा स्तोलियानुरूपा युज्यन्ते। 'यदु' यदप्येतदस्ति, अई चाहञ्च तव सहायमूत इति त्रुवत्यो देवता इन्द्रम् 'अन्ववयुः' अन्वगच्छन्, 'तस्मात्' कार पाद ·२८० ॥ ऐतरेयनाणम् ॥ देवतान्तराणा मपीन्द्रवत्यूज्यत्वात् नानादेवताकानि सूक्तान ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाको शंसतः ॥ ६ ॥ इति थीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयव्राह्मणस्य पाठपञ्चिकायां तीयाध्याये (अष्टाविंशाध्याये) पष्ठ. खण्ड. ॥ ६ (१४) ॥ अथ सप्तमः खण्डः ॥ अथाह यद्दपवदेवं वै ढतीयसवन मथ कस्मादेता- न्येन्द्राणि जागतानि सूक्तानि तृतीयसवन प्रारम्भ- गीयानि शवन्त दूतीन्द्र मेवैतरारभ्य यन्तीति ब्रूया- दधो यज्जागतं वै तृतीयसवन' तज्जगत्काम्यैव तद्यत् किश्चात जई छन्दः शस्यते तद्ध सर्व जागतं भवत्येतानि चेदैन्द्राणि जागतानि सूक्तानि तृतीय- सवन बारमणीयानि शस्यन्ते ऽवैतत् " चैष्टुम मच्छावाकोऽन्ततः शंसति सं वां कर्मणेति यदेव पनाय्यं कर्म तदेतदभिवदति स मिषेत्यन्नं वा दूषो। ऽन्नाद्ययावरुड्या अरिष्टैनः पविभिः पारयन्तति खस्तिताया एतदहरहः शंसत्यवाह यज्जागतं दै • "मस्यनाथ" + "को'मा ·॥ षष्ठपनिका । ३100 २८१ तृतीयसवन मघ कस्मादेषां त्रिष्टुभः ' परिधानीया भवन्तीति वीर्यं वै विष्टुव् 'वौर्य एव तदन्ततः प्रति- तिष्ठन्तो यन्तीय मिन्द्रं वरुण मष्टमे गौरिति मैत्रा- वरुणाय वृहस्पतिनः परिपातु पथादिति ब्राह्मणा- छसिन उभा जिग्यथुरित्यच्छावाकस्योभी हि तो जिग्यतुन पराजयेथे न पराजिग्य इति न हि तयोः कतरश्चन पराजिग्य इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेयां' वेधा सहस्रं वि तदैरयेया मितीन्द्रश्च ह वै विष्णु- वासुरैयुयुधाते तान् ह स्म जिलोचतुः' कल्पा- महा इति ते ह तथेत्यमुरा ऊचुः सोऽब्रवीदिन्द्री यावदेवायं विष्णुस्विर्विकमते तावदम्माक' मथ युमाक मितरदिति स इमांल्लोकान् * विचक्र मे ऽथो वेदानधो वाचं' तदाहुः किं तत् सहस मितीमे लोका इमे वेदी अधो वागिति ब्रूयादैरयेथा मैर- येथा मित्य छावाक उकथ्ये ऽभ्यथति स हि तवान्यो भवत्यग्निष्टोमे होता ऽतिराचे च स हि तवान्यो भवत्यम्यस्येत् + पोळशिनी+ नाभ्यो३त् इति' अभ्यस्येदित्याहुः कथ मन्येष्वहःखस्यस्यति कथ मन नाम्यवेदिति तस्मादभ्यस्खेत् ॥ ७ (१५) ॥ * "इमान् लोकान्" क, "मालीकान्" च। "पोकगिनी' ख, ग, “पोळशिनौ" घ, च । "दमादयश्न" का + "भवत्यभ्यश्त" के।

·॥ ऐतरेयवाद्मणम् । चितानि; श्रेय ते पा मेव शस्त्राणां छन्दोदैवतविषये प्रभोत्तरे दर्शयति- "अथाह यद वैखदेवं वै तीयसवन भव कस्मादेतान्येन्द्रागि जागतानि सूतानि दृतीयसवन प्रारम्भणीयानि शस्यन्त इतीन्द्र मेवैतैरारभ्य यन्तीति यादथो यज्जागतं वै टतीय सवनं तज्जग- काम्यैव, तद्यत् किचात जई छन्दः शस्यते, तह सर्व जागतं भवत्येतानि चेदैन्द्राणि जागतानि सूक्तानि ढतीयसवन प्रारम्भ- गीयानि शस्यन्ते"-इति । 'अर्थ' ऐन्द्रावरुणादिशस्तेम्वेन्द्रस्तोत्रि- यानुरूपवर्णनानन्तरम्, ब्रह्मवादी प्रभु माह। बतीयसवनं वैख- देवं बहुदेवताकं यस्मात, तस्माद वैखदेवान्येव सूतानि तत्री- अथैवं सति तानि परित्यज्य कस्मात् कारणादेता- न्यारम्भणीयानि सूक्तान्येन्द्राणि अत्यन्ने ? सति चैन्द्रत्वे त्रिष्टुभो युक्तत्वात् तत्परित्यागेन जागतानि कस्मात् शत्यन्त ? “चर्पणी तिम्” इति ( सं० ३. ५१.) मैवावरु एस्य सूताम्, “प्र मंहि- छाय”-इति (सं० १. ५७.) ब्राह्मणासिनः सूक्तम्, "ऋतुज- नित्री"-इत्यच्छावाकस्य (सं० २. १३.) सूक्तम् । एतेषु सूक्लष्वैन्द्र- प्रमोत्तर मुच्यते। ऐन्द्रत्वे सत्येतैः सूक्तैरिन्द्र मेवारभ्य प्रवृत्ता भवन्ति ; इन्द्रो हि प्रारब्धस्याविघ्नेन समाप्तिकारीन्युत्तरं ब्रूयात् । 'अयो' अपि च त्रिष्टुप्परित्यागेन जागतसूक्त मिति यदस्ति, तत् वतीयसवनस्य जागतत्वात् 'नगल्काम्यैव' जगकामनयैव प्रवृत्तिः कृता भवति। अपि च तथा सत्यत अर्द्ध मन्यदपि यत् किञ्चित् छन्दः शत्यते, तत् सर्वं जगतीच्छन्दस्क मेव सम्पद्यते ॥ प्रारम्भणीयाना मैन्ट्राणां सूक्तानां जागतत्वाद्यस्य छन्दो- न्तरस्य जागतलं सम्पद्यते, तच्छन्दोन्तरं दर्शयति- "अर्थतन वैष्टुम मच्छावाकोऽन्ततः सति, संवा कर्मणेति ; यदेव पनाय्यं ·॥ पउपञ्चिका । ३.७॥ २८३ । कर्म, तदेतदभिवदति" इति । प्रारम्भणीयशंसनादूई मच्छावाकः 'अन्ततः' शस्त्रस्यान्ते "सं वां कर्मणा" इत्येतत् सूती (सं० ६.६८.) त्रिष्टुप्छन्दस्वं शंरोत्। अनेन्ट्राविष्णू सम्बोध्य 'वा' युवा मनेन कर्मणा 'संहिनोमि' सम्यक् मौणयामि, इत्येतदुच्यते। तस्य च कर्मशब्दस्याओं यदेवत्यादिना अभिधीयते। पनतिधातुस्तुत्यर्थे वर्तते ; "पण व्यवहारे तुतौ च, पन च"-इति (भा० ४३८, ४४०.) वैयाकरणैर्धातुषु पव्यमानत्वात् । तया सति 'पनाय स्तुत्य सोमपानाख्यं कर्म; तदयं मन्त्रो ऽभिवदति ॥ सं यां कर्मणेत्येत प्रथमपादस्य पूर्वभागं व्याख्यायोत्तरभाग मन्द्य व्याचष्टे -स मिपेत्यन्नं वा इषोऽन्नाद्यस्थावस्य" इति । 'या' अनेन 'युवाम् इन्द्राविष्णू 'संहिनोमि'-इत्यन्वयः । अत्रान मैवेधेयस्य शब्दस्यार्थः। पशब्दस्येपा इति प्रथमाबहुवचनम् । तस्मादन्नवाचिल्वे सति एतच्छंसन मन्नाद्यस्य प्राप्तये भवति ॥ अस्या ऋचचतुर्थपाद मना ब्याचष्टे - "अरिटेन: पथिभिः पारयन्तेति स्वस्तिताया एवैतदहरहः सति"-इति । सः अस्मान् 'अरिटेः' हिंसारहितैः 'पथिभिः स्वर्गमार्गः 'पारयन्ता' कर्मणः पारं फलरूप नयन्ती, इन्द्राविणू इत्यर्थः । एतस्य पारस्य शंसनं 'स्वस्तिताया एव' चेमार्थ मेव भवति । तस्मादच्छावाक: 'एतद' वचनं अहर्गणेषु प्रतिदिनं भंसति ॥ परिधानीयानां छन्दसि प्रश्नोत्तरे दर्शयति-"अथाह यज्जा- गतं वै वतीयसवन मथ कस्मादेयां लिटुभः परिधानीया भव- वीयं वै विटुब् वीर्य एव तदन्ततः प्रतितिष्ठन्ती यन्ति" * “म वा कर्मणा स मिषा हिनोमोन्द्राविधू अपसबारे अस्था जुषेया यन्त्र द्रवियं च धन मरिटेनं पभिः पारयन्ना "-इवि स. ६.६९.11 न्तीति;

·२८४ ॥ ऐतरेयवाझगम् ॥ -इति । दृतीयसवनस्य जागतलेन परिधानीया अपि जगत्य एवं युक्ताः ; एतत्परित्यागेन त्रिष्टुभा स्वीकारे प्रतिदिनं किं कार- एम् ? इति प्रश्नः। वीर्य मित्याद्युत्तरम् । त्रिभो वीर्यस्वरू- पखात् तया परिधाने सति शस्त्रस्यान्ते वीर्य एव प्रतिठिताः सन्ती 'यन्ति' वर्तन्ते। होत्रकाणां त्रयाणा मुक्तास्त्रिष्टुभः परिधानीया उदाहृत्य प्रदर्शयति- “य मिन्द्रं वरुण मष्टमे गीरिति (सं० ७.८४.५.) मैत्रावरुपास्य, वृहस्पतिनः परिपातु पश्चादिति (सं० १०. ४२. ११.) ब्राह्मणा;सिन, उभा जिग्वथुरित्यच्छावाकस्य (सं• ६. ६८..."-इति ॥ तदिद मन्तिमोदाहरणं व्याचटे-“उभौ हितौ जिग्यतुः"- इति। याविन्द्राविष्ण, 'तावुभौ' 'जिग्यतुः' युद्धे जयं प्रापतुरिति प्रसिद्धम् ॥ ऋच: पूर्वाई "उभा जिग्यथुः” इत्यम मंशं व्याख्यायांशान्तर- व्याख्यानं पठति- “न पराजयेथे न पराजिग्य इति" इति । तस्याईस्य "कतरच नैनो."-इत्ययं शेषो ब्राह्मणेनानुदाहृतोऽग्य- र्थावबोधाय द्रष्टव्यः तस्य च सर्वस्याय मर्थ:-हे 'इन्द्रा- विष्ण' युवां 'न पराजयेथे' कदाचिदपि पराजयं न प्राप्तवन्ती। 'एनो:' एनयोः दन्द्राविष्ण्वोर्मध्ये 'कतरचन' एकाऽपि न परा- जिग्ये पराजयं न प्राप। एकैकस्यापि यदा पराजयो नास्ति, तदानी मुभयोमिलितयोनास्तीति किसु वताव्य मिति ॥ उत्तस्याईस्य तात्पर्य दर्शयति-"न हि तयोः कतरचन परा- जिग्ये"-दति ॥ * "उभा जिग्यथन पराजयेथे न परा जिग्ये कतरपननी."-इति ऋक् पूर्वा । । 1 ·॥ पठपञ्चिका । ३ । ७॥ उत्तराई पठति-"दन्द्रश्च विष्णोयंदपस्मृधेिया त्रेधा सहस्रं वि तदैरयेचा मिति" इति। 'यत्' यदा हे विष्णो। त्वञ्च इन्द्रश्व युवा उभी 'अपमृधेधा' पद्दी मसरै. सह युदं कृतवन्ती, 'तत्' बदानी सहनं 'वेधा' विभज्य 'ऐरयेथा' तं तं भाग तस्मै तम्मै खामिन समर्पितवन्तौ ।। तस्य तात्ययं दर्शयित मितिहास माह- विणुचामरैर्युयुधाते ; तान् ह स्म जित्वोचतुः, -कल्पामहा इति; ते ह तथेत्यसुरा जचुः; सोऽनवोदिन्द्रो यावदेवायं विष्णु स्त्रिर्वि- क्रमले तावदस्माक मथ युमाक मितरदिति ; स इमॉल्लोकान्दि- चक्रमे ऽथो वेदानथो वाचं ; तदाहुः किं तत् सहस्र मितीमे लोका इमे वेदा अथो वागिति ब्रूयाद" इति । योऽय मिन्द्रो यच विष्णुस्तावुभावसरैः सह 'युयुधाते' युद्धं सतवन्तौ । स्तावसुरान् जित्वा तैः सहेद मूचतुः,- हे असुराः । वयं सर्वे 'कल्पामहै' विभागं करवामहा इति। असुरास्तथेत्यगीचक्रुः । तदानी मसुरैः सह इन्द्र एव मनवीन,-'अयं विष्णुः 'यावद' वस्तूद्दिश्य 'निर्विक्रमने' वसुजाते पादत्रयं प्रक्षिपति, 'तावटु' वस्तु सर्व मस्माकं भवत; अय 'इतरत' अवशिष्टं युमाक मस्विति । एव मसुरैः सह समयं कला स विष्णुः 'इमान् लोकान्' चीनपि एकेन पादेन 'विचक्रमे विक्रान्तवान्, लोकत्रयस्योपरि एक मेव पादं प्रक्षिप्तवान् । 'अथो' तदनन्तर 'वेदान् विचक्रमे सर्वेपां वेदाना मुपरि एक पादं प्रचिमवान्। 'अथो तदनन्तरं 'वाचं विचक्रमे' सर्वत्या वाच उपरि ढतीयं पादं प्रक्षिप्तवान्। एवं पादत्रयेणाकान्तं सर्व मिन्द्राविष्खोर्भाग आमीत् । एवं विभागे व्यवस्थिते सति 'सत्' तन्मन्बाथै व्रह्मवादिनः प्रश्न माहुः। वेधा ·२९६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ सहस्र मिति मन्ते यदुक्तं, तत्र सहस्राब्देन कि मुच्यते ? इति। इम मित्यादिकं तदुत्तरम् । य इमे त्रयो लोकाः, ये चेमे वेदाः, या चेयं वाक्, तदेतदपरिमितत्वस्योपलक्षण सहस्रशन्देन विवक्षित मित्युत्तरं ब्रूयात् । यद्यप्ययं मन्त्रस्तैत्तिरीयाणां सप्तमे काण्डे ऽतिरावस्य यागे * दक्षिणारूपगोसहस्रविषयत्वेन उदा- द्वत:', तथाप्यत्र सहस्रशब्दः सर्वजगविपयत्वेन श्रुत्यैव व्याख्या- यत इत्युभयार्थत्व मस्तु ॥ यदुक्त माखलायनेन उत्तमे शस्त्र परिधानीयाया उत्तमे वचने उत्तमं चतुरक्षरं हिरुक्त्वा प्रणुयादिति + त मेव चतुरक्षराभ्यास विधत्ते-“ऐरयेथा मेरयेथा मित्यच्छावाक उक्थ्ये ऽभ्यस्यति ; स हि तत्रान्त्यो भवति" इति। उक्थ्यनामके क्रतावच्छावाकः “ऐरयेथाम्" इति चतुरक्षरभागं हिरम्यस्येत् । 'स हि' भागः 'तत्र' अच्छावाकशस्त्रे ऽन्त्यो भवति । अच्छावाकस्याभ्यास विधाय होतुरभ्यासं विधत्ते-“अग्नि- टोमे होतातिराने च ; स हि तवान्यो भवति"-इति । यह गणेपूक्थ्यसंस्थायां यथा अच्छावाकत्यान्तिमे शस्त्रे ऽभ्यासः । तथाग्निष्टोमसंस्थाया मतिरात्रसंस्थायां होतान्तिमे शस्त्रेऽन्तिम * “धा विमक वै त्रिगः" इति (ए. सी. म. तै. सं. ६ भा. १८४ पृ. १ पं.) अवपात्लवगम्यते चिरावयागे इति तदिई लेखकप्रभादप्रवाहेन भवितव्यम्, अपिवाषा- तिरामप्रकम इति पतिरावस्येतेवागमलेखन्वये सायपाति + "मोमो वै सहच मविन्दत्-"उभा जिम्यथुन पराजयेथे- सहन वि तदेरये- थाम्-सहसतम्या ये यजमान: सुवर्ग लोक मेति-ता भनौधे वा ब्रह्मणे वा हो चोदा बाध्वयंवे वा दद्यात्, सहस्र मस्य सा दत्ता भववि--- देवान् गच्छति"-इति ते. स. ०.१.६.०पनु । * "उगमायुत्तमे, चतुरचराणि त्वच्छावाक;"-इति तत्सूत्रम् ( ६. ४.५.१.)।

·1 पठपनिका । ३।७॥ २६० चतुरक्षरभाग मन्यस्येत् । स हि होता 'तत्र' उभयत्र 'अन्यः' शंसिता भवति । अग्निष्टोमे “यजरिवे-यजरिबोम्" इति चतुरक्षराभ्यास: * ; अतिरावे तु “धेहि चित्रे-धेहि चित्रोम"- इति चतुरक्षराभ्यासः पोडशिसंस्थायां विचारपूर्वक चतुरचराभ्यासं विधत्ते- "अभ्यस्येत् पोकशिनों३ नाभ्यस्ये३त् इति ? अभ्यस्येदित्याहुः फथ मन्ये वहस्वभ्य त्यति, काय मत्र नाभ्यस्येदिति, तम्मादभ्य- स्येत्” इति। विचारार्थ मुतियम् । तवाभ्यस्येदिति निर्णय माहुः । तत्रेय मुपपत्तिः- इतरेखहस्सु चतुरक्षरभाग मभ्य- स्यात्रैव परित्यागे कारणं नास्तीति । तस्मादित्युपसंहारः । “मख्खः प्रदे-सख्यः पदोम्" इति चतरक्षराभ्यासो द्रष्टव्यः ॥ ७ ॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाणस्य पठपनिकायां वतीयाध्याये (अष्टाविंगाध्याये) सप्तमः खण्डः ॥ ० (१५)। ७ "एता न इन्द्रो मघवा -• मारिन यचरित (• १.१०.२..}"-या परिटोमोयशनपरिधानीया। पतीसा पत्याधररनुयायामः। “एवा न न्द्री मघा विरशीयुतमया परिदशाति"-मस्यामा पुरस्तात् ( २ मा १०३. १५.)। "एका न हम्दो मघर रिप्मीति परिदध्यात्" इति प धार श्री. ५...।। + "पते पति.. विहि रिचम्"-दि स. १.२३. "परस्पते पति यदयाँ दिल्वेतया परिदयात्"-इति पु. भा. २६.६.".-. द्वित परिवानीया"-ति पार• शो.... "er.--, सत साप"-ददि स.८... उस स टिप (मायुगममा परिवादि-इति पु. भा. १५..1.1 "ace-शिविपरित पानीमा"-रविवार. पी. ६.१.१३ । १७ ·२८८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ अथ अष्टमः खण्डः॥ अथाह यनाराशंसं वै टतीयसवन'मथ कस्माद- छावाकोऽन्ततः शिल्पेष्वनाराशंसौः शंसतीति विकृ- तिर्फे नाराशंसं कि मिव च वै कि मिव च रेतो विक्रियते तत्तदा विकृतं प्रजातं भवत्यैतन् मुद्धिव च्छन्दः शिथिरं यन्नाराशंस'मथैषोऽत्यो यदच्छावाक- स्तद् दृळहताय दुल्हे प्रतिष्ठाखाम इति तस्माद- च्छावाकोऽन्ततः शिल्पेष्वनाराशंसीः शंसति दृह- तायै दृकहे प्रतिष्ठाखाम इति दुहे प्रतिष्ठास्याम - । इति ॥ ८ (१६)॥ ॥ इत्यैतरेयवाहाणे षठपचिकायां दृतीयोऽध्यायः॥३॥ अच्छावाकविपये पुनरपि प्रश्न मुत्थापयति- “अथाह यन्ना- राशंसं वै ततोयसवन मथ कस्मादच्छावाकोऽलत, शिल्पेश्वनारा- मंसीः शंसतीति ?"-इति । 'अथ चतुरक्षराभ्यासकथनानन्तरं ब्रह्मवादी प्रश्न माह। 'यद' यस्मात् कारणात् तृतीयसवनं 'नारायंसं वे' नरा मनुथा: ऋभवोऽशिरसो वा यत्र शस्यन्ते, तब नारामंसम् ; तत्सम्बन्धिनि वतीयसवने सति कस्मात् कारणा- दच्छावाकोऽन्ततः तीयसवनं शिल्पाख्येपु * शस्त्रेषु नाराशंस- * "पत कर मनुरूपेभ्यो विकृतानि शिल्पानि धर्मयु"-इति श्राव. श्री. ८ २.२६ 'बादखिल्यादीनि शिल्प सनकानि'-इति तद्वतो नारायण । नानि च शिल्यानि दिवि ·॥ पाठयञ्चिका।३।८॥ २६८ . सम्बन्धिरहिता ऋचः शंसति,- "ऋतुर्जनिती"- इत्यादिकम् (सं० २.१३.१-१३.) मच्छावाकः शंसति; न च तव नरा: शस्यन्ते, तत् कथ मुपपादितम् । इति प्रश्न । तस्योत्तर माह-"विक्कति नै नारागंसं, कि मिव च वै कि मिव च रेता विक्रियते, तत् तदा विकृतं प्रजातं भवत्यथैतन् महिव छन्दः शिशिरं यत्रारामंस मयेपोऽन्त्यो यदच्छायाकस्तद् दृळ्ह. तायै हळहे प्रतिष्ठास्याम इति" इति। गर्भाशये निपितास्य रेतसो विवति' विकारपरिणामैव 'नाराशं' सवनम्, अहः- परिणामक्रमेणेव भवति। लोकोऽपि निपितं रेत: 'कि मिव च वै कि मिव च"क्रमण किञ्चित् किञ्चिदेव विक्रियते। तथा च गर्भापनिषदि- “एकरात्रोपितं कललं भवति, सप्तरातोपित बुद- बुदं भवति, अर्वमासाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति"-इत्यादि। 'तत्' तादृशक्रमेण विक्रियमाणं रेती यदा साकलोन 'विकृत' विवद्ध भवति, तदा 'प्रजातं भवति पुत्रादिरूपेणोत्पद्यते । तस्मात् नारा- शंसे बतीयसबने विकारस्थानीयो ऽन्तिमो भागः, तत्र सम्पूर्ण- तयोत्पत्यर्थ मनाराशंसीना मृचा मंसन मित्व भिमायः । न्यदपि कारण मस्ति । 'यत् नाराशंसं छन्दः' मनुष्यशंसनसम्बन्धि छन्दोऽस्ति, तत् 'मृहिव' माईवोपेत मिव । तस्यैव व्याख्यानं अथा- - धानि, विकतान्यविकतानोति। विहरश न्यूज-निनादीनि विकतानि, वालखिल्यादीन्य. विकतानि । एतत्स्व विकताना मेव ग्रह पम्, विकतानीतिवचनात् । दूत उत्तरम् "कई मारम्भणीथान्य, पकल्या शिल्पानि शसेयुः (४.७.)" इति सूर्यविहीताना मैव , प्रवत्यतिवचनात् । “नित्यशित्यचिद महः (४.५ }"-इत्यादौ तूभयविधशिल्पानां ग्रहण भवनि, विशेषतो निर्देशाभावात् । + "मतुनित्रीति निन्यान्धकाधिकानि"-इति पात शौ. ८.४.३ ।

·३०० ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ 'शिथिरम्'-इति, शिथिल महट मित्यर्थः । अस्यापि च योऽच्छा. वाकोऽस्ति, 'एपोऽन्त्यः' लिक ; न घेतदोयशंसनस्योपरि किञ्चिदन्यच्छंसन मस्ति । अतान्तिमत्वात् दृढ़ः । तस्मात् 'दृळहताये दाथि 'दुहे' स्थाने प्रतिष्ठास्यामः 'इति' भने- नाभिप्रायेण तासा मनाराशंसीना मृचा शंसन मित्यर्थः । उपपादित मध मुपसंहरति-"तस्मादच्छावाकोऽन्तत: शिल्पे- वनाराशं सीः शंसप्ति हळहताय, हळहे प्रतिष्ठास्याम इति, दृळ्हे प्रतिष्ठास्याम इति"-इति ॥ अभ्यासोऽध्यायपरिसमास्यर्थः ॥ ८ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य पष्ठपञ्चिकायां ढतीयाध्याये (अष्टाविंशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥८(१६)। वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् । पुमांयतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- यौवीरखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो मगवत्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'नामभाष्ये ऐतरेयवाह्मणस्य पत्रपत्रिकायाः वतीयाध्यायः ॥ -- ·॥ अथ चतुर्थाध्यायः॥ (त्र) ॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥ॐ॥ यः श्वः स्तोत्रियस्त मनुरूपं कुर्वन्ति प्रातः- सबने ऽहीनसन्तत्य यथा वा एकाहः सुत 'एव मही- नस्तद्यथैकाहय सुतय सवनानि सन्तिठमानानि यन्त्येव मेवाहीनस्याहानि सन्तिठमानानि यन्ति' तद्यच्छः स्तोविय मनुरूपं कुर्वन्ति प्रातमवनेऽहीन- सन्तत्या अहीन मेव तत्सन्तन्वन्ति ते वै देवाश्च ऋष. यद्याट्रियन्त समानेन यन्तं सन्तनवामेति'त एतत् समानं यजयापश्यन्समानान् प्रगाथान्समानीः प्रतिपदः समानानि सूक्तान्योकस्सारी वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्वं गच्छत्यैव तत्रापरं गच्छति यज्ञ- स्वैव सेन्द्रताय ॥१ (१०)। उन्नीयमानसूतानि तथा प्रस्थितयाज्यकाः। प्रश्नोत्तराभ्यां सम्मोक्ताः प्रयोगस्य च निर्णयः॥१॥ अथाहर्गणेषु होवका माध्यन्दिनीयशस्वलप्तिर्वक्तव्याः तत्र प्रथमं तावत् सर्वत्र विहित मर्थ मनूद्य प्रशंसति- “यः स्वः स्तोत्रियस्त मनुरूपं कुर्वन्ति प्रातसक्ने होनसन्तत्यै" इति । t,t-ड-प-पुस्तकै विहेद विसर्गी नास्ति।

·३०२ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ तं अहगंषपु 'स्वः' परेार्यस्मिंस्तृचे सामगाः स्तोत्रं कुर्वन्ति, स्तोत्रियं पूर्वदाझैतार. शस्तेष्वनुरूपं कुर्वन्ति । एतच्च प्रातस्म वने एव । तदानुरूपकरण महीनस्य सन्तचै सम्पद्यते। अहां समूहरूपः क्रतुरहीन:, स चैकै कस्मिन्नहनि विच्छिन्नी मा भूदित्यहईयसन्धानार्थं भविष्यत्यहनि स्तोत्रियस्य भूतेऽहनि अनु- रूपत्वकरण महां मेदेऽपि फलैक्यात् समूहप्रयोग एक एव ; ततः सन्ततिरपेक्षिता । अय मर्यः सप्तविंशाध्याये व्याख्यातः- "स्तोत्रिय स्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति प्रातस्सवने हरेव तदनोऽनु- रूपं कुर्वन्ति"-इति ( २३७ पृ.) । तस्य व्याख्यान मिदम्-"ख: स्तोत्रियः" इति ॥ अभिप्रेतविशेषस्य विधानादहदेऽपि प्रयोगैक्येन सान्नत्यं दृष्टान्तेनोपपादयति- "यथा वा एकाहः मुक्त एव महीनस्तद्यथे- कादम्य सुतस्य सवनानि सन्तिठमानानि यन्त्येव मेवाहीनस्या- हानि सन्तिठमानानि यन्ति, तद्यच्छः स्तोत्रिय मनुरूपं कुर्वन्ति, प्रातस्मथने ऽहीन सन्तत्या अहीन मेव तत् सन्तन्वन्ति" इति । एकस्मिन्नेवाहनि निष्पयो ज्योतिष्टोमः 'एकाह' । म यथा 'सुतः' सोमाभिपवेण कृत्स्रो निप्पादित, एवम् 'महीनः' अहर्गणोऽपि सोमाभिपवेण निप्पाद्यते । तावेव दृष्टान्तदान्तिको तद्यथे- त्यादिना स्पष्टोक्रियते । 'तत् तस्यैकाहस्य 'सतत्य' सोमाभिपव- युक्तस्यैव सतः क्रतोरवयवभूतानि प्रातर्माध्यन्दिनळतीयसवनानि 'मन्ति उमानानि' पृयक् पृथक् समाप्तियुक्तानि 'यन्ति' यजमाना "शेरवादाम्"-इत्यु पक्रयाननायनीये श्रोत सावियागुरुपाको दश युगम्मानि प्रद मनम-"सोषियानुरुपायां यनुरुप स्तुपौरस्तोषिकाइप. -इति ०.५ पुर. बनारप (५४८ पु.) वावियादिवश दया। .

·। पाठपश्चिका ।४।१॥ अनुतिष्ठन्ति; एव मेवाहीनस्याहर्गणस्य एकस्यैव पतः क्रतो रवयवभूतानि महानि पृथक् पृथक् समाप्तियुक्तानि यजमाना अनुतिठन्ति। तथा सति यद्युत्तरदिनसम्बन्धिनं 'स्तोत्रियं चं पूर्वदिने मातरमवने 'अनुरूप' चं कुर्वन्ति, तदानी महर्गणस्यै- कस्य, क्रता: 'सन्ततिः' मध्ये विच्छेदराहित्यं भवति । तस्मादन्य- दिने गतस्यान्यदिने प्रयोगेण 'अहीन' क्रतुं सन्ततं कुर्वन्ति । अथ माध्यन्दिनीयशस्वप्तिं विधातु माख्यायिका माह-"ते वे देवाय ऋपयथाद्रियन्त समानेन यन्नं सन्तनवामेति ; त एतत् समानं यनस्यापश्यन् समानानु प्रगाथान्त्तमानीः प्रतिपदः समा. नानि भूतानि"-इति । ते वै' प्रतिक्षाः, वखादयो ‘देवाच', विश्वामित्रप्रमृतयः 'ऋपयथ', 'प्राट्रियन्त' मनस्येव मादर मकु- वन्त । कीटग पादः? सोऽभिधीयते-'समानेन' सर्वेष्वेक- विधानेन प्रयोगेण 'यजम्' अहीनं 'सन्तनवाम' सन्ततं करवाम 'इति' मनसि विवाय 'ते' दिविधा देवा ऋषयश्च 'एतद वक्ष्य- माणं मन्वजातं 'यज्ञस्य' अहीनस्य 'समान' सर्वेष्वहस्म सग मपश्यन् । किं किं सदृश मिति, उच्यते- ये कद्दसञ्जकाः प्रगाथाः, याश्च 'प्रतिपदः' आरम्भणीया ऋचः, यानि चाहीन- सूक्तानि; तेषां सर्वेपा महरा, सर्वेषु समानत्व मपश्यन् । साम्ये तत्प्रयोजनं दृष्टान्तेन दर्शयति-"ओकत्सारी वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्व ग छ त्यैवं तत्रापरं गच्छति यज्ञस्यैव सेन्द्रताये"- इति । 'श्रीकांसि' स्थानानि ग्रहाणि, तेषु सरति सर्वदा सञ्चर- तीति 'ओकस्मारी' मार्जारः । 'वै'-शब्द एपमार्थः । यथा मार्जारः "जई स्तोत्रियानुरूपेभ्य:-. कदन्तः प्रगाथाः। -- कहदम्य: आरम्भणीयाः। कई भारम्भणीयायः-- अदीनमुक्तानि षडहस्तोत्रियानावपासु-रवि.प्राश्व गौ०७.४.६-10 .

·३०४ ॥ ऐतरेयवानपम् ॥ पूर्वस्मिन् दिने येषु गृहेषु सञ्चरति, नेम्वेव महेषु परारपि सञ्चरति ; एव मय मिन्द्रोऽम्यवगन्तव्यः । स चेन्द्रो 'यत्र वै' येषु स्थानेषु 'पूर्वम्' अहः गच्छति, 'तत्र तेष्वेव स्थानेषु 'अपरम्' अहरागच्छत्येव ; अतो ऽहीनस्य यन्त्रस्य' सर्वस्यापि सेन्द्रलार्थ पूर्वोतं समानल मादरणीयम् ॥ १ ॥ इति यीमसायणाचार्यविरचिते माधयीये वेदार्यप्रकाश ऐतरेयवानपत्य पाठपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनविंशाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (१०)॥ ॥ अथ दितीयः खण्डः । तान् वा एतान्त्सम्पातान् 'विश्वामित्रः प्रथम मपश्यत्'तान् विश्वामिनेश दुष्टान्'वामदेवो ऽसन- तैवा त्वा मिन्द्र वन्चिन यन्न इन्द्रो जुजुये यच्च वष्टि कथा महा मवृधत् कम होतुरिति तान् क्षिप्रं समपतद्यत् निमं समपतत्' सम्पातर'स हेक्षाच विश्वामित्रो 'यान वा यई सम्पातानपश्यं' तान वामदेवो ऽसृष्ट' कानि न्वई मूकानि' सम्पातांस्तव्यतिमानसृजेयेति स एतानि सुखानि'सम्पातांस्तव्यतिमानमजत'सद्यो नाती तत् सम्पातानां ·॥ पठपञ्चिका । ४।२॥ 11 वृषभः कनीन' इन्द्रः पूर्भिदातिरदास मरिमा मू घु प्रभृति सातये धो इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः शास।हिदुहितुर्नप्ताङ्गादभि तप्टेव दीधया मनीषा मिति य एक वृद्धव्यश्चर्षणीना मिति भरद्वाजी' यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भौम ब्रह्माण्यैरत श्रव- स्थेति वसिष्ठोऽस्मा इटु प्र तवसे तुरायेति नोधास्त एते प्रातस्सवने ' पळहस्तोवियाञ्छत्वा माध्यन्दिने ऽहीनसूक्तानि शंसन्ति तान्येतान्यहीनसूक्तान्या सत्यो यातु मघवा ऋजौषीति सत्यवन् मैत्रावरुणो' ऽस्मा इटु प्र तवसे तुरायेन्द्राय ब्रह्माणि राततमा इन्द्र ब्रह्माणि गोतमासो अन निति ब्रह्मण्वट् माह्मणासौ शासर्जिनयन्त वह्नि मिति वह्नि- वदच्छावाकस्तदाहुः कस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सुक्त मुभयच शंसति पराञ्चिपु चैवाहःस्वभ्यावर्तिषु चेति वीर्यवान् वा एष वढचो पनिवदेतत् सूक्त वहति र वै बहिधुरो यासु युज्यते' तस्मादच्छा- वाको वजिषदेतत् सूक्त 'मुभयच शंसति'पराञ्चिषु चैवाहःखभ्यावर्तिषु च तानि पञ्चबहासु भवन्ति' चतुर्विशे ऽभिजिति विषुवति विपत जिति महानते' ऽहीनानि ह वा एतान्यहानि न ह्येषु किञ्चन हीयते' - - ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ पराञ्चौनि ह वा एतान्यहान्यनभ्यावनि तस्मा- देनान्येतेष्वहःसु शंसन्ति यदेनानि शंसन्त्यहीना- न्त्वगील्लोकात्मवरूपान्त्सर्वसमृडानवाप्नवामेति य- देवनानि शंसन्तीन्द्र मैवैतैनियन्ते यथक्टषभं वाशि- ताये' यद्देवैनानि शंसन्त्वहीनस्य सन्तत्या अहीन मेव तत् सन्तन्वन्ति ॥ २ (१८)॥ अथ सम्पातनामकानि सूतान्याख्यायिकया दर्भयति-"तान् वा एतान्त्सम्मातान् विश्वामित्रः प्रथम मपश्यत् ; तान् विखा. मिवेण दृष्टान् वामदेवो ऽसृजतैवा त्वा मिन्द्र वजिनत्र, यन्न इन्द्रो जुजुपे यच्च वष्टि, कथा महा मधत् कस्य होतुरिति; तान क्षिप्रं समपतद्; यत् चिनं समपतत् ; तत् सम्पातानां सम्पातत्वम्" -इति । 'तान् वै' शास्त्रप्रसिद्धानेव 'एतान्' अत्रैवोदाहरिष्य- माणान् सम्पातनामकान् सूक्तविशेपान् विखामिल:' महर्षिः 'प्रथम' सृध्यादौ ईखरानुग्रहेण 'अपश्यत्' मनसा वेदमध्ये मातवान् । विश्वामित्रेण सृष्टा ये सूक्तविभेपाः, तानधीत्य 'वामदेवः' महर्षिः 'प्रस्जत' स्वकीयत्वेन लोके प्रकटीकतवान् । ते सूताविशेषा उदानियन्ते । “एवा त्वाम्" इत्येकं (सं० ४. १८.) सूलम् , “यन्न इन्द्रः" इति (चं. ४. २२.) द्वितीयम्, "कथा महाम्" इति ( सं० ४. २३.) ढतीयम् । 'तान्' बीन् मूल- विशेषान् पामदेवः 'चिम समपतत्' कालविलम्मे सति विश्वामित्र पागत्य स्खकोयत्वं प्रकटीकरिष्यतीति भीत्या स्वयं शीघ्र मेव 'सम- पतत्' सम्यगध्येतन गियान् प्राप्तयान , स्वकोयत्वप्रसिद्धार्थ बहून् ·॥ पाठपश्चिका। ४।२॥ शिष्यान् सहसाध्यापयामामेत्यर्थः । 'तत्' तेषु सूतेषु 'यद' यस्मात् कारणात् क्षिप्रं समयतत् , 'तत् तस्मात् कारणात्, सम्यक् पतनं प्रकटीकरण मेषां सूक्ताना मिति व्युत्पत्ता सम्पातं नाम सम्पबम् ॥ अथ सूक्तान्तराणां सृष्टिं दर्शयति- “स हेचाञ्चने विश्वामित्रो यान्वा अहं सम्पातानपश्यं, तान् वामदेवो ऽसृष्ट, कानि न्वहं सूक्तानि सम्पातांस्तप्रतिमान्त्सृजेयेति ; स एतानि सूतानि सम्पानां- स्त प्रतिमानसृजत; सद्यो ह जातो वपभः कनीन, इन्द्रः पूर्मिंदा. तिरदास मकै, रिमा मू षु प्रमृति सातये धा, इच्छन्ति वा- सोम्यासः सखायः, भासदगिर्दुहितुर्नतरङ्गा, दभितष्टेव दीधया मनीषा मिति" इति। वामदेवहत्तान्त मवगत्व स विश्वामित्रः 'देवाञ्चक्र' मनस्येवं विचारितवान् , 'यान्' सम्मातानह मीश्वरा- नुग्रहेण दृष्टवानम्मि, तान् अयं वामदेव: 'अमृष्ट' गुरुद्रोहभीति- रहितः सन् स्वकीयत्वेन लोके प्रकटीलतवान् । इतः परं केषा- ञ्चित् सूनानां मदीयत्वप्रसिदिरपेक्षिता; अतोऽहं कानि नाम सूतानि 'तत्प्रतिमान्' पूर्वमूतसदृशान् सम्मातान सला 'राजेय' लोक प्रकटीकरवाणि ? 'इति' विचार्य विश्वामित्रः 'एतानि' वक्ष्यमाणानि सूतानि पूर्वमूतासदृशान् सम्मातान् कला 'भसृजत' प्रकटीकृतवान् । तेषु “सद्यो ह जातः" इत्येकं (सं० ३. ४८.) सूकम् , “इन्द्रः पूभित्"-इति (सं० २. ३४.) हितीयम , "इमा मू पु” इति (सं० ७. ८३.) उतीयम् , “इच्छन्ति ला"-इति (म० ३. ३०.)चतुर्यम् , “गासद्धिः" इति ( सं० ३. ३१.), पचमम , 'मभितष्ठेव'-इति (सं. ३. ३८.) पठम् । एतानि मूलानि विग्जामिवसम्बन्धित्वेन प्रसिद्वान्यभवन् । पाय.यो. ०.१२. द्रष्टव्यम् ।

·३०८ ॥ऐतरेयवाह्मणम् ॥ अव भरद्वाजवसिउनोधसां बयाणा मृषीणां सम्बन्धीनि मूलानि दर्शयति - “य एक दव्यश्चर्षणीना मिति भरदाजो, य- स्तिरमशृङ्गो बपभो न भीम, उदु ब्रह्मास्थैरत श्रवस्येति वसिठो, ऽस्मा इदु प्र तवसे तुरायेति नोधाः" इति। भरडाजो “य एक इद्" इति ( सं० ६. २२.) एकं सूक्त मसृजत । वसिठो “यस्ति- ग्मङ्गः"- “उदु व्रमाणि"-इति सूक्तदयम् (सं० ७. १८,२३.) अरजत । नोधाः “अस्मा इदु प्र तवसे"-इत्येकं ( सं० १.६१.) सूक्त मसृजत। एतेषां सर्वेषां सूक्तानां तत्र तत्र विनियोगो वक्ष्यते ॥ इदानी महीनमूनानि विधत्ते- "त एते प्रातस्तवने पळहस्तोनियाल्छस्त्वा माध्यन्दिने ऽहीनसूक्तानि सन्ति" इति । 'ते' प्रसिदाः 'ए' प्रयोगकाले सन्निहिता होतकाः, अहर्गणषु प्रातस्मवने पळहसम्बन्धिन: 'स्तोत्रियान्' चान् , “श्रा नो मित्रावरुणा"- "मित्रं वयम् "-इत्यादीन सूत्रकारपठितान् बचान् ० भस्वा, ‘माध्यन्दिने' सवने त्वहीनसूतानि शंसेयुः ॥ कान्यहीनसूतानीत्याशयोदाहरति- " तान्येतान्यहीन- मतान्या सत्यो यातु मघा ऋजीपीति सत्यवन् मैत्रावरुणो, स्मा इदुम तवसे तुरायेन्द्राय ब्रह्माणि राततमा इन्द्र ब्रह्माणि गीत- मासो प्राविति ब्रह्मखद वापासी, गासहनिर्जनयन्त वह्नि मिति वहिवदच्छावाकः" इति। 'तानि' पूर्ववाक्ये विहि- तानि पहोनसुक्तान्येतान्युदायिन्ते,-"या सत्यो यातु"-इति (सं० ४.१६.) 'सत्यवत्' सत्यगदोपेतं सून मैत्रावरुण: मेत् । . "कामो मिबागा, मि वयं समरे, मिरे पूतदय, मय शामिवारपा, उपwिife, पति र उदित रवि पातोपिया मनावाप"-इति भारत श्री... 'पा भाभिागीय-इति ना भा...

·॥ पठपश्चिका।४।२॥ -- ? "अमा इत्" इति (सं० १. ६१.) सूक्तम् । तस्य “इन्द्राय ब्रह्मा- णि" इति चतुर्थः पादः । तत्र ब्रह्माणीतिश्रुतत्वात् इदं सूतं. 'ब्रह्मखत्' ब्रह्मशब्दोपेतम् । तथा तवैव सूक्तो “इन्द्र ब्रह्माणि" -इतिश्रुतत्वादिन्द्रब्रह्मणखत् । तदेतदुभयं ब्राह्मणाच्छंसी गंसेत् । "शाम्रदङ्गिः"-इति (सं० ३. ३१.) सूक्तं 'वहिवा' वह्निशब्दो- पेतम् ; तस्मिन् सुक्त “जनयन्त वह्निम्" इतिश्रुतलात् । तदेत- दच्छावाकः मंसेत् ॥ अथाच्छावाकविपयं प्रश्न मुद्भावयति- "तदाहुः कस्मादच्छा- वाको वह्निवदेतत् सूती मुभयन शंसति,-पराञ्चिधु चैवाहस्व- भ्यावर्तिपु चेति ?"-इति । गवामयने हि विविधान्यहानि, आत्तिरहितानि तत्सहितानि च । तत्र वक्ष्यमाणानि चतु- विशादीन्यात्तिरहितानि; अभिप्लवपडहगतानि पृथ्यपडह- गतानि चाहत्तिसहितानि , तयोः पडयोरसवदनुष्ठानत्य विहितत्वात् । एवं सति 'पराचिषु' पात्तिरहितेषु चतुर्विंगादि- वहम, वद्भिवत् सूक्त मच्छावाकः शंसति , तथैव 'अभ्यावर्तिपु' पडहगनेष्वहस्सु च तं सूक्तं शंसति । तव उभयत्र शंसने कि कारणम् इति प्रश्नः ॥ तस्योत्तर माह "वीर्यवान् वा एप बढ्चो वह्निवदेतत् सूतां, वहति ह वै पतिधुरो यास युज्यते; तस्मादच्छावाको बङ्गिवदे- नत् सूक्क मुभयन शंसति,पराचिषु चैवाहस्वभ्यावर्तिपु च". इति । 'एप' अच्छावाको 'वदृचः' बहूना मृचा मनेनाधी- तत्वात् तामः। अच्छावाकवं पूर्ववैव मामातम् -"तस्माद्यो वाधाणो वीर्यवानस्यात् , सोऽत्याच्छावाकीयां कुर्यात्" इति। * भा• ४९.१५ ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ विषु- बच्चत्वादेवायं 'वीर्यवान्' शक्तिमान्, यजभारं वोटुं शक्तः ; सूक्तं चैतदहिशब्दोपेतत्वात् तस्य योग्यम् ; लोकेऽपि 'वह्निः' वोढाखो वलीवर्दी वा 'या' रयशकटप्सम्बन्धिनीषु धुर्घ 'युज्यते' वध्यते, ता धुरो वहत्येव । 'तस्माद' यज्ञभारं वोटुं समर्थवादच्छावाकः 'उभयत्र' दिविधेष्वप्यहस्सु वह्निवत् सून शंसति ॥ तवाहत्तिरहितैश्वहस्नु पूर्वोक्तसूक्तानां शंसनं प्रधंसति-- "तानि पञ्चस्वहस्सु भवन्ति,-चतुर्विशे ऽभिजिति विषुवति विख- जिति महाव्रते ; ऽहीनानि ह वा एतान्यहानि, न ह्येषु किचन हीयते ; पराञ्चीनि ह वा एतान्यहान्यनभ्यावर्तीनि; तस्मा- देनान्येतेप्वहस्सु भसन्ति" इति। गवामयने चतविशाख्य मा- रमणीयं द्वितीय महः , महाव्रताख्य मुपान्त्य महः । बदाख्यं मध्यवर्ति प्रधानमहः अभिजिहि खजिदाख्य विपु. वत उभयभागवतिनी हे प्रहनी । एतेषु 'पञ्चखहम' 'तानि पूर्वोक्तानि अहोनमूतानि होतफाः शंसन्ति । एतेपा मगा मही- नत्वात्तानि मूतानि तव योग्यानि । यस्मादेतेष्वहस, कि मप्य' त होयते, तस्मादेतान्यहोनानि; किचैतान्यहीनानि 'पराचीनि' सहदेव प्रयोज्यत्वात् । तेप्वहम सामातिभयाय तानि मूलानि मंसेयुः। प्रकारान्तरेण सूतानि मसति- “यदेनानि सन्त्यहीना- गसगोसोफान्सयपान्सर्वसमूहानपाप्रपामेति" इति । 'ये' वर्ग- लोकाः 'महीनाः' भोग्ययनुभिना न भवन्ति, पत एप 'सर्व- सम्हाः', उत्तममधमाधमकर्मफन्तरूपत्वात् 'सर्वपाः' वहुविधा भवन्ति; मोकान् प्रापयामेत्यनेनाभिप्रायेण तानि (३०८४०) 'मानि मेयुः ।

·॥ पठपञ्चिका । ४।३॥ ३११ पुनरपि प्रकारान्तरेप प्रशंसति- “यदेवेनानि अंसन्तीन्द्र मेवेतैनियन्ते यथटपमं वाशितायै" इति। 'एनानि' सूतानि यदा शंसन्ति, तदानी मेतैरिन्द्र मेव 'नियन्ते नितरा माव- यन्ति, गर्मग्रहण मिच्छन्ती धेनुः 'वाशिता' , तदर्थ सुपर्म पुगवं यथावयति तददिन्द्राद्वानं द्रष्टव्यम् ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण सूतानि प्रशंसति- “यदेवेनानि शंघन्त्यहीनस्य सन्तत्वा, अहीन मेव तत् सन्तन्वन्ति"-इति । 'यद उ एवं' यस्मादेव कारणात् 'एनानि' मूलानि सर्वेष्वहस्स, शंसन्ति, तम्मादेव कारणादितत् शंसनम् 'अहीन स्य' अहर्गणस्य सन्तत्यथै सम्पद्यते । 'तत् तेन शंसनेन 'अहीन मेव' अहगंग मेव 'सन्तन्वन्ति' सन्ततं कुर्वन्ति ॥ २ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य पष्ठपनिकायां चतर्याध्याये (एकोनत्रिंशाध्याये) हितीयः खण्डः ॥ २ (१८) ॥ ॥ अय तीयः खण्डः ॥ ततो वा एतांस्त्रीन्त्सम्पातान्' मैत्रावरुणो विपर्यास मेकैक महरहः शंसत्येवा वा मिन्द्र वन्निन्नति प्रघमे ऽहनि यन्न इन्द्री जुजुषे यच्च वष्टौति दितीये कया महा मवृधत् कस्य होतुरिति तृतीये'त्रीनेव सम्पातान ब्राह्मणच्छंसी विपर्यास ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ - । मेकैक महरहः शंसतीन्द्रः पूर्भिदातिरदास मकै- रिति प्रथमे ऽहनि य एक दूद्धव्यर्षणौना मिति हितीये'यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम इति तृतीये चीनेव सम्पातानच्छावाको विपर्यास मेकैक मह- रह: शंसतीमा मू षु प्रभृतं सातये धा इति प्रथमे ऽहनीच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखाय इति दितीये शासहहिर्दुहितुर्नपत्यं गादिति तृतीये' तानि वा एतानि नव त्रीणि चाहरहाशस्यानि तानि द्वादश सम्पद्यन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः' प्रजापतिर्यजस्तत् संवत्सरं प्रजापति यज माप्नुवन्ति तत् संवत्सरे प्रजापती यत्ते ऽहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति तान्यन्तरेणावाप मावपेरनन्यूया विराजो वैमदौथतुर्थे ऽहनि पतीः पञ्चमे पारच्छेपीः षष्ठे'ऽथ यान्यहानि महास्तोमानि युः' को अद्य नों देवकाम इति' मैचावरुण आवपेत वनेन वा यो न्यधायि चाकन्निति वाहाणाझंखायाह्या- डुप वन्धुरेष्ठा इत्यच्छावाक एतानि वा प्रावपनान्ये- तैयाँ आवपनैर्देवाः स्वर्ग लोक मजयने तैषयस्तथै- वैतद् यजमाना एतैरावपनैः खर्ग लोकं जय- । न्ति ॥ ३ (१८)॥

·पष्ठपचिका। 81३॥
अथ पूर्वोक्तानां सम्पातसूताना विनियोगे दर्शयति- "ततो
वा एतांस्त्रीन्सम्पातान् मैत्रावरुणो विपर्यास मेकैक महरहः
असति" इति। ततो वै तस्मादेव पूर्वीक्लात् चतुर्विभादेरहः-
पञ्चकादन्यव पड़हेषिति भेषः । तेषु मैवावरुणः तीन सम्पाता-
ख्यान् सूविशेषान् 'विपर्यास' विपर्यस्य पसेत् ।
विपर्यास एकेक महरह इत्यनेन स्पष्टीक्रियते । प्रतिदिन मेकैक
सूत्र मित्यर्थः ।
तदेवोदाहाल प्रदर्शयति- "एवा वा मिन्द्र वजिननेति
(सं० ४.१८) प्रथमे हनि, यत्र इन्द्रो जुजुये यच वटीति
(सं० ४. २२.) द्वितीये, कया महा महधत् का त्य होतुरिति
(सं० ४. २३.) तीये"-इति ।
मैत्रावरपवद नागाच्छंसिनोऽपि सूक्त त्रयस्य विपर्यायेन
शंसनं दर्भयति - "वीनैव सम्मातान् बाबपासी विपर्यास
मेकैक महरहः अंसतीन्द्रः पूर्भिदातिरहास मरिति (सं०२.२४.)
प्रथमेऽहनि, य पक इक्षव्यय पीना मिति (सं०६. २२.) दि-
सीये, यस्तिग्मरागी कृपभो न भीम इति (सं० ७. १८)
तीये"-दति।
तथाच्छावाकस्यापि सूक्तत्रयस्य विपर्यासेन शंसने दर्शयति--
"वीनेव सम्पातानच्छावाको विपर्यास मे कैक महरहः गंमतोमा
भूपु प्रभृतं सातये धाइति (मं. ३. ३६.) प्रथमे हनीच्छन्ति त्वा
स्रोम्यासः सखाय इति (सं० ३. ३०.) हितोये, सामइनिहित
नंतर गादिति ( म० ३. ३१.) तीये"-इति ।
उलानां मूलाना मिलित्वा सज्ञा दर्शयति- "तानि वा
एतानि नय"-इति
.

·३१४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ या । दिन विशेषेण सूक्तविशेयान् विधाय प्रतिदिनं शंसनीय सूतानि विधत्ते- "चौणि शाहरहःशस्यानि"-इति | प्रतिदिनं शंसनीयानि त्रीणि सूनानि, तान्युपरितनखण्डे “स ह जातः इत्यादिना (३१६० ) स्पष्टोकरियन्ते । दिन विशेषगतानि प्रतिदिनगतानि च मिलित्वा प्रशंसनि “तानि हादश सम्पद्यन्ते ; हादश वै मासा: संवत्सरः, संवत्सरःप्रः पतिः, प्रजापतिर्य जस्तत् संवत्सरं प्रजापतिं यज्ञ माप्नुवन्ति ; त संवत्सरे प्रजापती यन्जे ऽहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति" इति । 'ता पूर्वोतानि नव त्रीणि च मिलित्वा हादश सम्पद्यन्ते । अतो माम संवत्सर-तनिमारप्रजापति-हारा प्रजापतिसृष्टत्वेन प्रजापतिहर यो यजस्तादृशं संवत्सरामकं प्रजापतिरूपं यज्ञ मनुठातारः प्राः वन्ति । 'तत् तेन शंसनेन संवत्सरात्मक प्रजापतिरूपे यन्ने प्रति दिनं प्रतिष्ठिताः सन्तोऽनुतिष्ठन्ति । अथ पृष्ठ्यपडहस्य उत्तरस्मिंस्वाहे कासाञ्चिदृचा मावा विधत्ते-- "तान्यन्तरेणावाप मावपेरन्” इति । यानि विपर्या रोन अंसनीयानि नव सङ्ख्याकानि सूत्रान्युक्तानि, यानि च प्रति दिन शंसनीयानि वीण्युतानि, 'तान्यन्तरेण तेषा सुभयविधाना मन्तराले स्थाने किञ्चिदावपनीय मुक्समूह मावपेरन् ॥ कस्मिन् दिने का काच आवपनीया इत्याशङ्का तत् सर्व विविय दर्शयति-"अन्यूझ्या विराजो यमदीयतुर्थे ऽहनि, पङ्गो पचमे, पारच्छेपीः पठे"-इति । उच्चारणविगेपोपेताः प्रोकारा: 'न्यूडा', ते प पूर्व मेव “मुखतो मध्यन्दिने न्यूड यन्ति"-' भिहिता: (२४ पृ.) *; ता अनहन्तीति 'अन्यूझा'; 'विराज.' विराट्छन्दस्का ऋचः; ताः पृठापडहस्य चतुर्थेऽहन्यावपनीयाः । '-इत्यवा- ·॥ पठपञ्चिका । ४ । ३ ॥ 1 "न ते गिरो अपि मृप्ये"- '-इत्याद्यायतन ऋच: (सं० ७.२२.५-८.), "म वो महे महिधे भरध्वम्" इत्याद्यास्तिस्रः (सं० ७. ३१. १०-१२.); एताः सप्त विराज: बयाणां होबकाणां त्रयस्तृवा भवन्ति । प्रथमा मारभ्य कस्तृचो मैत्रावरुणस्य, बतीया मारभ्यै- कस्तृ वो ब्राह्मणाच्छसिनः, पञ्चमी मारभ्येकस्तृचो छावाकस्य । तदेवं सप्त वृतु त्रयस्तुचा विभज्य प्रक्षेपणीयाः। सोऽयं विराजां प्रक्षेपः एकः पक्षः। वैमदीरावपन्निति पक्षान्तरम् । विमदा- ख्येन महर्पिणा दृष्टा वेमद्यः। ताय “यजामह इन्द्रम्" इत्या- द्याः सप्तर्च. (सं० १०.२३.१-७.)। ता अपि पूर्ववत् वय- स्तृवाः कर्तव्याः। पञ्चमे ऽहनि “यचिदि सत्य सोमपाः" -इत्याद्याः पतिच्छन्दस्काः सप्तः (सं० १. २८.१-७.)पूर्ववदाव- पनीयाः । तथा षष्ठेऽहनि परुच्छेपेन दृष्टा “इन्द्राय हि धौ." -इत्याद्या. सप्तर्चः ( सं० १. १३१. १-०.) पूर्ववदावपनीयाः ॥ स्तोमवद्धावतिशंसनार्थान्यावपनीयानि मूक्तानि दर्शयति- “अथ यान्यहानि महास्तोमानि स्युः, को अद्य नर्यो देवकाम इति मैत्रावरुण आवपेत; वने न वायो * न्यधायि चाक निति वाधणाच्छ स्यायाधडुप वन्धुरेष्ठा इत्वच्छावाकः" इति । 'प्रथ' पूर्वोक्ता तिविराडाद्यावापकथनानन्तरम्, अन्य अावाप उच्यत इति शेषः। यान्यहानि 'महास्तोमानि' सप्तदशैकविंशादिस्तोमेभ्यो ऽधिकैयतविंशादिस्तोमैर्युतानि स्युः, तेवहम, स्तोमममा मति- क्राम्याधिकाना मृचां मंसनं कर्तव्यम् । तत्र मैत्रावरुण: "को अद्य"-इति ( स० ४. २५.) मूत मावपेत । वानणाच्छसी - "वाय- पुत्र- वति च य इति च चकार शकल्या, उदात्त बैर मात्यास भभविष्यद सुसमाप्तवार्थ:"-इगि निरु. १५. .

·# ইল্লাল্লখ । "वने न" इति (सं०.१० २८.) सूक्ल मावपेत ! अशावाका "आयादि-इति (सं ३. ४३.) सूक्त मावपेत । तेषां मूतानां प्रशंसां दर्शयति- "एतानि वा आवपनान्ये- वा आवपनैर्देवाः स्वर्ग लोक मजयन्नेत पयस्तथैवैतद्यजमाना एतैराधपन खर्ग लोकं जयन्ति" इति । कोपोत्यादीनि मूतानि 'आवपनानि' आवायोग्यानि, एतेदेवानां स्वर्गजयावज- मानाना मपि तैः स्वर्गजयो भवति ॥ ३॥ प्रति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाशस्य पष्ठपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये (एकोनविंशाध्याये) द्वतीयः खण्डः ॥ ३ (१८) ॥ अथ चतुर्थः खण्डः । सद्यो ह जातो वृषभः कनौन इति मैत्रावरुणः' पुरस्तात सूक्ताना महरडः शंसति तदेतत् मुक्त खार्य 'मेतेन वै सूतीन देवाः स्वर्ग लोक मजयन्ने- तेन पयस्तयैवैताजमाना एतेन सोन स्वर्ग लोकं नयन्ति तटु वैश्वामित्र विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वा- मिव आसं विश्वं हा मित्रं भवति य एवं वेद येषां चैवं विदानेतन् मैचावरुणः पुरस्तात् सूक्ताना ·॥ पठपश्चिका। ४|४॥ - महरहः शंसति तदृषभवत् पशुमनवति पशूना मव- रुद्दो' तत् पञ्च भवति पञ्चपदा पतिः पतिर्वा अन्न मन्नाद्यखावमया 'उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्थेति ब्राह्मणाच्छसौ' ब्रह्मखत् समृद्धं सूक्त' महरहः शंसति तदेतत् सूक्तं खर्व' मेतेन वै सूक्तोन देवाः स्वर्ग लोक मजयन्नतेन ऋषयस्तधेवेतद्य जमाना एतेन सूक्तन स्वर्ग लोकं जयन्ति तटु वासिष्ठ मेतेन वै वसिष्ठ इन्द्रय प्रियं धामोपागच्छत् स परमं लोक मजयटुपेन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद सबै पञ्चं पड़ा ऋतव ऋतूना माप्त तदुपरिष्टात् सम्पातानां शंसत्याप्तव तत् स्वर्ग लोक यजमाना अस्मिलोके * प्रतितिष्ठन्त्य मि तष्टेव दीधया मनीषा मित्य छावाको हिरहः शंसत्व- भिवत् सत्यै रूप मभि प्रियाणि मर्म,शत् पराणोति' यान्येव पराण्यहानि तानि प्रियाणि तान्येव तदभि- मम शतो यन्त्यभ्यारभमाणाः परो वा अस्मालो- कात् स्वर्गों लोकस्त मेव तदभिवदति की रि- च्छामि । सन्दृशे सुमेधाइति ये वै तेन ऋषयः पूर्वे • "अमिन् लो" ख, "अघिल्लोको" ग, “अथिलीके" घ, ड, च। + "च्छामि", च।

·३१८
॥ ऐतरेयवाहणम् ॥
प्रेतास्ते वै कवयतानेव तदभ्यतिवदति तद् वैश्वा-
मित्रं विश्वय ह वै मित्रं विश्वामित्र आस विश्व
हाम्मै मित्रं भवति य एवं वेद तदनिरुक्तं प्राजापत्यं
शंसत्यनिरुतो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्ती सकदिन्द्र
निराह तेनैन्द्राद्रूपान्न मच्चवते तदै दशचे दशाक्षरा
विराळ विरामन्नाद्यखावरुद्धौ यदेव दशर्चा३म्'
दश वै प्राणाः प्राणानेव तदाप्नुवन्ति प्राणानात्मन्
दधते ' तदुपरिष्टात् सम्पातानां शंसत्याप्त व तत्
वर्ग लोक
यजमाना अस्मिल्लोके । प्रतिति-
-
छन्ति ॥ ४ (२०)॥
. एवं तावत् प्रसक्तानुप्रसक्तं परिसमाप्याधुना प्रसुत मारभते-
"सद्यो ह जातोपभः कनीन इति (सं० ३. ४८.) मैत्रावरुणः
पुरस्तात् सूताना महरहः शंसति" इति। पूर्वत्र ( ३१४ प्र०)
बीपि चाहरहायस्यानोति यदुक्तं, तस्यैवैतद व्याख्यानं सद्योह
जात इत्यादिकम् । मैवावरुग्यः स्वकीयस्य सूतस्य पुरस्तात्
प्रतिदिनं गंसेत् । सूनाना मिति बहुवचनं व्यत्ययेन द्रष्टव्यम् ।।
लं मूती प्रशंसति- “तदेतत् मूलं स्वयं मेतेन वै मून
देवाः स्वर्ग लोक मजयनेतेन पयस्तथैवैतयजमाना एतेन मोन
मग चोक नयन्ति"-इति । 'स्वर्य' स्वर्गीय हितन! . अन्यत्
पूर्ववद प्यास्येयम् ।
प्रपिसम्बन्धेन पुनः प्रसंसति- "तदु वैग्जामिन यिस्य ह
"R
"चिन् या "क।

·॥ पठपच्चिका। ४४॥ वै मित्रं विश्वामित्र प्रास" इति। तदु' तत्तु सूक्त विश्वामित्रेण दृष्टवात् 'वैश्वामित्रम् । विश्वस्य मित्र मिति निरुत्या विखा- मित्रशब्दोऽभूत् ॥ वेदनं तत्पूर्व मनुष्ठानञ्च प्रशंसति- “विश्वं हास्मै मित्र भवति य एवं वेद, येषां चैवं विदानेतन् मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूताना महरहः शंसति" इति ॥ वृषभः कनीन इति योऽय उपभशन्दस्तदन्तर्गतं वकारयति- रिक्त मृपभशब्द मुपजीव्य प्रसंसति- “तदृपभवत् पशमद्भवति पशूना मवा"-इति। 'तत्' सूता मृपभगन्दोपेतम् , ऋपभस्य च परत्वात् सूक्तं पशमद्भवति । अतः पशूनां प्राप्नर सम्पद्यते । ऋक्समा मुपजीव्य प्रशंसति-- "तत् पञ्च भवति, पञ्च- पदा पतिः, पशिवा अन्न मन्त्रायत्यावर?" इति । ऋग्गतया पञ्चसङ्ख्यया पादपञ्चकोपेतपनि छन्दःस्वरूपलम् ; मनञ्च पञ्च सयोपेतबात् पङ्गिरेव,-प्राश्य, पेयं, खाद्यं, लेहां, निगौर्य मिति । एव मत्रपार सम्पद्यते ॥ ब्राह्मणाच्छ सिनः सूक्तं विधत्ते- “उदु ब्रह्माण्यैरत यव- स्येति ( सं०७. २३.) ब्राह्मणाच्छंधी ब्रह्म खत् समृदं सूक्त महरहः शंसति" इति। ब्रह्माणीति ब्रह्मशब्दयोगादिदं मूक्तं वनखत् 'समृडम्' समृडिकारणम् ॥ तस्य प्रसंसां दर्शयति- “तदेतत् मुक्तं स्वर्य मेतेन वै सूतेन देवाः स्वर्ग लोक मजयनेतेन ऋपयस्तथैवैतद यजमाना एतेन मूक्रेन स्वर्ग लोकं जयन्ति"-इति ।। . "विवामिष पषिः सुदास, पैजानस पुरोहितो बभूव ; विवामित: सर्व मित्र." -विनि. ३.०.३। "मिषे पाँ"-इति पा• १.३.१३. ।

·॥ ऐतरेयन्नाद्मणम् ॥ पुनरम्यृषिसम्बन्धेन प्रशंसति- “तदु वासिष्ठ मेतेन वै वसिष्ठ इन्द्रस्य प्रियं धामोपागच्छत्, स परमं लोक मजयत्" इति । वेदनं प्रमंसति- "उपेन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति, जयति परमं लोक य एवं वेद" इति ॥ ऋक्समा मुपजीव्य प्रशंसति-तदै पळूचं पड्वा ऋसव ऋतूना मार"-इति । तस्य सूक्लस्य स्थानं विधत्ते- “तदुपरिष्टात् सम्पातानां शंस- त्वाचैव तत् स्वर्ग लोकं यजमाना अस्मिंलोक प्रतितिष्ठन्ति" इति । सम्मातसूक्तस्योपरियार तत् सूक्तं मंसेत् । तेन शंसनेन 'स्वर्गलोक माक्षेत्र' देहपाताई भाविनी स्वर्गप्राप्ति सम्मायेवेदानी मस्मिन् लोके यजमानाः प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ पच्यावाकस्य मूक्तं विधत्ते- “अभितष्टेव दीधया मनीषा मित्यच्छावाको हिरहः सत्यभिषात् तत्यै रूपम्"-इति । अभि- तटेत्यादिकं (सं० ३. ३८.) मूक्त मध्छावाकः प्रतिदिनं भवेत् । तच 'अभिवत्' अभिगदोपेतम् । पभिशब्दस्य धाभितः सर्वत 'इत्यस्मिययें वर्तमानत्वात् मूलं 'तत्ये' सत्तस्यै, विच्छेदराहित्य- खरूपं भवति ॥ नया ऋचस्तृतीयपाद मनूद्य व्याचष्टे- "पभि प्रियाणि मर्मगत परापीति ; यान्येव परावधानि, तानि प्रियाणि; तान्येव नदभिमगतो यन्त्यभ्यारभमायाः; परो वा अस्मासोकात् स्वर्गों लोकमत मेव तदभियदान"-इति । पनया ऋपा (सं०३.३८.१.) पिशामिवः प्रजापति तुटाय। तया सत्यस्य पादस्याय मय:-- 'परापि' उारापि कर्मापि प्रजापतेः प्रियाणि 'पभि मर्मगन' सर्वतः पुनः पुनः सगाई या इति। यान्धयेत्यादिकं तदा ·॥ पष्ठ पच्चिका। ४|४॥ ताहथा व्याख्यानम्। वर्तमानादः 'पराणि उत्तराणि चान्येवाहानि सन्ति, तानि देवस्य प्रियाणि ; अतस्तेन पादपाठन तान्येच 'अभिमयतः' अभितः पुनः पुनः स्पृशन्तः । तस्यैव व्याख्यान मभ्यारममाणा इति । यजमाना 'यन्ति' वर्तन्ते । किचास्मालोकात् परः स्वर्णी लोका, त भैव लोकं तत् तेन परशदेनाभिवदति ॥ चतुर्थपाद मनुवदति-"कवौ रिच्छामि सम्ये सुमेधा इति" -इति । 'सुमेधाः' शोभनया मेधया युतोऽहं 'मन्ट में सम्यग- दर्शनाय 'कवीन्' महीन् इच्छामि ॥ त भेव पादं व्याचष्टे--- "चे वै ते न ऋषय: पूर्व प्रेतास्ते वै कवचस्तानव तदभ्यतिवदति"-इति । 'न.' अस्माकं सम्बन्धिनः पूर्वे ऋषयः थे, 'ते' प्रसिद्धा' 'प्रेताः' परलोकं गताः, त एवान 'कवयः कविशब्देन विवचिताः। अतस्तानव 'अभि'लक्ष्य तेन पादेन 'अतिवदति' अतिशयेन ब्रूते । ऋषिसम्बन्धेन प्रशंसति- "तद् वैश्वामित्रं , विश्व स्य ह वै मित्र विश्वामित्र पास; विश्वं हामी मित्रं भवति य एवं वैद"- प्रति। पूर्ववद व्याख्येयम् । प्रस्पष्टदेवताक मुपजीव्य प्रसति- “तदनिकता प्राजापत्यं सत्यनिरतो वै प्रजापतिः, प्रजापतेरामे"-इति। 'तत्' सूताम् 'अनिरुतम्' न हि तव काञ्चिद्देवतां विस्पष्ट निरुज्यते ; प्रतः प्रजापतिदेवताकम्, तत् शंसेत् । प्रजापतिय मुटेः पूर्वं मूर्ति - राहित्वात् 'अनिल', अतः सून प्रजापतिप्राय सम्पाते । सूक्षत्य प्राजापत्यत्वे सत्येन्द्रत्वं प्रथवतेत्वागवाह-"मकदिन्द्र निराश, तेनेन्द्राद्रूपाय मध्यवते"-इति । कस्याञ्चिदृषि “शुन ·३२२ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ . हुवेम मघवान मिन्द्रम् -इति सहदिन्द्र निर्वृते, तेन कारणेनेन्द्र सम्बन्धिखरूपादपि पच्युतिर्नास्ति ॥ ऋक्सया मुपजीव्य प्रशंसति- "तहै दश, दशाक्षरा विराळ विराळबाद्यस्थावरुद्दय-इति पुनरप्यूक्सझ्या मुपजीव्य प्रशंसति- “यदेव दशश्मि , दश वै प्राणाः, प्राणानेव तदानुवन्ति, प्राणानात्मन् दधते"-इति । 'यदेव' यस्मादेव कारणादिदं सूक्तं 'दशर्करम् [.तिः प्राणमादृश्ये- नार्यार्था। पञ्च धानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, 'इन्द्रिय- । यहा प्राथापानादयः पञ्च वायवो नागकूर्मा- दयश्च पञ्च वायव इति दश प्राणाः । अतस्तधनेन प्राणा- नेव माप्य, तान् प्राणान् स्वात्मन्येव स्थापयन्ति । तस्य सूतस्य स्थानं विधत्ते - "तदुपरिटात् सम्पातानां शंसत्याचैव तत् स्वर्ग लोकं यजमाना अस्मिंलोके प्रतितिष्ठन्ति"- इति ॥ ४॥ प्रति यीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयताप्रापस्य पठपश्चिकायां चतुर्थाधाये ( एकोनविंधाध्याय) धतर्थः खण्डः ॥ ४ (२०)। रूपाः प्राणा पथ पक्षमः खण्डः कस्त मिन्द्र वा वसुं'कद्रव्यो अतसीनां कटू न्यया शत मिति कदन्तः प्रगाधा पारम्भणीया ·पठपनिका । ४।५॥ . अहरहः शयन्त को वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्ता यदेव कहन्ता' अन्नं वै क मन्नाद्यखावरचौ यद्देव कदन्ताईअहरहर्वा एते शान्तान्य होनसूक्तान्युप- युञ्जाना यन्ति'तानि कह द्विः प्रगाथैः शमयन्ति' तान्येभ्यः शान्तानि के भवन्ति तान्येनाञ्छान्तानि खर्ग लोक मभि वहन्ति त्रिष्टुभः सूलप्रतिपदः शंसे- युस्ता हैके पुरस्तात्मगाथानां शंसन्ति' धाय्या इति वदन्तस्तत् तथा न कुर्य्यात्' क्षचं वै होता विशो होत्राथसिनः'क्षबायैव तद् विशं प्रत्युद्यामिनी कुर्युः पापवस्वसं विषटभी म इमाः 'मूक्तप्रतिपद इत्येव विद्यात् तथा समुद्रं मप्लवेर नेवं हैव ते प्रप्तवते ये संवत्यरं वा दादशाई वासते तद्यथा सैरावती नावं पारकामाः समारोहेयुरेव मैवैतासिष्टमः समारो- हन्ति न ह वा एतच्छन्दो गमयित्वा स्वर्ग लोक मुपावर्त्तते' वीर्यवत्तमं हि ताभ्यो न व्याजयोत समानं हि च्छन्दो ऽयो नेहाय्याः करवाणीति यदेनाः शंसन्ति प्रज्ञाताभिः सूक्तमतिपद्रिः सूक्तानि समा- रोहामेति यदेवैनाः शंसन्तीन्द्र मेवैताभिनिवयन्ते' यधक्टपर्भ वाशिताय' यद्देवैनाः शंसन्त्यहीनस्य सन्तत्या अौन मेव तत् सन्तन्वन्ति ॥ ५ (२१)॥

·३२४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम्॥ -- अध तोन् प्रगाथान् विधत्ते- “कस्त मिन्द्र ला वसुं, कन्नव्यो अतमीना, कटू न्व स्या कत मिति कहन्तः प्रगाथा आरम्भणीया अहरहः शस्यन्ते"-इति ! “कस्तम्" इत्यादिरेकः (सं० ७. ३२. १४, १५.) प्रगाथ. , "कलव्य"-इति ( सं० ८. ३. १३, १४.) द्वितीयः, "कदू नु"-इति (सं० ८.६६.८, १०.) तीयः । यद्यपि प्रथमे कच्छब्दो नास्ति, तथापि छविन्यायेन साहचर्याहा सर्वे कदन्तः, 'प्रगाथा:' करदयामकाः ; ने च वैकतारम्भ हेतुत्वात् 'प्रारम्भणीयाः ते च प्रतिदिनं शंसनीयाः ॥ प्रथमं प्रगाय शंसति- "को वै प्रजापति., प्रजापतेराप्ता"- इति । प्रथमस्यादौ यूयमाणस्य क-शब्दस्य प्रजापतिरथः प्रती ऽयं प्रजापतिप्राप्त सम्पद्यते ॥ सर्वान् प्रगाथान् प्रशंसति- “यदेव कदन्ता: अन्नं वैक मन्त्राद्यस्यावरडो" इति। 'यदेव' यस्मादेव, कारणादेते प्रगाथा: काहन्ता [नुति: प्रभंसाों ] ; कच्छब्दैकदेशरूपं यक, तदन्न मेव ; कशब्दस्य मुखयाचित्वादन्तस्यापि सुखदेतत्वात् ; प्रतो ऽनप्राप्त तत् सम्पद्यते। पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रमंसति- “यदेव कहन्ता३: अहर- हर्वा एते मान्तान्यहीनमूतान्युपयुञ्जाना यन्ति ; तानि कहनिः प्रगाथैः शमयन्ति ; तान्येभ्यः शान्तानि के भवन्ति ; तान्ये- नाञ्चान्तानि स्वर्ग लोक मभि वहन्ति"-ति । 'यदेव' पुनरपि यमादेव कारणात् एते प्रगाथा: कक्षन्तः यस्यन्ते [ मुति: पूर्व- यत् ] , तमादेव कारणात् प्रतिदिनम् 'एते' यजमानाः 'गान्तानि' मर्वोपद्रयगमकरणानि पहीनमूझान्युफ्युचाना: 'यन्ति' यन्तेि। कायं मूगाना गान्तत्व मिति,तयते-'तानि' ·॥ पष्ठपञ्चिका। ४।५ ॥ सूतानि 'कह शिः सुखवाचकगन्दोपेतैः प्रगाथैयजमानाः 'शम- यन्ति' शान्तानि कुर्वन्ति । 'तानि' न सूक्तानि शान्तानि भूत्वा 'एभ्यः' यजमानेभ्यः 'कं भवन्ति' सुखकारणानि भवन्ति । 'तानि' सूक्तानि शान्तानि भूला 'एनान्' यजमानान् खगे लोकम् 'यमि वहन्ति' प्रापयन्ति । कहत-प्रगाथेभ्य ऊर्बम "अप प्राच इन्द्र"-त्याद्याः बिष्टुप्- छन्दका ऋचः (३२८ ४० ) मतिदिन शंसनीयसूतादित्वेन विधत्ते-~-"त्रिष्टुभः सूक्तमतिपदः शंसेयुः” इति ॥ अत्र कश्चित पूर्वपच मुदाक्यति- "ता देके पुरस्तात् प्रगा- थानां सन्ति, धाय्या इति वदन्तः" इति । यथा होतुनिष्कवस्य- शस्त्रे प्रगाथात् पुरस्तात् धाच्या भवन्ति, तहत् “अप प्राचः"- इत्याचास्तिष्टुभोऽपि धायास्तस्मात् पूर्वोक्तानां कहत्-प्रगाथानां पुरस्तात् सितुं योग्या इति वदन्तः कोचिद्यानिका: 'ता:' का तेषां पुरस्तात् शंसन्ति । तं पूर्वपक्षं निराषष्ठे-- "तत् तथा न कुर्यात्" इति ॥ तस्मिन् पचे दोषं दर्शयति क्षत्रं वै होता, विशो होता. चत्रायैव तद वियं प्रत्युद्यामिनों कर्य: पापवस्यसम्"- इति । निष्कोवल्यस्य मंसको यो होतास्ति, असी चवं वै क्षषियो राजव। होटले समुत्पत्राः क्रिया होनाः, ताः अंसतीति मैत्रा. वरुपादयो 'होत्रासिना', तेच 'विमः' राष्ट्रवर्तिन्धः ; प्रजाः 'तस्' तथा सति, होटदृष्टान्तेन प्रगायेभ्य: पूर्व त्रिष्टुभः धंसने सति, तां 'विशं' प्रजा 'चतायैव' राज एव 'प्रत्युवामिनी' प्रतिकूलो- योगयुक्तां कुर्युः। तब 'पापवस्यसम् अतिशयेन पापरूपम् । स्वामिना राजा सह मात्सर्यस्य स्वामिगीहरुपलाग । शंसिनः ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ -इत्याद्याः परपचं दूषयित्वा स्वपक्षं निगमयति-"त्रिष्टुभी म इमाः सूती- तिपद इत्येव विद्यात्" इति । 'इमाः' "अप प्राचः"- ३२८४०) त्रिष्टुभ ऋच: 'मे' मम मंसितः 'सूक्लप्रतिपदः' अह- हाशंसनीय सूत्रप्रारम्भरूपाः इत्येव निश्चिनुयात् ; न पुनः प्रगा- भ्यः पुरस्तात् निटुभा मवस्थानं युक्तम् ॥ सूक्त प्रतियत्यचे गुणं दर्शयति- “तद्यथा समुद्रं प्रप्सवेरने हैव ते प्रप्तवते, ये संवत्सरं हादशाहं वासते, तद्यथा सैरावती नावं पारकामाः समारोहेयुरेव मेवैतास्त्रिष्टुभः समारोह न्ति"-इति । 'तत्' तस्मिन्नभिहितेऽथे दृष्टान्तोऽभिधीयते,- यथा लोके समुद्र प्रशवरन् । 'प्रलवा' परतीरगमनम् । स्वल्पेषु नदीतड़ागादिषु परतीरगमनं सुथकं भवति, समुद्रस्य तु तद्दुःयकम् ; तथा संव- सरसवस्य हादशाहस्य वानुष्ठातृणां 'प्रलवः' पारगमनं समापन मत्यन्त दुःशकम् ; प्रयोगस्यातिबहुलत्वात्। 'तत् तथा सति, यथा लोको समुद्रस्य परतीरगमनकामा: पुरुपा; 'रावती नावं समारोहेयुः' इरा अत्रम्, तत्समूहः ऐरम्, लेन सह वर्तत प्रति 'सैर' नौस्थं वस्तुजातम, तामं सैरं यस्यां नाव्यति, सेयं नौ; समुद्रपारगमनस्य चिरकालसाध्यत्वात् , तावत: कालस्य पानावेन सह सर्व अपेक्षितं वसुजातं तस्यां नावि सम्माय पथावाविज्ञास्तां नाव मारोहेयुः, एव मेवानहातारः तथाविध-नीसहगा एतास्त्रिष्टुभः समारोहन्ति। सर्ववस्तुसम्हा मोरियैतानिष्टुभः पारं नेतुं समर्था इत्यर्थः । तदेव सामध्ये स्पष्टीकरोति-- "न ह वा एतच्छन्दो गम- यिला स्वर्ग लोक मुपावर्तते; योर्यवत्तमं हि'-इति। समुद्र बाहुभ्या मुडुपेन वाप्रवनं पारगमनवमं न भवति , सरावला तु मरावती।

·पष्टपक्षिका। ४१५ ॥ ২৩ । नावा पार मवश्यं प्राप्यते ; एव मेव विष्टुप् छन्दो यजमानान वर्ग लोकं गर्मायला नैवोपावर्तते, किन्तु सर्वथा वर्ग गम- यत्येव । यस्मादेतच्छंसन मतिशयेन वीर्यवत्, तस्मादुरतं पारगम- यिटत्वम् । एवंविधास्त्रिष्टुभो यदि सूक्तप्रतिपदः स्युः, तदानीं सूक्त- छन्दसोऽपि विष्टप्लात् तत्साहाय्येन वीर्यवत्तमत्व मुपपद्यते । प्रगाथानां तु विष्टुवाभावात् तेभ्यः पुरस्तात् मसने वीर्यवत्तमत्वं न सिध्धेदियभिप्रायः ॥ एताभ्य स्विष्ट उभ्यः पूर्व भीसावो मिति व्याहाव मिनरदृष्टान्तेन प्रसतां प्रतिषेधति - "ताभ्यो न व्यायीत; समानं हि च्छन्दो ऽथो नेहाय्याः करवाणीति" इति। ताभ्यस्त्रिष्टुब्भ्यः पूर्व गोसावी मिति व्याहावं न कुर्यात् * { यस्मात् सूतोः सहैतासां छन्दः समा- नम्, तस्मात् सूक्तान्तर्भूताना मृगन्तराणा मिवैतासां व्याहावी नास्ति । यदि धाय्यादृष्टान्तेन व्याहावः क्रियेत, तदानी मेता अपि धाय्याः क्रियेरन, अहं तु तासां धाय्याल 'नेत् करवाणि' सर्वथा न करवाणीत्यभिप्रेत्य धाय्यारूपाडीतः सन् व्याहावं न कुर्यात्॥ उत्तास्त्रिष्टुप्छन्दस्का ऋचः प्रभंसति- “यदेनाः शंसन्ति, प्रजाताभिः भूक्तप्रतिपद्भिः सूक्तानि समारोहामति"-इति। 'एना.' ऋचो यदा शसन्ति, तदानौं महानौस्थानौयानां विष्ट पूछन्द- स्कानां समारोहणम् एताभि,' मूनापतिपद्भिः प्रजाताभिर्मविष- तीति मंसितया मभिप्रायः। यथा प्रौढायाः नाव. समारोहणं यत्र कापि कर्तुं न शक्यते, किन्तु निश्रेण्यादिसाधनेनैव क शक्यते, तहदवापि द्रष्टव्यम् । *२भा.८६ पृ०१३ पं. व्याहावयाखान क्लत द्रव्यम् । -- ·३२८ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ पुनरपि प्रकारहयेन प्रशंसति- “यदेवेना शंसन्तीन्द्र मेवै- ताभिनियन्ते यथऋषभ वाशितायै, यद्देवैनाः शंसन्त्यहीनस्थ सन्तत्या अहीन मेव तत् सन्तन्वन्ति"-इति । "अप माच इन्द्र"- इतिश्रुतत्वादिन्द्राधानं भवति । अन्यत् पूर्ववद व्यास्थयम् ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाणस्य पठपश्चिकायां चतुर्थाध्याय (एकोनत्रिपाध्याये) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (२१)। ॥अथ पठः खुण्डः ॥ - . अप प्राच इन्द्र विश्वा अमितानिति मैवा- वरुणः' पुरस्तात् सूक्ताना महरहः शसत्यपापाची अभिभूते नुदस्व अपोदीची अप'शूराधराच उरी यधा तव शर्मन् मदेमैत्यभयस्य रूपमभय मिव हि यनितीति ब्रह्मणा ने ब्रह्मयुना युनन्मौति'ब्राह्म- पाचहरहः शंसति युनज्मीति युक्तवती' युक्त इव छहीनो ऽहौनय रूप'मुरं नो लोक मनु नेषि विद्यानित्यच्छावाको हिरहः शंसत्यनु नेपौत्येतीव यहीनो ऽहीनन दापं नेपोति सवायगरुप' ता वा एता पहरहः शवन्तै समानीभिः परिदम्युरोक:- ·पउपच्चिका। ४।६ ३२८ सारी हेपा मिन्द्रो यन' भवती ३. यथटपभो वाशितां यथा वा गौः प्रजातं गोष्ठ मेवं हेपा मिन्द्रो यज मैव गच्छति न शुनंहुवीययाहोनख परिदध्यात् क्षत्रियो ह राष्ट्राचावते यो हेव पगे भवति त ममि ह्वयति ॥ ६ (२२)। यदुक्त विष्टुभः सूक्तप्रतिपद. शंसेयुरिति (३२५ पृ.), तत्रया- स्त्रिष्टुभः उदाहत्य प्रदर्शयति-- "प प्राच इन्द्र विस्ता अमि- नानिति मैत्रावरुणः पुरस्तात् सताना महरहः शंसति" इति । "अप प्राच:"-इत्येता मृचं (सं० १०. १३१. १.) मैत्रावरुणः प्रतिदिनं स्वकीयसूक्तादौ शंसेत् । हे इन्द्र ! 'विश्वान् अमित्रान्' सर्वानपि शवून 'प्रायः प्राड्मुखान् हात्वा अप नुदस्व'-इतिव त्य- माणेनान्वयः। सोऽयं प्रथमपादस्थार्थः ॥ अवशिष्ट पादत्रयं पठति- “अपापाचो अभिभूते नुदस्स, अपोदीची अप शूराघराच, उरी यथा तव शर्मन्मदेमेति" इति । हे 'अभिभूत' शबु मभिभवितुं समर्थ ! 'अपाच:' दक्षिणान् शवून प्रत्यड्मुखांच कृत्वा अप नुदस्त । तथैव 'उदीचः' उदड्मुखान् कला अप नुदस्ख । हे शूर ! 'अधराचः' अधोमुखान् कृत्वा अप नुदख । 'उरौ' विस्तोणे 'तव शर्मन्' त्वत्सम्बन्धिनि गृहे 'यथा मदेम' येन प्रकारेण हृष्टा भवेम तथा कुर्विति शेषः । ऋचस्तात्पर्य दर्मयति- “अभयस्य रूप मभय मिव हि यन्नितीच्छति'-इति । एतत् मन्त्रवाक्य मभयस्य खरूपम् ; शत्रु- .. "भवती" ख, घ, च। ४२ ·३३० ॥ ऐतरेयबामणम् ॥ निराकरणस्य स्वकीयहर्षस्य चात्र प्राय॑मानत्वाद । भयरहित मेव स्थान मयं मैत्रावरुणो 'यन्' प्राप्नुवन् 'इच्छति' प्राप्त मपेचते । तस्माद्योग्येव मक् ॥ ऋगन्तरं ब्राह्मणाच्छसिनो विधत्त. "ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनजमीति ब्राह्मणाच्छंस्यहरहः शंसति ; युनज्मीति युक्तवती ; युक्त इव यहीनो हीनस्य रूपम्" इति । अस्या मृधि (सं० ३.३५.४.) युनज्मीतिश्रवणादिय मृग युजिधावथवती। अहीनो हर्गणय 'युक्त इव' अन्नां परस्परसम्बन्धवानेव ; अतो युनिधात्वर्थ- युक्त मन्त्रवाक्य महीनप्य रूपम् ॥ अनुकूल मृगन्तर मच्छापाकस्य विधत्ते- “रु नो लोक मनुनेपि विदानित्य च्छावाको हिरहः शंसत्यनुनपीत्येतीव ह्यहीनो उहीनस्य रूपम्"-इति । अत्र (सं० ६. ४०.६.) यदेतदनु- नेपोति पद मस्ति, तस्यायः एतीय घचीन इत्यनेनोयने । अय महर्गणः 'एतीव' प्रवर्तत एव । 'अनुषेति' अनुक्रमेण 'नय' प्रवर्तयेति । एव मुच्यमानत्वात् प्रवर्तमानस्याहीनस्येदं वाक्य मनु- रूपम्॥ अनुनपीतिपदस्याभिप्राय मुका तन्मभ्यगतस्य नेपोत्येतस्यार्थ माह "नेपोति सतायणरूपम्" इति । सवस्यायन मनठानं 'मत्रायण', 'नेपि' नय, अनुष्ठापयेति तस्यार्थः । अत एतत् पर्द मायपस्यानुकूलम् । उदासतास्तिन ऋच उपसंहरति- "ता वा एता अइरह: गस्यन्ते"-इति ॥ प्रय परिधानीया ऋचः स्तोतु मुपक्रमते-"समानीभिः परि • "प्प पाच ... कदम चारमनीया"-अनि पानी....।

·घठपश्चिका। ४।६ दध्यः" इति । 'समानीभिः' एक विधाभि. ऋभिमत्रावरुणादयो होत्रका: 'परिदध्युः' गस्तसमाप्तिं कुर्युः । “नू ष्टत-प्रति मैत्रा- वरुणस्य परिधानीया (सं० ४. १८. ११.)। "एवेदिन्द्रम्”- इति (सं० ७. २३.६.) ब्राह्मणाच्छंसिनः परिधानीया । “नूनं सा ते" इति (सं० २.११.२१.) अच्छावाकत्य परिधानीया । अनेन सूनसामान्यादेताः समान्य इत्युचन्ते । दृष्टान्तइयेन परिधानीया. शंसति- “ीकसारी हेषा मिन्द्रो यन्नं भवतो ३ ययपभो वाशितां यथा वा गौ: प्रजातं गोट मेवं हेपा मिन्द्रो यत्न मैव गचति" इति। 'भोकमारी ह' मार्जार इवेन्द्रः 'एपां' यजमानानां यन्न 'भवती' पुन पुन प्राप्नोति । सानुनासिका झुतिः पूजार्था । यथा 'वाशितो' गर्भार्थिनीं गा मृपभो गच्छति ; यथा वा गो. 'प्रजातं' प्रतिदिन- गमनेनात्यन्तं परिजातं गोठं प्राप्नोति ; एव मेवाय मिन्द्रः 'एप' यजमानानां यन्त्र मागच्छत्येव । अतस्तदागमनाथं समान्यः परि- धानीया इत्यर्थः। समानीभिः परिदध्युरिति यदुक्तम् तत्र "अभितप्टेव”-रत्य- छायाकस्याहरहायस्यं समाम् (सं० ३. ३८.१-१०.); तस्मिन् अन्या 'शुन हुवेम"-त्वेषा (१०.); तया परिधानप्राप्ती नि- धति-"न शुनंहुवीययाहीनस्य परिदध्यात ; क्षत्रियो ह राष्ट्रा. चावते यो हेव परो भवति त मभि यति"-प्रति। शुनं हुवे- मेति यस्या मृगि यूयते सा 'शुनंहुवीया'; अहर्ग गस्य शस्ने तया न परिदध्यात्। परिधान हि 'पिय.' राजा स्वकीयाट्रादात् यवते; यस्तु 'पर' तदीयः शर्मवति, तन् 'अभि'लक्ष्य 'यति' * पु. २४-11 . (, पर यो... -1.। .

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् । आह्वानं करोति ; हुवेमेत्यन्याद्वानस्य प्रतीयमानत्वात् । अत एव सूत्रकारो ब्राह्मणान्तर माथित्य "नूनं सा ते”-इत्येतां (सं० २. ११. २१.) परिधानीया मुखावान् ॥ ६ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे. ऐतरेय ब्राह्मणस्य पठपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनत्रिंशाध्याये) पठः खण्डः ॥ ६ (२२)। ॥ अयं ससमः खण्ड.॥ अथातो ऽहीनस्थ युक्तिश्च विमुक्तिश्च व्यन्तरिक्ष मतिरदित्यहीन युत एवेदिन्द्र मिति विमुञ्चत्याहं सरस्वतीवतोनूनं सा त इत्यहीनं युझे ते स्वाम देव वरुण' नू ष्टुत इति विमुच त्येष ह वा अहीनं तन्तु महति य एनयोक्तं च विमी च वेद तद्यञ्चतुर्विशे हिन् युज्यन्ते' सा युक्तिरथ यत् "उदुद्राभिातीवरावहर शये, नून सात न्यन सुपमम्"-इति आय. यो...९, 10। यद्यपीद वाचणे शनीयाया परिधानीयावनिषेधमा' श्रूयत, ननु "नून मान"-इत्यमा विधिरपि, तथापि ननिधिमणाचरादेवावगम्य খামায়। নয় মাস নি যে “পুর মা মধুখীন যুঞ্জ- ति। शिघ पभिसटोय मयापिहिताया दश माधानम्, पर मिहनन मित्य - aen पाग्मादेकाम सम्मनविधि मम्पत्र । चत एशवाजवायनमी नारायण - याराभारदभि केय भवति-इति।

·॥ पाठपञ्चिका । ४।७॥ पुरस्तादुदयनीयखातिरावय विमुच्यन्ते' सा विमु- क्तिस्तद्यच्चतुर्विशे ऽहकाहिकाभिः परिदध्युरचाहैव यतं संस्थापयेयुन हीनकर्म कुर्युरर्थ यदहीनपरिधा- नौयामिः परिदर्यथा श्रान्तो विमुच्यमान उत्कृ- त्येतैर्व' यजमाना उत्कृत्येरन्नुभयोभिः परिदध्युस्त- द्यथा दीर्घाध्व उपविमोकं यायात् ताहतत् सन्ततो हैषां यज्ञो भवतौँ ब्यूमुञ्चन्त एकां वे न क्योः सवनयोः स्तोम मतिशंसदीर्घारण्यानि ह वै भवन्ति यत्र बहीभिः स्तोमोऽतिशथने ऽपरिमिताभिस्तुतीय- सवने ऽपरिमितो वै खर्गी लोकः खर्गख लोकखाप्ता' सन्ततो हाखाभ्यारब्धी विसस्तो ऽहीनो भवति य एवं विद्वानहीनं तनुते ॥ ७ (२३) ॥ - एवं तावत् शस्त्रिणां होत्रकाणां मातमवने माध्यन्दिने च शस्त्राणि उक्तानि ; तेषां च परिधानीयाः पूर्व मेव “उभय्यः परि- धानीया:"-इत्यत्र ( २४६ पृ० ) ऐकाहिका अहीनाश्च विमृष्टाः । अधेदानी कतमास्ता इति विविनक्ति-“अथातो ऽहोनस्य युनिय विमुक्तिश्च"-इति । 'अय' परिधानीयाकथनानन्तरं यतस्तदिवेको ऽपेचितः, अतः कारणात् 'पद्दीनस्य' अहर्गणस्य युनिय विमुक्तिय विवेकायोमे, वक्ष्येते इति शेषः। 'युक्तिः' योगः, स्वाधीनत्वेन क्रतोः सम्पादनम् ; 'विमुतिः' विमोचनं, स्वाधीनतया निवन्ध- मरित्यागः; तदेतदुभयं परिधानीयावशेन मम्पद्यते ।

·३२४ ॥ऐतरयवानाम् । तत्र ब्राह्मणाच्छसिनः परिधानोया मुपजीव्य ऋतोर्योग- विमोको दर्शयति - "व्यन्तरिक्ष मतिरदित्यहीनं युक्त एवेदिन्द्र मिति विमुञ्चति"-इति । प्रातस्मवने ब्राह्मणाच्छंसिनी "व्यन्त- रिक्षम्" इति ( सं० ८. १. ७.८.) पर्यासस्तृचः , तस्य “इन्द्रेण रोचना दिषः" इति ऋगुत्तमा (2.); तया यत् परिधानं, तेन 'अहीन' क्रतुं 'यु' स्वाधीनतया निबधाति । माध्यन्दिने सवने तु “एपेदिन्द्रम"-इति ( सं० ७. २३. ६.) परिधानीया. ; तया 'विमुञ्चति' स्वाधीनतया निग्टहीत महीनऋतु विनम्भव्यवहाराय निग्रहपरित्यागेन विमुञ्चति ; स्वाधीनो हि क्रतुरवश्यं फलं दात्य- तौति युक्तो बन्धविमोकः ॥ प्रथाच्चावाकस्य परिधानीयया योगविमोको दर्शयति- 'पाई सरखतीवतोनूनं सा त इत्यहीनं युके"-इति । अयं योगो विमोक म्याप्युपलक्षणार्थः । “प्राहम्" इति (सं० ८.३८.१०.) प्रातस्मयने परिधानीया * ; तया कातोर्योगो भवति । “नूनं सा "-ति ( मं० २. ११. २१.) माध्यन्दिने सपने परिधानीया 83; तया मतोर्विमोको भवति । अथ मैवापरुषस्य परिधानीयया घोगविमोको दर्शयति-- "ते स्याम देव वरुप, नू टुत इति विमुवति" इति । पिसो योगस्याप्युपलक्षणार्थः। “ते स्थाम"-इति (सं०७, ६६.८.) मातसवने परिधानीया!; तया अहीनस्य क्रतोर्योगः । 4. ६.२.४॥ “केई मावा प्रति वो मर दिते (१०.६५.०.), गान्तरिय मतिर (म. ८.१५..., म्यावास मुदत: ( स.८.१८.८.) पनि बचाः पशमा"-इति पात्र..०.१.१ म्कामा पासा शपया एक परिघानीयाः। पार गै..... पु. १,". २४८..!

·म पठपधिका । ४।७॥ ३३५ 3B "नू ष्टत" इति (म० ४. १६. २१.) माध्यन्दिने सवने परिधा- नीया तया क्रतोर्विमोकः । यद्यपि बतीयसवने विमोको वक्तुं युक्तः, तयाम्यग्निष्टोमसंस्खे ऽहनि होत्रकाणां वतीयसवने शस्त्राभावात् सर्वेष्वहम्मु अनुगत्यर्थ माध्यन्दिने सवने विमोको ऽभिहितः ॥ यधोतायोगविमोकनानं प्रशंसति-"एप इ वा अहीनं तन्तु मर्हति य एनं यो च विमोक्त च वेद" इति। 'यः पुमानुता- प्रकारेण 'एनम्' अहीनं प्रातम्मवनपरिधानीयया योनु माध्यन्दिन- परिधानीयया विमोत्लुञ्च जानाति, एप एव पुमानहर्गणं तन्तु विस्तारयितु मर्हति । यथोक्तपरिधानीयानभिजस्य नास्ति तत्रा- धिकार इत्यर्थः। एव मेकैक महरपेक्ष्य योगविमोकावुतौ । अथाहस्समूह मपेक्ष्य योगविमोको दर्शयति-~~ "तचतुर्विश ऽहन् युज्यन्ते, सा युक्तिरय यत् पुरस्तादुदयनीयस्यातिरावस्य विमुच्यन्ते, सा विमुक्ति."-इति । गवामयनस्य संवत्सरसत्रस्य प्रायन्ते अहनी अतिरात्रसंस्थे । तत्रोपक्रमगतस्य प्रायणीयाति- रावस्यानन्तरभाविनि चतुविशाख्य प्रारम्भणीये ऽहनि परिधानी- याभिः सर्वे हि विशेषा युज्यन्ते । सोऽय गवामयनस्य योगः । अयोदयनीयस्यातिरात्रस्य पुरस्ताद वर्त्तमाने महानतीये ऽहनि परिधानीयाभि: सर्वेऽस्यहर्विशेषा विमुञ्चन्त इनि यदस्ति, सेयं गवामयनस्य विमुक्तिः ॥ तव योगविमोकहेतूनां परिधानीयाना मेकैकविधलं निन्दित्वा उभय विपयत्वं दर्भ यति- "तद्यच्चतुर्विशे ऽहकाहि काभिः परिदध्युरबाहेव यज्ञं संस्थापयेयु हीनकर्म कुर्यरथ यद- पापी.०४ १.। पु.५३५ २४९ पृ.द्रग :

·॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ एत. होनपरिधानीयाभिः परिदध्धुर्यथा यान्तो विमुच्यमान उत्कृत्ये. तेवं यजमाना उत्कृत्येरनुभयो भिः परिदध्युः" इति । 'अहन्' अहनि चतुविशाख्ये यदि 'ऐकाहिकाभि:' प्रतिभूते एकाहे ज्योतिष्टीमे विद्यमानाभिः परिधानीवाभिः परिदध्यः, तदानीम् 'अवैव' चतविशारये द्वितीयस्मिन् अहन्येव यज्ञ गवामयनं 'संस्था- पयेयुः' समामि कुर्युः। अवाहेत्वहशब्दः खेदे ; कष्ट मेतत् । अवैव समाप्सौ 'अहीनकर्म' समाहर्गणकर्तव्यं न कुर्युः । देव कष्टम् । 'अथ' पूर्वोतवैपरीत्ये न ऐकाहिकाः परिधानीयाः परित्यज्य यद्यहीनपरिधानोयाभिरेव सर्वे होवकाः परिदध्युः, इदानों यथा लोके रथशकटादो युक्तो खवलोवर्दादिः कियद दूरं गत्वा थान्तः सन् यदि न विमुच्येत, तदानीम् 'उत्कृत्येत' उच्छि- येत; तथैव यजमाना 'उत्कृत्येरन' विनश्येयु । सर्वेषां होवकाणा मैकाहिकवीकारे समाप्ताभावः, अहीनगतस्वीकारे यजमानो. च्छेदः, इति दोषहयपरिहारार्थम् 'उभयोभि.' ऐकाहिकाभि. रहीनगताभिय परिधानोयाभिः परिदध्यः । तत्र प्रकारविशेषः पूर्व मेयोतः,- मैत्रावरुण ऐकाहिकाभिरेव सवनइये परि- दध्यात ; अच्छावाको ऽहीनगताभिरेव सवनइये परिदध्यात्; ब्राह्मणासी तु प्रातसवने अहीन गताभिः परिदध्यात, माध्य- न्दिनसवने चैकाहिकाभिरिति निर्णयः । अस्य निर्णयस्य पूर्व मेव सिहत्वापि ( २४८,२५० पृ.) प्रकारान्तरेण प्रशंसार्थ मव पुन- रभिधानम् । तदेतदुभयीभिः परिधानं दृष्टान्तेन प्रमंसति- "तद्यया दीर्घाध्य उपपिमोर्क यायात् ताहात्" इति । लोके यथा या 'दोघांधे' दुग्मार्ग गछन् पुरुष: 'उपविमोक' रयगकटादी ·॥ पाठपश्विका । ४ ॥ , योजित मनवसीवादिकं तत्र तत्र उपविमुथोपविमुच्य 'यायात' यान्तिपरिहारेण गर्नेगच्छेत, तागेव 'तत्' उभयविधपरिधानो; यथा मार्गे वहनयमः विमोकेन निवर्तते, एव महीनगताभि- रापादितः यमः ऐकाहिकाभिनिवर्तते । उभयविधपरिधाने दोपं परित्य गुणं दर्शयति-- “सन्तती हैषां यत्रो भवती ३ व्यूमञ्चन्तः" इति । 'एषाम्' उभयविधपरि- धानयुक्तानां पुरुषाणां यनः 'सन्ततः' विच्छेदरहिती भवति । सानुनासिका सुतिः प्रसार्था । विशन्दादुपरितन उकार एव. कारार्थः, तस्य दीर्घछान्दसः । यजमानाः यमं विमुञ्चन्त एव । प्रय स्तोमातिशंसने कञ्चिहिशेष दर्शयति- “एकां वे न हयोः सवनयोः स्तोम मति शंसेद" इति । यदा सामगैविडा स्तोमः क्रियते, तदानीं होत्रका: स्तोमसङ्ख्या मतिलङ्घय मंसनी- यम्, तत्र 'योः प्रातमाध्यन्दिनयोः सवनयोः 'एकाम्' ऋचं वा 'हे' ऋचौ वातिकम्य न शंमेत्, किन्वेकया दाम्या वातिशंसेत् । पूर्ववायं नियमः प्रातस्मवन एवोकाः, उत्तरयोस्तु सवनयोरपरि- मिताभिः प्रविशंसन मुलम् ; नया मति माध्यन्दिने सबने पूर्वो- त्तरविरोध: प्रसज्येतेति चेत्, तहिं तत्रैकया हास्या सपरिमिता- भिर्विकल्पोऽस्तु ॥ बहुभिरतिशंसने बाध माह "दीर्घारण्यानि ह वै भवन्ति, यत्र बहीभिः स्तोमो ऽतिपस्यते" इति । यथा दीर्घवरण्येषु गच्छतः पुरूपस्य विधामस्थानाभावात् महाप्रयासः, तथा बड़ी- भिरतिशंसनं दुःखहेतुरित्यर्थः । * "एक न तोम मवि शत्-अपरिनिवाभिरुचरयोः" इति २५२,२५३५॥ + "श्रुति सु यत्र स्यात् नव धम्मावुभावपि"-नि म सं० २.१४ । .

·॥ ऐतरेयवाझगम् ॥ माध्यन्दिनसवन द्रव वतीयसवने पक्षान्तर मस्तीति शहां वारयितुं पूर्वोक मेवापरिमितत्वं पुनरप्यभिधत्त- "अपरिमिता. भिस्तृतीयसवने ऽपरिमिती वै वर्गों लोकः स्वर्गस्य लोकस्या" -इति। 'अपरिमिताभि' ' नियतपरिमाणरहिताभिः। सर्गस्य भोगवाछुल्यादपरिमितत्वम् ॥ वेदनपूर्वक मनुष्ठानं मसति- “सन्ततो हास्याभ्यारधी वित्रम्तो ऽहीनो भवति य एव विहानहीन तनुते"-इति । 'य:' पुमानुलप्रकार पातिशंसनं जानन् अहीन मनुतिष्ठति, 'अस्य' पुरु- पस्य 'अभ्यारव्यः' प्राभिमुख्येनोपक्रान्तोऽहर्गशः 'सन्ततः नैरन्तर्येए वर्तमानः, कदाचिदपि अविसस्ता विनाशरहितो भवति ॥७॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीचे वेदार्थप्रकाथे ऐतरेयवाह्मणस्य पाठपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनलिंगाध्याय) सप्तमः खण्डः ॥ ७ (२३)। ॥ अथ अष्टम खण्डः ॥ देवा वै वले गाः पर्यपश्यता यजेनैवेसंस्ताः षष्ठेनाहाप्नुवन्ते प्रातम्सवने नभाकेन वल मनभयं- म्तं यदनभयाइन् अश्रधयन्ने वैनं तत् त उ ढतीय- सबने वजेण' वालखिल्याभिर्वाच:कूटेनैकपदया' वलं विक्षज्य गा उदाजस्तथैवैतद्यजमानाः प्रात- है मनभयंत"G, म उ ।

·॥ पयश्चिका । ४।८॥ ३३८ * .. स्सबने नमाकन वलं नभयन्ति तं यनभयन्तों यद्ययन्त्ये वेनं तत्'तमाहोचकाः मातस्सवने नाभा- कांस्वचाञ्छंसन्ति यः ककुभो निधारय इति मैवा- वरुणः पूर्वीप्ट इन्द्रोप मातय इति वाह्मणाच्छंसी' वा हि मध्यभराणा मित्यच्छावाकस्त उ टतीय- सवने वनेण'बालखिल्याभिर्वाच:कूटनैकपदया वलं विरुज्य गा आप्नुवन्ति 'पच्छः प्रथमं घड् वाल- खिल्याना' मूतानि विहरत्थईगो हितीय'मुक- शस्तृतीयं स पच्छो विहरन् प्रगाथे प्रगाध एवैकपदां दध्यात्स वाचःकूटस्ता एताः पञ्चैकपदाश्चतस्रो दश- मादह एका महानतादयाष्टाक्षगणि माहानाम- नानि पदानि तेषां यावद्भिः सम्पोत तावन्ति शंसन्नेतराण्याद्रियेताया शो विहरंम्ताश्चैवैकपदाः शंसत्तानि चैवाटाचराणि माहानामनानि पदान्यय चटक्कशी विहरंस्ता वैकपदाः शंसित्तानि चैवाटान- राणि 'माहानामनानि पदानि स यत् प्रथमं षड् वालखिल्यानां सुनानि विहरति' प्राणञ्च तहाचं च विहरति यद हितीयं चक्षुश्च तन्मनश्च विहरति यत् तृतीयं थोत्रं च तदात्मानं च विहरति तदुपाप्तो विहारे काम उपाप्तो वजे वालखिल्यासपाप्ती * “यत्रभवतीर गच।

·३४० ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ वाचाकूट एकपदाया मुपाप्तः' प्राणानुप्ता मविहता- नेव चतुर्थं प्रागाथाच्छसति पशवो वै प्रगाथा: पशूना मवरुद्दो' नाचैकपदां व्यवध्याद्यदकपदां व्यव- दध्या वाचःकूटेन यजमानात्पशूनिहण्याद य एन तत्र ब्रूयाट् वाच:कूटेन यजमानात्पशून्निरवधीरपशु मेन मकरिति शश्वत् तथा स्यात्तमात्तत्रैकपदान्न व्यवदध्याद'होवोत्तमे सूक्त पर्यखतिस एव तयोविहार स्तदेतत् सौवलाय सर्पिमिः शशंस स होवाच भूयिष्ठानहं यजमाने पशून् पर्यग्रहैष मकनिष्ठा उ मा मागमिष्यन्तीति तस्मै ह यथा महा ऋविग्भ्य' एवं निनाय तदेतत्पशव्यच्च वर्वञ्च शस्त्र' तस्मा- देतच्छसति ॥ ८ (२४)॥ अथ पृष्ठास्य, पडहस्य पठेहनि विष्णयाख्यशस्त्रक्लप्तिसूती विधातु माख्यायिका माह - "देवा वै क्ले गाः पर्यपश्यस्ता यजे. नैवेसंस्ताः पठेनाहाप्नुवंस्ते प्रातस्मवने नभाकेन वल मनभयं स्तं यदनभयाश्न अययन्नेवैनं तत्, त उ दृतीयसवने वषेण वाल- खिल्याभिर्वाचाकूटेनैकपदया यतं विरुज्य गा उदाजन्" इति । वलनामकः कथिदसरप्रभुः, तदीयमृस्थाः वृहस्पतिप्रमुखानां देवानां गा अपहत्य वन्तस्य रहे स्थापितवन्तः। देवाथ केन- चिस्तरखेन 'बले' बलस्य रहे अवस्थापिता गरः 'पर्यपश्यन्' जातवन्तः । जात्वा च सामभेदादीन् लोकिकोपायान् परित्यज्य ·॥ पठपक्षिका । ४।८॥ ३४१ जात्याच , 'यनेनैव' उपायेन ‘ऐसन्' पाठ मियां तयन्तः । प्रध्यषडहस्य यत् पष्ठ महः, तदहरनुठाय तसामान 'ता:' गाः प्राप्नुवन् । 'स' देवाः प्रातस्मवने नभाकनाना महर्पिणा, सद- दृष्टेन मन्त्रेण वा, पलनामक मसुरम् ‘पनभयन्' [ नभतिधातहि- साथः ] ताड़ितपन्त इत्यर्थ.। 'ते' प्रतिबन्ध कारणं वलनामान मसरं यद्यपि 'अनभयन्' ताडितवन्तः [शुतिम्ताड़नप्रगंमार्था ] तदानी मेव गोमहणं 'प्रथथयन्त्रेव' रक्षणार्थप्राकारदारोचाटनेन निरोधं शिथिलीकतवन्तः; यदा वलनामान मसर मेव वलक्षय मापाद्य शिथिलीकृतवन्तः । 'ते उ' पुनरपि ते देवाः ढतीय- सवने वचरूपेणावस्थिताभिः 'वालखिल्याभि.' ऋग्भिः 'वाच:कूटे. नैकपदया' वलं 'विरुज्य' विशेपेण भग्न कत्ला स्वकीया गाः 'उदाजन्' तदीयाद दुर्गादुगमितवन्त । वाचःकूटगष्देन विद्वतो मन्नविशेष उच्यत इत्युपरिष्टाद दर्शयिष्यति । स एव वाचःकूट एकपदा भवति॥ अथ नभाकेन दृष्टान् बचान् विधत्ते- “तथैवैतद्यजमानाः प्रातस्मवने नभाकेन पलं नभयन्ति; तं यन्नभयन्ती ३ यथयन्त्येवेनं तत् ; तस्माद्धोत्रकाः प्रातसवने नाभाकांस्तृचान्छसन्ति"-ति । यथा देवा नभाकेन वलं हिंसितवन्तः, तथैवैतस्मिन् पठे ऽहनि यजमानाः प्रातस्मवने नमाकनामा महर्षिणा दृष्टेन मन्त्रेण 'वलं' वलनामकासुरवत् प्रतिबन्धकं पामानं 'नभयन्ति' हिंसन्ति । '' वलं 'यद' यदा नभयन्ति [ मुतिः पूर्ववत् ], 'तत्' तदैनं 'श्रथ- यन्ति' शिथिलं कुर्वन्ति । 'तमान' कारणात् मैत्रावरुणादयो 'होत्रकाः' मातमवने 'नामाकान्' नभाकेन दृष्टान् टचान् शंसेयुः। तांस्तृचानुदाहरति - "य; ककुमो निधारय इति मैवा- ·३४२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ . .. - वरुणः, पूर्वीष्ठ इन्द्रोप मातय इति ब्राह्मणाच्छंसी, ता हि मध्य- भराणा मित्यच्यावाकः' इति । “य: ककुभः" इत्येक स्तृचः (सं० ८.४१. ४-६.), "पूर्वीटे"-इति (सं० ८.४०, ४-११.) द्वितीयः; "ता हि"-इति (सं० ८.४०. ३-५.) द्वतीयः ; मैत्रावरुणादयः क्रमेण सेयुः ॐ ॥ तांस्तृवान् विधाय शिल्पखरूपं विधत्त “त उतीयसवने यचेण वालखिल्याभिर्वाचःकूटे नेकपदया वलं विरुज्य गा आप्न- वन्ति"-इति । 'त उ' ते तु मैत्रावरुणादयः 'वलं' प्रतिबन्धक पापानं वैरिणं वचरूपेण वालखिल्येन विनाश्य गोप्रोप्तो विघ्न- रहिताः सन्तो गाः प्राप्नुवन्ति । 'वालखिल्याभिर्वाच:कूटनैक- पदया-इति, एतावता शिल्पखरूप मभिहितम् ॥ तदेतद्दिशदयति- “पच्छ: प्रथमं षड् वालखि न्यानो सूक्तानि विहरत्यईयो दितीय मृक्शस्तृतीयं, स पच्छो विहरन् प्रगाथे प्रगाथ एवैकपदां दध्यात् स वाच.कूटः" इति । वालखिल्यनामकाः के वन महर्षयः, तेषां सम्बन्धीन्यष्ट सूक्तानि विद्यन्ते ; तानि वाल- खिल्यनामके ग्रन्ये समानायन्ते । तेष्वादी यानि पट् सूतानि, - "महावालभिद पेच सेल मनुरूपेभ्य पारम्पपीयाभ्यो वा नाभाका घानावपेरन गायवीकारम्"-इत्यादि प्राथ. श्री.२.२.१,101 + पु. २९८प .. द्रष्टव्यम् । * पध्यापक मोचमूबर मद्विसपुत प्रष्टममणलीय षष्ठानुवासापरतात वापखिल्य- मामकान्कादश सूक्तानि मुद्रितानि दृश्यते। वस्नुतस्तु या. सहिताया मलती विभाग, न तप वाच्चियाना मृचा सनिवेमः ; ता मेव मदिया मवलम्बा सायणाचार्यप भाष्य मकारि पतपरोक "दागिन्यनाम के यम्ये"-इति। पटकविमतमहितायो रा पछावन चतुर्वाधाये चतुईमाया' सादर वर्मा वाससिम्योथा एति न कर पान- पिलास. कपन पचव पन्य इति। पप यदुव मारणकभाय 'सरिसाया मायावानि- ति(५.१.१.२), तदपि वानमिनमालति पथ पन्य स्थभिपाये।

·पठपञ्चिका18 | ८॥
३४३
तानि प्रथमं 'प: पादगो विहरेग। ततो द्वितीयस्या माहत्ता
वईर्चगो विहरेग। वतीयस्था मानौ ऋक्शो विहरेत । यदा
पच्छो विहरति, तदानी मेककस्मिन् प्रगाये एकेका मेकपदा
दध्यात् । स प्रगाथेकपदयोः समूहो 'वाचाकूट:'-इत्यनेन शदेना.
भिधीयते । त मिमं विहारप्रकार माश्वतायन पाह-“पट
सुतानि व्यतिम पच्छो विहरेद, व्यतिमर्म मईयो, व्यतिमर्थ
मृगः, प्रगाथान्तेषु चानुपसन्तान मृगावान भेकपदाः शंसेत्"-
इति (यो. ८. २. १८, २०)। तेषु पटसूतोषु प्रथमसूतादा-
हगहय मेव मान्नातम -
“अभि प्र वः सुराधम मिन्द्र मर्च यथा बिदें।
यो जरिटभ्यो मघवा पुरूवमुः सहस्रेणेव शिक्षति - (१)
शतानीकेव प्र जिगाति घृष्णुया इन्ति वाणि दाशपे ।
गिरे रिव प्र रसा अस्य पिन्विरे दत्राणि पुरभोजसः । (२)"-इति ।
द्वितीयसूत्रेऽपि ऋग्य मेव मानातम्-
"प्र सु श्रुतं सुराधस मर्चा शक मभिष्टये ।
यः सुन्वते सुवने काम्यं वसु सहस्रेणेव मंहते (१)
शतानीका हेतयो अस्य दुष्टरा इन्ट्रस्य समिषो महीः ।
गिरिन भुज्मा मघवासु पिन्वते यदी सुता प्रमन्दिपुः (२)"-इति।
नत्र प्रथमसूक्तगत मेकं पादं च संयोजयेत् । सोऽयं विहारः।
अस्मिन् विहारे 'व्यतिम:' नाम कश्चिविशेषः। स च यथाक्रम
परित्यज्य प्रकारान्तरेण योजने सति सम्पद्यते । प्रथममूलस्य
प्रथमाया मृधि प्रथमपाद मुना दितीयमूनस्य दितीयाया मुचि
( यद) हितीयपादं तेन संयोजयेत् । तद्यथा-
,,, ६ एधु स्थानेषु 'भीम'- ति पत्नपद भाष्यपुमकेषु ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ "अभि प्र वः सुराधस मिन्द्रस्य समिपो मही." इति । हितोयमूक्तस्य हितीयस्या भूचि प्रथमपाद मुला प्रथमसूतस्य थमाया मृचि (यत्) हितीयपादं तैन संघोनयेत् । तद्यथा- ‘शतानोका हेतयो अस्य दुष्टरा इन्द्र मर्च यथा विदोम्" इति । अय प्रथमसूलास्य प्रथमाया मृचि ढतीययाद मुला दितीय- मूतास्य द्वितीयस्था मृचि (यत) चतुर्धपाद तेन संयोजयेत् । तद्यथा-- “यो जरिटम्यो मधवा पुरुवसुर्यदी सुता अमन्दिषुः" इति । हितोयसूत्रम्य द्वितीयस्या भूचि ढतीयपाद मुला प्रथमसूतस्य प्रथमाया मृचि ( यत् ) चतुर्थपादं तेन सयोजयेत् । तद्यथा- "गिरिन भुजमा मधवत्सु पिन्वते सहस्रेणेव शिक्षतोम्"-ति ।। तदिदं पादयोर्विहुत मृदय मेकः प्रगायः सम्पद्यते। तस्स प्रगाथस्यान्ते “इन्द्रो विश्वस्य गोपति."-इत्येता मेकपदा सन्द- ध्यान । सोऽयं समूहो वाच कूटसञ्जकः । अनेनैव न्यायेन सर्वेषु भूकेषु सर्वास्तृतु बुद्धिमता पादशो व्यतिमर्श विहरण मुन्नेयम् । अथादशो विहार उच्यते । प्रथममूक्तस्य प्रथमाया मृचि प्रथ- माई सुला दितीयसूक्तस्य हितीयस्या भूचि ( यत्) सत्तराई तेन संयोजयेत्। तद्यथा- "अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विदे । गिरिन भुज्मा मघवत्सु पिन्वते यदी मुता प्रमन्दिपोम्" इति । एवं सर्व मुनेयम् । कागो विहरेत् । तत प्रथममूतस्य प्रथमा मृच मुदा तया सह हितीयमूलस्य द्वितीया मृचं योजयेत्। एवं सर्वत्रोहनीयम् ॥ . •ष विशारामावसभिप्रामक चन्यविधायपि विहारी पारखायनेनेवाभिहिती "पण शिविर .... ति त्रिी-ति (८ ३ ३-10), ·॥ पठपत्रिका | ४८॥ ३४५ प्रय प्रगाथान्तेषु प्रक्षेपणोया एकपदा दर्शयति- "ता एताः पञ्चैकपदाचतम्रो दशमादन एका महाप्रताद"-इति । या एकपदा ऋचः प्रक्षेतव्याः, ता एता एकपदाः पञ्चसयाकाः। तासु चतस्त्र एकपदा: श्रुत्वन्तरेषु दशमेऽहनि पठिताः ।त आहशमा- दङ्गतायतस्त्र आनेतन्याः। तासु “इन्द्रो विखस्य गोपतिः" इत्येपा प्रयमा, "इन्द्रो विखस्य भूपतिः” इत्येषा हितोया, “इन्द्रो विश्वस्त्र चेतति'' इत्येषा तीया, “इन्द्रो विश्वस्य राजति"-इत्येपा चतुर्थी ; अयावशिष्टा युत्यन्तरेषु महावते युतान, सा च "इन्द्रो विपूर्व विराजति"-इत्येतामो; तस्मात् महाव्रतादानेतव्या। ता 'एता: पञ्च एक पदाः पञ्चसु प्रगाथेषु प्रक्षिपेत् ॥ अवशिष्टेषु प्रगाथेषु प्रक्षेपणीयान् पादान् दर्पयति- "प्रथा- टाचराणि माहानामनानि पदानि; तेषां यावद्भिः सम्मोत, तावन्ति भंसेनेतराण्याद्रियेत" इति। अथ पञ्चस प्रगाथेयु पञ्चाना मैकपदानां मचेपादनन्तरं भाहानामनानि' महानामशदेन "विदा मघवन्"-इत्यादयो महानाम्नोसनकाः (ऐ० आ. ४.) विधीयन्ते, नेपां महानामा मृचां सम्बन्धीन्यष्टाक्षराणि पदानि “प्रचेतन प्रचेतया"-इत्येवमादीनि यानि सन्ति, तेषां मध्ये यावद्भिः अष्टाक्षरैः पादैरवगिटेषु प्रगाथेषु प्रक्षेपः सम्मोत, तावत्यष्टा- घराणि पदानि मेत् * ; इतराएष्टाक्षराणि पदानि महानाम- संम्बन्धीनि 'नाद्रियेत' न प्रक्षिपेत् । • एतायतत: मावानरीया रति कसे प्रपश्य विहिताः (पार• यो.८१.२१.)। + ऐ. पा. ५.३.१.२ "इत्येता मेकपदा सपान्तरणमा पठेन-ति तय मा. भा। "एको महानतादाह-इति "योपिमति मटावरान् पादान महानायीभ्यः पुरोधाभ्यः -इति पायो.१२॥ श्रौ.८.२.२२॥

·३४६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ यथा एवं पच्छ. अंसने प्रक्षेपपीय मभिधायाईचंशो विहरणे प्रक्षेप- गीयं दर्शयति- "प्रथाईचंगो विहरस्तायैवैकपदाः शंसेत; तानि चैवाटावराणि माहानामनानि पदानि'-इति । पच्छो विहरणे प्रगायान्ते प्रक्षेपः, एव मईशो विहरणेऽपि .योजनीयम् तहक्मो विहरणेऽपि प्रक्षेपं विधत्ते-“प्रय ऋक्मो विहर- म्ताशेवैकपदा: सेस् , तानि चैवाटावराणि माहानामनानि पदानि"-ति । पूर्वयाप्रगायान्ते प्रक्षेपः ॥ यदुनं पञ्चो वर्चग काम इति पर्यायत्रयेण विविधं बिह- रणम्, तदेत । ममंति-“स यत्प्रधमं पड़ मालखिल्यानां मूक्तानि विहरति, प्रापश्च तहाचं च विहरति ; यद द्वितीय, पत्य तन्मानय विहरति यत् वतीयं, यौवं च तदात्मानं च विहरति तदुपामो विहारे काम उपाप्तो वधे यालखिल्यामूपाप्ती वाच:कूट एफपदाया मुपाम: प्राणसप्ताम्" इति । 'स.' पनुलाता 'प्रथम' प्रथमे पथ्योये यानखिन्याना पट सूहानि विहरतीति यदस्ति, तेन प्रयमेन पो बिहरन प्राण पाचं 'विहरति' मियी. करोति। पितोयपर्यावे पदचंगो विहरणेन पक्षमनमोमियी- करणम् । बसोयपर्याये ऋगो यिहरपन योवेन्द्रियजीयामनी. मियोफर'पम्। 'n' तया सति विहरणे यः 'कामः' फल- विपः, म 'उपा:' सो भवति । तया यसपास पातरियामु मौपि प्राप्त: । गया यापकटरुपाया मैकपदायां यः यामः, मोपि प्रामः। तथा प्राणपागादीनां मा विहरणे यः सामः, भोपि प्राता भनि। पापपाये विशार मारेन यापाठ गमनं विधा- .. यः काम, ·॥ पष्ठपनिका । ४।८॥ "अविहृतानव चतुर्थ प्रगाथान्सति; पशवो वै प्रगावाः, पशूना मवर?"-इति । प्रगाथानां पशप्राप्ति हेतुत्वात् पशुत्वम् । विहरण पंसनवदवाप्येकपदामपनसक्ती निषेधति -"नावे. कपदां व्यवध्याद" इति । एकपदाया: प्रदेपे प्रगावहयस्य मध्ये व्यवधानं स्यात्, तन्न कुर्यात् ॥ तत्करणे बाधं दर्शयति – “यदकपदां व्यवध्याद, वाच:- कूटेन यजमानात् पशून्नि ईण्याद; य एनं तत्र याद, वाच कूटेन यजमानात्पशून्निरवधीरपशु मेन मकरिति गखत् तथा स्यात्"- इति । यदि 'अन' चतुर्थपर्याये एकपदाव्यवधानं कुर्यात, तदानीं वाचःकूटरूपेण एकपदासहितमगाथेन वचेश पूर्व विद्यमानान् पशून् यजमानादस्मात् “निई एखात्' नि:पण विनाशयेत् । एवं सति यः कोऽपि विरोधी समागत्य 'एन' सितारं तत्र अंसन- काले 'ब्रूयात् शपेत्। कीदृशः शाप इति सोऽभिधीयते-- है शक्तिः ! त्वं वाचाक्टेन वजेण यजमानात् पशून 'निरवधीः' निःसाथै हतवानसि। 'एन' यजमानम् 'अप' पर हितम् 'अक:' तवानसौति। तदानीं 'शश्वत्' अवश्यं तथा स्यात्' पशरहित एव स्यात् ॥ विपक्षे बाध मुक्का लपक्ष भुपसंहरति-"तस्मात् नत्रकपदा न व्यवदध्यात्" इति । वालखिल्याना पटमुक्तयु विहार मुना अवयिष्टयोः मतमाट- मयोः सूक्तयोः विपर्यायेन मनं विधत्ते - "वोत्तम मूले पर्य- सुदि सक्लाषिता स्तन वालखिल्याना मेवादश भूजानि दमने। निरी. परवंष माखाभदस्त इत्यरनतम्य । अपि वा पटविद वावविन्यानि, तदितराविशेष नु खिनन्कान्यवेगि स्थान ममाध्यम् ।

·२४८ ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ वासिः शस स्यति, स एव तयोविहारः"-ति । ये हे उत्तमे सूक्त, ते विप- यस्येदेव ; न तु विहरेत् । अष्टम सूत मादौ पठित्वा पश्चात् सप्तमस्य पाठो विपर्यासः । 'तयोः' इयोः सूक्तयोः (सं० ८. ६. ५५ ५६.) 'स.' एप विपर्यस्तपाठ एव विहारस्थानीयः ॥ शिल्प नामक शस्त्र निरूप्य प्रशंसति--"तदेतत्सोवलाय सर्पि- स होवाच-भूयिष्ठानहं यजमाने पशून् पर्यग्रवैष मकनिष्ठा उमा मागमिष्यतीति; तस्मै ह यथा महद्भा ऋविसभ्य एवं निनाय ; तदेतत्पशव्यञ्च स्वयंव शस्त्र ; तस्मादेतच्छंसति'- इति। 'सौबल'नामकः कथिद्यजमान, तस्मै वत्सस्य पुत्रः 'सर्पि.' -इत्येतनामक ऋत्विक, 'तदेतत् शिल्पशस्त्र शसन । शंसना- दूई मेव मुवाच,- अह मस्मिन् सौबलनामके 'यजमाने' 'भूयि. छान्' अतिशयेन प्रभूतान् पशुन् 'पर्यग्रहेपम्' परितः सम्पादित- वानस्मि । तस्माद् 'कनिठाउ' येठा एव पशवो मा माग- मिष्यन्ति । ततः सौबलो यजमानः यथा 'महा ऋखिग्भ्यः' होनध्वहाब्रह्मभ्यो दक्षिणा दत्तवान, अथापि गिल्पमंसिने होत्रकायापि बबी उत्तमाः गा: दक्षिणात्वेन निनाय । देतत् शिल्पशस्त्र मिह लोके पशसाधनं परलोके स्वर्गसाधनच । तस्मात् एतत् शिल्यं शंसेत् ॥८॥ तम्मा- इति थीमसाय पाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाभे ऐतरेयवायणस्य पठपञ्चिकायां चतुर्याध्याये (एकोनत्रिंगाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (२४)।

·॥ पठपञ्चिका। 810 ३४८ ॥ अथ नवमः खण्डः ॥ दूरोहणं रोइति तस्त्रोक्तं ब्राह्मण मैन्द्र पशुका- मख्ख रोहे' हैन्द्रा नै पशवस्तजागतं स्वाज्जागता बै पशवस्तन्महासूक्तं खाद्भूयिष्ठेष्वेव तत् पशुपु यज- मानं प्रतिष्ठापयति बरौ रोहेत्तन्महासूक्त' च जागतं चैन्द्रावरुणे प्रतिष्ठाकामस्य रोहेदेतद् देवता वा एषा होत्रैतमतिष्ठा यदैन्द्रावरुणा तदेन वाया मेव मतिष्ठायो मन्ततः प्रतिछापयति यदेवेन्द्रावरुणा३' एषा हवा अव निविनिविदा वै कामा प्राप्यन्ते स यद्येन्द्रावरुणे रोहत् सौपर्णे रोहतदुपाप्त ऐन्ट्रावरुणे' काम उपाप्तः सोपणे ॥ ६ (२५) । - शिल्पशंसन मभिधाय शंसनान्तर मभिधत्ते- “दूरोहणं रोहति, तस्योकं ब्राह्मणम्" इति । दुशर्क रोहण सुन्चारणं यस्य मंसनस्य, तत् 'दूरोहयम्', तत् 'रोहति' मंसेदिन्यर्थः । 'तस्य' दूरोहणस्य विधायकं ब्राझणं पूर्व मेव विषुवदहःप्रसने "पाहूय दूरोहणम्"-इत्यत्राभिहितम् * । अत एव पूर्वापार्या पाहुः "खों वै लोक इत्यादि पूर्व विषुवति क्रती। दूरोहणवामपन्तु प्रागवोधाम वे स्फुटम् । समरूपा हसवती दूरोहण मितीरितम्" इति । हंसवती पच्छा, पहचंगः, विपदा, ऋगो ऽनवानम्, ७३ भा• ३१.५.१० द्रव्यम्।

·.२५० ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ पुनरपि त्रिपद्या, अईचंगः, पच्छ इति सप्तभि: प्रकारैः पठन मिति दूरोहणम् । तदेतत् 'पूर्व' तार्यसूतो ऽभिहितम् , इदानों फल विशेषाय ऐन्ट्रे सूक्ते तद् विधत्त- “ऐन्द्रे पशु- कामस्य रोहेदैन्द्रा वै पशव."-इति । इन्द्रदेवताके कस्मिंश्चित् मूतो पशुप्राप्ता) दूरोहणं 'रोहेत्' भवेत् । इन्द्रस्य दृष्टिद्वारा पशु- पोषकत्वात् पशव ऐन्द्राः ॥ तस्मिन् सूतो छन्दोविशेष विधत्ते "तजागतं स्याजागता वै पशवःइति । सोमाहरणप्रसने जगत्या पशूना मानी- तत्वात् + 'तत्' सूक्तं 'जागतम् ॥ तस्य सूक्तस्य कश्चिदिशेपं विधत्ते - "तन्महासूक्तं स्याद भूयिष्ठे- वेव तत् पशषु यजमानं प्रतिष्ठापयति" इति। हिविधं सूक्त क्षुद्रं माइच । अत एवारण्यकाण्डे वक्ष्यति- "ते क्षुद्रसूतायाभवन् महासूक्ताय"-इति ( २. २. २. ५.) । महासूक्तलक्षणं पूर्वाचार्य- सतम्-“दशर्चताया अधिक महासूक्तं विदुर्बुधाः" इति। तेन महासतन 'भूयिठेपु' अत्यन्तप्रभूतेष्वेव पशुषु यजमान प्रतिष्ठा. पयति॥ विवचितं सूक्तविगेपं दर्शयति- “बरी रोहेत्तन्महामूक्तं च जागतच"-इति। वरु म कथित् महर्षिः, तेन दृष्टं सूक्त मपि वरुणदेनोच्यते । तस्मिन् मूने 'रोहे' दूरोहणं शंसेत् । " ते महे"-इत्यादिक (सं० १०.८६.) वरुनामक मुक्तम् । तच्च वयोदगर्चवान्महामूर्त, जगतीच्छन्दस्कच ॥ - "मः पचिपदिति पभोमस्बिपद्या धतुर्ष भगवान सजा म स्यावीर पुन विपचापमा पर पा सनम तद्दूरोडपम्"-ति पात्र. गो. ८. १. १४, १५॥ .भा. १.४.३..दरयम् । • १५-१.१.मीमापरपश्चा, नवभ. दरम्।

·। पत्रपत्रिका ४|८ फलान्तराय सूतान्तरं विधत्ते- “ऐन्द्रावरुणे प्रतिकामस्य रोहेदेतद्देवता वा एषा होने तत्प्रतिष्ठा यदैन्द्रावरुणा; तदेनत्खाया मन्ततः प्रतिष्ठापयति"-इति । यथा पशुकामस्य सप्तरूपहंस- वत्यात्मवां दूरोह पम् ऐन्द्रसूतो रोय, तथैव प्रतिष्ठाकामस्येन्द्रा- वरुणके सूक्त भमेत् । शंसितुमैत्रावरुणस्य होत्रकस्य क्रिया होला'; एषा चैतहे वताका 'एतप्रतिडा' इन्द्रावरुणदेवताकसमाप्तियुक्ता । यस्मादैन्द्रावरुणा, याज्येति शेपः । "इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य"- इति (सं६. ६८.११.) याज्याया इन्द्रावरुणदेवताकत्वात् समा- लेरिन्द्रावरुणसम्बन्धः । तथा सति ‘एनटु' दूरोहणं 'स्वाया मेव प्रतिष्ठाया' स्वस्थोचिताया मेव समाप्तो 'अन्ततः' शस्त्रान्त प्रतिष्ठापयति॥ पुनरपि मूलं प्रशंसति- “यदेवेन्द्रावरुणा३६ एका ह वा अत्र निपिन्निविदा वै कामा प्राप्यन्ते, स यदोन्द्रावरुण रोहत, सौपणे रोहेत्तदुपात ऐन्द्रावरुणे काम उपाप्त: सौपणे"-ति । 'यद' यस्मात् कारणादैन्द्रावरुणे सूनो टूरोहणं रोहति, तस्मात् खाया मेव प्रतिष्ठापयतीति पूर्ववान्वयः। यहा ऐन्द्रावरुणे सूतो दूरोहण मिति यदस्ति, एपेव दूरोहण क्रिया अत्र 'निवित्' [इवशब्दोऽत्र लुप्तो द्रष्टव्यः] निविसदृशीत्यर्थः । तथाच दूरीह परूपया निविदा' सर्वे कामा: प्राप्यन्ते । . 'सौपणे सूक्त दूरोहणं रोहेदिति पक्षा- न्तरम् । खिलेषु समानातम् “इमानि वां भागधेयानि"-इति *"या उर्वरयोरमभिवं भवनि, खिल इति वै तदाबचते"-इति शत.मा. ८.३, ४.१ । “पूर्वानुन वळव्यत्वेन परिशिष्टं खिल मिति हि खिस्दलचणम्" इति शत- ना.18.८.१.१.मु.प.. + मुद्रितशाकलासहितास मैतत् सर्व बालखिल्येश्चन्य मेकादश ।

·३५२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् । , { सं० ८. ५६.) सूही सौपर्णम् ; "इमानि वेति सप्तचं सौपर्ण खैलिक विदुः" इति । यहा "प्र धारा यन्विति (पाख. ग्र० ३. १२. १४.) गयोती मूक्तं सौपर्गम् । ऐन्द्रावरुणे सोपणे वा दूरोहणपंसनेन तवोभयत्र यः काम: सम्भावितः, स: 'उपासः' प्राप्ती भवति ॥८॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाह्मणस्य पठपञ्चिकायां चतुर्धाध्याये ( एकोनविंशाध्याये) नवमः खण्डः ॥ ८(२५) । ॥ अथ दशमः खण्डः॥ तदाहुः संशंसेत् षछे उहाइन् न संशंसश्त इति संशंसेदित्याहुः कथ मन्येष्वहस्सु संशंसति कध मत्र न संशंसेदित्यथो खल्वाहुनैव संशंसेत् स्वर्गों वै लोकः षष्ठ महरसमायो वै स्वर्गी लोकः कशिदै स्वर्गे लोक समेतीति' स यत्सेत्समानं तत्कुर्यादय यन्न संशंसती + तत्स्वर्गख्य लोकस्य रूपं तस्मान्न संश- सेट् यदेव न संशंसतौं ३ आत्मा वै स्तोवियः प्राणा वालखिल्याः स यत्संसदेताभ्यां देवताभ्यां यनमा- नख माणान् वीयाद्य एनं तच बादेताभ्यां देवताभ्यां यजमानख प्राणान् व्यगायाण एनं हायतीति * वालखिल्यसूत्रापि खिनविषाद। "ती" क, ग, घ, च । सत. बा.भ.३.४.1.5.1 ·॥ पठपञ्चिका । ४११० ३५३ शश्वत्तथा स्यात्तन्मान्न संशंसेत् स यदीचेताशं सिर्फ वालखिल्या हन्त पुरता दूरोहणस्य संशंसानीति' नो एव तखाशा मियात्तं यदि दर्प एव विन्देदुपरि- टारोहणस्यापि वहूनि शतानि शंसेद्यसो तत् कामाय तथा कुर्याद्वैव तदुपाप्त मैन्द्रयो वालखिल्या- स्तासां हादशाचराणि पदानि तव स काम उपाप्ती य ऐन्द्र जागते घेद मैन्द्रावरुणं मूक्त मैन्द्रावरुणी परिधानौया तस्मान्न संशंसेत्तदाहुर्यघा वाव स्तोत्र मेवं शस्तं विहृता वालखिल्याः शस्यन्ते विहृतां- स्तोत्रा३ अविहता३ वृति विहृत मिति ब्रूयादष्टा- चरेण हादशाचर मिति तदाहुर्यघा वाव शस्त्र मे याज्या तिस्रो देवताः शस्यन्ते' ऽग्निरिन्द्रो वरुण इबघेन्द्रावरुण्या यजति कथ मग्निरनन्तरित इति यो वा अग्निः स वरुणस्तदप्येतदृषिणोतं'त्व मग्ने वरुणो जायसे यदिति तद्यदेवेन्द्रावरुण्या यजति' तेनाग्निरनन्तरितो ऽनन्तरित:॥१० (२६)॥ ॥ इत्यैतरेयवाह्मणे पठपनिकायां चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ भत्र किचिद विचार मुद्भावयति- “तदाहुः संगमेत पढे हाश्न न शंतेश्त् ? इति"-इति । 'तत् तत्र चौपणे सूतो दूरोहये गते सति पयाद व प्रवादिनो विचार माहुः । यान्यैकादिकानि ५ ·३५४ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ सम्भूय किं तदुई मंपनीयानि सन्ति, तान्यत्र पठेहनि अनत्यैः सेत्, किं वा सम्भूय न मंसेदिति विचारः । तिर्विचारार्था । तत्र प्रथम पचं दर्शयति-- "संशंसेदित्याहु." इति । सम्भय शंसदित्येवं केचिद्याजिका इत्याहुः । तत्रोपपत्ति' पृच्छति-- "कथम् १"-इति । उत्तर माह-- “अन्येषहम संशंसति, कध मन न समेदिति"-इति। इतरेषु पवस्वहस मैत्रावरुणः सम्भूय शंसति । तथा सत्यहमामान्यादत्रापि कथं न संयंसेत् ? तत्परि- त्यागो न युक्ता :. किन्तु तदनुष्ठान मेव युक्त मित्येकः पक्ष.॥ पक्षान्तरं दर्शयति-- "अथो खल्वाहु व संशंसेत्" इति । अहरन्तरवत् सम्भूय सनं कर्तव्य मित्य परे कथयन्ति । तत्रोपपत्ति माह . "खों वै लोकः पाठ महरसमायी वै स्वर्गी लोकः कश्चिद स्वर्ग लोके समेतीति । स यत् सशंसेत्समानं तत्कुर्यादय यन्न संशंसती ३ तास्वर्गस्य लोकस्य रूपं ; तस्मान्न संसद्यदेव न संशंसती ३"-इति । यदिदं पष्ठ महः, तदेतत् खर्गलोक एव ; प्रयोगबाहुल्येन दुस्साधनत्वात् । तदेवासमायो- त्यादिना स्पष्टीक्रियते । बहुभिः सम्भूतैः 'एतुं' गन्तुं योग्यः । 'समायो' [ "इण् गतौ”-इत्यस्माद्धातोरयं शब्दो निष्पन्न: ] उक्त- विपरीतो बहुभिर्गन्तु मशक्यः 'असमायो' ; तादृशो हि स्वर्गों लोकः । 'कथिदेव' पुण्यतत् स्वर्ग लोक 'समेनि' समीचीनं भीगं प्राप्नोति, न तु सर्वैः ; स्वर्गहेतोः पुण्यस्य दुर्लभत्वात् । एवं सति मैवावरणी यदि पहेऽहनि शिल्येनान्यानि सूनानि सम्भूय सेत, तदानी मीरगं खर्गरूप मुत्तमं पष्ठ महरितरैरहोभिः समानं कुर्यात् ; तेषु भंसनीयाना मस्मि अपि शंसनात् । अथ तर. परीयेन यदि पठेऽहनि न संशंसति [ पूजार्थी प्नुतिः ] 'तत्' एतद- ·पाठपचिका।४।१०॥ ३५५ - इति । संशंसनं स्वर्गलोकरूपत्वात् पूज्यन् ; तस्मात् सम्भय न संशंसेत् । न संमतीति यदेवाशि, तदेवातिपूज्यत्वम् । पूजार्थेयं प्लु तिः । इथं द्वितीयपक्ष मुपपाद्य पुनरपि प्रथमपक्षे दोषान्तर माह- "आत्मा वै स्तोत्रियः प्राणा वालखिल्या. स यत्संशं सेदेताभ्यां देव- ताभ्यां यजमानस्य प्राणान्वीयाद् य एनं तब ब्रूयादेताभ्यां देव- ताभ्यां यजमानस्य प्राणान् व्यगाया। एन हास्यतीति शखत्तधा स्थात् ; तम्मान संशंमेत" इति । अव संशंसनवादी प्रष्टव्यः, कि वालखिल्याभ्यः पूर्व में काहिकस्य शंसन, किं वोपरिष्टात् । तत्र प्रथमपक्षे दूषण मुच्यते,- योऽय मत्र शिल्पशंसने 'स्तोत्रिय' सामसाध्यस्य स्तोत्रस्याधारभूतस्तृयोऽस्ति, मोऽयम् 'आमा वे' जीवस्थानीय एव । 'वालखिल्याः' ऋच: प्राणस्था- तथा सति 'स.' मैत्रावरु शो यदि संशंसेत्' तदानीम 'एताभ्याम्' इन्द्रावरणदेवताभ्यां 'यजमानस्य' स्तोत्रियस्थानीयस्य 'प्राणान्' वालखिल्यस्थानीयान् 'वोयात' विगतान् कुर्यात, इन्द्रायर भी दो यजमानस्य प्राणान् विनाशयेताम् । एवं प्रति 'य.' कथित् मैवावरुणस्य विरोधी समागत्य 'नं' मैत्रावरुण 'तत्र' तस्मिन् संशंसने 'बूयात्' अपेत् । केन प्रकारपेति, तदुच्यते -'एताभ्याम्' इन्द्रावरुणदेवताभ्यां यजमानस्य प्राणानसौ मेत्रा- वरुणो 'व्यगात्' विगतान् कृतवान् । तस्माप्राण. 'एन' मेवा- वरुणं यजमानं चा 'हास्यति' परित्वजतोति । तदानीं तस्य शापेन 'गखत्' अवश्यं तथा स्यात्' भागवियोगो भवेत् । तस्मात् मैवावरुणो न संयंसेत् ॥ एवं वालखिल्याभ्य: पूर्व मंसने दोप मभिधायोई मपि तत्- संशंसने दीप माह- "स यदीवेतागंमिष वालखिल्या हन्त पुर- नीयाः।

·कथ मिति, ॥ ऐतरेयवादाणम् ॥ स्तारोहणस्य संशंसानीति, नो एव तस्याशा मियात्"-इति । 'म मैत्रावरुणो यदि मनस्येवम् 'ईक्षेत' विधारयेत् । तदुच्यते - 'बालखिल्याः' अत्यन्तदुःसाध्याः, अहम् 'अमंसिप' शंसितवानमि, 'इन्त' महाहपः सम्पन्नः ; इतः परं दूरोहणस्य पुरस्तात् एकाहिक सम्स्य शंसानोति । तदानीं तस्य शंसनस्य पूर्ववत् पापवियोगहेतुत्वात् 'तस्य' परस्सामा मपि 'नो एवेयात्' सर्वधा न प्राप्नुयादेव ; मानसी विचारोऽपि न कर्तव्यः, दुरे तत्संर्शसन मित्यर्थः॥ इदानों स्थानविशेषेण तसंशंसन मङ्गीकरोति- "तं यदि दर्प एव विन्दे दुपरिष्टाद दूरोहण स्थापि बहूनि गतानि शंभेद्यस्यो सत्कामाय तथा कुर्यादवैव तदुपासम्" इति । तं मैत्रावरुणं यदि 'दर्प एव विन्देत्' गर्वोऽवश्यं लभेत [अत्यन्तदुषसं शिल्प मह ममंसिपं, किं नाम मया भसित भयक्य मित्येतादृशो दः] नदानी तस्य मैत्रावरुणत्यौत्सुक्यानुसारेण दूरोहणस्योपरिष्टाद बहून्यपि शस्त्राणां शतानि शंसेत् । अस्त्येव तदानीं भंसनस्या- भुजा। 'यस्यो यस्यैव फलस्य 'कामाय' प्राप्तये 'तद' बहुविध शंसनम् 'भत्रैव' स्थाने तथा कुर्यात्, 'तर' फलम् 'उपाप्त' प्रासं भवति । एवं तावदेकाहिकानां सूताना मशंसनं सनं वेति पक्षदय मप्यभिहितं भवति । तत्र कस्य शंसन मशीकतं, कस्य वा निषिद्धम् ? इत्य पेचाया मुभयं विविध दर्शयति- “ऐन्द्रयो वालखिल्यास्तासां हादशा- धराणि पदानि ; तव स काम उपाप्तो य ऐन्द्र जागते ऽधेद मैन्द्रावरुणं सत्र मेन्द्रावरुणी परिधानीया; तमाम संयंसेत्- इति । “चर्पणी धृतम्"-इत्यादिकं (सं० ३. ५१.), यदेतदैन्द्र ·॥ पठपश्चिका ।।१०॥ ३५७ सूक्त मैकाहिकम, तदेतन्निरालल्य यत्मूलान्तरम् “आ वां राजानी" -इति (म० ७. ८४.), ऐन्द्रावरुण मैकाहिकम, तदेतदङ्गी- क्रियते । याः 'बालखिल्याः' ऋवस्ताः 'ऐन्द्राः' इन्द्रदेवताकाः । तासां मध्ये यानि दादशाक्षराणि 'पदानि' पादा विद्यन्ते, वृहती-सतोबहतीदयालकेषु प्रगाथेषु हहत्यास्तृतीयपादौ दो हादसाक्षरी, सतोहत्या प्राद्यस्तृतीययोभी पादौ हादसाक्षरौ; तेषां पादाना मक्षरसध्यया जागतव मस्ति । एवं सत्यैकाहिक जागते “चर्प यो धृतम्" इत्यस्मिन्बेन्द्रे मुक्त 'य:' कामो ऽपेक्षिता, स कामः तत्र' तेष्विन्द्रदेवताकवाल खित्यागतेषु हादशाक्षरपादेषु 'उपाप्तः' लब्धो भवति । तस्माञ्चर्षणी धृत मित्येतदैकाहिक मैन्द्रं सूता मत परित्याज्यम् । आ वां राजानावित्येतदेन्द्रावरुणं सूक्तम् ; तनेयम् “इन्द्रं वरुणम्" इति (सं० ७.८४.५.) परिधानीयाम्यैन्द्रा- तथा सत्येतत्य सूतास्थानुकूलतया तदेव प्रसेत, तमा- दन्यत् न संभंसेत् । अन्यशब्दोऽनाध्याहर्तव्यः । अत एव सूत्रकारः ऐन्द्रावरुणं मूता मङ्गीचकार- "आ वां राजानाविति नित्य मेकाहिकम्" इति ( आश्व. श्री. ८.२.१६.)। इत्य शिल्पाख्यं शस्त्र व्यवस्थाप्य तस्योपरि सूक्लान्तर मध्यङ्गीकृतम् ॥ इदानीं शस्त्र मेवोपनीव्य स्तोते कञ्चिदिचार मुद्भावयति- "तदाहुर्यथा वाव स्तोत्र मेव शस्त्र ; विद्वता वालखिल्याः शस्यन्ते, विधतांस्तोला३ अविद्धता३१ प्रति"-इति । स्तोत्र शस्त्रयोः साह- श्यस्यापेक्षितत्वात् शस्त्रगतासु वालखिल्यनामकाखुचु विहरण दृष्या सामगानां स्तोवेऽपि संशयो जायते, कि मिदं स्तोत्रं विहत माहोखिद अविद्वतम् ? इति । मुतिहयं विचारार्थम् ॥ तस्मिन् विचारे निर्णय माह- "वित मिति यादष्टाक्ष- वरुणी।

·ऐतरेयनागम् ॥ रेण हादशाक्षर मिति" इति। "अग्ने त्वं नो अत्तमः"-इत्या. दिपु हिपदास सामगा: स्तुवते । तल पायाः पादा अष्टाक्षरा:, हितीयाः पादा हादशाक्षराः ; एवं तत्र छन्दो विकृत मित्युत्तर ब्रूयात् । अथ शस्त्र मुपजीव्य याव्यायां चोद्य मुद्भावयति- "तदा. हुर्यथा वाव शस्त्र मेवं याज्या; तिसी देवता: शस्यन्ते ऽग्नि- रिन्द्रो वरुण इत्यथैन्द्रावरुण्या यजति, कथ मग्निरनन्तरित इति" -इति । 'सत्' तव शस्त्रयान्यायां चौद्य माहुः । शस्त्रस्य तदीय. यान्यायाश्च सादृश्य मपेक्षितम् । शस्त्रे च तिस्रो देवता. शस्यन्ते, अग्निरिन्द्रो वरुणश्चेति । तत स्तोवियानुरूपयोरग्निर्देवता, वालखिल्याविन्द्रो देवता, "आ वां राजानौ'-दति सूक्ते (सं. ७. ८४.) इन्द्रो वरुणय। एवं सति याज्याया मपि देवतात्रय मपेक्षितम्, तत्तु नास्ति ; "इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य'-इति- याज्याया मिन्द्रावरुणधारभयोरपि प्रतिपादितत्वेनाग्नेः परित्यक्ता- वात् । कय मत्राग्निः 'अनन्तरितः परित्यतो भवेदिति चोयम् ॥ तस्योत्तर माह- "यो वा अग्निः स वरुणस्तदप्येतदृषि णात,-त्व मने वरुणा जायसे यदिति ; तयदैन्द्रावरुण्या यजति, तेनाग्निरनन्तरितो ऽनन्तरितः" इति । अग्निवरुणयारत्यन्तमैदो नास्ति; परस्पर मतिप्रियत्वेनैकत्वोपचारात्। 'तत्' एकत्वम् ." बन."-वृति , "त वा शोचिट"-रत्येका ( स०५ २५ १, २२४ )। एव मिलिती इंपदस्तृच सोविय (उ० प्रा० ४ १ २२.)। पत्र सामनी धीयते ( गा३. २. 19 १२, २ १५.)। क्या सद्य 'ग' नाम दशरावे, अपर 'सबा- साहीय' वकाहे रनि विशेष । दह खलु गूहस्यैव यहषम् “गूहीं भवति' इत्यादि हि बहानाम् (ना.ना. १२१३ ४, ५,)।

·॥ पाठपच्चिया । ४ । १० ॥ 'कपिणा' मन्त्रेणाप्युक्तम् । “त्व मग्ने"-इत्यादिको मन्त्रः (सं. ५. ३. १.*)। हे अमे! त्वं वरुणो भूत्वा 'जायसे' प्रादुर्मयसीति मन्त्रार्थः । तया सायन्ट्रावरुण्या यजतीति यदेवास्ति, 'तेन' अग्ने- वरुणे एवान्तर्भावात् अय मग्निः 'अनन्तरित:' अपरित्यक्तः । अभ्यासेोऽध्यायसमाप्तायः ॥ १०॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्यप्रकाये ऐतरेयत्राह्मणस्य पत्रपचिकायां चतुर्याध्याये ( एकोनविंशाध्याये) दगमः खण्डः ॥ १० (२६) ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांचतरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवत्तक- श्रीवीरखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकारा'नाममाप्ये ऐतरेयवाह्मणश्य पष्ठपञ्चिकायाः चतुर्याध्यायः । • हिताया मेतावश व्याख्याने सायणाचार्योषा अतितोड़ता,-"ते देवा विभ्य दाग्नि विशन् (सं.१९१६)" इति । कम्तोः सर्वदेवताकत्व भने कत्र विशु. तम्। मि. 'अथापि वान भवति, निःसी देवता प्रति (भा० २४४ पृ. 14.)। सम्योत्तरा भूयसै निर्वधनाय,- इन्द्र मित्र वरुष भनि ना."-. (*. स. १६४.४६)। इम मेवानि महान्त मामान मेक मान्मान बहुधा मेधाविनो वदन्ति"-प्रत्यादिश्भा-३० -२९.१.। ततः २९. ! ४मा०७४ पृ. "a* टिप्पनी चैतदपिका। पुन- सापरिशिष्टेऽपि ४भा• ४.८ पृ.। "पनि सवा देना इति। दस्योपरा भूयसे निकच. नाय,-आमवेदमे मुनाम ... (स. स. ११."-इनि भा० ४०८-४१. पृ.॥

·॥ अघ पदमाध्यायः ॥ (ar) तपय प्रथमः खण्डः॥ - ॥ॐ ॥ शिल्पानि शंसन्ति देवशिल्पान्येतेषां वे शिल्पाना मनुकतीह शिल्प मधिगम्यते इस्ती कंसो वासो' हिरण्य मश्वतरीरवः शिल्पं शिल्पं हाचिनधिगम्यते य एवं वेद यदेव शिल्पानों ३० आत्मसंस्कृतिवि शिल्पानि 'छन्दोमयं वा एते- यजमान आत्मान' संस्कुरुते 'नाभानेदिष्ठं शंसति रेतो वै नाभानेदिष्ठो 'रेतस्तत् सिञ्चति त मनिरत' शंसत्यनिरुतं वै रेतो गुहा योन्यां सिच्यते स रेतो मियो भवति क्षमया रेतः सनग्मानो निषिञ्चदिति रेतः समृधा एवं तं स नाराशंस शंसति मजा वै नरो वाक् शंसः प्रजास्त्रेव तहाचं दधाति तस्मा- दिमाः प्रजा वदत्यो जायन्ते'तं हैके पुरस्ताक्छसन्ति पुरस्तादायतना बागिति वदन्त 'उपरिसादक उप- रिटादायतना वागिति वदन्तो मध्य एव शंसेन मध्यायतना वा इयं वागुपरिष्टान्नेदोयसीवोपरि- - * "शिल्पानी"क, ग, घ, ध।

·॥ षष्ठपनिका । ५। १ ।। टान्नेदीयसोव वा' यं वालं होता रेतोभूतं सिता मैत्रावरुणाय सम्प्रय छ त्ये तस्य त्वं प्राणान् कल्प- येति ॥ १ (२०)। - स्तोत्रियस्यानुरूपत्वं सम्माताश्च प्रगाथकाः । विष्टुभोऽथाहीनयुक्तिमोको शिल्पञ्च वर्णितम् ॥ अथ पठापड़हत्य पठेऽहनि शिल्प नामकानि शस्त्राणि विधत्ते. "शिल्पानि शंसति" इति ॥ शिल्पवं लोकिकनिदर्शनेन प्रशंसति- "देवशिल्पान्येतेषां वे गिल्पाना मनुसतीह शिल्प मधिगम्यते,- हस्ती कंसो वासो हिरण्य मखतरीरथः शिल्पम्" इति। शिल्पशब्दय आश्चर्यकर कर्म ब्रूते । तस शिल्प हिविधम्-देवगिल्प मानपगिपञ्चेति । नाभानेदिठादोनि यानि शिल्पानि सन्ति, तानि देवानां प्रीति- हे तत्वाद्देवगि पानीत्यु यन्ते । एतेपाम्' एव देवगिल्पानाम् अनु- ति' सहगरूपम् 'ह' मनुथलोके शिन्पम् 'अधिगम्यते' प्रती- यते । हस्तीत्यादिना तदेवोदाजियते। लोके शिल्पिनः कर्मकाराः मृहार्वादिभिः हस्तिसदृश माकार निर्मिमीते। तथान्यै शिल्पिभिः 'कंस' दर्पणादि निर्मोयते । अपरैर्वामी विविध निर्मीयते । अयै. सुवर्ण मयं कटक मुकुटादि निर्मीयते । अपर याश्वतरीरथो निर्मीयते । गभावाभ्या मुत्पन्नो खतरजाति, तातो रथी ऽग्य तरीरयः । तदेतत्सर्व मस्माभिरधिगम्यमानं मानुपशिल्प मेतद दृष्ट्वा नाभानेदिष्ठादि 'शिसम्' आयकर मिति निचेतव्यम् । . • बालजियारा मशकाना मेव पाठपकार जिन्य व ममिहिनन (३४१-१५८ १०)।

·२६२ ॥ ऐतरेयनानणम् । वेदनं प्रशंसति-- "गिस्पं हाभिवधिगम्यते य एवं वेद"- इति । 'अस्मिन् वेदितरि 'गिस्प" कीगतं नानाविधं प्राप्यते । सानुनासिकमुनेन शिल्पाना पूज्यत्वं दर्पयति- “यदेव गिल्पानी ३"-इति । यम्पान्नाभानेदिष्ठादीनि शिल्पगप्दवायानि, तस्माद सुवर्णाभरपादिवत् पूज्यानीत्यर्थः । प्रकारान्तरेण पिल्पानि प्रमंसति- "पामसंस्कृतिर्वाव गिल्पानि छन्दोमयं पा एतैर्यजमान पारमानं संस्कुरुते"-इति । "वयमाणानि नाभानेदिठादिगिल्पानि 'भारमसंस्कृतिः' जीवा. स्मनः संस्करणानि; तम्मादेतैर्यजमानो जीवारमानं 'छन्दोमयं' वेदमयो यया भवति तथा संस्कुरुले । होत: शिल्प विधत्ते- “नाभानेदिठं शंसति"-इति । नाभानेदिष्ठाख्येन महर्पिणा दृष्टम् “दद मिया"-इत्यादि सूत 'नाभानिदिधम्' ( से० १०.६१.१-२७.) ; तहोता पंसेत् * ॥ तत् प्रमंसति - “रतो वै नामानेदिष्ठो रतस्तसिञ्चति"- इति। एतैः सुतौर्यजमानस्यात्मसंस्कारो वेदमयजन्मरूपी यो ऽभिहितः, स एव क्रमेणोपर्यते । तत्र नाभनिदिठाख्यः सूक्त- विशेषो यजमानोत्पादकरत स्थानीयः ; 'ता' तेन मुक्तन होता रेत: सिञ्चति॥ तमिन् सूते देवताविशेषवाचिनः पदत्य विस्पष्टमतीयभा- वाद्यदनिस्तब मस्ति, तागंसति-"त मनिरुक्तं शंसत्यनिमलं वै रेतो गुहा योन्यां सियते"-इति। 'त' नाभानेदिष्ठं सूतविधी- पम् 'अनिरुक्तम्' अस्पष्टदेवताकं पंसेत् । लोके तत: 'अनि रुताम्' अस्पष्ट मेव 'गुहा' गोप्ये अन्तःस्थाने योन्यां सिच्यते ॥ * "उद्धृत्य चीत्तम मूक पौणि"-इत्यादौनि आश यो०८ १.१९-२४ । . " ·॥ पउपनिका । ५१॥ नाभानेदिष्ठाखेन सितरेतसा यजमानस्य सम्बन्ध मन्त्र लिङ्ग- दमनेन दृढयति-"स रेतो मियो भवति; मया रेत: सजग्मानी निपिञ्चदिति रेतःसमृदा एव"-इति । 'स' यजमानी नाभाने- दिठेन रेतसा मिथितो भवति। तम्सिवर्थे "मया"-इत्यादिक- स्त सूक्तगतः कश्चिदृक्पादः प्रमाणम् । प्रजापतियंदा खां दुहि- तरं दिव मुषसं वा 'अधिकार' अध्वस्वान्दत, तदानी मेव 'क्ष्मया' भूम्या स्वदुहिता 'सञ्जग्मानः' सङ्ग प्राप्तोऽस्मिलोके रोहितो भूतो मृश्यो भूतो 'रेतो नि पिञ्चत्' रेतो निषितवानिति । यतः सूतो रेतसे कलिङ्ग मस्ति। तस्मादिदं सूक्त रेत:समृदार्थ मेव सम्पद्यते ॥ तस्य नाभानेदिउस्य सक्लान्तरसाहित्य विधत्ते -"तं स नारा- मंसं शंसति ; प्रजा वै नरो वाक् मंसः, प्रजाखेव तहाचं दधाति ; तस्मादिमाः प्रजा वदत्यो जायन्ते"-:ति। 'त' नामानेदिठाख्य सूक्तविशेपं नारासाख्यसूलसहितं होता मेत् । 'नरा.' शनि- रसो महर्षयः, मनुष्यजातात्पनत्वात् ; ते शस्यन्ते यस्मिन् “वे यजेन"-तिसूक्त विशेषे (सं० १०. ६२. १-११.) सोऽय 'नारा- जसः', तेन सहितम् “इद मित्या रौद्रम्" इत्येतन्नाभानेदिलं रात भंसेत् । तब मनुष्वरूपाः प्रजा एव नरशष्दैनाभिधीयन्ते, मशब्देन च वागुच्यते; तथा सति नरागंसगम्देन प्रजाखेव वाच मवस्थापयति ; तस्मात् कारणादिमाः प्रजाः 'वदत्वः वागष्यवहार कुर्वन्त्य उत्पद्यन्ते ॥ अवैदं चिन्तनीयम्- कि मिदं नारासमूह नाभानेदिट- मुकास्य पुरस्तात् पठनीयन, उतोपरिष्टात, अथवा मध्ये पति . भा. १४.२.२.१.ट्र। +पारचौर ८.1.३।

·॥ ऐतरेयवादसम्म तत्र प्रथमपचं दर्शयति- "ते हैके पुरस्ताच्सन्ति, पुरस्ता- दायतना वागिति वदन्तः" इति। मनुष्यशरीरस्य “पुरस्तात्' पूर्वभागे 'प्रायतनं स्थानं यस्या वाचः, सेय वाक् 'पुरस्तादायतना' 'इति' एव मुपपत्ति' वदन्तः केचिद यानिका नाभानेदिउस्य पुरस्तान्नारामंसं शंसन्ति। हितोयं पदं दर्यात- “उपरिष्टादेक उपरिधादायतना वागिति वदन्तः" इति । गरीरत्य पूर्वभागेऽपि 'उपरिष्टात् मूनि 'आयतन' वनादिरूप स्थान यस्या वाचः, सेयम् 'उप. रिटादायतना वाक्' इति युक्ति वदन्तः केचिदन्ये यान्निका: नाभानेदिष्ठस्योपरिष्टाबाराभंसं शंसन्ति । टतीयं पक्षं दर्शयति- "मध्य एव शंसन्मध्यायतना वा यं वाग"-इति । शरीरस्याधोभागः पादरूपोऽपि वाच आयतनं न भवति, कईभागः ललाटादिरपि वाचो नायतनम्, किन्वा- धारादिवत्रान्तो मध्यभागः पायतनं यस्था वाचा, सेयं 'मध्याय- तना' ; तन्मानाभानेदिष्ठसूता स्य मध्य एव नारासमूतो शंमेत् । एवकारेण पूर्वोती पक्षी व्यावर्तेते ॥ मध्यभागेऽपि स्थानविशेषं दर्शयति- “उपरिष्टाबेदीयसी वोपरिष्टानेदीयसीव वा श्यं वाग्”-इति । उपरिष्टावामानेदिष्ठ- सूक्तस्योवसानभागो 'नेदीयान्' अत्यन्तसमीपवर्ती यत्य सूक्षस्य मध्यभागस्य, स मध्यभागः 'उपरिष्टान्नेदीयान्' 'दूवशन्द एवका. रार्थः, तथाविध एवं मध्यभागे नाराशंसं संयंसेत् । “इद मित्या"-इत्येतं नाभानेदिई मूर्त सप्तविंशत्युगात्मकन, तबावसाने हे ऋचाववशिष पञ्चविश्य जई भेव नाराभंसं सूक्तं सेत् । तथा चाखलायन पाह- "इद मित्था रोग मिति मागुपोत्तमाया ये ·। पउपधिका। ५२॥ . यजेनित्यावपते"--इति (यौ० ८. १. २१, २२.)। वागपि 'उप- रिष्टानेदीयसि' अत्यन्तसमीपवर्तिन्येव शरीरमध्यभागे ताल्यो- ठादी वर्तते । तस्मात् सूतस्यीक्तस्थान युक्तम् * : होतुः शंसन मुपसंहरन् मैत्रावरुणशस्त्र प्रस्तौति-"तं होता रेतोमूतं सिक्षा मैत्रावरुणाय सम्प्रयच्छत्येतस्य वं प्राणान् कल्प- येति" इति । उतशंसनेन होता 'ते' यजमानं रतोभूतः', रेत.प्रातो यया भवति तथा सिना तस्मै मैवावरुषाय सम्पय- च्छति । तदा केनाभिप्रायेणेति सोऽभिधीयते--हे मैत्रावरुण ! त्वम् 'पतस्य' यजमानस्य रेतोरूपस्य मायान् सम्पादय 'इति' अनेनाभिप्रायेण यजमानं तस्मै प्रयच्छति ॥ १ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये पदार्थप्रकाश ऐतरेयन्त्रालयस्य पठयञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (त्रिंगाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (२७) । ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ वालखिल्याः शंसति प्राणा वै वालखिल्याः' प्राणानेवाय तत्कल्पयति' ता विहृताः शंसति - • नामानिदिठस्थ वर्णन पुरस्ताद् द्रष्टव्यम् ( 00--2), ·। ऐतरेयना पम् । विद्धता वा दूमे प्राणाः प्राणेनापानी ऽपानेन व्यान:' स पच्छः प्रथमे मूत विहरत्यशो हितीये 'टक्- शस्तृतीय स यत् प्रथमे सूक्ते विहरति प्राणञ्च तहाचं च विहरति यद द्वितीय चक्षुश्च तन्मनश्च विहरति' यत्तृतीये' थोत्रं च तदात्मानं च विहरति ते हैके सह वृहत्यौ' सह सतोवृहत्यी विहरन्ति तदुपाप्तो विहारे कामो 'नेत्तु प्रगाथा: वाल्पन्त ऽतिमर्श मेव विहरेत्तथा वै प्रगाथा: कल्पन्त' प्रगाथा वै वाल- खिलाास्तम्मादतिमर्श मेव विहरेदादेवातिमा ३ आत्मा वै वृहती प्राणाः सतोवृहतौ स वृहती मशंसीत् स पात्माध सतोवृहती ते पाणा अथ बृहती मथ सतोवृहती तदात्मानं मागणैः परिवृह- न्नेति तस्मादतिमर्श मेव विहरेद्यवेवातिम ३' आत्मा वै बुहती पशवः सतोबुहती स बुहती मश'- सीत् स आत्माथ सतोबृहतौ ते पशवोऽथ बृहती मथ सतोवृहती तदात्मानं पशुभिः परिबृहन्नेति' तस्मादतिम मेव विहरेद् होवोत्तमे सूक्त पर्यचति' स एव तयोविहारस्तस्य मैत्रावरुण:' प्राणान् कल्य- यित्वा' ब्राह्मणाच्छसिने सम्प्रयच्छत्येतं त्वं प्रजन- येति ॥ २ (२८)॥

·॥ पठपञ्चिका । ५॥२॥ होतः शिल्पयस्व मुका मैत्रावरुणस्य शिल्पगस्त्रं विधते-- "वालखिल्याः शंसति ; प्राणा वे वालखि न्याः, प्राणानेवास्य तत्कल्पयति" इति। वालखि न्याख्य मनिभिदृष्टा: "अभि प्र वः सुराधसम्" इत्यादिको (सं०६ अष्ट० ३१०) अष्टके स्थिता ऋची वालखिल्याभिवाः; ता एव वालखिल्याख्य ग्रन्थे समान्नाता: . ता सर्वा मैत्रावरुणः मंसे। वालखिल्यानां शिल्पानां प्राप.. रूपवेन तच्छसने सति 'अस्य' रेतोरूप स यजमानस्य प्रायानेष सम्पादयति ॥ इतरशस्तवदनापि यत्रापाठसनप्रसतो विशेपं विधत्त'-"ता विद्वता: मंसति; विहता वा इमे प्राणा, प्राणेनापानो ऽपा- नेन व्यान"-इति। 'ता' वालखिल्या ऋवो 'विद्वताः' परस्पर- व्यतिपाता: पंत, प्राणायेमे शरीरे 'विद्वता वै' परस्परव्य तिपक्का एव वर्तन। जर्वगामिना प्राणवायुना निरोधा अपानवायु- य॑तिषका, तेन चापानवायुना तहायुइयमध्यवर्ती व्यानो व्यतिपकः; "प्रथ य. माणापानयो: सन्धिः स ध्यानः" इतिश्रुत्वन्तरात् (. उप० १. ३. ३.)॥ व्यतिषङ्गप्रकारं विधत्ते “स पच्छः प्रथमे मूतो विहरत्यई- चंगो दितीये ऋका तृतीये"-इति ! वालखिल्याना मष्टसु गुलेषु सप्तमाष्टमे मूक्त परित्यज्य यान्यवमिष्टानि पट सूतानि, तेषु वीणि युग्मानि। तत्र प्रथमयुत्मगते हे सूक्ने 'स:' मैवावरणः 'पच्छो विहरेत्' प्रथमसूतगतं पादं दितीयमूलगतेन पार्दन योजयेत् । द्वितीययुगमगते हे सूतो 'प्रचंगो विहरेत्' तस्मिन् पाकविभायां वास्तवमन्तिायो बालविधाना पहाटकातर्गततापि मायद মাঘানাঘা বানঘা মানি না বাঁধা যাচ্ছে।

·। ऐतरे यत्राधयम्। युग्मे एकमूनागत मई, द्वितीयमुक्तगतेनार्दन योजयेत् । रतीययुग्मगते हे मूक्त 'शक्शो विहरे न्' तस्मिन् युग्म एक- मूक्तगता मृचं हितीयमूलगतया योजयेत् । तदु माव- लायनेन '--"अथ वालखिल्या विहरेत, तदुक्तं पोडगिना; सूतानां प्रथमहितीये पच्छस्तृतीय चतुर्थे ऽईचंग ऋक्मः पञ्चमपठे"- .इति ( यौ० ८.२. ३-६.) । यद्यपि पूर्वाधावे “पच्छः प्रथम पड्डालखिल्यानां भूतानि विहरत्याशी दितीय मृगस्तृतीयम्" -इति विहारो ऽभिहितः (३४२ पृ.), तथाप्यवास्ति विशेषः । कब हि पणा मपि सूक्तानां पादविहारः, अचविहार ; ऋग्- विहार इति विरात्तिरभिहिता; अब त प्रथमयुग्मे पादविहार, द्वितीययुग्म विच विहार, रतीययुग्म ऋविहार इति । तथापि सकदेव पादादिविहारः, न त्वात्तिः; तथा वाच. सहभावा- भावाभ्या मप्यन्ति विशेषः । अत एवोभयन नामभेदोऽस्ति,- मह (वालभिहिहार इति पूर्वस्य नामधेयम्, होण्डिनी विहार इति एतस्य नामधेयम् । अत एव सूत्र कारो नामधेयइयं दर्शयति--- "इति न हौण्डिनावध महावालभिद-इति (आख. श्री. ८. २. १७, १८.) हुण्डिनाखेरन महर्पिणा दृष्टौ दो विहारी, महा. वालभिदान महर्षिणा दृष्ट एको विहारः ॥ अत्रोक्ती होरिइनविहारी प्रशंसति-- “स यप्रथमे सूते विह- रति प्राणञ्च तहाचं च विहरति, यद हितीये चक्षुश्च तनमनथ विहरति, यत्तुनीये श्रोवञ्च तदात्मानं च विहरति"-इति । पूर्व बद व्याखयम् (३४६ पृ.) । योग्य मत्रीतो हौण्डिनविहारन्तस्थापि मतमेदेन ही प्रकारी पु. ४४."*" टिप्पनी ट्रष्टच्या। 3 + ·। पठपच्चिका ।५।२॥ तत्र प्रथमप्रकार मुपन्यस्य, तव किञ्चिदपरितोपं दर्शयति-- "ते के सह हत्यौ सह सतोहत्यौ विहरन्ति, तदुपासो विहारे कामो नेत्तु प्रगाथाः कल्पन्ते"-इति । याः [षट्विंगदक्षरा बहती, चत्वारिंशदक्षरा सतोवृहती ] वालखिल्यसूतोषु प्रथमा बहती हितीया सतोहनी, ढतीया बहती, चतुर्थी सतीबहती, इत्येवं मणिप्रपालन्यायेन एकान्तरिताः पठिताः, तब प्रथमाययुजो . हत्यः, द्वितीय चतुर्थ्यादियुजः सताहहत्यः । एवं अति प्रथमसूतो हितीयमूक्ते चादिभूते वे बृहत्यौ सह विहरेत, तदनन्तरमा- विन्यौ हे सतोहहत्यौ तह विहरे। इत्यं विहारं ते प्रसिद्धाः यानिकाः केचिदिच्छन्ति । तस्मिन् पचे विहारस्य विद्यमानत्वात् विहारनिमित्तो यः कामः स उपामो भवेदेव, किन्तु प्रगाथाः 'नेत् कल्पन्ते नैव सम्पयन्त इति । परिभवद्योतनार्थों नेच्छब्दः । छन्दोदयं मिलित्वा एक. प्रगाथो भवति । स्वाध्यायपाठे प्रगा- थानां विद्यमानत्वात् विहारोऽपि प्रगाधान्त एवापेक्षितः । ते न केवलबृहतोभ्यां केवल सतीबहतीभ्यां वा सम्पद्यन्ते, किन्तु छन्दोहयेन सम्पद्यन्ते। प्रनयनेन इयोरीचार्वा बृहतीत्वसम्पाद- नार्थ प्रगाथाश्रयणम् । तच छन्दोदये सुकरम् । तथाहि-प्रथमा बृहती यथापाठ मेव पठितव्या, ततोऽयाचरचतुर्थ पादं हिरा- वत्त्वं च सतीबृहत्याः प्रयमाईगतेन हादभाक्षरपादेनाटावरपादेन वहिनीया बहती सम्पद्यते; त मम्यष्टाक्षरपादं हिरम्यस्य सतो- घहत्या उत्तरार्डगतेन हादशाचरपादेनाटाचरपादेन च रतीया दती सम्पद्यते । अतः प्रगाथेषु छन्दोहय मपेक्षितम् ; केवलयो- वृहत्योः सतहहत्योर्वा यथोक्तप्राथनासम्भावात् ॥ इवं होण्डिनविहारे प्रथमप्रकार निरातत्व हितोयं च प्रकार । 10 ·३०० ॥ ऐतरेय बायणम् ॥ विधत्ते -"अतिम में मेवाविहरेत्; तथा वै प्रगाथाः कल्पन्ते ; प्रगाथा वै वालखिल्याम्तस्मादतिमर्श मेव विहरेद्य देवातिम३" इति । 'अतिमर्शम्' अतिसृश्यातिपृश्य, प्रथमसूतास्य प्रथमाया भूचि प्रथम- पाद मुल्ला तदनन्तरभावि सर्व मतिलङ्घय द्वितीयसूतो दितीयस्या मृधि दितीयपादेन योजयेत् ; सोऽय मति लङ्घा मृश्यमानत्वादति- मर्श इत्युच्यते । तत्र बहतीपाद-सतोहहतीपादयोर्मिन रूपो विहारो भवति । एवकारेण पूर्वोक्तविहारो व्यावीते । स तु केवलबहलोः केवलसतोबहत्योः सम्पद्यते, न तु मिलितयोः; अती न तत्र प्रगाथभावः । इह तु तथा' सति, अतिमृश्य मेलने सति, छन्दोदयसम्बन्धात प्रगाथाः सम्पद्यन्ते । या वालखिल्या ऋच पानातास्ता: प्रगाधरूपादय एव; तस्माहिहारेऽपि प्रगाथ- रूपत्वं युक्ताम् । तस्मादित्युपमहारः । यदेवातिमृश्य विहरणं तत् पूज्य मिति तेरर्थः ॥ अथ छन्दोदयं तदीय मतिमझनं च प्रशंसति- "धामा वै वृहती, प्राणाः सतोहहती, स बहती मशंसोत, सामाथ सतो- बहती ते प्राणा प्रथ वहती मथ सतोवहती तदात्मानं प्राणः परिवन्नेति ; तमादतिमर्थ मेव विहरेत्" इति । पूर्वोदाहतं यदेवेति वाक्य मत्र योजनीयम् । प्रतिमृश्यातिमृश्य पूज्यं विहरणं यदम्ति, तस्मिन् विहरणे सा बहती 'पारमा वै' मध्यदेह एव ; या त सतोहहती, सा प्राणाः ; तथा सति 'स: मैत्रावरुणो यदादी हहतीः 'भयंमोत्' असन सतवास, 'सः' बहतीगंभनरूपः "पामा' मधदेछः सम्पयते । 'चय' अनन्तरं मतीहहती मप्र- सोरा, 'a' तोहहतीपाः प्राणाः सम्म यन्ते । 'अथ' पुनरपि महती, तत जई सतीसहतीं वसत्वः शंसति । 'तत्' तन ·॥ षष्ठपश्चिका! ५॥२॥ स एक व्यतिपत सनन 'यात्मानं' मध्यदेहं 'माणः' वायुविशेष. 'परि- बहन्' परितो वईयन् ‘एति' गच्छति ॥ पुनरपि मतिषण मनूद्य प्रकारान्तरेण प्रशंसति- 'यो- वातिम३ अात्मा वै वहतो, पर वः सतोक्हती महहती मश- सीत् । स आत्माथ सतोहतौं ते पयवो ऽथ वृहतो मय सतो- बहती, तदात्मानं पशुभिः परिवहनेति; तमादतिम मेव विह- रेत्" इति । यदेवातिमृश्यातिमृश्य पूज्य मंसन मस्ति, तत्व बहती यजमानः, सतोधहती पशुरूपा । अन्यत् सर्वं पूर्ववेद व्याखेश्यम् ॥ इत्य पम्मा सूतानां विहरण मुक्का सप्तमाष्टमयोर्विपर्याय विधत्ते ~ “देश्वोत्तमे सूक्ते पर्य स्थति, तयोविहारः" इति। अष्टम सूती मादौ पठित्वा पश्चात् सप्तमं सूती पठेदित्येव मन्तिम मूती विपर्यस्येदेव, न तु पादार्डादि व्यतिपन कुर्यात् , 'स' विष- स एव तयोविहार इत्युच्यते । मैत्रावरुणस्य शस्त्र मुपसंहरन् ब्राह्मणासिनः शस्त्र प्रस्तौति-- "तस्य मैत्रावरुणः प्राणान् कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छ- सिने सम्प्रयच्छत्येतं वं मजनयेति" इति । तस्य' होटशम्नेय निप्पनस्य रेतीरूपस्य यजमानदेहस्य भैवावरुणः स्वकीयेन शस्त्रेय प्राणवायून् सम्पाद्य, तं प्रापविशिष्टं यजमानदेहं ब्रानणाच्छसिने सम्प्रयति। है बाधणाच्छसिन् ! 'एत' यजमानदेहं त्वं 'ज. नय उत्यादयति तस्याभिप्रायः ॥ २॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका ऐतरेयवाझगस्य पाठपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (त्रिंगाध्याये) दितीयः खण्डः ॥ २ (२८) ·३०२ ॥ ऐतरेयवाद्रपम् । सम्प्रयच्छा ॥ अथ ढतीयः खण्डः । सुकीर्ति शंसति'देवयोनिर्वै सुकीर्तिस्तद्यज्ञा- देवयोन्य यजमान' प्रजनयति वृषाकर्षि शंसत्यात्मा वै वृषाकपिरात्मान मेवास्य तत् कल्पयति तं न्यूजयत्यन्नं वै न्यूजस्तदस्मै जातायावाद्यं प्रति- दधाति यथा कुमाराय स्तनं स पात्रो भवति पाङ्को ऽयं पुरुषः पञ्चधा विहितो' लोमानि त्वङ् मांस मस्थि मज्जा स यावानेव पुरुषस्तावन्तं यजमानं संस्करीति' तं ब्राह्मणाचंसी ननयित्वा ऽच्छावाकाय छत्येतस्य त्वं प्रतिष्ठा कल्पयेति ॥ ३ (२८) ॥ ब्राह्मणाच्छसिनः शस्त्रं विधत्ते -- “सुकीर्ति मिति ; देवयो- निर्वे सुकीर्तिस्तद्यज्ञाद्देवयोन्यै यनमान प्रजनयति"-इति । “अप प्राचः"-इत्यादि सूर्त ( सं० १०. १३१. १-७.) सुकौर्तिशब्देनो- यते । तत् सूती ब्राह्मणासी शंसेत् । सुकीतैर्देवप्रियत्नात देवयोनित्वम् । तस्य देवयोनिरूपात् सुकौात्मकत्वात, यत्नावय. वायजमान ग्रामपाछपी 'प्रजनयति' उत्पादयति ॥ तस्यैव सूक्तान्तरं विधत्ते - "सपाकपि मंसत्यात्मा वै हषा- कपिराकान मेवास्य तत् कल्पयति"-इति । "विहि सोतो. रसृक्षत"-इत्यादिकं सून (सं० १०. ८६.१-२२.) पापिना दृष्टत्त्वात् तब्देनाभिधीयते । तस्य स्याकपिसूक्तस्य जीवात्म- • "मुकौति आनपाइसौं"-इति श्री.स 1 "पाकपिञ्च पटिश मम्-इति पाय यो० ८४ स ·॥ पष्ठपनिका ।। ३॥ ૨૨ स्थानीयत्वात् । तेन 'अस्य' यजमानदेहस्य जीवात्मान मेव सम्पादयति ॥ नस्य सूतस्य मध्ये न्यू विधत्ते-- "तं न्यूयत्यनं वै न्यूह- स्तदौ जातायान्नाचं प्रतिदधाति, यथा कुमाराय सनम्" इति। 'त' पाकपि 'न्यूझ्यति' न्यूद्ध युक्तं कुर्यात् । हस्बैस्त्रयोदशमि- रोकारयुक्ता दीर्घास्त्रय ओकारा मिलिवा न्यूझा भवन्ति । एतन्त्र पूर्व मेवोक्तम् ( २१, २४ पृ.) त्यूहस्यान्नसाधनत्वेनान्नरूपत्वात् तेन न्यूखेन 'अस्मै' यजमानायोत्पन्नाय अन्नाचं समर्पयति ; यथोत्यनाय कुमाराय माता स्तनं प्रयच्छति, तहत् ॥ सूक्तगतं छन्दः प्रशंसति- “स पाडो भवति ; पात्रो ऽयं पुरुषः,-पञ्चधा विहितो लोमानि बङ् मांस मस्थि मज्जा; स यावानेव पुरुषस्तावन्तं यजमान संस्करोति" इति। 'सः' वपा- कपिनामकः सूक्त विशेषः पत्रिच्छन्दोयुत्तो भवति , पुरुषोऽपि लोमादिभिः पञ्चधा सृष्टलात् प्रशसहायोगेन 'पास' । तथा सति 'सः' पुरुपः स्वकीयैरवयवैर्यावानेव भवति, तावन्तं सर्व मपि यजमान मनेन संस्करोति ॥ ब्राधापाच्छसिनः शस्त्र मुपसंहरन् अच्छावाकस्य शस्त्रं प्रस्तोति- "तं ब्राह्मणासी जनयित्वाच्छावाकाय सम्प्रयच्छत्येतस्य त्वं प्रतिठां कल्पयेति"-इति । '' यजमानं बाणाच्छमी खकी. येन अस्तेयोत्याद्य प्रतिष्ठासम्पादनार्थ मच्छावाकाय सम्पयाति । है अच्छावाक ! 'एतस्य यजमानस्य वं प्रतिष्ठा सम्पादयेति ॥३॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयन्नाझपत्य पठपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (विंगाध्याये ) हतीयः खण्डः ॥ ३ (२८) ॥ - ·३७४ ॥ ऐतरेयत्रामा गम् ॥ -- ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ एक्यामरुतं शंसति प्रतिष्ठा वा एवयामरस्यतिष्ठा मेवास्य तत् कल्पयति तं न्यूङ्ख्यत्यन्नं वै न्यूयोऽन्नाद्य मेवास्ति धाति स जागतो वातिजागतो वा सर्व वा इदं जागतं वातिजागतं वा स उ मारुत आपो वै मरुत आपो ऽन्न मभिपूर्व मेवास्मिंस्तदन्नाद्यं दधाति तान्येतानि सहचराणीत्याचक्षते' नाभानेदिष्टं वाल- खिल्या वृषाकपि मेवयामरुतं तानि सह वा शंसत् सहवा न शंसेट् यदेनानि नाना शंसेद्यथा पुरुषं वा रेतो वा विछिन्द्यात तास्तत्तस्मादेनानि सह वा शंसेत्' सह वान शंसत्'सह बुलिल आश्वतर आश्वि- वैश्वजितो होता सन्नीचाचक्र एषां वाएषां शिल्पानां विश्वनिति सांवत्सरिके हे मध्यन्दिन मभि प्रत्येतो- हन्ताह मित्व मेवयामस्तं शंसयानीति तद तथा शंसयाञ्चकार तद्ध तथा शखमाने' गौश्ल आज- गाम स होवाच होत: कथा ते शस्त्रं विचक्र प्लवत इति' किं द्यभूदित्येवयामरुदय मुत्तरतः शस्थत इति स होवाचैन्द्री वै मध्यन्दिनः कन्ट्रं मध्यन्दिनाग्नि- नीपसीति'नेन्द्रं मध्यन्दिनान्निनीपामीति होवाच छन्दस्त्विद ममध्यन्दिनसाच्ययं जागतो वाति- ·। पउपच्चिका ५। ४॥ ३७५ -- नागतो वा 'सर्व वा दूहं जागतं वातिनागतं वा स उ मारतो मैव शंसिण्टेति स होवाचारमाच्छा- वाकेत्यय हास्मिन्ननुशासन मौधे' स होवाचैन्द्र मेष विष्णु च्यङ्ग शंसत्यध त्व मेतं होत:परिष्टा- द्रौद्य धाय्यायै 'पुरस्तान्मारुतण्याप्यस्याथा इति तद्ध तथा शंसयाक्षकार' तदिद मप्येतहि 'तधैव शयते ॥ ४ (३०)॥ अच्छावाकस्य शस्तं विधत्त-"एषयामरुत मंसति ; प्रतिष्ठा वा एक्यामरुप्रतिठा नेवास्य तत् कल्पयति' इति। "वो महे मतयः” इत्यादिकं (सं० ५. ८७. १-८.) सूक्तम् ‘एवयामरुत्'-- शब्देनोच्यो। तत् मूल मच्छावाकः सेत् । तच 'मतिष्ठा वै" प्रतिष्ठारूपत्वात् । तेन यजमानस्य प्रतिष्ठा मेव सम्पादयति ॥ तस्मिन् मूक्त न्यूझं विधत्त-"त न्यूट्यत्यत्रं वै न्यूही वाद्य मेवास्तिहधाति" इति। पूर्ववद व्याखेश्यम् ॥ सूक्तगतं छन्दः प्रमंसति-~~ "स जागती वातिजागतो वा, सर्व वा इदं जागतं वातिजागतं वा" इति। सूतविशेपो हाद- शाक्षरपादत्वात् जगतोच्छन्दस्को भवति, पतर्थपा पोडगाधर- वात् अतिच्छन्दस्वादतिजगतोन्दस्खोऽपि भवति। 'सर्वम्' अप्येतत् प्राणिजातं जगदाभिधेयत्वात् जागत मतिजागतं वा भवति। अतः सर्वरूपबेन छन्दोदयं प्रगस्तम् ॥ देवताहारेण सूक्तं प्रसति- “स उ मारत आपो वै मरत - "एक्यामरुटुमा वषाकपिना"-इति पाप.यो.८.४.२॥

·॥ ऐतरेयवाद्मणम् ॥ आपो ऽयमभिपूर्व मेवासिांस्तदन्नाद्य' दधाति" इति । " 'आपो वे आप एव । अया चाचहेतुत्वादनत्वम् 'अभिy- स्थापयति ॥ होत्रादिभिः प्रयोन्याना मुक्तानां चतुर्ण शिल्पाना मेकस्मिन्न सोऽपि सूक्तविगेपो 'मारुत.' मरुद्देवताकः । मरुतश्च वृष्टिहार मेव' उक्तानुपूयंव वायुसम्पादितजलहारा यजमाने अवार्य हनि प्रयोगसहभावं विधते- "तान्येतानि सहचराणीत्याचचते, -नाभानेदिई वालखिल्या वृषाकपि मेवयामरुतं; तानि सह वा विचिदा विच्छिा भवशिष्ट महरन्तरे सेत, तदानी लोये दाद' वियासयेत, ताहयं तद्भवेत्। 'तमात्' कारपादेपो पतुप्पी सापित्य मेव; न तु परस्परवियोगः कतभ्यः । पप गिम्पेयेय कधिरिगे या मास्यायिका माह-"म: मिल पामतर पामिनजिनो छाता समीपायस एप या 44.1-1 परमार (1.)। यथा सम्पूर्णगर्भादुत्पन :पुरुष वा, तत्कारणं रतो या', 'विधि- गंमेत्, सह वा न शंसेत्" इति। नाभानेदिष्ठादीनि चत्वारि गिल्पानि यान्युक्तानि, तानि एतानि 'सहचराणि' एकस्मिन्न इनि सह वर्तन्ते 'इति' एव मभिन्ना पाचक्षते । तस्माद्यस्मिन्न हनि शंसनीयानि, तस्मिन् चत्वार्यपि सेत; यस्मिन्न सनी- यानि, तमिंथत्वार्यपि परित्यजेत् । विपचे वाधक मुघा खपच मुपसहरति-"यदेनानि नाना शंसद यथा पुरुष वा रेतो वा विच्छिन्दाात, ताहान; तस्मादे. नानि सह वा गंसेत्, सह वा न सेत्" इति। तदेकस्मिन् महनि 'एनानि' चत्वारि शिल्पानि 'नाना अमेत्' नाना ·॥ पठपक्षिका ! ५॥४॥ -- पां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके हे मध्यन्दिन ममि प्रत्येती- दत्ताह मित्य मेवयामरुतं शंसयानोति; तह तथा सवाञ्चकार'- इति । 'ह'-मन्द ऐतिह्यद्योतनार्यः । 'सः प्रसिद्धः लिलनामको महर्षिः, 'पाखतरः' अखतरनामो महीने समुत्पत्रः, "प्राविः 'श्रखनानो महः पुत्रः , कदाचित “वैश्वजितः' विखजिद्याग- सम्बन्धी होता सन्, वमनसि 'ईचाचको' विचारितवान् । सांव- सरिके गवामयनास्यसंवत्सरसत्रसम्बन्धिनि 'विश्वजिति' विषुवतो- तः जई मुत्तरपक्षगते विश्वजिब्रामके# चतुर्थेऽहनि 'एपां' होळमैत्रावरुणादीनां सम्बन्धीनि शस्त्राणि शिल्पनाम कानि चत्वारि सन्ति, 'एषां शिल्पानां' मध्ये दिशिल्पे मैत्रावरुण-त्राद्वा- पाच्छसिनोः सम्बन्धिनी, मध्यन्दिनसयनम् 'अभिल क्य 'प्रत्येतोः प्रत्येतुं, कुथलोऽमीति शेषः । 'हन्त' हष्टोऽह मेवयामरुतं शंसयानीत्येवं महर्षिविचारितवान् । अय मर्यः। तीयसवन- गतान्येतानि शिल्पशस्त्रापि तान्यन्ये वहम्मु सम्भवन्ति, विश्व- जिति त्वग्नि टोमे ढतीयसवने होत्रकाणां शम्वाभावात् मैवा- वरुण-ब्राह्मणाच्छसिनोः सम्बन्धि शस्त्रदयं माध्यन्दिने सपने समानेतुं तावद च्छावाक मस्मिन् मध्यन्दिने एवयामसतं मंस- यानि। तथा सति ततः पूर्वभाविनो: मेत्रावरुणवानपाच्छसि- -1 - विक्ष'- पिातमाश, ततो परम् रोलियम "मृति प्रत्यच मैतिथ्य मनुमानचतुष्टयम्" इति ते. आ. १. २. १ । 'ऐतिधा-इति- हासपुरापमहाभारवाहाणादिकम्'-इति तदा साया। + बुडिल इति वाजसनेयिछान्दोग्यत्राद्वाणयो पाठ (शत• बा. ४.६.१.९,.. ११.,१४.८.५ ११ का उप०५ ११.॥ * विश्वजिपरिचयः पूर्वच विस्पटः (३१.पृ.)। ४८ ·३७८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् । शस्त्रयोरर्थात् माध्यन्दिने सवने समाकर्षणं भवति । 'ति' इत्थं बुलिलः खमनसि विचार्य 'त' तस्मिन् एव माध्यन्दिने सबने, तथा स्वविचारितक्रमेण 'एक्यामरुतं सूतीम् अच्छावाक 'सयाञ्चकार' बन्नादाजाप्य शंसनं कारितवान् । तत दोषं कथामुखेनोद्भावयति-- "तड तथा शस्यमाने गौन आजगाम ; स होवाच,-होत: कथा ने शस्त्रं विचक प्लवत इति ?"-इति । 'त' तस्मिन्नेव माध्यन्दिने सक्ने 'तथा' तेन क्रमेण बुलिलप्रेरितनाच्शवाकेनैवयामरुनामके शस्त्रे शस्यमाने सति, तदानी गोल नामक कशि * महर्पिरागत्य बुलिल- नामकं होतारं प्रत्येव मुवाच। हे होत । 'ते' वदीय मच्चा- वाकप्रयुक्ता मेवयामरुनामकं शस्त्रं 'लवते' विनश्यति । तत्र दृष्टान्तः- 'विध पक्ररहितं शकट मिव । अयूयमाणोऽपि दवशब्दोऽत्राध्याइतव्यः । अतः 'कथा' तदेतत् सर्व कथं घटते ? इत्याक्षेप। तत ऊई बुलिलस्य वचनं दर्शयति- “किं धभूदिति ?"- इति। अत्राच्छावाकेन यस्यमाने मति किं वा दूषण मभूत् ? नास्ति कचिदपि दोष इत्यर्थ. तत जड गीलेनोक्तं दोषं दर्शयति- "एवयामरुदय मुत्त- रतः शस्यत इति ; स होवाचैन्द्रो वै मध्यन्दिनः ; कयेन्द्रं मध्य- न्दिनानिनीपसीति ?"- इति । होतुर्धिष्णादुत्तरतो वहा- काकस्य धियाम तत्समीये ऽवस्थितेनाच्छावाक नैवयामरुनामको ॥ मौच गौण पभित्र । सामा• • 14.0,२३४। सप गुधरपत्यम्। पिपिय स्यादभित्र मबक "कुत्रिविषम-इति मत बा.१.६८, पचापर "कप्रियम"-इनि भत. प्रा. १७४ १३, १.५५ ।।

·पठपश्चिका। ५।४॥ ३७८ यः शस्तविगेषः, स पठनीय इति तस्याशय इत्युक्ला, पुनरपि 'स:' गीय एव मुवार । 'मध्यन्दिनः' तत्सवनीयः 'ऐन्द्रः' इन्द्रदेवताकः; तथा सति हे होतः! त मेत मिन्द्र मस्मात् माध्यन्दिनसवनात् 'कथा निनीपसि' कोन प्रकारेणापनेत मिच्छसि ? मैव मपन. यनेछव बदीयाछावाकरसने दोप इति गौतस्याभिप्रायः । त मभिमाय मजानतो बुलि लस्य वाक्यं दर्शयति- “नेन्द्र मध्यन्दिनान्निनीपामीति होवाच"-इति । अस्मात् माध्यन्दिन. सवनात् तत्स्वामिन मिन्द्र मपनेतु महं नेच्छामि ; तद्विरुक्षस्य कस्यचिदपि अननुष्ठितत्वात् । 'इति' एवं बुलिल उतावान् ॥ ततो विद्यार्थानुष्ठानप्रदर्शनार्थ गौतस्य वाक्यं दर्पयति- "छन्दस्त्विद ममध्यन्दिनसाचय जागतो यातिजागतो वा सर्व वा इदं जागतं वातिजागतं वा; स उ माती मैव मंसिष्टेति"- इति । हे होतः ! लं खमनसेन्द्र मपनेतुं नेच्छसि, किन्विदं छन्दी उच्चावाकेन प्रयुज्यमाने शस्त्रगतम् 'अमध्यन्दिनसाचि' मध्यन्दिनसवन सम्बन्धा न भवति । कथ मिति चेत्, तदुच्यते-- 'अयं सूतविशेपो 'जागतो वातिजागतो वा' हादशाक्षरपादेन पोडशाक्षरपादेन चोपेतत्वात् । सर्व चेदं जागत मतिजागतं च मन्त्रजात जागते तीयसबने एक योग्यम्, न त बेष्टुमे मध्यन्दिने 'स उ' सोऽपि सूक्तविशेषो 'मारुतः' मरुद्देवताको न चैन्द्रः । अतोऽपि कारणात् ढतीयसवने एव योग्यम् । तस्मादय मच्छावाको 'मैव शंसिष्ट' शंसनं सर्वथा मा करोलिति दोष दर्शितवान् । तत जई बुलिलमत्वं दर्शयति–“स होवाचारमाच्छावाके. त्यथ हास्मिन्ननुशासन मीपे"- इति । हे अच्छावाक ! त्वम् - सवने;

·३८. ऐतरेयवाझगम् ॥ 'आरम' शंसनादुपरतो भव । 'इति' एवं बुलिल उवाच । 'अर्थ' अनन्तर मिद मप्युवाच–'हा' कष्टं सम्पत्रम् ! इतः पर महम् 'अस्मिन्' गौने गुरौ 'अनुशासनम्' अनुठेयोपदेशनम् 'इर्षे इच्छामि। एतस्मादवगत्य सर्व मनुष्ठास्यामीति तस्याभिप्रायः ॥ अथ गौतस्योपदेशवाक्यं दर्शयति- "स होवाचैन्द्र मेष विष्णु न्यङ्ग भंसवय लमेतं होतरुपरिटाद्रौन धाय्याय पुरस्तान्मारुत- स्याप्यस्याचा इति"-इति । 'स:' गोल एव मुवाच,- 'एषः' अच्छावावाः 'ऐन्द्रम्' इन्द्रदेवताक 'विष्णुन्य' विष्णुलिनोपेत शंसत। एवयामरुतं त्यक्ता "द्योन य इन्द्र"-इति प्रत्येवयामरु- नामक + यदैन्द्रं सूक्ती मस्ति (सं० ६. २०.१-१३.), तस्मिन् सूहो हितीयस्या मृचि चतुर्थ पादे एव मानायते---"हन्दुजीपिन् विष्णुना सचानः" इति ; अत इदं विष्णुचिह्नोपेतं सूक्त मंसत । हे होत.' बुलिल । त्वम् ‘एतम्' एवयामरुतं त्वदीय- शस्त्रे 'अत्याचा:' प्रक्षिपः । तत्र स्थानविशेप उच्यते--- रतीय- सबने "शन्नः करति" इति (सं० १. ४३. ६.) रुद्रदेवताका येयं धाय्या, तस्या उपरिष्टात, मारुतसतस्य ६ पुरस्तात्, तया. रुभयोमध्ये प्रक्षेपस्थानम्। एवं गौरवपदेशः ॥ प्रधानुठानं दयति- "तह तथा शंसयावकार; तदिद मप्येताह तथैव गत्यते"-इति । 'तई' गौमेन यदुक्तं तत् सर्व, तयेव लिलः 'मसयाकार' माध्यन्दिनसपने छावाक प्रति * "विन्याम"-ति पाठ एव भाषामती पम्यते । + "श्यामदितातदापते"-इनि पार.यो.....। यामत त्यामयते। "म" -श्यामवतम् भरमारत मूलम् । ३५• २१५..।

·॥ पाठपश्चिका | ५ | ५ ॥ एवयामरच्छ सने प्रेपितवान्, स्वय तीयसपने आग्निमारुतशस्त्र- मध्ये धाय्यामारुतसूक्तयोर्मध्ये एवयामरुतं प्रक्षिप्य शंसनं सतवान्। तस्मादिदानी मपि तदिदं सर्व हीन कैस्तथैव शस्यते ॥४॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवोये वेदाधन कागे ऐतरेयना हाणस्य षष्ठपचिकाया पञ्चमाध्याये (त्रिशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (३०) ॥ ॥ अय पञ्चमः खण्ड ॥ - - तदाहुदस्मिन् विश्वजित्यतिराव एवं षष्ठे ऽहनि कल्पते यजः' कल्पते यजमानस्य प्रजातिः कथ मनाशस्त एवं नाभानेदिछो भवत्यथ मैत्रावरुणो वालखिल्याः शंसति' ते माणा रेतो वा अग्रे ऽथ प्राणा' एवं ब्राह्मणाच्छंस्थशस्त एव' नाभानेदिछो भवलय वृषाकपि शंसति' स आत्मा रेतो वा अये ऽयात्मा' कथ मत्र यजमानख प्रजातिः कथं माणा अविल्लुप्ता भवन्तीति' यजमानं ह वा एतेन 'सर्वेण यज्ञकृतुना संस्कुर्वन्ति स यथा गर्भो योन्या मन्तरेवं सम्भवञ्छते न वै सहदिवाग्रे सर्वः सम्भवत्येकै वा असम्भवतः सम्भवतीति सर्वाणि चेत्समाने ऽहन् कियेरन् कल्पत एव यत्नः कल्पते यजमानख प्रजातिरथेतं होतैवया- ·३८२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ मरुतं तृतीयसवने शंसति तद्यास्य प्रतिष्ठा तथा मेवैनं तदन्ततः प्रतिष्ठापयति ॥ ५ (३१) । संवत्सरसो यदहरग्निष्टोमसंस्थं विश्वजिदाख्य मस्ति, तत्र शिल्पानां शस्त्राणां तृप्ति पूर्वत्रा भिहिता (२६०-३८० पृ०); तत्र किञ्चिचोद्य मुद्रावयति -“तदाहुर्यस्मिन् विश्वजित्यतिरान एवं पठेहनि कल्पते यज्ञः, कल्पते यजमानस्य प्रजातिः ; कथ मनाशस्त एव नाभानेदिठो भवत्यथ मैत्रावरुणो वालखिल्याः मंसति ; ते प्राणा, रेतो वा अग्रे ऽथ प्राणा एवं ब्राह्मणा- स्यगस्त एव नाभानेदिठो भवत्यथ वृषाकपि संसति ; स प्रात्मा, रेतो वा भये ऽथामा; कथ मत्र यजमानस्य प्रजातिः, कथं प्राणा अविलुप्ता भवन्तीति" इति । हिविधी हि विखजिन,- पति- रात्रसंस्थोऽग्निष्टोमसंस्थथ । ववातिरावसंख्यः खतन्त्र एकाहः । तब बतीयसवने होचकाणां शस्त्राणि विद्यन्ते । पूर्वोतक्रमेण होता नाभाने दिलं शस्त्वा रेतः सिञ्चति, मैवावरुणा वालखिल्याः गस्वा प्राणानवस्थापयति ,ब्राह्मणासी सुकीर्ति यस्वा प्रजनयति, पच्छावाक एक्यामरुतं शस्त्वा प्रतिष्ठां करी- तीत्वयं क्रम सपपत्रः। एवं पृष्ठापळदस्य यदहः पष्ठ मस्ति, तस्यायुसंस्थत्वेन तीयसपने होवक गस्वसद्भावात् पूर्वोत्ता यजमानोत्पत्तिरुपपद्यते । यथा विश्वजिदतिरावे पठेऽहनि प गस्वरूपो यनः 'कल्पते' उपपद्यते, तदनुसारेण यजमानस्य 'प्रजातिः' जनन मप्युपपद्यते। तथा संवम रसत्रगते इग्निष्टोम- संस्थे विसजियहनि सदुपपादयितु न गयौ । तथाधि- समाग्निटोमर्मस्थे विम्बनिति होया नामाने दिठो माध्यन्दिनसपने तथा सति ।

·पठपत्रिका | ५। ५॥ ३८३ . मस्त एव भवति ; टतीयसपने वैखदेवशस्ते शस्य मानत्वात् । अथैवं सति मैवावरु पो वालखिल्याः प्रथमं शंसति ; वतीयसक्ने होवकायां यस्त्राभावेऽपि माध्यन्दिने सक्ने तेषां शस्त्राणां बुलिलाख्येन महर्षिणा समालष्टत्वात् । 'ते' च वालखिल्यामकाः प्राणा इत्युतम् (२६५ पृ.)। लोके तु रेत एव 'अये प्रथमं सिक्तं भवति, पश्चात् सिक्ते रेतसि प्राणानां महत्तिरिति क्रमः। इह तु नाभाने दिठराहित्येन रेत:मेको नास्ति, वाल- खिल्यानां सद्भावेन प्राणा विद्यन्ते, कथ मेतदुपपद्यते ? इत्येक पोद्यम्। एवं चोद्यान्तर मस्ति । ब्राह्मणाच्छंसीमध्यन्दिने हपाकपि शंसति । 'स' वषाकपिर्यजमानस्य प्रजायमानस्य 'अामा' देहः । अवापि नाभानेदिठो शिस्त एव भवति, अतो रेतो नास्ति । लोके तु रेत एवाग्रे सियते, 'अथ' पश्चादामदेहो जायने ; अती लोकवेपरीले सति कथ मत्र यजमानस्य 'प्रजातिः' जन्म ? इति द्वितीयं चोद्यम् । यजमानस्य जन्मसम्भव वालखित्यरूपाः 'प्राणा:' 'अवितृप्ताः' विशेषेण स्थानतिरहिताः 'कथं भवति' केन प्रकारेण वर्तन्ते । 'इति' एवं ब्रह्मवादिनचोद्य माहुः ॥ तस्य परिहारं दर्मयति-“यजमानं ह वा एतेन सर्वेश यज- ऋतुना संस्कुर्वन्ति ; म यथा गर्भो योन्या मन्तरेवं सम्भवच्छेते ; वैसकदेवाग्रे सर्वः सम्भवत्ये केकं वा अङ्क सम्भवतः सम्भव- तीति" इति । इह 'यन्त्रक्रतु'शब्देन तत्साधनभूतः पिल्पसमूहो विवचितः । एतेन' सर्वेणापि शिल्पसमूहेन यजमानं 'संस्कुर्वन्ति' मायपासाहता संस्कारः, स एव चाव क्रियते ; न तु यजमानस्य मरणजन्मबहुभिः शिल्पः क्रमेण संस्कारे दृष्टान्तः । यथा योन्याम 'अन्तः' मध्ये 'स:' प्रसिद्धी गर्भो भवति, एव मयं यजमानः न ·३८४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ क्रमेण 'सम्भवन्' संस्कृताकारेणोत्पद्यमान: 'शेते' अवतिष्ठते । लोकोऽपि गर्भ. 'अग्रे' प्रथम रेतस्मेककाले एवं 'सर्वः' सम्पूर्णाङ्कः सहदेव 'न वै सम्भवति' नैवोत्पाते ; किन्तु 'सम्भवतः उत्पदा- मानस्य पुरुषस्य एकैक मन' क्रमेण 'सम्भवति' निष्पद्यते । तथा च गर्भोपनिषद्यामानातम्-- “एकरातोपितं कललं भवति, सप्तरात्रीपितं बुड़दं भवति"-इत्यादि। अतो गर्भवत्क्रमे 'प सस्कारो युक्त इत्यर्थः ।। उता मेवोत्तरं पुनरपि विस्पष्टयति-"सर्वाणि चेत्समान हन् मियरन, कल्पत एव यजः, कल्पते यजमानस्य प्रजातिरयेतं होतैयामरतं ढतीयसवने शंसति ; तद्यास्य प्रतिष्ठा, तस्या मेवेनं सदन्ततः प्रतिठापयति"-इति । 'सर्वाणि' शिल्पशस्ताखेक- मिभन्नेबाहनि क्रियेरन् । तदानीं तावतैवार्य यन्त्री यजमान. संस्कार हेतः शिल्पसमूह उपपद्यते । यजमानस्य 'प्रजातिः' जनमोपचार उपपदाते । अतः सर्वशस्त्रानुष्ठान मेव संस्कार- साधनम्, न तु होतुः शस्त्रस्य प्रथममावित्वादिक्रमविशेषः संस्का- रोपयोगी। नन्वत्र सर्वगस्तानुष्ठानं नास्ति माध्यन्दिनसपने ; एवयागरन्तानः सत्ता स्याहावाकोनाननुष्ठानात् । नायं दोपः । तव तदभावेऽपि तीयसपने होतरेक्यामरुचस्व मस्ति, 'तत्' तथा सति यजमानस्य सर्वगवानुष्ठानेन या प्रतिष्ठा प्रपेचिता, तस्या मेव प्रतिष्ठायाम, 'एन' यजमानं तत् 'अन्ततः शनाया मन्ते प्रतिष्ठापयति॥ ५ ॥ इति योममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकागे ऐतरेयनामापत्य पठपशिकायां पक्षमाध्याये (विमाधाये) पक्षमः पगड़ा । ५(३१) ·॥ पठपञ्चिका । ५। ६ ॥ ३८५ ॥अथ पठः खण्डः॥ - - - छन्दसां वै पठेनाशाप्ताना रसो ऽत्य मेदम मजा- पतिरविभेत् 'पराङय छन्दसा रसो लोकानत्येप्य- तौति ' तं परस्ताच्छन्दोभिः पर्यग्रहणानाराशंखा गायत्रया'रैभ्या त्रिष्टुभः पारिक्षित्या जगव्याः कार- व्यथानुष्टुभलत्पुनश्छन्दस्तु रस मदधात्' सरसैखि छन्दोभिरिष्टं भवति सरसैश्कन्दोभियन तनुते य एवं वेद नारागंसोः शंसति प्रजावै नरो वाक शंसः मजाखेव तहाचं दधाति तस्मादिमाः प्रजा वदत्यो' जायन्ते य एवं वेद यदेव नाराशंसी३: शंसन्तो वै देवाश्च ऋषयश्च स्वर्ग लोक मायंम्तथैवैतद्यजमानाः शंसन्त एव स्वर्ग लोकं यन्ति ताः प्रयाहं शंसति यथा वृषाकपि वार्षाकपं हि वृषाकपेस्तन्याय मेति तासु न न्यू इयेनीवीव नर्देत् स हि तासां न्यूडो रैभीः शंसति रेभन्तो वै देवाश्च ऋषयश्च स्वर्ग लोक मायं- स्तथैवैतद्यजमाना रेभन्त एव स्वर्ग लोकं यन्ति ताः प्रयाहं शंसति यया वृषाकपि वार्षाकपं हि वृषा- कपस्तन्याय मेति तासु न न्यूनये नोवीव नर्देत् स हि तासां न्यूजः पारिक्षितीः शंसत्यग्निर्वै परिचिदग्नि- - - 4"वाक सड ·। ऐतरेयवानणम् ॥ । हीमाः प्रजाः परिक्षे त्यग्निं हीमाः प्रजाः परिक्षियन्त्य- ग्नेरेव सायुज्यं सरूपता सलोकता मश्नुते य एवं वेद यदेव पारिचिती: संवत्सरोवै परिचित् संवत्सरो होमा: प्रजाः परिक्षेति' संवत्सरं हीमाः प्रजाः परि- नियन्ति' संवत्सरस्वैव सायुज्य' सरूपतां सलोकता मनुते य एवं वेदं ताः प्रयाहं शंसति यथा वृषाकपि वार्षाकपं हि' वृषाकपस्तन्याय मेति' तासु न न्यूल- येन्नौवीव नर्देत् स हि तासां न्यूद्ध कारव्याः शंसति देवा वे यत्किञ्च कल्याणं कर्माकुर्वतत्कारव्याभिर- वाप्नुवंम्तथेवेतनमाना' यत्किञ्च कल्याणं कर्म कुर्वन्ति तत्कारज्याभिराप्नुवन्ति ताः प्रयाई शंसति यथा बृपाकपि वाकपं हि वृपाकपम्तन्याय मेति' तासु न न्यूझयेन्नीवीव नर्देत् स हि तासां न्यूँखो' दिशाकुन्तीः शंसति दिश एव तत् कल्पयति ताः पञ्च शंसति पञ्च वा इमा दिशयतसमितरथा एकोही ' तासु न न्यूखयेनैवैव च निनर्देन्नेदिमा दिगो न्यूं खयानीति ता पाई गः शंसति प्रति- छाया एवं ननकल्पाः सति प्रना वै जनकल्पा दिश एव तत कल्पयित्वा तासु प्रजाः मतिष्ठापयति - + . ..ORL.,प. या ·। पउपञ्चिका। ५। ६ ३८७ तासु न न्यूखयेन्नेवैव च निनर्देन्नेदिमाः प्रजा न्यूख- यानीति' ता अईर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एवेन्द्र- गाथाः शंसतीन्द्रगाधाभिर्वे देवा असुगनभिगाया- चैनानत्यायंस्तयेवैतद्य नमाना दून्द्रगाधाभिरेवाप्रियं भावध मभिगायायैन मति यन्ति ता अर्द्धशः शंसति प्रतिष्ठाया एवं ॥ ६ (३२) ॥ पूर्वत्र ब्राह्मणाच्छसिन शिल्पे शस्त्रे 'सुकीर्ति सति', 'वपा- कपि मंसति' इति यत्सूतदयं विहितम् ( ३०२ पृ.), तत अर्द्ध कुन्तापाख्यं सूहां खिले कुत्तापनामके ग्रन्ये समानातं विश* वसाव्य मिति तदितिहास माह- "छन्दसां वै पठेनानासानां रसो ऽत्याने दत्, म प्रजापतिरविमेत्यराङ्य छन्दसा रसो लोका- नत्येप्यतीति ; तं परस्ताप्छन्दोमि. पर्यग्टल्लान्नारामंत्या गायनमा, रैभ्या त्रिष्टुम', पारिदिल्या जागत्याः, कारव्ययानुधुभस्तत्यु न- * पखि चतुरध्यायामक सिख कप भक परिशिष्टो गन्ध । नायो निविदध्याय, कुन्तापाध्यायो हितोय , पुराग यायावतीय , वत प्रशाध्यायो अन्तिम । तच कुन्नापाध्याय खादो नारायस्यनिन , घरपछिम , पथ पारिरित्ययतच , पथ कारव्याचवन , पथ दिमामय पध, अथ जनकला. षट्, अयेन्द्रमाथा पवेति पिमहरमाया सच सन्ति, पतावदेव कुन्तापक्रम, तवयतशमलापनामपदसप्तति , पथ प्रवदिशा भूच पट्, पथ बाजिज्ञासन्या ऋषयवच, अघ पदचयात्मक पनिराध , पक्षातिवाद एक , अथ सप्तदर- पदामको देवनीध , पथ भूतपदस्तिम , पथाइनस्या व अष्टाविनि पञ्चदविधा मन्त्रा समापाता। त हेत भारभ्याच्यायममाति यावत् पशम खप कमार विधीयन्ते। भवामिन् खऐ तिन्द्रगाथा नाना कुनापरकीयाना मेघना विधानम्, अब उच्यते विश्व मिति ·३८८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ - श्छन्दसु रस मदधात्" इति । पृष्ठयषळहस्य सम्बन्धिनां पठे- नाङ्गा प्राप्तानां गायनयादीनां छन्दसां 'रसः' मारः अत्यनेदत्' अतिक्रम्यागच्छत् । तदानीं 'सः' प्रजापतिः 'अबिमेत्' भीतवान् । केनाभिप्रायेणेति, सोऽभिधीयते- अयं छन्दसा रसः 'पराङ् पराहत्य लोकान् 'अत्येष्यति' अतिक्रम्य गमियति इति अनेनाभि- प्रायेण । ततो भीतः प्रजापतिः 'त' रसं 'परस्तात् परभागे 'छन्दोभिः' गायत्वादिभिः 'पर्यग्रहात्' परितो निरुतवान् । गायत्रवादीनां मध्ये कस्याः सम्बन्धि रसं कया पर्यग्रह्लादिति, तदुच्यते- गायत्रयाः सम्बन्धि रसं नारासंस्था पयंग्टलात् । नरा- शंसशब्दो यस्या मृगजातावस्ति, सेयं 'नाराशंसी'। तथा बिटुभः चार रेभ्या' रेभशब्दोपेतया ऋगजात्या पर्यग्रहात् । जगत्या: सारं 'पारिरित्या' परिक्षिच्छब्दोपतया ऋगजात्या पर्यग्रह्मात् । अनुष्टुभः सारं 'कारव्यया' कामशब्दोघेतया समजाव्या पर्य- गृहात्। 'तत् तस्मात्परियहादूई पुनः 'छन्दम्मु गायत्रादिए 'त' रसम् 'अदधात्' अवस्थापितवान् । वेदनं प्रशंसति-"सरमास्य छन्दीभिरिष्ट' भवति, सरसे- मन्दोभियंतं तनुते, य एवं वेद" इति । 'यस्य' वेदितः दो. पूर्णमामादिक सारयुक्लायत्रादिभिरिष्ट' भवति, अथ अग्निष्टो- मादिकं प्रोदयन्नं वेदिता सारयुग्छन्दोभिः 'तनुते' विस्तारयति । इदानी कुन्तापमतगता को विधत्ते-नारागंसीः सति; प्रजा ये नरो वाक् प्रमः, प्रजावेव नदाई दधाति ; तस्मादिमरः प्रजा वदत्यो जायन्ते य एवं वेद; यदेव नारामंसीर:"-इति । "दं ननाः"-इत्यादयाम्तिस्री नारायंत्यः (०६.२.१.१-३.); तर "नराममापिप्यते"-इति नरायंसगदस्य शुक्लात् । ताम्ति ·॥ पाठपञ्चिका । ५। ६॥ ३८८ - सर्को ब्राह्मणाच्छंसी शंसेत् । तत्र नर इत्यनेन प्रजा विव विता, मंस इत्यनेन वाक् विवक्षिता। अतस्तच्छंसनेन प्रजास्वेव वाघ मवस्थापयति । 'तस्मात्' कारणादिमाः मजा लोके 'वदत्यः' वाग्व्यवहारयुक्ता उत्पदान्ते। य एवं वेद, तस्य वाच: व्यवहारक्षमाः प्रकाशयन्त इति भेषः। नारासीरिति यदेवास्ति, तत् पूज्य मिति सुरभिप्रायः ॥ ता ऋचः पुन: प्रशंसति- “शंसन्तो वै देवाश्च स्वर्ग लोक मायंस्तथैवैतद्य जमाना. शंसन्त एव स्वर्ग लोकं यन्ति" इति । स्पष्टोऽर्थः । तच्छसने किञ्चिदिशेपं विधत्ते-"ता प्रगाहं शंसति, यथा वपाक पिं; वार्यकर्ष हि हषाकपेस्तन्न्याय मेति"-इति । 'ताः' नारासीस्तिस्रः 'प्रगाह' पादे पादे प्रग्टह्य, अवसाय सेत; यथा पाक पिसतां पादे पादे विग्रह्य शंसति, तहदेतत् + । वृषाकपिमुक्ते प्रग्रहविधिरर्थसिद्धो द्रष्टव्यः । 'हिं यस्मात् कार- णात् इद मृषां शसनं 'वार्पाकप' वृषाकपिसम्बन्धं कर्त्तव्यग, 'तर' तस्मात्कारणात् 'वृषाकपे.' एतनामकस्य सूतस्य 'न्याय' प्रकारम् 'पति' प्राप्नोति । विग्रह एवान तन्न्यायः । * नाराशम्यादीना मिन्दगाथान्तानां विशट्टा कुन्तापरत मिति ममाया । "तस्माद् (षाकपे ) का अन्तापम्" इति आव यौ.८ ३ । + "तस्य (कुन्नापस ) आदिनयत ईश ( कारख्यान्ना ) वियाह निनद्य शसेन्'-दति श्राव० श्री. ८३८। इह वित उत्तर मेव निनदं विधास्थति । + "अथ वषाकपि शद यथा होवाज्यादाचतथे"-इति आ. श्री. ८३.४ । भाज्यायधर्मान्तु भईर्धशसनम्, वियाह , चिरण्यास , न्यूड , निनर्द, प्रतिगरयेति षट् (७ ३१-२१)। अचासनाविदेश वारथिन वत उक्तम् "पतिशमविह-इति (५.)।

·३८. ऐतरेयवाणम् ॥ वृषाकपिस्ते न्यूखनिनवपि विदोने, अतोऽत्रापि तदुभय- प्रामौ न्यूचं निराशय इतरं विधत्ते- “तासु न न्यूजयेन्नीवीव नर्देत, स हि तासां न्यू छ."-इति । 'तास' नाराशंसोषु न्यूई न कुर्य्यात, किन्तु 'नोवौव नदेव' विशेपेण निनदं मेव कुर्यात् । 'स:' एव निनर्दः 'तासां' नाराशं सोनां न्यूछ स्थानीयः। एतीय- पादस्य दितीयस्वरे त्रयोदगभिरोकारैस्तत्र पावसानं कृत्वा त्रयाणां त्रिमात्राणा मोकाराणा सच्चारणं न्यूड. (२१,२४ पृ० ) । टतीयपादस्य प्रथमाक्षर मनुदात्तत्वेन द्वितीयाक्षर मुदात्तत्वेनो- चारयेदिति यदस्ति, सोऽयं निनर्दः । अरगन्तराणि विधत्ते -"रेभीः शंसति" इति। रेमशब्दो- पेता ऋचो रैभ्य । “वच्यख रेभ वच्यत्व"-इत्याद्यास्तिनः (पर. प० २. २. १-३.), ताः शंसेत् ॥ ता ऋचः प्रसति-"रेभन्ती वै देवाय ऋपयय स्वर्ग लोक मायंस्तथैवैत द्यजमाना रेभन्त एव स्वर्ग लोकं यन्ति" इति । "भन्त' सब्द कुर्वन्तः, कीर्ति कुर्वन्त इत्यर्थः ॥ विग्रहादिकं विधत्ते -"ता: प्रगाई संमति, यथा वृषाकपि, वार्पाकपं हि वृपाकपेस्तन्न्याय मेति ; तासु न न्यूदयेबीवीव नर्देस हि तासा न्यूद्धः” इति । पूर्ववागन्तराणि विधत्ते -"पारिक्षितीः शंसति"-इति । परिचिच्छन्दोपेता: “राजो विश्वजनीनस्य"-इत्याद्यायतन ऋषः . "वतीयेषु पार्दपूरात मनुदाना या प्रदर्भ विनर्देत् । मदपि निदर्शनायो- दारिप्पाम-दं जना उपयुत । नराम मुस्सविष्यते। परि मुहमा नवतिय कीरम मनु दाहोरम-ति"-इति धार. पो. ८.१ ८.कारी मुहान, शिकार खान, पवि।

·॥ पठपच्चिका। ५६॥ ३८१ पारिक्षियः; तासु “परिक्षितः क्षेम मकरत्"-द्रतिपरिक्षिचन्दस्य तत्वात्। ता ऋचः भसेत् । ताः प्रशंसति- “अग्निः परिचिदग्निहींमा: प्रजाः परि- क्षेत्यनि हीमाः प्रजाः परिक्षियन्ति" इति। तावृक्षु परिक्षि. घर व्देनाग्निरेवाभिधीयते । अग्निहींमाः सर्वाः प्रजाः दाहपाका- दिना परिपालयन् 'चेति' निवसति, प्रजावेमा अग्नि परितः मेवमाना: 'चियन्ति' निवसन्ति ; अतः कर्तरि कर्मणि वा व्युत्पत्त्या अय मग्निः परिक्षिद्भवति॥ वेदन प्रसंपति--"अग्नरेव सायुज्यं सरूपता सलोकता मथुते य एवं वेद"-इति । सहवास-समानरूय-समानलोकलानि वेदिता प्राप्नोति ॥ तासा मृचां तेन पूज्यत्वं दर्मयनि-"यदेव पारिचिती" -इति ॥ प्रकारान्तरेण ता: प्रशंसति- "संवतारो वै परिक्षित, संव- सरी होमाः प्रजाः परिक्षेति ; संवत्सरं हीमाः प्रजाः परिधि- यन्ति"-दति। अग्निवाक्यवद् व्याख्येयम् ॥ वेदनप्रशंसां ग्राइविधि प दर्शयति -"संपरसरस्यैव सायुज्यं सरूपता सलोकता मनुने य एवं वेद ; ताः प्रयाहं शंसति, यथा वृषाकपि; वार्याकपं हि वृपाकपेस्तन्न्याय मेति ; तासु न न्यूंस बेनीवीय नम हि तासां न्यूच."-इति। पूर्ववटु व्याख्येयम् । ऋगन्तराणि विधत्ते- “कारख्याः शंसति" इति। कार- भन्दोपता: 'कारयाः', "इन्द्रः काम मबूबुधद"-त्वाद्याशतसः (श प० २. ४. १-४.), ताः सेत् । ताः प्रसति- "देवा यै यस् किच कल्याणं कर्माकुर्व- ·३८२ ॥ ऐतरेयन्नाद्मणम् ॥ स्तत् कारव्याभिरवाप्नुवंस्तथैवैतद्यजमाना यत्किच कल्याणं कर्म कुर्यन्ति, तत्कारयाभिराप्नुवन्ति"-इति । 'कल्याण' काम्यफलावं कर्म सतवतां कारव्याभिग्मिस्तत्फलप्राप्तिर्भवति ॥ विग्रहादिकं विधत्ते -"ता: प्रगाहं शंसति, यथा वृषाकपिं; बार्पाकपं हि वृषाकपेस्तन्याय मेति ; तासु न न्यूद्धयेन्नीवीव नर्देम हि तासां न्यूद्धः" इति। पूर्ववद व्याख्येयम् * ॥ ऋगन्तराणि विधत्त -- “दिशांतृप्तीः शंसति ; दिश एव तत्कल्पयति" इति । "यः सभेयो विदथ्यः" इत्याद्या ऋचः ( ऋ० प० २. ५. १-५.) दिशांतृप्तीः शंसेत् । प्रायादिदिग्यत्वात, "ते देवाः प्रागकल्पयन्"-ईति क्लपिधातुयणाय दिशांकृतित्वम् ; तच्छसनेन दिश एव 'कल्पयति' खप्रयोजनक्षमाः करोति ॥ तामा मृचा सध्या दर्यात- "ता: पञ्च शंसति ; पञ्च वा इमा दिशद्यतस्रस्तिरमा एकोही' - इति । दिशाप्तिसञ्जकास्ता ऋच. पञ्च समेत् । अर्यमा उपलभ्येत्याद्या दिशः पञ्चसयाका एव ; ऐन्द्री, यामी, वारणी, सौमी, चेत्येवं 'तिरथाः' तिर्यग- वस्थिता दिशश्वतस्रः, जई का; इत्थं पञ्च सङ्ख्या प्रपद्यते ॥ न्यूस निनदी निषेधति-- “तासु न न्यूट्येनैवैव च निन- देनेदिमा दिशो न्यूँखयानीति" इति। 'तासु' दिशांतृप्तिपु न्यूंखं न कुर्यात्, तथा निनद मपि नैव कुर्यात् । 'एव', 'च' इति पददयं विषययोः समुच्चयार्थम् । न्यूंखवजने को ऽभिप्रायः, सोऽभिधीयते-इमा दिशी 'नेत न्यूंखयानि' नैव चालयानि 'इति' अनेनाभिप्रायेण । न्यूंखनिनर्दयोरभिधानादेव वजनसिही निषेधो नित्यानुवादः, पूर्वमन्वदृष्टान्तेन शशितयोनिषेधार्थों का । • "चतुर्दयाम ( काव्य चतुवाम् ) एकेन हाभ्याध वियह:"-इति पाथः यी० ८.३-१२ ।

·॥ पठञ्चिका । ५। ६ ॥ . शंसने निषेधं दर्शयति- "ता अईचंशः शंसति, प्रतिटाया एव"-इति। पूर्वासा मृचां पादे पादे अवसाय शंसन मुक्तम, तास्तु दिनांल तोरईचे चे ऽवसाय सेत् । अचिस्य प्रत्यूचं हित्वात्तच्छसनं प्रतिष्ठाये सम्पद्यते * ॥ ऋगन्तराणि विधत्ते ."जनकल्पाः मंसति ; प्रजा वै जन- कल्या, दिश एव तल्कल्पयित्वा तासु प्रजा: प्रतिष्ठापयति"- इति । “योऽनाताक्ष:"-इत्याद्याः षड्चो जनकल्याभिधाः (ऋ. प० २. ६. १-६.), ताः शंसेत् । अनाताच इत्यादिना पुरुप- विशेपानुपन्य स्यते ।, ता: कल्पेषु कल्पशब्दाभिधानादेव 'जन- कल्पाः'; तासां प्रजारूपत्वात्, पूर्वोक्त दिए॒पामिभिर्दश सम्पाद्य 'तासु' दिक्षु प्रजाः पतिठापयति । पूर्ववत् न्यूनिनर्दनिषेध मईविमानं च दर्शयति--- "तास न न्यूटयेनैवैव च निनदेवेदिमाः प्रजा न्यूज़यानीति ; ता अर्ब- गः सति प्रतिठाया एव"-इति ॥ ऋगन्तराणि विधीयन्ते -“इन्द्रगाथाः शंसतीन्द्रगाथाभिवं देवा असुरानभिगायाथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमाना इन्द्रगाथाभि- रैवाप्रियं भ्राव्य मभिगायायैन मति यन्ति" इति। "यदिन्द्री दाशराने"-इत्याद्याः पञ्चर्च इन्द्रगाथाभिधाः (ऋ० प० २. ७. १-५.), ताः सेत् । इन्द्रो गाथ्यते फप्यते यावृत्त ता: 'इन्द्र- गाथा.', ताभिर्देवा असुरानभिगाय योडु माभिमुखेपन प्राम्य युडेनेनान् ‘भत्वायन्' पतिकान्तवन्तः, जयं प्राप्ता इत्वधः। देववद यजमाना अपि एताभिरिणं जयन्ति ॥ - २ "प्रेषोऽम:" इति भाव. यो... ३. १३॥ 1. जनकप.भिषास चा द्रष्टव्यम् ।

·३८४ ॥ ऐतरेयनामुणम् । - पूर्ववदईऽवसानं विधत्ते "ता अईशः शंसति, प्रति- ठाया एव"-इति ॥ ६ ॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबाह्यणस्य पष्ठपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (चिंगाध्याये) षष्ठः खण्डः । ६ (२२)। ॥ अथ सप्तमः खण्ड.॥ । ऐतशमलापं शंसत्यैतशो ह वै मुनिरग्नेरायु- दश' यज्ञयायातयाम मिति हैक आहुः सो ऽब्रवीत्पुत्रान् पुचका' अग्नेरायुरदर्थं तदभिलपि- प्यामि यत् किञ्च वदामि' तम्मे मा परिगातेति'स प्रत्यपद्यतैता अश्वा प्राप्लवन्ते' प्रतीपं प्रातिसत्वन मिति' तखाभ्यग्निरैतशायन एत्याकाले ऽभिहाय मुख मप्यगृह याददृपन्नः पितति तं होवाचापा लसो ऽभूर्यो मे वाच मवधीः शतायुं गा मकरिष्यं' सहस्रायुं पुरुषं पापिष्ठां ते प्रजां करोमि यो मेत्य मसक्था इति तमादारभ्यग्नय ऐतशायना पौर्वाणां पापिठा इति तं हैके भूयांसं शंसन्ति स न निषेधेद्यावत्काम शंसेत्येव ब्रूयादायुर्वा ऐनशमलाप' 1 ·॥ पठपनिका । ५ । ७॥ ३८५ -- - - आयुरेव ताजमानस्य प्रतारयति य एवं वेद यदे- वैतर्थप्रलापा:' छन्दसां हैष रसो' यदैतशमलाप- श्छन्दस्खेव तसं दधाति सरसहाय छन्दोभिरिष्टं भवति' सरसैश्छन्दोभिर्य तनुते य एवं वैद यद्देवै- तशमलापा:' अयातयामा वा अधितिरैतशप- लापो'ऽयातयामा मे यजे ऽसदनिति, यते ऽस- दिति 'तं वा एत मैतशप्रलापं शंसति' पदावयाहं यघा निविदं तरोत्तमेन पदेन प्रगीति यथां निविदः' मवलिकाः शंसति' प्रवहिकाभिर्वे देवा असुरान् प्रवड्याघैनानत्यायंस्तथैवैतद्यनमानाः 'प्रवलिकाभि- रेवामिय भाव्यं प्रवगाथैन मति यन्ति'ता अर्द्ध- चंशः शंसति' प्रतिष्ठाया एवाजिज्ञासेन्याः शंस- त्याजिज्ञासेन्याभिर्वे देवा असुरानाजाया बाधेनान- व्यायंस्तथैवैतद्यनमाना यानित्तासैन्याभिरेवामिय भाटव्य माज्ञायाधैन मति यन्ति ता अईर्चशः शंसति' प्रतिष्ठाया एव' मतिराधं शंसति' प्रतिराधेन वै देवा असुरान्प्रतिराध्याघैनानत्यायंस्तथैवैतवनमाना: पतिराधेनैवापियं घाटव्यं पुतिराध्याघेन मति यतातिवादं शंसत्यतिवादेन वै देवा असुरानत्यु- द्याधैनानत्यायंस्तथैवैतानमाना' अतिवादेनैवापियं ।

·॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ भाव्य मत्युद्याथैन मति यन्ति त मर्द्धशः शंसति प्रतिष्ठाया एवं ॥ ७ (३३) ॥ कुन्तापनामकं विंशचं सूक्तं विधायैतशप्रलापनामक सप्तति- सङ्ख्याकं पदसमूह ( ऋ० प० २.८.१-१०. विधत्ते-“ऐतश- प्रलापं शंसति" इति। ऐतगाखेपन मुनिना दृष्टः 'ऐतशः', अनन्विताना मर्थानां वचसां लाप. 'प्रलापः'; त वाणाच्छंसी सेत् ॥ त मैतशप्रलाप स्तोतु माख्यायिका माह "ऐतशी ह वै मुनिरग्नेरायुदंद, यज्ञस्यायातयाम मिति हैक आहुः; सो ऽब्रवीत् पुत्रान्,- पुत्रका अग्नेरायुरदर्श, तदभिलपियामि, यत्किञ्च वदामि, तन्मे मा परिगातेति, स प्रत्यपदाता अखा आप्लवन्ते, प्रतीपं प्रातिसत्वन मिति"-ति ! ऐतशनामक: कथित मुनिः 'अनेरायु:'-इत्येतन्नामकं मन्त्रकाण्डं ददर्भ । पूर्व- वदग्नेः प्रियत्वात् तस्य काण्डत्याग्नेरायुरिति नाम सम्पन्नम् । 'एको' याचिका; 'यज्ञस्यायातयामम्' इति तस्य मन्त्र काण्डस्य नामधेय माहुः । पुनः-पुनः पठिते. सार्यकमन्न जातैरलसो यत्रो गतसारोऽभूत, तस्य यन्नस्यालस्यपरिहारण सारोत्पादनादस- बचप्रलापरूपस्य मन्त्रकाण्डस्य 'अयातयामम्'-इति नाम सम्प न्नम्। 'सः' मुनिरैतश: स्वकीयान् 'पुत्रान्' प्रत्येव मब्रवीत,- हे 'पुत्रकाः' कुसिताः पुत्राः ! अह मग्नेरायुरित्येतनामक मन्त्र- काण्डं दृष्टवानस्मि, तदहं भवता मये अभिल पियामि। तस्मिन् मगतार्थस्य कस्याप्यभावात् यत् किचिदाङ्मावं वदामि, 'तत्' मे पपन यूयं 'मा परिगाता' पम्य वचनस्य निन्दा मा कुमत । एवं - ।

·॥ पठपञ्चिका | ५ ॥७॥ ३८७ तस्य पुत्रान् मन्वयित्वा 'सः' मुनिः 'प्रत्यपद्यत' प्रलापं प्रारधवान् । सप्ततिसङ्याकपदरूपे तस्मिन् “एता अक्षा प्राप्लवन्ते"-इति प्रथम पदम्, “प्रतीपम्मातिसवनम्" इति दितीयं पदम् । 'इति'शब्दः प्रदर्शनार्यः, इत्यादिकं सप्ततिपदसमूह मुक्तीवान् * ॥ तदीयपुत्रवत्तान्तं दर्शयति- "तस्याम्यग्निरेतगायन एत्या- काले मिहाय मुख मम्यग्लादपन्नः पितेति" इति । मुख मित्यन्वयः। एतयस्य पुत्रः 'ऐतशायन.', स च 'अभ्यग्निः' --इति एतनामक , एतादृशः सः प्रत्यपलपन्तं पितरं दृष्ट्वा सहसा समेत्य, तदानीम् 'अकाले' प्रलापसमाप्तिकालाभावेऽपि 'अभि- हाय' श्राभिमुखानोत्थाय तस्य पितुर्मुख मपि 'अठहात्' हस्ते. नाच्छादितवान् । केनाभिप्रायेणेति, सोऽभिधीयते-'न.' अस्माकं पिता तदानीम् 'अपत्' दपं प्राप्तः, उन्मत्त इत्यभिप्रायेण ॥ अथ मुनेवृत्तान्त माह -"तं होवाचापेद्यलसो ऽभूर्यो मे वाच मवधीः, यतायु गा मकरिष्यं, सहस्रायुपुरुपं, पापिष्ठां ते प्रजा करोमि, यो मेत्य मसक्या इति”-इति । 'तम्' अभ्यग्निनामकं पुर्व मुखपिधान प्रहत्तं पिता एव मुवाच । हे पुत्र ! वम् 'अहि' अस्माद देशादपागच्छ, 'अलसोऽभू.' महाक्यं योत मालस्य युक्तस्व मभूः । यस्त्वं मे मदीयां वाचम् 'अवधीः' मुखपरिधानेन विना- थितवानसि; अह मुन्मत्त इति तव बुद्धिः; न बह मुन्मत्तः, किन्तु मन्त्र काण्ड मीदृशम्। सामर्थन्त मदीयं गृणु , युषं गां 'शतायु" गतसंपरसरायुप्पाम् 'अकरियं' कत्तुं शमोमि, तधा शतायु पुरुषं 'सहस्रायु' सहस्रसंवत्सरायुष्कं कर्नु * "एता पत्रा पायत इति मतिपदानि"-इत्यादीनि पाय यो.८.३.१४-१॥ 'मनतिपद भावानरे कचित् षट्मप्रतिपदानि सनौनि पदयनाथ म्'-इति बायो। .. -अन्या.

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ - शकोमि। अतो मा मवजानतस्ते 'प्रजा' पुत्रादिरूपां 'पापि- यस्त्वं मा छाम्' अतिशयेन दारिद्रनादिहेतयुक्तां करोमि । मित्यम् 'असक्थाः' अभिमूतषानसि, तमात्तव शापो युक्त इत्येवं पितोवाच । पितुः शापं लोकप्रसिद्मा दृढ़यति-"तस्मादाहुरम्यग्नय ऐत- शायना ओर्वाणा पापिठा इति"-इति । यस्मात् पित्रा शापो दत्तः, 'तस्मात्' कारणात् तदृत्तान्ताभिज्ञा जना एव माहुः, 'और्वाणाम्' और्वगोत्रोत्पन्नाना पुरुषाणां मध्ये 'ऐतशायनाः' रोगस्य मुनेः सम्बन्धिनः 'अम्बग्नयः' अभ्यग्निप्रमुखाः पुरुषाः 'पापिष्ठाः' अत्यन्तपापयुक्ता इति ॥ ऐतशमलापस्य बाहुल्यं विधत्ते-"तं हैके भूयांमं भंसन्ति' -इति । 'तम्' ऐतथालाप मभिज्ञाः केचिद्याज्ञिकाः अतिशयेन बहुलं शंसन्ति । तथाचाखलायन पाच- "सप्ततिं पदान्यष्टा- दश वा-इति (श्री० ८. २. १४, १५.) । तत्र किश्चिनियमं विधत्ते - "सन निषेधेद्यावफार्म शंसे- त्येव ब्रूयादायु ऐतगालाप:"-इति । 'म:' यजमान श्रीमुक्ये. नैतशाला भंसन्तं वाहाणाच्छसिन 'न निपेधेत्' माभूदयं प्रताप इति निषेधं न कुर्यान, किन्तु यावत्काम' बदीये छानुसारेण शंस इत्येय ब्रूयात् । अय मैतशप्रलाप; आयुःस्वरूपः ; तस्मादव प्रवर्त- मानस्य निषेधनं न युलम् ।। वेदनं प्रश्मति-"धायुरेव तनमानस्य प्रतारयति य एवं वेद" इति ॥ भुतेन पूज्यलं दर्मयति- “यदेवैतगालापा३:"-:ति ॥ "यदिवसायमा पात्रानिया. समा भाषां पापिछा "-इति माया• त्रा...।

·। पाठपच्चिका। ५॥७॥ ३८८ 1 प्रकारान्तरेण प्रशंसति- "छन्दसा हप रसो यदैतशप्रलाप- म्छन्दरसेव तसं दधाति" इति। योऽय मैतशमलापः, स एषः 'छन्दसा' वेदानां मध्ये 'रस' सारः; अत एव तच्छ मनेन 'छन्दस्यु' वेदेष्वेव रस मवस्थापयति ॥ वेदनं प्रशंसति-- "सरसैहास्य छन्दोभिरिट' भवति, सर- सैश्छन्दोभियन्नं तनुते य एवं वेद"-इति । पूर्ववद व्याखेयम् । पुनरपि सतेन पूज्यलं दर्भयति – “यदेवैतशालापा३:"- इति । 'उ' अपिचेत्यर्थः । प्रकारान्तरेण प्रशंसति- “श्रयातयामा वा अधितिरैता- प्रलापो ऽयातयामा मे यज्ञे ऽसदनितिमें यज्ञ सदिति"-इति । योऽय मैतगप्रलापः, स 'यातयामत्वम्' असारत्व, तई परीत्यान 'अयातयामः' सारयुक्त इत्यर्थः । अत एव 'अचितिः' अक्षय- फलहेतुः। तस्मान्मे यन्ने प्रयोगोऽयम् 'अयातयामा' स्वतः सरसः अस्त, तथा मे यन्ने प्रयोगोऽयम् 'अक्षितिः' रसवदचय. फलहेतुल मभिप्रेत्य शंसेत् । तवैकस्मिन् पदे ऽवसानं विधत्ते-"तं वा एत मैतगमलामं मंसति, पदावनाई यथा निविदम्" इति । पदे पदे भवर हा यथा निविदं शंसति, तथैवेतशमलापं पदे पदे अवघ्यावग्ध सेत् ॥ अन्ते प्रणयं विधत्त- "तस्योत्तमेन पदेन प्रपोति, यथा निविदः" इति। निविदः पदानां भंसने चरमे पदे यथा प्रपत्र करोति। तददताप्युत्तमे पदे प्रपवं कुर्यात् । ऐतगणनापं विधाय प्रवतिकाख्या समो विधत्ते-"प्रव विकाः शंसति ; प्रवधिकाभिवं देवान् प्रसुरान् प्रवद्धार्थना ·। ऐतरेयवाणम् । नन्यायस्तयैवैताज माना: प्रवहिकाभिरेवाप्रियं माटव्यं प्रवता- थैन मति यन्ति" इति। "वितती किरको दौ"-इत्याद्याः पड़- नुष्टुभः ( क. प० २...१-६.) प्रवद्धिकाख्याः । पुरा किलताभिः ऋम्भिर्देवाः असुरान् ‘प्रवद्वा' अमनस्वं प्रिय मुक्का, ततस्तान- सुरानतिक्रम्यागच्छन् । प्रवद्धनं निई दयं सान्ववचन मित्यु तवान् । अमनःपूर्वकेण प्रियवचनेन विरोधिनो ऽनुरान् वञ्चयित्वा तदीय- देश मतिक्रम्य गतवन्त इत्यर्थः । देवदृष्टान्तेन यजमानाना मपि तथैव भवति ॥ तावृक्षु अईचे अवसानं विधत्ते- “ता अईयः शंसति, प्रतिष्ठाया एव"-इति । अईयोदित्वात् पादयसाम्येन प्रति- हाखम् ॥ शाखान्तरगताः प्रवन्तिकाख्या ऋचो विधाय तथैव शाखा- न्तरगता आजिज्ञासेन्या ऋचो विधत्ते - "आजिज्ञासेन्याः मंस- সাভিমাদামিন ই অনুৰামাযানালাইনঘল- माना आजिज्ञासेन्याभिरेवाप्रियं भातव्य मान्नायायैन मति यन्ति ; ता अर्जशः शंसति, प्रतिष्ठाया एव"-इति। आकारोऽत्र अवशब्दार्थे वर्तते ; आन्नातु मवन्नातु मिच्छा 'आजिन्नासा', ता मईन्तीति तत्साधनीभूता ऋच. 'आजिज्ञासेन्याः' आनायामुराणा भवज्ञां कवेत्यर्थः। अन्यत्पूर्ववद व्याख्येयम् । “इहेत्य मागपागु- दग्" इति शाखान्तरपठिताश्चतस्र ऋच आजिन्नासेन्याः (ऋ० प० २.१०.१-४.)॥ तासां शंसनं विधाय प्रतिराधास्यत्य मन्त्रस्य शंसनं विधत्ते- "प्रतिराध संसति ; प्रतिराधेन वै देवा असुरान् प्रतिराध्याथैना- 'यारो०८.३.१८ ।

·॥ पठपञ्चिका।५।७॥ नत्यायंस्तथैवेतद्यजमानाः प्रतिराधेनैवाप्रियं भाटव्यं प्रतिराध्या- थेन मति यन्ति"-इति । सूत्रे "मुगित्यभिगत इति त्रीणि पदानि"-इत्यादिना (पाख० चौ० ८. ३.२२.) योयं मन्च उत्त:, सोऽयं 'प्रतिराध:' (ऋ० प० २. ११.१.)। विरोधिनां राध समृद्धि प्रतिबधाति, प्रतिराधत्वम; 'असुरान् प्रतिराध्य' तदीयां सममितिबध्येत्यर्थः । प्रतिराधाख्य शाखान्तरगत मन्वं विधाय , भतिवादाख्य शाखान्तरगत मेव • मन्वं विधत्ते-"अतिवादं,सत्यतिवादेन वे देवा असुरानयुद्याथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमाना अतिवादेनेवा- प्रियं चाढव्य मत्युद्याधैन मति यन्ति ; त भईर्चमः यसति प्रति- छाया एव"-इति। "वीमे देवा असत"-इत्यायनुष्टुप शाखान्तर- पठिता अतिवाद इत्युच्यते (ऋ. प. २. १२. १.)। विरो- धिना सत्कार मतिलमाधिचेपरूपो वादः 'पतिवादः', तत्सा- मर्थ्य साधनलात् ऋगण्यतिवाद इत्युच्यते । 'प्रत्युद्य' भतिकम्योका, पधिचियेत्यर्थः । अन्यत् पूर्ववद व्याखेण्यम् ॥ ७॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे ऐतरेयवानपस्य पत्रपत्रिकायां पञ्चमाध्याये (विंशाध्याय) सप्तमः खण्डः ॥ ० (३३) ।। - •, पाखान्नरयतमन्नस्य विधाने तल्लपपमानायतदानये एव तत्पाठस्सायोचित्यम्, वधा पठ्यते च सर्वद। दृश्यते चानयोः पाठः परिसिघ्यन्ये कुन्तापाध्याये। पारवाय- मेनापि नार्य प्रपठा रिश्ता, प्रत्युत प्रयोकरहपत एक (पात्र..८, १.२२, २३)। वदिमी मन्त्री न माघापरीयायित्ययाकम् । * "मे देवा पासनेत्यनु"-उवि पाय मो.८.१.१६, २॥

·४.२
॥ ऐतरेयत्राह्मणम् ॥
॥ अथ अष्टम. खुण्डः ॥
1
देवनीथं शंसत्वादित्याच ह वा अगिरसश्च स्वर्गे
लोके ऽस्पईन्त वयं पूर्व एष्यामो वय मिति ते हाङ्गि-
रसः पूर्वे' पूर्व: सुत्यां वर्गख लोकस्य ददृशस्ते ऽग्नि
प्रजिघुारङ्गिरसां वा एको ऽग्निः परेवादित्येभ्यः
श्वः सुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य प्रबहौति'ते हादित्या
अग्नि मेव दृष्ट्वा सद्यः सुत्यां वर्गस्य लोकस्य ददृ-
शुप्तानेत्याबवौच्छुः सुत्यां वः खर्गस्य लोकस्य प्रब्रूम
इति ते होचुरथ वयं तुभ्यं सद्यः सुत्यां वर्गख
लोकस्य प्रबमस्त्वयैव वयं होत्रा' स्वर्ग लोक मेष्याम
इति स तथेत्युक्ता प्रत्युक्तः पुनराजगाम'ते होचुः
प्रायोचा:इति प्रावीच मिति होवाचायो मे प्रति
प्रावीचन्निति' नो हि न प्रत्यज्ञास्या३: इति मति
वा अजास मिति होवाच यशसा वा एषोऽध्यति
य पार्विज्येन तं यः पतिरुन्धेद्यशः स प्रतिसन्धेत्
तस्मान्न प्रत्यरौत्सीति 'यदि त्वस्मादपोन्निगांसाजे-
नामादपोदियात् यदि त्वयाज्यः + बय मपोदितं
तस्मात् ॥८(३४)॥
."-इति सविसर्मपाठ इप-पुस
विमर्गाभाग शादिय परम ।

·॥ पउपञ्चिका । ५८॥ ४०३ प्रय देवनीयाय सप्तदगानां पदानां समूहं विधत्ते-“देव- नीथं मंसति" इति। सूत्रकारेण "आदित्या ह जरितरनि- रोम्यो दक्षिणा मनयन्निति सप्तदश पदानि"-इति (पाख. थो० ८. ३. २५.) योऽयं पदसमूहो ऽभिहितः, स 'देवनीथः' (ऋ. प० २. १३. १-१७.); देवलोकनयन हेतुत्वात् ॥ तं प्रशंसितु माख्यायिका माह -“प्रादित्याच ह वा अङ्गि- रसर स्वर्गे लोके इसईन्त,- वयं पूर्व एथामो पय मिति ; ते हाङ्गिरसः पूर्वे म्खः सुत्या वर्गस्य तोकस्य ददृशुस्ते ऽग्निं प्रजि- घ्युरङ्गिरसां वा एको ऽग्निः परेशादित्येभ्य. एस. सुत्या स्वर्गर लोकस्य प्रब्रूहीति; ते हादिया अग्नि मेव दृष्ट्या सद्यः सुवा स्वर्गस्य लोकस्य दास्ताने त्याब्रवीच्छ सुत्ला वः खर्गस्य तोकस्य प्रब्रूम इति; होचुरथ वयं तुभ्यं सद्यः सुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य प्रबमस्त्वयैव वय होना स्वर्ग लोक मेयाम इति ; स तथेत्यु का प्रत्युक्तः पुनराजगाम"-इति। अदिवः पुनाः 'मादित्या.' देवाः, 'अतिरसः' महर्षयः; ते हिविधाः स्वर्ग लोके सति परस्पर मस्य- ईन्त । तत्रादित्या एव मुहावन्तः, - वय मेव 'पूर्वे' प्रथम प्रहत्ताः सोमयाग मनुष्ठाय वर्ग मेप्याम इति । तथा अगिरसोऽपि वय मेव 'पूर्व प्रथमं प्रवृत्ताः खगं गमिष्याम इत्यवोचन्। तदानीं 'ने' अधिरसो महर्षयः 'पूर्वे' प्रयमं प्रवृत्ताः सन्तः खर्गत्य लोकस्य निमितभूतां 'सुत्या' सोमाभिपवं 'खो दशः परेणुः करियाम इति निचितवन्तः। निथित्य प 'ते' अङ्गिरस.पादित्यानां सनी खकीय मग्नि 'प्रजिघ्युः' प्रहितवन्त इत्यर्थः । अगिरसा मेव महर्षी या मध्ये अग्निनामको महर्पिरेकोऽस्ति, ते प्रत्येव मुलवन्तः । हे अग्ने । त्वं 'परेहि परागछ। प्रादिचानां सोये .

·ऐतरेयवाक्षणम् ॥ गत्वा 'खः मुत्यां' परेारस्माभिः कारिथमाषं सोमयागं, स्वर्गस्य लोकस्य निमित्तभूतम, आदित्येभ्यः प्रहि। है आदित्या. ! पोद्वारगिरफ. सुत्यां करिष्यन्ति, यूय मागल्यालिज्यं कुरतेति कथयेत्यर्थः । 'ते' वादित्या दूरादागच्छन्त मनिं दृष्ट्वैव तदभि- प्राय मवगत्य भविष्यतस्तदीययज्ञात् पूर्व मेन खर्गस्य लोकस्य साधनभूतां 'सद्यः मुत्यान' अद्यतनसोमयाग कर्मविशेष 'दर.' निधितवन्तः। तदानी मग्निः 'तान्' आदित्यान 'एत्य' प्राम्येदं वचन मब्रवीत,- हे आदित्याः 1 स्वर्गस्य लोकस्य साधनभूतां मगिरोभि. करिष्यमाणां ख: सुत्या 'वः' युष्मभ्यं 'प्रब्रूमः' अह मन- वीमि-यूय मागत्याविज्यं कुरुतेति । ततः 'ते' आदित्या अग्नि 'अथ' तहच नश्रवणानन्तरं वयं तुभ्यं ब्रूमः, -- स्वर्गस्य लोकस्य साधनमूता सुत्या अस्माभिः सद्यः क्रियते ; तस्मादिदानी मागतेन त्वयैव 'होका' पाविज्यं कुर्वता मह वयं प्रथमतः खरी लोक मेथाम इति । सोऽग्निस्तथेत्युवा 'मत्युक्ताः' तैरादित्यैरुक्ती प्रतिवचनं प्राप्तः, स्वकीयाना मगिरसां समीप माजगाम । अगिरसा मनेश्च परस्पर संवादं दर्शयति--"त होचुः प्रावी- चा३: इति ; प्रावोच मिति होवाचाथो मे प्रति प्रावोपन्निति ; नो हिन प्रत्वनास्था३: इति ; प्रति वा अन्नास मिति होवाच"- इति । 'ते' चागिरसस्त मग्नि मूचुः, - हे अग्ने ! त्व मादित्याना मग्रे कि मस्मदीयं मभिप्रायं प्रापोचाः ? इति । मुतिः प्रश्नार्था । सोऽग्निस्त मभिप्रायं प्रावीच मित्युका पुनरप्येतदुवाच,-'अय' अनन्तरं 'में मम 'प्रति प्रावीचन्' त आदित्याः प्रत्युनर मेव मुलवन्त इति । तदीया मति मनूदितवान् । ता मुक्तिी गुत्वा ने रिम एवं पप्रच्छु,-हे अम्ने ! 'नो हि न प्रत्यनास्था३: ?'

·॥ षष्ठपदिका ५८॥ ४०५ प्रतिज्ञान मार्विज्याङ्गीकारः, तनिषेधो ऽनङ्गीकारः, तस्यापि निषेधः अवश्याङ्गीकारः; कि मदीय मार्विच्यं परिष्कृत्य घड्गी- कृतवानसि ? सुतिः प्रयार्था । ततोऽग्निः अहं तत् 'प्रत्यज्ञास मेव' प्रतिना मगीकारं कृतवानवेत्युक्तवान् । अगिरसा मनभीष्टस्यापि सकीयालिन्य स्याङ्गीकारे युति दति-"यममा वा एषोऽन्येति, याविन्येन ;तं यः प्रतिरन्धेद यमः स प्रतिरन्धेत् । तस्मात्र प्रत्यरोसीति"-इति । 'य' पुमाना- विज्येन चरति, एष पुरुषो यशसैव युक्त: 'अभ्यति' अभितः सञ्च- रति । आर्खिन्य मत्यन्तं यशस्कार मित्यर्थः। 'यः' पुमान् परेण प्रार्थित मार्षिज्यं परित्यज्य 'ते' तदीययाग 'प्रतिरुन्धेत' यागस्य प्रतिरोधं कुर्यात , स पुमान् स्वकीयं यम एव 'प्रतिगन्धेत्' विना- भयेत् । 'तमात्' कारणादह 'न प्रत्यरोसि' तदीययज्ञस्य प्रति- रोध न कृतवानम्मि, किच्चालिज्यं मयागीकृत मिति॥ *. तईि कीदृशे विषये परिहर्तव्य माखिज्य मित्याशङ्कर परि- हारयोग्य विषयं दर्शयति-"यदि त्वमादपोज्जिगांसेद्यन्नेनास्मा- दपोदियाद; यदि खयाज्यः, स्वय मोदितं तस्मात्" इति । पूर्व- बार्बियं परिहतुं मशक्य मित्युक्तम्, तलवण्यार्थः 'तु-गब्दः । यदि कथञ्चिद 'अमाद' पार्विन्यात् 'अयोजिगांसेत्' अपेत्योहन्तु मिच्छेत, तदानीं 'यन्त्रेन' सकीयेन निमित्तभूतेन 'यस्माद पार्खियाद 'अपोदियात्' अपक्रम्योरच्छेद। यस्मिन् दिन वं य करिथसि, तस्मिवेवाह मपि करिथामीत्युका तदार्जिन्य परिहत भक्यम्। एककालीनखकीयानुठान मेक परिहार- निमित्तम् । निमित्तान्तर मप्युचते- 'यदि तु' यदि कथविद 'षयाव्यः' यागार्थी पुरुपः शास्तनिपेषाद्यष्ट, मयोग्यः स्यात्, ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् । तापादयाज्यात् पुरुषात् खकीय माखिज्यं 'खय मपोदितं' भास्त्रेणेव निषिद्धम् ; तादृशे विषये नास्त्याविन्यपरिहारे दोप इत्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाद्मणस्य पत्रपत्रिकायां पञ्चमाध्याये (त्रिंशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (३४) ॥ ॥ अय नवमः खण्डः ॥ ततः पुरा ते हादित्यानङ्गिरसो ऽयाजय स्तेभ्यो यानयजा मां पृथिबौं पूर्णी दक्षिणाना मटुस्तानिय पति- गृहीतातपत्तान्यवृचन्त्या (हि.) सिंही भूत्वा विजृ- भन्ती जनानचरत्तखाः शोचत्या इमे प्रदराः प्रादी- र्यन्त' ये ऽत्या इमे प्रदराः समेव हैव तस्मादाहुर्न निवृत्तदक्षिणां प्रतिगृह्णीयाने ना शुचा विद्धा शुचा विध्यादिति' यदि त्वेनां प्रतिगृहग्री- यादप्रियायैनां भाटव्याय दद्यात्परा हैव भवत्बंध योऽसौ तपती एपो ऽभवः श्वेतो रूपं कृत्वाश्वा- भिधान्यपिहितेनात्मना प्रतिचक्रम इमं वो नयाम इति स एप देवनीयो ऽनूच्यत आदित्या ह नरित- "" नास्तिक मकादयदे।

·। षष्ठपधिका। 121 - प्रला. रतिरोभ्यो दक्षिणा मनयम्। तां हरितन यनिति न हि त इमां प्रत्यायंता मुह जरितः प्रत्यायन्निति' प्रति हि ते ऽमु मायंस्तां हरितनं प्रत्यगुणन्निति न हि त इमां प्रत्यगृभूगा मुह जरितः प्रत्याभूगन्विति प्रति हि ते ऽमु मएभ्व- नहा नेतसन्न विचेतनानीत्येय ह वा अहां विवेत- यिता' बजा नेतसन्न पुरोगवास इति'दचिचा दै यत्तानां पुरोगवी यया ह वा दूद मनो पुरोगवं रिप्यत्येवं हैव यज्ञोऽदचियो रिष्यति तस्मादाहु- दतिव्यैव यत्ने दक्षिणा भवत्यप्पल्पिकाप्युत श्वेत आशु पत्वा । उतो पद्याभिटिः। उतेमाशु मानं पिपति । आदित्या मट्टा वसवस्रवेस्ते। दूद राधः प्रतिरभणीतिर इति प्रतिया मेव तद्राधस ऐच्छन्निदं राधो वृहत्पृथु देिवांददत्वा वरमा तही अम्तु सुवेतनम् ।युगे अन्न दिवे दिखे। प्रवेत्र ग्यभायतेति मत्येवैन मेतदनयभपं तं वा एतं देव- नीयं शंसति पदावग्राहं यया निविद तोत्तमेन पदेन प्रयोति यया निविदः ॥ ६ (२५) ॥ यो देश्नोय. पूर्व मुखा, तन सत्यवापि पूर्व वियपि दर्शिता; त पायेपं देवनोषप्रतिपायावगतिकामाय दयति- ४ दिवानतिरसो गन्दभ्यो यात्रयदस्य रमा वृदिया ·४०८ ॥ ऐतरेयनाराणम् ॥ पूर्णी दक्षिणाना महदुस्तानिय प्रतिग्रहीतातपत्तान्यवञ्जन्सा सिंही भूत्वा विजुभन्ती जनानचरत्; तस्याः गोवत्या इमे प्रदराः प्रादीवन्त ; ये ऽस्या इमे प्रदराः, समेव हैव ततः पुरा" इति । अङ्गिरसा मध्ये य एकोऽग्निः, सोऽय मादित्यानां यागे प्रालिज्य मड्गीचकार । त मगीकार मनुसरन्तस्ते सर्वे अङ्गिरसी गला तानादित्यानयाजयन् । याजयदाः 'तेभ्यः' अशिरोम्य ऋविग्भ्यः आदिवाः मां पृथिवीं 'पूर्णा' चतुःसागरपरिवेष्टिताम् 'अददुः' दत्तवन्तः । कदा ? दक्षिणाकाले इति शेषः। मध्यन्दिने हि सवने दक्षिणा नीयन्ते, तस्मिन् काले दक्षिणार्थ दत्ता च 'इयं पृथिवी तैरङ्गिरोभिः प्रतिग्रहीता सती, 'तान्' परिग्टहीतॄन 'अतपत्' तापयुक्तानकरोत् । तदानी मगिरसः 'तो' पृथिवीं 'न्यवञ्जन्' नितरां वर्जितवन्तः । रङ्गिरोभि परित्यक्ता सा पृथिवी सिंह- रूपयुमा भूत्वा 'विजुभन्ती' शिर: कम्पयन्ती, वेगेन धावन्ती, पुरतोऽवस्थितान् ‘जनान्' 'अचरत्' प्रभचयत् । तदानी भीत्या सर्वेषु जनेषु पलायितेषु 'शोचत्या:' क्षुधाग्निना सन्तापयुक्तायाः 'तस्याः' भूमेः 'इमे' अस्माभिर्दृश्यमानाः 'प्रदराः' रेखाकारा विदारणविशेषाः 'प्रादीर्यन्त' प्रकर्षेणाभवन् । 'अस्याः' मूमेः सम्ब- धिनो य इमे प्रदराः, सर्वेर्जनस्तव तव दृश्यन्ते ; ते सर्व परितो भूमेरुपरि विदारणेन निष्पन्नाः ; 'ततः' शोकात पुरा भूमिः सम- तलैवासीत्। 'इव-ह-एवं'-इति निपातवयसमूहो ऽवधार- पार्थ । तदानीं समतलवेन 'प्रदरः विदारणरूपः छिद्रविशेषो न कोऽप्यासीदित्यर्थः । अगिरसां भूमिपरित्यागप्रसङ्गेन किञ्चिध्छास्त्रज्ञानं वचन सुदाहरति- "तस्मादानं निहत्तदक्षिणां प्रतिमलीयामा ·॥ पष्ठपश्चिका | ५ | ॥ , शुचा विदा शुचा विध्यादिति" इति । यस्मादगिरोभिभूरूप-. दक्षिणा सामना परित्यता, तम्मादन्येऽपि शास्त्रजा एव माहु:- 'निवतदक्षिणां' केनापि कारणेन परित्यता दचिणां पुनर्न प्रति- ग्रहीयात् । गोमूहिरण्यरूपादिदक्षिणा मुलिम्भिः स्त्रीवता सती यदि किञ्चिदोषं दृष्ट्वा परित्यजेत्, तदानीं पुनरपि द्रव्यलोमेन तत्प्रतिग्रह न कुर्यात् । केनाभिप्रायेणेति, सोऽभिधीयते- इयं दक्षिणा 'शवा' शोकोपलक्षिन दोषेण विद्या सती, मा मपि 'शुचा' शोकोपलक्षितदोषेण विध्यात् ; मैव विध्यविति भीती न प्रतिग्रहीयात् ॥ प्रमादात्युनः प्रतिग्रहे कर्तव्यं दर्शयति- "यदि त्वेना प्रति- ग्रहीयादप्रियायैनां भाटव्याय दद्यात्परा हेव भवति" इति । पुनःप्रतिग्रहपचे प्रतिग्टहीतां दुष्टां दक्षिणा मत्यन्तविरोधिने शत्रवे छद्मना दद्यात् । तत: शतुः पराभवत्येव ।। मासङ्गिक परिसमाप्य दक्षिणान्तरं दर्शयनुपाख्यानस्य देव- नीथोपयोग माह -"अथ योऽसौ तपतीः एषोऽसः श्वेतो रूपं कृत्वाखाभिधान्यपिहिनेनात्मना प्रतिचक्रम इमं वो नयाम इति; स एष देवनीयो ऽनूच्यते-इति । 'प्रथ' अङ्गिरोभिः पृथिवीरूप- दक्षिणायां परित्यज्ञायां ततोऽनन्तरम्, अदितिपुत्राणां यज- मानानां सङ्कल्पवयाद 'योऽसो' मण्डलमध्ये सूर्यस्तपति, एषः 'प्रतिचक्रमें सम्मुख माजगामेत्यर्थः । सानुनासिका सुतिः पूजार्था । 'घसौ मण्डलवर्ती पुरुष: तेजसा तपन्नपि भूमिव चित्त पीड़ातुख्य सन्तापं नः करोति, तस्मादस्य पूज्यवम् । सूर्यः केन रूपेणागच्छतोति, तद्रूप मुच्यते- लोके खेतोऽखो यादृ- ग्रूपवान्, तादृशं रूपं सत्वा, ततः 'अखाभिमान्यपिहिनेन' अबस्य २ ·॥ ऐतरेयंब्राह्मणम् वन्धनार्थी रज्जु: 'अखाभिधानी', तया अपिहित पाच्छादित आत्मा अश्वदेहः, तेन देहेन युक्तः सनागत इत्यर्थः । स्वसङ्कल्पितं त मखरूपं मुख्यं दृष्ट्वा, त प्रादित्या एव मबुवन्, हे अङ्गिरसः । 'व.' युभाकम् 'इमम्' अवं नयामः दक्षिणालेन समर्थयामः । 'इति' यस्यां कथायां यो वृत्तान्तो ऽभिहितः, स एष देवनीयो भूत्वा वेदेनानूयते । तस्य देवनोधस्य सप्तदश पदानि ; तैयु प्रथम पद माह- "आदित्या हजरितरङ्गिरोस्यो दक्षिणा मनयन्" इति । आदि- त्याख्या यजमानाः पुरा 'जरिटभ्यः' स्तोटभ्य: अगिरीभ्यः भूरूपां दचिणाम् 'अनयन्' दत्तवन्त: । हितीर्य पद मनूद्य व्याचष्टे-"ता ह जरितर्न प्रत्यायनिति । न हि त इमां प्रत्यायन्" इति । 'जरितः ।' जरितारः स्तोतारो अङ्गिरमः 'तां हे' तां तु पृथिवीरूपा दक्षिणां 'न प्रत्यायन्' नैव प्रतिग्रहीतवन्तः । अस्मिन् पदे प्रोक्ताः 'ते' अङ्गिरसः 'एमा' भूमि न प्रतिग्टहीतवन्त इत्यर्थः । प्रसिद्ध इति 'ह' शब्देन द्योतयति। बतीय पद मनूद्य व्याचष्टे-"ता मुह जरितः प्रत्यायन्निति ; प्रति हि ते ऽमु मायन"-इति । 'ता मुहै' ता मादित्यरूपां दक्षिणां 'जरितः प्रत्यायन्' स्तोतार प्रतिग्रहीतवन्तः। अस्मिन (तस्मिन् १) पदे प्रोता. 'ते' अङ्गिरसः 'अमुम्' आदित्वं प्रत्या- यन्। निषेधोऽर्थः प्रसिद्धः (भूप्रतिग्रहनिषेधोऽर्थसिद्धः १)॥ हितीयपदार्थवैयद्याय प्रवृत्त चतुर्थ पद मनूद्य व्याचष्टे --"तां जरितर्न प्रत्यग्रमणनिति ; न हितमा प्रत्यग्टभन्”-इति। पूर्वपद व्याख्यानयोरथः स्पष्टः ॥

·। पठपशिका | ५१८॥ ४११ तृतीयपदार्थवेश द्याय पञ्चमं पद मनूध व्यावष्टे -"ता मुह जरितः प्र ययानिति ; प्रति हि ते ऽमु मग्टमन्" इति। पूर्वपदवद् व्याख्यानयोरों विस्पष्टः ॥ षष्ठं पद मनूध व्याचष्टे- "अहा नेत सन्न विचेतनानीत्येष ६ वा अहां विचेतयिता'-इति । हे अगिरसः ! अयं सूर्य. सन् युधमाकं समीपेऽस्ति, तस्माद 'अविचेतनानि' विषप्रकाशरहि- तानि 'महा' तमोयुतान्यहानि नित' न गधत । 'एषः' आदि- त्योऽहां वितयिता ॥ सप्तमं पद मनूदा व्याचष्टे---"जन्ना नेत सन्नपुरोगवास इति ; दक्षिणा वै यज्ञानी पुरोगवो, यथा ह वा इद मनो पुरोगवं रिष्य- त्येवं हैव यज्ञोऽदक्षिणो रिष्यति; तादातव्यैव यन्ने दक्षिणा भवत्यप्यल्पिकापि"-इति । हे 'जज्ञाः' जानयुक्ताः, अजिरसः ! अय मादित्यः सन् भवत्समीपे वर्तते, तस्माद 'अपुरोगवास.' मार्ग- प्रदर्शन पुरोगामिना रहिता यूयं 'नेत' न गच्छत । अस्मिन् पदे पुरोगन्धर्यपेक्षा दर्शिता। यन्नानां तु दक्षिणेव पुरोगवो । पत्र दृष्टान्तः– यथा ह वा इदम् 'अनो पुरोगर्व' वलोवर्दरहितं शकट 'रिष्यति' विनश्यति । एवं हैव' अनेनैव प्रकारेण 'अद- चियः' दक्षिणारहितो यन्नः 'रियति' विनश्यति । तस्मात्कारणा थानिका एव माहुः-ट्रव्यहोनेनापि यजमानेन, अल्पिकापि' अत्यन्तखल्पापि दक्षिणा यन्ने दातव्या भवति ॥ अष्टम पद माह-"उत्तवेत पाशुपत्वा"-दनि। 'उत' अपि तु हे अगिरस ! युष्माक मयं श्वेतरूपोऽश्व आदित्यः 'पाशुपत्या' शीघ्रगामी; तस्मादस्ति पुरोगन्तेत्यर्थः ॥ नाम पद माह- "उती पद्याभिर्जयिठः” इति। 'उतो' .

·४१२ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ इति; -- अपि च 'पद्याभिः पादविक्षेपैतभिः 'जविठः' अयं सूर्योऽति- शयेन वेगवान्॥ दशमं पद माह-"उते माशु मानं पिपति" इति। 'उत' अपि च 'ईम्' ईदृशं 'मान' सत्कारम् 'पाश पिपत्ति' असौ र्यः शीघ्र पूरयति ॥ एकादर्श पद माह--"पादित्या रुद्रा वसवस्त्वेकते" इति । हे सूर्य ! आदित्याद्या देवगणा: 'बा' त्वाम् ईळने' स्तुवन्ति ॥ हादर्श पद मनूय व्याचष्टे -"इदं राधः प्रति ग्टमणीधगिर प्रतियह मेव तद्राधस ऐच्छन्" इति । 'अभिर' जाता- वेकवचनम् ; अङ्गिरोऽभिधमहर्षिजाते ! 'इदम् अस्माभिर्दीयमानं 'राध.' सर्वसुखसाधक मादित्यरूपं धनम् 'प्रति सम्णीहि' दक्षिणारूपेण प्रतिग्टहाणेति यदस्ति, तेन पदेन 'राधसः' सुख- साधनस्यादित्यस्य 'प्रतिग्रह मेव स्वीकार मेव 'ऐच्छम् अङ्गिरस इच्छन्ति स्म ॥ त्रयोदश पद माह- "दं राधो हहत्पृथु"-इति। 'इदम्'. अम्माभिर्दीयमानं 'राध' सुखसाधक मादित्यरूपं 'बहद' गुरुः प्रबदम्, 'पृथु' स्वरूपेण विस्टतम् ॥ चतुर्दशं पद माह- "देवा ददवा वरम्" इति । 'देवा' इन्द्राद्याः 'मा' समन्ताद 'वर' श्रेष्ठ मादित्यरूपं 'ददत' प्रयच्छन्तु ॥ पथदर्श पद माह- "तहो अस्तु सुचेतनम्" इति। अनि रसः । 'प:' युमाक 'तत्' श्रादित्यस्वरूपं 'सुधेतन' सछु प्रकाशक मस्तु मोड़ "युभे अस्तु दिवे-दिवे" इति। हे ·॥ पष्ठपचिका । ५।८॥ ४१३ - अङ्गिरसः ! 'दिवे-दिवे' प्रतिदिनं तदादित्यस्वरूपं 'युष्मे' युष्मा- खेव तिष्ठताम् ॥ समदर्श पद मन्द्य व्याचष्टे "प्रत्येव ग्राभायतति प्रत्येवेन मतदजयमैषम्" इति । हे अगिरमः ! 'प्रतिग्रमायतेव' अवश्य मादित्यरूपां दक्षिणां प्रतिरहीतेति यत्पद मस्ति, 'एतत् एतेन पदेन अङ्गिरस: एत मादित्य दक्षिणारूपं 'प्रत्यग्रमैषनेव' अवश्यं प्रत्यग्रहीपुः ॥ देवनोथाख्यस्य पदसमूहस्य सप्तदशानि पदानि व्याख्याय तच्छ सनप्रकारविशेष विधत्ते- "तं वा एतं देवनीथं शंसति, पदावग्राहं यथा निविदं; तस्योत्तमेन पदेन मणौति यथा निविदः" इति । 'तं वा' आदित्याह जरितरित्यादिकं प्रत्येव ग्रभायतेत्यन्तम्, 'एतम्' इदानी मुक्तां 'देवनीथं' निविष्टान्तेन ‘पदावग्राहं शंसति' यथा निविदः पदे-पदे ऽवग्रहावग्रह्य एस- नम्, तहदनाग्यवगन्तव्यम् । यथा च निविद उत्तमेन पदेन 'प्रणवः' ॐकारः, एव मत्रापि अन्तिमै पदे प्रणवो द्रष्टव्यः ॥८॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयनाराणस्य पष्ठपच्चिकायां पञ्चमाध्याये (त्रिंशाध्याये) नवमः खण्डः ॥ ८ (३५)॥ यदिहमानि देवनीयायसनदशपदानि प्रपठय विपियानि, तती वगम्यते यता: शाखाया एमाण मैतरेयक नाम, न वस्या भिमानि पठितानीति चमटसपिता- परिशिष्टे तु पठिता। पात्रलायनेनापि प्रतीकपहाभावेमानि पिहितामि (यो.८.३ २५.)।

·४१४ ॥ ऐतरेयवाद्मणम् ॥ ॥ अथ दशमः खण्डः॥ भूतेच्छदः शंसति'भूते च्छद्भिवै देवा असुरानुपास- चन्तोतेव युद्धेनोवेव माययों नेषां वै देवा असुराणां भूते छवि भूतं छादयित्वाथैनानत्यायंस्तथैवै- तद्यजमाना भूतेच्छदिरेवाप्रियस्य माव्यस्य' भूतं छादयित्वायन मति यन्ति ता अर्द्धशः शंसति प्रति- छाया एवाहनखाः शंसत्याहनखाई रतः सिच्यते रेतसः प्रजाः म जायन्ते 'प्रजाति मेव तद्दधाति ता शंसति दशाक्षरा विराळग्नं विराळानाद्रेतः सिच्यते रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजाति मेव तद्द- धाति ता न्यूयत्वन्नं वै न्यूडो' उन्नाटेतः सिच्यते' रेतसः प्रजाः म जायन्ते प्रजाति मेव तद्दधाति दधि- कागो अकारिप मिति दाधिकी शंसति देवपवित्र वै दधिको इदं वा इदं ब्याहनस्यां वाच मवादीत् तद्देवपवित्रेण वाचं पुनीते सानुष्टुद् भवति वाग्वा अनुष्टुप्' तत्स्वेन छन्दसा वाचं पुनीते सुतासो मधु- मत्तमा इति पावमानौः शंसति देवपवित्रं वै पाव- मान्य' इदं वा दूदं व्याहनखां वाच मवादौत्तदेव- पवियैव वाचं पुनोते'ता अनुष्टुभो भवन्ति वाग्या अनुष्टुप' तत्खेनैव छन्दसा वाचं पुनीते'ऽव द्रप्सो - -

·॥ पष्ठपञ्चिका । ५। १० ॥
४१५
अंशुमती मतिष्ठदियेन्द्रावाहस्पत्य च शंसति
विशो अदेवीरभ्याचरन्तोवृहस्पतिना युजेन्द्रः ससाह
इत्यसुरविशं ह वै देवानभ्युदाचार्य आसीत् स इन्द्रो
बृहस्पतिनैव युजासुर्य वर्ण मभि दासन्त मपाई-
स्तथैवैतदाजमाना इन्द्राबृहस्पतिभ्या मेव युजासुर्य
वर्ग ममि दासन्त मपनते तदाहुः संशंसेत् षष्ठे-
ऽहाइन् न संशंसे त् इति संशंसेदित्याहुः कथ
मन्येष्वहःसु मंशंमति' कथ मत्र न संशंसेदित्ययो
खल्याहुनैव संशंसेत् स्वर्गों वै लोकः षष्ठ महरसमायो
वै खर्गों लोकः 'कयि स्वर्ग लोके समेतीति' स.
यत्मसेत्'समानं तत्कुर्यादध यन्न संशंसती ३ तत्
स्वर्गस्य लोकख रूप" तस्मान्न संशं सेद्यदेव न संशं-
सतौं एतानि वा अत्रोक्यानि नामानेदिठो वाल-
खिल्या वृषाकपिरेवयामरुत्'स यत्संशंसदपैव स
एतेषु कामं रावयादै न्द्रो वृषाकपिः सर्वाणि छन्दा-
स्यैतशप्रलापतत्र स काम उपाप्तौ य ऐन्द्र जागते'
ऽधैन्द्र मैन्द्रावार्हस्पत्यं सूक्त मैन्द्रावाईस्पत्या परि-
धानीया'तम्मान्न संशंसेन्न संशंसेत् ॥१० (३६)॥
॥ इत्यैतरेयवाह्मणे पाठपञ्चिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥

·४१६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ । पथ व मिन्द्र शर्मणे याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभो विधत्ते--मूते. च्छदः शंसति"-इति । 'भूते' भूतिरिणा मैखयं छादयन्ति तिरस्कुर्वन्तीत्युदाहता अनुष्टुभो 'भूतेच्छदः' । ता. प्रमंसति-- "भूतेच्छद्भिवे देवा असुरानुपासचन्तोतेव . युद्धे नोतेव मायया, तेषां वे देवा असुगणां भूतेच्छदिरेव मूतं छादयित्वाथैनानन्यायंस्तथैवैतद्यजमाना भूते यदिरेवामियस्य घाटव्यस्य भूतं छादयित्वाथैन मति यति"-इति । भूतेछना- मधेयाभिरनुटुभिर्देवा असुरान् युदैन च मायया च 'उपासचन्त' समीपे समवेताः । 'उतेव-इति निपातसमूहः समुच्चयार्थः । छद्म- युद्धनासुरान् विनामयितुं समागता इत्यर्थः । आगत्य च देवाः 'तेषाम्' असुराणां भूतम्' ऐश्वव्यं एताभिऋम्भिराच्छाद्य, अनन्तरम् 'एनाम्' अतिक्रम्यागच्छन् । तथेवेतद्य जमाना अपि कुर्वन्ति ॥ तासा मृचा मदर्चावसानं विधत्ते - "ता अईचश: सति, प्रतिष्ठाया एवं"-इति। अथ शाखान्तरे समानाता: “यदस्या अंहुभेद्या:"-इत्याद्या ऋचः (०प० २.१५.१-८.) विधत्त -"पाहनस्याः सति" -इति । 'भाहनस्याः' अाहननं स्त्रीपुरुषयोः परस्परसयोगः, तइ. प्रजोत्पत्तिहेतुत्वात् ऋचोऽप्याहनस्याः ॥ ता ऋचः प्रशंसति-- “आहनस्थाहै रेतः सिच्यते, रेतसः मजाः प्रजायन्ते ; प्रजाति मेव तद्दधाति" इति। पाहनस्य मिथुन मित्युताम्, स्पट मन्यत् । "तमिन्द्र ममंरिपति मूनेचदस्तिस एता पनुष्टुभ,"-रवि पात्र. यो.५.३.९०। + "यदा घामया इत्याइनसा-इति भार• यो•८.३,२८॥

·॥ पष्ठपत्रिका।५।२०॥ ४१२ . : ऋक्सयां प्रमंसति-"ता दश शंसति ; दशाचरा विराऊन विराळबादेत. सियते ; रेलप्सः प्रजाः प्रजायन्ते ; प्रजाति मेव सद्दधाति" इति। स्पष्टोऽर्थः ** पोडशौकारान् विधत्त- "ता न्यूह यत्यत्रं वै न्यूडो नारोतः सिच्यने, रेतसः मजाः प्रजायन्ते ; प्रजाति मेव तद्दधाति"-इति । 'ता:' ऋचो 'न्यूह यति' ओकारविशिष्टाः कुर्वन्ति । न्यूड- स्थान्न हेतुलादव स्वम् । ऋगन्तरं विधत्ते -- "दधिक्रायो अकारिप मिति (सं० ४. २८.६.) दाधिकों शंसति ; देवपवित्र वे दधिका, इदं वा इदं व्याह नन्त्यां वाच मवादीत्. तहेवपवित्रेण वाचं पुनीते"- दधिकोतिशम्दयुक्तावादियं 'दाधिको' । दधिक्राख्या देवता। 'देवपवित्रं' देवानां गोधकं वाक्यम् । तथा सति 'व्याहनस्यां वाचं' विशिष्ट मधुनयुतां तदङ्गभूतां वाचं यदवादीत् [द मिति तस्य ग्राम्यवाक्यजातस्य विस्पष्टत्वेनाभिधानम], 'तत्' समें ग्राम्यवाक्यजात मसत्य मपि 'वाच' वाचोचारित मनेन देव- पवित्रेण 'पुनीते' शुद्ध करोति ॥ तस्था चि छन्दः प्रशंसति- “सानुष्य भवति #; वाग्बा अनुष्टुप्, तत् खेन छन्दसा वाचं पुनीते" इति। वाग्देवताया इति। । यद्ययादृष्टे शकपरिशिष्टे इरादेवाइनस्ता, पर मैतरेयक नाम माधव वसा: सहिताया, नस्सा दथैव स्यु । आपलायनेन त पाइनन्यानो विधान सभा सत इतर पामि सद ससनीये ऽपरेऽपि सूची विडिवे (८२२८.३.), ते एवं नवमदशने भावलापनसहिनादौना मिति धीयम् । + पाया यो.८.२३.सू. दृष्टव्यम् । , "दपिकापी पाप मिन्यनुष्टुप"-इति पत्र. ८ १ १९॥ ५२ ·४१८ ॥ ऐतरेयनानणम् । अनुष्टुप्छन्दोऽभिमानित्वाहाचो ऽनुष्टुपत्वम् । अतस्तच्छन्दो वाचः स्वकीयं, तेन वाचं शोधयति । गन्तराणि विधत्त- “सुतासो मनुमत्तमा इति पाव- मानीः संसति" इति। "सुतास:"-इत्याद्यास्तिस्रः (सं०८. १०१. ४.) शुद्धिहेतुत्वात् पावमान्यः * ॥ ता ऋचः प्रशंसति- "देवपवित्रं वै पावमान्य इदं वा इदं व्याहनस्यां वाच सवादीत्तद्दे वपविणैव वाचं पुनीते ; ता अनुष्टुभी भवन्ति ; वाग्वा अनुष्टुप , तत्त्वेनेव छन्दसा वाचं पुनीते"- इति । पूर्ववद व्याख्येयम् । अन्यासा मचा टचं विधत्ते-“अव ट्रसो अंशुमती मतिष्ठ- दित्यै द्राबाईस्मयं तचं (सं० ८.६६. १३. + ) मंति" इति । इन्द्राबृहस्पतिदेवताकत्वं दर्शयितु चस्थान्तिम मईचं पठति --"वियो अदेवीरम्याचरत्तोवृहस्पतिना युजेन्द्रः ससाह इति" - इति । 'अदेवी: देवविरुद्धाः 'अभि' सर्वत: 'पाचरन्तीः', 'विशः' प्रासुरी: प्रजा. सर्वाः 'युजा' सहकारिणा 'हस्पतिना' युताः 'इन्द्रः' 'समाहे' तिरस्कृतवानित्ययः ॥ अस्याईस्याथे प्रशंसति- "असुरविमं हवै देवानभ्युदाचार्य आसोत; स इन्द्रो वृहस्पतिनैव युजासुर्य वर्ण मभि दासन्त मपाइं. स्तथैवैतद्यजमानाइन्द्राइपतिभ्या मेव युजासुर्य वर्ण मभिदासन्न मप पते"-इति । 'अमुरविशम्' असुरप्रजाः सैन्यरूपाः 'देवान्' इन्द्रादीन् 'अभि' लक्ष्य 'उदाचार्य' मानरूप माचरणं कला तिरस्कृय पासी' देवसमीपे अवस्थिता। तदानीं 'स:' इन्द्रो ० "मुतामा मधुमतमा इति च विष"-रतिपात्र. यो.८.६.१५ "दहीगमती भतिष्ठदिति दिन."-तार• श्री ८.३ ५।

·पपश्चिका ।५।१०।। ४१८ वृहस्पतिनैव 'युजा' सहकारिया युक्तः सन्, 'असुर्यम्' असुरसैन्य 'वर्ष' विचितपताकादियुक्तम् 'अभिदासन्त' देवोपचय तम् 'अपाइन् विनागितवान् । देववद यजमाना अपि चमतियाद्या- भ्याम् 'इन्द्रावसतिभ्याम् एव युत्ता: 'अयं वर्ण वाधक विधि- त्रम् 'अमिदासतम्' उपचय हेतु पापं विनाशयन्ति । अधान महिछायेत्यादिना (सं० १, ५७. १.) प्राकतेन वैसताना सम्भूय शंसनं विचार्य, पूर्वोत्तरपचाभ्यां निचिनोति- “दाहुः संशत् पठेहाश्न, न संचमेश्न ? इति ; संभमे- दित्याहुः; कव मन्येवहमु संयंसति, काथ मव न संशंसेदित्वधो खलाहु व संगमैत्, स्वौ वै लोकः पट महरसमायी वै स्वाँ लोकः, कधिहै स्वर्ग लोके समेतीति । स यत्संभंसेत्समान तत् कुर्यादय यत्न संभंसतो ३, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं ; तस्मात्र संशसेद्यदेव न संमती ३" इति। पूर्वाध्यायस्यान्तिमखएउवद्ध व्याख्येयम् ॥ संशंसनपने दोपालरं दर्शयति- "एतानि वा अवोक्यानि नामानिदिछी वालखिल्या वृषाकपिरेषयामरुत् स यत्संशंदपंध स एतेय काम राभुयात्" इति । नाभानेदिष्ठादीनि चत्वारि गिल्यानि यानि सन्ति, एतान्येवान पठेऽहनि 'उक्थानि' प्रधान- शस्त्राणि। तघा सति 'स.' पुमान् यदि रासन महिष्ठाय"- इत्यनेन सम्भय सेन, तदानीं 'स.' पुरुषः एतेषु' प्रधानशस्त्रेम 'काम' फलम् ‘अप राभुयाद' विनाशयेत् । एवं तर्हि प्र महिलायवेतमिनेन्द्र लभ्यः कामोऽवन सम्य- तेवागशाह--"ऐन्द्रो हयाकपिः, मर्वाणि छन्दात्यैतगमलापस्तव प...... ११, ३४३ ३५४ पृ..।

·॥ ऐतरेयत्राह्मणम् ॥ -इत्या- सं काम उपाशो य ऐन्द्रे जागते ऽयेन्द्र मैन्द्राबाईस्पत्यं सूत मैन्दा. बार्हस्पत्या परिधानीया; तम्मान संगसेव संमेत्" इति । ब्राह्मणाच्छसिना गंभितव्यो योऽयंपाकपि: सोऽय मैन्द्रः, ऐतश- प्रलापय सर्वच्छन्दस्थानीयः; तथा सति "म महिष्ठाय"- दिके इन्द्रदेवताके जगतोच्छन्दस्के यः कामोऽस्ति, स कामः तत्र' हमाकपो ऐतगप्रलापे च प्राप्तो भवति । 'प्रथ' अपि चेदम् "अव ट्रप्स:"-इत्यादिक (सं० ८.८६. १३.) सूक्त मैन्द्राबार्हस्पत्यम्, अन्तिमा परिधानीया चैन्द्राबाहरपल्या तत्रोभयवेन्द्रनिमित्तः काम उपासो भवति । तस्मात् कारणात् पालत मन सम्भूय ने संशंसेत् । अभ्यासोऽवाध्यायसमातपर्थः ॥ १० ॥ इति थीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवादाणस्य पाठपचिकायां पचमाध्याये (चिंगाध्याये) दशमः खण्डः ॥ १० (३६)॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमयींचतुरी देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ उति यीमद्राजाधिराजपरमेखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- योवीखक भूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवसायणाचायण विरचिते माधवीये 'येदार्यप्रकाग'नाममाप्ये ऐतरेयनानणस्य पठपछिकायाः पवमाध्यायः । '"। मन्द्रमिति (म.......) निय माशिम्"-उनि पार• ·॥ पष्ठपश्चिका । ५॥ १०॥ देवा ह वै बौणि)। देवा वै यन्नं पञ्च आ वा वहन्त्वष्टौ)। यः स्वः स्तोत्रियो दश(४) । शिल्पानि दश) ॥६॥ देवा हवा, असावि देवं, कस्त मिन्द्र, तदाहु- यंदास्मिन् , विश्वजिति षट् ॥ ६ ॥ ॥ इति षष्ठपञ्चिका समाप्त ॥ • 20३, २२९, २५०, ३०१, १६० ५.(३-५-८-1-1-३६ ख.)। + २३, २४, २२२, ३८१. (10-10-10-६-३९ख०)१ भा. २३२...

·BIBLIOTHECA INDICA;
Collection Of Oriental Works
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAT,
NEW SERIES, Nos. 895, 898, 903, 926. 930, 11-15, 1116 & 1147.
THE AITAREYA BRAHMANA
OF THE RIG-VEDA,
WITH THE
COMMENTARY OF SAYANA ACHARYA.
RDITED BY
ACARYA SATYAVRATA SAMASRAMI,
3806rate Member of the Asiatic Society of Bengal, Edslor,
Author, Commentator, Annclator , compiler, Translator ,
& Publisher of differeut Vedic Works & &t.
v
VOL IV,
CALCUTTA :
Pnated by Hy Chatterji , Satya Press,
1906.

·॥ऐतरेयब्रामणम् ॥
(ऋग्वेदस्य)
भगवत्मायणाचार्यकृत-'वेदार्थप्रकाश'-नामभाष्ययुतम् ।
वङ्गदेखीयास्यायितिकसमितेरनुमत्या व्ययेन च,
सामथमिश्रीसत्यवतशर्मणा
यथामति संशोध्य सण्टीक्य च सम्पादितम् ।
॥ चतुर्थभागः॥
(सपमाष्टमपश्चिकात्मकः)
कलिकाता-राजन्वत्याम्
१९६२-संवत्समायां सत्ययन्त्रेण यत्नतो मुद्रितम् ॥

·॥ अथै तरेयालोचनविषयसूची ।। -400-- ए. ... ... १ ... २४ २ ... २५. ... विषय: अथ किमिदमतरीयन्नाम । बाक्षणशब्दनिरुति नाक्षणग्रन्थानां वैदभाष्यत्वम् देवताविधानधान्तः मन्त विधानदृष्टान्तः प्राक्षयकृतं मन्तवाखानम् याख्यायिकावो विज्ञानलाभ: सूक्तविधानठान्तः व्यथैवादपान्तस्यावृतत्वम् २६ 8 ... ... .. २८ ... २६ ... ... ... ३२ विषय: प्रथम व्यावासः द्वितीय आर्यावामः रतीय घ्यावासः प्राचीनार्यावर्तनिरूपणम् सत्र पूर्वसप्तगदप्रदेशः -पश्चिमसमनदप्रदेशः -उत्तरसानप्रदेशः हिन्दुस्तानशब्दार्थ निर्णयः प्राचीनार्यावर्तोत्तरसीमा प्राचीनार्यावर्त्तपश्चिमसीमा ध्यार्यानार्यभूमिनिर्णयः संहिताकालिकार्यावत: पार्यसाम्राज्यपरिचयः उत्तरमदोत्तरकुरुप्रदेशाना मार्यसम्राइमित्रराज्यत्वम् ऐतरेयकालिकमध्यदेशः ऐतरेयकालिकार्यारत्त: मतपथकालिकार्यावर्ग: पाणिनिकालिकार्यावत: यास्ककालिकार्याव: पतालिकालिकार्यावत: मनुकालिकार्यावर्ग: कलिङ्गरान्यस्य परिचयः, निन्दा, श्रीशनद्यापिवन ... ३८ १४ ... अथ कोऽस्य प्रवक्ता महिदासस्य दासीपुत्रत्वम् । १२ असवर्णाविधाइयवस्था दासीपुत्रस्य मन्तप्रकृत्वममि यार्थानार्यपरिचय: १५ जतिपरिवर्तनसीकार: वेदाधिकारिनिरूपणम् यूरोपीयानामार्यानार्यवाभावः १७ मनुष्याणामायुःकालनिर्णयः ऐतरेयारण्यकविचारः ... ... ४९ .. ... ४३ ४४ ... ... ४४ ४५ ... २० माथपुचव्यः सः?... ध्यार्यशब्दार्थनिश्चयः पार्यावनगदनिर कि .. ...

·[स] ४८ ....४८ ४ ... ८४ ८४ ...७० ... ७१ ... ... ... ... ... विध विषयः अमरसिंहकालिकार्यावत: पुंसां बहुविवाहे दोघाभाव: ८३ यूरोपीयमतानुगतार्यावास स्टतपतिकाया रव पुनर्विवाहे स्वीकारे दोषत्रयाणामुल्लेख: दोघाभावसूचनम् यूरोपीयमतपोधकान्ययप्रमा- खोणा मपि पाख्त्यिम् यानि, तत्खण्डनानि च ४८-५५ कुलवधूनां लञाशीलता वालगङ्गाधरमतखण्हनम् ५५-७० पनीभगिन्यो: मनाः प्राधान्यम् ८४ प्रार्थनौको निर्णमः अग्निहोत्रस्यातिकतं यता ऐतरेयवासस्थाननिरूपणम् सातस्यैव देवकार्यविधि: ८६ भुक्तस्यापि देवकार्यविधि: व्यथ क कालोऽस्यैतरेयस्य । ર पर्णशरीरदाइविधानम् ८६ ऐतरेयस्य पाणिनिपूर्वपलम् ७३ देवपिन्टमनुय्यभूनाविधि: ... ८६ अाश्वलायनपूर्वजत्वम् ७३] देवनिरूपणम् -जनमेनयपूर्वजत्वम् पिटनिरूपणम् -----भाकलशाखानां प्रवक्त: जीवानां जन्मघयवर्णनम् शाकल्याच पूर्वजत्वम् मनुष्यनिरूपयम् पदसंहिताश्वत : शाकस्यात्त यतिथिसत्कार विशेषोपदेशः ८२ तस्यतरेयस्य परबत्वम् ७६ पशुदिमा विहिता न वा। ६३ पिपामते पानीयदानादिविधिः १४ प्रयतरेयकालिकाचारा: ७ व्याज्यिकर्मणः प्राशस्यम् जातिपदार्थ निरूपणम् ययाण्ययानननिषेध: नाक्षणादिसभावादिवर्शनम् याभणादीना भयनिरायः... .. पथैरेयकालिकयवहारा: माक्षणक्षत्रिययोरायुधानि पुरोहितस्यावश्यकता पायांनाययो. माम्यभारः दक्षिणादानस्यातिका यता.... चाग विषयकोपदेशाः ८३ वदान्यतायाः प्रमा गिएस्य कतं यतीपदेश पुंमोपि कविम्यासिमगां: पियामामालिभाभिन्दा पुर्व पितृय छयादार: ... 4 .. . 23 ... ७८ ... ... ८. .. ... E ... ... ८ .. १६ Lt ·[ग] . ए. ... ह ६ .. BE ... ... ... ... ... विषय: विषय: गुवाणा पिटदायभाकम् पृषिथा भ्रमणम् , सूर्यम्य वाणिज्यादार्थसमुद्रयात्रा उदयास्तमयाभावः, व्यहो वनदस्यूनामप्यस्तिता LE रात्रनिर्वृत्तिहेतुश्च यन्थिच्छेदकानामप्यस्तिता सूर्यविज्ञानम् चौरस्यास्तिता तन्निन्दा च १०० चन्द्र विज्ञानम् सपथयवहार वायुविज्ञानम् सार्वभौमराजास्तिता व्यमिविनानम् राजप्रियायप्रजानामावेदनम् १०० विज्ञानम् राजधाटणां राजानुचरत्वम् १०१ पाश्चात्यानुकरणस्य कर्त यता ११२ राजधानीपरिरक्षणम् विजा विज्ञानम् ऐकमत्याय शपघयवहार गर्भादिविज्ञानम् युद्धार्थमवैतनिकानामपि शारीरादिविज्ञानम् ११४ प्रजानां खत:प्रतिः ৰান্নিান सामतोऽपि शन वशीकरणम् १०१ भेघजविज्ञानम् सेनानियोगप्रकारवर्णनम् कालविज्ञानम् +उपविमोकव्यवहारः दिगविज्ञानम् सशिक्यतेजनीवीवधयवहारः १०२ देशतिविज्ञानम् अनलमप्रशंमा,अलसनिन्दा च १०३ शिल्पविज्ञानम् कल्यादिचतुर्युगलक्षणम् १०३ शब्दार्थ विज्ञानम् यों मई मद्राव: १०५ युगधम्माणां सर्वयुगाथितत्वम् १८५ यथ कस्याःशाखाया दम. ११८ पिण पुरायोयशायाकया १२६ चेतरीयकालिकविज्ञानादि भागवतीयशायाकया एधि या गतिरेतु:,दारा । कुम्मपुराणोयशावास्या एथियो मानन्धः . शातुः, पारागिमारामतब उनम् १२१ नाग्यापानिरूपणम् सामियानन्दीयासारण १२५ भावक्षेतुथ ... १२७ ... ... - ... उदकाना ममिहामडा.

·. [4 .. ... ... ... .. ... .. विध; विषयः ए. पशाखानामावगमः ૧૨૭ यसोमपदेवपरिचयः घरपथूहोकपञ्चशाखा: १२६ अग्निनिरूपणम् देवीपुराणीयश खात्रयम् নিক अग्निपुराणोक्तशाखादयम् १३१ सुर्यनिरूपणम् महानाम्नव स्यात् शाझायनी १३२ देवतानां खरूपादिवर्णने साधा-शाज्ञायन्यौ विमिन्ने १३२ पौराणिकमतगिराम: १६६ दृयतायाव्यशाकलीयत्वम् १३२ पौराणिककवनोदाहरणम् १५० बाष्कल शाज्ञायन्योभः इन्द्रशम्यो निदयणम् १७१, १७२ अथ शिरीयापरिचयः । १३४ अमरसिंहस्य दोषोदाहरणम् १७४ बालखिल्यसूतानां परिचयः १३५ व्याख्यायिकानी गति: यथ बाष्कलापरिचयः चत्वारो देवगुणाः संज्ञानसूतीयः पञ्चदश यधियज्ञादियाख्या विध्यम् १८२ साझा (मोहली) वारस्या च १३८ सायण थाण्याभ्रमप्रदर्शनम् १८७-१८७ यथाश्वलायनीपरिचय: १३६ यज्ञानां परिचय: ध्याश्वलायन्या यस्तयोवम् प्राकलपरिच्छेदमडादि १४१ व्यथ किस प्रयोजनमेतम्य ? २०० व्यावलायन्यक्रहादि २४२ सतिमतनिरासः याक्षणेषु मन्त्र विधानसेली १४३ स्वर्गलोकनिर्णयारम्भः ऐतरेयावनखितशाखा १४५ पिळलोकादिनिर्णय; भूलोकस्य नित्वं पदवञ्च २२० .श्रय कोस्य विषयः १४३ सूयलोक एक मुख्यः स्वर्ग: पतिविकृतियागनिर्णया २४८ यमयमौनिर्थ यः यागदेवतानिरूपणम् १४८ माकनरकनिरुक्तिः २२० मोमपदेवपरिचय, विविधखर्गस्वीकार पतुषमादियणापलिवयकार: २२२ सम्पनिर्णयः १५३-१५७ उपसंहारः २२२-२२८ ... ... १४. ... ... ... ... ... ... .. ... वर्गस्य दुरारोहत्वम् ...

·प्रथ ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ ॥ अथ सप्तमपञ्चिका ॥ (त्र) ॥ खण्डकामकः प्रथमाध्यायः ॥ ॥ॐ॥ अथातः पयोविभतिस्तस्य विभागं वक्ष्यामो हनू सजिह्वे प्रस्तोतुः' श्येन वक्ष उगातुः कण्ठः काकुद्रः प्रतिहतु दक्षिणा श्रोणिोतुः सव्या ब्रह्मणो दक्षिणं सथि मैत्रावरुणस्य॑ सव्य वाणाच्छंसिनो' दक्षिणं पावं सांस मध्वर्योः सव्य मुपगातृणां सयोसः प्रतिप्रस्थातुर्दक्षिणं दोर्नेटुः सव्यं पोतुर्दक्षिण • जरु- रच्छावाकय सव्य आग्नीध्रस्य दक्षिणो वाहुरात्रेयस्य सव्यः सदस्यस्य सहचानू कञ्च गृहपतैक्षिणी पादौ गृहपतेर्वतप्रदय सव्या पादौ गृहपतर्भार्यायै व्रतमद- खोष्ठ एनयोः साधारणो भवति तं गृहपतिरेव प्रशि- प्याब्जाधनी पत्रोभ्यो हरन्ति तां ब्राह्मणाय दद्यः स्कन्ध्याश्च मणिकोम्तिनश्च कोकसा यावस्तुस्तिसवि ·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ २ - कीकसा' अईव वैकषिोन्नेतु' रईज्जैव वैकर्तव्य लोमा च शमितुस्तद् ब्राह्मणाय दद्याद्यावामगाः । याच्छिरः सुब्रह्मण्यायै यः वस्त्यां प्राह तस्थाजिन मिळा सर्वेषां होतुर्वा ता वा एता: पट्त्रिंशत मेक- पदा यन्तं वहन्ति षट्त्रिंशदचरा वै बृहतौ वाहताः स्वर्गा लोकाः' प्राणांचैव तत् 'स्वगीच लोकानाप्न- वन्ति' प्राणेषु चैव तत्' खर्गेषु च लोकेषु' प्रतितिष्ठन्तो यन्ति स एषःस्वर्ग्यः पशर्य एन मैवं विभजन्त्यय ये ऽतो ऽन्यथा तद्यथा सेळगा + वा पापकृतो वा पशुं विम- धौरस्तारतत्ता धा एतां पयोविभक्तिं श्रौत ऋषिदेव. भागो विदाञ्चकार तामु हामोच्यैवाम्माल्लोकादचक्रा मत्ता मुह गिरिजाय वाचव्यायामनुष्य: प्रोवाच ततो हैना मतदाड मनुष्या अधीयते ऽधीयते ॥१॥ ॥ इत्यैतरीयत्राह्मणे सप्तमपञ्चिकायां प्रथमोऽध्यायः॥ - ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ वर्णित शस्तजातन्त होटहोत्र कगोचरम् । पयोरुपवतीयस्य विभागस्वथ कथ्यते ॥ पाखलायन. सत्रिणा धर्मवेव माह- "सुत्यास विरुच्छिष्ट- भक्षा एवं स्यु', धाना. करम्भः परिवायः पुरोळायः पयस्येति । • ख-1-1-1-पुपु एवमादिषु पिसगा साल। .

·॥ सप्तमपचिका।१।१॥ ३ तेषां यद्यत् कामयेरंस्तत् तदुप वि गुल्फयेयु." इति (ौ० १२. ८.३२,३३.)। प्राणधारणाय यथा पर्याप्यते, तथा हविशेषस्था- धिक्येन सम्पादनम् 'उपविगुल्फनम् । एवं बहुविधान् हविःशेष- भवानुवा पुनरम्यन्त एव सुवाच- "अपि वान्यन सिई गाईपत्ये पुनरधिथित्योपव्रतयेरनन्यान् वा पथ्यान् भक्षाना मूल फलेभ्य एतन वर्तयेयुः पशुना च”-इति (श्री०१२.८.३८-४१. ) 'अन्यत्र सिछ' ग्रह पक मन्त्र पुनरपि गाई पत्ये सक्दवस्थाप्य 'उपव्र तये. रन्' उपभुञ्जीरन्। 'अन्यान् वा' लड्डुक-मण्डकादीन् 'भक्षान्' 'पथ्यान्' अजीर्णादिदोषरहितान् , मूलफलपर्यन्त मिच्छया खी. कुर्युः । एतेन' सुत्यादिनेषु सब्रिहितेन सवनीयपशुना च 'वर्त- येयुः' जीवनरूपा वृत्ति' सम्पादयेयुः । इत्येवं सवनीयपशरूपस्य हविषः शेषनवणेन सविणां जीवन मप्यभिहितम् । तस्मिन् पशी कस्य को विभाग इति जिज्ञासाया तहिभागकथनं प्रति- जानीते- “अथात. पशोर्विभक्तिस्तस्य विभागं वक्ष्यामः" इति । 'अर्थ' होट-होत्रक-शखनिर्णयानन्तरम् ।, यतः शस्त्राद्यानुष्ठा- यिना सविणाजीवनोपायो ऽपेक्षितः, 'अत.' कारणात् सवनीयस्य "पशोः' विभक्तिः कथ्यते । विभकिशब्दस्यैव व्याख्यान तस्येत्यादि । "तेषां प्रत्यानि,- पयो दोवास, मतिनीय कार सपसा पतुषं मेकसा दुग्न, तावदेव पिभि सनेसाद दाभ्या मन नावदेव। मुत्यामु.- गुल्फयु । पाभिरदुषी दययं, मोम्ब पासिंगरूक निकायपुरिति मोमको यावषयक मन्येरन् । वैदेर म, गाई- खत्य मेग, सर्वान मानुसबनम्। परिवा-पपना "-ति तदायखराठ (1-11)। + भा-१८४३. सदर खादि-'बज्यम, नियमावलीये,f- मारते रति दो सवापि घट , तथा कोषकापा भाप पट्-रति । शाखामा. राधाबाब पति मधिपी सरका'-दि पार को 1..1.1 तिम्त मा. २४१..टोमबारच्यम्।

·४ . . ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ वक्ष्याम इति प्रतिज्ञातो यो विभागस्तं दर्मयति- “इनू सजिद्दे प्रस्तोतः , श्येनं वक्ष उगातः , कण्ठः काकुद्रः प्रतिहार, दक्षिणा योणिोतुः, सव्या ब्रह्मणो, दक्षिणं सथि मैवावर- पस्य, सव्यं ब्राह्मणाच्छसिनो, दक्षिणं पा सांस मध्वोंः, सस्य मुपगातॄणां, सव्योऽस: प्रतिप्रस्थातुर, दचिणं दोनेछुः, सध्यं पोतर, दक्षिण जरुरच्छावाकत्य, सव्य प्राग्नीभ्रस्य, दक्षिणो वाहु- रात्रेयस्य, सव्यः सदस्यस्य, सदं चानू कं च गृहपतेर् , दक्षिणी पादौ गृहपतेर्वतप्रदस्य, सव्यौ पादौ ग्रहपतेर्भार्यायै व्रतपदस्योष्ठ एनयोः साधारणो भवति, तर प्रशिंप्याज्जापनी पत्नीभ्यो हरन्ति , तां ब्राह्मणाय दद्युः स्कन्ध्याच मणिकास्तिस्रश्च कीकसा ग्रावस्तुतम् , तिस्रव कीकसा अञ्च वैकर्तस्योबेतुरई . चैव वैकर्तस्य, लोमा च शमितस्तद्राह्मणाय दद्याद्यद्य ब्राह्मणः स्याछिरः सुब्रह्मण्याये, यः खस्त्यां प्राह तस्याजिन मिळा सर्वपां होत " इति। जिदया सहितं हनुहयं प्रस्तोतुर्भागः । श्येनाकार पक्ष उदातुर्भागः । यः करा, यव 'काकुद्रः' काकुद, तदुभयं प्रतिहार्भागः। श्रोणिः अरुमूलं, तदुभयं दक्षिण सव्यरूपं क्रमेण होतुबंधपोर्भागः । अधोभागः 'सधि', तचोभयं क्रमेण मैत्रावरुण-बामणाच्छ च्छसिनोविभागः दक्षिणासेन युक्तं दक्षिण पार्श्व मध्वयोर्भागः । सव्यं पार्श्वमात्र मुपगातृणां भागः । मयः असः प्रतिप्रस्थातुर्भागः । 'दोः' बाहुः, तमोभयं क्रमेण नेष्ट पोवोर्भागः । जरदय क्रमेण अच्छावाका- ग्नीध्रयोर्भागः। सधिशब्देन अधोभागस्याभिहितलात् जई. भाग जरुगब्देन विवचितः। वाहुइयं क्रमेण प्राय सदस्ययो. येन मयबद-इत्यादिमा• २२.5.1 ·॥ सप्तमपश्चिका ।।१॥ र्भागः । दोशिष्दयोरयंक्येऽप्यधोभागो भागाभ्यां भेदो द्रष्टयः । सदानू कशम्दी पूर्वाचार्यास्याती- "अनूक मूववस्तिः स्यात् , सानेत्येक वदन्ति च । : सदन्त पुरवंशः स्यादेतद् गृहपाईयम्" इति । यः पुमान् एहपतेवतमदो भोजनदायी, तस्य दक्षिणी पादी भागः । प्रहपतेर्या भार्या, तस्यै च व्रतपदो यः पुमान् , तस्यैव सव्यौ पादौ भागः। अत्र पुरोवर्तिनोः पादयो हुत्वेनाभिहि- तत्वात् , पायात्यावैव पादपन्देन विवचिती। सवैकम्मिन्नपि दक्षिणे पाद डिवचन मवयवापेक्षम् । एव मुत्तरवापि। योऽय मोठः, सोऽयम् 'एनयोः' व्रतादयोः 'साधारणः' भागो भवति । '' भाग म्हपतिरेव 'मर्शियात् तव अयं तव अय मिति विभज्य प्रदद्यात् । 'जाधनों' पुच्छं पत्नीभ्यो 'हरन्ति' दद्युः ; ताथ पत्नाः 'ता' जाधनी ब्राह्मणाय को चित् दद्युः । स्कन्धे भवाः 'स्कन्ध्याः', मणिसध्या मांसखण्डा 'मणिकाः', एकस्मिन् पायें स्थिता मांसगलाकास्तिस्रः “कोकसाः' ; मणिकाः कोकमाचे त्युभय' प्रावलतो भागः । इतरपार्ने स्थिताः तिस्रः कीकसाः; 'वकतः'. प्रोटो मांसखण्डः, तस्याः पूर्वोतकीकमात्रयं चोबेतर्भागः । यज, वैकर्तस्यतरद, यय हृदयपावर्ती लोमशब्दाभिधो मांस- खण्डः, तदुभयं शमितुर्भागः । अयं शमिता यदि प्रजामण: स्थान ,नदा खेन वीजतं तदुभय मन्यम्मै बाधणाय दद्यात् । यचिरोऽस्ति, तत् सुनहास्यामिधानलिजे दद्यात् । खस्सत्यति निगदनाम * , तो चारनीधी चूत । तथा चावलायन आई- "आयो निगदस गोहमीय मय रोहिताच्या बहानी घूमती जातये दो विपचारिस वा परिमामि शक मुल्यादेश-गि लाचार यौ। .

·॥ ऐतरेयनामणम् ॥ "पाग्नीधः श्वस्सत्या प्राई"-इति (श्री० १२.८.१४.)। 'जिम', चर्म , तस्याग्नीध्रस्य भागः । 'दळा' सवनीयपशोः सम्बन्धी योऽय मिळाभागः, स सर्वेषां साधारणः ; यदा होतरसाधारणः ॥ उक्तानां पविभक्तीनां साया प्रभंसति- "ता वा एताः पतिशत मेकपदा यहं वहन्ति ; पत्रिंशदधरा वै बहती, वाईताः खर्गा लोकाः ; प्रापांचैव तत् स्वगीश्च लोकानाप्नुवन्ति ; प्राणेषु चैव तत् खगेषु च लोकेषु प्रतितिष्टन्तो यन्ति"-इति । 'ता वै' इन्वादय इळान्ताः श्रुत्वा उता:, अस्माभिरपि दृश्यमानाः 'पत्रिंशतं' पत्रिंशत्-सयाकाः 'एकपदाः' हनुः जिवेत्येव मेकैकेन पदेन अभिधीयमानाः पशुविभक्तयो 'यज्ञं वहन्ति' यस्य निर्वाई कुर्वन्ति। मया चेयं पूर्वाचार्याख्याता- "तत्र पादौ हौ तौ बावन्यौ हाविंशदेव हि । इन्वादि कान्त मुक्त पतिशतयः पशोः" इति । मतः समासाम्यादियं विभक्तिः वहतीरूपा; स्वर्गलोकाय हहत्या सम्पादयितुं शक्यलात् 'बाईनाः'। 'तन्' तेन पशु- विभागेन सत्रिण. प्राणान् सालोकानपि प्राप्नुवन्ति । यवानां प्राणाधारत्वात् तेन विभागेन सविणो ऽभिन् जन्मनि माणेषु प्रतिष्ठिता वर्तन्ते, जन्मान्तरेषु वृहतोहारा स्वर्गेषु लोकेषु प्रतिष्ठिता वर्तन्ते ॥ प प्रशंसति-- "म एपः खर्ग्य: पार्य एन मेवं विभजन्ति'- 'ये' सविग: 'एन' पशुं 'एवम्' उहेन प्रकार विभक्त - पश्वर- इति । 'परमबोधनार्थमन्त्रा निमदा'-प्रति मिनदमनलपपमा बक्षिसार मीमांसाया द्रव्य । मे.द.११.१५.१५ पधि। २ चलिका परिषया पाच यो । १.१-८, मा. ९. दरष्य ।

·॥ सप्तमपत्रिका ।१।१॥ . कुर्वन्ति, तेषां सविणां स एष: पशुः 'स्वय:' वर्गाय हितो भवति ॥ प्रकारान्तरेया विभाग निन्दति- "अथ ये ऽतोन्यथा तथा सेळगा वा पापकृतो वा पशु विमयीरंस्ताक्तत्" इति । 'प्रथ' उन्नविभागप्रशंसानन्तरम्, इतरनिन्दोयत इति शेषः । '' सत्रिणः 'प्रत.' पूर्वोता विभागात् 'अन्यथा' प्रकारान्तरेण, विभ- जन्त इत्यनुवर्तते ; 'तत्' तेषां निदर्शन मुचते। बळाशब्देन पब मुच्यते, तेन सह वर्तत ति 'सेळ:' अबबहुलो देशः, तं गजन्नोति सेळगाः', विहिसकर्माननुष्ठायिनः केवलोदरपोषण- परायणा इत्यर्थ. ; 'पापकन.' प्रतिपिदकर्मकारिण: ; ते च द्विविधाः यथा प{ 'विमधीरन् केवल मासभक्षणार्थ मेव इन्युः ; ताहगेव 'तत् अन्यथा विभजनं द्रष्टव्यम् ॥ उक्तं पशविभागं तट्टमहर्षिदारा प्रशंसति-- "तां वा एता पोर्विभनि श्रौत ऋषिवभागो विदाञ्चकार ; तास हामोये- वास्मालोकादुसक्रामत्" इति । 'ता मेता' पूर्वोक्ता पविभक्ति श्रुतनामकस्य मुनेः पुत्रो देवभागाख्यो महर्षिः 'विदाञ्चकार ज्ञातवान् । 'ता म ई ता मेव सेन ज्ञाता विभन्निम् 'पोष' रहस्यविदो ति मत्वा को चिदश्यकथयित्वैव अम्मात् लोकात 'उच्चामत्' उत्सान्तवान् , मृत इत्यर्थः । कथं तर्हि तत्सम्प्रदायः ? इत्यायक्षराह- गिरिजाय बाधव्यायामन्यः प्रोवाच, ततो हैना मेतदर्वाद मनुथा प्रधीयने धोयते"-इति। 'ता मु ' ता मेव पशु- * सुत्यायो पाश्विय र बोशिमय न-इति भा. १५१ + 'शुदिति .....१७ मा ३....।

·६ , ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ विभक्तिम् 'अमनुष्य.' मनुष्यव्यतिरिक्तः, कबिद गन्धर्वादिः 'बाभ- व्याय' बधीरपत्याय गिरिजनासकाय , महर्पये प्रोवाच । 'एतदर्वाड मनुष्याः' एतस्माद गिरिजाख्यात् महराचीना: सर्वे मनुष्याः 'ततः तस्य गिरिजाख्यस्य सकाशात् 'एनां' पशुविभक्ति मधीयते । पदाभ्यासोऽध्यायसमानार्थः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाहह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां प्रथमाध्याये (एकविंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् । पुमाथाश्चतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ।। - इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवसायणाचार्येण विरचित माधवीये 'वेदाधेप्रकाय-नामभाष्ये ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपश्चिकायाः प्रथमोऽध्यायः॥ • "गिरिजा एण्यामरुत्-इति १० म.५ ८० । + एष पणनो यथावदाशनायनी ययौतमू (RE 10)

·॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥
(१)
॥ प्रथमः खण्डः ॥
तदाहुर्य आहिताग्निरुपवसथे मियेतं कथ मस्य
यज्ञः स्यादिति नैनं यानयेदित्याहुरनभिप्राप्तौ हि
यन्नं भवतीति' तदाय आहिताग्निरधिथिते
ऽग्निहोचे' सानाय्ये वा हविषषु वा नियेत का तत्र
प्रायश्चित्तिरित्यचैवैनान्यनुपर्यादध्याद् यथा सर्वाणि
सन्दोरन्सा तब प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहिताग्नि-
रासन्नेषु हविष्णु मियत का तत्र प्रायश्चितिरिति
याभ्य एव तानि देवताभ्यो हवींषि गृहीतानि भवन्ति
ताभ्यः स्वाहे वेवैनान्याहवनीये' सर्वहुन्ति जुहुयात्मा
तत्र प्रायश्चित्तस्तदाहुर्य बाहिताग्निः प्रवसन्मियत
कथ मस्याग्निहोत्रं स्वादित्य भिवान्यवत्सायाः पयसा
जुहुयादन्यदिवैतत्पयो 'यभिवान्य वत्यार्या अन्यदिदै-
तग्निहोत्रं यत्येतस्यापि वा यत एवं कुतश्च पयसा
जुहुयुरधाप्याहुरेव मेवैनानजसानजुवत' दुधीरना
शरीराणा माहौरिति यदि शरीराणि न विद्यरन्
पर्ण गरः षष्टिस्त्रोविच शतान्याहृत्य तेषां पुरुषरूपया
T
२

·। ऐतरेयवाझगम् ॥ मिव कृत्वा तस्मिंता मावृतं कुर्युरेथैनाञ्चरोरै गहतैः संस्पोदासयेयुरध्यईशतं कार्य सथिनो हिपञ्चाशे च विशे'चोरु दिपञ्चविंशे शेषं तु शिरस्यु- परि दध्यात्सा तत्र प्रायश्चितिः ॥ १ (२)॥ सत्रिणां वर्णित कार्य प्राययित्त ब्रवीत्यथ । चोद्योत्तरप्रकारेण सुस्पष्ट मिति ग्राह्यताम् ॥ तव प्रधमे चोद्योत्तरे दर्शयति- “तदादुर्य श्राहिताग्निरुप- वसथे नियेत, कथ मस्य यन्नः स्यादिति ; नैनं याजयेदित्याहुरन- भिप्राप्तो हि यज्ञ भवतीति" इति । तत्र यन्नवैकल्य विषये केचिद ब्रह्मवादिन. पृच्छन्ति- 'यः' पुमान् आहिताग्निः सन् उपवस- थाख्ये सुत्यादिनात् पूर्वदिने नियेत, अस्य यत्नः कयं प्रवर्तते । इति प्रय' । तस्येद मुत्तरम्- 'एनं' मृतं न याजयेदित्यभिज्ञा आहुः । तत्रेय मुपपत्ति.~ सुत्याया अनुपक्रान्तत्वादय यज्ञ मनभिप्राप्त एव भवति ; तस्माद यागो न युक्तः ॥ द्वितीये प्रयोत्तरे दर्शयति-- "तदाहुर्य आहिताग्निरधियिते अग्निहोत्रे सान्त्राव्ये वा हविष्णु वा नियेत, का नत्र प्रायचिनि- रित्यौवनान्यनुपर्यादध्याद् यथा सर्वाणि सन्दधेरन्सा तत्र प्राय- वित्तिः" इति । 'अग्निहोत्रे' तसाधनभूते पयसि कार्याथै वहा- वधिस्थिते सति, तथा 'साबाय्ये' दर्शपूर्णमासार्थे चीरे अधियिते भति, तथा 'हविष्णु पुरोडागादिषु अधिथितेषु, यजमानस्य मरणे कि प्रायश्चित्तम् ? इति प्रश्नः । प्रायो नाशस्तस्य चित्त समाधा- नम् । 'प्रवैव' यजमानदहनदेश एव 'एनानि' चोरादीनि 'अनु- समवेष पुसवेषु रथेनांकरो-न्येव पाठो लिपिकरपामादादिअन्य एव ।

·१२ ॥ ऐतरेयवाहह्मणम् । कत्तकम् ; अत: प्रेतस्याधिकाराभावपि पुत्रादेरधिकारसद्भावात् धनुष्ठान मुपपद्यते इत्यर्थः ॥ तत्रैव पक्षान्तर माह "श्रपि वा यत एव कुतश्च पयसा जुहुयुः" इति । मभिवान्यवत्माया इति नियमो नास्ति, किन्तु 'यतः कुतः' यस्याः कस्याश्चिहीः पयसा पुत्रादयो जुहुयुरिति ॥ पुनरपि पक्षान्तर माह - "प्रथाप्याहुरेव मेवेनाननसान- जुद्धत इन्धीरवा शरीराणा माहौः' इति । अपि च अन्ये यानिकाः पक्षान्तर माहुः । देशान्तर मृतस्य प्रेतस्य 'शरीराणाम् अस्थयादिप्रेतावयवानाम् 'भा पाहतोंः' पाहरणपर्यन्तम् 'एनान्' पाहवनीयादीन् त्रीनग्नोन् 'अजस्रान्' उपशमरहितान् 'अजु- इतः' होमरहितान् एव मेव' असमासेनैव प्रकारेण 'इन्धीरन्' प्रज्वालयेयुरिति । होमाभावेऽपि योऽप्यग्नयो यथा नोपशाम्यन्ति, तथा प्रेतास्थिसमानयनपर्यन्त प्रञ्चालयेदित्यर्थः । प्रतास्थिविनाये किं कर्तव्य मित्यागयाह- "यदि शरीराणि न विद्येरन् , पर्णशरः पष्टिस्त्रोधि च शतान्याहत्य तेषां पुरुष- रूपक मिव छत्वा तस्मिंस्ता माहतं कुर्युरयेनाञ्छरीरैराहतेः मंपर्योडासयेयुः" इति। यदि कथञ्चित् 'शरीराणि' प्रस्था- दीनि 'न विद्यरन' विनश्येयुः, तदा पर्णशरः' पलाशवक्षस्य छिनान् हन्तान् पट्यत्तरशतवयसयाकानातत्य, 'तेषां हन्तानां सम्बन्धि 'पुरुषल्पक मिव तत्वा' मनुयसभं किञ्चिद्रूपं निर्माय, 'तस्मिन्' रूपे 'ता माहत' प्रेतशरीरोचितप्रकार' दहनपिण्डदानादिरूपं पप्रमौतस्याभिवायलमायाः पयसाविती नषों सात जुन्युरा समया- पा'न्यादि पार. श्री. ३......। + मीविलयन यात्" इत्यादि काम्या• को. २५.८.८।

·॥ सप्तमपचिका ।२।१ ॥ .. कुर्युः । अथ तदानों कृत्रिमरूपदहनकाले 'एनान्' आहवनी- याद्यग्नीन् श्मशाने नीत्वा समाहतैस्तैः पलाशवन्त निर्मितैः शरीरावयवैः 'संस्मथ्य संस्मृद लत्वा उदासयेयुः * ॥ पुरुपरूपनिर्माणप्रकार दर्शयति-- "अध्यई शतं काये, सक्- पिनी हिपञ्चामे च विभे, चोरू हिपञ्चविंगे, पन्तु गिरस्युपरि दध्यात् ; सा तव प्रायश्चित्तिः" इति। प्रानौतानां पलामहन्तानाम् 'पध्यईशतम्' अधिकनाउँन पञ्चागद्रूपेण युक्तां शतं 'काये' मध्य- शरीरस्थाने 'दयात्' परितः प्रक्षियेत् । पवाशमयाकानां हन्तानां समूहलयं 'पञ्चायं', दिसङ्ख्याके पञ्चाशे 'द्विपञ्चाशे विंशतिसङ्ख्याकानां समूहरूपं विमं ; 'हिपञ्चामे च विंशे च सक्- थिनी दध्यात्' चत्वारिंशदधिकेन शतेन सथिदर्य निष्पादये. दित्यर्थः । पञ्चविंशतिसयाकानां समूहरूपं पञ्चविंगं, सिमाके पञ्चविं, ते 'जरू दध्यात्' पञ्चाशत्साझाकैन्तिहरुदय निष्यादये- दित्ययः । एवं नवयधिकशतहये गते सति भेष' सातिसङ्ख्याक गिरस्युपरि प्रक्षिपेत् । प्रवसतो मृतस्याग्निहोत्रवैकल्यमायश्चित्त' निगमयति- "मा तत्र प्रायशित्तिः" इति। 'सा' प्रोतक्रिया 'तर' वैकचे 'प्रायश्चित्तिः' समाधानकरणम् ॥ १॥ इति यीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाणस्य सप्तमपचिकायां द्वितीयाध्याये (द्वाविंगाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (२)। ."रोलामे बोषि परिगतानि पलामचाना नचाहिने पूपचन्"-ति कामा. की. २६ ·१४ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ तदाहुर्यस्खाग्निहोत्रुापावसृष्टा दुयमानोपविशेत का तत्र प्रायश्चित्तरिति ता मभिमन्त्र येत यस्मा- झीषा निषौदसि ततो नो अभयं कृधि पशून्नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मीळ्हुष इति ता मुत्यापयेद्द- स्थाद्देव्यदितिरायुयं ज्ञपतावधात्' इन्द्राय कृण्वती भाग मित्राय वरुणाय चेत्यघास्या उदपात्र मूधसि च मुखे चोपगृतीयादथैनां ब्राह्मणाय दद्यात्मा तत्र प्रायश्चित्तस्तदाहुर्यस्याग्निहोत्रुपावसृष्टा दुधमाना वाश्येत'का तत्र प्रायश्चित्तिरित्यशनायां ह वा एषा' यजमानख प्रतिख्याय वाश्यते ता मन्न मप्यादयेच्छा- न्यै'शान्तिा अन्न' सूयवसागवती हि भूया इति सा तत्र प्रायश्चित्तस्तदाहुर्यखाग्निहोचापावमष्टा दुह्म- माना स्पन्देत का तत्र प्रायचित्तिरिति सा यत्तत्र स्कन्दयेत्तदभिमुख जपेद्यदद्य दुग्ध पृथिवी मसप्त यदोपधीरत्यस्पद्यदापः पयो गृहेषु पयो अनवायां पयो वरसेप पयो अस्तु तन्मयोति तत्र यत्परिशिष्ट खात्तेन जुहुयाद्यालं होमाय स्थान या वै सर्व सिक्तं स्वादधान्या माहूय तां दुग्ध्या तेन जुहुयादा स्येव थताय होतव्य सा तत्र प्रायवित्तिः ॥२(३)" ० म मन परमपिता परमादायोतिषगम (भा. 1007.)।

·॥ सप्तमपच्चिका ।२।२॥ पञ्चमे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुवस्याग्निहोनुपाव दृष्टा, दुधमानोपविभेत् , का तत्र प्रायश्चित्तरिति ; ता मभिमन्त्रयेत" -इति । अग्निहोत्रहविरयं दोग्धया धेनुः 'अग्निहोत्री'। 'यस्य'. अग्निहोत्रिणः सम्बन्धिनी मा धेनुः 'उपावसृष्टा' वलेन संयोजिता दुह्यमाना सती दोहनस्य विघ्न' त्वा यद्युपवित् , तदानीं वक्ष्य- माणन मन्त्रेण ता मभिमन्त्रयेत। यद्यप्येतत् पञ्चविंशाध्यायस्य हितीयखण्ड * वर्णितं, तथापि तत्र बुद्धिस्थसङ्गतिः, अत्र तु प्रायचित्तप्राधान्येनोपक्रमात् साक्षादेव सङ्गत मित्यभिप्रेत्य पुन- रप्यान्नातम् ॥ तमोत्तरषं दर्शयति- “यस्माद्भीपा निपीदसि , ततो नो अभयं वधि, पशूत्रः सर्वान् गोपाय, नमो रुद्राय मीळ्हुष इति, ता मुन्यापयेदुदस्थाहेव्यदितिरायुर्यनपतावधात् , इन्द्राय करखती भार्ग, मित्राय वरुणाय चेत्ययास्या उदपात्र मूधसि च मुखे चोय- ग्रीयादथैनां वाढणाय दद्यात् ; सा तव प्राययित्तिः"- इति । एतत् सर्य पूर्व व व्याख्यातम् ॥ पठे प्रयोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्याग्निहोनुपावसृष्टा, दुधमाना वाखेत, का तन प्रायचित्तिरित्यगनायां ६ वा एपा यजमानस्य प्रतिस्थाय वाश्यते, ता मन मयादयेच्छान्ट शान्तिर्वा पन्न ; सूयवसाद्भगवती हि भूया इति; सा तव प्रायशित्तिः"- इति । एतदपि पूर्वव व्याख्यातम् ॥ सप्तमे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदादुर्यस्याग्निहोउपायसष्टा, . भा. (01..। पात्र. यो... पाप.धो... भा. १(7 (२५.-18.4.1 पारो.....१-१॥ भा. 16.1...२१५.1 पात्र. यो......॥

·॥ ऐतरेयवानगम् ॥ दुह्यमाना सन्देत, का तत्र प्रायथितिरिति ; सा यत्तत्र स्कन्दयेचद- सिमृश्य जपेद्यदय दुग्ध पृधिवो मसप्त यदोषधीरत्यसयद्यदापः, पयो ग्रहेषु पयो अनपायां, पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीति ; तत्र यत् परिशिष्टं स्यात्तेन जुहुयाद्यद्यलं होमाय स्याद् ; यद्यु वे सर्व सिक्त स्यादथान्या माय तां दुग्ध्वा सेन जुहुयादा लेव श्रद्धाये होतव्यं ; सा तत्र प्रायश्चित्तिः' इति । एतदपि पूर्वत्र * व्याख्यातम् ॥ २॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य सप्तमपनिकायां हितीयाध्याये (हाविंशाध्याये ) हितोय. खण्डः ॥ २ (३)॥ ॥ अथ तीयः खण्डः ॥ तदाछुर्यस्य सायं दुग्ध सानाय्यं दुष्येहायहरेडा' का तत्र प्रायश्चित्तिरिति प्रातर्दुग्ध वैधं कृत्वा तस्या- न्यतरी भक्ति मातच्य तेन यजेत सा तत्र प्रायश्चित्त स्तदाहुयेस्य प्रातर्दुग्ध सानाय्य' दृष्येदापहरेदा का तत्र प्रायश्चित्तरित्वेन्द्र वा माहेन्द्र' वा पुरोळाशे तस्य स्थाने निस्प्य तेन यजेत सा तत्र प्रायशित्ति- स्तदाहुर्यस्य सर्व मेव सान्नाय्य" दुष्येदापहरेदा' का तत्र प्रायश्चित्तरित्येन्द्र वा माहेन्द्रं वेति समान सा • भा• ६१.२३.-1011.४५.। पाय. शो.३ ११ ...।

·॥ सप्तमपञ्चिका । २।३॥ 1 तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यख सर्वाण्येष हवौंषि दुष्ये- खुर्वापहरेवुर्वा' का तत्र प्रायश्चित्तिरित्याज्य वैनानि यथादेवतं परिकल्पा तयाज्यहविषया यजेतातो ऽन्या मिष्टि मनुल्बणां तन्वीत यज्ञो यजख प्राय- चित्तिः ॥३(४)॥ -. अष्टमे प्रश्नोत्तरे दर्मयति- “तदाहुर्यस्त्र साय दुग्धं सावाये दुप्येहापहरेद्दा, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ; प्रातर्दुग्ध हैधं कृत्वा तस्यान्यतरां भक्ति मातच तेन यजेत, सा तव प्रायश्चित्तिः" इति । दर्शपूर्णमासयोर्दध्ययं सायङ्काले दुग्ध पयः सान्नाव्यरूपं *, केशकी- ट्रादिभिर्दयेत् , यः कश्चिदपहरेदा, तदानों परेयुः प्रातर्दुग्ध पयो भागदय सत्वा तवैकमाग मातय, बेन संस्कृत्य दधिस्थानीयन तेन यजेत ॥ नयमे प्रटोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्य प्रातर्दुग्ध' सान्नायं दुष्येद्दापहरेदा, का तत्र प्रायथित्तिरित्येन्द्रं वा माहेन्द्रं वा पुरो- कायं तस्य स्थाने निरुप्य तेन यजेत, सा तत्र प्रावित्तिः" इति । * "म प्रजापति परनानीदेवन्दी सवयते ति, तत् पव पोपपीपी यामास. ममयम् मन्यन्यन समनयन् तत् सामाप्यस्य सानायवम्"-रजिते. सं.२. ५१.३। तदेतयात् पपयसा साप्रायल भवगम्यो। गोरस रवि, एतावान- म्यायाया सायपः। "सोमः पन्नु व सामाथ्यम्"-गि ने मा० १. २. ३.।। पौर्ष- मासं कि सामाष्यम्"-उनि भन. मा. ...। 'मानाय दषिपयोमपचम- विसक• प्रा• 1.९.१. भाष्ये सायकः। 'सम्पनीयत सीमा म प्रति प्रति सामावि. -वि पा. १. ११-suit दीपिका हाम्रा दुपदाधित .:-ति यादो...नो यामि।

·, ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ प्रातर्दुग्धरूपस्य सानाय्यस्य दोपापहाराभ्यां वैयाप्ये सति , दुग्धस्य स्थाने इन्द्रदेवताकं महेन्द्रदेवताकं वा युरोडाशं कृत्वा, तेन यजेत । इन्द्रयाजि महेन्द्रयाजि-भेदाद्देवताव्यवस्था दशमे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुयस्य सर्व मेव सान्नाव्यं दुष्यहापहरा, का तत्र प्रायथित्तिरित्यैन्, वा माहेन्द्रं वेति समान, सा तत्र प्रावित्तिः" इति। साय दुग्ध प्रातर्दग्ध चेत्युभय 'सर्वम् । एकाद प्रशोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्य सर्वाण्येव हवींषि दुष्पयुवापहरेयुर्वा, का तन प्रायशित्तिरित्याज्यस्यैनानि यथादेवतं परिकल्पा तयाज्यहविपेष्टया यजेतातो ऽन्या मिटि मनुस्वणां तन्वीत यनो यन्नस्य प्रायश्चित्तः" इति । पुरीडाशदधिपयो- रूपाणि हवीं पि 'सर्वाणि इत्युच्यन्ते। भाज्यस्य सम्बन्धीनि 'एनानि' वोणि इवाषि, तत्तद्देवता अनतिक्रम्य तत्तदनुसारेण परिकल्पा प्राज्यह विर्युलया तया इट्या यजेत । दृष्ट्वा च तत्तदूई मन्या मिष्टिम् 'अनुरवणाम्' भन्यूनानधिको यथायास्त'तन्वीत' विस्तारयेत् । यघाशास्त्र मनुष्ठितो 'यजः' पूर्वस्य विकलस्य 'यत्नस्य' प्रायश्चित्तः ॥ ३ ॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेरेयवाझगस्य सप्तमपत्रिकायां द्वितीयाध्याये (हाविंशाध्याये) वतीयः खण्डः ॥ ३ (४) । .पा.यो.....।

·॥ सप्तमपचिका 121॥ १९ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः। तदाहुर्ययाग्निहोत्र मधिषित ममेध्य मापद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सर्व मेवैनत्स्रुच्यभिपर्यासिच्य' प्राडदैत्याहवनीये हैतां समिध मभ्यादधात्ययोत्तरत आहवनीययोष्णं मम निरुह्य जुहुयान्मनसा वा प्राजापत्यया वर्चा तडुतं चाहुतं च स यद्येकस्मिन्नु- नौते यदि योरेष एव कल्पस्तंञ्चेद् व्यपनयितुं शक्नु- यानिषिच्यैतदुष्ट मदुष्ट मभिपर्यासिच्यं तस्य यथो- नोती स्वात्तथा जुहुयात्सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य- खाग्निहोच मधिथितं स्कन्दति वा विष्यन्दते वा तव प्रायश्चित्तरिति तदनिरुपनिनयेच्छान्त्यै शान्ति- वो आपो ऽथैनतिगोन पागिना' ऽभिमृश्य नपति दिवं टतोय' देवान् 'यनो ऽगात् ततो मा द्रविण मा- टान्तरिक्षं बतीयं पितॄन्'यज्ञो ऽगात् ततो मा द्रविण मार्ट पृथिवीं टतोय मनुष्यान् यजो ऽगात् ततो मा द्रविया माष्ट ययो रोजसा स्कभिता रजांसोति वैष्णु वारणी मृचं नपति विष्णुर्वं यन्नस्य दुरिष्ट' पाति वरुण खिष्टं तयोरुभयोरेव शान्त्य 'सा तत्र प्राय- श्चितिस्तदाधुर्यवाग्निहोत्र मधियितं' माडुदायम्स- लते वापि वा भंगते का तच मायचित्तिरिति स याप- का "मरस ·॥ ऐतरेयनाणम् ॥ निवर्तयेत्स्वर्गाल्लोकाद्यजमान मावर्तयेदवामा उप- विष्टायैत मग्निहोत्रपरौशेष - माहरेयुस्तस्य यथोनी- ती स्थात् तथा जुङ्ग्यात् सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहु- ग्थ यदि मुग्भिद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिरित्यन्यां खुच माहृत्य जुहुयादवैतां सुचं भिन्ना माहवनौये ऽभ्यादध्यात् प्राग्दण्डां प्रत्यक्पुष्कगं सा तत्र प्राय- चित्तिस्तदाहुर्यस्याहवनीये हाग्निर्विोताथ गार्हपत्य उपशाम्येत् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति स यदि प्राञ्च मुद्धरत्यायतनाचावेत यत्पत्यञ्च मसुरवातं तन्वीत यन्मन्ये भातृव्य" यजमानस्य जनयेद् यदनुगमये- याणी यजमानं जयात् सर्व मेवैन' सह भस्मान' समोप्यं गार्हपत्यायतने निधावाघ प्राञ्च माहवनीय मुद्धरेत सा तत्र प्रायश्चितिः ॥ ४ (५.) ॥ हादरे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्याग्निहोत्र मधिस्थित ममेध्य मापद्येत, का तत्र प्रायशित्तिरिति ; सर्व मेवैतत् मुच्चभि- पर्यासिच्य प्रादेत्याहवनीये हेता समिध मभ्यादधात्यथोत्तरत थाहवनीयस्योण भम्म निरूध जुहुयान् , मनसा वा प्राजापत्यया पर्चा तडुत चाहतच , स योकाभित्रुनीते यदि इयोरेप एव कल्पस्त चेद व्यपनयितुं शक्नुयाविष्पियैतद दुष्ट मदुष्ट मभिपर्या- सिथ तस्य यथोत्रोती स्यात्तथा जुहुयात् , मा तत प्रायशित्ति." 'रिस'काग।

·॥ सप्तमपञ्चिका । ३।४ ॥ ૨૬ इति । अग्निहोत्रार्थ पयो गाईपत्ये पाकाथं यदधिचितम् , तद्यदि किञ्चिद 'अमेध्यं यन्नानई केशकीटादिकम् ‘ापद्येत' प्राप्नुयात् ; तदानोम् एतत्' हविः सर्व मम्यग्निहोत्रहवण्यां 'सुचि' साकल्येन सिका, प्राड्मुख 'उदेत्य' उत्थाय आहवनीय' प्रति गत्वा, तस्मिन् 'एता' नित्यां समिध मादध्यात् । 'अथ' अनन्तर माहवनीयस्यो. तरभागे किञ्चिदुष्ण भस्म ततो निस्तार्य तस्मिन् 'मनसा' नित्या- निहोत्रमन्च मनुस्मृत्य 'वाचा वा' “प्रजापते न देतानि"-इति (ऋ० सं० १०. १२१. १०.) मन्त्र मुचार्य जुहुयात् । 'तत् एतद्भस्म उप्णत्वाछुत मपि भवति , अग्निराहित्यादहुत मपि भवति। न कोवल मधिथित एवामध्यतया एतत् प्रायश्चित्तम्; किं ताह ? चतुरुनयनावस्थायां यद्ये कस्मिन् उन्नीने, यदि वा डयो- सन्त्रीतयोरमेध्यपातः, तदानी मैप एव 'कल्पः' प्रकारः । उन्नयन नामाग्निहोत्रहवण्या सेचनम् । तत केगकोटादिपित मग्नि- 'होलहवण्या मुन्नीतं यद्यपनेतुं शक्नुयात् , तदानी मेता दुष्टं निम्पिय' निस्सार्य, स्थास्या मवस्थितम् 'पदुष्ट' चीर मनिहोत्रः इयरया मभिपर्यासिय 'यथोन्नीती स्यात्' उन्नीती येन प्रकारेण भवति, तेन प्रकारेण जुहुयात् ; 'प्रदुष्ट' द्रव्यान्तर मधिययणा. दिना संस्मात्य जुयादित्यर्थः ॥ त्रयोदये प्रश्नोत्तरे दयति- "तदास्याग्निहोत्र मधि- थितं स्कन्दति वा विपन्दत वा, का तव मायचित्तिरिति ; तदा शिरुपनिनयेहान्त्ये ; शान्तियां प्रापो ऽथेनदाचिपेन पाणिना भिमग्य जपति" इति । अग्निहोत्रद्रव्यं गाईयत्वे पाकार्य ७ दामामि RAUोटपो.-. प्राप; वर मापति-"-ra up. मी १.१.१.

·॥ ऐतरेयनामयम् । मधिषितं सत् , कदाचित् 'सान्दति' स्वलति, चौरविन्दुरधः पततीत्यर्थः । 'विधन्दत' विशेषेण स्यन्दन दाहाधिक्येन स्थाली- मुखत्योपरि उहमनं ; तत् सन्नं विथन्दितं वा द्रव्यं दक्षिणेन पाणिना सृष्ट्वा वक्ष्यमा मन्त्र जपेत् ॥ तं दर्शयति- "दिवं ढतीय देवान् यत्रो ऽगात् , ततो मा द्रविप माष्टान्तरिक्षं टतीयं पितॄन् यज्ञो ऽगात् , ततो मा द्रविण माष्ट ; पृथिवीं ढतीय मनुष्यान् यत्नो ऽगात् , ततो मा द्रविण माष्ट"-इति । अस्य स्कन्दनस्य विथन्दितस्य वा पयसः 'तीयम्' अंशखरूपं 'दिवं' वर्गलोकम् ‘गात्' प्राप्नोतु। तेन यत्रोऽपि देवान् प्राप्नोत। प्रापणाद वैकल्यपरिहारे सति 'मा' मा मग्नि- होत्रिणम् 'द्रविण माष्ट' धनं प्राप्नोत् । तथैवापर' 'तीय" 'ट्रव्यांयखरूप मन्तरिक्ष मगात् । तेन यत्रोऽपि पितॄन प्राप्नोति । ततः मापणात् मां धनं प्राप्नोत् । पुनरम्यपर 'टतोयं द्रव्यांशस्त्र- रूप पृथिवी मगात् । तेन यनोऽपि मनुष्यानगात् । ततस्तदुभय- प्रापणात् मां 'द्रविष' धनम् 'पाट' प्राप्नोत ॥ मन्वानारजपं विधत्ते- "ययो रोजसा स्कभिता रजांसीति वैष्णुवारुणी म जपति ; विशु यजस्य दुरिष्टं पाति, वरुण विष्ट, तयोरुभयोरेव गान्व" इति । “ययोरोजसा"-इत्यायक सवे पठिता । तस्यायतर्थपादै "विष्णू भगन् वरुणा पूर्वहती'-इतियुतत्वादिय पियरुणदेवताका । यनस्य यद . • मारताय नाबाद विमा तीर्थ मनः। "पीपत्रमा भनिता wifeभारतमा माि या पोता सोभिरि पय isो।" -fam.......... "मी"- पE TARI ·॥ सप्तमपश्चिका।३१४॥ २३ -- 'दुरिष्टम् अवैकल्य, कच्छमयित्वा विष्णुः पाति ; यंत्रस्य यत् 'खिटं यथाशास्त्र मनुष्ठित मङ्ग, तरुणः पाति । फलप्रति- षेधनिवारणं तत्प्रतिपालनम् । तस्मादय' जपः 'तयोरुभयो: दुरिष्टखिष्टयोर्ययोतप्रकारेण शान्त्यर्थं सम्पद्यते । उत्तरवाक्य मुप- संहरति-"मा तत प्रायश्चित्तिः" इति ॥ चतुर्दशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदायस्याग्निहोत्र मधियित प्रादायन्स्खलते वा ऽपि वा धंगते, का तन प्रायश्चित्तरिति, म यापनिवर्तवेत्सर्गालोकाद्यजमान मावर्तवे दवामा उपवि- टायैत मग्निहोत्रपरोशेष माहरेयुस्तस्य यथोबीती स्थात् , तथा जुहुयात् ; सा तत्र प्रायथितिः" इति। अग्निहोवद्रय गाई- पत्ये ऽधिथितं, पाकादुर्द्ध मादाय प्राङ्मुख पाहवनीय प्रति 'उदायन्' उगच्छन् अध्वर्युयैदा भवति, तदानीं तव्य' 'खलते'. यहा 'भंगते । बिन्दुपतनं सवलनम् , साकल्येन ट्रव्यपतनं पुनरम्यग्निहोत्रस्थाल्या द्रव्य ग्रहीतुं सोध्वर्युर्यदि पश्चिमाभिमुम्तो निहत्ती भवेत् , तदानी स्वर्गमास यजमान तमा- सोकादावर्तयेत् । भतो निति ममला स्खलन-मंशदेश एपोप- विष्टाय 'प' अवयंचे स्थालीगत मग्निहोत्रद्रव्यमेप मन्ये पुरुषाः पाहरेयुः। 'तस्य' द्रव्यस्य स्वीकारेण पर्युर्ययोत्रीती स्यात् , तथा जहुयात्। 'उन्नीतम्' उन्नयनं स्थालौगतस्य द्रव्यत्याग्नि- होत्रहवयां चतुवीर प्रक्षेपः; "चर ति"-इति श्रुतवान् । उवयनादिसंस्कारपूर्व के जयादित्यर्थः ॥ पद प्रयोत्तरे दर्मयति-"तदारय यदि मुग्भिवेत, का तन प्राययितिरित्यन्या सुच मानत्य जुड़यादयतां मचं भित्रा . • पाप को.......।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ माहवनोये ऽभ्यादध्यात् माग्दण्डां प्रत्यकपुष्करा; मा तत्र प्राय' वित्ति."-इति। 'सुग' अग्निहोत्रहवणी, तझेदे सुगन्तरेगा हुला भिन्ना सुच माहवनीये पक्षिपेत् । तदानी तदीयो दण्डः, पाया मवस्थितः, तदीयं 'पुष्कर” विलं प्रतीच्या मवस्थितम् , यया भवति तथा प्रक्षिपेत् ॥ ** पोडशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुयस्या हवनीये हाग्निवि- घेताथ गार्हपत्य उपशाम्येत् , का तत्र प्रायश्चित्तिरिति । स यदि प्राच मुघरे प्रायतनाचावेत, यत्प्रत्यञ्च मसुरवद्यन्नं तन्वीत, यन्मन्येद चालव्यं यजमानस्य जनयेद, यदनुगमयेगाणो यजमानं जह्यात् ; सर्व मेवेन सह भन्मानं समोप्य, गाईपत्यायतने निधायाय प्राञ्च माहवनीय मुबरेत् ; सा तत्र प्रायश्चित्तिः" इति । प्रतिदिन माइयनीयाग्निहोमादूई मुपशाम्यति ; गाईपत्याग्निसु सर्वदा धार्यते; तमाहाईपन्यात् तत्तडीमकाले पाहवनीयाथै मग्नि विहरेदित्येपो ऽनुठानामः। एवं सति यदि कदाचिदाहव. नीयस्य स्वाने अग्निरनुपशान्तो वियेत, तदानी गाहपत्य चोप- माम्येत् । तवायवैकल्यस्य परिहाराय पचाः पञ्चविधाः सम्भवन्ति । विदामान माइवनीय गार्हपत्यतया सम्भार्य, ततोऽपि पूर्वदेो चायनीय कर्तु तस्मात् पूर्व सिहाहवनीयात् प्राव मनि मुधरे. दिति प्रथमः परः । तस्मिन् पक्षे यजमान. 'पायसनात्' खकीय- स्थानात् प्रत्ययेत ; पाहयनीयस्थानात प्रत्युतत्वात् । अय गाई. पूर्वसिदादायिनीयात् प्रत्व च मग्नि मुघरेदिति हितीयः 'धम्मिन् रितीयपक्षे यन एपो ऽसुरयनसमानः स्याग । २ तानसुरान् प्रत्येय मायायते- "त अनुमानि ।

·॥ सप्तमपञ्चिका।३।५॥
२५
म्नतिः-
थाहवनीय मनपा दधत, अथ गाईपत्यम् , .अथान्वाहार्यपच.
नम्" इति (ले० ब्रा० १.१. ४. ४.)1 तदीयदोपोऽपि तत्रैवा-
"भद्रा भूत्वा परा भविष्यन्ति" इति। गार्हपत्यार्थ
मग्निमन्थन कर्तव्य मिति द्वतीयः पचः । तदानीं विद्यमान
पाहवनीये तहिरोधिनोऽग्न्यन्तरस्य मन्यनाद्यजमानस्य शतु मुत्या-
दयेत् । पुनराधानं कर्तुं विद्यमान माहवनीयम् 'अनुगमयेर'
उपशमयेदिति चतुर्थः पक्षः । तस्मिन् पचे विद्यमानस्य विनाशनात
प्राणो यजमानं परित्यजेत् । पाहवनीयगतं भस्मसहित सर्व
मम्यग्नि कस्मिंश्चित् पाने प्रक्षिम्य, नीत्वा, गाईपत्यस्थाने प्रक्षिप्य,
अनन्तरं ततो गाईपत्यात प्राञ्च माइयनीय मुइरेदिति पञ्चमः
पनः । अस्मिन् पक्षे दोपाभावात् मेव प्रायश्चित्तिर्भवति ॥ ४ म
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थाका
ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपच्चिकायां दितीयाध्याये
(द्वाविंधाध्याये ) चतुर्थ. खण्डः ॥ ४ (५)।
॥अथ पञ्चमः खण्ड:
तहाहुरंयारतावरित मुहरेयुः का तत्र प्रायविधि
रिति स यद्यनुपश्येद्दूध पूर्व मपरं निदध्याद्यद्यना-
नुपश्येत्सो ऽग्नये ऽग्निवते'ऽष्टाकपाल पुरोळाथ
पाय.बो. ३.५ द्र.।
४

·ऐतरेयवाह्मणम् ॥ माहवनोये ऽभ्यादध्यात् प्रारदण्डां प्रत्यकपुष्करां; सा तत्र प्राय: शित्तिः" इति । 'चुग' अग्निहोत्रहवणी, तद्भेदे खुगन्तरेण हुला भिन्नां सुच माहवनौवे पक्षिपेत् । तदानी तदीयो दण्ड: प्राया मवस्थितः, तदीयं 'पुष्कर" विलं प्रतीचा मवस्थितम् ; यथा भवति तथा प्रक्षिपेत् ॥ ४ पोडशे प्रयोत्तरे दर्शयति- “तदाहुर्यस्याहवनीये हाग्निर्वि. येताथ गार्हपत्य उपशाम्येत् , का तत्र प्रायवित्तिरिति ; स यदि प्राञ्च मुखरेप्रायतनाचावेत, यत्प्रत्यञ्च मसुरवद्यन्नं तन्वीत, यन्मन्थेद भाटव्यं यजमानस्य जनयेद, यदनुगमये प्राणों यजमानं जद्यात् ; सर्व मेवेनं सह भन्मानं समोप्य, गार्हपत्यायतने निधायाध प्राच माहवनीय मुहरेत् ; सा तत्र प्रायवित्तिः" इति । प्रतिदिन माहवनीयाग्निहींमादुई मुपशाम्यति ; गार्हपत्याग्निस्तु सर्वदा धार्यते ; तमागाहपत्यात् तत्तहोमकाले पाहवनीयाथै मग्नि विहरेदित्येपो ऽनुष्ठानमः। एवं सति यदि कदाचिदाहव- नीयस्य स्वाने अग्निरनुपशान्तो विद्येत, तदानी गार्हपत्यथोप- साम्येत; तवत्यवैकल्यस्य परिहाराय पक्षाः पञ्चविधाः सम्भवन्ति । विद्यमान माहवनीय' गार्हपत्यतया सम्भाव्य, ततोऽपि पूर्वदेश पाहयनीय' कर्तु तस्मात् पूर्वसिहाहवनीयात् प्राश्च मनि मुखरे। दिति प्रथमः पचः । तस्मिन् पई यजमान. 'पायसनात्' खकीय- स्थानात् प्रत्ययेत ; पाहयनीयस्थानान प्रयुतत्वान् । अथ गाई. पत्या पूर्व सिडादायिनीयात् प्रत्यच मनि मदरदिति द्वितीयः पचः। पम्मिन् दितीयपक्षे यन्न एपो मुस्यनसमानः स्यात् । पसायप्रस गामान्तरे तानसुरान् प्रत्येव मानायते- न ० मापनरिणममानि ·सप्तमपनिका।।५॥ २५ तात:- धाहवनीय मय या दधत, अथ गाईपत्यम् , अयान्वाहार्य पच- नम्” इति (ते. ब्रा० १. १. ४. ४.) तदीयदोषोऽपि तवैवा- “भद्रा भूत्वा परा भविष्यन्ति" इति। गाईपत्यार्य मग्निमन्थन कर्तव्य मिति वतीयः पक्षः। तदानीं विद्यमान पाहवनौये तहिरोधिनोऽरन्यन्तरस्य मन्यनाद्यजमानस्य अव मुत्पा- दयेत्। पुनराधामं कर्तु विद्यमान माहवनीयम् 'अनुगमयेत्' उपयमयेदिति चतुर्थः पक्षः। तस्मिन् पक्षे विद्यमानस्य विनायनात् पाणी यत्रमानं परित्यजेत् । प्राइवनीयगतं भस्मसहितं सर्व मप्यग्नि कमिथित् पाने प्रक्षिप्य, नीला, गार्हपत्यस्थाने मक्षिप्य, अनन्तरं ततो गार्हपत्यात प्राच माहवनीय मुहरेदिति पञ्चमः पक्षः । अस्मिन् पवे दोषाभावात् मैव प्रायश्चित्तिर्भवति ॥ ४ ॥ इति बीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयताधणस्य सप्तमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( हालिंगाध्याये ) चतुर्थ खण्डः ॥ ४ (५) " ॥ अथ पञ्चमः खण्डः। तदाहुर्यस्याग्नावग्नि मुघरेयुः' का तत्र प्रायश्चित्त रिति स यद्यनुपश्येदंदूध पूर्व मपरं निदध्याद्यद्यना- नुपश्येत्सो ऽग्नये ऽग्निवते'ऽष्टाकपाल पुरोळाथ पानी...॥

·२६ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥. निपेत्तख याज्यानुवाक्ये अग्निनाग्निः समिध्यते त्व याग्ने अग्निनेत्याहुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये ऽग्नि वते वाहति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्य गाई- पत्याहवनीयौ मिथः संसृज्येयातां का तन प्राय- चित्तिरिति सो ऽग्नये वीतये'ऽष्टाकपाल पुरोळाथ निर्वपेत्तख याज्यानुवाक्ये अग्न आयाहि वीतये यो अग्नि देववीतय इत्याहुतिं वाहवनौये जुहुयादग्नये वीतये स्वाहेति सा तच प्रायश्चित्तिस्तदाहर्यस्य सर्व एवाग्नयो 'मिधः संसृज्येरन् का तच प्रायश्चित्ति- रिति सो ऽग्नये विविचये' ऽष्टाकपाल' पुरोळाशं निर्वपेतन याज्यानुवाक्ये स्वर्ण वस्तोरपसा मरोचि त्वा मग्ने मानुषीरोळते विश इत्याहुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये विविचये खाइति सा तच प्रायश्चि- त्तिसदाहुर्यस्खाग्नयो ऽन्यैरग्निभिः संसृज्येरन का तच प्रायशित्तिरिति सो ऽग्नये क्षामवतेऽष्टाकपाल पुरोळाथ निपेत्तख याज्यानुवाक्ये अक्रन्दगि . स्तनयन्निव धीरधा यथा नः पितरः परास इत्या- हुतिं वाधवनोये जुहुयादग्नये क्षामवते वाहेति सा तच प्रायचित्तिः॥ ५ (६)॥ Het wituiry ·॥ सप्तमपञ्चिका । २.. ५ ॥ २० सप्तदशे प्रश्नोनरे दर्शयति- “तदाहुर्यस्यामावनि मुघरेयुः, का तत्र प्राययित्तिरिति; स यद्यनुपश्येदुदूध पूर्व मपरं निदध्याद यद्य नानुपश्येत् , सो ऽनये ऽग्निवते ऽष्टाकपाल पुरोळाशं निर्व- पेत; तस्य याज्यानुवाक्ये 'अग्निनाग्निः समिध्यते'-'वं बग्ने अग्निनत्याहुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये ऽग्निवते साहेति ; सा तन प्रायवित्तिः" इति । सायम्प्रातराहवनीयेऽग्नी स्थित एवं सति पुनरपि गाईपत्याग्निं य उद्धरेयुः , तदानी मतस्याग्ने : प्रक्षेपात् पूर्व मेव विद्यमानत्याग्नः दर्शनम् । तं 'पूर्व' विद्यमान मग्निम् 'उदूध' तस्मादाहवनीय स्थानान्य, तस्मिन् स्थाने पुनः 'अपरम्' इदानी मानीत मनि निदध्यात् । यदि विद्यमान ('अनानुपश्येत्') नानुपश्येत्, तदानी मानीत मग्नि तत्र प्रविष्य, पवादग्निदय मवगत्य 'अग्निवते ऽग्नये' देवतायै पुरोडामं निरूप्य, तस्यैते याज्यानुवाक्ये कुर्यात् । “पग्निनाग्निः" इति (क्र. सं. १. १२. ६.) पुरोनुवाक्या, "वं ह्यग्ने अग्निना" इति ( ऋ० सं० ८.४३. १४.) याज्या । सोऽय मेकः पक्षः। दर्विहोमवद्याज्यानु- पाक्ये परित्यज्य "अनये ऽग्निवते वाहा"-तिमन्त्रेण पाहवनीये भाज्यं जुहुयादिति दितीयः पक्षः अष्टादो प्रश्नोत्तरे दर्शयति-"तदाहुर्यस्य गार्हपत्याहवनीयौ मिथः संहज्येयातां , का तत्र प्रायचित्तिरिति ; सो नये वीतये ऽटाकपाल पुरोळामं निर्वपेततस्य याज्यानुवाक्ये 'पग्न पा यादि वीतये-'यो पनि देववीत्य इत्याहुति - वाहवनीये जुहुयादग्नये • पायोचिषु एषा पयसमाप्रिवतीय तथापियामेव्याय-दधिकार "सापावधिययनऽपित -दिपारयो. ३ 111 + च. में ..."

·.. । ऐतरेयवाह्मणम् ॥ वीतये स्वाहेति; सा तत्र प्रायश्चित्ति" इति। अग्न्यु धरणादूई व्यवस्थितयोराहवनीयगाईपत्ययोः सतोर्यदि गार्हपत्यगतोऽङ्गार आहवनीये प्रमादात् पतेत् , पाहवनीयगतो वा गाई पत्ये पवेत् , सोऽय' 'मिथ संसर्ग:' ; तत्र प्रायश्चित्तार्थस्य पुरोडागस्य 'वीति'- गुपयुत्तो ऽग्निर्देवता । अन्यत् पूर्ववत् व्याख्येयम् ॥ एकोनविंशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्य सर्व एवाग्नयो मियः संसृज्येरन् , का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ; सो ऽग्नये विविच ये ऽष्टाकापाल' पुरोळा निर्वपेत् । तस्य याज्यानुवाक्ये 'स्वर्ण वम्तो- रुपसा मरोचि' 'बा मग्ने मानुषीरीळते विश इत्याहुतिं । वाहवनीये जुहुयादग्नये विविचये स्वाहेति ; सा तत्र प्रायश्चित्तिः" आहवनीय-गार्हपत्य-दक्षिणानीना सर्वेषां परस्पर- मंसर्गे सति 'विविचि'-गुणयुक्तोऽग्नि पुरोडाशदेवता! अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ विशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- तदाहुर्यस्याग्नयो ऽन्यैरग्निभिः संमृज्येरन् , का तन प्रायथितिरिति ; सो ऽग्नये क्षामयते ऽष्टाका- पानं पुरोळा निर्वपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्य 'अक्रन्ददग्नि स्तन- यविव द्यौर'- 'अधा यथा नः पितरः परास इत्याहुतिं $ वाहवनीये जुहुयादग्नये सामवने साहेति ; सा तत्र प्रायश्चित्ति." -इति । 'यस्य' अग्निहोत्रिण' सम्बन्धिन आहवनीयाद्यग्नयोऽन्य दीयैराइवनीयादिभिलौकिकाग्निभिर्वा संमृज्येरन् , तस्य प्राय- ० "माइंपन्यानोययोपनिये"-इति पाय यो३ १९५ + च-म.०१.२,५८३॥ :"मिषद विविषय -कति पाच श्री.३१५ इय. म. १. ४५ ४,५२१६॥

·॥ सप्तमपञ्चिका ।२।६॥ चित्तार्थे पुरोडा 'चामवद्-गुणयुक्तोऽग्निदेवता । अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ ५॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपनिकायां द्वितीयाध्याये (दात्रिंगाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (६) ॥ ॥अथ पष्ठः खण्डः॥ तदाहुर्यखाग्नयो गाम्येणाग्निना सन्दझेरन् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सो ऽग्नये संवर्गायाटाकपाल' पुरोळाशं निर्वपत्तन याज्यानुवाक्ये कुवित्तु नो गवि- ध्ये 'मा नो पसिनमहाधन इत्याहुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये संवर्गाय स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्त- स्तदाहुर्य स्याग्नयो दिव्येनाग्निना संसृज्वेरन का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सो ऽग्नये ऽमुमते'ऽष्टाकपाल' पुरो- काशं तिर्दपेजला शाज्यानुबाको अाताने मशिन * स. श्री. १.१३.५। • ब्रा-३, २.५.५। देस. १. २.२.५, ५ ॥ मो. द. जे.स. १.४.१७-२१, अधि। “चामत्यादिना सात् कर्म का पतनापते । देवदीपादकर जाने दीपकरम्प । डोमेनन दोषायां सपा पय मादिसति भ.पु. एएक मायनिमोपचार पामोटिम दृष्टान-विमा..।

·। ऐतरेयन्नाद्रयम् । मयो दधे मेधिरः पूतदक्ष इत्याहुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये ऽग्सुमते खाईति सा तत्र प्रायश्चित्त- स्तदाहुर्यस्याग्नयः शदाग्निना संसृज्वेरन् का तत्र प्रायश्चितिरिति' सो ऽग्नये शुचये ऽष्टाकपालं पुरो काशं निर्दपेतंय याज्यानुवाक्ये अग्निः शुचित्रततम उदग्ने शुचयस्तवेत्याहुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये शुचये खाति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्याग्नय आरखेनाग्निना सन्दझेरन का तत्र प्रायश्चित्तरिति समे वारोपयेदरणी वोल्मुकं वा मोक्षयेद्यद्याहवनी- याद्यदि गाई पत्यादि न शक्नुयात्सो ऽग्नये संवर्गा- याष्टाकपालं पुरोळाशं निर्वपेत्तखोने याज्यानुवाश्ये' आहुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये संवर्गाय स्वाहेति' सा तत्र प्रायचित्तिः ॥ ६ (७)॥ एकविंशे प्रयोत्तरे दर्धयति- “तदाहुयत्याग्नयो ग्राम्येणा- लिना सन्दोरन् , का तव प्राययित्तिरिति ; सो ऽग्नये संवर्गा- याटाकपालं पुरोळा निर्वपेत् । तस्य याज्यानुवाक्ये 'कुवित्सु नो गविटये'-'मा नो अस्मिन् महाधन इत्याहुतिं ७ वाहवनीये जुडुवादग्नये संवर्गाय स्वाहेति ; मा तत प्रायश्चित्तिः" इति । 'ग्राम्योऽनिः' महानसादिगतः । स कदाचित् प्रमादेन प्रहरी यामगतानि पहाणि दहवम्निहोनशालागतानाहवनीयादीन- .ए. मं..4.11.१३॥

·मा ॥ सप्तमपशिका।२।६॥ ३१ ‘ग्नीन् सम्यग दहति , तदानीं प्राययित्तस्य पुरोडाशस्य संवर्ग- गुणयुत्तो ऽग्निर्देवता । अन्यत् पूर्ववत् ॥ हार्वि प्रश्नोत्तरे दयति-"तदाहुर्यस्याग्नयो दिव्येनाग्निना संसृज्येरन् , का तन प्रायथितिरिति ; सो ऽग्नये ऽमुमते इटा- कपाल पुरोळा निर्वपत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'अप्सग्ने अधि- टव'--'मयो दधे मे धिरः पूतदक्ष इत्याहुति वाहवनीये जुहुया- दग्नये ऽमुमते स्वाहेति ; तत्र प्रायचित्तिः" इति । 'दिव्याग्निः' वैद्युतः। असनियाते सति तदीयेनाग्निना आइपनी- यादीनां संसगें प्रायश्चित्तस्य पुरोडागव्य 'अप्सुमान्' अग्निदें- वता *। अन्यत् पूर्ववत् ॥ बयोविंशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्याग्नयः शवाग्निना संसृज्येरन् , का तत्र प्रायवित्तिरिति ; सो ऽनये शुचये ऽटा- कपालपुरोळाशं निर्वपत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'अग्निः शुचि- व्रततम'-'उदग्ने शुचयस्तवेत्याहुतिं ६ वाहवनीये जुहुयादग्नये शुचय स्वाहेति; सा तन प्रायश्चित्तः" इति । तदहनाय प्रत्तोऽग्निः 'शवाग्निः'। तत्संसर्गे पुरोडाशस्य 'शुचि'-गुणयुक्तो ऽग्निर्देवता अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ चतुर्विशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्यस्याग्नय पारखेना- ग्निना सन्दोरन् , का तत्र प्राययित्तिरिति ; समे वारीपयेदरणी पोलमुक या मोचयेद् ; यवाहपनीयायदि गाईपत्याद; यदि न • “ग्राम्प सर्गाय"-इवि प्राथ.श्री.३११॥ + “वैद्यतेऽसुमते - इति पाथ पौ.३ १३.८। ६. स.८.४४,२,१०॥ | "ऋषये मसजने निनान्धेन नि पाश्वः थी. ३, १३.४ ·३२ स्वाहेति ; ॥ ऐतरेयबामणम् ॥ शक्नुयात् , सो ऽग्नये संवर्गायाष्टाकपाल' पुरोळा निर्वपत् ; तस्योक्तो याज्यानुवाक्ये *आहुतिं वाहवनोये जुहुयादग्नये संवर्गाय सा तत्र प्राययित्तिः" इति । दावानिरवादागत्य अग्निहोत्रशाला दहवाहवनीयादीन् यदा सम्यग् दहति , तदानी तहहनात् पूर्व मेवाग्नीन् 'अरणी' हयारण्योः सह समारोपये- देव । तदशती गाईपत्याहवनोयात् 'उल्मुकं मोक्षयेत्' सह- सोलमुक मादाय परितो गच्छेत् । समारोपणं वोल्मुकमोचनं वेति पक्षदवस्य अग्निदाहवरया यदा न शतिः, युनो ऽग्नि पुरोडागदेवता + । तदीययाज्यानुवाक्ये च पूर्व मेवाभिहिते ( ३१४० १३५०) ॥ ६ ॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपत्रिकाया दिनीयाध्याये (हाविंगाध्याये) पठः खण्डः ॥ ६ (७)॥ तदा 'संवर्ग'-गुण- ॥अथ सप्तमः खण्डः॥ तदाहुर्य आहिताग्निरुपवसये ऽयु कुर्वीत का तत्र प्रायश्चित्तरिति सो ऽग्नये बतभृते' टाकपाल पुरोळाशं निपेखि याज्यानुवाक्ये व मम्ने व्रत- भृच्छुचिर व्रतानि विभट् व्रतपा अदक्ष इत्याहुति ...८४ ११,101 र मर्याय रमान-नि छायागो. १५.४, १९ ।

·। सप्तमपञ्चिका २७ ॥ वाहवनीय जुहुयादग्नये व्रतभृते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तस्तदाहुर्य आहिताग्निरूपवसथे ऽव्रत्य मा 'पद्येत' का तत्र प्रायश्चित्तरिति सोऽस्नये व्रतपतये ऽष्टाकपालपुरोळाशं निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये त्व मग्ने तपा असि' यहो वयं प्र मिनाम वृतानीत्या- हुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये' वृतपतये खाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहिताग्निरमावास्यां पौर्णमामी वातीयात् : का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सोऽग्नये पधिकृतेऽष्टाकपाल पुगेळाशं निर्दपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये वेत्या हि वेधो अध्वन आ देवाना मपि पन्था मगन्मयाहुतिं वाहवनौये जुहुयादग्नये पधिकृते स्वाहेति' सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्य सर्व एवाग्नय उपशाम्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सो ऽग्नये तपस्खते जनहते पावकवते ऽटाकपाल पुरोळाशं निपेत्तस्य याज्यानुवाकये ा याहि तपसा जनेष्वा नो याहि तपसा जनेवियाहुतिं वाहवनीय जुयादग्नये तपस्खते जनहते पावकवते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ ७ (८) ॥ पञ्चविशे प्रयोत्तरे दर्शयति- “तदाइर्य आहिताग्निरूपव- सथे ऽयु कुर्वोत , का तत्र प्रायश्चितिरिति ; तो ऽग्नये व्रतभूते "वा पतीयात्" का ५ ·॥ ऐतरेयवानापम् ॥ ऽटाकपाल' पुरोळा निर्वपत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'त्व मन्ने व्रत- भृकुचिर्'-'ब्रतानि बिधद व्रतपा अदब्ध इत्याहुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये व्रतभृते स्वाहेति ; सा तत्र प्रायश्चित्त दानवि। 'उपवसधे यजनीयदिनात् पूर्वदिने तिमादिना तदानी स्मरणादिना वा नेनयोरथुमोधने पुरोडा हारोपये ऽग्निर्देवता। व मग्ने व्रतमृदित्यादिके सुत्र - को सह- नुवाक्ये ॥ मुकमोचनं तिरिति वा 3B पड्विशे प्रश्नोत्तरे दयनि-". माहुर्य प्रासिंवर्म' पव- ऽग्नये व्रत- वसथे ऽव्रत्य मापयेत, का तन प्राण पतये ऽष्टाकपाल पुरोळा निर्वपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'ल मग्ने व्रतपा असि'-'यहो वयं प्र मिनाम व्रतानीत्याहुति वा- हवनीये जुहुयादग्नये वृतपतये स्वाहेति ; सा तव प्रायथित्तिः"- इति । व्रतविरुई निषिद्धाचरणम् 'अव्रत्य" दिवाखापादिकम् 'श्रा पद्येत' प्राप्नुयात् , तत्र 'व्रतपति'-गुणरलिः पुरोडागदेवता ॥ सप्तविशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति गरि दाइयं आहिताग्निरमा- वास्या पौर्णमामी वातीयात्, का तब प्रायश्चित्तिरिति ; सो ऽग्नये पधिकृते टाकपाल पुरोळा निर्वपत् ; तस्य याज्यानुवाक्य "वेत्या हि वेधी अध्वन'-'पा देवाना मपि पन्या मगन्मेत्याहुतिं । वाहवनीये जुहुयादग्नये पथिकृते स्वाहेति ; सा तत्र प्रायश्चित्तः" •अपितभद। व मय वतभक्षुधिरप्रे.--तानि विधद् व्रतपा---एर्षे माया भुपाते"-इति पार पौ.१ १२ १३-१५। है. से.....२ तातिपत्तो प्रपती -इति भार यौ•३१ ११.स. ३... ३ ।

·॥ सप्तमपश्चिका । २।७॥ ३५ इति। आहिताग्निरमावास्येष्टि पौर्णमासेष्टिं वा यदि कदाचि- दतिकामेन , तदा 'पषिक्तद'-गुणयुक्तोऽग्निः पुरोडाशदेवता॥ अष्टाविंभे प्रश्नोत्तरे दर्शयति - "तदाडुर्यस्य सर्व एवाग्नय उपशाम्येरन् , का तव प्रायशित्तिरिति , सोऽनये तपस्वते जनहते पावकवते ऽष्टाकपाल' पुरोळाश निर्वपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'मा यादि तपमा जनेषु'-'श्रा नो याहि तपसा जनेष्पित्याहुति । वाहवनीय जुहुयादग्नये तपखने जनहते पावकवते वाहेति ; सा तत्र प्रायथिति." इति। आहवनीय-गाई पत्य-दक्षिणा ग्नीना सर्वेषा मुपशान्ती 'तपस्वज्जनहत्पावकवट-गुणयुक्तोऽग्निः पुरोडाशदेवता * ॥ ७ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवा हाणस्य सप्तमपश्चिकाया दितीयाध्याये (हाविशाध्याये) सप्तमः खण्डः ॥ ७ (८) ॥ -- ॥ अथ अष्टम.खण्ड.॥ तदाहुर्य आहिताग्निराग्रयणेनानिष्टां नवान्नं प्रानीयात्'का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सोऽग्नये वैश्वा- नराय हादशकपाल' पुरोळाशं निपेत्तस्य याज्यानु- . यदि त्वतीयाद्यद्यमावास्या पौणमामी वा'-इति पाश श्री.३ १. 10-12 + पाच शौ०३१२२० । + त इटिरनिस्तपस्वान् जनहान् पापकदान -इति श्राय यो३ १२ २४ ।

·॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ वाक्ये वैश्वानरो अजीजनत् पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथिव्या मित्याहुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये वैश्वा- नराय स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहि- ताग्नियदि कपाल नश्येत् का तत्र'प्रायश्चित्तिरिति' सो ऽश्विभ्यां दिकपाल पुरोळाशं निर्वपत्तख याज्या- नुवाक्ये अश्विना वर्तिराट् आ गोमता नासत्या रथेनेत्याहुतिं वाहवनीये जुजयादश्विभ्यां स्वाहेति सा तंत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहिताग्निर्यदि पवित्र नश्येत्' का तत्र प्रायश्चित्तरिति सो ऽग्नये पवित्र- वते ऽटाकपाल'पुरोळाश निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये पवि ते विततं ब्रह्मणस्पते तपोप्पवित्र विततं दिव- स्पद इत्याइतिं वाहवनीय जुयादग्नये पवित्रवते वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुयं आहिताग्नि- यदि हिरण्यं नश्येत् का तब प्रायश्चित्तिरिति सो ऽग्नये हिरण्यवतेऽष्टाकपाल पुरोळाश निर्दपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये हिरण्यकेशो रजसो विसार' आ ते सुपर्णा अभिनन् एवेरित्याहुतिं वाहयनीये जुहुया- दग्नये हिरण्यवते स्वाहेति सा तत्र प्रायशित्तिस्तदा- इयं आहिताग्निर्यदि मातरसातो ऽग्निहोत्र' नुहु- या का तत्र प्रायशित्तिरिति सो ऽग्नये वरुणा- ·॥ सप्तमपञ्चिका । २।८।। योछाकपाल पुरोळाश निर्वपेतन याज्यानुवाक्ये त्वनो अग्ने वरुणस्य विहान्त्स वनो अग्ने ऽवमो भवोतीयाहुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये वरुणाय स्वाहेति' सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहि- ताग्निर्यदि सूतकान' प्राश्नीयात्' का तत्र प्राय- श्चित्तिरिति सो ऽग्नये तन्तुमते' ऽष्टाकपाल पुरो- काश' निर्वपत्तख याज्यानुवाको तन्तु तन्वननसी भानु मन्विद्यज्ञानहो नद्यत नोत सोम्या इत्याहुतिं वाहवनीय जुहुयादग्नये तन्तुमते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहिताग्निर्जीव मृतशब्द शुत्वा का तत्र प्रायचित्तिरिति सोऽग्नये सुरभिमते'टा- कपाल' पुरोळाशं निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये अग्नि- होता चसौदद्यजीयानसाध्वी मकववौतिं नो अोत्याहुति' वाहवनौये जुहुादग्नये सुरभिमते स्वाहेति सा तन प्रायश्चित्तिस्तदाहुयं आहिताग्नि यस्य भार्या गीर्वा यमौ जनयेत् का तत्र प्रायश्चित्त- रिति सो ऽग्नये मरुत्वते 'त्रयोदशकपाल पुरोळाश निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये मरुतो यस्य हि क्षये 'रा वेदचर मा अहेवेत्याहुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये मरुत्वते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुरपत्रीको - ·३८ । तरेयवाहह्मणम् । - ऽप्यग्निहोत्र माहरे३त् नाहरेत् इति' आहरेदित्या- हुर्यदि नाहरेदनहापुरुषः को इनहापुरुष इति न देवान्न पितृन्न मनुष्या इति तस्मादपत्नीको ऽप्यग्निहोत्र माहरेत्तदेषाभियजगाथा गीयते 'यजेत् सौत्रामण्या मपत्नीको ऽप्यसोमपः' मातापितम्या मनणार्याद्यजेति वचनाच्छु तिरिति तस्मात् सौम्य याजयेत् ॥८(८)॥ एकोनविंशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- “तदार्य प्राहितारिनरा- ग्रयणेनानिवा नवान प्रानीयान , का तन प्राययित्तिरिति ; सो ऽग्नये वैश्वानराय हादशकपालपुरोळामं निपेत् । तस्य याज्यानु- वाक्ये 'वैवानरो भजीजनत'-'पृष्टो दिवि पृष्टी अग्निः पृथिव्या मित्या तिं * वाहवनीये जुहुयादग्नये वैश्वानगय स्वाहेति ; सा तव प्राययिनिः" इति। ग्रहेषु नवधान्ये समागते सति, भाग- यणेटिं रुत्वा पथात् नवान्न' भोक्तव्यम् ; तस्या दृष्टेरकरणे 'वैश्वानर'-गुणयुशो ऽग्निः + पुरोडाशदेवता । विशे मयोचरे दर्शयति- “तदाहुर्य प्राहिताग्निर्यदि कपाल नश्येत्, का तत्र प्राययित्तिरिति; सो ऽश्विभ्यां हिकपालं पुगेकामं निपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'पश्विना वर्तिरमद'- 'पा गोमता नासत्यारयेनेत्याइति + वाहवनीय जुहुयादविभ्यां . 1 पार.... ५.८१ प...! 4. म.1.2.16०२,।

·॥ सामपचिका । २।८॥ , साहेति ; सा तत्र प्रायश्थित्ति."-इति । 'य आहिताग्नि.' यस्य प्राहिताग्नेः पुरोडाशनिष्पादक' 'कपाल' यदि नश्येत् , तदानी मश्विनी पुरोडायदेवते ॥ एकविंशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- “तदाहुर्य प्राहिताग्निर्यदि पवित्र नश्येत् , का तत्र प्रायशित्तिरिति ; सो ऽग्नये पवित्रवते ऽष्टाकपाल' पुरोळाश' निर्वपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'पवित्र विततं ब्रह्म यस्मते'-'तपोष्पवित्र विततं दिवस्पद इत्याहुति - वाहवनीये जुहुयादग्नये पवित्नवते साहेति ; सा तत्र प्राय. चित्तिः" इति । आहिताग्नेः पवित्रनामे 'पवित्रव-गुणयुत्तो. ऽग्निः पुरोडाशदेवता द्वात्रिंश प्रश्नोत्तरे दर्शयति--- "तदाहुर्य प्राहितानिर्यदि हिरण्य नश्येत् , का तत्र प्रायशित्तिरिति ; सो ऽग्नये हिरखवते ऽटाकपाल पुरोळाशं निर्वत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'हिरण्यकेशी रजसो विसार'-'आ ते सुपर्णा अभिनन्तं एवैरित्याहुति 8 वाहवनीये जुहुयादग्नये हिरण्यवते साहेति ; सा तत्र प्राय- चित्ति."-इति। आहिताग्नेहिरण्यनाशे 'हिरण्यवद'-गुणयुक्तो. ऽग्निः पुरोडागदेवता ॥ वयस्त्रिं प्रशोत्तरे दर्शयति- "तदाहुर्य आहिताग्निर्यदि प्रातरस्नातो ऽग्निहोत्रं जुहुयात् , का तत्र प्रायवित्तिरिति ; सी ऽग्नये वरुणायाटाकपाल' पुरोळा निर्वपेत् । तस्य याज्यानुवाक्ये- .चाच.श्री.३ १.। 1 स. स. १८३१,३॥ भार• ए.२.२। • सं....।

·४० ॥ ऐतरेयवादयम्॥ त्वं नो अग्ने वरुणस्यविदास बनो अमे ऽवमो भवोतीत्या- हुतिं * वाहवनीय जुहुयादग्नये वरुणाय खाईति ; सा तत्र प्रायवित्तिः" इति । आहिताग्नेः स्नान मन्तरेणालिहोत्रहोमे 'वरुण'-गुणको ऽग्निः पुरोडाशदेवता'* ॥ । चतुस्लिंगे प्रश्नोत्तरे दर्शयति-- "तदाहुर्य प्राहिताग्निर्यदि स्तकानं मानीयात् , का तन प्रायचित्तिरिति ; भोग्नये तन्तु- मते टाकपाल' पुरोळा निर्वपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'नन्त तन्वनजसो भानु मन्विहि'-'अचानहो नघत नोत सोम्या इत्या- हुतिं वाहवनीये जुहुयादग्नये तन्तुमते स्वाहेति ; सा तत्र प्राय- चित्तिः" इति । आहिताग्नेः सूतकानप्राशने 'तन्तमद्-गुणको- ऽग्निर्देवता॥ पञ्चविशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति- “तदाहुर्य प्राहिताग्निर्जीवे मृतशब्द' शुत्वा, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ; सोऽग्नये सुरभिमते ऽष्टाकपाल पुरोळा निर्वपेत् । तस्य याज्यानुवाक्ये अग्निौंता न्यसीदद्यजीयानसाध्वी मकवयोतिं नो प्रोत्याहुति । वाहव. नीये जुहुयादग्नये सुरभिमते स्वाहेति ; सा तत्र प्रायश्चित्तिः"- प्रति। प्राहिताग्निः स्वस्मिन् जीवत्येव खकीयमरणशब्द यदा घेपिमुखाच्छृण्यात , तदानीं 'सुरभि'-मद्गुणयुक्तो ऽग्निर्देवता! ॥ पटविं प्रश्नोत्तरे दर्मयति- "तदादुर्य आहिताग्निर्यस्य + . स...५३.०| +पाप. पी.८८....। साधा पौ.५,४। म. सु.५....1..५३.३। । “सुरभय एर यभिधीवे मतशन्द."-इति पाना थो• ३.१५.११।

·॥ सप्तमपच्चिका।२।८ ४२ . भार्या गोर्वा यमी जनयेत , का तत्र प्रायवित्तिरिति; सो ऽग्नय मरुत्वते त्रयोदशकपाल पुरोळाशं निर्वपेत् ; तस्य याज्यानुवाक्ये 'मरुतो यस्य हि क्षये'-'इस इवेदचर मा अहेवेत्याहुति * वाह. वनीये जुयादग्नये मसलते स्वाहेति ; सा तत्र प्रायचित्तिः"- इति । प्राहिताग्निोऽस्ति, तस्थेत्यस्पिवर्थे यस्येति शब्दः Rयुक्ताः , 'तत्य' आहिताग्नेर्भार्या वा तद्ग्रहावस्थिता गोर्वा 'यमो' अपत्य- दय सह जनयेत , तदानी 'मरुत्व-गुणयुत्लो निदेवता सप्तविंशे पर्याये कचिदिचार मुद्भावयति- "तदाहुरपनीको ऽप्यग्निहोत्र माहरेत् , नाहरे३त् ?"-इति । पुरुपे जीवति सति तदा भार्या वियते , तदानी माहितरनिभिर्भार्याया दाह प्रत्येका तथा च मनुः (५. १६०.)- “भार्यायै पूर्वमारिण्ये दत्त्वाग्नीनन्त्यकर्मणि । पुनरक्रियां कुर्यात् पुनराधान मेव च ॥” इति । माहितेभ्यो ऽग्निभ्योऽन्येनाग्निना माया दहेदिति द्वितीयः । तधा चाखलायन:- “आहाणानाहिताग्नि पत्रों च"-इति ( श्री. ६. १०.८, १०.) । भारहाजोऽध्याह- "निर्मन्थ्येन पनोम्" इति । अस्मिन् पचे पुनरपि विवाहेच्छारहितवादय मपत्नीक एव वर्तते , सोऽग्निहोत्रम् 'माहरेत्' अनुतिटन घेति मुतिय विचारार्थम् + तत्र निर्णय दर्शयति- "माहरेदित्याहुः" इति । अननुठाने बांधं दर्शयति- "यदि नाहरेदनहापुरुषः" इति । पक्षः। - ऋ• स. १.द.१५.५५५। । “यस भायां गोर्या यभो जनयदिमिकत.-इति बार बो. ३.१३ १२ । + “विचार्यमाणानाम्"-ति पा.८.२.१७ सू० । ६

·"
४२
॥ ऐतरेयवाझयाम् ॥
अति सत्यनाम:
तपरीत्यादनृत: पुरुपः 'अनहापुरुष',
अननुठानेनानृतो भवेदित्यर्थः ।
प्रश्रोत्तराभ्यां शब्दार्थ निचिनोति- "को निहापुरुष इति,
न देवान्न पितृन्न मनुष्यानिति २'-इति। अनहापुरुपशब्देन
को विवक्षितः? इति प्रश्नः । यः पुमान् 'देवान्न' पूजयेदिति शेषः,
पितॄनपि न पूजयेत् , 'मनुष्यान्' अतिधीनपि न पूजयेत् ;
वादृशः पुमान् 'अनवापुरुषः' इत्युत्तरम्। अग्निहोत्रस्याननुठाने
सत्यनहापुरुषो भवेदिति ॥
विपक्षे बाध मुक्का स्वपक्ष मुपसंहरति- "तस्मादपत्नीको
ऽप्यग्निहोत्र माहरेत्" इति ॥
उतार्थदायि शाखान्तरगतां गाथा मुदाहरति - "तदे-
पाभियज्ञगाथा गीयते"-इति । 'तत्' तस्मिन् अवश्यानुष्ठानरूपे
थें 'एपा' धक्ष्यमाणा 'यजम्' अभिलत्य सवैर्गीयमाना 'यजगाथा'
याचिकैः गीयते' पठ्यते ।।
तो गायां दर्गयति- “यजेत् सौत्रामण्या मपनीको ऽप्यसो-
मप.। मातापिळभ्या मनृणार्थायजेति वचनाश्रुतिः” इति ।
सोनाम णीयाग मपि कुर्यात, कि मुताग्निहोत्रादिकम् ? हवि-
यंत्रेवस्याधिकारोऽम्तीत्ययः । तहत् सोमयागेष्वधिकारगवायां
* निध. ३, १.४॥
सानिरिसर्वमूचसकेषु 'मनुष्या रति-ति पाठ ।
"चनापुरुष पुरुपादेप ह वा पनापुरुषो यो न देवानवति, न पितन न मनुष्याम्
-तिशत था.६ ३ १२४ । “पनहापुरुष मोचते देवपिटमनुष्यानर्थकम् -पति
काम्याची.५ १.१३॥
"सायम्पातीमा स्यालोपाको नय.। बलिय पिवयश्याटका सुपमा पश
स्वेि शयाः । षाध्य मनिशा पौर्यमासमावा। नवष्टियातुर्मास्वनि पश
.

·॥ सप्तमपञ्चिका । २।८॥ तहह्माहत्य यं मसोमप इत्युच्यते । यथा पनीरहितोऽपि माने पित्रे चायनाच्छादनादिक' ददाति , तहनिहोत्र ममि कुर्यादिति शेष.। अत्र हेतुः 'अन्'पार्थात्' इति, टएपरिहारनिमित्तम् । तथा च शाखान्तरे श्रूयते– “जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिगवा जायते। ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो, यन्नेन देवेभ्यः, प्रजया पिलश्य ; एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी"-इति (ले० सं० १. ३.१०.) । अनेनैवाभिप्रायेण 'श्रुति:' शृतः । यजेति' वचन मस्ति; यज देवान् , अधीष्व वेदान् , प्रजा मुत्पादथेति गाखान्तरे वचन मस्ति; तस्माद वचनादनुठान एव युक्त इति गायाया अर्थ:। तथा च विष्णुः स्मरति- "मृताया मपि भार्यायां वैदिकं न त्यजेद् दिजः । उपाधिनापि यत् कर्म यावज्जीवं समापयेत् ॥” इति । उपाधिः कुशमयादिपत्नीकल्पना। तथा च स्मृत्यन्तरम् - "अन्ये कुशमी पत्रों कृत्वा तु गृहमेधिनः । अग्निहोत्र मुपासन्ते यावज्जीव मनुव्रताः ॥"-इति । तथा च मैत्रायणीयश्वतिरप्याम्नायते- “यस्त स्वैरग्निभि या संस्करोति कथञ्चन । असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैवास्य पुमान् भवेत् ॥” इति । चीन सनम इत्येते विर्यमाः ॥ परिटोमोश्यमिटीम उक्मः पोडशिर्मासनः । वाज- पेनोऽतिरामशाहोर्यामा सप्तम इत्येते सुव्या."-दति गो. धा• १.५.२३ । "अटका पार्वप: याच श्रावस्यायहायची। चंचायुजीवि सम पाकयत्रसस्था। अप्राधिय मणिहो।' दर्भपूर्णमासावा यषं चातुमास्सनि निकटपश्यन्धः सौबामपोति सभ इवियं शसस्याः । अप्रिटोमो ऽत्यनिटीम एक प्य, पोउगी वाजपेयी ऽतिरापी सोम इति सध सोमसस्था.*- प्रति गो. च. गू.प.भा. ३... १.५. सायणेनोक्त चान्धविध द्रष्टव्यम् ।

·। गतरेयवाझणम्॥ - तस्मात् मृतार्योऽपि वकीयानम्नीनवस्थाम्याग्निहोत्र माहरेत् ।। तदेतदभिप्रेत्योपमहरति ~ "तस्मात् सौम्य याजयेत्”- इति । ऋणापकरणार्थी दोपराहित्यात् 'सौम्यः' ; तादृश मवश्य मग्निहोत्राद्यनुहापयेत् ॥ ८॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाद्माणस्य सप्तमपश्चिकायां हितीयाध्याये (हाविंशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ ८ (2) ॥ अथ नवमः खण्डः ॥ तदाहुचापनीको ऽग्निहोत्रं कथ मेव जुहोति' निविष्ट मृता पत्नी नटा वाग्निहोत्रं कथ मग्नि- होत्रं जुहोति पुत्रान् पौत्रान्नप्तृनित्यारमिंश्च लोके ऽमुगिंास्मिलोके * ऽयं स्वर्गो ऽस्वर्गे स्वर्ग लोक मारोहत्यमुष्यैव लोकस्य सन्ततिं धार- यति यखैषां पी नैपश्त'तस्मादपत्नीकण्याधान' कुर्वन्त्यपत्नीको ऽग्निहोत्रं कथ मग्निहोत्र जुहोति' । ए • *.आणि मोदक, •चाक्षियोक" ग, घ, ङ,।

·। सप्तमपच्चिका । २॥ ८ ॥ श्रद्धा पत्नी सत्यं यजमानः श्रद्धा सत्यं तदित्युत्तम मिथुनं श्रद्धया सत्येन मिथुनेन खाल्लोका अय- तौति ॥ ६ (१०)॥ अत अई खण्डइयं देशविशेपेण केचिदामनन्ति , केचिनाम- नन्ति । अत एव पूर्वनिबन्धकाराः पाठरहितदेशानुसारेण तद्- व्याख्यान मुपेक्षितवन्तः ; अस्माभिस्तु पाठोपतदेशानुसारेण तद् व्याख्यायते ॥ पूर्व मपनीकस्य वाचिक मानसं च विविध मग्निहोत्रं प्रति- पादनीयम् , तत्र वाचिकविपयं प्रश्न मुद्भावयति- "सदाहुर्वाचा- पत्नीको ऽग्निहोत्र कथ मेव जुहोति ?" इति। यो ऽपत्नीक: मुरुपः, तस्य वाचा निप्पाद्यं यद्यग्निहोत्र', तत् केन प्रकारेण अनुष्ठातव्यम् । इति प्रश्नः ॥ त मेव प्रय पुनर्वि स्पष्टयति- "निविष्टे मृता पत्नी नष्टा वाग्निहोत्र', कय मग्निहोत्र' जुहोति ?"-इति । नैष्ठिकब्रहा चर्यादावण्यपत्नीकत्व मस्ति , तलाग्निहोत्रप्रसन्नर एव नास्ति विव्यभावात् ; अतो ऽपत्नीकत्वं विशेष्यते । विवाहादूर्द्ध मग्नि- होने 'निविटे' अनुष्ठातु मुपक्रान्ते सति , पद्यात् पनी मृता भवति ; तादृशोऽवापत्नीकः । तस्याग्निहोत्रं 'नष्टा वा नष्ट मेव भवति ; पूर्वसिदेरग्निभिः पत्नीदाहपने पुनरग्निहोत्रहेतूना मग्नीना मभावात् । अतो ऽपत्नीकः कप मग्निहोत्र' जुहोति ? इति प्रयः॥ , ५ खगोपीकां" क, ग, घ, "खनी जोका" . "स्व लोकान्" च । । ख-नाममूलएसके भावपुस्तकयो खुशी दशमी दयमस्तु नवमः ।

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ तस्योत्तर माह- "पुत्रान् पौवावमृनित्याहुरविंच लोके ऽमुष्मिंशास्मिल्लोके ऽयं वर्गो ऽस्वर्गेण सर्ग लोक मारुरोत्य- मुष्यैव लोक स्य सन्ततिं धारयति , यस्यैषां पत्नी नेच्छेत् ; तस्मा- दपनीकस्याधानं कुर्वन्ति"-इति । यो ऽपत्नीको ऽग्निरहितः स्थ विरत्वेनानुष्ठातु ममताय , तादृशः पुमान् , पुत्वादीन् प्रत्येवं ब्रूयात् । आहुरिति बडुवचनं छान्दसम् । हे पुत्र-पौत्र-प्रपौत्राः ! शृणत । अस्मिन् लोके, 'अमुभिन्' स्वर्गलोके च यः सम्पाद- नीयम्। अस्मिन् लोके तु स्थितैः पुरुषैर्योऽय स्वर्ग: , शास्त्रेण श्रुत इति शेषः । तं खर्गलोकम् 'अस्वर्गेप' स्वर्गविलक्षणेन कामकर्माकामानुठानेन 'आरुरोह' आरोहेत् । इत्येवं पुत्रादीन् प्रति वाचोपदिशति । एतदेव वाजसन यिभिविस्पष्ट मानायते- "तस्मात् पुत्र मनुशिष्ट लोक्य माहुः , तस्मादेन मनु शासति"- इति (शतः व्रा० १४. ४. ३. २६.)। अनेन पुत्राद्यनुशासनेन अमुष्यैव लोकस्य ‘सन्ततिम्' अविच्छेदं धारयति' सम्पादयति ; कुलपरम्परयाग्निहोत्रानुष्ठानेन सर्वेषां स्वर्गप्राप्तौ तदविच्छदा- भावात्। 'यस्य' यः पुमान् ‘एषां पत्नी नैच्छेत्' खस्यानुष्ठात मग तत्त्वेन पुनर्विवाहसाध्या मेतां पत्रों नापेक्षेत , तस्मात् तस्य अपनीक स्य वाचा प्रेरिताः पुत्रपौवादय आधानं कुर्वते । तदा. धानपूर्वक मग्निहोत्र मपनीकस्य पाचिक मित्युच्यते । अथ मानस मग्निहोत्रं प्रश्नोत्तराभ्यां दर्शयति- “अपत्नी को ऽग्निहोत्रं कथ मग्निहोत्रं जुहोति ? यदा पत्नी, सत्यं यजमानः ; यहा सत्वं तदित्युत्तम मियुनं; यहया सत्येन मिथुनेन स्वर्गलोका- अयतीति"-दति । पूर्वोतः स्थविरो ऽपत्नीको वा अग्निहोत्रं स्वय मेव मनसा जुट्टोमीति, यदीच्छेदिति शेपः, तदानीं केन प्रकारण .

·॥ ससमपचिका ।२।१० ॥ तस्य मानसो होमः ? इति प्रश्नः । श्रद्देत्यादिकं तदुत्तरम् । येयं कार्मश्रद्धा, सैव पत्नी; यत् तु 'सत्यं सत्यवाक्यं वैदिकमन्त्रोचारणं, स एव यजमानः। श्रद्धा सत्य चेति यदुभय मस्ति, तदुक्तेन प्रकारेण भावितं सदुत्तमं मिथुनं भवति ; तादृशेन यदासत्यरूपेण 'मिथुनेन' मानस मनानं निष्पाद स्वर्गान् लोकान् जयतीत्येव मुत्तर सम्पन्नम् ॥८॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां द्वितीयाध्यावे ( हात्रिंशाध्याये ) नवमः खण्डः ॥ ८ (१०)॥ ॥ अथ दशमः खण्डः ॥ तदाहुर्यदर्श पूर्णमासयोरुपवसति न ह वा अन- तस्य देवा हविरमन्ति तस्मादपवसत्युत मे देवा हवि- रग्नौयुरिति पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदिति पैङ्गा मुत्तरा मिति कौषोतक या पूर्वा पौर्णमासो सानु- मतिर्योत्तरा सा राका या पूर्वामावास्था सा सिनी- वाली'योत्तरा साकुहूया पर्यम्त मियादम्युदियादिति सा तिथिः पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदनिर्यि पुर- स्तादमावास्यायां चन्द्रमसं यदुपैति यद्यजते 'तेन ·॥ ऐतरेयनामणम् ॥ सोम क्रोणन्ति तेनोत्तरा मुत्तरा मुपवसे१त्तराणि है वै सोमो यजते सोम मनु दैवत मेतदै देवसोमं यच्च- न्द्रमास्तस्मादुत्तरा मुपवसेत् ॥ १० (११) ॥ ततनिमित्त मुपवासं विधत्ते - "तदाहुर्यद्दपूर्णमासयो- रुपवसति, न ह वा अवतस्य देवा हविस्यन्ति ; तस्मादुपवसत्युत मे देवा इविरश्रीयुरिति" इति। 'तत् तस्मिन् नित्यानुष्ठान- विपये ब्रह्मवादिन एष माहुः । यः कोऽप्यनुष्ठाता दर्शपूर्णमासयो रुपवासं कुर्यात् । यागरूप व्रतं निथित्य गाईपत्याद्यग्निसमीपे यो वासः, स उपवासः। यदि वा पप्यापि यजेः ममीपे वसन्तीति एतदीयो ऽनुष्ठानसङ्कल्प उपवासः। अग्न्युपस्तरणादिना तदोयो ऽनुशाननिथयो ऽवगन्तव्यः । अत एव गाखानारे थुयते- "उपामिच्यो यस्यमाणे देवता वसन्ति , य एवं विहानग्नि मुपस्तृ 'पाति"-इति (ले० सं० १. ६. ७. ३.) । 'अव्रतस्य' नियम- विपखीकाररूपनतरहितस्य पुरुषस्य हवि: देवा नैवानन्ति । तन्मात् कारणादुत 'मे' ममापि. हविर्देवा अशीयुरित्यभिप्रेत्य नियमं स्वीकृत्याग्निसमोपे उपवमेत् । एतदेवाभिप्रेत्य आपस्तम्ब "पाइयनीयागारे गाईपत्यागारे वा शेते"-इति (श्री. ४. ३. १७.)। यहा ग्राम्यागनपरित्याग उपवासः । तम् परिचय पारपागनरुप नियम खोफुर्यात् । न्तरोया पाहुः- "यद ग्राम्यानुपवमति, तेन ग्राम्यानपान्य यदारयाप्यायानि , नेनारखान्; यदनायानुपवमेत् पिटदेवयः मादारस्यायाति -इति (त. सं. १.५.०.३)। - पाह- पत एवं गाखा- ० "मामामि"-यादोरिदिपरिषदमानित ·। सप्तमपत्रिका । २॥१०॥ ४८ - अनोपवासतिथिविषये गाखामेदपचन माश्रित्य विकल्प' दर्शयति- "पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदिति पैशा मुत्तरा मिति कौषीतक; या पूर्वा पौर्णमासौ सानुमतिर्योत्तरा साराका"-इति । खण्डतिधिवशाद यदा दिनहये पौर्णमासी तिथिः सम्पद्यते, तदानों पूर्वी 'पौर्णमासी मुपवसेत्' पूर्व दिने उपवासं कृत्वा परेयुः यजेतेति सामशाखाप्रवर्तकस्य पङ्गेमहर्मतम् । 'उत्तरा पौर्णमासी मुपवसेत्' उत्तरस्मिन् दिने उपवासं हात्वा ततोऽपि परेार्यजेतेत्वृक्यापाप्रवर्तकस्य कौषीतकिमहर्मतम् । एतदेव मतहय अपजीव्य स्मार्ता एव वर्णयन्ति- "पर्वप्रतिपदोः सन्धिमध्याझे पूर्वतोऽपि वा। अन्वाधानं पूर्वदिने तहिन याग इधते । परतश्चेत् परेऽह्रीष्टिस्त दिने ऽन्वाहितिभवेत् ॥” इति । एतच पौर्णमासीदयसद्भावे वेदितव्यम् ; अनुमतिराकाशब्दाभ्यां पौर्णमासीभेदस्य सर्वत्र व्यवहतत्वात् । तयोः स्वरूप मभिधान- कार पाह-- "कलाहौने सानुमतिः, पूर्ण राका निशाकरे"- इति ( अम० को० १.४.८.)। चतुर्दशीमयोगाचन्द्रमसि कला- होने सत्यनुमतिरित्युच्यते ; तत्संयोगाभावेन चन्द्रमण्डलपूर्ण सति राकेत्युचते ॥ • पा०४, १.१.५ सू० 'पिङ्गेन प्रोतः पौकल्पः। ६.० ११.८ साडया बा० ३.१ १८.९, २४.६ । साया मो. ४.२.११ इत्यादि । "मधुक पर"-इति शतः बा.१५.१.२.१७'मधुक. कोष्टिकाख्य: पची, वर- लोचने यस्य ; मध्येव मधुकं चौद्र, वदत् पिट्नेच इनि वा-इति महा. भा. १९५० ११८७ श्री. व्यायाने नौलकए। + ऋग्वेदस्त एकविशतिभाषीऽपि वस्तुतो विविधः । तप शिरीयादयः पर शाकद- भेदाः, कोषोतसादयस्त षोडश साधायनभेदाः।

·॥ ऐतरेयत्राह्मणम् ॥ पौर्णमासीन्याय ममावास्याया मपि दर्शयति-- "या पूर्वा- मावास्या मा सिनीवाली, योत्तरा सा कुहूः" इति । अत्रापि चतुर्दशीयोगाचन्द्रदर्शने सत्यमावास्या सिनीवाली उच्यते । तद्योग- राहित्येन चन्द्रदर्शनाभावे कुरिति । तदण्यभिधानकारेणोक्तम्- "मा दृष्टेन्दुः सिनीवाली, सा नष्टेन्टुकला कुहू:"-इति ( अम० को० १.४.८.) । अत्राप्युपवासयागनिर्णये मतभेदः पूर्ववद्रष्टव्यः ॥ अन्न पूर्वोत्तरविभागनिर्णयाय कर्मोपयोगिन्यास्तिथे. सरूप दर्मयति-“यां पर्यस्त मियादम्युदियादिति सा तिथि:"-इति । अमावास्यां पौर्णमासी वा, यां परिप्राप्य सूर्योऽस्त मियात् , तथा या मभिलक्ष्य सूर्य उदियात् , मेय मुदयास्तमयश्यापिनी कर्मोप- युला तिथिः। तादृश्यां तिथौ उदयास्तमययोमध्ये पूर्वोत्तराभ्यां चतुर्दशोप्रतिपदा मियणे सति पर्वणो हैविध्य भवति । तस्मिन् वैविध्ये पूर्वोक्त मतहय द्रष्टव्यम् ॥ तदेतदुपसंहरति- "पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदनि य पुर- स्तादमावास्यायां चन्द्रमसं यदुपैति, याजते, तेन सोम क्रीण- न्ति; तेनोत्तरा मुत्तरा मुपवसेटुत्तराणि ह वै मोमो यजते, सोग मनु देवत मैतहे देवसोमं यचन्द्रमास्तस्मादुत्तरा सुपवसेत्”- इति। पूर्वा मिति पैद्धिमतस्योपघंहार.। अमावास्यादिने 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि चन्द्रमसम् 'अनि य' च शाम्रमागंण चन्द्र मदृष्ट्वा चन्द्रोदयो न भविषतोति नियित्व 'यत् उपैति' उपयसति प्रारभत इति यदस्ति, 'यद यजते' परेार्याग' करी- तोति यदम्ति , 'तेन' उपवासेन यागेन च 'उत्तरा मुत्तराम्' पागामिपघगतां पौर्णमामी ममावास्यां चोपवसेत् । 'उत्तराणि' उपयामदिना दुतरेषु दिनेषु यजते । स यागः 'सोमो भवति'

·" सप्तमपचिका ।२।११॥
सोमयागसदृयो भवति । तं सोम मनु सर्व मपि दैवतं टप्यतीति
शेषः। योऽय चन्द्रमा अस्ति, एतदेव 'सोमं देवाना मपेचित
सोमव्यसदृश वस्तु ; यम्माचन्द्रमण्डल देवानां प्रियम् , तस्मात्
मण्डल सम्पूर्ण ममिलक्ष्योत्तरां पौर्णमासी मुपवसेदिति कौषी-
तकिमतस्योपसंहारः * ॥ १० (११) ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश
ऐतरेयवाक्षणस्य सप्तमपत्रिकायां दितीयाध्याये
(हालिंगाध्याये ) दशमः खण्डः ॥ १० (११) ॥
॥ अथैकादयः खण्डः ॥
तदाहुर्यखाग्नि मनुवृत मादित्यो ऽयुदियाहा'
ऽभ्यस्तमियाहा' प्रणीतो वा प्राग्धोमादुपशाम्येत्'का
तत्र प्रायश्चित्तिरिति हिरण्यं पुरस्कृत्य साय मुद्दरे-
नयोति शुक्र' हिरण्यं ज्योतिः शुक्र मसौ तदेव
तज्जयोतिः शुक्र' पश्यन्नुपरति रजत मन्तर्धाय प्रातरु-
छरेदेतद् रात्रिरूपं पुरा सम्भेदाच्छायाना माहवनोय
मुहरेन् मृत्युबै तमश्छायो तेनैव तज्जोतिषी मृत्यु
* "सभ्यो पौर्यमासी मुपक्से दुसरा मित्ये"-इत्यादीनि स्वाणि सा• • गोर
र.1५.३-११ द्रष्टव्यानि

·- ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ तमश्छायां तरति सा तब प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्य गार्हपत्याहवनीयावन्तरेणानो वा रथो वा पूवा वा प्रतिपद्येत का तत्र प्रायथि त्तिरिति नैनन् मनसि कुर्यादित्याहुरात्मन्यस्य हिता भवन्तीति तच्चेन्मनास कुर्वीत गाई पत्यादविच्छिन्ना मुदकधारा हरेत् तन्तुं तन्वननसो भानु मन्विहीत्याहवनीयात्' सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुः कथ मग्नीनन्वादधानो ऽन्वाहार्य- पचन माहारयेत् नाहारये३त् इति: आहारये- दित्याहुः प्राणान्वा एषो ऽभ्यात्मन् धत्ते यो ऽग्नो- नाधत्ते तेषा मेषो ऽन्नादतमो भवति यदन्वाहार्य- पचनस्तरिमन्नेता माइति जुहोत्यग्नये ऽन्नादायान्न- पतये वाहेत्यन्नादो हान्नपतिर्भवत्यश्रुते प्रजयानाद्यं य एवं वेदान्तरेण गाई पत्याहवनीयौ होप्यन्सचरेतैतेन छ वा एनं सञ्चरमाण मग्नयो विदय मरमासु होप्यतौयेतेन ह वा अन सन्चरमाणस्य 'गार्हपत्या- हवनीयौ पाप्मान मपहतः सो ऽपहतपानोर्ड! स्वर्ग लोक मेतोति वै ब्राह्मण मुदाहरन्ति तदाहुः कथ मग्नीन् प्रवत्खनु पतिठेत प्रोप्य वाप्रत्येत्याइरहर्वति' तूष्णो मिन्याहुम्नुष्णों ये शेयस आकाङ्क्षन्ते ऽघाप्या- हुरंधरहवा एते यजमानाथधयोहासनामावनाद 'मायनि- ·। 3- ॥ सप्तमपचिका । २ । ११ ॥ ५३ विभ्यति तानुपतिठेतैवाभयं वोभयं मे ऽस्वित्यभयं हैवास्मै भवत्यभय हैवास्मै भवति ॥ ११ (१२)॥ ॥ इत्यैतरेयवाह्मणे सप्तमपचिकायां द्वितीयोऽध्यायः॥ इत्य मग्निहोत्रप्रायश्चित्तप्रसद्भागत मपनीकाग्निहोत्रादिकं परिसमाप्य प्रकत मेव प्रायशित्त मनुमरन् प्रत्र मुत्थापयति- "तदादुर्यस्याग्नि मनुद्दृत मादित्यो ऽन्युदियाहा अभ्यस्त मियादा प्रणीतो वा प्रागधोमादुपशाम्येत् , का तत्र प्रायवित्तिरिति”- इति । सायझाले आदित्यस्यास्तमयात् पुरा अग्निहोत्रार्थ गाई- पत्वादग्नि मुद्धरेत् , प्रातःकाले तु सूर्योदयात् पुरोहरेदित्या- नातम् । एवं सति 'यत्य' अग्निहोत्रिणो ऽनुहृत मगि मभि- लन्यादित्यः 'उदियादा अस्त मियादा' अग्न्युडरणात् मागेवोदया- स्तमयौ भवत इत्यर्थः । अथवा वस्त्रकाले प्रणीतोऽग्निराहवनीय- देशे स्थित्वा होमात् पूर्व मुपशाम्येत् । सेपु त्रिषु विषयेषु प्रायश्चित्तं पृच्छते। तस्योत्तरमाह "हिरण्यं पुरस्म च साय मुडरेजोतिर्वे शुक्र हिरण्यं, ज्योतिः शक्र मसौ, तदेव तज्जयोतिः शुक्रं पश्यन्नुडरति ; रजत मन्तीय प्रातरुदरेदेतद्रात्रिरूपम् । पुरा सम्भेदाच्छायाना माहवनीय मुररेन्मृत्युबै तमन्छाया, तेनैव तज्जयोतिषा मृत्यु तम. छायां तरति ; सा तत्र प्रायशित्तिः" इति । यदा सूर्यास्तमया- दूर्द्ध मुदरणीयम् , तदानीं हिरण्यं 'पुरस्कृत्य' उपर्यवस्थाप्य, वह्नि मुहरेत् । यदेतहिरण्य मस्ति, तदेतत् 'शुक्रं ज्योति अत्यन्त भास्वरः प्रकाशः; 'असो' आदित्वोऽपि 'शुक्र ज्योति:' अत्यन्त - * भार यो२२, १-१८ ·५४ भाम्बरः प्रकाशः। ॥ ऐतरेयवादाणम् ॥ तघा सति 'तदेव' हिरण्य मेव 'तज्जयोतिः' आदित्यप्रकाशः । अतः 'शुको दौप्तिमडिरय पश्यत्रेवाग्नि मुडरेत् । प्रातःकाले तु रजतम् 'अन्तर्हाय' उपर्यवस्थाम्याग्नि मुडरेत् । 'एतत्' च रजतं रातः स्वरूपम् ; राती हि चन्द्रतारा- दिक रजतसमानं दृश्यते , अतो रजतेन सूर्योदयात् प्राचीनी रात्रिकाल एवं सम्पदाते । यद्यम्येतावतैव विविधप्रश्नोत्तर सम्पन्नम्, तथापि तत्प्रसद्भात नित्य मुहरणं, पुरेत्यादिना प्रदर्श्यते । छायानां सम्भेदः' एकीभावः । सूर्यास्तमये सत्येपा मनुष्यच्छाया एपा वृक्षच्छायेति विभागो न जायते , सोऽय सम्भेदः । तस्मात् पुरा सूर्यप्रकाशवशाच्छायाविशेषो विनायते । तस्मिन्नेव काले सायं-होमार्थ माहवनीय मुडरेत्। तत्रोपपत्तिमृत्युरित्वादिः । यदिदं तमः, या च छाया, तदुभय मृत्युखरूप मेव ; अतः सत्या- दित्यप्रकाशे तेनैव ज्योतिपा मृत्युरूपं तमस्तद्रूपा छायां च 'तरति' उन्नयति । सेय मुला तव वैकल्ये प्रायथितिः । नित्यो- धरणत्यापि वैकल्य विरोधित्वादुपचरितं प्रायश्चित्तत्वम् ॥ पूर्वव सप्तविंगे पर्याये पन्नीरहितत्याग्निहोत्रं विधाय, प्रष्ट- विंगे पर्याचे दपूर्णमासयोरुपवासनिर्णयः एकोनचत्वारिंश पर्याये याचिकं मानसं वाग्निहोत्र मपनीयात्य विधाय, चत्वारिंगे यावरणकालातिकमे प्रायवित्त मुखम् ॥ पवैकचत्वारिये प्रयोत्तरे दर्मयति-"तदाधुर्यत्य गाईपत्या. यनीयावन्तरेणानी वा रयो वा म्वा या प्रतिपद्येत , का तत्र प्राययितिरिति : नैनन् मनसि कुर्यादित्याधुरामन्यस्य हिता भव- तीति ; तपेन् मनम्ति कुर्यात , गार्हपत्यादविच्छिया मुदकधारी ०.न.९-१.। , ·॥ सप्तमपच्चिक । २।११ हरेत् , तन्तु तन्वबजसो भान मन्विहीत्याहवनीयात् ; सा तब प्रायशित्तिः" इति । गार्हपत्याहवनीययोर्मध्ये शकट वा रथो वा प्रवा वायदागच्छेत् , तदानी मैतच्छकटादिक मनमि न कुर्यात् ; 'भस्य' अनुहातुः 'अात्मनि' स्वकोये पारमार्थिक स्वरूप वेदान्तप्रति- पाये वस्तुनि 'हिता भवन्ति' तानि शकटादीन्यवतिष्ठन्त । शकटादिरूपवुद्धिं परित्यज्य परमात्मवुद्धिं कुर्यात् । यद्यात्म- विवेकाभाधेन तच्छटकादिकं मनसि कुर्वीत , शकटादिबुदि न परित्यजेत् , तदानी गार्हपत्वादारभ्याहवनीयपर्यन्त मविच्छिन्ना मुदकधारा हरे तत्र "तन्तुं तन्वन्"-इति ( ऋ० मं. १०. ५३. ६.) मन्त्रः ॥ अथ द्विचत्वारिंभे पर्याये कञ्चिहिचारनुद्भावयति- “तदाहुः कथ मग्नीनन्वादधानोऽन्वाहार्यपचन माहारयेत्, नाहारये३त् ? इति"-इति । अन्वाहार्य नामक अोदनः पचते यस्मिन् दक्षि- णाग्नौ, सोऽयम् 'अन्वाहार्यपचनः' ; तस्य 'पाहरणम्' अभिज्वल- नम् , इष्टेरादावन्वाधानकाले दक्षिणानेरभिज्वलनं कुर्यान वा ? इति । विचारार्थ प्लतिदयम् ॥ तत्र निर्णयं दर्शयति - “आहारयेदित्याहुः ; प्राणान्वा एपी ऽभ्यात्मन् धत्ते, यो ऽग्नीनाधत्ते ; तेषा मेषो ऽबादतमो भवति , यदन्वाहार्यपचनस्तमिवेता माहुतिं जुहोत्यग्नये अन्नादायानपतये खाहूति"-इति । 'आहारयेत्' प्रज्वलयेदित्येव मभिज्ञा आहुः । तय मुपपत्तिः । 'य.' पुमाननीनाधत्ते, 'एप:' एव पुमान् 'अध्यात्मन्' खात्मस्वरूप प्राणानव धारयति । 'या' अय सन्वा- हायपचनोऽस्ति, एष. 'वेषाम्' आहितानां चाग्नीनां मध्ये अति- * पात्र. बी.१०.२, १५ ।

·॥ ऐतरेयनाक्षणम् ॥ शयेनाबादः ; तस्मात् प्राणधारिणा मवभक्षणसिद्धये सोऽय प्रज्व- लनीयः ; प्रज्वलिते 'तस्मिन्' दक्षिणाग्नौ "अग्नयेऽसादाय"- इत्यादिमन्त्रेण एता माहुतिं जुड्यात् * ॥ वेदन प्रशंसति-"अन्नादो हान्नपतिर्भवत्यनुते प्रजयानाद्यं य एवं वेद"-इति । वेदिता स्वयम् 'अन्नाद. रोगराहित्येन भोक्तुं समर्थः , 'अन्नपतिः' अवस्वामी च भवति । तथा 'प्रजया हि पुत्रादिरूपया सहान्नाद्यं प्राप्नोति । पूर्व गाई पत्याहवनीययोर्मध्ये शकटादिगमन निपिदम् , तद्- यागकर्तुरपि मध्ये सञ्चारनिषेधशद्वायां तव्यावर्तयित माह- "अन्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ होप्यन्सचरेतैतेन इ वा एनं सञ्चरमाण मग्नयो विदुरय मम्मासु होप्यतीत्येतेन ह वा अस्य सच्चरमाणस्य गार्हपत्याहवनीयो पाप्मान मपहतः सो ऽपहत- पामोद्ध: स्वर्ग लोक मेतीति वै ब्राह्मण मुदाहरन्ति”-ति । य: पुमान् होण्यति, स पुमान् ‘गाईपत्याहवनीयावन्तरेण तन्मध्य- गतेन मार्गेण सञ्चरेत । एतेन' मार्गेण सञ्चरमाणम् 'एन' होमक- रि मग्नयः स्वमनसैवं विदुः 'अय मस्मासु होप्यति' इति । तस्मादग्नौना मभीष्टत्वात् तस्य सवारी युक्तः। किञ्च होमार्थ सच्चरमाणस्य पाप्मान मुभावग्नी विनाशयतः । सच पापरहित, छडगामी स्वर्ग लोक प्राणोति । अस्मिन्नर्थे शाखान्तरगत बडुविधं प्रावण मभित्रा उदाहरन्ति । अव त्रिचत्वारिंगे प्रश्नोत्तरे दर्शयति ~ "तदाहुः कय मग्नोन् प्रवरस्यनुपतित, प्रोथ वा, प्रत्येत्त्वाहरहर्वति । तूणो मित्याहुः ; तुणी वे येयम आकाइन्ते ; ज्याप्याहुरहरहर्वा एते यजमानस्या- .. वापी एप एक मन्च ।

·सप्तमपचिका ।२।११ ॥ अक्षयोहासनामशावनाद बिभ्यति, तानुपतिष्ठेतैवाभय' बोभयं मे स्वित्यभयं हैवासी भवत्यभयं हवा भवति" इति। यदाग्नि- होत्री खग्रह एवाग्नीनवस्थाम्य वयं ग्रामान्तरं प्रतिवसति , तदानीं 'प्रवत्स्यन्' भग्निहोत्रो प्रवासकाले कघ मनीनुपतित ? अथ वा 'प्रोप्य' ग्रामान्तरे गत्ला 'प्रत्येत्व' पुनरागत्य कथ सुपतिष्ठेत? अथ वा खराहे तिष्ठन्नपि 'अहरहः प्रतिदिनं कथ मुपतिप्टेत ? प्रत्येतस्य प्रश्नत्रयस्य तूष्णी मित्यादिक मुत्तरम् । नात्र मन्चपाठः कश्चिदस्ति, किन्तु तूणी मेवान्नत्यादिना विनयं प्रदर्भयन्नुपतिठेत; लोकेऽपि सेवकाः तूणीभूता एव सन्तो विनीताः 'श्रेयसः' श्रेष्ठान् राजगुर्वादोन् पुरुषान् ‘ाकावन्ते' आगत्व स्वाभीष्ट प्रार्थयन्ते । तस्मात् तूणी मुपस्थान मित्येकः पक्षः। 'अथान्याहु: अपि च अभिन्नाः केचिदेव पक्षान्तर' वदन्ति । 'महरह।' प्रतिदिन मेव 'एते' अग्नयो 'बिभ्यति' । भयकारणं यजमानस्येत्यादिनोच्यते । होमे निष्यने सति पथादुपयोगाभावात् यजमानस्य अग्निपत्रद्धा भवति ; अतोऽय मग्नीनुहासयेदित्येको भयहेतुः । 'प्रप्लावयेत्' लौकिकपाका नीत्वा मलावनं वा कुर्यादिति द्वितीयो भयहेतुः। अतो भयपरिहाराय तानेतेन मन्वे व सर्वघोपतिठेत । हे अग्नयः ! मत्तः सकाशाद 'वः' युमाकम् • प्रमापणादिवधान्तषु शिवधनामस् पठित ममरसिडेन उदासन मिति (२.५. ९५२-११५.) । वस्तुत उदासन निर्वासन नित्यनन्तरम् । शोषितयेत् यात् प्राचीनावीवी निवान्या दुरध्वा दक्षिणतीऽधिश्यपहासने” इति कात्या यौ०२५.८,रा "सुधा भन्मन्यधिश्यप महासनं च गाईपत्याद दक्षिणस्यां दिशि कुर्यात-ति तडीकायाम्। + प्रभावन शब्दार्थः भा० २२६१० द्रष्टव्यः । “यमिन् शुम्भ मनीष भवति , d मावयति समुद्र-दूनि मत. द्रा.४.४.५.२.। .

·५८ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ अभय मस्तु ; युमत्सकाशात् ममाप्यभय मस्विति मन्त्रार्थः । एव मुपस्थानं कुर्वते 'अमे' यजमानाय अभय मेव भवति। अभ्यासो ऽध्यायसमातार्थः ॥ ११ (१२) ॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां दितीयाध्याये (हाविंशाध्याये ) एकादशः खण्डः ॥ ११ (१२)॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् । पुमाश्चतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज परमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरवुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्सायणाचायेंग विरचित माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'-नाममाप्ये ऐतरेयवाणस्य सप्तमपच्चिकायाः द्वितीयोऽध्यायः॥

·॥ अथ टतीयाध्यायः॥
(नप)
॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥
पुत्र
॥ॐ॥ हरिश्चन्द्रो ह वैधस ऐक्षाको राजा ऽपुत्र
आस तस्य ह शतं जाया बभूवुस्तास पुन लेभे तस्य
इ पर्वतनारदी गृह अषतुः स ह नारदं पप्रच्छ य विम
मिच्छन्ति ये विजानन्ति ये च न किंस्वित्पुत्रेण
विन्दते' तन् म आ चक्ष नारदेति स एकया पृष्टो
दशभिः प्रत्युवाच' ऋण मस्मिन्त्सन्नयत्यमृतत्वच्च
गच्छति पिता पुत्रय जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखं'
यावन्तः पृथिव्यां भोगा यावन्तो नातवेदसि'यावन्तो
अप्सु प्राणिनां 'भूयान् पुचे पितुस्ततः शश्वत्यु वेण
पितरो ऽत्यायन् बहुलं तमः आत्मा हि जनात्मनः
स इरावत्यतितारिणी 'किन्नु मलं कि मजिनं कि मु
श्मथूणि किं तपः पुत्रं ब्रह्माण इच्छध्वं स वै लोको'
ऽवदावदः अन्न ह प्राणः शरणं ह वासो रूपं हिरण्यं
पशवो विवाहाः सा ह जाया कृपणं ह दुहिता'
ज्योतिर्ह पुत्रः परमे व्योमन्' पतिर्जायां प्रविशति'
गर्मी 'भूत्वा स मातर' तस्यां पुनर्नवी भूत्वा दशमे
-

·- । ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् । मासि जायते तज्जाया जाया भवति यदयां जायते पुनः आभूतिरेषा भूतिवींज मेतन्निधोयते देवाचता मृषयश्च तेजः समभरन्महत् देवा मनुष्यानब्रुवन्नेषा वो जननी पुनः नापुवख लोकोऽस्तीति तत् सर्वे' पशवो विदुः तस्मात्तु पुत्री मातरं खसार"चाधि- रोहति एष पन्था उहंगायः सुशेवो यं पुत्रिण या क्रमन्ते विशोकाः 'तं पश्यन्ति पशवो वयांसि च तस्मात् ते मात्रापि मिथुनीभवन्तीति ह स्मा याख्याय ॥ * १ (१३)॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ माहिताग्नेम॑तापग्निहोत्रा विकले तथा । प्रायश्चित्त मपनीकहोम इत्यादि वर्णितम् ॥ १ ॥ उस हालिंगदध्यायः फर्म वर्णत्रयान्वितम् । अथ त्वष्टभिरध्यायैवयं ते राजकर्मकम् ॥ २॥ तत्र कती राजसूये व द्विष्टिपशुसोमके । मध्येऽभिपेचनीयेहि यौनःशेप श्रुतं श्रुती ॥ ३ ॥ वयस्त्रिंशोऽय मध्यायः शौनःशेप्रेति नामवान् । इरियन्द्रकथा तत्र कधिता बहुपुत्रदा ॥ ४ ॥ तदेतदुपाख्यानं दर्शयति- "हरिचन्द्रो है वैधम ऐलाको राजा पुत्र प्रास; तस्य ह शतं जाया बभूवम् , तासु पुर्व न च-पुसक्योरेप समिनि मुनि, नान्येषु पक्ष विति ।

·॥ सप्तमपचिका । ३।१॥ लेभे ; तस्य ह पर्वतनारदो ग्रह जपतुः ; स ह नारदं पप्रच्छ"- इति । हरिचन्द्रो नाम राजर्पिः ; "प्रस्कएखहरिश्चन्द्रावषी"-इति (६.१.१५३.) पाणिनिना वितत्वात् । स च वेधसो नृपतेः पुत्रः, सूक्ष्वाकुवंशोद्भवो राजा पुत्रहीनः पास। स च शतमझ्यानां मध्ये कस्याचिदपि जायायां पुत्रं न लेभे । तस्य राम्रो रहे पर्वत- नारद-नामानौ यापी , तो निवासं चक्रतः। तयोर्मध्ये नारद मृषि मेतया गाथया राजा पप्रच्छ । तां गाथां दर्शयति-- “यं चिमं पुत्र मिच्छन्ति, ये घि जानन्ति, ये च न ; किंखित्युवेण विन्दते, तन्म प्रा नव नार- देति"-इति । 'ये' देवमनुष्यादयो 'वि जाननि' विवेकज्ञान- युक्ताः, 'ये' च पखादयो 'न वि जानन्ति' विवेकज्ञानरहिता:, ते सर्वेऽपि 'नु' चित्रं 'यम् धर्म' पुन मिच्छन्ति, तेन पुत्रेण "किंखिदिन्दते किं नाम फल' पिता लभते? हे नारद । 'मे' मा 'तत्' फलम् आ चक्ष। 'इति' रानः प्रश्नः ॥ तस्योत्तर मवतारयति- “स एकया पृष्टो दशभिः प्रत्युवाच" 'स' नारदः 'एकया' गाथया पृष्टः सन् 'दशभिः' गाथाभिः प्रत्युत्तर मुक्तवान् । तत्र प्रथमां गाथा माह- "ऋण मस्मिन्सन्नयत्य मृतत्वच गच्छति, पिता पुत्रस्य जातस्य, पश्येचेज्जीवतो मुखम्" इति । उत्पन्नस्य सुखेन जीवतः पुत्रस्य मुखं पिता यदि पश्येत् , तदा- नीम् 'अस्मिन् पुत्र खकीय मृणं लौकिक वैदिकं च. 'सन्नयति' सम्यगवस्थापयति । लौकिकत्य अवस्थापनात् पुत्रपौत्रादिभिः ऋणं प्रत्यर्पणीय मिति स्मृतिकारा पाहुः । वैदिक तु "त्रिभि- * मलपुस्तषु सवेव 'य निम-दवि नुमानुसारपाठ.। --ति ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ तस कर्म ऋण वा जायते” इत्यादि श्रुत्युक्त पूर्व मेवोदाहृतम् (४३०)। तस्य च पुवावस्थापनं सम्प्रत्तिनामकेन सम्पद्यते । वाजसने यिभिरान्नातम् - "अयातः सम्पत्तिः । यदा प्रेष्यन् मन्यते, अथ पुत्र माह, त्वं ब्रह्म वं यन्नस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याह । भई ब्रह्म अहं लीक अहं यन्नः" इति (शत० वा. १४. ४. ३. २५. * ) । 'ब्रह्म' मया कर्त्तव्यं वेदाध्ययनम् , मयानुष्ठेयो यजय, मया सम्पाद्या उत्तमा लोकाश्चेत्येतत् सर्वं पुत्रेण त्वयैव सम्पाद- नीय मिति पिटवाक्यस्यार्थः । सर्व मह सम्पादयिष्यामीति पुत्र- वाक्यस्यार्थः । पत्राप्यारण्यककाण्डे सहिप्य सन्दर्शयिष्यते - "सोऽस्याय मात्मा पुण्खेभ्यः कर्मभ्यः प्रविधीयते"-इति (ऐ. पा० २.५.४.१०.)। एव मृणं पुत्र समर्पयति । तथैव 'अमृतत्वं' मरणरहितं मुलिपदं च गच्छति ; पुत्रापितलौकिकवैदिकभार- स्याविनेन तत्त्वज्ञानसम्पादनात् ॥ द्वितीयां गाथा माह-- “यावन्तः पृथिव्यां भीगा, यावन्तो नातवेदसि , यावन्तो पसु प्राणिनां, भूयान् पुत्र पितुस्तत:"- इति। 'पृथिव्यां भोगा:' खस्य निवासादयः , 'नातवेदसि भनी भोगा दहनपचनादयः, 'प्रसु' भोगा: मानपानादयः । प्राणिना मेते सर्वे भोगा यावन्तः सन्ति । ततस्तावद्भाः सर्वेभ्यो भोगेभ्यो 'भूयान्' अभ्यधिक पितुः पुत्रे भोगो वियते ; पत्यन्त- सुखदेतत्वात् । तथा च पाहुः- “पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां नापर सुखदुःखयोः" इति । . "पयोपसीवाः। मदवसीका पिरचोकी लीक प्रति। मीय मापोर पापी, माग पावर्मपा पिदमी, विद्यया वादीको नीमोरया मान-विचनापुरचारका ·। सप्तमपच्चिका।३।१॥ तमः , बतीया गाथा माह -"शश्वत् पवेण पितरो ऽत्यायन् बहुलं धात्मा हि जज पात्मनः , स इरावत्यतितारिणी"-इति । 'पितरः' जनका: उत्पनेन प्रवेण 'शखत्' सर्वदा लोकदयेऽपि 'बहुलम्' अभ्यधिक' 'तमः' ऐहिक मामुभिकध दुःखम् 'अत्या- यन्' भतिकामन्ति । तया च बौधायन पाह- "पुदिति नरकत्याख्या, दुःखञ्च नरक' विदुः । पुदस्त्रापाततः पुत्र मिहेच्छन्ति परत च ॥"-इति । किञ्च 'हि' यस्मात् कारणात पितुः पुत्र उत्पन इत्युक्त सति पिता खस्मात् स्वय मेव 'जन्ने' उत्पन इत्युक्त भवति । तत: पिता यथा 'स्वयं' खकोयं दुःख विनाशयति, तथा पुत्रोऽप्येतदीय दुःखं विनाशयतीति द्रष्टव्यम् । तस्मात् 'सः' पुत्रः 'इराववी' अवयुक्तता 'प्रतितारिणी' नदीसमुद्रादेरतितरणहेतुनौरिति शेपः । यथा नौः दुर्घटं नद्यादिक' तारयति , एवं पुत्रोऽप्यहिक मामुमिकच दुःख तारयतीत्यर्थः । चतुर्थी' गाया माह- "किनु मल, कि मजिनं, कि मु श्मणि, किं तपः; पुत्र ब्रह्माण इच्छध्वं, स वै लोको ऽवदा- पदः" इति। अथ मलाजिनश्मश्रुतपयन्दैः आयमचतुष्टयं विव. चितम् । मलरूपाभ्यां शुकशोणिताभ्यां संयोगात् मलशब्देन गार्हस्थ्य विवक्षितम् । कपणाजिनसंयोगादजिनशब्देन ब्रह्मचर्य विवक्षितम्। चौरफर्मराहित्यात् श्मशब्देन वानप्रस्थ्यं विव- चितम् । इन्द्रियनियमसद्भावात तपःशब्देन पारिव्रज्यं विवक्षितम् । 'मल" गार्हस्थ्यं 'कि' किं नाम सुखं करिष्यति ? न किञ्चि- * एष भोको परिवझेप्युत । मनुहिनामा मेवर १३ १५.२७५२। रामा.३ १.० १२ मार्क.पु. ९५ | मना. भा.

·. ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ दित्यर्थः । एव मुत्तरतापि योज्यम् । हे 'ब्रह्माणः' विप्राः! विप्र- ज्ञवियाद्याः ! सर्वे यूयं सुखहेतत्वात् पुत्र मिच्छध्वम् । स वै' स एवं पुत्रः 'अवदावदो लोकः' वदित मयोग्यानि निन्दावाक्यान्यवदाः तेर्वाक्य!द्यते न कथ्यत इत्यवदावदः, एवं प्रघट्टेन तेन कथ्यत इति 'अवदावदः' दोषराहित्यात् निन्दानई इत्यर्थः। तादृयो 'लोकः' भीगहेतुः पुत्रः। तस्मादायमेभ्योऽप्याधिक्येन पुवेच्छा कर्तव्या । यद्यपि हरिचन्द्र एवान प्रष्टा , तथापि तेन सह ऋषीणां बहूनां सभाया मवस्थानात प्रमाण इति सम्बोधनम् ।। पञ्चमी गाथा माह- “अन्नं ह प्राणः, सरपंह वासी, रूप हिरण्यं, पशयो विवाहाः ; सखा इ जाया कृपणं ह दुहिता, ज्योतिई पुत्रः, परमे व्योमन्” इति । भन्नादयो लोके सुखहेतुत्वेन मसिद्धाः । तथा हि शरीर प्राणावस्थितहेतुत्वादन्न मेव प्राणः । वासः गोतोपद्वादचकत्वेन 'शरण' ग्टहसमानम् । 'हिरण्य" कर्णाभरणादिकं दृष्टिमियत्वाद रूपसम्पादकम् । 'पगवः' गवा- खादयः विवाहविशेषेण निर्वाहकाः । जाया भीगे सहकारित्वात् 'सखा ह' सखिखरूपैक। एव मेते सुखदतत्त्वेन प्रसिहा भपि तात्कालिक मन्य मेव मुखं प्रयच्छन्ति । 'दुहिता ई' पुत्री इति त 'आप' केवतःपकारित्वाद दैन्यहेतः। तवा च मयते- "भये खननदुःखकारिका सम्प्रदानसमये ऽयंहारिका । यीयनेपि यहुदोपकारिका दारिका प्रदयदारिका पित:"- ति। 'पुत्रोह' पुवम् ज्योतिःस्वरूपम् ; तमोनिवारकत्लेन प्रकागरूपत्वेन। सहि पितर 'परमे व्योमन्' उस्कटे पाकागे परमपनप पवस्थापयति । "पाकागस्तपिडात्" इत्यनेन (१. २. २२.) प्यासमोन पाकामप्योमादिगम्दाना ग्रनपरत्व ·॥ सप्तमपक्षिका । ३ ! १॥ . निर्णीतम् । पुत्रस्य च वाजानहेतवं पूर्व मेवामृतवञ्च गच्छा- तोत्वत्र प्रतिपादितम् (६१५० १८पं.)॥ पठी गाथा माह "पति या प्रविमति, गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा, दशमे मासि जायते"-इति । पत्यु- राकारहय मस्ति,- वर्तमानपुरुषाकार एकः, रेतोरूपेग गर्मा- कारी द्वितीयः। जायाया अपि आकारहव मस्ति,- पतिरूप माकार प्रति जाया भवति, गर्भरूप माकार प्रति माता भवति । अतः 'सः' तादृशः पतिः, स्त्रय' रेतोरूपेण गर्भो भूत्त्वा, पूर्व मव- स्थितां जायां भविष्यदाकारण मातरं सती प्रविशति। 'तस्यां' मातरि 'पुनर्नवो भूत्वा' पूर्व मन्यस्यां मातरि उत्पन्नो जरठः प्रदानी पुननूतनवालो भूत्वा तस्याम्' इदानीन्तन्या मस्यां मातरि गर्भपाके सति दशमे मासि उत्पद्यते। तस्मात् पुनः खमात् अन्यो न भवति ॥ सप्तमी गाथा माह-"तज्जावा जाया भवति, यदस्यां जायते पुनः ; आमूतिरपा भूति:ज मेतनिधीयते” इति। 'यद' यस्मात् कारणात् 'अस्या' गर्मधारिण्याम् 'अयं' पिता पुत्ररूपेण पुनर्जा- यते , 'तत् तस्मात् कारणात् लोकप्रसिहा था जायास्ति, सा जायते ऽस्या मिति व्युत्पत्त्या जायाशब्दवाच्या भवति । किञ्च एषा भूत्याभूतिगन्दाभ्या मभिधीयते । भवत्वस्थां पुत्ररूपेण पतिरित्वेषा 'भूति'-शब्दवाच्या ; रेतोरुपेशागत्य अस्यां पुत्ररूपेण भवतीति आकाश इति दीवाचैत्यम व ब्रा वात्र खम् । शब्दस्य तब पटलात् , वायादे मजेनादपि। साकारजगदुत्पनिदतुवाछीवरित । एपकारादिना चार वाकाशब्दितम् ॥"-इति तपाटमाधिकरणम् ।

·॥ ऐतरेयनानगम्॥ 'आभूति'-शम्दवाया। 'एतत् एतस्यां स्त्रियां 'बीज' रेतीरूप "निधीयते' प्रतिप्यते। तमासाः शब्दा उपपद्यन्ते । अष्टमी गाथा माह- "देवाचता मृषयञ्च, वेनः समभरम. हत् ; देवा मनुथाननुवनेपा वो जननी पुनः" इति । 'एताम्' एतत्यां योपिति देवाच महर्षयश्च खकीय 'महत् तेजः' रेतोरूपं सार 'समभरन्' पुत्रोत्पादनाय सम्पादितवन्तः । स्त्रय मेव सम्पाद्य ततो मनुष्यानित्यब्रुवन्। हे मनुष्याः ! येय मिदानों जायारूपेण वर्तते, सेय पुनः 'व:' युष्माकं पुत्ररूपे जन्मनि जननी भवति । नवौं गाथा माइ- “नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति , तत् सर्वे पशवी विदुः; तस्मात् तु पुत्रो मातर, स्वसार' चाधिरोहति"- इति । 'लोक' लोकजन्यं सुखम् , अपुवस्य नास्ति ; न हि पुत्र- दर्भनेन यत् मुखें, तदन्यदर्शनेन काचिदपि दृश्यते । 'इति' यदस्ति, तत् 'सर्वे' गोमहिप्यादयो जानन्ति यस्मात् , तस्मादेव कारणात् पशजातः 'पुत्रः' वत्मः स्वकीयां मातर' भगिनी वा पुत्रोत्पादनार्थ मधिरोहति ॥ दशमीं गाया माह- "एप पन्या उरुगायः सुयेवो, यं पुत्रिण पाक्रमो वियोकाः; तं पश्यन्ति पयो वयांसि च, तस्मात मातापि मिथुनीभवन्ति"-इति । 'पुत्रिणः' पुववन्तो देवमनु- यादयो 'विशोकाः' शोकरहिताः सन्तो 'य" पन्थानं मुखानुभव- रूप मार्गम् 'पाक्रमन्ते' प्राप्नुवन्ति, 'एप पन्याः' पुत्रसुखानुभवरूपी मार्गः 'उरुगायः' उरुभिमहद्भिः शास्वनः राजामात्यादिभिय तथा 'सुमेवः' सुछ सेवितुं योग्यः ; मुखाधिक्यस्य विद्य. मानत्वात्। 'त' पुत्रसखानुभवरूप' 'पशवः' मवादयो 'वयांसि' पचिण: 'पश्यन्ति' नानन्ति । तस्मात् 'ते' पशुपक्ष्यादयः पुत्रसुखाये . गीयते ।

·॥ सप्तमपञ्चिका । ३।२॥ 'माता' सहापि मिथुनीभवन्ति, कि मुत अन्धया स्त्रिया सहेत्वयः ।। नारदेनो दशगायां निगमयति- "इति इरमा आख्याय" -इति। 'इति ह' भनेनेव प्रकारण ('मैं') 'मम्मे ती हरि- चन्द्राय 'आख्याय उत्तर मभिधायावस्थित इति शेषः ॥ १(१३) इति श्रीमसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपश्चिकायां रतीयाध्याये (यस्त्रिंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १ (१३) ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ 1 अथैन मुवाच वरुणं राजान मुपधाव' पुत्रो मे नायतां तेन त्वा यजा इति तथेति स वरुणं राजान मुपससार पुत्री मे जायतां तेन त्वा यजा इति तथेति तस्य ह पुत्रो जन्ने रोहितो नाम 'तं होवाचा- ननि वै ते पुत्री यजस्व मानेनेति स होवाच यदा वै पशुर्निर्दशी भवत्यघ स मेध्यो भवति निर्दशी न्व- स्वथ त्वा यजा इति तथेति स ह निर्दश भास' तं होवाच निर्दयो न्वभूयंजख मानेनेति स होवाच यदा वै पशोदन्ता जायन्ते ऽध स मेध्यो भवति' दन्ता न्वय जायन्ता मथ वा यजा इति तथेति तय हु

·-
६८
॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥
दन्ता नतिरे तं होवाचाजत वा अस्य दन्ता'यजख
मानेनेति स होवाच यदा वै पशोर्दन्ताः पद्यन्ते' ऽय
स मेध्यो भवति दन्ता वस्य पद्यन्ता मथ त्वा यजा
इति तथेति तय ह दन्ताः पेदिरे 'तं होवाचापत्सत
वा अस्य दन्ता यजस्व मानेनेति स होवाच यदा
वै पशोदन्ताः पुनर्जायन्ते'ऽथ स मेध्यो भवति दन्ता
न्वस्त्र पुनर्जायन्ता मघ वा यजा इति तथेति तस्य ह
दन्ताः पुनर्जजिरे 'तं होवाचाजत वा अस्य पुनर्दन्ता
यजखमानेनेति स होवाच यदा वै क्षत्रियः सान्नाहु-
को भवत्यध स मेध्यो भवति सन्नाहं नु प्राप्नोत्वथ त्वा
यना इति तथेति'स इ सन्नाहं प्रापत्तं होवाच
सन्नाह नु प्राप्नोद्यजस्न मानेनेति स तथेत्युक्ता पुत्र
मामन्त्रयामास ततायं वै मह्यं त्वा मददाहन्त रवया-
ह मिमं यजा इति स ह नेत्युक्ता धनुरादायारण्य
मपातस्यौ'स संवत्सर मरण्ये चचार॥२(१४)॥
पुत्रनिमित्तलाभप्रतिपादका नारदोता दश
पुवजन्मोपायोपदेशपरं नारदवाक्य मवतारयति- "अथेन
मुवाच,-वरुणं राजान मुपधाव, पुत्रो मे जायतां तेन त्वा यजा
इति" इति। 'भय' पुवेच्छानिमित्तकधनानन्तरम् 'एन' पुवा-
थिन हरिचन्द्र नारद उवाच । हे हरिचन्द्र । वरुणं राजानम्
उपधाय' मार्ययस्व । येन प्रकारेण प्रार्थनीयः , सोऽभिधीयते-
था उदाहत्व

·॥ सप्तमपञ्चिका।३।२॥ , हे वरुण ! वप्रसादात् मे पुत्रो जायतां, ततस्तेन पुत्रेण 'ला यजे' वा मुद्दिश्य यज्ञ करवाणीति ॥ प्रार्थनमकार नारदोपदेश मुवा हरियन्द्रहत्तान्तं दर्शयति- "तधेति ; स वरुणं राजान मुपससार, पुत्रो मे जायतां तेन त्वा यजा इति ; तथेति ; तस्य ह पुत्री जजे रोहितो नाम” इति । नारदोपदेश मङ्गीकत्व हरिश्चन्द्रो वरुणम् 'उपससार' प्रार्थया- मास । 'स:' वरुणोऽपि तथास्त्विति तदीयपुत्रोत्यत्यै वरं दत्तवान् । तेन च वरेणोत्पत्रस्य 'रोहितः' इत्येतन्नामाभूत् ॥ अथ बहुभिः पर्यायैर्वरुण थोलि हरिश्चन्द्रस्य प्रत्युलिओत्युभयं प्रतिपाद्यते ; तत्र प्रथम पर्याय दर्शयति- "तं होवाचाजनि वै ते पुलो यजस्व मानेनेति ; स होवाच , यदा वै परा निर्दशी भवत्यथ स मेध्यो भवति, निर्दशो वस्त्वष वा यजा इति ; तथेति" इति । '' हरिश्चन्द्र वरुण उवाच । हे हरिश्चन्द्र ! ते पुत्रः 'अजनि बैं' उत्पन्न एव, अनेन पुत्रेण मा मुद्दिश्य यागं कुर्विति । एवं वरुणेनोते हरिचन्द्रः पुनः प्रत्युवाच । यागार्थ: पशर्यदा निर्दशो भवति , तदा स पशः 'मेध्यः' यागयोग्यो भवति । निर्गतानि अगौचदिनानि दशसहाकानि यस्मात् पयोः सोऽयं "निर्दशः' । तस्मादय 'नु' तिनं निर्दशोऽस्त , 'पथ अनन्तर वां प्रति अहं 'यजै' त्येतदाक्यम् । वरुणः 'तथा अतु' इति अङ्गीचकार ॥ हितीय मुक्तिप्रत्युक्तिपर्याय दर्शयति- “स ह निर्दश पास ; तं होवाच, निर्दशो न्वमूदजस मानेनेति ; स होवाच, यदा वै पशीर्दन्ता जायन्ते ऽथ स मध्यो भवति ; दन्ता वस्य जायन्ता मथ त्वा यजा इति ; नति"-इति । दशदिनामौचापगमे शुद्ध- , ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ त्वात् यथा यागयोग्यत्व, तथा दन्तोत्पनत्वादवयवसम्पूच्या याग- योग्यत मित्यभिप्रायः । स्पष्ट मन्यत् ॥ बतीयं पर्यायं दर्शयति-"वय ह दन्ता जन्निरे; तं होवा. पात्रत वा भस्य दन्ता यजस्व मानेनेति ; स होवाच, यदा वे पथोर्दन्ताः पद्यन्ते ऽथ स मेध्यो भवति ; दन्ता बस्य पदान्ता मथ त्वा यजा इति ; तथेति"-इति । 'अन्जत वै' जाता एव 'पद्यन्ते' पतन्ति । प्रथमोपनानां दन्ताना मस्थायिलेन मुखपखवयवत्वा. भावात्। तथाले सति पयोमध्यत्वम् । चतुर्थ पयोये दर्शयति- "तस्य ह दन्ताः पेदिरे; त होवाचा. परसत वा अस्य दन्ता, यजस्त्र मानेनेति ; स होवाच, यदा वै पयोदन्ताः पुनर्जायन्ते य स मेध्यो भवति ; दन्ता न्वस्य पुन- र्जायन्ता मथ त्वा यजा इति; तथेति"-इति । 'पपरसत वै' पतिताः । पुनरुप मानां दन्तानां स्थिरत्वेन सम्पूर्णावयवत्वात पगोमध्यलम्॥ पञ्चमं पर्यायं दर्शयति- "तत्य ह दन्ताः पुनर्जनिरे ; होवाचानत वा भस्य पुनर्दन्ता यजख मानेनेति ; स होवाच , यदा ये वियः सान्नाहुको भवत्यथ म मेध्यो भवति ; सवाई नु प्रापोवध त्वा यजा इति; तथेति" इति । 'पत्रत ' जाता पान्तरस्य पुनर्दोत्पत्ति मेध्यत्वेऽपि मस्य पगीः धवियत्वात् खजात्युषितधनुपिकवचादिसन्नाहगोलिवे सति पायुधितण्यापारसम्पूतों मेध्यत्वम् ; नमात् 'न' चित्र मेवासी भया प्रामोत, पनन्तर मेव यजा इत्युत्तर' परुषोतीरकार ॥ पठं पयांचे दर्शयति- "म १ मप्राई प्राप; तं होयाच, मनानाप्रोग्राम माननति ; म मयेत्युमा पुन मामन्त्रया. तं एव।

·॥ सप्तमपश्विका । ३।३॥ मास; तताय वै मद्यं वा मददाहन्त त्वयाह मिमं यजा इति"- इति। सजाहप्रारूड 'स: हरिश्चन्द्रो वरुणोति मगोहत्य पुत्र मामन्नाव मुवाच । उपलालनार्थ पुरे पिळवाघि तत-शब्द - जयोगः। हे 'तत' पुत्र! 'अयम् एव वरुणो मद्य 'वां' पुत्र वरेण दत्तवान् । 'हन्न' दुष्टः अहम् 'दम' वरुणं यत् 'लया' पुत्रेण 'यजे' यागरूपां पूजां करवाणीति हरियन्द्रत्योतिः । अथ रोहितनाम्नः पुत्रस्य सत्य' दर्शयति- “स ह नेत्यु का धनुरादायारण्य मपातस्थौ ; स संवत्सर मरण्ये चचार"-इति । 'स ह' स खलु रोहिताख्यः पुत्रः पितुर्वाक्यं निषिध्य, स्वरक्षणार्थ धनुः स्वीकात्य अरण्यं प्रत्युपगतो ऽभूत् । कस्मिंश्चिदरखे नैरन्तयेंण 'सः' रोहितः संवत्सर चचार ॥ २ (१४), इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिव माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयनामणस्य सप्तमपञ्चिकायां वतीयाध्याये (वयस्त्रिंशाध्याये) दितीयः खण्डः ॥ २ (१४) ॥ ॥ अथ वतीयः खण्डः ॥ अघ हैवाक वरुणो जग्राहे तस्य होदर' बन्ने तदु ह रोहितः शुश्राव' सो ऽरण्याद् ग्राम मेयाय त मिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच नाना श्रान्ताय धौर- स्तीति'रोहित शुशुम पापो नृषहरो जन इन्द्र इच्च- • “मापापो" घ, च।

·૭૨ ॥ ऐतरीयवाद्ययम् ॥ रतः सखा'चरैवेति चरैवेति वै* मा ब्राह्मणोऽवीच- दिति ह'द्वितीयं संवत्सर मरण्ये चचार सो ऽरण्याद् ग्राम मेयायत मिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच पुष्यि- यो चरतो जङ्क भूष्णुरात्मा फलयहिः'शेरे ऽख सर्वे पापमान:'श्रमेण प्रपये हताश्चरैवेति चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह'तीय संवत्सर मरण्ये चचार सो ऽरण्याद् ग्राम मेयाय'त मिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्ये- त्योवाच आसे भग सोनखोई स्तिष्ठति तिष्ठत: शेते निपद्यमानख चराति चरती भगवरैवेति चरैवेति वैमा ब्राह्मणो ऽवोचदिति है चतुर्थ संवत्सर मरण्ये चचार' सो ऽरण्याद् ग्राम मेयाय'त मिन्द्रः पुरुषरूपया पर्ययोवाच कलिः शयानो भवति सचिहानस्तु दापरः उत्तिठस्वेता भवति कृतं सम्पद्यते चरश्चरैवेति चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह पञ्चमं संव- त्मर मरण्ये चचार सोऽरण्याद ग्राम मेयाय त मिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच चरन्वै मधु विन्दति चर- नखाद मुटुम्बरं सूर्यस्य पश्य थेमाणं' यो न तन्द्रयते चरंचरैवेति चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति हे' पष्ठ संवत्सर मरण्ये चचार सोऽजीगत सौयवसि मृपिमशनया परोत मरण्य उपेयाय तस्य ह त्रयः * *चरपति" एव मिहोत्तरत्रापि चिरस्थानपार्थक्यम् । - "-इदिछ,ग।

·-
॥ सप्तमपञ्चिका।३।३ ।
पुत्रा आसुः शुनःपुच्छः शुनःशेपः' शुनोलाङ्गूल इति
तं होवाच 'ऋषे ऽहं ते शतं ददाम्यह मेषा मेकेना-
त्मानं निष्कोग्या इति स ज्येष्ठं पुत्रं निरहणान
उवाचन विम मिति नो एवेम मिति कनिष्ठं माता
तो ह मध्यमे सम्पादयान्चक्रतुः 'शुनःशेपे' तस्स ह
शतं दत्त्वा स त मादाय' सो ऽरण्याट् ग्राम मेयाय स
पितर मेत्योवाच'तत हन्ताह मनेनात्मान' निष्क्रौगा
इति स वरुणं राजान मुपससारानेन त्वा यजा
इति तथेति'भूयान् वै ब्राह्मणः क्षत्रियादिति वरुण
उवाच तस्मा एवं राजसूय यज्ञातुं प्रोवाच त मेत
मभिषेचनौये पुरुषं पशु मालेभे॥ ३ (१५)॥
रोहितस्यारण्ये संवत्सरचरणानन्तरभाविन हरिश्चन्द्रादीनां
वृत्तान्त दर्शयति “अथ हैवाक वरुणो जग्राह
तस्य होदर
जन्ने ; तदु ह रोहितः शुश्राव ; सो रियाद ग्राम मेयाय ; त
मिन्द्रः पुरुपरूपेण पर्येत्योवाच, नाना थान्ताय श्रीरस्तीति रोहित
शुशुम , पापो तृषहरो जन
इन्द्र इचरतः सखा, चरैवेति"
-इति । 'अर्थ' रोहितस्यारखे संवत्सरवासानन्तर मेव 'एक्ष्वाक'
इक्ष्वाकुवंशोत्पन्न हरिचन्द्रं 'वरुणः' देवो रोगरूयेण जग्राह ।
वरुणेन गृहीतस्य हरिश्चन्द्रस्य 'उदरं जन्न' जलेन पूरित मुच्छ्रनं
महोदरनामक रोगस्वरूप मुत्पन्नम्। 'तदु है' तदपि सर्व मरण्ये
स्थिती 'रोहितः' पुत्रो मनुष्यमुखाछुथाव ।
श्रुत्वा च 'स.
रोहितः पितरं द्रष्टु मरण्याद ग्रामं प्रत्याजगाम । प्रागच्छन्तं
-
%3
,

·७४ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ रोहित मार्गमध्ये इन्द्रः केन चिद् वामणरूपेण प्राम्य इद मुता- वान्, -आ समन्ताच्छ्रान्त प्राधान्तः, सर्वत्र पर्यटनेन शान्तिं प्राप्तः, तहिपरीतो ऽनाधान्तः एकलेव निवासशीलः, तादृशाय ; तथाविधस्य पुरुषस्य 'श्रीः बहुविधा सम्पन्नास्ति । यहा, नाति पदच्छेदः । 'याताय' सर्वत्र पर्यटनेन वान्तस्य 'नाना श्री.' बहुविधा सम्पदस्ति । 'इति' अनेन प्रकाए रोहित! वय नीतिकुशलानां पुरुषार्णा मुखात् शुश्रुम । 'वरो जनः विद्यादिभिः थेठो ऽपि पुरुषः 'ऋषत् पापः' नृषु मनुष्येयु सीदतीति 'नृपत्' येटोपि बन्धुग्रहेषु सर्वदावस्थितः तैरवज्ञातः 'पाप' तुच्छो भवेत् । पतस्तव पिढग्रहे वासो न युक्तः । न च अरसे घरतो मन सहायो नास्तीति गइनीयम् ; 'इन्द्र एव' परमेश्वर एव 'चरतः' तव सखा भविष्यति । तस्मात् 'चरैव' सर्वथा अरणे घरखेति। एव मुवाच । एवं बहुवपि पर्यायेषु द्रष्टव्यम् ॥ तवेन्द्ररोतियोः संवादे हितीयं पर्यायं दर्शयति- “चरैवेति वे मा बामणो ज्वोचदिति इ रितीय संवार मरये चचार; सो रियाद् याम मेयाय ; त मिन्दः पुरुपरूपेण पर्यत्योवाच, पुष्पिणी घरतो जर, भूप्णुरामा फलाहिः, गेरे ऽस्य सर्वे पाप्मानः, यमेष प्रपये इतायरैवेति" इति। ब्राप्रपरपस्येन्द्रस्य वाक्य गुला बाप्रपोऽय मरग्ये चरवेत्येयं मा मुलवानिति मनसि बामणवाक्ये महान्त मादर कृत्वा पुनरप्य के संवत्सर मरणे चरित्सा पयात् पितर' द्रष्टुं पामे त मागछन्तं पुनरपि इन्द्रो बाध रूपेप पागत्व एव अपाच । 'चरतः' पर्यटनं कुर्वतः पुरुषस्य 'ज' यथा पुष्पयुक्ता वधशाखा लता या, मगधीपता मेप्या भवति , एवं धरतो जरे अमजयेन मध्ये "पुष्पिशी' भवतः ।

·॥ सप्तमपश्चिका ।३।३॥ ७५ भवतः । तथैव 'मामा' मध्यदेहः 'भूणः' वहिष्णुः ‘फलग्रहि' प्रारोग्यरूप फलं महाति। तथैव 'यस्य चरतः पुरुषस्य 'सर्वे पामान:' सर्वपापानि 'प्रपथे प्रकटे तीर्थचेत्रादिमार्ग 'यमेण' तत्तद्देवतादिदी ने तीर्थयावादिप्रयासेन 'हताः' विनाधिताः सन्तः 'शेरे' शेरते, शयाना इव भवन्ति । यथा शयानाः पुरुषाः खकार्य कृषिवाणिज्यादिकं कर्तु ममताः, एवं पुखेन विनष्टाः पामानो नरकं दातुमसमर्धा इत्यर्थः । तमात् सर्वथा अरण्ये चर, न पितटहे ऽवतिठख ॥ तीय पर्यायं दर्शयति- "घरैवेति वै मा ब्राह्मणोऽवोच- दिति हटतीयं संवत्सर मरये चचार; मोरयाद ग्राम मेयाय ; त मिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्येत्योवाच, पास्ते भग पापीनस्योद्ध- स्तिष्ठति तिष्ठतः, शेते निप द्यमानस्य चराति चरतो भगवरैवेति" इति । 'भगः' सौभाग्यम् । 'श्रासीनत्य' उपविष्टस्य 'प्रास्ते' तयेव तिष्ठति, न तु पईते ; अभिधितोरुद्योगस्याभावात् । 'तिधत:' उपवेशनं परित्यज्योत्यानं कुर्वतः पुरुषत्य भगः 'आई' अभिवृद्धरुन्मु खस्तिष्ठति ; कपिवाणिज्याद्युद्योगस्य सम्भावितत्त्वात् । 'निपयमानस्य' भूमौ शयानस्य भगः 'शेते' निट्रो करोति ; विद्यमानधनरचादिचिन्ताया अप्यमावात् सर्वथैव विनश्यति । 'चरतः' तेषु नेषु देशेषु अर्जनाथं पर्यटनी कुर्वतः पुरुषस्य 'भगः' सौभाग्यं 'चराति' दिने-दिने वईते । तस्मात् त्वं चरैवेति, न खेकव तिष्ठ चतुर्थ पर्यायं दर्शयति-"चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह चतुर्थ संवत्सर मरण पार; सीरवाद ग्राम मेयाय ; तमिन्द्रः पुरुषरूपेय पर्येत्योवाच, कलिः सयानो भवति, सनि.

·इति । - ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ हानस्तु हापरः, उत्तिठस्त्रेता भवति, कृतं सम्पद्यते, चरचरैवेति"- इति । चतस्रः पुरुषस्थावस्थाः । निद्रा, तत्परित्यागः, उत्थानं, सञ्चरणं चेति । ताशोत्तरोत्तरयेष्ठत्वात् कलि-दापर-वेता-कृत- युगैः समानाः। ततश्च सञ्चरणस्य सर्वोत्तमत्वाचरैवेति । पञ्चमं पर्यायं दर्शयति-"चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह पञ्चमं संवत्सर मरखे चचार ; सो रण्याद् ग्राम मेयाय, त मिन्द्रः पुरुषरुपेण पर्येत्योवाच, चरन् वै मधु विन्दति, परनखादु मुदुम्बरं, सूर्यस्य पश्य श्रेमाणं, यो न तन्द्रयते चरचरैवेति"- एव पुरुषः चिद हवाग्रे 'मधु' माचिकं लभते, कचित् 'खादं मधुर मुटुम्बरादिफलविशेपं लभते । एतदुभय मुपलक्षणम् । तत्र तत्र विद्यमानं भोगविशेयं लभते । तल सूर्यो दृष्टान्तः । 'यः' सूर्यः सर्वत्र परवपि 'न नन्द्रयते' कदाचिद- प्यलसो न भवति , तस्यं सूर्यस्य 'थेमाणं' श्रेष्ठत्वं जगहन्द्यत्व' पश्य । तस्माचरैव इत्य मिन्द्रकतेनोपदेशेन चरती रोहितस्य खजोवने पितु- रारोग्ये ध कारणभूतं थेयोलाभं दर्शयति- “चरैवेति वै मा ब्राह्मणो ऽवोचदिति ह षठं संवत्सर मरण्ये चार ; सो जोगत्ते सौयवसि मृषि मशनया परीत मरण उपेयाय"-इति । पठे संवत्सरे पूर्ववदरयसवारी 'सह' रोहितः कचिपि तस्मिन- रये 'उपेयाय' प्राप्तवान् । कीदृश मूपिम् ! अजीगर्तनामकं, सूयवसस्य पुत्रम् , 'भगनया परीतम्' अन्नालाभेन क्षुत्पीड़ितम् ॥ प्रथाजोगतरोहितयोः संवादं दर्शयति- "तस्य ह त्रयः पुवा पासुः,- शुनःपुच्छः शुनःपः शमोलाडूल इति ; होपाच, ऋपे ऽहं ते गतं ददाम्यह मेषा मेकनारमानं निष्कीणा .. त ·॥ सप्तमपञ्चिका।३।३॥ इति; स ज्येष्ठं पुत्रं निग्रहान उवान, न विम मिति ; नो एवम मिति कनिष्ठं माता; तो ह मध्यमे सम्पादयश्चक्रातः शुनागपे; तस्य ह यतं दत्त्वा स त मादाय सोऽरयाद ग्राम मेयाय"-इति । 'तस्य अजीगर्तस्य शनापुच्छादिनामकास्त्रयः पुना पासुः । 'तं' पुत्रवन्त मृर्षि रोहितः उवाच । हे ऋये ! '' तुभ्य महं गवां शतं ददामि । 'ज्येष्ठ पुत्र' शनापुच्छनामकं हस्तेन 'निग्रहानः' स्वसमीपे समाकर्यन रोहितं प्रत्येव मुवाच,- तुभ्य मेकः पुत्री दीयते, 'मनु' शुनःपुच्छन्तु 'न' ददामि; मम प्रियवादिति । ततो माता कनिठं इस्तेन राहीत्वैव मुवार-'इम' शुनोलाडूल तु मम प्रियं 'नो एवं सर्वधा न ददामौति । ततः 'तो' उभी मातापितरी 'मध्यम' पुत्रे शन:पे दानं 'सम्मादयाञ्चक्रातः' अङ्गीकृतवन्तौ। ततः 'तस्य' अजीगतस्य 'सः' रोहितो गवां शतं दत्त्वा 'त' शुनाशेपम् आदायावस्थितः । ततः 'स:' रोहितः तेन शुनाशेपेन सहारण्यात् स्वकीयं ग्रामं प्रत्याजगाम । तदागमनादूईकालीन वृत्तान्त दर्भय ति- “स पितर मेयो- वाच, - तत इन्ताह मनेनात्मानं निष्कीणा इति; स वरुणं राजान मुपससारानेन त्वा यजा इति । तथेति , भूयान् वै ब्राह्मणः क्षत्रियादिति वरुण उवाच ; तस्मा एतं राजसूर्य यजक्रतुं प्रोपाच, - • “षया भामोश -वि पा• ६. ३. २१ । “शेपपुष्पलाले' भन;"-तत्रैव वा०५ । "नभै बनस्पत्यादिषु युगमन-नि पा० ६. २. १४० । शून शेपम् । एन,शेफ इनि पाठोऽपि महाभारतादौ ( १३.३, ६.)। शेप: इति, वैतसः इति च हे पद नियम- समामाये पठिये। "शेमी वैतस इवि पुस्मजननस्य । प. अपते: स्पातिकमयो, नसो वित भवति"-द निरु. ३.४ ४ ॥ "चीयो दानविक्रयातिमा विद्यन्ने, न पुस सो पोस्य के, शौन,शेपे दर्शनान"-इति बाह याम्ब. (३. 1 ४.)।

·॥ ऐतरेयवादापम् । सम्पन। त मत मभिषेचनीये पुरुष पशु मालेमे"-इति । 'स' रोहितः पितर मागदैव मुवाच । है 'तत' पितः । 'हन्त' भावयो. हर्षः यहम् 'पनेन' शन.परूपेण मूल्येन 'आत्मानं' महेहं करुणात् 'निष्किणे' मूल्य दत्त्वा प्रात्मानं मोचयामीत्यर्थः । तधोके 'स' इरियन्ट्रो वरुण भुपेत्य 'अनेन' शन.शेपेन वाहाणेन 'वा' वा यक्ष्यामीत्युक्तवान् । 'स.' वरुणो ऽपि तधेत्यगोक- त्वैव मुवाच- 'क्षत्रियात्' तव पुत्रात् रोहितादप्यय' ब्राह्मणो 'भूयान्' अभ्यधिक एव, मम मिय. ; इत्युला 'तो' हरिचन्द्राय कर्तव्यत्वेन राजसूय मुपदिदेश च । 'सा' हरियन्द्रो राजसूय प्रक्रम्य तस्य मध्ये यो ऽभिपेचनीयाख्यः * एकाह. सोमयागः, तस्मिन् 'त मेतं' शुन.पं पुरुपं पशुम् 'पालेभे' सवनीयपरत्वेना- लधु निश्चितवान् ॥ ३ (१५) । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाहाणस्य सप्तमपञ्चिकायां वतीयाध्याये (त्रयस्त्रिंशाध्याये ) ढतीयः खण्डः ॥ ३ (१५) ॥ • "सव सरान्ते समानपचे ऽभिषेचनीय दशपेयी, उद्यो पृष्ठ उभयमामाभिच नीय '-इति पान. श्री.१३०,८। तपाइनि अभिषेकार्थाना मी ग्रहण भवति । वहिषास्तु काल्या. श्री. १५४ ११-५६ सूवेषु द्रष्टव्यानि। 'राजानो भविष्य त्यभिषे पनीया .- विमोनिभिषेचनीया-इति च शन• बा• १३५ ३१॥

·॥ सप्तमपच्चिका । ३।४ ॥ -- * भय चतुर्थः खण्डः ॥ तख ह विश्वामित्रो होतासौजमदग्निरध्वर्युदै- सिष्ठो ब्रह्मा ऽयाय उगाता तम्मा उपाकृतार्य नियो- तारं न विविदुः स होवाचाजोगतः सौयवसिर्मय मपर शतं दत्ताह मेनं नियोक्ष्यामीति तमा अपर' शतं ददस्त स निनियोज तस्मा उपाकृताय'नियुक्ता- यातीताय पर्यग्निकृताय विशसितारं न विविदुःस होवाचाजीगतः सौयवसिमझ मपर शतं दत्ताह मेन विशसिष्यामौति'तस्मा अपरं शतं ददुः सोऽसिं निःथान एयायाध ह शुनःशेप ईक्षाञ्चके' मानुष मिव वैमा विशसिष्यन्ति हन्ताहं देवता उपधावामीति स प्रजापति मेव प्रथम देवताना मुपससार'कस्य नून कतमखासताना मित्येतयर्चा' तं प्रजापतिरुवाचा- ग्नि देवानां नेदिष्ठस्त मेवीपधावेति सोऽग्नि साराग्नेर्वयं प्रथमस्यामृताना मित्येतयर्चा त मग्नि- सवाच'सविता वै प्रसवाना मौशे त मेवोपधावेति स सवितार मुपससारामि त्वा देव सवितरित्यतेन टचेन तं सवितोवाच' वरुणाय वै राजे नियुक्तोऽसीति त मेवोपधावेति स वरुणं गजान मुपससारांत उत्तरा- मिरेकत्रिंशता 'तं वरुण उवाचाग्नि देवानां मुखं मुपस- - ·८. । ॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ सुहृदयतमस्त' नु स्तुयथ लोत्सच्याम इति सोऽग्नि तुष्टावात उत्तराभिविंशत्या'त मग्निरुवाच विश्वान् नु देवान् स्तुयथ * त्वोत्सूक्ष्याम इति स विवान् देवांस्तुष्टाव नमो महदभ्यो नमो अर्भकेभ्य इत्येत- यर्चा तं विश्वे देवा ऊचुरिन्द्रो वै देवाना मोजिठो बलिष्ठ सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतमस्त' नु स्तुयथ स्वोरसच्याम इति स इन्द्र तुष्टाव यञ्चिद्धि सत्य सोमपा इति' चैतेन मूक्तेनोत्तरस्य च पञ्चदशभिस्तरमा इन्द्र । स्तूयमानः प्रीतो मनसा हिरण्यरथं ददौ त मेतया प्रतीयाय शश्वदिन्द्र इति त मिन्द्र उवाचा- श्विनी नु स्तुद्मथ स्वोत्सच्याम इति सो शिवनी तुष्टात उत्तरेगा तृचेन त मश्विना अचतुरुषस' नु स्तुद्याथ त्योत्स्वक्ष्याम इति स उषस तुष्टावात उत्त- रेण टचेन' तस्य ह स्मर्युच्युत्तायां वि पाशी मुमुचे कनौय ऐक्षाकयोदर' भवत्युत्तमस्या मेवर्युक्तायां वि पाशो मुमुचे'ऽगद ऐवाक पास ॥ ४ (१६)॥ हरिचन्द्रस्य राजसूयानुष्ठानं दर्शयति- "तस्य इ विश्खा- मित्रो होतासौजमदग्निरध्वर्युर्वेसिष्ठो ब्रह्मा ज्यास्य उदाता; तस्मा उपासताय नियोक्तारं न विविदुः; स होवाचाजीगः सौयवसि. मंध मपर शतं दत्ताह मेनं नियोच्यामीति ; तस्मा अपरं शतं - * "देवामानार्थ" घ। + “इन्द्रः क, च, त्र।

·॥ सप्तमपचिका । ३।। ददुस्तं स निनियोज" इति। विश्वामित्रादयो महर्षयः 'तस्य' हरिचन्द्रस्य यागे राजसूये होत्रादयश्चत्वारो महर्लिज आसन् । तब जमदग्निरध्वर्युरभिपेचनोवे सोमयागे 'त' शुन:पं सवनीय- पशुत्वेनोपाकृतवान् । वहिर्युक्तया प्रक्षणाख्या मन्चपुरमारं समुप- स्पृश्य खोकार: ‘उपाकरणम्। तत जङ्घ यूपबन्धन 'नियोजनम् । तस्य क्रूरकर्मत्वादयु: नियोजने ऽप्रवृत्तः । ततः 'उपाकताय तम्मे सपाकरणेन संस्कृतस्य शौनःशेपस्य नियोहार' यूपे बन्धन- कर्तारं कश्चिदपि पुरुष 'न विविदुः' न लेभिरे। तदानीं भूय- वसस्य पुत्रः, शुनःपस्य पिता, 'सः' अजीगत: मध्य पूर्वार- तादपेतम् 'अपर गोशतं हे यजमानविजः ! दत्त , अहम् ‘एनं' गुन.येपं यूपे 'नियोक्ष्यामि' रशनया कव्यां गिरसि पादयोच बड्डा रशनाग्रस्य यूपे बन्धनं 'नियोजनम्' तदहं करियामीति । 'ती' अजीग य अपर गोयतं ददुः ; 'त' च शुनःोपं 'स:' अजीगर्ती निनियोज । धातोर्भािवं परित्यज्योपसर्गस्य हिर्भावग्छान्दसः । अथ विशसनप्रति दर्शयति- "तमा उपाकृताय नियु- कायाप्रीताय पर्य ग्मिकताय विशसितारं न विविदुः; स होवाचा- जीगत: मौयवसिमध मपर शतं दत्ताह मनं विशसियामीति; तस्मा भपरं यतं ददुः, सो ऽसिं निशान एयाय"-इति । करण-नियोजने पूर्व मुत। पानीसज्ञिताभिरेकादशभिः प्रयाज- याज्याभिः यद यजनं तद् 'पानीपनम्' । दमरूपेणोल्मुकेन त्रिः प्रदक्षिणोकरणं तत् 'पर्यग्निकरणम्' । तवाविधसंस्कारचतुष्टय- युनाय 'तम्मै तत्य शनापत्य 'वियमितार' हिंसितारं करा- उपा- , “पछावि धनुनि शम्"-इवि पा. १. १. ११.। । देवचतुष्टयविध्यादिकम् मा. २२३-२५४ पटेयु द्रव्यम्।

·८२ ॥ ऐतरेयवाप्रणम् ॥ स्मानं कञ्चिदपि पुरुषं न लेभिरे। ततो जीगत: पूर्ववदपर गोमतं गृहीत्वा मारयितुम् 'असि' खड्नं 'निःशानः' निशितं तीक्ष्णं कुर्वत्रेव 'एयाय' अाजगाम । पितुरजीगतस्य पुत्रमारणोद्योगानन्तर हत्तान्त दर्शयति- “अथ ह शुनःशेप ईक्षाचक्रे ऽमानुष मिव वे मा विशसिष्यन्ति , हन्ताह' देवता उपधावामीति; स प्रनापति मेव प्रथमं देवताना मुपससार, कस्य नून कतमस्यामृताना मित्येतयर्चा"-इति । 'अय' पितुः पुत्रमारणोयोगानन्तर 'शुनःभेपः' पुत्रो मनस्येवं 'देवाञ्चके' विचारितवान् । “अन्यत्र पर्य ग्निकतं पुरुप मार- ण्यायोत्सृजन्ति अहिंसाय”-इतिश्रुतः पर्यग्नि करणादूई मनुष्य परित्यजन्ति । एते तु 'मा' माम् 'अमानुप मिव' मनुष्यव्यति- रित मजादिपशु मिव 'विशसिप्यन्ति' मारयिष्यन्ति । 'हन्त' हा कष्ट मेतत् सम्पन्नम् । अह मितः परं रक्षार्थ देवता: 'उपधा- वामि' भजामि । 'इति' एतद विचार्य देवानां मध्ये 'प्रथम' मुख्य प्रजापति मेव “कश नूनम्" इत्यूचा (ऋ० सं० १. २४. १. ) 'उपससार' सेवितवान् । नस्य प्रजापते: सहकारित्वेनाग्नेः सेवा दर्शयति-" प्रजा- पतिस्वाचाग्नि देवानां नेदिष्ठस्त मेवोपधावेति सोऽग्नि मुप- समाराग्नेर्वय' प्रघमस्यामताना मित्येतयचा" इति । 'त' सेवक यनापं मजापतिरेव मुक्तवान्। अग्निः सर्वेषां देवानां 'नेदिष्ठः' विपहनेनातिसमीपवर्ती, पतस्त मेवोपाखेत्युतः सः' शनायेपः "भग्नेयेयम्" इत्यूचा (सं० १.२४.२.) पग्नि मुपासितवान् । तस्य धाम्नेः सहकारित्वेन सवितुरुपासन' दर्शयति- "त मनिस्वाच, सपिता ये प्रसवाना मीगे, त मेवोपधावेति ; म ·। सप्तमपचिका।३।४। ८३ सवितार मुपसमागभि त्वा देव सवितरित्यतेन टचेन"-इति । 'प्रसवानां सर्वेषु कार्येषु प्रेरणारूपाणा मनुज्ञानात् सविता 'ईशे' स्वामी भवति । तस्मात् तमेवोपधावत्यग्निनोपदिष्टः "अभिवा" -इति ( ऋ०सं०१.२४.३-५.) बचेन सवितार मुपासितवान् । तस्य च सवितुः सहकारिलेन वरुणस्योपासनं दर्शयति-"तं मवितोवाच, वरुणाय वैराने नियुक्तो ऽसीति, त मेवोपधावेति ; स वरुणं राजान मुपससारात उत्तराभिरेकविंगता" इति । हे शुनःशेप ! वरुणाचे त्वं यूपे बजोऽसि, प्रतो पण मुपाखेति सपि- भोताः, पूर्वस्मात् सविटविषयात् चात् , उत्तराभिरे कविंशत्- सङ्ख्याका भिभिवरुण मुपासितवान्। “न हि ते क्षत्रम्”–वृत्याद्याः सूक्तोपभूता दार्चः (ऋ० सं० १.२४. ६-१५.), “यचिदि ने विश:"-इत्यादिक मेकविंशत्यूचं मूलम् (ऋ० सं० १, २५.), इत्येवं एकविंशत् समा ट्रष्टव्या । तस्य च वरुणस्य सहकारित्वेन पुनरम्यग्नेरुपासनं दर्थयति- "तं वरुण उवाचाग्नि देवानां मुखं सुहृदयतमस्तं न सुद्यय त्वोत्सल्याम इति; सोऽग्निं तटावात उत्तराभिर्दाविंशत्या"- इति । अय मग्निः सर्वेषां देवानां 'मुर्ख' मुखस्थानीयः; अग्नि- हारेणेव सर्वैर्देवैर्ह विस्वीकारात् । अत एव प्रीत्या हविर्वहना- दतिशयेन महदयः 'सुहदयतम:' । 'तम्' अग्निं 'न' क्षिप्रं स्तुहीति वरुणेनोः पूर्वोताभ्यः ऋग्भ्यः उत्तराभिविंगतिसयाकाभि- रिमरणिं तुष्टाव । “वसिया हि"-इत्यादिकं दशर्ष सूक्तम् (ऋ० सं० १. २६.), “अखं न खा"-इत्यादिक त्रयोदशचं सूक्तम् (ऋ०सं० १.२७.) , तवान्त्यां परित्यज्य वसिपादिसूनहय. गता ऋचो द्वाविंशतिसयाकाः ॥ .

·- ॥ ऐतरेयन्नाह्मणम्॥ अग्नेः सहकारित्वेन विश्वेषां देवाना मुपासनं दर्भयति- "त मग्निरुवाच, विखान् न देवान् स्तुद्यथ बोत्सत्याम इति; स विखान् देवांस्तुष्टाव, नमो महमो नमो अभ्य इत्येतयर्चा". इति । यद्यपि वरुणपाशेन बडत्वात् वरुण एव शुनःशेप मुत्रष्टुं समर्थः , तथाप्यग्नादीनां सहकारित्ववचन दााथै द्रष्टव्यम् । विश्वे देवा गणरूपा न भवन्ति, किन्तु सर्वे देवाः , तान् “नमो महद्भाः" इत्येतयों ( ऋ० स० १. २७, १३.) उपासितवान् । तेषां च विश्वेषां देवानां सहकारिबेनेन्द्रस्योपासनं दर्शयति-~- "तं विश्वे देवा अचुरिन्द्रो वै देवाना मोजिष्ठो बलिष्ठः सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतमस्तं नु स्तुह्यथ बोत्तच्याम इति ; स इन्द्र तष्टाव, यञ्चिद्धि सत्य सोमपा इति चैतेन सूक्तेनोत्तरस्य च पञ्चद- भभिः" इति । भोजोबलादिशब्दाः पूर्वाचार्यैरेवं व्याख्याता: "मोजो दीप्तिबल दाव्य , प्रसह्य करणे सहः । सुजनः सन् , पारयिष्णुरुपक्रान्तसमाशिलत्" इति । पृष्ठप्रत्यय-तमपप्रत्वयाभ्यां तत्र तत्रातिशय उच्यते । तादृश मिन्द्रं "यचिद्धि सत्य सोमपा:"-इत्यनेन सप्तर्चेन सूक्तेन (ऋ० मं०१.२८.), उत्तरसिमबपि “आ व इन्द्रम्" इत्यादिके हाविंशत्यूचे मूक्त (ऋ० स० १. ३०.) पञ्चदशभिरिमथ तुष्टाव ॥ पूर्व मन्यनुग्रहेण चरैवेत्येव मिन्द्रो रोहितं प्रत्युपदिदेश ; तस्योपदेशस्य फलपर्यवसायित्व मनुस्मरतः तस्येन्द्रस्य शुनःप- मुतौ प्रीत्वतिययं दर्शयति- "तमा इन्द्र स्तूयमानः प्रीतो मनसा हिरवरयं ददौ, न मैतया प्रतीयाय गखदिन्द्र इति" इति । पुनः धेनेन्द्रः स्तूयमानः प्रीतो भूत्वा 'तम्मै शुनःपाय सुवर्णमयं दिव्यं रथ मारोह पार्थ स्वकीयेन मनमैव ददी। युनागेपोऽपि ·॥ सप्तमपचिका । ३ ॥ ४ ॥ तदीय मनुग्रह मवगत्य पूर्वोक्ताभ्यः पञ्चदशम्यः 'उत्तरया' "शव- दिन्द्रः"-इत्येतया (ऋ० सं०१.३०.१६.) ऋचा 'त' रवं 'प्रती. याय' मनसेष प्रतिजगाम। इन्द्रस्य सहकारित्वेनाखिनोरपासन दर्मयति-"त मिन्द्र उवाचारिखनौ न स्तुयथ बोत्सच्याम इति; सो ऽखिनी तुष्टावात उत्तरेण ढचेन" इति । पूर्वोत्तायाः शश्वदिन्द्र इत्यस्याः 'उत्तरेण' "आश्विनावाजावत्या"-इति ( ऋ० सं० १. ३०.१७-१८.) चे- नाविनी स्तुतवान् ॥ अखिनोः सहकारित्वेनोपस उपास्तिं दर्शयति- “त मश्विना कचतुरूपसं नु स्तुथ वोरसच्याम इति ; स उपस तुष्टावात उत्तरेण चेन" इति । "कस्त उपः"-इत्यादिः (ऋ० सं० १. ३०. २०-२२.) उत्तरस्तुचः ॥ अयोक्तानां सर्वामां देवताना मनुग्रहेण शुन:शेपस्य बन्धमोच हरिश्चन्द्रस्यारोग्यं च दर्शयति- "तस्य ह स्मर्म्युच्युतायो वि पाशो मुमुचे, कनीय ऐवाकस्योदरं भवत्युत्तमस्या मेवर्चुलायां वि पायो मुमुचे ऽगद ऐक्षाक आस" इति । 'तत्य' पूर्वोक्तस्य वचस्य सम्बन्धिन्याम् 'ऋचि-ऋचि' एकैकस्या सुच्युक्तायां क्रमेण शुनःशे- पस्य पाशो 'विमुमुचे' विशेषेण मुक्तोऽभूत् + । 'ऐलाकस्य' हरिश्च- न्द्रस्य यत् महोदरं, तदपि क्रमेण 'कनीयः' अत्यल्प भवति । उत्त- * “स्तूयमान शवदिति पौनस्तु मनसा ददौ । शन पाय दिश्य तु रथं सर्व हिरण्मयम् ।"-इति दै.३ १.१। । “अन शेप माजीगतिं वरुणोद्वात् , स एवां वारुणो मपश्यत्, नया 4 स पामान वरुणपामादमुञ्चद" इति ने.स. ५.३ ३ ३ 1 "शीन.शेष माप्सापते, वरुणपाशादेवन मुति"-इति तेत्रा- १.० १.६॥

·॥ ऐतरेयवाहा यम् ॥ मत्या मृत्युक्तायां पाशो विमुमुचे, एवं सर्वात्मनामुक्तोऽभूत, ऐक्षा- कोऽपि 'अगदः' नि:शेषेण रोगरहित पास * ॥ ४ (१६)। इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमका ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपनिकायां ढतीयाध्याये (त्रयस्त्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१६) । ॥ अथ पञ्चमः खण्डः त मृविन अचुस्त्व मेव नो ऽस्याः संस्था मधि- गच्छत्यय हैतं शनःशेपो ऽजस्मवं ददर्श त मेताभिशत- सृभिरभिमुषाय यञ्चिद्धि त्व' गृहे गृह इत्यथैनं द्रोणा- कलश मभ्यवनिनायोच्छिष्ट चम्वोभरेत्येतयर्चा उघ हास्मिन्नन्वारधे पूर्वाभिश्चतसृभिः सखाहाकाराभि- र्नुहवाञ्चकारांयेन मवभृय मध्यवनिनाय त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्यानित्येताभ्या 'मघैन मत जई 'मग्नि माहवनीय मुपस्थापयानकार शनश्चिच्छेपं निदित सहस्रादित्यय हशुनःशेपो विश्वामित्रस्यास माससाद स होषाचानीगतः सौयवसिपे पुनर्मे पुचं देहीति • द बा मायापिनाविमायाव (९ सयोः । भाग- 41 प्यानपापानम् १.६ पयाययो । तपा महाभारतापि १३.३. (-८ । पि0.1-4.1 ·समपञ्चिका । ३।५॥ नेति होवाच विश्वामित्रो देवा वा इमं मम मरास- तेति स ह देवरातो वैश्वामित्र आस तस्यैते कापि- लेय-वाधवाः स होवाचाजीगतः सौयवसिस्त्वं देहि विह्वयावहा इति स होवाचाजीगतः सौयवसिराशि- रसो जनमनायाजीगतिः श्रुतः कविः' ऋषे पैता- महात् तन्तोर्मा ऽपगाः पुनरेहि मा मिति स होवाच शुनःशेपो ऽद[स्त्वा शासहस्त' न यच्छूटेष्वलसत गवां त्रीणि शतानि ल मवृणीघा मदगिर इति स होवा- चाजोगतः सौयवसिस्त मा तात तपति पापं कर्म मया कृतं तदह' निहवे तुम्य प्रतियन्तु शता गवा- मिति स होवाच शुनःशेपो'यः सकृत्पापकं कुर्यात्' कुर्यादेनत्ततो ऽपर"नापागाः शौद्रान्यायादसम्धेय खया लत मित्यसन्धेय मिति है विश्वामित्र उपपपाद स होवाच विश्वामित्री भीम एव सौयवसिः शासेन विशिशासिपुः अस्थान् मैतस्य पुत्रोभूममैवोपेहि पुत्र- तामिति स होवाच शुनःशेपः स वै यथा नो जपया राजपुत्र तथा वद यथैवाङ्गिरसः सन्नुपेयां तव पुत्रता मिति स होवाच विश्वामित्रो ज्येष्ठो मे त्वं पुत्राणां वास्तव शेठा प्रजा स्यात् उपेयादेवं मे दायं तेन वै लोममन्वय इति स होवाच शुनःशेषः' सज्जानानेषु - • "शोद्राच्याया -इति ज, जा ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् । वै ब्रूयात्सौहार्याय मे थिये यथा ऽहं भरत ऋषभोपेयां तव पुत्रता मित्यथ ह विश्वामित्र: पुवानामन्त्रयामास मधुच्छन्दाः शृणोतन ऋषभो रेणुरष्टका ये के च भात- र: स्व नास्मै ज्ययाय कल्पध्व मिति ॥ (५)१७॥ बन्धनात् मुक्तस्य भुनःशेपस्योत्तरकालीनं वृत्तान्तं दर्शयति- "त मृविज ऊचुस्त्व मेव नो ऽस्याङ्गः संस्था मधिगच्छत्यथ हैतं शुनःशेपो ऽन्नस्सवं ददर्भ ; त मैताभियतसभिरभिसुपाव, यविधि त्व रहे ग्रह इत्यथैनं द्रोपकलश मभ्यवनिनायोच्छिदं चम्बोभरे- त्यतया ; ऽय हास्मिनन्वारब्ध पूर्वाभियतमभिः सस्वाहाकारा. भिर्जुहवाञ्चकारार्थन मवय मभ्यवनिनाय, त्वं नो अग्ने वरुणस्य विदानित्येतान्या मयेन मत अई मग्नि माहवनीय मुपस्थापया- धकार, शुनधिपं निदितं सहस्रादिति" इति। देवतानु. प्रहयुक्तो' 'ते' भुनःगेपं विवामित्रादयः सर्वे 'ऋविजः' एव मूचः- हे गुनःमेप ! व मेव 'नः' पस्माकम् 'अस्याहा' अभिपे- चनीयास्यस्य संस्थां' समाप्तिम् 'अधिग छ प्रामुहि, अनुष्ठापये- त्वयः । तेरेय मुतो सत्वनन्तर शुनःयेष: 'एतम्' अभिपेचनीयास्यं सोमयागम् 'पत्रम्स' ददर्भ । 'अन्नसा' ऋजुमार्गेण 'सवः' सोमाभिषयो यस्मिन् यागे सोऽस्त्रम्मवः, ताहमं प्रयोगप्रकार निषितयान् । निचित्य च 'त' सोम “यभिदि-इत्यादिभिः चत. गुभिः (० सं० १.२८.५-२८.) ऋम्भिरभिपुतं सतवान् । पच 'एनम्' पभिपुतं मोमम् 'एतया' "उशिर्ट' धम्योः". "-इत्यचा (रा. म. १.२८.८.) दोपकनग ममिलन 'पपनिनाय' द्रोण. कलगे प्रधिमपान्। 'प्रच' अनन्तरम् 'प्रमिन्' परियन्ट्रे'पन्यारथे ·। सप्तमपचिका।३५॥ ८८ 1 शुन:पदेह मुपस्पृष्टवति सत्युक्ताभ्य ऋग्भ्यः 'पूर्वाभि:' "यन गावा"-इत्यादिमियतसमिग्भिः (ऋ० सं० १. २८.१-४.) स्वाहाकारसहिताभिः सोम शहवाशकार। "यन प्राया"-इत्या- दिक सूक्तं नवर्चम् ; तत्र यचिदोति पञ्चमी; ता मारभ्य चतमभिः ऋभिरभिप ; “उच्छिष्टम्'-द्रत्यादिका नवमी , तया द्रोण- कलगे प्रक्षेपः, “यव ग्रावा"-इत्यादिभियतसमिोमः; इत्यवं सत्नस्य सूक्तस्य विनियोगः। 'प्रध' हामानन्तर मैव कर्तव्यम् अवभृधम् 'अभिलक्ष्य 'अवनिनाय' सर्व मवभृथसाधनं तहेय नीला, "त्व नो अग्ने"-इत्यादिकाभ्याम् ( ऋ० सं० ४.१.४,५.) अस्त्र वभ्ययागं कृतवान् । 'प्रथ' तघा सत्वा, तत अर्यम् 'एनम्' पाहवनीय मग्निं "शुनथित्" इत्यादिना 'उपस्थापयाञ्च- कार' हरिचन्द्र मुपस्थान प्रेरयामास ! सोऽय मनस्मयः ; इष्टि- पशुसासव्यं मन्तरेण 'अञ्जमा रजमार्गणानुठितत्वात् ॥ विश्वामित्राजीगतयोः कश्चित् संवादं दर्भयति-" शुनःपो विश्वामित्रस्याङ्क माससाद ; स होवाचाजीगतः मौय- बसिप पुनम पुत्रं देहीति नेति होवाच विश्वामित्रो, देवा वा इमं मध मरासतेति , स ह देवरातो वैश्वामित्र पास , तस्येते कापिलेय-बान्धवाः" इति । 'अथ' अभिषेचनीयसमाप्तेरनन्तरं हरिचन्द्रसहितलिच विस्मितेषु, स गुनास. इत जई कस्य पुत्रोऽस्विति विचारे सति तदीयेच्छेच नियामिति महर्षीणां यचनं शुखा शुन:पः स्वेच्छया विश्वामित्रपुवत्व मङ्गीकृत्य सहसा तदीय म माससाद; पुत्रो हि सर्वत्र पितुरझे निषीदति । तदानों स्यवसपुत्रो जीगततॊ विश्वामित्र प्रत्येव मुवाच । है महर्षे! मदीयं पुत्र मेनं पुनरपि मधं देहीति । स विश्वामित्री १२ प्रथह

·॥ ऐतरेयनाधणम् ॥
नैति निराकृत्यैव मुवाच । प्रजापत्यादयो 'देवाः' एवं 'इम'
शन:पं मध्यम् 'परासत' दत्तवन्तः; तस्मात् तुभ्यं न दास्या-
मोति । 'सः' च शुनःशेपो देवदत्तवाट् 'देवरात:'-इति-नामधारी
विश्वामित्रपुत्र एवास। 'तस्य च देवरातस्य 'एते' कपिलगोत्री-
त्पबाः बभुगोबीत्यवाय बन्धवो भवन् ।
अघ शुन:पाजीगर्तयोः संवादं दर्शयति- "स होवाचा.
जीगतः सौयवसिस्वं वेहि विद्वयावहाति ; स होवाचाजीगतः
सौयवसिराशिरसो जन्मनास्याजीगतिः सुतः कविः, ऋषे पता-
महात् तन्तोर्मा ऽपगाः पुनरेहि मा मिति ; स होवाच शनाशेपो
ऽद स्त्वा यासहस्त न यच्छुद्वेष्वलसत, गर्वा त्रीणि शतानि त्व
महपीथा मदगिर इति"-इति । विश्वामित्रेण निराकतः सो
जीगतः शमायेप प्रत्येव मुवाच । है पुत्र ! त्वं वा' व मेव
विखामियादपगतः सन् 'हि' मम्मद्गृहे गच्छ । त्वदीयमाता
घाइपोमावावां 'विजयावहे विधेपेण तवाद्धानं करवावहे;-
इत्युका तूप्पो मवस्थितं तं शनाप प्रति पुनरपि कया चिन्हाय.
येव मयाच,-शनाप ! 'वं' जन्मना 'पाशिरसः' पहिरो.
गोत्रीत्पन्नः, प्रजोगस्य पुत्रः, 'कपिः विरान् , 'वृतः' इत्येवं
सर्वत्र प्रसिः पतो हे 'वरपे' शनायेप ! 'पैतामसार' पितामहैन
मजापतिना सम्पादितात् 'तन्तोः' सन्तानात् पहिरोवंगात् 'मा
पपगाः' पपगतो मा भव; तस्मात् पुनरपि 'मा मेहि मदरई
समागय । रत्युतः गनःयेयः सय मपि गापया प्रत्युत्तर ददी।
गा विगतनतः परः; हे पजोग ! माथाय 'मामास्त'
नामपि 'पद: स्टमनः। 'या' र' फर्म गए पत्यमा
नोचिपि'नामसत' न सम्परतोनालिका जनाः , ताहणे प्रो
-

·। सप्तमपच्चिका । ३।५॥ बया कतम् । हे 'अगिर.' प्राङ्गिरसगोवोत्पत्र ! अजीमत ! 'मत्' मा निमित्तौहत्य त्वं गवां शतानि तौणि 'भणीयाः' इतवानसि, तदिद मत्यन्त कष्टम् 'इति' उत्तावान् । पुनरप्यजीगतंशनाशे पयोधिपत्युक्तोदयति- "म होवा- चाजोगतः सौयवसिस्त मा तात तपति, पाप कर्म मया कृतं; तदह निगवे तुभ्यं प्रतियन्तु शता गवा मिति; स होवाच शन:- शेपो यः सत्यापकं कुर्यात् , कुर्यादेनत्ततो ऽपरं; नापागाः भौद्वान्यायादसन्धेय लया कृत मिति" इति। शुनःपेनोपा- लब्धो ऽजीगतं. स्वकीय मनुताप दर्शयितु काश्चिहाथा मेव मुवाच,-हे 'तात' पिनवदुपलालनीय शन.शेप! मया यत्पाप कृत, 'त मा तपति' तदेव मां मनसि सन्तप्तं करोति ; अहं 'तत्' पापं 'निषे' परिहरामि ; गवां एतानि पूर्व मया गृही. तानि नीणि यानि, तानि 'तुभ्यं वदर्थ 'प्रतियन्तु' प्रत्येक मैव प्राप्नुवन्तु ; इतरयोः पुत्रयोगीवो मा भूवन्, तवैव सर्वाः सन्विति । ततः 'सः' शुनःपो गाथया प्रत्युत्तर ददौ। 'य' पुमान् धर्म- शास्त्रभोतिरहितः सत्यापक कुर्यात् , स पुमान् ततः पापा- दन्यत् 'एनत्' पाप तदभ्यासवशात् कुर्यादेव ; त्वं तु 'शौद्रात् ज्यायात्' नीचनातिसम्बन्धिनः क्रूरादाचरणात् 'नापागा.' अप- गती न भवसि ; 'प्रसन्धेर्य' प्रतिसमाधानरहितं पायं बया सतम् 'पति' एपा शुन.पस्य प्रत्युक्तिः ॥ अथ विश्वामित्रस्य सत्य दर्शयति- “प्रसन्धेय मिति ह विश्वामित्र उपपपाद ; स होवाच विश्वामित्रो भीम एव सौय- यमिः गायेन विशियाशिपुः भस्थान् , मैतस्य पुत्रो भूर्ममैवोपेहि पुरता मिति"-इति। 'असम्धेयम्' अप्रतिसमाधेय पाप मिति ·८२ ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् । शुन:शेपेन यदीरितम् , तदेतदप्रतिसमाधियत्वं विश्वमित्रः 'उप- पपाद' युक्तिभिरुपपादितवान् । तदुपपादनार्य मेव विश्वामित्र इमां गाथा मुवाच । सूयवसस्य पुत्रो ऽजोगत; 'भीम एवं' भय- हेतुरेव सन् 'शासेन' हस्तगतखनन स: 'विशिशासिषुरस्थात्' विश- सनं कत मिच्छुरवस्थितवान् । अतो हे शुन:शेप ! 'एतत्य पापिष्ठस्य पुत्रो मा भूः , किन्तु ममैव पुरता मुपेहि ॥ अथ सुनापविश्वामित्रयीरुक्तिप्रत्युक्तीदर्शयति- “स होवाच पुन:शेषः , स वै यथा नो ज्ञपया राजपुत्र तथा पद, यथैवानि- रसः सब्रुपेयां तव पुत्रता मिति ; स होवाच विश्वामित्रो ज्येठो मे व पुत्राणां स्यास् , तव श्रेष्ठा प्रजा स्यात् , उपेया देवं में दायं , सेन वै बीपमन्त्रय इति" इति । विश्वामित्रेणैवम्बोधित: शुनाशेपः पुनरपि गाथया विक्षामित्रं प्रत्येव मवाच । अय' विश्वा- मित्रो जन्मना नवियः सन् स्वकीयेन तपोमहिमा बाहावं प्राप्तवानित्येव तद्वत्तान्तं सुचयितु हे राजपुत्रेति सम्बोधित- वान् । 'म वे' तथाविधो राजजातीय एव सन् 'यथा' येन प्रकारेण 'नः' अस्माभिः सर्वेः 'आ' समन्तात् 'जपय' ब्राहाणत्वेन सायसे, तथैवास्महिपये अपि त्व वद। कथं वदितव्य मिति नयते--- मह मिदानी मदिरोगोत्रः सन् , तत्परित्यागेन तय पुत्रत्व' येनेय प्रकारेणोपेयाम् , तवैवानुगहाणेति मेपः । एतदा. क्याभिप्रायः पूर्व:सद्धिप्य दर्णितः- "पुरामानं नृपं विप्न तयसा सतयानसि । एव माहिरसं मा वं वेखामिव मृपे कुरु" इति । सतो विग्जामिनो गाथया प्रत्युत्तर मुक्तवान् । हे पुनःप ! र मे प्रवाणां मध्ये 'ज्येष्ठः स्याः' ज्येष्ठो भव, तव पुवादिरूपा ·॥ सप्तमपनिका।३।५। ८३ 'मजा' अपीतरस्या: थेठा स्यात् । 'मे' मा विश्वामित्राय 'देव' देवै: प्रसबेदत्त' 'दायं' पुवत्वरूपलाभम् 'उपेया!' प्राप्नुहि; 'तेन वै' तेनैव कारणेन 'खोपमन्त्रये वां पत्रवेन व्यवहरामि ॥ पुनरपि गुनापविश्वामित्रयोत्तान्तं दर्शयति- “स होवाच पुनःपः, सज्ञाननिषु वै ब्रूयात् , सौहार्याय मे बियै , यथा ऽहं भरत ऋपभोपेयां तव पुत्त्रता मित्यध ह विश्वामित्रः पुत्राना- मन्चयामास,- मधुच्छन्दाः शृणोतन, ऋपभो रेगुरष्टकः, ये के च भ्रातरः स्य , नामै ज्यै ठयाय कल्पत मिति"-इति। विश्वा. मित्रेण प्रलोभितः शुन:पः स्वकार्यदााथ गाथयैव मुवाच । 'सज्ञानानेषु' महिषयै कमत्य प्राप्तेषु त्वदीय पुवेषु 'वे' अपि मां ब्रूयात् , ज्येष्ठभारत्वेन व्यवहरतु ; तच 'मे' मम 'सौहार्याय' भाभिरितः सेहातिशयाय 'थिये' धनलाभाय च सम्पद्यते। हे 'भरतर्षभ' भरतवंयथेष्ठ विश्वामित्र । मह तव पुवतां यथो- पेयां, तथैवैतेषां पुवाणा मने अनुग्रहाणेति शेषः । ततो विश्वा. मित्र इतरान पुत्रानाहूय गाययैव मानापितवान् ,- यो मधु- छन्दी नाम , यथपभः, योऽपि रेणः, योऽप्याटकः, एते मुख्या: । हे पुत्रका, ! 'शृणोतन' मदीया मानां गणत; ये केचिद् यूय * पाप्रिमीकस्यादि मधर्म मपस प्रति) মাঘ বিহা হয়; মুভি। नेपा पूषों मधुच्छन्दा, भवाविधिरना पनादेखयोयोग्य ,रिखस्तूप उत्तर:-स्यादि पान. १.२३॥ + समरिया-मूह सचिव दहापटी शामिषा: मायने भाषांनुकमवादिनः । समपुरम: 1.1-1.5.11 अपभस्थ १.र.०१।२षोः..., 1.0 परस......। प्रशार: 1.३८, ४-( पूरवस्य ...। मनल 10,१८ पब (एन.पस)1,१४-१.।

·८४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ सर्वे भातरः स्थ, ते सर्वेऽपि 'अम्मै शुनःपादस्मादपि 'ज्यैठाय न कल्पवं' ज्येष्ठत्वाभिमानं मा कुरुत, किं वसावेव युभाकं मध्ये ज्येठी भूत्वावतिष्ठता मिति ॥ ५ (१७) । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां वतीयाध्याये (त्रयस्त्रिंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (१७)। ।पथ पठः खगड़:॥ - तख ह विश्वामित्रस्यैकशत पुत्रा आसुः पञ्चाश- देव ज्यायांसो मधुच्छन्दसः पञ्चाशत् कनीयांसस्तो ज्यायांसो'न ते कुशल मेनिरे 'ताननु व्यानहारान् तान्वः प्रजा भनोटेति त एतेऽन्धाः पुण्डाः शवराः . पुलिन्दा' मूतिवा इत्युदन्त्या ववो भवन्ति वैश्वा- मिचा दयूनां भूयिष्ठाः स होवाच मधुच्छन्दाः पञ्चशता साई यन्नः पिता सञ्जानीते 'तमिस्तिष्ठामहे वयं पुर- ..मग पा ·॥ ससमपच्चिका।३।६॥ - स्त्वा सर्वे कुर्महे त्वा मन्वनी वयं भसीत्यय ह विश्वा- मित्रः प्रतीतः पुत्रांस्तष्टाव ते वै पुत्राः पशुमन्तो वीर- वन्तो भविष्यथ 'ये मान' मे ऽनुग्रहणन्तो वीरवन्त मकर्त मा पुर एत्रा वीरवन्तो देवरातेन गाधिनाः सर्वे राध्या स्थ पुत्रा 'एष वः सबिवाचनम् 'एष वः कुशिका वीरो देवरातस्त मन्वित युष्मांश्च दायं म उपेता विद्यां या मु च विद्मसि ते सम्यञ्चो वैश्वामित्राः सर्वे साकं सरातयः देवराताय तस्विरे'धृत्यै थैध्याय गाथिनाः' अधीयत देवगतो' रिक्थयोरुभयोपिः जनाञ्चाधिपत्ये' देवै वेदे च गाधिनां 'तदेतत्पर ऋक् शतगार्थ-शौनःशेप माख्यानं तरोता राजेऽभि- पिकायाचष्टे 'हिरण्यकशिपावासीन आचट 'हिरण्य- कशिपावासीनः प्रतिरगाति'यशो वे हिरण्यं यशसै- वैन तत् समईयत्यो मित्युचः प्रतिगर एवं तथेति गायाया ओ मिति वै दैवं तथेति मानुषं टैवेन चैवैन तन् मानुषेण च पापादेनसः प्रमुञ्चति तस्माद्यो राजा विनिती स्यादप्ययजमान पाखापर्यतेवैवच्छौनःशेप माखान'न हामिनल्यं च'नैनः परिशिष्यते सहस्र माखाचे दद्यात प्रतिगरित्र एते चैवासने 'श्वेत- चाश्वतरौरयो होतुः पुत्रकामा हाप्याखयामयेरन "वगाध प,पा 1"'गा ·॥ ऐतरेयनाणम् ॥ लभन्ते , ह पुत्रान् लभन्तेन ह पुबान् ॥ ६ (१८) । इत्यैतरेयवाह्मण सप्तमपञ्चिकायां तीयोऽध्यायः॥३॥ " अथ विश्वामित्रपुत्राणां वृत्तान्त माह- "तस्य ह विश्वा- मिवस्यैकशतं पुत्रा प्रासः , पञ्चाशदेव ज्यायांसो मधुच्छन्दस. पञ्चाशत् कनीयांस."-इति । मधुच्छन्दोनामक: कथित पुत्री मध्यमः; ततोऽपि ज्येष्ठाः कनिष्ठाय प्रत्येकं पञ्चाशत्सङ्ख्याका इत्येवम् 'एकातं तस्य पुत्राः॥ तेषां मध्ये ज्येष्ठानां वृत्तान्त माह- "तो ज्यायांसो न ते कुशल' मेनिरे ; ताननु व्याजहारान्तान्वः प्रजा भक्षीष्टेति; त एतेऽन्द्रा पुण्डाः शबराः पुलिन्दा मूर्तिवा इत्युदन्त्या वहवो भवन्ति वैश्वामित्रा दस्यूनो भूयिष्ठाः" इति । 'तत्' वेषु एकशतसङ्ख्याकेषु पुत्रेषु मध्ये 'ये' मधुच्छन्दसो ज्येठाः पञ्चाशत्सङ्ख्याकाः सन्ति, 'ते' पुनःशेपत्य विश्वामित्रपुतत्व 'कुयलन मे निरे' इदं समीचीन मित्येवं नाङ्गीकृतवन्तः । 'तान्' ज्ये ठान् पञ्चायत्सयाकान् 'अनु'- लक्ष्य विश्वामित्रो 'व्याजहार' व्याहरणं गापरूपं वाक्य मुतावान् । हे ज्येष्ठ पुत्राः! युप्माकं मदीयाजातिलतिनां 'प्रजा:' सुधादिकाः 'अन्तान् भनीष्ट' चण्डालादिरूपान् नीचजातिविशेषान् भजता मिति। एते सप्ताः सन्तोऽन्धत्वादिपञ्चविधनीचजातिविशेषा भवन्ति । 'इति'-शब्दस्य तत्पदानस्वादन्येऽपि नीचजातिविशेषाः सर्व चिवचिताः। उगतोन्तः "उदन्तः' अत्यन्तनीचजातिः, तत्र भवा: 'उदन्त्याः । ते 'बहवः' अनेक विधाः वैवामित्रसन्नतिजाः • “रसम" क,ख, घ, च,".खभन्न"। 1 yri भन्नघ, "पुनानसभ"ड, “पुवाहभन्ने" च !

·॥ सप्तमपञ्चिका । ३।६॥ . 'दस्यूनो तस्कराणां मध्ये 'भूयिठाः' अत्यधिकाः ॥ ज्येष्ठान छत्तान्त मुक्ता मधुच्छन्दसः तत्कनिठानाच वृत्तान्तं गायया दर्मयति-"स होवाच मधुछन्दाः पञ्चशता साई', यन्त्रः पिता सनानीत तस्मिंस्ति ठामहे वयं, पुरस्बा सर्व कुर्महे, वा मन्वशी वयं स्मसोति" इति ।' कनिठपुत्राणां पञ्चायता सह मधुच्छन्दी- नामकः 'सः' मध्यमः पुत्रः, शुन:शेपं प्रवेव मुवाच- है शुन:- शेप ! 'नः अस्माकं 'पिता' विश्वामित्री 'यत्' कार्य बदीयज्येष्ठ- पुवत्वरूपं 'सञ्जानीत' सम्यक जानाति , अङ्गीकरोति ; 'तस्मिन् कार्ये वयं 'तिठामह' तत् कार्य मगीकुर्मः । 'सर्वे' वयं 'वा' शुनागेपनामानं त्वां 'पुरस्कुर्महे' पुरस्कृत्य ज्येडं कला व महे । 'खा मन्वञ्चः शनःशेप मनु गच्छन्तः 'समसि' भवाम इत्युक्तवान् । विश्वामित्रहत्तान्तं दर्शयति- "अथ ह विश्वामित्र: प्रतीत: पुत्रांस्तुष्टाव"-इति । 'अर्थ' मधुच्छन्दसहितानां पञ्चायत्- कनिठपुत्राणां शुन.शेप विषयज्येउपुत्रत्वाङ्गीकारानन्तर म विश्वा- मित्र: 'प्रतीत:' तेषु प्रत्यय मदनकूला इति विश्वास प्राप्त: प्रीत्या पुत्रान् गाथाभिस्तुष्टाव ॥ तर प्रथमा गाथा माह- " वै पुलायशमन्ती वीरवन्ती भविषध, ये मानं मेऽनुग्रहन्तो वोरवन्त सकतं मा" इति । हे मधुच्छन्दःप्रमुखाः कनिष्ठ पुत्राः! 'ये' यूयं 'मे मान' मदीय मतम् 'अनुग्रवन्तः' मानुफूल्ये न स्वीकुर्वन्तो 'मां' विश्वामित्रं 'वीरवन्त'- खधर्मशूरवयुताम् 'अकर्त' कृतवन्तः, 'ते वै' ताहमा यूयं बहु- विधपशुपुत्रयुताच भविषथ ॥ हितीयां गाया माह- "पुर एत्रा वीरवन्तो देवरातन गाधिनाः, सर्व राध्याः स्य युवा एप वः सबिवाचनम्" इति ।

·॥ ऐतरेयवाद्मणम् ॥ गायिनशन्दो विश्वामित्रस्य पितर मांचष्टे । है 'गाधिना' गाथिनपौवाः * 'पुर एना' युप्माकं पुरतो एना, मुख्येन देवरातन सह यूयं सर्वे 'वीरवन्तः' येठभुवयुताः 'राध्या: स्थ' सर्वेः पुरुपैरा- राधनीयाः पूज्या भवध ; हे 'पुत्राः' मधुछन्दःप्रभृतयः ! 'एपः' देवरातो 'व:' युष्माकं 'सबिवाचनम्' सन्मार्गस्य विशेषतो ऽध्या- पकं , करिथतीति शेषः । तृतीयां गाथा माह "एप वः कुशिका वीरो देवरातस्त मन्वित, युष्माय दाय' म उपेता विद्या या मु च विद्मसि"-इति । हे "कुशिका:' कुशिकनानो मत्पितामहस्य सम्बन्धिनो मधुच्छन्दः- प्रभृतयः! 'एषः' देवरातः 'वः' युपाकं , ज्ये उभातेति शेषः। 'तं' देवरातं यूयम् 'अन्वित' अनुगता भव। में 'मदीय' 'दाय" धनं युष्मांय 'उपेता' प्राप्साति; चकाराद देवरातञ्च । 'या मु च' या मपि काशिद वेदशास्तादिरूपां 'विद्या' 'विद्मसि' वयं जानीमः, सापि युष्मान् 'उपता' प्रामाति ॥ चतुर्थी गाथा माह- "ते सम्यञ्ची वैवामित्राः सर्वे सार्क सरातयः, देवराताय तस्विरे इत्यै येठयाय गाघिनाः"-इति । है 'वैखामित्राः' विश्वामित्रस्य मम पुत्राः ! वे 'गाधिनाः' गाधिन- गोत्राः, 'ते' यूय' सर्वेऽपि 'सम्यञ्चः' समीचीनवुडयः, वे 'साक' देवरातेग माई 'सरातयः' रातिर्धनसम्पत्तिस्तया युक्ताः सन्तो 'देवराताय' मदीययेष्ठ पुत्रस्य देवरातस्य त्वै धारणं युष्मत्योप- पाम् , 'ध्याय' युपार्क मध्ये श्रेष्ठलच 'तस्विरे' अङ्गीकृतवन्तः । पचमों गाया माह- "भधीयत देवरातो रिक्धयोरुभयो परेपिः , अद्भूनाचाधिपत्ये दैवे वेदे च गाथिनाम्" इति । “इक् रचूना शामिवगापितरपति -इति प्रार. ० १२ १.६। - .

·।। सप्तमपक्षिका।३।६॥ तेषां च स्मरणे” इति धातुः । 'अधीयत' मृतिकारमहर्षभिः मर्यते । कथ मिति तदुच्यते- प्रर्य देवरातो यामुष्थायणत्वादु 'उभयो:' अजीगत विश्वामित्रयोः सम्बन्धिनी ये 'रिक्थे' धने , तयोः 'टपिः' द्रष्टा , तदुभय महतीत्यर्थः । अजीगतस्य कूटस्थ ऋपि सम्जकः; तस्य वंशे जाताः सर्वे जहवः; 'आधिपत्ये सामिबे देवरातो योग्यः । तथा 'देवे' देवसम्बन्धिनि यागादिकर्मणि, 'वेद' च मन्त्ररूपे समर्थः । 'गाथिनाम्' अस्म- पिटवंशोत्पत्रानाच सर्वपा माधिपत्ये योग्यः ।। उक्त मुपाख्यान मुपसंहरति- "तदेतत्परऋक्शनगाथं शीन,- शेप माख्यानम्" इति । “कस्य नूनं नि धारय"-इत्यन्ताः सप्ताधिकनवतिसयाका ऋचः *, “वं न:"-"स त्वम्" इत्यादि- कास्तिस ऋच: , एक मचा शतम् ; 'परः शन्दोऽधिकवाची; पूर्वोक्ताहातात् 'परः' अधिका एकविंगमध्याकाः “यन्तिमम्" -इत्याद्या गाथा: * यस्मिन्नाख्याने तदेतत् 'परम्पत गायं । नागवेन दृष्टाः सताधिकनवतिसञ्चायुता ऋचो याः सन्ति , अन्येन दृष्टास्तिस्स चो याः सन्ति, ब्राह्मणे प्रोता एकत्रिंश- मिटम, * ऋक्महितायां शुन पेन दृष्टानि अष्टो मकान्याचातानि । तप प्रथममण्वस्य पानवाकात्म कानि सन , नवममाइलीयवतीयकम् । इह प्रथममलीयानां ग्रहण तेत्रा मेबार प्रतीकपदयादित. समुलेखान। तदव कस भून मिति पधममताद्य भाग नि धारयति तु समकान्तभाग इति वोयम् । तदेव' १. १५१०, २०२११.; ९०१, ४.१३०,००,०५.२. सइबनया ९० रची भवन्ति । + तत्व ख न इत्यस्या (३०.४ १.५.) सत्व मिति तदुत्तरस्याय वामदेवकृषि वतोयम्या नचिोप मिव्यस्था (५२ अमारी वशी वीभी पा सकी। यविम पुर मिनीति ७५० द्रश्यम् ।

·१०० ॥ ऐतरेयवाह्मणम् । हाथाविशेषा याः सन्ति , तैः सर्वेरुपेतं "हरियन्द्रो ह वैधसः"-- इत्यादिकं (५८पु. ५५०) सर्व शुनःशेपविषय माख्यानम् ॥ तत्याख्यानस्य राजसूयकतौ विनियोगं दर्शयति- “तडीता राजेऽभिषिक्तायाचष्टे" इति । राजसूयक्रतावभिषेचनीयाख्ये कर्मणि यदा राजा अभिपित्तो भवति, तदानी तस्मै 'रान्ने' 'तत्' पाख्यानं होता कषयेत् ॐ ॥ तवेतिकर्तव्यं दर्शयति- "हिरण्यकशिपावासीन पाचष्टे ; हिरण्यकशिपावासीनः प्रतिग्टणाति ; यशो वै हिरण्य , यशसे- वैन तत् समईयति" इति + । होता यदा उपाख्यानं कथति, तदानीं 'हिरण्यकशिपो' सुवर्णनिर्मितसवैनिष्पादिते कथिपी स होतोपविगेत्। तदाख्यानमध्ये अध्वर्युथ हिरण्यकशिपावासीनो वक्ष्यमाणं 'प्रतिगर' ब्रूयात् । हिरवस्य यशोहेतृत्वात यशस्वम् ; तथा सति 'एन' यशसव समृद्ध करोति ॥ अध्वर्युणा प्रयोक्ताव्यं प्रतिगरविशेष दयति- "श्रो मित्यूचः प्रतिगर, एवं तथेति गाथाया ; ओ मिति वै देवं, तथेति मानुषं; दैवेन चैवैनं तन् मानुपेण च पापादेनसः प्रमुञ्चति" इति । होत्रा प्रयुताया एकेकस्या ऋचोऽन्ते "अध्वयोरोम्”-इत्येतादृशः प्रतिगरी भवति। यो मित्येतच्छन्दोरूपं 'दैव' देवैरनीकाराय प्रयुज्यते ; तत् तयेत्यन्तं 'मानुप' मनुष्या पडीकारे तथेति शब्द * “पथ राशमूया."-रहित्य प्रोड मात्रलायनेन- “सम्पिने मवतीयदक्षिणत पाहरनीयस्य हिरण्यकशिपायामीनो ऽभिषिकाय पुसामान्यपशिवाय राय मीन शेप मावधीत-तिकी...। + एप एष पार. मसात पाचमायनेन । गो. ८.१ ।। तरच पाउ भारत गौर, !

·॥.सप्तमपचिका । ३।६। प्रयुञ्जते । 'तत् तेन प्रतिगरणेन दैवेन मानुपेण चावयुः ‘एन' राजानं 'पापात्' ऐहिकादपकीर्तिरूपात् , 'एनसः' नरक हेतोश 'प्रमुञ्चति' प्रमुक्तं करोति ॥ मात्वर्थलेनोपाख्यानं विधाय क्रतुनिरपेक्षपुरुषार्थत्वेन विधत्ते- "तस्माद्यो राना विजिती स्यादप्ययजमान आख्यापयेतेवे- तच्छौनाप माख्यानं ; न हास्मिन्नल्पञ्चनैनः परिशिष्यते"-. इति । यस्मादुपाख्यानं पापमशमनहेतुः, 'तस्माद' 'अयजमानः अपि' राजसूयक्रतुरहितोऽपि राजा 'विजिती' यदि विजयोपेतः स्याग, तदानी मैतछौनाशेप माख्यानम् 'पाख्यापयेत्' तस्य राजो यः कश्चिद वाहाण उपाख्यानं ब्रूयात् । तथा सति तस्मिन्' राजनि 'अल्पञ्चन' किञ्चिदपि 'एन:' पाप 'न ह वै परिशिष्यते' सर्व पापं नश्यतीत्यर्थः । पाख्यानमयुक्त दक्षिण विधत्ते "सहस्र माख्याले दद्या- पतं प्रतिगरिन , एते चैवासने स्वतयाखतरीरथो होत:"-- इति ।। योग्य माख्याता होता, तो कवर्थदक्षिणा मन्तरेण उपाख्यानप्रयुतां दक्षिणां गोसहस्ररूपां दद्यात् । 'प्रतिगरिने अध्वर्य ये गोशतं दद्यात् । ये हिरण्यकशिपुरूपे हे 'पासने' स्तः, एते अपि ताभ्या मैव दद्यात् । अखतरीभ्यां सङ्कीर्णजातियुक्ताभ्यां अधिक गलियां युती रघः ‘भश्वतरीरथः', स च रजतेनाल- तत्वात् श्वेतः, सोऽपि तायो होतयः । पूर्व गयजमंयुक्तः कपी विजयिनो राम्रो पभिदिनः इदानों पुत्रकामाना मपि सर्वेषां विधत्ते- "पुत्रकामा हा. • पाउ एष एinar..१.३.१३॥ + "मयमाशा दयारत प्रतिलिपपासमाम'-ति पा.यो..-11 ·॥ ऐतरेयवाद्ययम् । प्याख्यापयेरन् ; लभन्ते ह पुवान् , लभन्ते ह पुवान्" इति । ये पुत्रकामाः सन्ति, ते 'हे' प्रसिद्ध मेतदुपास्थानम् 'आस्थापये- रन्' बामएमुखाच्छृणयुरित्यर्थः। ते पुत्रान् लभन्ते । अभ्यासो ऽध्यायसमाप्ताः ॥ ६ (१८)। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका) ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपनिकायां हतीयाध्याये (त्रयस्त्रिंशाध्याये ) पठः खण्डः ॥ ६ (१८)॥ वेदार्थस्य प्रकागेन तमो हाई निवारयन् । पुमचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुकभूपालसामाज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाम-नाममाप्ये ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायाः वतीयोऽध्यायः॥

·॥ अथ चतुर्थाध्यायः ॥ (तत्र) ॥ अथ प्रथमः खण्डः॥ 7 ॥ॐ॥ प्रजापतियंज मस्जत यन्नं सृष्ट मनु ब्रह्म- क्षत्रे असृज्येतां 'ब्रह्मक्षत्रे अनु दव्य - प्रजा असृज्यन्त हुतादश्चातादश्च ब्रह्मैवानु हुताद'क्षत्र मन्बहुताद एता वै प्रजा हुतादो यद् ब्राह्मणा'अबैता अहु- तादो यद्राजन्यो वैश्यः शूद्रस्ताभ्यो यन्त उदामत्तं ब्रह्मक्षत्रे अन्वैतां यान्येव ब्रह्मण आयुधानि तै- मान्वै यानि पत्रस्य तैः क्षत्र मेतानि वै 'ब्रह्मण आयुधानि यातायुधान्ययैतानि क्षत्रयायुधानि यद- श्वरथः कवच दूपुधन्य तं क्षत्र मनन्वाप्यन्ववर्तता- युधेभ्यो ह स्मास्य विजमानः पराडेवैत्यथैन ब्रह्मा- वत्त माप्नोत्त माप्त्वा परस्ताविरुद्यातिहत् स आप्तः परस्तान्निसतिष्ठनात्वा खान्यायुधानि ब्रह्मोपाव- तंत'तम्मावास्येताह यती ब्रह्मण्येव'बाह्मणेषु प्रति- ठिती'ऽयेनत् चत्र मन्त्रागच्छदबवीटुप मा ऽस्मिन् याने वयस्लेति तत् तथेत्यत्रवोत्तदै निधार्य सान्या- युधानि ब्रह्मा एवायुधैर्ब्रह्मणो रूपेण' ब्रह्म भूत्वा " ·१०४ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ यन्न मुपावर्त्तखेति तथेति तत्क्षत्रं निधाय वान्या- युधानि ब्रह्मण एवायुधैर्ब्रह्म गो रूपेणं ब्रह्म भूत्वा यन्त मुपावर्त्तत 'तस्मादाप्येतर्हि 'क्षत्रियो यजमानो' निधायैव स्वान्यायुधानि ब्रह्माण एवायुधैर्बह्मणो रूपेण'ब्रह्म भूत्वा यन्न मुपावर्त्तते ॥ १ (१६॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः । शौनःशेपप्रसङ्गेन याः क्रिया राजकर्तृकाः । तहिशेषविधानार्थ मध्यायोऽत्र प्रवक्ष्यते ॥१॥ अवादी किच्चिदुपाख्यान माह- "मजापतियंज मसृजत ; यजं सृष्ट मनु ब्रह्मक्षत्रे असृज्येतां ; ब्रह्मचवे अनु इय्यः प्रजा अमू- ज्यन्त, हुतादचाहुतादश्च ; ब्रह्मवानु हुताद ; एता वै प्रजा हुतादी यद् ब्राह्मणा, अर्थता अहुतादो यद्राजन्यो वैश्यः शूद्रः” इति । पुरा प्रजापतिर्योतिष्टोमाख्य यनं सृष्ट्वा तदनन्तरं वाणक्षत्रिय- जातियम् ; तत अर्द्ध हुतादशाहुतादश्चेत्युभयविधा. प्रजा अमृ- तत्र ब्राह्मण जाति मेवानु तदाक्तिभूता हुतादः सृष्टाः , क्षवियजाति मनु तातिसजातीया अहुतादः प्रजाः सृष्टाः । ये ब्राह्मणाः सन्ति , 'एताः' प्रजा आत्विज्यसद्भावाडुतगेष मदन्ति भनयन्तीति 'हुतादः', ये राजन्य-वैश्य-शूद्राः 'एताः' प्रजाः प्रालिज्याभावात् हुतशेषं न भक्षयन्तीति 'अहुताद.' । इत्थं यन्न चतुरो वर्णान् च प्रजापतिः सृष्टवान् । अथ सृष्टस्य यन्नस्य वृत्तान्त माह- "ताम्यो यन्न उदक्रामत् , तं ब्रह्मचवे अन्वैतां ; यान्येप ब्रह्म व आयुधानि तैज्रयान्वैदु, यानि चत्रस्य तं चत्रम् ; एतानि वै ब्रमण श्रायुधानि यद्यना- ज्यन्त ।

·॥ सप्तमपञ्चिका । ४।१॥ खुधान्यथैतानि चलत्यायुधानि यदखरयः कवच इथुधन्व"-इति । स यजः 'ताभ्यः' प्रजाभ्यो ऽपरती उत्क्रम्य दूी गच्छत् । ते 'गच्छन्तं' यन्न ब्राह्मण जाति-क्षत्रियजाती है 'अन्वैता' पवाद गच्छताम् । ब्राह्मणस्य योग्यानि यान्यायुधानि , नैः सह ब्राह्मण- जातियंज मन्वगच्छत् ; क्षत्रियस्य योग्यानि यान्यायुधानि , ते: सह क्षत्रियजातियन मन्वगच्छत् । यानि यज्ञायुधत्वेन शाखान्तरे श्रूयन्ते “स्फाय कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्पञ्च कृष्णा- जिनन शम्या चोलूखलञ्च मुसलञ्च दृपञ्चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानि"-इति ( तै० सं० १.६.८.२,३.), तान्येव ब्राण- जावेरुचितान्यायुधानि । योऽय मखयुक्तो रथो यश कवचः यदपि वाणयुतां धनुः, एतान्यपि क्षत्रियजतिरुचितान्यायुधानि ॥ यत्न मनुगच्छन्त्योाह्मणक्षत्रियजात्योमध्ये ब्राह्मणजातर्यज्ञ- प्रासिं दर्शयति-"ते क्षत मनन्वाथ्य न्यवर्ततायुधेभ्यो ह स्मास्य विजमानः परावैत्यथैनं ब्रह्मान्वैत् , तमाप्नोत् , त माया परस्ता- निरघातिष्ठत्, स मास. परस्ताविरुधस्ति ठन्तावा स्वान्यायुधानि ब्रह्मोपावर्तत ; तस्मादाप्येतर्हि यन्नो ब्रह्मण्येव ब्राह्मणेषु प्रति- ठितः"-इति । 'च' नवियजातिः, 'ते' यन्त्रम् 'अनन्वाप्य' अनु. गमनेन अलब्धा , तस्मादनुगमनात् न्यवन्त । यज्ञस्तु चवि- यस्यायुधेभ्यो धनुरादिभ्यो 'विजमानः' भीतिं प्राप्नुवन् ‘पराडेव' पुनरातिरहित एव 'एति सम' पलाय्य दूरे गतः । न्तरम् ‘पन' यन' 'बम' ब्राह्म पनाति: 'अन्वेन' अन्वगच्छत् , अनुगम्य च 'त' यज्ञ माप्नोति स्म । अाखा च 'तं' यज मतिकाम्य 'परस्तात्' परभागे 'निराधा' यनगमन प्रतिववातिष्ठत् । अत्र यन्न पाता, तथा प्रायगजात्या प्राप्तः, 'परस्तात्' परभागे निकडा' . 'अथ' अन- १४ ·॥ ऐतरेयवाद्मणम् ॥ गमनात् प्रतिबदः । तवैव तिष्ठन् ब्राह्मणस्य हस्ते स्फाकयाला- दीनि स्वकोयान्यायुधानि ज्ञात्वा ब्राह्मणजाति प्रति 'उपावर्तत' समीप आगच्छत् । यस्मादेवं तस्मादिदानी मपि यत्रो बनायेव' आविज्ययोग्यायां वामपजातावेव, तत्रापि प्रयोगकुमलेषु 'बाह्म- णेषु' प्रतिष्ठितो वर्त्तते । अथ क्षत्रियस्य यज्ञप्राप्तिं दर्शयति- "अथैनत् क्षत्र मन्वाग- च्छत्तदववीदुप मा ऽस्मिन् यज्ञे वयखेति । तत् तथेत्यव्रवीत् । तदै निधाय स्वान्यायुधानि ब्रह्मण एवायुधैब्रह्मणो रूपेण ब्रहा भूत्वा यन्न मुपावर्त्तखेति, तथेति; तत्व निधाय सान्यायुधानि बनण एपायुधैव्रमणो रूपेण बहा भूत्वा यन्न मुपावत; तस्माजाप्येतहि क्षत्रियो यजमानो निधायैव स्वान्यायुधानि प्रमाण एवायुधेमणो रुपेण वन भूत्वा यज सुपावर्तते” इति । 'अर्थ' बामणस्य यनप्राप्तेरनन्तरम् , एनत्' ब्रह्म बाप्राणजाति 'चत्र' क्षत्रियजातिम् 'अन्वागच्छत्' । आगत्य च तद् ब्रह्म प्रत्येव मब्रवीत्। हे वाण। मां क्षत्रिय मस्मिन् यच्चे 'उपद्वयख अनुजानीहि , मा माहूय यनेन संयोजयेत्यर्थः। 'तत्' उक्त कार्य तथैवास्त्विति ब्राह्मणो ऽब्रवोत् । उका च चवियायैवं बुद्धिप्रदानं कृतवान्-हे क्षत्रिय ! 'त' तथा सति तव यनप्राप्ती अपेक्षायां सत्यां खकीयानि धनुरादीनि 'पायुधानि' कचित् स्थापनीयानि ; तान्यवस्थाप्य प्राध्यस्यैव योग्यैः स्फाकपालाद्यायुधामणस्य योगेन गान्ति. यहाजलयुक्तन 'रुपेण' येपेण च युक्तो 'वन भूत्वा ब्राह्मण सदृशो भूत्वा यन्न प्रत्युपावखेति । 'तम् चवम् स च क्षत्रियः 'नयेति' पनीरुल स्वकीयानि धनुरादीन्यायुधानि निधाय' • सरमामातम्-'म एप यभाषी यत्रमान, इति यत बा. १९५.२..।

·॥ सप्तमपञ्चिका ४२॥ परित्यज्य , बान्तवेषेण यन्त्र प्राप्तवान्। यस्मादादिष्टी एवं सम्म, तस्मादिदानी मपि क्षत्रियो व्राहा गवेषेण धनुरादिरहि- तेन यन मनुतिष्ठति ॥ १ (१८)। इति यौमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीचे वेदार्थप्रकाये ऐतरेयव्राह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां चतुर्याध्याये (चतुस्विंशाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (१८)॥ ॥ अथ हितीयः खण्डः ॥ अथातो देवयजनयैव यात्रा--स्तदाहुर्यद् ब्राह्म- णो राजन्यो वैश्यो दीक्षिष्यमाणः क्षत्रियं देवयजन याचति के क्षत्रियो याचेदिति दैवं क्षत्रं याचेदित्याहु- रादित्यो वै दैवं क्षत्र' मादित्य एषां भूताना मधि- पति म यदर्दीविष्यमाणो भवति तदहः पूर्वाह्य एवोद्यन्त मादित्य मुपतिष्ठेनेदं श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं देव सवितर्देवयजनं मे देहि देवयज्या- या इति देवयजनं याचति' स यत् तत्र याचित उत्तरां सर्पयों तथा दहामीति हैव तदाह तय ह न काचन रिष्टिभिवति देवेन सवित्रा प्रसूतसोत्त- रोत्तरियों ह थिय मनुते ऽग्नुते ह प्रजाना मैश्वर्य . *या" a, , “याच । t" ·१०८ ॥ ऐतरेयवाहाणम् ॥ माधिपत्य य एव मुपस्साय याचित्वा देवयजन मध्य- वसाय दीक्षते क्षत्रियः सन् ॥ २ (२०) । क्षत्रियस्य यन्नप्राप्ति मुक्का देवयजनलाभ वक्तुं प्रश्न मुद्भाव- यति--"अथातो देवयजनस्यैव याजास्तदाहुयट ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो दीक्षिष्यमाणः क्षत्रियं देवयजनं याचति; के क्षत्रियो याचेदिति" इति । 'अथ' क्षत्रियस्य यनेच्छानन्तरम् , यतो देव- यजन मपेचितम् , 'अतः' कारणाद् 'देवयजनस्यैव देवा इज्यन्ते यम्मिन् देशे स देवयजनस्तस्यैव 'याजा.' याचन मभिधीयत- इति शेषः । 'तत् तत्र देवयजने ब्रह्मवादिनः प्रश्न माहुः । 'यद यस्मात् कारणाद ब्राह्मणादयस्त्रयो वर्णाः 'क्षत्रियम्' अभिषिक्त' राजानं प्रति देवयजनं याचति ; तस्माद्रानोऽपि देवयजनो याचि- तव्यः । 'क्षत्रिया' राजा 'कम्' अन्यं स्वामिनं याचेदिति प्रमः ॥ तस्योचर माह - "देवं क्षत्रे याचेदित्यादुरादित्यो वै दैवं चत्र मादित्य एपां भूताना मधिपतिः” इति । राज्ञो मनुजेषु मध्ये स्वाभ्यन्तराभावे ऽपि देवसम्बन्धिक्षवियजाते: स्वामित्वात् तवैव याचन मुचित मित्युत्तर माहुः। योऽय मादित्योऽस्ति , असावेव 'दैव' देवसम्बन्धि 'क्षत्र' क्षत्रियजातिः । अय मादित्य एषां प्राणिनां तमोनिवारणेनाधिष्ठाता पालयिता; ततः खामित्वात् तत्समीपे याचन मुचितम् । तस्य प्रकार दर्शयति- "स बदहीषियमाणो भवति, तदहः पूर्वाह्न एवोदयन्त मादित्य मुपति तेदं येठं ज्योतियां ज्योतिरुत्तमम् , देव सवितदेवयजन मे देहि देवयज्याया इति * “याशाय बत"-इनि प्रथ-स.१२.५.३० । “याना" शत-प्रा. १. ३. ४.४।

·॥ सप्तमपञ्चिका।४।२॥ १०८ देवयजनं याचति" इति । 'स. राजा यमिदेवाहनि दीक्षित मुद्युः , तस्याः पूर्वाहकाले एव 'उद्यन्तम्' जई गच्छन्त मादित्य मुग्यजुर्त्या मुपतिठेत् । “इदं येष्ठम्" इत्यूचः प्रलोकम् , "देवं सवितः" इत्यादिक यजुषः। हे देव सवितः ! 'देवयच्यायै' देवसम्वन्धियागार्थ 'मे' मा 'देवयजनं देवोचितयागदेमं देहि, 'इति' अनेन प्रकारेण देवं याचेत् । ऋचोपस्थानं, यजुपा याचन मिति व्यवस्थया ट्रष्टव्यम् ॥ राज्ञा याचितत्यादित्यस्य प्रत्युत्तर सम्पादयति- “स यत् तत्र याचित उत्तरां सपत्यो तथा ददामीति हैव तदाह"-इति। धादित्यो 'यद' यदि तत्र' तदानी मनेन राना याचितः सन् 'उत्तर' यत्र स्वय' तिठति तस्मादनन्तरभाविौं दिशं प्रति 'सपैति' गच्छेत् , तदानीं 'तत् तेन सर्पणेन 'ॐ तथा ददामि' इत्येव मुत्तरम् 'आह' ब्रूते । लोकपि पृष्टः पुरुषो वाचा वा हस्तशिरवालनादिना वोत्तरं प्रयच्छति, तददनापि सर्पण मेवोत्तर मसु । सपर्णस्याभिप्रायः ॐ तथा ददामौत्यनेन कधितः। ' त्वदुका मलीकरोमि, 'तथा' तेनैव प्रकारेण देवयजनं ददामि । ता मेतां देवयजनयाजां प्रमंसति- "तस्य इ न काचन रिटि- र्भवति, देवेन सविता प्रसुतस्योत्तरोत्तरिणीं ह श्रिय मनुतेभुते ह प्रजाना मैश्वर्य माधिपत्वं य एव मुपस्याय याचित्वा देवयजन मध्यवसाय दीक्षते क्षत्रियः सन्" इति। 'या' पुमान् 'चवियः' स्वयं राजा सन् , 'एवम्' ऋचादित्य मुपस्थाय, यजुषा याचित्वा, ततो देवयजनं निचित्य, 'दीक्षते' दीक्षां प्राप्नोति ; 'तत्य राज्ञः सविता देवेन 'प्रसूतस्य' अनुज्ञातस्य 'रिष्टिः' हिंसा 'कान' काचिदपि न भवति । न केवल हिंसारादित्य', किन्तु 'उत्तरो- ·॥ ऐतरेयवाणम् । त्तरिणों' दिने दिने वर्दमानां थियम् 'अनुते' प्राप्नोति ; किञ्च 'प्रजानां सर्वासाम् ‘ऐश्वर्यम्' ईश्वरत्वं नियमनसामर्थम् , 'पाधि पत्यम्' अधिष्ठाय पालयित्वम् , तत्तद्योगक्षेमसम्मादनम् 'अश्रुते' प्राप्नोति ॥ २ (२०)॥ इति थीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयत्राह्मणस्य सप्तमपचिकायां चतुर्याध्याये (चतस्त्रिंशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥ २ (२०) । - 1 ॥ अथ तीयः खण्डः ॥ अथात इष्टापूर्तखापरिज्यानि: 'क्षत्रियस्य यन- मानस्य स पुरस्ताद दीक्षाया आहुतिं जुहुयाच्चतुग- हौत माज्य माहवनीय'इष्टापूर्तखापरिज्यान्य पुनर्न इन्द्रो मघवा ददातु ब्रह्म पुनरिष्टं पूर्त दात् स्वाहे- त्ययानूवन्ध्यायै' समिष्टयजुषा मुपरिष्टात् 'पुनर्नो अग्निर्जातवेदा ददातु क्षत्रं पुनरिष्ट पूर्त दारवाहेति सैघष्टापूर्तस्यापरिज्यानिः क्षत्रियस्य यजमानस्य यदेते आहुती तस्मादेते होतव्ये ॥ ३ (२१)॥ तस्यैव क्षत्रियस्य होमं विधत्ते- "अघात इष्टापूर्तस्यापरि- ज्यानिः चवियस्य यजमानस्य ; स पुरस्ताद दीक्षाया आहुति जुहुयाचतुम्हीत मान्य माहवनीय इटापूर्तस्यापरिज्यान्ये"- ·॥ सप्तमपनिका । ४ । ३ ॥ - इति । 'अथ' देवयजननिययानन्तरम् , यस्मादनुष्ठेयस्य इष्टापूर्तस्य 'अपरिज्यानिः विनामाभावी पेचितः , "अतः' करणाद यजमा. नत्य 'क्षत्रियस्य राज्ञः इष्टापूर्तापरिज्यानिसञ्जको होमः, अभि. धीयते इति शेषः। दृष्टापूर्तशब्दार्थः पूर्वाचार्यदर्भितः- "वर्णाश्रमान्वयी धर्म इष्टम् , पूर्त मधेतरत् । प्रया-तटाकादिरूपं तच सर्वत्र दृश्यते । स्मात्तं पूर्व पौत मिष्ट मिति केचिदिहोचिर"-इति । 'मः' राजा दीक्षायाः पूर्व माहुतिं जुहुयात् । चितवीत माज्य' द्रव्यम् ; 'पाहवनीयः' होमस्थानम् ; अनुठेयस्येष्टापूत्र्तस्य फलपर्यवसायित्वलक्षणी विनाथाभावः प्रयोजनम् ॥ होमे मन्वं दर्शयति- "पुनर्न इन्द्रो मघवा ददात, वर पुन- रिष्ट' पूर्व दात् स्वाहेति"-इति । “पुनर्नः" इत्यादिक मृचः प्रतीकम् , “ब्रह्म"-इत्यादिकं यजुः । 'ब्रह्म'वेदरूपो मन्त्रः, 'इष्टं पूर्त' यथोक्तलक्षणे 'पुनर्हात्' भूयो ददात । तदर्य मिदं 'स्वाहा' खाहुत मस्तु ॥ दोक्षणीयेष्टेः पूर्वकालीनं होमं विधायानुबन्ध्याख्यपशोरुत्तर- कालीनं होमं विधत्ते - "अथानूबध्याय समिष्टयजुपा सुप. रिष्टात् पुन! अग्निर्जातवेदा ददातु चत्र पुनरिष्ट' पूर्त दात् वाहेति"-इति । 'अर्थ' प्राचीनहोमकथनानन्तरम् , उच्यत इति शेषः । 'अनबन्ध्याय' अनुवन्ध्याख्यपशो: सम्बन्धी नि यानि वीणि समिष्टयजूंषि सन्ति , तैषा मुपरिष्टात् जुहुयादिति शेषः । * "मा. ८७.७०, ३६५५० २०५०, भा॰ २३६ १. द्र.। "मस्थिताया मनावर एयन्वथ्या"-इवि पाव श्री० ६.१४.७ । “१५ प्रात, "-. "मैत्रावरुणी वमा मनबध्या मालभते"-इति शत• ब्रा२.१,५१४॥

·॥ ऐतरेयत्राद्वयम् ॥ 'पुनर्न:'-इत्यूपः प्रतीकम् ; इयं , पूर्वोक्ता चेत्वृदय' शाखान्तर- गतम् । 'क्षत्र' चत्रियजातिरिष्ट पूर्तञ्च 'पुनर्हात्' मूयो ददातु । तदर्थ स्वाहत मिद मस्तु । पूर्वोत्तरकालीन माहुतिइयं प्रशंसयति- "सैपेष्टापूर्तस्या- परिज्यानिः क्षत्रियस्य यजमानस्य , यदेते पाहुती; तस्मादेते होतव्ये"-इति। योऽयं क्षत्रियो राजा यजमानः, तस्य 'एते' पूर्वोत्तरकालीने आहुती विद्यते ; 'सा एपा' आहुतिक्रिया इष्टस्य पूर्तस्य च 'अपरिज्यानिः' अविनाश हेतुः; तस्मात् कारणात् 'देते' उभे आहुती होतव्ये ॥ ३ (२१) ॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां धतुर्याध्याये (चतुस्लिंपाध्याये ) वतीयः खण्डः ॥ ३ (२१)। ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ तटु ह माह सौजात आराळिहरजोतपुनर्वयं वा एतद्यदेते आहुती इति यया ह कामयत तचैते कुर्याद्य इतो ऽनुशासन' कुर्यादितीमे खेव जुहु- या ब्रह्म प्रपद्ये ब्रह्म मा क्षत्राट् गोपायतु 'ब्रहाणे स्वाति तत्तदिती ३० ब्रह्म वा एप प्रपद्यते यो यन्नं 9 बातों...!

·॥ ससमपञ्चिका । ४।४॥ - प्रपद्यते ब्रह्म वै यज्ञो यजादु ह वा एप पुनर्जायते यो दोश्ते 'तं ब्रह्म प्रपन्न क्षत्र न परिजिनाति ब्रह्मा मा क्षत्राजोपायलित्याह' यथैन' ब्रह्म क्षत्राहोपायेद ब्रह्मणे स्वाहेति'तटेनमीणाति' तदनमीत 'क्षवादी- पायत्ययानूवन्ध्यायै ' समिष्टयजुषा मुपरिष्ठात् क्षत्र प्रपद्ये क्षचं मा ब्रह्मणो गोपायतु' क्षत्राय स्वाहेति तत्तदितौं ३ वा एष प्रपद्यते 'यो राष्ट्र प्रपद्यते क्षचं हि राष्ट्र तं क्षत्रं प्रपन्न ब्रह्म न परिजिनाति क्षत्र मा ब्रह्मणो गोपायवित्याह'यथैनं क्षत्रं ब्रह्मणो गोपायेत् क्षत्राय स्वाहेति तदेनमीणाति तदेनमीतं' ब्रह्मणी गोपायति सैषष्टापूर्तबैवापरिज्यानि क्षत्रि- यस्य यजमानख यदेते आहुती तम्मादेते एव होतव्ये ॥ ४ (२२)॥ अथ प्रकारान्तरेणाहुतिदयं विधत्त- "तटु ह माह सौ. जात पाराहिरजीतपुनर्वण्य वा एतद यदेते आहुती इति; यथा ह कामयेत तथेते कुर्याद , य इतो ऽनुशासनं कुर्यादितीमे लेब जुहुयाद" इति । 'तदु हे' तत्रैव पूर्वोक्तहोमस्थाने, सौजात- नामकः कश्चिदृषिः, स चाराळहनामकस्य पुनः , एव मुवाच । कय मिति तदुच्यते- 'एते' वक्ष्यमाणे आहुती 'इति' यदस्ति , तदेतद् 'अजीतपुनर्षण्य वै' नष्ट मप्राप्तं वा यस्तु तदेतदजीतं, • “तत्तदिवीमर".

·११४ ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ तस्य पुनरपि वनसाधन प्राप्तिकारण मजीतपुनर्वण्यम् , वक्ष्यमाण माहुतिहय मेतनामक मित्यर्थः । 'इति' यदेतमौजातस्य मतं, तदेव यथेत्यादिना प्रथस्यते । 'यः' पुमान् 'इत:' सौजातवाक्याद 'अनुशासनम्' उपदिष्ट मनुठानं कुर्यात् , स पुमान् 'यथा' येनैव प्रकारेण, कामयेत, 'तथा' तेनैव प्रकारे सिद्ध फल मुद्दिश्य 'एते कुर्यात् एतदनुष्ठानेन काम्यमानं फलं सिध्यति; तस्मात् कारणात् 'इमे' एवाहुती जुहुयात् ; न त पूर्वे । तत्र दीक्षणीयेष्टेः प्राचीन होममन्व' दर्भयति- "ब्रह्म प्रपद्ये, ब्रह्म मा क्षत्राद गोपायत, ब्रह्मणे स्वाहेति"-इति। 'बम' बामपजाति 'प्रपद्ये' रक्षकतया प्राप्नोमि। ब्रह्म मा' बाहाय- जातिमी 'चवात् क्षत्रियजातेः 'गोपायत' पालयतु । 'बाणे' ब्राह्मणजातवे वाहुन मिद मस्तु । अनेन मन्वेण पाहवनीये चतुर्टहीत माज्यं जुहुयात् ॥ अस्याहुतेः पूज्यता दर्मयति- “तत्तदिती ३"-इति । सर्वे ऽपि याजिका, पूज्य होमप्रसड्ने तदा तदा, 'तत्तत् इति' एवम् एतदेव अनुष्ठान मुदाहरन्ति । पूजार्था सानुनासिकलुतिः ॥ अथ मन्त्रतात्पर्य दर्मयति-- "बृध वा एप प्रपद्यते, यो यन्न प्रपद्यते । बम वै यनो, यजादु ह वा एप पुनर्जायते, यो दीक्षते; तं ब्रह्म प्रपर्व चवं न परिजिनाति ; ब्रा मा चनाहोपायवि- त्याह, यथैनं ब्रह्म चनाद्रोपायेद ; ब्रह्माणे स्वाहेति तदेनमीणाति, तदेनत् प्रीतं चनाहोपायति"-इति । 'यः पुमान् ‘यन्न' 'प्रपदाते' प्रारभते, एप पुमान् 'वय ' बाझपजाति मेव प्रारभते। 'यद्या वे' माधराजातिरेव यनः; तया जात्या साध्यत्वात्। एवं सति 'य:' पुमान् 'दोचते' दीचां प्राप्नोति, 'एप' पुमान् पूर्व जातोऽपि ।

·५ सप्तमपञ्चिका।।४॥ यस्तु मध्यमो - 'यजादु ह वै' अनुष्ठीयमानात् यज्ञादेव पुनरपि जायते । 'बध प्रपन यन्त्रीपक्रमेण यन्त्ररूपवानपजातिं प्रपत्र 'ते' यजमानं 'क्ष' वत्रियजातिः 'न परिजिनाति' नैव हिनस्ति। एतावता "ब्रह्म प्रपद्ये" '-इत्यस्य मन्त्रपादस्य तात्पर्य दर्भितम् । मन्नभागो व मा चनाद गोपायत्" इत्येवं ब्रूते, तस्मिन् भागे नापजाति: 'एन' यजमान क्षत्रियजातियथा 'गोपायेत्' रचेत् , तथा स मध्यमभागो ब्रूते। "ब्रह्मणे स्वाहा"-इत्येतादृशो यस्तृ- तीयभागः, 'तत्' तेन भागेन 'ब्रह्म' ब्राणजाति: 'प्रीणाति' तर्पयति । 'नदेन' ब्रह्म प्रीतं सत् यजमानं क्षत्रियजाते: 'गोपायति' रचति। पूर्वकालीनं होमं विधायोत्तरकालीनं होमं विधत-- “अथानूबन्ध्याय समिष्टयजुषा मुपरिष्टात्" इति । पूर्ववद व्याख्येयम् (१११५०)॥ तस्मिन् होमे मन्त्र तदीयतात्पर्यच्च दर्भयति "क्षत्र प्रपये, बत्रं मा ब्रह्मणो गोपायत, बनाय स्वाहेति; तत्तदिती २, चन वा एष प्रपद्यते, यो राष्ट्र प्रपद्यते ; च हि राष्ट्र, तं चत्रं प्रपन्न ब्रह्म न परिजिनाति ; चत्रं मा ब्रह्मणो गोपायविवाह, यथैन पत्र ब्रह्मणी गोपायेत् ; चनाय स्वाहेति तदेनमीणाति; तदेनप्रीतं ब्रह्मणो गोपायति" इति। पालनीयो देशो 'राष्ट्र" तञ्च क्षत्रियेण पालुनीयत्वात् क्षत्रस्वरूपम् । अन्यत्सवं ब्रह्मवाक्य- वद व्याख्येयम् (११४१०) ॥ तदेतदाहुतिहयं प्रमंसति- “सैपेष्टापूर्तस्यैवापरिज्यानिः , क्षत्रियस्य यजमानस्य यदेते आहुती; तस्मादेते एव होतव्ये"- इति । पूर्वोक्ताहुतिदयविषयवाक्यवद ( ११२५० ) व्याख्येयम् ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ एवकारः पूर्वोकाहुतियव्यावृत्यर्थः । एतदेव सौजाताख्यस्य महर्षे मत प्रशस्त म् ॥ ४ (२२) ॥ 'इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका ऐतरेयनाझणस्य सप्तमपच्चिकायां चतुर्थाध्याये (चतुस्त्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (२२) । ॥ अथ पञ्चमः खण्डः॥ अथैन्द्रो वै देवतया क्षत्रियो भवति' त्रैष्टुभश्छन्दसा' पञ्चदश स्तोमेन सोमो राज्येन राजन्यो बन्धुनास ह दीक्षमाण एवं ब्राह्मणता मभ्युपैति यत्कृष्णाजिन मध्यूहति' यद्दीक्षितव्रतं चरति यदेनं ब्राह्मणा अभि सङ्गच्छन्त तस्य ह दीक्षमाणस्येन्द्र एवेन्द्रिय मादत्ते' त्रिष्टुब् वीर्य पञ्चदशस्तोम आयुः सोमो राज्यं पितरो यशस्वोति मन्यो वा अय मस्मद्भवति ब्रह्म वा अयं भवति ब्रह्म वा अय मुपावर्तत इति वदन्तः स पुरस्ता- हीताया आहुति हुत्वाऽऽहवनीय मुपतिठेत नेन्द्रादेव- ताया एमि न त्रिष्टुभन्छन्दसी न पन्चदशात्स्तोमान्न सोमाद्रानो' न पित्राद् वन्धोमा म इन्द्र इन्द्रिय मादित मा बिछुन् वीर्य मा पञ्चदशस्तोम आयुर्मा ·- ॥ सप्तमपचिका । ४।५॥ सोमो राज्यं मा पितरो यशस्कोतिस हेन्द्रियेण- वीर्ये णायुषा 'राज्येन यशसा बन्धुनाग्नि देवता मुपैमि'गायत्रोच्छन्दस्त्रिवृतं स्तोम सोमं राजान' ब्रह्म प्रपद्ये ब्राह्मणो भवामीति तस्य ह नेन्द्र इन्द्रिय मादत्ते' न चिछुव् वीर्य' न पञ्चदशस्तीम आयुर्न सोमो राज्यं न पितरो यशस्लौति य एव मेता माहुति हुत्वा हवनीय मुपस्थाय' दोक्ष ते क्षत्रियः सन् ॥ ५ (२३)॥ . क्षत्रियस्याहवनीयोपस्थान विधातुं प्रस्तौति - "अथेन्द्रो व देवतया क्षत्रियो भवति, बैष्टुभग्छन्दसा, पञ्चदय स्तोमेन, सोमो राज्येन, राजन्यो बन्धुना ; स ह दीक्षमाण एव ब्राह्मणता मभ्यु- पैति,- यत् कृष्णाजिन मध्यूहति, यद दीक्षितव्रतं चरति, यदेनं ब्राह्मणा अभि सङ्गच्छन्ते ; तस्य ह दोचमाणस्येन्द्र एवेन्द्रिय मादत्ते , त्रिष्टुब् वीर्य, पञ्चदयस्तोम आयुः, सोमो राज्यं ; पितरो यशस्कीति, मन्यो वा अय मस्मद्भवति , ब्रहा वा अयं भवति, ब्रह्म वा अय मुपावर्तत इति वदन्तः" इति । 'अथ' होमकथना- नन्तरम् , उपस्थान मुच्यत इति शेषः । योऽय क्षत्रियोऽस्ति, सोऽयं देवतया 'ऐन्द्रो वै' इन्द्रसम्बन्धी एव भवति ; देवतानां मध्ये इन्द्रः क्षत्रियस्याभिमानी देवतेत्यर्थः । तथा 'छन्दसा त्रैष्टुभः' छन्दसा मध्ये विष्टुप् एतदभिमानिनी। स्तीमानां मध्ये 'पञ्च- दशः एतदभिमानी। राज्येन निमित्तेनाय सोमरूपः , सोम एवं तदीयराज्याभिमानी। 'बन्धना' पिटपितामहादिवन्धुवर्गण ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ 'राजन्यो राजजातीयः। एवं सति स ह स खलु धत्रियो 'दीचमाण एवं दीक्षा स्वीकुर्वन्नेव ब्राह्मणत्वजाति प्राप्नोति। कथ मिति तदुच्यते- ब्राह्मण यजमानवत् कृष्णाजिनम् 'अध्यूहति' आच्छादयतीति यदस्ति , तथा 'दीक्षितव्रत' मुष्टिबन्धनवाङ नियमादिकं चरतोति यदस्ति, तथा 'ब्राह्मणाः' ऋविजो भूत्वा 'एन' क्षत्रिय मभितः 'सङ्कच्छन्ते' सङ्गता भवन्तीति यदस्ति, तेन सर्वेण संस्कारेणायं क्षत्रियो ब्राह्मण्य प्राप्नोति । तस्य ह' ताहा- स्यैव क्षत्रियस्थ 'दीक्षमाणस्य' दीक्षां प्राप्नुवतः 'इन्द्रियं चतुरादि- पाटवं इन्द्र एव 'आदत्ते' अपहरति, तघा 'वीर्य' शुद्धादिसामर्थ' विष्टुप् अपहरति , पञ्चदशस्तोम प्रायुरपदरति , सोमो राज्य मपहरति । पितरों यशः कीर्ति मपहरन्ति । ऐहिक युद्धादि- विषयकं यमः, भामुमिको यन्नदानविषया कीतिः। एव मप. हरता मिन्द्रविटुवादीनां को भिप्रायः १ सोऽभिधीयते- 'अय" क्षत्रियः 'अस्मत्' इन्द्रादिभ्यः 'प्रन्यो वै' खतन्त्र एव भवति । पूर्व मम्मदधीनः सन् , इदानीं यागं कुर्वन् 'ब्रह्मा वै' वाद्रण एव अय भवति । कय मिति तदुच्यते- 'प्रयं' क्षत्रियो 'ब्रह्म वै' वाधण. जाति मेव कृष्णाजिनाझादनादिभिरुपेत्य वर्तते ; तथा सत्य- स्मदपेक्षा मन्तरेणैव सर्वपुरपार्थसाधनसमर्थत्वात् , मादधी- नतां परित्यज्यान्य एव खतन्त्री भवतीति स्वाभिप्रायं परस्पर पदन्तः सर्व मप्येतदीय मपहरन्ति । तत्योपवग्य शान्यवं मुपस्थान विधत्त स पुरस्ताद दोधाया पाहुति हुला हवनीय मुपतिठेत"-इति । दीघणी- येटे: पूर्याला माहुति हुत्वा, तव माहवनीयं वक्ष्यमाणिन मन्वे. - - पोपतिष्टेत्" ·। सप्तमपश्चिक।।४।५॥ ११८ -- तं मन्न' दर्शयति-"नेन्द्राद देवताया एमि, न त्रिष्टुभरक- न्दसो, न पञ्चदशात् स्तोमान्न सोमाद्राजो, न पिववाद बन्धोर्मा म इन्द्र इन्द्रिय मादित, मा बिष्टुत्वीय, मा पञ्चदशस्तोम प्रायुर्, मा सोमो राज्य, मा पितरो यशस्वीति'; स हेन्द्रियेण वीर्येणा- युषा राज्येन यशसा बन्धुनानि देवता मुपैमि ; गायत्रीच्छन्द- स्विकृतं स्तोमं सोम राजानं ब्रह्म प्रपद्ये, ब्राह्मणी भवामीति"- इति । जत्रियोऽहं इन्द्ररूपायाः मदीयदेवयाया: 'नैमि' पृथगभूतो न गच्छामि, तथा मयभिमानिभ्यः छन्दस्तोमराजवन्धुभ्यो नाप- गच्छामि ; अय मिन्द्रो मदीय मिन्द्रियम् ‘मा आदित' मा अप- हरत, तथा विष्टबादयो वीर्यादीन् मापहरन्तु ; नेपा मिन्द्रादीना मनुग्रहाद्ह मिन्द्रियादिभिः सहावस्थितो भूत्वा तत्पालनसमर्थ मग्नि देवता मुपैति ; तथा गायत्री त्रिवत्स्तोम-बागाजातीः 'मपद्ये' प्राप्नोमि ; तेषा सलादीना मनुग्रहात ब्राह्मणाभवामि । अनेन मन्त्रेण यदुपस्थानं , तत् प्रमंति- "तस्य ह नेन्द्र इन्द्रिय मादत्त , न बिष्टुब्' वीर्य, न पञ्चदशस्तीम आयुर्, न सोमो राज्यं, न पितरो यशस्वीति, य एव मेता माहुति हुत्वा हवनीय मुपस्थाय दीपते. क्षत्रियः सन्" इति । यः' पुमान् क्षत्रियजातियुक्तः, मन् उक्तक्रमेण दीक्षायाः प्राचीना माहुति हुवा , “नेन्द्रात्" इत्यादिमन्वेण पाहवनीय सुपस्थाय , पवाद दीक्षां प्राप्नोति , 'तस्य' चवियस्येन्द्रियादीनिन्द्रादयो नाप- हरन्ति ॥ ५ (२३)। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाद्मणस्य सप्तमपत्रिकायां चतुर्याध्याये (चतुस्लिंगाध्याये) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (२३)। .

·१२०
॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥
॥अथ पठः खण्डः॥
अधारनेयो वै देवतया क्षत्रियो दीक्षितो भवति
गायत्रश्छन्दसा त्रिवृत् स्तोमेन ब्राह्मणी बन्धुना
स होदवस्यन्नेव' क्षत्रियता मभ्युपैति तय होदवस्यतो
ऽग्निरेव तेज बाटत्ते' गायत्री वीर्यं त्रिवृत्स्तोम आयु-
क्षिणा ब्रह्म यशस्कौर्ति मन्यो वा अय भस्मद्भवति
क्षत्रं वा अयं भवति क्षत्रं वा अय मुपावर्तत इति
बदन्तः मो ऽनूबन्ध्यायै' समिष्टयजुषा परिष्टाछुत्वा-
हुति माहवनीय मुपविष्ठेत नाग्नेर्देवताया एमि न
गायत्रवाश्छन्दसो न निवृतः स्तोमान्न ब्रह्मणो वन्धो-'
'र्मा मे ऽग्निस्तेज आदित मा गायत्री वौर्य 'मा
त्रिवृत्तोम आयुर्मा ब्राह्मणा ब्रह्म यशस्कौति स ह
तेजसा वोर्येणायुषा ब्रह्मयाा यशसा कोयन्द्र देवता
मुपैमि त्रिष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं सोमं राजानं
क्षवं प्रपद्ये क्षत्रियो भवामि देवाः पितरः पितरी
देवा यो ऽस्मि स सन्यने खं म दूट मिष्ट' स्वं पूर्त
ख श्रान्त ख हुतं तस्य मे य मग्निरूपद्रष्टाय वायु-
रुपयोताऽसावादित्यो ऽनुग्यातेद मह य एवामि
सो ऽस्मीति तस्य ह नाग्निस्तेज पादत्ते न गायत्री
वौर्य न त्रिवृत्स्तोम आयुन ब्राह्मणा ब्रह्म यशस्कोत्ति
-
-

·. ॥ सप्तमपञ्चिका। ४।६ ॥ य एव मेता माहुति हुत्वा हवनीय मुपस्थायोद- वस्यति क्षत्रियः सन् ॥ ६ (२४)॥ पूर्वहोमानन्तर मुपस्थानं विधायोत्तरहोमादूई मुपस्थानं विधातुं प्रस्तौति - "अथाग्नेयो वै देवतया क्षत्रियो दीचिती भवति , गायनश्छन्दसा, विवत् स्तोमेन ब्राह्मणो बन्धुना , स होदवस्यन्त्रेव क्षत्रियता मभ्युपैति ; तस्य होदव स्यतो ऽग्निरेव तेज भादत्ते, गायत्री वीर्य , विकृत्स्तोम प्रायुर्, बामणा ब्रम यश- स्वीर्तिम् ; अन्यो वा अय मम्मद्भवति , चत्र वा अय मपावर्तत इति वदन्तः" इति । 'अथ' पूर्वोपस्थानानन्तरम् , उत्तरोपस्थानं वक्ष्यत इतिपः । श्रयं यजमानः पुरा क्षत्रियोऽपि इदानी दीक्षितः सन् वाहाण्य प्राप्य देवतया अग्निसम्बन्धी भवति, अग्नि- रस्य ब्राह्मणस्य स्वामी । एवं गायत्री-विवाद वानसजाति- सम्बन्धी दृष्टव्यः । ताहम इदानों ब्राह्मणः सन् 'उदयस्यनेव' सदवसानोयेष्टा सोमयागं समापयन् एव में बाधय परित्यज्य पत्रियत्व' प्रानोति। तस्माद् उदयसानीयेष्टि कुर्वतोऽत्य यज- मानस्य तेजःप्रभृतीनग्नग्रादयो ऽपहरन्ति । 'न' वेदः, तदध्ययन मैहिक 'या', तदनुठाननिमित्ता प्रामुष्मिकी 'कोतिः । अपहरता मग्नादीनां कोऽभिप्रायः । मोऽभिधीयते । 'अयम्' इदानी ब्राह्मणः सन् 'अस्मादन्यः स्वतन्तो भवति ; अयं 'चवं वे' । • उपरिवाद वाति “पभषादैत्य चनयभ्ययेहोदरस्पति" इति ८.२.१ । “पथो बैदौसा भासौरन , सवसर वा मयी वा--- अधीदवसानीयधच्या यजते.-. पथ यषोदवसानीहिः सन्तिडवे ऽय माय माति नुडोनि , कान एक मातरानिम" -तिसत. बा.४...1.12.१६॥

·१२२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ क्षत्रिय एव भवति । तदपि कथ मिति तत् उच्यते - 'अय" यागकाले बाधापः सन् , यागादूई ब्राह्मण्य परित्यज्य स्वकीयां क्षत्रियजाति मेव उपत्य वर्तते ; तस्मादस्याम्पत्तोऽन्यल मिति परस्परं वदन्तो ऽग्नयादयः तेजयादीनपहरन्ति ॥ तच्छान्त्यर्थ मुपस्थानं विधत्ते- “सो ऽनूबध्याय समिष्टयजुषा मुपरिष्टाडुत्साहुति माहवनीय मुपतिष्ठेत”-इति । पूर्ववद व्याख्येयम् (१११,११८ पृ०) ॥ तत्रोपस्थाने मन्त्र माह- "नाग्ने वताया एमि, न गायत्रया- श्छन्दसो, न त्रिहतः ब्रह्मणी बन्धोर्; मा ऽग्निस्तेज थादित, मा गायत्री वीयें, मा त्रिवत् स्तोम प्रायुर् , मा ब्राह्मणा ब्रहा यशस्वीर्ति; स ह तेजसा वीर्येणायुषा ब्रह्मणा यशसा कीत्त्येन्द्र देवता मुपैमि , त्रिष्टुभं छन्द., पञ्चदशं स्तोमं , सोम राजानं, क्षत्रं प्रपद्ये, क्षत्रियो भवामि, देवाः पितरः पितरो देवा यो ऽस्मि स सन् यजे ; खं म इद मिष्ट, खं पूर्त, खं थान्तं , खं हुत ; तस्य मे ऽय मरिनरुपद्रष्टाय वायुरुपयोता सावादित्यो ऽनुख्यातेद मई य एवास्मि सो ऽस्मीति" इति । अव नारनेव- ताया इत्यादि , क्षत्रियो भवामीत्यन्तं पूर्वमन्ववद् ( ११८४०) व्याख्येयम् । हे 'देवाः' अग्नादयः ! 'पितरः' पालकाः ! यूयं, शृणुतेति येपः। पितरो देया पति पुनर्वचन मादरार्थम् । भव- दनुयदात् रुष्णाजिनाच्छादनादिसंस्कारण 'य:' ब्राह्मणो ऽस्मि यन्नसमाप्तिपर्यन्तं , स एव वाहाणः सन् 'यजे' यार्ग कुवें । मम इदम् 'र' योतं कर्म 'ख' स्वाधीनं जातम् । तथा 'पूत' म्नातं मपि कर्म 'स्व' स्वाधीनं जातम् । तथा 'यान्त' यमरूपं सपो ऽपि 'स्व' साधोनं जातम् । 'हुतम्' पन्यदपि काम्यहोगा.

·। सप्तमपञ्चिका । ४ । ७ ॥ दिक 'वं स्वाधीनं जातम् । 'तस्य' तादृशस्थेष्टापूर्तादियुक्तस्य 'मे' मम 'अय' भूलोकावस्थितोऽमिः 'उपद्रष्टा' समीपे स्थित्वा साक्षवेनावलोकयिता; 'अयम्' अन्तरिक्षावस्थितो वायुः 'उप- योता' तस्याग्नेर्मुखादमत्तान्त' योयति ; 'अमी' धुलोका- वस्थित आदित्यः , तम् 'अनु' पश्चात् 'ख्याता स्वर्गलोक कथ- यियति- इदं काहं तवानिति । एवं फलपर्यन्तकर्मणि समाप्ते सति कर्मोपक्रमात् पूर्व य एव चवियोऽस्मि स एवोई क्षत्रियो भूत्वा तिष्ठामोति ॥ अनेन मन्वेण यदुपस्थानं, तत् प्रशंसति "तस्य ह नाग्नि- स्तेज आदत्ते, न गायत्री वीर्य, नविवरस्तोम बायुर् , न ब्राह्मणा ब्रह्म ययस्कोतिं ; य एव मेता माहुति हुत्वा हवनीय मुपस्था- योदवस्यति क्षत्रियः सन्” इति। पूर्व "तस्य ह नेन्द्र पन्द्रियम्"- इत्यादि यदाक्य सुक्तम् (११८४०), तदद् व्याख्येयम् ॥ ६ (२४) ॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( चतुस्तिंगाध्याये ) पष्ठः खण्डः ॥ ६ (२४) ॥ -- ॥ अथ सप्तमः खण्डः॥ अथातो दोनाया'आवेदनवैव तदायद बाह्म- गाय दीक्षितस्य' वाह्मणो दीक्षिष्टेति दीचा मावेदयति कधं नत्रिययावेदयदिति यथैवैतद् बाह्य ·१२४ J ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ राय दीक्षितख ब्राह्मणोऽदीक्षिण्टेति दीचा मावेद- यन्त्येव मेवैतत् क्षत्रियस्यावेदयेत् ' पुरोहितस्याये. गेति तत्तदितों३० निधाय वा एष खान्यायुधानि ब्रह्मण एवायुधैर्ब्रह्मणो रूपेग' ब्रह्म भूत्वा यज्ञ मुपा- वर्तत तस्मात् तस्य पुरोहितस्यायेण दीक्षा मावेद- येयुः पुरोहितस्यायेर्ण प्रवरं प्रवृणोरन् ॥ ७ (२५) । क्षत्रियस्य दीक्षितत्वावेदनमन्त्र सन्देहात् प्रत्र मुद्भावयति- "अथातो दीक्षाया आवेदनस्यैव ; तदाहुर्यद ब्राह्मरस्य दीक्षि- तस्य बाहाणो ऽदीक्षिष्टेति दीचा मावेदयन्ति , कथं क्षत्रियस्य आवेदयेदिति"-इति । 'अथ' दीक्षानन्तरम् , देवानां मनुष्याणां चाग्रे यत एतदीयदीक्षा कथनीया , 'अत:' कारणाद् दीक्षायाः "आवेदनस्य' प्रकटीकरणस्यैव कश्चित् निर्णय उच्यते । 'तत् तस्मिन् आवेदने सन्दिहाना ब्रह्मवादिनः प्रश्न माहुः-- व्राह्मणस्य दीक्षाया गईम् “अदीक्षिष्टाय ब्राह्मणः” इति । मन्लेण दीक्षा प्रख्यापनीया। तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति- अदीक्षिष्टाय ब्राह्मण इति त्रिरुपांनाह , देवेभ्य एवैनं प्राह ; विराचैरुभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राह"-दति (सं० ६. १. ४. ३.)। एवं सति चवियस्य दीक्षावेदने कि मस्मिन् मन्त्र ब्राणशब्दः . * "तपदिती"ख, ग, घ। + "पदीक्षिष्टाय ब्रानप:"-एतन्माष मेव मन्त्र स्वरूपम् । न ए मन्नः साहितिक, बदुत निरौयसहिनाभाय साधणेन "पर्यो, कञ्चिन्मन्त्र सुन्धाय विनियुक्त पदोदित शाय बाप पति-."-ति (१ २१)। एतदेव दौषितावेदन मुचने ।

·॥ सप्तमपश्चिका । ४।७॥ १२५ क्षवियपरत्वेनोहनीयः , आहोखिदविक्कत एव पठनीयः १ इति प्रत्याभिप्रायः ॥ तमोत्तर माह- “यधेवैतद वाद्रणय दीक्षितस्य ब्राह्मणो दीनिष्टति दीचा मावेदयन्त्येव मेवैतत् क्षत्रियस्यावेदयेत् पुरो. हितस्यायेणेति"-इति । अत शब्दो नोहितव्यः , अविकृत एवं ब्राह्मणशब्दः चवियदोचावेदनेऽपि प्रयोक्तव्यः । यदि बाण- प्रवरी ऽपेक्षितः, तदानीं 'पुरोहिनस्य' वाधणस्य सम्बन्धिना येण प्रयोगः कर्तव्यः । तथा चापस्तम्बः क्षत्रियवैश्ययोरपि ब्राह्मण- शब्देनैवावेदनं दर्शयति- “प्रदीपिष्टाय ब्राह्मणो ऽसावमुप्यपुत्री ऽमुष्पपीतो ऽमुघनप्ता ऽमुष्याः पुत्रो ऽमुप्याः पौत्रो ऽमुप्या नोति ; ब्राह्मणो वा एष जायते , यो दीक्षते; तस्माद्राजन्यवैश्या पपि ब्राह्मण इल्वेवावेदयति" इति (यौ० १०.११.५, ६.) इंगस्यावेदनस्य पूज्यतां दर्ययति- "तत्तदिती" इति । पूर्ववद ( ११४५० ) व्याख्येयम् ॥ ब्राह्मणत्वेनावेदन मुपपादयति – "निधाय वा एप खान्या- युधानि ब्रह्मण एवायुधैश णो रूपेण वन भूत्वा यन्न मुपायर्तत; तस्मात् तस्य पुरोहितस्यावेण दोक्षा मावेदयेयुः, पुरोहितस्या- पयेण प्रवर प्रागोरन्"-इति । 'खान्यायुधानि' धनुरादीनि , 'नाए मायुधानि' स्फाकपालादीनि यस्मात् सायुधपरि- बागपूर्वक ब्रायुधस्वीकारए ब्राह्मणों भूत्वा यन्त्र प्राप्तवान् , . 'मातुरधिजनन, दिदीय मौविमले। बोय' यमदीघाया, सि अनिषोदनाना"-वि म • . + “सिविदयवि, विमान एरोस: 11.11. "एतानित्यादि चमोदन दरम्यम्। १.7.04-पषिद.1 ·१२६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ तस्मात् 'तस्य यजमानस्य पुरोहितसम्बन्धिना गोत्रेण दीक्षावेद. नम् , तथा प्रवरोऽपि विजेयः ॥ ७ (२५) ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये (चतुस्त्रिंशाध्याये ) सप्तमः खण्डः ॥ ७ (२५) ॥ ॥ अथ अष्टमः खण्डः ॥ - अथातो यजमानभागस्यैव तदाहुः प्रानीयात् क्षत्रियो यजमानभागान प्राश्नीया३त् इति यत् प्राग्नीयादहुताडुतं प्राश्य पापीयान्त्याद्यन्न प्राश्नी- याट् यत्तादात्मान मन्तरियाद यज्ञो वै यजमान- भागः स ब्रह्मणे परिहृत्य पुरोहितायतनं वा एतत् क्षत्रियख यद् ब्रह्मार्धात्मो ह वा एप क्षत्रियस्य' यत् पुरोहित उपार परीक्षण प्राथितरूप माप्रोति नाव प्रत्यक्षाभक्षितो भवति यत उ ह वा एष प्रत्य- चं यद ब्रह्मा ब्रह्मणि हि सर्वो यत्नः प्रतिष्ठितो • पति घीपरिटादिहे पचमाध्यायौयपत्रमखए "पुरोधड दौदर्य व प्रररे + "यजमानभागार" ख, ग, घ,।

·॥ ससमपचिका । ४ । ८॥ १२७ । यजे यजमानो' यज्ञ एव तद् यन्न मप्यत्यन्ति यथा उखापो यथा इग्नावग्नि त नातिरिच्यते तदेन न हिनस्ति तस्मात् स ब्रह्मणे परिदृत्यो ऽग्नौ हैके जुह्वति प्रजापतेविभानाम लोकतस्मिंस्त्वा दधामि सह यजमानेन वाहेति तत्तथा न कुर्याद यजमानो वै यजमानभागो यजमान ह सो ऽनो प्रवृशक्ति य एनं तत्र ब्रूयाट्' यजमान मग्नो प्रावार्थीः' प्राखाग्निः मायान् धक्ष्यति मरिष्य ति यजमान इति शश्वत् तथा स्यात् तस्मात्तवाशी नेयादाशां नेयात्॥८(२६)॥ इत्यैतरेयवाहाणे सप्तमपश्चिकायां चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ दर्शपूर्णमासयोः यजमानभागमायनं विहितम् * दीचणीयादीटिप चोदकप्राप्तम् ; क्षत्रियस्य तप्रायने निर्णय वतुं विचार मवतारयति- "अथातो यजमानभागस्यैव ; तदाहुः प्रास्त्रीयात् क्षत्रियो यजमानभागा२ , न मानीयात्३ १ प्रति"- इति । 'अथ' दोचावेदननिर्णयानन्तरम् , दीक्षणीयादीष्टयो यतो बुद्धिस्थाः, 'प्रत:' कारणात् , तत्र यजमानभागस्यैव, मकारविशेष * पचान शेषु यजमानभागम्" इति पार यो १.१२. रा पथ या पूर्वा पुरोमस मौर्य पुरसाद् धुवाय निदधानि । यजमानो व धुवा, या यजमानस मागित भवति"-सिन•ा. १.८.१९ । , "प.मामेष्पिमोमा उपदिशा-नि पार. शी...॥

·१२८ ॥ ऐतरेयवाहणम् । माहुः। उच्यत इति शेपः । 'तत्' तस्मिन् भागे ब्रह्मवादिनी विचार चत्रियो वाह्मणवत् किं यजमानभागं मानीयात, उत न १ इति। विचारार्थे तिहयम् ॥ पक्षहये दोप मुद्भावयति- “यप्राश्नीयादहुताडतं प्राश्य पापीयान्त्स्यादु, यन्त्र प्राश्रीयाद् यज्ञादात्मान मन्तरियाद ; यज्ञो वे यजमानभाग:"-ति । हुत मत्तीति 'हुतात्', ताशो न भवतीति 'अहुतात्'; "अर्थता अहुतादो यद्राजन्यो वैश्यः शूद्र" -इति पूर्व मुक्तम् (१०३०); अतोऽय क्षत्रियः 'अहुतात्' योग्यतारहितो यदि हुतशेष माग्रीयात् , तदानीं 'पापीयान्' अत्यन्त पापयुत्तो भवेत् । प्राशनपक्षे तु यज्ञादामानम् 'अन्त- रियाद' विच्छिन्द्यात् ; यजमानभागस्य यनहेतत्त्वेन यन्नस्वरूप त्वात् तद्भागराहित्ये यन्नात् वयं विच्छिन्नो भवति ॥ उत्तं दोपदय परिहन्तुं पचान्तर माह- “स बृह्मणे परि. इत्यः" इति । 'सः' यजमानभागः ऋविगविगेपाय 'वृधणे' 'परित्यः' परितः सर्वात्मना समर्पणीयः॥ तत्समर्पणे दोपत्यराहित्य दर्पयति- “पुरोहितायतन वा एतत् चनियस्य, यद् ब्रह्मामो ह वा एप क्षत्रियस्य ; यत् पुरोहित उपाह परोचेगव प्रापितरूप मानोति, नास्य प्रत्यक्षं भधितो भवति"-इति । ऋवियूपो 'वा' इति यदस्ति , एतत् धषियस्य पुरोहितायतनम् ; पुरोहिता योऽस्ति, एपः घधियस्य 'पाप्मी इथे' पदंदेह एव । उ ह या इति निपातसमूहा विधा- रपार्थः । पडेगरीरस्थानीयपुरोहितपेप वृद्माण तम्मिन् भागे मति 'परोऽपय घरधाननव 'प्रागितरूप' प्रामितमाहत्यं प्राप्री- प्रागद उपगम्दय मिनिला पवधारणा: । 'पस्य' त्यप।

·॥ सप्तमपश्चिका । ४।६ ॥ २२८ - क्षत्रियस्य 'प्रत्यक्षम्' अव्यवधानेन व मुखे म भागा भक्षितान भवति ; एवं सति व्यवधानेन भक्षितत्वाद् यज्ञान्तरायो न भवि. प्थति, स्व मुखेन भक्षणाभावादय पापीयानपि न भविष्यति । ब्रह्मणस्तद्भागमाशनं प्रशंसति- “यन उ ह वा एष प्रत्यक्षं यद् ब्रह्मा, ब्रह्मणि हि सर्वो यन्त्रः प्रतिष्ठिती, यजे यजमानो, यज्ञ एव तद् यज्ञ मप्यत्वजन्ति ; यथा शास्त्रापा यथा पुग्नाव ग्निं, तई नातिरिच्यते नदेनं न हिनस्ति तस्मात् स बनणे परिहत्यः".. इति । यो ब्रह्मास्ति, एष 'प्रत्यक्षम्' अव्यवधानं यथा भवति तथा 'यन्त्र उ ह वै यनस्वरूप एव ; तत्साधकात्वात् । किञ्च ब्रह्मण्येव सर्वो यजः प्रतिष्ठितः ; वेदत्रयवैकल्यपरिहर्तृलेन ब्रह्मणो भिषग्- रूपत्वस्योललात् * । तसिंथ प्रतिष्ठिते यन्ने, यजमानो पि प्रति- हितः, तत्फलभागित्वात् । एवं सति 'तत् तेन भागमागनेन 'यजे एवं ब्रह्मरूपे भागरूप 'यजम्' अपि 'प्रत्यजन्ति' सम्यक् प्रति. पन्ति । तव दृष्टान्तः-यथा लोके अमु प्रतिप्ता आपः एकवेन संसृज्यन्ते , यथा वाग्नी प्रक्षिप्त मग्नि मेकीभूतं पश्यामः 'त' तथा अझया माशितं हविः 'नातिरिच्यते' अतिरिक्तं न भवति किन्तु यजरूपेण वधया सहकीभूतं हविः 'एन' चवियं 'न हिनस्ति' न बाधते। तस्मात् 'सः' यजमानभागो मात्रणे 'परि- हत्यः' समर्पणीयः॥ पधान्तर मपन्यस्य दूषयति- "भग्नौ हैके जप्ति ; प्रजा- पविभावाम लोकस्त सिंस्वा दधामि सह यजमानेन खाईति ; तत्तया न कुर्याद; यजमानो वे यजमानमागी यजमान इसी इग्नी प्रवृपनि य एनं तन याद यजमान मग्नी मावार्षीः * ...-भा• १.१.३..।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ प्रास्याग्निः प्रापान धक्ष्यति,- मरिष्यति यजमान इति ; शखत् तथा स्यात् ; तस्मात्तस्याशा नेयादाशां नेयात्" इति । 'एक याचिकाः , तं यजमानमार्ग भग्नी जुद्वति । तत्र "प्रजापते:"- इत्यादिको मन्त्रः । प्रजापतेः सम्बन्धी यो लोकः, तस्य "विभान्" -इति तन्नामधेयम् ; विशेषेण भातीति तद्व्युत्पत्तेः। हे यज- मानभाग! .यजमानेन सह खां तस्मिन् लोके 'दधामि' प्रक्षि- पामि, तदर्थ मिदं वाहुत मस्तु । अनेन मन्त्रेण यत् हा. मानुठान मस्ति, तत्तथा न कुर्यात् । यजमानभागस्य यजमान- खरूपत्वेन तस्य भागस्य होमे 'सः' होमकर्ता यजमान मेवानी 'प्रहपक्ति' प्रवक्तं दग्धं करोति। 'तर' तदानीं 'यः' शत्रु रागत्य 'एन' कर्तार' 'ब्रूयात्' शपेत। कथ मिति तदुच्यते- हे होम- कर्तस्व यजमान मग्नौ 'प्रावार्षीः प्रवक्तवान् दग्धवानसि , 'अस्य' यजमानस्य प्राणानग्निः प्रकर्षेण धक्ष्यति, यजमानो मरिष्यतीति ; सभापो ऽवयं तथैव स्यात्। तस्मात् 'तस्य' होमस्य 'पाशाम्' इच्छा मपि नियात्' न प्राप्नुयात्। अभ्यासोऽध्यायसमाप्तपर्थः ॥ ८ (२६) । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाप्राणस्य सप्तमपच्चिकायां चतुर्थाध्याये (चतुस्विंशाध्याये ) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (२६) । वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमोयतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ प्रति यीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरमभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेयतो भगवरसायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'-नामभाष्ये ऐतरेयवाणस्य सप्तमपश्चिकायाः चतुर्थोऽध्यायः ॥

·॥ अथ पञ्चमाध्यायः ॥ (स) ॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥ - ॥ॐ ॥ विश्वन्तरी ह सौषद्मन: खापर्णान् परिचक्षाणो 'विश्यापर्ण यज माजड़े तज्ञानुवुध्य ० श्यापर्णास्त यज माजग्मुस्ते ह तदन्तवेद्यासा- चक्रिरे तान् हन दृष्टोपाच पापस्य वा इमे कर्मणः' करि आसते ऽपूतायै वाचो वदितारो यच्छयापर्णा इमानुत्यापयतेमे मेऽन्तर्वेदि मासिषतेति तथेति तानुत्यापयाञ्चकुस्ते होत्याप्यमाना रुरुविर' ये तेभ्यो भूतवीरेभ्यो ऽसितमृगाः कश्यपाना' सोमपौध ममिनिग्यु: पारिक्षितच जनमेजयस्य विकश्यपे यन्ने तैस्ते तत्र वौरवन्त आसुः कः खित्यो ऽस्मा- कास्ति वीरों य दूर्म सोमपीय मभिजेष्य तौयय मह मस्मि वो वीर इति होवाच रामो मार्गवेयो रामो ऽनूचानः यापर्णीयस्तेषां होत्ति- छता मुवाचापि न रानन्नित्यंविदं वेदस्यापय- न्तौति यस्त्वं कथं वेत्य ब्रह्मवन्धविति॥१(२०)। हास मार्गवेयो' , * बुथक, कवच, भाषिक + "मा ! "क.'-दरात सविसम्पाउ: क पुस।

·१३२ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ . ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ क्षत्रियो यजमानो यस्तस्य होमादि वर्णितम् । फलनामा तु चमसस्तस्यैवात्रोपवर्यते ॥ १ ॥ तनादौ क्षत्रियस्य सोमभक्षराहित्यप्रदर्भनार्थ मुपाख्यान माह-- “विश्वन्तरो ह सौपद्मनः श्यापन परिचक्षाणो विश्या- पण यन्न माजले ; तदानुबुध्य श्यापर्णास्तं यत्र माजग्मुस्ते ह नंदन्तवेद्यासाञ्चक्रिरे ; तान् ह दृष्ट्वोवाघ,- पापस्य वा इमे कर्मपाः कर्त्तार पासते, पूताय वाचो वदितारो यच्छ्यापर्णा, दमा- नुत्यापयतमे मेऽन्तर्वेदिमासिपतेति * ; तथेति, तानुस्थापयाञ्चक्रुः" इति । योभनं सम राजम्यहं यस्य राजः, सोऽयं 'सुषमा', तस्य पुत्रः 'सौषमनः' । स च "विश्वन्तर'नामकः । स कदाचिद यागं चिकीर्षुः 'श्यापर्णान्' तन्नामकान् ब्राह्मणविशेषान् ‘परिचचाण:' पार्विन्ये निगकुर्वन् 'विश्यापणं यज मानों' श्यापर्णनामक- ब्राह्मपविरहित मेव यज्ञ मनुष्ठितवान् । 'त' तत्सर्व श्यापर्ण- नामका ब्राह्मणा: 'अनुबुध्य' मनुष्यमुखादवगत्य, विश्वन्तरेण राजा सदानी मनाहूता एव तं यज माजग्मुः । प्रागत्य 'तेहत पर भ्यापर्या: 'तदन्तवैदि' तस्य यन्त्रस्य वेदिमध्ये 'मासाञ्चक्रिरे राजानुजा मन्तरेण स्वय मेवोपविष्टवन्तः । राजा 'तान्' उहण्डान् श्यापर्णान् दृष्टा , स्वकीयान् वेत्रपाणीन् पुरुपानवाच । 'यद' ये श्यापर्णाः सन्ति , इमे 'अपूतायै वाचो वदितार:' अपूतां वाचं मदीयावज्ञारूपां वदन्तः 'पापत्य कर्मणः कर्तारः' धौयरूपं व्यापार कर्त मुद्यता हासते ; 'इमे' श्यापर्णाः 'मेन्तर्वेदि' *'मा भासियत' खयमेदोपविष्टा मा भवन्वित्यर्थ एपात्र न्यायः स्यात् , अन्यथा मूल पुती मारकी यायात एक भवेदिति ध्येयम् ।

·॥ सप्तमपश्चिका । ५ ॥१॥ . तत्र मदीयाया वेदेमध्ये 'प्रासियत' स्वय मेवोपविष्टा: ; इमान् धूर्तान् हे वेवपाणयः ! उत्थापयत । 'ति' एवं रानोता वेत्रपाणयः 'तथा' इत्यङ्गोकत्य 'तान्' श्यापर्यानुस्खापयाचक्रुः ।। तेषां श्यापर्णानां वृत्तान्त माह- "ते होत्याप्यमाना रुरुविरे; ये तेभ्यो भूतवीरेभ्यो ऽसितमगाः कश्यपानां सोमपीध ममि- जग्युः पारिक्षितस्य जनमेजयस्य विकश्यपे यज्ञे , तैस्ते तत्र वीर- वन्त बासः; क खिसो ऽस्माकास्ति वीरो य इमं सोमपीथ मभिजेष्यतीति"-इति । वेत्रपाणिभिरुत्थाप्यमानाः 'ते' श्यापर्णा ब्राह्मणाः 'रुरुविरे' रवं शब्दं परस्पर मुच्चैर्ध्वनि कृतवन्तः । पृष्टाः केचिद अन्यान् प्रति काचित्पुरातनी कथा मूचुः । परि- चितपुत्रो जनमेजयाख्यो यो राजा, स कदाचित् कश्यपवंशोत्य. बान् ब्राह्मणान् विहाय 'विकश्यपं' यनं भूतवीरसन्नकै निणे- विग्भिः कारयामास । तदानी काश्यपानां मध्ये 'ये' केचिद असितमृगनासका: पुरुषाः 'सोमपीर्थ' जनमेजयसम्बन्धिनं सोम- यार्ग 'तेभ्यः' भूतवीरसतकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः बलादाकृष्य स्वयम् 'अभिजिग्युः' अभितो जयं प्राप्ताः, (बहुषु यन्नप्रयोगेषु विजिगीषु. का कत्वा) 'तान्' मूतवीरान् ब्राह्मणान् पराजय प्रापथ्य खय मसितमृगनामानो जितवन्तः :' असितमृगैः 'ते' कश्यपाः 'तत्र' जनमेजयस्य यजे 'वोरवन्तः' शूरपुरुषोयेता आमुः। एतां कथा मुदाहृत्य श्यापर्णाः स्वकीयानेवं पृच्छन्ति,--- 'अस्माक' राजा तिरस्कृताना मम्माकं मध्ये 'यः' पुमान् 'दम सोमपीथं' विश्वन्तरस्य राजः सोमयाग मभिजेष्यति, स तादृशो वीरः 'कथि-. दस्ति' यः कोऽपि अस्ति ? 'इति' एव मुच्चैः शब्दं चक्रुः । * अमात्यदन्नमदो मदीश्ववना, ततो विभतेलुकि पम् ( स. १.८०.३)।

·- । ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ तस्य प्रश्नस्य श्यापर्णानां मध्ये केनचिदुक्त मुत्तरं दर्शयति- "अय मद ममि वो वीर इति होवाच रामो मार्गवेयः" इति । मृगयुर्नाम काचिद योषित् , तस्याः पुत्रो रामनामा कश्चिद बामण एव मुवाच - हे श्यापाः! 'वः' युष्माकं मध्ये 'वीर' परकीयान् विजेतुं शूरः 'अह मय मस्मि' भवतां पुरतो वर्तमानो ऽस्मीति ॥ तस्य रामस्य वृत्तान्त माह- "रामो हास मार्गवेयो नू. चानः श्यापर्णीयस्तेषां होत्तिष्ठता मुवाचापि नु राजनित्थंविदं वेदेखत्यापयन्तीति, यस्त्व कथं वेत्थ ब्रह्मवन्धविति" इति । श्याप- र्गीय.' श्यापर्णानां ब्राह्मणानां सम्बन्धी, मुगयुपुत्रो रामः 'अनू- चानः' साङ्गवेदशास्त्रपारङ्गत पास । तनावस्थितानां तेषां श्याप- णानो वेदेत्तिष्ठतां मध्य ऽवस्थितो रामो विश्वन्तर प्रत्येव मुवाच,-हे राजन्! 'इत्यंविदंयागसम्बन्धिप्रयोगप्रकाराभिज्ञ मा मपि त्वदीया वेत्रपाण य. 'मनु' क्षिप्रं वेदेषस्थापयन्ति , तदे. तदयुक्त मिति। तच्छ्रुत्वा विवन्तरो राजैव मुवाच- हे 'ब्रह्म- बन्धो' ब्राह्मणाधम राम ! यस्त्व धार्थ्यात् ब्रवीपि , स वं कथं वेत्य १ प्रति। अत्र राजोवाचेत्यध्याहर्तव्यम् ॥ १ (२०)॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवान गस्य सप्तमपञ्चिकायां पचमाध्याये (पञ्चविभाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १ (२७)। पनि ग्यापर्यशब्दो विदाइनर्गप्पगोपवनादिगणे पठित (पा०२.४.६०.), काम- कोजपादिगो व पेसण्यापया कपिण्यापया इति (पा.१२३७.)। तशिवाहापर्ण, सायवायन पार"-ति मत मा..... । तवैवान्याचा प ६.२.१.१९७९.५.२.11 ·॥ सप्तमपञ्चिका। ५॥२॥ १३५ ॥ अथ दितीयः खण्डः ॥ यत्रेन्द्र देवताः पर्यवृञ्जन् विश्वरूपं त्वाष्ट्र मभ्य- मंत दूत्र मस्तृत यतीन्त्मालावृकेभ्यः' प्रादादमघा- नवधीद बृहस्पतेः प्रत्यवधीदिति तन्द्रः सोमपौधेन व्यायतेन्द्रस्यानु व्यूहिं चत्र 'सोमपीथेन व्यापता- पीन्द्रः सोमपीधे ऽभवत् त्वष्टुरामुष्य सोम तद् व्यूद्ध मेवाद्यापि चन सोमपौधेन'स यस्त भक्षं विद्याद्यः क्षत्रस्य सोमपीथेन ब्युदय येन पत्र समृहाते'कचं तं वेदेस्त्यापयन्तौति वेत्थ ब्राह्मण त्व' तं भक्षा घेद हौति तं वै नो ब्राह्मण बहीति' तस्मै वै ते राज- निति होवाच ॥ ३ (२८)॥ अथ रामः स्वकीयं घेदनं राजोऽग्रे दर्थयति- "यवेन्द्र देवताः पर्यवल्लन् ; विखरूपं त्वाष्ट्र मभ्यमंस्त, हव मस्तृत, यती- नसालाकेभ्यः प्रादादरुमंघानवधीद, वहस्पते: प्रत्यवधीदिति ; तवेन्द्रः सोमपीथेन व्यादानेन्द्रस्यान व्यडिं चवं मोमपीथेन व्याई- “तापीन्द्र. सोमपीथे भवन बटुरामघ सोमं ; त युद्ध मेवाद्यापि चत्र होमपीयेन; स यस्तं भक्षं विद्याद्यः चनस्य सोमपोथेन युदस्य येन चवं समृदाते, कयं तं देवत्यापयन्तीति" इति । हे विखत्तर ! मदीयं वेदनं शृणु। पुरा कदाचिद देवताः इन्द्रस्यो- परि पञ्चापराधान् सम्पाद्य इन्द्र 'पर्वहनन्' यन्त्रेषु परितो पति- धन्तः । 'यव' यदा वजनं ऊतं, तव तवेन्द्रः 'सोमपीथेन वादात सोमपानेन वियुतो भूत् । इन्द्रस्य ये ऽपराधास्ते ऽभिधीयन्ते ।

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ तथा खाः पर्व विश्वरूपनामानं ब्राहायम् 'अभ्यमंस्त' इन्द्रो हिंसित- वान्। तथा तेन त्वदेत्यादिश्रुतं बवनामानं ब्रामणम् 'अस्तृत' हिंसितवान् । एतदुभयं तैत्तिरोयेः “विश्वरूपो वै बाट"-- "वष्टा हतपुत्रः"- इत्य नुवाकदये विस्पष्ट मानातम् * 1 यतिवेपधरानसुरान् शस्त्रेण छित्वा 'सालाहकम्यः' अरण्यखभ्यः मादात् । तथा अन्यानप्यमंधनामकान् ब्राह्मणवेपानसुरान् अवधीत् । तघा स्वगुरोर्वृहस्पतेर्वाक्यं स्खकोयेन वाक्येन प्रत्यवधोत् । सोऽयं प्रतिघातो न युक्तः; तथा चापस्तम्बः स्मरति- "वाक्येन वाक्यस्य प्रतिघात माचार्यस्य वर्जयेक्रेयसां च"-इति । एते पश्चापराधाः तेनिमित्तभूतेरिन्द्रस्य सोमपाने निवारिते सति 'व्यूडिं' तनिवारणम् अनु 'क्ष' सर्वापि चत्रियजाति: 'सोमपीथेन व्याईयत' सोमपानेन वियुक्ताभूत् । तदूर्द्ध 'सोमपीथे' मोमपाने- ऽपि स प्रवृत्तो ऽभूत् । कथ मिति तदुच्यते- 'अमुष्य त्वष्टुः सोम भा', बलादपिबदिति शेषः । तथाच तैत्तिरीया प्रामनन्ति-"स यनवेशसं कृत्वा मासहा सोम मपिबत्"-पति। 'तत्' तथा सति, पन्द्रेप बलात्सोमे पीते सति, क्षत्रियान्तरस्य तत्सामर्थ्याभा- वादिदानी मपि क्षत्र 'सामपीथेन व्यूद मेव' सोमपानरहित मेव +“इन्द्री यतीत्सालाय. प्रायच्छन्" इति ते स. ६ २.७.५ । नाना- 1 .। "वेदविरुदनियमापतान् यतीन्'-प्रति नव साया । ता.वा. १२.४.१७ 'बतौन-एतमान कान् यज्ञविरोधिजनान्' इति तु तत्र सायण । + ते स.२.५.२ ।। “इन्द्री यज्ञवेशम"-इत्यादि. सहितापाठः। “इन्द्रायौ देवो पानशा ददाना"-इति ते. बा. ३.४, १,०। "इन्दस प्रिया जाया वावाना मासहा माम् - ति पुरसादामात मिइव (१८१० ३५०)।

·स सप्तमपचिकर ।।३॥ अवतिष्ठते । 'येन' भन्न विशेषेण सर्व समृदं भवति, तादृशा योन्या भचः , सोमपानेन वियुक्तस्य चत्रस्य सम्भवति, तं भच यः पुमान् विद्यात् , '' तामं चलियभनविद मम्मदादिपुरुष कथ मेते वेत्रपाण यो वेदेरल्यापयतीति रामस्यायालम्भः । अथ रामविखन्तरयोगक्तिमत्युक्तोदर्मयति- "वस्थ ब्राह्मण वं तं भक्षा ? वेद हीति ; तं चै नो ब्राह्मण बहीति ; तमे वै ते राजनिति होवाच" इति। है 'वाधण' राम ! ल तादृशं भन' किं वेत्य ? इति विश्वन्तरस्य प्रशः ; तदर्था शुतिः । 'वेद हि' जानाम्येवेति रामो ऽनवीत् । हे ब्रामण! 'तं वैन मेव चत्रिय- भई 'नः' अस्माकं ब्रूहोति विखन्तर. पाच्छ। हे राजन् ! 'तम्मे ते वै' तादृशाय पृच्छते तुभ्य मेव, कथयामीति राम उवाच । (२)२८॥ प्रति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाभे ; ऐतरेयवादाणस्य सप्तमपञ्चकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंगाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥२ (२८)। - ॥अथ रतीयः खण्ड त्रयाणां भवाणा मेक माहरिष्यन्ति सोम वा दधि वा ऽपो वा स यदि सोमं ब्राह्मणानां स भत्तों ब्राह्मणांस्तेन भक्षेण लिन्विष्यसि' नामशकल्पस्ते मनाया माननिष्यत बादाय्यापाय्यावसायी यघा, ·१३ ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ कामप्रयाप्यो यदा वै चत्रियाय पापं भवति ब्राह्मण- कल्पो ऽस्य प्रजाया माजायत 'ईश्वरी हास्माद द्वितीयो वा तृतीयो वा ब्राह्मगता मभ्युपैतोः स ब्रावधवेन जिज्यूषितो 'घि यदि दधिं वैश्यानां स मचौ वैश्यांस्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि वैश्यकल्पत प्रनाया माजनिष्यतेऽन्वय वलिवदन्ययाद्यो यथा- 'कामज्येयो यदा वै चचियाय पापं भवति वैश्यकल्पी ऽस्य प्रजाया माजायत 'ईश्वरो हास्माद् दितीयो का ढतीयो वा वैश्यता मभ्युपैतीः स वैश्यतया जिज्यूषितो'ऽथ यद्यपः शूद्राणां स भक्षः शूद्रांस्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि शूद्रकल्पस्ते प्रजाया माजनिष्यते' ऽन्यस्य प्रेष्यः कामोत्थाप्यो यथाकामवध्यो यदा वै क्षत्रियाय पापं भवति शूद्रकल्पो ऽस्य प्रजाया माना- यत'ईश्वरी हास्माद द्वितीयो वा तृतीयो वा शूद्रता मभ्युपैतोः स शूद्रतया जिज्यूषितः'। ( ३ ) २६ fi चवियस्य हेया भक्ष्यास्विविधाः, उपादेयो भन एकः तत्र धेयान् भक्षान् दर्शयति- "बयाणां भक्षाणा मेक माहरिष्यन्ति, सोमं वा दधि वा ऽपो वा"-इति । हेयाना बयाणां मध्ये भक्ष मेकं क्षत्रियस्य तव अनभिज्ञा ऋत्विज आहरियन्ति । के भक्ष मित्यागडा सोमं वा दधि वा जल वेत्युधम् ।। तत्र सोमपक्षे दोषं दर्मयति- "स यदि सोम, बाह्मणानां से .

·॥ सप्तमपश्चिका । ५॥३॥ भक्षी, वाहाणांस्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि बाधएकल्पस्ते मजाया माजनिष्यत,- पादाय्यापायावसायी यथाकामप्रयाम्यो ; यदा वे चवियाय पापं भवति, बाधएकल्पो ऽस्य प्रजाया माजायत, श्वरो हास्माद द्वितीयो वा वतीयो वा ब्राहाणता मभ्युपेतोः, म ब्रह्माबन्धवेन जिज्यू पितः" इति । 'म:' भनभिन्न ऋलिग यदि ने विश्वन्तरस्य क्षत्रियस्य 'सोम' भक्षम् , माहरेदिति शेयः, 'स:' सोमी वाइपाना योग्यो भक्षः , तेन भचेण ब्राह्मणान् ‘जिन्धि, प्यसि' प्रीणयिष्यसि ; न तु क्षत्रियस्य तव प्रीतिः । तथा मति 'ते' तव रानः 'प्रजायां' सन्तती 'वाह्मणकल्प:' ईपदसमान वाहाणार प्राजनिष्यते। क्षत्रियधर्मेण शौर्येण रहितत्वात् तस्य नारा- सहशत्वम् । स च पुत्रो ब्राझणवत् वत्यमाणगुणचतुष्टयोपेती भवति । प्रादानं प्रतिग्रहः, तच्छील: 'प्रादायी'; प्रतिग्रहश्च ब्रामणगुणः। ऋविग्भूखा सोमम् 'या' समन्तात् पाययतीति 'पापायी'; तदेतद् याजन मपि यावरणगुणः । सम्बन्धि याचन मावस: त मावस मेति प्राप्नोति, भावसायौं'; परग्टहे सदा भीजनयाचन मपि ब्राह्मणगुणः। काम मिला मनतिक्रम्य यथाकाम, तदनुसारेण 'प्रयाप्य निर्वासयितु सक्यः ; क्षत्रियवैश्यादिवत् शौर्यधनायभावात् यः कोऽम्यागत्य दुर्वल' ब्राह्मण तदग्रहात् तदीयग्रामाहा निकासयित मिति, तदानी मयं ब्राह्मणो दुर्बलत्वात् तेन निःसारयितु शक्यते । एव मेते चत्वारो धर्माः ब्राह्मणगुणाः । सोमं भक्षयतो राजः, एतद्गुणक: पुत्रो जायते। किञ्च यदा प्रमादात् 'चत्रियाय पाप" क्षत्रियस्य किजिविपिडाचरणं भवति , तदानी तेन पापेन तस्य चत्रियस्थ अवसमत्र तय , . • ईषदसमासौ फल्पदयदेशीय -इति पा.५ ३६२ ।

·२४० ; ऐतरेयवाहणम् ॥ 'प्रजाया सन्तती 'बायणकल्पः मौर्यराहित्यादिना बानाणसदृशः पुत्र प्राजायवे। 'अमात्' पापिनः क्षत्रियात् 'हितीयो वा टतीयो वा' पुत्रो वा पोत्रो वा 'बामपताम् अभ्युपैता।' भौर्यादि- गुणरहितं ब्राह्मण्य प्राप्त मौखर: समर्यो भवति । 'स:' ब्राह्मण सदृशः घवियपुत्री 'नानणवन्धवेन' ब्राह्मणाना मधमबन्धुत्वेन प्राधणोचित याजादिना 'जिज्यूषितः' जीवित मिष्टः, नीचरूप- दैन्यवृत्त्या जीवितुं प्रवृत्तो भवतीत्यर्थः । '. सोमस्य भचवे दोष मुभा दः भक्षले दीप माह- "मथ यदि दधि, वैश्यानां स भक्षो , वैश्यांस्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि , पैश्यकल्पस्ते प्रजाया माजनिष्यते,- ऽन्यस्य बलिकदन्यस्यायो यथाकामज्येयो; यदा वै क्षत्रियाय पापं भवति, वैश्यकल्पो ऽस्य मजाया माजायत , खरो हारमाद् द्वितीयो वा तीयो वा वश्यता मभ्युपेतोः , स वैश्यतया जिज्यूपितः" इति । यदि ते दधिरूपं भच माहरेत् , तदा दर वेश्यभवलात् तेन वैश्यान् प्रोपयिष्यसि । ततस्तव सन्तती वैश्यसमानः पुत्र प्राजनिष्यते । वैश्यय वाणिज्यं कुर्वन् 'मन्यस्य' राजो 'बलिकत्' बलिं पूजा करोति , कर प्रयच्छतीत्यर्थः । अत एव 'अन्यस्य रानः 'पाय: भयो धीनो भवतीत्यर्थः। तस्य रानः काम मिच्छा मनतिक्रम्य 'व्येयः पभिभवनीयो भवति । "ज्या पभिभवे"-इति धातुः । स एते करमदान-पराधीनत्व-तिरस्कार्यवास्या येण्यगुणाः । यदा चत्रियस्य किचित् पापं सम्भवति, तदा तस्य सन्तती वैश्यसमो . . पर वीमा-अमुमो-ति पा. ३.४.१०। + Hfvieosमति-पध्या च, दानेन व पायगया पता * •नि प्रम• 4.1. !!मनिनिरिण मायका'- भा. भा।

·॥ सप्तमपचिका। ॥३॥ १४१ जायते । 'अस्मात् क्षत्रियात् पापिनो ऽन्यः पुत्रः पौलो वा वैश्यतां मा समर्थो भवति । स च 'वैश्यतया वैश्यवृत्या करमदानादिना जीवितुं प्रत्तो भवति ॥ दधिभने दोप मुका जलभक्षे दोष माह- "प्रय यद्यपः, शूद्राणां स भक्षः, शूदांस्तेन मधेण जिविष्यसि ; शूद्रकल्पस्ते प्रजाया माजनिष्यते,-न्यस्य प्रेष्य, कामोत्थाप्यी यथाकाम- बध्या ; यदा वेचनियाय पायं भवति , शूद्रकल्पो ऽस्य प्रजाया माजायत , ईश्वरो हास्माद् द्वितीयो वा तीयो वा शूद्रता मभ्युपैतोः, स शूद्रतया जिन्यूपितः" इति। यदि ते क्षत्रिय कश्चिद्दत्विक 'अप' जलं भक्ष माहरेत् , तदानीं 'स.' जलात्मकः शूद्राणा भवः, तेन भक्षेण शूद्रान् मौयिष्यसि । ततस्तव सन्तती शूद्रसदृशः पुत्र उत्पयते । शूद्रय 'अन्यस्य' उत्तमवर्ण त्रयस्य "प्रेयः' प्रेपणीयो भृत्यो भवति । तथा 'कामोत्थाम्यः' मध्य- रावादी यदा कदाचिद दिने इच्छा भवति , तदानी मय मुत्था- तथा तदीय' 'कामम्' इच्छाम् अनतिकम्य 'वध्य.' कुपितेन स्वामिना तायो भवति । एते शूद्रगुणा । क्षत्रियस्य कदाचित् पापे सति शूद्रसमानः पुत्री जायते । 'अस्मात् क्षत्रि- यात् अन्यः पुत्रः पौत्रो वा शूद्रवं प्राप्तुं समर्थो भवति । 'सः' पुत्रः शूद्रवर्णतया दासत्वबत्त्या जीवितु प्रत्तो भवति । (३)२८ ॥ प्रति श्रीमन्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयनागस्य सप्तमपचिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशावाये) तीयः खण्डः ॥ ३ (२८)। प्यते ।

·- १४२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ एते वै ते त्रयो भक्षा राजनिति होवाच येषा माशां नेयात् चत्रियो यजमानो धास्वैप खो भक्षी न्यग्रोधखावरोधाचं फलानि चौदुम्बराण्याश्वत्थानि साक्षाण्यभिषुणुयातानि भक्षयेत् सो ऽस्य खो भक्षी' यतो वा अधि देवा' यन्जेनेष्टा खर्ग लोक मायंतचै- तांश्चमसान् न्युजस्त न्यग्रोधा अभवन् न्युबना इति हाप्येनानेतर्वाचक्षते कुरुक्षेत्रे ते ह प्रथमजा न्यग्री- धानां तेभ्यो हान्ये ऽधिजातात यनाची-रीहस्त- स्माना रोहति न्यग्रोहो न्यग्री हो वै नाम तन्ना- योई सन्त" न्यग्रोध इत्याचक्षते 'परोक्षेण परोक्षः प्रिया दूव हि देवा । ( ४ ) ३० ॥ अथ क्षत्रियोचित भचं दर्शयितु भुक्तानां भक्षाणा क्षत्रियेए हेयता सङ्गधाह- "एते वे ते त्रयो भक्षा राजनिति होवाच ; येपा माशा नेयात् क्षत्रियो यजमानः" इति । क्षत्रिया यागं कुर्वन् 'येषा' भक्षाणाम् 'आशाम् एच्छा मपि 'नेयात्' न प्रापुर यात् । हे 'राजन् विश्वन्तर । ते त्रयोऽपि 'एते' पूर्व मुक्ता ॥ उपादेयं भक्ष दर्शयति- “अथास्यैप स्लो भक्षो न्यग्रोधस्या- वरोधाय फलानि चोदुम्बराण्याखत्यानि साक्षाय मिपुण्यात् तानि ; भक्षयेत् । सो ऽस्य स्खो भक्ष."-इति । 'प्रध' हेयभक्ष- कथनानन्तरम् , उपादेयो भनः कथ्यत इति शेपः । 'अस्स' राज एव 'एप.' वध्यमाण खो भवः को ऽसौ इति, सोऽभि धीयते - 'न्यग्रोधस्सावरोधा.' गाखान्या वाड्मुखत्वेन प्ररोहन्ता - .

·॥ सप्तमपचिका ।५।४ ॥ १४३ - मुलविणेपाः, तबोदुम्बराव त्याचाख्यानां चाणां फलानि च, 'तानि' सर्वाणि 'अभिपुण्यान'; अभिपुत्य च यो रसो भवति, तं भषयेत् ; 'स' अयम् 'अस्य' चत्रियस्य साचिती भक्षः ॥ अथ न्यग्रोधार्थसाथै तदुत्पत्तिं दर्शयति- "यतो वा अधि देवा यजेनेट्वा वर्ग लोक मायंस्तवैतांशमसान् न्युजस्तै न्यग्रोधा अभवन् , न्युजा इति हाप्येनानेतर्वाचक्षते ; कुरुक्षेत्रे ते ह प्रध- मजा न्यग्रोधानां, तेभ्यो हान्ये ऽधिजाता:"-इति । देवाः पुरा 'यतो वा अधि' यद्य नदेशस्य कुरुक्षेत्रस्योपरि यनेष्ट्वा सर्ग लोकम् 'प्रायन्' माप्नुवन् , 'तत्र' तस्मिन् यप्रदेशे 'तान्' सोम- चममान् 'न्युन्जान्' अधोमुखानेतानस्थापयन् ; अधोमुखाः 'ते' चमसाः न्यग्रोधवक्षा अभवन् । 'एतईि' इदानी मपि तस्मिन् कुरुक्षेत्रे 'एनान्' न्यग्रोधवान् ‘न्युबजाः'-'इति' अनेन नामा पाचक्षते । 'ते' कुरुक्षेत्रदेशस्था हक्षा भूलोकवतिनां सर्वेषां न्यग्रोधहक्षाणां मध्ये 'प्रथमजा' प्रथमत उत्पन्नाः; 'तेभ्यः' तद्देश- वत्तिन्यग्रोधहचेभ्यः 'अन्य देशान्तरवर्तिनो न्यग्रोधाः 'अधिजाता:' आधिक्येनोपवाः॥ न्यग्रोधगन्दं निर्वति-"ते यत्राची रोइंस्तस्मान्तय रोहति न्याहो, न्यग्रोही वै नाम ; सन्नाग्रोह सन्तं न्यग्रोध इत्याचचते परीक्षण ; परोक्षप्रिया इव हि देवा."-इति । 'ते' चमसाः 'यद? यस्मात् कारणात् 'न्यञ्चः' अधोमुखाः 'अरोहन्' प्रादुर्भताः, 'तस्मात्' कारणात् 'न्यड्' अधोमुखो 'रोहति' प्रादुर्भवतीति व्युत्पत्त्या 'न्यग्रोहः' सम्पत्रः । स च वस्तुतो न्यग्रोह इत्येव नामा- ईति, तस्य नाम्रो व्युत्पत्त्यनुसारित्वात् , तथापि न्याई सन्तं इवं लौकिका हकारस्य धकारादेशं सवा न्यग्रोध इति परोक्ष- ·॥ ऐतरेयनाझपम् ॥ नाना व्यवहरन्ति ; 'देवानां पूज्यानां आचार्योपाध्यायादीनां परोक्षनामप्रियत्वात् ॥ (४) ३०॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाधणस्य ससमयच्चिकाया पच्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (३०)॥ ३ ॥ अथ पञ्चमः खुण्डः ॥ तेषां यश्चमसानां रसो ऽवाडेते ऽवरोधा अभ- बन्नथ य ऊईस्तानि फलान्येष ह वाव क्षत्रिय खाजचान्नति यो न्यग्रोधण्यावरोधाच' फलानि च भक्षयत्युपा ह परीक्षेणैव' सोमपीय मानोति नाख प्रत्यक्षं भक्षितो भवति परोक्ष मिव ह वा एष सोमो राजा यन्नाग्रोधः परोक्ष मिवैष ब्रह्मणो रूप मुपनि- गच्छति यत् क्षत्रियः पुरोधयैव दीक्षवैव प्रवरेणैव क्षत्रं वा एतद् वनस्पतीनां यन्नाग्रोधः क्षत्रं राजन्यो नितत इव होहे क्षत्रियो राष्ट्रे वसन् भवति प्रति- 'ठित इव नितत इव' न्यग्रोधो ऽवरोधैर्भूम्यां प्रति- ठित तद्यत् क्षत्रियो यजमानो' न्वगोधवावरी- धांच फलानि च भक्षयत्यात्मन्येव तत् क्षत्रं वनस्प- तीनां प्रतिछापयति क्षत्र आत्मानं चने हवै स ·A ॥ सप्तमपदिका। ५1५॥ १५५ आत्मनि क्षत्र वनस्पतीनां प्रतिष्ठापयति न्यग्रोध वावरोधैर्भूम्यां प्रति राष्ट्र तिष्ठत्युंय हास्य राष्ट्र मव्ययं भवति य एव मेतं भक्षं भक्षयति क्षत्रियों यजमानः ॥ ५ (३१)॥ न्यग्रोधवक्षस्योत्पत्ति मुवा तदीयाना मवरोधानां फलानो चोत्पत्ति दर्पयति-- "तेषां यशमसाना रसो ऽवाडेत, ते ऽवरोधा अभववध य जईस्तानि फलानि" इति । तेषाम् अधोमुख- बेनावस्थितानां चमसानां पटवृक्षत्वे सति बमसगतो यो रसः, सः 'अवाडैत्' अधोमुखो ऽगच्छत् । 'ते' रसविशेषाः 'अवरोधाः' मधोमुखत्वेनीत्यनाः वटयाखाभ्यो निर्गता मूलवियेषा अभवन् । 'अय' तलवण्येन यो रस जो निरगच्छस् , 'तानि' रस- रूपाणि वटफलानि अभवन् । तेषा मेवावरोधानां फलानाच त्रियभक्षत्वेन प्रशंसति-- "एप ह वाव चत्रियः खानचावति, यो न्यग्रोधस्यावरोधाथ फलानि च भक्षयत्युपा ह परीक्षेणैव सोमपीष मानोति ; नास्य प्रत्यक्ष भविती भवति ; परीच मिव ह या एप चोमो राना यत्राग्रोधः, परीष मिवैप ब्रह्मणो रूप मुपनिगच्छति, यत् चत्रियः पुरीधयैव दीक्षयेव प्रवरेणैव"-इति । 'यः पुमान् न्यग्रोधहक्षस्य 'भवरोधांश्च' अधोमुखानि मूलानि च, नत्फलानि च भक्षयति, एप एव क्षत्रियः खोचिंतागदानापैति । किचायं चत्रियः 'परीचणेव' न्यग्रोधव्यवधानव 'सोमपोथं सोमपानम् 'उपाह प्राति' सर्वथा प्राप्नोति। अस्य चनियस्य प्रत्यक्षम्' अव्यवधान यया भवति तथा सामा भचिता न भवति; न्यग्रोधेन व्यव- १८ ·' ऐतरेयवाणम् ॥ हितत्वात् । योय न्यग्रोधः । एष परोक्ष मेवं यथा भवति तथा वर्तमानः सोमो राजा; योऽयं क्षत्रियोऽस्ति, एपोऽपि 'परोक्ष मिव' व्यवधानेनैव ब्राह्मणो भूत्वा 'रूप' तदीयवेषम् उपनिगच्छति ; 'पुरोधयेव' पुरोहितहारेण , 'दीचयैव' दीक्षारूपसंस्कारेण च, 'प्रवरेणेव' पुरोहितगोत्रेण च, ब्राह्मणस्य सम्पादितत्वादिति भेषः।। प्रकारान्तरेण न्यग्रोधक्षत्रिययोः साम्य मापाद्य प्रसंसति- "क्षत्र वा एतद वनस्पतीनां यवाग्रोधः, क्षत्र गजन्या ; नितत इव हीह क्षत्रियो राष्ट्र वसन् भवति प्रतिष्ठित इव , नितत व न्यग्रोधो विरोधैर्भूम्यां प्रतिष्ठित इव"-इति । यो न्यग्रोधोऽस्ति, 'एतत् न्यग्रोधखरूपं वनस्पतीनां मध्ये चत्रियजातिरेव, 'राजन्यः' देशाधिपतिरपि 'क्षत्र' मनुष्याणां मध्ये क्षत्रियजातिः । किञ्चाय' क्षत्रियः 'इह राष्ट्र' खदे वसन् 'नितत व हि' तत्तद्ग्रामेषु समचरणेन नितरा सन्तत एव भवति, तथा 'प्रतिष्ठित पूर्व राज्य- स्थैर्येण चलनरहित एव भवति ; न्यग्रोधवक्षोऽपि अधोमुखैः अवरोधेः 'नितत पूव' नितरां व्याप्त एव भवति , तथा भूम्या 'प्रतिष्ठित व स्थिर एव भवति । । तस्मादस्त्युभयोः साम्यम् ॥ न्यग्रोधमक्ष मुपसंहरति- "तद्यत् क्षत्रियो यजमानी न्यग्रोध. स्थावरोधाश्च फलानि च भचयत्यामन्येव तत् क्षत्र वनसतीनां प्रतिष्ठापयति , क्षत्र आमानम्" इति । 'तत् तस्मात् न्यग्रोध- क्षत्रिययोः सादृश्यसद्धावाद यः 'क्षत्रियः पुरुपा यागं कुर्वन् न्यग्रोधवक्षस्यावरोधान् फलानि च भक्षयेत् , तदानी वनस्पतीनां सम्बछ 'क्ष' क्षत्रियजातिम् 'पामन्येव' खोदरमध्ये एव प्रतिष्ठा- पयति ; तथैव 'सामान' स्वखरूप वनस्पतिसम्बन्धिनि, 'चने . न्यग्रोधे प्रतिष्ठापयति॥

·॥ यमपच्चिका । ५॥६॥ उपसंहतं तं भक्ष पुनरयि प्रसंसति-"क्ष ह वै सामनि चत्र' वनस्पतीना प्रतिष्ठापयति , न्यग्रोध वावरोधिम्या प्रति राष्ट्रतिहल्युमं हास्य राष्ट्र मव्ययं भवति य एव मेतं भक्ष भव- यति क्षत्रियो यजमानः" इति । 'या' क्षत्रियो यागं कुर्वन् 'एत' न्यग्रोधसम्बन्धिनं भवं भक्षयति , स क्षत्रियः खयं वनस्प- तीनां सम्बन्धिनि'चत्रे न्यग्रोधे प्रतिष्ठितः सन् 'पात्मनि खस्मिन् वनस्पतीनां सम्बन्धि क्षत्र' न्यगोधं प्रतिष्ठापर्यात ; यथा न्यग्रोधी ऽवरोधेम्यां प्रतिष्ठितः, एव मयं राजा राष्ट्र प्रतितिष्ठति । अस्य राष्ट्रम 'उग्र" तेजस्वि सत् 'भव्यथ्य" केनापि व्यथित मशक्य' भवति ॥ ५ (३१)। इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाझणस्य सप्तमपञ्चिकायां यन्त्रमाध्याये (पञ्चलिंगाध्याय) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (३१) । ॥ अथ पष्ठ. खण्डः॥ अथ यदौदुम्बरावा एषो ऽनाद्या वन- स्पतिरतायत यदुटुम्वरो भौज्यं वा एतद वनस्पती- ना' मूर्ज मेवास्मिंस्तदन्नाद्यं 'भौज्यञ्च, वनस्पतीनां चत्रे दधात्यय यदाश्वत्यानि तेजसो वा एष वनस्य; तिरजायत यदश्वत्यः साम्राज्यं वा एतद् वनस्पतीनां तेज एवास्तित्साम्राज्यञ्च वनस्पतीनां चने धा.

·१४८
॥ ऐतरेयनाणम् ॥
त्यंथ यत् प्रामाणि यशसो वा एष वनस्पतिरना-
यत यत् प्लक्षः खाराज्यच्च ह वा एतद् वैराज्यञ्च
वनस्पतीनां यथ एवास्मिंस्तत् खाराज्यवैराज्ये च'
वनस्पतीनां क्षत्रे दधात्येतान्यस्य पुरस्ता१पक्लुप्तानि
भवन्त्यथ सोमं राजान' क्रौणन्ति ते राज एवा-
वृतोपवसथायतिवेशैश्चरन्त्यधौपवसध्य महरेतान्य-,
ध्वर्युः 'पुरस्तादपकल्पयेताधिषवणं चर्माधिषवणे
फलके' द्रोणकलशं दशापवित्र मद्रीन् पूतभृतं चा-
धवनौयञ्च स्थाली मुदश्चनं चमसञ्च' तद्यदेतद'
राजान प्रातरभिषुण्खन्ति तदेनानि देधा विगृहणी-
यादभ्यन्यानि सुनुयान्' माध्यन्दिनायान्यानि परि-
शिष्यात् ॥ ६ (३२)॥
न्यग्रोधस्यावरोधान् फलानि च प्रशस्य, औदुम्बरादिप्रशंसा
क्रमेण दर्शयति- “अथ यदौदुम्बराण्यूर्जी वा एषो बाद्याद
वनस्पतिरजायत यदुदुम्बरो; भोज्यं वा एतद वनस्पतीना मूर्ज
मेवामिंस्तदन्नायं भौज्यञ्च वनस्पतीनां चले दधाति" इति ।
'अर्थ' न्यग्रोधप्रशंसानन्तरम् , उदुम्बरमभंसा कथ्यते- 'यद' यानि
'औदुम्बराणि' फलानि भक्षवेनोलानि, नेपा मुत्पादको यदुम्बरी
ऽस्ति , एपः 'उज:' रसात् , प्रवाद्याच वनस्पतिरूपो ऽजायत ।
'एतद' उदुम्बरफलं वनसतीनां मध्ये 'भौज्यं वे भोजनाह मेव ।
'तत्' लेनौदुम्बरमण अस्मिन् चवे 'अर्ज मेव' रस मेव तया-
नाचं वनसतीनां मध्ये भोजनयोग्यं द्रव्य मवरसापयति

·॥ सप्तमपचिका ।५।६ ॥ १४ । अखत्यफलानि प्रसति- "पथ यदावत्यानि , नेजसो वा एप वनस्पतिरनायत यदश्वत्यः; साम्राज्यं वा एतद वनस्पतीनां, तेज एवास्तिसाम्राज्य वनसतीनां वे दधाति" इति । 'पथ' औदुम्बरप्रधानन्तरम् , अवस्थफलानि प्रशस्यन्ते। यान्य- खत्थफलानि सन्ति, नेषां जनको यो ऽखत्थः, एप वनस्पतिः तेजस एवोदयात। 'एतद' अखत्यफल' वनस्पतीनां सम्बन्धि साम्राज्य- खरूप मेव ; 'तत् तेन भवस्यफलभषेण तेज एव वनस्पतीनां साम्राज्य पस्मिन् चते स्थापयति । लचफलानि प्रशंसति-- "प्रथ यत् प्रामाणि , यशसो वा एष वनस्पतिरजायत यत प्रता, स्वाराज्यश्च हवा एतद् वैरान्यच वनस्पतीनां , यश एवास्तित् स्वाराल्यवैराज्ये च वनस्पतीनां क्षते दधाति" इति। 'प्रथ' अखत्यप्रशंसानन्तरम् , यानि प्रक्ष. फलानि विद्यन्ते, तानि प्रशस्यन्ते । योग्य प्रक्षोऽस्ति , पप वनस्पतिः यशस एवोत्पन्नः । 'एतत् प्लचफलं वनस्पतीनां सम्बन्धि खाराज्यवैराज्यरूपम् । स्वातन्तीण राजल 'स्वाराज्य, विशेषेप राजत्व 'वैराज्यम्' । 'तर तेन पक्षफलेन 'असिन्' चले यश्य खारान्यवैराज्ये च सम्पादयति ।। भक्षद्रव्यं प्रशस्य तस्य प्रयोग माह- "एतान्यस्य पुरस्तादुप- कृतानि भवन्त्यथ सोमं राजानं क्रीणन्ति ; ते राज एवाती- पवसथाप्रतिवेयरल्यधौपवसथ्य महरेतान्यध्वर्युः पुरस्तादुपकल्प- येताधिषवणं चर्माधिषवणे फलके द्रोणकलशं दयापवित्र महीन् पूतभत चाधवनीयञ्च स्थानी मुदञ्चनं चमसञ्च; तदेतद् राजानं भातरभिपुण्खन्ति , तदेनानि देधा विग्रहीयादभ्यन्यानि सुनुयान् , माध्यन्दिनायान्यानि परिभिष्यात्" इति । 'एतानि' न्यग्रोधा- , ·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ . वरोधादीनि 'अस्य' रानोऽर्थे सोमक्रयात् पूर्वम् 'उपकृमानि' सम्मादितानि भवन्ति । नत अड्डे समिक्रयः । ततः 'ते' अध्वर्यु- प्रभृतयः ‘राज एवावृता' सोमस्यैव प्रकारेण उपवसथदिनात् पूर्व 'प्रतिवेः' प्रसिडेः क्रियाविशेषैः * 'चरन्ति' प्रतिष्ठेयुः । 'अध' अनन्तरम्, प्रौपवमध्य महः । औपवमथे ऽहनि अध्वर्युः 'पुरस्तात' प्रथम एतानि' वक्ष्यमाणानि चर्मादीनि 'उपकल्पयेत' सम्मा- दयेत् । यस्मिंश्चर्मणि सोमा ऽभिपूयते, तत् चर्माधिषवणाख्यम् । ययोः फल कयोरभिपूयते, ते फलके अधिषवणसन्नके। द्रोण- कलशं प्रौढं दारुपात्रम् । दशापवित्र वस्त्रम्] । अद्रयो ऽभिष- ** “प्रतिवेशं पयः । तस्याधीयात् । इमध्ये व भवति । नास्य यशी व्युध्यते" इति ते ब्रा० १.६.९.१। प्रातिखितत्वेन पी विश्तीति प्रतिवेशः पवार्थ पोदनः तं दक्षिणानौ पकारः पचेयुः'-इत्यादि तवाष्यम् (ते. स०.१. ६.४.) । "दचिणाग्री पवयाः प्रतिवेश मोदन पचति -इति पाप. श्री०८.१०...। “प्रतिवमा अपि पचन" -इति च तत्रैव ८.११.११। ह तु महानसपाचका प्रतिवेशा विवक्षिताः। + "अधिषवर्ष परिकच भवति" इत्यादि शव ब्रा० ३.५.३.२५। 'पधि सपरि सोमः सूयत इत्यधिषवणम् । सर्वरोहित मिति वचनाद गोचम'-इत्यादि का. श्री. ८. ५. २६ टी० । नाभिप्रमाणा अरविमानाही सनरन्नु व्यता औदुम्बरी मञ्चिका आसन्दौत्यु प्यते 1 वस्सा भासन्या अधिषवयफल कयीरुपरि पामग्रीव मुरलीम या चर्म शाम पाति , तदेवाधिषपणाख्यम् । अभिनेवातीणे धर्मणि वासोबत मेव सोम स्थापयति । तदेतत् कात्या- श्री...२.२०-३० सूपेषु पटन। - + उपरवाणा सपरि अस्थलान् भागांनुदगवान् वा दर्भानातीय अधिषवणफलके उपदधाति । अधि उपरि म्यते सोमो ययोः, ते । ने च वारण दिशपरिमिवस्थूले पवि. परमितदोघे भवतः । तदेवमादिक वर्षनं काया. सौ.८.५, २५ म०टी० द्रष्टव्यम् । "अयाधिपतये फलके उपदधाति -इत्यादि च मा. ना. २,५.५, २२ । "दीपकलश -दुममयः कलशाकारी कासः; यस्योपरि पारागहा गयन्त -न्यादि का• . ८२.५. पा. ३.। धारापहाणा परिचयत्नपूर्वः (२भा. १४.)। ॥ गोवपापा शेतरीमगचितम्वनिर्मिते सोमरसपावनायें जपविन भवतः ।

·" सप्तमपन्धिका ।।। चणार्थी ग्रावाणः । पूतभृदाधवनीयो पानविग्रेपी । स्थालो कुम्भः। उदचनम् उजयनयानम् । चमसे भक्षार्थ दार- पात्रम् । एतान्यध्वर्युः सम्पाद्य, तन जई 'यद' यदा 'एतत्' एतं राजानं प्रातःकाले अभिपुखन्ति, 'तत् तदानीम् 'एनानि' न्यग्रोधावरोधादीनि हेधा विभजेत् । तष 'भन्यानि' एकभाग- तक यजमानस्वारविमानम् , नदेव द्रीयकवये स्थाप्यते । पयापर प्रादेशमाचम् । तदेव परिप्रवाया युज्यवे । तदेत दिलीय पकिन' भवत्युभयनोदश मिति दशापवित्र चोयते । का० श्री. ८.२.१६, १० द्रष्टव्यम् । • "पथ पाइप पावहरति"-इत्यादि पत• बा० १. ५. ५.२५ । "वग्मिन् यायः पञ्च, वैभवाः स्वैति (वा० सं० ५. २५.)"-इवि काल्या. थो०८.५, २८ । + पूतभद पाधवनीयो- पूर्त सीम विभाति पूतभत् । एसल्स बकः पृथुमुखी महाकपणी भवति । भाधवनौयच तद्रूप एव । पाधयने प्रक्षाल्यते सोमोऽस्मिन्निश्यक नत्र मकसिमस्ययगतीऽयं विशेषः (का. थो०१.२.२०.)। य यद्यपि पाधवनीयकम्भव माथम्यम् , तथापि 'पल्पान्तर (पूर्वम }-इति शम्दानुशासनाद (पा० २० २.२ १६.) बन्दे वस परप्रयोगः वदापनीयाविति । + स्थालायतम्र.- 'पाययणीकप्यादित्यधुवाणा-इति का• श्री. १.२.१४ स्व- व्याख्याय याभिकर्दवः । उदश्चनी- पूतनाववनीषयी कुभयो: सोमोदकयहाभाधनपावभूती मलभाण्ड- विशेषो। का• श्री. ९२२१,९६५... भावापि द्यानि । 'उदोऽनु- दक-इनि पा०म० ३.३. १२३ । 'एवोदइयर्ममय भायम पद के किम् ? उदको दशम.-इतिर दौचिव (सि. का.)। । दम धमसा:-सोमपानपात्राणि 'चममो देवपान-द्रनि ०.१०.११.८॥ 'बोदवरेण धमसेन चतु:सक्तिना-प्रति शत. ब्र. ७.२.११.२ । 'दश चमसामान्ता- नधः -इति का. श्री. ८२.२२ । 'सरमवः' इति प मानवसूबम । तपाप मुधि- .युन्नानि । न्यग्रीधरोहितकपर्यायवमकानिमितानि । होतः, ब्रायः, सदाता सवतः, प्रशाः, नानपारासिन, पोनः, ने, पानीप्रस, परवाफसवि. दर ।। कान्या. पो. (२५.२५ १२.१३.) भायं द्रष्टव्यम् ।

·१५२ ॥ ऐतरेयनाणम् ॥ गतानि तस्मिन्' प्रातसवने अभिपुण्यात् , इतरभागगतानि त माध्यन्दिनसवनाय स्थापयेत् ॥ ६ (२२)। इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाणस्य सप्तमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) पठः खण्डः ॥ ६ (३२)॥ ॥अथ सप्तमः खण्डः ॥ तद्यतां चमसानुनयेयुस्तदेतं यजमानचमस मुन्नयेत् तस्मिन् ६ दर्भतरुणके प्रास्ने स्यातां तयो- वैषट्कृते 'ऽन्तःपरिधि पूर्व प्राखेद दधिक्राणी अ- कारिष मित्येतयर्चा' सखाहाकारयानुवषट्कृते' परमा दधिकाः शवसा पञ्चकष्टीरिति तद्यतांश्चम- सानाहरेयुस्तदेतं यजमानचमस माहरेत् 'तान्यत्रीद- गृहणीयुस्तदेन मुपोद्गृहगीयात् तद्यदेळा होती- पद्धयेते यदा चमस भक्षयेदथैन मेतया भक्षयेट् यत्र शिष्ट रसिनः सुतख यदिन्द्रो अपिवच्छचीभिः। दूद तदस्य मनसा शिवेन सोमं रानान मिह भक्ष- * "मयत वैताग-दति क। 1“स, स्वाहा."-निक,“स साहा."-प्रति म । + "माप्त"-इतिग।

·॥ ससमपञ्चिका। 1७॥ १५३ - यामोति शिवो ह वा अस्मा एष वानस्पत्यः शिवेन मनसा भक्षितो भवत्युग हाख राष्ट्र मन्यथ्य भवति य एव मेतं भक्षं भक्षयति क्षत्रियो यजमानः शन्न एधि हुदै पौतः प्रण वायु वसे सोम तारीरित्या- त्मनः प्रत्यभिमर्थ 'ईश्वरी ह वा एषो ऽप्रत्यमिमृष्टा मनुष्यवायुः प्रत्यवहौरनर्हन् मा भक्षयतीति तद् यदेतेनात्मान मभिमुशायुरेव तम तिरत आ प्या- यख समेतु ते सं ते पयांसि स मु यन्तु वाजा इति चमस माप्याययत्य भिरूपाभ्यां यद् यन्जे ऽभिरूप तत् समृद्दम् ॥ ७ (३३)॥ अथास्य फलचमसस्य उन्नयनादिप्रयोगं दर्शयति- "वद्यौ. तांचमसानुबयेयुस्तदेतं यजमानचमस मुनयेत; तस्मिन् हे दर्भ- वरुणके प्रास्ते स्याता, तापट्कृतेऽन्तःपरिधि पूर्व प्रास्येद, दधि कावणो अकारिप मित्येतयर्चा सस्वाहाकारयानुवपटकते ऽपर मा दधिक्रा: शवसा पञ्चलष्टीरिति"-इति । तत अई 'यत्र' यदा 'एतान् ब्रह्महेोवादिचमसान् दशसङ्ख्याकानुबयेयुः, 'तत्' तदानी 'यजमानस्य' रानश्चमसम् 'उन्नयेत्' अभिपुतेन न्यग्रोधादिना पूर- येत् । तस्मिन्' पूरिते चमसे ऽल्पं दर्भहयं प्रतिप्य तयोर्मध्ये प्रथम. प्रक्षिसं दमें 'वषटक' वपटकारे कते सति “दधिकाव्णः"- * गोषफदायद्यपिाइन्य सम्पिय चयिावा दश मिशश कला राजन्यवैश्ययी. रचतरस्य यजमानस्य अचवाय चमसनामपा रचिती भवति, स एव यजमानचमस' पबचमस इत्युच्यते, तर इतरान् सोमचममानन उभयो भवति । कात्या• पी०१.२ ३.-३३ सूत्रेषु द्रष्टव्यम् ।

·॥ ऐतरेयवादापम् ॥ - इत्येतया स्वाहाकारसहितया परिधीना मन्तः प्रक्षिपेत् । 'मनु- वपटक्कते' अनुवपटकारे कते सत्यपरं दर्मम् “मा दधिकाः' - इन्धन- यर्चा पूर्ववत् स्वाहाकारसहितया परिधौना मन्तः प्रचिपेत् * ॥ अथास्य फलचमसस्य भक्षणं विधत्ते- “तद्यतांशमसाना- हरेयुस्तदेतं यजमानचमस माहरेत् ; तान्यत्रोदग्गृहीयुस्तदेन मुपोदग्टहीयात् । तद्यदेळा होतोपहवेत, यदा चमसं भक्षयेदथैन मेतया भक्षयेद्" इति । ततो होमादूई 'यत्र' यदा 'एतान्' होत्रादीनां चमसान् ऋत्विज आहरेयुः, 'तद' तदानीम् एतं 'यजमानस्य' राजशमस माहरेत् । 'तान्' पाहतान् होला दि. चमसान् 'यत्र' यदा 'उद्ग्टहीयुः' भक्षणार्थ मूर्ख धारयेयुः, 'तत् तदानीम् एतं' यजमानस्य राजयमसम् 'उपासतीयात्' धारयेत् । तत आई यदा होवेळा मुपद्वयेत, उपहूय च स्वकीय घमस यदा भक्षयेत् , 'अथ' तदानीम् 'एन' यजमानचमसम् 'एतया' वक्ष्यमाणयर्चा राजा भक्षयेत् ॥ तानचं पठति- “यदव शिष्ट रसिनः सुतस्य, यदिन्द्रो अपिबच्चीभिः । इदं तदस्य मनसा शिवेन, सोमं राजान मिह भक्षयामीति"-इति । 'रसिनः' रसयुतस्य 'सुतस्य अभिपु- वस्य पवरोधादिद्रव्यस्य 'मन' पावे 'यच्छिष्ट' योऽवशिष्टो भागः, 'यत्' च पावसं द्रव्य मिन्द्रः शचीभिः कर्मविशेषः संस्कृत मपि. वत् । शचीगप्दः कर्मनाममु पठितः ।। 'मस्य' ट्रव्यस्य सम्बन्धि ० तिरेषु सोमचममें यमानेषु एन पनवमम पमसाध्वर्युष कुमतरीन समसाद पोखा दीदि-इति यात्मशो....१२. टी. | पियो वाइमाम (..) , बर्मनामम् (२.२.) १२, प्रमा आम(१.८)।

·॥ सप्तमपञ्चिका । ५॥७॥ 'तदिद' पिटं 'शिवेन' भक्तियुतातया मग लेने मनसा 'इ' कर्मणि 'सोम राजानं सोमराजरूपं भावयित्वा भचयामि ॥ तदिद' समन्वकभक्षणं प्रशंसति-"भिवो ह वा अमा एष वानस्पत्यः , शिवेन मनसा मक्षितो भवत्युयं हास्य राष्ट्र मव्यथ्य' भवति , य एव मेतं भतं भक्षयति चत्रियो यनमानः" इति।' 'या' चलियो यजमानः, 'एवम् उत्तेन प्रकारेण 'एतं' फलचमस. रूपं भवं भक्षयति, 'अौ यजमानाय एष 'वानस्पत्यः' भषः 'शिवो ह वै' मङ्गलो हितकारी भूला 'शिवेन मनसा' भक्तियुतीनं मङ्गलेन मनसा भक्षितो भवति । 'अस्य राजो राष्ट्रम् 'उग्र' शबूणा मभिभवनायोग्ररूपं भूला केनापि 'अव्यय" व्यथयितु मशक्यं भवति । भय चलन' वा कदाचिदपि नास्य राष्ट्रस्य भवतीत्यर्थः॥ भक्षणादूई मन्त्रेण आमपण विधत्ते- "भन्न एधि वृद्ध पीतः, प्र ण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मनः प्रत्यभिमर्श:- हे 'मोम' मामस्थानीयावरोधादिभक्ष ! अस्माभिः पीतः सन् 'नः' अस्माकं हदये 'श मैधि' मुख हेतुर्भव । 'जीवसे' चिर- जीवनाय 'नः' अमाक मायुः 'प्रतारी:' प्रकर्षण सम्पादय । 'ति' अनेन मन्वेण 'पात्मन:' स्वकीयदयस्थ 'प्रत्यभिमर्श: हस्तेन सम्पूर्ण. स्पर्शः कर्तव्यः ।। अथान्वयव्यतिरेकाम्या मभिम प्रशंसति- “ईश्वरी हवा एपी प्रत्यभिमष्टो मनुष्यस्यायुः प्रत्यवहौरनमा भचयतीति; तबदेतेनात्मान मभिमृश यायुरेव तमतिरते" इति। 'एप:' अवरोधादिभक्ष: 'अप्रत्यभिमृष्टः' मन्त्रपूर्वकात्मस्परहितः सन् 'मनुष्यस्य' रानः आयुः 'प्रत्यवहोंः' विनाशयित मीश्वरः ससर्थो इति ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥
,
भवति । केनाभिप्रायेणेति, सोऽभिधीयते- 'अनईन्' भचयित
मयोग्यः सन् मां भक्षयतीति तस्य भक्षस्थाभिप्रायः । सोऽयं
व्यतिरेकः, तद्यदित्यादिरन्वयः । 'तत् तदा भक्षणादूई यथा
'एतेन' शव इत्यादिमन्त्रेणाभिमृथति, 'तत् तेनाभिमर्शनेनायुरेव
'प्रतिरते' प्रकर्षण वर्धयति ।
हाभ्या मृग्भ्यां तस्य चमसस्य पूरणं विधत्ते- "आ प्यायख
समेत ते (ऋ० सं० १.८१.१६.), सं ते ययांसि स म यन्त वाजा
इति ( स० सं० १.८१. १८.) चमस माप्याययत्यभिरूपाभ्यां ;
यद्यान्न भिरूपं तत्समूहम्" इति । प्रथमाया मृया प्यायखेति
शवणाद,
, द्वितीयस्यास्तृतीयपादे चाप्यायमान इति श्रवणादिद'
मन्त्रदय माप्यायनस्य 'अभिरूपम्' अनुकूलम् । यन्ने 'य' अङ्गम्
'अभिरूपम्' अनुकूल क्रियते , 'तद' अझं 'समृद्ध सम्पूर्ण
भवति ॥ ७ (३३) ॥
इति श्रीमसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये
ऐतरेयवाणस्य सप्तमपचिकायां पञ्चमाध्याये
(पञ्चलिंगाध्याये ) सप्तमः खण्डः ॥ ७ (३३)
॥अथषष्टमः खण्डः।
तद्यवेतांश्चमसान्त्सादयेयुम्तदेतं यजमानचमसं
सादयेतान्यत्र प्रकल्पयेयुस्तदेन मनु प्रकल्पये-
दघैन माइत' भक्षयनराशंसपीतय देव सोम
.

·॥ सप्तमपच्चिका।५।८॥ ते मतिविद'ऊमैः पिटमिक्षितय भक्षयामीति प्रातस्मवने नाराशंसो भक्ष' रिति माध्यन्दिने काव्यैरिति दृतीयसवन ऊमा वै पितरः प्रात- सवन जा माध्यन्दिने 'काव्यास्टतौयसवने तदे- तत् पितॄनेवामृतान्तवनभाजः करोति सर्वो हैव सो ऽमृत इति ह स्माई प्रियव्रतः सोमायो'यः कश्च सवनभागित्यमृता ह वा अस्व पितरः' सवनमानो भवन्त्युग्रं हास्य राष्ट्र मव्यथ्य भवति य एव मेतं भक्षं भक्षयति क्षत्रियो यजमानः समान आत्मनः प्रत्य- भिमर्शः 'समान माम्यायन चमसस्थ'प्रातस्सवन- यैवावृता प्रातस्सवने चरेयुध्यिन्दिनस्य माध्यन्दिने' तृतीयसवनस्य तृतीयसवने' त मेव मेतं भवं प्रोवाच' रामो मार्गवेयो विश्वन्तराय सौपद्मनाय तस्मिन होवाच प्रोते सहस मुह ब्राह्मण तुभ्यं दद्मः सश्या- पर्ण उ मे यता इत्येत मु हैव प्रोवाच तुरः कावषेयो जनमेजयाय पारिचितायत मु हैव मोचतुः पर्वत- नारदी सोमकाय साहदेव्याय सहदेवाय साज- याय + बधये देवावृधाय भौमाय वैदर्भाय नग्ननिते - • "स प्रयापणे"-इति ड! + "ज"-इति । + "माजयाय"-दति क, "माज याय"-इनि ख, "सान्याय"-इनि ग, "अयाय" -इतिच, "सन पाय'-इनि ज, न।

·१५८ ॥ ऐतरेयत्राह्मणम् ॥ गान्धारायैत म हैव प्रोवाचाग्निः सनथुतायारिन्द- माय ऋतुविदे जानकय'एत म हैव नोवाच वसिष्ठः सुदासे पैजवनार्य ते ह ते सर्व एव महज्जग्मुरतं भवं भक्षयित्वा सर्वे हैव महाराजा आसुगदित्य इव ह मा थियां प्रतिष्ठितास्तपन्ति सर्वाभ्यो दिग्भ्यो बलि मावहन्त आदित्य इव ह वै थियां प्रतिष्ठितस्तपति सर्वाथ्यो दिग्भ्यो बलि मावहथुगं हास्य राष्ट्र मव्ययं भवति य एव मेतं भलं भक्षयति क्षत्रियो यजमानो यजमानः ॥ ८ (३४)। ॥इत्यैतरेयवाह्मणे सप्तमपच्चिकायां पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ भक्षिताम्यायितस्य नाराससन्जस्य चमसस्य प्रयोग विधत्ते- "तयतांशमसारसादयेयुस्तदेतं यजमानचमसं सादयेत् ; तान्यत्र प्रकम्मयेयुस्तदेन मनु प्रकम्मयेदथैन भावतं भक्षयेबरायंसपीतस्य देव सोम ते मतिविद जमैः पिटभिर्भक्षितस्य भक्षयामीति मात- सावने नारासो भक्ष, जरिति माध्यन्दिने, काव्यैरिति ढतीय- सवने"-इति । 'तत्' तस्मादाप्यायनात् जर्द्ध 'यत्र' यदा 'एतान्' होवादीनां चमसानाप्यायितान् सादयेयुः, तदानी मेतं 'यजमा- नस्य' राजयमसं सादयेत् । 'तान्' होत्रादीनां चमसान् यदा प्रकम्पययुः, तदैव 'एनम्' राजचमस मनु प्रकम्पयेत् । 'प्रथ' * "पाप्यायितायमसान् सादयन्ति, ते नरामंसा भवन्ति"-इति पाययो.४. ५.२.१ स्तमिश चिता पाप्याविनाशममा नाराशसा:'-इति मा. भा.(सा. पा. 10.11 ते. मा• २.०)।

·॥ सप्तमपश्चिका । ५। ८॥ २५६ अनन्तर मेतं चमसं भक्षणार्थ मावृतं नरासेत्यादिमन्वेण भक्ष- येत् । हे जोमसदृश फलचमस देव ! 'नराशंसपीत' गरा मनुष्या ऋभुरमुखाः शस्यन्ते यस्मिन् सवनविशेष सोऽय' नरायंसः , तत्र देवः पीतस्य, जमनामभिः पिळमिथ भचितस्य , 'मतिविदः' अम्मदभिप्रायाभिन्जस्य ने भक्षयामि 'इति' अनेन मन्त्रेण मात- सावने नराशंसचमससम्बन्धी भक्षः कर्तव्यः । इतरयोस सवनयो- स्तस्मिन् मन्चे 'जमैरिति' अस्य पदस्य स्थाने 'म:'-'काव्यैः'-- इति पदइय क्रमेण पठनीयम् ॥ विविध मन्त्रतात्मयं दर्शयति- "ऊमा वै पितर प्रातस्म- वन, अर्वा माध्यन्दिने, काव्यास्तृतीयसपन, तदेतत् पितॄनेवामृता- ग्त्सवनमाज: करोति" इति । जमा, ऊर्वाः, काव्याः, इत्येते सवनत्रयगताः पिनविशेषाः ; अतस्तच्छन्दपयोगेण तान् पितृन् सवनमाजः करोति। पितरच विविधाः; मृता अमृताच । इदानी मनुष्याः सन्नो मरणादूई पिटलोकं प्राप्ता: 'मृताः', सृष्टि मारभ्य पिळलोके वखिताः 'अमृताः'; जमादयस्तथाविधवा- दमृतशब्देन विशेष्यते॥ अथ मन्त्रतात्पर्य मतान्तर दर्शयति- “सर्वो हैव सो ऽमृत इति ह माह प्रियव्रतः सोमापो यः कश्च सवनभागिति" इति । न केवल मूमादय एव पितरः प्रसिद्धा अमृताः, किन्तु यः कोऽपि पौवा सवनभाग् भवति , म सर्वोऽप्यूमादिशब्दैरुपलक्षितत्वादमत एव भवतीति 'सोमापः' सोमयः प्रियव्रताख्यो महर्षिराह स्म ।। इदानीं नराशंसचमसमर्श प्रमंसति- "अमृता ह वा अस्य * तथाहि- "भवयित्वाऽपाम सोम ममता अभूभ, शत्री भव इद आपीत इन्द- विति मुखदये अभिमशेरम्"-रवि आप ५६. २९ ।

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ पितरः सवनमाजो भवन्त्युपं हास्य राष्ट्र मव्यथ्य भवति य एव मेतं भक्षं भचयति चवियो यजमानः" इति । 'श्रय' रानी भक्षयितः 'पितर' पिलपितामहादयः सर्वेऽपि सवनमाजः सन्तः 'अमृताः' मरणरहिता देवा भवन्ति । उग्र मित्यादि पूर्ववत् (१५५पृ०) । शन्न इत्यादिमन्वेण खदेहस्पर्शनम् , आ प्याय- खेतिमन्वयेन (१५६४०) चमसपूरणञ्च ॥ प्रातस्सवने यदुतां तदुत्तरयोः सवनयोरतिदिशति- "समान आत्मनः प्रत्यभिमर्शः, समान माप्यायनं चमसस्य"-ति ॥ फलचमसे विद्यमानं प्रयोगविशेष मभिधाय अवशिष्ट' सोम- चमसगतं प्रयोगं सवनत्रयेऽप्यतिदिति- "प्रातस्मवनस्यैवाहता प्रातस्मवने घरेयुर्, माध्यन्दिनस्य माध्यन्दिने , तीयमवनस्य हतीयसवने" इति । सोमविषयस्य प्रातस्म वनस्यैव 'पाहता' प्रकारेण फलचमसविषयप्रातस्मवने 'चरेयुः' अनुतिष्ठेयुः । एव मितरतापि योज्यम् ॥ उक्त फलचमसभक्ष मुपसंहरति- "त् मेव मेत भई प्रोवाच रामो मार्गवेयो विश्वन्तराय सौपद्मनाय"-इति । अथ विश्वन्तरस्य वाक्य दर्भयति- "तस्मिन् होवाच प्रोत सहस्र मुह ब्राह्मण तुभ्यं दद्मः सश्यापर्ण उ मे यन्न इति"- प्रति । 'तस्मिन्' राजभने रामेण 'पोते सति स राजा राम प्रत्येव मुवाच -हे 'ब्राण' राम । तुभ्यं वयं 'सहस्र मुइ' गवां सहस्रं सम्पूर्ण दद्मः । पुरा मे यत्रो विश्यापर्ण पासीत् । इदानी तु मध्यापर्ण:' एवास ; भवदीयाः स्यापर्णनामकाः सर्वे मानणाः अस्मिन् यन्ने वसन्विति ॥ । • वा परमात्-" पियन माजरे"-रवि 11.1 ·॥ सप्तमपलिका ।५।८॥ . , इदानी सम्प्रदायकथनेन भई प्रशंसति- "एत में हैव प्रो. वाच तुरः कावयेयो जनमेजयाय पारिचिताय; एतम हैव मोचनः पवेतनारदी सोमकाय साहदेव्याय , सहदेवाय सार्वयाय, बम देवाधाय, भीमाय वैदर्भाय , नग्नजिते गान्धाराय; एत मु हेव प्रोवाचाग्निः मनयुतायारिन्दमाय, क्रतविदे जानकये; एतमु हैव प्रोवाच वसिष्ठः सुदामे पैजनवाय; ते हते सर्व एव महज्जग्मु- रेत भवं भक्षयित्वा सर्वे देव महाराजा आसुरादित्य इव हम पियां प्रतिष्ठितास्तपन्ति , सर्वाम्यो दिग्भ्यो बलि भावइन्ते" इति । 'एत' पूर्वोक्त मेव मच कवषस्य पुत्रस्तुरो नाम महर्षिः, परितिस्पुवाय जनमेजयसन्जकाय प्रोवाच । प्रय मेकः सम्प्र- दायः। तथैव 'ए' भच पर्वतनारदाख्यांहषी सहदेवस्य पुवाय सोमकाय पोचतः। सोमकवान्यो सहदेवाय प्रोवाच । सह- देवय सान्याय प्रोवाच । साञ्जयक्ष बसवे प्रेावाच । ' बभ्रुण देवाधाय प्रोवाच । देवाधव भीमाय प्रोवाच । भीमय वैदर्भाय प्रोवाच । वैदर्भश्च नग्नजित प्रोवाच । नग्नजिच्च गान्धाराय प्रोवाच । भय द्वितीयः सम्प्रदायः । तथा 'एतम्' एव मष मनिनामको महर्षिः सनश्रुताय प्रोवाच । सनतवारिन्दमाय प्रोवाच । परिन्दमच ऋतुविदे प्रोवाच । ऋतुविच जानकये प्रोवाच । अय' वतीयः सम्प्रदायः । अथ 'एतम् एव मच वसिठो महर्षिः सुदासे महर्पये प्रेावाच । मुष्टु धनं दामतीति मुदाः, अथवा मुष्टु शबून् दस्यत्युपचयतीति सदाः । स च पैजवनाय प्रेावाच । यहा सहदेवाय सायायेत्यादिषु वाक्येषु सहदेवादिनानां सार्बयादि. * मुदाएक पैजवनोऽन्यव निः । तथाहि- अ. स. ७.१८२३-२५ च 'मदास: वैजवनस-दति। "पियामिर ऋषि सदास, पैत्रवनस्य पुरोहित."-इत्यादिनिकाध २१ .

·' । ऐतरेयवाणम्। ' पदानि विशेषणतया योज्यानि । दितीयस्त छब्द एतच्छन्दार्थः । ते ह' एते तरादयः पैजवनान्ताः सर्व एव पुरुषाः 'एत' फल- चमसम भक्षयित्वा 'महजन्मः' महत्व प्राप्ताः । महत्त्वस्यैव सर्वे हेत्यादिकं विवरणम् । सर्वेऽप्येते 'महाराजाः' सार्वभौमाः प्रासुः । यथा आदित्यो धुलोके प्रतिष्ठितस्तपति, एव मेते 'थियां' गजा. वादिकायां सम्मदि प्रतिष्ठिताः सन्तः 'तपन्ति' शत्रूणां तापं कुर्वन्ति । तथा 'सर्वाभ्या दिग्भ्यः सर्वदिगवस्थितेभ्यो राजभ्यः सकाशाद 'बलि मावहन्ते' कर माददानाः स्वामिनी मवन्ति ॥ नरासभन' पुनरपि फलकथनेन प्रपंसति- "पादित्य एव ह वै थियां प्रतिष्ठितस्तपति, सर्वाभ्यो दिगभ्यो बलि मावह त्युग्रं हास्य राष्ट्र मव्यथ्य भवति य एव मेतं भक्षं भषयति क्षत्रियो यजमानो यजमानः" इति। पूर्ववद् व्याख्येयम् । अभ्यासो- अध्यायसमासर्थः १८ (३४) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिव माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयब्राह्मणस्य सप्तमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये (पञ्चविंशाध्याये) अष्टमः खण्डः ॥ ८ (३४) ॥ (१.७३.)। पत एवं पूर्वोकस्य 'सहदेवर सार्थकार्य-इत्यादि व्याख्यानस्यायुक्ताल मनुभ्य मयुक्त व्याख्यानं वकु प्रक्रमते यति । सवस्य समयापत्यत्वेन सानयत्वम् । ननितय गन्धारदेशवासिलेन गाभारत्व शतपये प्रसिद्धम् (२.४.४.८... ४.१०.)। एवं -मन्धपि वादिषनिदानापन्नेटमानि।

·॥ सामपञ्चिका। 10 वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमयायतुरो देयाद विद्यातीयमहेखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- यीवीरवुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्सायणाचायेंण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाम-नाममाये ऐतरेयवाझणस्य सप्तमपचिकायाः पवमोऽध्यायः॥ अथातः पथोरेक: । तदाहुर्य आहिताग्नि- रेकादश(क)। हरिश्चन्द्रः पट(३) । प्रनापतिर्यज मष्टो) । विश्वन्तरोऽष्टो) | ॥ अघातः पशोस् , तदाहुर्यशपूर्णमासयोर् , अथात इष्टापूर्तय, तेषां यश्चमसानां चत्वारि॥1॥ ॥ इति सप्तमपन्धिका समाप्ता॥ * ॥२,५२, १०३, १३१ (1-11-1-5-६८-३४ खु.)। +1,५२, १०, १४४ पृ (10-16--10-%१७क्षा भा. २८२४. द्र ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ ॥ अथाष्टमपच्चिका॥ (तन) प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ -.-09- ॥ॐ॥ अथात * स्तुतशस्त्रयोरेवैकाहिकं प्रात- ससवन मैकाहिक हतीयसवन मेते वै शान्ते कृप्ते' प्रतिष्ठिते सवने' यदेकाहिके शान्त्य तृप्ती प्रतिष्ठित्या अप्रच्युत्या उत्तो माध्यन्दिनः पवमानो य उभय- साम्नो 'बृहत्पृष्ठस्योभे हि सामनी क्रियेते श्रा वा रथं यथोतय'इदं वसो सुत मन्ध इति' रायन्तरी प्रतिपद राथन्तरोऽनुचरः पवमानोक्थं वा एतद् यन्मरुत्व- तीयं पवमाने वा अत्र रथन्तरं कुर्वन्ति बृहत्पृष्ठं सवी- वधतायै तदिदं रघन्तरं स्तुत माभ्यां प्रतिपदनुचरा- भ्या मनुशंसत्ययो ब्रह्म वै रघन्तर' क्षत्रं बृहद् ब्रह्म खलु वै क्षत्रात् पूर्व ब्रह्मपुरस्तान् म उग्रं राष्ट्र मव्य- ध्य मसदित्ययान्न वै रथन्तरं मन्न मेवाम्मै तत् पुर- स्तात् कल्पयत्यधेयं वै पृथिवी रघन्तर मियं खलु वै * “अथात -इति सविमर्ग छ, ज।

·॥ अष्टापत्रिका ।। ।१॥ प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मेवा तत् पुरस्तात् कल्पयति समान इन्द्रनिहवो ऽविभतः सो ऽहा मुद्दान् ब्राहाणस्प त्य' उभयसाम्रो रूप मुभे हि सामनी क्रियेते समान्यो धाय्या अविभत्तास्ता अहा मैका- हिको मरुत्वतीयः प्रगाय: ॥१॥ । ॥श्रीगणेशाय नमः॥ . - फलाख्यचमसो भलो राजो यन्ने प्रकीर्तितः । उच्यते राजयन्ऽस्मिन् विशेषः स्तोत्रशस्त्रयोः । तदेतत् प्रतिजानीते- “अथात स्तुतशस्त्रयोरेव"-इति । 'अथ' राजी यन्ने भक्षविशेषकथनानन्तरम् , यतः सुतमस्त्रयाविशेषो जिज्ञापितः, 'अत:' कारणात् तयोरेव, विशेष उच्यत इति शेषः ॥ ते विशेष वा मादौ विशेषरहित मंभं दर्शयति- “ऐका- हिक प्रातस्सवन मेकाहिक टतीयसवन मेते चै शान्ते कृते प्रति- ठिते सवने यदेकाहिके, शान्त्य कृतैर प्रतिष्ठित्या अप्रत्युत्यै”- एका प्रतिरूपे यत् मातसवनं यच्च टतीयमवन सलाम्म, तदुभयं राजो विकतावपि तथैव प्रयोताव्यम् ; न त तयोः कश्चिद विशेषोऽस्ति। ऐकाहिके ये उभे प्रातस्मवन-सीयसवने, ते 'एते' एवं 'शान्ते' सुखकरे 'कृप्ते' स्वभ्यस्ते 'प्रतिष्ठिते' सम्पन्ने ; अतस्तयी: प्रतिवदनुष्ठानं 'शान्त्यै' मुखार्थ, 'कृता' खम्यामार्थ, 'प्रतिष्ठित्यै सम्पत्यर्थम् , 'अप्रत्युत्यै विनाशराहित्यार्थ च भवति । . इति । - को भार २४.द.1 (भा ३६२१-भार ५००, भा० ११५-१६.प. द्र।

·- ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ यथा प्रातस्सवन-टतोयसवनयोः प्राकृताद विभेषी नास्ति, तथा माध्यन्दिनसक्नेऽपि मरुत्वतीय मैकादिक होतकशास्त्राणि चैकाहिकानि* ; स्तोत्रे तु विशेषोऽस्ति, त मिमं दर्शयति-- "उत्तो माध्यन्दिनः पवमानो य उभयसाम्रो बहत्पृष्ठस्योभे हि सामनी क्रियेते" इति । वृहद्रथन्तर चेत्युभयविधं साम यमिान् अभिजिदादी सोऽय मुभयसामा; बहसाम पृष्ठस्तो यस्मिन् अभिर्भाजदादौ सोऽय' 'बृहत्पृष्टः' । तादृशस्य 'उभयसाम्रो बहत्- हस्य' अभिजिदादेयों माध्यन्दिनः पवमान उक्तः स एवात्र राजयन्न माध्यन्दिनः पवमानो द्रष्टव्यः । न चोभयसामवं बह- स्पृष्ठवं चोभयं व्याहत मिति शत नीयम् ; माध्यन्दिनपवमानस्तोत्रे रथन्तर साम, पृष्ठस्तोत्रे बहलामत्येव मुभयसामत्वस्य व्यव. स्थितत्वात् । 'उमे हि'-इत्यनेनेय मेव व्यवस्था स्पष्टीक्रियते ॥ (यद्यपि मरुत्वतीयशस्त्रावयवाः प्रतिपदादयः पासता एव, तथापि तदनुवादेनात्र प्रभंसा क्रियते) तत्र पतिपदनुचरी दर्शयति- "श्रा वा रयं यथोतय , इदं वसो सुत मन्ध इति राधन्तरो प्रतिपद, राघन्तरोऽनुचरः; पवमानोक्थं वा एतद् यन् मगत्वनीयम् ; पवमाने वा अत्र रघन्तर कुर्वन्ति , बहरपृष्ठं, . सवीवधतायै ; तदिदं रथन्तर स्तुत माभ्यां प्रतिपदनुपराभ्या मनुभसति"-इति । "श्रा वा रथम्" इति (ऋ० सं० २. ६८. १.) यस्तृचः , सोऽय मरुत्वतीयशस्वस्य मतिपत् । अस्तृिधे रयन्तर साम उहाटमिर्गीयते , तस्मादियौं प्रतिपट्ट 'रावन्तरी' । “इदं वसो सुतम्"-इत्ययं ( ऋ० सं० ५.२.१.) 9 भा.१-१४१.१.. मनोशितगत योग-स्त नामि। भा .. द्र.1 भा.((ए. द्र.1 ·॥ अष्टमपच्चिका।।१॥ बची नुचरः ; इन्दौदेवतादिना पूर्वेण समानत्वात् । रघन्तर- सामाधारस्य पूर्वस्य टचस्य अनुसारित्वादस्यापि रथन्तरत्वम् । यत् मालतीय शस्त्र मस्ति , एतत् 'पवमानोकथं वै' पवमान- स्तीवानुसारेगा शस्यमानत्वात् । 'उक्य प्रस्तम् , तद् विविध पवमानोकथं ग्रहोक्थच ; अतोऽत्र पवमानोक्थ मिति विशेष्यते । अस्मिंश्च माध्यन्दिनपवमानम्तीत सामगा रथन्तर साम कुर्वन्ति, पृष्ठस्तोवन्तु बहसामोपेतं कुर्वन्ति , तदेतदुभय' 'सवीवधतायै' सम्पद्यते । उभयतः शिक्ाहयेन जलकुम्भय वौटुं यः काष्ठविशेषः पुरुषाणा मंसे प्रियते , वीवध इत्युच्यते । सामदयोपेतस्य माध्यन्दिनसवनप्रयोगस्य वीवधसदृशवाद वीवधन सह वर्तत पति सवीवधवम् + । यदि रथन्तर साम माध्यन्दिने पवमाने स्तुतम् , तदिदम् 'पाभ्याम्' "पा ला रथम्"- "द वसी सुतम्" इत्ये- ताम्यां प्रतिपदनुचराभ्या मनुशंसेन् । ब्रह्मानप्रथिवीरूपलेन रयन्तर प्रशंसति-"अथो ब्रह्म रथन्तर', क्षत्र बहट; वहा खलु वै चनात पूर्व , ब्रह्मपुरस्तान् म उग्रं राष्ट्र मन्यथ्य मसदित्यथान वै रथन्तर मन मेवामै तत् पुरस्तात् कल्पयत्ययेय वै पृथिवी रथन्तर मिय खलु वै प्रतिष्ठा , प्रतिष्ठा मेवा तत् पुरस्तात् कल्पयति"-इति । यद 'रथन्तरं साम, तद ब्राह्मणजातिवल्यम्, उभयोः प्रजापतिमुखजलात् । . + २भा०८०पू०द्र। # विवधीवधन्दी उभयतोवभिक्ये खपमा काई वन-दनि सि.को. {पा ३.५.१०.)। बा.५.१ ५.१.१.1 पात्र. ग. ११२.१ । विवध इणि स्वादिपाइकोपिरीयाणाम् ७.३.५.४७.६। विनय प्रति पवयंमध्य- पाठोऽपि काचित्क।

·॥ऐतरेयनाम् ॥ , साम अनामकम् । तथा'बहत् साम-चवियजात्योः प्रजापतिबाहुजवसाम्यादेकत्वम् । वामपजातिः क्षत्रियजातेः पूर्वभाविनी, प्रतो बहसामसाध्यात् पृष्ठस्तोचात् पूर्व रथन्तरसामसाध्यस्य पवमानस्तोत्रस्य अनुष्ठाने ऽय मभिप्रायः । 'ब्रह्म' नावाणजाति: 'पुरस्तात् पूर्वकाले यस्य राष्ट्रस्य , तदिदं 'ब्रह्मपुरस्तात्' 'मे' राजो राष्ट्रम उग्र मध्ययम् असद भवेदित्यभिप्रायः । किञ्च अनहेतबाद 'रथन्तर' 'तत् तेन रथन्तरप्रयोगेण 'अस्म' राजे अन मेव 'पुरस्तात् कल्पयति' प्रथमत: सम्पादयति । किञ्चेद 'रथन्तर' साम 'यं पृथिवी' भूमिस्वरूप मेव ; इयच भूमिः प्राणिनां 'प्रतिष्ठा' श्राधारः; 'तत् तेन रथन्तरप्रयोगेण 'अमे यजमानाय रान्ने प्रतिष्ठा मेव कल्पयति । "इन्द्र नेदोय एदिहि" "उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते"-इत्येतं प्रगाथ- इयं (ऋ. सं. ८.५३. ५, ६, १.४०.१०२.) प्रशंसति- "समान इन्द्रनिहवो ऽविभत: ; सोऽहा मुद्दान् , ब्राह्मण सत्य उभयसानो रूप मुमै हि सामनी क्रियेते"-इति । इन्द्रो नितरा मायते यस्मिन् प्रगाथे, सोऽत्र च प्रकृती च 'समान. एक एव । तस्यैवेदं व्याख्यानम् 'अविभक्तः' इति , अविकृत इत्यर्थः । 'स:'.. च प्रगाथः 'अहो', रूप मिति शेषः । अहःप्रयोगस्य निष्पादकत्वात् तद्रूपत्वम् । यः प्रगाघः 'उहान्' उच्छन्दवान् 'ब्राणस्पत्यः ब्रह्म- पसतिदेवताकय ; “उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते' इत्येवं शुतलात् । सोऽपि शंसनीयः। किचासौ प्रगाथ उभयसाचो रूपम् ; 'हि' यस्मात् 'उभे' वृहद-रथन्तर सामनी, तस्मिन् प्रगाथे सामगंर्गीयते ॥ ० ता.मा... २-४ ३ १२भा.६०-41..। 'सामाभिधीयते-रति ख।

·॥ अष्टमयश्चिका।।२॥ ११८ धाय्याना मृतां प्रकृती विकृती चैकब माइ--"समान्यो धाय्या अषिमतास्ता अहाम्"-इति । 'समान्यः-इत्यस्य व्याख्यानम् 'अविभता;'-इति । ताशाह विशेषनिष्पादकत्वात् तत्वरूपा "प्रव इन्द्राय हहते"-इत्यस्य (ऋ० सं० ८.८८.३, ४.) मरत्वतीयप्रगाथस्य प्रतिविकत्यारेकलं दर्शयति- “एकाहिको मरुत्वतीयः प्रगाथः" इति ॥१॥ इति योममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवान एस्य अष्टमपच्चिकायां प्रथमाध्याये पर्तिशाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥ जनिछा उग्रः सहसे तुरायेति सूक्त मुग्रवत् सह- खत्तत् क्षत्रस्य रूपं मन्द्र योजिष्ठ इत्योजस्वत्तत्वत्रय रुयं बहुलाभिमान इत्यभिवभिभूत्यै रूपं तहेका. दश भवत्येकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रैष्टुभो वै राजन्य' श्रीनो वा इन्द्रिय वोर्यं त्रिष्टुवोनः क्षत्रं वीर्य राज- न्यस्तटेन मोजसा चत्रेण वीर्येग समईयति तगौरि- धौतं भवत्येतद वै मरुत्वतीय "समृद्धं यहोरिवीत * भा००९-२१ । * २भा-८३.३॥

·॥ ऐतरेयब्राह्मपन् । तखोत ब्राह्मणं त्वा मिचि हवामह इति बृहत्पृष्ठ भवति क्षत्रं वै बृहत् 'क्षत्रेणैव तत् क्षत्रं समईयत्ययों क्षत्रं वै वृहदात्मा यजमानस्य निष्कोवल्य तद्यद् वृह- त्पृष्ठं भवति क्षत्रं वै बृहत् 'क्षत्रेणेवैनं तत्समईयत्ययो ज्यैष्ठ्य वै बृहनोयनैवैन तत्समईयत्ययो शैष्ठ वै. बृहच्छाष्ठेयनैवैन तत्समईयत्यभि त्वा शूर नोनुम इति रथन्तर मनुरूपं कुर्वन्त्यय वै लोको रथन्तर मसौ लोको वृहदस्य वै लोकसांसौ लोको ऽनुरूपी' ऽमुध्य लोकखाय लोकोऽनुरूपस्तद्यद् रघन्तर मनु- रूपं कुर्वन्त्युभावेव तल्लोको 'यजमानाय सम्भोगिनी कुर्वन्त्यथो ब्रह्म वै रथन्तर क्षचं बृहद' ब्रह्मगि खलु वै पत्र प्रतिष्ठितं क्षन्ने ब्रह्मांथो साम्न एव सयोनि- तायै' यहावानेति धाय्या' तस्या उक्तं ब्राह्मण मुभय शृणवच्चन इति सामप्रगाध उभयसाम्नी रूप मुभे हि सामनी क्रियेते ॥३॥ मरुत्वतीये शस्ले निविज्ञानीय सूक्तं प्रगंसति- "अनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति सूहा मुअवसहस्पत्ताचवस्य रूपं, मन्द्र भी. जिष्ठ इत्योजसत्तत् चनस्य रूपं, बहुताभिमान इत्यभिवदभिभूत्यै रूपं; तदेकादश भवत्येकादयाचरा वै त्रिष्टुप, वैष्टुभी वे राजन्य, पोजो वा इन्द्रियं वीर्य बिष्टुबोजा क्ष वीयं राजन्यस्तदेन मो. जसा वेण वीर्येण समयति ; तीरिवोतं भवत्येत मरुत्वतीयं ·॥ घाटमपचिका ।१।२॥ समई यहीरिवीतं ; तस्वोमा बाधणम्" इति । “जनिष्ठा:"-- इत्यस्मिन् पाद उग्रगण्द महाशब्दयोर्विद्यमानत्वा तदेता सूक्तम् 'उगवत्साहवत्' । तचोभयं क्षत्रियजातः स्वरूपम् ; चवियो- ऽपि क्रूरो दलवांश्च । हितोयपादस्य * पूर्वभागे “मन्द्र मोजिष्ट." -इतिश्रुतत्वात् सूतम् 'पोजखत्' प्रोजःशब्दोपेतम् । पीजी नाम बल हेतररमो धातुः ; तस्य च धातोः धनिये सम्पूर्ण त्वाद ओनःशब्दपितं सूता क्षत्रियस्य स्वरूपम्। तदुत्तरभागे * "बहु- लाभिमान:"-इतितत्वात् 'अभिवत्' अभिशब्दोपेतम् । 'अभिभूत्यै सत्या मभिभवस्य स्वरूपम् । किञ्च 'तत्' सूक्त मेका- दशचे भवति , विष्टुप् चैकादयाक्षराः , राजन्यश्च त्रिष्टुप- सम्बन्धी ; तयोरुभयोः प्रजापतिबाहुजत्वात् । किञ्चय बिष्टुवीज:- प्रभृतीनां हेतुत्वात् तत्वरूपम् । भोजो बलहेतुरष्टमी धातुः, वीर्य शरीरादिवलम्, इन्द्रियं चक्षुरादिपाटवम् ; राजन्ययोजाप्रभृतीनां स्वरूपभूतः । तत्रौजा पूर्व मेवोत्तम , 'च' सत्रिय जातियुक्ता त्वम् , 'वीर्य' शरीरादिवलम् । एवञ्च राजयने 'तत् तेन त्रिष्टुप्छन्दस्क. मूक्त पाठेन 'एन' राजानं प्रोज.नववीयें. समृद्ध करोति । किञ्च 'एतत्' सूक्त गौरिवीत्याख्येन महर्षिणा दृष्टवात गौरीवीताख्यं भवति । यममादेतद गोरिवीतं, तस्मात् 'एतत् मरुत्व- तीय शस्त्रं 'समृई' सम्पूर्ण मवति । 'तस्य' च गौरिवोतनाम्नः सूक्तस्य 'बामण' "तहा एतद् यजमानजननम्" इत्यादिना पूर्व मेवोत्रम् ॥ •सोऽयमई "जनिष्ठा उग्र सहस सुराय मन्द्र श्रीनिष्ठो बहुलाभिमान "-इति। 1. स. १. ११-11ध । 1 २भा. ८४१० १०५.. ६. २. खुमा० पृ० १०५० ट्र।

·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ हहत्, अथ निकेवल्पशस्त माह "खा मिचि हवामह इति यह. त्पृष्ठं भवति । चत्रं वै वृहत् , क्षणव तत् चवं समईयत्ययो क्षत्रं वै हइदामा यजमानस्य निकेषल्यं ; तबद हत्पृठं भवति, क्षत्रं वै क्षवेणैवैनं तत्समयत्ययो ज्येष्ठ वै बहज्जाठोनैवैनं तत्समईयत्ययो थैठय वै बहछौषनैवैनं तत्समईयति" इति । "ला मिडि"-इत्यादिकस्तृचो निष्कोवत्यशस्तस्य स्तोनियमतिप- दूपः, बहसाम्न आधारवाद हपः , तेन च साम्रा पृष्ठस्तोवस्य निष्पाद्यत्वात् पृष्ठसरूपच भवति। "बा मिद्धि" इत्यस्या मृच्यु- त्पत्रे बहसाम 'वं वै चवियजातिरूप मेव; अतः 'क्षत्रेणैव' बा मिडीति बचरूपेण 'तत्' क्षत्रं यजमानरूप सनई करोति । 'अथो' अपि चोकरीत्या क्षत्र मेव बहद्रूपं निष्ोवल्यमस्त्रं च यजमानस्य 'आत्मा' देहभूतः; 'तत्' तथा सति 'यद्' यदि वहत्पृष्ठशब्ददययाचं त्वा मिदीत्यादिकं निष्केवल्यं भवेत् , 'तत्' तेन निष्कक्त्येन, चत्रं वै वहदिति पूर्व मुक्तत्वात् 'क्षत्रेणैव वा मिद्धीत्यादिना वृहद्रूपेण निकैवल्येनैव 'एन' यजमानं समृद्ध करोति । 'अथो' अपि च वा मिडीत्यादिकं बहढूपं 'ज्येठंय च' वयोवः स्वरूपम् , अतो 'ज्येष्ठेनैव, वयोव 'ए' राजानं समृद्द करोति । 'अथो' अपि च त्वा मिद्दीत्यादिकं बटूपं 'येष्ठा वै' गुणोत्कर्ष एव ; तथा मति 'येष्ठेरनेव' गुणोत्कणेव यजमान समृद्ध करोति। निष्केवल्पाहरलत्य प्रतिषद मुना अनुरूप माह--"अभिवा शूर नोनुम इति रथन्तर मनुरूपं कुर्वन्त्ययं वै लोको रथन्तर मसौ लोको हदस्य वै लोकस्यासौ लोको ऽनुरूपो ऽमुष्य लोक- स्यायं लोकोऽनुरुपस्तद्यद रथन्तर मनुरूपं कुर्वन्त्युभावेव तझोको .

·॥ अष्टमपचिका । १॥२॥ १०२ यजमानाय सम्भागिनी कुर्वत्यथो वन वै स्वन्तर , च बहद; ब्रह्मपि खलु वै चलें प्रतिष्ठितं, चने ब्रह्मायो साम एव सयोनि- ताये" इति। "अभि त्वा शूर"-इत्येतं वचं निष्कोवस्यशस्वस्या- नुरूप कुयुः । यद्यपि त्वा मिडाभि वेत्येती प्रगाथौ ऋग- हयामको , तथापि प्रमथनेन चवं सम्माद्य प्रतिपदनुचरत्वं द्रष्टव्यम् । अभि वेत्ययं टचो रयन्तरसान्न आधारवाद रयन्तर मित्युच्यते । हहद्रथन्तरशब्दाभ्यां विवक्षित वा मिडाभि खेति चयं मिलित्वा प्रशस्यते । भूलोको रथ नरस्वरूपः खर्गलोको वृहत्स्वरूपः ; तावेती लोको परस्परानुरूपौ; अम्-ि लोके दत्तेन हविपा देवाः खर्गे जीवन्ति , स्वर्गादागतया वृध्या मनुष्या जीवन्ति तदेतत् परस्पर मनुरूपत्वम् । एवं सति हद्रयन्तररूपाभ्यां प्रतिपदनुचराभ्या मुभावेव लोको यजमानार्थ समीचीनभोगयुतौ कुर्वन्ति । 'अथो' अपि च प्रजापतिमुखजत्व- साम्येन रथन्तरस्य वाणरूपत्वात् , तदीयबाहुजत्वमाम्येन बहतः क्षत्रियरूपत्वाच बहट्यन्तराभिधानयोस्तृचयोरनुष्ठानेन ब्रह्मा- क्षत्रयोः परस्परा प्रतिष्ठा भवति । 'अथो' अपि च चदया- नुष्ठानं निष्कवन्यशस्वस्य उचहयाथितसामय 'सयोनिताये" समानस्थानत्वाय सम्पद्यते ॥ धाय्यां दर्शयति- "यदावानेति (सं०१०.७४.६) धाय्या,तस्या उक्त ब्राह्मणम्'-इति। तस्याः' धाय्यायाः प्रशंसारूपं ' नाएं' "तं देवा अनुवस्सर्वं वा अयोचथाः" इत्यादिना पूर्व मैवीताम् * ॥ * 'इत्येष वचः निषेवल्यसानुरूपः कार्य.'-इति ख। + भा १५० ५५०, २०३१० १२१.-तेस....... + ३५. ३५..ख.-२भा.८४१. द्र।

·१७४ ॥ ऐतरेयनाणम् । सामाधारभूतं प्रगाथं दर्शयति- "उभयं नृपवचन इति सामप्रगाथ उभयसाम्नो रूप मुभे हि सामनी क्रियेते"-ति । उभय मित्यादिप्रगाथो वृहद्रयन्तरसामहयस्य स्वरूपम् ; यस्मादेते उभयसामनी तस्मिन् प्रगाथे सामगैर्गीयेते , तस्मात् तद्रूपत्वं युताम् ॥ २॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयवाझणस्य अष्टमपच्चिकायां प्रथमाध्याये (पलिंगाध्याये ) हितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ॥ अथ वतीयः खण्डः । त मु ण्टुहि यो अभिभूत्योजा इति सूक्त मभि- वदभिभूत्वै रूपमपाळह मुग्रं सहमान मामिरित्युय- वत् सहमानवत् तत्क्षत्रस्य रूपं तत्पञ्चदशचे भवत्यो- जो वा इन्द्रियं वीर्य पन्चदशोनः चत्र वीर्य रानन्यस्तदेन मोजसा क्षत्रण वीर्येण समई यति' तद्वारदाज भवति भारद्वाजं वै बृहदायेण सलोमैष ह वाव क्षत्रिययतः ममृदो यो बुहत्पृष्ठस्तस्माद् यत्र क्व च क्षवियो यजेत बृहदेव तत्र पृष्ठ स्यात् तत् समृद्धम् ॥ ३॥ 1 * भा. १.d-११३१.द्र।

·॥ अष्टमपचिका।१।३॥ १७५ निष्केवस्यशस्ने निविद्वानीयमूलं दर्शयनि- "त मुटुहि यो अभिभूत्योजा इति ( सं०६.१८.१-१५.) सूत मभिवदभिभूत्यै रूपम्" इति । 'अभिवत्' अभिशब्दपित सूक्तम् । तस्माद् 'अभि- भूत्यै' शबूया ममिभवत्य स्वरूपम् * 1 तस्या ऋचः टतीयपाद मनूद्य प्रशंसति- “अपाळ्हमुम' सहमान मामिरित्युग्रवत् , सहमानवत् , तत् चत्रस्य रूपम्"- इति । उग्रशब्द-सहमानशब्द-युक्त मिदं सूक्तम् ; तच शब्ददयवाच्य चत्रियजाते: स्वरूपम् ; क्षत्रियो धुग्रो भूत्वा शत्रून् अभिभवति । तत्सूक्तगता मृक्सयां प्रशंसति- “तत् पञ्चदश भवत्योजो वा इन्द्रियं वीर्य पञ्चदश, प्रोजः क्षत्रं वीर्य राजन्यस्तदेन मोजसा क्षत्रेण वीर्येण समईयति" इति । पूर्वोतत्रिष्टुप्-प्रशंसावाक्यवत् (१७१ पृ.) इदं पञ्चदशस्तीमप्रशंसावाक्यं व्याख्येयम् ॥ ऋषिदारा सूक्त प्रमंसति- "नारदानं भवति ; भारद्वाजं वै बहदायेण सलोमा" इति । भरडाजेन दृष्टत्वादिदं सूक्त 'भारद्वाजम्', 'बहत्' सामापि तथा भारद्वाजम् । तादृशहद- योगादयं क्रतुः 'आयेण सलोमा' भायो भरडाजमुनिसम्बन्धः, लामपन्देन केभयुक्तो मूर्टोपलक्ष्यते ; 'सलोमा' शिरस्त्राः, सम्पूर्ण इत्यर्थः । भरद्वाज-मुनिदृष्टस्य उइतः सम्पूर्णलाद इशारा मुनिसम्बन्धे सति तोरपि सम्पूर्णत्वं द्रष्टव्यम् । इदानी वृहद्रयन्तरसामोपेतप्रक्षतयातुसमावि मुयजीव्यैक- * मी त इन्द्रस्य मौर्य मिति विचितम् ( २भा. १३५०).। + *पिरा सौम न म दुति मन्दिनः, क्योरकारिताक्षेपामसेय:"-इति श्री.८५.., । 'सम्पूलाइ भरपालमुनिसत्व-विए। समय-इति ।

·॥ ऐतरेयवाधणम् ॥ सामकऽपि क्षत्रिययन्ने पृठस्तोत्रस्य अहसामसाध्यत्वं विधत्ते- "एप ह वार क्षत्रिययन्नः समृद्धो यो हत्यष्टस्तम्माद् यत्र कच क्षत्रियो यजेत , बहदेव तन पृष्ठं स्यात् , तत् समुहम्”- इति । 'या' कातुः दिसामकबेन बहत्पृपितः , एष एव क्षत्रिययनः 'समृद्धः सम्पूर्णः । यस्मादेवं, तस्माद् 'यत्र कच' एकसामकेन अपि क्रतना क्षत्रियो यजेत , तत्र पृष्ठस्तोत्र' बहसामयुक्त मेव कुर्यात् । 'तत् एतदनुष्ठानं 'समृई' सम्पूर्ण भवति ॥ ३ ॥ इति धीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाद्मणस्य अष्टमपचिकायां प्रथमाध्याये (पबिंशाध्याये ) ढतीयः खण्ड, ॥ ३ ॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ ऐकाहिका होत्रा एता वै शान्ताः कप्ताः प्रति- ठिता होत्रा यदै काहिकाः शान्त्य साप्ता' प्रतिष्ठित्या अप्रच्युत्यै ताः सर्वरूपा भवन्ति' सर्वसमूहाः सर्वरूप- तायै सर्वसमृद्द सर्वरूपाभिर्होत्राभिः सर्वसमृदाभिः सर्वान् कामानवाप्तवामेति तम्माद यत्र व चैकाहा' असर्वस्तोमा असर्वपृष्ठा ऐकाहिका एव तत्र होत्राः। * 'हिसाभको'-इविख। +""-रतिनिर्विसर्गपाठ गड । एव सनरवापि यए परे सकारे ।

·॥ अष्टमपचिका}१४॥
खुस्तत्समृद्ध मुक्थ्य एवाय पञ्चदशः खादित्याहु-
रोजो वा इन्द्रिय वोयं पञ्चदश ओजः क्षत्रं वीर्य
राजन्यस्तदेन मोजसा क्षत्रेण वीर्येण समईयति
तस्य शिरस्तुत शस्त्राणि भवन्ति चिंशदक्षरा वै
विराई विराळनाद्यं विराज्येवैनं तदन्नाद्ये प्रति-
छापयति तस्मात् तदुक्थ्यः पञ्चदशः थादियाहु-
ज्योतिटोम एवाग्निष्टोमः खाद ब्रह्म वै स्तोमानां
निवृत् 'क्षत्रं पञ्चदशो ब्रह्म खलु वै क्षनात् पूर्व ब्रह्म
पुरस्तान म उय"गष्ट्र मव्यथ्य मसदिति'विशः सप्त-
दशः शौद्रो वर्ण एकविंशो 'विशवास्मै तछोट्रच
वर्ण मनुवानौ कुर्वन्त्यथो तेजो वै स्तोमानां निवृ.
हीयें पञ्चदशः प्रजातिः सप्तदशः प्रतिष्ठकविंशस्तदेनं
तेजसा वौर्येण प्रजात्या प्रतिध्यान्ततः समईयति
तस्मान्जोतिष्टोमः खात् तस्य चतुर्विगति स्तुतशखा-
णि भवन्ति चतुर्विशत्यईमासो वै संवत्सरः 'संवत्सरे
करम मन्नाद्यंक
एवैन तदन्नाो प्रतिष्ठाप-
यति तयानोतिष्टोम एवाग्निष्टोमः खादग्नि-
टोमः खात्॥ ४॥
॥इत्यैतरेयवाह्मणेऽष्टमपञ्चिकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥

·" ऐतरेयवाह्मणम् ॥ माध्यन्दिनसक्ने होतः शस्त्र विशेष मभिधाय होत्रकाणां विशेषाभावं दर्शयति- “एकाहिका होता; एता वै शान्ताः कृताः प्रतिष्ठिता होता, यदेकाहिकाः शान्त्यै क्लृप्ता प्रतिष्ठित्या पप्रच्युत्यै ; ताः सर्वरूपा भवन्ति सर्वसमृदाः , सर्वरूपतायै सर्व- समृद्ध, सर्वरुपाभि वाभिः सर्वसमृद्राभिः , सर्वान् कामानवान- वामेति, तस्माद यत्र क चैकाहा प्रसस्तोमा असर्वपृष्ठा ऐका- हिका एव तत होत्राः स्युस्तत्समृइम्" इति । मैत्रावरुणबाधणा- छस्यच्छावाकानां घाः क्रियास्ताः 'होवा:'. नाच 'ऐका- हिका:' एकाहे प्रकतिरूपे विहिता एवान विचतिरूपे चचिययन कर्तव्याः। 'एताः' च होचाः मान्तत्वादिगुणकाः। थान्तादि- शब्दार्थाः पूर्ववद (१६५४०) व्याख्येयाः। 'ताः' चैकाहिका होवाः 'सर्वरूपाः सर्वसमुदाय भवन्ति' तत्तविकृतिषु होवकाणां ये ये विशेषा उताः , तद्रूपत्वं सर्वरूपत्वम् ; तत्तत्फलमडि: सर्वसमृद्धिः; एतचोभय मिन्द्राभिष्टवनेन क्षत्रियस्य प्रतिपादन- सामात् सम्पद्यते। अतः 'सर्वरूपताये' सर्वलोकमामाथं, तत्र न सर्वभोगसमृद्दार्थम् , उक्का होतकाः सम्पद्यन्ते । ततः क्षत्रिया: पुरुषाः सर्वरुपाभिः सर्वसमृदाभिरैकाहिकाभि:वाभिः सर्वान् कामानवाप्तवामेति अभिप्रायेण ऐकाहिकानुष्ठानं कुर्यः । । एकाहाय दिविधाः,- सर्वस्तीम-सर्वष्ठाः, तहिपरीताथ । पृष्ठेय पळहे प्रतिपादिताः वित्-पञ्चदश-मापदग-एकविंश-विणव- वयस्त्रिंगरुपाः पट्सङ्ख्याका: सर्वे स्तोमाः । तस्मिन्नेव पृष्ठापळ रथन्तर-वहद-वेरूप-वैराज-गाकर-रैवतानि पट्सयाकानि सर्व- इभ २४०१.१८५०२.10..। 'ऐकातिकोनानुहाम-दिप।

·" प्रष्टमपच्चिका । ११४॥ वत्र सर्वत्र . पृठानि * । तैः सर्वेः स्तोमः पृष्ठेच युक्तेभ्य एकाहेभ्यो व्यतिरिकाः कतिपयस्वरमपठ्युशा एकाहाः 'असर्वस्तीमा असर्वष्ठाः च । यस्माद ऐकाहिका होघाः पूर्वोत्तरीत्या प्रशस्ताः तस्मात् यत्र क्वापि असर्वस्तोमा असर्वपृष्ठाश्चैकाहा अनुष्ठीयन्ते , ऐकाहिका एव होना, स्युः; न तु नूतनो विशेषः कश्चिदस्ति । 'तत् तादृध कर्म 'समृद्ध' फलेन सम्पूर्णम् ॥ अथ क्षत्रिययनस्य संस्थाविशेषो निर्णतव्यः , तदर्थ मादी कपाश्चित् पच मुपन्यस्थति- "उकथ्य एवाय पञ्चदशः स्यादि. त्याहुरोजो वा इन्द्रिय वीर्य पञ्चदश , प्रोजः चवं वीर्य रानन्ध- स्तदेन मोजसा क्षवेण वीर्येण समईयति" इति । 'प्रयं क्षत्रिययन उक्थ्य संस्थ एव; सर्वेष्वपि स्तोत्रेषु पञ्चदशस्तीम एव स्यादित्येव मेके ब्रह्मवादिन पाहुः । भोजो वा इत्यादिक पूर्ववद ( १७५०) व्याख्येयन् । उकय्ये स्तविशस्त्रसज्ञा प्रपंसति- "नस्य विंशत् सुत. शस्त्राणि भवन्ति ; विंगदधरा वै विराड् , विराळवायं विराज्ये- वेन तदवाये प्रतिष्ठापयति; तस्मात् तदुक्थ्यः पञ्चदशः स्थादित्याहुः"-ति । 'तस्य' उक्थ्य य पचदम स्तोवाणि, पञ्च- दश स्वापि इत्येवं विंगत् सया; तथा सत्यक्षरद्वारा विराड् रूपवाद , विराजमानसाधनलान 'एन' यजमानं विराट्साम्येन पराये प्रतिष्ठापयति, 'तस्मात्' एवं पञ्चदशस्तविशस्त्रलात् , . भा. २५.७,२८८-१९८१• .. प्यनुपयोगः प.प.(१भा.11-201.)... "दोष सोषि पदम घाधि"-दनि रमा... सोचाविषपदर समापि, समाट."-ति ता.ग्रा...। "पपx ·१८४ पञ्चदशः, ॥ ऐतरेयवाहणम् । 'तदुक्थ्यः' स क्षत्रिययन उक्थ्यसंस्थः पञ्चदशस्तोमयुक्तः स्यात् । इत्येवं केचिदाहुः । अथवपक्ष माह "ज्योतिष्टोम एवाग्निष्टोमः स्याद"-इति । योग्य क्षत्रियाणां ज्योतिष्टोमः, सोऽग्निष्टोमसंस्थ एव स्यात् ।। तमिबग्निष्टोमे ये विवदादययत्वारः स्तोमास्तान् ब्राह्मणादि. वर्णचतुष्टयरूपेण तेजमादिगुणचतुष्टयरूपेण च प्रसंसति- "ब्रह्म वै स्तोमानां त्रिहत् , क्षत्र पञ्चदशो , ब्रह्म खलु वै क्षत्रात पूर्व, अधा पुरस्तान् म उग्रं राष्ट्र मव्यथ्य मसदिति ; विशः ससदशः ; शोद्रो वर्ण एकविंशो ; विशवैवान् तच्छौच वर्ण मनुवर्मानौ कुर्वन्त्यथो तेजो वै स्तोमानां विहद, वीर्य प्रजातिः सन- दशः, प्रतिष्ठेकविंशस्त देन तेजसा वीयेय प्रजात्या प्रतिष्ठयान्ततः समयति; तस्माज्जयोतिष्टोमः स्यात्" इति । प्रजापतेर्मुखबाहु. मध्यदेहपादेभ्य उत्पत्तिसाम्यात् त्रिसदादिस्तोमानां ब्राह्मणादि. वर्णचतुष्टयरूपत्त्वम् *। तब ब्राह्मणपूर्वकं राष्ट्र मदीय मुन मन्यथ- नीय चास्त्वित्यभिप्रायेण क्षत्रियस्य त्रिवत्-पञ्चदशी क्रमेण अनु- छयो। सप्तदर्शकविंधयोनुधानेन वैश्यशूद्रो वर्णों क्षत्रियस्यानगा- मिनो कुर्वन्ति । त्रिविदादिस्तोमानां तेजोवीर्य प्रजननप्रतिष्ठासाध. नत्वात् तत्तद्रूपत्वम्। तेषा मनुष्ठानेन 'एनं क्षत्रियम् 'अन्ततः' यजस्यान्ते तेजप्रादिभिः समृई करोति । तस्मात् चत्रियस्त्र विविदादिस्तामचतुष्टयविशिष्टो ज्योतिष्टोमः स्यात् ॥ अग्निष्टोमसंस्थे तस्मिन् स्तोत्र शस्त्रसझ्या प्रशंसति- "तस्य चराविधति स्तुतशस्त्राणि भवन्ति ; चतुर्विशत्यईमासो वै संवत्सर, संवरसरे वस्त्र मवायं , शत्न एवेनं तदवाये प्रतिष्ठापयति ; • भा• १९५० ५५०, ३.३५. १५५.--.स.01.1.४॥

·॥ अष्टमपञ्चिका । १ ॥ ४ ॥ १८१ तस्मान्जयोतिष्टोम एवाग्निष्टोमः स्यादलिष्टीम: स्थात्" इति । 'तस्य' अग्निष्टोमसंस्थत्य ज्योतिटोमस्य द्वादश स्तोत्राणि हादश शस्त्राणि , एवं चतुर्विंशतिसझा ; ततोऽईमासद्वारा संवत्सरत्त्वम् ; संवत्सरे च हिः सस्यानां पच्यमानत्वादबायं 'कत्सं' सम्पूर्ण भवति । तेन 'एने' यजमानं सम्पूर्णे एव अनाये प्रतिष्ठापयति । तस्मात् क्षत्रियस्य ज्योतिष्टोमो अग्निष्टोमसंस्थ एव स्यात् , तूक्ष्यसंस्थः। अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तार्थः । ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीचे वेदार्थपका ऐतरेयबापस्य अष्टमपछिकायां प्रथमाध्याये (पशिाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमायतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- थीवीरबुलभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादयतो भगवत्सायणाघायेंण विरचिते माधवीये 'वेदार्यप्रकाश नाममाये ऐतरेयवाणस्य प्रष्टमपचिकायाः प्रथमोऽध्यायः । • "शिविरनिष्टोमन शरणामिति प...( भा. १९.), पकि ता.....मत्र । पराजयाः (२.१..)" इत्यापासवायनस्य इहामीच. । :

·॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥
(त्र)
॥ अथ प्रथमः खण्डः॥
-000-
-
अथातः पुनरभिषेकस्यैव सूयते ह वा अन्य क्षचं
यो दीक्षते क्षत्रियः सन्म यदा ऽवभृथादुदेत्यानू-
वध्ययेष्ट्रोदवखत्यधैन मुदवसानीयायां संस्थितायां'
पुनरभिषिञ्चति तस्यैते पुरस्तादेवं सन्भारा उपत्कृष्टता
भवन्त्योदुम्बर्यासन्दी तसै प्रादेशमात्राः पादाः स्थुर-
रनिमात्राणि शौर्षण्यानच्यानि मौजं विषयनव्यान-
चर्मास्तरण मौदुम्बरश्चमस' उदुम्वरशाखा तम्मि-
नैतश्चिमसे ऽष्टातयानि निषतानि भवन्ति दधि
मधु सर्पिगतपवा आपः शप्पाणि च तोक्मानि च
सुरा दूर्वा तदोषा दक्षिणा स्फावर्तनिदेर्भवति'
तचैतां प्राची मासन्दी प्रतिष्ठापयति तथा अन्तर्वेदि
दौ पादी भवतो बहिर्वेदि दावियं वै श्रीस्तया एतत्
परिमितं रूपं यदनार्वेद्ययैष भूमा ऽपरिमितो यो
वहिर्वेदि तद्यदखा अन्तर्वेदि दो पादौ भवतो
वहिर्वेदि वा उभयोः कामयोस्पाप्ता ययान्तर्वेदि
यश्च वहिर्वेदिं ॥५॥

·-इति । श्रेषः । ॥ अष्टमपचिका।३।१॥ ५८३ ॥ श्रीगणेशाय नमः। सतशस्त्रविशेषोऽस्य क्षत्रियस्योपवर्णितः । क्रती समाप्ते ऽथ पुनरभिपेकीऽत्र वय॑ते । त मेत मभिषेक प्रतिजानीत- "प्रथातः पुनरभिषेकास्यैव" 'अर्थ' क्रतुसमाप्तानन्तरम् , यतः क्षत्रियो ऽभिषेक महति , 'अत:' कारणात् पुनरभिषेकस्यैव, विधिरुच्यत इति रानः पूर्व मभिषिक्तलादय पुनरभियको भवति । इतरस्यापि चत्रियस्य माहेन्द्रग्रहाय प्रस्तुते सत्यभिषेकस्य आध्वर्य- वस्य विद्यमानत्वात् । अयं पुनरभिषेको भवति । • त मेव विधत्ते- “सूयते ह वा अन्य क्षत्र यो दीक्षते चत्रियः सन्स यदा ऽवभृथादेत्यानूवन्ध्ययेष्टोदवस्यत्यथैन मुदवसानीयायां संस्थितायो पुनरभिषिञ्चति" इति । 'यः पुमान् क्षत्रियः सन् 'दौलते दीक्षां प्राप्नोति , 'अस्य' क्षवस्य पुरुषस्य 'धन" सर्वेषां प्राणिनां क्षतात् पाणम् 'सूयते' प्रवर्तते । तस्मात् 'सः' चलियो यदा 'अवभृथादुदेत्य' अवभृयाख्य कर्म समासं कला , 'मनूब व्यया' तदाख्यया कया चित् परस्थानीयया 'इवा' याग' कला, पयात 'उदवस्यति' उदवसानीयाख्ययेध्या कर्मावसान' करोति , 'भय' तदानीम् 'एन' क्षत्रिय मुदवसानोयेटी समाप्तायां पुनरपि. कर्माङ्गलेन ऋबिजो ऽभिषिञ्च युः । . " पाच तिन मभिषिति पुरसाद प्राणोऽभिषिञ्चत्यश्वयुंगा, यी पास पुरोपियो भवति पशादिर .-.' साथी राजम्येन पाते"-न्यादि मत. . + " माध्यन्दिने सपने भिषिचति ... यौवे माहेन्द्र"-न्यादि मत. मा० ५.१... । 'माईदे रहे महोते भीमरसेनापू, महत्वकोयाना इत्यर्थ:-इति वा.भा..

·॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ के वस्तु- तस्याभिषेकत्य साधनानि विधत्ते - "तस्यैते पुरस्तादेव सम्भारा उपक्प्ता भवन्त्योदुम्बर्यासन्दी; तस्यै प्रादेशमात्राः पादाः स्युररनिमात्राणि भीषण्यानूयानि; मौनं विवयनं, व्याघ्रचर्मा- स्तरण, मौदुम्बरथमस , उदुम्बरमाखा; तस्मिन्नेतस्मिंश्चमसे ऽष्टा- तयानि निषुतानि भवन्ति, - दधि मधु सपिरातपवर्या आपः ययाणि च तोक्मानि च दूर्वा"-इति । 'तस्य' पुनरभिषेकस्य 'एते' वक्ष्यमाषा: 'सम्भाराः' सम्पादनीया द्रव्यविशेषाः 'पुरस्तादे- बोपलप्ताः' अभिषेककालान्प्रागेव सम्मादिता भवेयुः । विशेषाः सम्पादनीया. ? ते ऽभिधीयन्ते । उदुम्बरका?निर्मिता का चिदासन्दी। 'तस्यै' तस्या आसन्याः चलारः पादाः प्रादेश- परिमिता: ; तेषां पादानां शिरस्युपरिभागे ऽवस्थितानि 'शीर्ष- यानि', अन्वतिर्यगवस्थितानि काष्ठानि 'अनूयानि', तानि शीर्षण्यन्यानि' * अरविपरिमितानि । प्रादेशहय मरनिः । 'विवयन' विविधं वयन रज्जूना मोतप्रोतरूपेण संयोजनम् , तच्च 'मोनं' मुलगेन निर्मितम् । ईदृश्या आसन्या उपरि पास्तरणं व्याघ्रचर्म। दध्यादिप्रक्षेपार्थः प्रौट उदुम्बरका निर्मितसमसः । तथा काचित मूमा 'उदुम्बरमाखा' । 'तस्मिन्नेतस्मिन् भोदुम्बरे' प्रोटे चमसे वक्ष्यमाणदध्यादिद्रयाणि 'अष्टातयानि'। पत्र हितय. वितयादिवत् “सङ्ख्याया अवयवे तयप्" इति (पा०५.२.४२.सू.) , • बचान्युपरिटात् वतीयाध्यायौयायखएभाये - 'पन्चे पायमिनी पलके'- इति । "पासन्दी समभरन् । तस्या पोपर बसन्तश्च दो पादाशवा, शरम वर्षायो। उप रमतर पान्थे पाता, मायजिय च दामटेन्स परिय-इति पथ. स. ४. .-५ । “चतु पयः पादा भवन्ति, पशुपटीयन यानि -इति मत बा... RI "बारः पादावलायनवामि--इति च गरे ३८ । .

·॥ अष्टमपक्षिका । २१॥ १८५ . सूत्रेण तयए प्रत्ययः । अष्टसाध्याका अवयवा येषां दध्यादीना तान्यष्टातयानि । दीर्घकान्दसः । तानि च "नियुतानि' नितरां सतानि प्रचितानि भवन्ति । पासे प्रक्षेपणीयान्यष्ट- द्रव्यापि कानि ? ति, तान्युच्यन्ते-दधि, मधु, मर्पिरित्येतानि वीणि प्रसिद्धानि; पातपयुतवर्षभवाः 'पातपवर्थाः' *, तादृश्य प्रापयतथे द्रव्यम् ; 'शष्पाणि' श्यामळणानि , पञ्चमं द्रव्यम् । 'तोक्मानि' अङ्गुराणि पष्टं द्रव्यम् ; सुरा, दूति व्यहयं प्रसिद्धम् । सम्पादिताया पासन्धाः प्रतिज्ञापनं विधत्त-"तयेषा दक्षिणा स्कावर्तनिवेदर्भवति, तत्रैतां प्राची मासन्दों प्रतिष्ठा- पयति ; तस्या अन्तर्वेदि ही पादौ भवतो बहिदि दावियं वे श्रीस्तस्या एतत्परिमितं रूपं यदन्तवैद्ययैष भुमा ऽपरिमितो यो बहिर्वेदि ; तद यदस्या अन्तर्वेदि दी पादौ भवतो, बहिर्वेदि हा, उभयोः कामयोरपाय यचान्तर्वेदि यय वहिर्वेदि"-इति । पुरा वेदिपरिग्रहार्थ स्फेन, लेखावय' कृतम् -- दक्षिणा प्रतीच्युदीची च। तत्र देवयजनदेशे यैषा वेदे सम्बन्धिनी दक्षिणा 'स्कावर्तनि:' स्फरस्य रेखा भवति , 'तन' तस्यां रखायाम् 'पताम् अासन्दी 'प्राची' प्रागयाम् अवस्थापयेत् । "तस्याः' चासन्या उत्तरदिमती ही पादावन्तर्वेदि तिष्ठतः ; दक्षिण दिगती ही पादौ बहिर्वेदि स्थापनीयौ। 'य' भूमिः 'श्री' सम्मयैव । 'तस्था • मूमेरन्तवेदि यद् रूप मस्ति , एतत् 'परिमितम्' अत्यम् , पथ बहिर्वेदि 'या' प्रदेशोऽस्ति , एप 'भूमा' बहुलः अत एव 'अपरि- * अन्तरिक्षात प्रतिरछावपवा:-नि कात्या. यौ १५. ४.५ । 'मान वर्षन्नि, ताः परिक्षात् प्रविग्टन भूमिपतनान् प्रागेव पाकाशन पततौरादाय सहपाति' अनि नद-याख्यानम् , २४

·॥ ऐतरेयन्त्राझणम् ॥
मित.' यानिति परिच्छेदरहितः । एवं सति वैदेमध्ये वहिवा.
सन्या द्वौ हौ पादाविति यदस्ति , तदुभयोः कामयोः प्राप्त
भवति, यव कामो वेदिमध्ये लभ्यते, यश्च अन्य कामो वैदेहि-
लभ्यते, तदुभयसिद्धार्थ मेव' स्थापन मिति ॥ १ (५) ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
ऐतरेयवादणस्य अष्टमपचिकायां द्वितीयाध्याये
(सप्तत्रिंथाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १ (५)॥
॥ अथ द्वितीयः खण्डः ॥
-
व्याघ्रचर्मणास्तुणात्युत्तरलोना प्राचीनग्रीवेण
क्षत्र वा एतदारण्यानां पशूनां यद् व्याघ्रः क्षत्र
रानन्यः' सचेणैव तत्क्षत्र समईयति' तां पश्चात्
प्राडुपविश्याच्य जानु दक्षिण मभिमन्त्रयत'उमाभ्यां
पाणिभ्या मालम्याग्निष्ट्वा गायनया सयुक् छन्दसा-
रोहतु' सवितोष्णिहां सोमो ऽनुष्टुभा'वृहस्पति हत्या
मित्रावरुणौ पन्द्रस्त्रिष्टुभा' विश्वेदेवा जगत्या
तानह मनु राज्याय साम्राज्याय भौज्याय स्वारा-
ज्याय वैराज्याय पारमेयाय राज्याय'माहाराज्या-
-

·॥ अष्टमपच्चिका।२१२॥ १८७ - याधिपत्याय खावयायातिठायारोहामौत्येता मास- न्दी मारोहेद्दक्षिणेनाये जानुनाथ सव्येन तत्तदिती चतुरुत्तरैवै देवाश्छन्दोभिः सयूग भूत्वैतां थिय मारोहन्यथा मेत एतर्हि प्रतिष्ठिता अग्निर्गायना सवितोष्णिहाँ सोमो ऽनुष्टुभा' बृहस्पतिर्बुहत्या मित्रावरुणौ पङ्गेन्द्रस्त्रिषटुभा' विश्वेदेवा जगत्या ते एते अभ्य नूच्यते अग्नेयवाभवत्मयुग्वेति कल्पते ह वा अम्मै योगक्षेम उत्तरीतरिणी ह थिय मश्नुते ऽश्नुते ह प्रजाना मैश्वर्य माधिपत्यं य एव मेता अनु देवता एता मासन्दी मारोहति क्षत्रियः सन्नयन मभिषेक्ष्यन्नमा शान्ति वाचयति शिवेन मा चक्षुषा पश्यतापः शिवया तन्वोपस्पृशत त्वचं मे । सर्वा अग्नौं रसुपदो हुवे वो मयि वर्ची वल मोजो निधत्तेति नैतस्याभिषिषिचानवाशान्ता आपो वीर्य निहान्निति+॥२(६)॥ मतिष्ठिताया आसन्या उपरि चर्मास्तरणं विधत्ते. “व्याघ- चर्मशास्तृणात्युत्तरलोमा प्राचीनग्रीवेण ; क्षवं वा एतदारण्यानां पशूनां यद् व्याघ्रः, चवं राजन्यः, क्षत्रेणैव नत् बर्व समईयति"- इति। उत्तर मूर्धभागे लोमानि यस्य चर्मणस्तत् 'उत्तरलोम', प्राच्या दिशि ग्रीवा यस्य चर्मणस्तत् 'प्राचीनग्रीवम्' । तादृशेन - - "सत्री"-इति ख, ग । 'नियनिति" इति ख, ग, न।

·२८८ - -- ॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ व्याघ्रचर्मणा ता मासन्दी मास्तृशीयात् । अरण्ये एवावस्थिता पारखाः पशवो हरिणादयः। यो न्यानोऽस्ति एतदारखपशूनां मध्ये 'क्षत्रं वै चनियवच्छूरः ; योऽयं 'राजन्य' यजमानः, सोऽपि ‘चत्र' चत्रियजातित्त्वाच्छूरः। अतश्चर्मास्तरणाद व्याघ्रचर्मरूपेण चित्रेणैव यजमानरूपं 'क्षवं समृद्धं करोति ।। आसन्या अभिमन्वणं विधत्ते- "तां पचाप्राइपविश्याच्य जानु दक्षिण मभिमन्वयत उभाभ्यां पाणिभ्या मालभ्य" इति । प्रतिष्ठापिताया पासन्धाः पश्चाद् भागे यजमानः प्राङ्मुख उप- विश्य, दक्षिण यत् जान्वस्ति, तत् 'पाय' भूमिस्पृष्ट' यया भवति तथा न्यम्भूतं कला, सव्यजानु जई मुख भेवावस्थाम्य , उभाभ्यां पाणिभ्या मासन्दीम् ‘पालभ्य' स्पृष्ट्वा, वक्ष्यमाणमन्त्रेणाभिमन्वयेत् । तं मन्वं दर्शयति- "अग्निष्ट्वा गायवधा सयुक् छन्दसा- रोहत, सवितोणिहा, सोमो ऽनुष्टुभा , बहस्पतिवृहत्या, मित्रा. वरणौ पङ्गेन्द्रस्त्रिष्टुभा, विश्वेदेवा जगत्या, तानह मनु राज्याय साम्राज्याय भौज्याय खारान्याय वराज्याय पारमेष्ठाय राज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिठायारोहामीति" इति । हे भासन्दि । 'वा' त्वां गायत्रया छन्दमा 'सयुक्' सहितः भग्निः भारोहतु । 'उपिणहा' छन्दसा सहितः सविता आरोहत। एवं सोमहवपतिमिवावरुणेन्द्रविश्वेदेवाः अनुष्टुवादिच्छन्दोभिः सहिताः ला मारोहन्तु । 'तान्' भग्नादीन् देवान् 'अनु' पवाद अहम् पारोहामि। किमर्थम् १ राज्यादिसिदार्थम् । 'राज्य' देशाधिपत्यम् । 'साम्राज्य धर्मेण पालनन् । 'भौज्य' भोग- समृदि.। 'खाराज्यम्' अपराधीनत्त्वम् । 'वैराज्यम्' इतरेभ्यो भूपतिभ्यो वैगिध्यम् । एतदुक्त मैडिकम् , प्रथामिक मुच्यते- - ·॥ अष्टमपषिका । २१३॥ 'पारमेष्ठाम्' प्रजापतिलोकप्राप्तिः । तत्र 'राज्य' ऐश्वर्यम् । 'माहाराज्यं तत्रत्येभ्यचाधिक्यम् । 'माधिपत्यं' इतरान् प्रति खामित्वम् । खावयम्' अपारतलाम् । 'प्रातिष्ठत्व' चिरकाल- वासित्वम् ॥ अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रणादूई मारोहणं विधत्ते - "इत्येता मासन्दो मारोहेहक्षिणेनाग्रे जानुनाथ सव्येन"-इति । 'इति'- शब्दः पूर्वोत मभिमन्त्रणमन्त्र' परमशति । तेनैव मन्तेय 'एताम्' आसन्दी मारोहेत् । तत्रायं प्रकार • दक्षिणेन जानना मथमं समारोहेन , तत. सव्येनारोहेत् ॥ पारोहणं प्रशंसति- “तत्तदिती"-इति। 'तत्' भारो- इणम् , 'तत्' पारोह एम , 'प्रति' एवं सर्वे जनाः पूजयन्ति । मूनार्थेयं पुतिः ॥ मन्चतात्पर्य दर्शयति- "चतुरुत्तरै देवाश्छन्दोभिः सयुम् भूत्वैतां थिय मारोहन यस्या मेन एतहि प्रतिष्ठिता; अग्नि- यता, सवितोणिहा , सोमो ऽनुष्टुभा , हहपतिवृहत्या, मित्रा- वरुपी पारेन्द्रस्तिधुभा, विश्वेदेवा जगत्या" इति । चलार्यक्षर ये कैकस्माच्छन्दसः 'उत्तराणि' अधिकानि येषु गायवादिषु जगत्यन्तेषु छन्दसु , तानि 'चतुरुत्तराणि' ; तादृशेश्छन्दोभिः 'मयुग भूला' साहित्य प्राम्य, 'देवाः' अग्नयादयः 'एताम्' आसन्दौं 'थियम्' ऐश्वर्यरूपाम पारोहन् । 'यस्याम्' आसन्याम् 'एने' अग्नादयः इदानी मपि प्रतिक्षिता वर्तन्ते । देवाग्छन्दोमिः मयुग् भूत्वेत्यय मर्थो अग्निायवेत्यादिना सष्टीतः । उक्त मर्थ मन्त्रसंवादेन दृढयति- "ते एते अभ्यनूच्येते अग्ने- यवाभवत्मयुग्वेति"-इति । 'ते एते देवच्छन्दसी परस्परसहित ·१८. । ऐतरेयवाणम् ॥ इति । कया चिटचा अभ्यनूयेते । सेय मृगग्निरित्यादिका (१८८०)। येय गायत्री, सेय मग्नेः 'सयुग्वा' सहवासिन्यभवत् । 'इति' तस्या ऋचोऽयः॥ क्षत्रियस्यारोहणं प्रशंसति- "कल्पते ह वा अम्मै योगक्षेम उत्तरोत्तरियों ह थिय मश्रुते, ऽयुते ह प्रजाना मैखयं माधिपत्यं, •य एव मेता अनु देवता एता मासन्दी मारोहति क्षत्रियः सन्"-- 'यः' पुमान् वियः सन् एता देवता अनु वय मपि उक्तेन प्रकारेण एता मासन्दी मारोहति , 'अमे' क्षत्रियाय 'योगक्षेमः' 'कल्पते' सिध्यति । अप्राप्तस्य लाभस्य प्राप्तिौंगः , प्राप्तस्य वस्तुनो रक्षणं चेमः, योगसहितः क्षेमो 'योगक्षेमः' । किच्चाय क्षत्रियः 'उत्तरोत्तरिणी' दिनेदिने वईमानां श्रिय प्राप्नोति ; तथा सर्वासां प्रजानाम् 'ऐखय' नियामकत्वम् , 'प्राधिपत्यम्' अधिकत्वेन पालनञ्च प्राप्नोति ॥ अभिषेककर्तुः शान्तिमन्ववाचन विधत्ते- "अथैन मभि. पेक्ष्यन्नपा शान्तिं वाचयति" इति । 'प्रथ' प्रासन्धारोहणानन्त- रम् , 'एनम्' आरुट' क्षत्रिय योऽन्योऽभिप्रेक्ष्यति , स पुमान् 'अपां' शान्तिं जलदेवतानां शान्तिकर मन्त्र 'वाचयेत्' क्षत्रियस्य अग्रे स्वयं सकदुवा तं क्षत्रिय पाठयेत् ॥ एतं शान्तिमन्वं दर्शयति- "शिवेन मा चक्षुषा पश्यतापः विषया तन्वोपस्पृशत व मे । सर्वो अग्नी रपुषदो हुवे वो भयि वों बल मोजो निधत्तेति" इति । 'पापः देवताः ! 'गिवेन' शान्तेन अनुग्रहयुक्तेन चक्षुपा मा मवलोकयत , तथा 'शिवया' सान्तया 'तबा' मदीयां बघ मुपस्पृशत । 'अमु' जलेषु सीदन्तीति 'अप्मुपदः श्रीर्वादयोऽग्नयः , तान् अनीन् सर्वान् .

·भापः ।
॥ अष्टमपच्चिका।३।३॥
१८१
'घः' युष्मदर्थं 'हुवे' प्राधयामि , यूय
मपि 'वर्चः' कान्तिः
शरीरबलम् , तत्कारणम् 'श्रीजः' च मयि 'निधन' सम्पादयत ।
तदेत शान्तिमन्त्रवाचन प्रमंसति- "तस्याभिपिषिचानस्या-
शान्ता आपो वीर्य निर्हणन्निति" इति । 'अशान्ताः' सग्रा
तथा च अन्यत्र श्रूयते- "दिव्या आपो ऽशान्ताः"-
इति ताश्चापः शान्तिवाचनाभावे 'अभिपिपिचानस्य' अभिषेक
प्राप्तस्य 'एतस्य' क्षत्रियस्य वीर्य 'निहायुः विनाशयेयुः, सति व
शान्तिपाठे 'न निर्हणन् नैव विनाशयन्ति, 'इति' अभिप्रायेण
शान्तिं वाचयेत् ॥ २ (६)॥
इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश
ऐतरेयब्राह्मणस्य अष्टमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये
(सप्तत्रिंगाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥२ (६)॥
---
.
॥अथवतीयः खण्डः ॥
अथैन मुटुम्बरशाखा' मन्तयाभिषिक्षतीमा
आपः शिवतमा इमाः सर्वस्य भेषजीः । इमा राष्ट्रस्य
वर्द्धनोरिमा राष्ट्रभृतोऽमृताः । याभिरिन्द्र मभ्यर्षि-
म्वत् प्रजापतिः सोमं राजान वरुणं यम' मर्नु ।
ताभिरभिरभिषिञ्चामि त्वा मई राज्ञां व मधिराजो
।
* ननिरप-दक्षिक।

·१८२ 7 ॥ ऐतरेयवाझपम् ॥ भवेह । महान्त त्वा महीनां समाज चर्षणीनां'। देवी जनित्राजीजनद भद्रा जनित्रानीजनद् । देवस्व बा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या मग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्वेन्द्रियेणाभिषिञ्चामि बलाय श्रियै यशसे ऽन्नाधाय । भूरिति य इच्छेदिम मेव प्रत्यन्न' मद्यादित्यय य इच्छेद हिपुरुष''भूर्भुव इत्यथ य इच्छेत् त्रिपुरुष वा अप्रतिमं वा भूर्भुवः खरिति त?क आहुः सर्वाप्तिर्वा एषां यदेता व्याह- तयोतिसर्वेण हास्य परम्म कृतं भवतीति त मेतेना- भिषिचेदेवस्ख त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या'मग्नस्तेजसा सूर्यख वर्चसेन्द्रयेन्द्रिये- णाभिषिक्षामि बलाय थियै यशसे ऽन्नाद्यायति तदु पुनः परिचक्षते ' यदसर्वेण वाचो ऽभिषिक्ती भवती- श्वरी ह तु पुरायुषः मतोरिति ह स्माह' सत्यकामो नाबालो य मेताभिर्व्याहृतिभिर्नाभिषिञ्चतीतीश्वरो ह सर्व मायुरैतोः सर्व मानोविजयेनेत्यु ह स्माहोद्दा- लक आरणिय मेताभिर्व्याहृतिभिरभिषिञ्चतीति त मेतेनैवाभिषिच्चेद देवस्थ त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनी- वाहुभ्यां' पूष्णो हस्ताभ्यां मग्नेस्तेनसा सूर्यख वर्च- -सेन्द्रस्येन्द्रियेणाभिषिञ्चामि वलाय थियै यशसे-- 4 ·* ॥ अष्टमपच्चिका । २ । ३ ॥ १८३ ऽन्नाद्याय भूर्भुवस्वरित्यथैतानि ह वै क्षत्रियादीजा- नाट् व्युत्क्रान्तानि भवन्ति ब्रह्मक्षने जर्गनाद्य म- पा मोषधीनां रसो'ब्रह्मवर्चस मिरापुष्टिः प्रजातिः' क्षत्ररूप 'तदघो अन्नस्य रस ओषधीनां क्षत्रं प्रतिष्ठा तद्यदेवाम पुरस्तादाहुती जुहोति तदस्मिन् ब्रह्म- क्षचे दधाति ॥ ३ (७)॥ अभिपकप्रकार विधत्ते. "अथैन मुदुम्बरशाखा मन्त - याभिषिञ्चति" इति । 'अथ' शान्तिवाचनानन्तरम् , 'एनं' क्षत्रियम् 'उदुम्बरयाखा मन्तीय' शिरस्युदुम्बरयाखया व्यवधानं सत्वा चमसस्वैर्दध्यादिभिरभिषिञ्चेत् ॥ तिस ऋचः , एकं यजः, व्यावतयथेत्येते अभिपेकमन्नाः । तब मथमा मृच माह- "इमा भामः शिवतमा इमाः सर्वस्य भेपजीः। इमा राष्ट्रस्य वईनीरिमा राष्ट्रमतो ऽमृताः"-ति । 'भाप:'-इत्यनेन दध्यादिसर्वद्रव्याणि उपलक्ष्यन्ते । 'एमा' दध्यादिसहिताः प्राप: 'शिवतमा:' अनिमयेन शान्ताः । 'पूमाः' पापः सर्वत्य' दारिद्रयादिरोगस्य 'भेपजीः' भौषधरूपाः। तथा 'इमाः' भापो राष्ट्रस्य 'वईनीः' अभिडितकः। अत एवं 'इमाः' पापो 'रातः' राष्ट्रधारिएपः । स्वयं च 'अमृताः' विनाशरहिता:॥ द्वितीया भूच माह- "याभिरिन्द्र मभ्यपिञ्चत् प्रजापतिः - तथा • "मिमाघ मभिषिक्षति"-रस्यादि (काया• श्री ४५.३-३३ ) पाठा साभिषेकप्रकारबिरीपाशभिमसम्या । २५ ·॥ ऐतरेयवाद्माणम् ॥ सोम राजानं वरुणं यमं मनु । ताभिरद्भिरभिपिञ्चामि खा महं राजा व मधिराजो भवेह" इति । पुरा प्रजापतिः 'याभिः' दध्यादिसहिताभिरद्भिरिन्द्रादीनभ्यपिञ्चत, हे क्षत्रिय ! ताभि- रद्भिः त्वा मह मभिषिच्चामि ; लंच 'यह' लोके रान्नां सर्वेषां अधिको राजा भव । द्वतीया मृच माइ-"महान्तं वा महीनां सम्राज चर्ष- णीनां । देवी जनित्राजीजनद भद्रा जनित्राजीजनद"- इति । "जनिती' तवोत्पादिका माळरूपा देवी, खां 'महीना' महता मपि पुरुषाणां मध्ये अतिशयेन महान्तम् , 'चर्पपीनां" मनुष्याणां सर्वेषां 'सम्राज' सम्यक् धर्मेण पालयितार कला, 'अजीजनत्' उत्पादितवती; अतो भवदीया 'जनित्री' माता स्वयं तदा पुण्यामा भूत्वोत्पादितवती॥ तिस ऋचोऽभिधाय यजुर्विधत्ते- "देवस्य त्वासवितुः प्रसवे ऽविनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या मग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्ये- न्द्रियेणाभिषिचामि बलाय यिये यशसे वाद्याय" इति । है क्षत्रिय ! 'सवितः प्रेरकस्य देवस्य परमेश्वरस्य 'प्रसवे' अभ्यनु- जायां सत्या ला मभिषिचामि । कोन साधनेन ? 'अखिनो' देवयोः सम्बन्धिम्या बाहुभ्यां, न तु मदीयाभ्याम् ; तथा 'पूणः' देवस्य हस्ताभ्याम् । मणिबन्धपर्यन्तौ दण्डाकारौ 'बाळू', अङ्गुलि. • एविधमन्त्रपाठ तेत्तिरीया दूषण मप्यामनन्ति। तद्यथा-- "यद बूयात् पला जमाभिषिधामीति, वेनसाव स्यात् , दुशमा न भवेत्। सोमस्य वा थुनाभिषिञ्चा- मोत्याह, सौम्यो वै देवतया पुरुषः, सवनं देवतयामिपिञ्चति-ति ते. बा. 1.0.८ । सोमस लेत्यादिस्त तैत्तिरीयाणी वाजसनेयिना पभिषेकमन्न. (अ... 10 दा. भ.1.10).

·॥ अष्टमपच्चिका । २।३॥ १८५ सहितावयभागी 'हस्तौ। तथाग्निसम्बन्धिना 'तजसा' मारीर- कात्या , सूर्यस्य सम्बन्धिना 'वर्चसा' वाद्यप्रकाशन सम्बन्धिना 'इन्द्रियेण चक्षुरादिपाटवेन । कस्मै प्रयोजनायाय मभिषेक: ? तव शारीरबलाय , 'यियै' हस्त्यवादिसम्म, 'यशसे' कोत्ये , 'अन्नाद्याय' चनसम्धये ॥ अथ कामनाभेदेन व्याहतीर्दमयति- “भूरिति य इच्छेदिम मेव प्रत्यत्र मद्यादित्यथ य इच्छेद दिपुरुष भूव इत्यय य इच्छेत् त्रिपुरुष वा अप्रतिम वा भूर्भुवस्वरिति”-इति । 'यः' अभिपता 'इम मेव' अभिपियमानं क्षत्रिय' प्रति असो 'अन्न मद्याव' नीरोगो भवेदिति 'इच्छेत्' कामयेत , तं 'भूरिति' व्याहत्या अभिषिञ्चेत् । अथ 'यः' अभिपता पुत्रपौवाभ्यां हाभ्यां पुरुषाभ्यां सहितम् 'दम' क्षत्रिय प्रति अन मद्यादिति कामयेत, तदानीं 'भूर्भुवः इति' व्यातिहयेन अभिपिञ्चेत् । अथ 'यः' अभिपेक्षा पुत्रपौत्रप्रपौस्विभिः पुरुषः युक्तम् 'इम' क्षत्रियम् प्रति पुरुष- वयपर्यन्तं जीवित्त्वा मुखेनात्र मद्यादिति कामयेत ; अथवा त मतम् 'अप्रतिम' स्वतुल्यक्षत्रियान्तररहितं कुर्यात् ॐ इति काम- येत, तदानीं 'भूर्मुवस्स्वरिति व्यावृतित्रयेण अभिपिञ्चेत् ॥ अत्र किश्चित् पूर्वपक्ष सद्भावयति - "तडैक आहुः, सर्वामिर्वी एपा यदेता व्यातियो तिसर्वण हास्य परी कृतं भवतीति ; मेतेनाभिषिवेद देवस्य बा सवितः प्रसवे इखिनो- बर्बाहुभ्यां पूणो इस्ताभ्या मनस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेणा- भिपिचामिलाय यिये यशसे वाद्याचेति" इति । 'त' तस्मिन् एव अभिषेके ब्रह्मवादिन, केचिदेव माहुः,-या एता • "कर्याम्"-ति ।

·. १८६ । ऐतरेयवाह्मणम् ॥ व्याहृतयः सन्ति', 'एषा' व्याहृतिरूपा 'सर्वाप्ति' सर्वफलप्राप्ति- साधनम् ; अथो व्याहृतिभिरभियेके 'अस्य अभिपिच्यमानस्य 'परस्मे परस्य स्वमादन्यस्य क्षत्रियस्थ 'अतिसर्वेण'. तदपेचामात्र मतिक्रम्य जत्नेनापि मन्त्रजातेन अभिषेचनं कृतं भवति; तदेत- दधिकाभिषेचन मयुक्तम् 'इति' अभिप्रेत्य 'त' क्षत्रियम् एतेन' देवस्य वेत्यादिना यजुषा अभिपिञ्चेत् , न तु व्याहृतिभिरिति तेषां पक्षः ॥ तं पक्षं दूषयति- "तदु पुनः परिचक्षते ; यदसर्वेग वाचो ऽभिषितो भवतीवरी इ त पुरायुषः प्रेतोरिति ह माह सत्य- कामो जाबालो य मेताभिर्व्यातिभिर्नाभिषिञ्चतीति" इति । 'तदु' तदपि पूर्वोत' मतं पुनरन्ये ऽभिन्नाः 'परिचक्षते' निरा- कुर्वन्ति । 'य' क्षत्रियम् एताभिः' व्याहृतिभिः नाभिषिञ्चति , 'एषः' क्षत्रियो 'यद' यस्मात् कारणाद 'असर्वेण' सम्मूर्तिरहितेन 'वाचा' पाक्येन मन्त्रेण अभिपितो भवति , तस्मादय स्वोचिता. दायुषः पुरा 'प्रेतोः' जैतु' मर्तुम् ‘ईश्वरः' समर्थो भवति ; तस्मादु भायुःक्षयहेतुत्वादय' पक्षो न युता इति जबालाया पुत्रः 'सत्य- कामः' महर्पिराह स्म। पूर्वपदं दूयित्वा सिद्धान्त माह "ईखरो ह सर्व मायुरैतो. सर्व मानोविजयेनेत्यु ह स्माहोहालक भारणियं मेताभिर्व्याति- भिरमिपिञ्चतीति; त मेतेनैवाभिषिच्चेद देवस्य बा सवितः प्रसवे इखिनो भ्यां पूष्णो हस्ताभ्या सग्नेमतेजसा सूर्यस्य वर्च- मेन्द्रियेणाभिषिञ्चामि बलाय थिर्य यशसे वाद्याय मूर्भुवस्व- रिति”-इति । 'य' क्षत्रियम् 'एताभिः' व्यातिभिरभिपिञ्चति , म पत्रियः 'सर्व मायुरेतो.' सर्वामनायुः प्राप्तुम् 'ईश्वरः' समर्थो ·॥ अष्टमपञ्चिका । २।३॥ १८७ , . भवति ; ततो "विजयेन' शबूनभिभूय सर्व भोगम् ‘प्राप्नोत्' आप्नोति । 'इति' एवं वरुणस्य पुत्र उद्दालक प्राह म। तस्मात् 'ते' क्षत्रियम् 'एतेन' व्याहृत्यन्तेन यजुषा अभिषिञ्चेत्, न त केवलेन । सोऽयं व्याहत्यन्तो मन्त्री नित्यप्रयोगे द्रष्टव्यः , काम्य- प्रयोगे तु व्याहृतिविकल्पः पूर्व मुक्ताः ॥ अभिषेकाङ्ग होम विधत्ते- “अथैतानि इवै . चविया- दोजानाद व्युत्कान्तानि भवन्ति,-नाचत्रे जगवाद्य मपा मोषधीनां रसो ब्रह्मवर्चस मिरापुष्टिः प्रजातिः चत्ररूप; तदथो अवस्य रस ओषधीनां क्षत्र प्रतिठा ; तद्यदेवामू पुरस्तादाहुती जुहोति, तदस्मिन् वद्वाक्षवे दधाति"-इति । 'प्रथ' अभिषेका- नन्तरम् , होम उच्यत इति शेषः । 'ईजानाद' यागं कृतवतः क्षत्रियात् 'एतानि' वक्ष्यमाणानि 'व्युत्क्रान्तानि' अपगतानि भवन्ति । तामि निर्दिश्यन्ते- 'वृक्षवले' एतस्य समीपे वर्तमानं जातिहयम , 'ऊ' क्षीरादिरसः, 'अबाद्यम्' प्रोदना. दिकम् । तदेतदुभय मपा मोषधीनाव 'रस:' सारः । "प्रपा सारः' चीरादिः, "भोयधीनां रसः' पवायम् । 'बधवर्ग' शुताध्ययनसम्पतिः, 'रापुष्टिः' अग्रसमृद्धिः, 'प्रजातिः' पुत्री- त्पादनम् । तच सर्व वत्रियस्य वक्ष्यम् ; प्रत्यन्त मचितवाद । एतेषां व्युत्क्रान्ती चवियस्य सरूपहानिरेव भवति । 'अयो' प्रपि 'अत्रस्य' पोदनस्य, 'रस' रमस्य धीरादः,'पोपधीना' व्रीहि यवादीनां 'चत्रं प्रतिष्ठा' चत्रिय पाययः । तस्माद उन्को व्यति. ममः चनियस्य न युक्तः । 'तत् तथा सति 'यत्' यदि 'पम् बुद्धिस्थे माहुती अभिपिलस्य क्षत्रियस्य पुरस्ताद जुहुयान, 'तत्' • 'रिति-इत्यादि , भभुतिस्मादि Ke T....।

·१८८ ॥ ऐतरेयवाझणम् । .-O ०-० तदानीम् 'अस्मिन्' अभिषेके वानजाति , क्षत्रियजाति, तद्प. लचित मनादिकं च सर्व मवस्थापयति । "ब्रह्म प्रपद्ये खाहा"- "चत्रं प्रपये खाहा"-इत्याहुतिहयं जुहुयादिति तात्पर्याथः । ॥ ३ (७)॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य अष्टमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये ) वतीयः खण्डः । ३ (७)॥ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ अथ यदौदुम्बर्यासन्दौ भवत्यौदुम्बरशमस' उटु- म्वरशाखोर्या अन्नाद्य मुटुम्बर 'जर्ज मेवास्मिंस्तद- नाद्यं दधात्यंथ यद् दधि मधु घृतं भवत्यपां स ओष- धौनां रसोऽपा मेवास्मिंस्तदोषधीनां रस' दधात्यय यदातपवा आपो भवन्ति तेज ह वै ब्रह्मवर्चस चातपवा वापरतेज एवास्मिंस्तद् ब्रह्मवर्चस च दधात्यच यच्छप्पाणि च तोक्मानि च भवनीरायै पुरस्तात् २.५.४ (१२-114) द्रष्टम्यम् । + ते.स. 1. a. बा.१.२.८ वा. सं• १०.१०, वा. मा. (शत) ५.३.१ षभिषेकविवरण दरयाम् ।

·॥ अष्टमपञ्चिका । ३।४ ॥ १८ तत्पुष्टय रूप मयो प्रजात्या' इरा मेवास्मिंस्तत्पुष्टि दधात्ययो प्रजाति मथ यत् सुरा भवति क्षत्ररूप तदथो अनस्य रसः 'क्षत्ररूप मेवास्मिंस्तधात्यथो अन्नस्य रस मथ यद टूर्वा भवति क्षचं वा एतदोष- धौनां यद् दूर्वा' क्षत्रं राजन्यो नितत इव होह क्षत्रियो राष्ट्र वसन् भवति प्रतिष्ठित इव 'निततेव दूर्वावरोधैर्भूम्यां प्रतिष्ठितेय तद्यद दूर्वा भवत्योष- धौना मेवास्मिस्तत् क्षत्रं दधात्यो प्रतिष्ठा मेतानि ह वै यान्यस्मादीजानाद व्युत्क्रान्तानि भवन्ति तान्ये. वास्मिस्तद् दधाति तैरेवैनं तत्समईयत्ययास्मै सुग कंस हस्त प्रादधाति स्वादिष्ठया मर्दिष्ठया पवस्व सोम धारया'इन्द्राय पातवे सुत इत्याधाय शान्ति वाचयति नाना हि वां देवहितं सदस्कृतं मा संस- क्षायां परमे व्योमनि सुरा व मसि शुष्मिणौ सोम एष राजा मैनं हिंसिष्ट"खो योनि माविशन्ताविति सोमपीथस्व चैषा सुरापीघस्य च व्यावृत्तिः पौत्वा यं रातिं मन्येत'तम्मा एनां प्रयच्छेत्तद्धि मित्रस्य रूप मित्र एवैनां तदन्ततः प्रतिष्ठापयति तथा हि मित्र प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति य एवं वेद ॥ ४ (८)॥ * "मेराखिनन्"-इति क, ग, । र मिसीकर ।

·२०० ॥ ऐतरेयवाहप्रणम् ॥ अभिपेकसाधनानि क्रमेण ममंसित मादावासन्यादित्रय प्रशंसति- “अथ यदौदुम्बर्यासन्दी भवत्योदुम्बरसमस उदुम्बर- शाखोर्या अन्नाद्य मुदुम्बर जजे मेवामिंस्तदन्नाचं दधाति"- इति । आसन्दी-चमस-शाखानां कारणमूतो यः 'उदुम्बरः', मोऽय रसस्थानस्य स्वरूपभूतः ; तेन 'अस्मिन्' यजमाने रस मन्नञ्च सम्पादयति ॥ दध्यादित्य प्रशंसति-“अथ यद् दधि मधु हतं भवत्यपा स ओषधीनां रसो ऽपा मेवास्मिंस्तदोपधीनां रस' दधाति"- इति । दधिघृतयोः पराभक्षितट पोदकजन्यत्वात् प्रोपधिरसत्वम् ; मधुनो मधुकरानीतपुष्परसजन्यत्वाद् पोषधिसारत्वम् ॥ पातपसहिता दृष्टिजन्या पापः प्रमंसति-- "प्रथ यदातप- वर्धा पापो भवन्ति, तेजथ ह वै ब्रह्मवर्चसं चातपवर्षा पापस्तेज एवानिस्तद् ब्रह्मवर्चसं च दधाति"-इति । आतपसम्बन्धात् तेजस्वम , आहुतिफलरूपठष्टिसम्बन्धाद ब्रह्मावर्चसत्वम् । श्यामरणान्यवराणि च प्रशंसति- “अथ यच्छध्याणि च तोक्मानि च भवन्तीराये तत् पुध्ये रूप मथो प्रजात्या इरा मेवा- स्मिंस्तत् पुष्टि दधात्ययो प्रजातिम्” इति । टणाना मदुरापांच पग्लनत्वात् तद्भक्षणेन पशपुष्टिप्रजोत्पादनयोर्दृष्टत्वात् दुरापुष्टि- प्रजातिरूपत्वम् । ॐ पाभयंवैधभिपकसाधनेषु सादविधा पापः थ्यन्ते । एकमि, सन्दमाना, फोरम्बया, परयया , सम्पतिः, निवेषः, पूर्यत्वसः पातर वाः, मन्त्य , कृप्या , पुवा:, मधु. गोपल्या, पयः, एतम् , मौषः । “स सारखती. २१ पचमा गइमानि -इत्यारभ्य , "सदैमापः सश्ररति-इत्यन्तः शत. प्रा. ५.२.५. २-२१षिका दहन्या.। पोन वेति च तपाति पशान्तरम्। . स.1..16 ते....... अपि ए मेव। ता यथा-सारसया, - ·म अष्टमपच्चिका।३।४॥ - मुरां प्रशंसतिः "मय यत् सुरा भेवति, चत्ररूपं तद; थो अनस्य रसः ; चत्ररूप मेवामिस्त धात्ययो अन्नस्य रसम्" --ति । सुरायाः क्षत्रियस्येव मदयोगात् चतरूपत्वम् , ब्रीधा- यङ्गुरजन्यत्वादन्नरसत्वञ्च ॥ दूवा प्रशंसति- “अथ यद दूर्वा भवति ; चवं वा एतदोष- धीनां यद दूर्वा , क्षत्रं राजन्यो, नितत इव होह क्षत्रियो राष्ट्र वसन् भवति, प्रतिष्ठित प; निततेष दूर्वावरोधैर्भूम्यां , प्रतिष्ठि- तेव ; तद्यद दूर्वा भवत्योषधीमा मेवास्मिंस्तत् चन' दधात्यथो प्रतिष्ठाम्" इति । ओषधिजाती दूर्वायाः क्षत्रियजातिवं राज- सम्बन्धिक्षत्रियजातिसाम्यादवगन्तव्यम् । तदेव साम्यं नितन, वेत्यादिना प्रपञ्चरते । 'ह' राष्ट्रे क्षत्रियो वसन् , तेषु ग्रानेषु सञ्चारात् खपरुपस्थापनाब , स्वयं नितरां 'ततः' विस्तृतः 'इव' राज्येश्वर्येण प्रतिष्ठित एव भवति; दूर्वा 'अवरोधैः' अधोमुखैः खकीयमूलै नितरां 'नता इव' व्याप्लेव , स्थैर्याद एकत्र प्रतिष्ठितेव भवति । तथा सति 'यद' यत्र दूर्वा भवति , तदानीम् भीषधि- सम्बन्धिचवियजातिम् 'मस्मिन् यजमाने सम्पादयति , अपि च 'प्रतिष्ठा' स्थैर्य मपि सम्पादयति ।। प्रत्येक प्रशस्य समुदायरूपेण प्रमंसति- "एतानि ह वै यान्य- स्मादीजानाद व्युत्क्रान्तानि भवन्ति, तान्येवास्मिंस्तधाति ; तेरे- वनं तत्समईयति"-ति । ईजानाद' यागं कृतवतः 'प्रसाद' धनियाद यान्येव 'एतानि दध्युदुम्बरादीनि व्युत्क्रान्तानि भवन्ति, •"पर्य का माभूदिति यदीदभूमिति, नकारना; पूर्वाना रे. स्थापक्ष परोधमः परोपकामारि देवाः। वर्दवत् पाम् । पापोप रम."-ति . 3 मत....५.२.१२। २६ ·, . - २०२ । ऐतरेयवाप्रयम् ॥ तान्येव 'अस्मिन् चलिये सम्माय तैरेवेनं समृद्ध करोति ॥ अभिपित्तस्य क्षत्रियस्य पानपात्र विधत्ते- “अथास्न सुरां कंस हस्त प्रादधाति"-इति । 'अथ' अभिपेकानन्तरम् , 'अस्सै' अस्य क्षत्रियस्य हस्ते सुरायुक्तं कांस्यपात्र मादध्यात् ॥ तत्र मन्त्र माह- "खादिष्ठया मदिष्ठया पवख सोम धारया इन्द्राय पातवे सुतः (सं० ८.१.१.)"-इति । हे सोम ! त्वत्समानं सुराद्व्यं 'स्वादिठया' अतिशयेन स्वादुभूतया , 'मदिष्ठया' अति- गयेन मदहेतमूतया त्वदीयया 'धारया' पवस्व यजमानं शोधय । हे द्रव्यविशेष ! 'इन्द्राय पातवे' इन्द्रस्य पानार्थ 'सुतः' अभिषुतः सम्पादितोऽसि ॥ मन्त्रान्तरेण शान्तिवाचन विधत्ते “इत्याधाय शान्तिं वाचयति" इति । 'इति' अनेन पूर्षो तामन्त्रेण हस्ते सुरायुक्त कांस्यपान माधाय, वक्ष्यमाणमन्त्रेण शान्तिं वात्रयेत् ॥ तं मन्वं दर्शयति- "नाना हि वां देवहितं सदस्कृतं ; मा संरक्षायां परमे व्योमनि ; सरा व मसि शुष्मिणी, सोम एष राजा, मैनं हिंसिष्टं खां योनि माविशन्ताविति"-इति । हे मुरा- सोमौ! 'या' युवयोः 'देवहितं' देवैः सम्पादितं 'सदः' स्थानं 'नाना कत' पृथगेव निष्पादितम् । अत: 'परमे व्योमनि' उत्कृष्टे उदराकाशे 'मा संरक्षायां' मा संसर्ग कुरुतम् । संसर्ग हि सोमस्य वाधः स्यात् । हे मद्य ! त्वं 'शप्पिणी' बलवती सुरासि , एप सोमो राजा, तो बलवन्ती युवा मुभो 'स्वां योनि माविशन्तो' दरमध्ये विभागेन खं खं स्थान प्रविशन्ती 'एन' पातार 'मा हिसिष्ट' हिंसित मुपद्रुतं मा कुरुतम् । 'ति' एतं मन्वं चनिय- स्था कथयित्वा, तं वाचयेत् ।

·॥ अष्टमपचिका ।२।५॥ २०३ तस्य मन्त्रस्य तात्पर्य दर्पयति- "सोमपीथस्य चैषा सुरा- पोधस्य च व्यावत्तिः" इति। 'एषा मन्वप्रतिपाद्या सोमपान- सरापानयोः परस्सरव्यात्तिः ; मा संमृक्षाथा मिति संसर्गस्य निषिद्धत्वात् ॥ पीतशेषस्य दानं विधत्ते- "पीत्वायं राति मन्येत , सम्मा एनां प्रयच्छत् , तहि मित्रस्य रूपं ; मित्र एवैनां तदन्ततः प्रतिष्ठापयति, तथा हि मिले प्रतितिष्ठति" इति। कांस्यपान- गतां सुरां क्षत्रियः स्वय' पीत्वा , 'य" पुरुषं 'राति' स्वस्य धन- दातार मित्रं मन्येत , 'तो' पुरुषाय 'एनाम्' अवशिष्टां सुरां प्रयच्छत् । 'तत्' एकपात्रगतद्रव्यपानं मित्रस्य वरूपम् ; परस्पर मित्रयोः सहभोजनदर्शनात् । 'तत् तेन दानेन 'अन्तत:' पानान्ते मिने एव 'एना' सुरां प्रतिठापयति । 'तथा हि' तथैव कुर्वन् , खय मपि मित्रे प्रतिष्ठितो भवति । वेदनं प्रशंसति- "प्रतितिठति य एवं वेद" इति । ४ (८)॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकामे ऐतरेयवाद्यणस्य अष्टमपक्षिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (८)॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः॥. अघोटुम्वरशाखा ममि प्रत्यवरोहत्यूग्वां अन्नाद्य मुदुम्बर जर्ज मेष तदन्नाद्य मभि प्रत्यवरोहयुपर्ये-

·२०४
॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥
वासौनो भूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य प्रत्यवरोह माह प्रति-
तिष्ठामि द्यावापृषिव्योः प्रतितिठामि प्राणायानयोः
प्रतितिष्ठाम्यहोरात्रयोः प्रतितिष्ठाम्यन्नपानयोः प्रति
ब्रह्मन् प्रति चचे प्रत्येषु त्रिषु लोकेषु तिष्ठामौत्यन्ततः
सर्वेगात्मना प्रतितिष्ठति सर्वस्मिन् ह वा एतस्मिन्
प्रतितिष्ठत्युत्तरोत्तरिगों ह श्रिय मनुते ऽनुते ह
प्रजाना मैश्वर्य माधिपत्यं य एव मेतेन पुनरभिषे-
केगाभिषिक्तः क्षत्रियः प्रत्यवरोहत्येतेन प्रत्यवरोहण
प्रत्यवरुधोपखं कृत्वा प्राडासीनो नमो ब्रह्मणे नमो
ब्रह्मणे नमो ब्रह्मग इति त्रिष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्कृत्य
वरं ददामि जित्या अभिजित्यै विनित्यै सनित्या
इति वाचं विसृजते स यनमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे
नमो ब्रह्मण इति त्रिष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्करोति
ब्रह्मण एव तत्क्षत्रं वश मेति तान वै ब्रह्मणः क्ष
वश मेति तद्राष्ट्र समृई तद्दीरवदा हास्मिन् वौरी
नायते ऽथ यहरं ददामि जित्या अभिजित्यै विजित्दै
सन्नित्या इति वाचं विसृजत' एतद वाची जितं
यद् ददामौत्याहं यदेव वाचो नितांई - तन् म
इद मनु कर्म सन्ति छाता इति विसृज्य वाच
-
अनिता" इति क, ख, । "त्रितर' इति ।

·॥ अष्टमपक्षिका । २५ ॥ २०५ मुपोत्यायोहवनीये समिध मध्यादधाति' समिसि सम्वेडलेन्द्रियेण वीर्येण वाहेतौन्द्रियेणैव तीर्येणा- मान मन्ततः समद्धयत्याधाय समिधं त्रीणि पदानि प्राडुदभ्युत्क्रामति लप्तिरसि दिशां मयि देवेभ्यः कल्पत कल्पतां में योगक्षेमो'ऽमय मे ऽस्वित्यपरा- जितां दिश मुपतिठते जितस्वैवापुनः पराजयाय तत्तदितौं३॥५(८)॥ पासन्धा अवरोहं विधत्ते- "अथोदुम्बरशाखा मभि प्रत्य. वरोहत्यू; अन्नाद्य मुदुम्बर जर्ज मेव तदन्नाद्य मभि प्रत्यवरो- हति" इति । 'अर्थ' अभिपेकानन्तरम् , भूमी उदुम्बरमाखा मवस्थाप्य, ताम् 'अभि'लक्ष्य प्रत्यवरोहेत् । योऽय मुदुम्बरः स 'जग्वै' रसरूप एव ; तत्फले माधुर्यसद्भावात् । तथानाद्यवह- पथ ; तद्भवणेनोदरपूरणात् । तस्माद उदुम्बरयाखायां मत्यवरोहे- यो मन्नायं चाभिलच्यावरोइति । तन प्रकारं विधत्ते- "उपयवासीनो भूमौ पादौ प्रतिष्ठाम्य प्रत्यवरी माह" इति । भासन्या उपर्ये व स्वय सुपविष्टः, प्रथमतः पादो भूमाववस्थाप्य प्रत्यवरोहसाधनभूतं मन्वं पठेत् । तं मन्त्र दयति- "प्रतितिष्ठामि द्यावापृथिव्योः , प्रति- निष्ठामि मायापानयोः , प्रतिनिधाम्यहोरानयोः, प्रतितिष्ठाम्यन- पानयोः , प्रति अनन् , प्रति चने, मत्वेषु विपु लोकैयु तिठा. २ मदिवार-रनि ग, ।

·॥ एतस्यनावपम् मोति"-इति । भूमी यदवरोहर्ण , तद् द्यावापियादिषु सर्वप्ववस्थान मिति मन्त्रार्थः ॥ भनेन मन्त्रेण क्रियमाणं प्रत्यवरोहं प्रशंसति-“प्रन्ततः सर्वेषामना प्रतितिठति, सर्वस्मिन् ह वा एतस्मिन् प्रतितिष्ठत्युत्त. रोत्तरिणों हथिय मथुते, ऽयुते । प्रजाना मैखयं माधिपा, य एव मेतेन पुनरभिपेशेणाभिपिशः क्षत्रियः प्रत्यवरोहति" इति । 'यः' चत्रियः उताभिषेकादूई मनेन मन्त्रेण प्रत्यवरोहति , पुरुषः 'अन्ततः' अभिषेकस्यान्ते धनिकलादिना सर्वेष रूपेण प्रतिष्ठितो भवति । 'एतस्मिन् सर्वमिन्' द्यावापृथिव्यादिक प्रतिठितो भवति । उत्तरेत्यादि पूर्ववद (१८००) योजनीयम् । प्रत्यवरोहाद्ध कर्त्तव्य विधत्ते- “एतेन प्रत्यवरोहण प्रत्यवरुध्योपस्थं सवा, प्राडासीनो नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो वजण इति विष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्कृत्य , वरं ददामि जित्या अभिजित्यै विजित्यै सन्नित्या इति वाचं विसृजते"-इति । प्रत्यय रूोति दीर्घश्छान्दसः । एतेन' पूर्वोतोन प्रत्लवरोहमन्त्रेण 'प्रत्यव- रूघ भूमौ 'उपस्थम् आसनविशेष - कत्ला , माङ्मुख आमीनी नमस्कारमन्न त्रिः पठित्वा, वर मित्यादिमन्त्रेण वाचं विसृजेत् । वाग्विस! लौकिकव्यवहारः। 'जितिः' जयमावम् । अभितः सर्वेषु देवेषु जितिः 'अभिजितिः' । प्रबलदुबैलगवणां तारत विविधो जयो 'विजितिः' । पुनः शत्रुवराहित्याय सम्यग जितिः 'सनितिः। एतसिदार्थ ब्राह्मणाय 'वर' मां ददामि ॥ । * समसजहीररविभ्यां जानुभ्यां चोपस्वकृत्वा यथा सकुनिरुत्पविष्यन् -ति पाव. यी ६.५.३। + "वरो दचिणा"-इति ने.स. १८.१।. आर.२, १६.३. । “वरी दक्षिण ·म अष्टमपञ्जिका।३।५।। 3 नमस्कारमन्त्र प्रशंसति- "स यबमी ब्रह्मणे नमी ब्रह्मणे नमो ब्राण इति निष्कृयो ब्रह्मणे नमस्करोति, ब्रह्मण एव तत्क्ष वय मेति । तद्यत्र वै ब्रह्मणः क्षत्रं वश मेति, तद्राष्ट्र समृद्ध, तहीर. बदा हास्मिन् वीरो जायते"-इति। 'सः' क्षवियो मन्त्रेणनमस्करो- तीति यदस्ति , तेन 'ब्रह्मण एव' वामपस्यैव चवियजातिवंश मेति । 'सत्' तेन ब्राह्मणाधीनत्त्वेन तद्राष्ट्र सर्ववस्तुसमृई चौर- पुरुषायेतं च भवति ; 'अस्मिन् क्षत्रिये 'वीरः पुरुष आजायते । वरदानमन्वं प्रशंसति- “अथ यहर' ददामि, जित्या अभिः जित्ये विजित्यै समित्या इति वाचं विसजते ; एतद वाचो जितं, यद् ददामोत्याह; यदेव वाचो जितां३ ; तन् म इद मनु कर्म सन्तिष्ठाता इति" इति । वर मित्यादिमन्त्रेण वाचं विमृजत प्रति यदस्ति (२०६ पृ.), तस्मिन् मन्त्रस्वरूपे ददामीति यदाह , एतदेव वाक्सम्बधि 'जित' जयः । यदेव वाचो जित मस्ति , [ पूजार्थे जिता मिति दीर्घ..] 'तद' वाग् ववरूप 'मे' मदी. यम् 'इदं कम' अनुष्ठानं 'सन्तिठाते' सम्यगयतिठताम् ; 'पति' तस्य मन्त्रस्याभिप्रायः॥ समिदाधानं विधत्ते- "विसृज्य वाचे मुयोत्यायाहयनीये समिध मभ्यादधाति" इति । उतोन प्रकारण वानियम परित्यज्य, तमा- दासनात् उस्थितो पच्यमापमन्वेपाहवनीये समिधं प्रधिपत। . - रोसिम्पा"-ति में• मा. 1... "पापिया धेनुरोवा"-रति काया. श्री...२९ । “पाचार्याय पर ददाति, गोविय, पामो पजन्यस्य"-10 पार. य......।" निविदा प्रपं.-.वर मेरददादिहि रमा• . • महान सबेर सवा 'जिता'-निgar पित, पूत्रायां निरत पिता, कन्या मार, मावि परिहालेकन (२.९.)।

·॥ ऐतरेयत्राह्मणम् ।
तं मन्च दर्शयति- “समिदसि सम्बेड्वेन्द्रियेण वीर्यग्ण
वाहेति" इति । हे काष्ठ ! लं 'समिदसि समिन्धनसाधन
मसि । ददति-धातोलौंमध्यमपुरुषकवचनम् 'एड्च्क्ष'-इति;
सच गत्यर्थः । 'उ'-शब्दो ऽनर्थकः ।
इन्ट्रियपाटवेन ,
शरीरसामयेन च 'समेडच' संयोजय, तदर्थ खाहुत मिद मस्त ।।
मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति- "इन्द्रियेणैव तहीर्यपामान
मन्ततः समईयत्याधाय समिध त्रीणि पदानि प्राडदडभ्यु'
कामति"-इति । 'तत् तेन समिदाधानमन्त्रेण प्रात्मान मभि-
पककर्मान्ते
मुई करोति । समिध क्षिय
प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा पदवय मभित उरकामेत् । यहा प्राडु-
दङिति अन्तरालवर्तिनी मैशानी दिश मभिलस्यात्क्रामेत् ॥
तव मन्त्र दर्शयति- "कृप्तिरसि दिशां मयि देवेभ्य: कल्पत,
कल्पना मे योगचेमो ऽभय मेऽस्तु"-इति । दिग्विशेष मभि-
लक्ष्य क्रियमाणं वैपदोत्क्रमण' दिई 'कृप्तिः' कल्पनं , खाधी-
नत्वसम्पादनम्। तथा सम्पादक मसि । भतो मयि देवायें
'कल्पत' कल्पनं सामप्यं कुरु । बहुवचनं छान्दसम् ।
'योगक्षेमः' योगसहित: नेमः 'कल्पताम्' सम्पाद्यताम् ।
तथैव
'मे' मम सर्वत्र 'मभयं' भयराहित्य मस्त ॥
दिगुपस्थानं विधत्ते- "इत्यपराजितां दिश मुपतिष्ठते,
जितस्य कापुनः पराजयाय ; तत्तदिती"-इति । 'पति' पनेन
पूर्वोक्तन कृप्तिरसीत्वादिनैव मन्त्रेण पराजयरहितां प्राची
मुदीची वा दिश मुपतिष्ठते । प्रथवा 'अपराजितां दिसम्'
ऐगानीम् उपतिष्ठते । . पूर्व जितस्यैव दिपिगेपस्य, पुनः परा-
•"उदि.-परपि.-.रिमि मिगि गन्दा -इदिपा.पा.मा.१२८-11
'मे' मम

·॥ अष्टमपनिका ।२।६ ॥ २०८ जयराहित्यार्थ मुपस्थानम् । लोकाय सर्वे तदुपस्थान मिति पूज- यन्ति। पूजायेंय सानुनासिका भुतिः ॥ ५ (८)। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवादणस्य अष्टमपनिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये ) पक्षमः खण्डः ॥ ५ (८)। ॥ अघपष्ठः खण्डः ॥ देवासुग वा एषु लोकेषु संयेतिर त एतस्यां प्राच्यां दिगि येतिर तांततो ऽसुग अजयस्ते दक्षि- णखां दिशि येतिरे'तांस्ततो ऽसुरा अजयंस्ते प्रती- च्यां दिशि येतिरे'तांस्ततो ऽसुरा अजयंस्त उदीच्या दिशि येतिरे'तांसतो ऽसुरा अजयंस्त एतस्मिन्नवा- न्तरदेश येतिरे' य एप प्राडुदड़ते ह ततो जिग्यस्त यदि क्षत्रिय उपधावत्सेनयोः समायत्योस्तथा मे कुम यथाह मिमां सैनां जयानीति'स यदि तवेति याद वनस्पते वौडझो हि भूया इत्यस्य रथोपस्थ मभि- मृश्यान यादातिष्ठस्बैतो ते दिश मभिमुख सन्नदो रथो ऽभिप्रवर्ततां स उदङ स प्रत्यड्स “भिपती-ति-1 ·२१० ॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ दक्षिणा'स प्राङ् सो ऽभ्यमित्र मियभीवर्तन हवि- घेत्येवैन मावर्तयेदधैन मन्चीचेताप्रतिरथेन शासेन सौपर्णेनेति जयति ह तां सेनां या वा एन मुपधा- वत्सङ्ग्राम संयतिष्यमाणस्तथा मे कुरु यथा ऽह मिम' सङ्काम सन्चयानीत्येतस्था मेवैनं दिशि यातयेजयति ह तं सगाम या वा एन मुपधावेद्राष्ट्रादपरुध्यमान- स्तथा मे कुरु' यथा ऽह मिदं राष्ट्र" पुनरवगच्छानी- त्येता मेवैनं दिश मुपनिष्कमयेत् तथाह राष्ट्र पुन- रवगच्छत्युपस्थायामित्राणां व्यपनुत्तिं ब्रुवन् गृहा- नभ्येत्यप प्राच इन्द्र विश्वा अमितानिति सर्वतो- हास्मा अनमित्र ममयं भवत्युत्तरोत्तरिणी ह श्रिय मथुते ऽश्नुते ह प्रजाना मैश्वर्य माधिपत्यं' य एव मेता ममिवाणां व्यपनुत्तिं ब्रुवन् गृहानभ्येत्येत्य रहान् पश्चात् गृह्य स्याग्नेस्पविष्टायान्वारब्धाय ऋत्विगन्ततः कंसेन चतुर्गुहौतास्तिस आज्याती- रैन्द्रीः प्रपद जुहोत्यनाा अरिया अज्याच्या अभयाय॥ ६ (१०)॥ अपराजितां दिश मुपतिष्ठत इति यदुन, तत्रैणान्या दिगो मुस्खापराजितत्वं दर्शयति-"देवामुरा वा एषु लोकेषु संवेतिरे; त एतस्यां प्रायां दिशि येतिरे ; तांस्ततो ऽसुरा अजयंस्ते दशिपयां दिगि येतिरे; तांस्ततो ऽसुरा पजयंस्ते प्रतीयां दिगि ·॥ अष्टमपश्चिका ।२।६॥ येतिरे ; तांस्ततो ऽसुरा अजयंस्त उदीयां दिशि येतिरे; तस्ततो ऽसुरा अजयंस्त एतस्मिद्रवान्तरदेशे येतिरे ; य एप प्राडुङ्ते । ततो जिग्युः" इति । पुरा कदाचिद् देवाय असुराय 'ए' भूरादिलोकेषु निमित्तभूतेषु 'संयेतिरे' युद्धं कृतवन्तः । तव प्रायादियु चतस्पु यवयव युई कृतम् , तत्रतवासुराणा मेव विजयो ऽभूत् । 'य एप मादड' दिग्रहयपी कथिदवान्तरदेश ऐयान्यामकः, एतस्मिन् देशे यदा युई कृतं, तदा 'ते' देवाः 'ततः' देशान्निमित्तमूतात् 'जिग्युः' जयं प्राप्ताः । तस्मादिय मैशानी दिगपराजिता पूर्वोत्तमन्वेणीपस्थेया ।। त मेत मभिषिक्तक्षत्रियवृत्तान्तं तावदवस्थाप्य, तत्प्रसङ्गागतं पुरुषान्तरवृत्तान्तं दर्शयति- "तं यदि वविय उपधावत् सेनयोः समायत्योस्तथा मे कुरा, यथाह मिमां सेनां जयानीति ; स यदि तथेति ब्रूयाद्, वनसते वीङ्गो हि मूया इत्यस्य रथोपस्थ मभि- मृश्याथैन याद"-इति । कचिटु * देशे युद्धार्थ मुम मेने पर. स्पर' समागच्छतः । तयो. समागच्छन्त्योः 'सेनयोः' मध्ये यः कोऽपि 'क्षत्रियः' विजयार्थी सन् 'तम्' अभिषिक्तं ऐशानीदिगुप- स्थानयुक्त राजानं यदि 'उपधावेत्' शरणं गच्छेत् । केन अभि- प्रायेण ? इति , सोऽभिधीयते- हे अभिषिक्त क्षत्रिय ! यथा अहम् इमां शत्रुसेना जयानि, तथा मे अनुग्रहं कुरु इति तदभि- प्रायः । तदानीं 'म:' अभिषिक्ती: क्षत्रियः यदि 'तधा-इति' अङ्गीकार ब्रूयात् , तदानी “वनस्पते"-इत्यूचा (म० ६. ४७. २६. . ) जयार्थिनः पुरुषस्य रथो भाग मभिमश्यानन्तरम् 'एन' जयार्थिनं प्रति वक्ष्यमाणं मन्वं ब्रूयात् ॥ * 'कमिथिला + आशु.20 मू. २,६.द."

·२१२ ॥ ऐतरेयन्त्राणम् ॥ ततः 'तं मन्त्र दर्शयति- "पातिठस्खैता ते दिश मभिमुखः समझो रघोऽभिप्रवर्तता ; स उदङ , स प्रत्यङ, , स दचिणा, स प्राङ, सोऽन्यमित्र मिति"-इति। हे जयार्थिन् ! 'एताम् ऐशानों दिशा 'पातिष्ठख' प्राप्नुहि । ते रथः 'एताम्' ऐशानों दिशं प्रत्यभिमुखः 'सन्नद्धः' सर्वायुधादिसन्नाहोपेतः अभितः प्रवर्त्तताम् । 'म:' रथ उदड्मुखः प्रवर्तताम ; ततः 'स:' रथः प्रत्यङ्मुखः प्रवर्तताम् ; बत: 'सः' रथः दक्षिणामुखः प्रवर्तताम् ; तत: 'म:' रथः प्राङ्मुखः प्रवर्तताम् ; तत जर्दम् 'भ्यमित्र" त्वदीयं शवं प्रति प्रवर्तताम् ॥ जयार्थिनं प्रति एतन्मन्वकथनाटूई मभिषिक्तस्य कर्तव्यं दर्शयति- “अभीवत्तेन हविषेत्येवैन मावर्त्त येदथैन मन्त्रीचेता. प्रतिरथेन शासन सौपर्णेनेति"-इति। "अभीवर्तेन"-इत्यादि- मुक्तेन (मं०१०.१७४. *) 'एन' जयार्थिन मुक्तक्रमेण दिलावत्तं - येत् । 'अथ' अनन्तर मावर्त्तमान मेनं सत्तात्रयेण अन्वीक्षेत । "पाशः शिशानः" इति (सं० १०.१०३. 7) अप्रतिरधं सूक्तम्, "शास इत्या" इति ( सं० १०. १५२.) शासमूतम् , “प्र धारा यन्तु मधुनः" इति सौपणं सूक्तम् ॥ अभिषिक्तस्य कृत्य मुला जयार्थिनः कृत्यं दर्शयति-"जयति छ तां सेनाम्" इति ॥ सेनाययुद्धे जयार्थ प्रयोग मुजा पुरुषहन्दयुद्धेऽपि त माह-- “या वा एन मुपधावेत्सङ्गाम संयतिष्यमाणस्तथा मे कुरु यथा रह मिर्म सङ्गामं सञ्जयानीत्येतस्या मेवेनं दिशि यातयेन्जयति ह - पार०ए० म०३ ..। t, आय.ए.१११द्र। पार. ग.३.१२.१४.-भा. ३५२१०६.।

·। अष्टमपचिका ।२।६ ॥ २१३ तं यजामम्" इति । यः कोऽपि पुमान् 'संयतिथमाणः' युद्ध करिष्यन् तं सङ्घाम जेतुम् 'एनम्' अभिपित यदि उपधावेत् . तथा मे कुर्विति पूर्ववत् (२११ पृ.) । राष्ट्राद भष्टस्य पुनरपि राष्ट्रमातायें प्रयोगं दर्शयति--" या वा एन मुपधावेद्राष्ट्रादपरुध्यमानस्तथा मे अरु यथा ह मिदं राष्ट्र पुनरवगच्छानीयेता मेवैनं दिश मुपनिवमयेत्तथा राष्ट्र पुनरवगच्छति"-इति । यथा वै सेनयोयुडे पुरुषयोयुद्दे वा अभि. पिकेन उदीची दिमं प्रति प्रस्थापितस्य जयः, तथैव राष्ट्रभष्टो ऽपि अभिषिक्तनशानों दिमं प्रस्थापितो राष्ट्र पुनः प्राप्नोति ॥ इत्यं प्रासनिक प्रयोगत्रय मुक्ता प्रकत मेव अभिषिक्त विषयं प्रयोग माह-"उपस्थायामित्राणां व्यपनुत्ति ब्रुवन् ग्टहानभ्येत्यप पाच इन्द्र विष्डा अमितानिति सर्वतो हास्मा अनमित्र मभय भरत्युत्तरोत्तरिणी ह थिय मश्रुते ; ऽश्रुते माधिपत्यं ; य एव मेता ममित्राणां व्यपनुत्ति' ब्रुवन् ग्रहानभ्येति" -इति । पूर्वत (२०८ पु.) “स्कृतिरसि"-इत्यादिमन्त्रेण अभि- पितस्य पदत्रयाभ्युक्तमेणैशानदिगुपस्थान चाभिहितम् , तां दिश मुपस्थाय, अनन्तरम् 'अमिवाणां' शबूणां 'व्यपत्ति' विशेपेणा- पनोदनहेतुम् , अत एव व्यपनुच्चभिधानाम् "अप प्राच:"- इत्यादिका मृचं (सं०१०,१३१.१.) ब्रुवन् , स्वग्रहानभिगच्छन् । तस्या मृचि द्वितीयपादे नुदखेतियवणादिय मृगमित्राणां ध्यप- नुत्तिः । 'अस्मै एवं ग्रह मागच्छतोऽस्य यजमानस्य 'सर्वतः' सर्वास दिक्षु शत्रुराहित्यलक्षण ममय भवति । न केवल भय- राहित्य किन्तु उत्तरोत्तराभिवडिसम्पयामुपायादिक मपि यथो- सामन्त्रोच्चारणेन ग्रहानभ्यागतो भवति ॥ प्रजाना मेखर्य ·२१४ ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ . गृहमारूड कर्तव्यं विधत्ते- "एत्य ग्रहान् पवाद गद्य- स्याग्नेरुपविष्टायान्वारधाय ऋलिगन्ततः कंसेन चतुम्हीता- स्तिन प्राज्याहुतीरेन्द्रीः प्रपदं जुहोत्यनाया रिध्या भज्यान्या अभयाय" इति। 'एत्य' ग्रहान् प्रत्यागत्य, योऽय 'ग्रह्यः' रहे वर्तमानः औपासनोऽग्नि., तस्य पश्चाद भागे 'उपविष्टाय' आसी. नाय ऋविजे 'अन्वारब्धाय उपसृष्टवते क्षत्रियाय , ताहास्य क्षत्रियस्य अनाादिसिद्धार्थम् ऋविक्' अध्वर्यु: 'अन्ततः' सर्व- प्रयोगान्ते 'कसेन' कांस्यपात्रेण 'चतुहीताः' चतुरस्त्रीकताः 'ऐन्द्रीः' इन्द्र देवताका: वत्यमाणैस्तिभिः मन्तस्तिस्र प्राज्याहुतीः प्रपदं यथा भवति तथा जुहुयात् । 'प्रपद' प्रकष्ट पदम् । तथा च आहुः- “पादा यस्यास्तु यावन्तो यावदचरसम्मिताः । ऋच्यध्ययन मेतेषां प्रपदं तहिदुर्बुधाः" इति ।। अतः प्रपदशब्देन अक्षरपादादिवेकल्यरहित लाक्षणिक मुशारण मभिधीयते । 'अनातिः' व्याधिपीडाराहित्यम् । 'अरिष्टिः' शत्रुभिरहिंसा । 'अजानि.' द्रव्यहानिराहित्यम् । 'अभयं पौरादिभयराहित्यम् ॥ ६ (१०)॥ इति योमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य अरमपचिकायां द्वितीयाध्याये (सप्तविंशाध्याये) पठः खण्डः ॥ ६ (१०)॥ . • ०.१.१५, • बा. 1. • ६, शव. वा. ५. ४. ३, कात्यायो...।

·॥ अष्टमयचिका ।२।०॥ २१५ ॥अघ सप्तमः खण्डः ॥ . - पy षु प्रर्धन्व वाजसातये परि वृत्रा भूर्बह्म प्राण ममृतं प्रपद्यते ऽय मसौ म वर्माभयं खस्तये सह प्रजया सह पशुभिर्णि सक्षणिर्दिषस्तरध्यां गया न ईयसे वाहा अनु हि त्वा सुतं सोम मदामसि महे सम भुवो ब्रह्म प्राण ममृतं प्रपदाते ऽय मसौ शर्म वर्माभयं वस्तये सह प्रनया सह पशभिर्य राज्ये वाजा अभि पर्वमान प्रगाहसे खाही अजीजनी हि पवमान मर्य' विधारे श स्वब्रह्म प्राण ममृतं प्रपद्यते ऽय मसौ शर्म वर्माभय वस्तये सह प्रजया सह पशुभिः काना पयो गोनौरया रंहमाणः पुरन्ध्या खात्यना- ती ह वा अरिष्टो ऽजीतः सर्वती गुप्तस्वय्यै विद्यायै रूपेण सर्वा दिशो ऽनु सञ्चरत्येन्द्र लोक प्रतिष्ठितो यस्मा एता ऋत्विगन्ततः कंसन चतुर्ग्रहीतास्तिस आज्याहुतीरेन्द्रौः प्रपदं जुहोत्ययान्ततः प्रजाति मा- शास्त गवा मश्वानां पुरुषाणा मिह गांवः प्रजायध्व मिहावा इह पूरुषाः दूही सहस्रदक्षिणों वौर- स्वाता निषौदत्विति वहुई वै प्रजया पशुभिर्भवति य एव मेता मन्ततः प्रजाति माशास्ने गवा मवानां पुरुषाणा मेष ह वाव क्षत्रियो विकृष्टो य मेवंविदो .

·२१६ ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ याजयन्वय हुतं व्येव कर्षन्ते 'यथा हवा दूट निषा- दा वा सेळगा वा पापकृतो वा वित्तवन्त पुरुष मरण्ये गृहीत्वा कर्त मन्वय वित्त मादाय द्रवन्त्येव मेव त ऋविजो यजमान कर्त मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्ति य मनेवंविदो याजयन्त्येतद्ध स्म वै तविहानाह'जनमेजयः पारिक्षित एवंविदं हि वै मा मेवंविदो याजयन्ति तस्मादहं जयाम्यभीवरौं सेना जयाम्यभीत्वर्या सेनया न मा दिव्या न मानुष्य इषव ऋ छन्त्येष्यामि सर्व मायुः सर्वभूमिभविष्या- मौति न ह वा एनं दिव्या न मानुष्य इषव कच्छ- न्येति सर्व मायुः सर्वभूमिर्भवति य मेवंविदो याजयन्ति याजयन्ति ॥७(११)॥ दूत्यैतरेयवाह्मणेऽष्टमपश्चिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ सलाहुत्यर्थ प्रथम मन्त्र माइ- “पर्दू ष प्र धन्व वाजसातये परि वृता भूव॒द्म प्राण ममृतं प्रपद्यते ऽय मसौ शर्म वर्माभयं वस्तये ; सह प्रजया सह पशभिर्णि सक्षणिपिस्तरध्या ऋणया न ईयसे वाहा"-इति । भन्न “पपु"-इत्यादिकाया ऋचः परि हवाणि सपिरिति दितीयः पादः तस्मिन् पादे 'हत्रा- पि'-इति यत् पद', तस्य पदस्य मध्ये भूरियादिकं पशुभि- * “पर्य ५ प धत्व वाजमाव परि वापि सुषिः । - हिपतरध्या शपया न रेय-इविभ......

·॥ अष्टमपश्चिका । २।७॥ रित्यन्तं पदजातं प्रक्षेपणीयम् । हवेत्येतदवरदयं पुरस्तात् , पीत्येतत् परस्तात् , मध्ये प्रक्षेपः । अत एव अस्योञ्चारणस्य प्रपद मिति नाम सम्पत्रम। प्रचितं पद जातं यस्मिन् उच्चारणे तदुचारणं प्रपदम्। तत्र तावत् संहिताया मानाताया टचो ऽय मर्य:-हे इन्द्र ! 'वाजसातये' अन्तलाभाय । परिस्उ-पु'-इति निपातत्यसमूहन परित इत्येतावानेवार्थो ऽभिधीयते । 'परितः' सर्वतः 'प्र धन्व' प्रकर्पेण धारय । धारणार्थो धन्वति-धातः । प्रमभ्य मन धातु चित्त धारयेत्यर्थः । 'हवाणि' शवून 'परि समणिः' परितः निराकरिष्णुभव । सक्षणि-धातुरोपित्यान्निरा. करणं ब्रूते । 'हिषः' शवून 'तरध्यै' तरितम् 'ऋणयाः' प्रयत्न प्राप्त , 'नः' अस्मदर्थम् "ईयसे' चेट इति । अस्या मृचि 'ववापि' इतिपदस्य मध्ये प्रषिप्तस्य भूरित्यादि-पशभिरित्यन्त-पदजाता स्याय मर्थः- 'अर्थ' बत्रियः ‘असौ' विष्णुगुप्तादिनामको भूरा- दीन् 'प्रपद्यते' शरणं गच्छति । 'भूः' पृथिवी, 'ब्रह्म' वेदः, 'प्रायः' प्रसिद्धः , 'अमृत' मरणरहितम्। देवतारूपं भूरादिकं भरणं प्रपनस क्षत्रियस्य 'प्रजया' पुत्रादिरूपया सह, पिशभिः गवादिभिश्च सह 'स्वस्तये' क्षेमार्थ, वं 'पर्म' मुखं, 'वर्म' क्रवचम् 'अभय' भयरहितं देवतादिरूप स्थानञ्च, कुर्विति शेपः । सिद्धार्थ 'स्वाहा' तुभ्य मिदं मुहुत मस्तु ।। प्रपदनामकं प्रथम मन्त्र मुक्ता, तवामक हितीयं मन्त माह- "अनु हि ला सतं सोम मदामसि महे सम भूवो ब्रता प्राण ममृतं प्रपद्यते ऽय मसौ शर्म वर्माभयं स्वस्तये सह प्रजया सह पशुभिर्य राज्ये वाडा अभि पवमान म गाहसे वाहा"-इति । अनापि "अनु हि ला"-इत्येतस्या मृचि 'महे समय राज्ये'-इति द्वितीय; . एत.

·, ॥ ऐतरेयतामणम् ॥ पाद: । नत्र 'समय'-इति यत् पह, तस्य समेत्यचरइयं मध स्तान कत्वा, येत्येतत् ढतीय मनर मपर्यवस्थाप्य, भुव इत्यादिक पदजातं प्रक्षेपणीयम् । तस्या ऋचोय मर्थ:-हे सोम । 'मुतम्' अभिषुत लाम् 'अनुमदामसि' वयं वृथामः । समर युद्धम् , त महति 'समर्यः' शूरः ; तथाविध हे इन्द्र !. 'महै'' महति राज्ये 'एन' क्षत्रिय, स्थापयेति शेपः। हे 'पवमान' शोधक ! 'वाजान्' अवानि 'अभिप्रगाइसे' सर्वतः प्रकर्षेण गाईसे विलोड़यसि , सम्पादयसीत्यर्थः । पदमध्ये प्रक्षिप्तस्य पदजातस्य आदी 'भुव:'-इत्यन्तरिक्ष सुचते ; ब्रह्मेत्यादिक खाहाकारान्तं पूर्ववत् (२१७ पु.॥ प्रपदनामक रतीय मन्त्र माह "अजीजनो हि पव मान सूर्य विधारे श खर्ब प्राण ममृतं प्रपद्यते ऽय मसौ शर्म वर्माभय खस्तये सह प्रजया सह पशुभिः काना पयो गोजीरया रंहमाणः पुरन्ध्या स्वाहेति" इति । अत्रापि 'विधारे शकाना- इति द्वितीयः पादः । तत्र तस्थ शक्मनेतिपदस्य शेत्येक मचर मधस्तादुच्चार्य, कमनेत्यक्षर मुपरिष्टादवस्थाम्य, मध्ये स्खरित्या दिक प्राभिरित्यन्तं पदजातं प्रक्षेपणीयम् । तस्या ऋचोग्य मर्थः- हे 'पवमान' शोधक! इन्द्र ! त्वं सूर्यम् 'अजीजन:' उत्पादित. वानसि । "भकाना' खमत्या 'पय जल विधारे विशेषण • "पड हि त्वा सूत' गोम मदामसि मह समयं सन्य। वाजा अभि पवमान म माइस'-इति स.१.११.२ । + पदसहितायां नु 'समर्थराज्य'-इत्य के पदम् , समनुष्यराज्य इति च नयाख्यान सात मनेनेवाचायण सहिताभाथे । * "जीननी हि परमान सूर्ण विधार समना पयः । गोजीरया रहमायः पुरया"-इति स. ...1 , :

·। अष्टमपञ्चिका । २।७॥ मेघमध्ये धारयसि । 'गोजीरया' गवां जीवनेन निमित्तेन 'रहमाणः' इष्टिप्रदानार्थ सञ्चरन् , 'पुर' पूर्ण फल 'ध्या' चिन्तया । गोजीरयेत्युपलक्षणं , सर्वनागिजीवन मित्यर्थः । अत्रापि 'शकाना-तिपदमध्ये प्रक्षिप्तस्य पदजातस्यादी 'स्व'- इति द्युलोकोऽभिधीयते ; ब्रह्मेत्यादिकं स्वाहाकारान्तं पूर्ववत् ( २१७ पृ.) । एतेषां प्रपदनामकानां मन्नापां लक्षणं पूर्व मेत 'पादा यस्यास्तु'-इतिश्लोकेनोदाहृतम् ( २१४ पृ.) । पर्युष्वित्या- दिकाया ऋची मध्ये मूर्वद्या प्राणत्यादिकायाः अस्या ऋषी यावन्तः पादाः यावदक्षरमम्मिताः, तेषां सर्वेषां पतनं प्रपद मिति तस्य लक्ष एवाक्यस्यार्थः । उनमन्वयसाध्या आहुती: प्रशंसति- "अनाती हवा अरिष्टो जीतः सर्वतो गुप्तस्त्रय्ये विद्यायै रुपेण सर्वां दिशो ऽनु सञ्चरत्येन्द्र लोक प्रतिष्ठितो यमा एता ऋत्विगन्ततः कसेन चतु- होतास्तिन अान्याहुतीरेन्द्रीः प्रपद जुहोति" इति। 'यो' क्षत्रियाय 'ऋविक्' अध्वर्युः 'अन्ततः' अभिषेकप्रयोगान्ते यथोक्ता- क्रमण जुहोति । असौ क्षत्रियः 'अनातः' रोगरहितः, 'अरिष्ट' शत्रुभिरहिंसितः, तैः शत्रुभिः युद्धेऽप्यजित.", सर्वतो 'गुप्त' इन्ट्रेण रचित.। केन साधनेन रचित इति, तदुच्यते- 'वय्ये विद्याय रूपेण' वेदत्रयोतमन्बेणेत्यर्थः । तेन रक्षित. सन् , 'सर्वा दिशः' प्रायाद्या: 'अनुसञ्चरति' अनुक्रमेण विजयाथे प्रवर्तते , मरणा- दूईम् ऐन्द्र लोके प्रतिठितो भवति ॥ होमादूई माशीमन्त्रपाठं विधत्ते -- “अथान्तत. प्रजाति K 'परश्या' बहुविधज्ञानेन"-इति सहिवाभाग्य ठायण । + मूलपाउनु प्रजोद रवि दीर्घमध , तस्य व व्याख्यान मजित इति।

·प्रार्थयेत ।
* ॥ ऐतरेयवाणम् ॥
मायाले,-गंवा मखानां पुरुपाणा मिह गाव प्रजायध मिहा-
खाइ पूरुपाः इहो सहस्रदरियो वीरस्वाता निपीदविति"-
इति । 'अय' होमानन्तरम् , 'भन्सतः' प्रयोगान्ते "इह गाव:"-
इत्यादिमन्त्रेण - गवादीनां 'प्रजातिम्' उत्पत्तिम् 'माथास्ते'
मन्त्रस्याय मर्य:- गापः 'हे' मद्राष्ट्रे 'मजायचं'
प्रकपणेत्पवा भवत।
एव मखाः , पुरुपाय। 'हो' पस्मिन्
एव राष्ट्र 'सहस्रदक्षिण.' यागेषु सहस्रसवदचिणादानशीली
'वीर' पुत्र. 'वाता' प्रजाना रघकः सन् , निपीदत ।
पनेन मन्त्रेप प्रार्थन प्रशंसति- "वहुई ये प्रजया पशुभि.
भवति य एक मेता मन्तत. प्रजाति मायाने गवा मखानां पुरु-
पाणाम्" इति । य एव मागास्ते धनियः, प्रजादिभिः वहुई
वे त्या मिति ; स एष तया भयति ।
पुनरभिषेकपर्यन्ते ऽस्मिन् विययागे घाजयितया मखिजी
बेदन प्रसंसति- "पप हयाय घत्रियो यिसप्टो य मेयविदो
याजयन्ति" इति । 'एयम्' उज्याभिषेकप्रकार जानन्त ऋलिजी
'य' घधिय यानयति , 'एप एय' चषियः सर्य' 'पविक्षर.'
पनपछटः; न प्रस्य पदाधिदप्यपकी भयति।
शलिजा मभिपेकपरिमानाभा निन्दति- "पच
बेप कपन, यया या रद निपादा पा सेळगा वा पापजती
पा विपत पुरुप मरने पहीला सात मन्या पिश मादाय
द्वापर मेव सवित्री यजमानं फार मन्यम्य वित्त मादाय
दानित, यमनविदो यात्रयति" इति। 'पपिद. पलि.
पशार मत्राना प्रावित्री '" पविय यात्रपति,
,
....... ...'11114-ast ।

·॥ अष्टमपच्चिका। २।७॥ २२१ . क्षत्रिय 'विकर्षन्ते एवं विसष्ट मपलष्टं कुर्वन्त्येव । तवेदं निदर्शन मुच्यते- 'निषादा:' नीचजातयो मनुष्याः, 'सेळगाः' चौराः।ळा अन्न', तया सह वर्तन्ते इति 'मेळाः' निकाः, तान् धनापहा. राथं गच्छन्तीति चौपः 'सेळगा:' । 'पापकत.' हिंसाकारिणः । त एते विविधा दुष्टाः 'वित्तवन्तं' बहुधनोपते पुरुष मरण्यमध्ये महीला 'कतं मन्वस्य कस्मिंथिदन्धकूपादिरूपे गर्ने त मषिप्य, तदीय' धन मपहत्य 'द्रवन्ति' पलायन्ते ; एव मेव अनभिन्ना ऋत्विजो यजमान नरकरूप कर्त मन्वस्य, नरकतोरनुष्ठाने अवस्थाप्य, दक्षिणारूपेण तदीयं द्रव्य मपहत्य, स्वगहेषु गच्छन्ति । उत्ताभिषेकपर्यन्तचत्रिययाग मुदाहरण मुखेन प्रति- "एतइ सम वै तदिहानाह जनमेजयः पारिचितः,- एवंविदं हि वै मा मेवं विदो याजयन्ति, तम्मादह' जयाम्यभीवरी सेनां जया- म्यभीलया सेनया न मा दिव्या न मानुष्य इपव ऋच्छन्त्येप्यामि सर्व मायुः सर्वभूमिभविष्यामीति" इति । परिचितस्य रामः पुत्री जनमेजयः , तदेतत्' सर्व प्रयोगमाहात्म्यं विद्वान् , सभा- मध्ये एव मुवाच- यह मध्येवंवित् , ऋत्विजो ऽप्येवं विदः तस्माद पभिषेकान्तेन यागेन इन्हयुदे जयामि। किञ्च 'पभोव- रीम्' पमिती युद्धार्थ मुद्युला परकीयां सेना सदशा सेनया जयामि । तयाविधं मां 'दिया पव' देयमे रिता थापाः न . माप्नुयन्ति , 'मानुष्यः' पेपवः नाप्नुवन्ति , पपमृत्युरहितः सूर्य मप्यायुः प्राप्सरामि , सर्या पतस्मागरपरिवरिता भूमिर्यस्या- धीना सोऽय' 'सर्वभूमिः, ताहयो भयिधामीति जनमेजययाफ्योदाहरणे दृढीकत म निगमयति- "न १ या एन दिया न मानुष इपय सन्वेति , सर्व मायुः ·२२२ । ऐतरेयवाह्मणम् ॥ सर्वभूमिर्मवति , य मेवंविदो याजयन्ति-याजयन्ति" इति । स्पष्टोऽर्थः । अभ्यासोऽध्यायसमातायः ॥ ७ (११)॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राह्मणस्य अष्टमपच्चिकायां द्वितीयाध्याये ( साप्तविंशाध्याये ) सप्तमः खण्डः ॥ ० (११) । वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमधाचतरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- थीवीरबुधभूपालसामान्यवरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवरमायणाचार्येण विरचित माधवीये 'वेदार्यप्रकाश' नामभाष्य ऐतरेयबामणस्य अष्टमपष्चिकायाः द्वितीयोऽध्यायः ॥

·॥ अथ टतीयाध्यायः॥
(तत्र)
॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥
40.-
।
॥ॐ ॥ अथात ऐन्द्रो महाभिषेकस्त देवा अब्रु-
वन्यप्रनापतिका 'अयं वै देवाना मोनिठो बलिष्ठः
सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतम इम मेवाभिषिञ्चा-
महा इति तथेति तदैतदिन्द्र मेव तम्मा एता मा-
सन्दौं समभरनृचं नाम तस्यै बृहच्च रथन्तरञ्च पूर्वी
पादावकुर्वन् वैरूपं च वैराज चापरौ' शाक्कररैवते
शीर्षण्ये नौधसञ्च कालेयं चानूच्ये टचः प्राचीना-
'तानात्मामानि तिरश्चौनवायान्' यजूंष्यतीकाशान्
यश आस्तरणं थिय मुपवर्हण तस्यै सविता चबृहस्प -
तिच पूर्षों पादावधारयतां वायुश्च पूषा चापरौ'
मित्रावरुणौ शीर्षण्ये अश्विनावनूच्यै स एता मा-
सन्दी मारोहईसवस्त्वा गायचेण छन्दसा निबुता
स्तोमेन रयन्तरेण सामा रोहन्तु तानन्वारोहामि
साम्राज्याय रुद्रास्वा वैष्टुभेन छन्दसौ पञ्चदशेन
स्तोमेनं बृहता साना गेहन्तु तानन्वारोहामि
भोज्यायोदित्यास्त्वा नागतेन छन्दसा' सप्तदशेन
-

·२२४ ॥ ऐतरेयना हाणम् ॥ स्तोमेन बैरूपेण साम्ना गेहन्तु तानन्बारोहामि खाराज्याय विखे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसैक- विंशेन स्तोमेन वैरानेन साम्ना रोहन्तु तानन्या- रोहामि वैराज्याय साध्याश्च त्वाप्तवाश्च देवाः पाङ्गेन छन्दसा त्रिणवेन स्तोमेन शाक्वरेण साम्ना रोहन्तु तानन्वारोहामि राज्याय' मस्तच त्वाङ्गिरसच देवा' अति कुन्दसा छन्दसा'त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन रैवतेन सामा ऽऽरोहन्तु तानन्वारोहामि पारमे- शाय माहाराज्यायाधिपत्याय खावश्यायातिछाया- रोहामौत्येता मासन्दी मारोहत्' त मेतया मास- न्या मासोन विश्वे देवा अब्रुवन्न वा अनभ्युत्क्रुष्ट इन्द्रो वीर्यं कर्तुं महत्यभ्येन मुत्क्रोशामेति तथेति ते विश्वे देवा अभ्युदक्रोशन्निम देवा अभ्युत्क्रोशत समानं सामाज्यं भोज भोजपितर स्वराज खाराज्य विराजं वैराज्यं राजान राजपितरं परमेष्ठिन' पारमेष्ठा'क्षत्र मजनि क्षत्रियो जनि विश्वस्थ भूतस्याधिपतिरजनि विशा मत्ता ऽजनि पुरा भत्ता ऽनन्यसुराणां हन्ता ऽजनि ब्रह्मणो गोप्ता ऽजनि धर्मस्य गोता ऽजनीति' त मभ्युत्क्रुष्ट प्रजापतिरमि- पेक्ष्यन्ने तय भ्यमन्त्रयत ॥ १ (१२)॥

·। अष्टमपञ्चिका ।।१॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ पुनः कार्योऽभिषेकोन्ते कलन्तवेन वर्णितः। अभिषेकः पुमर्थो यस्तस्योपोहात उच्यते ॥ १॥ तत्रादाविन्द्रस्याभिषेक प्रतिजानीने "अथात ऐन्द्रो महा- भिषेकः" इति । 'अथ' मानुषक्षत्रियाभिषेकोक्त्यनन्तरम् , यती देवो ऽभिषेको बुभुक्षितः , अतः कारणादिन्द्रसम्बन्धी महाभि- पेकः, कथ्यत इति शेषः । प्रारोहणाभ्युत्कोशनाभिमन्वयादिभि- वक्ष्यमाणैरस्याभिषेकस्य महत्त्वं द्रष्टव्यम् ॥ तदभिषेकार्थं देवविचार दर्शयति- “ते देवा भन्नुवन्स प्रजा- पतिका,-अयं वै देवाना मोजिठो बलिठः सहिडः सत्तमः पारयिष्णुतम इम मेवाभिषिञ्चामहा इति ; नधेति ; तहै तदिन्द्र मेव" इति । प्रजापतिना सह वर्तन्ते इति 'सप्रजापतिकाः' । 'ते' अग्नयादयो देवाः परस्पर मिदम् 'अब्रुवन्' हस्तेन एनं प्रदी कथयन्ति । अय मेवेन्द्रो 'देवानां' मध्ये 'मोजिष्ठः' अतिशयेना- टमधातुयुक्त', 'बलियः' अतिशयेन शरीरवलयुक्तः, 'सहिष्ठः' पति- भयेन वैयभिभवशीलः, 'सत्तमः' अतिशयेन खमतेषु साधुः, 'पार यिष्णुतमः' अतिमयेन प्रक्रान्तस्य कार्यस्य समाप्तितत् ; तस्मादिम मेव सर्व वय मभिपितामहै। इति कश्चिद तो सति, अन्ये सर्वेपि 'तघा-इति' प्रीक्वत्य , 'त' तदानी मेव, 'तदिन्द्र मेघ' तं सर्वेरनुमित मिन्द्र मेव, अभ्यषिञ्चन्निति भेषः । तन प्रकार दर्शयति- "तम्मा एता मासन्दीं समभरबृचं नाम ; तस्यै यहच रयन्तरच पूर्णे पादावकुर्वन् , वैरूपं च वैराज चापरी, शाकररवते मीपण्ये, गोधसच कालेय चानूच्चे , ऋचः प्राचीनातानान्त्सामानि शिरथीनवायान् , यजूंथतीकामान् 12 .

·२२६ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् । यश प्रास्तरणं , थिय मुपबर्हण ; तस्यै सविता च बहस्पतिथ पूर्वी पादावधारयता, वायुश पूषा चापरी, मित्रावरुणो भीषण्ये, अश्विनावनूये ; स एता मामन्दी मारोहद" इति । 'तम् इन्द्रार्थम् एतां वक्ष्यमाणां वेदमयी मासन्दी समभरन् । 'ऋचं नाम-इति प्रासन्या विशेषणम्, ऋग्रूपा मेतन्नामिका मित्यर्थः । 'तस्यै तस्या ऋयूपाया भासन्या वृहदादीन्यष्टसामानि पूर्वपादा- यष्टावयवान् अकुर्वन् । आसन्यां गगनस्येन्द्रस्य शिरोदेशस्थ' फलक 'शीर्षण्य", तच पादेशावस्थितस्य फलकस्योपलक्षणम् ; पत एव 'शीर्षण्ये' इति दिवचन मुच्यते । 'अनूयें पाय- वर्तिनी फलके । ऋग्रूपा ये मन्त्रा: सन्ति , तान् 'प्राचीना- तानान्' प्राकप्रत्यगायतनत्वेन विस्तारितान् दीर्घतन्तुविशेषान-- गीयमानानि 'सामानि' 'तिरथीनवायान्' तिर्य कोन वयनहेतून ऋजुधिशेषान् अकुर्वन् । यजूंषि 'प्रतीकामान्' रज्व- न्तरालच्छिद्रविणेपान् अकुर्वन् । 'यमः' कीर्तिः, देवतारूपम् तदासन्या उपरि भास्तरणम् । 'श्रियं' या तु श्रीः सम्पदभिमा- निनी देवता , ताम् 'उपबहणम्' शिरस उपधान मकुर्वन् । 'तस्यै' तस्या प्रासन्धाः पादादीनष्टावयवान् सवित्रादयो ऽष्टी इन्द्रः 'एतां वेदमयों वक्ष्यमाणैः षण्मन्द- रारोहत् ॥ तान् मन्नान दर्मयति- “वसवस्वा गायत्रेय छन्दसा पिता स्तोमेन रथन्तरण माना रोहन्त, तानन्वारोहामि साम्राज्याय; रुद्रास्वा वैष्टुभेन छन्दसा पञ्चदशेन स्तोमेन बहता साना रो- इन्त, तानन्वारोहामि भौज्याया; शादित्यास्त्वा जागतेन छन्दसा सादगेन स्तोमेन वैरुपेय साना रोइन्तु , तानन्वारोहामि कुर्वन् । । देवा अधारयन् ।

·॥ अटमपचिका ।३।१॥ २२७ स्वाराज्याय ; विश्वे त्वा देवा भानुष्टुभेन छन्दसेकविंशेन स्तोमेन वैराजन साम्रा रोहन्त , तानन्वारोहामि वैराज्याय ; साध्याय वास्याच देवाः पालन छन्दसा विएवेन स्तोमेन भाकरण साना रोहन्त , तानन्वारोहामि राज्याय ; मरुतस त्वाशिरसव देवा अतिचन्दसा छन्दसा वयस्त्रिंशेन स्तमिन रैवतेन साम्रा रोहन्त, तानन्वारोहामि पारमेधाय ; माहाराज्यायाधिपत्याय खावया. यातिडायारोहामीत्वेता मापन्दी मारोहत्" इति। वखादयो देवगणाः, गायत्रमादिच्छन्दोभिः, विवदादिस्तोमैः ; रथन्तरादि- सामभिव सह हे आसन्दि ! त्वां प्रथमत पारोहन्तु ; तान् 'मनु' पशादह मारोहामि । 'बाप्ता:'-इत्यनेनापि वखादिशब्दवत् कथिदेवगणविशेष उच्यते । साम्राज्यादीन्यारोहणप्रयोजनानि । एते च शब्दाः पूर्वाध्याये "व्याघ्रचर्मणा स्तुणाति"-मृत्यस्मिन् खण्ड (१८६ पृ.) व्याख्याताः । एतैः पभिमन्वैरिन्द्र उता मासन्दी मारोहत् ॥ इन्द्रारोहणाई देवाना मभ्युत्क्रोशनं दर्शयति- "त मैतस्या मासन्धा मासीनं विश्वे देवा अब्रुवन् ,-न वा अनभ्युत्क्रुष्ट इन्द्रो वीर्यं कई महत्यभ्येन मुत्कोशामेति ; तथेति; तं विश्वे देवा अभ्युदकोशधिमं देवा अभ्युत्कोशत सम्राजं साम्राज्यं भोज भोज. पितर' स्वराज स्वारान्यं विराज वैराज्य राजानं राजपितर' परमेष्ठिनं पारमेष्ठंय, चत्र मजनि क्षत्रियो जिनि विश्वस्य भूत- स्याधिपतिरजनि विमा मत्ता उनि पुरा भेत्ता ऽनन्यसुराणां हन्ता जिनि ब्रह्मणो गोमा जनि धर्मस्य गोप्ता जनीति" इति । 'एतस्या' वेदमय्या मासन्या मासोन' 'तम्' इन्द्रं प्रति 'विश्वे' सर्वे देवाः परस्पर मिद मब्रुवन् । यथा लोके वन्दिनो गुणकयनेन ·तस्माद अभितः २२८ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ रानः कीर्ति कुर्वन्ति, एव मनापि गुणकीर्तनम् 'अभ्युत्क्रो- शनम्', तेन रहित: 'अनभ्युत्क्रुष्टः' इन्द्री युद्धादौ वीयं कर्तुं नैवा- ईति ; कीर्ति मन्तरेण परेषां प्रीत्यनुदयात् । 'एनम्' इन्द्रम् 'उत्क्रोशाम' उद्घोषयामि । 'इति' एवं विचार्य, 'तथा-इति' अङ्गीकृत्य, 'तम्' इन्द्रम् सर्वे देवा अभ्युदकोशन् । इम मित्यादिरभ्युत्कोशनप्रकारः। हे देवा. ! 'दमम्' इन्द्रम् अभितः 'उकोणत' उहोषयत। कीदृश मिन्द्रम् १ सम्राट्वरूपम् , अत एव साम्राज्य कत्तुं महम् ; 'भोज" भोक्तारम् , अत एव 'भोज. पितर' भोगपालकम् ; खराडूपत्वादेव स्वाराज्यं कर्तुं मईम् ; विराडपत्वादेव वैराज्यं कर्तुं महम् ; राजरूपत्वाद 'राजपितर' सर्वेषां राज्ञां पालकम् ; परमेष्ठिरूपत्वात् पारमेठय पद मनुभवितुं योग्यम् । 'चन मजनि' ईदृमी चयियजातिलॊके समुत्पत्रा । नजातिमान् धनियः पुरुषः समुत्पत्रः । सर्वस्य माधिजातस्याधि. पतिरात्पन्नः । 'विशा' प्रजानाम् 'अत्ता' भोता समुत्पनः । 'पुरा' परकीयानां 'भेत्ता' विदारयिता समुत्पनः । असुराग्यां 'चन्ता' धातकः समुत्पन्नः । 'ब्रह्मणः' वेदस्य 'गीता' रचकः समु- पत्नः। 'पति' पय मुरकोगनमन्त्रः ॥ अभ्युरकोयनादूई प्रजापतिकर्तव्यं दर्शयति- "त मभ्युत्क्रुष्ट प्रजापतिरभिपेक्ष्य तयचाभ्यमन्वयन"-इति। 'एसया' निपसा- देति (२२८ पृ.) वद्यमापया 1 १ (१२) इति योमरसाय पाचार्यविरचित माधवीवे येदार्थप्रकाये ऐतरेयवाय पस्य पटमपन्धिकायां वतीयाध्याये (पनियाध्याये) प्रथमः खण्डः । १ (१२)॥ --- ·॥ अष्टमपश्चिका । ३।२॥ २२८ ॥ अथ दितीयः खण्ड.॥ निषसाद धृतवतो वरुणः पत्याखा' साम्रा- ज्याय भौज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेयाय राज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय खावश्यायाति- छाय सुक्रतुरिति त मैतथा मासन्धा मासीन प्रजापतिः पुरस्तात् तिष्ठम् प्रत्यड्मुख औदुम्बर्याया शाखया सपलाशया जातरूपमयेन च पवित्रेणान्त- याभ्यषिञ्चद दूमा आपः शिवतमा इत्येतेन टचेन' देवस्य त्वेति च यजुषा भूर्भुवस्खरित्येताभिश्च व्याहृतिभिः॥ २ (१३)॥ "एतय भ्यमन्त्रयत" इत्यत्र योऽय मन्च ऋक्यब्देन विव. चित, तं मन्वं दर्शयति- "निषसाद तवतो वरुण पस्त्यासा सामाज्याय 'भोज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्याय राज्याय माहागज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठाय सुक्रतुरिति" इति । 'तव्रता' स्वीकतनियमो 'वरुण.' सर्वस्यारिष्टस्य निवारयितेन्द्रः, 'पस्यामु' रहेष्वागत्य, सामाज्यादिफलसिद्दार्थ 'सुकत' शोमन- सङ्कल्पो भूखा 'निपसाद' अस्या मासन्या निषस्यवान् ॥ अनेन मन्त्रेणाभिमन्वितस्येन्द्रस्यामिषेकप्रकारं दर्शयति- "त मेतस्था मासन्धर मासीनं प्रजापति. पुरस्तात तिष्ठन् प्रत्यड्- मुख प्रौदुखर्या या पाखया सपलाया जातरूपमयेन च पवि बेणान्तायाभ्यषिञ्चद, इमा प्रापः शिवतमा इत्येतेन चेन, देवस्य लेति च यजुषा , भूर्भुवस्स रिव्येताभिश्च व्याहृतिभि."

·॥ ऐतरेयनामणम् ॥
इति । एतस्यां पूर्वोक्तायां वेदमय्या मासन्या मासीनं 'तम्'
इन्द्रं प्रजापतिरम्यषिञ्चत् । किं कुर्वन् । 'पुरस्तात्' आसन्धाः
पूर्वस्यां दिशि प्रत्यडमुखस्तिष्ठन् । कि कृत्वा ? 'आर्द्रया' आद्र.
पत्रोपेतया उदुम्बरशाखया सुवर्णमयेन च पवित्रेण 'अन्ताय'
व्यवधानं कला । केन सन्वेण "दमा आप.”-इत्यादिकेन ,
क्रवद्राभिषेके प्रोक्तेन (१८८ पृ.) विविधेन मन्तजातेन ॥२(१२)
इति श्रीमन्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रका
ऐतरेयवाह्मणस्य अष्टमपनिकायां ढतीयाध्याये
(अष्टविंशाध्याये) द्वितीयः खण्डः ॥ २ (१३)॥
॥ अथ तीयः खण्डः ॥
अथैनं प्राच्यां दिशि वसवो देवाः षड्भिश्चैव
पञ्चविंशैरहोभिरम्यषिञ्चन्नतेन च टचेनतेन च
यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः साम्राज्याय तसादेतस्था
प्राच्यां दिशि ये के च प्राच्यानां रानान साम्राज्या-
येव ते ऽभिपिच्यन्त
समाळित्येनानभिषितानाचक्षत
एता मेव देवानां विहित मन्वथैनं दचिणग्यां दिशि
रुद्रा देवाः पड्भिश्चैव पञ्चविंशैरहोभिरभ्यषिञ्चन्ने -
तेन च बचे नेतेन च यजुषैताभिश्च व्यातिभिभी-

·॥ अष्टमपच्चिका।३।३॥
२३१
न्याय तस्मादेतस्यां दक्षिणयां दिशिये के च
सत्वतां राजानो भौज्यायैव ते ऽभिषिच्यन्ते भोजेत्ये-
नानभिषिक्तानाचक्षत' एता मेव देवानां विहिति
मन्वथैनं प्रतीच्यां दिश्यादित्या देवाः षड्भिश्चैव
पञ्चविंशैरहोभिरभ्यषिञ्चन्नेतेन च सुचेनतेन च
यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः स्वाराज्याय तस्मादेतयां
प्रतीच्यां दिशि' ये के च नौच्याना राजानो ये ऽपा-
च्यानां खागज्यायैव ते ऽभिषिचान्त' खराळित्ये-
नानभिषिक्तानाचक्षत 'एता मेव देवानां विहित
मन्वथैन मुदीचाां दिशि विश्वे देवाः षड्भिश्चैव
पञ्चविंशरहोभिरभ्य षिचन्नतेन च टचेनतेन च
यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिर्वैराज्याय तस्मादेतस्या
मुदीचां दिशिये के च परेण हिमवन्त जनपदा
उत्तरकुरव उत्तरमद्रा इति' वैराज्यायैव ते ऽभि-
षिचान्त 'विराळित्येनानभिषिकानाचक्षत 'एता मेव
देवानां विहिति मन्वथैन मस्यां ध्रुवायां मध्यमायां
प्रतिष्ठायां दिशि साध्याश्चाताच देवाः षड्भिश्चैव
पन्चविंशैरहोभिरभ्यषिञ्चनितेन च तुचेनैतेन च यजु-
पैताभिश्च व्याहृतिभी राज्याय तस्मादा ध्रुवायां
मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशिये के च कुरुपञ्चालानां
-

·२३२ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् राजानः सवशोशीनराणा राज्यायैव ते ऽभिषिचा- ते राजेत्ये नानभिषिक्तानाचक्षत एता मेव देवानां विहित मन्वथैन मूर्दायां दिशि मरुतश्चाभिरसश्च देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविंशैरहोभिरभ्यषिञ्चन्नतेन च तृचेनतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः' पारमे- याय माहाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठा- येति स परमेष्ठी प्राजापत्यो ऽभवत् स एतेन महा- भिषेकेणाभिषिक्त इन्द्रः सर्वा जितौरजयत्सा- लोकानविन्दत् ' सर्वेषां देवानां वैष्ठा मतिष्ठा परमता मगकत्सामाज्यं भौजा'खाराजा वैराजा पारमेठं रानी माहाराजा माधिपत्यं जित्वा. सिल्लोके । स्वयम्भूः' खराळमृतो ऽमुमिन्त्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्ता ऽमृतः समभवत् सम- भवत् ॥ ३ (१४)॥ इत्येतरेयवाह्मणोऽष्टमपच्चिकायां तीयोऽध्यायः॥३॥ इन्द्रस्य प्रजापतिकताभिषेकादूई दिग्भेदेन देवविशेष रभिषे का कतः । तत्र प्रायां दिशि त मभिषेक दर्शयति- "मर्थनं प्राच्यां दिशि वसवो देवाः पद्भिव पचविगैरहोभि- 4 . 'सान्यो -इति क, 'सगलो.'-इति ग, 'सबालो-इति ख, 1'बिदाई' निकम, 'यिनो-दि।

·॥ अष्टमपचिका।३।३॥ २३३ रभ्यपिञ्चतेन च तचेनतेन च यजुषैताभिय व्यातिभिः साम्रा- ज्याय"-इति । 'अथ' प्राजापत्याभिषेकानन्तरम् , 'एनम्' इन्द्र' प्रायां दिशि अवस्थिता वसवो देवा एकत्रिंशत् अहम् पूर्वी नेमन्त्रः अभ्यषिञ्चत् ; तच्च साम्राज्यसिद्धये भवति ॥ इदानीं लौकिकाचारप्रदर्शनेनेन्द्रस्य प्राच्यां दिशि त मभि- पकं दृढयति-- "तस्मादेतस्यां प्रायां दिशि ये के च प्राच्याना राजान; साम्राज्यायैव ते ऽभिषियन्ते समाळित्येनानभिषिक्ताना- चचत एता मैव देवानां विहिति मनु"-इति। यस्माद वसुभिः प्राच्या दिश्यभिषेकः कृतः, 'तस्मात्' इदानी मपि 'प्रायाना' पूर्वदिगवत्तिना मनुष्याग ये के च राजानः सन्ति, ते सर्वेऽपि 'देवाना वसूनां सम्बन्धिनीम् 'एता मेव विहिति' पूर्वोक्त मेव विधानम् अनु 'साम्राज्याय' साम्राज्यसिहाथ मभिषिच्यन्ते। अत एव अभिषिक्तान् ‘एनान्' राजः 'सम्राट्' 'प्रति' अनेन शब्देन व्यवहरन्ति। दिगन्तरेषु देवान्तरैरिन्द्राभिषेक दर्मयति- “अथैनं दक्षि. णस्यां दियि रुद्रा देवाः पड्भिश्चैव पञ्चविंगरहोभिरभ्यपिच- वेतन च तचेनतेन च यजुषैताभिच व्यातिभि ज्याय तस्मा- देतस्यां दक्षिणस्यां दिशि ये के च सत्वतां राजानो भौज्यायव ते ऽभिषिच्यन्ते मोजेत्येनानभिपितानाचक्षत एता मेव देवानां विहिति मन्वथैनं प्रतीया दिल्यादित्या देवाः पड्मियेव पच- विरहीभिरभ्यपिञ्चवेतेन च चेनतेन च यजुपैताभिश्च व्यावति- भिः स्वाराज्याय तस्मादेतस्यां प्रतीयां दिशिये के च नीयानां राजानी ये ऽपायानां स्वाराज्यायैव ते ऽभिपिश्यन्ते खराळित्ये- 2 "दिगनरेऽवि"- ति। १० ·२३४ ॥ ऐतरेयवानपम् ॥ नानभिपितानाचवत एतां मैव देवानां विहिति मन्वयन मुदीयां दिशि विश्वे देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविंशेरहोमिरम्यपिञ्चत्रेतेन च ढचेनतेन च यजुषैताभित्र व्याहृतिभिराज्याय तस्मादेतस्था मुदीच्यां दिशि ये के च परेण हिमवन्तं जनपदा उत्तरकुंव उत्तरमद्रा'इति वैराज्यायैव ते ऽभिषिच्यन्ते विराळित्येनानभि- पितानाचक्षत एता मेव देवानां विहिति मन्वथैन मस्यां ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिभि साध्याश्चतिगच देवाः षड्भिश्चैव पञ्च- विगैरहोभिरभ्यषिञ्च नेतेन च टचेनैतेन च यजुषताभिद्य व्याह- तिभी राज्याय तस्मादस्यां ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि के च कुरुपञ्चालानां राजानः सर्वशोशीनराणां राज्यायैव ते ऽभि. पिच्यन्ते राजेत्येनानभिषिक्तानाचचत एता मेव देवानां विहिति मन्वथैन मूर्खयां दिशि मरुतश्चागिरसश्च देवाः पभिश्चैव पञ्च विगैरहीभिरम्यपिञ्चन्नेतेन च चेनतेन च यजुताभिच व्याह- तिभिः पारमेयाय माहाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठा- येति स परमेष्ठी प्राजापत्यो ऽभवत्" इति । प्रथम पर्यायवद व्याख्ययम् । 'सत्वतां' दक्षिणस्यां दिशि वर्तमाना: प्राणिनः सत्वन्नामकाः , नेपाम् । ये राजानीऽभिपिताः, ते 'भोज' 'ति' अनेन शब्देन व्यवड़ियन्ते। प्रतीयो दिगि वर्तमानाः प्राणिनो नीया भपाच्चायण । निकर्ष मञ्चन्तीति 'नीयाः, अपकर्ष मन- नीति 'पपाया:' । जात्या निकर्षः, व्यवहारे पापकर्षः। उभय- विधाना प्राणिनां ये राजानः सन्ति, ते 'खराट' 'इति' भनेन “देना माययाभियोगम-मानौला समनाम मध्य मावामिती स्यम् । भारत पासीमा भरतप्रसन्नता मि-इति-प्रतिशत प्रा. १३....।। 1'नयाय पा.. भि. पि. ( ·॥ अष्टमपत्रिका ! ३ । ३ ॥ १३५ शब्देन व्यवड़ियन्ते। उदीयां दिशि 'हिमवन्त परेण', हिम: वत्पर्वतस्य परमागे 'जनपदाः' ग्रामविशेषाः 'उत्तरकुरवः' उत्तर- कुरुनामका: *, 'उत्तरमद्राः' उत्तरमद्रनामकाः सन्ति, तत्रत्या राजानो 'विराट्' 'इति' अनेन शब्देन व्यवड़ियन्ते । 'मध्यमा दिक' मध्यदेशः । स च प्राच्यादिभिर्दिग्भिः सर्वाभिरपेच्यत्वेन 'ध्रुव', भवति ; तदपेचयैव पूर्वा पथिमेवादिः व्यवहारः । स च देशः सर्वेपा वैदिकाना माययः । तत्र ये वादेः + उशीनर- देशश्च सहिताः कुरुपञ्चालदेशाः सन्ति, तेपो देशानां ये राजानः, ते 'राजा' 'इति' अनेन शब्देन व्यवनियन्ते । 'ऊ यां दिधि' वर्गरूपायाम् , मनुष्यस्य सञ्चाराभावात् तत्र राजानो नोदाहताः, किन्तु इन्द्रस्यैवाभिपेक उताः। तस्यां दिश्यभिपके ण 'स! इन्द्रः 'परमेष्ठी' परमपदै अवस्थितः , 'प्राजापत्यः' प्रजापतिसम्बन्धी अभवत् ॥ कृत्स्न मिन्द्राभिषेक निगमयति- "स एतेन महाभिपके- गाभिपिता इन्द्रः सर्वा जितौरजयत् सल्लिोकानविन्दत् सर्वेषां देवानां बैठा मतिष्ठां परमना मगच्छ साम्राज्यं भोज्यं खाराज्यं वैराज्यं पारमेठर राज्य माहाराज्य माधिपत्यं जिल्लास्मिलोके स्वयम्भूः स्वराळमृतो ऽमुमिन्त्स्वर्ग लोके सर्वान् कामानामा ऽमृतः समभवत्-समभवत्" इति । पूर्वोताामिकेप अभिषिक्तः , 'अहो मह शरीरेण प्रामोऽखि परमा गतिम् । उत्तरान् वा कुपन पुण्यानघ वाप्यमरावतीम्" इति महा भा० १२ प० २८४१। 'नवेशिक सर्वगुणोपपन्न ददानि के यस्तु नरो दिजाय । स्वध्वायचारित्रगुणान्विताय तस्यापि लोका कुरुपूतरेषु-नि च सर्वर २९५ । वश इत्यस्येवाचारविपर्ययणकारहययोगेन च महाभारतादी मिना कि शिवि रिति । तथा हादिपर्वणि 'शिविरौशीनर.'-इवि ३६४८ ।

·॥ ऐतरेयनाणम् ॥ इन्द्रः 'जिती जेतव्याः सर्वा युद्धभूमी: अजयत् । तेन जयेन सर्वान् लोकान् ‘अविन्दत्' अलभत ; देवानां मध्ये 'श्रेष्ठाम्' अतिशयेन प्रशस्तबम, 'प्रतिष्ठा' सर्वानतिक्रम्यावस्थानं 'परम- ताम्' उत्कृष्टल मगच्छत् । जातितः उत्तमत्वं शैवम् , गुणै. रुत्तमत्वं परमत्वम् । सामाज्यादीनि पदानि अघिल्लोके 'जित्वा' प्राप्य 'वयम्भूः' प्रजापतिरूपः , 'खराट्' खतन्वराजः, 'अमृतः' इतरमनुष्यवदल्पकाले मरणरहितः सन् 'अमुष्मिन्' परोक्षे स्वर्ग लोके सर्वान् ‘कामान् भोगान् प्राप्य 'अमृत' मरपरहितो मुक्तः समभवत् । अभ्यासोऽध्यायसमाप्ताः ॥ ३ (१४) । इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयवादाणस्य अष्टमपचिकायां वतीयाध्याये (अष्टविंशाध्याये) वतीयः खण्डः ॥ ३ (१४)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमधाचतुरी देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरनुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवरसायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रका-नाममाथे ऐतरेयवादाणस्य प्रष्टमपचिकायाः तीयोऽध्यायः। -- ·॥ अथ चतुर्थाध्यायः॥ (त) ॥ अथ प्रथमः खण्डः ॥ -on.on- ॥ॐ॥ स य इच्छेदेवं वित्तत्रिय मयं सर्वा जितीर्जयेतायं सल्लिोकान् * विन्देतायं सर्वेषां रातां'थैठा मतिष्ठा परमतां गच्छेत' सामाज्यं भोज्यं खाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठा राज्यं माहाराज्य माधिपत्य मय समन्तपर्यायी स्वात्मार्वभौमः सार्वा- युष'+ आन्नादा परार्धात्' पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराकिति त मैतेनेन्द्रेण महाभिषेकेण' क्षत्रिय शापयित्वा ऽभिषिञ्चेद याञ्च रात्री मनाया याच प्रेतासि तदुभय मन्तरेणष्टापूतं ते लोक' सुकृत मायुः प्रजा वृक्षीय यदि मे द्रुह्येरिति सय इच्छेदेवंविरक्षत्रियो ऽह' सर्वां नितौर्नयय' मह सल्लिोकान् विन्देयं मह' सर्वेषां राजां' श्रेय मतिष्ठां परमतां गच्छेय'सायाज्यं भोज्यं 'खाराज्यं वैराज्यं पारमा राज्य माहाराज्य माधिपत्य महं • “मन लोकान" क, 'सोलोकान्' म, "मोनीकान्ड । 1 "सर्वायुप" क, ख। +शपयित्वा ।

·॥ ऐतरेयवाणम् । समन्तपर्यायी स्यां सार्वभौमः सार्वायुष' आन्तादा परार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराक्रिति स न विचिकित्सेस ब्रूयात्मह घडया यां च रावी मजाये ऽहं 'यां च प्रेतासि तदुभयमन्तरेगोष्टापूर्त मे लोक' सुकृत मायुः प्रजां वृञ्जीथा यदि ते द्रुह्येय मिति ॥ १ (१५)॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः । पुरुषार्थाभिषेकार्य मादावैन्द्राभिषेचनम् । उक्त मत्र पुमर्थोऽय मभिषेक उदीयते ॥१॥ त मभिषेक विधत्ते- "स य इच्छेदेववित क्षत्रिय मयं सर्वा जितीर्जयेताय सर्वोलोकान् विन्देतायं सर्वेषां राजा येष्ठा मतिष्ठा परमता गच्छेत साम्राज्यं भोन्यं खाराज्यं वैराज्यं पारमेठा राज्य माहाराज्य माधिपत्य मय समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुप प्रान्तादा परार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकरामिति त मेतेनैन्ट्रेण महाभिषेकेण चविय शापयित्वा ऽभिपिच्छेद"- 'एवं वित्' इन्द्रसम्बन्धिमहाभिपेकविद 'य. प्राचार्य: क्षत्रिय प्रति सर्वजयादिफल मिच्छेत् , 'म:' प्राचार्यः क्षत्रिय मेतं "शापयित्वा' शपथ कारयित्वा , 'एतेन' पूर्वोक्तेन इन्द्र- सम्बन्धिना महाभिषेकविधानेन 'त' चविय मभिपिवेत् । कीदृशी फले या पति, साभिधीयते-'भय' क्षषियो जेतम्या: सर्या गुबभूमीजयेत् ; तथा 'मर्वान् लोकान्' देशविशेषान् लभेत; 'सर्वपा रानां मध्ये येठायाधिपत्यान्तगुणयुमो भवेत् ; 'समन्त। पर्यायी' देगत. कालतः सर्वव्यापी स्यात् ; 'पा पन्तान' समुद्र इति ।

·॥ पटगपचिका।४।२॥ २३८ , तीरपर्यन्तं सार्वभौमत्व देशव्याप्तिः, 'पा परार्धात्' परागदा- भिधेयकालसम्यापर्यन्तं सर्वायुपत्व' कालव्याप्तिः; एवंविधो भूत्वा समुद्रपर्यन्तायाः पृथिव्याः एक एव राजा घस ; 'पति' अन. वेच्छया प्राचार्या महाभिषेक ण त मभिषिक्षेत् ॥ भापयित्वेति यदुतां, त मेष शपथप्रकार दर्शयति- “याच रात्री मजावेथा, याच प्रेतामि, तदुभय मन्तरेणेष्टापूतं ते लोक' सुक्कत मायुः प्रजा हनीय यदि मे ट्ठोरिति" इति । अभि- पियमान ! हे क्षत्रिय ! यद्याचार्याय मे 'होः' द्रोहं कुर्याः , नदानी बयां रात्रि मजायेयाः यस्यां रावावुत्पन्नोऽसि , 'याञ्च रात्रि प्रेतासि' यस्यां रात्रीमरिष्यसि, 'तदुभय सन्तरेण' उत्पत्ति- मरणदिनयोईयोर्मध्ये 'ते' तव टापूत' श्रौतस्मात्त कर्मय', तथा पुण्यलोक, तहेतुभूत मन्यदपि सुकतं , दीर्घ मायुः , पुत्रादिकां 'बल्लीय" त्वत्तो वर्जयेयम् ; 'इति' एतद आचार्यस्य वाक्यम् । तदेतदगीकारयित्वा पश्चादभिपिञ्चेत् आचार्यः ॥ क्षत्रियाथी याही फलपरम्परा कामयित्वा शपथं कारयति, क्षत्रियोऽपि तादृशीं फलपरम्परा काम्यमानः शपथं कुर्यात् । तदेतत् चत्रियवाक्यं दर्शयति- “स य इच्छेदेवंवित क्षत्रियो हिं सर्वा जितीयेय महं सर्वोलोकान् विन्देय महं सर्वेषां राज्ञां हा मतिठां परमतां गय साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठय राज्य माहाराज्य माधिपत्य महं समत्तपर्याधी स्यां सार्वभीमः सावायुप प्रान्तादा पराह्यत् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकरामिति, सन विचिकित्सेत्, सब्रूयात् सहयदया, याच रात्री मजाये ऽहं याच प्रेतास्मि, तदुभय मन्तरेणेष्टापूर्त मे लोक मुक्कात मायुः मनां बनीथा यदि ते द्रुह्येय मिति" इति । 'या' क्षत्रियः ·२४. ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ 'एकवित्' महाभिषेकमाहात्म्याभिन्नः, सर्वजयादिकं समुद्रपर्यन्तं, प्रथिव्या मेकराजत्वपर्यन्तं फलजात मिच्छेत् (पूर्वत्राचार्यवाक्य- त्वात् जयेत विन्देतेत्यादिः प्रथमपुरुषप्रयोगः , अव तु क्षत्रिय- वाक्यत्वात् जयेय मित्यादिः उत्तमपुरुषप्रयोगः), 'सः' क्षत्रियः फलकामी 'न विचिकित्सेत्' भाचार्योते ऽर्थे संशयं न कुर्यात् । 'सः' क्षत्रिय आचार्यस्याभीष्ट शपथ मेवं कुर्यात् ,-है आचार्य ! अहं यदि ते ढोयम् , तदानी व मम जन्ममरणमध्यवर्तीष्टा- पूर्तादिकं सर्वे 'वनीथाः' नाशयेः, इति श्रदया सहितं शपथ ब्रूयात् ॥ १ (१५)॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य अष्टमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनचत्वारिंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥ १ (१५) । . - ॥ अथ हितीयः खण्डः ॥ अथ ततो याच्चतुष्टयानि वानस्पत्यानि सम्भ- रत' नैव्यग्रोधान्यौदम्बराण्याश्वत्यानि नामाणीति' क्षत्र वा एतद वनस्पतीनां यन्न्यग्रोधी' यन्नैय्यग्रो- धानि सन्भरन्ति क्षत्र मेवामिंस्तद्दधाति भोज्य वा एतद् वनस्पतीनां यदुदुम्बगै यदौदुम्बराणि सम्भ- रन्ति भौज्य मेवास्तिद्दधाति साम्राज्यं वा एतद ·॥ अष्टमपच्चिका । ४।२॥ २४१ बनस्पतीनां यदश्वत्यो' यदाश्वत्थानि सम्भरन्ति साम्राज्य मेवाधिस्तद्दधाति खाराज्यच ह वा एतद्. वैराज्यच्च वनस्पतीनां यत् नक्षी यस्माचाणि सम्भ- रन्ति खाराज्यवैराज्ये एवास्मिंस्तद्दधात्यथ ततो ब्रूयाच्चतुष्टयान्योषधानि सम्भरत तोक्मकृतानि चौहीणां महावीहीणां प्रियङ्गनां यवाना मिति तचं वा एतदोषधीनां यद् ब्रोहयो यद् बौहोणां सोका सभरन्ति चन मेवास्मिंस्तद्दधाति सामाज्यं वा एत. दोषधीनां यन् महावीहयो यन्महावीहीणां तोक्म सम्भरन्ति साम्राज्य मेवास्मिंस्तद्दधाति' भोज्यं वा एतदोषधीनां यत् प्रियङ्गवी' यत् प्रियङ्कनां तोक्म सम्भरन्ति भोज्य मेवास्मिंस्तहधाति सैनान्यं वा एतदौषधीनां यद्यवा' यद्यवानां तोक्म सम्भ- रन्ति सैनान्य मेवास्मिंस्तधाति ॥३(१६) । सम्भारान् विध- "अथ ततो याचतुष्टयानि वानस- त्यानि सम्भरत, - नैय्यग्रीधान्यौदुम्बरायाखत्यानि प्रामाणीति" -दति । 'प्रय क्षत्रियशपथानन्तरम् , यत आचायेंगाभिषेकः कर्तव्यः , 'तत:' कारणादाचार्यः परिचारकान् ब्रूयात,- वन- पतिसम्बन्धीनि न्यग्रोधादीनि (फलानि चतुर्विधानि ) हे परिचारकाः ! सम्पादयतेति ॥ * बधनौचिहान्त कतपदइय घच पुनश्योनाचि ।

·२४२ ॥ ऐतीयवाद्मणम् ॥ तन वृक्षचतुष्टय क्रमेण प्रमंसति- "चवं वा एतद वन- स्पतीनां ययग्रोधो; यत्रैव्यग्रोधानि सम्भरन्ति, क्षत्र मेवास्मिंस्तद्द धाति ; भौज्य वा एतद वनस्पतीनां यदुदुम्बरो ; यदौदुम्बराणि सम्भरन्ति, भोज्य मेवामिंस्तद्दधाति ; साम्राज्यं वा एतद् वनस्प। तीनां यदश्वत्थो ; यदाश्खत्यानि सम्भरन्ति, साम्राज्य मेवामिंस्त. द्दधाति; स्वाराज्यञ्च ह वा एतद वैराज्यञ्च वनस्पतीनां यत् प्लक्षो; यत् लाचाणि सम्मरन्ति , स्वाराज्यवैराज्ये एवासिंम्तधाति"- इति । न्यग्रोधस्य वनस्पतीनां मध्ये राजवद व्याप्ताधिक्यात् चत्र- वम् ; उदुम्बरादीनां भौज्यादिसाधनत्वात् तद्रूपत्वम् । अतथतुर्विध- मलसम्पादनेन यजमाने क्षत्रभौन्यादीनि फलानि सम्पादयति । सम्भारान्तराणि विधत्त “अथ ततो ब्रूयाच्चतुष्टयान्योष- धानि सम्भरत तोक्मक्कतानि,-व्रीहीणां , महावीहीणां , प्रियङ्गना , यवाना मिति"-इति । 'अर्थ' नैयग्रोधादिफल- सम्पादनानन्तरम् , यतो ब्रीद्धायडुरसम्पादन मपेक्षितम् , 'सत.' प्राचार्य एवं ब्रूयात्,-हे परिवारकाः ! 'तोक्म कतानि' अपुरनिमित्तान्यौषधिद्रव्याणि चतुर्विधानि सम्पादयत। सूक्ष्म बीजरूपा व्रीहयः , प्रौढकीजरूपा महावीहयः , प्रियङ्गयो यवाय प्रसिद्धाः । चतुर्विध मोपषिद्रव्यं प्रमंसति- "क्षवं वा एतदोषधीनां यद बोहयो । यद मोहोगा तोक्म सम्मरन्ति , शत्र मेवास्मिंस्त- दृधाति सामान्य वा एतदोषधीनां यन्म हामीहयो; यन्महा- बीहीणां तोक्म समरन्ति , साम्राज्य मेवास्मिंस्तद्दधाति ; भोज्यं वा एतदोषधीनां यत् प्रियङ्गवो ; यत् मियङ्गना तोक्म सम्भरन्ति ; भोज्य मेवामितहधाति; सैनान्यं वा एतदोपधीनां यद्यवा;

·॥ अष्टमपच्चिका। ४ । ३ ॥ २४३ यद्यवाना तोक्म सम्भरन्ति, सैनान्य मेवास्मिंस्तधाति" इति । पोषधीनां मध्ये बीहीणां वलहेतुत्वात् शत्रत्वम्, महाबीयादीना मपि अनुष्ठानद्वारा साम्राज्यहेतुत्वात् तद्रूपत्वम् । अतो ब्रीधादि. तोक्माना मडुराणां सम्पादनेन यजमाने चवसामाज्यादिकं सर्व सम्पादयति ॥२ (१६) । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयब्राह्मणस्य अष्टमपच्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनविंशाध्याये) हितीयः खण्डः ॥ २ (१६)॥ ॥ अथ वतीयः खण्डः ॥ अथामा औटुम्वरी मासन्दी सम्भरन्ति तथा उक्त ब्राह्मण मौदुम्बरश्चमसो वा पात्री वीदुम्बरणाखा तानेतान्तसम्भारान्सम्भृत्यौटुम्वर्या पायां वा चमसे वा समावपेयुस्तेषु समोप्तेषु दधि मधु सर्पिरा- तपवा आपो'ऽभ्यानीय प्रतिष्ठाप्यता मासन्दी मभिमन्वयेत वृहच ते रथन्तरच पूर्वी पादौ भवती वैरुपच्च वैराज चापरी 'शाकररैवते शीर्षण्ये नौध- सञ्च कालेयं चानूथै ऋचः प्राचौनातानाः सामानि तिरश्चीनवायर्या यजूंप्यतीका यश आस्तर थीरुप- ·२४४ । ॥ ऐतरेयनाधणम् । वईणं सविता च ते बृहस्पतिश्च पूर्वी पादौ धार- यतां 'वायुश्च पूषा चापरौ' मित्रावरुणो शीर्षण्ये अश्विनावनूच्ये' इत्यथैन मेता मासन्दी मारोहयेट वसवस्त्वा गायोग्य छन्दसा' त्रिवता स्तोमेन रथ- न्तरेण सामा रोहन्तु' तानन्वारोह साम्राज्याय रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसां पच्चदर्शन स्तोमेन बृहता' साना गेहन्तु तानन्वारोह भौजप्रायोदित्यास्त्वा जागतेन छन्दसा' सप्तदर्शन स्तोमेन वैरूपेण सामा ऽऽरोहन्तु तानन्वारोह खाराज्याय विश्वे त्या देवा आनुष्टुभेन छन्दसै कविंशेन स्तोमेन 'वैराजेन साना रोहन्तु तानन्वारोह वैराजमार्य मरुतश्च त्वाङ्गिरसथ देवा अतिच्छन्दसा छन्दसा त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन रैव- तेन साना रोहन्तु तानन्वारोह पारमेष्याय साध्याश्च त्वाप्तवाश्च देवाः' पातेन छन्दसा त्रिणवेन स्तोमेन शाकरेण साम्ना रोहन्तु तानन्वारोह राज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय खावश्यायातिष्ठा- यारोहस्येता मासन्दी मारोहयेत् त मेतया मासन्या मासीनं रानकर्तारो ब्रूयुर्न वा अनभ्युत्क्रुष्टः पत्रियो यौर्य का महत्यम्येन मुरमोशामेति तथेति तं राज- कारोऽयुरकोशन्तीम जना अभ्युत्कोशत समान 'सन्दमा'-प्रति । एव मिहोपवादि।

·२४५ ॥ अष्टमपञ्चिका । ४।३॥ सामाज्य भोज भोजपितरं 'खराजं खाराज्यं विराज वैगज्यं परमेष्ठिनं पारमेष्ठी रानानं राजपितरं चत्र मजनि क्षत्रियो ऽजनि विश्वस्य भूतखाधिपतिरजनि विशा मत्ता नियमिवाणां हन्ता ऽननि ब्राहाणानां गोप्ता ऽजनि धर्मस्य गोप्ता ऽजनीति त मभ्युत्क्रुष्ट मेवंविदभिषेक्ष्यन्नेतय भिमन्वयेत ॥ ३ . (१७) ॥ आसन्धादिसम्भारान् विधत्ते- “अथामा बौदुम्बरी मा. सन्दी सम्मरन्ति ; तस्या उक्त ब्राह्मण मौदुम्बरसमसो वा पात्री वोदुम्बरयाखा; तानेतान्त्सम्भारान्सम्भृत्यौटुम्बयाँ पात्रा वा चमसे वा समावपेयुस्तेषु समोसेषु दधि मध सपिरातपवर्था पापो ऽभ्यानीय प्रतिष्ठाप्यता मासन्दी मभिमन्वयेत"-इति । 'अथ' वानस्पत्यौषधिसम्भारानन्तरम् , 'मम्म क्षत्रियायौदुम्बरो मासन्दी सम्पादयेयुः। 'तस्याः' चासन्या विधायक 'वाणं' “प्रादेश- माताः पादाः" इत्यादिना पूर्व मेवोकम् ।। चतुष्कोणी दण्ड्युल: पापविशेपथमस: # आकारनियमरहिता • माय एष एस पण किश्चिदपाठव्यत्ययेन पूर्व मपि गुग (१९१४.)। +14..११.१.१.4.1 चमसो देवपाम'-रवि. स... १६८। 'पौटुमरेप चमन .. किना-इति मत. हा....।।१। दशीधरत-पाधवमबाटनिमिय स भाति । 'दस मसान्तानामध' इति का.चौ.८२१ । सवमत'- तिच मामयम् । बधा सहिता , विधीनु सन्धत । मानु माइपायसिन । पीतु , मेदामोधर, पायाववि । वादा यो १५, १३.) भाष्य द्रष्टव्यम् । .

·ततः ॥ ऐतरेयनामणम् ॥ 'पात्री' । तयोः पात्रीचमसयोरन्यतर मौदुम्बरं सम्मादयेत् । यहा, पात्री मृन्मयी , शाखा चौदुबरी सम्पादनीया । पात्रीचमसयोरन्यतरस्मिन् वानस्सत्यौषधिसम्मारान् समावपेयुः । समोप्तेषु तेषु सम्भारेषु दध्यादीनां सेचनं कृत्वा घमसं भूमौ प्रतिष्ठाप्य एता मासन्दौं वक्ष्यमाणमन्त्रेणाभिमन्त्रयेत् ॥ तं मन्वं दयति- "बहच ते रघन्तरञ्च पूर्वी पादौ भवतां, वैरूपच वैराज चापरी, भाकररैवते शीर्षणे, नौधसञ्च कालेय चानूच्ये, ऋचः प्राचीनातानाः , सामानि तिरथीनवाया, यजूंष्य- तौकाशा, यश प्रास्तरण, यीरुपबईणं, सविता च ते वृहस्पतिश्च पूर्वी पादी धारयता, वायुश्च पूषा चापरी, मित्रावरुणो शीर्षसे, अखिनावनूच्चे इति"-इति । इन्द्रासन्दीप्रतिपादकवाक्यवदय मन्त्री व्याख्येयः॥ अभिमन्त्रणादूई माचार्यकर्त्तव्यं दर्शयति- "अथेन मेता मासन्दी मारोहयेद"-इति । 'अर्थ' अभिषिक्तम् 'एन' क्षत्रिय एतस्या मासन्धारुढ' कुर्यात् ॥ तन मन्त्र दर्शयति- "वसवस्वा गायत्रेण छन्दसा , विता स्तोमेन, रथन्तरेण साम्ना रोहन्त , तानन्वारोह साम्राज्याय 3; रुद्रास्त्वा बेष्टुभेन छन्दसा , पञ्चदशेन स्तोमेन , बहता साना रोहन्तु, तानन्वारोह भोज्याय ; आदित्यास्त्वा जागतेन छन्दमा, • पाशविविश यति । सारी परिमाको मध्यसxter; 'पुणे. डामपानी' प्रादेशमाची समचतुरमा पर्थात् पाषपरिमितपरिमयसखाताको "पिटपायो' विधारयो पनिविपुषा सेवाकारनियमपिता ति विषका । श्री.11.३६. या...। HT१. पारस दरम्यम्। 3 काया.

·॥ अष्टमपश्चिका । ४ । ३ ॥ २१७ . . सादगेन स्तोमेन, वैरूपेण साना रोहन्तु ; तानन्वारोह खारा- ज्याय ; विवे त्वा देवा श्रानुष्टुभेन छन्दसैकविंशेन स्तोमेन, वैरा. जेन साना रोहन्तु; तानन्वारोह वैराज्याय ; मरुतश्च त्वादि- रसव देवा प्रतिच्छन्दमा छन्दसा , त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन , रेवतेन साना रोहन्तु ; तानबारोह पारमेष्ठयाय ; साध्याश्च बाप्पाथ देवा: पाझेन छन्दसा , निगवेन स्तोमेन , याक्वरेण साना रो- हन्त ; तानन्वारोह राज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय स्वावग्या- यातिष्ठायारोहेत्येता मासन्दी मारोहयेत्” इति । इन्द्रारोहण- मन्ववत् व्याख्येयम् तत आरोहणकर्तुः अमयोज्यत्वात 'पारोहामि'-इत्युत्तमपुरुषः, अन त्वापार्यप्रयोज्यत्वात् 'पारोह' -इति मध्यमपुरुषः । तत्रत्ययोः पन्चमपठमन्त्रयोः अत्र क्रम. विपर्यासोऽध्ययनसम्प्रदायप्राप्तः (२२४३०)। अनेन मन्त्रण आचार्यः प्रासन्यां क्षत्रिय मारोहयेत् ॥ मारोहणाच मभ्युत्क्रोशनं विधत्ते- "त मेतत्या मासन्या मासीनं राजकारो ब्रूयुर्न वा अनभ्युत्कुष्टः चत्रियो वीर्य कर्तु महत्यभ्येन मुस्क्रोगामेति ; तथेति ; तं राजकारो ऽभ्युत्क्रोग- न्तीम जना अभ्युत्क्रोशत समाज साम्राज्यं भोज भोजपितर' स्वराज खाराज्य विराज वैराज्य परमेष्ठिनं पारमैठं राजान राजपितर'; त मजनि, चवियो.जनि, विश्वस्य भूतस्याधि- पतिरजनि, विशा मत्ता जिन्यमित्राणां हन्ता जनि, ब्राह्मणानां गोप्ता जनि, धर्मस्य गोमा जनीति" इति । रानः कारो 'राजकारः' पिटभानादयः । इन्द्रविषयाभ्युरकोयनवाक्यवदिदं यावयं व्याख्येयम् ॥ - * १२(१.१.. पारम्प इष्टव्यम् । + १२०• पं: पारम्भ दरम्यम् ।

·२४८ - ॥ ऐतरेय ब्राह्मणम् ॥ पाचार्यस्य चवियाभिमन्त्रणं विधत्ते - "त मभ्युत्क्रुष्ट मेव विदभिपेक्ष्यवेतयाभिमन्वयेत" इति । पूर्ववद (२२८ पृ.) व्याख्येयम् ॥ ३ (१७) इति धीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवादा पस्य अष्टमपच्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनविंशाध्याये) टतीयः खण्डः ॥ ३ (१७)॥. ॥ अथ चतुर्थः खण्डः ॥ निषसाद धृतवतो वरुणः पत्याखा“सामा- ज्याय भौज्याय स्वारानग्राय वैराजवायं पारमेष्ट्याय राजधाय' माहाराजाायाधिपत्याय खावश्यायाति- छाय सुक्रतुरिति त मेतया मासन्या मासीन' मेवं- वित् पुरस्तात् तिष्ठन् प्रत्यङ्मुख औदुम्बर्याया शाखया सपलाशया जातरूपमयेन च पवित्रगान्त- र्धायाभिषिञ्चतीमा आपः शिवतमा दूत्यतेन टचेन देवस्य त्वेति च यजुषा भूर्भुवस्स्वरित्येताभिश्च व्याह- तिभिः ॥ ४ (१८)॥ पुरणादण्यामान एष खय। अदिच तत्र इयो, पाउभेद (२२९५.)।

·। अष्टमपचिका। ४।५ ॥ २४८ एतयचे युक्त (२४५४० ६५०) मन्वं दर्शयति-निषसाद धतव्रतो वरुणः पत्याखा साम्बाज्याय भौन्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमष्ठयाय राज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय खावश्या- यातिष्ठाय सुक्रतुरिति" इति । पूर्ववद (२२८४० ) व्याख्येयम् ॥ अभिमन्त्रणादूर्भ मभिपेकप्रकार दर्शयति- "त मेतस्या मासन्द्या मासीन मेवं वित् पुरस्तात् तिष्ठन् प्रत्यड्मुख श्रीदु- वर्या,या शाखया सपलाया जातरूपमयेन च पवित्रेणान्त- (याभिषिञ्चतीमा आपः शिवतमा इत्येतेन चेन, देवस्य वेति च यजुषा, भूर्भुवस्स्त्ररित्येताभिय व्यातिभिः" इति। इन्द्राभि- घेकवाक्यवद ( २३०४० ) व्याख्येयम् । ४ (१८)। इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाधाणस्य अहमपधिकायां चतुर्थाध्याये (एकोनचत्वारिंशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१८) । मथ पञ्चमः खण्डः प्राच्यां त्वा दिशि वसवो देवाः पड्मिश्चैवं पञ्च- विशेरशोभिरभिषिक्षन्वेतेन च ढचेनतेन च यजुषै- ताभिश व्यातिभिः सामाजमार्य दक्षिणमा ला दिशि रुद्रा देवाः पड्भिश्चैव पञ्चदिशैरहोभिरभि- पिन्वतेन च टचेनतेन च यजुपैतामिय व्याह- ·२५. ॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ तिभिभौजाय प्रतीच्या ला दियादित्या देवाः षड्- भिश्चैव पञ्चविंशैरहोभिरभिषिञ्चन्तेन च टचेनै- तेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः स्वाराजाायोदोच्या वा दिशि विश्वे देवाः षडभिश्चैव पञ्चविंशरहोभि- रभिषिचन्त्वतेन च दृचेनतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिरानमायोर्हायो त्वा दिशि मस्तश्चाङ्गि- रसश्च देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविगैरहोभिरभिषिच- न्वेतेन च ढचेनतेन च यजुपैताभिश्च व्याहृतिभिः पारमेष्ठयायाया त्वा ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि साध्याश्चाप्तप्राय देवाः षभिश्चैव पञ्चविंशेर- होभिरभिषिचन्वेतेन च टचेनतेन च यजुषैता- भिच व्यावृतिभी राज्याय 'माहागज्यायाधिपत्याय खावश्यायातिष्ठायेति स परमेष्ठी प्राजापत्यो भवति स एतेनैन्ट्रे गा महाभिषेकाभिषितः क्षत्रियः सर्वा जितीर्जयति सल्लिोकान - विन्दति' सर्वेषां राता' थेठा मतिष्ठा' परमतां गच्छति सामाज्यं भोज्यं खाराज्यं वैराज्यं पारमेठं राज्यं माहाराज्य माधिपत्यं लिया ऽस्मिलोके । स्वयम्भूः स्वराळतो मुग्मिनस्वर्ग लोके सर्वान् कामानाला ऽमृतः सम्भ- • “सोसा" घ. "मान योगर', 'मावा' या ·॥ अश्मपछिका। ४।५॥ २५१ वति य मेतेनैन्द्रेण महाभिषेकेण क्षत्रियं शापयित्वा ऽभिषिञ्चति ॥ ५ (१८)। अभिषेकादूई मभिमन्त्रण माह "प्राच्यां त्वा दिगि वसवो देवाः पड्भिश्चैव पञ्चविशेरहोभिरभिषिचन्वेतेन च टचेने- तेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः साम्राज्याय ; दक्षिणयां त्वा दिशि रुद्रा देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविंशरहोभिरभिषिञ्चन्त्वेन च टचेनतेन च यजुषेताभिश्च व्यातिभिभौंज्याय ; प्रतीयां त्वा दिश्यादित्या देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविभैरहोभिरभिषिञ्चन्तेन च चेनतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः स्वाराज्याय ; उदीया वा दिशि विश्वे देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविगैरहोभिरभिषिचन्वेतेन च चेनतेन च यजुताभिय व्यातिभिवेंरान्याय ; यां त्वादिशि मरुतयाङ्गिरसच देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविंशरहोभिर- भिपिञ्चदेतेन च तचेतन च यजुताभिश्व व्यातिभिः पार- मेडयाय ; अस्यां वा ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दियि साध्या- शाप्तवाय देवाः पभिश्चैव पञ्चविगैरहोभिरभिपिञ्चवेतेन च बनतेन च यजुषैताभिश व्याहतिभी राज्याय माहारान्यायाधि- पत्याय खावश्यायातिष्ठायेति ; स परमेष्ठी प्रानापत्यो भवति"- इति। उन्होन मन्त्रेणाभिमन्वितः क्षवियः परमेष्ठिपदस्य योग्या भूखा प्रजापतेः सम्बन्धीति ॥ महामिपेक मुपसंहरति- "स एतेनेन्द्रेण महाभिषेकेणामि- पितः क्षत्रियः सर्या जितीजयति , सर्वाल्लोकान् विन्दति, सर्वेपां रानांठा मतिठी परमतां गच्छति ; सामाज्यं मौज्य स्वाराज्य वैराज्यं पारमेठी राज्यं माहाराज्य माधिपत्य जित्वा मिाँसोके , ·२५२ ॥ ऐतरेयवादणम् ॥ खयम्भूः स्वराळस्तो ऽमुभिन्त्सर्गे लोके सर्वान् कामानामा ऽमृतः सम्भवति, य मेतेनेन्द्रेण महाभिषिकेण चलियं शापयित्वा ऽभिषि- चति" इति । 'य' क्षत्रिय प्राचार्यः स्वद्रोहराहित्याय शपथं कारयित्वा इन्द्रसम्बन्धिना महाभिपेकेण अभिषिञ्चति, सोभि- पितः चनियः इन्द्रवत् सर्व जयादि फल प्राप्नोति ॥ ५ (१८)। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाह्मणस्य अष्टमपचिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनचत्वारिंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (१८)॥ ॥अथ पठः खण्डः। इन्द्रियं वा एतदनिजीके यद्दधि' यद्दधा ऽभिषिश्चतीन्द्रिय मेवास्मिंस्तद्दधाति' रसो वा एप ओपधिवनस्पतिपु यन् मधु 'यन् मध्वाभिषिञ्चति रस मेवास्मिंस्तदधाति तेनो वा एतत्पशूनां यद् घृतं यद् घृतेनाभिपिञ्चति तेज एवामिंस्तद्दधात्यमृतं वा एतदस्मिनोके - यदापो' यदगिरभिपिञ्चन्यमृतत्व मेवास्तिद्दधाति सो ऽभिपित्तो ऽभिपके ब्राम- गाय हिरण्यं दद्यात् सहस्रं दद्यात् क्षेवं चतुष्पाद .,...[441307, feat", T..."

·। अष्टमपत्रिका । ४ । ६ ॥ दद्यादथाप्याहुरसङ्ख्यात मेवापरिमितं दद्यादपरि- मिती वै नत्रियो ऽपरिमितखावरुद्या इत्यघामै सुराकस हस्त आदधाति खादिष्ठया मर्दिष्टयां पवख सोम धारया इन्द्राय पातवे सुत इति तां पिवेद यदन शिष्टं रसिनः सुतस्य यदिन्द्रो अपिबच्छ- चौमिः इटं तदस्य मनसा शिवेन सोमं राजान मिह भक्षयामि अभि त्वा वृषभा सुते सुत सृजामि पीतये ढम्या व्यवहौ मद मिति यो ह वाव सोम- पीथः सुरायां प्रविष्टः' सहैवैते नैन्द्रेण महाभिषेके- णाभिषिक्तय क्षत्रियस्थ मचितो भवति'न सुरा तां पीरवा ऽभिमन्त्र येतापाम सोमशन्नो मवेति तदधै- वादः प्रियः पुत्रः पितर प्रिया वा जाया पति'सुखं शिव मुपस्पृशत्याविसस एवं हैवैतेनैन्द्रेण महाभिषे. केणाभिषिक्तय क्षत्रियस्य सुरा वा सोमो वान्यहा- नाचं 'सुखं शिव मुपस्पृशल्याविससः ॥ ६ (२०) । अभिपेवासाधनानि दवादिगव्याणि प्रमंसति-"इन्द्रिय या एतदमिझोके यहधि, यहा ऽभिषिक्षतीन्द्रिय मेवाम्-ि सद्दधाति ; रसो वा एप भोपधिवनस्पतिपु यन् मधु, यन् मचा- भिषिञ्चति रस मेवामिंस्तद्दधाति ; वेजो वा एतत् पशूनां यद हतं , यद एतेनाभिषिञ्चति तेज एवाधिस्तद्दधाति ; पमृतं वा पतदमिन् लोके यदापो, यदहिरभिपिवत्वमृतल मेवामिंसद

·1
A
॥ ऐतरेयनाम गम् ॥
धाति" इति। दन इन्द्रियपाटवडेतत्वाद् इन्द्रियलम् । मधुनः
पुष्पजन्यत्वेन प्रोपधिवनस्पतिरसत्वम् । तस्य निरधभास्वरत्वेन
पशुतजस्त्वम् । अपां चाम्यायनहेतुत्वादमतत्वम् ।
रभिषिक्त सति यजमान इन्द्रियादिकं सम्पादयति ॥
प्राचार्याय दक्षिणादानं विधत्ते "सोऽभिषितो ऽभिपके
बाधाणाय हिरण्य दद्यात् , सहसं दद्यात् , क्षेत्रं चतुष्पाद्दद्याद;
अथाप्याडुरसध्यान मेवापरिमितं दद्यादपरिमितो वै क्षत्रियो
ऽपरिमितस्यावरुड्या इति" इति । हिरण्यस्यैव सझा सहस
मिति, सहस्रनिष्कपरिमित मित्यर्थः । चतुष्पाच्छब्देन गवादिक
मभिधीयते । पूर्वोक्तसहस्रपक्ष मपेक्ष्याधिकाभिप्रायेण अमलात
मिति पक्षान्तर मुक्तम् ; तस्यैव व्याख्यान मपरिमित मिति ।
इयदेवेति सङ्ग्यानियमो नास्ति किन्त स्वयत्यनुसारण प्रभूत
भव दद्यात् ।
क्षत्रियो दि देशाधिपतित्वेन 'अपरिमितः'
बहुधनयुक्ताः, पतः 'अपरिमितस्य' प्रभूतस्य फलस्य सिद्धार्थ
मित्यभिप्रायेण पक्षान्तरम् ॥
दक्षिणायां दत्ताया माचार्यकत्र्तव्यं दर्शयति - "प्रथा
सुराकसं हस्त मादधाति, खादिठया मदिया पवख सोमधारया
इन्द्राय पातवे सुत इति"-इति । 'प्रथ' दचिणास्वीकाराद.
नारम् , 'पो' प्रस्य क्षत्रियस्य हस्ते मुरया पूर्ण फांस्यपान
० “सपा पदणे मध्यम्, रिया कपनम् ।
पचनपमको माप, सुरपंच पोरम ।
००००। पमुपोषिको निष: -दिम... - "मिर
भोग समित-मित माधि पर सुभ्य, , पोम पोम fally,
पहातोयोपिम, पतार-तारिपादिय."-विवार. यो....।

·॥ अष्टमपच्चिका।।।६॥ खादिश्येति मन्त्रेण स्थापयेत् । सच मन्त्र, कलङ्गाभिपके व्याख्यातः (२०२१० ५५०)॥ क्षत्रियकर्त्तव्यं दर्शयति- "तां पिवेद , यदव शिष्टं रसिनः सुतस्य , यदिन्द्री अपिबच्छचीभिः , इदं तदस्य मनसा शिवेन , सोम राजान मिह भक्षयामि ; अमि त्वा वृषभा सुते, सुतं सृजामि पीतये, तम्या व्यश्रुही मद मिति" इति । 'ता' कास्य. पावस्था सुरां क्षत्रियो यदनेतिमन्वदयेन पिवेत् । 'अन' कांस्य पाने 'रसिनः' रसयुक्तस्य 'सुतस्य' अभिषुतस्य व्रीह्याद्यगुरजस्य पेयद्रव्यस्य यत् 'शिष्ट” योऽवशिष्टो भागः, 'यत्' च द्रव्य "शचीभि' कर्मविशेषः संस्कृत मिन्द्रो ऽभिवत् । शचीयदा कर्मनाम * । 'ह' अस्मिन्त्राभिषेकाकर्मणि 'सोमं राजान' सोम- सदृशं 'अस्य' पेयट्रव्यस्य , 'तदिदै' स्वरूपं 'शिवेन' गान्तेन भक्तियुक्तेन मनसा भक्षयामि। सोऽय मेको मन्त्रः । (वा० सं० १९. ३५.) हे 'सपम' श्रेष्ठ ! इन्द्र । वा मभिलक्ष्य 'सुने अन्ि द्रव्ये अभिषुते सति 'पीतये तव पानार्थ 'सुतम्' भभिपुतं द्रव्यं 'सृजामि' वधस्ते ददामि । 'सम्प' तेन द्रव्येण टप्ती भव । 'मद" हर्ष 'व्ययुहि' विशेषण प्राप्नुहि । प्रय हितीयो मन्त्रः (सं० ८.४५. २२.)॥ तदिदं पानं मसति- “यो ह वाव सोमपीथः सुराया :- पिष्ट , सईदेतेनेन्द्रेण महाभिषेकेणाभिपित्तस्य चवियस्य भक्षिती भवति; न मुरा"-इति । 'यो १ वाव' यः खलु सोमपीच.' मोमस्य पानपिरोपः 'मुरायो' सुराद्रव्ये प्रविटोऽस्ति , 'एतेन' सोमपानविशेष महेव पूतिन्द्राभिषेकविधानेन अभिपित्तस्य निष.२२१२निर ...,.१३८ ·॥ ऐतरेयवाहणम् क्षत्रियस्य द्रव्यविशेषो भक्षितो भवति ; न तु सुरा भक्षिता भवति । सोऽय मन्वयस्य महिमा ॥ पानादूई मभिमन्नणं विधत्ते- "तां पीत्वा ऽभिमन्वयेता- पाम सोम, शवो भवेति" इति । "अपाम सोमम्"-इत्यूगेका (सं० ८.४५.३.२), "शनी भव" इति द्वितीया (सं०८. ४८. ४. 8); तान्या मभिमन्वयेत ॥ इदानी दृष्टान्तेन पानं प्रशंसति- "तद्यथैवादः मियः पुत्रः पितर', प्रिया वा जाया पति, सुखं शिव मुपस्मृसत्याविस्रसः, एवं हैवैतेनेन्द्रेण महाभिपेकेणाभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य सुरा वा सोमी वान्यहाबाद्य सुखं शिव मुपस्पृशत्याविससः" इति । 'तत्' तत्र पाने, पादौ लौकिक निदर्शन मुच्यते,- यथैव प्रियः पुत्रः शिवं सुख यथा भवति तथा पितर मुपस्पृशति , प्रिया वा जाया च पतिं यथा स्मृति । 'शिव' शान्तम् ; शास्त्रनिपिदमार्गेप यत् सुख, तत् नरकहेतुत्वादुग्रम् ; विहितमार्गेण तु तदभावा- छान्तम् । सुखस्पर्शस्यावधिर्नेत्याविस्रस इत्यनेनोच्यते । 'प्रा अविस्रसः' पा अविस्रंसनाद, देहपातपर्यन्त मित्यर्थः । यथा * “न वा एतयो न हिरण्य , यत् सौमम् नबी न पुमान् , यत् ग्रीय न सोभी न मुरा, यत सौरामणौसमय-इति • बा.१.८.५,३। “रा मनोने - प्रति निरु.१४.। "भाषायवचनादहिंसा प्रतोयेत"-इति, "भामायवचनादेतत् भवति"-इति प नि.........। "पाम मोम ममता पमूमागन्ध न्योतिरविदाम देवान् । दि मन मवान् कणपदरानिः कि म परिणत मार्चस्व"- वि तपाठ । “नो भादचापौर न्दी पितेव सोम स्नो समेतः। सपेव साय स धौर पापिसे भीम तारी. -इवि नपाठ, । .

·॥ अष्टमपञ्चिका । ४।७॥ सहय दृष्टहेतुः, 'एवं हैव' भनेनैव प्रकारेण पूर्वो केन्द्रमहा- भिषेकविधिना अभिषिक्तस्य नवियस्य मुरा वा मोमो वा भन्या, न्यबट्रव्याणि वा देहपातपर्यन्तं शान्तसुखस्स मेंप्रदानि ६ (२०) । इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकागे ऐतरेयनामणस्य प्रष्टमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनचत्वारिंशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥ ६ (२०) . ॥ प्रथ सप्तमः खण्डः॥ - एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण 'तुरः काव- यो जनमेजय पारिक्षित मभिषिषेच'तस्माटु नन- मेजयः पारिचितः समन्तं सर्वतः पृथिवों जयन् परो- यायाश्वेन च मेध्येनेजे' तदेषाभियन्नगाथा गीयते आसन्दौवति धान्यादं' रुक्मिणं हरितसजम् पख ववन्ध सार' देवेभ्यो जनमेजय इत्येतेन हवा ऐन्ट्रेण महाभिषेकेगा ' च्यवनो भार्गवः 'शायर्यात मानव मभिषिच तस्माद् भायांतो मानवः समन्त सर्वतः पुधियी नयन् परीयायाश्वेन च मध्येनेजे' देवानां शापि सचे गृहपतिरसतेन ह वा ऐन्द्रेण परिमायाम समित मांजरपति ३३

·२५८
॥ ऐतरेयनाधणम् ॥
महाभिषेकेण सोमशुष्मा वाजरत्नायनः शतानोक'
सानाजित मभिषिषेच'तस्मादु शतानीकः सात्रा-
जितः समन्त सर्वतः पृथिवौं जयन् परोयायावेन च
मध्येनेन एतेन ह वा ऐन्ट्रैग महाभिषेकेण पर्वतना-
रदावाम्बाध्य मभिषिषिचतुस्तस्मादाम्बाहाः समन्त
सर्वतः पृथिवी जयन् परीयार्याश्वेन च मेध्येनेज एतेन
ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदी युधा-
श्रौष्टि मौयसैन्य मभिषिषिचतुस्तस्माद युधांचौष्टि-
रौग्रसैन्यः समन्त सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाया-
श्वेन च मेध्येनेज एतेन ह वा ऐन्द्रण महाभिषेकेगा
कश्यपी विश्वकर्माणं' भौवन मभिषिषेच' तस्मादु
विश्वकर्मा भौवनः समन्त सर्वतः पृथिवीं जयन्
परोयायाश्वेन च मेध्येनेने भूमिह जगावित्युदा-
हरन्ति' न मा मर्त्यः कश्चन दातु मर्हति विश्वकर्मन्
भौवन मां दिदासि निमध्ये ऽहं सलिलय मध्ये
मोघस्त एष कश्यपायास सगर इत्येतेन हवा
ऐन्द्रेण महाभिषेकेण' वसिष्ठः सुदासं पैजवन
मभिषिषेच तस्माटु सुदाः पैजवनः समन्त' सर्वतः
पृथिवीं जयन परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एतेन ह
वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण संवतं आङ्गिरसो मरुत्त

·॥ अष्टमपटिका । ४ ॥ ७॥ २५९ माविक्षित मभिषिषेच' तस्माद मरुत्त आविक्षितः समन्त सर्वतः पृथिवी जयन् परीयायश्वेिन च मेध्ये- नेजे तदप्येषः: श्लोकोऽभिगोती मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तच्यावसन गृहे आविक्षितस्य कामप्रेविटे देवाः सभासद इति ॥ ७ (२१)॥ उक्त महाभिषेक चिरन्तनशिष्टाचारोदाहरणेन मयंसति- "एतेन ह वा ऐन्द्रय महाभिषेकष तुरः कावषेयो जनमेजय पारिचित मभिषिषेच; तस्मादु जनमेजयः पारिचितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाखेन च मध्येनेजे"-इति । कव. पस्य पुवः, तरनामको महर्षिः , परिक्षितपुत्रं जनमेजयम् , उन्ल- विधानेन अभिविषेच; तस्मादेव कारणात् जनमेजयः 'सर्वतः' सर्वामु दिक्षु पृथिवीं 'समन्तम' अन्तेन समुद्रतीरेण संयुक्ता यथा भवति तथा 'जयन्' विजय प्राप्नुवन् 'परीयाय' परितपचार । अभिषेकमाहात्म्येनैव दिग्विजय कृतवानित्यर्थः । पभिषेक- प्रसादादेव 'मध्येन' यागयोग्येन प्रश्वेन च 'ईजे' प्रष्टवान् , पाव- मेधं कृतवानित्यर्थ.॥ मित्रथै काश्चिद गाथा सदाहरति- "नदेषाभियनगाथा गीयते"-इति । 'तत् तस्मिन् जनमेजयहत्तान्ते 'एपा' वक्ष्यमाणा 'गाथा' यनविषया गीतिः वैदिकः पभितो गीयते । तो गाया दर्मयति-"पासन्दीवति धान्याद सक्रिय हरित- भखं ववन्ध सारज' देवेभ्यो जनमेजय इति"-ति । पासन्दीवानिति देशविरोषस्य नामधेयम् । तस्मिन् देगे जनमे. ० पुसायीरिक निमिपाठ । सजम्, ·। ऐतरेयबाधणम् । जयो 'देवेभ्यो देवार्थ यागयोग्य म बबन्ध । कीदृश मखम् ? 'धान्यादं धान्य मेवात्ति , 'रुक्मिण' काशब्देन ललाटगतं श्वेत. लान्छन मुपलक्ष्यते , तदुत्वम् , हरितवर्षा सक् यस्यासी 'हरित- सक्' पुष्पमाला व वर्णो देहं न्याय्य वर्तत इत्यर्थः, सारं कर्मसु श्रेष्ठ याम गच्छतीति 'सारङ्ग। 'इति' अनया गाथया जनमे- जयस्य अभिषेकमहिमोदाहृतः ॥ जनमेजयवत् शार्यातनाम राजान मुदाहरति- "एतेन हवा ऐन्ट्रेण महाभिषेकया च्यवनो भार्गवः पार्यातं मानव मभिः विषेच ; तस्माद शार्यातो मानव समन्तं सर्वतः पृथिवी जयन् परीयायाखेन च मेध्येनेजे; देवानां हापि सले ग्रहपतिरास"- इति । भूगोः पुत्रः, यवननामको महर्षिः, मनुवंशोत्पर्व भार्यातनामक राजानम् अभिषिषेच। तस्मात् फल पूर्ववत् । किञ्च देवानां सम्बन्धिनि सोऽपि शार्यातो गृहपतिरभूत् ॥ शतानीकनामान राजान,मुदाहरति- "एतेन ह वा ऐन्द्रेण' महाभिषेकेण सोमरमा वाजरनायनः शतानीक साताजित मभिषिषेच; तमादु शतानीकः सात्राजितः समन्तं सर्वतः प्रथिवीं जयन् परीयायावेन च मेध्येनेजे"-इति । सोमएम. नामकः करिन महर्षिः, स च वाजरत्नस्य पौतः।। तथाविधी अनिः , सत्राजितः पुत्र यतानीकनामक पत्रियम् मभिषिषेध ।। भेषं पूर्ववत् ॥ माम्बाहानामानं राजान मुदाहरति- "एतेन इ वा ऐन्टेण महाभियेकेण प्रर्वतनारदावाम्बाष्ठय मभिभिपिपिचतस्त- मादाम्बाष्ठाः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायावेन , मध्येनेजे"-इति।

·॥ अष्टमपत्रिका । ४।७॥ युधायौष्टिनामक मुयसेनस्य पुत्र राजान " मुदाइरति- "एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदो युधांचौष्टि मौन- सैन्य मभिपिषिचतस्तस्मादु युधांपौष्टिरोग्रसैन्यः समन्तं सर्वतः पृथिवी जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे"-इति । "भुवनाख्यस्य पुत्र विश्वकर्मनामकं राजान- “मुदाहरति- "एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण कश्यपो विखकर्मा भीवन मभिषिषेच ; तस्मादु विश्वकर्मा भौवनः समन्तं. सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाखेन च मेध्येनेजे"-इति भौवनाभिषेकमाहात्म्यं प्रशंसितुं पुरातनमहर्षिप्रोक्त मुदा- हरणं दर्मयति- “भूमिई जगावित्युदाहरन्ति" इति । 'भूमिः' देवता 'जगौ भौवन प्रति किश्चिद वाक्यं गाथारूप मुतावती, 'इति' एवं पूर्व महर्षयः उदाहरन्ति । तां गायां दर्शयति- "न मा मत्यः कंचन दातु मईति विश्वकर्मन् भौवन मा दिदासिय, निमध्ये ऽहं सलिलस्य मध्ये मोघस्त एष कश्यपायास सगर इति"-इति । भुवनाख्यस्य पुव! हे विश्वकर्मन् । कचिदपि मनुष्यः 'मा' भूमि दात" नाईति। पत एव मीमांसका विचार्य सर्वसदाने महाभूमिदान निवारितवन्तः । एवं सति, ''मां' भूमि 'दिदासिथ' कश्यपाय त्वदीयाचार्याय दातु मिच्छसि, पहंत 'मलिलस्य' समुद्रस्य मध्ये 'निमट्ये निमज्जनं करिष्ये ; तथा सति, 'ते कम्ययाय' बदीयाचार्यस्य कश्यपस्य 'एष सगरः' भूमिप्रतिग्रहविषयः 'मोघः पास व्यर्थ एव बभूव । 'इति' दंग मपि महाभूमिमन्ननं महाभिषेकमहिना निवारित मिति तात्पर्यायः । • मो. द........: मम्।

·-
॥ ऐतरेयनाद्रायम् ॥
सदा इत्येतबामक पिजवनस्य पुत्रं राजान मुदाहरति-
"एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण वसिष्ठः सुदास पैजवन
मभिषिच ; तमाद सुदाः पैजवनः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन्
परोयायाखेन च मेध्येनेजे"-इति ।
अविक्षिनामकस्य पुत्र मरत्तनामानं राजान मुदाहरति-
"एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण संवर्त आङ्गिरसो मरुत्त मा-
विक्षित मभिषिच ; तस्माद् मरुत्त प्राविक्षितः समन्तः सर्वतः
पृथिवी जयन् परीयायावेन च मध्येनेजे"-इति । संवर्तनामकी
महर्षिः , अङ्गिरसः पुत्रः ।
तेन कृतं मरुत्ताभिषेक प्रशसित श्लोक मुदाहरति- "तद.
प्येषः श्लोकोऽभिगीतः" इति। 'तत्' तस्मिन् अपि मरुत्ताभि-
पेकमाहात्म्ये 'एषः' वक्ष्यमाण: 'शोकः' पादबद्धो मन्त्रः 'भभि-
गीत: अभितः सर्वैः पठितः।
तं सोकं दर्शयति- "मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे,
प्राविचितस्य कामप्रेविश्वे देवाः सभासद इति"-इति। मरुत्त.
नानी राजो ग्रह मरुत्सन्ज्ञका देवाः भोजनकाले परिवेषणस्य
कर्तारो भूत्वा अवसन् ; तथैव 'प्राविक्षितस्य' प्रविचित्-मुनस्य
'कामप्रेः' सर्वकामपूरितस्य मरतस्य गृहे 'विश्व' सर्वे देवाः
'सभासदः सभाया मुपविष्टाः, सेवन्त प्रति शेषः । 'इति' एष सर्वो
ऽपि महाभिपेकस्य महिमेत्यभिप्रायः ॥ ० (२१) ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्यप्रकारे
ऐतरेयनाधणस्य अष्टमपक्षिकायां चतुर्थाध्याये
( एकोनचलारिंभाध्याये ) सप्तमः खण्डः ॥ ० (२१)।
"

·॥ अष्टमपधिका।४।८॥
૨૯૨
॥ अथ अष्टमः खण्डः ॥
-
~
।
एतेन ह वा ऐन्ट्रेण महाभिषेके गोदमय आयो
ऽस मभिषिषेच' तस्माद्दङ्गः समन्त सर्वतः पृथिवीं
जयन् परीयायश्वेिन च मेध्येनेजे स होवाचालोपालो'
दश नागसहस्राणि दश दासीसहस्राणि ददामि ते
ब्राह्मणोप माऽस्मिम् यजे वयखेति
तदप्येते श्लोका अभिगीताः
याभिर्गोभिरुदमय 'भैयमेधा + अयाजयन
हे हे सहस्र वहाना मात्रेयो मध्यतो ददात्
अष्टाशीतिसहस्राणि' श्वेतान् वैरोचनो हयान्
प्रष्टीन् का निभृत्य प्रायच्छद यजमाने पुरोहिते
देशादेशात्ममोहानां सर्वासा माढादुहितगाम्
दशाददात्महस्राण्यायो निष्ककण्ठाः
दश नागसहस्राणि दत्त्वात्रेयो ऽवचनुके
श्रान्तः पारिकुटान प्रैस दानेनाङ्गस्य ब्राह्मणः
शतं तुभ्यं शत' तुभ्य मिति स्मैव प्रताम्यति
सहस्रं तुभ्य मिस्तो प्राणारा प्रतिपद्यत
दूति ॥८(२२)॥
।
+ "प्रयमेधा",घ
,।
"वाना'च।
"हामीति समापि"छ, घ,,,।
"महीन्"का

·२६४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ . 'स' भयम् 'मलोपान' - अङ्गनामक राजान मुदाहरति- "एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेणोदमय आयो ऽङ्ग मभिषिपेच ; तस्माहङ्गः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायावेन च मेध्येनेजे"-इति । उदमय- नामकः कश्चित् महर्षिः प्रवेः पुत्रः, अङ्ग मभिषिच । तस्याङ्गाभिषेकस्य माहात्म्य' दयितुं कञ्चिद वृत्तान्त माह- “स होवाचालोपाङ्गो, दश नागसहस्राणि दश दासी. सहस्राणि ददामि ते , ब्राह्मणोप माऽस्मिन् यन्न इयखेति"--- इति । यो ऽय मङ्गनामको राजा उक्तः महदस्याइसौष्ठवः , सम्पूर्णावयव इत्यर्थः । स कदाचित खकीया- भिषेककर्तरि उदमयनामके पुरोहिते स्वाय यागं कुर्वाणे मति, तं प्रत्येव मुवाच । हे ब्राह्मण ! 'अस्मिन् वदीये य माम् 'उपवयस्व' समाधानं कुरु ; भह मागत्य त्वदीययन्ने दक्षिणा- सम्पूयथें तुभ्यं गजसहस्राणि दासीसहस्राणि च ददामीति * । सेयं बहुदानसम्मत्तिः, सदुद्दिश्य महाभिषेकप्रसादलब्धा । एव मेवार्थ प्रपञ्चयित लोकानुदाहरति- "तदम्येते शीकर अभिगीताः" इति । 'तत्' तस्मिन्त्रयङ्गराजपुरोहितस्य यागे दानप्रतिपादकाः 'एते' पञ्च लोकाः 'अमिगीता.' सर्वतो भिन्न: . पठिताः॥ सत्र प्रथमं शोक माह "यामिर्गोभिरुदमयं प्रेयमेधा। प्रयाजयन् , हे सहस्र बहाना मावेयो मध्यतो ऽददात"- इति । प्रियमेधस्य पुत्राः 'प्रेयमेधाः' महर्षयः, उदमयनामक भराजपुरोहित' 'याभिर्गोभिः' दक्षिणारूपाभिः 'अयाजयन्', ता गावी वक्ष्यन्त इति अपः । 'वदम्' इति शतकोटिसजाया भूल न “दम नागसमाथि, दश दासौमसापित-दवि वियते । C ·॥ अष्टमपचिका।1८॥ नामयम् * । 'बहानां' शतकोटिसङ्ख्याकानां गवां मध्ये , प्रतिर दिनं है हे सहस्र 'मध्यतः' मध्यन्दिनसवने अत्रिपुत्र उदमयो, दत्तवान् ॥ हितीय लोक माह- "अष्टाशीतिसहस्राणि, श्वेतान् वैरोचनी हयान् , प्रष्टीन् नित्य प्रायच्छद यजमाने पुरोहिते"-. इति । 'वैरोचन:' विरोचनस्य पुत्रः अङ्गनामको राजा, स्वकीय- पुरोहिते उदमयनामके 'यजमाने' यागं कुर्वाणे , खय मागत्य अष्टाग्रीतिसहस्रसचानखान् श्वेतवर्णान् 'प्रष्टीन्' पृष्ठवाहनयोग्य. वयस्कान्, 'निवृत्य' खकोयाखबन्धनस्थानानिस्सार्य 'प्रायच्छत् दत्तवान् । द्वतीयं श्लोक माह "देशादेगासमोहानां सर्वासा मान्य. दुहिटणाम् , दशाददात्सहसाखात्रेयो निष्ककण्डाः" इति । . . - • दश, [ग], सहयम, प्रवृतम् , प्रयुतम् , नियुतम् , अर्बुदम् , म्पर्बुदम् , नियम् , बदम् , पचितम् । एवाय महया क्रमाद दशगुणोत्तरा, वैदिक्प सो.'वा० १० १५ २ द्रष्टव्यम् । तथाच प्रयत मिति लक्षस्यैव नामान्तरम् , पर्बुद मिति प कोटेनोमान्तरम् , एक शतकोट म स्यानिख मिति , तथा 4 मिसि तु स्थात् मध्यकोटरेव नामधेय मिति विचार्यम् । कस्यचिन्भते वि पाशब्दः स्थान वामिति दारासार्थे । तथा च 'बहाना' स्थिराणां दानार्थरचिगना गया मिति , देवयजन- मार्गस्थानो गका मिति वार्य सम्भाब्येत । नानपदव्याख्यान सा. बा... सा. भा. द्रष्टव्यम् । चतुरशीस्पधिक त्रयोदशसहरेक बई (बर ) भवति । धादि- हिरणेन •-+ सप्त च (२९०५ ७, ८५• -दति शुत्यु तानि समाधिक- शत बानि चौगोभीतरनाक चतुर्दशवत्वेन सापौगानि,- 'पदात् कधि मारे नियुतानि चतुर्दशा-ति (२८.)। एक चतुर्दशनचाप महाधिकालभायो । यस पक्षमा मोकेन समते-पनदंगाना पवा समा- विकसनशकः । दर तमोत्यसंहवापि पयोद-इनि-इति भाग. प्र. ९१.२० शोकम १...योकस र म्याश्याने मामी श्रीधर । . मित्युत्ता भवति ।

·३
.
॥ ऐतरेयवाझणम् ॥
'देशाद्देशात् दिग्विजयकाले तत्तद्देशविशेषात् 'समोळ्हानां'
सम्यक् 'आ' समन्तात् 'जढानाम् आनीतानाम् 'भाव्यदहिवणां'
धनिकपुत्रीणां सर्वासां 'दश सहस्राणि 'भावेयः' 'पङ्गराजपुरो.
हितो दत्तवान् । तारा दुहितरो 'निष्ककणा' आभरणोपेत.
कल्युक्ताः॥
चतुर्थ श्लोक माह- "दश नागसहस्राणि दत्त्वावेयो ऽव.
पनुके , थान्तः पारिकुटान् प्रेसद दानेनास्य ब्राह्यणः" इति ।
भराजस्य पुरोहितो ब्राह्मणः भावेयः , प्रवचनुकनामदे गज.
संहस्राणि दशसङ्ख्याकानि दत्वा , दानेन यान्तः सन् 'पारि-
कुटान्' परिचारकान् 'प्रेसत्' प्रेषितवान् , हे परिचारकाः ! यूय'
दत्तेत्येव मुक्तवानित्यर्थः ॥
पञ्चमं शोक माह- "शतं तुभ्यं गतं तम्य मिति व प्रता.
म्यति, सहन तुभ्य मित्युजा मापानम मतिपद्यत इति" इति ।
परिचारकाणा मप्यग्रे एककयो वल मशः , तुभ्यं गतं तुभ्य
मत मिति गतसाझा प्रोल्ला; तत्रापि 'प्रताम्यति सीव' ग्लानि
मेव पासवान् । ततः शतसयां परित्यज्य सहसं तम्य मित्युका,
तस्या मपि समायर्या बहुयः प्रोबायां यान्तः सन् , 'माणान् प्रति-
पद्यते स्म' मध्ये मध्ये यमपरिहाराय दीर्घखास सतवान् इत्यर्थः ।
पदराजस्य पुरोहितयागे तादृशमामयं महाभिषेकमसादनन्ध
मिति तात्पर्यायः ॥ ८(२२)
इति योममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे
ऐतरेयनाचणस्य पष्टमपधिकाया पाचाये
(एफोनचत्वारिंगाधाये) पटमः खण्डः । ८ (२२)।
---

·॥ अष्टमपञ्चिका । In
॥ अथ नवमः खण्डः।
एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण' दीर्घतमा
मामतेयो भरतं दौष्पन्ति - मभिषिषेच' तस्मादु
भरतो दोषन्तिः समन्त सर्वतः पृथिवी नयन्
परीयायांवर च मेध्यैरीजे
तदप्येते श्लोका अभिगीताः'
हिरण्येन परीवृतान् कृष्णालादतो । मृगान्
मष्णारे भरतो ऽददाच्छतं वदानि सप्त च
भरतस्यैष दोषन्तरग्निः साचौगुणे : चितः
यस्मिन्महस्रं ब्राह्मणां वहशी गा विभेजिरे
अष्टासप्तति भरतो दौष्पन्तियमुना मनु'
गङ्गाया वृत्रने ऽवधात् पञ्चपञ्चाशतं हयान
त्रयस्त्रिंशच्छतं राना ऽश्वान् वध्वाय मध्यान्
दौष्पन्तिरत्यगादाजी'मायां मायवत्तरः
महाकर्म भरतस्य न पूर्वे नापरे ननाः
दिवं मत्व इव हस्ताभ्या नौदापुः पञ्चमानवा'
इत्येतं इ वा ऐन्द्र महाभिषेकं वृहदुध कपि-
दुर्मुखाय पाञ्चालाय प्रोवाच ' तमादु दुर्मुखः
से 'दीयनिक, 'दी पनि', घ, प, 1 एमिनरापि।
"पान प्रदती क, "autमदनोप, ग ।
। “मापि
1"मायावर

·- ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ पाञ्चालो' राजा सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन परीयायैतं ह वा ऐन्द्र महाभिषेक वासिष्ठः सात्यहव्यो ऽत्यरातये जानन्तपये प्रोवाच तस्मादत्य- राति नन्तपिरराजा सन् विद्यया' समन्त' सर्वतः पृथिवीं जयन परीयाय स होवाच वासिष्ठः सात्य- हव्यो ऽजैषी 'समन्त सर्वतः पृथिवीं महन मा गमयेति स होवाचात्यराति नन्तपियंदा ब्राह्मणो- त्तरकुरून् जयेय मथ त्व मु हैव पृथिव्यै राजा त्या सेनापतिरेव ते ऽहं या मिति स होवाच वासिष्ठः सात्यहव्यो' देवक्षेत्र वै'तन्न वैतन्मयो जेतु मई त्य- द्रुक्षो वै म आ ऽत दूद दद इति' ततो हात्यराति जानन्तपि मात्तवीर्य निःशुक्र ममित्रतपनः शुष्मिणः शैव्यो । राजा जघान' तस्मादेवं विदुषे ब्राह्मणायैवं चक्रुषे' न क्षत्रियो दुह्येनेद्राष्ट्रादव पद्येयन्नेहा म प्रायो जहदिति-जहदिति ॥ ८ (२३)। ॥इत्येतरेयवाह्मणेऽष्टमपचिकायां चतुर्थोऽध्यायः॥ ४॥ दुष्पन्तस्य पुत्रं न भरताख्यं राजान मुदाहरति-"एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण दीर्घतमा मामतयो भरतं दीप्पन्ति मभिपिषेच; तस्माद् मरतो दोप्पन्तिः समन्तं सर्वत पृथिवीं * अयोक, ४,य। " पमपुर"मा ·॥ अटमपश्चिका । ४८ २६८. जयन् , परीयायाखेर प मध्येरीजे" इति । ममताख्याया: स्त्रियाः पुती 'दीर्घतमा' इत्येतनामा मुनिर्भरत मभिपिपच । भरतोऽपि दिग्विजयेन पृथिवी परीब , मेध्यैरराखेरपीजे । 'उच' -इति निपातयोः समूहः समुच्चयार्थः । भरताभिपकमाहात्म्य दर्शयितुं लोकान् उदाहरति-- "तदप्येते श्लोका अभिगोता."-इति । 'तत्' तमिन् भरतामि- कामाहात्म्ये अपि 'एते वक्ष्यमाणाः पञ्च श्लोकाः परिगीयन्ते । वव प्रथमं शोक माह "हिरण्येन परीवृतान् कणा- छुलदतो मृगान् ; मणारे भरतोऽददाछुतं बहानि सप्त च".- इति । मृगगब्देनात्र गजा विवचिताः; मृगवदिति बाहुल्य- विवचया वा मृगशब्द 1 तेव्च गजा: 'हिरण्येन परोहताः' सर्वा-- भरणयुक्ताः, शरीरसुध्या वर्णोत्कर्षे सत्यत्यन्त कृष्णाः प्रतिभासन्ते, शल्लाभ्यां दन्ताभ्यां युक्ताः। ताहयान् गजान, मणारनामके देणे, भरतनामको राजा दत्तवान् । शत मित्यादिना तत्समो. यते । 'बहम्'-'वृन्दम्'-इत्येतो पर्यायी * । बन्दशब्दच शत- कोटिवाचित्वेन गणितग्रन्थकारैर्दथितः ॥ "एक दश च शतं च सहसञ्चायुतनियुते तथा । प्रयुतकोव्यर्बुदबन्द स्थान स्थानाद दशगुणात्” इति न । * मात्र मान किञ्चिन् पश्याम । "एकदशशतसहमायुतलचप्रयुवकोटय क्रमश । अर्बुद मबज (शह। खनिखाँ मापद्मशडवस्तुमात् । नसधिय मध्य पराई मिति दशगोचरा मचा समाया व्यवहारार्थ कता' पूर्व"-इति लीला. "एक दम शत चैव सहस मयुत बा। खप च नियुन चैर कोटिरवुद मेव च । हन्द खर्चा निखरंच भजपनी च सामर । अन्त्य मय पराई च दशवा यथीतरम्'-इति प्रमाण पु.। -

·॥ एतरयमाणम् ॥
atforwarपाधि पनि' सताधिकशतसङ्ख्याकानि ।
ranो गजान पापानिपी ।
मामा- "भरतस्यैष दोषन्तेरग्निः साचीगुणे
(NEB साहस' मात्रणा वहशी गा विभेजिरे"-इति ।
पाजीनामगुणी कारिमविद् देशे दुष्पन्तपुत्रस्य भरतस्थ एपोऽग्नि-
पि, पग्निचयनं कृतवानित्यर्थ, । 'यस्मिन्' अग्निचयने
रामायाका माधणा: 'वदश.' प्रत्येक शतकोटिसझया 'गा:
विजिर गवा विभागं कृतवन्त ॥
रतीय मोक माह- "अष्टासा भरतो दोषन्तिर्यमुना
मत गनायां व ऽवधात् पञ्चपञ्चायतं हयान्" इति । 'मेध्ये-
गरी'-इत्युत्तम् (२६८० १,३५०), तेषा मखाना सध्या
भनीच्यते। अष्टाधिका सातिः 'प्रवासमति' ताम्, मखाना मष्टा-
भाति पन्तपुत्रो भरत: 'यमुना मनु' यमुनायास्तीरे 'भबभात'
भवपान , सापती खमेधान् क्तवानित्यर्थः
'गङ्गाया'
महातीरे उयानामके देशे च पञ्चाधिकपञ्चाशत्सङ्ख्याकान् हयान्
'पधार' ययान् , तावतो ऽवमेधान् कृतवानित्यर्थः ॥
पाय भोका माह "त्रयस्त्रियच्छतं राजा खान् बध्वाय
शणाम; दोपरिसरत्यगाद्रानो माया मायवत्तर" इति। यमुना-
तीर गणातीरेप पतष्ठिता अश्वाः त्रयस्त्रियदधिकयतसयाका ।
नाantarम 'मध्यान्' यन्जयोग्यान विध्यु आक्रमेण बन्धन कला,
पोऽय राजा दीपतिः 'मायवत्तर' प्रतिययेन मायावी सन् ,
A. सफीयगनोर्मायाम् 'अत्यगात्' प्रतिक्रान्तवान् ॥
• 'बालि-स्पर विराणि गनरूपद्रयापि दे। मानवनि पार्थ शाह
+ A-इत्यस बपना मणत्ययय सात् मुक् । विवा।

·मटमपचिका। ४।८॥ मशतः, पञ्चमं शोक माह "महाकर्म भरतस्य न पूर्व नापरे जनाः; दिवं मत्य इव हस्ताभ्यां नोदापुः पञ्चमानवा इति"- इति। 'भरतस्य रानो यदेतत् 'महाकर्म', नदेतत् 'पूर्वे' पित्रा- दयो न कर्तुं गताः , 'पपरे जनाः पुत्रपौवादयश्च न कत्तुं मताः । तत्र दृष्टान्तः । यथा मनुष्यो 'दिव' वर्ग हस्ताभ्यां स्पष्टु एवं 'पञ्चमानवाः' निपादपत्रमाः चलारी वर्णाः - 'नोदापुः तदीय कर्म प्राप्नु ममताः । सोऽयं सर्वोऽपि महाभिषे. कस्य महिमेत्यर्थः॥ अथ सम्प्रदायक वनमुखेन महाभिपेक' प्रशंसति- "एतं छ वा ऐन्द्र महाभिषेक बहदुक्थ ऋपिर्दुर्मुखाय पाचालाय प्रोवाच ; तस्मादु दुर्भुखः पाञ्चालो राजा सन् , विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् , परीयाय"-इति । हहदुक्थनामकः कश्चन ऋषिः, पञ्चालदेशस्वामिने दुर्मुखनाम्ने राजे त मैतम् इन्द्रसम्बन्धि महाभिषेक नवाच । तस्मादेव कारणात् स राजा सन् 'विद्यया' महाभिषेकनानेनैव सर्वास दिच समन्तं समयां पृथिवी जयन् , 'परीयाय' परितः सञ्चचार ॥ अथ ब्राह्मणस्योताभिपेकाधिकाराभावेऽपि तदिद्याधिकार- सद्भावात् तत्फलसिधिं दर्मयति- “एतं ह वा ऐन्द्रं महाभिषेक' वासिष्ठः सात्वहन्यो ऽत्यरातये जानन्तपये प्रेोवाच; तस्माहत्यग- तिर्जानन्तपिरराना सन , विद्यया समन्नं सर्वतः पृथिवी जयन् , परीयाय"-इति । वसिष्ठगोत्रोत्पनी 'वासिहः', सत्ययस्य पुत्र 'सात्यहव्यः', तादृयो मुनिः , अत्यरातिनामकाय जनन्तपपुवाय * "गभः पितरी देवा पसरा रवासात्यके. पवारी वर्ग निषादः पक्षम इत्योपमन्यव."-इविनिरु. २,२ २१ ·२७२ ॥ ऐतरेयनाद्याम् । ब्राह्मणाय, त मेतं महाभिषेक प्रोवाच । तम्प्रादेव कारणादय मत्यरातिर्जानन्तपिः स्वय मराजा सबम्यभिपेक विद्ययाः ,जयं प्राप्तः परितो गतवान् ॥ : यथा अभिषेके शपथं छत्वा गुरुद्रोहो न कर्त्तव्यः एवं विद्याया मपीति दर्शयति- “म होवाव वासिष्ठः सात्यहव्यो जैपो समन्तं सर्वतः पृथिवौं महन् मा गमयेति ; स होवाचा- त्यराति नन्तपियंदा ब्राह्मणोत्तरकुरून् जयेय मथ व मु हैव प्रधिव्यै राजा स्याः, सेनापतिरेव ते ऽहं स्था मिति; स होवाच वासिष्ठः सात्यहव्यो देवक्षेत्रं वै तन्न वैतन् मत्तों जेतु महत्वद्रुक्षो वै म आ ऽत इद दद इति ; ततो हात्यराति जानन्तपि मात्त- वीर्य निःशुक्र ममित्रतपनः शुष्मिणः शैव्यो राजा जघान -इति । सात्यहव्यो वासिष्ठो गुरुः , अत्यराति शिष्य मेव मुवाच,- हे अत्यराते ! विद्यासामर्थ्यात् पृथिवौं जितवानसि अतो 'मां: गुरु "महद् गमय' महत्वम ऐवयं प्रापय । ततः शिष्यो ऽत्यराति रेव मुवाच- मा भूदिदानी तव महत्त्वम् , हे 'ब्राह्मण' आचार्य ! यदा अहम् 'उत्तरकुरून्' एतन्नामकान् हिमवत्पर्वतस्योत्तरदेशान जयेयम् , तदानी व मेव पृथिव्याः राजा भव , अहं तु त्वदीय- सेनापतिरेव भवामीति । तत. सात्यहव्या वासिष्ठः 'सः', गुरुरेव सवाच,- हे अत्यराते ! हिमवत्पर्वतस्योत्तरतो यदस्ति, तद्देव. क्षेत्रम् , अतः तत् क्षेत्र मनुष्यो जेतुं नैवाहति ; त्वत 'मे' मद्यम् 'पद्क्षी ' द्रोह सातवानेव ; मदपेदितं महत्त्वं दातु मनिच्छु: सन् वचनार्थ यत् किञ्चिद उक्तवानसि; अतः शपथोलविनो गुरु- द्रोहिणः तव 'इद' सामर्थम् 'पा दें' अपहरामोति । 'तत' . *भरीरतरतो" ।

·॥ घाटमपचिका । ४।। सामोपहरणात् प्रत्यराति जानन्तपिम् 'पात्तवीर्य' गुरुपाप. इतवीर्यम् 'निःशुक्राम्' अपहततेजस्वं , कथित् शत्रुतापनः यिवि. पुत्रः शष्मिणास्यो * राजा 'जघान' इतवान् । एतदद्वत्तान्तकथनफल' दर्शयति- "तम्मादेवं विदुषे बाणा- यैवं चक्रुपे न चनियो द्रुधेबेद्राष्ट्रादव पद्येयं नेहा मा माणो जह- दिति-जहदिति"-इति । यस्माद गुरुद्रोहे महती हानिरुक्ता, 'तस्मात्' 'एवं विदुषे' महाभिषेकाभिनाय , ‘एवं चक्रुषे पभि- घेककरें, 'ब्राह्मणाय प्राचार्याय क्षत्रियो न दृश्येत् । केनाभि- प्रायेणेति, सोऽभिधीयते- 'राष्ट्रवाद' अस्माद् देशात् 'न इत् अव पोयम्' नैवापसो भूयासम् । अथवा मां प्राणो 'न इत् जहत्' नैव परित्यजलित्यभिप्रायः । अभ्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ॥ ८ (२३) ॥ - इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थमकाये ऐतरेयवाझयस्य अष्टमपच्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनचत्वारिंभाध्याये) नवमः खण्डः ॥ ८ (२३)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांयतुरी देयाद् विद्यातीर्थमहेखरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- यीवीरवुकभूपालसामान्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश' नामभाथै ऐतरेयनामणस्य अष्टमपच्चिकायाः चतुर्थोऽध्यायः ॥ --- * प्रभावी" ।

·॥अथ पच्चमाध्यायः॥ (त) ॥ अथ प्रथमः खण्ड.। •000-00- ॥ॐ॥ अथात: पुरोधाया एवं न ह वा अपु- रोहितस्य रातो देवा अन्न मदन्ति तस्मादाजा यक्ष्य- माणो 'ब्राह्मणं पुरो दधौत' देवा मे ऽन्न मदन्नित्य- नीन्वा एषः खान राजोदरते यत् पुरोहितं'तन्य पुरोहित एवाहवनीयो भवति जाया गार्हपत्यः पुत्रोऽन्वाहार्यपचनः स यत् पुरोहिताय करोत्याहव- नीय एक तज्जुहोत्यय यज्जायायै करोति गार्हपत्य एव तज्जुहोत्यथ यत् पुत्राय करोत्यन्वाहार्यपचन एव तज्जुहोति त एन शान्ततनवो ऽभिहुता अभि- प्रीताः खर्ग लोक-- मभिवहन्ति क्षत्रं च वलं च राष्ट्र च विशं च त एवैन मशान्ततनवो ऽनभिहुता अन- भिप्रीता स्वर्गालीकान्नुदन्ते चत्राच्च वलाच राष्ट्राच्च विशश्चाग्निर्वा एष वैश्वानरः पन्चमेनियंत् पुरोहि- . "यचामासो"क। भाष्ये च पचानरम खोलत। . खमंशोक' । + "सयासीवां वदने" , "खगोलोको नुदन्ते। ध, "स्वर्गलोकाबुदः" । चरवी मर पाडा ।

·२७५ । ॥ अष्टमपचिका ।५।१॥ तस्तख वाच्येदैका मेनिर्भवति पादयोरेका बच्येका हृदय एकोपस्थ एका ताभिर्व्वलन्तीभिर्दीप्यमाना- भिरपोदेति रानानं स यदाह व भगवी' ऽवात्मी- स्तृणान्यस्मा आहरतेति तेनास्य तां शमयति' या ऽख वाचि मेनिर्भवत्यय यदस्या उदक मानयन्ति पाद्यं तेनाय "तां शमयति यास्य पादयोर्मेनिर्भवत्यर्थ यदेन मलङ्कुर्वन्ति तेनाय तां शमयति' यास्त्र त्वचि मनिर्भवत्यथ यहेनं तर्पयन्ति तेनास्य तां शमयति' याय हृदये मैनिर्भवत्यथ यदयानामधी वेश्मस वसति तेनाय तां शमयति' यास्योपसे मेनिर्भवति स एनं शान्ततनुरभिहुतो ऽभिमौतः खर्ग लोक मभिवहति क्षत्रं च बलं च राष्ट्र च विशं च' स एवैन मशान्ततनुरनभितुतो ऽनभिप्रोतः स्वर्गालोका- चुदते क्षत्राच बलाच्च राष्ट्राच्च विशश्च ॥ १ (२४ ) ।। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ महाभिषेक ऐन्द्रो य. चवस्यासौ पुरोहितः । पौरोहित्वं ब्राह्मणस्य वक्तव्य मधुनोथते ॥१॥ तदेतत् प्रतिज्ञानीते- “अधातः पुरोधाया एवं"-प्रति । 'प्रध' चत्रियस्य महाभिषेककथनानन्तरम् , यतो ग्रामणस्य * "खमलीक" ।

·. ॥ ऐतरेयन्नाहरणम् ॥ पौरोहित्यं बुभुत्सितं भवति , 'श्रतः' कारणात् 'पुरोधाया एवं' पौरोहित्यस्यैव विधिः , उच्चत इति शेषः । तविधि दर्शयति- "न ह वा अपुरोहितस्य राजो देवा अन्न मदन्ति, तस्माद्राजा यक्ष्यमाणो ब्राह्मणं पुरो दधीत,-देवा मेव मदनिति" इति। यस्मात् अपुरोहितस्य राजः अब देवाः 'न पदन्ति' न भक्षयन्ति , 'तस्मात् राजा यक्ष्यमाणो ब्राह्मण पुरोहितं कुर्यात् । केनाभिप्रायेणेति , सोऽभिधीयते- देवाः मदीय मन मदन्विति तस्याभिप्रायः । 'प्रयच्यमाणः' इति वा पदच्छेदः । यागाभावेऽपि प्रजापालने धर्मबोधनाय पुरोहितः सम्मादनीयः॥ तदेतत् प्रशंसति- “अग्नीवा एषः स्वान् राजोहरते, यत् पुरोहितम्" इति । पुरोहित सम्मादयतीति यदस्ति, तेन 'एष.' राजा स्वर्गहेतून अग्नीनेवोहरते ॥ ताननीन् दर्थयति- "नस्य पुरोहित एवाहवनीयो भवति, जाया गाईपत्यः , पुत्रो ऽन्वाहार्यपचनः ; स यत् पुरोहिताय करौल्याइवनीय एवं तन्जु होत्यय यज्जायायै करोति गार्हपत्य एवं तज्जुहोत्यथ यत् पुवाय करोत्यवाहार्यपचन एव तज्जुहोति ; त एनं शान्ततनवो ऽभिहुता अभिमीताः स्वर्ग लोक मभिवहन्ति,- क्षवं च बलच राष्ट्र च विमं च"-इति । 'तस्य हरानः पुरो. चितादय एव पाहवनीयाद्यग्निस्थानीयाः । अन्वाहार्यपचनी दक्षिणाग्निः । 'स.' राजा पुरीहितादिभ्यो 'यत्' अपेक्षित करोति, तदेतदाहवनीयादिषु होमसमानम् । अतः पुरोहित- द्वारा 'ते' अग्नयः 'शान्ततनव.' स्वकीय मुग्ररुपवं परित्यज्य मभीष्टहोमेन प्रीता: 'एन' क्षत्रिय स्वर्गादिक प्रापयन्ति । 'त्र' .

·॥ अष्टमपषिका ।५।१ . मानसोरमादरूप गोर्यम् , 'वलं' गारीरम् , 'राष्ट्र' देगः , 'विट्' प्रजाः; पुरोहितादिनीत्वा तदेतत् सर्व प्राप्यते । विपचे वाधक माह "त एवैन ममान्ततनको निमिता अनभिप्रीताः सर्गालोफाबुदन्ते, धवाय बलाब राष्ट्राच विषय -इति । 'त एव' पुरोहितादयो भीटहोमाभावेन प्रीतिरहिताः 'प्रशान्ततनवः' स्वर्गादः 'एन' राजानम् मपनुदन्ते । पुनरपि पुरोहितं प्रकारान्तरेण प्रमंसति- "अग्निर्वा एप वैश्वानरः पञ्चमेनियंत् पुरोहितस्तस्य वायवेका मेनिर्मवति, पादयोरेका, बच्चेका , हरय एकोपस्थ एका, ताभिचलन्तीभि- र्दीप्यमानाभिरुपोदेति राजानं ; स यदाह का भगवो ऽवात्सीस्तृ- थान्यमा आहरतेति , तेनात्य तां गमयति यास्य वाचि मेनि- भवत्यथ यदस्मा उदक मानयन्ति पाद्यं, तेनास्य तां भमयति यास्य पादयोर्मे निर्मवत्यथ यदैन मलद्धर्वन्ति, तेनास्य तां शमयति यास्य लचि मेनिभवत्यथ यदेन' तर्पयन्ति, तेनास्य तां शमयति यास्य दृदये मेनिर्भवत्यथ यदस्यानारुद्धो वेश्मसु वसति , तेनास्य तो शमयति यास्योपस्थे मेनिर्भवति" इति । परोपद्रवकारिपी क्रोधरूपा शति: 'मेनि:'-इत्युच्यते , यथाम्ने ला, तहत् । अतो यः पुरोहिवास्ति, सोऽयं पञ्चविधमेन्युपेता वैश्वानरनामकाग्नि- समानः ; वागादौनि पञ्च मेनिस्थानानि च। अतः पुरोहितः 'ताभिः' मेनिमिः 'ज्वलन्तीमि.' ज्वालासहशोभिः , 'दीम्यमाना- भिः' परेषु दीप्ति सन्तापं कुर्वन्तीभिः सह राजानम् 'उपोदेति' समीपे प्राप्नोति । तदा 'म:' राजा हे भगवन् । एतावन्तं काल कुवावासी: ? एतस्य पुरोहितस्योपवेशनायें हे परिचारकाः ! 'पानि' लणनिमितानि कुमाघासनानि आहरत; 'ति' ·. २७८ ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ अनेन राजसम्बन्धिना प्रियवाक्येन , वाचि एका या 'मेनि:, बाधिका मतिः , तां स राजा शमयति । पाद्यार्थोदकानयनेन पादगता मेनि: शाम्यति । वस्वगन्धाद्यलारणेन त्वगगता मेनिः शाम्यति । धनादिना सन्तर्पणेन हृदयगता मेनिः शाम्यति । 'अस्य' राजेो वेश्मस 'अनारदः' विरोधरहितः भयनादिकं कुर्वन् विसमोण वसतीति यदस्ति, तेनापस्य गता मेनिः शाम्यति। रहे समागतस्य पुरोहितस्य एतावन्त उपचाराः कर्तव्या इत्यर्थः ।। अन्वयव्यतिरेकाभ्या मुक्तोपचार प्रसति- “म एनं शान्त तनुरभिहुतो ऽभिप्रीतः स्वर्ग लोक मभिवदति , क्षतं प बल' च राष्टुं च विशं च ; स एवैन मशान्ततनुरनभिहता ऽनभिप्रीतः स्वर्गालोकाचुदते, क्षत्राच बलाच्च राष्ट्राच्च विशव"-इति । उत्तर- पचारहीमेन प्रीती मया शान्ततनुः स्वर्गादिकं प्रापयतीत्यन्वयः । उत्तोपचारहोमाभावे स्वर्गादेरपनुदतीति व्यतिरेक. ॥ १ (२४) । इति श्रीमत्साय पाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाह्मणस्य अष्टमपच्चिकायां पञ्चमाध्याये (चत्वारिंशाध्याये) प्रथमः खण्डः ॥ १ (२४)॥ - ॥ अथ द्वितीयः खण्डः। अग्निर्वा एष वैश्वानरः पञ्चमनिर्यत् पुरोहित- तामी रानानं परिगृय तिउति समुद्र इव भूमि- ·॥ अष्टमपत्रिका ।५।२॥ २७५ । . मयुव मार्यस्य राष्ट्र भवति नैनं पुरायुषः ' प्राणी 'नहात्याजरस जीवति सर्व मायुरेति न पुनर्मियते यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः क्षया क्षत्रं नयति बलेन वल मझुते यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितस्तम्मै विशः सञ्जानते' सम्मुखा एकमनसो यस्यैवं विद्वान ब्राहा गो राष्ट्रगोपः पुरो- हितः॥३(२५)॥ -- उत्तोपचारेण प्रीतं पुरोहितं दृष्टान्तेन प्रशंसति- "अग्निर्वा एष वैश्वानर. , पञ्चमनियंत् पुरोहितम्ताभी राजानं परिणय तिष्ठति, समुद्र इव भूमिम्" इति । योऽय पुरोहितोऽस्ति, स एप: 'पञ्चमेनिः' पञ्चविधीग्रशक्तियुक्तो वैखानरनामकोऽग्निरव; निग्रहानुग्रहयोः अग्निवशक्तिमत्त्वात्। स पुरोहित. 'ताभि.' अशान्ताभिः शतिभिः त राजान' 'परिरह्य' परितः स्वीकात्य तिष्ठति। यथा समुद्रो भूमि परितः खीतत्व तिष्ठति, तहत् । पुरोहितवशादनिष्ट परिहार दर्शयति- “अयुव मार्यस्य राष्ट्र भवति, नैनं पुरायुषः प्राणा जहात्याजरसं जीवति , सर्व मायु- रेति , न पुनर्मियते , यस्यैवं विहान् ब्राप्रपा राष्ट्रगीपः पुरो- हितः" इति । 'यस्य राज्ञः 'एव विहान्' वेदशास्त्रोतामकारण धर्माधमौ बोधयितु मभितो ब्राह्मणो 'राष्ट्रगोप' राष्ट्रपरिपालन- चमः पुरोहिता भवति , ईदृशस्यार्यस्य रानो राष्ट्रम 'अयुतं' कदाचिदपि पृथग्भावरहितं भवति । "यु मिश्रणामिययो." • मयुवमाय"-इत्येव च पाठी भाष मुम्भन ।

·२८० ॥ ऐतरेयवाधणम् ॥ अध वा 'भस्य -इति धातु ( अदा०प०) अमियणेऽपि वर्तते , अयुवमितिपदेन स निषिध्यते ;, राष्ट्र मस्थिर न भवतीत्यर्थः । राष्ट्रम् 'अयुवमारि' युवमरणरहित भवतीत्यर्थः । 'एन' राजानम् 'पायुपः पुरा' माणो न परित्यजति , अपमृत्युः न भवतीत्यर्थः ।' अत एव 'भा जरस' जरापर्यन्तं सुखेन जीवति ; 'सर्व मायुरेति' प्राप्ताया मपि जराया मवशिष्ट सर्व मायुः प्राप्नोति। ततः सवत् मृत्वा 'पुनर्न मियते' पुरोहितमुखेन तत्त्वज्ञान सम्माद्य मुच्यते इत्यर्थः ॥ । व्यानोति, ॥ अनिष्टपरिहार दर्पयित्वा इष्टप्राप्तिं दर्शयति- "चवेण क्षत जयति, बलेन बल मभुते, यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः" इति । उक्त विधपुरोहितयुक्तो राजा खकीयेन 'क्षत्रण' कुमारादिना, परकीयं 'क्षत्र कुमारादिकं जयति । यथा स्वकीयेन 'बलेन' सैन्येन , परकीय 'बल' सैन्यम् 'अनुते' अभिभवतीत्यर्थः इष्टप्रास्यनिष्टपरिहारौ दर्शयित्वा प्रजानुराग दर्शयति- "तम्रो विशः सन्नानते , सम्मुखा एकमनसो यस्यैव विद्वान ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः" इति। उक्तविधपुरोहितयुक्ताय 'नसो तस्य रानो 'विशः' प्रजाः 'सजानते' राना स' सहकमयं प्राप्नुवन्ति ; प्राप्य च परस्पर मध्येकमनस्का राजः सम्मुखा भवन्ति ; न तु कस्मिन्नपि कार्ये विमुखाः ॥ २ (२५)। इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाहणस्य भष्टमपचिकायां पञ्चमाध्याये (चलारिंगाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥ २ (२५) । .

·॥ अष्टमपञ्चिका! ५३॥ - ॥ अथ तीयः खण्ड । तदप्येतहषिणोक्त स इद्राजा प्रतिजन्यानि विश्वा शुरुमेण तस्यावभि वौर्येणे ति सपना वैदिषन्तो' भादव्या जचानि तानेव तच्छुष्मेण वीर्येणाधि- तिष्ठति वृहस्पति यः सुभृतं विभौति बृहस्पतिई वै देवानां पुरोहितस्त मन्वन्ये मनुष्यराज्ञां पुरोहिता वृहस्पतिं यः सुभृतं विभौति यदाह पुरोहितं यः सुभृतं विभौत्येव तदाह वलगूयति वन्दते पूर्व- भाज मित्यपचिति मेवास्मा एतदाई स इत् क्षेति सुधित पोकसि ख दूति गृहा वा पोका स्वेदेव तगृहेषु सुहिती वसति तस्मा इळा पिन्वते विश्व- टानौ मित्यन वा दूळान मेवास्मा एतटूर्जखच्छ- प्रवद्भवति' तस्मै विशः खय मेवा नमन्त इति' राष्ट्राणि वै विशो राष्ट्राण्येवैन तत् वय मुपनमन्ति यस्मिन् ब्रह्मा राजनि' पूर्व एतीति' पुरोहित मेदै- तदाहाप्रतीतो जयति स धनानौति' राष्ट्राणि वै धनानि तान्यप्रतीतो नयति प्रतिजन्यान्युत या सनन्येति सपना वै विषन्तो भाटव्या जन्यानि तानप्रतीतो जयन्यवयवे यो वरिवः कृपोतीति यदाविसीयस यो वसीयः करोतीत्येव तदाह'- - ·॥ ऐतरेयवाझणम् ॥ ब्रह्मणे राजा त मवन्ति देवा इति 'पुरोहित मेवै- तभिवति ॥३(२६)॥ पुरोहितमहिमानं दृढयितुं * मन्न मुदाहरति- "तदप्येत- दृषिणोक्तम्" इति । तदेतत्' पुरोहितमाहात्म्य मपि 'ऋषिणा' मन्त्रदर्शिना तिसृभिः ऋम्भिरतम् (म० ४. ५०.७-८.)॥ तन प्रथमाया ऋचः पूर्वा दर्शयति'- "स इद्राजा प्रति- जन्यानि विखा, शष्मेण तस्थावभि वीर्येणेति" इति । स इत्' स एव पुरोहितयुक्तो राजा 'प्रतिजन्यानि' प्रतिपक्षबलानि "विश्वा' सर्वाणि 'शुष्मेण' वीर्येण स्वकीयेनाधिकेन वलेन 'अभि. तस्थौ अभितिष्ठति, अभिभवतीत्यर्थः ॥ अस्याईस्य तात्पर्य दर्शयति- “सपना 4 विषन्ता चाव्या जन्यानि तानेच तच्छुष्मेण वीर्येणाधितिष्ठति"-इति । 'जन्यानि' -इत्यनेन सपना एव अभिधीयन्ते ; सपत्नशब्दस्य ' व्याख्या विष- न्तो नाव्या इति। तानेव भाटव्यान् 'तत् तेन 'शुष्मेण' अधिकेन 'वीर्येण सामध्येन 'अधितिष्ठति' अभिभवति । टतीय' पाद मनूय व्याचष्टे- "इस्पतिं य. सुभृतं बिभ- नीति; वहस्पतिई वै देवानां पुरोहितस्त मन्वन्ये मनुष्यराज्ञां पुरोहिता; बहसतिं यः सुभृतं बिभर्तीति यदाह , पुरोहितं यः सुभृतं बिभर्तीत्येव तदाह" इति । यो हितोपदेशेन राजाम मुटु विभौति 'सुभृत् । तादृशं 'वहस्पति'. वहस्पतियमानं पुरोहितं 'विभर्ति' पोषयति , स इद्राजेति पूर्ववान्चयः । "बह- पतिई ये देवानां पुरोहित”। यो बहस्पतिः देवानां पुरो * "दायितु" ।

·॥ अष्टमपच्चिका । ५। ३ ॥ २८३ - हितः, तं इहस्पतिम् 'अनु' पश्चात् मनुष्यरानाम् अन्य पुरोहिता वर्तन्ते ; अतः पुरोहितानां वृहस्पत्यनुमारित्वात् हस्पति मिति पदेन पुरोहितविषय मेवैतद् वाक्य मन्च माह ॥ चतुर्थ याद मनूद्य व्याचष्टे -- "वल्गूयति वन्दते पूर्वभाज मित्यपचिति मेवामा एतदाह" इति । स राजा 'पूर्वभाज' प्रथमतो भजनयुक्तं पुरोहितं ( स हि राजानं तदीयहितविचारेण प्रथमती भजति , तादृशं ) 'वल्गूयति' राजा अभयति , 'वन्दते' नमस्करोति । 'एतत् एतेन पादैन 'असो' अमिन् यजमाने 'अपचिति मेव' पूजा मेव मन्त्र पाह॥ द्वितीयस्या ऋच. प्रथमपाद मनूद्य व्याचष्ट- “स इत् क्षेति मुधित ओकसि व इति; ग्रहा वा भोकः खेष्वेव तद महेषु मुहितो वसति" इति । 'स इत्' स एव राजा पूजितः पुरोहितः 'सुधित.' सुप्रीतः 'स्खे' स्वकीये एव 'पोकसि' रहे "चेति' निवनति । 'भोक.'-शब्देनान 'यहा.' एवीचन्ते । ततः खेवेव ग्रहेषु सुप्रीता वसतीत्युतं भवति ।। द्वितीय पाद मनूद्य व्याचष्टे "तस्मा का पिन्वते विख- दानी मित्यन्नं वा इळान मेवास्मा एतदूर्जखच्छवद्भवति" इति । 'ती' पुरोहितयुक्ताय राजे 'दळा' अन्नं 'विश्वदानौं' सर्वस्विपि काले (इदानीं तदानी मित्यादिवदवगन्तव्यम्) "पिन्वते' वर्डते, पत्रसमद्धिर्भवति। पस्मिन् पादे 'इका'-शब्देन. अन्न भेवोयते; एतत् अवम् 'मी' अस्मिन् राजनि 'अर्जम्मत् चोरादिरसापित 'शम्बत् सर्वदा तिष्ठति । बतीयं पाद मनूय व्याचष्टे - "तस्मै विशः स्खय मेवा नमत * प. प्राति ४.११। विवदामों - सदा नि. १, ५, 1.1 ·M ता- २८४ ॥ ऐतरेयनाणम् । इति ; राष्ट्राणि वै विशो राष्ट्राण्येवैनं तत् स्वय सुपनमन्ति" इति । 'त' पुरोहितयुक्ताय रान्ने 'विश' प्रजाः 'स्वय मेव तदीयप्रयत्न. निरपेक्षा एव 'पानमन्ते' पानति प्राता भवन्ति । अस्मिन् पाद 'विट' शब्देन 'राष्ट्राण्येय प्रजोपेता देशा एव विवक्षिताः । दृयानि राष्ट्राण्येव 'एन' पुरोहितयुक्तं वियं स्वय मेव प्राप्नुवन्ति । चतुर्थे पाद मनूध व्याचष्टे- “यस्मिन् ब्रह्मा राजनि पूर्व पतीति ; पुरोहित मेवैतदाह" इति । 'यस्मिन्' राजनि बदा' जाह्मणः हित मुपदिशन् 'पूर्व एति' प्रथमतो गच्छति , स इत् खेतीति पूर्ववान्वयः । अनेन पादेन पूर्व एतीत्येतं पुरोहित मेव मन्त्रो ब्रूते ॥ बतीयस्था ऋदः प्रथमपाद मनूय व्याचष्टे - "अप्रतीती जयति सं धनानीति ; राष्ट्राणि वै धनानि तान्यप्रतीतो जयति" -इति । अय' पुरोहितयुत्लो राजा 'भप्रतीतः प्रतिकूलैः शनुभिः श्रतः प्राप्तः प्रतीतः, तहिपरीतो ऽप्रतीतः , शत्रुमामिरहित एवं भूत्वा धनोपेतानि राष्ट्रवाणि सम्यक् 'जयति' सम्पादयति । अस्मिन् पादे 'धन' शब्देन राधापेव विवक्षितानि ; तानि स्वयं प्रतिपक्ष- रहित एव जयति। हितीय पाद मनूद्य व्याचष्टे- “प्रतिजन्यान्युत या सज- सपना वै हिपन्तो भावव्या जन्यानि तानप्रतीतो नयति' इति । 'जन्यानि' गवून , 'अप्रतीता' सय मप्रतिपचो बयतीत्यनुवर्तते। किञ्च 'या' सेना 'सजन्या' शत्रुसहिता, ता मपि जयति । अस्मिन् पादे 'जन्य-शब्देन सपना भभिधीयन्ते, तस्य व्यास्थान 'दिषन्तो माया'-इति । 'तान्' भाटव्यान् 'पप्रतीत. मतिपचरहितो जयति ।। त्यति;

·॥ अष्टमपचिका। ५।४॥
२८५
द्वतीय' पाद मनूध व्याचष्टे- “अवस्थवे यो वरिवः कयो-
तीति यदाहावसीयसे यो वसीयः करोतीत्येव तदाह"-इति ।
'अवस्यवे' वसुरहिताय नादापाय पुरोहिताय 'य.' राजा 'परिव
कणोति' परिचयों करोति इति' मन्चो यदाह, तत्र 'अवसी-
यसे' अत्यन्तदरिद्राय धनरहिताय 'य.' राजा 'वसीयः' पति-
भयेन धनवन्त करोति 'इति' अनेनैव प्रकारेण मन्वो ब्रूते ॥
चतुर्थ पाद मनूद्य व्याचष्टे- "ब्रह्मणे राजा त मवन्ति देवा
इति पुरोहित मेवैतदभिवदति" इति। ब्रह्मणे' बाणाय
पूर्वोतोन अवस्यव इति चतुष्यन्तेन अन्वेति , तथा राजेति पद य
इत्यनेन अन्वेति ।
'त' साभं पुरोहितपूजक राजानं देवाः
'अवन्ति' पालयन्ति । 'एतद' एतेन ब्रह्मण इति पदेन पुरोहित
मेव मन्त्रः अभिवदति ॥ ३ (२६)।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश
ऐतरेयवाझणस्य अष्टमपनिकायां पञ्चमाध्याये
(चत्वारिंशाध्याये) तीयः खण्डः ॥ ३ (२६)॥
.
। पथ चतुर्थः खण्डः
यो ह वै त्रीन् पुरोहितांस्तीन् पुरोधातॄन् वेद
स ब्राह्मणः पुरोहितः स वदेत पुरोधार्या अग्निर्वाव
पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता वायुवि पुरोहितो

·२८६ - - ॥ ऐतरेयवाहापाम् । ऽन्तरिक्षं पुरोधाता ऽऽदित्यो वाव पुरोहितो द्यौः पुरोधातैष ह वै पुरोहिती य एवं वेदाध स तिरो- हितो य एवं न वेद तस्य राजा मित्रं भवति द्विषन्त मम वाधते यथैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरी- हितः क्षत्रेण क्षत्रं जयति बलेन बल मश्नुते ' यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगीपः पुरोहितस्तस्मै विशः सञ्जानते सम्मुखा एकमनसो यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितो भूर्भुवस्वरो ममो ऽह मस्मि स ब'स त्व मखमो ऽहं धौरहं पृथिवी त्व" सामाह मृक् त्व" तावेह संवहावई' पुराण्यस्मान् महाभयात तनूरसि तन्वं मे पाहि'या ओषधीः सोमरानौबंडीः- शतविचक्षणाः ता मय मम्मिन्नासने इच्छिद्र शर्म यवत'या ओषधीः सोमराजौर्विष्ठिताः पृथिवी- मनु' वा मद्य मसिनासने 'छिद्रं शर्म यच्छत' अस्मिन्नाष्ट्र श्रिय मावेशयायती देवीः प्रति पश्या- म्याप:'दक्षिणं पाद मवनेनिजे ऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि सब्य पाद मवनेनिजे ऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं वईयामि पूर्व मन्य मपर मन्त्र पादाववनेनिजे देवा राष्ट्रस्य गुप्तया' अभयस्यावा आपः पादावनेज- नौदिषन्त निर्दहन्तु मे ॥ ४ (२०)॥

·॥ अष्टमपचिका । ५४॥ अथ पौरोहित्यस्य योग्यायोग्यो वाहाणी विविनक्ति- "यो ह वै त्रीन् पुरोहितांस्नीन् पुरोधातॄन वेद, स बाह्य यः पुरोहित'; स वदेत पुरोधाया ; अग्निर्वाव पुरोहितः , पृथिवी पुरोधाता वायुवि पुरोहितो, इन्तरिचं पुरोधाता; आदित्यो वाव पुरोहिती, धौः पुरोधातैप इवे पुरोहितो य एवं वेदाथ स विरोहितो या एवं न वेद"-द्रति । राना स्खहितोपदेशाधं खस्य पुरोहितो, ऽवस्थापितः ; तस्य पुरोहितस्य योऽय मवस्थापयिता राजा, स पुरोधाता। देवतासु मध्ये ये वयः पुरोहिताः सन्ति, ये च त्रय; पुरोधातारः सन्ति , तानुभयविधान् 'यो वेद' तत्प्रतिपादक मन्वं सर्वदानुसन्धत इत्यर्थः । 'म:' तादृशो वाझणः 'पुरोहितः' पुरोहितो भवितुं योग्यः । 'सः' च ब्राह्मणः 'पुरोधायै पौरोहित्यार्थम् “अग्निः"-इत्यादिक मन्त्र जपेत् । यायादित्याः पुरोहितरूपाः, प्रथिव्य तरिक्षद्युलोका पुरोधावरूमा इति मन्वार्थः । 'य:' पुमान् ‘एवं वेद' मन्त्रार्य मनुसन्धत्ते , 'एप:' एव योग्यः पुरोहितः ; 'अथ' तलक्षण्येन 'य.' पुमान पव' न वेद, स 'तिरोहितः' पौरोहित्यादन्तर्हितः, तदयोग्य इत्यर्थः ॥ योग्यं पुरोहितं प्रसिति- "तस्य राजा मित्रं भवति दिप- न्त मप बाधते , यस्यैवं विहान् ब्राह्मणी राष्ट्रगायः पुरोहित:"- यस्य एव' मन्वादिवेदिखगुणयुक्तः पुरोहितो भवेत् , 'तस्य' रान्नो देशान्तरवर्ती 'राजा' 'मित्र' बन्धुभवति । तथा 'हिपन्तम्' अन्य राजानं पुरोहितयुक्तो राजा 'बाधते' विनाशयति में पुनरपि द्वेधा प्रमंसति- "चवेण चन जयति , बलेन बल मथुते, यस्यैवं विहान् बानो राष्ट्रगापः पुरोहितस्तम्मे पिय ·२८८ 'ऐतरेयनानणम् ॥ सजानते, सन्मुखा एकमनसो , यस्यैवं विहान् बामणो राष्ट्रगाप पुरोहित."-इति। पूर्ववद (२८७पृ.) व्याख्येयम् ॥ अथ राज्ञः पुरोहितवरणमन्त्र माह- "भूर्भुवस्वरो ममी हि मम्मि, स त्वं; सल मस्यमोऽई; धौरहं पृथिवी त्वं ; सीमाह मृक् त्वं ; तावेह संवहावहै , पुराण्यस्मान् महामयात् तनूरसि तन्वं मे पाहि"-इति । 'भूर्भुवस्वः'-इतिशब्दैर्लोकत्रयाभि- मानिन्य देवता उच्चन्ते, प्रणवेनं परमामा । एते सर्वे अनुग्रह वित्यभिप्रायः । पुरोहितः 'अहम्' 'श्रम द्युलोकरूपी इमि, त्वन्तु 'स: भूलोकरूपोऽसि । पुनरपि 'सब मसि, अमोहम्'- इत्यभिधानं दाार्थम् । तस्यैव व्याख्यानं 'धौरह' पृथिवी खम्'-इति । तथा सामस्वरूपोऽहम्, टकस्वरूपस्व मसि । 'ती' उभावावाम् 'ई' राष्ट्र 'आ' समन्तात् 'पुराणि' तदुपलक्षित- ग्रामास 'संवहाव हैं सम्यग् वहनं पुरादिनिर्वाह करवावहै। त्वं मम 'तन:' शरीर मसि, अतो मदीयां 'तन्वं' शरीर 'अस्मात' ऐधिकात् , अामुभिकात् च 'महाभयात्' 'पाहि' रक्ष ॥ अनेन मन्त्रेण राज्ञा कतो या पुरोहिता, तस्य राजदत्तविष्ट. राभिमन्वण माह- "या ओषधीः सोमरानीबद्धीः शतविच. , ता मध ममिवासने ऽच्छिदं शर्म यच्छत" इति । सोमो राजा यासा मौषधीनां ताः 'सामराजा', 'बरः बहु जातीयाः , 'यतविचक्षणा' शतमायाभिन्नाः । तादृश्य श्रोषधया याः सन्ति, वास्तथाविधा: हे योषधयः । 'ममिवासने वणादि- निर्मित कटादिरूप 'मधु' पुरोहिताय 'छिट्टरहितं गर्म' दुख' सर्भरहितं सुखं 'यच्छत' दत्त । .....१०.१८। म. बा.३८,३गो. ए. भू.४ १.५॥ . चणाः ·। अष्टमपञ्चिका । ५।४॥ २८८ अभिमन्विते विष्टरे उपवेशन माह "या भीषधीः सोम. रानीविठिताः पृथिवी मन, ता मद्य मनिवासने इच्छिद्र शर्म यच्छत"-इति । वंशदलादिनिर्मित विष्टरगताः 'ओषधयः' पृथिवी मनु 'विष्ठिता. विपण स्थापिताः, ता मद्य मित्यादि पूर्ववत् (२८८४०)॥ पुरोहितस्य पादाय समानीताना मपा मभिमन्त्रणमन्त' दर्शयति- “अस्मिन् राष्ट्रेथिय मावेशयाम्यनी देवीः प्रति पश्या- म्यापः" इति । हे भाप:। पुरोहितोऽह मस्मिन् राष्ट्र 'श्रियम् मावेशयामि धनादिसम्पद सम्पादयामि । अतः कारवाद 'देवी.' द्योतनामिकाः युष्मान् प्रति पश्यामि ॥ ताभिरद्भिः पुरोहितस्य पादपचालनमन्त्र माह- "दक्षिणं पाद मवनेनिजे ऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि ; सव्यं पाद मवने- निजे ऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रिय वईयामि ; पूर्व मन्य मपर मन्यं पादा- वनेनिजे देवा राष्ट्रस्य गुप्त्या अभयस्यावरुद्ध" इति। मदीय दक्षिणं पादम् 'अवने निजे' प्रक्षालयामि । तेन अस्मिन् राष्ट्र माणिना मिन्द्रियपाटव हेतु धनं सम्पादयामि । वामपादप्रचाल- नेन च तद वईयामि । 'पूर्व' प्रथमम् 'अन्य' दक्षिणं पाद शोध- यित्वा, 'अपर" पश्चात् 'अन्य' वार्म पादं शोधयामि । हे देवाः । एव मुभौ पादौ प्रचालयामि, तच राष्ट्रस्य 'गुस्यै' रक्षार्थम् , 'प्रभ- यस्य' चौरादिभयराहित्यस्य 'अवरुद्धा' सम्मादनाय भवति । .स.१.१०.स बा• स. १२ १३ ( एतत्पूर्ण ऋगपि तत्र १२) । म. बा. २६४॥ गी. य.४ ". + म. बा.२८५, गी.ए. १००,८॥ +मबार २८७,८1 गो• • ...| ।

·॥ ऐतरेयवाक्षणम् । पादप्रक्षालनावशियाना मपा मभिमन्त्रणमन्त्र माइ- "आपः पादावनेजनीबिपन्तं निर्दहन्तु मे"-इति। 'पादावने- जनीः पादशद्धिकरणभूता इमा पापो 'मे' मदीयं 'हिपन्त' गर्छ निःशेयेण दहन्तु ॥ ४ (२७)। इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाणस्य अष्टमपञ्चिकायां पच्चमाध्याये (चत्वारिंशाध्याये) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (२७) ॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः ॥ - अथातो ब्रह्मणः परिमरो यो ह वै ब्रह्मणः परिमरं वेद पर्येन हिषन्तो भाटव्याः 'परि सपना मियन्ते'ऽयं वै ब्रह्म योऽयं पवतेत मेताः पञ्च देवताः परिषियन्ते विद्युष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निविद्युदै विद्युत्य दृष्टि मनुप्रविशति सान्तीयते तां न निर्जानन्ति यदा वै मियते ऽथान्तर्धीयते इथेनं न नि नन्ति स याद्विद्युतो मरणे' दिषन्मे मियां सोऽन्तर्धीयतां तं मा नि सिपुरिति चिमं हैवैनं न निर्जानन्ति वृष्टि वृष्टा चन्द्रमस मनुप्रविशति सान्तयते तां न निर्जानन्तिं यदा वै मियते ऽघा-

·॥ अष्टमपत्रिका । ५ । ५ ॥
न्तर्धीयते ऽचैन न निर्जानन्ति स ब्रूयाद् वृष्टेमरगो
विषन मे मियतां सोऽन्तर्धीयतां तं मा निर्मासिषु-
रिति क्षिप्त हैवैनं न नि नन्ति चन्द्रमा वा अमा-
वाग्याया' मादित्य मनुप्रविशति सोऽन्तर्धीयते त' न
निर्जानन्ति यदा वै मियते ऽथान्तर्धीयते 'ऽथैन' न
निर्जानन्ति स ब्रूयाञ्चन्द्रमसो मरणे 'हिषन्मे मियतां
सो ऽन्तर्धीयतां तं मा नि सिषुरिति क्षिमं हैवेन'
न निर्जानन्त्यादित्यो वा अस्त यन्नग्नि मनुप्रविति
सोऽन्तर्षीयते तं न निर्जानन्ति यदा वै मियते ऽथा-
न्तर्षीयते ऽयैन न निर्जानन्ति स ब्रूयादादित्यस्य
मरणे दिषन्मे मियतां सोऽन्तर्धीयतां तं मा निर्मा-
सिपुरिति क्षिप्रं रेवेन' न निर्जानन्यग्निर्वा उडान्
वायु मनुमविशति सोऽन्तर्षीयते'त' न निर्जानन्ति
यदा वै मियते ऽथान्तर्धीयते ऽथैन न नि नन्ति स
ब्रूयादग्नेमरणे हिपग्मे मियतां' सो ऽन्त(यता तं
मा निर्जासिषुरिति चिमं हैवैन' न निर्जानन्ति
ता वा एता देवता अत एव पुनर्जायन्ते वायोरग्नि-
यिते' प्राणाधि वलान् मध्यमानो ऽधिनायते' तं
दृष्ट्वा ब्रूयादग्नि यता' मा मे विपन् जन्वत एवं
पराइ प्रनिघात्वित्यतो हैव पराङ प्रजिघात्याने
-

·२८२ - एव. ॥ ऐतरेयनामाणम् ॥ आदित्यो जायते तं दृष्ट्वा ब्रूयादादित्यो जायतां मा. मे दिषन् जन्यत एवं पराङ- प्रनिघात्वित्यतो हैवः पराङ् प्रजिघात्यादित्याई चन्द्रमा जायते.' तं दृष्टाः ब्रूयाञ्चन्द्रमा जायतां' मा मे द्विषन् जन्यत पराङ्, प्रजिघात्वित्य तो हैव पराङ प्रजिघाति चन्द्र- मसो वै वृष्टिर्जायते' तां. दृष्ट्वा ब्रूयाट् वृष्टिर्जायतां मा मे द्विषन् जन्यत एवः पराङ प्रजिघात्वित्यती हैव पराङ प्रजिघाति दृष्टे विद्युज्जायते तां दृष्ट्वा ब्रूयादिद्युन्जायतां मा मे द्विषन् जन्यत एवं पराज प्रजिघात्वित्यती हैव पराङ् प्रजिघाति ब्रह्मणः परिमरस्त मेत ब्रह्माणः परिमर' मैत्रेयः कोषारवः सुत्वने कैरिशये भार्गायणाय.राजे प्रोवाच तं ह पञ्च राजानः परिममुस्ततः मुत्वा. महज्जगाम तस्य व्रत न द्विषत: पूर्व उपविशेट् यदि तिष्ठन्तं. मन्येत तिष्ठतैव' न हिषतः पूर्वः संविशेट्' यद्यासीन मन्येतासीतैव न हिषतः पूर्वः प्रस्खप्याट्'यदि जायता मन्येत' नाग्रियादेवापि ह यद्ययाश्ममूर्दा दिपन: भवति क्षिप्रं हैवैन स्तृणुते-स्वणुते ॥.६ (२८)। ॥इत्यैतरेयवाह्मणेऽष्टमपञ्चिकायां पञ्चमोध्यायः॥५॥ - * स एष * "निवरिपती-प्रमियान" । एवं पूर्वव ने संयंत्र ·॥ अष्टमपश्चिका । ५। ५ ॥ २८३ अधोक्तपुरोहितसहितस्य शत्रुचयार्थ कञ्चित् प्रयोग माह--. "अथातो ब्रह्मणः परिमरो; यो ह वै ब्रह्मणः परिमर वेद; पर्यन द्विषन्तो चाव्याः परि सपना नियन्ते" इति । 'अथ' पौरो. हित्यविधानानन्तरम , यतः पुरोहितेन सम्माय: शत्रुचयो ऽपे-. तितः , 'अतः' कारणाद 'ब्रह्मणः परिमरः' एतनामकः कर्म- विशेषः, अभिधीयत इति शेषः । ब्रह्मशब्देनान वायुर्विवक्षित:* ; "अयं वे ब्रह्म, योऽयं पवते" इति वक्ष्यमाणत्वात् (१४५०.) । तस्य वायाः परितो विद्युदादीनां मरणप्रकारः “परिमर:'--. इत्युच्यते । तद्भावनारूपस्य कर्मविशेषस्य नदेव नामधेयम् ।। 'यः पुमान् ब्राह्मणः परिमर' 'वेद' मनसा भावयति ,. एनं परि" एतस्य परितो ऽवस्थितास सर्वासु दिक्षु , इदानीम् एनं 'वियन्तः देपं कुर्वन्तः" शतवी नियन्ते ; जात्या शववः 'सपना', तापि परितो नियन्ते । तस्मादेतद् वदनं सम्पादनीयम् ॥ वेद्यस्वरूप माह- "अयं वै ब्रह्मा, योऽयं पवते , त मेताः "ब्रमणः • "ar ब्रमण, परिमर प्रत्युपासीत-इति ते. पा.६.१.४ । परिमरः । परिमियन खिन् पच देवता विद्युत् परियन्दमा धादित्यो ऽपिरित्येमाः। पती बायु परिमः, श्रुत्य-परप्रतिः (२. वा. ८.५..)। स एष एकाध वायु- राकारीनानन्य इत्ययकामो ब्रमण परिमर, त-माकार्य वायामान ब्रह्माण, परिमर इत्युपासीत'-इति तब ० भा०। । "परिमरी उभयतो मरपन्नो, यस्य पशोः परजोऽपि मतः, पजोऽपि मनः, ताहमो-रवि. सं.५१.२१. सा. भा.। *."पर्यच थियत विपत्तः सपबा. परि येऽप्रिया भावव्या."-रति ... १... "परिएन भैरविद मरिस्परिनी शिषको विपन्नोऽपि सपना यती भवति, पती वियना रिपन सपगाति । य एवं दियन: ते परिमिरी पापा नाति । विस ये वाप्रिया पथ भावण्या परिपती पि, ते च परिषियने" अनि कामभा." पवाः" ·२८४ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ -इति । . पञ्च देवता. परिमियन्ते,- विद्युत् वष्टिश्चन्द्रमा आदित्यो निः" यः 'अयं वायुः 'पवते' अन्तरिक्षे सञ्चरति , अय मेव वशब्देन विवक्षितः । 'एता;' विद्युदादयः पञ्च देवता: '' वायु परिनियन्ते' तस्य परितो विनाशं गच्छन्ति । तदेतदनु- सन्ध्रेयस्वरूपम् । तत्रादौ विद्युतो मृति प्रतिपादयति- “विद्युहै विद्युत्य हष्टि मनुप्रवियति , सान्तयते , तां न निर्जानन्ति"-इति । येय विद्युदस्ति , सा 'विद्युत्य' प्रकाशं कृत्वा , पश्चाद दृष्टि मनु प्रविशति ; अत एव सा 'अन्तर्धीयते' अस्माभिन दृश्यते । 'तो' वृष्टी प्रविष्ट विद्युतं क गता , कुत्र स्थिता ? इति मनुष्या नि:- शेपेण न जानन्ति । तत्र दृष्टान्त माह “यदा वै म्रियते ऽथान्तर्धीयते ऽथैनं न निर्जानन्ति" इति । लोके कश्चित् पुरुषो यस्मिन् क्षणे बियते, सस्मिन्नेव क्षणे अन्यन दृश्यते , ततो जना विधार्यापि का गतः कुत्रावस्थित इति 'एन' पुरुष मृतं 'न निर्जानन्ति'; यद्यपि कुणपं पश्यन्ति, तथापि जीवात्मानं न जानन्येव । तथैव विद्यु. बिनाश इति द्रष्टव्यम् ॥ 'यथोक्तध्यानवता जप्य' मन्त्र माह- "म ब्रूयाद्विद्युतो मरणे विपन् मे म्रियता , सोऽन्तर्धीयतां , तं मा नि सिपुरिति”- इति । विद्युतो मरणे सत्युपासका दिपदित्यादिकं मन्त्रं ब्रूयात् । तथाथ म:- इयं पिबुदिव मदीयः मनुः मियतान् , पुनः केनापि न दृश्यताम् , तो विचार्यापि क गतः, कास्ते ? इति 'ते' गवु नदीया बन्धवो नि.पेण मा जानन्विति ।। - "जपमम' ना ·॥ परमपविका। ५। ५ ॥ जपफल दयति-"तिम वैन न निर्जानन्ति" इति । शीन मेव मृत मेनं गवं तदीया वन्धवो नैव जानन्ति । विद्युत इव पष्टेविनायं दर्शयति- "अष्टि उदा चन्द्रमस मनुप्रविशति, सान्त(यते, तां न निर्जानन्ति ; यदा वे मियते ध्यान्तयते येनं न निर्जानन्ति , स ब्रूयाद् सृष्टे मरणे हिपन मे मियतां सोऽन्तर्धीयतां तं मा निर्वासिषु रिति ; चिमं देवनं न निर्जानन्ति"-इति। येय वटिरस्ति, सेय' 'वा' भूमौ जल' पातयिला, खय माप्यमण्डलरूपं चन्द्रमस मनुप्रविशति । अन्यत् पूर्ववद योज्यम् ॥ चन्द्रमसो विनाशं दर्मयति- "चन्द्रमा वा अमावास्याया मादित्य मनुमविमति, सीऽन्तर्धीयते, तं न निर्जानन्ति; यदा वै मियते ऽथान्तर्षीयते ऽथैनं न निनिन्ति, स ब्रूयाचन्द्रमसो मरणे विषन् मे मियतां सोऽन्तर्धीयतां नं मा नि मिपुरिति ; क्षिप्रं हैवैन न निर्जानन्ति"-इति । भयं चन्द्रमा: 'प्रमावास्यायां' तिथी साकल्येन पादित्य मनुप्रविशति । अन्यत् पूर्ववत् ॥ आदित्यस्य विनाशं दर्शयति- "आदित्यो वा अस्तं यवग्नि मनुप्रविशति , सोन्त(यते, तं न निर्जानन्ति ; यदा वै मियते ऽथान्तर्धीयते ऽथेनं न निर्जानन्ति, स ब्रूयादादित्यस्य मरणे दिपन् मे मियतां सोऽन्तर्धीयतां तं मा नि सिधुरिति ; क्षिप्रं हैवेनं न निनिति"-अनि । प्राहियो यदास्त मेति, तहानी मग्नि मनु- प्रविशति । तदेतत् तैत्तिरीयः समानातम्- “अनि वावादित्यः सायं प्रविश्यति, तमादग्नि रावत ददृशे ; उभे हि तेजसी सम्म येते"-इति (ब्रा० ८.१.३.७) अन्यत् पूर्ववत् ॥ + "ज्यान' वारादिव्य मभिरतसमारोनि , नपाधूम एवाग्नेदिवा दही -इति वापराम ।

·५ ॥ ऐतरेयवाह्मणम् ॥ अग्नेविनामं दर्शयति- “अग्निवा उदान् वायु मनुप्रविशति, सोऽन्तर्षीयते , तन निर्जानन्ति ; यदा वै मियते ऽथान्तर्षीयते इथेनं न निर्जानन्ति, स ब्रूयादग्नमरणे हिषन मे मियता सोऽन्त- धीयतां तं मा नि सिषुरिति ; चिप्रं हेवैनं न निर्जानन्ति"- इति । 'उद्दान्' अग्नेरुपशमः , तं प्राप्नुवननिर्वायु मनुप्रविशति, - वायुबाहुल्ये दोपविनाशदर्शनात् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ • वायोः परितो नियमाणानां देवतानां पुनर्वाधारेव जन्म "दर्शयति- “ता वा एता देवता अत एव पुनर्जायन्ते"-इति.। 'वायोः' जगत्कारणभूतस्त्रात्मरूपत्वात् जगदेकदेशानां विद्युदा. दीनां जन्मविनाशौ वायुधीनौ ॥ पूर्व विद्युदादीना मन्यन्तानां क्रमेण विनाशो दर्शितः इदानी मनत्रादीनां विद्युदन्तानां क्रमेण उत्पत्ति विवक्षुरग्ने रुत्पत्तिं दर्शयति- "वायोरग्निर्जायते ; प्राणाधि बलान्मथ्यमानो ऽधिजायते ; तं दृष्ट्वा ब्रूयादग्निर्जायता मा मे हिपन् जन्यत एवं पराङ् मजिघ्यवित्यतो हेव.पराङ् प्रजिष्यति" इति । योध्य मग्निः, मोऽय वायोर्जायते । कथ मेतदिति, तदुच्यते - 'पापा' बलात् प्राणवायुसम्बन्धियतिवधामप्यमानोऽय मग्निः अधिकत्वेन जायते। 'त' जायमान मनिं दृष्ट्वा सोऽय मग्नादिजन्मध्याता भग्निरियादिक मन्त्र जपेत् । अय मनिर्वायोः सकामात् सुखेन जापता, 'मे दिपन्' मदीयः शत्रुः 'मा जनि' मोत्पथ ताम् । अत एव मन्त्रः 'पराङ् प्रजिष्यत' विमुखो भूत्वा प्रकपण गच्छत। इति' एतस्मिन् मन्ने जपिते सति 'पत' जपितः सकामात् भवः पिमुखो भूला दूर गमति । . . "भीमादवि'मन्नत'-इति. बा. 1.....।

·. ॥ पटमपशिका ५५ २८७ पादित्यस्योत्पत्ति दर्मयति- "अनेकों आदित्यो जायते ; तं दृष्टा ब्रूयादादित्यो जायतां मा मे दिषन् जन्यत एव पराङ प्रजिष्यवित्वतो हेव परा प्रजिष्यति"-इति । रात्रावग्नि प्रविष्ट धादित्यः परेयुरग्नेर्जायते । पत एव पहनि पग्निस्तेजो। रहितः, सूर्योऽधिकतजा भासते। अन्यत् पूर्ववत् । चन्द्रमस उत्पत्तिं दर्शयति- "आदित्याई चन्द्रमा जायते। तं दृष्या ब्रूयाचन्द्रमा ज़ायता मा मे दिषन् जन्यत एव पराङ् प्रजिष्यवित्यतो हेव पराङ् प्रजिष्यति"-प्रति । अमावास्याया मादित्ये प्रविष्टश्चन्द्रमाः शलपक्षप्रतिपदि आदित्यात जायते । धन्यत् पूर्ववत् ॥ दृष्टरुत्पत्तिं दर्शयति- "चन्द्रमसो वै सृष्टिर्जायते; तां दृष्ट्वा ब्रूयाद् इष्टिर्जायतां मा मे दिपन् जन्यत एव पराङ् प्रजि- - २५४मवा टीमनी हाप्यवलोक्या। + "अयं सोमीणो अश्य रेत. -इति से.१.१६५.२५॥ किए "पथाप्यसको रमियन्द्रमस प्रति दीप्यते; तस्तेनोपेक्षितव्यम् , आदित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवतीति । 'सुषुणः सूर्यरशियन्दमा गधयः (वा. स. १८.४०.)-दस्यपि निगमी भवति .-. 'अन्नाह गोरम पत'-इति (सं० १.८४ .."-ति निष० २.३.१। * "पर्जन्यादु टिजर्जायते"-इदि शन• ब्रा० १२.१.१.३ । "रसात्मकत्वात् चन्द्रमसः रसानुप्रदानसम्बन्ध,"-इति दु(निद.11....)। चन्द्रम-पदस्य निर्व.. नम् निक. ११...५, ते. बा.२.२.१.। "बधाट रिरिवाजनि"-तिस... २५.।। "मौम्या याप."-इति च गतं पुरखात् (भा• ६१.२०) । सूर्यस्यैव मुखं वष्टिपदवम् । तथाहि- पिर्वा नो द्रष्टि सदौरयति, मरुन. सृष्टों नन्नि, यदा खलु वा पसाशदित्यो बङ् र रिमभिः पर्यावतेय कवि"-त्यादि ते. म. ३.५. 10. स्फुट द्रष्टव्यम् । एक मिडापि पुरवात् (१मा ६०६०) "पसाविमा ध्यानात्य भिजिवति-ति ।

·२०६.
'. ॥ ऐतरेयवाणम
ध्यखितो हैव परीङ् मजिंघाति" इति। जलमये चन्द्रमण्डले
प्रविष्टा वृष्टिः कालान्तरे चन्द्रान्जायते। भन्यत् पूर्ववत् ।
: विद्युदुत्पत्ति दर्शयति- "कृष्ट विद्युज्जायते। * ; तां दृष्टा
यदि विद्युज्जायतां मा मे हिपन् जन्यत एव पराड्: प्रजिध्यवि.
त्यतो हैव पराङ प्रजिष्यति"-प्रति। वृष्टौ प्रविष्टा विद्युत् पुन
रपि कदाचित् असताया टेर्जायते। अन्यत् पूर्ववत् ॥
उक्त मर्थ मुपसंहरति स एष ब्रह्माणः परिमरः" इति ।
यच वायुसम्बन्धिपरिमरनामकः कर्मविशेष उक्तः (२८३४०), 'स
एष ध्यानरूपो जप्य इत्यर्थः ॥
त मैतं कर्मविशेष मुदाहरणमुखेन प्रमंसति- "त मेत
ब्रह्मणः परिमर मैवेयः कौपारवः सुखने कैरिशये भार्गायणाय
राजे प्रोवाच , तंह पञ्च राजानः परि मस्ततः सत्वा महज.
गाम"-इति । उक्त कर्मविशेपं कुपारपुत्रो मैत्रेयनामको महर्षिः
सुखनाने राजे प्रोवाच । कोशाय सबने ? किरिशस्यापत्य
कैरिशिः तस्मै 'कैरिशये', भर्गस्य गोत्रापत्य भार्गायण: ती
भार्गायणाय'। 'त' मुलनामक राजानं 'परितः सर्वदिक्षु वर्तः
मानाः पञ्चसयाका पिणो राजानो मृताः। ततः सुखा' राजा
'महत्' प्रौद' नियसम्मानपदं जगाम ॥
-
* हा पायोति. -प्रतिशतमा २.५ १.१. "भारी
पति पत, १.१
...पादित बस रेलसी ज्योति पश्यनि-नि ४.८२,
१. निरपि,२,४ दरम्यम् । "पादिदितिमन्नत बमपर भ्यासान मपि
साभापिश.स. १.१०.० टया।
पर या रोपायुपपदमा विजुदादिन्य.' त्यादिः (१.५
...) या ममाडोच रवि जितम
-
:

·। मष्टमयचिका ।.५५ २८८ "उक्त जन्मविशेष मनुष्ठातुः व्रतविशेष विधः-तस्य व्रतं, -न हिपतः पूर्व उपविभेद, यदि तिवन्तं मन्येत तिठेव ; न दिपतः पूर्वः संविद, यद्यासीनं मन्येतासीतैव ; न हिषतः पूर्वः प्रखम्याद, यदि जाग्रतं मन्येत जाग्रियादेव"-इति r 'त' अनुष्ठातः एज व्रत मुच्यते। एतदीयो हिपन् यदा उपविधति, ततः प्राक् वयं नोपविगेत; किन्तु चारमुखेन तदीय बचतां विचार्य; यदि दिषन्तं तिष्ठन्तं मन्येत , तदानीं स्त्रय मपि तिप्रेतैव ; तथा यदा हिपन् शयनं करोति, ततः पाक स्वयं न 'संविभेत्' शयनं न कुर्यात् ; यदि हिपन्त मुपविष्ट मन्येत, तदा खय मप्युपविशेदेव । तथा दिषन् यदा निद्रां करोति , ततः प्राक् वय' न प्रखण्यात् ; किन्तु यदि विषन्तं जाग्रतं मन्येत, तदानीं स्वय मपि 'जाग्रियात्' प्रबुद्ध एवावतिष्ठेतैव । : एवं व्रत माचरतः फल दर्शयति- “अपि ह यद्यस्याश्म- मूडी डिपन् भवति क्षिप्रं हैवेनं स्तृणते-स्तृणते"-इति । 'अस्य' रानो ऽनुष्ठातः "हिपन्' शत्रुः यदि 'अश्ममूर्दा' पापाणसदृश थिरको भवति , अतिप्रबल इत्यर्थः ; "तयाप्यय कर्मविशेषः शीघ्र मेव 'एन' भ'स्त गते' हिनस्ति । अभ्यासोऽध्याय. समास्यर्थः ॥ ५ (२८) । . इति श्रीमन्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयमानस्य अष्टमपच्चिकायां पञ्चमाध्याये (चत्वारिंभाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (२८)। J 1 ।

·॥ ऐतरीयनाद्वाणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमाचतुरी देयाद विद्यातीर्थमहेश्वर ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक श्रीवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेयतो भगवासायणाचायेण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश' नाममाथे ऐतरेयनामणस्य अष्टमपच्चिकाया पञ्चमोऽध्यायः ॥ अथात स्तुतशस्त्रयोश्चत्वारि(1) अथातः पुन- रभिषेकस्य सप्त(२) । अथात ऐन्द्रस्त्रोणिक) । सय इच्छेन्नव०) । अथातः पुरोवायाः पञ्च(५) ॥ ५ ॥ अथात स्तुतशस्तयोः , पy पु प्र धन्व, एतेन ह वा अष्टौ॥ ५ ॥ ॥ इति अष्टमपन्धिका समाप्ता॥ ॥ इति ऐतरेयं ब्राह्मणं सम्पूर्णम् ॥ ०, ११, १११, २०, २०४४.(8-0-1-1-1-२८.)। +10 11 १५०५० (1.-.-९८ प.)। भा. ११९ टिम

·॥ अथ सझेतानर सूची॥
प.चि.अभिधानचिन्तामणिः। ब्रमाण्ड पु० ब्रह्माण्डपुराणम् ।
पार्षानु० भानुक्रमणी।
भ० पु०
भविष्यपुराणम् ।
गो. ना.... गोपथनाप्रपम् । | मार्क० पु. मार्कण्डेयपुराणम्।
प्राययित्ततत्वम् । लीला.
लीलावती।
व.दे.
बदवितर। वा० ना० वाजसनेयनानापम् ।
मां-भाव गांधरभाष्यम्।
प्रावत
॥ अथ परिच्छेदसूची॥
--
...
१
...
॥ अथ सप्तमपञ्चिका ॥
(२१) अथ प्रथमाध्यायः ( सविणा कार्य शेषवर्णनम् )
तर प्रथमः खण्डः ( उपव्रतीयस्य पशोबिभागः
(१२) पथ दितीयाध्यायः (सविणा प्रायथित्तानि)
तब प्रथमः खण्डः (आहितानमरणे प्रायवित्तानि)
• अथ द्वितीयः खण्डः (भग्निहोत्रीदोहनप्रायश्चित्तानि)१४
भय वतीयः खण्डः (सावास्यप्रायश्चित्तानि).
अथ चतुर्थः खण्ड (अग्निहोत्रप्रायचित्तानि). Re
अथ पञ्चम. खण्डः (अग्न्यपराधमायश्चित्तानि)
अथ पठ खण्डः (अग्निदाहादी प्रायश्रितानि) २८

·... ४० A -- .. " - ७८ ५ ) .. ... भय ससमः खण्डः (पवविसर्जनादिप्रायश्चित्तानि) ३२ प्रथ पष्टमः खण्डः (आहिताग्नेः प्रायश्चित्तानि) ३५ मथ नवमः खण्डः (प्रपत्रीकाग्निहोत्रविचार) ४४ अथ दशमः खुण्ड (पौर्णमास्यादिविचार) अथैकादशः खण्डः (अग्निहोत्रमायश्चित्तशेषाः) ५१ (३३) अथ तीयाध्यायः ( राजसूये शौन शेपाध्यायः ) तत्र प्रथमः खण्डः (हरिचन्द्रोपाख्यानम् ) अथ द्वितीयः खण्डः । अथ वतीयः खण्डः । अथ चतुर्थः खण्डः ( अथ पक्षमा-खण्डा ( पथ षष्ठः खण्डः (३४) अथ चतर्थाध्यायः ( राजसूये याजमानाध्यायः) १०३ तत प्रथमः खण्डः (क्षत्रियस्य यत्राधिकारः) १०३ अथ द्वितीयः खण्डः ( देवयजनयापनम्) प्रय वतीयः खण्ड; ( इष्टापूर्तस्यापरिल्यानिः) ११० । अथ चतुर्थः खण्डः ( तवशासा .)... ११२ अथ पञ्चमः खण्डः (भाहवनीयोपस्थानम् ) . • ११६ अथ पठ. खएड. ( उत्तरोपस्थानम् ) अथ सप्तमः खण्डः (दीचाया भावेदनम् ) . १२३ भथ अष्टमः खण्डः ( यजमानभागमायनम्) (३५) पथ पक्षमाध्यायः (राजसूये फल चलाध्यायः) तष प्रथमः खण्डः ( विश्वन्तरोपाखानम् ) १३१ पथ दितीय. सुण्डा । ...१३५ ६४ - १०० ... " १२० . ...

·[३]
...
अथ टतीयः खण्डः (चवियस्य हेयभक्ष्यास्त्रयः ) १३७
अथ चतुर्थः खण्डः (ववियस्य भवो न्यग्रोधः) १४२
पथ पञ्चमः खण्डः ( न्यग्रोधवर्णनम् )
१४४
अथ पठः खण्डः (भोदुम्बरादिप्रशंसा)
१४७
अथ सप्तमः खण्डः (फलवमसोबयादिप्रयोग.) १५२
मथ अष्टम. खण्डः (नाराशंसवमसस्य प्रयोगः) १५६
...
...
॥ अथ अष्टमपचिका॥
(३६) अथ प्रथमाध्यायः ( राजसूये स्तोचशस्त्राध्यायः)
तव प्रथमः खण्ड. (प्रातसवनटतीयसवनयो) १६४
अथ द्वितीयः खण्डः ( मरुत्वतीये निविज्ञानीय) १६८
अथ वतीयः खण्डः (मिकेवख्य निविद्वानीर्य) १७४५
अथ चतुर्थः खण्डः (माध्यन्दिनसक्ने)
(३७) अथ हितीयाध्यायः ( राजसूये पुनरभिषेकाध्यायः) १८२
तत्र प्रथमः खण्ड. (अभिपेकसाधनानि )
१८२
अथ द्वितीय खण्ड (आसन्धारोह एप्रकार) १८६
अथ तीयः खण्डः (अभिपेकप्रकारः)
अथ चतुर्थः खण्डः (अभिपैकसाधनप्रमंसा). १८८
अथ प्रथमः खण्ड. (पासन्धा अवरोहप्रकारः) २०३.
अथ पठः खण्डः (दिगुपस्थानादि)
अथ सप्तमः खण्डः (प्रपदमन्नादि)
...
1.
२११

·[.४ ] . ...... २४८ (३८) अथ बतीयाध्यायः (रोजसूये ऐन्द्राभिषेकाध्याय.) २२३ तत्र प्रथमः खण्डः (ऐन्द्राभिषेकस्तुतिः) २२१ अथ द्वितीयः खण्ड. (ऐन्द्राभिषेकप्रकारः). २२८ अथ बतीय खण्डः (ऐन्द्राभिषेकफलश्रुतिः) २३० (३८) अथ चतुर्थाध्यायः ( राजसूये अमिपेकाध्यायः) २३० नत प्रथम' खण्डः (शपथप्रकारोपदेश ) अथ द्वितीयः खण्ड. (चतुर्विधसम्भारा:) २४० अथ तीयः खण्डः (आसन्यादिसम्भाराः) • २४३ अथ चतुर्थः खण्डः ( राजाभिषेकमन्त्र.) २४८ अथ पञ्चमः खण्डः (अभिमन्त्रणादि) अथ पठः खण्डः (अभिषेकदक्षिणादानादि) २५२ अथ सप्तम खण्डः ( महाभिषेकप्रसा) २५७ अथ अष्टमः खण्डः (तत्रैव गायोदाहतिः) ૨૨૨ अथ नवमः खण्डः (तत्रैव लोकोदाइतिः') २६० (४०) अथ पञ्चमाध्यायः ( राजसूये पुरोहिताध्यायः) २७२ 'तन प्रथमः खण्डः (पुरोहितविधिः) अथ द्वितीयः खण्डः (पुरोहितप्रसा) अथ तीयः खण्डः (तवैव मन्त्रोदाहरणम्) २८१ अथ चतुर्थः खण्डः (पोरोहिये योग्यायोग्यौ) २८५ अथ पक्षमः खण्डः (बघणः परिमरः) ... .. ... 4 - ...

·.॥ अथ यान्त्रिकशब्दसूची ॥... ... 4000 ... ... । ... ... ~ 413 ... ... २०. ... ... ... 1. -- पृष्ठा, भन्दः प्रधा ४३ / पन्दाहापचनः १८०, पपयत्य: ४२, ४३ / पपराजिता २५. १०५ / परिज्यानिः, • पापगि:.. ४२, ४३ | तीर्यामः अतिरथं (म... 11४असुमती म अभिमन्वषम. १८९२४८, २५ भविष्टोमः प्रमिष्टीमसंस्था, अग्रिहीपग ... अमिहीवडवणी पपिहीची नन्याधेयम् । पच्छावाकः अजीतपुनर्वस्यम, .. भनस्सवः प्रतिपप: अनिष्टोमः ... ... ... ... .. ... . ... ... ५३ / अभिमः ..... ... . ... ... ... -: ... २०११ .." ... अधिन्वितम् ... ... ... ५३ / अभिमानम् ५. भिवत् १. अभिषिचनम्. অলিঙ্ক १५. | अभिषेचनीयः प्रभारमोशनम् धर|भएपी १४. ... ... व २४० ... १२ ९वभूषः ...., पविषाणे (धर्म)... अधिषकप (फल). अध्वर्य: अनापुरुष पाख्याता अनुष(राषचर). अनमतिः अनुपम् अनचानः म्या .. पवयम् . .... .." মাদা ... रए ४२,४१ .. घरका R८३ मष्टाकपालः ·31 . ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २३८ ... ... :. १ .. ... ... ... ... ... .. ... ... पटाक्यानि १८५पावरपम Mitat: १० ९पासनीय पसांसोमा. पादिवाशित 'पारयः पपुवात् १२८ जापानी 1.४|न्द्रनिहर इन्द्राभिमन्नएम बाध्याता इन्द्राभिषेक: কবিরী २० ব্রাক্ষ্মৗমপন্ पापीभः ४ एम. माय (निगद )... इसापूर्वम् काधी पापयर्णम् १५ उथम् (विविध).. पाण्यषस्थानी १५.उथ्यः भापहायपी ४३ उक्ष्यसय. भातपय १८४, २.०,२५५ ष्यस्थाची প্রবাৱৰ आदित्ययावी 1 उत्सर्जनम् पाश्चमीयः १५. [उदश्चनम् बाशीम ४३ | अदवसानीया ....५४, १५. उदुम्बरमाखा उदावा ... 10 ... u ए 10K ... ... ... १५. .. ... ... ... 8 ... ... ... ... ... ... ..-11,२४४ वाचायनमः पापीपल . .. .. ... (G . ५७) हान् धावनम ... ... १६ 100, १२५ १२८ | उदयनम ... ... .. ... बामावासम बागपत पारयुजी मक्षा १२ उपनाया पारदी १५.150", १२४ २५५ / उपवारहीम' - पारितो ·प्रा ... ... .. . ... o.. ... ... ..... .... पुष्ठा शष्ट उपद्रा १२१ पीजसत्यः घपरवाः १५. उपसा १.५ | श्रीदुखरी प्रयवमयः १. पौपासनः निः).. 'उपवासः उपविगलपानमः ३ | कपाडम् सपनौता करशः उपस्थम (पास) कृषिः उपस्थानम १०८, १०, ११, १२२ उ सपाकरणम. कृप्याः उपाधि: उपावसष्टा वाजिनम.. समयसामा उसूखसम. इससकोचनम्। १२ चामवती ७५ ..... ... ..... ... ... ... ४३ तम् .... . ... 16चायुधानि .. १०५ चधिययज्ञः ..... ...14,100 ... २८ .... 3 उपविचे e.... .. ... . 100 मतिगरः गाथा गाथाप्रतिगर: गाईपन्यः ग्रहपतिः ..... 7 ४ .. एकरिंगः (मोटा)... २१४ สุด . .... ऐकारिकम . ऐवाहिकाः .... १00 मोरयाः गौरिवीतं ( सो क्षम यावत यावाव: २२५ ... ... ११ वा ·[८] १८ ... १८४ द्वादशकपालः... हापरः . o १५५,२५४ ... ... T १४५ ₹ १४८ धामा: ... .... चममः घमसाः (दश) समसाम्यायनम घम्सासादनमः चममास्तरणम बनसीवयनम' पातुर्मास्यानि' .... १०१ १८० धाय्या ... ... .. १५३ धारायाः ४२, ४३ / अवस्थाली ४३ भुवा ... ... १९० .... ... ... म्योतिटीमः ... ... १८०, ११ नगरप्राशनम् : नदेटिः ५. | नारामचममः... ३५ 1 निगदः १८४, २०. नियोजनम . १५६ .... ... . ... ... द ..... . ... .... ... निष्पबन्धः.. ४१ ... 1. निमः ... ... | निविद्वानीयम् .... ... १० वनमतो नपखेचमहापावकरती, नीमानि बयोदशवपाथः सिन (8) ता दसंपर्षमा दसपैयः दभापनियम दौपादनम् दोचित . ... ... ४१ / निमः ... ... ८ निष १०२ ... um मिर्षस्थम ४ ... १५ पदमा (रा)....... १८१ पचमामबा:.. पवमानः .... वपुरोहित ... ...१९०२ ... १00 पदो ... . रा ইয়াসয়াম: वामः टी. पधितो .."

·[C] :पदः Yठा पघया .. २ पुरोहितायतम... १५१ पूतन २९३ / पूर्णम् ... ... ..... ... २ पौवा .P. ... ... ..... .... परिवा परिमर परिवापः पर्षयर: पर्यनिकरणम् . पवमानः पवमानीक्यम् परिववती . ... ... . ... ... ... उन्धः १२ पौर्णमास्यम ८१ प्रविगरिता 14 महिपन (राथन्नरो) १६० पतिपत (बाईनी) प्रतिप्रस्थाना ४२ प्रतिवेशः ४२ प्रतिहत्ता ४३ प्रन्यभिमर्थः ४२ प्रध्यवरोहणम. ... २४५, २५९ पदम् प्रपदमन्च: .... " सण्यवः .... ..... ..... पाकयज्ञसंस्था..... ..... ... । .... ..... २१०,२१ . বল . कर सोता ३ मायविधिः . .... ४२ . .. ... .. .. माकयाजाः पात्री पादावनेजनम. पादावनैजनी पायम: प्रापः पियज्ञ: पिथ्यापी प्रनरभिषेक: प्रकाश युरोकाशपाती. पुरोधा पुरोधानार () যুবক पुरोहित -पुरोहिता (प.) ..... .... १३ फालके 4.. 1३२, १५५ पदचमम. १४९ प्रलचमसो प्रयतम .." 4 .... .... .. ... 1 . २८० पाम् २७ इतिः २०६ कृपा 150 चहत्तम .... 1 ३ ·*पष्ठा .... १३६ ब्रमणः परिम. 4.. बचणी हारः(बट ) .. बभागमाशनम् - २९३ यशसः २९८ यशोयुधानि ..... १२९ | यघायुषी याचनम् (यजुषा) याज्या ..... ..... ..... वना .... ... . ... . ... १०५ योगः १२. ... बाश्रयायुधानि प्राचस्पत्या (मगायः) योगमः १२०,२०८ ... . ... . ४ आधणाचसी.... राका ४९ ... १०४ ... ... ... ७० . ... .... .... भावमाभनम् - भारताजम् भिषा . भमनम. १२८ राजन्य. 10५ राजसूयः १२८ पपन्नरः (अनुचरः) २१ पतरी ( पतिपत्) ... ... .... . ... ... . . ... . २. लोक्यम् ४८ ... ... ३४ वरपेरिः .... ... ... ५ विकण्यपम् ... ... ... मधु मरोध: मालवीयः (गायः). ... १(ए मालदितिः महाभिषेक २२४, २५-२५३ वाजपेयः माध्यन्दिनपरमान: शिरिचोटि समक्ष १९२९-२९, २१४, २९९ पिशममम् ५ विग्नापंचम विर पत्रमानमानः ११० १९९वीर: दामामभावशनम. ७पनर्मिः घर रम ... ... ... ... ११९ ... ... ... २८० ... ... १० ... .." .. . ... ...

·मदः पठा १०४ वोड्यो ४३ ... . : वैपार এ ব্যঃ ইবাৰী च्यापनानि २१. सवधिः .. ६८ १५ सदस्य: ४ ... . ... व्यावयः प्रपती १८० ... ... ... ३४ मतदस (विशः) ४ | समारोपणम् ३४ | समिदाधानम २] समिटयऋषि व्रवपदा व्रतदितिः अत्यानि ... . २० ११,११५.१२२ ... ... सम्पत्ति: ... १८७,२४।२४ अपः अमिता ... ... ... ... ... २३,२०२ सम्भाराः ४ सवनीयप १.५/ सावायम् ३.11 सामप्रगाथा २०२ सारस्वत्यः ... ... १०४ ... ... ... २.. ... मस्वापि (बाद) খালিদ্বল भापनम् । मास (पूर्व) चौष्टि: ... २१८ | सिनीवाली ... . ... ... ४ ... ... .. ... ... ... शूर्पम . मोदधाय: ग्रीन.पम. श्राइम श्रादयी शीक: असल्या (निगद २१२ मुत्या. .४३ मुत्यादिनानि मुनखा १.५ सुरभिमदिष्टः " सुराकसम २०२, २५४ सुराभिमन्द्रयम ४३ सूर्यत्व घसः ४३, सोमपीथः ३५३, १६६.१५.२५५ २९१, २५, २६९ मोमसस्थाः सौआमची सौपर्ण (मूह) २१२ ४२ उत्खनन २५ ... ... ... ... . ... १ ... ... ... ... ... पोशमान ...

·[ २ ] "पृष्ठा ४१ 10 सूतशम्नागि विशन).... सीवाणि (डादश) सीमाः (घट ) स्थाली स्थालीपाक: *पृष्ठा भन्दः १७६, १८, इवियज्ञाः हिरण्यकशिपुः... १७८ हिरवादिष्ट, १५ हुतात् हुतादः ... ... . ... १२८ 1.४ ४ . ... १०५ होता ... स्यन्द्रमाना: २०. होनुः शस्त्राणि (पट).... ... .. २४ होत्रका ... ... ३ पिकापां शस्त्राणि (पंट) होचा: २ 107 "इवियंसस्था.... . ... ॥ अथे हालोच्यस्थान सूची ॥ पू० पृ० पं. २ २०' २० . । १७ -- १८" पूर ०१ ०२ Co ७ १४ १°ए' १. १०३ १२४ १३१ १३८ M १७५ १५८ २. १ १८० । 14 २२० २४५ २५९ १६ १५३. ११ २४८ ३५१ २५८ २१८ ३ ३. २(८.५ . १५ २०४. २०४ १० ९८५१८ २२. -२५२ - .

·१३ ]'
१'#
॥ अथैतरेयविषयसूची॥
१ व्यमियोमयज्ञ (ज्योतियोमीयकाइविशेषः) भा० १२४०-भा० २३५४०
२ उक्थ्य क्रतुः (ज्योतिष्टोमीयकाइविशेषः) मा २५-१४२ ४.1 -
३ पोडशिप्रयोगः ( ज्योतियोमीयकाइविशेषः भा० ३४५-२६६ ट।
४ प्रतिरात्रता (ज्योतियोमीयकाहविशेषः) भा• ३६६-३.४ ३०॥
५ गवामयनसत्रम् (संवत्सरसबविशेषः) भा० ३.४-३६५ पृ.)
६ व्यादित्यानामयनसत्रम् (संवत्सरसप्रतिशेयौ ) २भा० ३३०-३३३८ ।
७ अङ्गिरमामयनसत्रम्
भरतदादशाहयागः
(अद्दीनविशेषौ सबविशेषौ प)
E यूध्दादशाहयागः
भा० ३६६ १०-३भा. १६२ १०५
१० व्यमिहोत्रयामः (हौत्रविशेषः) भा० १६३-५,४भा० ४४-५८४०॥
प्रकीर्णकम्
भा. १८५४-भा.१०॥
याहिताये:प्रायश्चित्तानि भा०E-४६३०॥
शौन:शेपाध्यायः
४ भा०५८-१०२४॥
१ राजसूयक्रतुः (मोमयागविशेषः) भा० १०३-२५३ ४० ।
सर्वयज्ञसाधारणविधयः
मा०२०४-२६.१०॥
अक्षयः परिमर
मा०२५१---३००६०।
...
...
..
तदन माल एफारम यशा पिहिवाप्रति बनेपा
•त पारष सप्तविष-सूचीपत्रापि तुभांशमा सेवा दिदन्यानि ।

·[ १४ ] २ ॥अथ सभाष्यतरेयविषयसूची॥ ॥ प्रथमभागस्य। . ON १ १ ... २ ... ... ४ ४ पू ... ... ६ सायणभाष्यभूमिकारम्भः वेदलक्षणं तनिर्वचनादिकष्ट खोपद्रदिनवन्धूनां वेदानधिकारित्वम् वेदस्यापौरधेयत्वनिरूपणम् वेदार्थाधिगमस्याप्यावश्यकावनिर्णय वेदार्थानुष्ठानचालयो; फलतारतम्यम् भूतावादस्य खार्थेऽपि प्रामाण्यम् वेदव्य भागहयकथनम् ब्राझणपन्थलक्षणनिर्णयाधिकरणम् ऐतरेयनामनिर्वचनादिकम् ऐतरेयनाक्षणस्य प्रधानतो विषयनिर्णय,... सोमयागेगु ज्योतिसोमस्य प्राधान्यम् प्यपिटोमस्य प्रकृतित्वकथनम् उक् यादीनां विसतित्वकथनम् अविवरणस्यादौ वक्तशायधित्वम् अपदस्प हानत्यनिर्णयाधिकरणम् पगियोरपि याण्यानुयाम्बयोत्रित्वकपनम् ... ... .. ... ... P प्रथमपत्रिकायाः प्रथमाधायारम्भः ११ पृ०॥ पमा मि िविधातु मरितोष प्रशंसा पारमा प्रयोग पाण्यावर प्रापभ्यम् .

·। १५ ] ... १४ ." ." ... ... ... ... ... ... २५. बादशत मखेस आनिमारतखसान्तिमत्वम् दोक्षणीयेरे विधानम् अनाविष्णवोः प्रथमोत्तमत्वात मध्यदेवताना मप्युपलक्षकत्वम् म्यागाविष्णवोः सर्वदेवतात्मकत्वम् यायावणवयोः पुरोडाशयो: यज्ञस्याद्यन्तावयवत्वम् थानावयावयोः पुरोडाशयोः अझवादिचोयम् दोक्षणीयेटी प्रतिष्ठाकामय यान्तरविधानम् एतचरणा यतिसादोमपरिहारकथनम् कृतचरो प्रतिष्ठाहेतुत्ववेदनप्रशंसनम् कालविधानम् सप्तदशसामिधेनीविधानम् रिसोमयोः पौवापर्याभावनिर्णयाधिकरणम् वित्रस्य सोमपूर्ववनियमाभावनिर्णयाधिकरणम् सामधेनीनां सहापिकल्पाभाव निर्णयाधिकरणम् वैश्यस्य मामिधेनीवद्यानिर्णयाधिकरणम् प्रकृती गोदोहननिर्ययाधिकरणम् वैग्दधादौ मामिधेनीकाम निर्णयाधिकरणम् इरिशब्दस्य निर्वचनादिकम् याहूतिशब्दस्य निर्वचनादिकम् अतिशन्दस्य निर्वचनादिकम् होटशब्दस्य निर्वचनादिकम् दीक्षितस्य गर्भसाम्यत्वेन संस्कार्यन्वकथनम् अगिरभिषेचनसंस्कार नवनीतेनाभ्यञ्जनसंस्कार नेत्रयोरक्षनसंखार दर्भपिल नः प्रावनसंस्कारः प्राचीनवंशारयशालाप्रवेशविधिः देवयजने उपवेशवसभरण्योविधि: २६ २७ ... ... ... २८ ... ... . .." ... ... ... ... 4IN । .. . .

·[१६] १६. ... ... ३६ ... ... ४२ Bર ... ४३ 88 ... ४४ दीक्षितस्य देवयजनाद बहिर्गमननिधेधः वास:यरिधानसंस्कारः कृष्णाजिनाच्छादनसंस्कारः सटीकरणसंस्कार सदियप्रशंसनम् यवभूषगमनात प्राक ऋषणाजिनोमोचनम् क्षणाजिनोमोचनकाले वासस उन्मोचन निषेधः दण्डादीनां संस्कारहेतुत्वाभावनिर्णयाधिकरणम् दीक्षायेटौ प्रथमस्याज्यभागस्य पुरोनुवाक्या दितीयस्याज्यभागस्य पुरोनुवाक्या ईचानस्य प्रथमदिवीयाच्यभागयोः पुरोनुवावयाइयम् प्रथमदितीयाज्यभागयोरन्यत्पुरोनुवाक्याइयम् प्रधानहविषि यान्यानुवाक्याविधानम् याज्यानुवाक्ययोरनुवाक्याया एव प्राथम्यम् यज्ञस्य रूपसग्टद्धत्वोपदेशः ध्यदेवियोश्च दीक्षापालत्वेन प्रशंसनम् विटुप्छन्दस इन्द्रियसाधनत्वेन प्रशंसा थाज्यानुवाक्ययोः समुच्चयनिर्णयाधिकरणम् सियतयागे गायत्रीच्छन्दस्कयोर्याज्यानुवाक्ययोर्विधानम् आयुष्कामाणिक छन्दस्कयो विधानम् वर्गकामस्यानुछुपुछन्दस्कयोर्विधानम् श्रीकामस्य वृक्षतोछन्दस्कयोर्विधानम् यचकामस्य सक्ति छन्दस्वयोर्विधानम् . वीर्यकामसा विशुपछन्दस्कयो विधानम् मपुकाममा जगतीच्छन्दस्कयोविधानम् व्यन्त्रकामा विराड्छन्दस्वयोर्विधानम् विराइछन्दमः परवीयत्वेन प्रशंसा पिराइछन्दसयो: संयाण्ययोनियत्वेन विधानम् पू ... ४५ ... ... ... ४७ ... ... ४८ ... ५१ ... ५१ ... ५२ ... પર ... ... ५४ . ५५ ·[ १० ॥ ... ... ... दीक्षितस्य सत्यवदनविधानम् सत्यवदनमन्त्र: चक्षुई यस्यैव सत्यवम् विचक्षणमन्दस्य चक्षुःपर्यायत्वम् ... m ... ... . ... ॥ प्रथमपचिकायाः द्वितीयाध्यायारम्भः ६० पृ०॥ पायीयशब्दार्थनिर्णयः प्रायणीयोदनीययोरियो: प्रमा ग्राख्यायिका-प्रायणीयेष्ठौ देवताविशेषविधानार्था प्रायणीयेडौ पुरःस्थायिन्याः पथ्यादेववाया यागविधिः दचियदिवर्तिनोऽगांगविधिः पश्चिमदिश्यवस्थितस्य सोमस्य याराविधि: उत्तरदिखपस्थितस्य सवितर्यागविधिः जह दिवतिया अदितेयांगविधि: यथ्यादीना माज्येन यागोदितस्तु चरुणा पञ्चदेवतायजनेव यज्ञस्य पाउ लत्वम् पञ्चप्रयाजाना प्रकतावनुष्ठानप्रकार: प्रायणीयेसो प्रयाजाछुतौ तेजोवलवर्चसकामस्य प्रागपवर्गस्यम्, पन्नायकामस्य दक्षियापवर्गत्वम पशुकामस्य प्रयगपवर्गवम् यज्ञकामस्य उत्तरापवर्गवम् स्वर्गकामस्य जर्दापवर्गवम् पाक सम्पादकत्वेन पथ्यायागस्य प्रशंसा प्राणायानसम्पादकलेनामोमोमयोः प्रशंमा प्रेरकत्वेन सविटदेवतायाः प्रशंसा प्रतिडाहेतुत्वेनादित: प्रशंसा चक्षुःखरूपत्वेन अग्नीपोमयोः प्रशंसा ... ९६ . ... - ७० - ... ७२ ... ... -७२,७३ ... .IN ७२ ·[ १८ ] ... . ... ... प्रायपीयेौ प्रसङ्गतः सर्वदेवतानां जातिनिरूपणम् प्रथमदेवतायाः पथ्यायाः पुरोनुवापया पच्यादीनां पञ्चानां देवतानां क्रमेय याज्यानुवाक्ये । पथ्यादीनां पञ्चानां देवतागो क्रमेण याज्ये .. शाखान्तरोयस्यानुयाजवर्जनस्याशङ्का पयाजवदनयाजवत कर्त्तव मिति विधि: यत्रीसंयाजानां समिध्यजुभश्च निधः निष्कासस्थापनविधिः उदयनीयेटौ याज्यानुवाक्यानां व्यत्यावविधिः प्रायपीयेटौ विहितस्यादित्यस्य चरोः प्रशंसा विहिताया: प्रथमाया: पथ्यादेवताया उदयनोयेटौ उत्तमात्वविधानम् मीमांसा निष्कासस्योदयनीयसंस्कारनिर्णयाधिकरणम् ... ... ... ... 80 ... १ ... ... प्रेयमन्त्र:- ... ... ६८ ... ॥ प्रथमपच्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्मः ८२ पृ० ॥ सोमक्रयस्य दिडनिरूपणम् ६३ प्राचीनवंशं नीयमाने सोमे पठितथानान्टचामरवादष्टससाया: प्रशंसा ४ सोमप्रवहणीनाम् द सोमप्रवहणीना मानां विधानम् पुण्यकर्मकरणकाले पि पापसम्भव हेतु निरूपणम् अनन्धचित्तस्यैव मन्तादिपाठविधिः थपतयागुष्ठानस्य निधेधः वारण्या मोमप्रवहयोपाठसमापनस्य हेतुकथनम् १०५ सोमस्य प्रकटादवरोइयविधिः च्यायापिका-सोमोपावहरणस्य दिविधानार्थी १०६ सोमस्य जयतुलकथनम् ११० अर्धपादन विधयाना सभयनप्रकारोपदेशः ... ... ... १०१ ...

·[ १८ ] ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ध्यातिथ्य से विधान कालनिर्णयच नरकपालहविद्रयाणा विधानम् विष्णुदेवतत्व विधानम् खरूपकथनं नामहेतुथ याण्यानुवाक्य भाखान्तरोयनिर्वाणमन्त प्रशंसा अयिमन्यनविधानम् व्यहंगीयागते गोहिंसनस्य युगान्तरधर्मति यवस्था मीमांसा-वैशावधर्मानतिदेशनिर्णयाधिकरणम् प्रेपमन्त्रः-- अनिमन्थनीयानाम् ध्यातिथ्येछौ अभिमन्यनीयानां त्रयोदशानां विधानम् अग्निमयने रक्षोहननाना नवानां विधानम् भाभणयन्यविहिताया एपाहुते; खग्र्याहुवित्वनिरूपणम् अवाक्षणपरिचयः (मृत्युक्तः) अातिथ्येष्टौ चाष्यभागयोः पुरोनुवाक्याइयविधिः याज्यादयविधानम् प्रधानद्दविधोः याज्यानुवाक्याविधानम् संयाण्ययोविधानम् इडाभक्षणादूई कत्तयानां निवारणम् इडाभक्षणस्य दैविध्यवर्णनम् प्रयाजानुयाजानां प्रसष्ठत्वापसरत्ववर्णनम् यातिथौ अनुयाजानां निषेधः दोलिकावहनहटान्तेन अनुयाजाना मभावेऽपि दोषाभावनिरूपणम् मीमांसा-प्रायणीयातिथ्ययोः मंयिडान्तताधिकरणम् परशयिड़ान्ततानिर्ययाधिकरणम् निव्यानवादलक्षणम् विकल्पोछौ दोषाः, परिसधार्या लयो दोघाचेति कपनम् १२१ १२९ २२६ १३२ ... ... १३३ १३३ ... ... ... ... १३५ ... .. .. ... - १३८ ...

·। २. ] . ॥ प्रथमपञ्चिकायाशतर्याध्यायारम्मः १४० पृ०॥ - ... १४० १४१ ... ... १४२ १४२ १४४ ... १५७ .. . १६. व्याख्यायिका- प्रवर्गाप्रकरणारम्भार्थिका प्रवर्यस्य साधनानां सम्पादनविधिः प्रेधमन्त्र:- प्रवर्याभिटवमन्त्राणाम् प्रवर्यस्य अनुज्ञापनमन्तः अभिवस्य (२१) एकविंशत्यत्रां विधानम् (१३) त्रयोदशी विधानम् (७६) घट्सप्तत्यचां विधानम् पूर्वपटलसमाप्तिकारिका उत्तरपटलारम्भकधनम् (२१) पुनरेकविंशवृचां विधानम् पटलक्ष्यकरणतात्पर्यकथनम् घडभिर्मन्त रेनूस्थानादीनां घणां कर्मणां विधानम् अपराहेपि याज्यामन्तुदयविधिः । व्यनुवषट्कारमन्तः तबिधानच नवयंस्य शालान्तरप्रसिद्धो ब्रझजपमन्त : होमादूई होत्रा पदनीयानां सप्तर्चा विधि: सोम धर्म वाजिनानां खिष्ठकृत्यवदाननिषेधः प्रवर्गास्य हविःपोषभषये छोतुः प्रतीक्षा पात्राणां समादने होतमन्तद्वयम् एतमदिने पराझे ममधिकाना म्हचा पाठविधि: यभिषस्य समाप्तिमन्नविधिः देवमिथुनरूपेण प्रशंसा उतार्थवेदनस्य तदनपूर्वकानुष्ठानस्य च प्रशंसा ध्यायायिका उपसदिरिविधानार्थी उपसत्सु प्रधानमन्त्रयाणां विधानम् मात्रयारा दादशयागनिएपदेशः म ... -F . . ... ... ... ... ... ... ...१८० ... ... ... ... २७१ ...

·[ १ । ... ... .. .. ... ... .. *. ... १८२ ... ... यागविशेषेषु उपसन्मन्वसह्यापार्थक्यम् सन्ध्याकालोसराया मधिकृतः मीर्मामा-- उपसदा मावर्तनीयत्वनिर्णयाधिकरणम् उपपदा विजयतुत्वेन प्रशंसा तानूननस्य विधानार्थिकाया पाखायिकाया प्रारम्भः नास्त्री निर्वचनम् परस्परद्रोइनिषेधः १७६ उपखड्गाः पूर्व मनुष्छे यत्वम् १७६ अातिथ्येयावारती स्यैव वईिय उपसत्खनुत्तिविधानम् उपसत्यु दयदेवतयोः प्रस्तावः १८२ द्रयदेवतयोर्विधानम् अङ्गभूतमा प्रतोतायनस्य विधिः पृथियन्तानां सप्तलोकानां क्रमात् क्षुद्रतरत्वम् पूर्वापराह्नयोः सामधेनीना विधानम् याज्याएरोनुवाक्याना विधानम् उपसदा माध्यहविष्कलेन प्रशंसनम् -- १८५ मीमांसा-प्राविथ्योपसदलीघोमीयवर्षिय एकत्व निर्णयाधिकरणम् १८७ यातिथ्योपसदनीयोमीयपरिचयः मीमांसा-तबहिंध यातिथ्ये एव प्रोक्षणादिनिर्णयाधिकरणम् उपसत्सु प्रयाजानुयाजनिषेधः याभावयविधिः याप्यायनविधिः (सोमस्य) तानूनद्रस्य क्रूरकर्मत्वकपनम् निवविधिः (मोमस्य । १६१ मीमांसा-उपसरस प्रयाजादिनिषेधयानुवादत्वनिर्णयाधिकरणम् દર ... १८४ ... ... १८८ ... ... ...

·[ २२ ] ... .. २६८ ... ... २०२ २०२ २०३ २०४ ... ... ... ... २०४ १४ २१४ । यमपश्चिकायाः पन्चमाध्यायारम्भः १८५ पृ०॥ घाख्यायिका- सोमायविधानार्था सोमायस्य विधानम् मन्त्रायां मन्द्रध्वनिविधानम् मीमांसा-या समुच्चयत्व निर्णयाधिकरणम् प्रेषमन्त्रः- थपिश्ययनीयाना म्टचाम् व्यग्निप्रणयनीयानां प्रथमगं-विधानम् माक्षयस्य श्यमर्ग विधानम् क्षत्रियस्य प्रथम विधानम् वैश्यस्य दितीयादीनां सताना टाचां विधानारम्भः यादान्तयोखिवारता बादशत्वापान विधि: धमन्तः- हविद्वानप्रवर्तनीयाना स्टचाम धविहानप्रवर्तनीयाना मराना म्हचा विधागारम्भः सामर्ग पाठकाले रराटीक्षणविधिः समापनाय अटमर्च: पाठकालस्य विधिः व्यायन्तयोखिसत्ता हादशत्वापादन विधि: इविद्यालयोः यजुषेप सम्परिश्रयणविधिः मेथीनिहननविधिः ईषानिहननविधिः दक्षिणे कृष्णाजिनस्यास्तरणविधिः योपदिघोरपरि टतीयस्य छदियोऽवस्थापनविधि, घमन्त्र:-- अग्रीधोमप्रणयनीयाना ग्टचाम् ज्यनीषोमप्रणयनीयानां सप्तदशाना ट्रयां विधानम् नैमित्तिकपरिघानीयाया विधि: बावन्तयोराहत्ताकविंशवामादन विधि: प्रजापतेरेकविंशावयवपरिगणनम् व्यादित्यपमा .44 ... ... ... ... ... ... ... २२० .. O ... २२४ २३० २२० ..

·[ २५ ] ॥ दितीयपपिकाया: प्रथमाध्यायारमा २२२१०॥ ... २३५ ... ... ... ... २४४ ... ... ... ... . २३६ २३७ २३८ २३८ २४२ २४२ २४२ ... ... ... ... २४२ याणायिका- व्यपीपोमीयमाविधानार्थ अपीषोमीयमशोः यूपपिधानम् यूपस्य निसननविधिः याश्रयणे याजिकमिट्रिकपनम् यायित्वविधि: सादिरत्व विधिः सर्गकामस्य वण्यत्वविधिरमादाकामस्य पुटिफामस्य च पालाशत्वविधिनगलामय नमपसकामस्य च यानप्रकारोपदेशः प्रेघमन्तः- यूपासनानुवचनीयाना ग्रचाम् तत्र वैकल्पाविधिः यूपाननानुवचनीयानां सप्ताना स्टयां विधानारम्भः यायनायोराप्ताकादशत्वापादन विधि: भीमामा- यूपण्य हौत्राध्वर्यवमन्त्रयोः समचयत्वनिर्णयाधिकरणम् उच्यणादिकर्मणा मेकल्लनिर्णयाधिकरणम् यूपस्य उच्छ्यणप्रकारोपदेशः अनुषहरये विचार: ध्यनुप्रहरणनिषेधः पशुकामस्य व्यनुप्रहरणविधिः खर्गकामस्य प्रत्तरस्य च यजमानत्योपचारः ध्यनुप्रहरणस्य प्रतिनिधिकथनम् खरुपहरणप्रकारोपदेशः अग्नीपोमीयस्य पमोः अालमानविधिः खरूपनिर्षयः प्रधभक्षणे विचार यजमानखरूपत्वेन भक्षणनिषेधः २४ २४ ... २४३ ... ... ... ... २५२ २५२ २५३ २५.३ २५४ २५५ २५५ २५५ Pr .. ... ... ... २५६ ·[ २४ ] I ... ... २५७ २६१ '२५८ २५२ २६२ २६३ -- ... ... ... - २६३ ... ... २६४ २६० २६५ - ... ... अग्नीषोमीयस्य पमो; लिसाभक्षणयोविधि: एकादशपयानाना विधि: मीमांसा- 'यजमानः प्रस्तर'-व्यादेगौणत्वनिर्णयाधिकरणम् सरच्छेदनप्रयोजकत्वाभावनिर्णयाधिकरणम् अग्नीषोमीयस्य पशोः प्रथमप्रयाणयायाविधिः प्रयाजदेवतापरिगणन दितीयप्रयाजयाज्यादयविधि: टतीयप्रयाजयाज्याविधिः चतुर्थप्रयानयाध्याविधिः मञ्चमप्रयाजयाण्याविधिः घडप्रयाजयाज्याविधिः सप्तमप्रयाजयाज्याविधिः व्यरममयाजयायाविधिः नवमप्रयाजयाण्याविधिः दशमप्रयाजयाज्याविधिः एकादशप्रयानयाच्याविधिः प्रयाजानां यथर्षिव्यवस्था धमन्त्रः- पर्यनिकरणानां तिहणा मचाम् पर्यमिकरणालिस ऋचो मैत्रावरुणस्य प्रेषमन्त्र:- मैत्रावरुणं प्रत्यधर्यो; उपघमन्त्रः-होतारं प्रति मैत्रावरुणस्य अन्यमनस्य यजौयवाक -प्रयोग निषेधः व्यनन्यमनस्कस्यैव यजीयहयादिसम्पादनविधिः प्रेघमन्तः- अभिगुं प्रति होतुः भाखान्तरीयस्याधिगुपे घस्य पूर्वाईसा याखानारम्भ: शाखानीयस्याधिगुप्रैवस्थापराईस्य याखानारम्भः यधिगुप्रे घे श्रुतस्य मेघपतिभन्दस्य एक दि-बहु देवताकप्रयोगेषु 3; एफ पि-बङ्ग वचनान्ततया प्रयोज्यत्वविधिः ... २६५ २६६ ... २६८ २६८ 4.. ... ... ... ... .. ... २७० २७० ২২ २७३ २८८ २०३ ·। २५ ] - ... ." ... ... ... ... ... २७६ - संञप्यमानस्य पणोः पुरस्तादपिहरणम् अधस्ताद वहि:सारणम् २०५ - मावादानुशाया ग्रहणम् २७५ पदा सदीचीनत्वकरणम् २०६ प्राणादीनां प्रेरणम् २०६ त्वक छेदनधकारोपदेशः वक्षःपत्यङ्गानां परिचयः २०६ पुरीघगूद्दनस्थानखननम् २७७ भी विपश्वादिपशुविक्षतौ मेध्रपतिशब्दस्य देवतानुसारेणोहाधिकरणम२७५ मो० वहुदेवत्यपशावपि एकवचनान्त-मेषपतिभन्दस्य विकल्पाधिकरणम२७ मी एकादशिन्या मेकवचनान्त-मेधपतिशब्दस्योहाधिकरणम् २८. मौ. दिपशुयागे.सूय चक्षुर्गमयतादितिमन्त्राणा मनूहाधिकरणम् २८२ मो. विपशुयाधिगुप्रैधे एकधेयस्य शब्दस्याभ्यासाधिकरणम् २८१ मी० 'प्येन मस्यवक्षः' इत्यादौ श्येगादिशब्दाना काम, वचनाधिकरणम् २८२ मी 'प्रश्सा पाडू'-इत्यत्र प्रशयाशब्दस्य प्रशंसापरवाधिकरणम् २८२ मो० 'पविशतिरस्य वक्रय:'-इत्यादी पदान्तरोहाधिकरणम् २५३ यधिगुप्र घमन्त्रस्य प्रथमभागस्य याख्यानम् २७३ हितीयभागत्य याख्यानम् २७३ तीयभागस्य द्याख्यानम् २७४ चतुर्थभागस्य याण्यानम् २७५ पञ्चमभागस्य यायानमु. २७५ घष्ठभागस्य याखानम् २७५ सप्तमभागस्य याख्यानम् यष्टमभरमा यारयानम् नवमभागस्य व्याख्यानम् दशमभागस्य याखानम् २८१ .एकादशभागस्य याख्यानम् २६० दादाभागस्य याख्यानम् २६१ ... ... ... ... . ... ... ... - २७६ २७० ... ... 4.. ... ... ...

·[ २६ ] ... ... ... . व्यधिगुधमनमायानन्तरं चपविधिसमन्वय मीमांसा-अमीषोमीयपशापरूकशन्देन पपाभिधानाधिकरणम् ૨૨ पाण्यायिका- प्रशपुरोडाशविधार्या २६५ पशुपुरोडाशमा विधानम् ૨૦ पुरुषाश्वगोऽयनवीदीयां यजीयपशुत्वम्, तथापि यनस्य प्राशस्यम् २६६ किम्पुरुषगौरगवयोदशरभाणा मयचीयपशुत्वान्याख्यानम् २६७ मीर्मामा- पशुपुरोडाशस्य देवतासंस्कारकताधिकरणम् २६८ बनीषोमीययावादिभिः पुरोडाशस्योपकाराधिकरणम् २६९ पापुरोडाशयागस्य प्रशंसा पायाच्ययो विधानम् .... ३०२ याव्यायां विधानम खिरक्यान्याया विधानम् ३०४ इडीयङ्कानमा विधानम् प्रेघमन्त्र:- हृदयादाङ्गावदानसूक्तविधी दयाव्यगापदानस्य सूक्तविधानम् यान्याविधि: वनस्पतियागस्य विधिः ३.८ खिरचयागसा विधानम् रडोपकानस्य विधि: ३०५ मीमांसा-मनोवाया मूहाभावाधिकरसम् ३०६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .... ॥हितीयपश्चिकाया द्वितीयाध्यायारम्भः ३११ पु० ॥ याखायिका- पर्यमिकरणस्तुत्यर्था देवानां विप्रहपत्त कर्माधिकारित्वयोर्पिचारः पर्यग्निकरणविधिः शामित्रदेश बहिनक्षेपविधिः - पशोः पुरोषस्थापनार्थ मपटखननविधिः .. ... ... ... ३१४ ... " ...

·[ २७ ] ... ... ३२० ... ... ... ... ३२४ ३२८ ३२६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... पशुपुरोडाशयशंसाडै प्रश्नोत्तरी प्रेपमन्त्रः- स्तोकानुवचनीयाया: लोकानुवचनीयानां विधि: स्तोकमा प्रसा. वमाप्रशंसायां प्रश्रदयम् व्याख्यायिका- वपाहोमग्रमा वपामावस्य पशुरूपत्वे प्रयः याज्याबाहुतिभिः सह वपाहुतेः प्रशंसा व्यवदाने विशेषविधि: यान्यस्य हिरण्यप्रतिनिधित्वोपपादनम् व्यवदानगतपञ्चसाया: प्रशंसा प्रेषमन्त्र:- ग्रातरनुवाकार्य: प्रातरनुवाकीया ऋचः प्रातरनवाकमन्दस्य निर्वचनम् प्रातरनुवाकस्य देवसम्बन्धविशदनम् देवोत्कर्ष हेतृत्वम् कालविशेषविधिः कालविधौ पक्षान्तरविधिः पमन्त्र:- अध्वर्योरुपाकरणार्थ: व्याख्याधिका-प्रथमाया ऋचो विधानार्थी सहचोर्थवादेन विध्य नयनम् आख्याधिका-वडक प्रशंसा तस्या ऋचलिरात्तिविधिः प्रातरवाकीयाना मचा शतसंख्याविधान प्राथुप्कामया सयान्तरविधिः व्यहोनरावादुत्तरकतुकामस्य दिगुणसञ्चाविधिः प्रजा पyच कामयमानस्य परशतसह्याविधिः दुव्रक्षणवपरिहारकामस्य प्रसङ्गत: खालोकस्येत: सहसाश्वीनदूरवर्तित्वकथनम् ३३८ ... ... ... ३४१ ३४४ ३४० ... ... . २४ ...

·[ २८ ] .. ... ... ... ... ... : ... पावरनुवाकीयाना न्टचा अपरिमिताध्ययनविधिः सर्वकामसिद्धिकामम्य ३५२ सहससद्याविधिः खगेकामस्य ३५१ प्रथमभागे छदोविधानम् ઉદ્ધર दितीयभागे छन्दोविधानम् ३५२ टतीयभागे छन्दोविधानम् ३५३ भागत्रये देवतालयविधिः ३५४ ग्राम्याः पशवः सप्त-पौधायनोक्ताः ३५३ यापलसमतानुसारिणाम् ३५३ सामगानो क्रुटादयः सप्त स्वराः ३५३ प्रातरनुवाकस्य अनुवचनश्कारनिर्णयाय प्रश्नोत्तरे ३५६ व्यपरपयोत्तरी शंसनेन छन्दोभागानां प्रीत्यभिधानम् ३५८ परिधानीयाया निर्देश वत्र सोमपदेवतानां परिगणनम् व्यमोमपदेवतानां परिगणनम् व्याहुतिभागाः, लोमभागाः, छन्दोभागाश्चेति विविधा देवाः प्रयाजदेवतानां सहानिर्देशः अनुयाणदेववानां सानिर्देश: 'उपयाजदेवतानां सहानिर्देश: ... ... ... ... ... ... ... ३६४ .. ॥हितीयपच्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ३६३ पृ. ॥ याख्यायिका-अपीनप्लीयामुवचनविधानार्था .. व्ययोनतीयमुक्तस्य नैरन्तर्येणाध्ययनविधिः प्रथमाया ऋच यात्तिसहित सातत्यम् व्यध्ययनप्रकारोपदेशः याध्वर्ववस्त्रोक्त: प्रयोगमा - व्यापस्तमायुक्त धादिषुदर्शनम् .. . ...

·[२८] ... ... ... ... ३०२ ३७३ ३७३ ३०४ ... .. ... ... ... ... ३० ३८१ ३२ ३८४ ." यमोनपत्रीयसलस्य पाचा मनुवचनकालनियमः परिधानीयाया: विधानम् व्याख्यायिका- वसतीवर्येकघनयोः यजुर्मन्न:- होतुः पार्थः अध्वर्योः पयुक्तरार्थ: निगदरूपो होतुः प्रत्युत्यानार्थः व्यया मनुवर्तनविधान होतुः व्यपोनपत्रीयानुवचने सादनप्रकार: पावरनुवाकसा प्रशंसापूर्वक विधानम् उपांश्वन्तर्यामहोमादूई वागविसननस्य विधिः, तत्यकारच उपांशुसवनाभिमशनोपपादनम् वहिप्पवमानार्थ प्रसर्पयविधानम् अनुमन्त्रणविधानम् यशुमन्नः-- वहिप्पवमानानुमन्नणार्थ: वहिप्यक्मानानुमन्वयार्थोऽयर! सवनीयपुरोडाशेप मेत्रावरणी पयस्या न्यायायिका-मैवावरुणपयस्याप्रशंसा सवनीयपुरोडाशविधानार्या सवनीयपुरोडाविधिः पुरोडाशशब्दनिर्वचनम् पुरोडाशखरूपनिारयाय पूर्वोत्तरपनौ पुरोडाशशेषभक्षये पूर्वोत्तरपचौ हविष्यक्तिविधानम् (धा, क. प. प. प.) अक्षरपति विधानम् (स, मत, पत्. वक.दे.) नारासपक्तिविधानम् (या. २. मा०२, ट० १, चमसाः) सवनपक्तिविधानम् (म प्रा.म.ट.अ. सवनीयपुरोडामानां याण्यामन्त्राणां याख्यानानि याज्यामन्तायां पेहनप्रमा 4.. ... ... ३८५ ३८६ 1. ... ... .. ... ... ... ३८ श्र ३८ ૨૬ ३६६ ३४ ३८५ ૨ 4. ... ... ... ೩೬ .

·[ ३० ] यनुमन्ताः- सवनीयपुरोडाशयाज्यार्थी: तेघौ यारयानानि च सनीयपुरोडाशखिएकदाज्यार्थ: विपकतो याव्याया विधि: तन्मवेदनपूर्वकानुष्ठानप्रशंसा च. . । ३६८ ... ४०१ ... ... ... ४०२ ... ४०४ ... ४०५- ४०६ ४१. ४१० ... ४१०. ॥ द्वितीयंपञ्चिकायाचतुर्थाध्यायारम्मः ३८८ प० ।। पाख्यायिका-ऐन्द्रवायवादिदिदेवत्यग्रइविधानार्थी देवानां विजयक्रमेण सोमपानक्रमविधानार्धा ऐन्द्रवायवग्रहविधानम् ऐन्द्रवायवय हे मन्त्रसंवाद-लोकयवहारौ दिदेवत्यग्रहाया प्राणरूपत्वेन प्रशंसा ऐन्द्रवायवग्रहस्य याज्यानुवाक्ययो विधानम् दिदेवत्यग्रहाणां.ग्रहणहोमयोः पाववैषम्यविधि: होतुर्महशेधभत्त्रप्रतिग्रहमन्तविधि: अजुर्मन्त्रः- अध्वर्यो: ग्रहशेषभचपदानार्थ: होत: ऐन्द्रवायग्रहशेषभक्षणार्थ: होतः मनावरणग्रहशेषभक्षणार्थ : होतुः आश्विनग्रहशेषभक्षणार्थ, दिदेवत्यग्रहाणां भक्षणे विशेषविधिः दिदेवत्यग्रहेषु होटप्रयोक्तयमन्त्राणा सुच्छासविधिः व्यनुवपदकारसन्नप्रयोगनिषेधः अनुमन्त्र:- यहेषु याज्यानो वषदकृतहोमादुत्तर मनुवघटकारार्थ, व्याकरण वषदकारार्थ: प्रेयमन्त्री-ऐन्द्रवायवे ग्रह मैनावरणस्य मैत्रावरुणस्य यन्तीयमनोरूपत्वानाख्यानम् होतुः यज्ञीयवायूपत्वान्वाखानम् अतुयाजखरूपकथनम् ४१९ ... ... .. ४१२ ४१२ ४१४ ४१४ ४१४ ... ... ... ... ... ... ... ४१५ કાર્ડ ४१५ ४१६ ४१६ ... 1. .. .." . ...

·[ ३१ ] કઃ ४१८ ... ४१८ ४१६ ४१६ ३२९ ... ... ४२२ ४२३ ... ४२५ ४२५ ... ४२६ ४२८ ... ... ऋतुग्रहयागालो-विधानम् अतुपाहयागानो प्रथमादिशु पदन विशेषविधि: सामादिए चतुर्प विशेष विधि: एकादशदारशयोः विशेषविधिः अनुवषट्कारप्रयोगनिषेधः इड्रोपागयह शेमभक्षणयोः पौर्वापर्यविधि: होटहस्तसम्पादितावान्नरेडाप्राशन-होटचममभक्षग्ययोः पौर्वापर्यविचारः, तनिर्णय दिदेवत्यपहशेषस्य विन्दोहोटपमसे प्रक्षेपविधि: व्याख्यायिका- तूणीशंसविधानार्था सूणींसस्थासरपिनास हेतुत्वप्रदर्शनार्था तूर्णीयंसखरूपप्रदर्शनार्या तूफीशंसानुष्ठानविधानार्था चक्षुःखरूपत्वोपपादनम् तूया शसस्यानुष्ठानप्रकार:,प्रशंसा च यनुमन्त्र:- तूणीशंसात प्राक प्रयोज्य: तृगणोशंसख प्रथमभाग: प्रातसपने दितीयभाग: माध्यन्दिनसक्ने बतीयभाग टतीयसवने तूणोंशंषस्य होतुरनुकूलत्वेन प्रशंसनम যমূলৱৰ সৰল ग्राहाव-निवित-सूक्तानां विधानम् यादापसरूपोपदेशः निवित्सरूपोपदेशः सूक्तस्वरूपोपदेशः याचावनिविभूतानां ब्रह्मक्षत्रवैश्यसपत्वम् निविदः हतियजातित्वम् सूतस्य वैश्यजातिवम् निविनमध्ये सूक्तशसने क्षत्रविरोधः ४३१ ... ४२८ ... ४२५ ... ४२७४३० - ४२७,४३० ४२७, ४३० . ... ... ४३२ ... ४३५ ४३५ .. ४३५ ... १३५ ४३४ ४२६ ·[ ३२ ] .. ... ... ४३७ ... ... ४३० ४३८ ३३५ ... ... - ... ... ४४० 880 ... 886 880 888 ... - ... ४४१ ... ४४१ खत्तमध्ये निविधंसने वेश्यविरोधा याचावनिवित्रतानां यथाक्रमेणानुठे यता व्याख्यायिका-निवित्प्रसार्या निवित्प्रशंसायां मन्वसंवादप्रदर्शनम् सतात पूर्व निविदनुष्ठानस्य प्रशंमा यजुर्मन:- याहावनामकः निविन्नामको दादप्रपदात्मकः हादशपदोपेताया निविदा प्रथमपदविधिः दिवीयपदविधिः टतीपपदविधिः चतुर्थपदविधि: पञ्चमपदविधिः घष्ठपदविधिः सप्तमपदविधिः परमपदविधिः नवमपदविधिः दशमपदविधिः एकादशपदविधिः हादशपदविधि: निक्दिनन्तरपयोन्यरक्तप्रयोगप्रकारः व्याख्यायिका-यापीधीयवासादिसिद्धार्था सदस्यवस्थितेषु धिवष्वामीभादविविहरणविधिः च्याज्यनामनिर्वचवादिकम् प्राग्यशताव्यक्षोपयोस्तुल्यलवोधनम् ऐन्द्रायशस्वविधानम् (अच्छावाकस्य) बच्छावाकस्य सदःप्रवेशे विशेषविधि: ध्यच्छायाकीयतस्य प्रसा यज्ञस्य देवरपवन वर्णनम् ... 888 ... ९४२ ... 28२ - .. ... ४४२ - ... -... 888 ... ४४३ .. 888 ... ... 836 ४४७ ... 882 ४४८ ..१ . ... ३५० ... ... ४५० ·[ ३ ] ... .. ... ... ... ... ४५५ ... ४५७ ... ४५ ... ... 8५६ ... ४५ ... याज्यशस्वस्य पहियवमानस्लोबोपरयोज्यत्वविधि; 8ાર प्रउगवत्य याश्यलोकोत्तरप्रयोज्यत्वविधिः ४५२ च्याज्यपउगशखयोः रसिस्थानोयत्वम् ४५३ सोनशस्त्रयोः सर्वथा तुल्यताया विधानम् ४५३ देवताकृतातुल्यतादोपपरिहारः ४५.३ च्छन्दःकतातुल्यतादोषपरिहारः ४५४ ऐन्द्रासयहस्य याच्याया विधानम् याज्यागताचरप्रसा ४५६ प्रत्याययोः देवताकतवैयधिकरण्योगापनम्, तत्परिहारश्च ४५८ व्याव्यास्त्रस्य महदारक तूपोभंसदारकच ऐन्द्राग्वत्वम् होटजपस्य विधानम् उपाधूचारणविधिः व्याहापात पूर्वानुष्ठे यत्वम् धोतराहावकाजेध्वर्योचतुष्यात्त्वविधि: होतुरादावादूर्बमध्वर्योश्चतुप्यात्त्वपरिहार: यजुर्मन्त्रः- होटलपार्थ: ४६०.४६३ होटगपमन्त्र भागमः अपव्य तथा भागश एव तद्याख्यानम् ४६०-४६३ तूफीशंसस्य पाहावादप्तरकालीनलविधानम् .. ४६ चनकाले ईयदुवं निविधानम् यदपदत्वस्य विधानम् ४६५ प्रयोगानन्तरं पुरोरुक शंसनविधि ४६५. पुरोषचः उचैःशंसनविधिः दादशपदवाखानम् (पुरोरुक - निविदः) देवतादारा प्रशमनम् प्रातस्सवनिकले.पि जातवेदस्यात्वं कथ मिति प्रश्वः जातवेदः शन्देन प्राणदेवताया यह मित्युतरम् ध्याच्याखस्य याज्याया विधानम् सूक्तगताना सताना स्टचा प्रतीकग्रहणपूर्वक विधानम् ४६८-४७३ ... B५६ ... ... ... "" .. ... .. ४६६ ...

·। ३४ ] ४७३ ... घान्यशवस्य उरुक्रमेणानुष्ठाटवेदिवोराध्यात्मिक सनम सूरुगतानां सप्ताना ग्टचा प्रतीकग्रहणपूर्वकमाधिदैविकरशसनम् ३५-४७८ याच्याया प्रशसनमः तदितु प्रशंसनच ॥ इति समाप्यतरेयस्य प्रथमभागस्य विषयसूची । ॥ अथ द्वितीयभागस्य ॥ -0000-00- ... ... २ ४ ... ... ... ६ . ... ... ८ ॥ टतीयपश्चिकायरः प्रथमाध्यायारम्भः १ ए० ॥ प्रउगशस्वनिरूपणारम्भः स्तोत्राखसद्धासाम्यविधिः ('सो सा सम्म) प्रजरास्त्रीयाणां समानां रचानां विधानम् ग्राध्वर्यवेषु सारस्वतमन्नाम्नायाभावात सारखतनहाभाव: सर्वघा मेव पहायो पठितवलम् प्रउगशस्वस्य तवेदनस्य च प्रशंसनम् प्रकारान्तरेण पुनः प्रशंसनम् प्रथमादिसमलचानां विधानतात्पर्यम् व्यनुष्ठातुर्वेदितुश्च प्रशंसनम प्रकारान्तरेण पुन प्रशसनम् सामर्थ्यस्य प्रदर्शन प्रश्नोत्तराभ्याम् प्रथमादिसप्तटचाना मनिरपलत्वप्रदर्शनम् १८पलसामर्थप्रदर्शनम् तोत्रशस्त्रयोः देवतविलक्षण्यविषयक प्रयः, तत्समाधान मउगशस्त्रस्य प्रथमटपे अमेर्वायुसारयप्रतिपादनम् हितोयटचे व्यपेरिन्द्रवायुमारण्यपतिपादनम् तृतीयटचे अपेमिनापरुसवारूप्यप्रतिपादनम् 4. ... ... ... १५ +.. १८ ·। ३५ ] ... १६ १६ ... ... २१ ... ..- २२ ... २२ ... २४ ... मउगमखस्य चतुर्थळचे व्यरश्विदयभाष्य्यप्रतिपादनम् पचमटचे वरिन्द्रसावय्यप्रतिपादनम् घरलने व्यविश्वेषां देवानां साम्प्यप्रतियादनम् सप्तमटचे अखरखतीसापय्यप्रतियादनम् सास टचेषु व्यायादितास्थ्योपसंहारः यान्याया विधानम् शवयाव्यान्ते पवनीयस्य वघटकारस्य विधि: वपदकारान्ते व्यनुवघटकारस्य विधानम् व्यनुवषट्कारपसार्थो विचारः अनुवषट्कारपसार्थे विचारान्तरम् वघटकार माश्रिव्याभिचारप्रयोगकथनम् वपदकारस्य स्वरूपनिर्णयपूर्वका याख्यानम् खरूपयारयाने ऋषिनामोल्लेख: पूर्वोचरभागयोः प्रशमनम् बचो धामच्छद्रित इति विविधत्वम् বহুল धामखमप्रदर्शनम् रिक्तखरूपप्रदर्शनम् इटानिष्टफलप्राप्तिमामर्थप्रदर्शनम् दिविधाध्ययनदोयमसुलेख: एकविधाध्ययनगुणसमलेख: याज्यावघटकारयो नरन्तर्यविधानम् वषटकारस्य माठवाणे होतुपताध्यानविधि: पाठजन्यदोषप्रशमनायानुमन्त्रणम् पाठदोपशान्तये धनुमन्त्रणमलविचारः अनुमन्वयमन्त्रविचार खिद्धान्त: यजुर्मन्त्र:- वषट्कारानुमन्तणार्थ: प्रथमः दितीयः २५ २५ ... .. २७ ... ... १८ ... २८ ... २८ ... ... ... ३३ .. .. ... - -- ...

·[ ३६ } ... ... ... . .. ३० .. ... . ... ... ... ... ... ... 8 यजुर्मन्न:- पपदकारानुमन्नणार्थ: टतीय: मसनम् प्रेघस्य, मेघान्दनिर्वचनल पुरोरुचः पुरोरक शब्दनिर्वचनच वैदे, वेदिशब्दनिर्वचनच यहस्य, यशब्दनिर्वचनच निविदाम्, निविच्छ निर्वचन पुरोनुवाक्यामन्त्रेभ्य: प्रेघमन्त्राणां दीर्घत्वम् प्रेषक : प्रज्ञत्व विधान ३३ निविदा प्रातस्तवने शस्त्राणां पुरस्तात प्रयोगः माध्यन्दिने सक्ने शस्त्रायां मध्य प्रयोगः रतीयसवने शस्त्राणा मन्ते योग: ४१ सबननये विहितस्य स्थानत्रयस्य वववयनमाम्यन प्रशंसा ४१ सूर्यसाडायन प्रशंसनम् एक कम्सिन् पादे व्यवसानविधानम् शंसकाय होनै अवदानविधिः दादशसु पदेषु कस्याप्यतिक्रमनिषेधः पदानां विपर्यासनिधः ४५ संघनिषेधः ४५ मध्यमयोः संपणविधिः पक्षेपस्याश्रयभू सूक्त कश्चिनियमः चेपस्य रवीयसवने विशेषः निविद्वालीयेन शुक्न निविदविक्रमनिषेधः निविप्रक्षेपविस्मृतौ पुनस्तत्सूक्ते प्रक्षेपनिधेषः तादृशान्यसूक्ते प्रक्षेपविधिः बस यकिनाइते सूक्त निवित प्रतिप्यते, ततः पुरस्तात् पाटा सूक्तम् सूतननिविद्वानीयमुक्तस्य पुरापाद्यस सक्तखची तात्पर्यान्वाख्यानम् ध८, ४ ... ... ... ... ४५ ४५ ... ... ... ४७ 80 .. ४८ ·[ ३७ ] । तीयपचिकायाः दितीयाध्यायारमः ५१ पृ.। ... .. ५२ ... ५ ५ पू ५४ पातसावने होतराहावविधिः यध्वर्योः प्रतिगरविधिः ५२ यजुर्मन्त्रः- प्रातमपने शस्खान पुरस्कारोतराहावसाचरः ५३ शक्षात पुरलारश्वयोः प्रतिगरः मचाक्षर ५३ शखात्परखात होतुराहापचतुरचरः शस्त्रात्यरसादध्वर्योः प्रतिगरश्चतुरचरः ५३ माध्यन्दिनसक्ने प्रस्वात् पुरताडोतराहाव. घड़चरः शस्त्रात पुरस्तादध्वयोः प्रतिगरः पञ्चाक्षरः ५३ भखात्परताडोतराहावः सप्तापरः ५४ शखात्परतादध्वर्योः प्रतिगरचतुरचरः उतीयसबने प्रस्तात पुरलाहोतुराहाव समाक्षरः शस्वात पुरताध्वयोः प्रतिगरः पञ्चावरः शखात्परताडोतराहाव एकादशाचर: शस्त्रात्परतादयोः प्रतिगर एकाक्षर ५४ चाहावप्रति प्रातस्मवने होरध्वयो: माध्यन्दिनसक्ने रतीयमवने ग्राहावप्रतिगरयोईिदिमायोरक्षरसञ्चासङ्कलनया छन्दोनिर्णये मन्त्र. ५४ ग्राख्यायिका-छन्दमयनुयुभो सख्ख प्रतिपादिका प्रातस्ववनादिप त्रिषु सवनेषु छन्दोदेवतानां निर्णय ग्राख्यायिका-प्रातसवने ग्रगुटु माहात्मावर्णनार्था ई. माध्यन्दिनसक्ने तृतीयसक्ने पौर्षापयवोधनम् वहिण्यवमानस्लोवाज्यालयोः ६. व्याजास्तीव-प्रउगशखयोः माध्यन्दिनपवमानसोत्र मरुत्वतीयशस्खयोः ५४ ... ... ५२ ५३ ... ५४ - ... ... ८ ·[ ३८ ] ... ... ૨૨ ६५ ... ... ... ... ६ ... ... ... ... पौवापर्यवोधनम् यापवमानस्तोत्र-वैश्वदेशिखयोः ६२ यनायझीयमाम-वैश्वानरोयलयोः प्रशंसा मालतीयशस्खस्य प्रयोगमप्रहयोकः । प्रतिपय प्रमा प्रतिपत्तवस्य खरूपं विघिय ज्यनचरतृचस्य सरूपं विधिच इन्द्रनिध्यायप्रगाधरयोलेख: सापिमत्प्रगाथस्योल्लेख: याखायिका-न्द्रनिहवगाथस्य प्रशंसाओं शाखान्तरीयः इन्द्रनिहवः प्रमाथा (वालखिला:) भरुत्वतीयवस्य प्राक्षयस्पत्यप्रगाथविधिः प्रामणस्पत्यप्रगाथप्रशंसा ७२ खोप्रशस्तयोः लक्षण्याशयातनिरास घाय्याना स्टचा ससुलेखादयः धाय्यानाममन्त्राणां शंसनादिकम् 'इन्द्रनिहव-ब्राह्मणस्पत्यपगाययोरस्तुतयोः शंसन कथ मिति प्रश्न: ७२ इन्द्रनिहव-माक्षणपन्यप्रगाथयोरपि स्तुतत्वखीकारः प्रगाथप्रपथनप्रकारोपदेशः 'विच्छन्दाः पञ्चदशो माध्यन्दिनः पवमानः ७३,७६ निविद्वानीयशब्दव्यत्पत्तिः मरुत्वतीयशस्वस्य मरुत्वतीयप्रमाथविधानम् निविद्धानीयसूतविधिः निविद्वानीयमुक्तस्य समय मितिसंज्ञाया निदानारयानम् गौरिवीतसंज्ञाया निदानाख्यानम् मध्ये निवितप्रक्ष्यस्थानस्योपदेशः परिधानीयानामशब्दस्य याख्यानम् निवित्पदानां प्रशंसनम् 'सूक्तस्यादौ मध्यान्ये च निविदां शंसन वैश्यनाशकरम् ... ७७ ... ... ७२ ... ... .. ... CB 18 - Fg ८५ - ५ ... , ·[ ३८ ] ... ६० .. ६१ ... ... ६२ ... ६४ ... E8 ... .. ४५ ... निविदा मादौ मधेऽन्ये च सूकस्य शंसनं चनियवाशकरम निविदा मादावन्ते चाहावमन्त्रपाठी यजमानस्य उभयतः प्रजानाशकरः ८६ याख्यायिका-मरत्ववीयप्रखस्य तद्यायायाश्च प्रशंसा हनशब्दस्य श्रोत निर्वचनम् मरता मिन्द्रतोपकारस्योरलेख: तस्येतस्यार्थस्य मन्तवादेन होकरणम् ६१ मरुता मिन्द्रदत्तमागानां परिगणनम् २ मरावतीयशस्वस्य याजााया विधानम् प्रशंसा प निष्कवत्या शस्त्रस्य प्रयोगपगाइनोक: व्याख्यायिका-निष्क वलयशस्वविधानार्थी इन्द्रस्य महत्त्वप्रयुक्त-सत्कारविशेषस्योद्धारस्य करणीयत्वेन यषस्थर ६५ 'क'-शून्दस्य प्रजापविवाचिवे उदाहरणम् उद्धारे देवानां खापेक्षितभागप्रार्थना ६६ व्याख्यायिका--निक वस्यालयाजाविधानार्या निष्करल्यशस्त्रीयधाय्याया: प्रशंसार्था निष्केवलाशस्त्रात पुरक्षागेयस्य स्तोत्रियसाम्बस्तृचविधानार्था १०५ लौकिकोदाहरणेन सामखरूपप्रशंसा निष्कल्पस्वस्य याजमाया मन्तः, तदाख्याच धाय्याया विधानम् याजाया:प्रशंसा थाज्यापाद विशेषविधिः १०३ सामसारश्येन प्रशंसा प्रत्कारान्तरेण प्रशंसा १०० पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंसा गृहस्थपुरुषसाढण्येन प्रशंसा सोत्रियमामविधिः अनुरूपसामविधिः ११२ धान्याया: शंसनविधिः ... ... 4.. ... ... ... ... .. ... ... ... ...

·[४] प निष्कवल्यशखस्य प्रगाथसा शंसनविधि. निविद्वानीयसूक्तस्य विधि; निविद्वानीये सूक्त ध्वनिविशेषविधि: ... ११३ - .al १२० ... ... १२१ ... १२१ ॥ वतीयपञ्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ११४ पृ० ॥ व्यायाधिका- तृतीयसवनविधानार्था तन सोमाहरणार्थ मुत्पतत्सु छन्दस्तु जगवीत्तान्तकथनम् लिएभो वृत्तान्तकथनम् गायत्रीरत्तान्तकथनम् खानभाजादीनां सोमपालकत्वान्याख्यानम् गायत्रया गन्धर्वेण सह युद्धवृत्तान्त: शल्यकसयोत्पत्तिकथा, वशाया उत्पत्तिकथा च निर्दशिसर्पसा उत्पत्तिकथा, खजस्योत्पत्तिकथा च मन्यावलाना रात्पत्तिकथा, गण्डूपदाना सत्पत्तिकथा च व्यबाहेरत्यत्तिकथा १२१, सवनवयस्य उत्पत्तिकथा च याख्यायिका-छन्दमा मतरसयानिरूपणार्या दवीयसपनस्यादौ व्यादित्यग्रहस्य विधि: यादित्ययहस्य याज्याया विधानम्, यादित्यप व्यनुवपदकारभक्षयोर्निधेधः सावित्रग्रहविधिः, वैश्वदेवशास्त्रीयप्रतिपदिधिष निविपद्दारा सावित्रयहस्य प्रशंसा वैश्वदेवशास्त्रे वायुदेवताकाया ऋचो विधि: दावाधिवीदेवताकस्य सूक्तस्य विधि: या वसूक्तस्य विधानम् व्याख्यायिका-यावहत्तीयधायाविधानार्या पार्भवतस्यामिती धाय्ययोः विधानम् १२३ ... ... ... ..r १२३ .. .. १३४ १३३ ...

·[ ४१.. ... ... ... ... ... * ... १४५ तत्रैव अपरयो; ऋचोविंधानम् मनुष्यगन्धालभूमा मन्नानम् वैश्वदेवसूकस्य शसनविधिः व्याहावपर्याहावयोलौकिकडसान्तेर प्रशंसापूर्वको विधि: तत्र पर्याहावप्रशंसने दृष्टान्तान्तरम् १४१ धान्यानां शस्त्रयाज्यानां च यक्षतौ विसती चालवत्वविधिः २४२ वैश्वदेवशस्वस्य समुदायाकारण प्रशंसा १४२ प्रांसनपूर्वकाले दिगध्यानविधि: १५३ परिधानीयाया ऋचः शंसनविधिः २४३ शंसने प्रकारविशेषः १४४ भूमिस्पर्णविधिः १४५ वैदेया याज्याया विधानम् एवयागसौम्पयागयोर्यायाविधि: १३६ सौम्या यान्यायाः प्रशंसा, अनुसरण्या गो:प्रशंसा च २९७ तयागसहितस्य मौम्यचरो: प्रमा, होतुराव्याविषणविधिश्च वघटकातु:तुरेव प्रथमत: सौम्यचरोभक्षणावेक्षणे, तलहन्दोगानाम् १४E यारयायिका-यामिमाएतशत विधानार्था रुदण मह देवानां संवादः रुद्रप्रजापत्योत्तास्तवर्णनम् १५२ मनुष्योत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् मानुषनामनिर्वचनम् १५३ ग्रादित्यादिदेवतोन्पत्तिवर्णनम् १५५ भृमादीना न्षीया सत्पत्तिवर्णनम पशून्पत्तिरत्तान्तवर्णनम् १५८ ग्रामिमारते शस्त्र शंसनीयायाः प्रचो विधिः - "तस्था मेवर्चि शालान्तरीयपाठस्य पर्जनीयत्वम् शंसनीयर्यन्तरविधिः पंखनीयहितीय प्रम मा ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... १५७ १५७ . ... ... ...

·[ ४२ ] 4.. ... ... ... व्याम्पिमारतशखस्य वैमुरलरीयसूक्तेनारम्भविधि वैभागरीवसूक्त विशेषभिधिः तत्र प्रामादिकस्य वर्णादिलोपरूपापराधस्य प्रतीकारः १६१ मारवमूक्तस्य शसनविधिः प्रमाथदयस्य शसनविधिः प्रगाथदयस्य शंसनस्थाननिर्देशः १६२ जातवेदस्यसूक्तस्य शंसनविधिः अपोहिष्टीयसूतस्य सनविधिः ग्रहिवधादेवताकाया ऋचः शंसनविधिः देवयानीदेवताकयोचोः सनविधि: १३८ राकादेवताकाया ऋचा शंसनविधिः देवयवीराकादेवताकयोः ऋचो शसने पौवापर्य- विचार:, तब पत्नीना पूर्वभावित्वम्, राकाया भगिनीत्वेन पश्चाद्भावित्व मिति सिद्वान्तः १६८, १६९ पापीरवीनामः शसनविधिः यामीपिनायोःश्मने पौवापर्यविचार: यामोदयस्य शंसनविधानम् पित्राणां तिदया ग्टचा सनविधि: पित्रासृक्षु थाहावायाचययो विचारः ऐन्द्रीणां चतराणा स्टचर्चा शसनविधि: १७४ ऐन्द्रीश सनकालेध्वयोः प्रतिगरमन्ते विशेषविधिः १७४ वेणुवारण्या ऋचः शसनविधिः वैयाथा ऋचः सनविधि: १७५ पानापत्याया अपः शमनविधिः परिधानीयाया: विधिः पाण्यानच .. परिधानकाले होतभूमिस्पर्श विधि: व्यापिमारतयायाया विधानम् ... ... १७८ ...

·[ ४३ ] ॥ रतीयपचिकायायतर्थाध्यायारम्भः १८१ १० ॥ ... ... ... - १८४ ... १९५ ... ... ... ... १५७ १८७ ध्याण्यायिका- अमिसोमस्य सर्वक्रतुप्रकृतित्वदोतिका अमेर्युद्धप्रकारवर्णना •यपियोमस्य छन्दस्त्रय-सवनत्रय-युक्तत्वेन स्तुतिः गायत्रीसाम्येन स्तुतिः संवत्सरसाम्येन स्तुतिः समुदसाम्यन स्तुति. १८५ "अनिष्टोमादर्वाचीनानां यजाना ममिठोमप्राप्तिः पाकयज्ञानां सप्तत्वादिवर्णनम् दीषणीयेदिगतेडोपज्ञानसाहायेन पाकयज्ञाना ममियोमप्राप्ति: यनिकोलस्य व्यषियोमप्राप्तिः अग्निष्टोमगतप्रायणीयेष्टिसादृश्येन दर्शपूर्णमासयोरग्नियोमपामिः यपिटोमगतसोमहारा सर्वेधा मोषधीना मग्निटोमप्राप्तिः अग्निटोमगतातिथ्यकर्मधारा चातुर्मास्ययागागा ममियोमप्राप्तिः प्रवायसाम्य न दाक्षायणयजस्याम्पिटोमप्राप्तिः पशुदयमाम्यात् पशुबन्धाना मपिटोमप्राभिः दधिधर्मयवहारसाम्यादिडादधयज्ञस्यामिसोमप्राप्तिः उक प्यक्रतोरपिटोमप्रवेशप्रदर्शनाय उक यातुवर्णन १६२ 'यतिराधामोर्यामयोः क्रत्वोरपिसोमप्रवेशप्रदशंनाय तयोर्वर्णनम् રર ध्यमियोमात प्राचीनानां यजानो पराधीना ऋतूनापोखः २८१ योरशिचमसानो तत्पर्यायायाम वर्णनम् १६३ पोशिलोनमामस्यावतीकशिलोमसम्पादनम् प्पपिरोमे सर्वयशमना मन्तवस्योपसंहारः १८४ पपिरोमीयस्तोनियची नवत्यधिकमतसम्भापरिगनम प्पपिटोमीयाना नत्यधिकशतमाकाना गचा मेकविंशतिमहाका. जिरोमान परिकल्पा तस्यादिप्यमाभ्यादपिओमप्रशंसा ... १८५ 4.. १८ ... ... ... ... १६४ ·[ ४४ ] २६ . . ခု ... ... २०० ... ... ... २०१ २०१ १०२ २०२ ... व्यगिटोमीयानां नवत्यधिकशतसयाना ग्टचा मेकविंशतिसयाकां- स्मितोमान् परिकल्पा गवामयनसनसाम्यादग्निसोमप्रशंसा १० एकनाग्निसोमानुष्ठानेनैव सर्वयज्ञऋतुफलावाप्तिवेदनप्रशंसा ... याख्यायिका व्यगियोमस्य चतुयोमत्वेन प्रशसार्था तन विसरलोमस्तोतस्य प्रासादि पञ्चदशलोमतोत्रस्य प्रसादि सप्तदगलोमस्तोत्रस्य प्रशंसादि एकविंशस्तोमस्तोत्रस्य प्रमादि अगियोमस्य त्रिदादिलोमचनुथ्यसाध्यत्वेन प्रश साया उपसंहारः २०२ यगियोमप्रयोगे,विटुबादीनां चतुर्ण छोमानां समञ्चयविधिः अगिटोमस्य अनुखादवेदिनोस्तुत्यफलाधिकारित्वेन स्तुतिः अगियोम-चतुष्टोम-ज्योतिटोम-नानां निर्वचनानि चगियोमसायन्तराहित्येन प्रशंसा. यज्ञगाथा- अग्रियोगसा यादयन्तनुल्यत्त्वज्ञापिका यगियोमस्य व्याद्यन्ततुल्यत्वे विचारः साखेनादित्यसाम्यात स्तुतिः अनुष्ठाने त्वराया निषेधः त्रियु सवनेषु शस्त्रसोत्तरोत्तरध्वन्याधिक्यविधिः... सूर्योदयासमयाभावात्तृतीयसपने पि त्वरानिषेधसिद्धिः सूर्योदयास्तमयद्यवहारनिदानम् सूर्योदयास्तमयाभावज्ञानप्रशंसा याख्यायिका- दोक्षमोयेषिसंस्थाख्यापनार्या दीक्षणीये पत्रीसयाजान्तत्वनिरूपणम् पाययोयेथे युवाकान्तत्व निरूपणम् प्राविथ इडातत्वनिरूपणम् २१७ उपसदिपृिष्ठ व्यायविशेषप्रदर्शनम् यगीयोमीयपशावनुष्ठे यविशेषपदनम् पोषणीयादीपिप धोतर नुवचनस्य मन्द्रसरविधिः २०५ २०५ २०६ ... ... ... २० ... २११ . ... ... ... ... ... ... ... २७ .. १२८ ·[ ४५ ] .. २१९ ૨૧દ ... ... २२१ २२१ २२१ २२२२ .. ... ... ... अपोमीयपशी होतुरनुपचनस्य यथेच्छखरविधि: ज्योतिटोमस्यानादिप्राप्तापायभूतत्वाख्यानम् নৰ মাঝমালা বাৰিবিঘা ब्रालयेन छन्दोभिश्च मयुग भूत्वा यजलम्यादनम् नाध-गीर्ण पान्त-तुल्याविन्यकारिवालयाना मधिकारनिषेधः माक्षणानां नग्धतुल्याविन्यनिरूपणम् गीर्णतुल्याविन्यनिरूपणम् बान्ततुल्याविन्यनिरूपणम् भ्योतियोमानुष्ठाने प्रमादतखा खष्पाविंग्यदोषस्य परिझराय कर्मान्ते वामदेयसामगानरूपप्रायश्चित्तविधिः प्रायश्चित्तार्थगेये वामदेयनामस्तोत्रियमावि बेधा विभज्य तत "पुरुषः" इतिशब्दस्य प्रक्षेपप्रकारोपदेशः देविकानामपदविषां निर्वपनविधिः गायन' वैष्टुभं बागव मानुष्टुभ मनु अन्यानि छन्दामि विदत्प्रसिद्धा छन्दसां प्रसा देविकानामपश्चविधु पौर्वापर्यविचार: तत् वढूनां जायाना मेकमतिकब मिति दृशान्तोपन्यासः देवीदेवताकानो पक्षविषां निर्वपनविधिः गतयोग्रां परिगणनम् (थुतवान्, ग्रामयोः, राजन्यः) देविकानाखी देवीनाम्नां च वियो विकल्पेन प्रयोगविधि: प्रनाकामस्य समुचयविधि: धनकामस्य ससचयविधि: सराचयपलदृष्टान्तोलेखः याप्यायिका-रक थक्रतोविधानार्या "एत्य प नवाणि"-इयुगापानबीनकपनम् प्रमन्नतो भरावा ऋखरूपवर्णनम् साकम वनाममाषः नामनिर्वचनम् उक.पलोत्रनिप्पादकत्वम् २२४ २२६ २२७ २२८ ... ... ... .. . २२६ २३२ २३३ २३३ (२३३ २२४ - - ... २३० ... ... २३८ २३८ .. ८ ·... २ २४० २१ प्रमरहिछीयनामसान्ना उक थलोत्रप्रणयनम् .. जक यशस्वेषु प्रथमचमसगणे मैत्रावरुणस्य शस्त्रसूक्तविधिः हितीयचममगणे ब्रामणाच्छसिनः शवसूतविधि वतीयधमसगणे गच्छावाकस्य खसतविधिः सूक्तानां विदेवताकावेन प्रशंसा उक व्यक्तौ पोतुर्नेर, श्च ऋतुयाज प्रस्थितयाण्यामन्त्राणां विधिः २४२ ... 14 .. ... ... २४७ २४४ .. ... ।। चतुर्थपचिकायाः प्रथमाध्यायारम्भः २४५ १० ॥ याण्यायिका- घोडशिक्रतुविधानार्धा बोशिशास्त्रस्य वयसरूपत्वेन प्रशंसा सनकालनिरूपणम् वित्ततावितरूपाभ्यो देविद्यम् हयो: ऋचोहितपाठप्रकार: प्रयोत्तराभ्यां घोड़शिशब्दसा निर्वचनम् थोड़शिखीयाना टर्चा हातराधिक्येन घोडशिन: प्रशंसा षोडशीतिनामो निदानकथनम् योडशिशस्वार्थं वैदितः सत्यात्वावनुकूलाविति मलम . गौरिवीतस्य साम्नः घोड़शिक्षामावविधानम् नानदस्य सावश्च घोड़पिसामत्वविधानम् गौरिवीतसामपञ्चे घोशिशखस्य विजुतपाठविधिः मालदसामपचे धोडशिशखयावितपाठविधिः भोशिश गायतीपइतरोविचरणप्रकारोपदेशः उडिगइयोविवरणप्रकारोपदेशः विपदात्रिषुमोविंडरथप्रकारोपदेशः विपदापरायोहिरणप्रकारोपदेशः अप्तिछम्दोमामनिर्वचनम् तरिधिध -- २४२ २५२ २५३ २५३ १५ ... ... ... ... r २५७ to ... ...

·[ ४७ ] . .. ... .. ... ... ... ... २६८ . महानाम्बीना सपसर्गाणा सपसर्जनपकारोपदेशः २९१ महानाम्बीना स्टचा लोकनयसाम्येन प्रशंसा विचरयनरपेक्ष्याध्यापक प्रज्ञाताना नवाना मनुर भी विधि: २६३ पुरुषविशेष सपनीय विताविततयोः शस्त्रविशेषयोर्यवस्था मोडशिशस्वस्य परिधानौयाया विधि: याज्यायाः ऋचो विधान धारया च २१४ याज्याया ऋच पादेयूपसर्गविधिः याखायिका-अतिरातक्रतुविधानार्थी २६७ छन्दमा मिन्दसहकारित्वप्रदर्शनम् स्वछन्दवा मसुरनिराकरण वाख्यानम् असुरनिराकरणे छन्दसा सौकर्याधिक्येन प्रशंसा ... २६६ छन्दमा मपिशवरनामव्यवहारमा हेतुकथनम् २६ व्यतिरात्रतौ घोडशिशस्त्रास् त्रयो राविपर्याया: प्रसनीयाः राविपर्यायेषु प्रथमपर्याये होतु शखम् विवेव पर्यायेषु शस्त्रयाच्याया विधि: २७२ प्रेथमपर्याये प्रयोगविग्यविधिः २७३ हितीयपर्याये द्वतीयपर्याये अलिरातक्रती पवमानस्लोवत्रयस्य रावौ प्रयोगाभावः, तथ्योगा- भावात बटोराने च समागभागयुक्तवं कथमिति पत्रः रातरमि प्रकारान्तरेण पवमानस्तोतयविशिष्टत्व मित्युत्तरम् २०० मषास्तोत्रोपेत महर्भवति, न तथा राति तथा प यहध रातिचायते समानभागयुक्त कप मिति प्रत्रः रातरपि प्रकारान्तरेण पचदशस्तोत्रात्व मिति समाधानम् १५ अपिशूर्वराणि सोताणि दादा २७५ रथन्तरसाना निष्पादयस्य सन्धिल्लोषस्य विधात्वम् प्रखबाहूल्यमा प्रशसा, पुनः प्रशमा च २०६ .. ... ... १७५ ·॥ चतुर्थपत्रिकाया द्वितीयाध्यापारम्भः २७८ पृ०॥ ... २८. २८० २८. ... - ... २८९ २८४ २८५ ... ... ... २५ ... ... ... याख्यायिका-व्याश्विनशखविधानार्थी याश्विनखीयची सहससाधिनसहस मिति पुरातनं नाम न्यानिशस्त्रस्य मनोतिकतयताविधानम् स्ने उपस्थानस्य लक्षणविधाने प्रतिपदो विधि: प्रतिपदिधौ विचारः यामेयं काहम् 'उपत्यं कारइम् ऐन्द्र काण्डम् आशुिनं काण्डम् आनित्ववर्णनाय प्रश्नोत्तरे याख्यायिका- पानिश खस्य प्रशलार्या , अभूतीरथेनामे: बाजिधावनम् ग्ररणेगोभिरुषसः प्राविधावनम् अशुरयेनेन्द्रस्य साजिधावनम् गईभरथेन यणि नोराविधावनम् सौर्याय मन्त्रसमूहानां समाविधानाय विचारः नया छन्दसो प्रारम्भनिर्णयाय विचार: ऐन्द्रादिप्रगाथाना विधानाय प्रताव: तत्र सूर्य मतिलहन सननिषेधः याशिनाचे ऐन्द्रप्रयाथस्य मनविधि: रथनरयोनिप्रसाधस्य संचाविधि: मैत्रावरणगाथस्य सनविधि: आनिशस्त्रस्य चितध मक प मिति नामयवहारः । ब्रामणस्य परिधानीयाया विधि: प्रजापशुकामस्य परिधानीयाया विधि: २८७ ३ . ... ... ... ... .... २८म २८८ २८८ २८ २६३ .. ... ... .IN २४३ २८१ २५ २८७ ... ...

·[ ४८ ] ... ... ३०२ .. ... ध्याभिनयंत्रसा तेजोब्रह्मवर्चमकामस्य परिधानीयाविधिः वेदनपूर्वकानुछानसा नानाविधा प्रशंसा ३०२, ३०३ .याज्यादयविधानम्, तयोः प्रशंसा च ब्राह्मणस्पत्याया: इत्याच सूर्यानतिक्रमहेतुपदशनम् चतु:संस्थस्य प्योतियोमस्य होमविधिसमापनम् ३०४ गवामयननामसंवत्सरसनषा विधानारम्भ: ३०५ एक कदिनसाध्यस्य सोमप्रयोगस्याहाशब्देन अबहार: संवत्सरसवस्य ग्राो दिवसे ग्रतिरातसंस्थसा सोमस्य प्रयोगविधिः द्वितीयदिने उक प्यसंस्थमा सोमसा प्रयोगविधि: यमियोमसंस्थस्य सोमस्य च प्रयोगविधि: ३.६ दितीयदिनस्य प्रारम्भ णीयं नाम चारम्भणीयनामतात्यर्यकथनम् द्वितीयदिने चतुर्विशस्तोमविधिस्तत्प्रशमा च चतुर्वि शस्तोमस्य छन्दोगामातखरूपप्रदर्शनम् चतुर्विशनामनिर्वचनम्, तत्वोमप्रशंसा च गवामयननामविशतियागे पछातिवत् स्तोवश्वविधिः प्रारम्भणीय इनि स्तोत्मसार ऋक सद्या च पाधिकशतत्रयसधाकानां लोबियाणां विधि: यारम्भणीयाहस्यापिटोमसंस्थत्वपशे बहिप्पवमानमाध्यन्दिन- पवमानार्मवपवमानस्तोत्रघु अष्टाचत्वारिंशलोमविधि: छन्दोगानात महाचत्वारिंशतोमखरूपम् -पृष्ठस्ती चोदकपातस्य विकल्पितस्य सामदयस्य विविधप्रशंसा गवामयनादिपु सत्र छनोने यनयन्तरयोः परित्यागनिषेधः पृष्ठस्तोत्र उहद्रथन्तरयोरन्यसरपरित्यागे दोषामाव: वेरूप-राज-भाकरसाना परिचयादि ३२४ ध्यारम्भणीथाचसमानुष्ठानप्रासादि १५ सवातस्योत्तरपक्षस्य प्रत्यवरोइविधि: संवत्सरसत्रस्य मध्याहसा विठवतो दिवाकीनानामहेतु .. ... ... ३०८ ... .. ... ... 1 ·[ ५१ ॥ ... - ... ... छन्दोगामातमाकविंशलोमसा सरूपवर्णनम् ... एकविनोमयादिन्यसाम्येन प्रसा, तत्र शाखानरीयश्रुतिश्य विश्वतोऽहमामपटकयोतिरिक्तव मादित्यसाम्य न प्रभसा च उभयतः दशकरयसा विधानम् खरसामाख्याना महापांसा २३७ सरसामाख्याना महामेव परसामेति नामान्तरम् २२८ खरसामाख्येवहा सप्तदशसोमालो प्रशंसा विषुवत एव पसा मभिप्रेत्य तद्रूपत्वेनोपचरितमादित्यसा प्रमा खरसामाख्याना महो विधानम्, सरमामनामनिर्वचनच.... ३४१ खरसामन्य: सर्वेभ्योऽधता व्यभिजिदाख्यसाह. उपरियात विश्वविदाणसाहो विधानम् विद्धवत्यहनि महादियाकीतादिपपसामविधानम् ३३२ महादिवाकीतास्य परिचयः, तमा एठसामत्ववर्णनं च ३३३ विकर्णस्य परिचय: तमा नझमामत्ववर्णन च ... ३४३ भासाख्वसामः परिचयः, तसा अमिरोमसामत्ववर्यनं च ... ३४३ उपनयन्तरयोखानोर्माध्यन्दिनमयमानार्भभवनानयोर्गेयत्वम् पावरनुवाकस्य चोदकपातकालवाचनाय कालान्तरविधानम् गवामयनादिके विकृतौ सवनीयपशुविधये विशेषविधि: सामिधेनीवियये विशेषविधिः विषेवलाशस्त्रे एकपञ्चाशत दिपश्चाशतं वा शला निविदाधानम्, ततस्तावतीना मेवी शंखनविधानम् ३४५ दूरोहसनामकस्य सूक्तस्य शंसनविधिः, तत्प्रसाच ३२८ इंसवतीतिप्रमिास्यर्चः शमनविधिः, तयारयान च इंसवतीनाममन्त्रस्य तात्पर्यवर्णनादि वर्गकामस्य इंसवतीस्थाने तायतशंसनविधिः ३१२ सार्यसूक्तस्य प्रथमायाः ऋचो याख्यानादि ३५३ द्वितीयस्या ऋचो याख्यानादि ३५६ हतीयस्था प्रचो अास्थानादि ३५५ ... २३४ ३४४ ... - ... ... ३४E ... ... ... ... ... ".

·[ ५२ ] ... Ae. .. ... दूरोहणसूतशंसने यारोहप्रकारोपदेशः धरोहप्रकारोपदेशः पशुकामस्य मिथुनसूतानां शंमतविधिः वियुवनामकरसाहो मनुथमाम्य न प्रभंसा विश्वविधौ कश्चिद विचारः, विपुत्युष्याच महावताखो इनि कस्यचित् पशोविंधानम्, तद्देवतापुशंसा च .. ३६३ ... .. ... ३०० ॥ चतुर्थपच्चिकायाचतुर्धाध्यायारम्भः ३६६ पृ०॥ याणाधिका- हादशाहऋतुविधानार्थी शाखान्तरीयविधिश्रवणात दादशाहयागस्य विध्ध नयनम् पादशाहयागमा यहाकृप्तिप्रदर्शनम् यूपवादशाहयागस्य विधिा यूदादशाहे दीक्षादिसाविकल्प वाधित्वा नियमः उपसत्सु च विशेष विधि: बादास दिनेषु सोमाभिपपविधिः दीक्षोमसत्सत्यादिनसहाना प्रशंसा इत्यादिफहन्दोविययकविचार: सदमाझ्यागस्य यजनयावनाधिकारियोनिमयः भर दीक्षां पासवत्स यजमानेषु दीक्षापात: प्रशंसा यजमानपापविनाश तुत्वात ऋत्विजः पशवा बादशाश्यागस्य ज्येष्ठत्वेन प्रश सा प्येष्ठायाचितुत्वे उदाहरणप्रदर्शनम् हाहमाझ्यागे पामपक्षस्य याज्यत्वनिषेधः यूपबादशाहे पथमेकादशहादा दिनथतिरित्तो यो नवरात्रा, तन ये बयक्षाधामम्पमा तेर्षा, प्रमा प्यारापिका-बावमायागय दीचाया; काशस्पिनियानाची ... ફિલ્મ ... ३०७ ... ३०६ ... ३०९ ·[ ५३ ॥ २८३ ... ... ... ... ... ... ... द्वारशाच्यागे दीक्षायाः कालविशेयविधिः .. दीक्षार्थिनालबसा प्राजापत्यपशोविंधानम् ३८४ याप्रीयाण्यासु च विशेषविधि: ३८५ सामिधेनीय च विशेष विधि: ३८५ पश्चङ्गे पशुपुरोडाशे च विशेषविधिः ३८६ "यथ ऋथ्याप्रियो भवन्ति"-- इत्यत्र विचारः “यदेवत्य पशुलदेवत्यः पुरोडाश:"-- इत्यत्र विचार: वायुप्रजापत्योरभिन्न मन्त्रप्रमाणप्रदर्शनम् २८७ भरतबादशाह-युण्डादशाहयोः सत्त्वे विशेषविधयः ३८७ আক্সাবিজা-- যুদ্ধাবস্থাষায় २८८ कन्दसो यूहनविधि, तत्पशंखा च २६. वृहद्रथन्तरयोः साम्रोः प्रसार्या ३६१ चैतनौधसयो: माबोरिघूमरूपत्वेन प्रशंसा ૨૨ देवयजनशब्दसा विवचिवार्थव्याख्यानम् . २८३ 'चन्द्रमविरुणरूपप्रसाद यागेयु सख्यत्वेन शुक्लपक्षसा विधिः पशुशब्दसा विवक्षितार्थयाख्यानम् (पुष्टिहेतुः पशुः) ३३ दावाएधियोः परस्पर सपकार्योपकारकसमन्ववर्णनम् बE8 ग्राखायिका-एलोवोपयुक्तसावा विधानार्या हरदथन्तररूपराजभाकररैवतवापासपतिकथा ३८६३६७ हदादीनां घसो सानो पृष्ठतोत्रसाधनत्ववर्णनम् ३६० धधिएएसोनसामाधारत्वेन पद्विधछन्दसा समन्यासः २८ गायनादिकल्पनाप्रकारवेदनपूर्वकानुष्ठानमा प्रशंसा ३८८ हादसाइकती प्रायणीयं नाम प्रथम मधः, उदयनीयं नाम बादश मधः व्यविवेवयं नामकादश महः, तातिरिक्तानां नपाना मी पुषशनि देवता स्तोम साम छन्दसा पिधानम् 80१ मन्ताण समग्रतो नामतः प्रतीकादिमिथ विधिः०२-४५३ ... ... ... नाम दयम मा ति यामिनासिखिम मायसीयामैन बोध्यम्। भा.प.श्यम्।

·[ ५४ ] P १५ 'दितीय इरि देवता-तोम-साम-छन्दमा विधानम् मन्लाण लक्षणतो नामवः पुतीकादिभिश्च विधि: ४१५-४२४ ॥ इति समावैतरेयस्य दितीयभागस्य विषयसूची । .. ॥ अथ तृतीयभागस्य । . ... ८ ... ... ... ... ॥ पञ्चमपच्चिकायाः प्रथमाध्यायारम्भः १० ॥ बतीयेपनि देवता-स्तोम-साम-च्छन्दयां विधानम् ४ मन्त्राणां लक्षणतो नामतः प्रतीकादिमिश्च विधि: चतुर्थे पनि न्यूझविधानाय प्रस्तावः न्यबसा विधानम् यायलायनेन प्रोक्तं न्यूझखरूपम् ध्यकारविवरणम् तस्प न्यूनमय प्रशंसनम् २२ न्यूधमा मन्त्रमये स्थानविशेषविधानम् स्थाननिर्णये पक्षचतुथ्यवर्णनम् प्रातरजवाके स्थानविशेषविधानम् २३ घ्याव्यशस्त्र स्थानविशेषविधानम् माध्यन्दिने सबने स्थानविशेषविधानम् देवता-जोम-साम छन्दमां विधानम् मन्सायो लक्षणतो नामतः प्रवीकादिभिञ्च विधि, १७-४० ... N.. ... २३ - २० ... ॥ पञ्चमपच्चिकायाः द्वितीयाध्यायारम्भः ४१ पृ. ॥ मधमाधनि देवता-स्तोम ताम छन्दसां विधानम् मन्त्राणां सक्षयतो नामतः प्रतीकादिभिश्च विधिः महानाम्नौषु भाकरमामविधौ महानाम्नीवनिर्वचनम् + ४६ -- ·५५ ] ... ... प्रसङ्गतो दाशतयोला मादान्तयोर्मन्सभागयोगलेख: घटसाही देवतेवववचनम् घई इनि ऋतु येणु घतुयाज्यासक्त विशेषविधिः, न विचारच प्रातस्मवने माध्यन्दिनसबने च पारच्छेपी विधानम् आख्यायिका-विहितानो पारछेपीना सपाख्यानन पसार्या ६३ देवता-स्तोम साम-च्छन्दसां विधानम् मन्तापा.लक्षयतो नामतः प्रतीकादिभिश्च विधि: व्याख्यायिका-विहिवनामानि दिवसूलीयनाभाने दिशवर्णनार्था पुसगतः "सत्य मेव वदित यम"- इति विधि: नाभानेदिलवालखिल्ययाकप्ये वयामरमाममन्त्राणां सहचारिणम् .." ७E ८४ ॥ पञ्चमपश्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ८१ पृ. ॥ बादशावक्रती दितीयादिनवरात्रिगतालयस्वाहाः, तत्र प्रथम- दिवीयबाहाभ्या मेक एठा: पडहः सम्पद्यते, अन्तिमवार- छन्दोमाखाः, तस्य प्रथमे इनि नवरात्रिगते सप्तम इनि मरवाणा लक्षणतो नामतः प्रतीकादिभिश्च विधिः चतुर्विश्चतचत्वारिंभाराचलारिंशाखाना कन्दोमसोमानाम ६-१०० अपमेहनि मन्त्राणां लक्षखतो नामतः प्रतीकादिभिश्च विधि: E४-१०७ ॥ पञ्चमपचिकायायाध्यायारम्भः १२३ १० ॥ नवमेधनि मन्त्राणी लक्षणतो नामतः प्रतीकादिभिश्च विधि: पृष्ठापड़हस्य, छन्दोमत्राहस्य, दशमस्याच * सुखादिसाम्येन, नासि. कादिमाम्येन, अस्यादिसाम्येन, कर्णादिमान्य न च प्रशंसा १३८, १३६ दशमेऽइनि नियमविशेषस्य विधानम् मानसग्रहाय प्रसर्पणविधिः १४१ .. + .. - माय सोरेन सह गणिते तु एकादशम्यानत्र इति वक्तव्य स्यात् ।

·[ ५६ ] ... .. ... ... ... दशमे इनि तीर्थदेशे माननविधि: १४१ होमार्थ पत्नीशालागमनविधि: .... १४१ पनीशालागतानां होमविधिलिन्मन्त्रादिविधिच १४१, १४२ कृतदोमानां तेर्वा पुन: सदाप्रवेशविध्यादि १४५ सदोमण्डपस्थितानां सामगानां सार्पराजील स्तोत्रगानविधिः १४५ मानखग्रहाय साम्नां प्रस्तावोहीथप्रतिहारभागानां मनसेव गेयत्वम्, शखाणां तु वाचा शंखनविधि: साम्राज्ञाः शंसनादूद्ध चतुझेटमन्ताणां शंसनविधि: ११४७ शतागां चतुझेटमन्त्राणां याखाानप्रशंसे १४८ यौदुसरीशाखाया: सम्भूयोपस्पर्शनविधिः यौदुपरीम्पादनन्तरं वामिसर्गविधि: १५. वाग्विसर्गस्य कालविशेषविधिः देशविशेषविधिः २५२ मन्त्रविशेषविधि: चतुझेटमन्त्रयाखानाय होतुराहावविधि: यध्वर्योः प्रतिगरविधिः १५५ दशपदात्मकचतुझेटसंज्ञकमन्त्रमहातस्य सरूपप्रदर्शनम् १५५ ग्रहसंज्ञकमन्नस्य खरूपप्रदर्शनम् १५७ प्रजापतितनुसंज्ञकानां हादशमन्त्राणां विधि: खरूपपदर्शनम् प्रमोदसंभकमन्त्रस्य विधि: १५८ सख्मप्रदर्शनम् हादसाइयागीयविशेषवलयानि समामानि ... ... ... ... ... ... ... ... ... पक्षमपचिकायाः पक्षमाध्यायारम्मः १६५ पृ०॥ प्पचापिशोप्रयागमा विधया, पपिपीतय सायशासोनं यत्रमानझयम् ... ...

·[ ५७ ] ... . - -- - - ... ... ... थपिहोवमा प्रातःकालीनं यनमानकत्तयम् याहवनीयोडरपस्य प्रशंसा चौरादिरूपस्य होमद्यस्य प्रशंसा होमदयस्य (पौरत्य) यवस्थाभेदात् घोडशदेवताकत्वम् १६५ प्रायश्चित्तम्-पसिझोनी यदि दुह्यमाना उपषिशेत, तर ... २६ ध्वनि कुर्यात, तन दोह्यमानस्य क्षीरस्य व्यपिहोगाश्चलनेन भूमीपतने सर्वस्व भूमिपतने उपायान्तररूपम् १७० व्यमिहोत्रचिवये चीरनयाभावे श्रद्धाहोमस्य विधानम् १७१ तत्तद्भावनारूपमानसाग्निहोनहोमस्य सरूपं विधिश्च १७३ मानुयदेवतभेदाक्षिणादैविध्यवर्णनम् २७४ व्यग्निहोनाहानय सर्वधनदानपलसान्येन प्रसा १७५ गवामयनसनमान्य न प्रशंसा व्याख्यायिका- धनुदितहोमनिन्दोदितहोमप्रसार्या उदित होमस्य शान्तपूर्षिका प्रशंसा उदितदोमस्य पुनः प्रकारान्तरेय असा यज्ञगाथा- एदितहोमस्य प्रशंसा १८५ हद्रथन्तरसम्बन्धन दिवाहोमस्य रातिशेमस्य प प्रशंसापूर्वका उदितहोमनिगमनम् १८५ यनगाथा-अनुदितहोमनिन्दार्था १८६ धादित्यदेवप्रसार्थी (विवस्तवापयोपाखानम्) यादिव्यदेवस्य प्रमांमा, प्रकारान्तरेण पुनः प्रशंसा, एकातिधिरूपत्वं च १८६ दिसत न्यगायाया भागपिशेयस तात्पर्ययाखानम् थमिहोत्रस्यावश्यकत्ववर्णनप्रसङ्ग सायमतिथिनिराकरणनिषेधः अनुदितहोमनिन्दा उदितहोमप्रशंसा च प्रकारान्तरण २६२ सेव स्यान्तान्तरेय विव प्रकारान्तरण युक्तान्तरण १८४ . . TV ·[ ५८ ] . . ..r re- ... ... ... ... ... ... ... यापा-- उहितहोमप्रशंधाण व्यादितहोमनिन्दा च व्याख्यायिका- सर्वप्रायश्चित्तमम्पादनस्य यातिप्रयस्य सष्टिवर्णनार्थी १७ प्रखरमोत्पत्तिदर्थनार्था ऋग्यनुस्खामत्रयोमिहीनाधर्यवौहावनक्षतविधिः १६८ यज्ञदोषप्रायश्चित्ताय गाईमत्यादिश याहृतिकोमविधिः १६ थाहतीनां वेदान्त पनवम् विसिटोमि यजो द्याहुतिभिरेव संनियो भवतीव्यत्र हातपदर्शनम् २०१ সীলখা নয় কালিনি २०१ अक्षय: मनसा वैफल्यराहिल्यानुसन्धागविधिः वागयरहार वाघदर्शनम् মাদন গান গাঘাষালীম অার মানিগি •g दसिवायरी विचार: यज्ञभियत्वेन दक्षिणायहणं न्याय्य मिति सिद्वान्तः १० मानसाइपानकारियै नव दक्षिणावाहुल्यम् २०८ यातिपायचित्तानुष्ठानविधिः আনিকাশবাগাতি धारणायिका-यावस्तुल्कस्यविधाता २१४ यासत्यत्वेन यावृणा मभिएपविधि: ग्रारम्नुभिष्टयडरान्तप्रसन यशोदासर्पणीनामप्रपत्कथा यमिराका ग्रावस्तुत उणीधेय नेवोपनविधिः २९६ पारस्ततोऽभिमाई मन्याला मप्यूचा रिधानम् पारस्तुमिरसता पामभामिविषये असान्तप्रदर्शनम पारम्नुभिटगतानाचा प्रतमहाकवनियानम् २१८ प्रशिक्षाकपिधानम अपरिमितमतासवरियानम् पाउपशाररिपानम् मनितीनामिररस्य सियसमा पाामना मनिरपरिधानम . ... .. ... २२८ ... ... +an २९१ ... ... २२२ ·[ ५८ ] .. - ... ... .. ... ... ... सुब्रह्मण्यास्यस्य ऋत्विजः कर्तनिरूपणम् प्रशंसा, स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यत्वे हेतुश्च २२५ सिमीपे दक्षिणवेन उपभानयनविधि: सुबहाण्याकानस्य देशविशेषनिरूपणम् विहितस्य उत्करदेशस्य प्रश्नोत्तराभ्यां प्रशंसा २२७ यानीधस्य ऋत्विज यात्विज्यकर्तयविधानम् पानीपतग्रहे अनुवषट्कारनिषेधः २२८ अनुवषट्कारनिषेधे यज्ञगाथा २२९ नेटपस्थामीनस्य पानीवतयभक्षणविधिः २२६ सुब्रह्मण्याय दक्षिणासुनीतास यज्ञममाप्ति २२६ आख्यायिका-मत्रावरुणनाझपाच्छस्य छावाकानां शस्त्रविधानार्थी २३३ मेवापरणस्य शुखविधिः २३४ प्राक्षासाच्छमिनः मतविधिः व्यच्छावाकस्य शस्त्रविधि: प्रातस्सवमामिमागिनोऽग्निदेवस्य प्रशंसा २३५ टतीयसवनाभिमानिनां विश्वेषां देवानां प्रशंसा २३५ स्लोवियानुरूपयोर्लक्षणे २३७ छोत काणा महाणे शस्त्र प्रातस्तवने प्रकारविशेषविधिः माध्यन्दिनमवने तनिषेधः .. २३८ टतीयसवने माध्यन्दिनन्यायातिदेश: २३८ होलकाणा मारम्भणीयाना मचा विशनप्रस्तावः २४० प्रशंसा २४१ ध्यारम्भणीयाविधि: मैत्रावरणस्थ होतकस्य २४० प्राक्षप्परछविको कोलकाता २७१ अच्छावाकस्य होत्रकसा होतका परिधालीयाना मचा विधानप्रसाव: परिवानीयाविधि: मैवावरुणमा होचकमा -२४३ माक्षणामिनः धोत्रकला ... २३५ .. ... - - .. -- ·[.] .. २४. ... ... ... ... ... ... ... परिधानीयारिधिः यशापाकमा घोतकसा २३५ शोतकायो त्या मानाने परिपलीयारेवियोपदेशः २४८ मनावरणस्य ऐकाधिकाभिरेव परिपातीयाविधि: २४८ अछापाफरय सपनाये विविक्षयपरिघानीयायरिधि: नामयापिन: अधीनगताभिरेकाहिकामियोभयोभिर परिपानीयाभिः परिधानविधि: २५० टतोयसपनगताना तपाया मेर घोतकार्या परिघानीयानां प्रमा २५१ प्रातस्यवनगताना पाण्यादीनां मध्ये पनपानविधिः ૨૨ जोमसो नियमविशेषस्य विधानम् ૨૨ प्रातसवने व्यतिधेसननिषेधः माध्यन्दिनमयनरतीयमयनयोरतिशमनविधि: २५३ यतातिशमन करयं भवति, तत तदर्प यामा ग्टचा मानयन कर्सयम, तामा स्टचा देशविशेषोपदेशः २५४ सोनुकाणा विहितानां परिधानीयानां मति: २५४ प्रातस्मयने उनीयमानसूक्तस्य विधानम् २५७ उमौयमानसूक्तगताना ग्टचा देवतादारा प्रशंसा -२५८ छन्दोरारा प्रशंसा २५० प्रमशाहारा प्रशंसा २५८ माध्यन्दिनसक्ने उनीयमानसूक्तमताना दशाना स्टचा विधि: २५८ तीयभवने उन्नीयमानसूक्तगतानी नवाना मचा विधि: सम्पूर्ण रक्तानुवचनं कर्तयमिति प्रथममतस्य प्रशंमा રિષદ प्रतिसूक्तं सप्ताना मेवर्चा मनुवचनीयत्व मिति दितीयमतस्य प्रशंसा प्रथमरक्तगताना नवागां, दितीयसूलगवान दशाना, रतीयसूक्त- गताना नवाना मेवानुवचनीयत्व मिति टतीयमवस्य प्रसाधिक्यम् २६० प्रस्थितयाज्याना मेन्द्रले कथ मिति विचारारम्भः २६२ याण्याया ऐन्द्रत्वसम्पादनप्रकारोपदेशः मतावरणस्य पोतुः २६३ २६४ ... ... 4 .. . ... ... ૨૮ ... २५८ ... - .

·[ ६१ ] २६४ ... .. ... ... २६८ २६८ .." ... २६८ . वाज्याया ऐन्द्रत्वसम्पादनप्रकारोपदेश व्यापीधस्य यावाकस्य माध्यन्दिनसक्ने उन्नीयमानसूक्तस्य विधानम् देवतावारा छन्दोबारा च वसूतीयाना ग्टचा प्रशंसा धोलादीनां समाना मेपलिजां प्रस्थितयाण्याविधिः याच्याया उपदेशः होतुः मैत्रावरुणस्य ब्राक्षणासिनः पोतुः नेछुः यशवाकरस आग्नीधस्य तीयसवने उदीयमानसूक्तस्य विधानम् पवमानस्तोत्र देवताविषयको विचारः छन्दोविषयको विचार प्रस्थितयान्याविषयको विचार: याज्याया ऐन्द्रावतप्रदर्शनम् होतुः मैनावरणस्य बाक्षणासिनः पोतः २६८ २६९ ... ... ad २७२ ... ... .. २०३ २७४ २७४ २७४ ... ने ... ... . ... .. अच्छावाकस्य व्यायीधस्य मरम्बारस्थित छन्दसा प्रशंसा होधकाण परसर सान्य वैषम्यं च विवेत विचारः मनावरणवाक्षणाच्यचावाकानो शंसनविचार होटहोरकयो: डाकृथत्वेन साम्य कथ मिति विचार: पोटनेस सीधीयत्या मपि शेषा उपिया कप मिति विचार ... २७६ २७८ ·[ ६२ ] 4 २८३ २८३ ... ... ... ... ... विषेधः पोता, पियो नेया; अन्ये एक या इत्यन विचार: सम्पदायविद्धिः पठितं प्रेयसूत्रम् अज्ञोट्या मपि मैत्रावरुणादीनां कयं छोटवयपदेश इति विचारः उहाटविषये कचिद विशेषविचारः अच्छावाकविषये.पि कश्चिद विशेषपिचारः उक्थसंस्थेष्वहरु मनावरणशस्त्रविषयको विचार: ..बाक्षणाचुंस्यछावाकशखविषयको विचार: तीयसक्नगताहां मैत्रावरुणादिशखाणां छन्दोदेवतविचारः पारम्भणीयानां छन्दोदेवतविचार: परिधातीयानां छन्दोदेवतविचार: होनापाकमोरुधेभ्यासविधानम् . घोड़शिसंस्थायां चतुरचरास्यासविधि:, अच्छावाक: टतीयसपने शिप अनाराशंसी चः कथं गंमति हातार्य मिति प्रसङ्गतो गर्भापनिप्रदचनोदाहरणम् ... २८६ २८० २८८ ८८ २६२ દર ૨૩ २९६ २८७ २६८, २५ ... -- २६८ ... . ॥ षष्ठपञ्चिकायायतुर्थाध्यायारम्भः ३०१ पृ०॥ अथाहणेषु होत्रकाणां माध्यन्दिनीयशस्वलप्तिविचारः माध्यन्दिनीयशस्वकृप्तिविधानम् ३०३ प्राण्यायिका- सम्पातसूक्ताना मुत्पत्तिकाप्रकाशार्क विश्वामित्रानो सम्पातसूतानां वामदेवकत कापहरणम् ३०७ सम्पावताना वामदेवत्ववैश्वामित्रत्वपर्शनादिकम् भारदाववासिष्ठनधिससूक्तानां वर्णनम् यहाणेय प्रातसक्ने व्यहीनस्तानां विधि: नेवा मेवाहीनसकाना वरूपोपदेशः मवामयने हि हिनिधान्य हानि,- चतुविशादीन्याक्तिरहिवानि, महगवान्चारत्तिसहितानि चेति । तत्रोभयत्र ध वष्टिवत • . सूतकः कथं शेखतौति विचार 404 ... . ..

·[६३ । "" + " " ... .. ... ... ... ... ." ... ... यात्तिरहितेवहा विहितम्राकानी शंचनप्रशंसा मैत्रावरुणो याखोन सम्पातसूकान् विपर्यस्य शयेत्, तत्पदर्शनम् ३१३ बाक्षणाच्सी यछावाकः ३१३ प्रतिदिन पुरस्ताच्छंसनीयानां त्रयाय सूक्तानां विधानम् ३१४ पृष्ठापडहस्य उजरसिंखादे कासापिपा मावापविधिः ऋसिन दिने का ऋच यापपनीया ति विचार्य तनिर्णय: सोमवावतिशंसनार्थाना मावपनीयानी सूक्तानां प्रदर्शनम् विश्वामित्रशब्दनिरूक्तिः मूक्तस्य पुरस्लाईसनीयं सक्तम् मैवावस्यस्य बाक्षणासिनः अच्छावाकस्य व्यनिहिटदेवताकमूक्तादीनां प्राजापत्यत्व विधानम् २२१ प्रतिदिनं शंसनीया ये कदन्तः प्रगाथानेषां विधि: कहत्यगाथेभ्य का शंसनीयाना मूक्तप्रतिपदा शंसनविधि: ३२५ सूक्तप्रतिपद्भ्यः पूर्फ थापापनिषेधः निएपछन्दकानां मूक्तप्रतिपमामकाना टयां प्रशंसा खरूमागि धास्थानानि च ३२८ परिधानीया :जोतु सपक्रमः सातदयपूर्वकं परिपानीयान शंसनविधानम् अभिसयीयमूलस्य परिधानीयाविधौ विशेषोपदेशः ३३२ परिधालीया सपशीय तोर्योगविमोको साक्षणमंसिनः ३२४ ध्यपकवाकस्य মায়ায় ३३४ यपोक्तयोगविमोकमानस्य प्रशंमा यणमूए मपेल योगविमोक्योरमदेभः योगविमोकरीतूना परिधानीयानाम् एकै कधित्वस्य निन्दा उभयत्तस्य प्रमा . ... ... ... . an. . ... ... ...

·। [ १४ ] ... - ... ... ३३८ ३३ ... ... ... ... ... स्तोमातिसने.विशेषोपदेशः बहुभिः क्षोमातिशंसने दोषशान्तः रतीयसवने व्यपरिमितसिनविधिः पेदनपूर्वकस्यानुष्ठानस्य प्रशंसा प्रध्यसा घड़हसा घष्ठ इनि धिणायशव कृप्पिसूक्तमा विधि: नभाकद्वयानो चाना विधानम् ... ३४१ वालखिलासूक्ताना दक्षु शिल्पस्वरूपप्रदर्शनम् ३४२ प्रगाथानने प्रक्षेपणीयाना मैकपदाना मुपदेशः ३४५ मच्छो विहरणे प्रक्षेपणीयानां पादाना सपदेशः ३४५ व्यशो विहरणे प्रक्षेपणीयोपदेशः ३४६ घायो विहरणे प्रत्तेपणीयोपदेशः पच्छा, घईघंशः, ऋक्श इति विहरयत्री विध्यस्य प्रशंसा ३४६ विचरण मन्तरेण यथाध्ययनशंसनस्य विधानम् ३४६ वालखिल्यानो पदसूक्लप विहारो विहितः, व्यवशिथ्योः सप्तमा- एमयो। सूत्रयोः विपर्यासेन शंसनसा विधानम् ३४७ निरूपिता शिल्पनामकशखसा प्रशंसा ३४५ सप्तभिः प्रकारः पावरूपस्य दूरोहयशंसनखरूपमोपदेशः ३४६ प्रसङ्गतो महासनापुद्रसूक्तयोर्लषणपन्यासः दूरोपणशंसनविधि: ऐन्द्र सक्ती १५० ऐन्द्रावरणे सूने 'मूको धौपये मूल रोहणे शत ऐकाहिकाना संशंसने विचार: ૨૫૩ पालखिल्यात मंसने मनावरुणसा दर्पत तत्र कत्यम् याणखिलाना शंसने यथा विहरण, तथैव स्तोत्रपि किमितिविचार: ३५७ प्रय सुपषीय वाण्या कषिपदेशः १५८ ... . ... .. . परी सूबे ... ... ... ...

·[ ६५ ] . m पठपक्षिकायाः पञ्चमाध्यायाम: २६० ए० ॥ ... न । ... . ... पक्षापडहसा घऽहनि शिल्पनामकशस्त्राणां सविधानम् देवशिल्यानां इक्षिकंसादौना सदाहरणत्वेनोपन्यासः होतुः नामानेदिष्टनामसूतरूपसा शिल्पमा शंसनविधिः নর লাগামুকৰ যিয় ঘুৰিণৰিঞ্জি मैत्रावरुणसा वालखिल्याख्यसूळरूपमा शिल्पा शंसनविधि: धौद्धिनविहारयोः महापालभिन्नामकविहारमा चोपदेशः बाक्षणाच्छसिनः सकीर्तिसूतरूपस्य शिल्पस्य शंसनविधिः - सघाकपिसूकरूपस्य शिल्पस्य शंसनविधिः, ३७२ याकमिकमध्ये न्यूनविधिः, तत्प्रकारोपदेशश्च गच्छावाकस्य एक्यामरुत्मकरूपस्य शिल्पय सनविधिः ३०५ एक्यामरुत्मनमध्ये न्यूद्धविधिस्तरप्रकारोपदेशश्च ३७५ होचादिमिः प्रयोन्यांना शिल्पाना मेकस्मिनहनि प्रयोगसाहित्यविधिः ३७६ पाण्यायिका-शिल्पयंसगविषये उलिलगौनयोरपायागार्या ३७८-३८९ संवत्सरसत मिण्टोमसंस्थे विश्वनिदान हनि विहितेषु शिल्पशास्त्र ३८२ घ्याखायिका-वाक्षणाच्छमिन: शिल्प शस्त्रे सुकीर्तियाकपि- सक्योः शंसनानन्तरं कुन्तापास्यस्य शिकलास्य शंसनार्या ३८७ अन्तापसूनागताला नारामौनां तिटया स्टचा विधानम् तत्रमादे पादे अपसानषिधानम् तत्र निनइंषिधिच न्यूद्धनिनईयो: वरूपोपदेशः ३६० रेभीणां तिख्या म्हचा सविधिः पारिधितीनां चतरणा स्टचा शंभन विधि, ३६१ कारया चवरण स्टचा शंसनविधिः २८१ दिभाइमृतीना पक्षाना स्टचा शेसनविधि: जनकल्पाना पसा स्ट्र शंसगविधिः इन्द्रगापाना पश्चाना स्टचा भंसारिधिः इट - ... - ...

·[ ६६ ] ... ... ... ... ४०० ... ४०० ४०० ... ४०१ .. ... ... ४०४ ४०५ ४०५ याख्यायिका- रेतशपलापस्तुव्यर्थ ३८ ऐतशप्रलापस्य वाहुल्येऽपि यावत्कामभंसनस्य विधि: ३६८ ऐतशप्रलापशंसने पदे पदे वाहस्य, अन्त प्रणवस्य च विधि: प्रवद्धिकाख्यानां घरमा ग्टचा विधानम् ३८ प्रवद्धिकाण्यास प्रचु अई विधानविधिः पानिज्ञासेनीनां चतरुणा ग्टचा विधानम् प्रतिराधाणस्य मन्त्रस्य मिनविधि: अतिवादास्यस्य मन्त्रस्य शंसनविधि: देवनीयाख्यानां सप्तदशानां पदानां सिनविधिः याणायिका- देषनोधायपदसमूहप्रशंसाK ४०३ व्यङ्गिरमा ममेव मिथ: संवादः व्यशिरमा मनभीयस्यापि वकीयाविन्यस्याङ्गीकार युनिप्रदशनम् याविन्यपरिहारपोग्यस्य विषयस्योपदेशः ध्याख्यायिका- यङ्गिरमा भूमिरूपदक्षिणाव्यागकथार्था व्यरुदक्षियायाः पुन:प्रतियइनिधः पुन प्रतियहे शते कर्तयोपदेशः अगिरा एशियाप्रतियइत्यागस्य पलकथनम् देवनीधगतानो सप्तदशपदानी स्वरूपायि तात्पर्ययाण्यानानि च ४१०-१३ शंसनप्रकारोपदेशः ४१३ भूतेछनामकाना तिवणा ग्टचा शंसनविधिः 818 वाइनस्याभिधानी दशानामा भंसन विधि: ४१६ राधिकीनाम: भंसनविधि: ४१७ पायमानीना सिरण चा प्रसनविधि: आईमन्यस्य वचस्य मनविधिः पायतेन शवेग वेलतानां धायर्या संभ्रमनविचार: Bte ॥ इति सभायतरेयस्य रतीयभागस्य विषयसूची। १०८ ... ... ... ... 808 ... ४०८ ... ... ... ... ... ... ४१८ ... ४१५ ...

·॥ अथ चतुर्थभागस्य ॥ -40020- ३ .." ... ॥ ससमपत्रिकाया: प्रथमाध्यायारम्भः १ पृ० ॥ पथ सवनीयपमीविभागः सवनीयपशुविभागानां महानिर्णयः मघामाम्याद वृहतीत्वम् ग्रन्यथाकरणे दोषः तदरम एमहर्षिदारा प्रशंसा उपदेशकसम्पदायनिर्देश: ... ... ७ .. ७ ... ... .. ॥ संतमपक्षिकाया द्वितीयाध्यायारम्भः पृ० ॥ यद्याहितामिरुपवरथदिने नियेत, कथं यश इति विचार: प्रायश्चित्तम्- याहितामिः यधिश्रितेऽपिहोने सामान्य पानियेत १० यासनए हविषष्ठ नियेत प्रवासे नियेत याधितामा म्हते वचरीरमाताभावे पर्णशरदाहस्य फर्तयात्वम् प्रायश्चित्तम्-उपावराया दह्यमानाया अपिहोना उपवेशने हमारवेसते. स्पस्ने. सायं दुग्ध सावाय दुरी अपहते वा सर्वसिनेष सानाय दुखें घपहते वा मम्मेष विपण दुरवपद्धतेय वा यधिधित मषिदोन पदामेध्य मापटीत यधियितस्यापिशोमय सन्दने विष्यन्दने पा - - ... १४ ... રા ० पतानि पहायो मुसिमाभिधादि।

·[ ६८ ] २३ २६ - ... २८ प्रायश्चित्तम्- प्यधिश्रितस्यामिहोत्रस्य स्खलने शने या सुगर्भ सन्याइवनीयायौ गाईपन्यामाधुपशान्त गाईपत्याइवनीययोरपयोः अनुचितदर्शनादौ गाई पत्याहवनीययोरग्योः मिधः संसर्ग सर्वेषा मेवायीनां मिथ: संसमें लौकिकादयन्यामिना संसर्ग याम्य याग्निना हा दिवेनामिना संसर्ग शवापिना संसर्ग व्यारण्येनामिना दाई उपवसपदिने व्याहिताम्मे व्यश्रुपाते २८ ... - ... ... ... ३२ ३४ यवत्य मापन ... ... ३५ ... ... ... ग्रामावास्येरेः पौर्णमासेऐवातियमे सर्ववैवाग्निप उपशान्तय पाययणेटि महशत्येव नवामप्राशने पुरोडाशनिप्याके कपाचे नरी पविलेन हिएये नरे पात.नान मशले वापिहोत्र हुते सूतकामगाशने • समरणप्रयादे श्रुते • भार्या या गोर्या यमापन्यजनने सपापीकस्यापिठोधकांयताविचार: मात्रयस्य अराधपतये श्रुतिधमानम् अपलोक्य पापि मागम चागिधोत्रम्. सन याचित्रे विचार: वपा तष मानसे विचार थप एमपूर्वमामयोरामविधिः ४० ... . ... ... 80 ... ... ... By ... ... ४८ ·[८] "86 ५० ... उपवासतिधिविधये शाखामेदवचन माश्रित्य विकल्पः कर्मोपयोगियोदशपौर्णमायोस्तिथ्यो: वरूपनिर्णयः प्रायश्चित्तम्- ग्राहितागोयादित्योदयेऽप्यग्नावडते गाईपत्याहवनीययोभधेय शकटादिगमने इरादावन्वाधानकाले दक्षिणानरभिज्वलनं कुर्यान वैति विचार होष्यत: पुरुषस्य गाईपत्याहवनीयमध्यगतेन मार्गय सञ्चरणविधिः व्याहिताग: प्रवासकाले अग्नापस्थानविषयको विचार: ... ५४ .. .... " ॥ सप्तमपच्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ५८ ० ॥ प्रथ शौन:शेपाख्यानम् (याख्यायिका:) ६०-१०२ पर्वतस्यर्षे: गाथया पुत्रीण जातेन किं फल मिति प्रचः नारदत्यर्धे; प्रथमगाथया ऋयापनोदनं पुत्रजन्मफलमित्युत्तरम् दितीयगाषया पुतस्य सर्वमोगश्रेष्ठत्वाखानम् टतीयगाधया पुन्नामनरकवाय हेतुत्वाखानम् चतुर्धगाथया " राहस्थाश्रमस्य श्रेष्ठत्वे वीजत्वाख्यानम् । मचमगाथया ज्योति:वरूपत्वेन बक्षपामकत्वाण्यानम् ६४ घठगाथया , यात्मनो नवीभूतत्वे हेतुत्वाण्यानम् जायाग्रहणसार्थकत्वे निदानाखाानम् ६५ च्यष्टमगाथया " जायाया बननौले हेतुत्वाखाानम् परलोकसुखक्षेतुत्वासाानम् दभमगाथया , प्राक्षतनियमानुसारित्वाखयानम् परिचन्द्रस्य पुत्रार्थ वरुणदेवताराधनाखानम् रोहितनामपुत्रोत्यातयाखानम् ( परणेन सघोलियतालयः प्रसस्य रोएितस्य वारुणयों मेघभयारण्ये पलायनम् रोहितस्य संवत्सराम्त बहसकोमाइदररोममोड़ितत्वाधानम् १२ मामगाथया " नवमगाथया " ." .. H ·[ ] ७४ ... ... - ७७ ७७ ८० .. .. रोहितस्य सपुर.प्रव्यागच्छतः परमैश्वरः सर्वतु कसहाय इति इन्द्रोपदेशः७४ पुन: प्रयागच्छतः परिश्रम: युएपहेतुरिति हितीयोपदेशः देशभमयं सम्टविहेतुरिति तीयोपदेशः . यालस्यादयः कलियुगादितुल्या इति चतुर्थोपदेशः ७६ व्यरण्यादिभ्रमणाद दुष्याप्यलाभ इति पञ्चमोपदेशः ७६ : पत्रवर्धारण्यभमगादारोग्यप्रापि घठे वर्षे दरिद्रेणानीगर्तन सह वंवादः ७ शुन:पनामानीगतमध्यमपुतक्रयः खपुर्यागमनम्, पिते शुन:शेपदान, तम्मेधे वरणसम्मतिच हरिश्चन्द्रस्य राजसूये विश्वामितादीना माविन्यस्वीकारः शुन:पपितुरजोगस्यष पशुनियोक्तृत्वसीकारः तथा विशषिटवखीकारः पर पशुपमा शुन:शेपसा सक्तिकामनया प्रशापत्युपासनम् २ यमुपासनम् तपा सविना पापनम् ८२ तथा बरणोपासना ५३ गुरपुरापासनम् तथा देवदेवोमासनम् ४ इन्द्रोपासनम् तथा अम्धिनीयपासनम् ८५ उपसउपासनम् सतो. बन्धनमोचनम् मुलषन्धनमा शुन:पमानावयागारम्भकत्वम् * विभामिपावोगयोः संवादः ••शुन:ोपालोग यो: मंगात योगगुन शेपयोहिमयुक्ती तथा तथा . तथा ८४ तथा ८५ . ... . 28 ... पाहारनपोषषषोरिया जामीनाम।

·E१ ६२ हरिचन्द्रस्य राजसूये विामित्रस्य स्वपुवत्वेन शुनाशेषयहणम् . शुनःशेषविभामित्रयोक्तिप्रत्युक्ती ... विवामितस्य पुन्नायां ज्येष्ठ इति शुन.शेपस्वीकार ३ ज्येष्ठपचाशरपुत्राणां ततासम्मति: २६ तान् ज्येष्ठपञ्चाशपुवान प्रति अभिसम्पात: मधुच्छन्दयायेकपञ्चाशतां पिटयाक्यानुगामित्वन १७ विभामित्स्य पञ्चभिर्गाथाभि: बात प्रत्याशीर्वाद; १७ शौनःशेयाखानस्य परऋक्शातगायत्वम् तसातत्य शौन:शेपाख्यानस्य राजसूयक्रतौ विनियोगविधि: सव अध्वर्युग्णा प्रयोक्तयमा प्रतिगरविशेषसा विधानम् शौन:शेपाख्यानसा पापप्रशमनहेतुत्वं पुतलाभहेतुत्वं च व्याख्यातुोतुः, प्रतिगरितुरध्वोध इक्षिणाविधिः १०१ ... ... .. ... ... ... •तथा ॥ सप्तमपञ्चिकायाश्चतुर्थाध्यायारम्भः १०३ पृ० ॥ प्राणायिका-राजक्रती विशेषविधानाथा प्रजापतिहरमा यज्ञया विवरणाखानम् दश्यज्ञायुधानां नामानि यामनुगच्छन्यो क्षणक्षतियनात्यो क्षणजातेयंत्रप्राप्तिकथा चन्नियनालेय यजातिकया पतियस्य देवयपनयाचमाविचार, देवयजनयाचभाप्रशसाच दोक्षणीयेटः पूर्व मिष्टापूर्तापरिन्यानिसंचकहोमविधिः तत्र यापूर्वी योः पूर्वाचार्यक्षते सक्षणे क्षतिपमा यापूर्तापरिव्यानिनामहोममन्त्रः मानुपपाखाम शोवतरकालीनसा ममियोमा विधि: इसापूर्तापरियाविशोममा समिष्टय जुझेममा च प्रशंसा तयोरेव घोमयोः प्रकारान्तरेय विधानम् १११ .." .. ... ... ...

·११४ होक्षयीयेरे प्राक प्रयोज्यो मन्त्रः, तत्तात्पयाख्यानच पश्चात प्रयोज्यो मन्त्रः, तत्तात्पर्यायालय क्षत्रियस्याहवनीयोपस्थानमा विधानम्, मन्तः, प्रशंसा च उत्तरहोमादूई तपस्यानसाापि क्षत्रियस्य दीक्षितत्वावेदनमन्त्र विचारः चनियसा यजमानभागमापने विचार: तथा ... १२१-१२३ १२४ १२० ... ... ... ... ... ... ॥ सप्तमपत्रिकायाः पञ्चमाध्यायारम्मः १३१ पृ०॥ व्यय विशून्तरोपाख्यानम् (याख्यायिकाः) १३१-१६२ चनियमा सोमभक्षराहित्यप्रदर्शनार्थ सुपाखयानम् सौषद्मनो विन्तरसा राजो विश्यापर्णयज्ञकया तत्र पारिषितसा जनमेजयसा राज्ञो विकश्यपयशकथा १३३ ततो मार्गवेयरामोपाख्यानम् १३४ व्यनूचानसा मार्गवेयसा रामसा विशन्तरं रानानं प्रत्युपदेशः १३४ ततो रामविश्वमारयोतिपयुक्तयः २३० पवियसा विविध यभयाणा सुपदेशः १३८-१४१ उपादेयभक्ष्यसोकविधमाोपदेशः १४२ न्यग्रोधान्दनियक्तिययोधतरोत्पणिनिरूपणं च १७ यौमरपलाना ममृत्यफलानां प्रक्षफलाना च प्रशंसा १४४ न्पयोधरतस्यावरोधानां पलानां च उत्पत्तिनिरूपणम् पवियभवत्वेन प्रशंसा न्यग्रोधपधिययोः साम्य मापादय प्रसा भरपयोग:-तम सोमऋयात पूर्व सम्पाद्यानो पसूनां नामानि मलपममसोमयनादिप्रयोगप्रदर्शनम् बापममभपयय विधानम, मन्त्रः, प्रशंसा प १५४ तमा भएका मन्नेव यात्मप्रविधिः पवयथतिरेकाम्पा मभिमयमा ... ... .. २.४५ ... ... ... ... ... १५५ ... ...

·[ ७३ ... r . १५८ १५८ .. . दाम्या टगभ्यो तस्य चमसस्य पूरणविधिः मचिताप्यायितस्य नाराशंसचमसस्य प्रयोगविधिः सवननये विविधस्य मन्लतात्पर्यस्योपदेशः नाराशंसचमसमक्षणस्य प्रशंसा प्रातसवने उक्तानां विधीना मुत्तरयोसवनयोरविदेश: विशन्तरस्यापर्णयोः युन: संवाद सम्पदायकथनेन भक्षय प्रशंसा पुनरपि पलकथदेन नारामंसभक्षस्थ प्रशंसा .. ... ... .. १६२ ... ... ... ।। अष्टमपशिकायाः प्रथमाध्यायारमः १६४ पृ०॥ अथ रागस्ये स्तोत्राख योर्विशेषाविशेषयोविधानम् प्रातरावने तोयसबने च ऐकारिकवत तोचशस्त्र प्रयोगः माध्यन्दिनसवने मरावतीयास्वस्थ होवकशस्त्राणाचेकाहिकत्वम् अभिजिदहोविदितीमयखामा माध्यन्दिनः पवमानः २६६ मरुत्वतीयशस्वस्थ प्रतिपदनुचरयोरनुवाद' ब्रहाम्रएथिवीरूपत्वेन रथन्तरस्य प्रशंसा इन्द्रनिश्वमाक्षणमध्ययोः प्रगाथयोः ऐकाहिकतुल्यत्वेन प्रसा २८ याप्याला स्टचा प्रकतौ विक्षतौ च तुस्यत्वविधि. मश्वतीयप्रगाथम्य प्रकृतिविकृत्योरेकल विधानम् मयत्वतीये सूक्त निपिहानीयसा सूतस्य प्रशंसा निष्कवनशस्त्रस्य प्रतिपयस्य विधानम् व्यनुरूपलचस्य विधानम् घाय्यायाः पूर्वोक्तरसानाक्षासारणम् २०३ उभयसामप्रमायग्रदर्शनम् निविद्वानीयस्तरमा उपदयन्तरसामोपेतमा सतयचक्रतुसहि रुपजीकिसामयि पत्रियपणे एडतोत्रस्य लामवाध्यत्वविधिः ... ... ... ... १२२ . ... ... ... ...

·[ ७४ ] ... १७८ - १७८ ... " माध्यन्दिनसक्ने होकाणां प्रतिकवयवस्था एकाइयजाना हैविध्यप्रदर्शनम् क्षषिययनस्य ज्योतिरोमय उक्थ्यसंस्थत्वविधि: उक्थ्यसंस्थस्य ज्योवियोमस्य स्तोत्रशलतच्याप्रशंसा क्षत्रियाणा मनिष्ठोमसंस्थस्य ज्योतियोमस्य विधानम् अपिटोमे ये विवदादयश्चत्वारः सोमालेषां ब्राह्मयादिवर्ण- चतुथ्यरूपेण तेजयादिगुणचतुझ्यरूपेण च प्रशंसा अभियोमरस्थस्य ज्योतियोमस्य लोनशस्वसद्याप्रशंसा ... ... ... २५० ॥ भष्टमपशिकाया द्वितीयाध्यायारम्भः १२ पृ०॥ ... ... .. - ... व्यप राजसूये क्रतो पुनरभिपेकमा पिधि: १५३ कालविधि: १९३ साधनद्रयाणां विधानम् १८४ यामन्याः प्रतियापनविधिः प्रतिष्ठिताया ग्रामन्द्या उपरि धर्मातरणविधि: ज्यभिमतविभ्यादि १८८ ध्यारोहखविधादि असिपेककत्तुं. शान्तिमन्त्रवाचनविध्यादि व्यभिपेकपकारस विधानम् तिरणा चा सेकस्य यनुयो याचतोना च मयाणा विधादि २८३ यभिपकानोमय विधानम यभिपयसाधनाना यायाम मध्ये धामन्दादिनयन प्रशंसा शाविषयस्य प्रशंमा पातपराया सपा प्रमा पामटयाना महाराणा प प्रा .. सराया; पचंमा ... ...

·[ ७५ - 4.. .. 4.. .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... अभिषेकसाधनानां दूर्वायां प्रसा सर्वेषा मेकत्र प्रशंसा २०१ अभिषिक्तस्य चत्रियस्य मानमात्र विद्यादि २०२ शान्तिमन्तवाचनविध्यादि २०२ खमित्राय पीतशेषदानविधिः व्यासन्धाः अवरोहणविध्यादि २०५ प्रत्यवरोहण विध्यादि नमस्कारविध्यादि परदानप्रवादि २०७ समिदाधानवियादि दिगुपस्थानविध्यादि २०८ ज्याख्यायिका ऐशान्य दिशो सखापराजितत्वखापनार्या अभयाथै शरण मापनेन साहायपार्पिना सह यवहारोपदेशः सहनयार्थो मन्तप्रयोगविधवाद्युपदेशः २१९ इन्दयुद्धवयार्थः प्रयोगविधायुपदेशः २१२ भ्रएराष्ट्रस्य पुनरपि राज्यप्रामार्थप्रयोगविधागुपदेश: २१३ देशानदिगुपस्थानानन्तरं सरई प्रत्यागमनस्य प्रयोगविद्यायुपदेशः २१३ यहागतस्य राज्ञः प्रपदहोमविधि: २१४ प्रपदलक्षणनोधिका पूर्वाचार्यहता कारिका २१४ प्रयदहोमीय मन्त्रयाणां मरूपाणि पाठप्रकारच २२१-२१८ प्रपदाप्यमन्वनयसाधाया याहुतेः प्रशंसा २२ प्रपदहोमादुई मामीमन्त्रपाठविधिः २१७ पुनरभिधेकायकोऽस्मिन् क्षत्रिययागे यायिकृया गत्विषो वेदनप्रशंसा . अभिषेकपरिचानाभावक्ता विजां निन्दा ध्यमियकपर्यन्तस पनिषयाश्रयोदाहरण्मसेन प्रशंसा पनमेजयवाक्योदाहरये उपोकतस्यार्थस्य निगमनम् २२१ ... ... ... ... ... ... ... .

·[६] ... ... ... ॥ अष्टमपच्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः २२३ १०॥ पथ ऐन्द्रमहाभिधैकस्य विध्यारम्भः ૨૫ देवताविषये विचार २९५ वेदमय्या व्याखन्या: समाहरणवर्णनम् २२५ यासन्दीसमारोहणमन्ताः यद २२६ याख्यायिका- इन्द्रारोहणादूई देवाना मभ्युत्कोशनाख्यानम् २२७ 'च्यभ्युत्कोनाडूई प्रजापतिसताभिमन्त्रणमन्त: ३२८ "अभिमन्तितस्येन्द्रस्य व्यभिषेकपकाराख्यानम् २२५ इन्द्रस्य प्रजापतिशताभिधेका प्रायां दिशि वसुभि तोऽभिधेका २३२ दक्षिणस्यां दिशि रहे २३३ प्रतीच्या दिश्यादित्यः २३३ उदीया दिशि विश्वर्देवैः २३४ बरसान्द्राभिषेकस्य निगमनम् २३५ ... " " १.. ... ... ... ... ... ... ... ॥ पाटमपधिकायायतर्थाध्यायारम्भः २३७ पृ० ॥ यूथ पुमर्याभिषेकविधिः २३८ पत्रियस्य शपथकरणप्रकारादिकम् २३६ पुमर्याभिषेकस्य सम्भाराणां विधानम् २४१ बत म्यगोपाषचतुझ्यस्य प्रशंमा २४२ मम्माररूपाया मोषधिद्रयाणां विधियशंसे २३२ ध्यामम्दादिमम्माराणां विधि, यामन्दीपरिचय २४५ स्पामयभिमन्यमानादिकम् २४५ यामन्यारोशयमसादिकम् २३४ আবাতাম ঘমিয়াম २० प्राचार्यमा पनियाभिमागविधिमन्त्री २४८२४६ अभिमनितमा पषियमाभियेकाकार २६८ पमिषितमा पचिपगाभिमायविधिः ... ... ... ... ... ... ... .. २५१ ·[ ] .... - ... यभिषेकसाधनानां दधादिद्रयाणां प्रशंसा २५३ घाचार्याय दक्षिणादानविधि: प्राप्तदक्षियत्याचार्यस्य चनियहवे सुरापूर्णपानदानविधि, २५४ प्राप्तसुरापातस्य क्षत्रियस्य मन्तदयेन तन्मानविधिः २५५ पीतसरासोमस्य चत्रियस्य दाभ्यां मन्ताभ्या ममिमन्तणविधिः एतद्विधायाः सुराधा सरावाभावः, वत्प्रशंघाच चिरन्तनप्रिटाचारोदाहरणेनैतत्व महाभिषेकस्य प्रभूषा वस पारिक्षितख जनमेजयस्य राज्ञो महाभिषेककथा (अतारिख गाथा) २५६ मानवस्य पार्यातस्य वथा सावाजितस्य शतानीकस्य तथा २४ यावाष्ठास्य तधा यौयसन्यस्य युधांचौर तथा भौयनस्य विभकर्मणः तथा (थवालि गापा) २६१ तथा ૨૬ર याविक्षितस्य मरुत्तरस तथा (यत्राक्षि शोकः) २६९ तथा (सन्यत्र पण शोकाः) २६५ दोषयन्तेभरतस्य तथा (पत्र च सन्ति मञ्च शोकाः) २९ सम्पदायकथनमखेन महाभिषेकस्य प्रशंसा वाक्षयस्योहाधिकाराभावेऽपि तद्विद्याधिकारसद्धावात तरफलमि रक्षहरयानि २७१ यथामिके प्रपणेन गुरुद्रोहवारणं तथा विद्याया मपि ... जिवनस्य सुदामः ... रोचस्य बङ्गस्य ... .. .. ॥पष्टमपचिकायाः पक्षमाधायारम्भः २०३ पृ०॥ माभयस्य पौरोहित्यविधये उपदेशः रामो मासषपुरोहितकरयानिधिः ... ...

·[ ७८ ] . ५ में २७६ २७७ २७८ - २८. २८. २२ २८७ ... ... ... ... २८७ २८८ २८८ २८८ २८४ 1 ... पुरोहित पुत्र मायाना माधवनौयगाहपत्यान्वाहार्यपचनतुल्यत्वम् पुरोहितत्य पविधमेन्युपेसवैश्वानरामिममानत्वेन प्रशंसा विहितोपचारेण प्रीतस्य समुद्रदृष्टान्तेन प्रशंसा व्यलिएपरिवारक्तिमत्त्वेन प्रशंसा इसमानुपायमूलत्वेन प्रशंसा पुरोहितयुक्त राशि प्रजानुरागरद्धिरिति प्रशंसा पुरोहितमहिमानं दायितुं टचप्रदर्शनं, तत्तात्पर्यवास्थानं च पौरोहित्यस्य योग्यायोग्य त्वविवेकः योग्यस्य पुरोहितस्य प्रशंसा राशोनाक्षणपुरोहितवरणमन्त: राजा रतस्य पुरोहितस्य राजदत्तविएराभिमन्तणविधिमन्त्री अभिमन्त्रिते विरारे पुरोहितस्योपवेशनविधिमन्त्री पुरोहितस्य पादार्थानीताना मपा ममिमन्त्रणमन्त्रः अभिमनिताभिरद्धिः पुरोहितस्य पादपक्षालनमन्तः पुरोहितपादप्रचालनावशियाना मपा ममिमन्त्रणमन्त: अथ प्रक्षणः परिमरस्य (शत्रु क्षयकारिपयोगविशेषस्य विधि: परिमरे वेबखरूपस्य उपदेशः तन विद्युतो मतिप्रतिपादनम् ऐः तथा यादित्यस्य तथा व्ययः तथा पायोः परितो त्रियमाणानां देवाना पुनर्वायोरेवाविर्भावः तम व्यय: उत्पत्तिप्रतिपादनम् यादियस्य चन्द्रमसः तथा शरीः वया विद्युतः तथा ... ... २८८ २६० २६३ २८३ १५६४ ३६५ २६५ २६५ ... तथा ... ... । चन्द्रमसः ... ... ... २६६ ... . तथा ... ... २९७ २६० २६७ २६८ .

·[ ७ . २ , ... , रत परिमरविद्याया; यापार्यसम्पदायकथनम् .. परिमरवक्षस्य उपदेशः, पलश्रुतिश्च ॥ इति सभायैतरेयस्य चतुर्थभागस्य विषयसूची । ॥ समाप्ता चेत्थं सभातरेयविषयसूची। A ३ ।। अथैतरेयटीप्पनौविषयसूची । ।। विषध ... .. ... .. .. .. विषय भा. १० भा.. अग्निप्रणयनपरिचयः ११३०२ / अधिसवणपसकदयवितिः १५. प्यग्निमन्धनविधिः १२८६ | अधिषवणविवरणम् • १९५० अग्निष्टोमगुणविकारा: २२४१ अध्ययनविधि: १४ व्यपियोमटीप्यमुपसंहारः ११७ व्यधिगुषे धमन्वय स्थानानि १३१६ व्यरिटोमस्तुतशखसमा १९८१ व्यध्धरकम: ... यपियोमायपिटामयोभदः १६ धनहापुरुषपरिचयः 18 व्यमियोपशेमद्रयाणासलेखः १५१ चबुदितहामवादिना मन्त- यपिहोवछोममन्त्राः १६४ वादित्वेन निन्दा इए! स्थयोयोमप्रणयनीविवरयम् १।२३१ | अनुयाजदेवानां परिचयः यमे धर्वदेवतात्मकत्वम् ३२३५६ | यनुयाजानूयाणपाठयोः अयाापानीयपर्याधरणे विनि स्थाननिर्णयः योग्यममाखापारयानम् १।२३८ | अनुरूपपरिचय २२११२, २४८ यजनधारणप्रकारः ११३६ व्यनुवषट्कारखरूपम् २२२ पसिरापक्रतूमहार: २३.५ अनुसरणविवरणम् २२१३७ यतिरावक्रतो प्रियानिर्णय. २०६ / व्यनूपन्याविवरणम् मार पदितिकानपयो: परिचय: ११६३ यताधार्यपचनचायानम् शर.. .. ... .. ... ..

·[८, ] गृयुक्त परिचयः ... ... ... ... विषय भा०पू० विषयः अपिशवरशब्दार्थः २२६८ | व्यातिथुपसदन्तकर्मपरिचय : ११ व्यवाक्षणानां घड़िधानां यातिथे शिवर्णनपरश्रुतयः ११३६ १३१३६ | ग्रादित्यस्य साय ममौ प्रवेश: २५ अभिनवशब्दनिरुक्ति: २३३२ | ग्रादित्यानामयनाङ्गिरसामयनयोः यभिधेकमन्तात्तिरीयवाज प्रधानवैषम्यप्रदर्शनम् २२३३२ खनेयिनोः १४ | ग्रादित्यानाम्परिचयः ११३५६ अभिषेचनीयदक्षिणानिर्णयः ४।२५४ | अाधवनीयस्य परिचय: ९५१ यभिधेचनीयकाहपरिचय: ७८ यावर्यवकर्मणां परिचयः ३१६ व्यभिपवनपरिचयः १४१५७ | ग्रापः साहविधा, १२०० अमावास्यायपरिचयः २२२७ यापीविवरणानि १।२६१, २६६ ध्याणां षस्था परिचयः १।११५ व्यायवालास्तरयोर्याख्या २१६४ यसदृत्तान्तान्वाख्यानम् २६३१३ व्याश्विनशंसने विशेषोपदेशः २२८४ व्यसाकशब्दस्यार्थ: प्रयोगच १३३ | व्याधीनशब्दार्थनिर्णयः यदिबुध्यपरिचयः २।१६५ | व्यासन्दीविवरणम् १८४ व्या वाहनस्याना वह्याविषये ध्याकारचिन्तन देवतानाम् ११३१३ मतवैधम् ३२४१७ याकाशादिशन्दाना बक्ष | व्याहावपरिचय: २२१४१ वाचित्वाधिकरणम् '१६५ यापयनिगदस्य परिचयः ४५ | 'इडा-'इका' रवयोर्यवहार- घ्यायोना मिटीनो परिचय, २० स्थाननिर्णयः ११४१२ ध्यान्यनामविधायकं याक्षणम् ११३४८ | इडाविवरणम् याण्यखादीनि १११३ दशाशानयाखानादि १३.५ याण्यक्षोचादीना परिचयः ११३२५ | इन्द्रमायाया नामादि B९३० प्पाण्यादिधर्माचा परिचयः शन्द्राणीपरिचय: २९.२ व्यायादिपदावा सचनमश२८. यातपस्यापरिचय: १५ | उक्यापमंशार. २०२४३ पासियापरिचय: १।१५३ | उपृथकतो जोत्रपम्रध्यादि ... ... .. ... .... " ... ... ..A ... ... ...

·[ ८१ ] HT०० . ... . ... ... . . ... ... ... विषय विषयः भा. उपप्यादीना ममियीमविकार.. एकादशकपालस्थापनप्रकारः १६ त्वाख्यानम् रे उत्तररुप्रसा 'भार३५ ऐतरेयत्राक्षणत्य शाकनीयत्वे उसनस्य परिचयः .... 81१५१ संशयः २१४१३,४१७ उदवसानीयेरिविवरणम् १९२१ ऐतियपदयुत्पत्त्यादि उपम्मोपसंहारभाययो- ऐन्द्रयाकरणविषये सन्मवम् ११५०७ विरोधप्रदर्शनम् .... २२१६६ उपयाजदेवानां परिचयः १३. योगोधातुनिर्णयः १५२ उपसदिऐरङ्गभूतानां तानून नमादिकर्मणां विपरणनि १६३ औपरसध्यपरिचय: १३३५ उपस्थासनवर्णनम्। 81२०६ उपाकरणकाल: ११३४१ / कार्य सिद्विसूचनम् १३४६ कुम्तापाध्यायीयमन्त्राणां उपविषयोः परिचयः ४११५. नामानि परिगणनय 'पालुमायणाचार्य:-व्यन पापरिशियन्यपरिचय: ३।२८२ पाठनिर्ययः परिशिपन्यस्य प्रक क्षणश्वासीयस व्यायाने संहिताखिलत्वकथनम् २३८७ ध्यसान्मतम् ... ३८३ शपरिशिष ग्रन्यायायाः २३८७ | क्रियाविध्यादिविवरणम् २२८८ घागवानलक्षणम् १।१५७ कुटपथमादिनानां सामवेदे अवदस्य शाखाविवरयम् 8132 यवहार १।३५३ भनेव चौन मित्यादि ११० | क्रूरकर्मपरिषयः १२८१ रविर्क नामानि १।१७८क्षामवतीपिपरिचय: al पाविना परिचयपरिगयने ३।२१५ अभूषां परिचय: सख्योश्योरकरुपमा २७५ खसन्देशातयम् १२२३२ एकपनविशरणम ११३७० । सिसक्षवयम् १९ ... . ... ... ए ... ...

·[२] 1.1. ... ... २११२३ ... . ... प ... चतुपरमातरेपर गतमीपरिचय: मप्रथा गगमयनमप्रयापतिः २१० मिरमिरर गयामपरममारप्रापिोहति माभा मम्पूत भामयमुभ्याम् शचिमनसिरयम १९५० गयामपनमोरमार ९९० परिकरिया गयामपनादियारामपरयो पतमिचिएको प्रपोगों पर এমনসিন মাসে যা বগম্বাশা ঘঘাৰিখোঃ गरामयमारियानामपनयोः पगम्यमितानोसमराम २।११२ इम्योगवर्मको परिगतम् ete गायचामहोयपरिपयोपार- योशनसायी परिचयः २१२ | पासवेश्या या मूत भाषपोः मामपरिचयः पाठपिरोपः २०१२ गोमपिपपकवादिपदभनम् १९५ | योतिरोमभरथुक्ति: प्रहमख भाखाम्तरोपसम् १५०ज्योसिरोमस्य प्रथमयमा ग्रहशन्दनिवतिः १२ सोमयागवंच २२.१२ यालोधवा मह. प्रयोग्यतम् २१२५. कमारोपारपस्याननिया यात्यो परिचय: १५१ जाकारोपारपसाननिर्णय: 15 यावस्तुस उपोषयपणादि ।सर सानूनपधादिकर्मको विशेष धर्म प्रवायं महावीरायो विवरणानि १३ पाक्यपरिचय: एसपदोविवरणम् १२. दमलोभसामपरिचय: २३४३ तपशपिरपशुविषयेवतयम् ११३८० दभापवितस्य परिचय: दाचायणयमादीनां परिचयः १८ ARE दोषणीयेषिविषये बत्तयम् ... क ... .. ... ६ चतसो जायाः १५६ ·[ ८३ ] 44 ... ... ... ... ... म 7 ... "विषय भा. पृ. विषय. भा.प. दोषाकालनिर्ययः १॥२/निदानोतं सामशब्दनिर्वचनं १.५ दौचावपसोलेपये १३३४ निधनपरिषयः दोधितावेदननिशा. 888 निनर्दनिदर्शनायोदाहरणम् ३३८. दोषनिजीपरिचया ११३८६ नियतविराई भाषाम् ११३०८ दूरोहणस्य परिचयः ३२३५./निविदा खरूमाथि १४४३५ दूर्वानामनिर्वचनादि ॥२०५ / नेटु सम्पधपकारपदर्शनम् ३६२२६ देवताला बिलायुपगमः २२२. बशन्दोदाहरणानि २२३४४ देवानां वीर्थस्य परिचय: १॥३८३ | न्यूछनिदर्शनायोदाहरणम् २१ देशभेदेन सामभेदयवस्था ২২২ বিলি २२४ दावाएथियोरेवान्तरिचस्या- मतभाव व्याख्यानपरभाषा. पपजनशब्दयाख्यानम् ९५३ • स्यपाठे काचिदाका २२३८४ पचप्रयानानां सविभक्तिक- दोयकलशपरिचयः १९५० करणप्रकारोपदेशादि दादशवाय परिचयः १३ मशमानवशन्दार्थः २७१ बादशाक्ष्यागस्योपसंहारः १६१ / पधिकान्तस्यवाक्ययोर्यायाने १।२३२ पनारायचतुर्यागपरिचय; १९ धानादीनो परिचयः ११३८६ पथ्याम्लियरिचय: धारापदादीनां परिचय: २२२ पदपावछयाख्याखानम् ३२३४ धियानां परिचयः १११७१ पदपाठविरुई भाग्यम ॥२१८ धियानां स्थानानि श६० परिधानौयाया: परिचय: २३६४ परिमरशन्दनिर्वचनादि ४२६३ नवकासात्मक सौमिक काणम् ११७ / परिमरशन्दार्पः नपनीतस्य पाकजन्या अवस्याः ११३५ | परच्छेपलिपिगैलिप्रदर्शनम् । नवस्वर्गपरिचयः २३२६ | परच्छेपशब्दनिर्वचनम् श६० नाराभंसपरिचय: B९५८ यवमानलोत्रत्रयपरिचयः२०६.२७४ निगहमन्त्रपरिचयः १११७ | माकपमानां परिचया, १८७ निगलवणम् ६ | पानीको परिचयो नामानि च ॥२४६ ... घ ... ... २८३ ... ...

·[ ८४ ] भा.प. .. .. भ ... - . विषय विषय, भा.१० पुरोडाशप्रकारादिवर्णनन् व पुरोनुपायादिपरिचयः ११३७, वडशब्दस्यार्यान्तरतापि ઢાર युरोरखिपये किषिद वक्तयम् २२३७ बदरक्षाविचार २६५.२६९ पूतद्वत्परिचयः धार५१ वहिष्पवमानलोत्रपरिषयः ११३८३ एउटडायोः भेदोपन्यासः २३१४ हद्रथन्तरप्लवसाम्नापरिपयःरासर gষমুহুৰিষা, २३३३ / वृहस्पतेवपुरोहितत्वम् २.७१ एयरलोचा परिचय: राई / 'बक्षण: परिमरः' इत्यस्यार्थः ४।२८३ प्रकापडदाभिनवपडहपरिचयः ॥३१६ वाझवधर्माश्चत्वारः ६।१४ पौर्णमासौदयपरिचय: २२२२७ | प्राणादिचतुवर्णाना ट्यादि १७६ प्रततिविकृतिविषये वक्तव्यम् प्रतिमापरिचय: २२११२ भाष्यकारस्योक्तौ काचिद प्रतिवेशविवरणम् १५.० भ्रमाशहा ३१३६,४०१ प्रभावनशब्दस्य यायोदाहरणे ५७ प्रयाजदेवानो परिचयः १॥३६० मधुमाघवादिमासाः ११३७६ षयाजानुयानयोः परिचयः १११३५ | मनसः परिचय: 11४७० अवार्यकर्मया परिगणनम् १९६८ मनोतासूतविषये वक्तयम् प्रभास्तुमैत्रावरुण्योरेकत्वम् ३२८७ | मनपाठदूषणम् १४ शस्थिवयान्याला विवरणम् २२७६ मतमाहात्मयोदाहरणे 8|२५६ प्राजाप्रत्यपशुलक्षणानि ... १३८४ | महादिवाकीयसामपरिषय: २३४३ प्रातरमुवाककाल; १॥३६० महानाम्नीनिर्वधनम् ३५१ प्रायणी येटिराजक्रययोः २१६१ | महावालभिच्छमनप्रकार: २३४२ पाययीयोदयनीययो. १॥६२ माध्यन्दिनपवमानकथा घरक्तविवरयम् ११२६६ माध्यन्दिनसवनीयानि २७४ वाध्यायगता: प्रेधमन्त्राः ३२२८६ मिनविन्देष्टिः २० धानवानपरिचयः ११४१५ मूलर ( न्यास) सद्रितक- मंद्वितापाठोलि विवेच्यम् २१५७ फवधमसस्य परिचय: ४१५३, १५४ | देताना चन्तूनां यमाधीनत्व, २०१७ ... .. म ·[ ८५ ] भा.प्र. य ... ... 4.. ... र विषयः विषयः वरशब्दार्थ: २०६ यजमानभागविवरणम् ॥१२० | वश रव शिविः सात २३५ यनमानानां यज्ञायुधवम् ४१०६ वषट्कारखरूपम् यजुभतीपरिचयः २१७८ वसतीवरीविवरणम् ११३७० "यजेन यज्ञ मयजन्त देवाः"-इत्यस्य वसूनां परिचयः ३६ वहूविधयाणासन्धानम् ११२८ वालखिल्यसूक्तविषये यतिधर्मविवेचनम् ..... पा९३६ यसाइत्तयम् ३२३४२ यदरहीत मिति शोकदयस्य वालखिल्याना शाखान्तरीयत्वं श६ बुमशाखीयत्वान्याख्यानम् १४वालखिल्यानां यन्तान्तरत्वम् ३२३६७ याण्यानुवाक्यायरिचय: ११४५, ४७३ / वालखिल्यानां शिल्पत्वम् २३६१ यूपैकादशिनीपरिचयः ११२८० | वालखिल्यानामपि खिलवम् ६३५२ यूपोपयोगिक्षपरिचयः १॥२३६ | वालखिल्याना मष्टत्वम् एकादशत्वं वा २३७ तजक्रयार्थद्रयाणा मलेख: १६८ | विकर्णवामपरिचय: २१३४३ राजसूयक्रतोरुपसंहारः ११ विकल्प विध्यपरिचयः राजाभिषेककालनिर्णय: ४१८३,१६३ / विचक्षणवदाप्रयोगसमतम् १५८ राजाभिषेकप्रकारोपदेशः ४१८३ | विध्यादिपरिचयः ११३८ राविपर्यायेस बामणान्तरम् २१२७३ | विवषवीवधशट्योर्याख्या ક૨૭ सददेवतानो परिचयः ११३५८ | विश्वजित्परिचयः २३७७ विश्वामित्रयाना मएसक्तानां लिपि करमादप्रवाहाशङ्का २६ परिचयः BE लिपिकरप्रमादोभापापुलकेषु १२१ विशामित्रविवरणम् ३२३१ लोकत्रयजयहितवः आ६२ | विषविद्याया निगदनविधि: सोकायपरिचयः आ६२ विद्यारत्रयस्य नामवयम् ३३३४४ पेदिविवरण Rારે वयस्य चतुर्दाकरणश्रुतिः ११२३७ वैदिकमध्यावाचकशब्दाः॥२९५.२६ वपाविवरणम् १।३३२ ! वरूपवेरापरवतमायापरिचय १४ ... ... ... ... ... व ...

·भा. पृ. .. स ... ... . श ... ... ... ... विषयः विषयः व्याहतीनां परिचयः 3838 थाहतीनां सर्वप्रायश्चित्त संयाग्ययोः परिचयः ११५२ मन्त्ररूपत्वम् ३२२०० संहितायां दशर्च बेनाम्नातस्य बयानां परिचय: ॥३ सूक्तस्य ब्राह्मणवचनेनका. दार्चवसम्पादनम् ३२३३२ शंसनयजनलवनसाधनानि ११४५३ संहिताबामणभाषायोर्मियो शक्करी निर्वचनम् ३५१ विरोधः । श शस्खायां याण्यान्तत्वनियमः २२० | संहितामाक्षणयोर्मन्त. शाखान्तरगता काचि १।२२४ पाठभेदप्रदर्शनम् ३।१२६ शाखान्तरीमाकषियमन्म: १।२७० | संहिताभापादर्शनोपदेशः ३२४ शाखान्तरीयनिवासमन्ताम्नान. संहिताभाषास्यकत्र ब्राह्मण- स्थाननिर्देशः ११११४ विरुद्घाख्यानप्रदर्शनम् शिल्पविवरणम् २२E | संहितामाप्यतरेयभाष्ययोः शुन:पोपटष्टानांसूक्तानांनिर्देश: IEL 'पाठवयम्यप्रदर्शनम् ११२१७ সুধিমানিবে ৩৩ | অবমুখ २०१६ शौनःशेयाख्याने दक्षियानियम ३१.२ पत्रासाहीयसामपरिचयः शौन:पाख्यानकथनविधिः ११०० सत्वदाथा २३४ शौन:शेयाख्यानयाठफलम् आy सन्धिस्तोत्रकथा २२७५ शौन:शेपाख्यानस्थानानि ८५.८६ सालोकविषये वक्तव्यम् १९८३ ध्यापर्णशब्दविवरणम् ... ४१३४ सप्त सोमसंस्थाः १ "प्यनमस्य वक्षः कृणुतात'- इत्यादि खप्तस्वराणां परिचयः १।३५३ विधियाख्याने सामवम् १२८२ | सम्यातरक्तपरिचय: २१४०६ सनौधसयोः परिचयः २२३८२ | समयाथुपितशब्दार्थ; ३१५१ युयुक्तप्रमाणनामानि ११५७ / समयाविधिलशब्दार्थ: समयालमिषितशब्दार्थ: पडघान्दार्थों ३३०८ समानोदीवे वचनादेव पोडशिप्रयोगोपमंहारः ११२९६ । समिध्यमाना ऋक २३ . ... ... ... .. .. ... प ...

·[ ८७ ] मा.पू. ... > पौवामयव्यवस्था ". ... .. ... विषयः विषय: समित्यजुर्योमपरिचयादि ११८७ सौर्यसताना परिचयः २२२६१ सवनभेदे कमालसमाभेद ११३८० लोकानां परिचयः १/३२०, ३२५ सपनीयशदार्थः ११३८८ लोचालयोः कथा ... २२५३ सहसतमीदानविवरणम् ३२२८६ लोचालयोः प्रयोग सानास्यस्य विवरण १७ १।७५३ सामगानपन्थानां परिचयः २२१०७ | सोनियपरिचय: २११२, २४८ सामप्रगाधविवरणम् ३५२ सोमभागमन्त्राय परिचयः २२.४ सामभक्तीनां परिचयः २।१०८ स्यालीनां सद्या परिचयश्च १५१ सामिधेनीनिर्णय: . -११२३ वरामराषः ११३४६ सापराजीरिवरणम् ३।१४५.१४६ / खानामनिर्वचनम् ११२५४, २५६ सत्यादिनपरिचयः .१४८८ | वियवद्यासपरिचयः १४६ सुदा एष पेजवन इत्यस्माकम् ।।१६१ सुन झण्यापरिचयः ३३२२५/ हंसवत्याजाचयापानस्थानानि ॥३४८ सवर्ग निष्कादीनां वाच्यार्थाः ४१२५४ | इविनियो:परिचय:१७१,१२०,२२४ सोमपानमन्वयम् ४६२५६ / हविर्यज्ञसंस्थानों परिचयः शर. सोमयानेनान्टसत्वविधायकमन्तः१५) इविर्यज्ञानो वेविध्यप्रदर्शनम् ४४३ सोमप्रवहणादमन्त्रापरिचय:११०६) इविषां यापम भारद याणि २१ सोमविक्रयनिन्दाभुतिः १६३ | इविष्यकित पुरोडाशय सोमसंस्थानां नामानि a13३ पञ्चमात्वं चतुर्थत्वञ्च ११३८ सोमोपोत्थानमन्साणा माम्नान विद्यारपरिचयः स्थाननिर्देश: ११.६ होत्रकाणंपरिचयः २१२४२,३।२७८,७१३ मौवामणीसराया:मुरालाभानः ४।३५६ होवादीनां पारम्पर्यम् ... ... ... ...

·[ ८८ ] ४ ॥ अधैतरेयालोच्यश्रुतिसूची॥ -01- भा ter प ... ... .. ४।२६८ युतिः "अनिवां एष वैश्वानरः परमेनियंत पुरोहिता' ४।२७४-२७५ "अमिव पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता, वायुवि पुरोहितो ऽन्त- रिक्षं पुरोधाता, शादिन्यो वाव पुरोहितो द्यौः पुरोधाता, रघह वैपुरोहितो य एवं वेद , व्यथ स तिरोहितो य एवं न वेद" ४।२८५ "अग्निवे परिचिदमिहीमाः प्रणाः परिचयमिहीमाः प्रना: परिक्षियन्ति" "अमेवयोन्या ग्राहुतिभ्यः सम्भूय हिरण्यशरीर ऊर्ध्व: वर्गलोक मेष्यति" ... १।२५१, ३३१ "अमेर्वा एताः सर्वातन्नो यदेता देवताः" २११६ "प्रत्यरातिर्गानन्तपिरराजा सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिों जयन् परीयाय" "अथ च विभामित्रः पुनानामन्तयामास मधुकन्दा: होवन ऋषभो रेशररका ये के च भ्रातरः स्थ नाम ज्येष्ठाय कल्पव मिति' अथ ह शुन:शेप ईक्षाचक्र मानुष मिव वैमा विशमियान्ति, हन्ताहं देवता उपधावामीति" "अथातो ब्रह्मणः परिमरः .--. स एव अक्षण: परिमरः" ४ | २४०-२४२ "अथास्य नहपति लोमानि त्वगटक कुष्ठिका सूपा विधाये वन्दति पिशितम् १।३१२ "अदभुला मामहत्तं न यच्चूदेवनसत" "बद्धो पा एघ प्रातरुदेव्यपः सायं प्रविशति" २१३४७ "धनसम्भाषुका ह होतुश्च यजमानस्य च भार्या भवन्ति" १।१३ "अनुवर्मन् वा ययं होता सामगत्याभूत" ११३८२ "अनेनस मेनसा सोऽमिशतादेगखतो पापहरादेन । एकातिथि मप सायं रणडि विसानि लेनो जहारेति" ३।१८३ । ४७ ... ४।८० ·[ -. o-) ... ... ... ... .. ... ... ... "धन्तरिक्षं प्र. यसौ वै दीदाय यति शर्म चन्दमा वैब्रह्म वायुर्वे यन्ता ..... संवत्सरो वै समतः" ।। ४७५ "अन्तो वै खादाकार" ३। १२५ "अप्रसूत: करोत्यहतं तदष्टव मकरिति वै निन्दन्ति" १।४५८ "यभिधेचनीये पुरुषं पशु मालेम" "धभियते पिपासते चिE श्यच्छेत" ३।२४७ "अम्टतं या एतदसिंलोके यदापः ४।२५२ "अयमयी मेवेमा मकुर्वत रनता मन्तरिच हरियो दिवम्" "अवयेनं सत्य नेग मनुतं हिनस्ति" २१२५६ "यशीलस्य श्रोत्रियस्य सखं व भायते टन मिव रेभतीव" १।१८२ "यन्यो वा पुरुषो वा गोर्वा इजी वा परिगत एक सय मात्मनः" २१२५५ "यशासप्तति भरतो दोषन्तिर्यसनां मनु । गङ्गाया तोऽवभात पश्चाशतं ध्यान ।" "ग्रयो पसप एकादश रहा हादशादित्याः प्रजापतिश्च वघदकारचैते देवाः सोममा" १।३५५ "असमायी में खो लोकः, कश्चिः खर्गे लोके नममैतीति" ३१३१२,४१५ "साविमा उध्यान्युनी". "यसुया वा इतरा गिरः" २०२३५ "असौ पुर उदेति पश्चात मेति" "यह मिचो राविरुणः" २०२८२ ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... - "भाज्यं वे देवाला, सरभि पृतं मनुषाणाम्, व्यायत पितृषा, नवनीतं गर्भाणाम् "व्याजन्येनं तेजो वा ऐतदश्योर्यदाननम् "बादित्यावशासननिरसय तेऽपिनापि मयजन, ते स्वर्ग लोक मायनु" "भारम्भयतो वै यमस्यास्थिमायो दण्डस्यापो परयो ... ... ११४४३ ·। ८. ] "याहुतिभागा वा ग्रन्या देवता धन्या तोमभागाश्छन्दोभागा:" १।३५५' ... ... ४।२५२० ... ... २०६७ "इति तु पूर्व पटलम्, अघोत्तरम" "इन्द्रियं वा एतदसिंखोके यद्धि "इयं वा इन्द्रस्य प्रिया जाया वावाता प्रापहा नाम" "इयं लोकशो दृष्टिविभक्तोपाचरति" “य मसुधाई देवयजन मदधाद यदेतचन्द्रमसि कृष्ण मिव" "ह चेच चापथेन चरित्वा पन्थानं पर्यवेयात" ... ... १। ३२० २१३८ २१२६० "उत्तरत: पश्चादयं भूयिष्ठ पवमानः पवते" “उहातरि यशोधादथ्योरायतनाचोपात यायतना दिति शशत्तथा स्यात् "उषस्थागताया मरण मिर्वच प्रभातुषसो रूपम्" ... ... ... ११३८२ २१२८६ - "ऊहः पुरुषस्य भूयांसः प्राणा:" २।१३१ ... ... ११३८२ "ऋच मेव तत्मानोऽनुवमानं कुर्याद "ऋतवो वे सोमस्य राज्ञो रावभ्रातरो यथा मनुयास्य, तेरेवेनं वत्सहारमयति' ऋषयो धै सरखत्या सव मासत" ... ... ... ११४३० २।१०५ .. "एक सच्चतुर्देधा "एकस्य रहो जाया भवन्ति, नेकौ बहवः सह पतयः" "एकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोमयाजा एते सोमपा यशुभाजनाः एत उल्कान्तमेधा चमध्या: यशवस्तस्मादेतेघो नानीयात "एनह वै मनुघोष सायं निहितं यच्चक्षुलमादाचक्षाण माहु- रद्रागिति, स यद्यदर्श मित्याशाथाय अधति , या धै स्वयं पश्यति न बहनाध नान्येषां अधाति" ११३५५ ११२६५ .. 18 ·[८१ ] ... ४८ ... - ... ... एतद वै देवसोम, यश्चन्द्रमाः रतद्वै यमस्य सवड यद्रूपसन्टड यत्कर्म क्रियमाण ग्टगभिवति ।४२,८७ "एतहि गय मौमासमाना: पृच्छन्ति, सन्ति तत्रोपा: इति" २।३८ "एतईि नक्तं यावन्मात मिक्वापाक्रम्य विभेति, : तम एव हि रानि तारिख "एतहिं यन मधुर भूत्वा देवेभ्यो हयं वहति माझणेन च । छन्दोमिच" २। २२५ एतईि वित्तयां याडुर्यघाविस मैव न इति २।१२५ "वो दोहासर्यको नाम प्रयदलि' “য়ারি সন্ধষ আধাৰি যৱমাালি, সুনামি ঘ. अधानि यवरथः कपच इयु इन्व" "एतानि च वेदाना मन्त्र वेषयानि यदेता यातयनाथात्मना. त्मानं सन्ध्याद, यधा पर्वया पर्व, यथा शेषणा चर्मण्यं वान्धवा विधि संशेषयेदेव मेवैताभिर्य नस्य विशिर सन्दधाति' ३1२६७ "एता ये प्रजा हुतादो पद बाक्षणा अर्थता अहुतादो यदानन्यो ... .. २ वैश्यः पूदा. "एतेन छ वा ऐन्द्रेश महाभिषेकेशोदमय यात यो मभिषिधे ४।२६३ "एवंचवाय ऋम्बिनि प्रतितिष्ठति यो दादान यलते' “एष एतेषां प्रयुक्ततमो यदल' १।२६४ ... 'ऐतशोर वै सनिरयैरायुददार्थ, -सोनवीत पुनान्, गुचकर व्ययेरायुर तमिलपियामि ; यत किन्च पहामि तम मा परिगातेति a~• तस्याभ्यापरैतशायन एत्याकाये ऽमिक्षाय सख मययमादपना, पितति; तं होवाचायलमोभूयों में पाप मधीः, शतायुगा मकरियां सहसा पुरसम, पापिठो से प्रभाकरोमियो मेत्य मसपथा इति "गोकशारी गराइन्द्रो पत्र पारका पूर्व गायव समापरं गप्पतिः ।

·[ २ ] "को मो मिति प्रयोयो मिति वै खो खोक यो मित्यसो, योऽसौ नपति' ... ३।१८६ ... .. ... २।७ २१७ ... “किंखिदेव चक्रुधे ब्रहरी दक्षिणा नीयन्तऽवत्लाहोखिदेव हरता इति, याय इंध भिषा यह बझा, यज्ञायच तद्भघनं कृत्वा हरति ३।२०७ “कुमारं जातं नघन्या वागाविशति' "कुमारं नातं संवदन्त उप वै शुश्रुषते नि वै ध्यायतीति' "कुमारं जातं संबदन्त प्रतिधारयति वे ग्रीवा अथो शिर वि" “समारो जातः पञ्चेव पचरति' "अरुक्षेने ते ह प्रथमना न्यग्रोधानां, तेभ्यो हान्ये ऽधिजाता;" ३११४२ "कुलाय मिव येतद् यज्ञ कियते यत पंतदारवा. परिधयो गुगगुसूर्यास्तकाः उगन्धितेजनानीति' 'कोऽनवा पुरुष इति, न देवान् न पिढन न मनुपानिति' *को नाम प्रजापतिः श्वशुरः' 15 “कोति मगधा: सर्व सत्यं पदितु सत्यसंहिता वैदेवा ग्रतहिता मनुपाति' .. ... ... 'यहान् मेयोत प्राचारोन्म बाहुतीमाहौधोदियध्वर्यदे दक्षिण नीयन्त, उदगामोन्म उहान, यसीमायाशीम इति हो।' - "एतं प्राप्य अंमेद, यथा वास मनी वा रयो वालो वर्गत एवं देवाको पात ... २०२०८ ... "चसुः पुरुषस्य पप सम्भवतः सम्भवति पितष सकप मिति सावा एसदावते' २।२६२ :न्यापानमन गर्भ, कनीयां समा योनि महिनति . .. ।

·[ ८३ .-. "ज्योति शुश हिरण्यं, म्रत्यु तमझाया, तेनैव तनो तिया ग्टत्यु तमश्छायो तरति' ... ३५२ ... ... . ... । ... .. ... .. ... "तं (अपियोमं यथा समुद्रसोत्या एव' सर्वे यजक्रतवो इपि यन्ति २०१८२ "तं सरसती समन्तं पर्यधावत, तसावाप्येतहि परिसारक मित्याचक्षते * खर्यन्तोऽनुवन्नेतर्त बाण महस्र मिति , तदनं समाकुर्वाणं पुरुषः कशा शवास्युत्तरत उपोत्यायानवीन्मम वा इदम्, मम वै वास्तुह मिति "त एने न्याः पुण्द्राः शवरा पुलिन्दा मूलिया इत्युदन्त्या वरको भवन्ति वैश्वामित्रा दस्यू नो भूयिष्ठरः 8148 "तदु ह माहोपाविर्जानश्रुतेय उपसदा किल वैतद वाहखें" १८१८ "तदेतदृषि: पश्यन्नभ्युवाच- स पूर्वया निविदा ११४३५ “वदेतवमिथुनम् । सम्भूय देवता व्ययेति १।९५६ "तयथा दीर्घाध उपविमोकं यायात, ताहक तत" ३।३३३ "तपादोश्वाना गिर्वान्यैरन्यरत्रान्ततरैस्यान्ततररुपविमोकं यान्ति, राव मेवेवच्छन्दोभिरपरन्यैरथान्ततररथान्ततर. पविसोक वर्म लोकं यान्ति' २।३८ "वदपा पुनरायन्य पुनर्निग्रन्थ मन्तं वभीयान्मयूखं वान्ततो धार- गाय निहन्यात, ताहक तह, यद्वारयन् धारयनिति सति' ३१८६ "तयथैवादो मनुष्यराज च्यागते ऽन्धस्सिन पाईयुघाणं वा वेक्षत 'पदन्त एव मेवासा एतत् वदन्त' 11११२ "त मिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्यव्योवाच" ४।७१ "तसात खिया सत्यापिच्छन्त, तथा स्वानुरान पत्याविषत' "तपादाहुर्न पापः पुरुषो याम्यो दादशाहेन, नेदयं मयि प्रति तिहादिति' ३१३०४, ३७५ "तसाहायेतहिं भरता मलना वित्तिं प्रयमित' .. ... .. ... ... ... ...

·[ ८४ ] + ( ... ... ... . ... ... ... ... ... "तस्य यद्रेतसः प्रथम मुददीप्यत, तदसावादित्योऽभवत् , यद् दितीय मासीत्, तहटगुरभवत् , तं वरुणो न्यगृहीत, तस्सात् स भगुर्वारणिः, यत् टतीय मदीदेत, त आदित्या अभवन् , यदनारा: पुनरवशान्ता उददीप्यन्त, तद् दृहस्पतिरभवः २११५४ “तस्य व देवा अादित्यस्य सर्गालोकादवपातादविभयुकं विभिः । खगैर्लोरवस्तात प्रत्युत्तभनुवन् :- • निमिः खगैर्लोकः परस्तात् प्रत्यलभनुवन् "तान् वा एतान् सम्पातान् विश्वामित्र: प्रथम मपश्यत्, वान् विश्वामित्रेण दृष्टान् वामदेवोऽहजते' ३1३०४ "तिमिः स्तुवन्ति, तिभिरगायति' २११०४ "तेनन्या उभयतोऽनयोरप्रसंसाय वर्षी नाति ११८४ वेगो वा एतत् पशूनां यद एवम्" ४०२५२ "सेलो वा एतदथ्योर्यदासनम्" १.३३ तेभ्यो मितप्नेभ्यस्त्रयो वर्ण अजायनाकार उकारो मकार इति; तानेकधा ममभरन् वदेवदोश्मिति ३११८६ "तेभ्यो देवा व्यपवावीभत्सन्त मनुपागन्यात "तेयां यान्य पातीनानि पसन्यासंतान्यादाय ससई प्रौप्यन्न" तेर दिपा रथ रतदध्याहितलपति, सवा एष उत्तरो सात सर्व. समाद भताद् भविषात: सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किप २।३२४ 'ते शदित्यानबिरमायापयंस्तभ्यो यालयझा मा पृथिवी पूर्ण दक्षिणाना मातानिय प्रतिए धोतातपलान्यरन मा मिंधी भूत्वा पिमन्ती मनानपणस्या: शोपया इमे प्रदरा प्रादीया ये ऽस्था इमे प्रदराः ममेव इस सतः पुरा तमादाहुन निवत्तचिर्या प्रसिय पोयाममा शुचा पिता शुचा विध्यादिति यदि बेना प्रतिमपीयारप्रियायनां धारयाय वापरा व भवति' अप एम अभी एकर्षिया लोका एक िशव्य कवि गव्य विमानो. बार रोशनिवारपायरिसमेन प्रतितिति" . ... ... - 18 ·[ ८५ .. ... ... ... "त्रयविंशद देवा.यटी क्सव एकादश सहा दारमादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारच . ११४५१,२६ “चयलिश देवा: सोमयाखयखिंदसोमया: ११३५५ "त्रयोदशो मासो नानुविदाते" २।८२ “नयो वा इमे विरतो लोकाः २२८७ "विहाँ विमायक्रमत' १।१२ "बौणि चवे शतानि पटिश्च संवत्सरस्याहानि' ११३४ त्रीणि इवे यई क्रियन्ने जब गोणं वान्तं तत् बं (पजापतिः) न्वेव देवानां पापिठोमि, यस्य तेई (अनुयुप) खं छन्दोमि" ... . ... ... ... ... ... "दविणतोय ओषधयः पथमाना यायग्नि "दक्षिणा चे यज्ञानां पुरोगवी , यथा इ वा इद मनो पुरोगवं रियाय व व यज्ञो दचिग्यो रिपाति। तमादाहु- तथैव यजे दक्षिणा भवत्यल्पिकापि' "हास्याः पुत्रः कितवो ऽत्राक्षण: कर्य नो मध्ये ऽदीक्षिर तितं वहिनोदवहन् । यन पिपासा इनु,-- मरसत्या उदक मा प्रादिति "देवधिरुपान्येतेषां वे शिल्पाना मनुसतीच भिक्ष्य मपिगम्यते इसी कंसो वामो हिरण्य मयतरीरथः शिपम् "देवा एवैमघरी मन निपेदले पाप्मानं नापजानिरे' 'देशादेशात समेळ हाना सर्वामा माघिन्टयाम् । इशाददातृ भइमाण्यावे यो निष्पकणा' 'दापाएपियरी पतिछ, य मेवेच तिहा मावसुन' "चौरपरिधे तिरितांतरित पियो एषियमसामः मत्व मतामाणिना तयमीति। ... ३।२६३ २०१३ ... . ... .. . 'धूमय ममु भिन्नति माश्मिाम २३८ ·[८६ ] ०-० ... ... ... .. .. २१ 81४७ ... "न दोधितस्यात्रीयात यश्तियं वपायां हुतायाम्" 'न द्यावान्तरिक्षानान्तरिताभूमि:' २।३८ "नव खर्या लोका' "न वा एकनाचरेण छन्दांसि वियन्ति, न दाभ्याम् ११५३, ४५१ "न वे देवा व्यन्योऽन्यस्य रहे वसन्ति' "न सारखतो ग्रहोऽस्ति “न ह या व्यपुरोहितस्य राज्ञो देवा व्यन्न मदनि, तगादाना यक्ष्यमाणो ब्राझणं पुरो दधीत देवा मे नि मदन्निति' ४।२७४ * हवा बनतस्य देवा हषिरपन्ति' "नापीयोमौयस्य पशोरनीयात् - तत्तताहत्यम्.-. तस्याशितयं चैव लीसितयं च' २।२५२ "नापुनस्य लोकोतीति' 81 “नाभानेदिई व मानव अक्षचर्य वसनं धातरो निरभनन्त्सो ऽत्र- वोदेय किं मय मभात येत मेव निष्ठाव मववदिवार मिय ब्रुवं मासाद्वाप्येतहि पितरं पुत्रा निहावो ऽववदितत्य वा- चलते स पितर मेत्यानमीत त्यो ह पाव महां तताभाशुरिति सं पितानपोमा पुधक तदाथा व्यङ्गिरमो वा इमे स्वर्गीय लोकाय सन मासते ते घठ पाठ मेवाहरागस्य सह्यन्ति तानेते सूक्त पनि पंसप तेषां यत् साहस सत्रपरिवेषणं तत् ते सर्यगो दास्यकौति' 'निर्णा एतमुखं ययासि यमुनयः' ... 'यूने ये रेस: सितमा खिये प्राप्य स्थविष्ट भवति' ... ... ... .. ... ... . "मपा पतिः, पक्तियां व्यनम्' "परापागा पोयी पराप: मम्भर्यान्न मधे गभा सा पसतामांगो यभा. प्रषाया। २।४. "पराभूला चतुष्पादोरेत: मियनि-मम्पशी भूला रियादी रेशमिपनि पोनितमसन्याय रेत:मिपनि 15 .. ... ...

·-- [ ८७ ] . ... ... ... ... ... ... ... .." "परोक्षप्रिया व पि देवा:: २।१५० "परोवरीयांसो वा इमे लोका प्रांगहीयांस" “परो वा आमालोकात खर्गो लोका" ३१३१७ “पशुवै नीयमानः स म्हत्य प्रापश्यत्" ११२७१ "माइतोऽयं पुरुयः पञ्चधा विहितः,- लोमानि त्वङ मास मस्थि मजा १ । ३३१, ३७२ “पापस्य वा इमे कर्मणः कार. यामते पूताय वाचो पदिवारो य पशापणी मानुत्यापयतेमे मेऽनादि मासियतेति' "पापो हि सोमविक्रयो १।२ 'पौवो रूपो वै पशवः, कशित इव खलु वै यनमानो भवति' "पुण्येव सक्षमी:, पुण्या मेव तलमी सम्भावयति" ११४६ "पुत्रो मे जायतां तेन त्वा यजा इति" "पुरा नाभ्या व्यपि शसो वपा सखिदतात-इत्यादि १।२७२' "पुरोहितस्यायेण दीक्षा मावेदयेयुः, पुरोहितस्यायेग्ण प्रवरं प्रणीरन्" ।१२४ "पू पौर्णमासी सुमवसेदिति पेय सत्तरा मिति कौघीतकम्" ४।४७ "पृषिये समुद्रपर्यन्ताया एकरामिति' ४।१३७ "प्रजापति पित ऋभून मनसतो ऽमत्तान् सत्वा टतीयसवन ग्राभजत्" "प्रजापति खां दुहितर मभ्यध्यायत ते देवा व्यवनयं व प्रजापतिरसत मक रिमं विध्यति "प्रतीयोऽध्यापोवाः स्यन्दंते" "प्रयश्चि दोषारण्यानि भवन्ति २ । २०७ 'प्राच्या दिशिये के च प्राथानां राजान:.-. दक्षिणस्या दिशि ये केच सवता राजानः प्रतीयां दिशिये के च नीच्यानां राजानः उदीच्या दिशि ये के च परेण हिमवन्त जनपदा उत्तरकुरव उत्तरमद्रा:-धुवायां मध्यमायां प्रविष्ठायां दिशि ये के च कुरुमचालानां सवशोशीनराणाम्' ... ... ... ३।२७. ... ... ... -0 २११४६ 1 ... ... .. .-. ४।२३१ ...

·[ ८८ ... "प्राध्या वे दिशि देवा मोमं राजान मक्रीयन् १।२ "प्राध्या ग्रामता बहुलाविष्टा" "प्राणाल इमै ऽवायो रेतस्थो मूत्रा: युरीधा इति" "प्राणो वा अयं सन् नाभेरिति, तलानाभिस्तनाभेनामित्वम्, प्राण मेवासिंलद्दधाति "प्राणो वेष-. मनो वै दीदाय - वाग्वै शर्म श्रोत्र व्यमानो वै यन्ता -०चतुर्वा ऋतम्-०व्यात्माचे समस्त:.-. इत्यध्यात्मम् ... ... ब्रक्ष-0 9 ... ... “हस्पति वै देवानां पुरोहितल मन्वन्ये मनुधाराज्ञां पुरोहिताः ।। २८१ 'ब्रह्म वा एप प्रपबते, यो यज्ञ प्रपद्यते, बस वै यज्ञः" ४।१११ "मझाईभागव वा रष इतरघा विना मय व्याम' ३१२०७ "बामणकल्पस्ते जाया मा जनिघात ,-यादाय्यापाय्या- वसायी यथाकामप्रयाप्यः" ।।१३० .. ... ... भरतानां पशषः सायमोठाः सन्तो मध्यन्दिने सङ्गविनी मायन्ति" २१७७ 'भरताजा हवे शो दीर्घः पलित व्यास" २। २३५ "भूमिई नगावि युदाहरम्ति,- न मा मनाः कयन दान मई ति" ४।३५८. "भूयान वे माह्मण, क्षत्रियादिति पण उवाच" ४१७३ ... "मनसा वारपिता बाग वदति या धन्यावाचं पदवि असर्या के सा वागदेवलु।" ११२९८४१४ "सक्ता गर्भा जरायो यंते. सहवोपेन कुमारो जायते" "असतो वे प्रजायन मदंति •-.मयतो प्रना ग्रन धिनीति" ३।१८ "सौ वै शत्वा गर्भात: शेते, सटोका कमारो नायते" "मेदं पणापते रेतो यदिति माद्यं समान्य मित्याचचते" . ... अविरत १८६३.प. द्रष्टय मि।

·[८] ... 4.. ... ... ... ... ... - "य: सतत पापकं कुर्यात् कुर्यादेनत ततोऽपरम् । नापागाः शौहानायादसत्यं त्वया.तम् ॥ ४८७ “यजमानो वा एष निदानेन यत् पशुः" “यजस्यैव तद वो नयति स्ने बलायाविसंसाय" “यन्द्र देवता: पर्यवृञ्जन -(१) विश्वरूपं त्वार मभ्यमस्त, (३) इच मस्त त..(३) यतीन्त्यालारकेन्यः पादाद, (४) यरामघान- वधीन्. (५) हस्पते. प्रत्यवधीदिति" ४।१३५ 'यथ ऋषभो वाशितां, यथा वा गौः प्रजातं गोठ मेव हषा मिन्हो यज्ञ मेव गकृति" "यथा गर्भो योन्या मंतर सम्भवच्छेते, न वै मझदेवार्य सर्व: सम्भवत्येक वा अङ्ग सम्भवतः सम्भवतीति" "यथा पुरुषाय वा इस्तिने वा प्रयते हल या दध्यात्, तारक वत्"३१८१ “यथा वहिषि दत्त मागच्छेत्" ३।३७२ "यथा वा बच्येवं एडयः पहा, तयांतर मदाः वा मेवं झन्दोमा अथ यैव कनीनिका येन पश्यति" ३३१३० “यथा वाव शस्त मेवं यान्या" १.४५२ "यथा वाव तोच मेवानम् 18५१ "यथा वे कर्ण एवं एमा: पळा, वद्यपानर' कर्णस्य छन्दोमा यप येनेव भयोति' "यथा वे नासिक एवं एष्ठा: पळ:, तदायांतर नासिकयो: एवं छन्दोमा व्यथ येनैव गन्धान विजानाति' ३११३७ "यथा व सख मेवं एडा: पळा, तीतर सखस्य मिष्ठा- तालु दन्ता एवं छन्दोमा ग्रथ येनैव वा याकरीति, येन खाद पासाई च विजानाति" "यथा मन पश्वर देव ते प्रतक्ते, ये संवत्सरं वा सदधाईया हासते' ३१२२३ "पया सूचा रासः सन्दधदियादेव मेवेसाभियंजस्य छि सन्दधदेति' ... ... ... ... " ... २104 ·[१०] 4 " ... ... ... ... "यया सेरावती नाव पारकामा: समारो युरे व मेवेताखिशुभः समारोहन्ति" "यथा छ वा इदं निषादा वा सेळगा वा यापकतो वा वित्तपते पुरुष मरण्ये गृहीत्वा कर्त मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्येव मेव त ऋविजो यजमानं कर्त मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्ति य मने विदो यानयन्ति" ४।१६ "यथैव छिन्ना नौवन्धनात्तौर तीरमच्छन्ती प्लवैतव मेव ते सविणतीर तीर टिच्छतः सवेरन् य उभे समवरजेयुः" २०११ यथैवाद: प्रियः पुचः पितर प्रिया वा जाया पति सुखं शिव सपस्पृशव्याविनस एवं हैवैतेनेन्द्रेण महाभिषेकेणाभि- : पिक्तस्य चधियस्य सुरा वा मोमो वान्यदानायं सुखं शिव मुपस्पृशत्याविससः ४।२५३ "यथोभयतस्यक्रेण यान क्षिण मध्वानं समश्रुवीत, तारक तत्" ३।१८३ "यदि प्रातरसातोऽपिहो जुहुयात, का वन प्रायश्चिसिरिति ४।३६ "यदि शरीराविन विदोरन्, पर्णशरः पष्टिस्त्रीषि च शतान्याहत्य तेषां पुरुषरूपक मिव कृत्वा तस्मिंस्ता मारतं कुर्युर थैनाञ्छ- रीरै राहते. संस्थोदामधेपुरध्धर्धशतं का सधिनी हि- पञ्चाशे च विशे चोरू दिपञ्चविंशे शेषं तु शिरसापरि ध्यात्'४।१० "यदि सूतकान प्रास्त्रीयात, का तत्र प्रायश्चित्तरिति" "यदि ह वा व्यपि बहा इव जाया. पतिर्वाष तासां मिथुनम् "यदि १ या व्यप्यतामणोक्तो यदि दुगतोक्तो यजते ऽथ पाहुति गच्छत्य व देवान न पाण्मना संख्च्यते" १।११५ "यद एतं तत् लिये पयो, ये तण्डुलासे पुस" "यदिच्छन्दमः कुर्याद ग्रीवास तद् गण्डं दध्याद" १।१८१ "यदे देवानां नेति तदेवा मोशमिति" "यम् प्राक्षण मन्चानं यशो नदिति इ साहारण्य परत्य दर्भसमानुपथ दक्षिणतो महाण रुपवेश्य पतुझौढन याचचीत" . ... .. ... ... ... ३।१४४ ·m . , ~ ... "यह वा अस्य किच नश्यति, यन्मियते, यदपाजन्ति. सर्व हेर्न तहमुनि लोके यथा वर्हिषि दत्त मागच्छे देव मागच्छति य. एवं विद्वानमिहोत्र जुहोति" 'यशसा वा एषो ऽभ्येति, य व्यालिंज्येन, तं यः प्रतिरन्धेद यमः स प्रतिरन्येत; तस्मान्न प्रत्यरोमीति , यदि त्वमादयोनिगांसद, यजेनास्तादमोदियात् , यदि खयाज्यः, वय मयोदितं तस्मात्" ३ । ३०२ 'यमो सोमो राजा; सर्यो ह वा एतेन नन्दन्ति,- यश्च यजे समामानो भवति, यश्च न" १६ “यो वै हप्तो वदति या सन्मत्तः, सा वै राक्षसी वाक" “ये वा अनूचानावे कश्यः" "ये वे ते न ऋषयः पूर्व प्रवास्तव कायसानेव तदम्पतिवदति"३ । ३१७ “यो वाझयो वचो वीर्यवान्त्यपाल, मोऽस्याहावाकीयां कर्यात्" । ४४६ “यो वा अयिः स वरुण: तदप्येतषिणोक्तम्,- ब.मये वरणे पायसे यदिति" ३। ३५३ “यो चे भवति यः श्रेष्ठता मश्रुते स किलिपं भवति" 'यो ह वाव सेोममीथः सरायां प्रवियः, सवतेनेन्द्रेण महाभिधेके-- याभिषिक्तस्य सत्रियस्य भवितो भवति, न सुरा" ४।२५३ ... .. .. १।२४२ ... ... ... "रचामि वा एनं तालमत्त यहिं न जायते यहि चिर बायसे"१ । ११७' "परसो गाइत इति चतुष्पदं कवचिन: शबदास्यते पुघनदार च्यास" "रमो वा एप बोधिवनस्पति यम्मधु" ४१२५२ "राका ह वा एव पुण्यस्य सेवनी सोयति" 'रेतः पुरुषस्य प्रपर्म सम्भवतः सम्भवति' रेतस्तत सि विकरोति, सिलिणं व्ययेऽप विकसि.,.-.उमाधिव * रतसः सितितिर सरतासि पिक्रियन्त ; .-. अधिो वे पुरुषः परत यात्मान मेव तत् घडि धक विकरोति , तितर विष्ठत प्रगनयति, शिति सपेय जातिः, - ·[ १०२ ] .-. उच्चरवैन तत् प्रजनयंति -- संवत्सरः प्रजापतिः, सीऽस्य', सर्वस्य प्रजनथिता; प्राणो वे जाववेदाः, स हि जाताना : वेद, यावतां .स जातानां वेद ते भवन्ति, येघा स न वेद किस ते स्यों वा व्याज्य यात्मसंस्कृति वेद तत, सुविदितम्" १।४६३ "रेतो वा व्याप रोति सप्त खगोलोकान् य एवं वेद" ... ... ... ... ... वे वागदो मनः ..." .. ... “वाग. 1. "वयायां हुतायां यजमानो हि स तहि भवतिः "वाक् प मनश्च वतन्यौ; वाचा च हि मनसा च यज्ञो वर्तते; इयं तद्दाचा व्या विद्ययक पक्षं स्कुर्वन्ति, मनसेव बझा सस्करोति" ३।२०२ "वाक् तु सरस्वती “वागघि सरखती" २१७ वै सरसती" "वाघो वाव तौ सनौ मत्यानृते वाव ते २ । २४ "वायुः प्राणः, प्राणोरेतः" *विचक्षणवर्ती वाचे वदेत “विदुषा सत्य मेव वदितव्यम् ३।७४ "विश्व मिव हि रूपं ररायाः, शुभम मिव च कृपा मिव च ११२१६ “विश्वस्य वे मित्र विश्वामिन पास' ३१३१६.३९८ "विष्णु देवानां दारपः, स एवामा एतद्दार विश्ोति' ... १०२२२ 'वेश्यकल्पत प्रषाया माजनिष्यते,-व्यम्यस्य वलिवदन्यस्यायो यपाकामध्ययः 81१३८ ... .. ... ... ... प्पतियक्त व मुरुषः मानना" ... ... 'शतायु पुरुषः शतवीर्य: प्रतेन्द्रियः" ११३४७.२०३४१,३१२१८ "शुस रेता, शुखा मा .-.यरे लोषितं यनांसं शरीरम, मसामयाद यावरलोचित तावत्परिवासयेति ·६ :.. ... “शूद्रकल्पते प्रनाया माजनिष्यते,- अन्यत्य प्रेन्या कामोत्याच्या यथाकामवध्यः ४।१३८ "शेशिश्योर्मामयोरागतयोय चैव यान्याः पशवो ये चारण्या विमान मेव. तत्परधिमाण नि.यन्ति" २। ३८२ “श्रद्धा पत्नी, सत्य यजमानः; श्रद्धा सायं वदित्युत्तमं मिथुन ; अद्वया सत्येन मिथुनेन खोलोकानयतीति" “श्राला म्हणवही पहराविणी म्हच्छथः "श्रान्तो विसध्यमान उत्कृत्येत ४।४५ ... ... ... "धष्टिश्च त्रीणि च शतानि तोत्रियास्तावंति संवत्सरस्याहानि" २।३०५ . ... 812 "संवत्सरो वै परिक्षित, संवत्सरो हीमा: प्रजा: परिक्षेति , संवत्सरं होमाः प्रजाः परिक्षियन्ति" ३१३८६ “स ऋचैव शौच महर्वन, यजुधावर्यवं, साम्रोही, यदेवतत् प्रये विद्यायै शुक तेन ब्रह्मत्व मकुर्वन्" ३।१६६,२०२ “स एवं विदाम्छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयो ऽन्तमय: सम्भूय देवता अप्येति" "सरसः खग्यः पशुर्य एत मेवं विभजन्त्यथ ये ऽतो ऽन्यथा तद्यथा सेकगा वा पापकतो वा पशु विमधीरसादक तत्" "स ज्येष्ठ पुत्र निरधान उवाच, नन्विम मिति नो रवेम मिति, कनिमाता. तो इ मध्यमे सम्पादयाचक्रतुः शुनःशेपे , तस्य शतं दत्वा स त मादाय सोऽरण्याद याम मेयाय" "स तथेत्युक्ता पुत्र मामलयामास,- ततायं वे मय वा मददाधना त्वयाइ मिमं यना इति , सह नेयुक्ता धनुरादायारण्य मपा. तम्यौ । म संवत्सर मरण्ये चचार" “स तपक्ष मनोकानदजत तोणि ज्योतीप्यजायन्त त्यो पेदा प्रजायन्त •तोहि शुक्राण्य जायन्त . नयो वा अजायन्त .-.. . ... . ... ... १८ .-. .. .

·[ १०४ ] ... ... ... ... “स विश्रेणिभूत्वा बानीको सिरान युद्ध सप प्रायद विजयाय" २०१८१ “स दिरता वाली २१२७ "सप्त च वै शवानि विंशविश्व संवत्सरत्याहोरात्रा "सप्त वै देवलोकाः २०२८७ "समन्तपर्यायौ स्यात् सार्वभौम: मावास्य यान्तादा पराद्वात् एधिये समुद्रपर्यन्ताया एकराकिति" समानोदर्या खसा न्योदर्याये जायाया अनुजीविनी नीवति' २०१६ "स यदग्निः ५~१ सदस्य, वाययंल्पम् .-., ऐन्द्रवाय रूपम् .--., मैत्रावरुणं रूपम् .-., वारणं रूपम् .--., मैत्र रूपमु०-., आधिन रूपम् :-., ऐन्दं रूपम् .-., वैश्वदेव रूपम् .-., सारखतं रूपम् *स यदग्नीषोमीयं पशु मालभते, सर्वाभ्य एव तद्देवताभ्यो यजमान प्रात्मानं निष्कोणीते" १.२५ “सर्वे हेव महाराना यासुरादित्य इव इस त्रियां प्रतिष्ठिता- खपन्ति , सर्वाभ्यो दिगभ्यो बलि मावहन्त “स या एघ (यादित्यः ) उत्तरो ऽसात सर्वसाद भूताद् भपिघात: सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किञ्च" "स वा रथ (सूर्य:) न कदाचनाम्न मेति, नोदेति , .-.; स वा रब न कदाचन निन्त्रोचति' २।२०८ "स वा एष पारेवालभ्यते यत्पुरोकाश: •पुरोकाशसत्रलोक्यम्" १३०० "मविपस्तो होध एतत् पवते" "स E (रोहितः) नेयुक्ता धनुरादायारण्य मपातस्यौ “स इस येनोपादासर्पत तहाप्येताव॑दोदासर्पणो नाम प्रपदखि ३ । २१३ "सहसावीने वा इत: खगों लोक १।३४८ "स होवाच वासिष्ठः सात्ययो देवक्षेत्र वैतत् (उत्तरकृयः), न वै तभत्तों नेतु मईति" ४।२६८ "सा चामच समभवतां तत्यामाभवत्" "माम मम्मितम् ४।९५८ क ... ... ५.. ... .. ... ... ...

·. २६ 4 . .. ३।७८ ... "सुधाय हवे बाजी मुहितो दधाति' २।१५ "मराकसं हम या दधाति ०-० ने सरा' ३।२५३ "सेना वा इन्द्रस्य प्रिया नाया वादाता प्रासहा नाम "सोऽक्योन्या याहुतिभ्यः सम्भवति ऋड्मयो यजुर्मय: साममयो वेदमयो अक्षमयो इन्टतमय: सम्भूय देवता अप्येति य एवं वेद यवेव विदरनेतेन यज्ञकतुना यजते" "सोमइतमामोर्चः स्वर्ग लोक मेतीति वै बाझया सुदाहरन्ति" ४१५५ "सोऽब्रवीत् तदहं तुभ्य मेव ददामि य एघ सत्य मवादीरिति, तस्मादेवं विदुपा सत्य मेव वदितयम् .... "यो सा सम्मा' २।१४६ "सौम्या मिन्टभ्यो वा अनुसारयो" २।१४६ "स्त्रीकामा वै गन्धर्वा मयैव खिया भूतया पयध्ध मिति" १९६५ थारूविहरति. पुमानूरू समस्यति, तमिथुनम्" १।४४३ "नुषा ग्वशुरामजमाना निलीयमानैति' २।८ "खर्गाशोकादवपातादविभ' (यादित्य) निभिः सर्गेलोकरधनात प्रत्युत्तभुवन तं निभिः समेलोकै परणत प्रत्युसभुवन् २।३३४ "खर्गो ये दूरोयम् "सर्गो वे लोको दूरोहणम् "वर्गो वे लोको मनस्य विष्पं, सगं मैव तलोक यजमानं गमयति ... .. ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ३।५८ "हरिचन्द्रो ए वैधम ऐलाको राजा पुत्र धाम, तस्य हमसे लाया बभूपुतास पुत्रं न लेभे" "हिरण्यकशिमावासीन यापट, हिरण्यकश्मिारामीर: प्रतियणाति ; यमो हिरण्यम्" ... प्रमा: श्रुसयो विशेषत यालोथा:- "यमं व म्युडो परेवा थभिगेशाचरनय दामाद्य यज्ञायते' ·[ १०६ ] ... . "असो व लोक दम लोक मभिपर्यावर्तत, सतो व यावापृथिवी यभवता, न.दावान्तरिक्षानान्तरिक्षाभूमिः' "कलिः शयानो भवति, विज्ञानस्तु दापरः। उलिखता भवति, कृतं सम्पदाते परन् । 812 "तसादाप्येतचि गयं मीमांसमाना: एचन्ति, सन्ति ततोपाः इति , जय हि पोष. "परो वा अमालोकातृ खर्यो लोक: १ . ... ... ... ... . ५ ॥ अयैतरेयाख्यायिकार्यसूची॥ ॥ प्रथमभागस्य ॥ पृष्ठा ... ... . ... . यजः (सोमयागः) केनापि निमित्तेनापरको देवगणसकाशादपक्रम्य गतवानित्यादिकथा चतुई दिक्षु देवासरयोयुद्धे प्राच्या मेव देवानां विवयवर्णनम् यजः (अवय:) युनाक मह मन्नत भविधामीति कवयित्वा देवेभ्यो ऽपगत इत्यादिकथा देवासरयोयुद्धे असुरायां त्रिपुररक्षणाय क्रमादयोरजतहिरण्य- प्राकारनिर्माणादिकथा. देवासरयोयुद्धकाले देवानां मुबकलबादीन् राजरहे संस्थाप्य को भावमन्त्रणादिकथा खीकामेभ्यो गन्धर्वेभ्यो मूल्यरूपखोदानेन सोमक्रयकथा मनुधाणा स्वर्गगमनमौकर्याय व्यनुस यस्य यज्ञस्य यूपरूप चिवस्थापनकथा .. . . ... १६५ .. ... ...

·[ १०७ ] ... ... देवार्ना पुरुषमेधादिवोहिमेधान्तकथामुखेन मेध्यामध्यमशुनियणम् , २६४ देवाना मसुरोपहवायजरक्षार्थ मभितोऽपिप्राकारनिमाणादिकथा देवानां यज्ञादिना यथा स्वर्गजयस्तथैव केवलवपाहोमतोऽपौत्यादिकथा ३२६ प्रजापतिर्यज्ञानुपाने प्रश्त्तः किंदैवतर्चा प्रातरनुवाकस्यारम्भः कार्य इति . विचिन्ध देवानो रोयकलहादिभयात सर्वदेवता तदारम्भः ऋधीयो सरखतीतीरे सत्रानुष्ठाने प्रवक्तं तत्र ऐलूधस्य कवघस्य दासीपुत्रत्वे ऽप्याविण्यकथा अपां यज्ञगमनार्य महम्पूर्व मिति स्पावर्णनम् व्यासुर्या दीर्घजिकयाः (अकुर्या ) कथा ३८२ মানৱনাদিঘাযত্নে ভানুবিল্পবযবধন ३०४ ज्याने सोममानार्थ विवदमानानां देवानां पयपूर्वकाजियावनकथा यज्ञेच देवासरयोः प्रतिदन्दितावर्णनम् ४२३ प्रजापतेनिविदृयाहरणपूक्कमर्वभूतलिकथा ४३४ एषां लोकाना साधिपत्यार्थ देवासरयोयुद्ध पदोमण्डपानिमारिवानां देवानां मानीघ्रशालायां विजयलाभादिकथा ४४५ ... ... ... ॥ द्वितीयभागस्य ॥ यसपालनाय प्रेयपुरोरुग्पेदियनिविदा, प्रेषकत्तुं, प्रहत्वस्य च कथा पनापतेम्छन्दसा देवेभ्यो विभागकरणं, तवानुष्टुभी सरयत्वष वहिप्यवमाने सोये तूयमाने समूर्पोरमे राज्यशरणोनीवनम् , पुनराग्यस्तोने ल यमाने सुमूर्षोरमउगशखे सोनीपनम, सतो माध्यन्दिनपवमानतोत्र सूयमाने समूदशापमस्यापे: मरु- त्वतीयशस्त्र णोचीवनम, तत व्याभवयवमाने सूयमाने समूईदशा. परस्याये. वैश्वदेवशले गोजीवनम्, पुनः यचायचीयस्तोत्र स्तू यमाने पुनर्मुमुदभापमस्यापपानिमायत्तशलेय पुनर. च्चीयन मिति कथा * मध्या.-१९, पत्र, मो, पनि, मन, गोमि। पमध्या-विष्पुरुषः, गोर , गवय १८.शाम । ... ... ५८ .

·[ १०८ ] ... ... .. ७० . ... इन्द्रे बहत्वापि न त इति मत्वा, तद्गयात दूरादरतरं पलायाचक्रे , ततः सर्वाणि भूतानि सर्वेयु देशेषु विभण्य त मन्वैच्छनित्यादिकथा . इन्द्रश्वयोः सङ्गामे खापि गणयतिरिका: सर्वा एव देवसेनाः पलायाचफिर इति कथा बचपते: पौरोहित्यप्रसादने व देवानां वर्गलोकनयकथा इन्द्रनयोः सङ्गामे प्रवक्ते तस्य महाश्वासमाबादेव विभ्यता प्राय: सर्व एव देवाः पलायन मकुर्वन् , मरुतस्तु ताशविपत्कालेऽपि नेन्द्र परित्यकवन्तः, ततो बहुकवज इन्द्रलान् खसचिवान, यशेष माध्यन्दिनसवनगतखभागिनश्च कृतवानिति कपा त्रवधानन्तर मिन्द्रस्य सर्वदेवप्राधान्यलाभः , यज्ञेय उद्वारग्रहणम् देवानां मविनयप्रार्थनातो यज्ञभागदानस्वीकार चेति कथा E इन्द्रस्य प्रियाय वावाताये देवानां वाभिप्रायज्ञापनम, तस्थाश्च इन्द्र' ज्ञापयामीति प्रतिश्रुत्यादि, देवानामपि वकृतज्ञताप्रकाशार्थ तस्या व्यपि य सम्बन्धःखीकार्य इति खीकार; शुक्साम्नोः संवादः झुलोकात् सोमाहरणाय जगतीविभोर्यत्रो ऽवतकार्यता च ... युलोकात सोमाहरणाय गायता यत्नः सतकार्यता च सोमपालकैर्गन्धर्वैः सह गायत्या युद्धकाले छिमेभ्यो गायत्रीनखादिभ्यः शल्यकाद्युत्पत्तिकथा युद्धविषयलब्ध नानां यथाखाभविभागथवस्या १२५ तपःप्रभावात् प्राप्तदेवभावाना स्टभूर्णा यज्ञे सोमभागप्राप्तिकथा, तत्र सवितुः साहित्यवर्णनक्ष प्रनापतेः सदुहितगमनरूपकवर्णनम् धादियादिदेवानां भृग्वादीना स्टघीयो कृप्यादिपशूनाश्चोत्पत्तिकथा देवासुरयायुद्ध अमर्देवसेनापयखौकारः, तदनु तस्य स्वसेना लिभागीकरणपूर्वकं शत्रु सेनाक्रमणवर्णनम् * माहेन्दो या, माध्यन्दिनं सदनम्, निक वष मनम् विष्टुप वर पती निपादकादयनरादौनि षट् सामानि पेन्द्रयोहार । १०४ ... । ... ... ... ... ...

·[ १०८ ] स. ... ... ... ... व्यषिकका खर्गदाररोधः इत्यादिकपा खानायलाभाय यतमानैर्देवैः ऋविग्यनमानरूपत्राझणनां गायतादिच्छन्दमाख वदुपायत्वं निर्णीत मिति कथा यसराणा सक्थानुहानन देवतुल्यवीर्यवं प्रदृश्य तदिधातार्थ भरदानस्याग्नराकानादिकथा २३५ व्यसुराणा सक्थानुष्ठान विधातार्य मिन्द्रस्योद्योगवर्णनम् २३६ देवाः गुरा एठाउहे प्रथमदिवसनियादोन सोमपयोगेण इन्द्रार्थ वर्चसम्पादितवन्त इत्यादिकपा २४५ देवा अहराथितपन्त: अनुरास्तु रात्रि मिति देवासुराः समानवला:, तत: खबलाधिक्यायेन्द्रो देवानां साहाय्य मर्थितवानित्यादिकथा २९६ प्रजापतिपुत्रा: सूर्यायाः पाणियहणार्थ सुपस्थितेषु देवेषु यः कश्चि- देकदेव व्याविनशस्वीयसहसमन्त्रान् पठितुं समर्थ तसे कन्या मेनां दास्यामीति प्रजापते. प्रतिज्ञादिकथा व्यमादीनां देवाना मानिधावनम्, तदिनयक्रमेयेव शस्तभाग. पौर्वापर्यंयवस्था चेत्यादिकथा २८३ तवे पानिधावने अश्वतरोरवादीनां वर्णनम् गवा मपि भवानुष्ठानफलादिवर्णनम् भणापतेदशाहयागानुछानविवरणम् तदेव अपमताया दीक्षायाः भिरत्तसाहाय्येन देवानां पुनर्ताभ: ३१ उपविमोकउयान्तेन नानाच्छन्दसायज्ञे प्रयोक्तयवावर्णनम् ३८८ अहसाव: पुखम, रथन्तरस्थ खीत्वम्, तत एवोभयोर्दाम्पत्यसमन्ध- वर्णनम्, ताभ्यां वैरूपमामादीना सत्यत्तिकथा च ३८५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... तीयभागस्य पराषिताना यस गतवता मतराणा मन्तईजीनानि धनानि गोप्य- खेन ममदतीरे प्रोधितानि, तान्यपि देवा: मारुळपोपदपाठ- मामादादातुं समर्षा व्यभवमिति कपा ...

·[ ११० ] 14. 9. .. . ... ... ... ... ... नाभानेदिडोपाख्यानम्, तब मनुपुत्राणां धनविभागकथा काशवासिनो बास्तुहाधिकारित्वादिकथा लातूकण्य-वातावत-यशुभस्य अग्रिहोत्रिभिः सह संवादः १७८ समर्षीणां मिथः संवादप्रसने कश्चित् पुरुषो विधस्तै चलक्षण मपवाद प्राप्य तत्परिहारार्थ मधीणा मय शपथं चकारति गाथाकथा १८३ प्रनापतेलोकत्रय-वेदत्रय-वर्णतय-सृश्विर्णनम् .. हौत्रोहानाध्वयंवब्रह्मत्वविध्यादिबोधनम् १६६ सर्वचरुपदेशे सत्रानुष्ठायिभिर्देवैः सह कादवयानुदस्य संवादः २१३ यज्ञवेशसकारिभ्यो ऽसुरेभ्यो यज्ञस्य रक्षणार्थ रक्षकत्वेन मित्रापरणा- दीनां नियोगकथा ... २३१ पिता प्रजापतिः मनुघानेव भून देवान् कृत्वा ढतीयसनन- भागिनो ऽकरोदिति कथा . २७० सम्पातसूक्तानां विश्वामिनद्रष्टत्वेऽपि वामदेवस्टटत्वेन प्रसिद्धिः, ततो विश्वामित्रस्य पुनस्तत्प्रतिरूपवहुसूक्तरिश्च वलनामकासुरेणापताना, गवां यज्ञप्रभावात् देवानां पुनर्लाभ: एवयामरुच्छंशनादिविधये गौनबुलिलयोः संवादः प्रजापतिकर्तृकं छन्दसां सारग्रहण मिति वर्णनम् ३८५ एतशमने: प्रलापोक्तिः, तहाधाकारिण: वपुत्रान् प्रति अभिशायोक्तिश्च ३६४ प्रवष्ट्रिकाभिर्देवाना मसुरवहगकथा ३६५ आदित्यानां देवाना मनिरा चर्षीणां वर्गमने यहम्पूर्विकादिकथा, व्यङ्गि- रसा मगेच परस्परं संवादः, अबिरसा माविल्यानीकारयुम्यादि ४०२ यङ्गिरसाना मादित्ययाजनेन, पृथिवीदक्षिणालाभः, तत्परित्यागः, पुन:प्रतियहे दोषोक्ति, पुनरांहीतायाञ्च दक्षिणायाः शत्रवे अयोपदेशपति कथा ... .... . - ... ॥ चतुर्थभागस्य ॥ परिश्चन्द्रनारदसंवादः ( शौनरोपाख्यानम् ) परिचन्द्रयरुणमंबाद ... पू ... ... ... ।

·[ १११ ] ... ... ... ... ... ७३ ... ... ... ७३ ७६ ७E. । ... ७६ ... हरिश्चन्द्ररोहितसंवादो रोहितस्यारण्ये पलायन रोहितेन्दसंवाद' रोहिताजीगर्तसंपादो शुन:शेषनामतन्मध्यमपुत्रक्रयश्च ७२ हरिश्चन्द्ररोहितसंवादो द्वितीय: हरिश्चन्द्रवरुषसंवादो द्वितीय: रिश्चन्द्रस्य राजयने विश्वामित्रादीनां घोळत्वादियवस्था ग्रजीयनस्य शुन:पनामखपुचोपरकर्त्तत्वखोकारो शन:शेपस्य देवोपासनारम्भ देवोपासनाप्रसादाच्न:शेपस्य पशुत्वतो मुक्तिः . विश्वामित्रस्य पुनशेयो देवरात: पुत्र प्रति खाडे ग्रहणम् न्यजीगशुनाशेपयो; संवाद, विश्वामित्रानोगतयोः सवादश्च विश्वामिनस्य एकाधिकशतसयाकैर्मधुच्छन्दःपमतिभिः सपुत्र: संवादः ८८ বিশ্বামিত ৰঘুনুন নষ্ট #ীন হন্নায় মন, तब पिताज्ञावमानिनां पञ्चाशत्पुत्राणां वजनादिकष प्रजापतेाक्षणादिनाति-यज्ञयादिकथाः विश्वन्तरस्य मार्गवैयेण रामेण सह संवादः १३१-१३२ विश्वन्तरस्य राज्ञो यज्ञे म्यापर्णाना मारिन् निराकरणकथा जनमेजयस्य राजो यजे काश्यमाना माविन्यनिराकरणयकथा पुरा कदाचित देवा इन्द्रस्य पश्चापराधान संस्मृव्य त मिन्द्रं यज्ञेय परितो वर्जितवन्त इति कथा, देश मपराधाना सलेखन आक्षणादीनां चतुर्णा मेव वर्णानां प्रकृतिवर्णनम् न्चयोपोत्पनियन्दतिपर्यनम् १४४,१४० मार्गषेयरामोपदेशाद विश्वन्तरस राजः सयज्ञे भ्यापर्णानां प्राशयाना मप्यात्विज्ये ऽनुमति: रामोपदेशानां सम्पदायसिहत्ववर्णनम् देवाना मसरयुद ऐमाया दियो पराजितन्ववर्णनम् पारिचितस्य जनमेजयस्याभोवरसेनाबयादिक्रया धाप्यादिस दिधुन्द्रस्याभिषेकवर्णनम् ... ६४ ... ... ... ... ..

·[ ११३ ] प्रारिक्षितजनमेनयादीना मेन्द्रमहाभिषेककथा च्यायस्याङ्गन्द्र महाभिषेक महादानविवरणम् दोषयन्तेर्भरतस्य चैन्द्र महाभिषेके महादानविवरणम् २५० २६३ ... ... ६ ॥ अथैतरेयानातमन्वादिसूची। -0000- नाम भाग: पृपा ... ... ३५१ प्रक यजुः ४ ... ... यजुः ४ ... यजुः ४ ... यनुः ४ यनुः ... ४ ... ... भन्नादि बंशुरंशुट देव सोमाप्यायताम् अग्न इन्द्रच दाशयो दुरोये ध्यगये निवते खाहा क्षामवत स्वाहा तन्तुमत खाचा तपखते जनहते पथिलते साहा पवित्रवते स्वाहा सुमते स्वाहा प्रणीयमानायान हि मथमानायानुन हि मरवत खादा वरुणाय खाद्या विविचये खास वीतये वाहा वैश्वानराय स्वाहा अवपतये स्वाहा यजुः ४ यनुः ४ प्रध: ... ... १ प्रेषः ... १ ४ ... ... यनुः यजुः यनुः ४ ४ ... ४ ... ४ ... .. यः ·[ ११३ ] नाम भाग: पहा ४ ... ... ४ ... ४ २६,३० 8 ... ४ ... १ ४३E ... १५४ २६१ ... .. ४ ... २ ... ३ १५१ १ ... १ मन्नादि अग्नये व्रतभृते स्वाहा यजुः शुचये वाहा यजुः संवर्गाय साहा यजु सुरभिमते स्वाहा यजुः हिरण्यवते वाहा यजुः थमिः सुमित निविद् अपिगंपतिरिति हैक याहुः यनुः यपि यता मा मे दिघन् यजुः (यपियोतिर्योतिरमिः स्वाहा) यनुः अवियोतियोतिरमिःखाहा यजुः ध्यमिदैवेद्यः निविदा चरिमन्वितः निविद अम्निमुखं प्रथमो देवतानाम् प्रक न्यमिध विष्णो तय उत्तम ऋक् व्यग्निटोमसाम अमिष्टा गायत्रमा सयुग यजुः आयीयोमाभ्यां प्रणीयमानाम्या पैया (अपरातिथ्य मसि ५अप: यये वीधि निगद. खानीजनी पिवमानो (संहितापठितातीभिन्ना) शुक् व्यदपिरसनदान •~• इया देवेभ्यः यन: यन.मो यूप मनन हि मेष: पतिपात (वीमे देवा यासत) मिचिद यतो देवी: प्रतिपस्याम्याप: यन प्पद खा शासन गाण (यदीक्षिा)प्राशयो दीपिट ३८ ३३८ ४२ ... ... १ ४२ ... ... साम २ ... 8 १८८ १ ૨૨૧ ... ३ ११४ १५८ ... 8 २१५ ... २३. ... ... ३ ३८५ प्यों होता ... .. २६. ३ ... ... ३१२,१२५ ·[ ११४ ] नाम पृ81 2५ ... ... १५३ ... पूर ... १५४ ... ... १५४ ... १५.४ ४ २१५ ... ४ ५६ 4. ... १५४ ... ... यजुः ... भाग मन्तादि भधीयत देवरातो गाथा व्यध्वर्यो निगदः ४ अध्वर्यो शोसावीम् निगर २ अध्वर्यो शोशोसावोन निगदः २ नाध्याा चापविश्या ३ अनाता चानाप्या पदे यनिलया चापभया पदे ३ धनु हि त्वा सुतं (संहितापठितातोभिन्ना) क अनेस भिशस्लाद गाथा ३ अन्नप्राणः शरणं छ गाथा अन्नादा चाद्रपनी म ३ व्यपानं यच्छ खाहा वा १ ध्यपानपातं मे यच्छ यजुः व्यपूर्वा घाभाटया पदे यमित्यदेवं सवितार मोण्योः व्यभि त्यं देव सवितार मोण्यो: ऋक् ३ (यमि प्र वः सुराधसम् इत्यादयः) वालखिल्याः ऋचः ३ ध्ययं वेनश्चोदयत् पत्रिगर्भा १ यरपोध्विर्याउ यशः (अन्विना धर्मम् पातम्) निगदः यश्विभ्यो वाहा यजुः प्रधाचत्वारिंशः स्लोमः ૨ ग्रटाचत्वारिंशः लोमः ग्रष्टाशीतिमदसापि लोकः च्यष्टासप्तति भरतो शोकः यस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि व्यस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं व यामि ३८० १५४ ऋक् १४३ प्रक. १४७ ... .." ध ... ..4 ... ... ... ३ ४ २६० ... ४ " २९६ ·[ ११५ ] नाम भागः पृष्ठा मन्नादि ध्वलिन राष्ट्र श्रिय मावेश्यामि यहा नेत सनविचेतनानि ... यजुः यदम् ... ... ... ... २ पदम् ऋचः ... २ माथा 8 ... ... ... ... ३६५ ४ स्तोत्राणि १ ३८५, ४४८ ४ खोत्राथि २ ६०,१८३ यजुः ४ २०६ ऋक् २ २५१ पदम् ३ ४१२ यजुः ४ २२३ पदम् ३ ४१. ... ... ... ... ... ४ च्या च्यानयोपु (धान्यस्तोत्रम्) व्याङ्गिरसो जन्मनास्याजोगतिः याजिचासैन्या. (१-४) पाण्यानि याण्यानि यातिष्ठवा ते दिश मभिमुखः (या वा विशन्त कविन) ज्यादित्या रुद्रा वसवखते च्यादित्याला जागतेन च्यादित्या हजरितरङ्गिरोभ्यो आदित्यो गायतां मा मे च्या देवो देवान् याधीतं वहिरासीइत या नोयादितपसा ननेषु च्यामः पादावनेवनीयिन्त . व्याप्तमाच देवा पाइतेवच्छन्दता ध्या यसिनत्सप्त वासवा या याहि तपसा जनेषु आर्भवपवमानः च्याभवपवमानः यासन्दीपति धान्याद याने भग यामीनस्यो ग्राहनस्या:(१-८) २८२ यजुः निविद ... ... ... पदम ... ... ४ प्राक् ऋक् ... ४ २२४ P ... १ ... ... ३३ ५७ ... ... २ ऋ ऋक स्लोनम् नोत्रम् गाथा गाथा ... ... ... ... ४ २०२ २५० ७२ ४१४ ३ ... .. ३ ·[ ११६ ] नाम १ ... ... प्रक पदम पदम् ३ ૨ ४१३ ... ... ... यनुः ३८७ ... ... ... ... मन्नादि (इलोमडूता सह दिवा) इदं राध: प्रति यभणीह्यङ्गिरः इदं राधो टहरटथु इदं श्रेष्ठ ज्योतियों ज्योति: इन्द्रगाथाः(१-५) (इन्द्र जठरं नयन) (इन्द्र जुषख प्र वध) ( इन्द्रस्तुराषामित्रो न) इन्द्रस्यापूप: इन्द्रामा गादिन्द्र पन्तः स्तुध्वम् इन्द्रो व्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्रः (इन्द्रो मरुत्वान्) इन्द्रा विश्वस्य गोपति. इन्द्रो विश्वस्य चेतति इन्द्रो पिण्वस्य भूपति इन्द्रो विश्वस्य राजति इन्द्रो विश्व विराजति इमं जना अभ्युत्क्रोशत इमं देवा अभ्युत्क्रोशत xमा ग्रामः शिवतमा इय पिचे रापत्ययः रघ भूर्ज मन्वारों रमेह रमध्वम् ... ... ... . क २ २५१ ऋक २ २५१ अक् २ २५१ यजुः २६२ यजुः ३ २०८ यजुः .भा० ४३०, ४५२, ३६५, ४७६ निविद २ ८५ ऋक् ३ ३४५ ऋक् ३ ३४५ ऋटक ३७५ ऋक ३ ३४५ ऋक् ३५ यजुः ४ २४४ यजुः ४ २४४ ऋक ४ १६१, २२ १ १४३ यजुः १४८ ... ... ... ... . ... ... 4.. ऋक ... ३ A उक्थं वाचि पदम् ३ ... २ उकथं पापोन्द्राय उक्थं वाचौन्द्राय देवेभ्यः पदम् T ·[ ११० ] नाम भाना- पठा ... परम् निगदः पदम् . ... ... ३ ४१२ ३ ३ १६८ ऋक् ऋक् ४ मन्नादि उत श्वेत याशुपत्ता उतमननसः उतेमाशु मान पिपर्ति उतो पदामिनविष्ठः उदस्थाहे यदितिरायुयज्ञयतावधात उदस्यादितिरायुर्यज्ञपवावधान उड्चराहवनीयम् उप दव पयमा गोधुगोषम् उपप्रय होतईद्या देवेभ्यः (उपसद्याय मीळ्हुधे) उपदनन् धरणं मातर (उपहूतं रथन्तर सह एथिया) (उरु विष्णो विक्रमख) ... ३ १ ऋक प्रेघः २६० २ ३ ३रच: चरक ऋक ऋक ... १ ३०४ ... २ १३७ गाथा 8 फूट १२१ ऋण ममिन्सवयत्यम्टवल ऋतावानं वैश्वानर (१३) अतुयानाः (१-४) (ऋतुयाजान दिदेवत्यान्) ऋचः २ २४० २२६ गाथा ३ ... २ १३३ ... २ ... (एप रवैता अक् लोमः स्तोमः यजुः गाथा यः ... ૨ (एकया च दशभिच सभूते) एकविंशः एकविंशः मनुसमिमः) एप पन्या उरुगाय. संशेको एष वसःपुरुषसः रम वयः संयम एष वसर्विदासः ३२८ १ .. याः १ ·१८ ] मन्वादि नाम भागः पूछा एघ.वः कुशिको वीरो ४ गाथा .. ६५ ... एटा राय एटा ... ऐतशप्रलापम् (१-७०) ७० पदानि . ३ ... ६.४ ३ १५३ ... ३ ४ १०७ . यो होतस्तथा होतः योनः सह योज: यों तथा ददामि योम् योम् यो सक्यशाः निगदः यजुः यजः पहम् पदम् निगदः २ ५२ ५(२) ... . ... ३ . : गाथा ६ ४ ऋचः ३ ... ... गाथा ४ ५६ कलिःश्यानो भवति कारयाः (१-४) किन्नु मलं कि मजिनम् अतिरसि दिशां मयि केतो आमिरासोश्त क्षन पुनरिष्ट पूर्त दात्साहा चन प्रपदी चत्रमा ४ २०५ १५३ ३ यजुः. पदम् यः यजुः ... ४ ... ... ४ ११३,१६८ गौरिवोतम् ... साम (तहदनो तटडो) ऋक २. १४६ . ... १ चतुविश: चतुर्विशः चतुर्विशः ... सोमः लोमः स्तोमः ... २ ६८,३०६ ..

·[ ११८ ] नाम भागः Tat ३ ... १ २ ३३६ ... २ দাবি पतुझेतारः (१-४) चतुखिशः चतुर्विंशः (चत्वारिंशः) चन सित चन्द्रमा जायसा मा मे चरन् वै मधु विन्दति चित्त माज्य मासोश्त चित्तिः सुगासोश्त ४ पदानि स्तोमः प्लोमः जोमः परम् यजुः गाथा पदम् यदम् ... २६२ ... ४ ७२ ... ३ २५३ १५३ 818 ... जज्ञा नेत सन्नपुरोगवास: जनकल्पा: (१-६) (जुषाणः सोम व्याज्यस्य) (जुषाणोऽनिराज्यस्य वेतु) ध्येठो मे त्वं पुत्रा ... पदम् ६ तापः यजुः .यजुः गाथा १ १३३ ... १ 11 ४ ८७ गाथा ४ ... ... ४ ६५ (२) ... g ... पदम् गाथा पदम् ऋक् प्रक ३. ४१२ तज्जाया जाया भवति तथा तदैमा तात तपति तही अस्तु सुचेतनम् तमो पांघो नक्षति खहोता तमयन्त: सिन्धु ता ह जरितनः - प्रत्यमभवन ना हजरितन: .-.प्रत्यायन ता सहजरितः .-. मगभणन् ला महजरितः .-. मायन लाखध्वयों इन्हाय .--. तारियोश्म ... ... .. ७५,१३१ O ३ ४१० 989 ३ ... पदम् पदम् मदम् मरम् निगदः ३ ४११ ... ३ ४. १ ·[ १२० ] नाम मागः पठा 14 ... ... निविद यनः पदम् २ ." ३ गाथा ... 8 ६५ . १५३ मन्त्रादि पूर्णिइयवाद (ते नः पान्तु ते नो ऽवन्नु) ते वा एतं ग्रह मरनत ते पुना: पशुमन्तो तेषां चित्ति: सुगामीश्त ते सम्यसी वैश्वामित्राः त्रयलिशः त्रयखिंशच्छतं राजा त्रिणवः त्रिणव विवत् ब्व मग्ने बतभच्छचिर ४ ६५ ... ३ ... पदम् साधा स्तोमः शोकः सोमः स्तोमः सोमः 8 २६७ ४१ ... ३ ... २ ३३२ २ ... ४ . . ... .. 8 २८६ २६३ 8 ... ... ४ ... ... २ ३४० यनः शोकः यतः सामानि ५ ऋचः ३ यषि ... १७ पदानि यजुः ३ ... १ ... दक्षिणं पाद मवनेनिने दश नागसहसाणि दिवं रतीयं देवान यज्ञो दिवाकीर्णानि दिशां कृमयः (१-५) (देवं वदिः) देवनीयः (१-१७) देवसवितर्देवयजनं मे देहि देवस्य त्वा सवितुः ०-.नाद्याय देवस्य वा सवितुः-खरिति (देवा गातुविदः) “समिश्यन" देवा ददत्वा वरम् देवाश्चैता समयञ्च देदेभ्यः प्रातर्यावभ्यः ३ 8०२ ." 8 ४ १६२, २२९ 8 १६२ ." . ... यतुः यजुः यजुः मरम् गाथा ३ ... ४१२ ... ४ .. ..

·[१११ ] नाम भागः पूछा .. शोका ४ मन्दादि ইমুঘল স্বীকাল देयाः शमितार बा रभवम् दोषो व्यागादत दिपमा नियवां सोऽन्तर्षीयताम् ... १ २७१ ७५,१३१ ... ... अक् ३ .. २६० २ २२६ (धाता ददातु दाशुधे) (धाता प्रजानां) वाक् क ... ... २ २२६ ... गाथा ४ ... यजुः यनुः २५८ २०४ १७१ + ... ... २ ... ४ यजुः यनुः ... १ १२० ... ... साम २ २५१ न मा मतीः कश्चन नमो बझणे नमो बक्षणे (नमो वः पितरः) नराशंसपीतस्य देव सोम नायवतया एमि नानम् नानासान्ताय श्रीरक्षि नाना हि वा देवहितं नापुत्रस्य लोकोक्ति नाराशंस्यः(१३) निषाद तत्रतो वरुणः नेन्द्राद देवताया रमि जोधमम् ... ... गाथा ६ ... १६ यनुः गाथा .. 8 ... ३ ३८५. ३२२८, २५८ ... यनुः ४ साम २ ३८ ... २ ४१३ जोमः गाथा ... 8 ... पपदमः पति यो प्रविशति पर्यपये क्रियमाणायानुनधि मh प्रधव (मंहिषापठिवातो भिमा) (पवमानाः)"पवमानवत" ... १ क २८० २२५ a ३ क्षोत्रापि ३ १८३, २७.. ...

·[ १२२ ] नाम भागः पा ... ३५ ... श्क ... १ १५६ ... १ ४५३ १ ४५८ ... ... २ मम्बादि मारिचिय: (१-४) मापक शोचे वव हि प्रावमान्यः (१-) पिता मातरिवा शंसिप्थति (पिबा सतस्य रसिनः) पुनर्न इन्द्रो मघवा पुन! ययिर्जातवेदा पुर एवा वीरवन्तो पुरोरुचः (१-७) पुपिण्यौ चरतो नई पूर्व मन्य मपर मन्यम् यज्ञः अक् यनुः यजुः ... 8 8 ... गाथा ४ ६५ ... २ ... गाथा 8 ७२ a यजुः यजुः पूषखान करम्भ ... ... ... ... ... ई साम यनुः १ ४ खोत्राणि १ ३८५ स्तोत्राणि २ १८४ ६ सामानि २ ८६, ३४१, ३६७, ३८८ ३ ऋक् पदम् २ यनुः १२६ निविद १ ४३६ ३ पदानि ३६५ ... ४ पृथिया: सम्पृचः पाहि एडानि (१-४) पठानि (१-४) पृष्ठानि (१-६) एठानि (१-६) टठो दिवि पृष्ठो अमिः म प्रजापतेर्विभानाम लोक: प्रणीर्यज्ञानाम् प्रतिराधः (१-३) ... प्रति विष्ठामि द्यावाष्टषियो, प्रत्येव यमायत (पधारा यन्तु) पधारा यन्तु) प्रमरहिटीयम् ... 8 ... ... धनुः ... ... ••पदम् ३ ४१३ ... .. ३ ३५२ ... 8 क साम ... २ ·[ १२३ । नाम भागः ४ा .. ६.ऋचः ३८५ ... यजुः २ ४२४८-२५० १ ३८० . ... मन्दादि प्रवद्धिकाः (१-६) प्रहर भगवो जहि वीरयख प्राच्या वा दिशि भिषिचतु प्राणं प्राणं मे यच्छ प्राणं यच्छ खाद्या त्वा प्रायो हविरासौरत प्रातःपातरनृतं ते वदन्ति प्रासह कला पश्यति प्रेचनम् प्रदं बझ (प्रय) “तनूनपातं यनति यजुः यजुः यदम् . ... ..... , ३ १५३ १८५ . गाथा ३ .. . 4.. ... महम् २ ४३ ... पदम् - २ १३ प्रेष १ २६३ ... , ... ... .. ... वहिप्पवमानः बहिष्पवमानः Bहत साम रहत रहत् धन्यन्तराभ्या मिद मेति युक्त मक्ष जचानं प्रथम पुरसात बमन प्रवर्येण प्र चरिधााम: मक्ष पुनरिटपूर्त दारवाहा प्रषा प्रपदो वक्षमा ग्रजयाम स्तोत्रम् १ ३८१, ४५३ क्षोत्रम् २ २ ३११,३४१,२८८, ३६५, ४१५. २४३(२). १३८ साम ४ २४ गाथा ३ ऋक १४३ निगदः १४० यनः 8 यजः ४ ११२,१९८ साम २ 982 ... .. ... ... ... पदे ३ १५४ ... भद्रा च कल्याणीच भद्रादमिया हि भरतस्यैष दोरवी. १ ... ... शोकः 8 ·[ १२४ भागः साम ४ १७ मचादि भारद्वाजम् भासम् भीम एव सौयवसिः साम ... ... ३०१ २ ... गाथा ... ... ... सवदिन्द्रवन्तः स्तुध्वम् ... ... ... ... ... ... ... यजुः ... २०७ यनुः ३ यनुः ३ २०७ यजुः ३ २०० यनुः 8 ३च: ४१४ १ ४२०, ४५२, ४३५७६ यजुः ३ यणः ४ १५२ यनुः २०७ यजुः ४ १६२, २२ यजुः यजु- ३ १६१ यजुः ३ १६१ यजः 8 २८६ ... भूतेदः (१-३) भूरमियोतिर्योतिरपिः भूरिन्द्रवन्तः स्तुध्वम् भूर्भुवः भूर्भुव:म्ब: भूर्भुवःखः भूर्भुव:सरिन्द्रवन्तः स्तुध्वम् भूर्भुव:वरों सूर्यो ज्योतिर भूर्भुवःसरो मग्निण्योतिर भूर्भुवःसरो ममोह मसि ... ... ... ... ... ... मधुच्छन्दा: हणोतन ... ... गाथा न ... ... २ ... ... पदम् प्रेघः शोकः ... ४ २६७ ... साम मन उयवक्तामोश्त मनोताये हविषो विदीय. महाकर्म भरतस्य महादिवाकीनाम् महादिवाकीताम् महान्तं त्वा महीना महान्मही अस्तभाय दिजात: ... ... ... ४ १५२, ३२ १७३ .. क ऋक् ऋक् . मसी मूस ..

·[ १२५ ] नाम प्रधा ... ... शोकः २५० ... ... ४ मन्त्रादि मरतः परिवेटारो भरतश्च त्वाङ्गिरसञ्च माध्यन्दिनपवमानः माध्यन्दिनपवमानः माहानामनानि (१-२३) सख मसि सुर्ख २२४ ३८५ ... ... स्तोत्रम् स्तोत्रम् ... ... २ ५४ ३ ... २३ पदानि यजः ३३६ ३८२ .. .. ... गाथा 8 ... ४३ নিৰি गाथा ४ ... ... .. २ ९८३ ... 8 १पर ४ १५२, ३५१ ३ ... ... ४ य: सलत यायकं कुर्यात यचदग्निर्देवो देवान् योन सौत्रामण्या मपनीको यज्ञायज्ञीयम् यज्ञायज्ञीयम् यथा छ या स्युरिणैकेन यायाद यदव शिट रसिनः सुतस्य यदद्य दुग्ध पृथिवी मदप्त यदय दुग्धं पृथिवी मदत यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यदिछोन मकर्म यदत्यरीरिचाम् यदुसिया साहुतं एतं यनः पिता समानीते यं विमं पुन मिच्छन्ति ययोरोनसा रूमिता ययोरोनसा स्वभिता यहाद भीषा निधीदम यसाद भीया नियोदसि या ते व्यय:श्या या ते पयामया साम खोत्रम् गाथा प्रक ऋक् ऋक माधा यज्ञः ऋक् गाथा गाथा प्रक अकू ३ १ ४ ४ ME ... ... २ ... ३ ... 8 ... ... क् यजुः यजः १ ... १ e ·[ १२६ ] नाम भागः पहा १ १७१ ... ... १ यजः यन: प्राक शोकः मन्दादि या ते ग्रमे रन:शया नाते यमे हरःशया याभिरिन्द्र मभ्यविषत् याभिर्गोभिरुदमयं यापन्तः पृथियो भोगा: सुभे यस्तु द्विवेदिवे ये यजामहे ... यो देवाना मिह यौधालयम् ४ १६१, २२ ४ २६३ ४ પૂર .... गाथा ३ पदम् यनः ४१२ 8१५ ... १ .... ययुः १ ... .... साम २ ... ... रथन्तरम् रथन्तरम् रथीरध्वराणाम् रायगारसन्धिः हरुदावा चिटुमेन रैवतम् रेवतम् .... साम • .साम २...३९१, ३४१, ३८८,३५, ४०० साम ३ ८३(२), ११० निविद १ ४३६ २७१ यजुः २२३ साम २३१४, ३४२.३६५ साम ३ ६५,६३ ३ ३८५ ... ... ... रेभ्यः (१-३) ... ... रौरवम् ... .. २ ७३ ... ४ २०४ ३ बरं ददामि जित्या अभिजिये वघटकार मामा बसवला गायत्रण वार वेदिरासोश्त वागीज: सह योज. वाचस्पतिोतासौश्त यजुः यजुः यजुः पदम् यजुः पदम् ४ २३३,२४४ १५३ ... ३ ३२ ... प्राचस्पते विधे नाम ... यशः ३ ·[ १२७ ] - नाम भाग: पृष्ठा साम.. . રર २ ३ ".६६ ऋचः ..... सूशानि साम २ ... ... ... . .... . . ... मन्त्रादि वामदेयम् वालखिल्या. वालखिल्यानि (१-८) विकर्णम् विचक्षण विज्ञात मसीदासोश्त विद्युन्जायतां मा मे दिघन वियत्पवित्र धिषणा विश्वस्य देवी विश्वा पाशा दक्षियपात् विश्व वा देवा पानुष्टुभेन (विष्णोः पूछ मसि) टिर्जायतां मा मे वैरानम् वैराजम रूपम वैल्पम् वैश्वानरो यजीजनत শ্বাী লীল वैश्वानरो न वाङ्गिरोभ्यः वानरो न यागमत् वैश्वानरो न ऊतये वौषट व्यानाय त्वा प्रतादि विधद मनपा यदयो ... पदम् १ ५४ पदम् ३ १५३ यनुः 8 કર ऋक् १ १४७ ऋक् २ २६२ ऋरक २५६ यजुः ४ यजुः १ २१० यनुः १ २८२ साम .२. ३११, ३४२, ३६५ साम ३ २५.३ साम ३२५, ३२, ३४२.३६५ ४ १,८३ ऋक २ क ४ ३ १३१ ३ १३१ ऋक् यजुः २ यः १ ३८. ऋक ३ ३२॥ ... ... ... साम ... ... . ... ... ... .. ... ... मंसा मोदेवोम ... . २ ५१(०), ·[ १२८ ] भाम भाग: पठा ... .." ... ... मनादि शंसा मोदेवोम पातं तुभ्यं शतं तुभ्यं शन रधि पदे पीत: अश्वत् पुत्रय पितरः भाकरम् शाकरम মুিযাদি ... ... मरम् २ ५२ शोक: ४ यजुः ४ गाथा ४ ५६ साम ३ ३११, ३४२,३६५ साम ३ 81,85 ४ सूतानि ३ क ४ १८७ ... ... ... ... ... .. ... ... शिवेन मा चक्षुषा .. ... ... साम ३ ... ... ... पदम् शुक्रियम् शोसावोम् सतम् {श्रुधौ हवं न इन्द्रो) २ ३८६ ... ... प्रक २ ... ... पदम् २ २३ घट अट्पदं तूपाशंसम् घोडशिसाम १ ४७५ ... साम २ २५१ ... ... ... ... ... स धा नो देवः सविता सज्ञानानेषु वैब यात सन्धिः सप्तदशः ममिदमि सम्पेझेन्द्रियेण समिडो अग्निरश्विना समिहो ययिषणा (समिधो अमान्यस्य) समिथ्यजूंधि (१-) सरखतीवान् भारतीवान् परिवाप: २०५ अफ ३ ७५, १२१ गाथा ४ ८७ खोत्रम् २ १६४ २७५, २६६ सोमः ३ १ यजुः ४ क १ ऋक १ १५८ ५ यपि २६६ ६ यजूषि १ ८७ यजः १ ३२ 4.. ... ... ...

·. १२८ ] नाम भागः 131 ... ... २ पदम् पदम् गाथा २ १३४ ... ... ४ .. यनुः ... २ ... २ ऋक् पदम् २८६ २३८ २५१ १५३ १४४ ... ... ... ६ सामानि ३ १ चटक क्क निगदः २२१ २२५ २ ... ... ३ २३२ ... मन्नादि ( सविता देवरह अवत) ( सविता देवः सोमत्य) सवे यथा नो झपया सद्य पाद मदनेनिजे माकमश्वम् ( साधुन मधु ऋभुर) तामाध्वर्युरासोक्त सार्पराजागि सापीहि देव प्रथमाय सुधायां व वाजी सुब्रह्मण्या सुबक्षरया समत्पद्वादे (समत्परते स इदं संशिष्यति) सूर्यो ज्योतिर्योतिः खः सूर्यः सूर्यो ज्योतिज्योतिः सः सूर्यः सोयध्वरा करति नातवेदाः सोमस्याने वीधि सोमाय क्रीवाय पोह्यमाणाय सौपर्णम् लोकेभ्यो ऽनुबहि स्तोमभागाः खरमामानि स्वरिन्द्रवन्तः स्तुध्वम् सादालतः शुचिप धर्म: खाम ३ ... ... ... यजुः ३६२ यनुः ४२८ यजुः १ ४३०, ४५२, ४६५, ५७६ धनुः ३ ... निविद ३४० यनुः २ २१ १ E7 ३४५ ... निगदः यधि सामानि ... ३ ... ... ३ यशः ... १ २५ धरिवार इन्द्रोधाना चतु ... ... पाक ३ ·[ १३० ] नाम भागः पृष्ठा १ ... २१२ ४ २६० ... .. १ १ ... ... १४३ ४३ ... १ .. मन्त्रादि इविरग वीहि हविर्भानाम्यां पोयमानाभ्यां हिरण्येन परोहतान हुतं इविर्मधु हविरिन्द्रतमे होतरमिट हि होता देवतः होता मनुतः (होता यचदग्नि समिधा १-१२) (होता यचदमि समिधा १-१२) (होता यक्षदनि समिधा १-१३) (होता यक्षदग्नि साहाज्यस्य) (होता यक्षदिन्द्रवायु मग्रगाम), (होता यक्षद वायू व्यर्हन्त) १ ... शोकः यजुः प्रेघ: निविद् निविद १२ यजूंधि १२ यजूंघि १२ यजूंपि यजुः प्रेषः १२६२-२६६ २ ... ३ ... ३२७ १ . ... १ ४१५ पः ४१५ ... ॥ अथैतरैयथुतदेशव्यक्तिनामसूची । 60100- লাদ ... E भाग: पहा वि. भाग हा कि च्यगस्थः ३ १२.१७ अगिरमः (वनमाना:) ३ ७७ २. यपि:(यानिरस:) ३३०२ ५ अधिरा ऋषिः ८ घनो वैरोचनः पग्निरमः (अपयः) २ ३२८ १२ अगोग: सौयवसिः ४ ७२ १६ निरमः (महर्षयः) २ १२. १. अनिसारिणीदरावती : ५६ १५ यदिए ... ...

·[ १३१ ] नाम 8 ... ४२६३ ... ... ४ 8 ... भाग पहा पक्ति नाम मागः पछा पति अत्यराति नन्तपिः ४ २६८ ३ इरावती यतितारिणी ४ ५ १५ भ्यन्तर्वेदी ४१३१ धन्धाः ४ १२ | उत्तरकुरवः (जनपदा.) ४ २३१ १४ अभिप्रतारिपोरवयुम्नः २ २३१ १४ | उत्तरकरः (देवाः) ४२६८ अभ्यग्निरेतमायन: ३ ३८३ १३ उत्तरमद्राः ३२३१ १४ व्ययायः(उदाता) ३ उदन्याः ४४ १३ परिन्दमः सनश्रुतः ४१५८ १ उदमय यात्रयः २ व्यदः कादयः ३२१३ उद्दालक व्यागणिः 8 દર ૧ ज्यदोदासर्पणी प्रयद ३ २१३ १३ उपावि नथुतेयः ११८१ प्रवचन कः ४ २६३ १४ (उशीनररान:) ४२३१ २० व्यवहारः १३३ आएक ऋषभः ३ ग्रसितम्टगाः ४१३१ १२ ऐकादशाक्षोमानुवन्तयः ३ १८४ ६ ज्याङ्गिरस व्याजीगर्सि। ५ ऐषाक: ७१ याभिरमः संवत्तः ४ २५८ २० रेक्षाको वैधमः ४ ५६ ५ प्याङ्गिरसोऽपि: ३४.२ ५ ऐतशः ध्यानीगर्मिरागिरम: ४ ८० ५ | ऐतशायनों भ्ययिः ३३८४१३ ध्याय उदमय: ४ २६२ २ | ऐलूशः कवयः ध्यादित्या: (यजमाना:) ३ ४०४ योग्रसेन्यो युधायौषिः ४२५८ च्यामाठाः ४२५८ ५ प्याराहिमसौधातः ४११२ १५ चौः ३३६४ १८ प्यारथिमहालकः ४१६२१५ याविधिता कामणिः ३२५८ 8 फवध ऐलूपः ध्यापिपितो मरत 8 ૨૫ फम्यपाः ३१३१ १२ यायतरो लिला ३ ३०३ काचीगन् एकोतिः ३ ५ १७ पाधिः ध्यावर कानयोति ... 3 ८ ... ५ ... ... ५ ... १ ...

·[ १२२ ] ... ... कावषेयः तुरः कावधेषः तुरः ... ... ३१४२ E ... .. . ... कैरिधिः सत्वा नाम भागः पठापतिः नाम भागः पतिः कापिलेयाः 8 २ जनमेजयः पारिक्षित: ४ १३१ १३ कामपिराविचित ४ २५६ ४ जनमेजयक: २३EL ७ नमदमिः (अध्वर्युः) ४ २ ४ १५७ १५ | जातूकर्यः ३१७६ १२ कुमारो गन्धर्वग्रहीता ३ १७८ १५ / जानकि: ऋतुविद ४१५८ २ कुरुक्षेत्रम् ८ | जानन्तपिः व्यत्यराति: ४२६८ ३ कुरुपञ्चालानां राजानः ४ २३१ २० जानश्रुतेय उपाविः (कुरुराजः) ४ २३१ २० जानथुतेयो नगरी ३१८४ ५. कुशिकाः ४५ ६ जावाल: सत्यकामः 8 ૨૪ ૨૩ साशवासी पुरुषः ३ ७८ १२ ४ २६२ १२ तुरः कावधेयः २३८ कौशारखो मैत्रयः ४२६२ ११ तुरः कावषेयः ४४७ १५ तुविद जानकि: ४१५७ २ | दीर्घतमा मामयः २ दीर्धारण्यानि ३३३३ गङ्गा ४ २६७ १२ दुर्मुखः पाहाल: ४२६७ १८ गन्धर्वग्रहीता कुमारी ३ १७८ १५ | देवचेत्रम् ४२९८ १० गन्यारो नजित् ४ १५७ १८ देवभागः श्रोतः ४ २१० गाथिना; ४ देवरातो वीरः ४ ५ गिरिजो बाभ्रवः २ १२ देवरातो वैश्वामित्र, ४ २ एत्सम ४१५७ १८ गौपालायन: शुचिक्षः २ २३१ १४ दौयन्तिर्भरतः, 8 २ ८२ १३ गौनः ३३०४ १५ धन्व ७ 86 ... कीर्घतकम् ... ८ ... ... ... ... ४ ८७ ... 8 देवारधो बभुः ... गौरिषौतिः शायः ... थवनी भार्गव ... ४ २५७ १५ नगरी जानश्रुतयः नमजित गन्धारः ... ४ १५७।१६ ·[ १३३ ] । ४ ८८ ७ १ ... ... ... ७ ... ." ... ... ... माम भाग: पृष्ठा पंक्तिः नाम भाग.पहा पतिः नभाकः ३३३८ १५ ब्रह्मा बाङ्गलायन:.. गाभानेदिछो मानव नारदः છેપુદ भरत ऋषभः १ नीयानां राजानः ... भरताः १४०० नोधाः ३३०५ ६ भरता भरतो दौप्यन्तिः 8 पचालराजा), ४२३१ २० भरद्वाजः २२३५ १४ पर्वतः ४ ५६ भरद्वाजः ३३.५ पाचालो दुर्मुखः ४२६७ १८ भार्गवचावनः पारिचितो जनमेजयः ४ १३१ १३ भार्गायणः कैरिशिः ४२८२ १२ पुण्डाः ४ &४ १२ भीमो वैदर्भः ४१५७ १८ पुरुषः कृष्णश्वामी ३ ७८ १२ भूतवीराः ४११ १२ पुलिन्दाः ४ ६४ १३भगुः मैन्यम् भौवनो विश्वकर्मा ४७१४ ४२५८ १२ ४१५८ ३ प्रपद अपुदीदासर्पणी ३ २१३ १३ | मधुच्छन्दाः ३ प्राध्यानां राजानः ... ४२३० १५ मरुत्व याविधित: ४२५४ प्रियमेधाः २ ८३ १२ प्रियवतः सोमापः ४१५७ मइिदाव: ६ प्रेयमेधाः ४२(३ मानवः शार्यात: मानवो नाभानेदिष्टः व वाटपः १५७ १८मानुतन्तय ऐकादशाप, ३ १८४६ वाधवास ३ मामतेयो दीर्घतमाः २ पाभयो गिरिजः २ १३ मार्गदेयो रामः इलिल चावतर ३ ३७३ ११ | मूतिवाः घदुधः ४२१७ १७/ मैत्रयः कौमारव: ४२४२ ११ दो हिरएपदन २ २४ 8 मौहल्यो नमा २० ... ४ नवन: सुदाः ४ .. ... ८ ... 8 ४ ... ५७ ४२९७ .. ४ ३ ... ...

·[ १३४ ] नाम भाग: पहा पनि ७ ... भाग पृष्ठा पंक्तिः नाम यमुना ...... ४ २६७ ११ विश्वामित्र: (होता) ४ ७ २ युधांौरौियसेन्यः ४२५८ वीरो देवरात: 8६५ नमः रथरत्मः २ २३१ १७ | वृद्धद्युम्नोऽभिप्रतारिणः २ २३१ १४ रामो मार्गवेयः ४ २३१ १६ घणु भो वातावत: ३] वेदों भौमः ४१५७ १८ रोहितः ४ ६७ १३ वैधतो हरिश्चन्द्रः ... ४ ५६ .. ४ वैरोचन: अङ्गः.... ४ . २ .... . ... वसिष्ठ (ब्रह्मा) ... ... वातावतो घशुभः ... लागलायनो मौहल्यः १८ ११ वैश्वामित्राः ५ वैश्वामित्रो देवरातः ४ वलः ३३३८ १४ (वशराब:) ४ २३१ २० शतानीक: साताजितः ४५८ २ वमिहः श्वराः वसिष्ठः शाकल: २२०२ १४ ४ ७६ ३ | भात्यो गौरिवीतिः २ २ १३ वाजरनायन: सोमशुमा ४ २५८ १/शार्यातः २४२० १० ३ १७८ १३ भार्यातो मानवः ४२५७ १६ वात्मि: सपिः ८ शुचियो गौपालायन; २ २३१ १४ वामदेवः २४०६ १७ शुनःपुच्छा वामदेव शुन:शेयः २ | शुनोलाजूला विभान (प्रजापतेर्लोक:) ४ १२० ४ | शुभिणा मेयः विमदो विरिफितः ३ २५ १२ यः शुभिणः ४२९८ ११ विरिपितो विमदः ३ २५ १२| म्यापर्णाः ४१३१ विश्वकर्मा भौवनः ... ४ २५८ १३ | यापाय: विधातरमौषमनः ४. यौवो देवभाग: पिचामित्रः ... १ .. ... वासिष्ठः सात्याइया ४२६८ 8 . ... ४ ·[ १३५ ] नाम ... ३ ... माम भागः पृष्ठा पतिः भागः पृहा पति: संवर्ग यानिरसः ४२५, २० सौतिः काशीवत: ३ ८५ १७ सत्यकामो जावाला... १ १२ १३ सुत्वा कैरिशि: ४२६२१२ सत्वा राजानः ४२३१ २ सुराः पैजवनः ४ १५८ मनश्रुतो ऽरिन्दम:... १ १५८ १ मैरावती (ऐरावती ?)३ ३२३ १२ ५. सोमक: साइदेया सर्प ऋषिः ७ सोमाभा वाजरनायन: ४ २५८ खपिालिः ३३४० सोमामः नियत्रता. 8 १५७ ६ सर्वचरुः सौनात याराहि. ३ २१३ ६ ४११२ १५ মুৰীষ্মীল: सौबलः ४२३१ २० सहदेवः सालयः सौयवसिरजीगतः ४१५७ १७ सौधमनी विश्वन्तरः साकमवः २ साचौगुणः ४२६७ सात्ययो वासितः मात्रानित शतानीकः ४ २५८ २ साञ्जयः सहदेवः ४ १५७ १७ विशेषतो द्रश्यमू- साइदेयः सोमक ४ १५७ १७ [जन्हव: ४५ १० * "अजीगतस्य कटस्थ प्राषिजन्ह,समजक"-ति सा० मा० । असमते बेतन्नोपपदाते, जन्ह ना मिति बहुत्वश्रवणात, अपि तु जन्ह- वंशीयो ऽनोगत: स्यात्। অম্ব যৰ নাম ঘি অষদুষ: নাঘর লান্ত থে বিক্সি चतुवोलखः कृतो नान्यो बामणेत्र बहुधारश्रुताना ममोति । ... ४ ४ २६८ २ हिरण्यदनु वेदः ४ ... .

·[ १३६ ] अधैतरेयखण्डप्रतीकसूची॥ १ ३ ... १ म. पत्रिका, या अध्याय:,ख०-खहा, भा० भागः, पृ०-एडा। खण्डप्रतीक्रम प.०९. घपये प्रणीयमानायानुब होत्याहाध्वर्यः १ १६८ ध्यपये मथ्यमानायानबहीव्याहाध्वर्युर १ १९६ अभिर्देवेव इति शंसयौ ४३९ अपि रय वैश्वानर पक्षमेनि: ८.५.२० २०८ व्ययि देवता प्रथम महर्वति 8.५.१. ૨ यपि देवानां होतासौत २ यनिर्वे देवाना भवमो १ ध्यमियोमवेदेवा गणयन्तो. २ व्ययीभोमाभ्यां पणीयमानाभ्या मनु व्यममो यूप मनुन हौव्याहाध्वर्युरान्ति व्यथ ततो बयाश्चतुरयानि वानस्पत्यानि २४० अथ देवीना सूर्याय पुरोळाशम् २ व्यथ परवीर्य वा एतच्छन्दो . व्यय यदीमराण्यूलों वा एषो ११७ यथ यदौर्यामन्दी भवत्यौ. ८२.४. १६८ पथ पाक वरुणो याद ध्यपाययो वे देवतया चचियो पपात: परिधानोया एव २४२ व्ययाप्त: पमीविभरितस्य विभाग १ पथात: पुनरभिषेकस्यैव सपासः पुरोधाया एव ... २७४ অস; বময়ুখীৰোছি १४ ... ५३ ४ 8 B ४. ३ ... ३ B ४ a ·[ १३७ ॥ . २०प्रख भा. पू. .. ३ ... ३ ध B.१.३. २ २२३ २५४ १२३ ... ७.४.७. ३ ... ७.४.२० 8 २८. २२६ ... ७.४.E. 8 है.४.७. ३ ८.४.३० २४३ ३ खपातीकम यथात ग्रारम्मयीयर रख व्यथात दरातस्यापरिन्यानिः व्यथात ऐन्द्रो महाभिषेकले देवा यथासम्पदास्येव यतिवनत्या चधातो दोचाया यावेदनस्यैव अथातो देवयजनस्य व याचशास् अथातो बक्षण: परिमरो अथाती यजमानमारास्य अथातो हीनस्य युक्तिश्च विमुक्तिश्च ... यपाला औदुम्बरी मासन्दों सम्मरन्ति अथाह यदुक्थिन्यो ऽन्या होत्रा व्यथाइ यदेतातिस उथिन्यो दोवा: पणह यदैन्द्रो वे यज्ञो थि कसाद प्रथाच यहश्वदेवं वे रतीयसवनं अपाच पातारासं वे टतीयसवन अयन प्राच्या दिशि वसवो देवाः अधेिन सदुपरमाखा मन्त यामि अर्थन रावाच धरुयं राजान सुपधाब... व्यथेन्द्रो वे देवतया क्षत्रियो भवति ... व्यपोतर सपझये मुडघा धेनु मेतां थपोटुमरशाखा मभि प्रत्यवरोएयूर्वा पोपरी ममन्वारभन्त ब्यध्वर्यों इत्याशयते चतुर्कोटा ध्यमायं वा एतेनावदन्थे स्यन्यतरोऽनड़ान युक्तः स्याद थप प्राचन्द्र विश्वा यमित्रानिति प्पपू पुस्तमान्यमा इति सूक्त २६१ २६. ... ३ २८८ ३ ८.२.३. 8 १६१ ४ ७.३.५. . १ ... ५.३.५ १०८ .44 ३ ३ ६ ... १ ... ३ ·[ १३८ । प.पखु. भा० . २ २८६ २६५ ३ खुरप्रवौकम् अथवरीरथेनामिरानि मधावत यसावि देवं गोऋजीक मन्ध इति असो वा यस्यादित्यो यूपः ध्यमा रक्षः संसृजतादिव्याह यह देवा ध्यप्रयन्त रात्री मसुरास् ३ २८५ २ २६६ २ २५६ ... 8.५.२. २ ध्यायेयी प्रथमा एतयाज्या व्या त्वा वहन्तु हरय इति च्या न इन्द्रो दूरादा न ग्रासादिति ग्राप्यन्ते वै सोमा याप्यन्ते छन्दांसि घ्याग्रीभिरामीणाति तेजो वे व्याभव शंसत्यभवो वे देवेषु याहूय तूष्णोशंसं शंखति याहूय दूरोहण रोक्षति खगों के २.१.४. १ ... २ १३५ ... १ ... ४६३ ३५६ २ ... २ १६. ... ... ३ ४ २५२ ... इति तु पुरस्तादपोपरिपात इन्द्रस्य न वीर्याणि प्रवोच मिति सूक्तं इन्द्रियं वा एतदसिंलोके यद्दधि न्द्रो देवता दितीय महर्वधति इन्द्रो वे च निवासे नास्मृतेति इन्द्रो वन एत्वा नास्तृपीति रन्दो वे वन' हत्वा सयां पिषितीर इन्द्रोपनियनत्सवां देवता घोपयात शवसो नपात इति २ २ .. ... २ ४३ -.. ३.२.१.. ... २ ... ... ३ । ... १८१ उदमु यनु वा यादिव्यः उहराहनीय मियपराजयाच ...

·[ १३८ ] प.तु. भा. प्र. सयपतकम् उभया परिघानीया भवन्ति ... + ऋक् च वा इद मये साम चासो ऋपयो साखयां मन मासत 4. २.३.१. १ ... ... ४.३.३. २ ८.७. ४ ४ 8 एकविंश मतदहरुपयन्ति रतेन वा ऐन्द्रय महाभियेकेख तुरः एतेन इवा ऐन्द्रय महाभिषेनेथ दीर्वतमा रतेन हवा ऐन्द्रेण भाभिधेफेयोदमय रते वैते चयो भच्चा राजनिति एते च संवत्सरस्य च रन्द्र याह्यमन:मरापव रवि सूक्त एक्यामरत शंसति प्रतिष्ठा वा एक्यामरत् .... ४ १४२ .. ३ ३ ३७३ .. ८१.४. ३ বান্ধি স্বীকানােই খানা ऐसपपला शंसयतमी प मुनिर... ३ का मिन्द्र त्या गम कपयो थवमोना ... कर युवतः कसिनोति रक्त १ 122 २ १५ ... २ समान वागवति महाति सभी पाए उनी यनिरिहम মৰমৰ ঘৰত নাৰী খ माया मिरवतः मंयागी गोरिरीतं गोवधिमाम इति पारिता पपम मतपति प्रयोगका पद शाम ... -- 33 ... २ ... ... .

·[ १४. ] प०५०ख- भा. पृ. सहमतीकम् चघि वा एवानि भरतानां यत् चतुर्विश मेवदहरुपयन्या. ४३ 41 ४.२.६. २ १ ३ छन्दसावे पष्ठ नान्दाप्तानां रमो ज्यनेदत छन्दांसि वा अन्योन्यस्यायतन मभ्यध्यायन् छन्दांसि वे देवेभ्यो य मूखा ६.५.६. ४.४.५. २ ३८ २२४ ... . २ ८१.२. ४ २ भनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति सूक्तम् . जातवेदस्य शंसति प्रजापतिः प्रजा ... जितयों के नामता यदुपसदो ज्योतिौरायुरिति लोमेभिर्यन्वयं ... २ ३ ... ३.३.१०. २ ... 8 १ ३५ ३२५ ... ३ ... ३५१ ततो वा एतांखीन्सम्यातान मैत्रापरणो तदग्मिना पर्यादालन्मगतो धून्वंस तदप्येतदषिणो सइदाजा तदाहुः कथ मनूच्यः प्रातरवाक इति ... तदाहुः का: साहाकृतीनां पुरोनुवाक्या: वदाहुः कियतीमिरमिटुयादिति तदाहुः संभंसेत पछे धान तदाहुः सर्पश्त न सर्पति इति तदाहुः सूर्यो नातिशस्यो तदाहुमहावदा: यवेव हौत्र सदाहुर्य व्याहितापिरायययेनानिहा वदाहुये प्याशितापिदपवमधे ऽशु फर्वात वदाहुर्य बाधितापिरुपवस नियेत सदायथा वाव तोच मेव शखम् वसाहुर्य दकिन विधियतिरात्र ... 8.२.. २ २६३ ३ ... g ७.२.७ ४ 8 २ ... ३ ·[ १४१ ] प.प. भा- पृ. ... ३ ४ ... ४ . ... ४ २६ । ... 8 २५ ४ 8 १८ ... 8 ४ ४8 ... ४ ४ B বরুনী सदाहुयद ग्रहान् मेग्रहीत ५.५.. सदाहुर्यदर्शपूर्णमासयोरुपवसति ७.२.१०. सदाहुर्यस्य सायं दुग्धं साम्राय टुप्येत् सदाहुर्थस्थानयो ग्राम्येणापिना तदाहुर्यस्याग्नापनि सडरेयुः तदाहुयस्यामि मनु, सादिव्यो ऽम्युदियात् ७. २. ११. तदादुर्यस्यामिहोत्र मधिश्रित ममेध्यम् ७.२.७. तदाहुर्यस्यापिहोवा पावरष्टा तदाहुचायनीको पिहोव कप मेव व ह माह मौजात व्यारालिहर सावतांश्चमसानुनयेयुसदेत तदाताश्चमसान्त्सादयेयुस्तदेतं त म सुहि यो अभिभूत्योजा इति त ग्यविज ऊचुरूव मे नोऽत्यान्तः ... सस्य वपा सखियाहरन्ति सस्य ह विश्वामित्रस्यैकशतं पुत्रा यासः तस्य ह विश्वामित्रो शेतासी ताएता नवानन्तराय मन्वाह तान् वा एतानत्यम्पावान् विश्वामित्रः ६.४.२. तान्येतानि सहचरायीत्यापचते सा वा एता: प्रवत्यो नेटमत्यः सामा देवताना माजि धावन्तीना... ४.२.२. तिष्ठ दापार: अनुपहरेशदित्याहुन से तत: भर्पन्ति ते सदः सम्पपद्यन्ते ते देवा अब्रुवन् गायत्रो वं न ते देवा अनुवनिय वा रम्द्रस्य प्रिया... ते देवा एसे प्राणा एच ... 8 ४ बह ४ ४ ... ४ ७६ ... ३ ३०४ ... ३ ... ७६ २ २८३ ... ... ३ २४४ २ E७ ... १ ·[ १४२ ] प.प.ख. पृ. .. २ २ २३६ १६७ ... २ १२५ ४ १४४ खपप्रतीकम् से का अम वनादित्यान गुभामिरिदं वेषा यसुरा मैत्रावरुणस्योकथम् ते वा असर्विजिग्यानाई खर्ग ते या इमे इतरे छन्दसी गायतीम् तेषां यश्चमसाना रसोऽवाडेत तेहादित्यानगिरसोऽयालयंसेभ्यो त्रयश्च वा एते वाहाव्या त्रयाणां भवाणा मेक माहरिष्यन्ति ... त्रयो वै वषट्कारा वयो धामच्छद्रिक बौणि हवे यज्ञे क्रियन्ते त्व ममें सप्रथा असि ६. ५.६. ३ ४०६ ४.४.२. २ ४ २ २ २१६ ४१ ... १ ३.४.२. २ १८५ ४.४.४. ... २ ... ३ ३४० ... २ ... ५.२.४. ३ ... ३ ४०२ २ दीक्षणीयेरिलाय वा मेवातु दीचा वैदेवेभ्यो ऽपाक्रामत दूरोहणं रोहति तस्योक्तं ब्राह्मणम् दूरोहणं रोहति सर्गो वे लोको देवचेन वा एतात घष्ठ महर देवनौषं सत्यादित्याच हवा देवपान वा यद वषट्कारो देवरथो वा एष ययज्ञस् देववर्म वा एतद् यत् पयाजाचा. देवविश: कल्पयितया इत्याहुश्छन्दम्छन्दमि देवविधः कल्पयितया इत्याहुस्ताः देवानां वे सवनानि नाप्रियन्त देवानां पत्नी: भंसत्यनूपोरमि देवा वा असरयुद्ध सुप प्रायन देवा घे प्रथमेमान्दन्द्राय वर्ष १ 8५० १८८ २ १ १ ... ... १८१ २४५ २ ·[ १४३ ] प.एम. भा. ३ १ ३११ ... ... ४२३ ३६८ १ खएप्रतीकम हवा वे वले गाः पर्यमयंता देवा वे यज्ञ मतन्वत •--. तानापीते ६.२.१. देवा व यज्ञ मतन्वत .-. तान् दक्षिणत देवा वै यदेव यजे कम देवावे सोमस्य राज्ञोऽप्रपेये देवासरा वा रयु लोकेषु समयतन्त ते वा देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त ते वै देवा. २.५. ४. देवासरा पा एषु लोकेषु समयतना ते वै देवाः ५.२.६. देवासरा वा एषु लोकेषु संयेतिर देवा ह सर्वचरौ सर्व निधेदुम् देवेभ्यः पातर्यावभ्यो होतरनुब ही० देया: प्रमितार प्रारभव सव २.१.६. यौ देवता घट महर्वहति ४४५ ३ २०६ .. . ३ १ ३३५ .. १ ." ૨ धाय्याः शंसति धाय्यामि प्रजापतिर ३ ५.२.६. ३ नाभानेदिष्ठ शंसति नाभानेनिष्ठ निषसाद धृतवतो वरुणः पत्याखा ... निपसाद Vतमतो परश्या पक्ष्याखा ... ४ २२६ २४८ २.१.५. १ ... ... ६.२.७. ४ २ पर्यनये क्रियमाणायानुन होत्याहाध्वर्युर मयू पप धन्व वाजसातये पान्त मा वो अन्धस इत्यन्यसत्या मायकेपीरपदयाति पूर्वयोः सवनयोः पुना एत रलिजो गर्भ फर्वन्ति पुरुष ते देशाः पशु मालभन्न डायसपम्ति ५.२.५ ३३ ... १ ૨૮8 .. ...

·[ १४४ ] प.प.ख. भा. पृ. 8.४.३. २ .." ४.४.१. २' ५.५.७. ३ १६५ ७.४.१. ४ ... २ .. २ ३.३.. १४६ २.२.६. १ ३४२ २ खए पलीकम् प्रजापतियज्ञो वा एघ य हादशाह प्रजापतिरकामयत प्रजायेय प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान्त्यमा प्रजापतिर्यज्ञ मदजत यज्ञ स्प मनु घजापति यस छन्दांसि देवेभ्यो प्रजापति सोमाय राज दुहितर प्रजापति खां दुधिवर मभ्यध्यायद प्रजामतौ वै खयं होतरि प्रथमं पन्ह सुपयन्ति धकहानि प्रयाजवदनुयाजं कर्त्तयम् प्र वो देवायाग्नय इति सति प्र वो देवायाग्मय इत्यनुटुभः पाया वे दिशि देवाः सोम पाच्या त्वा दिशि वसवो देवाः प्राणाना वा एतदुकथं यत्पउगं प्राणा वा ऋतुयाजास् प्राणा वै विदेवत्या अनवान पाया वे हिदेवया एकपाचा गृह्यन्ते प्राणावै विदेवत्याः पशव इका प्रदं ब्रह्म सुनतूर्येवाविथेति सूक्त ... ... १.२.५. १ ... BEF ४४३ - २.५.३. ... १ ६२ ... ८.४.५. B २४६ ... २ ३.१.३. २.४.५. ... ४१७ ... २.४.१. ४१३ १ ... ४०८ ... ३. ४. ६. १ ४२० ३ ... २ ३६५ ... ४.२.७. २ ... १ दृहच वारद मयेरधन्तर चास्ता हमथन्तर सामनी मक्त एते अझयज्ञानं प्रथम पुरजात अक्ष वा थाहाव: पत्र' निविद् प्रामणस्पत्यप्रगार्थ शंमति बाहरण स्वयया परि धासि १ ४३४. ... २ २ २६८ ·[ १४५ ] भा. खवप्रतीक भूतेच्छदः शंसति भूतेच्छद्भि ... ३ ४१४ ... २.१.१०. १ ... मनोताये इविधो ऽवदीयमानस्यानु मरत्वतीयं प्रगाचं शंसति महानरबीना सुपसर्गानुयजत्ययं महानाम्नौम्वत्र स्तुवते शाकारण साना २ ४.१.४. २ Rાદ ५.२.२. ३ ४८ २.१.१. २२३ ૨૮ १ .. २ ... -- २ २१४ ... ४ २ ३५४ ... यः वः स्तोनियस्त मनुरूपं कुर्वन्ति यझेन वे देवा अवाः खाँ लोक मायंस यशो देवेभ्य उदकामत तमिरिभिः यज्ञो वे देवेभ्य उदकामत तं प्रेप: यज्ञो वै देवेभ्य उदकामन को यजो देवेभ्यो ऽन्नाद्य सुरक्रामत यत्रन्द्र देवताः पर्यहनन् यथा ये पुरुष एवं विधुवाजस्य यदा एति पति च वत् सप्तमस्यान्दो যই অনুমি ছাড়া यदे नेतिनप्रति यत स्थितं यो समानोद तावमस्यान्हो रूपं यजो अक्षवर्षस मिच्छ। यस्यामिहोबा पावशा दुहमानोपविगेत यस्यै देवताये इविहीतं स्यात् या त अतिरपमा या परमेति सूक्त यो पात एव प्रथमो मनखानिति सूर यो वा एप तपत्येयो ऽपियोम यो पियतिवर यो र लोन पुगेधितालीन ४.२.८. २ ३१७ ... ३ ५.४.१. ३ १२३ ... १ ... २ 84 ५.१.२. ३ .. २.७ - २८२ ... ८.५.. ३ ·[ १४६ ] प.प.ख. भा. पृ. २ ... ३ २३ २५ २२३ ... ३ ३ ४ खण्डप्रतीका चलो वा एष यद वषट्कारो वाले देवता चतुर्थ महर्वहत्ये। वाब सुब्रमण्या तस्यै सोमो राजा वालखिल्याः शंसति प्राणा वै वालखिल्या: विश्वन्तरोह सौघानः ज्यापणान विश्वे वे देवा देवतास्तृतीय महर्वहन्ति वृषशयो ह वातावत उवाच वैश्वदेवं सति यथा वे प्रजा व वैश्वानरीयेमामिमारुतं प्रतिपद्यते অনুবদলা বললো ११ ... १ ... ५.५.४. ३ २ ... १३६ १५६ ... २ 8 १८५ ... २.३.३. ३७८ शत भनूथ मायुष्कामस्य शिरो वा एताजस्य यस्यातरनुवाक: शिरो वा रतयज्ञस्य यदातिथ्यं शिल्पानि सन्ति देवशिल्पान्येतेषां १८० ३ घट्पदं तूष्णशंसं शंसति २.५.६ १ ४७५ mmmm ... ६४४. १ ... ४ संच त्वे जग्मुगिर इन्द्र पूर्वोरिति सूक्त मदो ह जातो वृषभः कनीन इति समिधार्मि दुवस्यताप्यायस स य इच्छेदेवंवित क्षत्रिय मयं भा यक्षिणेन पदा समगमगात म वा एष पशुरेवालभ्यते म वा एपो ऽपिरेव यदपियोमम् मा वा एपाटताहुतिरेव यद सकीर्ति मनि देवयोनि सकीर्तिम ... २ १ ... २ ३ ·[ १४७ ] प..ख. भा. ६५ १ ... २ ... २ खण्ड प्रतीकम् सोमाय कोताय प्रोह्यमानाय सोमो वैराना गन्धर्वेष्वासोत सोमो वे रानामुभि लोक यासीत् सौर्या वा एता देवता यन्निविदस् सोत्रियं सत्यात्मा जोत्रियस् स्तोनिय तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति सक सस्य धमत: समखरनिति खरमाम उपयन्तीमे वे लोकाः वर्स वा एतेन लोक उपयन्ति खादुष्किलायं मधुमार उतायम २ ३ २३७ १ ... २ .. . ... ३.२.१४. ५६ 'हरिश्चन्द्रो ह वैधस ऐक्षाको राजा विरातिथ्यं निरूप्यते विनाभ्यां प्रोद्यमानाभ्या मनु होटनपं जपति रतस्तत् सिधयुपांशु ४५७ ॥ सूचीपत्रसूचो॥ ... सदेतापरसूची परिपासपो याशिकमन्दसूची रिचालोयस्थानाची ...

·[ १४८ ]
...
...
...
ऐतरे यविषयसूची
सभाष्यैतर य विषयसूची
तन्त्र प्रथमभागस्य
तथा द्वितीयभागस्य
तथा टतीयभागस्य
तथा चतुर्थभागस्य
ऐतर यटीप्यनीविषयसूची
ऐतरेयालोयश्रुतिसूची
१३ .ऐतरेयास्थाथिकार्यसूची
तब प्रथमभागस्य
तथा द्वितीयभागस्य
तथा टवीयभागस्य
१०४
तथा चतुर्थभागस्य
६७ | ऐतर याबातमन्त्रादिसूची ११२
GE | ऐतर यश्रुतदेशयक्तिनामसूची १३०
८८ ऐतरेयखण्डप्रतीकसूची
५४
...

·यथ
॥ ऐतरेयब्राह्मणकोड़पत्रम् ॥
-..-
(शिल्पशस्त्रेषु * मैत्रावरणस्य )
॥ वालखिल्यशस्त्रम् ॥
(हिङ्कारः ६)
॥ हि३म् ।।
(अभिहिडारः )
। भूर्भुवस्वरोम् ॥
4
- "शिवानि शमन्ति'-इत्यादि ३ भा० ३९. ए. दण्यम्।
“प्रपास्ता माक्षणाईस्यावाक इति शखियो पोषकाः:-रति
यात श्री. ५.१.१.। प्रशाने ति मैत्रावरणस्य संशामरम्।
त उतीयमयने पयेश वालसिलाभिर्वाच:झूटनेकपक्ष्या-त्यादि
३ भा. ३३८ ए.। हिशारापिटकाराम्तो पालखिल्यमखश्योग एपः।
तिपिशय-रति व्याव- श्री. १.२.३ । पिसार इसरामा
हाम:"-इति ऐ.ना.भा.प.
1 रिति यि भू य:सरो मिति पति-पति, एषोऽमि.
पिडा:-ति, प्रमेर शेत्रमाग मभिषितार-रति च गाव.
मो. १. २. १, २, ३ मेगा मापापपिलियंदेवा यासयममायर
यश प्राधिषित कराया -निच ऐ. ना.भा. १०.।

·॥ ऐतरेयनाणकोडपत्रम् ।
( पाहावः *)
॥ अध्वर्यों शीशोंसावो३म् ॥
(भतिगरः)
॥शंसा मौदेवोश्म॥
(स्तोत्रियः)
एयू षु वाणि ते ऽग्न इत्येतरा गिरः ।
एभिवास इन्दुमीक्षम् ॥
यत्र के च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् ।
तवा सदः क्षणवसोशम् ॥
नधि ते पूर्त मचिपट् भुवन्नेमानां वसो।
अया दुवो वनवसोयम् ॥
• "व्यधयों भोगोमावोमियामयते तीयमवने सप्ताघरे" इति
ऐ. बा.२ भा० ५२. ५४ ए.। 'यध्वयों भोशासादो मिति तोयमवने
प्रस्खादिवाशाप:-इति च नाव श्री. ५. १८.४१
+ "मा मोदेवोमिति अध्वर्य: प्रतियथाति पाइरेस-इति रे.
बा.२भा०५२,५४ ए.!
* "व्यात्मा तोत्रियः प्राणा वालखिया:-इत्यादि ऐ. मा. ३ भा•
१५२ ए.। . षष करसादस्यायो लोप्रियानुरूपी भवत इति'-
त्यादि ३ भा. २९, २८ ए.। तेषां टपा: सोवियानुरूमाः प्रमादिए
सर्वप्र'-इति यायश्री. ५.१०.१८ । पायेयो-'ए', पापिरगामि।
"ममाप्ती प्रयनावमानम् - रति, यात मोद्वार निमा शया -
इति च पात्र. श्री. १. २. १३, १.। 1. सं.१.१५.१८१७१८

·॥ वालखिल्यशस्वम् ।
(स्तीवियः *)
अम्ने त्वं नो अन्तमः।
उत त्राता शिवो भवा वरुथ्यो३म् ॥
वसुर निर्वसुश्रवाः ।
अच्छा नक्षि द्युमत्तम रयिं दोम् ॥
तन्वा गोचिष्ठ दो दिवः।
सुखाय नून मोमहे सखिभ्यो३म् ।।
( स्तोत्रियः)
एर घु ब्रवाणि ते ऽग्न इत्येतरा गिरः ।
एभिर्वास इन्दुभी३म ॥
यत्र के च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् ।
तत्रा सदः कृणवसोम् ॥
-
* घष्ठ पनि तीयसबने मैत्रावरुणस्य यमे व मिति हे, ते वा
भोपिठेत्येका। एवं मिलिता पदनुचः सोनियः। तथैव सूषित
मापलायनेन- मैत्रावरुणस्याये त्वं नो व्यन्तम: चर्य भव सपमिधा समित
इति तोत्रियानुसाव्यप बालखिल्या विहरत-रति ८२, ११
t. सं.५.२३.१,२,३।
: एप च लोबियस्तषः, व्यस्थानुरूपः व्यापिरगामीति ! तपादि--
"मेघावरुणस्य"-यधिष्ट त्य, 'रएनवापि ते, गापिरगामि भारन;"-
इति भाप औ...।

·४
ऐतरेयनाझपकीड़पत्रम् ॥
नहि ते पूर्त मंक्षिपट् भुवन्ने माना वसो ।
अथा टुवो वनवसोयम् ॥
(अनुरूपः 1)
आग्निरगामि भारती
वृचहा पुरुचेतनः ।
दिवोदासत्व सत्पतोम् ॥
स हि विश्वाति मार्थिवा रयिं दाम्मिहित्वना ।
वन्वन्नवांतो अस्तृतो३म् ॥
स प्रवन्नवीयसाग्ने द्युमेन संयता ।।
वृहत्ततन्य भानुनोइम्॥
(अनुरुपः)
अग्ने भव सुपमिधा समिधः
उत वर्षिझविया वि स्तुगीतो३म् ॥
• श.सं.६.१५.१६, १७, १८
"जोषियं सोषियस्यानरपं कुर्वति"-इत्यादिऐ ना.३ भा०२३०८।।
पूर्वएटाया टीपनी चाप द्रश्या।
••६.१.१८,२०, २१ ।
पूर्वएडाया: • टोप्पनी राया।

·॥ वालखिल्यशास्त्रम्।
।
उत द्वार उशतीवि श्रयन्ताम् ।
उत देवार उशत आवहेहो३म् ॥
अग्ने वौहि हविषा यदि देवान् ।
वध्वरा कृणुहि नातवेदो३म् * ॥
(अनुरूपःt)
आग्निर्रगामि भारती वृत्रहा पुरुचेतनः ।
दिवोदासस्य सत्यतो३म्
स हि विश्वाति पार्थिवारयिं दान्महित्वना ।
वन्वन्नवातो अस्तृतो३म् ॥
स प्रवन्नवीयसाग्ने ह्यनेन संयता ।
वृहत्ततन्ध भानुनाश्म्
(पुनराहावः 1)
। अध्वर्यो शोशीसावाश्म ॥
॥
[ी० ८.२.२।
* सं०७ १७.१,२३॥
tतीय पृष्ठायाः टोपनी दरया।
० सं०६ १६ १६, २०,२१।
"पत ऊ मनुरूपेभ्यो विक्षतानि शिपानि भसेय::-इति याच
सोनियानुरूपेभ्यः प्रतिपस्नुपरेभ्य: प्रगायेभ्यो धारणभ्य इति पृथ.
गाहामम् इति व्याध औ५ १०, १३ ।

·॥ ऐतरेयनाझपकोड़पत्रम् ॥
+
(पुनः प्रतिगरः)
॥ शंसा मोदेवाश्म ॥
(वालखिल्याना पच्छो विहरणम् .)
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्रस्य समिषों महीः ।
शतानीका हे तया अस्य दुष्ठरा इमर्च यथा विदो३म्॥
यो जस्टिभ्यो' मघवा पुरुवसुर्यदी सुता अमन्दिषुः ।
गिरिन भुज्मा मघंवत्सु पिन्वते सहने गोव शिक्षतोत्रम् ॥
इन्द्री विश्वस्य गोपतोयम् ॥१६
प्र सु युतं सुराधसं हन्ति वृत्रापि दाशुषे ।
शतानीकेव प्र जिगाति धृष्णुयार्चा शका मभिष्टयो३म्॥
यः सुन्वते स्तुवते काम्य' वसु दत्राणि पुरुभीजसः ।
गिररिव प्र रसा अस्य पिन्विरे सहसंगणेव महतो३म ॥
इन्द्री विश्वस्य भूपतो४म् ॥ २
• ऐ.सा. ३ भा० ३४२ ४. १२ पंक्तितो इस्थम् ।
ऐ• प्रा. ३ भा० ३३५ ए.१-१. पंलयो दण्याः । मेकपदा प्रमा.
पाने विमान मिति चतुर्मात्रः प्रणवः सबंध चतुर्मादो मान-ति
पाय. श्री. १.२.१४।
वाशिल्पकाना श्यमादिषु पनु प्रता
भको समयमो, ततः पयमपरयोरटारराविति तार्मा मालनया
पदपथात शोरयोः प्रपप शातित पगापा: मम्पदन्त।

·। वालखिल्यशास्त्रम् ॥
ला
सुतास
इन्दवो मध्वः शान्ति धौतयः।
अनेहस बो हवमान मूतये मदा ये इन्द्र गिर्वणो३म् ।।
आपो नु वजिन वोक्यंसर उप'म्तोवेषु दधिरे ।
आ त्वा वसो हवमानास इन्दवः पृणन्ति शूरगधसोयम्॥
इन्द्रो विश्वस्य चेतनोटम् ॥३
यदी सुतास इन्दवो मध्वः खादिष्ट मी पिव ।
अनेहस प्रतरण विवक्षण मभि प्रिय ममन्दियोरम् ॥
आपो न धायि सवनम्मा वसो प्रक्षुट्रे व त्मना धृषत् ।
आ या मन्दसानः किरासिनो टुघा वोपं दाशुषोयम्।।
इन्द्री विश्वस्य राजतोत्रम् ॥ ४
आ नः स्तोम मुर्प द्रवट् विभूतिं राधसो महः ।
प्र वीर मुग विविचि धनस्पृतं
हियानो अश्वो न सोटमोरम् ॥
यन्ते' खधावत्सदयन्ति धेनवः सदा पीपेय दाशर्ष ।
उद्रौव वज़िनवतो वसुवनेन्द्र कखे यु रातयोम् ॥
इन्द्रो विश्व विराजतीम् ॥ ५
मा मः सोमध्वधरे विभूति मक्षिता वसुम् ।
उद्यम वौरं नमसोपसेदि मेयाना अन्धो न तोगतोयम् ॥

·॥ ऐतरेयवायक्रोडपत्रम् ॥
यं ते खदावन्तस्वदन्ति गूतयः क्षरन्तीन्द धौतयः ।
उद्रौवं वजिनवतो न सिंञ्चते पौरे छन्दयसे हवाईम॥
प्रचेतन प्र चेतयोटम * ॥६
या नूनं यहां यत्त ओजो वातस्य पिप्रति ।
रघिरासो हरयो ये ते अखिध यहा पृथिव्या मधोम॥
अतो नो यज माथुभिर्महे मते येभिः खः परीयसे ।
येभिर्नि दयु मर्नुषो निघोषय उग्र उभिरागहोम॥
इन्द्रं द्युम्नाय न इपोष्टम् ॥ ७
यद्ध
पंगवति वाता इव प्रसक्षिणः ।
अजिरासो हरयो ये त आशवो यहा पृथिव्यां दिवो३म् ॥
युजान ईन्द्र हरिभिर्महे मते येभिर्विव' स्वदेश
येभिरपत्यं मनुषः परोयस ऋष्व ऋष्वेभिरा गहो३म्॥
राये वाजाय वन्निवो४म ॥ ८
एतावतस्त ईमहे दीर्घनौधे दमनसि ।
यथा कणे मघवन् मेधे' अध्वर इन्द्र सुम्नस्य गोमतोम
नून
.
ऐ. ना. ३ भा. ३५ ४. १५-२.पंक्तयो नयाः। एतदादीनि
पदानि त्वेतरेयकचतुर्थार एयके श्रुतानि। 'त्रयोपिशवि मशायरान पादान
मघालावीभ्यःमपुरीयाभ्यः -ति च आश्व० श्री. ८.३ २३ ।

·62
॥ वान्नखियशस्वम् ।
यथा प्रावो मघवन् मेध्यातिथिं मयि गोत्रं हरिथियम्।
यथा गोर्ये असिषासो अद्रिवी
यथा नोपातिथिं धनोइम ॥
शविछ वजिन्नृचसोहम् ॥
एतावतस्ते वसो यथा पकथे दबने ।
यथा कणु मघवन् त्रसदस्यवि विद्याम शूर नव्य॑सोम॥
यथा प्राव एतशं कृत्वा धन इन्द्र गोमहिरण्यवत् ।
यथा गोशर्ये असनोऋजिम्वनि यथा वशं दर्शवजो३म्॥
महिष्ठ वजिनृचसोहम् ॥ १०
यथा मनी सावरणाविन्द्र सुवाने अमन्दयाः ।
पृषधे मेध्य मातरिश्वनि सोममिन्द्रापिवः सुतोश्म ॥
नीपातिथौ मघवन्मेटातिथौ यूमरश्मावृनसि ।
यथा सोम देशशिमे दशोण्ये
पुष्टिगोश्रुष्टिंगौ सचोइम ॥
चिकित्वो अमि नो नयो४म ॥११
यथा मनो विवम्वति शयान निनि मुदितम्
पाहाणःप्रस्तणु समसादयत् सोम शकापिवःसुतोश्म॥
यथा विते छन्द इन्द्र जुजोपसि त्वोतो दखवे वृकः।

·-
१०
* ऐतरेयन्नाहाणकोडपत्रम् ॥
सहस्राण्यसिपामझवा मृपिरायौ मादयसे सचोयम् ॥
इन्द्रो विदे तमु स्नुषो४म ॥ १२
य उक्थेभिर्न विन्धते वाने वाजिञ्छतक्रतो ।
यस्य त्वमिन्द्र स्तोम'षु भाकनश्चिकिा ऋषचोदनीम्॥
इन्द्र त मच्छा वद नव्यस्था मती जुडूमसि' अवयवः ।
तुं त्वा वयं सुदुघा मिव गोदुहोऽविष्यन्तं न भोजसी३म्॥
त मूतये हवामहोष्टम् ॥ १३
य उक्या केवला दधे त्रिधातु' मुत्तमे पदे ।
यस्मा अर्क सप्तशौर्षाण मानुचु-
र्यः सौम' धृषिता पिवोत्रम् ॥
यस्मै विष्णुखौणि पदा विचक्रम आदिजनिष्ट पौंस्यम् ।
सत्विमाविशाभुवनानि चिक्रदुप मित्रस्य धर्मभाश्म॥
जेतार मपराजितोष्ठम ॥ १४
यो नौ दाता वसूना स गयस्योष मिन्वति ।
यस्मै त्व'वसो दानाय महंस इन्द्रत हमहे वयो३म्॥
विद्मा द्यथ सुमतिं नवीयसी स्तोमैरिन्द्र हवामहे ।
बसूयवो वसूपतिं शतक्रतु गमेम गोमति बनाश्म ॥ ,
स नः पर्षदति दिपाष्टम् ॥ १५

·.
वालखिल्यास्त्रम्
यो नो दाता स नः पिता स रायस्योष मनुते ।
यस्पै त्वचसो दानाय शिक्षसि महार उग्र ईशानको३म्
अयामन्नुयो मघवा पुरूवसुः सुतावन्तो हवामहे ।
तं वा वयं मघवन्निन्द्र गिर्वणे गोरश्वस्य प्रदीतुनाश्म॥
ऋतुश्छन्द ऋतं बृहोराम ॥ १६ , .
कंदा चन स्तरोरसि शिक्षो शिक्षसि दाशुषे ।
यौ त्व मघवन्निन्द्र गिर्वणो नेन्द्र सञ्चसि दाशुषोत्रम्।।
उपोपेन, मघवन भूय इन्न ते कण्वच्छृणुधी हवम ।
अस्माकं गिर उत सुष्टुतिं वसो दान देवय पृच्यतो३म्।।
स नः पर्षदतिनिधोष्टम् ॥ १०
कदा चन म युच्छसि वधैः शुष्णं निघोषयन् ।
प्र यो ननक्षे अभ्योजसा क्रिवि मुझे निपासि जन्मनो३म्
तुरीयादित्य हवनं त इन्द्रिय मादिल निष्ट पार्थिवः ।
यद्देदसम्भीत् प्रथयन्नमूटिव मा तस्थावमृत दिवोत्रम् ॥
पूर्वस्य यः अट्रिबोटम ॥१८
यस्यायं विश्व प्रायः स क्षोणी समु सूर्यम् ।
स मिन्द्रो रायो वृहतीरधनुत दासः शेवधिपा अरोश्म॥
तिरविदर्ये रुशमे मौरवि सोमा इन्द्र ममन्दिषुः ।
न

·1
7
॥ ऐतरेयवासयकोडपरम् ॥
संशुक्रासः शुचयः सङ्गवाशिरस्तुध्येत् सो अज्यते रयोइम॥
सुम्न आ धेहि नो वसोष्ठम् ॥ १६
अस्तावि मन्म पूयं विप्रासो अर्क मानुचुः ।
तुरण्यवो मधुमन्त घृतञ्चुतं ब्रह्मेन्द्राय वोचतो३म् ॥
पूर्वोज़ तस्व वृहतौरनूषतास्मे सुवानास इन्दवः ।
अस्मे रथिः पश्ये वृष्णा शवः स्तोतुर्मेधा असृक्षतो३म ॥
पूर्तिः शविष्ठ शयतोष्टम् ॥२०
उपम ला मघोनां येषां सुतेषु मन्दसे ।
नक्षन्त इन्द्र मवसे सुकृत्यया ज्येष्ठ च वृषभाणो३म्॥
पूभित्तम' मघवन्निन्द्र गोविद मेवास्मे इंन्द्र मरख ।
या संवर्ने अमदो या कृश ईशानं राय ईमहोश्म॥
नूनं तं नव्य सन्न्यमोठम् ॥ २१
एतत्त इन्द्र वीर्य वावृधानो दिवे दिवे ।
य आयुं कुत्ममतिथिखमर्दयो
गौर्भिणन्ति कारवाश्म ॥
ते स्तोभन्त जज मावन् घृतश्रुतं वाजयन्तो हवामहे ।
तं त्वा वयं हर्यश्वं शतक्रतुं' पौरासोनक्षन् धीतिभोइम्॥
प्र भी जनरस वृत्रकोष्ठमः॥ २२
-

·। वालखित्यशस्नम् ॥,
-
आ नो विश्वेषां रस मवन्तु सप्त सिन्धवः
पूषा विष्णु ईवनं मे सरखतौ मधः सिञ्चन्त्वद्रयो३म ॥
ये परावति' सुन्विरे जनेष्वा शृणोतु पृथिवी हवम ।।
आपो वातः पर्वतासो वनस्पतिर्य अववितीन्दवोच्म ॥;
समन्येषु ब्रवावहो४म् ॥ २३
आ नो विश्वे सजोषसो विश्वे सन्वन्त्वा वसु।
विश्वा देषासि जहि चाव चा कृधि
देवासो गन्तनोप नौवम् ॥
वसवो रुद्रा अवसे न आ गमन यत्रा सोमख टम्पसि।
शौष्टेषु चित्ते मदिरासो अंशवः शृणन्तु मरुतो हवोत्रम्॥
शूरा यो गीषु गच्छताधम ॥२४
इन्द्र नैदीय एदिहि वाज आ वक्षि सुक्रता।
आनिपते नृपते त्वमिति ना मितमधाभिरूतिमाश्म ।
आ शन्तम शन्तमाभिरभिष्टिभिः ससवांसो विखिरे।
वौतौहोत्राभिकत देववौतिभिरा खापे स्वापिमाश्म
सखा सुशेवा अईयाठम. ॥२५
यदिन्द्र राधा अति ते कृधि प्रजात्रा भगम् ।
आजितुरं सत्पतिं विश्वचर्षणिं माघौन मघवत्तमोक्षमा

·। ऐतरेयनाम पोडपत्रम् ॥,
तेन ना बोधि सधमाद्यो वृधे क्रतु' पुनन्त आनुषक।
प्रसू तिरो शचीभिर्ये त'उक्थिना भगोदानायवृत्रहा३म्
एवा वैवा हि देवोहम ॥ २६
यते साधिष्ठाऽवसे त्व मम्माकं शतक्रतो।
वयं त इन्द्र स्तोमैमिविधेम ते स्याम भरेषु ता३म् ॥
वयं होत्राभिस्त देवहूतिभिः प्रस्करवाय नि ताशय ।
महि स्यूरेशशयं गधा अयं ससवांसो मनामहोरम् ॥
आयो मन्याय मन्यवोधम् ॥ २०
सन्ति ार्य आशिष आजिं यामि सदातिभिः ।
अहं हि तेहरिया ब्रह्म वाजयुरिन्द्र आयुर्जनानाम् ।।
अम्मानक्षस्व मघवन्नुपावस गग्युर मथौनाम् ।
त्वा मि देव तमसे समश्वयुधुक्षस्व पिप्यु पो मिघाम ॥
उपो मन्याय मन्यवाहम् ॥ २८
(अथ वालखित्याना मईयो विहरणम् )
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विदे।
-
• ऐ• या• भा३४४ ए. १५-२.पाय., ३३६५.१-मंतयच हश्याः ।

·१५
-
"
--
3; वालखिल्यशस्वम
गिरिन भुज्मा मघवत्सु पिन्वते
यही सुता अमन्दिया३म् ॥
शतानीको हतयो अस्य दुष्टरा इन्द्रय समिषा महोः ।
यो जरितृभ्यो मघवा पुरुवसुः सहस्रेणेव शिक्षताम।।
इन्द्रो विश्वस्य गोपताम् ।।
प्र मयुतं सुराधस मर्चा शक्र मभिष्टये ।
गिरेरिव प्र रसा अस्य पिन्विरे दवाणि पुरुभोजसो३म्॥
शतानौकेव प्र जिगाति धृष्णुया हन्ति वृत्राणि दाशुषे ।
यः सुन्वते स्तुवते काम्यं वसु सहस्रेणेव महतो३म् ॥
इन्द्रो विश्वस्य भूपतोष्ठम ॥ २
त्वा
सुतास
इन्दयो मदा ये इन्द्र गिर्वणः ।
आ त्वा वसो हवमानास इन्दव उप स्तोवेपु दधिराम
अनेइस वो हवमान मूतये मध्वः क्षरन्ति धोतयः ।
आपो नु वनिन्वाक्यं सर: पृणन्ति शूर राधसो३म् ॥
इन्द्रो विश्वस्य चेतनो४म् ॥ ३
यदी सुतास इन्दवो ऽभि प्रिय ममन्दिषुः ।
पाययो मन्दसानः फिरासि नः म नुदे॒व त्मनाधृषो३म्॥
पनेहस प्रतरणं विवक्षणं मध्वः सार्दिछ मी पिव ।

·॥ ऐतरेयवादागकोजपत्रम् ॥
आपो न धायि सबनं मा वसो टुघाइवोपदाशुषो३म्॥
इन्द्रो विश्वस्य राजतोत्रम् ॥ ४
आ नः स्तोम मुप द्रवद्वियानी अश्वो न सोढभिः ।
उदीव वचिन्नवतो वसुवना सदा पीपेय दाशुषोइम ॥
प्र वीर मुग्रं विविचिं धनस्पृतं विभूति राधसो महः ।
यन्ते खधावर स्वदयन्ति धेनव इन्द्र कण्वेषु गतयो३म् ॥
इन्द्रो विश्वं विराजताम् ॥ ५
आ नः सोमे स्वध्वर इयानो अत्यो न तोशते ।
उद्गौवं वजिन्नवतो न सिंञ्चते क्षरन्तीन्द्र धौतयोमः ॥
उग्र न वीरं नमसोप सेदिम विभूति महिंता वसुम् ।
यन्ते स्वदावनम्बदन्ति गूर्तयः पौरे छन्दयसे हवीम् ॥
प्रचेतन प्रचेतयोष्टम् ॥६
या नूनं यदा यत्ते यहां पृथिव्या मधि ।
येभिनि दस्यु मनुपो निघोषयो येभिः स्वः परीयसो३म्
रविरासो हरयो ये ते असिध मोजो वातस्य पिप्रति।
अतो नो यन माशुभिर्महे.
मत उग्र उग्रेभिरा गहोइम्॥
इन्द्र द्युम्नाय न इपोष्टम् ॥ ७

·॥ वालसिल्यशास्त्रम् ॥
यब नूनं पगवति यहा पृथिव्यां दिवि ।
येभिरपत्यं मनुषः पगैर्यसे येभिर्विश्व खर्टशो३म् ॥
अजिरासो हरयो ये तं आशवो वाता इव प्रसक्षिणः ।
युजान इन्द्र हरिभिर्मदेमत ऋष्व क्ष्वेभिरागहोयम् ॥
राये वानाय वजिवोधम् ॥ ८
एतावतस्त ईमह इन्द्र सुनस्य गोमतः
यथा गोशर्ये असिषासो अट्रिवो मयि गावं हरिश्रियोश्म ॥
यथा करावे मघवन्मेधे अध्वरे दीर्घ नौथे दमनसि ।
'यथा प्रावो मघवन् मध्यातिथि
यथा नौपातिथिं धनोत्रम् ॥
शविठ वजिन्नृञ्जसोहम् ॥
एतावतस्ते यसो विद्याम
यथा गोचर्य असनोटेजिवनोन्द्र गोमचिरण्यवो३म् ॥
यथा कण मघवन् वसदस्यवि या पक्थे दर्शवजे ।
यथा माव एतश कला धने यथा वशं दशवनोश्म ॥.
मएडिट पज़िनृचसोधम् ॥ १०
.यथा मनौ सावरणी सोममिन्द्रापिवः सुतम् ।
यथा सोम दशशिप्रे दगीण्ये खूमरमावृजूनसोक्षम ॥
1
शूर नव्यमः।

·॥ ऐतरेयन्नाद्रपकोड़पत्रम् ॥
वृषधे मध्ये मातरिश्वनीन्द्र सुवाने' अमन्दयाः ।
भोपातियो मघवन्मध्यातियो पुष्टिंगौ श्रुष्टिगौ संबोइम ।।
चिकित्वो अभि नो नयोधम् ॥ ११
यथा मनी विस्वति सोम शक्रापिवः सुतम् ।
सहस्राण्यसिषासगवा मृषिस्त्वोतो दस्खवे वृको३म् ।।
पार्षदाणः प्रस्वगु समसादयच्छ्यानं जित्रिमुदितम् ।
यथा निते छन्द इन्द्र 'जुजोषस्यायो मादयसे सचो३म् ।।
इन्द्रो विदे तमु षोष्टम् ॥ १२
य उक्थेभिन विधन्त चिकिद्य कट पिचोदनः ।
से त्वा वयं सुटुघा मिव गोदुहो जुहूमसि थवस्यवो३म् ॥
यस्य त्वमिन्द्रस्तोमेषु चाकनो वाजे वाजिञ्छतक्रतो ।
इन्द्रं तमच्छा वद नव्यया मत्यविष्यन्तं न भानसी३म् ॥
त मूतये हवामहोठम् ॥ १३
य उक्था केवला दधे यः साम धृषितापिवत् ।
सविरमा विणा मुवनानिचिक्रददादिलनिष्टपोस्खोइम्।।
यमा चर्क सप्तशोणि मानृस्त्रिधातु मुत्तमे मदै ।
यमै विष्णुस्त्रोणि पदा विचम उपमित्रय धर्मभाश्म॥
जेतार मपराजितोटम, ॥१४

·॥ वालखिल्पशस्त्रम्
यो नी दाता वसूना मिन्द्रत हूमहे वयम् ।
वसुयवो वसुपतिं शतक्रतु' स्तोमै रिन्द्र हवामहोइम्॥
यस्मै त्व' वसो
दानाय
महसे स रायस्पोर्ष मिन्वति ।
विझाय सुमतिं नवौयसी गमेम गोमति बजोइम्॥
स नः पर्षदतिद्विषोठम ॥ १५
यो नो दाता स नः पिता महाए उग्र ईशानकृत् ।
तं वा वयं मघवन्निन्द्र गिर्वणः
सुतावन्तो हवामहो३म ॥
यस्म त्वं वसो दानाय शिक्षसि स रायस्पोष मनुते ।
अयोमन्नुग्रो मघा पुरूवसुर्गोग्श्वस्य प्र दातु नाश्म ।
क्रतुश्छन्द तं वृहाधम् ॥ १६
कदा चन स्तरोगस नेन्द्र सशसि दाशुषे ।
अम्माक गिर उत सुष्टुतिं वसो कण्वच्छृणधी हवीश्म ।
यौ त्व' मघवन्निन्द्र गिर्वणः शिक्षो शिक्षसि दाशुषे ।
उपोपेन मघवन भूय इन्न ते दान देवस्य पृच्चतो३म् ॥
स'नः पर्षदतिनिधोहम, ॥ १०
कदा चन में युच्छचुभे नि पासि जन्मनी।
यदेदसम्भीत् प्रवर्यन्न दियमादिबनिष्ट पाथियो३म् ॥

·॥ ऐतरेयवा मणकोड़पत्रम् ॥
प्र यो ननक्षे अभ्योजसा क्रिवि वधैः शुष्णं निघोपर्यन् ।
तुरीयादित्य हवनं त इन्द्रिय मा तस्थावमृतं दिवो३म
पूर्वस्य यत्ते' अद्रिवोठम् ॥ १८
यस्यायं विश्व आर्यो दासः शेवधिपा अरिः ।
सं शुक्रासः शुचयः सहवा-
शिरः सोमा इन्द्र ममन्दिषो३मः ॥
स मिन्द्रो रायो वृहतीरधूनुत स' क्षीणो समु सूर्यम् ।
तिरथिदा मर्शमे पवौरवि तुभ्येत् सो अज्यते रयोइम्॥
सुख या धैहि नो वसो४म ॥ १८
अस्तावि मन्म पुर्य ग्रहोन्द्राय वोचत ।
पभो रयिः पप्रधे वृष्णा गवोऽस्मे सुवानास इन्दवो३म॥
तुरण्यवो मधुमन्त घृतश्रुतं विधासो यकं मानुचुः ।
पूर्वीटतच वृहतीरनुपत मोतुर्मेधा' अमृक्षतोक्म ।
पूर्तिः शविष्ठ शय्यतो४म् ॥ २०
उपम वा मघोना ज्येष्ठ च वृषभागाम ।'
या संपत्त प्रमंदो यया कृग एवाम्मे इन्द्र मरनो३म।
नहन्न
नून्द्र
मयसे
सुझायया
येपो
पूभिगम मघवन्निन्द्र गोयिद मोगानं
-
सुनेपु मन्दसे ॥
गय
महोत्रम॥

·॥ वालखिल्यशस्त्रम्।
a
नूनं तं नव्य सन्न्यमोष्टम् ॥ २१
एतत्त इन्द्र वीर्य गौर्मिणन्ति कारवः ।
तं त्वा वयं हर्यश्व शतक्रतु वाजयन्तो हवामहामं ॥
य,आयु कुममतिथिम्नमर्द यो वावृधानो दिवेदिवे.
ते स्तोमन्त जर्ज मावन् घृतचुत
पौरासी नक्षन् धीतिभोयम् ॥
प्र भी जनस्य वृत्रहो४म ॥ २२
आ नो विश्वेषां रस मधुः सिञ्चन्त्वद्रयः ।
बापो वातः पर्वतासो वनस्पतिः ।
शृणोतु पृथिवी हवो३म् ॥
युपा विष्णुवन म सरखत्यवन्तु सप्त सिन्धवः ।
ये परावति सुन्विरे ननेष्वा ये अर्वावतीन्दवोरम ॥
समन्येषु अवावहीटम ॥ २३
आ नो विश्वे सजोषसो देवासो गन्तनोप नः ।
शीष्टेपु चित्त मदिरासो' अंशवो यत्रासोमच टम्पसौरमा
विश्वा देषांसि जहि चावचा कृधि विश्वे सन्वन्त्वा वस।
वसवो रुद्रा अवसे न आगमकृण्वन्तु ममतो हवोच्म ।
शूरो यो गोपु गच्छतो४म् ॥ २४

·२२
.
॥ ऐतरेयवानपकोड़पत्रम् ॥
इन्द्र नेदीय एदिहि मितमेधाभिरूतिमिः
बीती होत्राभिरुत देववीतिभिः ससवांसोविशृखिरीमा
आजिपते नृपते त्व मिद्धि नो वान आवक्षि सुक्रतो।
आ शन्तमशन्तमामिरमिष्टमिरा स्वापे खापिभोरम ॥
सखा सुशेवो अयो४म ॥ २५
यदिन्द्र राधा अस्ति ते माघीनं मघवत्तम ।
प्र सू तिरा शचीभिये त उथिनः
' क्रतुं पुनत आनुषा३म् ॥
आनितुरं सत्पतिं विश्वचर्षणिं कृधि प्रनास्वाभगम,।
तेन ना वाधि सधमाद्यो दृधे भगो दानाय वृत्रहो३म्॥
एवा छेवैवा हि देवोहम ॥२६
यस्त साधिष्ठाऽवसे ते खाम भरेपु ते ।
महि स्यूर शंशयं राधा अईयं प्रस्कंगवाय नि ताशयो३म् ॥
वयं त इन्द्र स्तोमेभिर्विधेम व मम्माकं गतक्रतो ।
वयं क्षेत्राभिस्त देवहूतिभिः ससवांसो मनामहो३म् ॥
यायो मन्चाय मन्यवा४म् ॥ २०
सन्निधय पागिप इन्द्र प्रायुजनानाम् ।
त्यामिदेव तममे समवयुगंधर मधीनो३म् ।।
.

·वालखिल्यमस्त्रम् ।
२३
।
अहहि ते हरिवी ब्रह्म वाजयुगजि यामि सटोतिभिः
अस्मानक्षस्व मघवन्नुपावसे
धुक्षस्व पिप्युषी मिघाश्म॥
उपो मन्याय मन्यवोधम् ॥ २८
,
-
-
(प्रथ वालखिल्याना मईचशी विहरणम् )
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विटे ।
यो रितृभ्यो मघवा पुरवसुः सहस्रेणेव शिक्षताम्।
शतानीका हेतयो अस्थ दुष्टरा इन्द्रस्य समिषा महीः ।
गिरिन मुज्मा मघवत्सु पिन्वते
यदी सुता अमन्दिपाश्म ॥
इन्द्रो विश्वस्य गोपताम् ॥ १
म सुथुतं सुराधस मर्चा शन्न ममिष्ट्ये
यः सुन्वते स्तुवते काम्यं वसु सहस्रेणेव महतो३म् ॥
शतानीकेव प्र जिगाति धृष्णुया हन्ति वृत्राणि दाशुषे ।
गिरेरित प्र र अन्य पिन्विरे दवाणि पुरुभोनसोयम्॥
इन्द्रो विश्वय भूपतो४म ॥२
•ए. मा. भा. ३४४ . २१ २२पनी दृष्टये, पुम २४१
एमहर।

·। ऐतरेयवाझ पकोड़पत्रम् ॥
या वा
सुतास इन्दवो मदा ये इन्द्र गिर्वणः ।
आपो नु वजिन्नन्वोक्यं सरः पृणन्ति शूर राधसो३म् ॥
अनेहस' वो हवमान मूतये मध्वः क्षरन्ति धोतयः ।
आ त्वा वसो हवमानास इन्दव उप स्तोत्रेषु दधिरोइम
इन्द्रो विश्वस्य चेतनो४म् ॥३
यदौं सुतास इन्दवो ऽभि प्रिय ममन्दिषुः ।
आपो न धायि संघनं मा बसो दुधाइयोपदाशुषोश्म॥
अनेहसं प्रतरणं विवक्षणं मध्वः स्वादिष्ठ मौं पिब ।
आयथा मन्दसानः किरासि नः प्र क्षुद्रेव त्मनाधृषो३म्॥
इन्द्रो विश्वय राजतो४म् ॥ ४
आ नः स्तोम मुपं द्रवहियानो अश्वो न सोटभिः
यं ते वधावन्खदयन्ति धेनव इन्द्र कखेषु गतयो३म॥
प्र वीर मुग्रं विविचिं धनस्पृतं विभूतिं राधसो महः ।
उद्रीयं वच्चिन्नवतो यमुत्वना सदा पीपेथ दाशुषोइम ॥
बून्द्रो विश्व विराजताराम ॥ ५
पा नः सोमे खवर इयानो अत्यो न तोशते ।
यं ते खदावतस्वदन्ति गूर्तयः पौरे छन्दयस इवो३म् ॥
उयन वीरं नमसोप सेदिम विभूति मक्षितावसुम् ।"
--

·क
1
॥ वालखिल्यशस्नम् ॥
उद्रीय वज्जित्रवतो, न सिंञ्चते तरन्तीन्द्र धौतयोम ॥
चेतन प्रचैतयोष्ठम् ॥६
यई नूनं यहा यज्ञे यहां पृधिव्या मधि।
अतो नो यज माशुभिर्महे-
मत उग्र उग्रेभिरा गहोइम्॥
रथिरासो हरयी ये ते असिध ओजो वातस्य पिप्रति।
येभिनि दनु' मनुषो निघोषयो वेभिः खः परीयसो३म्
इन्द्र द्युम्नाय न इषोष्टम् ॥७
यद नूनं पंगवति या पृथिव्यां दिषि ।
युजान इन्द्र हरिभिर्महेमत ऋष्व टवेभिरा गहो३म्॥
अजिरासो हरयो ये त आशवो वाता इव प्रसक्षिणः ।
येभिरपत्यं मनुपः पगैयसे येभिर्विश्व खर्टशोषम् ॥
राये वाजाय वनिवा४म् ॥ ८
एतावतम्त ईमह इन्द्र
सुम्मच
गोम॑तः ।
या प्रावी
मघवन्
मेध्यातिधि
यथा नीमातिधि धनीश्म॥
यथा करावं मघवन्मेधे अध्वरे दीर्घनीधे दमूनसि ।
यथा गीभर्ये असिषासौ यद्रिवो माय गावं हरिथियोश्म॥
..
.
-
।
४

·। ऐतरेयवादायकोउपत्रम् ॥
-
शविष्ठ वजिन्नृञ्जसो४म ॥
एतावतस्त वसो विद्याम शूर नव्य॑सः ।
यथा प्राव एतशं कृत्वा धने यथा वशं दर्शवजोशम् ॥
यघा कण मघवन् त्रसदस्यवि या पक्थे दशबजे ।
यथा गोर्ये असनोजिश्वनीन्द्र गोमहिरण्यवो३म॥
महिष्ठ वजिन्नुञ्जसो४म् ॥ १०
यथा मनौ सावरगौ सोममिन्द्रापिवः सुतम् ।
नौपातियो मघवमेध्यातियो पुष्टिंगौ श्रुष्टिगौ सचोइम ॥
पृषधे मध्ये मातरिश्वनौन्द्र सुवाने अमन्दधा: ।
'यथा सोम दाशिप्रे दशोण्ये स्यूमरश्माबजूनसो३म. ॥ .
चिकित्यो अभि नो नयो४म् ॥ ११
यथा मनौ विम्वति सोम शक्रापिवः सुतम् ।
या मिते छन्द इन्द्र जुनीषस्थायौ मादयसे सचाइम्॥
पार्षदाणः प्रस्तण समसादयच्छयानं जिविमुदितम् ।
सहस्राण्यसिषासगवा मृपिस्त्वोतो दखवे वृकोम् ॥
इन्द्रो विदेत मुं स्तुपो४म् ॥ १२
य उक्थेभिर्न विन्धत चिकिय पिचोदनः ।
इन्द्रं तम छा वद नव्यमा मत्यविष्यन्तं न भानसीम्॥
-

·॥ वालखिल्यशस्वम् ।
यस्य त्वमिन्द्रस्तोमेषु चाकनो वाजे वाजिञ्छतक्रतो।
तं त्वा वयं सुदुर्घा मिव गोटुहो'जुहूमसि श्रवस्यवोइम् ॥
त मतये हवामहो४म ॥ १३
य उक्था केवला दधे यः साम धृषितापिवत् ।
यस्मै विष्णुस्त्रीणि पदा विचक्रम उपमित्रस्य धर्मभाश्म॥
यस्मा अर्क सप्तशौर्षाण
मानूचा
स्त्रिधातु मुत्तमे पदे।
स वि१मा विशा मुवनानिचिक्रददादिजनिष्टपौंस्यो३म्॥'
जेतार मपराजिताम् ॥ १४
यो नो दाता वसूना मिन्द्र तं हूमहे वयम् ।
विद्मा यस्य सुमति नवीयसी गमेम गोमति बजाइम्॥
यस्मै त्व' वसो दानाय महसे स गयस्पोप मिन्वति ।'
वस्यवो वसंपतिं शतक्रतु' तोमैरिन्द्र हवामहो३म॥'
स नः पर्षदतिदिपोष्टम् ॥ १५
यो नो दाता स नः पिता महाए उग्र ईशानकृत् ।
अामन्नुग्रो मघवा पुरुवसुरिश्वम्य प्र दातु नाश्म ।
यस्मै त्वं वसो दानाय शिक्षसि स रायस्पोप मनुते ।
तं त्वा वयं मघवन्निन्द्र गिर्वणः सुतावन्ता हवामहोश्म॥
ऋतुश्छन्द ऋतं बृहो४म् ॥ १६

·t.
.
॥ ऐतरेयना झणजोड़पतम् ।।
कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषे ।
उपोपेन मघवन् भूय इन्न, ते दान दे॒वस्य॑ पृच्चतो३म् ॥
यस्मै व मघवनिन्द्र गिर्वणः शिक्षो शिक्षसि दाशुषे ।
अस्माकं गिर उत सुष्टुतिं वसो कण्ववच्छृणुधी हवोइम ॥
स नः पर्षदतिनिधोम ॥१०
कदा चन प्रयुच्छखुभे नि पासि जन्मनी ।
तुरीयादित्य हवनं त इन्द्रिय मा स्थावमृतं दिवोयम्॥
प्र यो ननक्षे अभ्योजसा क्रिवि वधेः शुष्णं निघोपर्यन् ।
यदे॒दम्तम्भौत् प्रधयन्न दिवमादिज्जनिष्ट पार्थिवा३म् ।।
पूर्वस्य यतै अद्रिवोधम् ॥ १८
यखायं विश्व आर्यो दासः शेवधिपा अरिः।'
तिरश्चिदर्ये रुशमे पवौरवि तुर्यत् सो अज्यते रयो३म्।।
स मिन्द्रो रायो वृहतीरधूनुत स क्षोणी समु सूर्यम ।
सं शुक्रासः शुचयः सङ्गवा शिरः
सोमा इन्द्र ममन्दिपोश्म ॥
सुन या धेहि नो वसोधम् ॥ १६
प्रस्तावि मन्म पूयं ब्रह्मेन्द्राय वोचत ।
पुषोळतच वृहतौरनपत स्तोतुर्मेधा अमृक्षतोश्म॥

·॥ वालखिल्यगस्तम्।
तुरण्यवो मधुमन्त घृतश्रुतं विप्रासो अकं मानृचुः ।
अस्मे रयिः पप्रथे वृष्णं शवोऽो सुवानास इन्दवो३म॥
पूर्तिः शविष्ठ शखतो४म् ॥ २०
उपम त्वा मधोना ज्येष्ठ च वृपमाथाम् ।
पुर्भित्तम' मघवन्निन्द्र गोविद
मीणानं
राय ईमहोत्रम् ॥
नक्षन्त इन्द्र मवसे सुकृत्यया येपो सुतेषु मन्दसे ॥
या संवर्ने अमंदो यथा ऋण एवासी इन्द्र भरखोइम
नूनं तं नव्य' सन्न्यसोहम् ॥ २१
एतत् इन्द्र वीर्य गीर्भिर गन्ति कारवः ।
ते स्तोभन्त जर्ज
मावन् घृतश्रुतं
पौरासी नक्षन् धीतिभोइम् ॥
य आयुं कुत्ममतिथिम्ब मर्दयो वावृधानो दिवेट्वेि ।
व त्वा वयं हर्यश्वं शतक्रतु' वाजयन्तो हवामहाश्म ॥
प्र भो जनस्य वृत्रहो४म.॥ २२
आ नो विश्वेषां रस मधुः सिञ्चन्त्वयः ।,
ये परावति सुन्विरे ननेष्वा ये अक्तिीन्दवोरम ॥
पृषा विष्णुपनं में सरस्वत्यवन्तु सप्त सिन्धवः ।
।

·॥ ऐतरेयवाकोड़पनम् ॥
आपो वातः पर्वतासो वनस्पतिः
शृणोतु पृथिवो हवो३म् ॥
समन्येषु बवावहोम ॥ २३
आ नो विश्व सजोषसो देवासो गन्तनोप नः ।
वसवो रुद्रा चबसे न आगमखन्तु ममतो हवोम।
विश्वा देपांसि नहि चाव चा कृधि विश्व' सन्वन्त्वा वसु।
गौटेपु चित्त मदिरासो' अंशवो यत्रासोमव ढम्पसोयम्।।
गुरो यो गोपु गछतोहम् ॥ २४
इन्द्र नेदीय एदिहि मितमेधाभिरुतिभिः ।
पा शन्तमगनमामिरमिष्टिभिरा स्त्रापे स्वापिाश्म, ।।
पानिपते नृपते त्व मिधि नो वाज आ वति सकती।
पोतो होनाभिस्त देववोतिभिः ससांसो विखिरी३॥
संगा सगेवा पायाधम ॥ २५
यदिन्द्र राधो पति ते माघानं मघयतम ।
नन ना बाधि सधमाद्या वृध भगा दानायं युवको३म्।।
पाधितरं सतिपिपणिं कृधि प्रनाम्नाभगमः।
प्रम. सिंग गपीमिय । उधिनः
मन पुनत पानुवाइम.॥

·। पालखिल्ययम्तम् ।
३१
एवा होवैवा हि देवोठम ॥२६
यस्तै साधिष्ठोऽवसे ते स्वाम भरेपु ते।
वयं क्षेत्राभिस्त देवहूतिभिः ससांसो मनामहोत्रम् ॥
वयं त इन्द्र स्तोमेभिर्विधेम व मम्मा शतक्रतो ।
महि स्यूरं शंशयं राधा अयं प्रस्करवाय नि ताशयो३म् ॥
आयो सन्याय मन्यवोधम् ।। २७
सन्ति कार्य आशिष इन्द्र आयुजनानाम् ।
अम्मानक्षस्व मघवन्नुपावस
धुक्षस्व पिप्युषी मिपाश्म॥
अह' हि ते हरिवी ब्रह्म'वाजयुराजिं यामि सदातिभिः।
वामिदेव तमसे समश्वयुगयुर मथीनो३म् ।।
उपो मन्याय मन्यदोधम् ॥ २८
.
(अथ वालखित्यानां यथापाठ' शंसनम् *)
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विदे।
यो जरितृभ्यो मघवा पुरूनुः सहस्त्रेणेव शिवताश्म॥
* ऐ. भा. भा० ३४७ ४. १ पंहितो द्रश्यमा

·4
। ऐतरेयवान पकोडपत्रम् ॥
शतानीकेवप्र जिगाति
धुष्णुया
हन्ति वृत्राणि दाशुषे ।
गिरेरिव प्र रसा अण्ण पिन्विरे दत्राणि युसभीजसोयम्।।
आ त्वा सुतास इन्दवो मदा ये इन्द्र गिर्वणः ।
आपो नु वजिन्नन्वोक्यं सरः पुणन्ति शूर राधसोश्म् ॥
अनेहस' प्रतरणं विवक्षणं मध्वः स्वादिष्ठ मौं पिव ।
आ यथा मन्दसानः किरासि नः प्रक्षुद्रेव त्मनाधृषोइम्॥
आ नः स्तोम मुपं द्रवद्वियानो अप्वो न सोटभिः ।
यं ते खधावन्खदयन्ति धेनव इन्द्र कण्वेषु गतयो३म॥
उग्र' न पोरं नमसोपं सेदिम विभूति मक्षितावसुम् ।
उद्रीय वजिन्नवतो न सिञ्चते क्षरन्तौद्र धीतयोश्म ॥
यह नूनं यहां यन्ने यहां पृथिव्या मधि
अतो नो यज्ञमाशुभिर्महेमत उग्र उग्रेभिग गहोम ॥
अनिरासो हरयों ये त आशवो वाता इव प्रसक्षिणः ।
येभिरपत्यं मनुपः परीयसे ये भिर्विश्व' खट्टयो३म ॥
एतावतस्त ईमह इन्द्र सनब गोम॑तः ।
यया प्रावी मघवन्मध्यातिघि यघा नीपातिथिं धनोईम्।।
यथा कणे मघवन्नसदनवि या पक] दशबजे ।

·।
-
-
1
॥ वालखिल्यशस्त्रम् ॥
बधा मोगर्ये असनो जिश्वनीन्द्र गोमहिरण्यकोषम्।।
न सु श्रुतं सुगधस मर्चा शक्र मभिष्टये।
यः सुन्वते स्तुवते काम्यं वसु सहस्रेणेव महतोक्म् ॥
शतानीका हेतयो यस्य टुष्टग इन्द्रय समिषो महीः।
गिरिनभुज्मा मघवत्सु पिन्वते यदों सुता अमन्दिषोत्रम्
यदी सुतास इन्दवो ऽभि प्रिय ममन्दिषुः ।
आपो न धायि सवनं मा वसो टुघा वोप दाशुषो३म्
अनेहसं वो हवमान सूतये मध्वः क्षरन्ति धौतयः
आ त्वा वसो हवमानास इन्दव उप स्तोत्रेषु दधिरो३म्
आ नः सोमे खवर या नो अस्थो न तोशते ।
यं ते स्मदावन्खदन्ति गूर्तयः पौरे छन्दयसे हवो३म्
प्र वीर मुगं विविचिं धनस्य तं विभृति राधसो महः ।
उद्रीव वजिन्नवतो वमुत्वना सदा पौपिय दाशुषो३म्
यद्ध नूनं परावति यहा पृथिव्यां दिवि ।
युजान इन्द्र हरिभिर्महेमत ऋष्व ऋष्वेभिरा नहो३म्
1
-
-
।
1
--

·--
-
--
-
॥ ऐतरेयवाह्मणकोडपत्रम् ॥
यथा सोमं दशशिप्रे दशोण्ये स्यूमरश्माबजूनसो३म् ॥
य उक्था केवला दधे यः सोमं धृषितापिवत् ।
यस्मे विष्णुस्त्रीणि पदा विचक्रम उप मित्रस्य धर्मभो३म्
वस्य त्वमिन्द्र स्तोमेषु चाकनो वाजे वाजिञ्छतक्रतो।
त त्वा वयं सुदुघा मिव गोटुहो जुहूमसि श्रवस्यवो३म्
यो नो दाता स नः पिता महाए उग्र ईशानकृत् ।
अयामन्नुयो मघवा पुरुवसुगारप्रवस्त्र प्र दातु नो३म्
वस्मै त्व वसो दानाय महसे स रायस्पोष मिन्वति।
वसूयको पसुपति शतक्रतुं स्तोमैरिन्द्र हवामहोयम् ॥
वादा चन प्र युयुभे नि पासि जन्मनी
तुरीयादित्य हवनं त इन्द्रिय मा तस्सावमृतं दिवो३म्
यम्मै त्व मघवन्निन्द्र गिर्वणः शिक्षो गिनसि दाशुषे ।
अस्मा गिर उत सुष्टुतिं वसो कम्ववच्छुएधी ध्वो३म्
शाम्तावि मन्म पूर्य ब्रह्मेन्द्राय वोचत ।
पूर्वीफ्टेतरा वृक्षतोरनूषत नौतुर्मेधा अमृक्षगोम् ॥
-

·३०
1
।
।
।
।
-
॥ वालखिल्यशस्तम् ।
समिन्द्रो रायो वृक्षतीरधूनुत संक्षीणी समु सूर्यम् ।
संशुक्रासः शुचयः सङ्गवाशिरः सोमा इन्द्रममन्दिषोइम्
उपमं त्वा मघोनाओष्ठञ्च वृपभाणाम् ।
पूभित्तम मघवन्निन्द्र गोविद मौशानं राय ईमहोत्रम्
य आयुं कुत्स मतिघिग्व मर्दयो वावृधानो दिवेदिवे ।
तं त्वा वयं हर्यश्वं शतक्रतुं वाजयन्ती हवामहो३म् ॥ ,
आ नो विश्वेषां रसं मध्वः सिञ्चन्खट्रयः ।
ये परावति सुन्विरे जनेष्वा ये अर्वावतीन्दवोयम् ॥
विश्वा पाएसि नहि चाव चा कृधि
विश्व सन्वन्त्वा वसु।
शीष्टेषु चित्ते मदिरासो अशवो यत्रा सोमस्य टम्पसोइम्
इन्द्र नेदीय एदिहि मितमेधामिरुतिभिः ।
आ शन्तम शन्तमाभिरभिष्टिभिरा खापे स्वापिभोरम् ॥
आनितुरं सत्पतिं विश्वचर्षणिं कृधि मनाखाभगम् ।
ममूतिग शचीभिर्ये त उधिनः क्रतुं पुनत ग्रानुपो३म्
।
-
1
-
-
-
-

·४०
॥ ऐतरेयवाझगक्रोडपत्रम् ।
।
।
-
-
।
-
-
दिवि सूर्यो अरोचतोयम् ॥
भूरीदिन्द्रस्य वीर्य१ व्यख्य मभ्यायति ।
राधस्ते ट्स्यवे वृको३म् ॥
शतं श्वेतास उक्षणो दिवि तागे न रोचन्ते ।
महा दिवं न तस्तभो३म् ॥
शत घेणूकृतं शुनः शत धर्माणि वातानि
शतं मे वल्वजस्तुका अषीणां चतुःशतो३म् ॥
सुदेवाः स्थ काण्वायना वयोवयो विचरन्तः ।
अश्वामो न चक्रमतो३म् ॥
आदित्साप्तख चर्किान्नानूतस्य महि थवः ।
वावीरतिध्वसम्पयश्चक्षुपा चन सन्नशोम् ॥
मानि वां भागधेयानि सिस्रत
इन्द्रावणा प्र महे सुतेषु वाम् ।
यन्ने यन्ते ह सवना भुरखयो
यस्मुन्वते यजमानाय शिवयोश्म ॥
-
।
१

·। ॥ वानखिल्यगस्त्रम् ॥ ५१: नि: पिध्वरोगेपधीराम आस्ता- । 14 मिन्द्राव्वरगामहिमान माशत। । - या सिनतू रजसः पारे अवनो ययोः शत्रु किरादेव ओहतो३म् ॥ । - , सत्यं तदिन्द्रावरुणा कुशव वा मध्व ऊर्मि टुहते सप्त वागीश्म् । ताभिर्दाश्वांस मवतं शुभस्पती यो वा मधी अभि पाति चित्तिभोम् ॥ घृतमुपः सौम्या जोरदानवः सप्तं वसागः सदन आ ऋतच या ह वा निन्द्राव्वरूगा घृतञ्चुत- तामिर्धत्तं यजमानाय शिक्षतोत्रम् ॥ अवोचाम महते सेभगाय 1 । सत्यं त्वेपाभ्यां महिमान मिन्द्रियोश्म् ।

·॥ ऐतरेयनामाणकोड़पत्रम् ॥ अस्मानिखन्द्रावरुणा धृप्तश्चुत- . 1 - खिभिः साप्नेभिरवतं शुभस्पतो३म् ॥ इन्द्रावरुणा यदृषिभ्यो मनीषां वाचो मतिं श्रुतमदत्तमग्रो३म् । यानि सानान्यसृजन्त धौरा यन्नं तन्वानास्तपसाभ्यपश्यो३म् ॥ [ पुनराहाक. ] ॥ गोसावीम् ॥ [पको दूरोइणम् ] हंसः शविषट् वसुरन्तरिक्षसो३म्। होता येदियदतिथिर्दुरोणसो३म् ॥ • पण सत्तस्पान्या प्रक् दूरोपण शस्यते । तदनुपदं ए- यम् (४५ए.). शिल्प मनानम्तर दूरोपमाम विक्षितम् । तदय माधारः। "पाप दूरोष रोहति -यारि ऐ. बा• रमा. शरए.. भा• १४ए.चरयम्।

·॥ वालखिल्यास्त्रम् ॥ नृषद वरसहतसद् व्योमसो३म् । अब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा टतोयम् ॥१० [ मईगो दूरोहणम् ।] हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षस- होता वैदिषदतिथिईरोणसो३म्। ऋषद् वरसहतसद व्योमस- ब्जा गोजा ऋतजा अट्रिना ऋतो३म् ॥३ [विपद्या दूरोहणम् ] सः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदियो३म् । पतिथिटुरोगासन्नृषद् वरसदृतसो३म् । ६ . सदन्जा गोजा ऋतजा अट्रिजा ती३म् ॥ ३ [ ऋक्शोऽनवानं दूरोहणम् ] ईसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षस- चोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्। । . प्र० स०४... ५। + "सप्तरूपा इंसवती दूरोण मितीरितम्" इति ऐ० वा. सा. मा० ३मा० ३०६८०, भा० ३५६८.चदश्यम् ।

·॥ ऐतरेयवादाणकोड़पत्रम् ॥ । 1 , । नृषद् वरसहतसद् व्योमस- ट्दना गोजा ऋतजा अद्रिजा तोयम् ॥ [पुनः त्रिपद्या दूरोहणम् ] हंसः शुचिपद् वसुरन्तरिक्षस होता वैदिपो३म् । अतिथिर्दुरोणसन् नृषट् वग्सदृतसो३म् । व्योमसदन्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतो३म् ॥ ५ (पुनरईगो दूरोहणम् ) इंसः शुचिषट् वसुरन्तरिक्षस- वाता येदिषदतियि१रोगसो३म् । नृपट् वरसदृतसद् व्योमस- दम्जा गोजा घट तजा अद्रिजा चट तो३म् ॥६ (पुन: पच्छो दूरोहणम्) ईसः शचिषट् वसुरन्तरिक्षसो३म् । होता वेदिपदतिचिटुंगेणसो३म् । नृपद् वरसदृतसद व्योमसो३म् । पन्जा गोला पटतजा पट्टिना ऋतो३म् ॥ . - 1

·॥ वालखिशस्त्रम् ।।
[ऐन्द्रावरुणी परिधानीया 0]
इन्द्रावरुणा सौमनस मह
रायस्पोषं यजमानेषु धत्तोश्म्।
प्रजां पुष्टि भूति मस्मासु धत्तं
दीर्घायुलाय प्र तिरत न आयोइम् ॥+
।
[शस्त्रसूक्तम् *
।
आ वां राजानावध्वरे वहत्या
इध्ये भिरिन्द्रावरुणा नमोमो३म् ।
वां घृताची बाह्वोर्दधाना
प्र
.
परि त्मना विपुरूपा जिगातीयम् ॥ १
* "यथेच मैन्द्रावरुण सूक्त मैन्द्रावरुणो परिघानीया -इति ऐ.
मा ३५३. ३५७ए.
t वालखिल्य कादशसक्तस्यान्तिमा ऋगियम् । सं०८.५६.७ ।
"या वा रामानाविति नित्य मेकाहिकम-दति च व्याय. औ.
सू...२.१६। तीयमवने मैत्रावरुणस्य शस्त्रशूल मिदम् । ऐ. बा.
मा० २५१४० २४ पं० तथाहीत्यादि, पुन: ३५३. ३५७ १० च दया।
+

·॥ ऐतरेय ब्राह्मणक्रोडपत्रम् ॥
युवो राष्ट्र वृक्षदिन्वति द्यो-
यौँ सेटभिररज्जुभिः सिनौथो३म् ।
॥
परि नो हेळो वरुणस्य वृज्या
।
उरं न इन्द्रः कृणवटु लोको३म् ॥ २
कृतं नो यन्नं विदथेषु चार
कृतं ब्रह्माणि मूरिषु प्रशस्तोत्रम् ।
उपो रयिर्देवजूती न एत
प्र णः स्पार्दाभिरूतिभिस्तिरेतो३म् ॥ ३
इन्द्रावरुणा
रयिं धत्तं वसुमन्तं पुरुक्षो३म् ।
म य आदित्यो अन्ता मिना-
त्यमिता शूरो दयते वसूनोइम् ॥ ४.
।
•प मिदं तमाघातम् (सं.७,५), वष पतस मा:
पशमीनु परिधानीमा १२ ए. रयम्।

·५ वानखिल्यगस्तम् ।
[ परिधानीया ]
इय मिन्द्रं वरुण मष्ट में गोः
-
।
प्रावत्तोक तनये तूतुजानो३म् ।
सुरत्नासो देववीतं गमेम
यूयं पात खस्तिभिः सदा नो३म् ॥
[शस्वान्ते पाहायः ]
उकयं वाचोन्द्राय देवेभ्यः ।
[शस्तान्ते प्रतिगरः +]
{। ओ३म् ॥
[ आगूः ]
॥ ये३ यजामहे ॥
"भूक्तान्तोता परिधदेति, अघ समान्य एव टतीयसपने
होत्रकायां परिवानीया भवन्ति" इति ऐ० ब्रा• ३भा० २४७, २५४,
३५३, ३५७ ४०
+"उषं वाचीन्द्राय देवेभ्य इत्याह शस्न कादशाक्षरम्-ति
ऐ. बा. भा. ५२, ५४ पृ०॥
"यो मियध्वर्युरेकाक्षरम्" इति ऐ ब्रा० भा० ५२, ५४ ए।
5 "ये३ यजामह इत्यामू.- इति, "बामूर्याभ्यादि:"इति
यावः श्री. सू. १०.५ ५, ।

·४८
॥ ऐतरेयब्राह्मणक्रोड़पत्रम् ॥
[शस्त्रयाज्या ]
--
इन्द्रावरूगा मधुमत्तमस्य
वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् ।
इदं वा मन्धः परिषिक्त मो
धासद्याम्मिन् वर्हिषि मादयेथोइम् ॥
[ वषट्कारः, अनुवषट्कारः]
॥ बौषट् । सोमयाग्ने वीहि वौषट् ॥
॥ इति वालखिल्यं शस्त्रं ममाप्तम् ॥
* मुखान्त श्योच्या यान्या । एषा याज्या ऐन्द्रावरणी। ऐ. बा. भा.
३५१ ४.। "यायान्तानि च शस्त्राणि" इति व्याय. श्री. ५.१०.१।
ऋ• मं०६.६८. ११। “यायान्तच प्लावयेत्' इति न्या. १.५.८।
* 'बौघडिति बघटकार: इति व्याय. थो० १. ५. १५ । रथ
एक वषट्कारः शवयाव्यान्त पाठा:! “उस्तरां वषटकारः -ति,
पाण्यावयद कारयोरतर्यविधिस्तु ऐ० ता. भा. २७, ३०४. द्रष्य ।
ऐ• त्रा० रभा० २१, २२। यावा ग्री. ५. ५.१८ प्रख्यम् ।
! "वषटकारोन्यः मर्मत्र"-ति, "तयोराही भावयेत्" इति च
यात्रा थी. पु. १.५. ७॥
1 गन प्रणितो विधारो मघायलभिनामक व्यपरावपि,श्रुती
सबिनाविति। गौ तु ऐना भा. ३५.-३५. ए. इदया।

·॥ ऐतर यालोचनम् ॥ -- व्य हालाचयामः- (१) कि मिद मैतरयं नाम १. (२) कोऽस्य प्रवक्ता १, (३) प्रत्यः सः'. (४) क: कालोऽस्य १, (५) कीरशान्या- सन् तदानीन्तगाचारयवहारविज्ञानानि ?, (६) कस्याः शाखाया इदम् १, (७) कोस्य विषयः १,(८) किसु प्रयोजन मेतस्येत्यष्टौ। अथ कि मिद मेतयं नाम ? बाग मिति ब्रूमः । किमु बाह्मण मिति? प्रवाह जेमिनि:- "शेपे नामणशब्दः" -इति (२. १. ३३.)। मन्तमागातिरितो वेदभागो बाण मिति तदर्थः। यद्यपि विचारणेदं लक्षणं युक्ततम मिति ऋग्भाष्यभूमिकादी सायगादिभिरङ्गीकृतम्, न तयाप्यर्थज्ञानाय तादृश मिति मन्यामहे वयम् ; एतल्लक्षणत एव तत्मरूपा- मतीतप्रियग्रन्यानां वेदखे विप्रतिपत्तिदर्शनाच । अतोऽय "कर्मचोदना ब्राह्मणानि"-इति (३५०) आपस्तम्बलक्षण मेवेहाययामहे। अस्ति च कर्मचोदनापरा मन्वा अपीति तलक्षणं सदोष मिति चेदव ब्रूमः, - पदार्थखरूपबोधानुपयुक्ता- निदोवनक्षतो वरं पदार्थस्वरूपवोधायोपयुक्छ सहोपलक्षण मपीति । तत्ततो यथा यजुबहुलाया यजुरसंहिताया यजुवेंदत्वं न दोपावहम् , तथैव कर्मचोदनाबहुले ऽत्र बेतरेयादी बामणव मपीति। ब्राह्मणपन्थानां वेदले विमतिपत्तयस्तु सद्धेपतो निमतार- ·ऐतरेयालोचनम् . लोचने "को इसी वेदः ?"-इतिप्रकरणे प्रकाशिता एव। ततो दयानन्दस्वामिना च ऋग्भाष्यभूमिकायां तदेव स्फुट मेवावादि। तत्र हि वेदसन्नाविचारोपसंहारे- “वोति बाहाणानां नामा- स्ति । अत्र प्रमाणम् । 'वहा वे ब्राह्मण: क्षयं राजन्यः (१० १३. १. ) -इति, 'समानार्थावती ब्रह्मन्शन्दो ब्राह्मणशम्दय'-इति व्याकरणमहाभाथे (५. १. १.)। चतुर्वेदविद्धि नाभि महर्षिभिः प्रोक्तानि यानि वेदव्यास्यानानि तानि ब्रावाणानि"--इति। इत. पूर्व मूलमावस्यास्येतरेयस्य सम्पादनमूमिकायां डा०-हम्-- महोदयेनापि मानणशब्दनिर्वचन मेवमेव सूचितम् । अस्माकन्त्वना- प्यस्ति किञ्चिद् वक्तव्यम् । तद्यथा--न हि व्रामोऽजातो"- इति (पा. ६. ४. १०१.) सूत्रे जाग्रति ब्रह्मान् शब्दाद ग्रन्थ परो माधाणशब्दः सम्भाव्यते, अतो ब्राह्मणवाचिब्रह्मशब्दानेदं निष्पन्न ब्राधणं पदम् , अपि त्वमान्मते व्राणशब्दादेव प्रोबायणि स्यान्निष्पन्न ब्राह्मण मिति । तदेवं ब्राह्मणेन प्रोक्तं यागविध्यादिबोधकं वचनं माझयम् , ताशवचनानां समूहो ग्रन्थोऽपि बामण मेव । वचनपरत्वा- देवास्य ब्राह्मणशब्दम्य लीवत्वम् । अथवा अस्वेतद बाधाए- पदं भाष्यपरम् । वेदार्यवित्तमेन ब्राह्मणेन प्रोनी यागविध्यनुस्यूतं मन्त्रभाष्य मेव व्रामाण मिति । ब्राह्मणस्य वेदत्व मुररीकुर्व- नापि सायणाचार्य स्वकण्डरवेणेवास्य मन्त्र व्याख्यानरूपत्व माभापि । तथाहि तेत्तिरीयसंहितामाप्यमूमिकायाम्- “वा- ६.प्र पस्थ मन्वव्याख्यानरूपत्वात् मन्त्रा एवादी समानाता:"- इति । यसतन मन्त्रापा हि नानाएकालतोऽपि बहुपूर्वकालजलान् जानाशाले तदर्थ प्रत्ययमंशयः सम्भाव्य एवेति वामणकाराणां ·किमिदमतरेयनाम ? प्रामणानां तदर्थकागनाय तत्तात्पर्यावास्यानाय च प्रवृत्तिः समुत्पन्ना, तत एवेमानि पैद्यकीपोतकतरेयादीनि अादिवेद- भाग्याणि सम्पन्नानीति वक्तुं युज्यत एव। तदिद मम्माभिनि- रातासोचने (ड-डी) “वस्तुतः" इत्यादिना "वेदमाप्यरूपाणि ब्राह्मणानीति" इत्यन्तेन च ब्राह्मणग्रन्याना मादिवेदभाप्यरूपत्व मेव सिदान्तितम् । यद्यप्येवं तथापि ब्रामणग्रन्थेषु सर्वत्रेव प्रधानतो यागविषय एवोपलभ्यो। तत्र यागेपु यागावदेवतामन्त्रादिषु प्रवृत्त्या- द्युत्पादनार्थाः स्तुत्यादयः स्तुत्यादिपरा आख्यायिकाय बता आख्याताः श्रूयन्ते । ता एव अर्थवादा अप्युच्यन्ते । तदम्युक्त मापस्तम्बेन-- "ब्राह्मणशेषोऽर्थवादः, निन्दा प्रपसा परततिः पुराकल्पश्च"-इति (३६, ३७ मू.) । तत्प्रङ्गसतो वहना मन्त्राणां मन्त्रांशानां प्रायोऽधियज्ञपरव्याख्यानानि, कचिदन्यान्य- विधान्यपि समानातानीति सर्वेषा मेव सार्थवादनाधणग्रन्थानां व्यागविधानार्थतेष याफल्यत इति "कर्मचोदना ब्राह्मणानि"- इत्यापस्तम्य मतं वाणलक्षणं सगच्छत एव सर्वत्रेति निरपद्यम् ॥ अथोक्त मेवार्थ मिहोदाहरणैः किश्चिद बोधयितुं यतामहे । प्रथमं तावदव दीपषीयेष्टिविहिता । सा खत्वग्निष्टोमादि- यागेषु दीक्षणार्थी भवति । यागस्विविधः इष्टि-होव-मन्त्र- भेदात् । तत्रेय मिष्टि: प्रथमविधी यागः । अस्य देवता विधानन्वे व मानातम्-- "अग्नि देवाना मवमो विष्णुः परमस्तदन्तरण सर्या अन्या देवताः" इत्यादि (ऐ० प्रा० १. १.१.)। एतैनास्य यागस्य अग्निर्विपशुश्च दे देवते ऽवगम्यते। ततो द्रव्यविधानन्वेव मानातम्- "आग्नावण पुरोडा निर्व पति दीक्षणीय वा ·४ ऐनग्यालोचनम् . मेकादशकपालम्" इत्यादि । इत उना मतदीरावान्तरबह- विधविधानाद्यनन्तरं मन्त्रदयं विहितम्- “अग्निर्मुखं प्रथमो देवताना मग्निश विष्णो तप उत्तम मह इत्याग्नाप्पशु हविषो याज्यानुवाक्ये भवतः" इत्यादि। अनयोर्मन्त्रयोः पूर्वो दीक्षा- यागप्रधानहविषः पूर्वोक्तस्य तस्य 'पुरोऽनुवाक्या' भवति, उत्तरी याज्येति विवेकः । तदेनयोः स्पष्टार्थतया, अविवक्षितविशेष- तात्पर्यतया वा विशेषतो व्याख्यानतात्पर्ये नोक्तो ऽवतीयको ; अपि यदेतदुपक्रमे “अग्निवे देवाना मवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्धा देवता."-इति देवयस्तुतिरानाता, सदेवतम्मन्सहयस्य सामान्यतम्तात्पन्वाख्यानं सम्पन्नम्। 'अग्नेः' पार्थिवस्यात्याव- मत्वम्, पृथिवीस्थत्वात् ; एवं 'विष्णो.' आदित्यस्योत्तमत्वम् , द्युस्थत्वात् ; अन्यासा वायादीनां सर्वासा मेव देवताना मेतयो- वापृथिव्योरेव अन्तःस्थत्वात् एनयोहमनेव ग्रहण मभीष्ट मित्याशयः । मन्त्रावेतो ऋग्यजुस्मामाथर्वशाखीयमंहिताखिदानी- अनलितास न दृश्येते ; कृष्णयजुस्तेत्तिरीयत्राहाणे तु यूयेते (२. ४. ३. ३, ४.), परं तत्रापि सन्ति पाठभेदाः । यौतमूत्रेऽपि हि प्रपठ्य विहितावेताविति न त्वाम्खलायनशाखीया- वम्यभिगम्यते ; अत एती ततोऽप्यन्यगाखीया विति ध्रुवम् । सोमप्रवहणीना मुचान्तु विधान मनु व्याख्यानानि चाना- तद्यथा- “भद्रादभि येयः प्रेही चन्वाह, अयं वाव लोको भद्रम्तम्मादसावेव लोकः येयान्त् , म्बर्ग मेव .तं लोकं गमयति। वृहस्पतिः पुर एता ते अस्विति, व्रक्ष वै सहस्पति. बैया मा एतत् पुरोगव मकर ण वै वनाद्रिष्यति। अथेमवस्य पर पा पृथिव्या इनि, देवयतनं वे वरं पृथिव्ये, देवयजन एवेन प्राखलायन- तानि ।

·किमिदसतरेयवाम ? ५ तदवसायति । मारे गवून पुणुहि सर्यवीर इति, हिपन्त मेवाम्मे तत् यामानं चाटव्य मयवाधतेधरं यादयति"-इनि प्रथमर्यो विधिव्याख्याने (ऐना. १. ३. २.)। एपापि मच- लिताया मुक्गाखायां नानानन्यन्यसाखीव ; तेत्तिरीयसंहिता- यान्तु यू १. २. ३. १८ ॥ ग्राहाणविषयाणां विशेषतोऽर्थ प्रतिपत्तये धन्यवान्यथा चोदाह- रामः। श्रूयते हि शक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिन्याः शाखाया पादिकपा कण्डिका- "इपे खोजे त्वा वायव स्व देवो पः सविता प्रार्पयत शेतमाय कर्मणे"-इति । शतपयवाह्मणेऽस्या मन्त्र नयामिकात्वं खोजत्य, प्रथममन्त्रस्य पर्यशाखाच्छदने, द्वितीयस्य तवेव शाख्या ताडनेन मा वमानाकवीकरणे, अन्तिमस्य रतीयम्य तु तयेव तथैव ताडनेन एकस्या गोर्वत्मतः पृथकरणे विनियोगो विहितो धाग्याताश्च ते वय एव मन्त्राः । तद्यथा- “ता माछिनत्ति- 'इपे खो त्येति। ध्यं तदाह, यदाहे खोजे खेति ; यो वष्टादग्रसो जायते तस्मै तदाह । अथ माभिवयासमकारजन्ति, स वसं शाख्योपस्पृशति- 'पायव स्थेति। अयं वै वायुर्योऽयं पवते ; एष वा इदं सर्व प्रप्याययति यदिदं किञ्च ; वर्ष त्येप वा एतासां प्रप्याययिता; तस्मादाह बायव स्थति। अथ मातृण मेकां शाख- योपस्पृशति वत्सेन व्याहत्य- 'देवो वः सविता मार्पयलिति । सविता ने देवानां प्रसविता, मविप्रमूता यत्रं सम्भरानिति ; तस्मादाह देवो वः सविता प्रायविति। 'थेष्ठतमाय कर्मण इति। यज्ञो वै सेहतमं कर्म, यज्ञाय हि तस्मादाह येष्ठतमाय कर्मग इति" इति माध्य० शत० ब्रा० १. ५. ४. १-५।

·ऐतरेयालोचनम् . तदेव मस्या मन्त्र भयामिकाया शुलज.प्रयमकगिड़काया. सविनियोग एषोऽर्थः सम्पन्न:- (१) 'इषे त्वा, अजें त्वा' वृध्ये त्वां ; छिननीति शेषः । (२) 'वाययः स्य' पवमानाः, वगेन प्रप्यायमानाः यूयं स्व ; युष्मान् समदम्जन् शाखयोपस्पृशामीति शेषः । (३) 'सविता' देवानां प्रसविता 'देव.', 'वः' युभान , यन्तं सम्भरान् , पवमानान् ‘श्रेष्ठतमाय कर्मणे' यज्ञाय 'प्रार्पयतु'; सविटप्रसूता वय मिदं याचामह इति शेष । नून मेषोऽर्थोऽधियनः, पर मेतेनैव पदव्याख्याने नाधिदेवती- यो पि सम्पदात एव । तद्यथा- “अयं वै वायुर्योऽयं पवते"। 'यः अयं पवते' सदैव पवमानो विद्यते, स एव 'अयं लगिन्द्रिय- प्रत्यक्षः, अत एवं विग्रहादिशून्यो भौतिको 'वायुः'। “एष वै इदं सर्व प्रम्याययति यदिदं विच"। 'यत् इदं किञ्च' स्थावर- जगमात्मकं जगत् , तत् 'इदं सर्व' 'एपः वे' वायुरेव 'मस्या- ययति' प्रकर्षण वर्दयति। "एप वे वर्ष ति" वायु रेव हष्टिधारा: सर्वाः मेघतद्यालयन् पृथिव्यां संवायोपस्थापयति । "एतासाम" पार्थिवीना मपां "प्रन्याययिता" वईयिता भवति । तत एवम्भून 'खा' ला वायुं "बध्ये" जानामि । “अष्टात् जर्क रस: जायते"। "तो" जर्जे- रसाय, तत एवान मुस्पद्यत इति स्पे' अन्नाय च 'ला' त्वां जानामि । "देवाना' सवेंपा मग्न्या- दीना “प्रसविता" सूर्य, ईश्वरो वा 'व:' “यन्न सम्भरान्" प्राणन हेतून युमान् 'थेठतमाय कमणे' "यनाय' प्रायनकार्य- नियोहार्य 'प्रापंयत' सदैव प्रार्पयत्येव, वय मपि 'सविध प्रभूता." एव, पम्मानिनि नेयः । एतन वायोः प्रत्यक्षत्वम्, वह तत्वम् , थत पत्र + ·किमिदसेतरेयनाम? दृष्टिद्वारा चाबहेतुत्वम् , तत आप्यायनहे नुत्वम् ; मर्यप्रमूतत्वम् , मायनरूपये उकर्मकारित्वञ्चेत्याख्यातं वायु विज्ञानम् । प्रधानतो वायुविज्ञानार्थ एव चानातो यजुर्वेदः । अतएवेतदुतम्- "अग्नि- वायु रविभ्यस्त वयं ब्रह्म सनातनम्" इत्येवमादिक मिति । यूयते चाव पर्णशाख व वसापाकरणकर्मविधाना क्षुद्र- तमेकाख्यायिका । तद्यपा- 'यन वे गायत्री मोम मापतत, सदस्या पाहरन्या अपावस्ताभ्यायत्व पर्ण प्रचिछेद। मायनेर वा सोमस्य वा राजन्तत् पतित्वा पणोऽभवत्। तस्मात् पों नाम। तद्यदेवान सोमस्य न्यलं तदिहाप्यसदिति । तस्मात् पर्णग.खया वसानपाकरोति"-इति (शत. प्रा० १. ५. ४.)। अस्यार्थ:-- 'य' यस्मिन् काले हि 'गन्धर्वनगरे' हिमालयस्य कस्ििथत् सुरम्य शिखरे ‘सोम' सोमवालीबचम् 'अञ्छ' आम 'गायत्री' काचिद् गायिका 'अपतत्' गतवती ; 'तत्' तदैव 'धाहरन्त्याः' सोमवल्लीहरणं कुर्वन्या: 'अस्था: 'अपावस्ताग्यायत्य' 'श्रवस्ता'- अवस्तात् = अधन्तात् 'अपायत्य' वियु ज्य स्थितं 'परी' पर्णाकार मेव पर्णवीज 'चिच्छेद', सा गायत्रीति शेषः । 'गाय' गायवधाः तस्या 'वा' अथवा 'सोमस्य' रानः' असंलग्न मागतं 'तत्' छिवं पर्स 'पतिवा' मूमि गवा 'पर्णः पर्णापरपर्यायः पलामो वृक्ष: 'अभवत्'। यत. पर्णत एवास्थोत्पत्तिः, तस्मात् 'पणे नाम' पर्ण इत्येवेष वृक्षः प्रसिद्धः । 'तत् तस्मात् 'प्रत्र' 'सोमस्य' सारभूत रमे 'यदेव' 'न्याय' वीर्यम् , 'तत्' इहापि पलाशोऽपि 'असत्' अस्तीति। , रतदाख्यायिकातः पञ्च पर्णविजानानि प्रतीतानि भवन्ति । पुरा नामीदिहार्य नगरीषु पलाशनो हिमवतः पृष्ठादिहानीत ·1 ऐतरेपानोपनम् इति प्रथमम् । बहुषु पलाशारण्येषु च प्राम्यते सोम इति हिती- यम् । पलाशस्य फलानि न जायन्ते, अपि पत्राकारापेव तबीजानि भवन्तीत्पपि पत्रत एवास्योत्पत्तिर्भवतीति बतीयम्। श्रत एव पत्रपर्यायशब्दाभिधेयः स पर्ण इति वा पलाश इति वाख्यायत इति चतुर्थम् । एतद्रसस्यापि सोमरसतुत्य बलकारित्व मिति पञ्च. मम् ॥ गन्धर्वाग्यां गानप्रियत्वं स्त्रीकामत्वं च संलक्ष्य, तत्र गन्धर्व- नगरे सोमानयनाय गायिकायाः प्रेरणं चालेव शतपथे ऽन्यत्र च श्रुतम् ( ३का. २प्र. २क.), तत्सर्व तत्रैव द्रष्टव्य मिति । अथ दर्शयामः कस्मिंश्चित् सूही विधातव्याप्याख्यायिवा- मातति । तद्यथा- "तायै स्वर्गकामस्य रोहेत्" इति (ऐ. प्रा. ४. ३. ६.)। ता_देवताकं टचं मूक्तं ताय म् ( ऋ: १०. १७८. १-३.), तस्मिन् 'तात्य' सूतौ ; तन मूतासनेनेति भावः । 'स्वर्गकामत्य' यजमानप्य, प्रसागतं 'दूरोहण' स्वर्ग 'रोहे', रोहण मारोहणं तत् सम्पादयेत् ; मन- का विगिति शेपः । इम मेव विधि प्रस्तोतु मानापा खल्प ख्यायिका- “तायो ह वा एतं पूर्वीऽध्वान मेत् , यवादो गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोम माहरत् ; तद्यथा वन मध्वनः पुर एतारं कुर्वीत, ताक् तत्" इति । 'तात्यः' तन्नामा कथित 'वे' एव "पूर्व': अग्रगामी सन् 'पत मध्वान' पार्वत्यमार्गम् 'ऐत्' पागमत् , दर्शयनिवेति यावद । कदा किमर्थ मित्याह- 'यत्र' यकाले 'अदः' वृत्तान्तं सम्मन्नन् । विमित्युच्यते- 'गायत्री' देवगपप्रेरिता, मानेन गन्धर्वान् मोहयित्वा सोमानयने प्रवत्ता, काचिद् गायिका नारी, 'सुपर्णः' पक्षी, नहा ( ललोपमान मिदं पदम् ), म यया तीक्ष्णदृष्टुिंतगामी स्थिरनध्यक्ष सन् खनथे - ·किमिदमतरेयनाम ? . कः? एवश्व 3 उत्पतिणुमवति, तथा 'भूला', 'सोमम्' 'बाहरत्' पाहतवतो, तत्' तदानौं 'यथा' 'अध्वन: क्षेत्र मार्गविशेषाभिनं तद्देशवासिनं काशिजनं 'पुर एतारं' पथप्रदर्शनायाग्रगामिनं 'कुर्यात', 'तादृक्' 'सत्' तार्यसनं, दूरोहणारोहणाय भवतीति शेयः। कश्यासी तत्र तादृशविजनप्रदेशे पुरुपस्ताय इत्याह "अयं वे ताक्ष्यों योऽयं पवते"-इति । 'तार्य:' खलु 'अयं' प्रत्यक्षगम्यः । 'योऽयं पवर्त' लाचप्रत्यक्षो य: सदेव सर्वत्र प्रवहति । वायोरव नामान्तरं तार्य इत्युक्तं सम्पत्रम् । स एप वायु रैव तत्र गायवधाः पथप्रदर्शको बभूवेति। तत्पथप्रदर्शकत्वञ्च वायो- गन्धवहलेनोपपद्यत एव अस्या एव दिशः सोमगन्ध आयातीति समनुभूय तत्पदेशं गतवती मेति भावः । एतेनापि किञ्चिद वायुविज्ञान मावेदितम् , वियेपतोऽभिज्ञानाय च ततः श्रुतम्-' "एप स्वर्गस्य लोकस्याभिवोढा"-इति । 'एप:' ताक्ष्यांपरपर्यायो वायुः ‘स्वर्गस्य लोकस्य अभिवोढा' मृताना मुक्ततीनां जन्तूना मातिवाहिकान् देहान् स्वर्ग लोकम् अभिवहति । खरियादित्य पर्यायशब्दो निघण्टो ( १. ४. १.) पठितः, व्याख्यालय तथा निरातोऽपि ( २. ४. २.), ततथादित्यरश्मीना मिह पृथिव्या मभिवाहकत्वेन चास्य ताय॑स्य सम्पद्यते स्वर्गलोक- वोढत्वम् । तदेव मिह सूर्य रश्मीनां वाहक एषः, अमत्रातिवाहिक- मूक्ष्मदेहवाहकश्चैप एव ; तदिदं महाविज्ञानहयञ्चैतदाख्यायिक- योपदिष्ट मिति ध्येयम् ॥ एवमादिम्य आख्यायिकाम्यो बहव उपदेशाय लभ्यन्ते ; तस एता एवावलम्बा बताः कथा अनतिप्राचीनपुराणेषु तथाविधेति- हासादिषु च स्वल्पमतीनां स्त्रीशूद्रद्दिजवन्धूनां धर्मोपदेभाय ·१० ऐतरेयालोचनम् . - कल्पिता भगवता व्यासेन, तदनुगामिभियानकैः क्रमादद्य- तनेरपि। अत एवो महाभारतोपक्रम- "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपईहयेत्” इति ( १. १. २६७.) । वस्तुतस्तु सर्वसुराग तिहासमूलीभूतो वेदिकाख्यायिकोको वृत्तान्तभागस्त सर्व एवोपमानादिमूलक: परिकल्पितोऽसत्य इत्येव सिद्धान्तित मीमांसादर्श ने। तथाहि "गुणवादस्तु” इतिनूवव्याख्यानावसरे- sभाप्येवं स्फुटं थीमदाचार्येण शवरखामिना--- "असदृत्तान्ता- न्वाख्यानम् ; मुल्यर्थन प्रशंसाया गम्यमानत्वात् । इहान्वाख्याने पर्तमाने इयं निष्पद्यते, यच हत्तान्तमानम् , यश कामिंचित् प्ररोचना हेपो वा। तब हत्तान्तावाख्यानं न प्रवर्तकं न निव- कञ्चेति प्रयोजनाभावादनयंक मित्यविवक्षितम् ; प्ररोचनया तु प्रवर्तते हेपानिवर्तत इति तयोर्विवचा"-इति ( १.२.१० मू.)। प्रदर्भितानि चेतदुदाहरणानि वहनि तवेव किञ्चिदुत्तरम् ; तत्रेक मिदं “मः (प्रजापतिः) अात्मनो वा मुदक्खिदत् ( ते० सं० २, १. १.)".-इत्याद्याख्यायिकायाः प्रसताभिप्रायव्याख्यानपरम्- "कयन्पुनरिदं निरालम्बन मन्दाख्यायते ? इति । उच्यते। नित्यः कपिदधः प्रजापतिः त्यात- वायुः, थाकागः, पादित्यो वा। 'म पागनो वा मुदक्उिदत्'-ति, सटिं, वायं, ररिमं वा । 'ता मनी प्राग्रहात्'-इति,-वेद्य ते, पार्थिपे, लीफिके वा । 'ततोऽजः' -इति, पर्व, पीजं, वोका। 'न मालभ्य (त मुपजीय) प्रजाः पगूनाप्नोति'-इति गोणाः सदाः" इति। तदेवं छिपु मूर्त सुतो न पतंयुः पौरापि तिहासामु तस्याः सा पानन कदली- वनानि ययेति, यो। या विम्ममिति याचोपदेगाय विष्णुगमर्मादिभि- निमिता काफोन कर्मयादादिकया भयानोऽपीति मुधीभिरेवाकनस्य ·कोऽस्य प्रयत: ११ मिद मिति । पौरागिवामूर्यचन्द्रमूस्थित्वादिविज्ञानानि तु सर्वाव वेदविरुवान्येवेति वेद्यं वेदविनिः खत एव स्फुटम् । तदेवं ब्रामणग्रन्येषु यामा विहिताः, तसिध्धर्धा द्रव्वदेवता- मन्वाय विहिताः, तत्र सर्वत्र प्रत्याः किधिहिज्ञानाद्युपदेशका अपि गौणमूलाः कल्पनासम्भूता श्राख्यायिकाय बघा पानाताः तत्तन्मन्त्राणां तत्तद्यागायु पयोगित्वं वर्णयितुं समासतस्तात्पर्यान्वा- स्थातुं वा व्याख्यानानि च कृतानि। ततय विध्यर्थवादास्यानपूर्वक मादिम मन्त्रभाष्यं मानण मित्येव पर्यपत्यते वाघणलक्षणम् । अस्ति चात्र ग्रन्ये तल्लक्षणं समन्तादितीद मपि वाहाणम् , चेतदेयक मिति सिद्धम् ॥ नाम्ना 1 (२) अथातो विचार्य मस्ति कोऽस्य प्रवति? महिदाम इति शुश्रुमः । तथा झारखकम्- “एतद मम वे तद् विहानाह महिदास ऐत. रेयः" इति (ऐ. डा० १.८.२.)। छन्दोगवाधणेऽप्येव मेव (५. १६. ७.)। तत्र "महिदामो नामतः, इतराया अपत्य मैतरेयः" इति शाङ्करं भाष्यम् । अप्यस्य भाष्यभूमिकायाञ्चालेखि सायणेनेवम्- "प्रकृतस्य तु ब्रामणस्थेतरेयकत्वे सम्प्रदायविद एता माख्यायिका मानक्षले। 'कात्य चित् खलु महमें बक्षाः पनरो विद्यन्ते स्म । तासा मध्ये कन्याश्चिदितरेति नामधेयम् । तस्या इतरायाः पुत्रो महिदासाख्यः कुमारः। तदीयस्य तु पितुर्भार्या- न्तरपुवेष्वेव नेहातिशयो न तु महिदासे । ततः कस्याञ्चिद यज्ञसभायां स महिदास मवज्ञायान्यान् पुवान् खोमङ्गे स्थापया- 1 ·ऐतरेयालोचनम् . काल्पिता भगवता व्यासेन, तदनुगामिभिशानक: क्रमादद्य- तनेरपि। अत एवोक्तं महाभारतोपक्रमे- "इतिहासपुराणान्यां वेद समुपयेत्”-इति ( १. १. २६७. ) । वस्तुतस्तु सर्वपुराणेतिहासमूलीभूतो वेदिकाल्याविकोतो वृत्तान्तभागस्तु सर्व एवोपमानादिमूलक: परिकल्पितोऽसत्य इत्येव सिडान्तितं मीमांसादर्श ने। तथाहि “गुणवादस्तु”-इतिनूनव्याख्यानावसरे- भाष्येवं स्फुटं श्रीमदाचार्येण शवरस्वामिना- "असदृत्तान्ता- न्वाख्यानम् ; स्तुत्यर्थेन प्रसंसाया गम्यमानत्वात् । इहान्वाख्याने पर्तमाने इयं निष्पद्यते, या हत्तान्तनानम् , यश कमिथित् मरोचना हेयो वा। तत्र वृत्तान्तान्याख्यानं न प्रवर्तकं न निव- कञ्चेति प्रयोजनाभावादनर्थक मित्यविवचितम् ; प्ररोचनया त प्रवर्तते हेपान्निवर्तत इति तयोर्विवक्षा"-इति ( १.२.१० मू.)। प्रदर्शितानि चेतदुदाहरणानि बहनि तदेय किञ्चित्तरम् ; तत्रैक मिद “सः (प्रजापतिः ) आत्मनो वपा मुदक्खिदत् (ते. सं० २. १. १.)”–इत्याद्याख्यायिकायाः प्रलताभिप्रायव्याख्यानपरम्- "कयम्पुनरिदं निरालम्बन मन्दाख्यायते ? इति । उच्यते । नित्यः कचिदर्थः प्रजापतिः स्यात्-- वायुः, आकाशः, मादित्यो वा । 'स आत्मनो वा मुदक्खिदत्' इति, बटिं, वायु, रश्मिं था। 'ता मग्नी प्राम्टलात्'-इति,-वैद्युते, आर्भिपे, लौकिक वा । 'ततोऽजः' -इति,- अन्न, वीज, वीन्हा। 'त मालभ्य (त मुपजीव्य ) प्रजाः पशूनाप्रोति'-इति गोणाः शब्दाः" इति। तदेवं छिपु मूलेषु कुतो न पतेयुः पौराणिकेतिहासातकथाः सर्वा वातेन कदली- वनानि यथेति, को या विखसिति वालोपदेगाय विष्णुगमादिभि- निमिता काकोल कासंबादादिकया अयालोऽपीति सुधीभिरेवाकलय्य .

·कोऽप्य प्रवता ! . मिद मिति । पौराणिकमूर्यचन्द्रमूस्थित्वादिविज्ञानानि तु सर्याखेव वेदविरुधान्येवेति वेद्यं वेदविद्भिः स्वत एव स्फुटम् । तदेवं वानपग्रन्थेषु यागा विहिताः, तसिध्वर्या ट्रन्यदेवता- मन्वाश्च विहिताः, तत्र सर्वत्र प्रत्यर्थाः फिश्चिदिज्ञानाथुपदेशका अपि गौणमूलाः कल्पनासम्भूता आख्यायिकाय बघ पानाताः तत्तनमन्त्राणां तत्तयागाद्युपयोगिवं वर्णयितुं समासतस्तात्पर्यावा- ख्यातुं वा व्याख्यानानि च कृतानि । ततय विध्यर्थवादाख्यानपूर्वक मादिम मन्तभाप्यं वाण मित्येव पर्यवत्यते वाधणलक्षणम् । अस्ति चाव ग्रन्ये तल्लक्षणं समन्तादितीद मपि वाहाणम् , नाम्ना चेतदेतीयक मिति सिदम् ॥ (२) अथातो विचार्य मस्ति कोऽस्य प्रवक्ते ति ? महिदाम इति शुशुमः । तथा झारखकम्- “एतद स्म वे तद् विहानाह महिदास ऐत. रेयः" इति (ऐ. आ० १.८.२.)। छन्दोगवामणेऽप्येव मेव (५. १६.७.)। तत्र “महिदामो नामतः, इतराया अपत्य मैतरेयः" इति शाङ्करं भाष्यम् । अप्यस्य भाष्यभूमिकायाञ्चालेखि सायणेनेवम्-- "प्रकतत्य तु ब्राह्मणस्येतरेयकत्वे सम्प्रदायविद एता माख्यायिका माचचते। 'कस्य चित् खलु महर्षेः बद्धरः पत्नयो विद्यान्ते स्म। तासां मध्ये कत्याचिदितरेति नामधेयम् । तस्या इतरायाः पुत्रो महिदासाख्यः कुमारः। तदीयस्य त पितुर्भार्या- न्तरसुवेष्वेव नेहातिथयो न तु महिदासे। ततः कस्याञ्चिद् यज्ञसभायां स महिदास मवज्ञायान्यान् पुत्रान् खोसले स्थापया- ·१२ ऐतरेयालोचनम् . मास। तदानीं खिन्नवदनं महिदास मवगत्येतराच्या तन्माता स्वकीयकुलदेवतां भूमि मभिसस्मार। सा च भूमिदेवता दिष्य- मूर्तिधरा सती यज्ञसभायां समागल्य महिदासाय दिव्यं सिंहासनं दत्वा तन मुपवेश्य सर्वेष्वपि सुमारेपु पारिइत्याधिक्य भवगम- व्येतद्वाहाणप्रतिभासनरूपं वरं ददौ। तदनुग्रहात् तस्य महि- दासस्य मनस: ‘अग्नि देवाना मवमः (ऐ० बा० १. १. १.) -इत्यादिकं 'स्त णुते (ऐ० ब्रा० ८.५.५.)-इत्यन्तं चत्वारिंश- दध्यायोपेतं ब्राह्मणं प्रादुरभूत् । तत अर्द्धम् ‘अथ महाव्रतम् (ऐ० प्रा० १.१.१.)-इत्यादिकम् ‘ाचार्याः (ऐ• श्रा० २. ६. ८.)-इत्यन्त मारण्यकवतरूप च ब्राह्मण माविरभूत' -इति"-इति । तथा चेतराशब्दात् “शुभादिभ्यश्च (पा. ४. १२३.)"-इत्यपत्यायें ढकि सम्पाद्य मिदं रूप मेनरेय इति ॥ 'अत्र कशिदनुमीयते, सोऽय मेतरेयः स्याद दासीपुत्रः ? अस्ति हि ब्राह्मणस्य ब्राह्मण-क्षत्रिय वेश्येतित्रिविधार्याणां तदितरस्य शूद्रस्यानार्यस्य च कन्चापरिणयेऽधिकारः ; तथा क्षत्रियस्यापि क्षत्रिय-वेश्येतितिविधयोरार्ययोः तदितरस्य शूदत्य चानार्यस्य कन्याग्रहणेऽधिकार ; एवं वेश्यस्यापि स्वजातीयाया आर्यायातदि- तराया अनार्यायाच कन्या-विवहनेऽधिकारः। तत्र सर्वेषा मेवार्य- वर्णानां प्रथम खजातीया-पाणिपीडन मेव विहितम् । किञ्च आर्यकन्धाना भयोहहने यथाविधि वैदिकमन्वादीनां व्यवहारः समुचितः, तत एव हि तेषां पत्नीलन् ; अत एवोक भगवता महामु- निना पाणिनिनापि “पत्यु! यज्ञसंयोगे"-इति ( ४. १. ३३.); इतरायास्त्वमन्त्रक ग्रहणमात्रम् अपि भरणीयत्वहेतुकं भार्यात्व , - मिति विवेकः ।

·कोऽस्य प्रवक्ता एतच सर्व भृगुप्रोतमनुसंहितादी सत्यनां विहितम्। तवाहि- "सवये दिजातीनां प्रास्ता दारकर्मणि । कामतस्त महत्ताना मिमाः स्युः क्रमशो वराः ॥ शूदेव भार्या शूट्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृता । ते च स्वाचैव राजय ताय स्वा चाग्रजन्मनः" इति (२.)। तथैवान्यत्र-"विप्रस्य त्रिषु वर्णषु , नृपतेवर्ण योईयोः । वैश्वत्य वर्षे चेकस्मिन्, पडेनेऽपसदाः स्मृताः" इति (१०. ..)। “वणं त्रयाणा मेते पट पुत्राः सवर्णापुवकार्यापेक्षया 'अपसदाः' निकटाः" इति तत्र कुल्ल कः । एया मयसदलेऽपि विजत्वं नव्याहतम् । तब तवैव--- (१०.४१.) "सजातिजानन्तरजाः षट् सता दिजधम्भिणः" इति । "पट पुत्राः दिजधर्मिणः उपनेया:"-इति च तत्र कुश कः । पुनस्ततस्तत्रेव- "यमाद् वीजप्रभावेण तिर्यगजा ऋषयोऽभवन् । पूजिताय प्रशस्ताच तमाद वीजं प्रशस्यते"-इति (१०.०२.)। यदुत "न ब्राह्मणक्षत्रिययो: शूद्रा भार्योपदिश्यते- इत्यादिषटोक्या, तबून मपरिणीतसवर्णापरम् ; सवर्णाग्रे हिजा- तीना मिति श्लोकेऽयपदस्वारस्यात्, अन्यथा पूर्वापरयन्यावरोधस्या- परिहार्य वात् ,कुल्लू कभट्टेन तत्र तथैव व्याख्यातत्वाच्च । न चान्यथा धीवरीगर्भजस्य वेदव्यासस्य विप्रल मुपपद्यते, नापि "नागिं चित्वा रामा मुपेयात्" इति (ते. सं० ५:३, ८.६.) निषेध-अतिः सङ्ग- च्छते । तेत्तिरीयारकोपि “संवत्सरं न मांस मन्नीयात्, न रामा मुपेयात,न मृएमयेन पिवेत् , नास्य राम उच्छिष्टो पिबेत् , तेज एव तत् संश्यति"-इति (५.८.४६.)। एवमादी 'रामा'-शब्दः शूद्रा- परः; सर्वत्र तथैव व्याख्यातत्वात् । विशेषतोऽत्र ने रक्तद्रष्टव्यम् । . .- - ·१४ ऐतरेयालोचनम् . माह- तथाहि- "रामा रमणायोपेयते, न धर्माय; करणजातीया"-इति (१२. २. २.)। “रामा-इति शूद्रोच्यते"-इत्यादिस्तदीया दोर्गी हत्तिचेह द्रष्टव्या। तदेवं सवर्णया: पाणिपीडनानन्तर मसवर्णाना ग्रहणे न कोऽपि दोष इति मिहान्तः । अत एव “इन्द्रस्य प्रिया जाया वादाता नासहा नाम"-इत्येतरेयश्रुताख्यानावसरे सायण “राजा हि विविधा: स्त्रियः । तलोत्तमजातमहिषीति नाम, मध्यमजातेवातेति, अधमजातेः परिहक्लिरिति”-इति (३. २. ११.)। शुताश्वेतास्तेत्तिरीवेऽप्यश्वमेधकरणे (ब्रा० ३. ८.४. ५.)। शतपथे तु "चतस्रो जाया उपक्लप्ता भवन्ति, ---महिषी, वावाता, परिवता, पालागली"-इति (१३. ८.) श्रुतम् । तदेव मैतवाद्ययप्रयाकुरेतरेयनामव्युत्पत्तित एवेतरागर्भमभू- तत्वसिद्धेः सायणाचार्योलप्रवादप्रथितयशसभापतिपत्तिहेत्वनुमानतच सिध्यत्येव दासीपुत्रत्वम् तत एव महिदास इति दासान्त मभिधान मपि विश्रुतम् ; तथा विहानित्येव विशेषणम् , न तु पिरित्याचार्य इति वेति । नम्वेव मार्याण मार्यत्वप्रतियादकाना मादिधर्माणां यागादीना विधायकस्येतस्य ब्राह्मणग्रन्यस्य प्रवचनकर्तुत्वं कथ मनायें तत्र दासीपुवे सम्भवेवामेति चेत् , अब ब्रूमः । यागादिविधायक- ब्रामणग्रन्यस्य प्रोक्त वं तु किं तुच्छम् , मन्वद्रदृत्व मपि ज्ञायते दासीपुत्रस्यापीति । तद्यया श्रुतं तावदवेव कवर्षेलू पोपाख्या- नम्- "क्पयो वे सरस्वत्यां सत्र मासत । ते कवप मेनूपं सोमादनयन् , दास्याः पुत्रः कितकोऽत्रानाथः कथं नो मध्छे दीक्षि- ने बनिधन्वोदवहवनेनं पिपासा हन्तु सरस्वत्या उदकं टेति।

·कोऽप्य प्रवक्ता १५. १.) प्रिय सर्वस्य पश्यत, मा पादिति। स बहिर्धन्बोदूढः पिपासया वित्त एतदपोनयनीय मपश्यत्" इत्यादि (२.३.१.)। तदपोनप्वीयं सूकन्तु दाशतव्यां दशम त्रिंशं द्रष्टव्यम् ॥ तत्त्वतस्तु पुरा खल्ववार्यावर्ते ये नगरवासिनः सभ्यास्तेषा मार्यलम्, ये विहावीतरागा अप्यरयाश्रिता गिरिकन्दरादिवासिनो ऽसभ्यास्तेषा मनार्यत्व मित्येव जातिहयं पार्थक्वेन वर्णनीय मासी- ज्जन्मस्थानव्यवहारादिमेदतः । तथा ह्याथर्वणिकाः किल तज्जातिय मवलखोवेव मानायन्ते (१८. १.८. "प्रियं मा क णु देवेषु, प्रियं राजमु मा लणु । उत शूद्र उतार्ये"-इति। अहो प्रशस्योऽयं तदानीन्तनः सार्वजनीनप्रीतिभावः । तदेवं तदानों यथा जानालोचन-बलरक्षण-पणनव्यवहारहेतुभिरार्याणां ब्राह्मणादिजातिभेदाः प्रचालिताः, तयेवानार्याणा मपि भार्यानु- गतत्वाननुगतत्वभेदात् हे विधं सम्पबम् । वे वनार्या अप्यार्याणा मानुगत्य माललस्विरे, त एव दासाः; तदिपरीतास्त दस्थव इति व्ययदिष्टाः। त एय च दासाः शूद्रा इति, दस्यवस्तु म्लेच्छा प्रति चाख्याताः। इत्य मिह पञ्च जातयो निष्पन्नाः । एताय पञ्च जातयो मनुष्याणा मेवेति मनुष्यशब्दपर्यायव माप्तं पञ्चजन इति । तदेव मेषु पञ्चजनेषु कर्मादिभेदत एव ब्राधणः, पवियः, वेश्य इति वय आर्याः ; दासो दस्युवेति हावनार्याविति स्थितम् ॥ अय यद्यपि जातिजन्मेति पर्यायगन्दाविति जन्मानुसारि. एयेव जातिरित्वेव सर्वसम्मतम् , सन्प्रति तदन्यथाकरणे जात्यु- छेदप्रसङ्गःस्यादिति सत्यम् ! तवापि कर्मतो जात्यन्तरतापि नास: त्यम् !। तदाहापस्तम्ब:-- "धर्मचर्यया जवन्यो वर्ण: पूर्व पूर्व वर्ण .

·ऐतरेयालोचनम् . । . मापय जातिपरिवतो"-इति, “अधर्मचर्वया पूर्वो वर्णो जघन्यं अघन्य वर्ण मापरते जातिपरिवृत्ती" इति च (२.५.१०, ११) मनुरप्याह-- “शूद्रो ब्राह्मणता मेति बामणश्चैति शूटूतान् । क्षत्रियाज्जात भवन्तु विद्याद वेश्यात्तथैव च"-इति १०, ६५ । "जातो नार्या मनाया मार्यादायाँ भवेद् गुणैः” -इति ( १०. ६७.) च मनूक्त मिह ममर्त्तव्यम् ॥ न च व्यवहारादिभिश्च जातिपरिवर्तन मदृष्टचरं काव्यम् । ततानार्यस्याप्यनार्य लाभोऽभवदपोनवीयसूकदर्ग नसामर्थ्यादिति तु इदानी मेव प्रदर्भितम् ; आयस्याप्यनार्य त्वलाभोऽपि समानत इतरेयके । तथाहि -"तस्य ह विश्वामिवस्यै कशते पुवा पासुः, पञ्चाशदेव ज्यायांसो मधुशन्दस., पञ्चाशत् कनीयांसः, तद ये ज्यायांसो नते कुशल मेनिरे, ताननु व्याजहारान्तान् वः प्रजा भनी- त एतेऽन्या: पुण्डाः शवराः पुलिन्दा मूतिवा इत्युदन्त्या बहवो भवन्ति वेश्वामित्रा दस्यूनां भूधिष्ठा:-इति (७. २. ६.)। विश्वामिवस्यास्य जम्मतः क्षत्रियत्वम् , वसिष्ठस्वधनप्रार्थनम् , तदलाभात् तच्छत पवनाशनम्, ततस्तप.प्रभावाद्वाहापवताभ इति पौराणिकी कथापि स्यादवोपयोगित्वेनादरणीया, विन्तु सा नून मामूलकल्पितेव ;-नस महर्षिः कदाप्यासीदवाणः, नापि कदापि तेन पसिठस्यपधनमार्थनं छतम् , न च तातपुननाश- स्तया विधस्य महः कथ मपि युज्यते, नेव स तपःप्रभावाद्वान पत्व मापेति सर्व मैवेद मसलत मवृतं वचः पौराणिकानाम् ; वेदमूनकलामावादंग वेदविरुदत्वाञ्चेति वेदानुगोलिनां सुविदित टेति । मेवेति दिक। प्रछते त यथाद्य प्रतीयोदीचापाध्यभारतीयानां भारतसम्म्राट- ·कोऽस्य प्रवक्ता? मेंनिकेषु विद्यमानलब्धप्रयेशत्वेऽपि वन देशीयानां योग्यवनाद्यमावत एव नास्ति प्रवेशाधिकारः, अम्ति त यांफिरिगीति अप्रसिद्वानां युरेशीयानाम् ; सयेवामिथितार्य गोणिताना मनार्याणा बुद्धि- मान्यादितोऽनुपयुक्ततयेवामा कास्त्रेष वेदग्रहणायोपनयन विधि- रभावोऽनुग्रह एव, विमियार्य शोणितानां तु वैदव्याससमानां वेद- प्रहमायोपनयनं केन वारित मिति स्फुटम् । मनुरम्याइ- "वीज मे के प्रशंसन्ति क्षेत्र मन्ये मनीषिणः” इत्यादि (१०.७०.)। "जातो नार्या मनाया मार्यादों भवेद गुण:"-इति च (१०.६७) गुपक्षणातस्तवैव । शूट्रस्य वेदाधिकारे मासात् संहितावचन मपि प्रदर्शितं स्वामिदयानन्देन-(का० सं० २५. २.)। "यथेमा वाच कल्पापी मावदानि जनभ्यः । बहाराज याभ्यां शूद्राय वार्याय च स्वाय चारगाय"-इति । नदेवं दविधे: पक्षपातदोपभारकं न कय मपीति सष्टम् ; प्रष्टच दासाना मनुपयुकमतीनां मन्वादिककं वेदानधिकारित्व- विधानामनुग्रहार्थ मेवेति । वेदाधिकारित्वानधिकारित्वप्रसङ्गादिहान्यदपि किचिद वाव्य मस्ति, ताया- भारतवर्षीयाया ममा गास्न मन्येषु यावन्तो विधिनिषेधा विदिताः, यानि च वर्णाशमधर्मयासनानि गुतानि स्मृतानि च, से: खलिमे वयं भारतवर्षीया एज शास्याः, न वन्य- देशीयाः; अत एवानं मनुना:-"अम्मिन् धर्मो खिलेनोमी गुप- दोपयो च कर्मणाम् । चतुर्ण मपि वपना माचारव गाजत:"- इति (१.१.७.)। एक्वाछामकता वाणादिनातिसञ्चा त्वम्माक मेव ; भारतादन्यत्र ब्राप्रपादयस्तयो यः शूद्राले छाय नेत्र सन्तीति तवत्यानां मानपादिमातिमत्त्वे नाचलं शूद्र यावे , ३ ·एतरयालीचनन् , नानायलं वा न किमपि सङ्गच्छते स्मशास्त्रानुसारतः। तदेव मिङ्गलण्डादिरेशानां म्लेच्छदेशत्वम्, तत्तद्देशीयानां म्लेच्छत्वञ्च न कथ मपि सङ्गच्छत इति प्रणिधानेनालोच्चम् । म्लेच्छदेशाः किलाव भारते विद्यन्त एव, ग्लेका अपि भारतीयेथे व वोचन, म्लेचा- चारायास्मच्छास्त्रविमुखाना मार्याणा मनार्यागाच भारतीयाना- गेय, न वन्यदेशीयानाम् ; तदर्मशास्त्रेषु म्लेशाग्लेविनानोप- देशाभावात्। सन्ति धन चिरादेव म्लेच्छाः, म्लेच्छदेशाः, अम्ले छानां ग्लेच्छवाक्प्रयोगादिग्लेखाचारनिधाय । शतपय- ब्राहाणे त्वसकदेव श्रुतो ग्लेच्छयब्दः (२.२. १. २३, २४.) पापिनेर्धातुपाठे लेछ धातः (भा• प० २०५.), गणपाठ उन्छादौ तरपाठः (६. १. १६०.), कात्यायनय व्याकरणाध्ययन- प्रयोजनान्याख्यानावसरे शतपथवाझणमूलकं लेिच्छा इ या मा भूम'-इति कथनम् , पतनले पस्पशायां तहाख्यानम् , मोमासा- दर्शने भार्यम्ले झाधिकरणम् (१.३.६.), मनी म्लेच्छदेशलक्षणम् (२.२३.) म्लेच्छभापादेले खश्च (७. १४८; १०. ४५; १२. ४३.), महाभारते ह्यादिपर्वणि पाण्डवानां वारणावतगमनप्रक्रमे (१४५ प.) युधिहिरं प्रति विदुरन्स म्लेच्छभापया गूढ़ोपदेश- दानञ्चेतत् सर्व तन्निदर्शन मिति ! तदित्यं महिदासस्य शूद्रागर्भजातत्वेऽपि बामणग्रन्थमवचन- गतिमत्त्वेन ब्राह्मणत्वं स्यात् सम्वातं किं तव चित्र मित्यत्रेयोपर- मामहे वय मिति एप डि महिदासोऽभूद दीर्घजीवी, नच्यते छान्दोग्यनाद्वारे "म इ पोड़मं वर्षगत मजीवत्"-इति (५.१६.७.)। पोड़गा- धिगमवर्षकानयापि जीवन मेव मनुष्याणां पूर्ण माय: 1 अतएक ·कोस्य प्रवाहा! तवैव ततः मागिमान्यपि वचनान्यानातानि- "चतुर्विगतिवर्षाधि प्रातस्सवनम्" प्रथमं वयः, वाल्प मिति यावत् । तत: "चतुथवा- रिंगर्षाणि तन्माध्यन्दिनं सवनम्" मध्यं पयः, यौवन मिति थापत् । तत उत्तरम् “प्रष्टाचत्वारिंपहर्षाणि कृतीयसवनम्" यन्त्यं वयः, वाईक्य मिति यावत् । एवं सङ्कलनया "प्रह पोड़ वर्षशतं जीवति" ११६ आयु: पूर्ण सम्पयत इत्यर्थः । न चय "शतायु पुरुयः" इति (ए. मा. २. २...)-श्रुतिविरुध्येत ; द्विशतायुर्जीविनः पुरुषस्य वेदे लोके चादर्शनात् । अतएव शतपथे पूर्याय मन्त्रव्याख्यानायैवं प्रोताम्-"शतं हिमाः (य. का• सं• २. २०.)-इति, शत वर्षाणि जीयास मित्येपेतदार। तदप्येतद ग्रुवबाट्रियेत ? अपि हि भूयांसि यताद वर्षेभ्यः पुरुषो जीवति"- इति १.८ १. १८ । एतेनावगम्यते यताद वर्षेभ्यः किश्चिदधिक मपि तत्रैव गण्यत इति । एय मपि “दशवर्षसहस्राणि दशवर्य- गतानि च । रामो राज्य मुपासित्वा ब्रह्मलोक प्रयास्यति"- इति महाकविवाल्मीक्युक्त (ग. १, १.८३.) जल्प कम्पतरुफलं न कदापि भवेन्मन्तव्यम् ; वेदविरोधादिति स्पटम् । अनेनैव मरिदामेन पारख्यकग्रन्थोप्येकः प्रोक्तः । म जि पञ्चधा विभक्तोऽधीयते । तत्र सायणाचार्येण प्रथम-दितीयवतीयां. शाना मेव तत्मोतात्वं स्वीकातम् । तथा चैतरेयभाष्यभूमिकायाम्- "तस्य महिदासस्य मनसा पनि देवाना मवमः (ऐ ब्रा० १.१. १.)-इत्यादिकं 'स्तृणु ने (ऐ० बा. ८.५.५.)-इत्यन्तं चत्वा- रिंशदध्यायोपेतं प्राधारा प्रादुरभूत । तत जई म् 'प्रय महाव्रतम् (ऐ• मा० १.१.१.)-इत्यादिकम् 'पाचार्या: (ऐ०३ पा. २.१. 2.)-मूत्यन्त मारण्यकवतरुपच बाण माविग्भूत्" इत्यु जम् । - ·ऐतवालोचनम् . .. वचन, वसवलेन, विवचन, सत्यवादितादिबहुमनु शवत्वेन, पवित्राचार वेन बगौरववन्त बावित्येवेश्वरपुत्रा इथभवन् व्यप- दिष्टास्तदेवास्माक मार्यनामनिदान मिति । महामुनिपाणिनिनाप्येकच पार्यशब्दो खः लतः "पार्यो ब्राह्मणकुमारयोः (६.२.५८.)"-इति। त इमे थार्यास्तदानी मा- दर्भविज्ञानादि-अनविज्ञानान्तवित्तमा अतिपस्या अम्यतिप्राचीना: बामणक्षत्रियवेश्येति त्रिविधाः, दम्युदामेति विविधासभ्यशूद्रतो- ऽन्याः, ईश्वरपुत्रा इति व्यपदिष्टा शासन् ; ये खल्वद्य काल- चक्रपरिभ्रमणनियमतो लुपकल्पवेदविज्ञाना विलुतैक्यबला बहि- र्वाणिज्यान्तर्वाणिज्यहीनाः सन्त एव मुमूर्षु दशापना मुहुः इसन्ती- येव जीविता इति। अथैत एव "पार्या पत्रावर्तन्ते पुनः पुनरुद्भवन्तीत्यार्यावर्तः" इत्याह च मटीकायां कुल कः (०, २२.), "मावर्तन' पुनः पुनजन्मपण मिति तदाशयः। अस्मन्मी तु जन्मान्तरवीकारेऽपि 'आर्याः' ईश्वरपुत्रा इति व्यपदिष्टा मनुष्याः यत्र 'पा' पाभिमुख्येन, प्रधानरूपेण, 'वर्तन्ते' विदान्ते, निवस- तीति स एव भूभाग आर्यावर्त:। तदेव मार्यावास पर मार्यावसः। स चार्यावासः पूर्व तावत् हिमवत्पृष्ठस्य दक्षिणभागे सुवास्तु- प्रदेश एवासीदिति गम्यते। श्रूयते वृक्मंहितायाम्-“सवात्वा अधि तुम्वनि" इति (८.२०.३०.)। व्याख्यातशेप करगंशो यारून ---"सुवासनंदी, सुख तीर्थ भवति, वर्ण मतदायन्ति" इति (8, २, ७.)। वास्तुसिभूमिः, सा खलु यस्यास्तीरे सदक, सा नदी सुवास्तुनाम। तत्तीरस्थिती जनपदयाभवत् तन्नामतः सुवास्तु- रेव। “मुवाम्बादिभ्योऽगा" इति (४.२.७२.) सूबदनादष- 4 .

·कुत्रायः सः? गम्य विदितचायं प्रटेशः पाणिनेरपीति। कनिंगहाममहोदय- मतेऽध खत्-इति 'सुवात-इति वा प्रसिद्धा नये व सा सुवाम्नः । मुबास्तवासकाले एव स्थादियमक् समानाता (५.५३. ८)- "मा वो रसानितभा कुभा मुर्मा व: सिन्धु निरीरमत् । मा वः परिष्ठात् सरयुः पुरोपिएएझे इत् सुन्न सस्तु वः" इति। प्रत्यायः 11-'अमे' अम्माक मियत् 'अनितभा' अगतप्रभावा सर्वर्तुषु प्रतिप्रभावा 'रसा' नदी 'वः' युमान् ‘मा निरीरमत्' अतिरमणस्य अत्यानन्दतो विहरणस्य बाधां जलप्लावनादिजन्यांमा कुर्यात् । कुमा' कुत्सितमभावा नदी च 'व:' 'मा निरीरमत् । 'कु नः' नदी च 'व: मा निरीरमत्' । सिन्धुः' मुसङ्गतः सिन्धु- नदोऽपि 'मा व: निरीरमत्'। ततः कुमुसङ्गत सिन्धुतः 'परिवार पास्थिता 'पुरोपिणी' सदव सजला 'सरयु:' नदी च वः' युमाकम् 'सुभं' मुखम् 'इत्' एवं 'अम्त' । एतस्मादृमन्त्राग पूर्वतनार्यावासस्य तस्य चतुस्सीमनिर्देशो- ऽपि व्यग्यते। तथा च तस्यादुज्जिहानप्रदेशीयमुवास्तुनदीतीरस्थ- मुबास्तुजनपदात् बहत्तरस्थातिप्रभावा रसा नव तदारसीमा ; प्रदानी कावुल नदीति प्रमिहा हीनप्रमावा कुमैव स्यात् तत्पथिमसीमा; तक्षशिलाप्रदेशीया सरयू रेवामीत् तत्पूर्व- सीमा (न चासोत्तरकोगनप्रदेशीया सरयूरुपपद्यते, कुभ यादि- गाइचात्, पनाने साहचर्य शापि नियामकवं मन्तव्य मेव ; पन्यथा दि रामलक्ष्मणावित्यष जामदग्न्य रुष्णाग्रजयोरन्यतर- स्थापि वोधः स्थान);प्रय कुभाया नीचे: मुसिन्धुसहम एय तहसिसीमति सम्पयते सतराम् । यदा हि मुझस्तुत: पथिमस्या दिग्यवस्थिती निपधपर्वतोऽप्य.

·२० ऐतीयालोचनम् . चतुर्थारण्यकविषये तूतम् - 'तदिदं नवसङ्ख्याकाना रचा पुरीषपदानाज प्रतिपादक ग्रन्थजातं यद्यपि कर्मकाण्डे पठितुं यु ताम्, तथाप्यरण्य एवाध्येतव्य मित्यभिप्रेत्य चतुर्थारण्यकत्वेनात पठितम्' (ऐ० ४०.१, १. १५.) इति। पञ्च ममान्तिमस्य खाश्वलायनसतसूत्रख मेवामानि तेन । इत्यं प्रथमारण्यकत्रयस्य महिदासप्रोतवम, चतुर्थम्य संहितान्तरात् सङ्गह्य पठितत्वम्, पञ्चमारण्यकस्य तत्परभववं च स्फुटम् । ऐतरेयोपनिषअन्य स्वे- तदारण्यकान्तर्गत एव ; परं तवाप्यस्ति मतान्तरता। भूटानी मैतरेयोपनिषदिति प्रसिद्धः शभाप्यादिसमन्वितो योऽयं ग्रन्यो- ऽधीयते सर्वत्र, ततोऽधिकतरः सायणसम्मतः । ननधाचाप "एष पन्याः (ऐ• २ प्रा० १. १. १.)"-इत्यादिः "प्राचार्याः- (ऐ. १० ३ श्रा० २. ६.८.)"-दूयन्तश दितीय-तीयारण्यात्मकः समग्र एव अन्य उपनिपदित्यपादि । सोऽय मेक एवैतयो महिदासो माधणः पारशवो वा, विद्यया माझएल मायास्य चत्वारिंशदध्यायात्मकस्य ब्राम्हणप्रन्यस्य तथोप- निपार्मस्यारण्य कत्रयस्य च बसूव प्रयत्तेति सिबम् ॥ - . (३) भय कुत्रत्य सः ! को जनपदस्तस्य सरेयम्य जन्मभूभिजनी येति भावः। पर ब्रूमः । एप पावत एव तव्जन्मभूरिति । तदे. सदार्यावाभिधानं न याचिदपि मंहितायां वागे या शुत मति';

·कुत्रन्य; सः१. । अनतिप्राचीनप्रन्येषु पातञ्जले महाभाष्ये, विशेषतस्तु भृगुगोशायां मनुमंहितायां तनो महाभारतादावपि छत एतानरूपादिरिय इति तनामासिदिः । तत्वतन्त्वार्याणां वासनिवन्धन मघ तबामति बार्यनामेवार्यावर्तनामवीज सुपगम्यते । पार्यशश्वस्त मंहितादी बहु बहुधा यूयते, प्रतीयते च तत्र सर्वत्रेव तदानी मिह पृथिया ठजातिरेवार्य नामतः प्रसिद्देति । तद्यथा-- - "विज्ञानी ह्यार्यान् ये च दस्यवो बहिमते रन्धया शासदव्रतान"-इति ऋ. "सायाम दास मार्यं त्वया युजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता"-- इति ऋ० सं० १०. ८३, १२ । "नवदशभिरस्तुत शूद्राया. वसृज्येताम्" इति य० वा० सं० १४. ३०. १ का.। “तया मवं पश्यामि यश्च शूट्र उतार्य:"-इति अय० सं० ४. २०. ४ख० । "शूद्रार्यों चर्मणि व्यायच्छते"-इति सा• ता• वा० ५.५. १४ । तैत्तिरीयमंहिताया मप्येप पार्यशूद्रयोधर्मनिमितः कलह आम्नातः (७. ५.. ८. ८)। ऐतग्यकेऽम्याम्नान मार्यशम्दः- "अयुब मार्यस्य राष्ट्र भवति' इति ८ ५, २। निरुक्त कारः खलु यास्कोऽप्येकवार्यगव्दं व्यवहतवान् जातिवचनम् --- "विकार मस्या- यषु"-इति (२. १, ४.)। आर्यशब्दव्याख्यानश्चान्यत्र छतं तेनैवम् “प्रायः = ईखरपुत्रः" इति (६. ५. ३.)। अस्ति च 'अर्य:'-इति पदं परिपठितं निघण्टौ (२. २२.) ईश्वरनामसु, तत एवापन्चार्य प्रत्यये सिद्धात्यायं शब्द इति सम्पन्न तनिर्वचनम् । तदेव मवगम्यते,- यथा महम्मदीया महम्मदं नाम वधर्मप्रवत्तक साक्षादीव रदूतं मन्यन्ते, यया या यानाः स्वधर्मप्रचारकं खोट सावादीखरात्मजं मन्यन्ते, एव मेव पुरास्माक मपि पूर्वपुरुषा रूप- - ·२९ ऐतरेयालोचनम् , भूदार्यावासस्तदाप्ययं सुवास्तुप्रदेश एवासीत् तदीयपूर्वमी मेत्यपि गम्यतेऽपरमन्वेभ्यः। तथाहि मं० १. १०४ सूक्तं द्रष्टव्यम् । तत्र प्रथममन्त्र “योनिष्ट इन्ट्र निषदे भकारि" - इति शुत्या निषद- भ्यार्याधिकतवं गम्यते । अतएव शतपयेऽपि सुतम् - "नड़ो नेषिधः" -इत्यादि (३. ३. २. १, २.)। ततयतर्थमन्च एषः "युयोप नाभिरुपरस्यायोः प्रपुर्वाभिस्तिरते राष्टि शूर । पासी कुलियो वीरपत्नी पयो हिन्वाना उदभिर्मरन्ते"-इति । अस्यार्थ:-- 'उपरस्य' उपलस्य पर्वतस्य सम्बन्धीति यावा 'नाभिः' प्रधानाचासो योऽस्ति, तम् 'शूर' विक्रान्तः 'पायो. राष्टि.' मनुष्यराज, कथनार्य, 'युयोप' रक्षति। तद्धि नगर काले काले 'पूर्वाभिः' प्राग्वदमानाभिनदीभि 'प्रतिरते' अवमाना भवति, तत एवापद स राजा तबगरं रक्षतीत्यभिप्राय । काच ता: प्राक् प्रषहमाना नद्य इत्याह-"धनसीत्यादि। 'अनसी' सुवास्तुतः ऐशान्य दक्षिणाभिमुखी वहमाना, 'कुन्निशी' सुवास्तुतो वायव्या दक्षिणाभिमुख्येव वहमाना. वीरपत्री' सुवास्तुत आग्नेय्यां दक्षिा- भिमुख्येव वहमाना, एतास्तिनो नद्यः ‘पयो हिन्वाना:' सत्य: 'उदभिः' प्रमोदक. 'भरन्ते' माश्यन्ति, तं नामि मिति । ततः क्रमात्सुवास्तुतः प्राग्दचिणस्या मपि बहुदास्था धोकगठ- शेलसमुद्भूनां जनमुन्याथमतलवाहिनीं जन्नावी यावदार्यावासः पत एवैपा ऋगामाता (३.५८.६.)-- "पुराण मोक सख्य शिवं यां युवोनरा द्रविणं जगाव्याम्" इति । जहावी जागवीत्यनर्यान्तर मित्यम्माकम् । प्रसिद्देषा नदी भागोरध्याः शाखा विशेषैत्युत्तराखण्डेाद्यापि । जायप्रदेशस्य पुगीकम्वामान मिदं नूनं व्यमिगतं न तु सार्वजनीन मिति सम्पनः।

·कुव्रत्यः सः? ২৪ च वेदितव्यम् । जहावीतीरस्थो जावादेशः खल्वद्यतनपांच- कोरायाः प्राक्, सिन्धुतः प्रत्यक बुनार (वयु) प्रदेशतयोदक् स्थित इति विश्वकोपसम्पादको वगुदामः । एवञ्च सवास्तुसविहितेवयं जहावी इति खोततेपि न नः क्षतिः । तत एर अार्यावासः सारखतप्रदेशेषु विस्तीर्णः। इहैव बहर ऋमन्वा यजुमन्त्राः सामगानमन्वा: प्राथव णमन्त्राच समानाताः, यागविधरया वेव समुद्भनाः परिपुष्टा था; आर्यसाम्राज्यचे है व प्रथम विश्रुतम् । अतएव सवर्वेदिकग्रन्थेषु सरस्वतीनामाख्याना- दिकं बहुतेव श्रूयते । तद्यथाखलायनशाखायाम्-१. ३. १०-१२२. ३०.८; ४१, १६-१८, ६, ६१; ७.८५. १. २. ४- Bet. १-३; १.. १९. ७-८ इत्येवमादयः समालोच्याः । सदेतस्य सारस्वतादेशस्य यागभूमित्वेन प्रशंसन मप्यनेकत्र थूयते । सद्यया (३.२३. ४.)- "नि वा दधे वर पा पुथिया इळायास्पदे सदिनत्वे अहाम् । दृपदत्या मानुष आपयाया सरखत्यां रेवदाने दिदीहि" इति । अध्यार्थः । - 'डायास्य' शस्यबहुसे, अतएव 'पृथिव्याः बरे' उत्कष्टप्रदेगे हे 'अग्ने ! 'रेवत्' रेवान् धनवान हं 'वा' खा 'मा' पाभिमुख्लेन 'निदधे स्थापयामि । कश्च स: शस्यबहुल: एथिया वरः 'प्रदेश इत्याह- 'परियो', 'पापयायां', 'सर- खत्याम्' इति ; पहतीतीरत भारभ्य मरखतीतीर. यावत् विनदीतीरप्रदेशः, मर्व एव ब्रह्मावर्तः । 'मानुपे' जनपदे तादृशे वं 'दिदी' दीप्यता प्रत एवोली मनुना- देवनद्योयंदारम् । तं देवनिर्मितं देगं बनायत्तं प्रचक्षते- . - "सरस्वतीपदलो. - ·ऐतरेयालोचनम् . । ततः ततः इति ( २. १७.)। किमयं त्वां निदध इत्याह - 'अह्नां सुदिन- वाय' - इति । जोक्कालानां सुप्रभातीक मित्यर्थः । ततो यदा एष आर्यावतो बहुविस्तृतस्तदेव विसप्तनदीभिः परि-, व्यात इति वर्णित मस्या मृक्महितायाम् । तथा चाम्ति शाकल- मंहितायां दशममण्डले नवच्छ मेकं मुक्तम्, तद्धि नदीस्तुतिपर मिति नदीस्तुदिति भाष्यते, ततस्तदानीन्तनार्यावत प्रधाननदी. वर्णनञ्च लभ्यते। तस्येयं पञ्चमी ऋक्-(१०. ७५.)। "इमं मे गङ्गे यमुने सरखति शुतु ट्रि स्तोमं सचता परुष्णा । असिना मरुद्दधे वितस्तयार्जीकीये शृणोह्या सुपोमया" इति । अत्र श्रुता गङ्गा (१) नदी त्वस्महेशेऽतीव प्रसिद्धा । पश्चिमस्था यमुना (२)। ततः पश्चिमस्था सरस्वती (३)। पथिमस्था शुतुद्री (४), याद्य शतद्रुरित्युच्यते । ततः पथिमस्था पाणी, सेवेरावतीत्युता यास्ककाले (निरु. ८. ३, ५.), एतहि खैरावतीति। तत: पथिमस्था असिनी, सेव चन्द्रभागत्युचते । ततः पश्चिमस्था वितस्ता । ऐरावती, चन्द्रभागा, वितस्तेति तिसृणा मासा नीचे: सम्मिलनतो याभूदतिप्रसारा मालवदेशीय-कश्यप- पुरतः पथिमस्यां दक्षिणाभिमुखी महानदी, सेवेह मरुधेति पञ्चमी (५) । अपि तस्येव कश्यपपुरतः प्राक्प्रवाहिता या शुतुद्री (शतदुः) पूर्व मिह वर्णिता, तस्या एव शतद्रोहपरिष्टात् पशिम- पार्वतः सङ्गता च प्राचीनतमा प्रार्जीकीया (६); उरुचिरेत्य. प्यस्याः प्राचीनतरं नाम, इय मेव विपाडिल्युक्ला यास्ककाले (निरु. ८. ३. ५.), विपागा-नामिका पेय मिदानीम् । ततोऽपि पयिमस्या सुपोमा (७), येयं तक्षगिलानामप्रदेशानिनगामिनी मिन्धुमगता । एता एव मा नद्यो यावत् भागेषु प्रवान्ति, तावनिक ·कुवल्य: मः? प्रदेशः सप्तनद इति सप्तसिन्धुरिति वा स्वायते । सिन्धुयेह नदी- पर्यायः । तासु गङ्गायमुने विहाय या. पाच नद्यी यावन्तु भूभागेषु प्रवदमानाः सन्ति, स एव पचनद इति, मारस्वतप्रदेग इति चेति सद्धेयः । ऋक्संहिताया मन्च मेकं (३. २३. ४.) प्रदय यदिह वर्णितो ब्रह्मावत प्रदेग, ततः परम्तादेप एवं प्रदेश: पुण्य- भूरिति परिगरखने। तया हि मनुसंहितायाम् - “कुरुक्षेत्रन मन्याय पञ्चानाः शूरसेनकाः । एप बर्पिदेशो वै नावादनन्तर"-दति (२. १८.)। वर्णित एप ससनदप्रदेशः सिन्धोः पूर्वपारस्थः ; एवं सिन्धीः पशिमपारस्थोऽपि विद्यतेऽपरः मानदप्रदेश । स हीदानी मार्या- वाद वहि तो प्यासीत् पुरा पायावत्तान्तर्गतः । अतएव साज- ताया मित उत्तरं पठया मृचि तत्म्याना मपि समानां नदीनां वर्णनं यूयते । तथाहि- “वटामया प्रथम यातवे मजू सुमावा रसया खेया त्या । वं मिन्धी कुभया गोमती कुमु महत्त्वा सरर्थ याभिरीयमे ॥" इत्यस्मिन् मन्ते दृष्टामा प्रथमा, सुमनुः दितीया, रसा तृतीया, ज्वेती चतुर्थी, कुभा पञ्चमी, गोमती पटी, मेहबुबुता क्रुमः सप्तमी। इमाः सवी एव सप्त नद्यो मध्यहिमालयोन्पन्नस्य पूर्व पशिमाभिमुखगामिनः पश्चात् दक्षिणप्रवाहिन ममुद्रगस्य मिन्धु- नदम्य पशिमस्या पूर्वदविवाभिमुखं त्यन्दन्त्य. सन्यन्यनामतः । वेदानी चित्रनगतः प्राग वहमाना पाकोर प्रदेगीया बावयवा नयेव स्याम् 'टटामा'; 'सुसत्तु' इति स्याम्तानामान्तरम्, यदय स्वादित्युच्यते । 'रमा' लिहापि पूर्ववर्णितेव (२३ पृ० १६ पं.); 'ती' स्यादयतन-डेराइम्पादनखा-प्रदेगतनदाहिनी अर्जुनी; , ·+ ऐतरेयालोचनम् . "कुभा '= काबुल् ; 'मः' वर्ण-प्रदेशवाहिनी कुरम् ; 'गोमती' सम्पति गोमलिति प्रसिद्धा । एताः . हष्टामाचा: नद्यः, सप्तव साक्षात् परम्परया वा मिन्धसङ्गताः ॥ तदेवं चित्रलपदेशतः प्राक्, वेलुचिस्थानादित छुई च यावत् . पश्चिमोत्तरस्यां य आसीत् सुविस्तीर्णः,पुरातन आर्यावर्ता यः स एप एव पश्चिम-समनदादेश इति वक्तुं युज्यते । किवं यथा पूर्वसतन नदान्तर्गतः पञ्चनदप्रदेशस्तयेव पश्चिमसप्तनदान्तर्गतः (आफगान्) . पञ्चकोरप्रदेशोऽपीति । यतो . गान्धारस्यार्यावर्तान्तर्गतत्वं सतरां सम्पवम् ।. ततः सङ्गच्छतें “गन्धारीणा मिवाविका (ऋ? सं. १. १२६. ७.)"-इति संहितावचनम्, उपपद्यते च "नग्नजिते गान्धाराय (ऐ० ब्रा० ७. ५. ८.)"-इति ब्राह्मणवचनम्, तथा "साल्वेयगान्धारिम्याञ्च ( ४. १. १६८.)"-पति पाणिनिवचनश्च । कुरराजतराष्ट्रपत्नी दुर्योधनादिबहुपुत्रप्रसपिनो .गान्धारी तु भारतमसिडेव । वर्ण प्रभृतीना मायुधजीवित्वेन वर्णनच पाणिने- ट्रष्टव्यम् ॥ एतयोः पूर्वापरसप्तनदप्रदेशयोमध्ये मध्यहिमयसमुद्भयोऽयाक् प्रवण: समुद्रान्त: प्राचीनार्यावर्त द्विधालदतिप्रबल: सीमदण्ड इवेप सिन्धुर्नामेको नदोऽद्यापि राजते । तस्यास्य सिन्धोरतिदूरपथिमस्या मत्यु सरस्याश्चान्यासां समानां नदीनां विद्यमानतापि यूयते ; तदस्यैव नदीस्तुरसूतास्य सामा- टम्यो चोः समालोचं मप्रणिधानम्। ताखेका 'जर्णावती', स्यादेपा कैलाशनिमस्थोणांप्रदेशीया ; हिरण्मयी, वाजिनीवती, सौलमावतीत्येता अपि तिनः स्युरत्युत्तरस्या एव ; 'एनी' नदी तु निय बेलुचीस्ताने प्रमिव ; तया चित्रा च चिवसादगत पागत्य ·कुवत्यः स १ कुभायां मिलिता; 'ऋजीती' अपि स्यात् तसमीपवाहिनीति सम्भाश्यते । एनदु रात्रिसप्तनद्यपेक्षया सिन्धानंदस्य प्राधान्यं च वर्णित तत्रैव सूने प्रयमम् । तद्यथा तत्सूत्रीयप्रथमः पराई एष:- “म सम-सप्त वेधा हि चक्रमः प्र सत्वरोणा मति मिन्सुरोजसा" प्रत्यार्थः । - 'भायः' नद्यः 'सप्त सप्त' भूत्वा 'वेधा' विधा विण्यः सत्यः 'प्रचक्रामः' मावहन् प्रवहन्ति, अमिनार्यावत्त; सिन्धो: पूर्वस्यां सप्त, पश्चिमम्यां सप्त, उत्तरस्याञ्च मलेति । तासा 'मृत्वरीणां' एकविंशतिसयाकाना नदीनाम् 'भोजसा' बलेन 'अति' अतिशयितः एको नदः 'सिन्धुः । तामा मेव विमप्तनदीनां पुत्र इव राजेय च सिन्धुर्वर्णितस्तव चतुर्थ्या मृचि-~- "अभि वा सिन्धो शिशु मित्र मातरी वाथा पंन्ति पयमेव धेनवः । राजेव युवा नयसि व मित् मिची यदामा मयं प्रयता मिनमसि"-इति । ६ प्रस्यार्थः ।-- है 'सिन्धो' ! 'मातरः शिरा न () मा नया वा प्रभ्यन्ति' त्वां पयः पाययितु मिवाभितो गच्छन्ति, 'पयसा' युद्ध: 'वायाः धेनवः' सुगब्दकारिखो चिरप्रसूता गाव 'वं' 'युवा' बुहकारी 'राजा इव' इमो पूर्यापर- नदीससकी मिची' सेनानिगाविव नियसि इत्' मेरयस्येव ; 'यत्' यतः 'पासां प्रवतो' प्रवक्तीनां नदीनाम् 'अपम् इनसि' भनगा भवधि, प्रत इति भावः ।

·ऐतरेयालोचनम् . . . अन्यत्र चाव संहितायां विसप्तनदीनां श्रवण मस्ति । तथा -"त्रिः सप्त सत्रा नद्यः"-उति ऋ. सं. १०.६४.८॥ तत्त्वतस्त्व तत्तिप्तानदीपरिवतः सिन्धुमध्य एवासीत् पूर्व- कालिक: धावतः। अत एवेतर के युतम् --- “यस्तेजो ब्रह्मवर्चस मिच्छत्- प्राइस इगत्, योऽवाद्य मिच्छेत्.-. दक्षिणा म ध्यात्, यः सोमपीथ मिझोत्०-० उदङ्स इयात्"- इति (१. २. २.)। प्रागादिदिकशब्दाथ कच्चिदवधि मपेजन्ते, कुत: मागित्माद्याकाहायाः सर्वत्रोपजायमानत्वात् । तदव आर्या- वर्तीयसिन्धुमध्ध मेवावधि मन्यामहे, तस्मात् सिन्धुतः प्रागि- न्यादिस्वीकारेणेव तेजस्वादिसिडुपपत्तः। तया च मिन्धोः प्रारदेशेषु सरस्वत्यादितीरभूमिषु यज्ञानुष्ठानबाहुल्यतेस्ते जस्त्व- ब्रह्मवर्चस्त्वयोर्लाभः समुपपद्यते ; शतद्रुसद्मसिन्धुतो दक्षिणस्यां हिमप्राचुर्याभावात् तापप्राबल्यात् भवत्येव प्रचुरयस्योत्पत्तिः ; सिन्धुत' पश्चिमस्या मरण्यप्राचुर्यात् तव पशुलाभ: सम्भाव्य एव, शतद्रुसिन्धुसङ्गमादुत्तरस्या मतिमेत्यात् सोमस्य च शीतप्रभवत्वात् बल्लीसोमम्य लाभः, शारीरसोमस्य च वृद्धिर्भवेटेवेति । तदिथ मतिप्राक्तनार्यावर्त स्थायं सिन्धुमेरुदण्ड श्वासीदिति प्रतीयते । इत एव सकारादेई फाराा चारणकद्धिः पाश्चात्यैरिदं भूखण्डं सिन्धुस्थान मिति वक्तव्ये हिन्दुस्तानित्युच्यते । किचान सिन्धुसङ्गतातिविक्रान्ता यासीनदी रसेति विशुता, हितीयनदीसप्तके उत्तीयेति च वर्णिता, मैवासीत् तदानीन्तनार्या- वासस्योत्तरसीमति गम्यते । धनुकान्त मिदं शौनका- चार्यण--'किमिच्छन्ती पणिभिरसुरेनिगूढ़ा गा अन्वेष्टु सरमां देवगनी मिन्द्रेग प्रहिता मयुग्भिः पश्यो मितीयन्त: मोचुः, स तथा ·. कुत्रत्यः म: ? तान् युग्म.नयाभिरनिच्छन्ती प्रत्याच?"-इति। तस्यैतम्ये मायणकतं भाष्यम् -- “इन्द्रपुरोहितस्य वृहस्पतिर्गोधु बलनामो- सुरस्य भटः पणिनामकरसुरैरपत्य गुहायां निहितास सतीमु बहम्पतिप्रेरितनेन्द्रेण गवा मन्वेषणाय सरमा नाम देवशनी प्रेपिता। सा च महतों नदी मुत्तीर्य बलपुरं प्राप्य गुप्तस्थाने नीतास्ता मा ददर्श। अथ तस्मिन्नन्तरे पणय इदं वृत्तान्त मव. गञ्चन्त एनां मित्रीकहूं संवाद मकुर्वन् । तत्र प्रथमटतीयाद्या अयुशोऽन्त्यावर्जिताः पणीनां वाक्यानि,०-०, द्वितीयचतुयाद्या युज एकादशी च पट् सरमाया वाक्यानि"-इति । वस्तुतोऽत्र पपयः-- वणिजः, सार्थवाहा इति यावत् ; “पगिर्वणिम् भवतीति (२. ५. ३.) नेरुतात्। असराः -बलवन्त. (निरु० ३. २. २.)। नून मेरी इह आर्येतरा एव युद्धान्ते। सरमा देवशुनी दिव्यगुणोपितास्तवामिका सुशिक्षिता कुमुरी; बनपुरीस्था गुहा त नून मार्यशासनादहिस्था ; तथाचानार्य रपद्वता पार्य. कुकुरीसन्धानेन युनतथा इन्येवान सारम्, सर्व मन्यत् राजनैतिक कान्यम् । तदिदं काव्य मकसंहिताया दशमे भगइले एकादशभिः ऋग्भिवणितम् (१०. १०८, १-११.)। तस्वादिमैया- "कि मियन्ती सरमा प्रेद मान दूरे घना जगुरिः पराः। कामे हैतिः का परितकापासीत् कयं रमाया पतरः पयांम" गाव: -इति। तदिन्यं ब्रायने, या खत पूर्य सुवास्तुप्रदेशस्योत्तरमीमेनि वर्णिता, मेरेयं प्रचुरोदका प्रभूतवेगा व नदी पुरासीदार्यानार्य- देगयो: मीमपति।

·३२ ऐतरेयालोचनम् . सेपा 'रसा' ऋक्संहितायां बहुगो वर्णिता । तद्यथा ८.४८.२- "गिरेरिव प्र रसा अस्य पिन्विरे दत्राणि पुरभोजसः" इति । यथा गिरेः' 'रसा.' नद्यः 'प्रपिन्विरे', 'प्रस्य पुरुभोजसः दवाणि' तथैव प्रपिन्विरे इति तदर्थः। एतेनावगम्यने रसाया: का मानिद गिरित एव समुद्भवः । अपि यया सिन्धोः पूर्वप्रदेशीय- समनदीषु 'गङ्गा' एकापि, अन्यासा मपि नदीनां निराबाधैवास्ति गङ्गेति प्रसिद्धिः ; 'सरस्वती' एकापि प्राधान्याद बद्रीना मण्य- न्यासां नदीनां वाचिका ; तथैव सिन्धोः पथिमप्रदेशीयसमनदीषु एकापि 'रसा' वहीना मन्यासाञ्ज नदीनां वाचिका भवति । किञ्च यथा, गङ्गति नदीनां साधारण नाम, यथा च सरखतीत्यपि, तथैव रसेति प। अत एव निरतो यया गङ्गाशब्दस्य 'गङ्गा गम- नात्'-इति निरुतिः कृता, यथा च सरस्वतीशब्दस्य 'सरस्वती' मर इत्युदकनाम ; सत्तेस्तहती-ति निरुक्ति: कता; तथैव रसाशन्दास्यापि 'रसा नदी, रसतेः शब्दकर्मगाः' इति कृतेव नदीसाधारणघोधिका निरुक्तिः । एव मण्येवमादिषु योगहन्य- चार्थः सर्वत्र विवक्षितः। निरुक्तकत. प्रदर्शितरसानिरुते म्तस्था नद्याः सदेव शब्दकारित्वञ्चावगम्यते । प्रदर्शिताव मन्चे 'रसाः' इति बहुवचनश्रुतस्तबहुल मपि गम्यते । हिमवत्प्ठेषु वयो गङ्गाः सन्ति, यया च सरया अपि द्वित्व मिहेव परम्तादुररीकृतम् , तथैव रसावहुत्व मपि स्वीकार्यम् । रसा- हित्वन्तु नून मडीकार्यम् ; प्रदर्शिते "हष्टामया (१०.७५. ६.)" -इति मन्वे तस्याः सिन्धुसातत्वस्य, "समुद्रं रसया सहाहु. (१०.२२. ४.)" इति मन्ते तस्या. समुद्रमगतवस्य च स्फु टाव- तथा च यथा ·कावत्यः सः? गमात् । समुद्रसङ्गता तु सा अद्यतनार्यावर्त तो बहिष्ता, खोरा- शान्-राज्यान्तर्गता 'पावेस्ता'-ग्रन्थवर्णिता, 'रहा' इत्याह विश्ल- कोषकारः। तथा चेयं रसा तदानीन्तनार्यावासस्य पश्चिमसीमेति च स्यात् पूर्वदर्शित-देवशुनीपणिसंवाद एतद्विषयको वेति । अंश मत्याद्या नवस्त्वे तदायर्यावर्तीया एवेत्यत्र किमस्ति वक्तव्यम् । "अशुमती" ऋ. मं० ८.८६. १३, १४. १५ ऋचो द्रष्टव्याः । सेवा यमुनासङ्गता, दृपहतीतः प्राक् स्थिता । "अरमन्वती" च क० सं० १०.५३.८। एपा किल घर्घरातः प्रत्यक , शतहतो बहुप्राक् , उत्तरतोऽवाग् वहमाना , विनशनप्रदेशीया। यदिह नदीपरपारगमनं श्रुतम् , तबूनं मध्येशियातः समा- गतानां पूर्वतनार्याणां वच इति जम्मनादिपाशात्यसिद्धान्तोऽनर्थको निर्मूलय ; स्थानीयार्याणा वच एवेत्यु क्त्येव तथोपयत्त: किं महतो वंयस्तम्बाल दानुकर्षणेनेति सुधीभिर्विभाव्यम्। ऋ० सं० १. १०४. १, २, ३ ऋतु वर्णिता शिका नाम नदी तु निपधदेशीयेव सम्भाव्यते। तत्प्रयमच्यव निपदनामोल्लेखदर्शनात् । क्र. सं. ६. २७. ६, ७ ऋगहते ‘हरियूपीया' 'यव्यावती' च नद्यो आफगानस्थानीये एव सम्भाव्यते । तच तवत्य-'हजारा' पदेगीया सम्प्रति हरिदिन्युथमाना नद्येव त्यात् वेदिकहरियूपीवैति । "पीवान मे मपचन्त वीरा न्युमा प्रचा अनु दीव प्रासन् । हा धेनु सहती मायारन्तः पवितवन्ता चरत. पुनन्ना" इति । अभिमन् मन्चे (ऋ. सं० १०.२०. १७.) अन्यत्र च यद ध्वन्यते अक्षा इति, तदपि स्यात् माफमानुत्तरत्र प्रहमाना 'पक्षम्' नदीति च सुवचम् । खेती नव मम्प्रत्यर्जुनीयुचत इल्युलं पुरस्तात् (पृ. २७ ५ ·३४ ऐतरेयालोचनम् । य, यते पं२४); सा हि खेतपर्वतानिर्गतेत्येव तस्यास्तथा नाम सम्पन्नम् । आग्नातञ्च शतपथे- "प्रायोन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीयोऽन्याः" इति १४.६.८.८। ऋक्संहितायां नून मेषेवामाता “पवेत्या त्या" इति १०. ०५. ६। देवयावरी नद्यपि स्यात् तच्छतगिरिप्रभवेव। तदिदं यूयते-- "उत स्या खेतयावरी"-इत्यादि ८. ३६. १८। अपि संहितायां सरयुनदी त्रिः श्रुता (४. ३०. १८; ५. २२.८; १०.६४.८.) तच सर्व- वेव सिन्धुसङ्गता तक्षशिलानामनगरीतलवाहिन्येव गम्यते । अपि वाजसने यिसंहितायाम्- "काम्पिल्यवासिनी"-इति (२३. १८.) सेषा काम्पिल्यनगरी प्रवराध्यायवचनात् दशाणं- प्रदेशतः मागिति गम्यते, अद्यापि कम्पिले त्येव प्रसिद्धा दक्षिण- पाञ्चालस्था। साङ्गायनमयपि तन्ने ऋतेऽस्ति । वहदारण्यकोतः कपिप्रदेशोऽपि ( ३. ३. १;७. १. ६. ५. १.) तत्सविहित एव । निस्तोत: कपिठलोऽप्यत्व (४. १४.)। अनतिप्राचीनपुराणेति- हासवर्सिता या वचु सीता-गौर्यादयस्तु पार्यपरिव्राजकविनाता अपि नास्मत्पूर्वतनार्याणां निकेतनभूमयः। तत्वतो या पुन द्यो हिमवत्यष्टोत्तरभागतः प्रवहमानाः प्राच्यप्रतीचोदीच्यभूखण्डगताः, ताः सर्वां एवान्यदेशीया इति ध्रुवम् ; अपि यास्तु हिमवरपृष्ठ- दक्षिणभागतः प्रवहमाना: प्रागपागभूखण्डगतास्ताः सर्वा अस्म- देगीया एव ; विन्दुसरोमानससरोरावणइदादयोप्या परिव्राजक- परिचिता अपि नामद्देशीयाः कि मत्र चिन्तनीय मस्ति । गर्यणावरसरस्तु नून मार्यावर्तीयम्। तदाहुः शाट्यायनिन:---- "गर्यणावर वे नाम कुरचेवन्य जवना सर स्यन्दने"-इति ३. सं० १.८४. १३. सा. भा. टूटष्यम्।

·कुवत्यः सः? तत्र पाणिनिस्पग्रथितं कापिशनगर मम्येतसन्निधावेव । मधुट्राचे च भवत उलटतरे, तत एव तदुदाहरणहयं दर्मितम् 'वापिशायनं मधु, कापिशायनी द्राक्षेति। श्रूयते चेष मन्त्रः (ऋ० सं० १.. ३४. १.)~~ "प्रावपा मा वृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वर्वतानाः। सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जाग्यविध मच्छान्" इति । 'प्रावे पाः' सततकम्पनशीलपत्रा, 'प्रवातेजाः' अपरवन- स्वयादिशून्ये वहुवायुयुते प्रान्तरे जनिपावः 'इरिणे' इराननाम- पारस्यदेशे 'वतानाः' अधिकतया वर्तमानाः 'बहतः' विभीटक- वृक्षा. 'मा' मा मादयन्ति । 'जाररविः' भवयितुर्जागरणहेतुः, "विभीदकः' कोठास्य मलस्य वायोर भेदनकारी, अयं 'मौजवतः' मूजयन्नामपर्वतोत्पन्नस्य सोमस्य 'भक्षः' भक्ष्योऽयः 'इव' 'मह्यम्' "अचान्' छदाति, मोहयतीति । इरिण मित्य स्व यास्कोन दिविधा व्याख्या कता- "इरिणा मृगातेरपायं भवति, अपरता अस्मादोषधय इति वा'-इति (८. १. ७.)। तयोराघोर्थ एवात्र उपपद्यते ; तद्देगीयानां हि भारतीयाना मिव पुत्रपौवादिष्वपि पिळयैतामह मृणं न सहमत इति दर्शनात् । मूबवान् पर्वतस्तु कैलाशगिरेः पश्चिमोऽद्यापि राजने। तदेव सक्संहिताकाले ईरान्-नाम-जनपदस्य चाऱ्यावीयत्वं तथा मूजवतोऽपीति स्यान्मन्तथ मिति । प्रयसंहितायाः पञ्चमकाण्डीयचतुर्दगधाविंशतितमसूकस ·ऐतरेयालोचनम् . बतीयमन्चे परुपनामजनपदस्य, चतुर्थे महाबपप्रदेशस्य, पञ्चम- सप्तमयोः मूजवत्प्रदेशस्य बतिक देशस्यापि, अष्टमे पुनर्महाउपभूज- वतोः, नवमे पुनरेव बढीकस्य, चतुर्दशे त्वन्तिमे अङ्ग-मगध-मूज- वद-गन्धारीणां च श्रवण मस्ति ; पर मुक्ता इमे सर्व एव जनपदा- स्तदानी मासत्र नार्यवासा इथे गम्यते ; न धन्वयेषु तका यापन ममीट भरेदिति। तद्यथा तचतुर्थमन्च एम:- "गन्धारिभ्यो मूजवद्भयोऽद्वेभ्यो मगधेभ्यः । प्रेयं जन मिव शेवधि तक्मानं परिदद्मसि" इति । वास्तव्येषु तका स्थापन मिटं स्यादाथर्वणिकानाम् । नन्वेयं परुप (पेगावर)देशस्य, गान्धार ( कन्दाहार )प्रदेश, पूर्व मुल मार्यावन्तिर्गतत्वं किं न विरुध्येत ? पत्र ब्रूमः । तयो- रायांवन्तिगतलेऽपि एतन्मन्वक् कालेनार्यवासवे कोऽस्ति वाध कालभेदात् सर्वसामञ्चम्यं भवेदेति । न चैव मम्यथर्व- संहिताया ऋसहितातो विभिन्न कालिकत्वं मन्तव्यं स्यात् ; मन्नाया मेव प्रकागकालपार्यस्य वीकारात् तदुपपत्तेः । सीतञ्चे- तदम्माभिनिगमालोचने (प.) 'वस्तुत एक एव वेदः-इत्यारभ्य ( पृ.) 'चत्वार एव वेदास्खयोगदयाच्याः' इत्यन्तेन, पुनः (त् .) 'यास्केन'-इत्यारभ्य (ते पृ०) 'पुरा त बत्तुकान मभि- याप्य बहुभिर पिभिनुभिरंवोचायचेरभिमाय: प्रणीता बहयो मन्चा:'-चन्तेन च । प्रदतं भूजयबाम त ऋक् मंहितायां (१०.३४. १) यूयती परं न तचापि मूजवत्पर्यनस्यार्यापासवं प्रतीयत, परी तु नवग्यमामाना मौरफमावम् । यचाय पिका यानम् -- "उदर जातो हिमाम; म प्रायोनीयम जनम्" इति इति; । इति मत्वम् ।

·कुवत्यः सः । - (५. ४. ८.), अस्मादपि तत्रत्यकुष्ठस्योत्कर्षमान' गम्यते । सोमस्यानार्याधिक तत्वन्तु ऐतरेयवाणे पि मुव्यक्तम् । एवं महावृषस्थापि मिद्धान्त: सत एव । खेतपर्वतादपि प्रतीच्यस्य वह्निकस्य तु यदार्यावासत्वं प्रतीयते "बलीक. प्रातिपीयः शुश्राव"- इयादि (शत० प्रा० १२. ३. ३.) श्रुतितः, तस्यापि कालभेदतो व्यवस्यैव स्वीकार्ग; अपि वा तस्यार्याभिजनवे च न क मपि बाध पश्यामः । श्रद्नराज्यस्य चासीत् तदानी मनायव मेव ; कुरु राजदुर्जेवनकालत एव तस्याभवदार्यावर्तान्तर्गतत्वम् । मग- धम्य त्वनार्यवासन निन्दा यूयते ऋक्संहिताया मपि । तथाहि (क्ट० म० ३. ५३. १४.)- "किं कण्वन्ति कोकटेषु गायो नाशिर दुह न तयन्ति धर्मम्" इति । निरुक्त कारण तयाख्याया मुताम्--- "कोकटो नाम देगो नार्य निवास:"-इति (६.६.४.)। कीकट एप मगधः ; अस्ति हि स्मृतिवचनम् – “कोकटेषु, गया पुण्या, पुण्या नदी पुनपुना। ध्यवनस्यायमं पुण्यं पुण्यं राजग्रहं वनम् -इति, गयादयस्त मगधराज्यान्तर्गता इति प्रसिद्ध मेवेति । तत्वतो हिमवाष्ठमध्यस्थो मूजवानाम नगराजस्तु स्यादार्य- वासोऽनार्यवासो वा, पर मासीत् पुरावोत्तरसीमति त मन्तव्य मेव । अत एव वाजसनेयिनः समामनन्ति- “एतत् ते रुद्रायसम् , तेन परी मूजवतोऽतीहि"-इति (सं० २.६१)। एतस्वैव यज़पो व्याख्यान मिदं शतपथे। तथाहि-- "प्रवमेन या अध्वानं यन्ति, सदेनए सावस मेवान्ववार्जति यव यवास्य चरणं, तदन्वत अथ परो भूजवतोऽतीहि'- वा ·ऐतरेयालोचनम् . इति (२. ६.२. १७)। तदेव सत्र मन्त्रे रुद्रनाममृत्यु- देवताया मूजवतः परपार गमनप्रार्थनात आर्यावर्तत एव दूरगमनं प्रार्थितं गम्यते । तदेव म तनपार प्यराज्यपश्चिमोत्तरस्थ शियामाइनरतः प्राक्, प्रत्यगनुगङ्गप्रदेशात, उदक् सिन्धुत्तागरसङ्गमात्, अवाक् च मूजवतशाय मार्यावास: पार्यावौ वा संहिताकालीन इति निष्पद्यते ॥ चार्यसाम्राज्यं तु इतोऽप्यन्वत्र च स्थित मित्यन्यदेतत् । तथाहि ( ऋ० सं० ७.१८.१८.)- "पावदिन्द्रं यमुना उत्सवच पाव भेदं सर्वताता मुपायत् । अज्ञास: शिग्रवो यक्षवय वलिं शीर्षाणि जमुरवानि"-इति । अस्यायः । - यः 'इन्द्रः' सम्राट 'अ' राज्ये 'सर्वताता' सर्वकम्मर भेदं राजप्रजयोविचारादिवेलक्षण्यं 'प्रमुपायत्' प्रमु- पणाति प्रच्छनीकरोति, एवं सत्वेव सर्वाः प्रजाः ‘पावत' अवति, तम् ‘इन्द्र' सम्बाजं 'यमुनाः', 'सत्सवः', 'प्रजासः', शिपवः', 'यचव:' 'च' यामुनप्रदेगादिवासिनः सामन्तराजानः 'अश्वगानि' प्रबादिवाहितानि, 'शीर्षाणि' शीपत: प्रवाहितानि 'च' 'पलिम्' उपढोकानं 'जभुः' प्रदरिति । प्रस्वा मचि युता: यामुनादयः सर्व ण्व जनपदाः तदानीनाना- यायामतोऽदाननादम्मादार्यावर्ततय यहिभूता एप स्युः। प्रवी- भयवास्ति च फिविद विधायम् । ममायाः प्रत्यक्पासिता एपेय यमुना पाया मचि युता , उत्सान्येति ? परमम्मते खन्येय । गि- जनपदोऽपि स्यान्द्रभागाप्रभयोर्धगतादन्य एवेति । पपिचा पायर्याय यावष्यको तदानी कग्दादेगायेयाप किं चिव मिति ।

·कुवत्यः सः अयग्यकाले अय मार्यावर्त आसीद य दृगायतनः, तदपि किञ्चिदवगम्यते तद्यन्यत एव । तथाहि यूयतेऽत्राभिषेकप्रकरणे -"प्राचां दिशि चे च प्रायानां राजानः०- दक्षिणस्यां दिशि ये के च सत्वतां राजानः०-. प्रतीच्यां दिशिये के च नीच्यानां राजानी देऽपाच्यानां.--. उदीच्यां दिशिये के च परेग हिमवन्त जनपदा उत्तरकुरव उत्तरमद्रा:.--. ध्रुवायां मध्यमाया प्रति- छायां दिशि ये के च कुरुपञ्चालानां राजानः सवगोशीनराणां राज्यायव तेऽभिषिच्यन्ते"-ति (८. ३. ३.)। प्रव, 'प्राचानां राजानः' इति सामान्येन श्रवणादवगम्यते न तदानों प्रायां दिशि प्रबलः कश्चिदासीत्ररपतिः, प्रत्यु तासन् 'रुद्र- राजानी बइव इति । अत एव श्रुत मवैवान्यत्र "प्राची ग्रामता बहुलाविष्टा:"-दति ( ३. ४. ६.)। सटानी माग्देशीय-पार्वत्य- जनपदो य आसीदासंहिताकालात् प्रसिदः किरातनगरादिकः तत एव सोमवल्लीनां क्रयो विहितश्चानेतरेयके- "प्राच्यां वे दिशि देवाः सोमं राजान मक्रीणन्” इति ( (१.३.१.)। तदेव पाणिन्यागमे हि वेषां कान्यकुमाहिच्छ वादीनां प्राच्यभूमौ विद्य- मानतोपलभ्यते, ऐतरेयकाले तु तेषां नगराणा मासीहा अना- विर्भाव एवति। दक्षिणस्यां तदानी मातीदेकं सत्वराज्य मेव बलवत्तमम, यदिदानों छत्रपरित्यास्यायते । तदेतत् “प्रादत्त यज्ञ काशीना भरतः सत्वता मिव"-इति ( शत. ब्रा० १३. ४. ५. २१.) गाथा. वचनशुतेरेतदेतस्यतोऽपि बहुप्राचीनतरं भरताधिकतञ्चेति गम्यते । स्याद् दोषन्ति-भरतेन तत् स्थापित मिति तश्याश्चिर मैव भरता इत्येवोयन्ते, दृष्टञ्चैतदेतरेयेगापि भरताधिक्कत मैति ।

·४० ऐतरेयालोचनम् . अतएवेहान्यत्र श्रुतम्- "तमादाप्येतर्हि भरताः सत्वना वित्तिं प्रयन्ति”-इति ( २. ४. १.) । अन्यच "तस्माडेदं भरतानां पशवः सायगोठाः सन्तो मध्यन्दिने सद्रविनी मायन्ति"-इति (३. २. ई.)। धनयोः श्रुतिवचनयोः 'आयन्ति' 'प्रयन्ति'- इति वर्तमानकालिकप्रयोगदर्शनात, 'इदम्' इल्लङ्ग ल्या निर्देशा- जावगम्यतेऽनेनैतग्येण स्वय मपि दृष्टं स्यातद्राज्य भरतवंशीय- शासनाथित मिति। तस्य च दौष्पन्तमरतस्य राज्ञः कीर्तिकथा बहुप्राचीना इत्ये वेतरेयादिषु गाथेति व्यपदिष्टा। तद्ययैतरे थे- "तदप्येते लोका अभिगीताः- हिरण्येन परीवृतान् सणाञ्चु क्लदतो मृगान् । मणारे भरतोऽददा छतं बड़ानि सप्त च । भरतस्येप दौप्पन्तेरग्नि. साचीगुणे चितः । यस्मिन् सहस्रबाहाखा बहशो गा विभेजिरे । प्रशसप्तति भरतो दीप्पन्तिर्यमुना मनु । गङ्गायां वधेऽवधात् पञ्चपञ्चागतं हयान् । वयस्त्रिंशच तं राजावान बवाय मध्यात् । दोप्पन्तिरत्व गाट्रानो मायां मायवत्तरः । महाकर्म भरतस्य न पूर्व नापरे जनाः । दिवं मत्य व हस्ताभ्यां नोदापुः पक्षमानवा" -इति (८.४.८.)। गतपयेऽप्येव मेव यूयते प्रायः- "तटेन गाधयाभिगीतम्" -रत्यादि (१३.५. ४. ११-१४.) टूरव्यम् । ती दिगि त :कमप्यासीत् सम्म राम्य मप्यास मुत्तर- भागे पर्यतपादम्पभूमिपाः 'नीया:' केचनाप्रमिवराजानम्तया ·कुवत्यः मः? दक्षियभागीयवाचा: केचन, मध्यभागे त्वरण्यभूमय एवेत्युता मिह नीयाना मपाच्याना मिति। इहेवान्यन यूयते "प्रत्यञ्चि दीर्घा- रखानि भवन्ति"-इति (३. ४. ६.), "प्रतीयोऽप्यापो बन्चरः म्यन्दन्ते"-इति ( १.२.१.) च । उदीचां तु हिमवत्य उदण्डत्योत्तर भागे आर्यावर्ताद वहिविद्य- मानावपि पार्यमित्रजनपदाविमी उत्तरमद्रः उत्तरकुरुशेति शूचेते। एवं हि गम्यते- यथैव हिमवती दक्षिणभूभागोऽय मावतों मद्रदेश-कुरुदेशान्या मासीत्तदानीं विधा । विभक्तः, तथैव हिमवत उत्तरभूभागय स मदेश कुरुदेशाभ्या मासीत् पुरा द्विवव विभक्त इति। शायर्यावर्तीयमद्रदेशादुत्तर इति उत्तरमद्र इत्यु यते सः, आर्यावर्तीयकुरुदेगादु तर इति उत्तरकुरक्षेति । अायावर्तीयप्रत्यन्तदे गेभ्यः परस्तात् ये देशा महादेशा वा सन्ति, न तेषु मन्वाधु शायनाय॑नामादिसम्भव इत्युक्त पुरस्तात् (१७ पृ० १६ पं.), तथा च तद्देशवासिना मार्यत्व मनायलं वा नेव विचार्य मस्ति; परमुनरकुरुदेशस्य नेसर्गिकसौन्दर्य स्वास्य करवा- दितः, तद्देशवासिनाच भान्तिप्रियत्व-तप.परायणत्वादिदेवस्वभाव- दर्शनात, पुखमय देवनेत्रत्व मजेयत्वञ्च । तथाच्य तरेयकम्- । "टेवक्षेत्र वेतन घेतन्मयो जेतु महति"-इति (८. ४.८.)। तेषां शान्तिप्रियत्वादिस्वभाव एवाजेयत्वे हेतुः प्रबलः । तदुत्वं महाभारतीय-सभापर्वणि चार्जुनदिग्विजये- "तांस्तु सान्त्वेन निर्जित्य मानसं सर उत्तमम् । ऋपिकल्पां- स्तथा सर्वान् ददर्श कुरुनन्दनः ॥ ४ तत एवं महा. वीर्य महाकाया महाबलाः । हारपालाः समासाद्य हटा वचन मब्रुबत् ॥ पार्थ ! नेदं त्वया शक्यं पुरं जेतुं कथञ्चन । उपा- x ·१२ ऐतरेयालोचनम् . x ॥ वर्त व कल्याण पर्याप्त मिद मञ्चुत ॥ ४ x ॥ न चापि किशिजतव्य मर्जुनान प्रदृश्यते । उत्तराः कुरुवो छते नाव युइं प्रवर्तते ॥xx ४॥ अयेह पुरुषव्याध । किचिदन्य- चिकीर्षसि। तत् प्रब्रूहि करिथामो वचनात् तत्र भारत ।। ततस्तानबवीट्राजन्नर्जुनः प्रहसचिव। यार्थिवत्व चिकीर्षामि धर्मराजस्य धीमतः ॥ न प्रवक्ष्यामि वो देशं विरुदं यदि मन्यसे । युधिष्ठिराय यत् किश्चित् करपण्यं प्रदीयताम् ॥ ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च। चौमाजिनानि दिव्यानि तस्य ते प्रदादु करम्" इति २८ अ. ४-१६ श्लो.। तदिदं महानगर सन्प्रति तीव्यदित्युच्यते, स्थौल्यवदिति तदर्थः ; एतद्देशीया हि प्रायश स्थलनासिकोदरमहा भवन्ति । अस्ति धान्यः कुण्यपः । स नूनं मेरमन्निध', 'शापिटवर्ग'- प्रभूति 'सुवीर्य'-देशान्तः, योऽय मद्यतन मेण्टपिटर्वर्गादिमाई- वीरिवान्तः। तस्य स्वगत्वेन वर्णनच महाभारतरामायणादी बहुवा नाया महाभारतीयानुशासनपर्वणि-- "पही सह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गलिम्। उत्तरान् वा कुस्न पुश्यामय- वाप्यमरावतीम्" इति (५४.१६) । पुनस्त वेव-"मेवेशिक सर्व- गुणोपपत्रं ददाति वे यस्तु नरो डिजाय । स्वाध्यायचारिता गुणान्विताय तस्यापि लोकाः कुरुपूतरेषु"-इति (५०. ३३.)। पथ यदिछ 'मध्यमायो दिमि-दति, ततो गम्यते कुरुपचा- सादयपवार एवेने प्रदेगा तदानी भासन् मध्यदेशाः, भार्या- यत्तस्य मध्यभूभागा रति यावत् । तब ध य तो यगो- देग , म एप स्यात् महाभारतादिमितः 'गिवि किशय एने 'थायां प्रतिज्ञायाम्' इति पदे तदपिगेपणे येते, तो , ·कुवत्यःमः .४२ प्रायसे पानेव मध्यापित तदानीन्तनसमाजा,मासीद्राज- भानीति। एवध कुरु-पशाल-गिवि-मीवीरप्रदेगामकमध्यदेशत पयाव प्राध्यादयो दिगोभीटा इत्यपि नानवगतम् ॥ तदेव मैतरेयकाले हिमवदक्षिणपाखनिवखं किरातजाति निकेतनं किरातनगर मेवासीत् पार्यावत यास्य पूर्वपत्यन्तः, दधि- पस्यां भरतवंशीयाधिवत सत्वद्राज्य मन्यासीदार्यावन्तिर्गतम्, परिमस्यां गिरिगिरिनदीग्रामतीमानां प्राचुर्यवर्णनात् गान्धार- देशादिभ्यः परस्तादप्यासीदावास इति गम्यते, उत्तरस्यान्तूत्तर- कुरुपा मजेयत्वेन वर्णनात् ततोऽर्वागवासीदावितरसीमेति च प्रतीयत एवेति । एकात्र चाव तम्- "त पतेऽन्धाः पुण्डा गवरा: पुलिन्दा मूतिया इत्युदन्त्या बहवो भवन्तीति" (७. ३.६.)। तत्र 'पते' इति इटं शब्दव्यवहारादतरेयकालेऽम्यासबिमा जातय इति, 'उदन्त्याः' इत्युक्त प्रत्यन्तवासिनोऽनार्या इति प गम्यते । तथापा देगाना मनार्यभूत्वाभिधानादेपा मन्तःस्थिताः प्रदेशा एवासन् तदानी मार्वभूमय इति सवचम् । अन्ध्रजातयोऽधुना दाक्षिणात्येषु प्रसिद्धा, पुण्ड इति विदानीं 'दीनाजपुर'-इति प्रन- तत्वानुसन्धिमवो वदन्ति, एवं गवरपुलिन्दमूतिवाः विन्ध्यगिरि- वासिनो ग्लेच्छजातिविशेपास्त्वद्यापि प्रायः प्रसिद्धा एव । तदेवं न तदाप्येप आर्यावर्तः प्राधा मतिविस्तृत इत्येवासमकम् ॥ अथ अ यते तद विदेषमाथवाख्यान शतपथे १ का० २. ३ ना. १.-१८ क "विदेषो ६ मायवोग्निं वैश्वानरं मुखे यभार - समाः सर्वा नदीरति ददाह सदानीरत्युत्तराद गिरे- निवति तार व नातिददाह, ताए स्म तां पुरा ब्राहाणा न तरन्यनतिदग्धाग्निना वैश्वानरेणेति । तत एतर्हि प्राचीनं बहवो ·४8 ऐतरेयालोचनम् . ब्राह्मणास्त हाचेत्रतर मिवास स्रावितर मिवावदित मलिना वेखानरेणेति। तदु हैतहिं क्षेत्रतर मिव.-. संपाम्येतहि कोसलविटेहाना मर्यादा, ते हि माथवा: ०-० स मे मुखान्निर- पादीति" इति । एतस्मादाख्यानात् व्यक्ता मभिगम्यते, विदेहनाम- मेथिलजनपदस्यानतिप्राचीनार्यभूत्वम् । परं न तदापि दक्षिण- मगधस्यावत् त्वं सम्मन्नं मन्यामहे वयम् ; अनतिप्राचीनपात- जलमहाभाष्यवर्णितार्यावर्त लक्षणतोऽपि दक्षिणममधात् प्रत्यगेवा- यावतत्वप्रतीतेः। अपीह शतपथे ( १२.८. ३. ३.) "बतिकः प्रातिपीय शयाव"-इति यवणात, तदाप्यासीद् वासोकस्यायों- वत्त व मिति च स्वीकार्यम् ॥ पापिन्यागापि पावुधजीवियाचिपपूर्वादिगणे पठिती बद्धीकः (पा० सू० ५. ३. ११७.)। “कम्बोजाम,क्" इति (या. सू० ४. १. १७५.) कम्बोजग्रहणव दृश्यते । तत्र सिन्धादिगणेऽपि पठितः कम्बोजा (पा. सु. ४. ३. ३)। गणपाठोऽपि पाणिनिनेव कृत इति सिद्धान्तितं भगवता पतञ्जलिना (१.१. ३४)। महाभारतऽपि वर्णिती काम्बोजवादीकी (द्रो० ५० ११०, १५५ १० प्रय भगवता याम्केनापि “कम्बोजाः कम्बनभोजाः कमनीय. भोजा या ; कम्बल कमनीयो भाति" इति कम्बोजगन्दो निमः (२. १. ४.)। "प्रसतय पवेकेषु भाष्यन्ते विकृतय एये के पु"- इत्याकिा तदुदाहरणाय पो चेतत्- “गयतिगतिकमा कम्वो- पपेप भायते. विकार मस्यायेंषु भाषन्ते गय इति ; दाति- संयनायें प्राप्येषु, दाव मुदीप्येषु”-रति ( २, १.३, ५.)। पानन महाभाचे पपगाया मध्येव मय। ।

·, कुत्रायः सः? ४५ णांशः। अपि तत्र आर्यावर्स स्वास्थ चतुलोमनिरूप कसं सुव्यताम्। त्याहि- 'कः पुनरार्याव: प्रागादात, प्रत्यक् कालकवनात् दक्षिणेन हिमवन्तम्, उत्तरेण पारिपात्रम्" इति २.४.१० सू० भा०। प्रवाह नहीकाकार: कैय्यर:- "आदर्शादयः पर्वत- विशेया:"-इत्येव । "जनपदतदवध्योथ (पा. सू० ४.२. १२५.)" -इतिस् त्रयोदाहरणभूतं यदिद मादक इति पदं लभ्यते, तोऽपि ज्ञायते अस्त्यादर्गनामा कथित् सीमपर्वत इति। सोऽय मादर्श: त्यादसनपर्वतः; तत्पदनिरुतितस्तयेवावगतः। स चेदानों सुलेमानित्युच्यते । स हि शतपयशध्यपश्रुतधेनगिरेरेव दक्षि- एवच पतञ्चलिकालेऽपि स एव खेतगिरिरेवासीदाफ- वतस्य पथिमसीमेव्यनुमान मपि न स्यादसगतम् । तदानीन्त- नार्यावर्त स्थ पूर्वसीमभूत कालकवनं तु स्यात् धर्मारण्यत: प्राग- विद्यमान दक्षिणमगधस्य प्रत्यक् खितं वकासर-(बक्सर)-प्रदेशीयं ताड़भवनम् । पुरासीत् तदि कालयवनाथितम् ; तत्प्रभृयेव तस्य कालवनं कालकवन वेति च नाम सम्मनम् । हरिवंशोलिखितत्य विष्णुपुराणोतास्य च (५. २३. ५.) तस्य कालयवनस्य मगध. राजजरासिन्धुमित्रत्वेन वर्णनात् कालवनमगधयोः सामीम्यानुमानं "स्याच सङ्गतम् । अत एव प्राच्य मगधस्य अनार्यवासत्वे नोले खोऽपि तस्यैतस्य पतञ्जलेः सङ्गच्छते। तथाहि-"हम्मतिः सुराष्ट्र, रंहतिः प्राच्यमगधेषु ; गमि भेव त्वार्या प्रयुजते"-इति (म. भा० पस्पगा० )। तदेवं तदापि सौराष्ट्रजनपदस्य, तथे- 'दानों पटनेत्यादिप्रसिद्वानां प्राच्यमगधीयकुसमपुरादीनाच्च 'चार्यावर्त सीमतो वहिः स्थितिरासीदित्यव च नास्ति संशयलेशो- पोति।

·"पा समुद्रात तद्यथा- ४६ ऐतरेयालोचनम् . अयाल भगवान् मनुस्त्वाइ- वे पूर्वादा समुद्राच पश्चिमात्।। तमोरेवान्तरं गियोरार्यावर्त विदुर्बुधाः" -इति ( २. २२.)। 'तयोः गिर्योः' पूर्वोपानयोः हिमवहिन्ययोः । तदित्यं पूर्वापरसमुद्रव्याप्येष देणो मनोः सम्मतः । तत्र पूर्वः स्थात् सिन्धुसागरसड़मः, अपरम्तु गङ्गासागरसङ्गमः । स एप पार्यावत: ब्रह्मावर्त प्रदेशो वार्पिदेशो मध्यदेशो यजिय देशवेति चतुर्विधवेन वर्णितस्तेन तत्प्रान्तभूमीनां ने कभुत्व मुररीकतञ्च । "सरस्वतीदृषइत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मित देश प्रमावर्ग प्रचक्षते ॥ कुरुक्षेत्रञ्च मत्स्याय पञ्चालाः शूरसेनकाः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वे ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥ हिमवहिन्ध्यर्योमध्य यत् प्राग् विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः । कृष्णसारस्तु चरति मगो यत्र स्वभावत. । सजेयो यजियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः" इति (म० २० १७, १९, २१, २२सो०)। अव हि ब्रह्मावत-प्रापि-मध्यदेशास्तु यजियाः' यन्नकार्याई- भूमय एष, तब कास्ति विचारणा ; निद्दिष्टेभ्य एभ्यो बहिरपि पार्यायन्तिर्गताः सिन्धुसौवीरकाश्यादयो देशापपि यकाहानाई. भूमय इति 'यनियदेगा:' उच्यन्ते। एतस्माचार्यावदि बहिःस्थिताः “किराता यस्यान्ते, पथिमे यवनाः स्मृताः। प्रान्ध्रा दक्षिणतो वीर! तुरस्कास्वपि चोत्तरे"-इति (वा. पु. १३. ४०), एव- मादिकाः स्वोरायान-तरस्क-पूर्ववडोत्तरवङ्गान्ध्रप्रदेगादयोऽस्या- वार्तस्य प्रान्तभूमय, मर्याः एव म्लेच्छदेशाः ; किञ्चार्यावान्तर्गता ·कुवत्यः सः? ४७ दक्षिणवांशमाचमगादयोऽपि वपसारमृगहीनलेमायनियत्वात् म्लेच्छदेशा एव। तत्त्वतस्तु "तयोरेवान्तरं गिर्योः" इति मनमोः पूर्वस्यां यावदेव विध्यगिरेः प्रसूतिस्तावदेव यनिय प्रार्यावर्त स्वीकार्य:, ततो वहि- सर्यावत वेऽपि न बस्ति यन्तियत्व मिति म्लेच्छ भूत्व मेव । अत एवाझवद कलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च गमननिषेध' सगच्छते; सूचितन्लेतत्तव मनुनेव "एतान् हिजातयो देशान् संथयेरन् मयत्नतः" इति (२. २४.)। 'एतान्' ब्रह्मावर्तादीनित्यर्थः । तथेषु देशेषु पुरा नासन वाणा इति प्रवादोऽप्युपपद्यत। एत- पि प्रायमगधेषु पटनाप्रभृतिष, अङ्गप्रदेशेषु भागलपुरादिषु घान्यत मागताः शाकलदीपित्राद्वयाः, तथा वचन कान्यकुला- दागता एव ब्राह्मण राटि-वारेन्द्र वैदिका इति ख्याता वसन्ति, कलिङ्गसौराष्ट्रीयरपि तथैव । कलिङ्गमटेशागम्यत्वं त पाणिनिघून तदवासिकताहा- मायेभ्यधावगम्यते। तथाहि-अस्ति पाणिनेरेक सूत्र "परोनें लिट"-इति (३.२, ११५), भव चास्ति कात्यायनवार्तिक मिदम- "अत्यन्तापगवे च"-इति, लिट् वसाव्य प्रति शेषः, उदा- हरणचास्य दर्शितं पतञ्चलिना- "नो कलिद्धान् जगाम"-इति वित्तं च तत् कैयटेन--"नकेवलं तद्देशस्य भोजनादरपङ्गवो यावत तहेशगमनादेरपि"-इत्यादि। एप च कलिङ्गप्रदेशोऽद्याथ्यार्या- वाहिरेव संस्थितो मेदिनीपुरादारभ्य तेलङ्गदेशान्ते यावद विस्ततः। पुरा पासीदय मुकलिङ्ग मध्यकलिङ्ग-कलिङ्ग ति विधा विभत इति विकलिङ्गनामा। बेलिगनाम त तत एक समुद्भूतम् , अप्यु कलिगत एवोत्कन्ननाममसिद्धिरित्याहुरेतिहा- ·4 पापागम् . सिकाः । अतएव श्रीक्षेत्रे वर्णविचाराभावस्तदोषनिवृत्तये चोत्तरता समये केनचिदुत्कन्नखण्डपणनञ्चेति सम्भाव्यते । अथामरमिहोऽपि प्रायोदियमध्यम्लेच्छति चतुर्विभता मार्या- वर्तदेशसंस्थान मश्लोकयत् । तद्यथा-"आर्यावर्त : पुण्यभूमि- मध्ये विध्यहिमालयोः" इति (२. १.८.)। तव "शरा- वत्या योऽवधैः । देगः प्राग्दचिण: प्राच्य उदीच्यः पथिमोतरः । प्रत्यन्तो म्लेच्छदेश: स्यान्मध्यदेशस्त मध्यमः इति (२. १.६, २)। प्राक्सहिती दक्षिणो देश: "प्राग्दचिणाः', एव पयिमसहित उत्तरदेश: 'पथिमोत्तरः', अन्त मति गत 'प्रत्यन्तः' सीमान्त- प्रदेगः ॥ अथात्र युरोपीयभातर केचन सम्प्रवदन्ते । श्रूयते हि क् मंहितायाम्-~~ "अनु प्रत्रस्योकसो तुरे" इति (:.३०, ८.), तेनाधिगम्यते सारस्वतप्रदेगीयार्याणा मादिपुरुपाया वास पासीत् पुरा कचिदन्यत्रैवेति। तच्चार्याणा मादिनितिन मस्येवासिया- खण्डम्य मध्यभागस्थितयोवेंतु गमुश्तागपर्वतयोः पथिमपाल- गताधिल्यका भूमिस्तत एव विकीर्णा वयं भारतीयाः पारसिकाः गम्मेण्यादयथ ,समभवामेति । अव ब्रूमः। भारतीयपारमीक- मम्मयादीना मार्यमूलत्वेने कजातिप्रभवलन्तु स्यात् स्वीकार्यम् , किन्विहीपनिर्देशिका क्य मिति नेव मन्यामहे वयम् ; खदेग- स्वत्वहान्यादिदोपवयप्रसङ्गात्, सेषा तमतपोषकप्रमाणनूना मतिदावस्था। ते पयो दोपाः बस्वेते-नेष देगोऽस्माकं पडकोऽपि त यथा- भयद्ययनाना मधिसतोऽय चण्डीयानाम, नय पुरामा पुरुपे- रखत्यानमार्यान् पित्रित्य यताद ग्यतीत इति । एनेनामिन् Khan ·कुवन्यः सः? . देशमा मूलसत्वं कदापि नास्ति, प्रत्युत यया पूर्व यपनाना जयलब्ध खत्वं सम्मय मथ लण्डीयानाम, तयेकदास्माक मपि बभूवेत्येवेति प्रथमो दोपः । सदन सम्पयन एवामाकं यदादीना मिवोपनिवेशवासिव मिसि हिसायो दोपः। स्वार्थानुरोधातः खावासकण्टकभूमाना मेतगीयमूलखलवता मनार्याणा मुच्छेदन. चति वतीयः। यदि हि तेषां तन्मत मस्माक मृत मित्यभिमतं स्यात्, तधे ते वयोऽपि दोषा गले कुठारन्यायेन मन्तव्या एव स्युः । न च तथा। प्रत्युत दृश्यते हि न कयित् खावासभूमेद्यतर,ल- भूमिखत्व मपि त्या मुसहते, तय मिहार्यावह चिर मासृष्टे. निवसन्तोऽपि तबिरुहप्रबलप्रमाण मन्तरे कयाहार नाम पटक स्वत्व मुत्सु जन्तोऽत्र दोपभावं क्षमामहे । अपि राजयासनतोऽबाला- वादितो विपुलाथानं नळपासन्ताडनादितो या ये केचनार्या पनार्याय स्वदेगाद वरिभूता पीपनिवेशिकत्व मापना आपद्यन्ते वाद्यापि, अस्तु तेषां तथात्व मदोपाय; तथाविधाना मया विषये भेषां तथाविधजल्पनं कथं न नो वृदयं व्यथये । एवं दुग्लामा माधनार्याणां प्रागादिसम्पीड़ने वाम्मत् पूर्वपुरुषा इह वास्तस्थान मालेभिर इत्यन्त मपि यतायेत, तद्वेष तत्कनइ पवादः कथं न भवेद दोषायेति च हृदयवद्धिः सुधीभिरेव विवेचनीयम् ॥ मन्ति चाल तेया तन्म तपोषका येऽष्टावनुमानहेतवो लिखिताः, बतकोपि विचारसह इत्यस्माकम् । (१) 'एशियाखण्डतः प्रोपिता एवार्याः कालेन सर्वत्र यूरोप खण्डादौ 'वभुः कृतवास्तव्या:'-इत्येव मस्त्य का प्रवादः, अतोऽव. मम्यते नून मासीदााणा मादिवासः प्रयम मेशियाखण्डमध्य- भाग एवेति तेषां तथाविधानुमानत्याद्यहेतुवर्णनम् । पत्र ब्रूमः- सद्यधा- ७ ·- ऐतरयालीचनम् : जागर्नु स प्रवादस्तैन किम्, तथा खोकारोऽपि न भवेदमार्क भूस्खत्वनागः, आर्यावर्त स्वास्य वैशियाखण्डीयभूभागवान निरवमितायाम्माद विश्वामित्रर्षि पुत्रादयः । तथाहि-"त एतेन्धा पुष्णा, शवराः पुलिन्दा मूतिवा इत्युदन्या बहवो भवन्ति वैखा- मित्रा दस्यूना भूयिष्ठाः" इति (ऐ० बा. ७.२.६.)। अतएव त्वग्दोषदुष्टा भत्त परित्यक्ता पविसता विदुष्यपालव ग्रीक्देशीया प्रपेलो देवतेति सम्भाव्यते। 'तदत्र ऋ० सं० ८, २१ सूत्र व्याख्यानपरं शाट्यायनवाएं ट्रष्टव्यम्। (२) भारतीयपारसिकलडीयादीनां विभिनजातित्वेऽपि भापासौसादृश्य दरीदृश्यते, विशेषतः सर्वास्खेव भाषास गीत- नामकविध मेव मायः, तस्माचावगम्यते सर्वपा मैवैषा मेकवंश- प्रभवत्वं गीतप्रधानवामित्वञ्चेति तेपा तामनुमानप्रबोक्तिीय- क्षेतवर्णनम्। पत्र ब्रूमः--अस्वेपा मेकवेगप्रभवत्वम् , प्रपि स्वीकार्यध स्यात् पुरासीदेषां सर्वपा मेव हिममधानेकदेशवासिलञ्च, तेन किम् ? शीतप्रधाने तस्मिन् स्वास्तुप्रदेगे हि तपा मुहा- मर्यजातिमूलार्याणा वासस्वीकारेऽपि कि मैनयोपपद्यते ? उप- पपत इति चेत् मतं कल्पनाकस्थितजस्पनयति। पपि पार सिकायेस्तानन्यस्य 'वेन्दिदाद-प्रकरणीयाद्याध्याये परस्पति- नामफस्यैकस्याभ्युदयमालिनी नमरस्य यद वर्णनं हग्यते, तवून मतस्य सारम्मतमदेगस्येव; 'सरखती'-गब्दस्येव हि पारसिक- भपाय 'हरणपति'-व्यवहारः सर्वसम्मतः, मिजासितय तथा कामहोदयेनापि ( १८५२ प. म. प्या. ५५-५८ पृ.)। (१) नय पवम्हा प्रत्यय 'वेन्दिदाद' प्रकर देशवपनासो 'पर्यनम्त्री-नामा कपिजनपदोऽपि पितो हमने। रिम ·कुवत्यः सः? प्रधान सति चोलिखितं तत्रैव । स एवं जनपदः पारधि- काना मादिवास्तव्यः स्यात्, स्वीक्रियते च सथा तैः पारसिकी। भारतीय पारसिकयोर्वदनमण्डलसारूप्यात् भाषासादृश्यात, अग्नि- पूजकत्वसाम्याच्चैकमूलप्रभवत्वं व्यज्यत एवेलि सर्वमूलार्याणा मेवा- वासभूमिः स्यात् स एव एवंनवेजो' जनपद इति तत्र तीय- हेतुवर्णनम्। पत्र ब्रूमः- पस्त पारसिकाना मार्यवंशसमुत्पन्न- खेनाममाढत्वम्, स्याच स्वीकार्य तेषा मादिपुरुषाणा मैर्यनम्। वजीवासित्वम् ; न तथाप्यम्माकं तद्देशमूलत्वं भवेदुररीकार्यम् ; राजानादिभिरस्मद्देशतो विताडिताना तदादिपुरुषमात्रा तथा- खसम्भवात् । एकवंशप्रभवाना मपि हि पूर्वपुरुषाणा नानाहेतृती नानादेशवासिख सम्भवत्येव, सम्भवति च तत्र केपाञ्चित् खदेश- वासिल मपति सुवच मेव। अपि वा राजतरङ्गिणीवर्णित 'आर्याणक' देश एव 'ऐवनम्वेजो'-इति पारसिकनामभागासीत् , स च स्यात् केपाञ्चिदार्याणां वासभूमिः, पारसिकानाक्षेप तेभ्य एवोत्पत्तिः स्वीकार्य ति सर्व मवदातम् । स च देश: काश्मीरादुत्तरो' हिमप्रधानोऽम्पार्यावन्तर्गत एव । तयाशि (रा.त. ४. ३६७)- "तपारवर्षबहुलेम्समकाण्डनिपातिभिः । पार्याणकाभिधे देश विपर्व केचिचिरे"-इति । वस्तुतस्तु ऐयनम्वेजोनाम नगरं नाय काचिदपि केनाप्युप- लभ्यते, पुरा कासीत् तस्य विद्यमानत्यपि नाद्य यावत् सुनिर्णी- तम् । तदलं खपुष्पपर्यालोचनयेति । (४) पस्ति चैव मपि प्रवादः- ग्रीक्रोमकजाति-पूर्व पुरुयाः पूर्वोत्तरदेशतः प्रोपिता इतान्यादी न्यवामुरिति । स एप प्रबाद- - ·ऐतरेयालोचनम् . । स्तदेव सङ्गच्छेत, यदि नामामियाखण्डस्थ मध्यभूमिरेव तेषा माद्या ाणा निकेतनं मन्येतेति तत्र चतुर्थ हेतुवर्णनम् । अत्र ब्रूम:- पूर्ववर्णित: सुवास्त्वादिप्रदेशोपीताल्यादिभ्यः किश्चिदुसरगतपूर्व एवेति तरप्रवादोपपत्तिः समानैवेति । (५) हिमालयस्योत्सरभागस्य पवित्रतमलेन लोकातीतमहिमा- वितत्वेन वर्गरूपत्वेन चेदानीन्तनाना मार्याणा स्वीकारात् साहश. स्थान स्यैतदादिपुरुषापा वासः सम्भाव्यत इति तत्र पञ्चमहेतुवर्ण- नम्। अव ब्रूमः-- हिमवक्षिपभागस्था प्रायः तपसाधनादिर्क चिकीर्षवथिर मेव हिसवदुत्तरभागं गला कृतकल्या भवन्ति, इत एव तस्य पवित्रतमत्वेन वर्णनम् ; न त्वादिपिटवासनिबन्धन मिति। लोकातीतमहिमान्वितत्वन्त तवत्यकुरूणा मजेयत्वादियवणत एव । हिमवत्पृष्ठस्य वर्गरूपत्वं तु पौराणिकम् ; उत्तरशब्दमात्र नदीजम् । “उत्तरः = उडततरो भवति, प्रधर:- मधो र, मधो न धावतीत्यूईगतिः प्रतिपिडा"-इति यास्क: (निरु० २. ३. २.)। तथाचोईनप्रदेश एवोसरः। आर्यावर्तस्य यस्यां दिशि उक्त कतनो हिमवान् पर्वतो विद्यते, मैव दिगुत्तरति व्यपदिश्यते, ततो विपरीता पधरेति । अत एवं थूयते-- “स उत्तरमादधरं समुद्र मपो दिव्या प्रसृजहा पभि" इति ( ० सं १०.८८.५.)। प्रत एव संशोऽयुत्तर उथते। तद्यया ऋक्महिताया मस- अन्तम्-- "विश्वमादिन्द्र उत्तरः" इति ( ऋ० सं० १०. ८५. १-२३.)। एव मन्यवान्यष च बहुव । () यते हि कोपीतकानावणे - "उदीया दिगि प्रभात तरा वागुचते, उदर उ एव यन्ति वार शिक्षित, यो वा तत पागवति, तम्य वा शुशू पन्ति इति इमाहेषा हि वाचो दिक ·. कुवत्यः सः. । मेव । प्रजाता"-इति (१. ७. ६.)। तदेवं कोयीतकात्रामपयन्य- प्रधनुराधार्यस्थ हिमवक्षिणखण्डस्थत्वेऽपि तदादिपुरुषाणां हिम- वदुसरखण्डवासित्वेनवेषोत्तरदिक्ततिः सङ्गच्छत इति तत पड- हेतवर्णनम् । अत्र ब्रूम:- ऐतरे ये च बाधाणे समानाततार्थका श्रुतिः ; ऐतरेयकाले कुरुपचालशिविसौवीराणां मध्यदेशवं पूर्व वर्णितम । मध्यदेशविक्षयोद्याननगरस्योत्तरत्वं सर्वशनुमझिमन्तव्य एष एवोद्यानदेयो राजतरङ्गिण्या मुलानक इत्युतः । तस्यास्य विद्यानिवासत्वेन स्तुतिरन्यत्रापि । स एष काश्मीर- मन्निहित उद्याननामजनपदोऽवेष्टो विद्यानिलय इति कर्थ धाम हिमवतोऽप्य नर मिति। (७) अयते हि- "तोकं पुथ्थेम तनयं शतं हिमाः"-ति (ऋ० सं० १. ६. ४.) आशीर्मन्त्रः। एवं मन्यान्योऽपि। तदन विवेचनीयम् , एवं हिमत तोऽब्दपरिगणन तु तत्रैवोपपोत, यत्र प्रदेगे हिमप्रपातम्यातिशयं विद्यते सदेव, नाव तथोपलभ्यते ; पपि खासियामध्यभूभागस्थो, बेलुगिसमतागपर्वतयोरन्तराल- प्रदेशस्त नूनं ताश एवेति तवेवासीत् पुरार्याणा मादिवास पूति प्रमाणयितु प्रबलोय हेतुः सप्तमः । अत्र ब्रूम:-- "यदि हिमर्तुवाचिहिमशब्देनाब्दपरिगणनवपात् हिमगब्दस्याम्दवाचि- त्वेन व्यवहाराहा स्थादमपूर्व पुरुषाणा हिम प्रधानदेशवासिखानु- मानम् , तर्हि शरहतुवाचिशरच्छब्देनाध्दपरिगणन यवणात गर- छन्दस्याब्दवाचिलेन व्यवहाराक्षा किं न स्यात् तेषां शरदृतप्रधान- देशवामित्वानुमानम् ?- प्रस्ति तथापि यवणं बहुवेव। तद्यथा- "तिम्रो यदग्ने शरदस्त्वा मिद"-इति ऋ० म० १. १२. ७२.। "गत मिन्दु शरदो अन्ति देवाः" इति सं० १. १४. ६०. ।

·.40 ५४ ऐतरे बालोचनम् । "शतं नोराखभरदो श्यामायूएपि"-२० सं० २. ३. २७ । " प्रगत सरदो जीवसे धा"-इति ऋ० सं० ३. ३. ३५ । "पति/वाति शरद शतम्" इति च ० ० १०. ८६.३८ । पस्ततस्वार्यावा न कदापि हिमत्त मानभोगीकस्व मासीत् च कदापि गरदृतुमावभीगौकस्त्वम् ; अपि नाम "शर- कुता भस्या मोषधयो भवन्ति, भीर्या पाप इति वा"-इति यास्को: (४. ४. ४.) खाति हिनस्ति प्राणिनः इति शरच्छन्द- प्युत्पत्त्या गरदृतोरवास्थ्यकारिल मासीदाचार्यसम्पत मिति सखतीरप्दान्त्य च ममानि तरिति प्रतीयते । सति चैषं तस्यादा- सावयवत्ले, हिमभेरब्दावषयवत्व सुतरा सम्मत्रम् । अत एवाद- गणनाप्रसर गरछदधिमगश्योरन्यतरस्य प्रयोगो बहुत यूयते पेदे, सगच्छते च तयोः गष्दयोhण्याइत्यादयाचित्व मपीति । (८) पपि य यते- "उत्तर गिरि मति दुष"-रति (ग. प्रा. १.८.१.)। उत्तर गिरि हिमालयम् 'पति' प्रतिकम उसहर 'दुदाय द्वमगमन तवानिति च तसम्मतोऽर्थः। तदमादपि वचनात् हिमालय मुझका हागमन सुव्य मिति तपो ताहगानु- माने टमी हैतः। पर धूम'-- तस्याः श्रुतरादामपालोचनया पतियदायांसोधनया पेतहिपरीत एवार्य: प्रतीयते । सयाधि- "स पौष उखित नाव मापदे। तं समय उपन्या पुर। तम्य नाय. पाचं प्रति मुमोघ । तेनेत मुत्तर गिरि मात- मोवाच । पपीपर वे वाचेनार्य प्रतिबधीप्य। तुला मा गिरो मन मुद मन्तवीत्। यावयापदुदक भमशयात् तापसायदवरमामीति । स तासायदभयभमर्प सामनवोमर गिरामनीगन्धरमपनम्"-उति पूजतपथ- - ·कुवत्यः सः १ बचनम् । तदेतत्पर्यालोचनया गम्यते-- कदाप्य कदा समतेऽत्र जलप्लावनेऽस्मादेवार्यावर्तीयसमुद्रास्थितस्य जलौघस्य हिमालय- शृङ्गाधिरोहणम्, उपमान्ते च तदुपद्रवे सतः क्रमादभिसर्पणवेत्वे- त्यस्मन्मतानुकूल वेषा युतिरिति । अत एव अतिदुद्राव-इति पदस्य 'अधिजगाम'-इत्यर्थः कृतस्तनाप्यकता हरिखामिना । बैदार्थनिर्णयाव यास्कम पीते निरुतो त्वभिपूजितेऽयोतिशब्दो निर्णीत:-- "अति स इत्यभिपूजिते"-इति ( १. १. ५.)। 'अतिधनः' - इति, 'मुबाधाण.'-इति च तदुदाहरणहयम्। अति-- प्रयोऽप्योंऽप्यस्य ते यास्कीयः । पत एव "प्रतिमृत्यु मेति"-इत्यादी (खेता०, उ० ६.१५.) अतिशयोऽर्थ एव प्रतीयते, नोमानार्थः । "पतिरतिकमाये , च" इति पाणिनिसूत्रस्य (१.४, ०५.) व्याख्यायां हाहैव धानेन्द्र सरखती~ "अतिक्रमण मचितादधिक- स्थानुष्ठानम्" इति। अथ वा 'तष्पत दुर्जन:'-इति न्यायादते- समइनार्थत्वस्वीकारेऽपि हिमालयोत्तरवासिनां तेषां दृश्यास्य हिमालयस्य उत्तरगिरित्वं कथं सम्भवेत् । अपि हिमालयोत्तर- प्रदेशेषु थासिया मध्यभूखण्डे घु,न कदाम्यासोसमुद्रो नैवाद्यापि दृश्यते, तत् कथं शिरोनास्ति शिरोव्यथेतिवत् शतपथीयार्णवजन- स्फीतिवर्णन सङ्गच्छति च विचार्य मेव । आसीत् पुरोदीच्या मपि समुद्र इति वेद वेदेषु प्रायः सर्वत्रैव समुद्री लेखकाले तथाविधसमुद्रस्यानुलेख, कथद्वार मुपयुज्यत इति च ध्येय मिति.॥ एव सुमिरुमदेशवासिनः खल्वासनमापूर्व पुरुपा इति वाल- विदान्तोऽपि स्याद वालसिद्धान्त एव। तथाहि- उत्तरप्रदेश एवाम्मत्पूर्वपुरुषाणा माद्यार्याणा मामीद वास्तव्यभूरिति प्रमाणयितुं तेन निम्नमाणोऽपि वागाडखरो बेह- -- .

·ऐतरेयानोचनम् . पन्यस्तः; तत्र प्रमाणपरतन्त्राणां मौन मेव श्रेयः; ततो यानि तु अतिवचनादीनि प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि, तवेदं प्रथम मन्यामद्दे वयम्- "मी य ऋक्षा निहितास उच्चा, नक्तं ददृशे कुहचिद् दिवेयुः । भदब्धानि वरुणस्य व्रतानि, विचाकशचन्द्रमा नक्त मेति ॥” इति ऋ० १.२४.१०। तत्सम्मतोऽस्यार्थ:-'ममी' '' 'ऋवा.' सप्तर्षयः 'उच्चा' उच्चैः शिरःप्रदेगे 'निहितासः' स्थापिताः, सृष्टिक, ति शेषः । ते 'नत" रात्री 'ददृशे' दृश्यन्ते 'दिवा' 'कुहचित्' 'ईयु' गच्छेयुः, न दृश्यन्त इति यावत् । चन्द्रमाः' अपि 'नतम् एव 'विचाकयत्' प्रदीप्यमानः 'एति' दृश्यत इति भावः । तदेतदेवमादीनि 'वरुणस्य' राधः 'पदनानि' कयमप्यविनाश्यानि व्रतानि' कर्मापि, यानीति । पषञ्च शिरःप्रदेशे सप्तर्षिमण्डलावस्थानं गम्यते, तच्च समेरावेवोप- पद्यते ; मत एतादृमन्वट्टण माद्यायीणा माचीत् पुरा तत्रेवा- वास इति तदभिपायः । वयन्तु बूम:- यास्वमते ऋक्षा इति पदेनेह सर्वपा मेव नथवाणां ग्रहण मिष्टम् (नि. ३. २० सपा मेव तेषां रावायेव योतमानत्वात् सुसङ्गत एवान यास्तस्य तन्मतम् । अपि सुमेरुप्रदेशतो नक्षत्राणि उच्चे ग्य- मानानि, इतोऽपि उचैरेव दृश्यमानानि, कुमेरुतोऽपि तानि उच्चव दृश्यमानानीति तपा मुच्चैःस्थत्वं सर्वच प्रत्यक्षम्, किं समरुत एव । न घचे.पदेन म राकोपरि वर्तमान माम्यमानं वा गम्यते । यद्य, येन गतपयवा (२. १. २. ४.) सदगदः सप्तर्षि वाचको. पि; तवापि न नः पतिः । “उत्तरम्, उहततरम्"-इत्यादि- नेकापचनात् (२.१.२.) उईनिबन्धन मेवोत्तरनामप्यपदेश ·बहाथ: स.. इस्य पगमा उच्चरित्व येह सप्तर्षिपक्षे उत्तरमा मित्येवार्थः फल्यने ; श्रुतच तत् तत्रैव शतपथे तदनुपदम् - "उत्तरा हि सतपय व्यन्ति"-त। तदित्यं तबदमंत एव मन्बस्तन्मतसमुच्छेदको भवितु महति न वेति सुधीभिरेवाकलय्यम् । वस्तुत एप मन्त्रो वरुणविज्ञानपरस्ततो वरुणकर्मपरिचायक एस प्रव नतः ; तहमद दरुणपदार्थबोधाच विलीयत एवेतद बालविजृम्भित समत्तात् । तवाहि-"राविरुण:"-इतिश्री: (ऐ० प्रा० ४, २.४.) वरुणस्य राधिदेवलम ; निदरहो हादगा- दित्यनामप्रक्री वरुणशब्दपाठात् सूर्य विशेषत्वम् ; “येना पावना चक्षसा.-०पखन् जन्मानि सू"-इतिखोदाहतश्रुतियाख्यानन भगवता यास्केन तदेव प्रतिपादित (१३. ३. ८.); एवं हिरात्रिकालिकोऽध, स्थ. सू ए वरुप इति प्रतिपद्यते । एवं वरुणार्थलीकारेणेवोपपद्यते वरुणराजकर्तृकः समर्षिभृतीनां चन्द्रमसब प्रकाथ। परं न तद वचः सङ्गच्छ मेरुनदेश- वासिनाम् ; तब सूर्य विशेषम्य वरु यस्य तदध स्थवेन चन्द्रम- प्रभृतीना प्रवाायकत्वासम्भवात् , मत्युत प्रार्यावर्त्तवासिना मेव सजा की; पतप्तपद यतोऽप्य ष मन्चोऽस्मन्नतपोषक एवेति भुवम् । एव मपि समतामयायास्ये होपन्यासो नून नूतनमत- प्रमाग व्ययमानसन्य तस्य, सुदीर्घशान्तरमध्यापतितस्य क्षुबट्- चामस्य पदकण्ठ य मरीचिकादिग्धम वेति । ताहितीयप्रमाण मन्येव मेव । तयाहि- प्रत्येक महादश सूर्थतनाम चूलाम् (ऋ.सं. १०.८.)। राप्य वितीयस्याः ऋचः प्रयमाई एप:- "स सूर्य. पथुरू कराये द्रा वकृत्वाद्रप्ये व चना'-ति ।

·इम ऐतरेयालोचनम् । मेष मन्चांश मवलम्बा मुमैरोराद्यााषासमूल प्रमाणयितुं चेटितं तेन । तदुक्तम्-मस्तकोपरि रथचक्रा- कारण नच वाणां नमपं तत्रत्याना मेव सम्भवतीति । वस्तु. तस्तन्मन्त्रस्य व्याख्यानालोचनतो न तासातच्छायापि गम्यते ; प्रत्युत तन्मतविपरीतं यत् सत्यं तदेव प्रमाणितं भवति । तद्यथा 'इन्द्रः' परमखर्यादिगुणयुक्तः 'सः' 'सूर्य:' 'उरू' उरी विस्तीर्णान्तरिक्षे 'परासि' पृधिव्यादिग्रहोयग्रहमण्डलानि 'भाव- चात्' सदेव आवत्तं यति । तत्र दृष्टान्त:---: रघ्या चक्राव' यथा च मध्यस्थः सन् रथसम्बन्धोनि चक्राणि घामयति चक्राणा मितस्ततोविक्षिप्त पतनतो रक्षयति च तहदिति । एलेन मध्यस्थित. सूयाकर्षणशतितः सर्वेषां ग्रहोपग्रहाणा मितस्ततोविक्षिप्तपतन- राहित्यं भ्रमणञ्चेति विज्ञान मुपदिष्टं भवति। वालमते तु तेषां मस्तकोपरि सूर्यस्याविद्यमानत्वादचरूपत्वेन सूर्यस्य मध्यस्थितित्वं काथं सगच्छेतेति पत्नपातशून्याः सधिय एव विभावयन्तु। सुश्यक मपि गृत मक्षरूपेण सूर्यस्य स्थितिवर्णनं तदुत्तरत- “यो अत्रे पोय चकिया शचीभिर् विश्वक् तस्तग्न पृथियो मुत द्याम्" इति । प्रस्यार्थः।- - 'यः' सूर्य: 'शचीभिः' पाकर्षणक्रियाभिः 'पृथिवीम्' सनीचे:स्थितां भूमिम् , ग्रहमण्ड ननिम्नार्दमागगता मिति भावः; 'उत' अपि 'द्याम् सोचःस्थितां सतरां द्यु स्थाम् , यहमण्डलोई- भागगता मिति भावः ; 'विष्वक्' सर्वतः 'तस्तम्भ स्तम्मन् वा ते । तस्तोति “छन्दसि लड्लुलिया"-इति सार्वकालिको लिट। ताहगम्तमानेन ग्रहाणा मितस्ततः पतनजन्यं कनायवनं बारित भवति। अब टान्तः- "अपेव चक्रिया" इति। 'चनिया' ·कुत्रत्यः सः चकियो, चक्रगतो निन्नोई प्रान्तो यथा 'अज्ञेय' स्तब्धी दृश्येते लोने, तहदिति । तकृतीयप्रमाणन्तु स्वमिहान्ताघात मेव न सइते, किम्युनः सत्य- सिद्वान्ताघातम् । तथादि- यदिदं श्रूयते समविधसोमयागेषु अग्निटोमादिषु मातरनुवाकविधावेतरेयो- "प्रात स तं देवेभ्यो ऽन्व प्रवीत्" इत्यादि (२. २. ५.) । एतया शुल्या प्रातर नुवाक- पाठस्य प्रातरेव कालो व्यक्तीजतः । ततस्तदुतरत प्रातरनुवाकी सयाविधी श्रूयते- "महन मनूयं स्वर्गकामस्य"-इत्यादि पक्षान्तरत्वेन। स एपः सहली. पाठः प्रातरुष:काले कथ मिहावित सङ्गच्छत ? सुमेरुपदेये तु सदच्छते; ततोयसो मास- ययापित्वात् । तदिस्थ मुपसि सहसवाना पाठविधानं गमयन्ये- वाचार्याणां दीधौपसे सुमरी तदानी मासीद पास इति । अत्र ब्रूमः-- नेपः प्रातरनुवाकविधिः कचिदकमहितायां श्रुतः, अपि यूयते वाचावेतम्यके, तत् कि मिद मैतरेयक मयि सवैव प्रोक्तम् ? तथा स्वीकारे यदिदं शू यतेऽनेतरे के- “धुवायां मध्य- मार्या प्रतिष्ठायां दिगि ये के च कुरुपञ्चालानां राजानः" इत्यादि (३८४० ६५०), तत् कयं माच्छत ? किच यदि प्रातरनुवाक- पाठस्य कालो दिमासाको मन्येत, तईि प्रातस्सवनमाध्यन्दिन- सवनरतीयसवनानां कालाः कीदृशा मन्तव्याः । संवत्सरसन्नकालय कीदृशः । इत्यादि च वैन निरूपणीय एव। अथापरम् , यदि दीधौंप मे सुमेरावेव प्रातरनुवाकपाठसम्भव इति मन्येत, तहिं युधिष्ठिरादिभिर्वाजिरावान्तेरायवित्तवासिभिरनुष्ठितेवश्वमेधादिए सोमयागेषु प्रातरनुवाकानां पाठो न बभूवेति किं मन्तव्यम् । सत्यनयथा सहसवार्पिकसवस्यासम्मयता मालक्ष्य मीमांमायां ·ऐतरेयालोधनम् . चर्थः। स्याय, अवग्ययाव्य- मधिकरण भारव्य सिद्धान्तितम् , तोवोषसि सहसमा काना मृवां पठे सम्मा इति किं नाव विचारित मित्यपि विचार्य मेवेति। वात्त तु "महति रावा अनूयः पुरा शकुनिवादात्" इत्येव विधिः । 'रात्रया:' पूर्व योपवसव्याख्यस्य दिन य अग्निष्टोमीयपण्ड- नुअनसत्य या राविः तस्या रात: सम्बन्धनि शेषे महत' अवतिठमाने सति प्रातरनुवाकाख्याना मृचां पाठ पारधव्य, 'यनिवादात्' शकुनयः पक्षि:, ते यस्मिन्नुपःकाले प्रबुध्य वदन्ति ध्वानं कुर्वन्ति, तत: 'पुरा' पूर्व मैव तत्याठः - समाप्य अत्राह साया • "एतदुक्त भवति, यस्मिन् काले प्रारधः प्रातरनुवाकः तानसोपवातात् पुरेव समापयितुं शवः तदा प्रारमय."-इति ( २. २. ५.)। प्रातरनुवाकस्य सङ्ख्या त्वेवाविंगतिरेव (ऐ. बा. २. २. ६.); काम्यपाठ्यस्य तु गतादिका सहस्रान्ता । तदत्रावश्यपाव्याना मचा पाठन प्रातरेव नूनं सम्पद्यत इति प्रातरनुवाकनाम- करय मुपपद्यत एव। काग्यपाव्यानां शतादिसहस्त्रान्ताना मृचां पाठस्तत्रोपस्यसम्भव इत्येव "महति गचा अनूयः" इति विधिः। सहस्रपातरनुवाकीयासु ऋतु एकपदादीना मस्ति विद्यमानता, न चाभ्यन्तची पाठे विशेषवेलम्बमात्र सम्भवति ; प्रतो रावया महति भागेऽवगिटे प्रारब्धः प्रातरनुवाकपाठः शकुनि- यादाम पुरा समाप्यो भवेत, किं तर चित्रम् ? किन सहन- पाठपक्षे "पुरा शकुनिवादात्" इति नियमाभावय। एवेद मपि युतं तत्र तदारम्- “अपरिमित मन्यम्" इति (२.२...)। "गतं सहन मित्यादि महापरिमाणं परित्यज्य मधरावा मुपक्षम्य सूर्योदयात् प्राचीनकाले यावतीस्तव पत ·हदत्यः नः ' परिस्ति ताक्तीरतुगार"-रति तत्र साय पभाथम् । एतेन ‘साम्रानुवचनपछे परा गनिपादादिति नियमो परित्याज्य इति स्फुरन्। पप्यमन्मी 'गतं सहन मित्यादि सभापरिमाणे परित्यग्य-रत्यय स्थाने 'सहनं साधापरिमाणं परित्यज्य' इत्येव मन्तव्यम्। सहखपाठमावय असाध्यतया तवेषापरिमित- पाठयावाया पौचित्यादिति । गस्ति धान्य र मातरनाकय सदिशापा व्यवश्रुतिः "उदित पादिये प्रातप्नुवाक मनुव्यात; सर्व क्षेतदक्षर्दियाकीचे भवति" इति (ए. मा. ४. ३. ४.)। काम्य बहुमाका: पाठपदे एतदपि स्याच्छ रणम् ; नित्यपाठ्यानां प्रातरनुवाकर्चा मत्यल्पसमावेन प्रातःपाठस्य वस्यभाविचात् प्रातरनुवाक इति नामधेयस्यान्वय॑तापि नानुपपवेति विचार्य मेतत् सधोमिरिति । उपोदीघे वयव पपर तदीयव पूर्यत्रमाय मयकिश्चित्करम् । तथाहि--- "सक्षपः परिपलजे"-इति (ऋ० सं० ८.४१.३.) मन्ने थुने 'तय वेनोरनु व्रत मुमस्तिस्रो प्रवर्तयन्"--इति । तदिह उपस्त्रित्ववपास दीर्घत्वं गम्यते, तब मेराव सनात रति तदीयम्। तत्तस्विह वरु गविज्ञानोपदेशक मन्ने नोपस- स्तित्व ममिहितम् , प्रत्युत 'तस्य' वरुणस्य 'व्रतम्' कर्म 'पत'- पृय 'उष: काल: 'तिम्नः वैनीः' विविधाः जरायुजाजरायुजो- निजाः 'वेनी:' प्रजाः 'प्रर्वधन्' वईयति इत्येवोपदिशम् । अन्य नान्यत्र च "प्रजा इ तिनो भयाय मी."-यादौ (ऋ. मं० ८.१०१. १४.) प्रजानां विविधत्वं युत मेवेति द्रष्टयम् । 'अव यत् + नभत्ताम्-इतिपदइयसन्धिज-यम् पवई यन्नमन्ता मिति रूपम् ; अपिवा व्यत्यय असं ववचनम् ।

·मिति। 3 ऐतरेयालोचनम् . उषसो दीर्घत्यप्रमाणाय तेन यदिय मृगुदाता- “कियात्या यत् समया भवति"-इति (स. १. ११३.११), सेपा उपोविज्ञान- सूकान्तर्गता उपसोऽनन्तवं वेदयति, न तु प्रादेशिकदीर्घत्वम् । . तथोषसः पञ्चविभाग वाख्यानेन दीर्घवं सूचयितु यत् तेपिरीयानुवाकस्योहरणम् (सं० ७.२.२०.), तदपि निरर्थकम् ; नादयविभागस्यानार्यावऽप्यु पयोगित्वात् । कि चेहद मपि विवेचन, सुमेरुपदेगीयोपसो दीख कि मायावर्त्तवासिना मभाकं दध्या प्रतिपाते, उत तवत्याना इत्याना मिति चेत् , तेन कयं सिव्येत् तत्रद्यार्याणां वासः ! अथ तबल्यानां तादशमन्त्रवत्व प्रमेय मिति चेत् , तदपि मोपपद्यते ; दीपवं धापेक्षिक भवति, न हि तत् उपोऽन्तरदर्शन- विरहादपि सनाचते ! तत् कि मेतेन उपोदीर्घत्वाकाशकमन्त्रा- न्वेवणेनेति धीपणावता तेनैव स्वय मालोच्य मिति ॥ यदिदं च यते--- "तानीदहानि बहुलान्यासन् या प्राचीन भुदिता सूर्यस्य"-इति (ऋ० सं० ७. १६. ३.), तदितः खसू- पसः कतिदिनश्यापित्वं गम्यते स्फट मिति तेषा माघार्याणां सुमेरुवा सिल्ये पक्षम प्रमाण मित्याह । आमाकं तु नान श्रुतौ (तल- कोडावित मर्थतिलकं प्रतीयते, प्रतीयते तु अन्ना मानन्त्यम् । तदिहशेषायेमुपीमन्तो भुमिदेवा एव प्रमाणम् ॥ उपःशब्दम्यानेकन बहुवचनान्सप्रयोगोऽप्य वास्येकं प्रसाएम् , तदिदं पठं सात्। तघया तेत्तिरीयतामणे मन्य:- "पूमा एव ता उपसो याः प्रथमा व्यी चन् । ता देव्यः कुर्वगे पञ्चरुपा। अवतीर्नावपूज्यन्ति। म ममम्त्यन्तम्" इति (२.५.१.१४.)।

·• कुवत: मः! . पधापर:- तत्वतस्तत्प्रदर्मितो छप मन्त्रः पुनर्जन्म वेषयो न तूसो देय मायेदति ; तत् पश्यत्वेतपर्वमन्त्रावती- "पूर्य देवा अपरेणानुपश्यन्नमभिः। जम्मान्यवरः पराथि। वेदानि देवा प्रय मम्रीति माम् । प्रहर हित्वा गरीर जरसः परस्तात्"-त्येकः , • "urणापानी चक्षुः श्रोत । वाचं मनसि सभ ताम् । हिला शरीरं जरसः परस्तात् । भा भूतिं भूर्ति वय मथनामई" -इत्यतस्तृतीय एवेष य: प्रदर्शितपूर्वः। तया च जन्मनि दृटा एवेमा उपप्त इत्येव तरफलितार्थः सम्पयते। एवञ्चन कय मयेर मन्त्रः स मेरुम रेशीयोपसो बहुदनभ्यापित्वे प्रमाणं भवितु महतीति स्फट । कि तनत्योपसो बददिनथापित्वं तव यानां कयं भवेदधिगत्तय मित्यपि विचाय मेव ॥ यदप्यु हा सूर्यस्य उपसच सनेरुतो दक्षिणोदयदर्शनादेव "पुत्र- चरति दक्षिायाः (ऋ. सं. ३.५८.१.)" इति दक्षिणापुत्वव- व्यपदेशोऽपोति। तचैतत् सप्तम ममाण मयि मज्जमानस्य वह- मानगावलम्बन मियाकिञ्चित्कारम् । उत्तर:- माईस्थः सूर्यः, दक्षिणा- अधःस्था पृथिवी , इत्येव सर्वच यम् । मुम रु. वासिनां तु ये दिगमा पथिमा, सेव स्याद् दक्षिणा; यस्या दिगि सूर्यादयस्तया एव प्राखा नियमाय । पुरः, पुरस्तात् , माक्, पूर्व त्यभिन्नार्या: ; सूर्गेशानिबन्धन एवान भवन्यस्माकं दिग्- व्यवहार: प्राक्प यगुदगर्वागितीति। श्रुतिसिई ( ऐ० प्रा० १. २, ३. ) युक्तिगम्यञ्चेतत् किं तेन स्वमतप्रतिपादनव्यप्रतया विस्मृत मपि वा हठेकयस्तया अमाकं चनुःषु धूलिमुष्टिप्रक्षेपायोद्युम इति लुकायितु यतित मिति विचारयन्त धीमम्त एव ।। - ·ऐतरे वालोचनम् . " "दीर्घतमा द्रष्टव्य- घरी चित्र मिदम् ! "सप्तर्षिहम्ताजचिनादशेकानधोवियखान्" -इति कुमारसम्भोकोऽपि तेन स्वमतप्रमाणवेनीपन्यस्तः, तत् कि. मद्ययुगीयस्य "अस्युक्तरस्यां दिशि देनतामा हिमालयो नाम नगाधिराज:"-इतिवादिनः कालिदासस्यापि सुमेरुस्थत्वं मन्तव्यम् । तदिदं तदीय मटम मा र ममानतीय विमापयती- व्यत्र मीनावलम्बन मेव थे॥ मामतयः"-पत्येतदगुतो 'दीर्घतमा::-इति सञ्च पदमपि खमनप्रनाथ ममानि तैन। तदिदं तदीयं नवमं प्रमाणम्। तलतो वेदार्थमीमांसेफप्रयोजनम्य मीम सादर्शनस्य मते दीर्घतमा इति हि मावाहपिरितिक्त् कल्पितं नाम; खलु ममताप्रमतः, स नूनं दीर्घतमास्तव क: सन्देहः । श्चेष सिद्धान्तो मी. द. १.१.२:-१२ सूत्रमाथे । यदपि नितिम् वैदिकमन्वेषु 'नवग्वा'-इतिपदस्वारस्यात् नवमासामको वर्ष: 'दशम्बा-इतिपदस्वारस्याद दशमामको वर्षय गम्यते, ताशवर्षों नास्मयशेष्विति नूनं सुमैलादेशीय एवेवं वर्षो वर्गिन दात स्वीकार्य मिस्थ मपि सिध्यति तस्यार्यादिवासभूत्व मिति, तदिदं दशमं प्रमाण मपि निर्वोज मेव । भत्र हि बदर: पृच्छाः समुत्वीयन्ते। सचथा- सुमेरुप्रदेश कि मद्यापि नव- मासात्मकोऽब्दः प्रचलितो विपत ? उत दशमासात्मकः ? आद्य येत् दयग्वगष्दस्य का गतिः १ हितोयश्चेदाद्यस्य का गति? उमयविध एवाग्दस्त वाद्यापि भवतीति चेत् , कय तयोरेकन समावेशः । पथामदेशेष्वत्र भूभ्रमणजन्य मम्दपरिगणन भवति. तथा तय तत् फिद्रिबन्धनम् । पम्मदष्ट्र एव सपा मेकदिनम् , ताशकति- दिनान्सकः को मामः १. मागकतिमामात्सकवादः ताहरा- - ·कुत्रत्यः सः. ताधा- कत्यब्दस्थायि च तेषां जीवनम् ? युतिसिद्ध शतायुष्वञ्च तेषां कथ- शार मुपपद्यत इति । इहापर मपि विवेय मस्ति, -यथा नवम्बा पदं नवमासात्मक- वर्षवाचकम् , दशग्वा पदं दशमासात्मकवर्षवाचकं चेति मन्यो, तथैव शतग्विपद' किं शतमासात्मकवर्षवाचकं मन्तव्यम् । श्रूयते त शतग्विपद मपि। "शनयिदन्तो अद्रिवोऽग्वावन्तः शतग्विनः । विवक्षणा अनेहस:"-ति ऋ० सं० ८.४५. ११ । "श्रा न इन्दो शतग्विनम्" इति च ऋ० सं० ६.६७.६ । वस्तुतस्येवमादिषु समतपोषकत्वदनं तस्य नूनं पाण्ड- रोगिणा सर्वत्र पीतदर्शन मिवैवेति मन्यामहे क्यम् ॥ यह सिद्धान्तितं तेन,- वैदिकमन्वादिषु देवयानगन्दतः सूर्यस्य समस्यान मुत्तरायण मवगम्यते, पित्यानशब्दतश्च सूर्यस्य कुमेरु- गमनं दचि गायनम् ; तया च सुमेरुमदेशेषु देवयानेऽह. सम्पद्यते, पिटयाने च राधिरतो देवयानपिटयानयब्द न्वितम वाणा तवैव रचना बभूति तनार्यादिवासस्येद मेकादयं ममाए मिति । एतच सर्व स्यात् प्रेक्षावता परीक्षणसह मेव । तवेवम् ,- मध्यभूभागत एव हि उत्तरायणदक्षिणायने परिदमनीये , उत्तरदक्षिकेन्द्रभू वासिनान्तु नेते समधिगम्ये ; तत् किमु देवयानपिलयानशब्दार्थतो दिवानिगेत्यादिसमुझावमादिविचारणेति । याच्येत हया एवषयो देवयानपिढयान गवान्वित मन्वष्टारो बभूवुरिति स्वीका. यपि देवयानावस्तु समेरुगमनमार्गः, ममेरोय देवखानवकथन मार्यपूर्व पुरुषावासनिबन्धन गोरवसूचक मिति, एतदप्यमहतम् ; गतपत्राबादी (१४.८.१.) देवयानपिख्यानगन्दयोरपरार्य- ·वस्तुतस्तु 'देवा ऐतरेयालोचनम् . प्रतीते , सुमेरोदेवस्थानवे स्वीकृतेऽपि तवामदादिपुरुषार्था वास हेतूपलाभाभावाचेति स्वच्छधिया ध्यातव्यम् । शु स्या: अखिप्रभृतयो ‘यान्ति' गच्छन्ति, येन मार्गेण, स भमण्डलादिभ्रमणमार्गो देवयानाख्य: ; तथा 'देवाः' ह्य स्थाः रश्मय पृथिव्यादौ गच्छन्ति, येर्मार्गस्तेषाञ्च सुतरा देवयानसन्ना। तेरेव मार्ग: पृथिव्यादिशनेथ रान्तनिवासिनो विनिर्मुक्तस्य र जीवा रश्मिभिराऊष्यमाणा दालोकं गच्छन्ति । तथैव पित स्थानानां चन्द्रमण्डलादीनां भ्रमणमार्ग एव पिढयानम्; अति अन्तरिक्षस्थ' यमनामवायुविशेषाधिनतं चन्द्रलोक मपरं वा तत्सन्निहितं पिटलोकं त्यक्तस्थ लदेहा अचिरादिसहाया गच्छन्ति येन, स एव मार्गः पिढयानाख्यः । तिलकोदाहृतमन्नाभ्याचैवमेव वुद्धाते। तत्र प्रथम एषः ( ऋ० सं० १.१८३. ६.)- “अतारिम तमससार मस्य प्रति वां स्तोमो अखिनावधायि । एह यातं पथिभिर्देवयानविद्यामेषं वजनं जीरदानुम्" इति । प्रस्यार्थ:-हे 'अश्विनी' प्रातरुधमान मानप्रथमयुग्मदेवी ! 'देव- याने: पथिभिः' यु स्थ: स्वमार्ग: 'इह' प्रघियाम् 'भायातम्' उद- यताम् । तथाचेह युवयोरदयात् 'भस्य तमसः' रात्रिजन्यान्ध- कारस्य पारम्' पर्यन्तम् 'अतारिम' उत्तीर्णः स्मः । 'स्तोम. तन्नतासूचकं स्तोत्रम् अस्माभिः 'अधायि। 'दूपम्' अत्रम्, 'हजन' मनोबलम् , 'जीरदानु" जरान्तव्यापिनं सुदीर्घ- जीयनच 'विद्याम' लभेम, वय मिति। एवञ्चाखिनोरुदय काले जापतः स्तोवगानं कुर्वतोऽवादीनि अवश्यम्भावीनीति समायें जीने- स्तथा फलंब मित्युपदेगः फन्नितः । भयापरः ऋ• सं० १.पूरि--- 'या प्रति' ·कृवत्यः सः। "परं मृत्यो अनु परेहि पन्यां यस्ते व इतरो देवयानात्" इति । अध्यायः - हे'मृत्यो।' 'ते' 'देवयानात् इतरः यः स्वः' पन्थाः, 'तं' 'पन्यो' पन्थानम् 'अनु'-सत्व 'परहि' इति । मृत्युर्माध्यमिको वायुविशेषः, आन्तरिच्यो मार्ग एव पिटयानास्य- स्तस्य स्वकीयः । यथा भूस्थाना मग्निः राजा, शु स्थानां सूर्यः, तयेव मध्यस्थानां पितृणां मृत्युर्य मो या राजेति । यायजूकानां स्वर्गगामिना पितृणा मचिरादिसाहाय्येन पिळयान मेव शरणम् । संहिताया मन्यवान्यव चेवं गृतम्। तद्यथा (१० २. ७. "पन्या मन प्र विद्वान् पिटयाणं द्युमदग्ने समिधानो वि भाहि" हे 'अग्ने !' 'पिव्याणं विहान्' त्वं 'समिधान:' सन् 'धुमत्' यथा स्यात् तथा 'प्रविभाहि' इति तमद्धे पार्थः । एतेनाग्निशिखाना पिळयानगामित्वम, तदनु मनुष्ठितयागानां त्यापार्थिवदेहा- नाञ्चेति ध्वनितम् ॥ श्रुतं च तेत्तिरीयवानणे- “एक वा एतद् देवाना महः यत् संवसरः-इति ( ३.८. २२. २.)। भप्येतामूलक स्यादे- तन्मनुवचनम् ( १.६०.)- " रावाइनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः । भहस्तवोदगयनं रात्रिः स्याद दक्षिणायनम्" इति । तदेवमादिवचनानि तूपपद्यन्ते मुमेरायेयेत्यत: म एव देवनोको पत एम महाभारतीययनपर्य गि- “उदीची दीप- यवेप दियं तिउति वीर्यवान् । महामेरुमहाभागः गियो मद्यायिर्दा गतिः"-इत्यादिः कया च पर्षिता (१५३५.१२सो०)। सानीमान्येय पचनान्ययनम्या प्रथम उमरादयनिलयत्वं सर्वसम्मत मिति प्रमापयितु वेष्टितं तैन; तापावायपित पुरुषायां रास मन्तव्यः।

·ऐतरेयालोचनम् . आसोदियत एव देवनिलयलेन स मरणित इति सिद्धान्तितं निराबाध मिवेति। अहो वत । तस्यैष सिद्धान्तोऽपि दरिद्राणां मनोरघ वैव प्रतिभात्यस्माकम् । न हि श्रुत्युत्तास्य देवाना मित्यस्य सुमेरुवासिना मित्यर्धावगतौ किञ्चिन्मान मस्ति; अस्ति च ततोऽन्यत । मनुसंहितायान्तु अस्मत्संवत्सरकालमितं भवति देवाना महरित्यु लिखित मिति त सत्यम् , परं न तत्र सुमेरोर्गन्धोऽ प्यस्तीत्यपि नासत्यम्। एवं महाभारतादी सुमेरुवासिनां देवत्वं वर्णित मिति च सत्यम् , पर मिहापि न तेषां देवानां मासत्त्व- यनवत्सरमानान्य भिहितानीत्यपि नासत्यम् । ज्ञातव्यानि त सुमेरु- प्रदेशीयदेवशब्दवाच्यानां तानि च भवन्ति कथम्भ तानि ? प्रायःपरिमामाञ्च नेपां तदम्दमानतो भवति कीदृश मित्यपि ज्ञेय मेव। अम्येवं “गतायुर्व पुरुषः" इत्यादिश्रुतिसिहं गतायुष्वं तत्प्रदेयवामिनां तद्देशीयाग्दमाननेव भवति चेत् कथ शुनिविरोधः सम्पद्यते ? वेदेषु हि यच्छ्यते मानयानां पूर्णायु: गतवर्षायोति, तबून मसदेखीयाहोरात्रमानत एवेति सर्व मयतचिन्त्य मेर। किन यया सुमेरुप्रदेगेपु "देवे रावाहनी वर्षम्" इति मनुवचन मुपपद्यते, तथैव कुमेरायपि कि नोपपद्यते इत्यपि विचार्य मेव | विचारितेषु तेषु सुमेरोराद्यार्यावासनिर्णयाय तेन प्रदर्शितं ममाग्यपारायणं कुतो न जनमध्यगतलवणयद विनीयतत्यपि ध्येयम् । यस्तो महाभारतादौ यद यर्णितं मुमेरोदयनोकत्वम् , तात्यापेचिक मित्यमामिमन्यत एय । ययेह सौरजगति भूतोकान्तरिचनोफानोकविभागाम्तयारमच्छरीपि मन्यस एक गागरयिनिसम्प्रहेगीः । एय मग्निपायुसूर्य ज्योतिषा प्रधानतो न तव ·कुवत्यः सः भूरादीनि स्थानानीति स्वीकारकारिणोऽपि वय मिहैकन भुव्येव किं तेषां विद्यमानता न स्वीकुर्महे ? भुवि तेपा मस्तित्वस्य कथा तु दुरे प्रास्ताम् , भौमपदार्थेषुमच्छरीरादिषु च सर्ववेव तेषां त्रयाणा मेव देवानां सत्ता खोकुर्मी एव । तदेवं यथास्य सौरजगत जईभागे स्वर्गस्थितिः स्वीक्रियते, तथैवास्यां पृथिव्या मपि बङ्गादिटेशत कई प्या: काश्मीरादयो वङ्गादिदेशीयानां स्वर्गाः, तत जई स्थाः कैलाश-गन्धमादन-रावणद-मानससरोवरादयः काश्मी- रोयादीना मपि स्वर्गाः, ततोऽपि आई स्थाः सुवीर्य प्रदेशाः शान्त- पिवर्गादयश्च रावण्इदादिवामिना मपि स्वर्गाः, नेभ्योऽप्यूर्वतनः समरुप्रदेशस्तु सर्वभूवासिनां वर्ग एवेन्यत्र कः संगयः । अपि हि पृथिया उत्तरके ट्रस्योपरिभागे ध्रुवस्य संस्थानदर्शनात् तन्केन्द्र- भागस्योईनन्, तत एव तस्योत्तर इति व्यपदेशचेति सिद्धान्तः सर्ववेदिकसम्मतः। अत एव महाभारते उदीयां देवनिलयो वर्णितः, अपाच्या यमनिलयय, एव मन्यवान्यत्र च । तदित्यं सुमेरु- प्रदेशस्य तस्य स्वीकृतिऽध्यापैक्षिकदेवनिकेतनत्वे न सिध्यति तवा- द्यार्यावास इति ध्रुवम् ॥ यदपि स्वमतपोषिकेत्युद्धता मत्कृता मामटीप्पये का नेना- युमता, तदपि तथेव। पश्यत तावत् ,- पस्ति सामोत्तरा- मन्त्रः “समानो मधा सस्रो;"-पूति (सा. स. ८. ३. १४. ३.), शुतधात 'समेके' इति पदम् ; विवरण जन्माधवाचार्येण तया- ख्यायां 'मंघसरे दक्षिणायने रावे दिः, उत्तरायचे त्वन्नः' इत्य- लेखि, मया या पहिस्तव सकीयठीप्यन्यां मकागिता च । मुमेर- प्रदेशवासिना मेव दक्षिणायने प्रमरति राविः, उत्तरायण च तया दिन मिति तणनपरेशेपा गित्यात्र म यीमान् वालगनाधरः ।

·ऐतरेयालोचनम् . तत्त्वतस्त्वे तदार्यावर्तीययोरेवाहोरात्रमानयोवडनकालप्रकाराने एव तस्याः पतस्तात्पर्य म् ; दक्षिणायने हि वर्धत एवेह रात्रिमानम् , तधोत्तरायणे च दिवामान मिति। किञ्जावेव मन्चे यच्छ य यते 'समानो अध्वा स्वस्रोः'-दति, भगिनोरूपयोः रायपसोः सञ्चर- मार्ग: एक एव, येनाकारामागेणीपा निर्गति तेनेव रातिरपीति तदर्थः । तदेव मिदं स्वप्नदृष्टायुतपूर्वरनोडराय वेदावेस्तादि- जलधिपवमानस्यायहीनस्य तम्य कुशकाशावलम्बनं सर्वथा निरर्थक नैव भवितव्यं तवास्ति किमु शोच्य मिति दिक् ॥ अर्धवम् “अन प्रनयोकसो हुवे (१.३०.८.)"- इत्यादि- युतिगम्य मार्याणां प्रनीकम्त्वं कतमस्य प्रदेशस्य स्थानमन्तव्य मिति चेत्, अवोत्तरन्तु “स चावासः पूर्व तावत् हिमवत्पृष्ठस्य दक्षिण- भागे सवास्तुपदेश पवासीत्"-दल्या दिनोक मिवेव ट्रष्टव्यम् (२२५० १८५०)। पपि 'अनु मन स्योकसो हुवे"-इत्युक्थयापमात्रेण किं सर्वपा मेवार्याणा मादिवासोऽन्यत्र क्वचिदासीदित्यनुमानं स्यात् मङ्गतम्, कि मु स्यात् तन्मन्त्र टुरवेति च विवेयम् । यूयते येवम् ( ऋ० सं०. ३. ५८.६.)- "पुराण मोकः सख्य गिवं वां युवानरा द्रविणं जगाव्याम् । पुनः ग्वानाः सम्या शिवानि मध्वा मदेम मह नू समानाः" इति । एतम्य मन्त्रस्य द्रष्टुः गनाशेपस्य पूर्वायास पासीद जाइया मूले जानाशाधिपत्ये (ऐ० प्रा० ७. ३.६.) जन् मन्यायम- सातारे ; सत एव हरियन्द्रपुवो रीरितः तं कीला सारखताग नशाम्बान मिहेय (७, ३. १-१.) युतम् । मानीरावान् ।

·मनुण्लम्माद इरान्तयोग्यवाभावनि। मैपा नदी संहिताकाते कुत्रत्वः सः! जहोस्तदायमारण्यं त्वद्यापि जानवप्रदेश इति गङ्गाप्रभवे हिम- पत्पृडे प्रसिद्धम्। तत एव जाह्नवप्रदेशात् गङ्गायाः प्रकागदर्श- नाद गहायाथापरं नाम जाह्नवीति । तदियम् “अनु प्रनस्योकसो हुवे"-इति श्रुतिः सिद्धान्तयोऽपि सुसङ्गच्छत एव । अपिवा हिमवत्पृष्ठस्यौकोनामनदीतीरभूमय एष प्रनोकसः ; तत्र चासीत् कोवाञ्चिदार्याणां पुरा वास इत्यपि सुवच मिति । इदानी मेपार्यावतभूमिः पश्मित उत्तरतय क्रमात् सङ्कुचिता, दक्षिणस्वाम्प्रायः पूर्ववदेय, पूर्व स्थान्त हुहिङ्गतल्युत्काल-पगढ़- गौड़-बङ्ग-नरक-प्रदेशा अभ्यद्यार्यावनिर्गताः पुषभूमय एवं गण्य'; अतोऽत्रत्यवाङ्गाद्याद्याश्च यूरोपादीनां ने देशत्वं मत्वा वन गन्तुं न इदनोत्साहन्न । कालो हि बलवत्तर इति । घय प्रकृत मतुमरामः । एतस्मिदेवार्यावास्यतरेयस्यामोद वास इति स्वीक्षतपि, तदानीन्तनार्यावर्त स्वरूपेऽभिजातेऽपि, कतम- मिन् प्रदेश स उवाति नियोऽसम्भव व प्रतिभात्यस्माकम् ; वक्ष्यमाणकारणास्य पापिनिगास्कादिभ्योऽनिप्राचीनत्वनिर्णयात् । एष मपि तव कृतेऽतियवावगम्यते यादरापतीतटसविहित कचित् प्रदेश रति । श्रुतं हवेकव ऐरावतीपारदृष्टान्त:--"यया सैरावती नावं पारकामाः समारोहयुः" इति (६. ४.५.) | KE 'मा' इति दिलीयेकवचनस्य सौ रुपम् , ता मित्यर्थः। माय पेन त सरावती मित्ये क पदं नाय मित्यय विवेषणं शतम् , समुद्र मित्यध्यात तन रोचतमभ्यम् ; पते याहारे पि सम्पवायायाहारस्या- नौचित्याग , समुदयेयं सईदेव नावा तर सर्पदेशीयानां मया । पहणोति प्रसिमीत् , तदु निस्कारेण "इम में गा"-रति ·ऐतरेयालोचनम् . मन्त्रस्य व्याख्यानावसरे "इरावती परुणीत्याहुः" इति । १.३. ५.)। तदेव मत्रैवार्यावत्तें इरावत्या नद्याः सविधी कस्मिंशि- जनपदे स विरराज महिदास ऐतरेय इति सिहम् ॥ (४) । अथ कः कालोऽस्यतरेयस्येति विचार्यम् । श्रूयते हि ऋक्संहि- तायां चतईशच सूक्क मिदम् -- “प्रेते वदन्नु वयं वदामः"-इति (१०८४.१-२४.)। तदिदं सर्वचरुनामजनपदे अदनामर्पिणा टम् । तदाहेतरेयः- "देवा वे सर्वचरी सनं निषेदुः, ते पाम्पानं नापजग्निरे। तान् होवाचार्बुदः काट्वेयः सर्पपिर्म- व कार"-इति (६. १.१.)। तस्मिन सर्वचरी दोदासर्पपी, नाम का प्रपदासोत् । प्रपद् जनप्रपातो निझरो वा । ऐतरेयका- लेऽपि सा प्रपदासीत् प्रसिडा । मदुक्तं तव तदुत्तरम्- "तचाप्यत- छबंदोदास पी नाम प्रपदस्ति"-इति । संपा प्रपत् यास्त कालात् पुरैयाभवद दिलुप्लेति गम्यते, अन्यथा तदानीने तबाम निरुत तेन , यथा विपागः । तयाहि- "पार्जीकीये गृणोधा सुमोमया" -ति (म० सं० १०.७५. ६.) गंगव्याख्यायप्तरे निरुतं लेन-- "पार्जीकीयां विपाडवा - पूर्व मामीदुनिरा"-इति (निह. ८. ३. ५.)। तदेयम्- याम्फसमयं या नदी यिपाडिति प्रमिला , मेवासीत् तम्मन्न झाले पाफिीमा , लत: पुरा उक- एप मेकमा एय नया कानदान विधा । .- चिनियम् ।

·क: कालोऽख ! ७३- प्रसिदिदर्षिता ; नाल नथा दीदासर्प वास्तात्कालिकं नामा- दिकं किमप्यताम् ; त एव गम्यते ततः पुरैव सा विलुप्ता, विभिन्ननामहेतुतोऽपरिचेया याभूदिति। तथा धाय मैतरेयो निरुता- कृतोऽस्माद यास्कात् पूर्वतनः। उपलभ्यते चेत ऐतरेयतोऽपि वहनि वचनान्युतानि यास्कोनेति । तद्यथा--- "यस्यै देवतायै इविहीतं स्यात् तं मनसा ध्यायेत् वषट् करिष्यविति इ विज्ञा- यते"-पूति निरु. ८.३.७। एतत्वानात मैतरेये ३.१.८ । भगवता पणिनिमुनिना यशाय मितरामष्टः शमादिगो पठितः (२.१.११३.), यतः सम्पद्यते इतराया अपत्वं पुमानेतरेय इति ; गणकारय पाणिनिरेवेति ध्वनितं पूर्वापरावरेतिसूनभाये ; अतोऽवगम्यते अय मेतरेयः पाणिनितोपि पूर्वतन पति । अपि नडादिगणे (पा० सू० ३.१,८८.) पाखन्नाय नगन्द- मूलस्य पवनशब्दस्य पाठाचावगम्यते तदेव ; पाखलायनाचार्य पूर्वतनप्रतिसिजान्तात् । सूवितञ्चेतत् "छन्दोगीथिकायाजिक- बहृदनटाञ् जाः" इति (पा. ४. ३, १३८.)। अनेनैव सूत्रेण छन्दोगाना धम्म धाम्नायो वेत्यर्य सिध्यति छान्दोग्य मिति पदम् ; तथा घ छान्दोग्यात् परभवत्वं पारिने मन्तव्यन् । श्रूयते च तत्र छान्दोग्ये "तहिहानाह महीदाय ऐतरेयः" इति (५. १५.७.)। इतोऽयमन्दिग्ध मत्य पाणिनिपूर्व नत्वम् । कल्पवदाखलायनोऽपि नून मेतमादेतरेयात् परतन: ; तब बहुन ऐतरेयनामस्मृतेः। . "पन्तरेय इविपी विष्णु मुपांतरेयिषः" इति पाख. शौ• सू० १. ३. १२, पुनः ३. ६.३, १.. १.१३ इत्यादीनि च । पश्माकनगावापदभ्यः गिगिगदाबनायनान्तभ्यः परभ्य- .. तथा ·ऐतरेयालोचनम् साय मेतरेयः पूर्वतनः ; इहोहतमबाणां तबादर्शनात् । तदिद मनुपदं प्रतिपादयिष्यामः माखापिचारप्रसन। एतेन यत् सिद्धान्ति केनचित् पायावेन विदुपा- "इतरेचे 'पारिचितस्य जनमेजयस्य'-इति (७. ५. १.)-श्रवणात् स्यादय मैतरेयो जनमेजयाच रातः परभवः" इति, तबून मपास्तम् । वस्तुत एतबामवतित एव पर्जुनपीवस्य परिचिन्नाम वभूव, बभूव च तथा तत्पुवनाम जनमेजय इत्येव स्यात् सर्वसामवस्य मिति । पथ यदव यूयते ( ३. ४. ५.)- "तदेषाभियनगाथा गीयते- यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यदस्यापरं तहस्य पूर्वम् । अहेरिव सर्पणं याकलस्य न विजानन्ति यतरत् परस्तादिति" -इति। तदेतेनास्य शाकलाचार्यात् परभवत्वं स्पटम् । च शाकलः शकलस्यानन्तरापत्वं नूनम् ; गोत्रे त “गर्गा- दिभ्यो यञ् (पा. ४. १. १०५)"-इत्येवेनैव भाष्यम् , तथाच सम्पाते शकलस्य गोत्रापत्यं पुमान् शाकल्य इति । मुद्रिते ऐतरेयारणकभाष्ये ( ३. २. १.) यद् दृश्यते 'शकलस्य पुत्रः शाकल्यः' इति, तस्यात् गोत्रविषधयैव; अनन्तरापत्यविवक्षया योऽमहत्त:। अपि वा मुद्राशोधकप्रमादत एव तत्र तथा पाठः सम्पन्नः ; 'शकलस्य पौव:'-इति, 'भाकलस्य पुत्र:'-इति, 'शाक- लस्य गोत्रः' इति वा स्यात् तनत्यपाठो विशः । ये तु भाकल्य. विष्याः मिशिरादयः, ते चासन् भाकला एवोयमानाः; ৰণি विवक्षिते “गोवे लुगचि" इति ( पा० १.१.८ए.) गोत्रप्रत्ययस्य यत्रो लुगविधानाद । परं नाव यन्नगाथायां तेषा मन्यतमस्य मामग्रहणं मभाव्यते ; कथं हि स्यादेतरेयतोऽतिपाचीनगाथायाम् एष ..

·का: कालोऽस्य ? ७५ .. 'ऐतरेयोसरसवस्य माकलस्य नामयवण मिति । तेषा मैतरेयपर. भवत्वं बिहैवोपरिष्टादुपपादयिष्यामः । "अयत्वं पौवप्रभृति गोत्रम्" इति (४.१, १६२.) पाणि- न्युपदेशात् शकलस्य गोवापत्यवं तु शकलपौवस्थ, शकलमपौत्रस्य, शकलाच्छततमाधिक पुरुषस्य च स्वीकार्य मेव ; तदेवं शकलगोत्र इति विवचिता: सर्व एव पुरुषाः शाकल्प इत्याख्याता भवन्ति । अत एव बहकप्रातिशाख्ये 'शाकल्यस्य'-इत्येतस्मात्रीलितः प्रसि- अस्य पदकारस्यैव शाकल्यस्य बोधः स्यादिति कचिन 'खविरस्य माकल्यस्य -इत्यु ताम् (११० २५० ८५०), काचित् (१. ४.१.) 'शाकल्यपितुः'-इत्युनम् , क्वचित्रिविशेषणच 'व्याडिमाकल्य- गा-:'-इति ( ३. १. ३.)। तदन व्याड़िशाकल्यगाग्यो त्य- वातिप्रसिद्धस्य पदकारस्य शाकल्यस्य ग्रहणं भवति, भाकल्यापते. त्युत्तया चास्यैव ग्रहण मिथते, स्थविरविशेषणविशिष्टस्तु ततोऽपि प्राचीनः कश्चिद चुदाते। एवं यत् यूयते शतपथब्राधणे- “मथ हेनं विदग्धः भाकल्पः पञ्च कति देवा याञवल्कोति"-इत्यादि (१४. ६.८.१.), सोऽयं याचवकासमसामयिकः शाकल्योन्य एव । पयप्रचलितायाः शाकलान्यतमाया पाखलायन्याः शाखाया: प्रयनुराखलायनस्याचार्यशाभवदपरः शाकल्यः । त इमे सर्व एव माकल्याः प्रदर्भितगाथानातयाकल्यात परतनाः प्रतीयन्ते । লর ঘথিৰা মান্ধা, বিমঘশ্বযু বান্ধ নুন मयं परभवः ; एतदारस्यके तदुभयोरेव नामयवणात् । तथाहि- "प्रय भाकल्यस्य"-इत्यादि पा० १५० २७०, ततः “प्रापोवंश रति स्थविरः भाकल्पः मा० २५० १७."-इति । किशावैवार- सके ( ३. १. ३.) यूयते- “पूपियायतनं निर्भुजम् , दिव्या- .

·ऐतरेयालोचनम् . यतनं प्रटसम्, अन्तरिक्षायतन मुभय मन्तरेण" इति , ततस्तत्रि- (जादिस्वरूपवोधनाय च युत मिदम्- “यधि सन्धि विवर्तयति, तनिर्भुजस्य रूपम् ; अथ यच्छुड़े अक्षरे अभिव्याइरति, तत् प्र- मात्य; अग्र उ एवोभय मन्तरेणोभयं व्याप्त भवति"-इति। 'निर्मुज- शब्दः संहितावाची, प्रसस्पशब्द' पदवाची, उभयमन्तरेणेत्यनेन क्रमो विवक्ष्यते -इति चाह तडाप्ये सायणः । तदेवं पदपाठपादु- भांवात कमपाठप्रादुर्भावाच परतनोऽय मन कोऽस्ति संशयः । पदकारस्त्वेकः भाकल्य एव । तथाहि "वने न वायो"-इति निगम- व्याख्यानावसरे निर्णीत मिदं भगवता यास्केन--- "वेति च य इति च चकार शाकल्यः" इत्यादि (६. ५. ५.)। क्रमप्रवक्ता बभवद 'बाभ्रव्यः'। तथाहि बढ़क्प्रातिशाख्यम् – “इति प्र बाभ्रव्य उवाच च क्रमम्" इति (२० ५५० ६व. २ नो०)। तदिस्य भेष महिदास ऐतरेयोऽद्यप्रचलितगाखाप्रयत्नु: शाक- लावलायनस्याचार्यात् शाकल्यात प्राक्तनोऽपि पदसंहिताप्रवत् : शाकल्यात् परतन इति सिइम् ॥ (५) मधेदानी विचार्य मस्ति, कीदृशान्यासन् तदानीननाचार व्यवहारविज्ञानानीति । तव प्रथमं तावत् तेषा माचारानालोचयितु मanा वयं वहना माचारपार्थक्याना मूलं जातिपार्थक्य मुपल. भामई, पतस्तल्लातिपार्थक्य मेव प्रथमं समासतो वर्णयामः-- ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? यथा गोलीहलमनुष्यत्वादयो जातयो निसर्गजा इति प्राकृति- ग्रहणा भवन्ति, न तथा वाचायलादयः ; बाहाणलादयतु मामा- जिकानाम् पहिकाभ्युदयिककार्यव्यवहारसौकर्याध्यात्माशु बति- सिद्धार्याः पूर्व गुणकर्मानुसारत: पूर्वसामाजिकः कल्पिताः । तदे- तदिहापि यतम् -- "देवविश: कल्पयितव्या इत्याहुस्ता: कल्पर- माना अनु मनुष्पविश: कल्पान्त इति"-इत्यादि १.२. ३. । तथा चाध्ययन मध्यायनं यजनं शंसनं स्तवन मुहानं वृक्षण्यं मन्त्रणादान मुपदेशदानादिकञ्चेति मुख्यानि मुखकमाणि च येषां समाजेषू- पलभ्यन्ते , नेवा मेव ब्राप्रपजाति: कल्पिता। अत्रियादीना मप्येवं बलादिप्रकाशकवावादिभिरौपम्यं तत्तन्नाति कल्पनावीजम् । तदेव शुत मृसंहितायाम् १..८०.१२- "बामणोऽस्य मुख मासीट बाइ गजन्यः कृतः । अरू तदस्य यद वैश्यः पनयां शूद्रो अजायत" इति । एवच प्राचीनतमजातिविभागा: श्रेणिविभागा एवं गम्यन्ते । एव देवतिय हुनिन्दास्तोममन्वाणा मपि सर्वेषां जाति- विभागा: समाचाता:। तद्यथा देवानाम्--- "ब्रद्धा वे देवाना बहस्पति."-इति ते० सं० २. २.८.१। एवमादिषु बधशब्दार्थो बानपः ; तथाहि-- "वधा हि वाप" इति च २. बा. ५. १. १. ११ । "अग्ने महाए पनि ब्राह्मण ! भारत!"-इति तेब्रा० ३.५.३॥ भन्यवान्यन च--"वध धनिः" इति श• ना० १. ५.१.११। "वै हपतिः" इति श० प्रा० ३.८.१.११.। "तच्छ योरुप मत्वसुजन शत्र, यान्येतानि चत्राणि ; इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति... स विश ·ऐतरेवालोचनम् . १ 0. मसूजत, यान्येतानि देवजातानि गपश पाख्यायन्ते ; वसवो मद्रा आदित्या विशेदेवा मरुत इति. Te--०स शौद्र वर्ण ममजत पूष- यम्" इति श० ब्रा० १४. ४.२. २३, २४, २५ । तिरमा जातिविभागो यथा- "ब्रह्म वा अनः", "चवं वा प्रश्न.", "वेश्य च शूदचानु रासभ." -इत्यादि भ. बा. ६. ४. ४. १२-१५ । उडिदा जातिविभागो यथा-- "ब्रह्म वे पलाय"-इति श० मा. १.१.१.४। “च वा एतदोषधीनां यद दुर्वा ; धन राजन्य." .८.२.४१ स्तोममन्वाणां जातिविभागो यथा--- "वद्य वै स्तोमानां त्रिवत् , जन पञ्चदया, विधः सप्तदशः, शौद्रो वर्ष एकविंशः" इति २०८.१.४। विस्यवदगसप्तदर्शकविशाः सामवेदीयस्तोममन्त्राः । छन्दसा जातिविभागो यथा- "गायवयन्दमा ( ब्राह्मणः )", "विटुभश्छन्दसा (चत्रियः)" -इत्यादिग्रन्यो द्रष्टव्यः ऐ० ७.४.५, ६ । तैत्तिरीयसंहितायान्ले कव स्त्रोमदेवताच्छन्दमाममनुष्य- पगूना येणोविभाग प्रामातो द्रष्टव्यः (२.१.६-८.)। ततस, वित्योम-पग्निदेव-गायवीच्छन्दोर -रथन्तरसाम-वान गणमनुष्य-छाग- पाना मुख्यत्वेनेको गोलन् , पपदगम्तोम-इन्द्रदेव-विटुप्छन्दो- साम-राजन्यमनुष्य-मेपपशूनां वलयत्वेनकथेपीलम् , सप्तदा- स्तोम-विसदेवदेव-जगतीच्छन्दी-वरूपसाम-वैश्यमनुष्य-गोपशूना बहु खेनाथसाधकत्वेन चेकपोलम् , एकविंगस्तीम-मनुष्टुम्हन्दी राजमाम-मदमनुष्य यात्रिपपूना पादोपत्रीवित्वेनेकय पीतवेति .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ! सुव्यताम् । एषु च स्तोमच्छन्दसायां पादोपजीवित्वं त्वचरसा- नुगतत्वाद बोध्य मिति । तदेवं यद्यपि गुणकर्मानुसारतो ब्राह्मणाद्या जातयः कविता इति स्पष्टम् , तथापि पशूद्भिअमनुष्थेषु सम्प्रति ता जन्मानु- सारिण्य एव मन्यमाना भवन्ति । यथा मिष्टामवीजतो मिष्टा- माया मेव फलन प्रायो नैसर्गिकम् , तथैव वायवीयादि- जातानां ब्राह्मणादित्व मवश्यम्भावीत्येव तत्र हेतुः । एव मपि यथा क्षेत्रादिदोपतो वस्तुगुणान्यथाभावोऽपि दृश्यरी, तथैव ब्राह्मणाची- रसजाता अध्याक्षणादयो भवन्तीत्यपि नाहरचरम् । अत एवं "जातो नार्या मनार्यायाम्" इत्याद्यपि मृत मन्वादिभिः, इड चोतं तत् पुरस्तार (१७ पृ. पं.)। अथ तेषां प्राधयादिचतुर्वणानां स्वभावादय हैतीये यथा वर्णितास्त एवेद क्रमात् प्रदश्यन्ते । तत्र स्वभावा:- बाणानाम्-- पादायित्वम् , पापायित्वम् , पवसायित्वम् , यथाकाममयाम्यत्वञ्चेति चत्वारो धर्म विशेपतो लचिताः । "पादायी' भादानं ग्रहणम् , प्रतिग्रहादिना जीविकादीना मादान- कारी। 'पापायी' भपायस्यागः, दानादिना धनादीनां त्याग- कारी । 'अवसायो' भवसाय. सिद्वान्तः , विद्यावलेन सर्वतावाना निययकारी। 'यथाकामप्रयाप्य' प्रयाणं युडाय प्रस्थानम् , तव राजादिभिः सेनानायकत्वादिना मेर्य: 'प्रयाप्यः', काम मनतिक्रन्य यथाकामम् , खकामनानुरूप मिति यावत् ; तदेवं राज्यरमाया- हा युडाय प्रयाण मिच्छेत् राजा प्रेषणीयो 'यथाकामप्रयाप्यः । नदेदिइ ७. ५. ३ दृष्टयम् । धनियापान्तु-बलमतिठा, पायित- रक्षणम् , सर्वोपकारित्वम् , नेजबिलम् , यगम्बित्वचासीद ·ऐतरेवालोचनम् . ०-. मसृजत, यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते ; वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरत इति. To-.स शोद्र वर्ण मसजत पूष- गम्" इति श० ब्रा० १४. ४. २. २३, २४, २५ । तिरयां जातिविभागो यथा- "ब्रह्म वा अजः", "चवं वा प्रश्नः", "वेश्य शूद्रधानु रासभ." -इत्यादि श० वा. ६. ४. ४. १२-१५ । उद्भिदां जातिविभागो यथा-- "ब्रह्म ते पलाशः" इति श० ब्रा. १.१.१.४। "चवं वा एतदोषधीनां यद् दुर्वा ; चत्र राजन्य." ऐ०८.२.४ । स्तोममन्त्राणां जातिविभागो यथा- "वन वै स्तोमानां त्रिहत् , चव पञ्चदश्यः, विशः सप्तदशः, शौद्री वर्ण एकविंगः"-इति ऐ. ८.१.४। त्रितत्पञ्चदशसप्तदर्भ कविंगाः सामवेदीयस्तोममन्त्राः । छन्दसां जातिविभागो यथा- "गायत्रयन्दसा ( ब्राह्मणः )", "विटुभग्छन्दसा (चवियः)" -इत्यादिग्रन्यो द्रष्टव्यः ऐ० ७.४.५, ६ । तैत्तिरीयसंहितायान्त्वेकत्रैव स्तोमदेवताच्छन्दमाममनुष्य- पशूना येणीविभाग पानातो द्रष्टव्यः (२.१.१-१.)। ततय, विहस्सोम-अग्निदेव-गायतीच्छन्दो-रथन्तरसाम-ग्रामपमनुष्य-छाग- पशूनां मुख्यत्वेनेकयेणीवन् , पक्षदगम्तोम-इन्द्रदेव-विष्टुप्छन्दो- वसाम-राजन्यमनुष्य-मेषपशूनां बलवत्वेनेकथेपीत्वम् , स्तोम-विश्वदियदेव-जगतीच्छन्दो-वैश्यसाम-वैग्यमनुष्य-गोपशूनां बहु- वेनायसाधकत्वेन चेकपोत्वम् , एकविंशस्तोम-भराष्टुप्छन्दो राजसाम मुदमनुष्य-वाजिपशूनां पादोपजीवित्वेनेकय पीतयेति सप्तदश- ·घत एवं বানীৱৰাকাৰবিন্নানানি? सुव्यताम् । एषु च स्तोमच्छन्दस्साम्रा पादोपजीवित्वं लघरसङ्ख्या- नुगतत्वाद बोध्य मिति । तदेवं यदापि गुगएकर्मानुसारतो प्राणाया जातयः कल्पिता इति सष्टम् , तथापि पशूद्भिगमनुष्येषु सम्प्रति ता जन्मान- सारिण्य एव मन्यमाना भवन्ति । यथा मिष्टाम्रवीजतो मिधा- माणा मेव फलनं प्रायो नैसर्गिकम् , तथैव प्राधएवीयादि- जातानां ब्राह्माणादिव मवश्यम्भावीत्येव तव हेतुः । एव मपि यथा क्षेत्रादिदोषतो वस्तुगुणान्यथाभावोऽपि दृश्यते, तथैव ब्राह्मणायौ- रसजाता अभ्याक्षणादयो भवन्तीत्यपि नादृष्टचरम् । "जातो नार्या मनायाम्"-इत्याद्यपि स्मृतं मन्त्रादिभिः, इइ चोदृतं तत् पुरस्तात् (१७ पृ. ८५०)। अश नेपा बादशादिचतुर्वर्णानां स्वभावादय इतरवे यया वर्णितास्त एवंह क्रमात् प्रदायन्ते । तत्र स्वभावा:---- बाधाणानाम्-भादायित्वम् , पापायित्वम् , अवसायित्वम् , यंथाकामप्रयाप्यत्वञ्चेति चत्वारो धर्मा विशेषतो लक्षिताः । 'भादायी' भादाने ग्रहणम् , मतिमहादिना जीविकादीना मादान- कारी। पापायी' अपायत्यागः दानादिना धनादीनां त्याग- कारी । 'भवसायी' अवसायः सिद्धान्तः , विद्यारलेन सर्वतजना नियकारी-पापानापाथः या युद्धाय प्रस्थानम् , राजादिभिः सेनानायकवादिना प्रे: 'प्रयाप्यः', काम सनतिकम्य यथाकामम् , खकामनानुरूप मिति यावत् ; तदेवं राज्यरधणा- पर्य युद्धाय प्रयाण मिच्छेञ्चत् राधा प्रेपणीयो 'यथाकामप्याप्यः' । तदेतांदा ७. ५. ३ द्रश्यम् । क्षवियायान्तु-बलप्रतिक्षा, धावित- रक्षापम् , सर्वोपकारिखम , तेजखित्वम् , यशम्बित्ववासीद . तव

·ऐतरेयालोचनम् .
वर्णनीयम्। वैश्यानां खलु- अन्यस्थ बलिसत्त्वम् , अन्यस्य
पाद्यत्वम् , यथाकामज्येयवञ्चेति त्रीणि लिङ्गानि। शूद्राणां
हि- अन्यस्य प्रेयत्वम् , कामोत्याच्यत्वम् , यथाकामवध्यत्वचेति
च वर्णितं तत्रैव (७.५.५, ६.)। अथ भक्ष्याः--
ब्राह्मणानां वलकरो भक्ष्यः सोमो निर्णीतः , क्षत्रियाणां
न्यग्रोधोदुम्बरावस्यलक्षफलानि बलहेतुभक्ष्याणि निर्णीतानि, तथा
वेश्यानां दध्येवैकं बलकरं भक्ष्यं सूचितम्, शूद्राणां त्वाप एवं
भक्षिताः सम्यग् बलकरा भवन्तीति च तव ७.५.२-६ ।
अपर मपि- “एता वै प्रजा हुतादा यद् ब्राह्मणा अर्थता था-
तादा यद्राजन्यो वैश्यः शूद्र इति" इति ७. ४. १ । अधायुधानि-
"एतानि वै वाहायस्यायुधानि यद्यन्नायुधानि ; अर्थतानि-
चत्रस्यायुधानि- यदखो रथः कवच इषु धन्व"-इति च तवेष ।
तानि च यमायुधान्यन्यत्र परिगणितानि-- "काय कपालानि
च, अग्निहोत्रहवणी च शूर्प च, सणाजिनं च शम्या च, उल्खस
च मुशलं , पचोपला घेतानि ३ दश यज्ञायुधानि"-इति है।
सं० १.१.८.२,३ ॥
तदानी मासीदपि क्षत्रियतोऽपि भूयस्त्वं बाधयानाम् ।
-- "भूयान् के वाधपः धनियादिति"-इति ७. ३. २.४
शूद्राणा बोद्धपायुपर्येशनमध्यामाहापावडम् । तथाहि-
"दास्याः पुत्रः कितवो ब्राह्मणः कथं नो मधेदीधिति"
-इत्यादि ( २. ३, १.) समालोयम्। यन्त्रकायेंपु गोदोहना-
दिवपि नेपा निपिरोधिकाए, तया च तैत्तिरीयकम्- "मुद्र
पवन दुधात्,
अचादः। पविश्व
तदिनवार्य
Ma(~11.)। पन एर
एप समान

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ।
८१
तेषा मयज्ञियत्वम्। यन्न दौचितस्य देवभाव मापनस्य यज
मानस्य तेथायमियः सह वाक्यालापाऽपि निषिद्धः शतपथादौ--
“स वे न सवेणेव संवदेत ; देवान् वा एष उपावर्तते यो दीक्षते,
स देवताना मेको भवति ; न वै देवाः सर्वेयेव संवदले,
ब्राहणेन वैव, राजन्येन वा, वैश्येन वा [संवदन्त ]; ते हि
यजिया:"-इत्यादिना (३. १, १, १०.)। मूखानां सामीप्य
मप्यासीत्तदानीं लेगायेल्याम्नानम्-"तभ्यो वै देवा अपेवावीभत्सन्त
मनुधगन्धात्" इति ३.३.६। प्रव देवा इति सत्ववादित्वा-
दिनातदेवत्वाना ग्रहण मिष्टम् , मनुष्यशब्देन चानृतभाषणादि-
मनुयधर्मवता मूर्खाणां शूद्राणा मित्येव । तदिदं शूद्राया
मयन्चियत्वम् , मूर्खाणा सामीप्यायोग्यत्ववातिमूर्खलकञ्चरत्वकदा-
चारत्वकदाकारत्वादिनिबन्धन मेव ; नान्यथा तान् प्रति सत.
दुव्यवहारस्य प्रायश्चित्तगासनं विहितं थूयेत । तच यथा य.
वा० सं० २०.१०.१--
“यच्छुद्र यदयें यदेनयकमा धयं
यदेक स्याधिधर्मणि तस्यावयजन मसि"-इति ।
शूद्रापा मुखव्यथं यथायोग्यधानोपदेशविधिध विधितो र
संहितायाम् २६.२.१--
“यथेमा वार कल्याणी मावदानि जनेभ्यः ।
ब्रह्मराजन्यभ्याए शूद्राय बाय च स्वाय चारणाय"-इति ।
चतुर्णा मेघ वर्णानां हितप्रायने साम्य गुत बहुव ।
सबयर तवैव यजुसंहितायाम् १८.४८.१
"रुचं नो धेहि नाप्रपेषु, रुचं राजस नस्कृधि ।
रु विश्येषु शूद्रेण, मयि धेहि चारचम्" इति ।
११

·ऐतरेयालोचनम् . आथवणिका अभ्यामनन्वेव मेव १८. ७. ८- "प्रियं मा कृणु देवेषु, प्रियं राजम मा अणु । प्रियं मर्वस्य पश्यत, उत शूद्र उतार्य"-इति । चतुर्णा वर्णाना माद्वानप्रयोगपार्थक्य मपि श्रुत मन्यत्र- "तानि या एतानि चत्वारि वाचः, एहीति ब्राधणस्य, धागच्याद्रवेति वेश्यस्य राजन्यबन्धीय, धाधावेति शूट्रस्य" इति थ. वा. १.१.४.१२ । याग्व्यवहारविपचे वासीदिह बइपदेशः । तद्यथा-- पाया तु सरस्वती" (२. १. १.), "वाग्घि सरखती” ( (३. १.२.), "वाग्वे सरसती” ( ३. ३. १३.) “वाचो वाव तो स्तनौ, सत्यान्त वाव ते" ( ४. १.१.), "कोऽई ति मनुष्यः सर्व सत्यं वदितम् , सत्यसंहिता वे देवा अतसंहिता मनुष्याः" ( १. १. ६.), “विदुपा सत्य मेव वदितव्यम्” (५.२.८.), "एतद वे मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चक्षु', तस्मादाचक्षाण माहुरट्रागिति, स यद्यदर्श मित्याहाथास्य बद्दधति ; या वै खयं पश्यति न बहनाच नान्येषां यद्दधाति" (१.१.६.), "अवत्येनं सत्यं नैन मनृतं हिनस्ति" ( ४. १. १.), "विचक्षणवतों वाचं वदेत्” (१.१.१.), "पसर्या इ वा इतरा गिरः” ( ३. ५. ५.), "मनसा वा इपिता वाग वदति, यां धन्यमना वाचं वदति असुर्या वे सा वागदेवजुष्टा" (२. १.५; ४. ४.), "यो वै दृप्तो वदति, या मुन्मत्तः, सा वे राक्षसी वाक् (२.१...), "वाक् च मनथ वर्तन्यो ; वाचा च हि मनसा च यन्नो वर्तते ; इयं वे वागदी मनः" (५. ५.८.), “थडा पत्नी, सत्वं यजमानः, यक्षा सत्वं तदित्युत्तमं मिथुनम् ; यच्या सत्येन मिथुनेन स्वगानोकान् जयति" (०. २.८.), ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? प्रत “पापस्य वा इमे कर्मणः कर्तार भासते ऽपूताये वाचो वदितारो यच्च्यापर्या इमानत्यापतेने मेऽन्तवेंदि मासिपतेति" (५, १.१.), “सोऽब्रवीत् तदहं तुभ्य मेव ददामि य एव सत्य मवादीरिति ; तमादेवं विदुषा सत्व मेव वदितव्यम्" इति (५. २.८.) च । अवच्छेदकावच्छिन्द्रव्यवच्छिन्नासम्बहसम्बन्धसम्बडान्यायमापापीदा- नीन्सनन्यायभापतिविदेहवङ्गप्रसिदा ननु का भाषा, राक्षसी वा, यावनिकी वा ? इत्यप्यन प्रसनतश्चिन्तनीयम् ; पौरुपेयवैदिक- अन्येषु, पतिप्राचीनस्मृतिन्वायमीमांसावेदान्तादिषु, अनतिप्राची- नतिहासपुराणतन्त्रवैयकज्योतिषसङ्गीतकाव्यादिषु वा कचिदपि तथाविधवागजालाच्छनोच्नतनिवेशप्रवेशाप्रतीतः । विवाइमन्धन मपि नेपा मामौक्तिकरत्वेनाभिप्रेतम् । एवैयं श्रूयते- "नापुवस्य लोकोऽस्ति"-इति, "मण मस्मिन्सन्न- यत्यमृतत्वञ्च गच्छति। पिता, अवस्य जातस्य पश्येचेन्जीवतो' मुखम्" इति घ ७.३.१। पिता एवं पत्नीगर्म प्रविश्य पुत्र- रूपेण पुनः प्रकाश मापद्यत इति च तवैव । तथाहि "पति- आयां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम्। तत्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते" इति। तदेव मुत्पादिते पुवे वंशपरम्परया अमृतत्व मेव स्वस्यापादितं भवतीति या मभिप्रायः । तत्र'क्षत्रियाणां वेश्यशूट्रसमावपुत्त्रनिन्दायास का कथा, बाधणसभावपुरोऽप्यासीदनीसितः । तथाहि- "ब्राह्मणकत्यस्तै प्रजाया मा जनियत" इत्यादि (७. ५.२.द्रष्टव्यम् । वैश्य- शूद्रस्वभावधानीसापि तवैवामाता। तहानी मेकस्यां तदधिकायां वा जायाया जीविताया मपि जायान्तरपरिग्रहणं नासोद दोपापहम् , ततय जीवत्पनीकत्सापि ·ऐतरेयालोचनम् . पुंस: क्रमाद युगपदा बहुविवाहो नेवासीदसामाजिकः। तदुता मिह- "यदि ह वा अपि बहर व जायाः पतिर्याव तासां मिथु- नम्" इति (२.५.३.)। इतोऽपि व्यक्त मामातम्-- "एकस्य बहो जाया भवन्ति" इति (३... १२.)। अपि नासीञ्च तदानी मपि जीवत्पतिकायाः खियाः पत्यन्तरग्रहापाचारः । तदप्युतां तत उत्तरम् --- "नेकस्ये बहवः सह पतयः" इति । पत्र सहशब्द श्रुतेर्मूतपतिकाया:त्यनापतिकाया वा यत्यन्सरग्रहणं न तदा- नौन्लनाचारविरुद्ध मित्यपि गम्यत एव। किन्तु तथाविधविधवा- वेदनवासीनीचजातिवेव प्रचलित मिति च पुराणेतिहासा- याख्यानतोऽवगम्यते, तत्विदानी मपि वर्तत एवेत्यम्माकम् । स्वयम्वरसभायां समागतेषु कन्यापाणिग्रहणार्थिषु पणजयकारिये कन्यादानप्रथाप्यासीचतितेव । तदाह- "प्रजापति सोमाय राख्ने दुइितरं प्रायच्छत् भूगी सावित्रीम् । तस्यै सर्वे देवा वरा भागच्छ- स्तस्या एतत् महसं वहत मन्वाकरोद, यदेतदाखिन मित्याचचते" --इति (४. २.१.) । तदानीन्तनस्त्रीणा मप्यासीदसाधारण- पाण्डित्यम्। तदग्निहोत्रकालनिर्णायकाख्यायिकायाम्-“कुमारी- गन्धर्वग्रहीता वा म:" इत्यादि (५,५,४.)। तदानी मपि सुपा सशरामजने स्वार्याणाम्। तथाशि- "सुपा बरामजमाना निलीयमाने ति"-ति (३.२.११.) । अपि तदायार्याणां सोयाणा मपि भगिनीनां भाळजायानुगतत्व मेवासीत् । तमामात मिह यथा “समानोदर्या खसा न्योदयाय जायाया अनुजीविनी जीवति"-इति (३. ३. १३.)। तदेवं सोदव्या अपि खसरनामीयत्व मन्यकुलतो लयाया भपि जायाया थामीयत्वं पारम्पर्यागत मेवेति स्यात स्वीकार्यम् । ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ! यू पवाग्निहोवस्य बतिकत्र्तव्यतया पपनीकस्यापि तस्कर्तव्यता प्रतिपादिता । तथाच "तदादुर्वाचापनीको इग्निहोत्रम्"- इचादि (२.२.८.)। तस्य अग्निहोत्रस्य दृष्ट मष्ट फलं नेरधिगतम् ; अत एव नित्याग्निोत्रिभिः सद्भिः सदैव खख- गृहेषु पग्निरक्ष कर्तव्य मिति सिहन्तितम् । तदिदं श्रयते "मनुपो दुरोणे"-इति (at• सं० १०. १११. १.), व्याख्यातचैतद् यास्मोन 'मनुष्यस्य मनुष्यस्य रहे (८, २, २.) -इति । हिमानीवासिनां वेषां प्राचीनार्याणां हिमपातळ पनिवा- रणाय खखमहेष्वग्निरक्षण नून मासीत् सुखावहम् ; श्रुतं येषम् --"अग्निहिमस्य भेषजम्" इति (पा० सं० २३.१०.)। तत्र पानी विविधसुगन्ध्यादिद्रव्यदानविधानञ्च श्रुत मस्ति ! तद्यथा-"कुलाय मिव मोतद यजे क्रियते यत् पैतदारवाः परिधयो गुग्गुलूसुका: सुगन्धितेजनानीति"-भूति (१, ५, २.)। तेतिरोये बन पाख्यायिकाख्यान मपि सं०६.२.८ द्रष्टव्यम् । ते: सुगन्यादिभिः राहनातवायुदोपोऽपि प्रशमितो भवतीति च दृष्टम् । यदन्नौ प्राज्या- गिरपयःपयस्यासानाय्यचरुपुरोडाशसोमाद्याहुतयः प्रदीयन्ते ततस्त- वामप्रसूता राष्टिधारास्तगद्गुणयुमा भवन्त्येयेति तनातोपध्यादीनां भक्षणतः खवाग्यादिसाराहार एव सम्मथतेमाक मिति च दृष्ट मेव। अदृष्टं तु स्वर्गादि, अतिमानगम्यम् । तदेवं दृष्टादृष्टफल- सिद्धार्थ मेवासीत् तेषां नित्याग्निहोवानुष्ठान मिति प्रतीयते स्फुटम्। अग्निहोवानुष्ठानाय प्रातःमानस्य कर्तव्यता चाव सूचिता। तथाहि- “य पाहितामिर्गदि पातरम्रातोऽग्निहोत्र जुहुयात् , का तल माथितिरिति" इत्यादि ०.२.८। तवेय पाययो- नानिदा नवान्नमाशने, याकपाने नटे, पविवनाश, हिरानुद्दिष्टे ..

·ऐतरेयालोचनम् . यथा- अपहते च, जीवत्यपि कमिशिदामोये स मृत इति अते, जायायाः स्व-गोर्वा यमसन्तानजननेऽपि प्रायशितं विहितम् । तथा तवैव सूतकानप्राशनकारिणा मपि प्रायश्चिम विदितम् । विहितहोमादिरूपमायतित एव तथाविधपापानां भवति समय प्रति च तत्र तत सुध्यक्षम् । पग्निहोत्राद्यनठानाय ततः प्राक् मानं नु विहितम् , न पुनः किञ्चिद भोजनं तु निपिइम् ; प्रत्युत किञ्चिद मुलीव कर्माणि कुवित्येवेहान्यत्र ध्वनितम् । तथाहि- "तं प्राभ्य संमेद यथा ह वा इद मनो वा रथो वातो वर्तत एवं ईवातो वर्तते"-इति ४. २. १ । मृतस्य शरीगलामे यर्थशरीरदाहोऽप्यासीत्तदानी मयि व्यव- स्थितः । तदाह- “यदि परीराणि न विद्येरन् , पर्णशरः पष्टिस्त्रीणि च शतान्याहत्य तेषां पुरुषरुपक मिव कत्ला तस्मिंस्ता मातं कुर्युः। अथैनाशरीरैराहत: संस्पश्योहासयेयुः ; अध्यई- शतं काये, सक्थिनी दिपचाशे च विशे, चोक हिपञ्चाथे, शेषन्त शिरस्युपरि दध्यात्" इति ७.२.१ । तदानीन्तनार्याणां देवपिढमानुपानपरताप्यासीत् , तदभावे 'धनहापुरुषः' इतिनिन्दाभाजनत्वं नेपा मवश्यम्भाव्येव । तदाह- "कोऽनहापुरुषः ? इति, न देवान् , न पितॄन्, न मनुष्यान्" इति (०.२.८.)। भवाचतीति पदबु शेषयितव्यम् । स्फुट मेतच्छत- पथे- “एष हवा पनहापुरुषो यो न देवानति, न पितॄन् , न मनुष्यान्"-इति (इ. ३. १, १४.)। 'अदा'-इति सत्यनाम (निघ• ३.१०.४.), धनता असत्यः, तथाचानहापुरुषोऽसत्य- पुरुषः । एवं हि यः पुरुपो देवान पितॄन् मनुष्यांस नाति, 'भजा- गनस्तनस्येव तश जन्म निरर्थकम्'-इति भावः । तदेवं नागपुर- ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविन्नानानि । ८७ देवाः। यस्थ निन्दावादः सम्पनः । तदव समासतो देवादीनेव पूर्व निरूपयाम: ।- निघण्टो दा स्थानभाजनेषु 'देवाः' इति पविभ पदम् । ततो गम्यते धुलोक एवं प्रधानतस्तेषां स्थानम् । 'देवाः रमय उच्यन्ते'-इति तज्ञाप्ये देवराजः। महामनियारको नापि निरुती देवा इत्यस्येप एवार्य उलिखित:--- "रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते"-इति (१३. १. १२.) । यास्कादर्शित मुद्दाहरण मेव च देवराजेन प्रदर्मितम् -- “देवानां भद्रा समतियताम् (ऋ० सं० १.८८.२.)"-इति, निघ० ५, ६, २६ । निरु० १२. ४.५; १३. १. ११ द्रष्टव्यम् । पार्थिवस्याग्नेर्माध्यमिकस्य च विद्युतोऽपि रश्मिजन्यलेन, उत्तमाग्नेः सूर्यस्य स रश्मिजनकलेन जन्यजनकयो- रमेदात् रश्माभित्रत्वम् । किञ्चास्येपा प्रथममध्यमोत्तमानां त्रयाणा मेवाग्नीनां रश्मिवत्वम् ; “त्रयः केशिनः" इत्यस्य व्याख्याने मुव्य मञ्चेतद् यास्केन - "केशा रश्मयः, तेस्तहान् भवति. मादित्य माह, अथाप्येते इतरे ज्योतिषी केशिनी उच्चेते, धूमेनाग्नी रजसा च मध्यमः" इति (निरु. १२. ३. ६, ७, ८.)। मेव त्रयाणां भविमाहचर्यादितो बहवी देवा अर्चान्ते । तदपि च्या मुर्त यास्काचार्येण-- "तित एव देवता इति नेकता: तासां महाभाग्याकेकस्या अपि वइनि नामधेयानि भवन्सि" ---इत्यादि ०.२.१ ; ३. १.। “यो देवः सा देवता" इति च निरु. ७, ४.२। विवरियामतदिहैवोपान्याकरणे। पितरः। निघण्टौ अन्तरिक्षस्थानभाजनेषु 'पितर:-इति हादमं पदम् । ततो गम्यते अन्तरिक्षलोक एवं प्रधानतस्ते पां स्थानम् । “पिता, 'पाता वा पालयिता वा"-इत्यादिना (निरु० ०-D एपर D-D ·ऐतरेवालोचनम् . ४. ३.५.) व्याख्यातः ; जस्" इति तद्भाचे देवराजः। महामुनि- यास्कन हि- "पितरो व्याख्यातास्तेषा मेपा भवति"-इत्युक्षय "उदीरता मवर उत् परास उम्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । पसु य ईयुरखका ऋतन्नासे नोऽवन्तु पितरो इवेषु"-इत्येया ऋक् इह (सं० १०.१५, १.) उदाहता । व्याख्याता चैवम्- “उदीरता मवर उदीरतां पर उदीरतां मध्यमाः पितरः सोम्याः सोमसम्पा- दिनस्तेऽमुं ये प्राण मन्बीयुरखका पनमिवाः सत्यमा वा यममा वा ते न मागच्छन्त पितरो ज्ञानपु-इति (निरु. ११. २. ६.)। तयाच तस्या ऋच एपोऽयः सम्पाते- “वेषु” 'शाने' मम्मदातानेषु सत्सु "३" 'पितरः' पिढगयाः “नः" पमान “प्रवन्तु" 'पागच्छन्तु'। ते कीदृशाः । प्रत्या:-- "ये" "K" 'प्राग्यम् “ईयुः” 'पन्चीयुः' प्रासवन्तः, पूर्व प्राणान्विता भासविति यावत्। तव जीवितकाले "पकाः" 'मममिवाः' संयंत्र सर्व- देव साधुप्यवहारतः पमित्र न्याः,"ऋतमाः" 'सत्यचा या यनमा वा' कर्तृतया कारयितया वा यनानुठानपिदा, “सोम्याम:" 'सोम्या:-सोमसम्पादिनः' च प्रासविति । ते च कतिविधाः । स्या--"पपरे", "परासः 'पर', "मध्यमाः" चेति विविधाः । तव, 'परै' गुस्थान्तरिचचारिपः, "वे मारणे यहा तप इत्युपा- मते"-त्यादिना छान्दोम्ये (५.१०.१, २.) वर्णिता देवयान- मागेप नो गताः; 'मध्यमाः' दादायियोरतरेय म्नायिनः “य मे पाम टापू दस मित्युपासने-इत्यादिना पान्दोग्ये (५.१०.३-५.) पर्षिता: पिवयानमागेप चन्द्रनी मनाः; 'पपरे भूपृष्ठ स्मारिपधारिणः, "पतयोः पयोन जत रंग " स्यादिना छान्दोग्ये (५.१०.८) पिता: पिया +- ·ऐतरेयालोचनम् . सन्तत्या एवं सन्तता होने लोकाः; तदस्य द्वितीयं जन्म । सो ऽत्याय मामा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते ; अधास्याय मितर आमा कृतकृत्यो वयोगतः प्रेति, स इतः प्रयवेव पुनर्जायते ; सदस्य वतीयं जन्म"-इति (२ श्रा० ५.१.)। शतपधे त मृत्युप्रकारो मृतस्य तस्य पित्रादिदेहलाभशास्त्रातः परिव्यक्तम् । तथाहि- “स यवायए शारीर आमावत्यं नौत्य सम्मोह मिव न्येत्यथेन मेते माणा अभिसमायन्ति, स एतास्तेजोमावाः समभ्या- ददानो हृदय मेवान्ववक्रामति । स योष चाक्षुषः पुरुषः। पराङ् पर्यावर्ततेऽथारूपन्नो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकी- भवति न जिवतीत्याहुरेकोभवति न रसवतीयाहुरेकोभवति न वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत- इत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न विजाना- तीत्याहुः। तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते, तेन प्रद्योतनेय आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूओं वान्येभ्यो वा शरीरदेहेभ्य- स्त मुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूरकामति, प्राण मन्त्झामन्तए सर्वे प्राणा अनूत्रकामन्ति, सज्ञान मेवान्ववक्रामति, स एष नः सविज्ञानो भवति ; तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा च । जलायुका म्यान्तं गत्वामान सपसएहरत्येव मैवायं पुरुष इदए परीरं निहत्याविद्यां गमयित्वामान मुपसएहरति । तद्यथा पेयस्कारी पेयसो मात्रा मुपादायान्यनवतरं कल्याणतरए रूपं तनुत एव मैवायं इदए शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यत्र- वतरण रूपं तनुते, पित्रा पा गान्धर्व वा, माझं पा प्राजापत्यं वा, देवं पा.मानुपं वान्धेभ्यो वा भूनेभ्यः" इति १४. ७. २. १-५. । प्रन पिका गान्धर्वच मियो गुणकर्मादितः किचिनेदयुक्त मन्तरिक्ष तद्यधा ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविजानानि ? . - लोकगं रूपम् ; बाझं माजापत्यं च तथा मिथः सामान्यभेदयुक्त युलोकग रूपम् ; एवं देवं मानुपञ्च विद्दत्वाविहत्त्वभेदभिन्न मिहत्वं रूपम् । इत्य मपि छान्दोग्याशुलं पितृणां गतिविध्धम् , उदीरतामितिमत्वाम्नातपिटने विध्यञ्चोपपन्नं भवति । तदेवं यात्रा- व्याख्यातस्योदोरतामितिमन्वस्थस्य 'धमुं य ईतुः' इत्यंशस्य पिता- धनतमदहगतं प्राणं ये अन्वीयु रित्येवार्थ: मुहुनर इत्यस्माकम् । पिण्डपित्यज्ञमकरणादौ च (य. वा० २.२०-३५.; श• बा. २. ४. ४. १-२४.; ते० प्रा० १. ३. १०, २. ६. ३.) पिगण- खरूपं यर्यालोच्यम् । पिलोक मपि निणेयाम इहैवान्त्यप्रकरण। मनुष्याः । एतरेचे विईतच्छब्दनिर्वचन मेवं प्रोक्तम् - "मदं प्रजापते रेतों दुपदितिः-तन्मादुर सन्मानूप मित्याचक्षते परोघेण"-इति (३. ३.८.)। “मनुष्याः कस्मात् ? मत्त्वा कर्माणि सीव्यन्ति, मनस्यमानेन स्टाः, मनस्यतिः पुनमनखी- भावे ; मनोरपत्यम् , मनुपो वा"-इति वाह यास्कः ( निरु० ३. , २.१.)। "मनोर्जातापश्यती युक् च"-इति च पा० ४.१. १६१ सूत्रम्। 'समुदायार्यों जाति; मानुपः मनुष्यः' इति तत्र दीक्षितः । तवाम्मरमु “पडा भवन्ति,- आचार्य ऋखिक सातको राजा विवाहाः मियोऽतिथिरिति"-ति गो० ह. मू० ४.१०। माटपित्राचार्याणां पूजनीयवं तु तेत्तिरीय- (था. ०.११.)-मन्वादि-(२.२२५.)-प्रसिद्धम् ॥ शतपथवादापे खेषां देवपित्रमनुष्याणा मेकव विशेषपरिचय प्रामात उपासनाप्रकारथ । तथाहि- "ततो देवाः ; यन्नोपवीतिनो भूत्वा दक्षिणं जान्वाच्योपासोदन् । तानबवीत्-~- यज्ञो वोऽब्रम् , अमृतत्वं पः, जर्ग वः, सर्यो यो ज्योतिरिति। अथैनं पितरः;

·६५ ऐतरेयालोचनम् . प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्वायोपासीदन्। तानववीत- मासि मासि वोपनए , स्वधा वः, मनोजवो पः, चन्द्रमा वो ज्योति- रिति । अर्धेनं मनुष्याः; पाहता उपस्थं चत्वोपासीदन् । तान- ब्रवीत्- सायम्प्रातर्वोऽशनम् , प्रजा वो, मृत्युयों, ऽग्निवी ज्योति- रिति”-इति (२. ४. २. १, २, ३.)। एषा मेव देवपिटमनुष्याणा, मर्चनं कर्तव्यत्वेनेहतरेये समा- बातम् “एष हवा अनडापुरुप इत्यादिना। तत्र हि पग्नि- होत्रादिभिः श्रौतेः, वैश्वदेवादिभि रहोर्देवाना मर्चनं सम्पद्यते; पिण्डपिवयनादिभिः श्रोतः खखसूत्रोकप्रकारैः श्रयान्नजलादि- प्रदानात्मकथावादिभिश्च पितॄणामीनं सम्पद्यते; निष्कपट विनीत- भावप्रदर्शनाजापालनससमादरपक्कापक्षान्नाद्याहारादिप्रदानेमनु- याणा मचनं सम्पद्यते। अतिथिमत्कारविपये गाथाप्येकानाता- "तद् यददो गाथा भवति,-- अनेनस मेनसा सो ऽभिशस्तादेनवतो वापहरादनः । एकातिथि मप सायं रुणधि विसानि स्वेनो जहारेनि"-इति ५. ५. ५। गाथैषा नैतवादाणप्रवक्नु: कल्पिता ; अपि तु बहुप्राचीना, अनेनाव स्मृतेत्येव । तदाह तद्भाथे सायणः - 'पुरा कदाचित् सप्त- पीणां संवादप्रसङ्गे कथित् पुरुषो बिसस्तेन्यलक्षण मपवादं प्राप्य तत्परिहारार्थ स्पीणा मने शपथं चकार, तदीयशपथोतिरूपेयं गाथा'-इति। तछपथस्वरूपञ्च तत्र तेनेयैवं व्याख्यातम्- 'बिसानि पद्ममूलानि, नैषा मपहर्ता (एवं) प्रत्यवायपरम्परां मानोतु ;- पापरहिते पुरुप विपस्तन्य मपवादं कृतवतो यः प्रत्यवायः, पापिनः पुरुषस्य सम्बन्धि पापं स्वीकुर्वतो य: प्रत्य- वायः, सरयद्वाले ग्रह समागच्छत एकातिधेवैदेशिकस्यारीधने .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । य: प्रत्यायः, मेयं प्रत्यवायपरम्परा विसस्ते ये सति मम भूयादि- त्वेवं अपधः-इति। अस्माकं वस्या गाथाया ऋजुतरोऽर्थान्तरः प्रतिभाति। तद्यथा- यः कचित् 'अननसम्' थपापम् अारोप्य- मानपापशून्यं जनम् , 'एनया' प्रारोग्यमानिन पापिन 'अभिशस्तान्' निन्देत् , 'मः' निन्दकः 'एनखतः' सभावजातपापिन: तस्य निन्दितस्य यत् कि मपि स्वभावजम् 'एन' पापम् अस्ति, तदेव 'अपहरात्' अपहरणं कुर्यात् । सन्ति हि सपा मेव मानवानां स्वभावजानि पापानि। तदन्याहालेव- व्यतिपक्त इव वै पुरुषः पापना"-इति (४.१.४.) । इत्यं गायापूर्वाडिन थापवादकीर्तनं निपिदम् , अथापरावेनातिथियिमुखीकरणं निषिध्यते-- यः कचिद् 'साय' काले समागतम् 'एकातिथि मतिथिलक्षणसम्पन मत एव प्रधानातिथिम् , एकसामान मतिथिं वा 'अपरुणद्धि' खागतासनानपानादिक मदत्वा विमुखीकरोति, 'सः' 'स्तेन:' चौरः सन् 'बिसानि' मृणालानि, तहतानीव सूक्ष्मतन्तुरूपाणि तद- तिधिशरीरस्थानि वायुनामजीवनवाबन्धनानि 'अपजहार' तज्जीवनापहरणपातकभाग् भवतीति । अहोऽतिथिसकारायासीत् तदाराघातय प्रचलितः । एव सोमे राजन्यागते या आतिथ्येष्टिविहिता, तत्र यशधाता- नुकन्पश्च विहितः- "तद्यथैवादो मनुष्यराज आगते, यस्मिन् वाईति उचाणं वा वेहतं वा वदन्त एव मेवास्मा एतत् वदन्ते, यदनि मन्यन्ति ; अग्निहिं देवानां यशः" इति (१. ३. ४.)। अप्युपःशब्दस्य पोपार्यतानिर्णयाय चान्नात मेवम्- "एतर्हि गयं मीमांसमाना: पृच्छन्ति, मन्ति ततोपाइति- इति (४.५.५.)। मायएशत मतदाख्यानं द्रष्टव्यम् । न तत ·८४ ऐतरेयालोचनम् . -० मांसभक्षणविधिस्त्वामात इहान्यत्रापि। तथाहि- "नाग्नीषो मीयस्य पशोरशीयात् तत्तन्नादृत्यम् तस्याशितव्यञ्चैव लीसितव्यञ्च"-इति (२. १. ३.)। अमेध्यमांसभक्षणे दोषो मध्यमांसभक्षणेऽदोषयानातः। तथाहि- "एत उत्क्रान्तमधा अमेध्याः पशवस्तत्मादेतेपां नाशीयात्" इति २, १.८.। 'एते पुरुपकिम्पुरुषगौरगवयोष्ट्रशरमा इति पट अमेध्याः, अश्वगोऽव्य- जपृथिवीभवाः पञ्च मेध्या भक्षणीया इति विवेकः । पृथिवीभव- वेनेह ब्रोधादीनां ग्रहण मिष्टम् । श्रतएव श्रुतम्- “स वा एप पशुरेवालभ्यते यत् पुरोडाश:"-इत्यादि २. १,८। तवाप्यज- ,मासस्यासीट बहुप्रचलन मिति च प्रतीयते। तथाहि- "एप एतेषां पशूनां प्रयुतातमो यदजः" इति च तवैव । हथापशुधात- 'निन्दाप्यस्ति- “अथ येऽतोऽन्यथा मेडगा वा पापकतो वा पशु 'विमधीरस्तादृक्तत्" इति ७. १.१ । स एष पशुहिंसाव्यवहारः - खलु यद्यप्यस्मभ्यं न रोचते, तयाप्युदाहृतवाक्याना मवैदिकाव मतथार्थत्वं वेदविरुदत्व वा यावन्न प्रतीयते, तावदेवमादिषु “आनायवचनादहिंसा प्रतीयेत (१. ५. २.)" इति निरुता- वचन मेव शरणं मन्यामहे वयम् । अतिथिसत्कार इवेहान्योऽन्योऽप्युपदेशो लभ्यते । "अभिहेपते पिपासते क्षिप्रं प्रयच्छेत्" इति (६.२.५)। एतेन स्थानविशेप द्रव्यविशेषस्य दानचिप्रता विहिता। "थप्रसूतः करोत्यसतं तदछत मकरिति वै निन्दन्ति"-इति (२. ५, ६,)। - एतेन सर्वेष्वेव विचार्यकर्मसु गुर्वायनुना स्वाम्यनुजा वा ग्रह- पीयेत्युपदिष्टम् । पासीय तदानी मालिंज्यमास्यम् , अयाज्ययाजननिषेधय । तद्यथा- ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविजानानि ? मारणानां पौरोहिल व्यवस्थापितम्। “अयुव मार्यस्य राष्ट्र भवति, नैनं पुरायुषः प्राणो जहाति, आजरमं जीवति, सर्व मायु- रेति, न पुनर्मियते, यस्यैवं विहाम् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः (८. ५. ३.)" इत्यादिना पुरोहिताना यजमानमङ्गलकारित्वं बहुधेव प्रपञ्चितम् । “तदप्येतषिणोक्तम्" इत्युपक्रम्य साहितिक- मन्त वयप्रमाणेनाप्येतदेव (ऋ. मं. ४. ५०. ७, ८, ८.) दृढीकृतम् (८.५.३.)। तवैव- "बहसतिह वे देवानां पुरोहितः, त मन्वन्ये मनुष्याज्ञा पुरोहिताः। छहस्पति यः समतं बिभर्नोति यदाह, पुरोहितं यं समतं विभीत्येव तदाह"-रत्यादि द्रष्टव्यम् । हस्पतिगन्देनाव सूर्यों निरुक्तादि- प्रसिद्धः। स यया वायादिदेवानां पुरोहितः पुरःस्थितः, प्राधान्य- भागुपकारी च ; मनुष्येपूपि राजपुरोहितास्त थेव भवेयुः । तदव संहितावचन मपि प्रमाण मित्याह- "हस्पति यः सुभृतं विम- तौति ( ४. ५.. ७.)। “अग्निर्वा एप वैवानरः पञ्चमेनि:"- इत्यादिना (८. ५. १.) पुरोहिताना कोपनत्वं संवयं, यजमानानां तदुपयमने यनस्य कर्तव्यता चात्र विहिता। तदेतत्सर्य मालोय प्रतीयते, तदानीन्तनराजपुरोहिताना मसाधार धारणसम्मानभांक्वं, राज राजग्रहेषु च प्रावल्यं विशुपतिप्रसारिखचासीदिति । अपि तेषा मद्यतनपुरोहिताना मिव कर्मकारयित्वं तत्तकम्ममन्त- पाठयित्वं च न सापोह गम्यते, न वा कचिदिह बायपस्थ पुरोहितापेक्षा यूयत इति च सुधीभिरालोय मेव । कप्रकारयितभ्यो दचिणादानस्यातिकत्र्तव्यता शासीत् तदानी मपि। तदाह-"दातव्येव यजे दक्षिणा भवत्यत्यिकापि"-इति ६. ५.८। केनापि हेहना सा परित्याशा पेय पुनरपीया, ·ऐतरेयालोचनम् . में विधानां विविधाना मृविजां वरणाय यजमानो मनसि गाथा मपि न कुर्यादिति । मूर्खस्यार्विज्यदूषणन्तता मिहान्यत्रापि- “त ऋविजो यजमानं कल मन्वस्य वित्त मादाय वन्ति य मनेवं- विदो याजयन्ति"-इति ८. २.७ अथ व्यवहारः।- राजां पुरोहितस्यावश्यकता चात्र बहुधा प्रत्यायिता। तद्यथा-- "न ह वा अपुरोहितस्य रान्नो देवा अत्र मदन्ति, तस्माद्राजा यक्ष्यमाणं व्राह्मणं पुरो दधीत, देवा मेऽद्र मदविति" इति ८.५.१। इत्थं ब्राह्मणजातरेव पौरोहित्य मिति च ज्ञापितम्। एतद्दचनोपकने व्यक्तञ्चार "ब्राह्मणः पुरोहितः" इति । राजन्यवैश्ययोः पुरोहितायेण दीक्षावेदनञ्च विहितम्- “पुरोहितस्यायेण दीक्षा मावेदयेयुः, पुरोहितस्या- घेयेण प्रवरं प्रणीरन्”-इति (७.४.७.)। इतो वैश्याना मपि पुरोहितापेक्षा सचिता। बुद्धिमत्तमाना मार्याणां पुरो- हितविधैः कथा तु दूरे प्रास्ताम् , जडाना मपि पृथिव्यादीनां पुरोहिता: सन्तीति च कल्पितम्- “अलि व पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता, वायुवि पुरोहितो ऽन्तरिक्षः पुरोधाता, आदित्यो वाय पुरोहितो द्यौः पुरोधाता ; एप वे पुरोहितो य एवं वेद, अथ स तिरोहितो य एवं न वेद"-इति ८.५.४। तदेवं यथा पृथि- व्यादिषग्न्यादीनां प्राधान्यम् , तथैव यजमानगृहेषु पुरोहितानां प्राधान्यं ध्वनितम् , विहितञ्च पुरोहिताना मेतदिनानवत्त्वम् ; ब्राह्मणाना मपि येषां पृथिव्यादिनिठाग्न्यादिपुरोहितत्व विज्ञान मविदितम् , तादृशा मविदुषां पौरोहित्वं सुतरां निपिनम् । तस्यै- तस्येतदुपसंहारवचनम्– “यो ह वे वीन् पुरोहितान् वेद, स प्राधणः पुरोहितः" इति। एतेन च वचनेन वेदविदा मेय .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविजानानि ? तदन प्राहाणानां पौरोहित्य व्यवस्थापितम्। “अयुव मार्यस्य राष्ट्र भवति, नैनं पुरायुषः प्राणो जहाति, बाजरमं जीवति, सर्व मायु- रति, न पुनर्मियते, यस्येवं विहाम् ब्रामणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः (८. ५. ३.)"-इत्यादिना पुरोहितानां यजमानमङ्गलकारित्वं बहुधेव प्रपञ्चितम् । “तदप्येतपिणोताम्" इत्युपक्रम्य साहितिक- मन्वनयप्रमाणेनाप्येतदेव (ऋ. मं. ४. ५०.७, ८, ८.) हढीलतम् (८. ५. ३.)। तत्रैव- "महलतिर्ह ये देवानां पुरोहितः, त मन्वन्ये मनुष्यराज्ञां पुरोहिताः । छहस्पतिं यः सुतं विमर्नोति यदाइ, पुरोहितं यं सुभृतं विभतीत्येव तदाह"-इत्यादि द्रष्टव्यम् । इहस्पति गब्देनाव सूर्यो निरतादि- प्रसिद्धः। स यथा वायादिदेवानां पुरोहितः पुर:स्थितः, प्राधान्य- भागुपकारी च ; मनुष्येयपि राजपुरोहितास्तथैव भवेयुः । संहितावचन मपि प्रमाण मित्याह- "हस्पति यः सुभृतं विभ- ति ( ४. ५०. ७.)। “यग्निर्वा एप वैवानरः पञ्चमेनि:"- इत्यादिना (८. ५.१.) पुरोहिताना कोपनवं संवण्यं, यजमानानां तदुपशमने यत्नस्य कर्तव्यता चात्र विहिता। तदेतत्सर्व मालोय प्रतीयते,- तदानीन्तनराजपुरोहिताना मसाधारणसम्मानभावत्वं, राजसु राजग्रहेषु च प्रावत्यं विशेषगलिप्रसारित्वज्ञासीदिति। अपितेपा मातनपुरोहिताना मिव कर्मकारयित्वं तत्तल्वाम्ममन्त्र- पाठयिठत्व च न कायीह गम्यते, न वा कचिदिह ब्राह्मणस्य धुरोहिताये ना यूयत इति च सुधीभिरालोच मेव । कम्पकारयितभ्यो दक्षिणादानस्यातिकर्तव्यता चासीत् तदानी मपि। तदाह- "दातव्येव यजे दक्षिणा भवल्पिकापि"-इति ६. ५.८। केनापि हेतुना सा परित्यक्ता चैत्र पुनर्ग्रहपीया, १३ ·ऐतरेयालोचनम् । केनापि प्रकारेमामतापि सा पापनश त्रुभावाय कमोचन प्रदे- येति चेहेव । तथाहि- "न निहत्तदक्षिणां प्रतिगृह्नीयात्" -इति, “यदि लेनां प्रतिटीयात् , अप्रियायैना भाटव्याय दद्यात्" इति च ६. ५.८। यशोलिप्साप्यासीत्तदातिप्रबला। तदाह- "यम् वामण मनूचानं यशो नच्छेदिति ह माहारखं परेत्य दर्भम्तम्बानुग्रथ्य दक्षिणतो ब्रह्माण मुपदेश्य चतुझैतृन् व्याचवीत"-इति ५.४.५। कस्मिंशिद दानादिकर्मणि स्व- श्रेष्ठताभिमानस्य पापहेतुत्वञ्चाभिमत नेपाम् । तत एवैव माना. तम्- “यो वै भवति, यः श्रेष्ठता मयुते स किल्वियं भवसि" इति १.३.२। आम्नातवेह हस्त्यश्वगवादिधनदानप्रशंसागाथाभिगानम् । सथाहि दौन्तिभरतस्य (८. ४. ८.)- "हिरण्येन परीवतान् कृष्णान्छु लादतो मृगान् । मणारे भरतोऽददाकत बहानि सप्त च"-इत्यादि। इह श्रुतस्य मृगशब्दस्य हस्तिपरव्याख्यानं सायणीयम् ; अस्तु तत् तयेव मन्तव्यम् , पर तत्कृतं बद्दशब्दस्य इन्दसध्यापरत्वं तु नास्मभ्यं रोचते ; ताशदानं अत्यधिक मित्यसम्मवमिति । आवेयाङ्गराजदानगाथाश्लोकेषु दासोदानं च श्रुतम्- "दासी- सहस्राणि ददामि ते"-दूति (८.४.८.)। एतेन तदानों मासीदावत्तेन च मनुष्याणा मपि हस्त्य खादीना मिव क्रय- विक्रयदानप्रथेति स्पष्टम् । अत एव शौन:शेयाख्यानऽपि शुतम्--- "तस्य इ शसं दत्त्वा स त मादाय सोरयाद ग्राम मेयाय"-ति (०.३. ३.)। "तस्य तमे शुनागेपपिने सीयवसयजीगीय '' परियन्द्रपुषो रोहितः 'गते' बहु, मतसयाकं वा मुद्रामक ·-22 तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? धनं 'दत्त्वा 'तम्' शुनःशेपम् आदायेत्याद्यर्थः। निगते (२.१. ४.) तु "सीणां दानविक्रयानिसर्गा विद्यन्ते, न पुंसः ; पुंसोऽपी- त्येक ; शीन:शेप दर्शनात्" इत्युत्तम् । एवं पुत्रेषु पितुः खेच्छाजनितोऽन्यान्यविधोऽत्याचारोऽम्यासीत् तदानी सुर्यारः। तद्यथा (०.३.५.)- "यथ विश्वामित्रः पुत्रानामन्त्रयामास, मधुच्छन्दा: मृणोतन ऋषभो रेणुरष्टकः वे भ्रातरः स्थ नामे ज्यठयाय कल्पच मिति" इति । एव मन्यवान्यदपि-“ऐतगो ह वै मुनिरग्नेरायुर्ददर्श ; सोऽब्रवीत् पुत्रान् , पुत्रका अनेरायुरदर्भ तदभिलपियामि, यत् किञ्च वदामि तन्मे मा परिगातेति० •~ । तस्याभ्याम्मेरै तशायन एत्याकाले ऽभिहाय मुख मप्यरद्वादपवः पितेति; तं होवा- चापछलसोऽभूर्यो पापिठां ते प्रजां करोमि. यो मध मसक्था इति" इति ६.५. 01 पुत्राणां पिढदायभाव मपीह सूचितम् । तद्यथा-- “नाभा, नेदिष्ट है मानवं ब्रह्मचर्य वसन्त' भातरो निरभजन्नसोऽब्रयोदेव कि मद्य ममातोति"-इत्याद्याख्यानं (५.२..) दृष्टव्यम् । वापिज्याद्यर्थं समुद्रयानारोहणपूर्वकं महासमुद्र परिप्लवन चासीत् तदानीं सुप्रचलितम् । अतएव तदृष्टान्ततयानात एवम् “यथा समुद्र प्रलवेरनेवं हेव ते प्रतवन्त,ये संवत्सरं वा हादशाहं वा ऽऽसते"-इति ६. ५.५। वनदस्यूना मप्युपद्रव आसीत्तदानी मिति चाव सूचितम् । तद्यथा- "निषादा वा सेडगा वा पाप- कृतो वा वित्तवन्त पुरुष मरये ग्राहीत्वा कर्व मन्दस्य वित्त मादाय द्रवन्ति"-इति ८.२.७। एवं नागरिकग्रन्थिच्छेदकाना वाच मवधीः- .

·ऐतरेयालोचनम् . मपि दृष्टान्तविधया समुल्लेखोऽत्र श्रुतः- "त मृविजो यजमानं कत्त्वं मन्वय वित्त मादाय ट्रवन्ति" इति ८.२.७ । आसीत्तदानों चौर्य मपि तबिन्दा च । तद्यथा सायणमते- पुग कदाचित् सप्तर्षीणां संवादप्रसङ्ग कथित पुरुषो बिसस्ते न्यलक्षण मपवादं प्राप्य तत्परिहाराय मृपीणा मग्रेशपयं चकार, तदीयशपथी तिरूपेयं गाया-- "अनेनस मेनसा सोऽभिशस्तादेनखतो वापहरा दैनः । एकातिथि मप साय रुणदि, बिसानि स्तेनो अप सो जहार" -इति (५. ५. ५.) । सायणमते गाथयतया मृपापवादकारिणां साय मतिथिप्रत्याख्यातॄणां स्तनकारिणाञ्च पापविदत्वं ज्ञापितम् । एकराट् सावभीभोऽप्यासीत्तदानीं संविजातः । ततस्तत्व- रिचयोऽवेवम्--- "अयं समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः मायु यः पान्तादापरार्धात् पृधिव्ये समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति"-इति ८.४.१। तथाविधसार्वभौमनरपतेः सर्वेभ्यो मित्रराजभ्य उप- टोकनग्रह पञ्चेहानातम्-- "सर्व हैय महाराजा प्रासुरादित्य इव इम थियां प्रतिष्ठितास्तपन्ति, सर्वाभ्यो दिग्भ्यो बलि मावहन्ते" -इति ०. ५.८। 'सर्व' च ते इम-- कावपेयः तुरः, साहदेव्यः मोमका, मात्रयः सहदेवः , देवारधो वभुः, वैदर्भी भीमः, मान्धारो नग्नजित् , परिन्दम इति वितृतः जानकिः कतवित् , पेजवनः सदायेवाटावेतरेयपूर्वपूर्वजाः सार्यभीमा बभूवु रिति च तापक्रमपन्यतः प्रतीयते । महाराजस्य प्रियतममायायाः सविधी प्रजाना माविदनप्रया- प्यासीत् तदानीम् ; पत एप इन्द्रस्य प्रियाये यायाताये देवानां पामिप्रायमापनम् , तस्याए इन्हें प्रापयामीति प्रतिवादिकथा यूमने चार - "देया अनुपविणं या इन्द्रप्रिया आया वादाता .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? तत एवैव प्रासहा नाम, अस्था मेवेच्छामहा इति । तथेति तस्या मैचन्त । सेनान प्रवीत् ,- प्रातः प्रतियकास्मीति"-इति ३. २. ११ । राजमातृणां राजसहचरणव्यवहारवासीत् । मानातम् - "ऋतवो वे सोमस्य रानो राजभ्रातरी यथा मनु- प्यस्य, रेवेनं तमहागमयति" इति १. ३. २ । राजधानीपरिरक्षणाय तदभित: प्राकारनिमाणप्रथाप्यासीत- दानीम् । तदाह-~- "देवासरा वा एषु लोकेषु समयतन्त, ते वा असुरा इमानेव लोकान् पुरोऽर्वत"-इत्यादि १. ४. ६ । 'पुरो कुर्वत, माकारवेष्टितानि नगराणि छतवन्त:'-इति तब सायणः। एतदाख्यायिकाया मसरे: सहीपस्थिते सद्दामे असुरेभ्यन्त्रिपुररक्षणार्थ मयोरजतसवर्णमयप्राकारा निर्मिता देवेरिति सूचितम् । असुरोप- द्रवतो यज्ञरक्षार्थ मभितोऽग्निनाकारनिग्माणच देवैः शत मिति च श्रुत मैतस्या माख्यायिकायाम्--"देवा वै या मतन्वत.-. -०अग्नि- मयीः पुरवि पुरं पर्यास्यन्त"-इति २. २. १ । प्रबलतरः शत्रुभि- राकान्ते राज्ये तक्षणाय नदानीन्तनप्रजाना मपि परस्परं मन्तणा- करणम् , खत एव योधमात्तिः, परस्पर मैकमन्याय प्रतितर- रूढत्वम् , राजरक्षिरक्षितरदादौ सुत्रकलवादीन् संस्थाप्य युद्धाय प्रयाणचेति सर्व मिह १. ४.७ द्रष्टव्यम्। प्रियवस्तुदानादिरूपसाम- कौशलती रतापात मन्तरेण स्वकार्योधारचेष्टाप्याहतासीत् तदानीम् ( १. ५.१.)। परस्परैकमत्यस्थितये भाज्यस्पर्शपूर्विका प्रतिज्ञा- पइतिश्च तदानीन्तनी प्रशंसनीया। तथाविधं प्रतिभानं हि नानू- तम मिति सर्ववेदेषु विश्रुतम्। तदिदम् ऐ० ब्रा० १. 8.0, २० वा. २.४.२, . सं. १. २. ११, ६.२.२-६ शति- धाकोपु विहितं द्रष्टव्यम् । “न सतानूनमिणे द्रोग्धव्यम्"-दूति ·१०२ ऐतरेयालोचनम् . चेह ( १. ४. ७.) तदुपसंहारः । ‘सतानूनतिणे' सहपथकारिणं न ट्रोग्धव्य मिति तदर्थः। शतपये चैवम्---३. ४. ४.८ । सैनापत्यनिर्णयः, तस्य च सेनापतर्भागशः शत्रुसेनाक्रमणो- पायथेह वर्णित:- “स विथेणिभूषा बानीकोऽसुरान् युद्ध भुप- प्रापद विजयाय"-इत्यादि ( ३. ४. १.)। युद्धकाले राजसाहाय्य- कारिणां प्रजानां सामन्तानाञ्च प्रसादलाभकथाप्यस्त्याव - "सो- ऽवेदिम वै किल मे सचिवा इमे माऽकामयन्त हन्तमानस्मिनुक्य- आभजा इति, तानेतस्मिनुकय थाभजत्" इति ३. २.८। युद्ध- जयानन्तरं राजो मर्यादाहरिह सूचिता ; तदत्र "इन्दो चै हर' हवा" इत्याद्याख्यायिका द्रष्टव्या ( ३. २. १०.)। पराजिताना मन्तहस्तीनानि धनानि समुद्रतीरे प्रोधितानि भवन्ति स्मेत्यपीह श्रुतम् (५. २. ६.)। हस्तमुष्टिमध्ये एव गोपनीयं यद् बहुमूल्य रबादिक धनम् , तदेवान्तईस्तीनम् । एवञ्च तदाप्यामोदेव बहु- मूल्यहोरकादीनां व्यवहार इति चास्मात् प्रतीयते स्फुटम् । प्रायः सर्वसभ्यदेशेषु विद्यमान एप उपविमोकव्यवहारी- प्यासीत् तदानीम् । तथा चाम्नायते- "अश्वैर्वानडुद्धिर्वान्ये- रन्धरथान्ततररथान्ततररुपविमोकं यान्ति" इति ४. ४.५ । तदिदं श्रुत मुपविमीकस्वरूप मद्यतन मिवैव। दूराष्वगमने एवेगोपविमोकत्यावश्यकता चामाता -- "दीर्घाई उपविमोक यायात्" इति (६.४.०.)। स्कन्धतो भारबहनाय वीवधस्य व्यवहार प्रासीत्तदानी मिति च प्रतीयते-- "हापट सवीवधताय" इत्येवमादिश्रुतेः (८.१. १.)। 'उभयत: गिक्यइयेन जलकुम्भइयं वोटुं यः काइविशेषा पुरुषाणा मंगे ध्रियो, म बीवध इत्युच्यते'-इति तव सायग्यः ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविन्नानानि ? तव। 'विविधवीवधन्दो उभयतो वदगिको स्कन्धवाो काठे व ते'-इति सि० कौर (पा० सू० ४. ४. १७.)। वीवधदण्डस्तु प्रायेण वंगस्येव भवति, ततः स इह तेजतीति श्रुतम्-"तेजन्या उभ. यतोऽन्तयोरप्रससाय बसौं नाति"-इति ( १. २. ५.)। सूच्या स्यूतानां सभ्यजनोचिताङ्गरनादीनावासीलदापि व्यवहारः । युतं द्येतत्--- "सूच्या वासः सन्दधदियात्" इति (२. २. ७.)। एवं तदानी मपि कमठत्वं श्रमकारित्व मुद्योगित्वञ्चैवासीत् प्रशंसनीयम् , अलसस्य श्रमकातरस्योद्योगहीनस्थ त्वामी निन्दनीय- तत एवेव मिह ( ७. ३. ३.) श्लोकपञ्चक मानातम्- "नानाथान्ताय धीरस्ति, इति रोहित शुशुमः । पापो नृपहरो जनः, इन्द्र इधरतः सखा ॥ १ ॥ पुप्पियो चरतो जरे, भूष्णुरामा फलेग्रहिः । गैरेस्य सर्वे यामानः, श्रमेण प्रपये हताः ॥ २ ॥ आस्ते भग आसीनस्य, जईस्तिष्ठति तिष्ठतः । शेते निपद्यमानस्य, चराति चरतो भगः ॥ ३ ॥ कलिः शयानो भवति, सजिहानन्तु हापरः । उत्तिष्ठ स्वेता भवति, कृतं सम्पद्यते चरन् ॥ ४ ॥ चरन् वै मधु विन्दति, चरन् स्वादु मुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य थेमा, यो न तन्द्रयते चरन् ॥ ५ ॥” इति । यद्यप्येते गाथारूपाः श्लोका अगेनैतरेचणेह प्रसङ्गत उडता इति नैतरेयकालिकास्तथाग्यतयकालेऽप्येवं विधीपदेशाना मासी- देवादर इत्यपि प्रतीयत एव । एषा मर्धास्तु सुगमाः, तथापि प्रथम- चतर्ययोः किचिद ब्रूमः ।- यथा घोटकादयो मनुष्याणां वहनं कुर्वन्तीति मनुष्यवाहा उद्यन्ते, तथेवास्मयरीरखो लोहित एवाग्नि ·दयक्कत इति वाहोरावजन्य इति वा हारिचन्द्रीयो हारिवन्द्रीय सथाचाग्निवाहनरूपयोणितधारिणः सर्वानव पुरुषान् सम्बु घर ऋषि- इतीहाख्यातः ; रसहरणात् हरिः सूर्य इति हि सर्ववेदप्रसिद्धः । १०३ ऐतरेयालोचनम् । शारीरतायं वहतीत्यग्निवाहवेन व्यपदिष्टो भवति वेदे ( निघ० १. १५. २.); लोहित एव रोहितो वैदिकः । स च सूर्यचन्द्रो- राहम मुपदेश मिति फलितम् । नानेति। हे रोहित !' 'इति' वयं 'शुश्रुमः',- 'अनाथान्ताय' प्राभिमुख्थेन प्रान्त आयान्तः, तविपरीतोऽनायान्तोऽलसस्तो 'श्रीः नास्ति' । अथवा नानाविध- कार्येषु श्रान्तो नानाथान्तस्तस्मै श्रीरस्तिति । 'वरः' तपःकर्म- विद्यादिभिः श्रेष्ठोऽपि जन:' 'नृपत्' नरि सीदन् , व्यक्तिविशेष- स्थायितः सन् 'पाप:' भवति । 'चरतः' भ्रमणकारिणः पुरुषस्य गिरिगिरिनदीग्रामसीमादिसङ्कटेषु च सर्वत्रेव 'इन्द्रः' अनुपमे- श्वर्यवान् ईश्वरः 'इत्' एवं 'सखा' विद्यते । यः किल नगर खग्रहे च रक्षकः, स एव परवान्यादावपीति अर्थानाय भ्रमणशीलस्य कोऽस्ति चिन्ताविपय इति भावः । कलिरिति । सर्वविधकत्तव्यकर्मस 'भयानः' शव्यागतः, अलस इति यावत् । एतदेव कलिलक्षणम् । तदेवं कलियुगे धर्मार्थकाममोचाद्यजन- कम्मस पाल स्यबाहुल्य' भवतीति निष्पवम् , निष्पनञ्च यस्मिन् कम्मिन् वा युगे यदेवालस्यपरतया कर्त्तव्यानुष्ठानावहेलनं कृतं भवेत् , तदेवेदानी कलाशितः कत्याययोवाह मिति नेय मिति । 'सनिदान' शय्यां , शयनभावं वा वयं प्रात्तस्तत्रैवोपविष्टः । 'उत्तिउन्' शव्यां शयनभावं या परित्यज्यान्वत्र, गय्याया मेव वा कुर्वन् । इत्य मिह प्रसङ्गत- यतयंगलवण - दगडायमान: 1 अनला" ·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? मनुसंहिताया मय्येवमेव युगलक्षण संस्मृतम् प० ३०२लो.- "कलिः प्रसुप्तो भवति, स जाप्रद द्वापर युगम् । कर्मखभ्युद्यतस्वेता, विचरंतु सतं युमम्" इति । तथैतदपि प्रतीयते - कलिरवाद्य युगम् , हापरं द्वितीयम्, श्रेता द्वतीयम् , चतुर्थन्तु सत मिति । हापरवेतिनामान्तर्गत- दिविशन्दतथैव मेव लभ्यते । प्रतिनियमोऽप्यनानुकूलः ; न हि कचित् कुमारः सबैकदेव तारण्यं यौवन चील्लङ्कर बदायते, नापि हि कश्चित् भयानोऽसबिहानोऽनुत्तिष्टंच स्यात् कार्य जुगल इति । एवं हि कलियुगानन्तरं कृतयुगागमनप्रतीक्षणं भवेनिसर्गव्यापारा- नुकूलवेदार्थानमित्राना मेव । तत्त्वतस्तु कलियुगानन्तरं द्वापरागम- नग, ततो वेतागमनम् , ततः सतागमनम् ; चक्रवदभ्राम्यमाने- ऽस्मिन् जगति पुन: तागमनम् , ततो हापरागमनम् , ततश पुनः कले: प्रादुर्भाव इत्येव वैदिकम् , क्रमोबतिकमावनति- विज्ञानसम्मतच । क्रमोत्रतिपक्षस्तु प्रदर्मितयुगलोकश्रुतितः अव्यका एव, कावनतिश तप्रायात् किन मन्तथा स्यादित्यत एतविपरीत मतं वेदविरुद्ध मित्य यदेय मेवायाणाम् । अपर मपि,-यथा वर्षौ सर्व सद्भावो "वर्षा वे सर्व ऋतषः" इत्युपक्रम्य वर्णित: शतपथे- “यदेव पुरस्ताद वाति, तद वसन्तस्य रूपम् ; यत् सनयति, तद ग्रीमय ; यदु वर्षति, तद वीणाम् ; यद विद्योतने, वरदः ; यद दृष्ट्वोदशहाति, तहेमन्तस्य"-इति (२. ३, १, ०.), तयर सर्वधुगधम्मगा प्रतिधुमाथितवतीकारोपि न नो हानिरिति ।। अथ तदानीन्तनविन्नानानि। तत, पृथिव्या गलिहेतुविज्ञानम् , द्यावापृथिवीसम्बन्धविधानम् , वृष्टि हेतु विज्ञानम् , उदकाना मनिहासबदामायहेतु विनानम् , , १४ ·१०६ ऐतरेयालोचनम् । द्यावापृथिव्योरुभयोरव प्रतिष्ठाखविज्ञानञ्च यथा--- "असो वे लोक दूर्म लोक मभिपर्यावर्तते ततो वे द्यावापृथिवी अभवतां न द्यावान्तरिचानान्तरिक्षाद् भूमिः" इति ४. ४. ५। 'असो' यु लोकः सूर्यलोक इति यावत् , 'इम' भूलोकम् 'अभिपर्या- पत्तते सदैव अभितः परितच 'आवर्तने भ्रामयति । 'तत:' तस्माद् 'वे' एव द्यावापृथिवी' द्यावापृथियो परस्परसम्खडे 'प्रभवताम्'। 'अन्तरिक्षात्' व्यवधानाद 'द्यावा' यु लोकः 'न' भूमितो विच्छिन्नः, तथा 'भूमिः' अपि तस्मात् 'अन्तरिचात् व्यव- धानाद 'न' विच्छिवः। अतोऽप्रानुपद सक्तम् "इमो वे लोको सहास्ताम्, ती व्येताम्" इत्युपपत्रम् । 'इमी लोको' 'सहास्तां वे' परस्सरसम्ब दावेव विद्येते, 'तो' लोको 'व्यैताम्' विवाहसम्बन्ध- युक्तो खीपुरुषापिय । एतयोः सम्बन्धञापकहेतुशैवं निर्दिष्ट इहैव- "नावर्षन् न समतपत ते पञ्चजना न समजानत" इति । एतेन विज्ञायते द्युपर्यायः सूर्य एवान हटिहेतुस्ताप हेतुश्चेति । 'पञ्चजनाः' वाधणक्षत्रियवैश्वा इति विविधा आर्याः, दस्युदामाविति दिविधा- बनायाविति च पञ्चविधा मनुष्याः। तादृशविवाहस्य पुरोहिताः 'देवाः' रश्मय एवेमे इत्याह- "तौदेवाः समनयंस्तौ संयन्तावेतं देव- पियाहं व्यवहेताम्" इति। काव्योऽय एपः । तवे विवाहितयो- स्तयोः स्त्रीपुरुपयोमिधः प्रीतिहेतु निगमयति-"धूमेन वैय ममू जिन्वति, वृद्ध्यामाविमाम्" इति ४.४.३ । 'धूमेन' रसहेतवाप्प- रूपमित्यर्थः । संहिताया मप्येव माम्नातम् ( १. १६४. ५१.)- "समान मेतदुदक मुञ्चत्वव चाइभिः । भूमि' पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः" इति 'पहभि.' रश्मिभिः पासष्टम् एतन् उदकम्' 'उदेति' -- ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? १२७ मई मागच्छति, 'भव च' नीधरपि प्रागच्छतीत्येव । अत एव पर्जन्या: मेघाः 'भूमि' 'जिन्वन्ति' प्रीणयन्ति, 'अग्नयः' अग्निजन्यानि धूमो सवाप्पाणि 'दिवं जिन्वन्ति' । अस्मादेव हेतोरुदकस्य हामहडिरादित्य चिरं तुल्य मित्याह 'समा- मम्' इति । अन्यथोदकस्योईगमनामाचे क्रमादतिइदिरेव स्यात् , तथा नीचेस्तत्वांत मन्तरा प्रमात् समुद्रोऽपि शुष्णेदिति कृष्टिनिदानविधान मुदकसमवविज्ञानञ्च । एतयोः प्रतिष्ठाख्यत्व मानात यथा- "द्यावापृथिवी के प्रतिठे ; इय मेवेह प्रतिष्ठा असावमुत्र"-इति ३. ३. ५ । 'इह' भूलोके, 'इयम्' पृथिवी 'प्रतिछा' प्रतिष्ठानम् , 'अमुत्र' शुलोके 'प्रमो' सूर्यः, प्रति छेत्येव तदर्थः । इत्यं द्यु लोकभूलोकयोरुभयोरेवास्मन्प्रतिाहेतुत्वं च विज्ञापितम् । अथ पृथिवीभ्रमणविज्ञानम् , सूर्योदयास्तमयविज्ञानम् , प्रदोराबवितानच्च यथा- “स वा एष न कदाचनास्त मेति नोदेति । तं यदस्त मेतीति मन्यन्ते, अत एव तदन्त मित्रा- थात्मानं विपर्यस्यते ; रावी मेवावस्तात् कुश्तः परम्तात् । अथ यदन प्रातरुदेतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्त मित्त्वाथात्मानं विपर्यस्यते । अहरेवावस्तात् कुरुते रात्री परस्तात् । न कदाचन निमोति, न इवे कदाचन निम्रोचति"-इति ३. ५.६ । तदेतस्मादाम्मायात सुर्यकत्तवं पथिव्या बामणादिक विस्पष्ट मवगम्यते । एव मैवान्यनापि श्रूयते । नाथायर्वपिकानां गोयथे- "एतत् सशस्ततर मिव भवति, सवा एप न कदाच- नास्त मयति, नोदयति । तददेनं यथादस्त मयतीति मन्यन्ते, अह एव तदन्त गवायात्मानं विपर्यस्यते ; अहरेवायस्तात् काने सवा एप ·ऐतरेयालोचनम् । द्यावापृथिव्योरुभयोरेव प्रतिष्ठावविज्ञानञ्च यथा- "असौ के लोक इमं लोक मभिपर्यावर्तते ततो वे द्यावापृथिवी अभवतां न द्यावान्तरिक्षान्नान्तरिक्षाद भूमि." इति 8. ४.५। 'असौ' शु लोकः सूर्य लोक इति यावत् , 'दुर्म' भूलोकम् 'अभिपर्या- वर्तते सदेव अभितः परितच 'आवर्तने' भ्रामयति । 'ततः' तसाद 'वे' एव 'द्यावापृधिवी' द्यावापृथियौ परस्परसम्बडे 'अभवताम्। 'अन्तरिक्षात्' व्यवधानाद 'द्यावा' द्युलोकः 'न' भूमितो विछिन्तः, तथा भूमिः' अपि तस्मात् 'अन्तरिक्षात्' व्यव- धानाद 'न' विच्छिन्न.। अतोऽमानुपद मुक्तम् “इमो वे लोको सहास्ताम्, तो व्येताम्" इत्युपपन्नम् । ‘इमी लोको' 'सहास्तां वे परस्सरसम्बडायेव विद्येने, 'तो' लोको 'व्यैताम्' विवाहसम्बन्ध- धुतो खीपुरुषाविय । एतयोः सम्बन्धज्ञापक तथैवं निर्दिष्ट हेव----- "नावपन् न समतपत् ते पञ्चजना न समजानत" इति । एतेन विनायते युपर्यायः सूर्य एवान हरितम्तापहेतशेति। 'पञ्चजना.' वाघाणक्षत्रियवैश्या इति विविधा आर्याः, दस्युदासाविति विविधा- बनायाविति च पञ्चविधा मनुष्याः । तादृशविवाइस्य पुरोहिताः 'देवाः' रश्मय एवेमे त्वाइ- "ती देवाः समनवंस्तो संयन्तावेतं देव- विवाहं व्यपहताम्" इति। काव्योंग एप । तत्रे विवाहितयो- स्तयोः स्त्रीपुरुपयोमियः प्रीतिहेतु निगमयति-"धूमेन वैय मम् जिन्वति, हट्यासाविमाम्" इति ४.४.५ । 'धूमेन' रसहेतवाष्प- स्पेपित्यर्थः । संहिताया मप्येव मामातम् ( १. १६४. ५१.)- "समान मेतदुदक मुश्चेत्यय घाइभिः । भूमि पजन्या जिन्वन्ति दिवं शिन्वन्त्यग्नयः" इति 'पभि' रश्मिभिः पासष्टम् एतत् उदकम्' 'उदेति' ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविजानानि ? अत कई माग छ ति, 'पप च' नौषैरपि प्रागच्यतीत्येष । एव पर्जन्या:' मेधाः 'भूमि' 'जिन्वन्ति' प्रीपयन्ति, 'भग्नयः' पग्निजन्यानि धूमोद्भू तवाष्पाणि 'दिवं जिन्वन्ति । अस्मादेव हेतोरुदकस्य ह्रासद्धिराहित्यं चिरं तुल्य मित्याह 'समा- नम्' इति । अन्ययोदकस्योईगमनामा कमादतिदिरेव स्यात् , तथा नीस्तत्यात मन्तरा क्रमात् समुद्रोऽपि शुयेदिति दृष्टिनिदानविज्ञान मुदकसमत्व विज्ञानञ्च । एतयोः प्रतिहारपल मानात यथा- "द्यावापृथिवी वे प्रतिठे ; इय मेवेह प्रतिष्ठा असावमुत्र"-इति ३. ३.५ । 'ह' भूलोके, 'इयम्' पृथिवी 'प्रतिष्ठा' प्रतिष्ठानम् , 'यमुत्र' द्युलोके 'असो' सूर्यः, प्रति ठेत्येव तदर्यः। इयं यु लोकभूलोकयोरुभयोरेवास्मन्प्रतिहाईतुत्वं च विज्ञापितम्। अथ पृथिवीभ्रमणविज्ञानन् , सूर्योदयास्तमयविज्ञानम् , अहोरात्रविज्ञानञ्च यथा- "स वा एप न कदाचनास्त भेति नोदेति । तं यदस्त मेतीति मन्यन्ते, अन्न एव तदन्त मित्ता- थात्मानं विपर्यस्थते ; रात्री भवावस्तात् कुरुतेऽहः परस्तात् । अथ यदन प्रातदेतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्त मित्त्वाथामानं विपर्यस्यते ; अहरेवावस्तात् कुरुते रात्री परस्तात् । न कदाचन निनोचति, न ह वै कदाचन निमोति"-इति २. ५.६। तदेतस्मादाम्रायात् सुर्यकत्तक पृथिव्या भ्रामणादिक विस्पष्ट मगम्यते । एव मेवान्य नापि श्रूयते । तयधायर्वपिकानां गोपथे- "एतत् सुगस्ततर मिव भवति,-सवा एष न कदाच- नास्त मयति, नोदयति। तद्यादेनं पचादस्त मयतीति मन्यनो, अह एव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यते ; अहरेवापसात गुने स वा एप ·ऐतरेयालोचनम् . रात्रों परम्तात्। स वा एष न कदाचनास्तमयति, नोदयति । तादेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यते ; रात्रि मेवाधस्तात् क णुते, अहः परस्तात् । स वा एप न कदाचनास्त मयति, नोदयति ; न ह वै कदाचन निम्तोचति" --पूति (२. ४. १०.)। छान्दोग्यऽपि वाण एव मेव सूर्यस्यो- दयास्तमयाभाव पात्रातः, विशेषतोऽसहायस्य तस्य मध्यस्थत्वं गतिराहित्य मपि। तथाहि- "नैवोदेता नास्त मैता, एकल एव मध्ये स्थाता। तदेप लोका:- 'नवे तव निम्लोचति नोदियाय कदाचन । देवालेनाई सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणा'-ति । न हवा अस्मा उदेति, निम्नोचति" इति (५.११. १-३.)। पत्र स्थातति पदं गतिनिहत्त्यर्थस्य स्थाधातोरिति सूर्यस्यामुष्य गत्यभावः सुबोधितः । अध्यामपऽव्यया शुतिमवति व्याख्येया। प्रय देवताविनानं यया- "परोक्षप्रिया इव वि देवा:"-इति ३. ३. ८ । “न वै देवा अन्योऽन्यस्य महे वसन्ति, नतु तोरहे यमतीत्याहुः" इति ५.२.४। "सत्यसंहिता वे देवाः" इति घ १.१.६ व्याख्यातन्याथेमा: गुतयः सप्तमे प्रकरणे। प्रय सूर्यविज्ञानं यथा- "तेषु हि वा एप एतदध्याहित- स्तपति"-इति ४. ३. ४ । 'ने' पूर्वोतोपु पटस लोकेषु 'पधि' मध्ये 'माहितः परमेखरेय स्थापितः 'एप' सूर्य: 'एतत्' सये जगत् 'तपति' इत्ययः। तदेव मेपां पृयियादिगर्नपरान्ताना मयंपा मेप लोकानां मध्यस्थित एप च्यः, सर्वपा मेषां तापक ोति चन्द्रस्य प्रयियुपग्रहत्वेन न प्रयियीत: पायग्य मिहट मत एवं महा मोकानां या पट्त्व मध्याहतम्। सर्वप्राण विधायते।

·४॥ नदानीन्सनाचारव्यवहारविज्ञानानि । लोकानां गिरसा मुपयेव दृश्यते सूर्य इत्यतस्तस्य सर्वत उत्तरल मपि विचारते । तद्यथा-- "स वा एप उत्सरो ऽस्मात् सर्वस्मान भूताद भविषतः, सर्व मेवेद मतिरीक्ते यदिदं कि-इति "उत्तर:-उदतनरो भवति"-इति याखाः (निरु. २. ३. २.)। "विश्वमादिन्द्र उत्तरः" इति त्वसकत् समाम्नातं दागतय्या मपि (१०.८६, १-२३.)। इन्द्रस्तु तत्र सर्वत्रेव सूर्यः । सूर्य कर्तृकं पृथिया धारणं तु ऋचि यजुषि च 'दार्थ प्रथिवी मभितो मयूखैः ( 9. ८८.३; ५. १६. )"-इत्या- दिभिमन्त्रैरानात मेव । 'अमतिः (निघ० ४८)-इतिपदनिर्वचन- प्रसङ्गे ( ६. ३. ३.) यास्केन ह्येष निगमः प्रदर्शित:- "अभि त्यं देवए सवितार मोण्योः कविक्रत म मि सत्यसवए रत्नधा मभि प्रियं मतिम् । आई यस्थामतिर्मा अदिद्युतत् सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सकतः कण स्वः।" -दति सा. सं. छ. आ. ५, २. ३.५%- य. या. सं.५. २५.१,२; -ते० सं० १. २. ६.२ प्रथ० सं० १४..१, २ । 'श्रमतिशब्देनात्मप्रकाशगत मादित्यस्य विज्ञान मुच्यते ; स हि प्रकायसतत्व एव नान्यत्प्रकाशान्तर मपेक्षत इत्युपपत्ति;'-इति नत्र दुर्गाचार्यः । सूर्यस्य तापहेतुलेन जीवनडेतत्वञ्चान्यत्र श्रुतम्--- "माणं तदादित्येन समिन्धे, तस्मादय मुष्पः प्राणः ;.-. सर्व वदामान मादित्येन समिन्धे, तस्मादयं सर्व एवात्मोपणः । ततिदेव जीविथतय मरिष्यतच विज्ञानम्- उष्ण एव जीविष्य- छीतो मरिष्यन्निति"-इति श. प्रा.८.७, २.११ । 'सूर्योनो', 'उ', 'चित्र'-इत्येवमादीनि सौरसूनान्यपीहालोयानि ।

·ऐतरेयालीचनम् . अथ चन्द्रविज्ञानं यथा-- "एतह देवसोम यचन्द्रमाः" इति ७. २. १० । देवेन सूर्येण, देवे: सूर्यरश्मिभिर्वा पेयः सोमो देवसोमः । 'योऽयं चन्द्रमा अस्ति, एतदेव 'सोम' देवाना मपेक्षितं सोमद्रव्यसहभं वस्तु'-इत्यर्थः कृतोऽत्र सायणाचार्येण । “एकया प्रतिधा पिबत् सार्क सरासि त्रिंशतम् । इन्द्रः सोमस्य काणु का (ऋ. स. ८.७०. ४.)"-इतिमन्तव्य व्याख्यानाय मोक्त मेत याकमुनिना- “एकेन प्रतिधानेन पिबन्ति तान्यत्र सरांस्युयन्ते त्रिंशदपरपक्षस्याहोरावास्त्रिंशत् पूर्वपक्षस्येति नैरुताः, तद्या एता- थान्द्रमस्य त्रागामिन्य आपो भवन्ति, रश्मयस्ता अपरपचे पिबन्ति” -दति (५.२. ६.)। “य मचिति मचितयः पिवन्ति" इत्यपि तत्रैव निगमः। तं पूर्वपक्षे आप्याययन्तीति च प्रमाणितं तत्र "यथा देवा अंशुमाप्याययन्ति"-इतीतिनिगमप्रदर्शनेन। निगमा. घेतौ तेत्तियसं हतायाम् (२. ४. १४. २.), अथर्वमंहितायां (७. ७. ३. ११.) च पाठभेदतः ममामाती; तत्त्वत स्त्विमाग्वे- दीयावेव विलुप्तशाखीयावित्यस्माकम् । अन्यत्र चोक्तम् – “सोऽस्यान्न तेन न म्रियते, य मचिति मचितयः पिबन्ति” इति (निरु. भा० ३८८०)। 'यम्' 'अक्षितिः सोमम् 'अचितयः' रश्मयः 'पिबन्ति', 'सः' सोमः 'अस्य' सूर्यस्य 'अनम्' भक्ष्यम् , 'तन' अनेन 'न घियते' नोपक्षीयते, सूर्य इति तदर्थः । पऽपि- "सोमो राजा दवाना मनं यच्चन्द्रमाः" इति (२. ३. ४. ७.)। तैत्तिरीयवाणे च- "मोमो वै चन्द्रमा एप ह वै साचात् सोम भचयन्ति"-इति ( ३. ४. १०)। "प्रथाप्यस्यैको रश्मिथन्द्रमसं प्रति दीप्यते, तदेवेनोपेक्षितव्यम् ,प्रादित्यतोऽस्य दीमिर्मवतीति" इति च निरु. २.:, २। "प्रवाह गोरमन्वत । गत ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविमानानि ? नाम टुरपीच्यम्। इत्या चन्द्रमसो गृहे"-इति ( ऋ० सं० १. ८५. १५.) मन्न पात्र मानम् । अत एव गां सुयुम्णनामसूर्यरश्मि धारयतीति गन्धर्वश्चन्द्रमा उच्यते । तत एवीत मिदं यास्केन- "सुपुम्णः सूर्यरश्मियन्द्रमा गन्धर्वः (वा० सं० १८.४०.) इत्यपि निगमो भवति ; सोऽपि गोरुचते"-इति २, २.२ । अत्र चन्द्रमसि य: कलको दृश्यते, स खलु देवयजनस्यास्य कमाभूमे मत्यलोकस्य छायापातसम्भूत इति चानात मैतरेयेण- "एतद्दा इय ममुष्थां देवयजन मदधाद यदेतञ्चन्द्रमसि कृष्ण मिव-इति ४,४. ५। अथ वायुविज्ञानं यथा - "वायु: प्राणः" इति ३. १. २, "सविटपसूतो होप एतत् पवते"-इति १. २. १, “वायुर्वे यन्ता, वायुना हीदं यत मन्तरिक्षं न समृच्छति" इति च २.५, ८ वायोः सवियसूतत्वे पुरस्ताद व्याख्यातः (५ पृ० ) "इपे वोर्जे ला"-इति निगम दृष्टव्यः । अधाग्निविज्ञानं यथा "अग्नि देवाना भवमः" इति १. १.१ । “अग्नि परिक्षिदमिहीमाः प्रजाः परिक्षेति, अग्निं हीमाः प्रजा: परिचियन्ति" इति ६. ५.६ । अवैव 'पारिचिती: भंसति' --इति तिमृणा मृचा शंसनं विहितम् ; ता; सर्वा एव?ऽग्नि- विज्ञानपराः । “अग्नेर्वा एतास्तन्वो यदेता देवता: (२, १, ४.)" -इत्यादिग्रन्थयारिनविज्ञानपर एव । “अग्निवे शाणि अबादानि यच्छति, अग्नि मेव तत् कल्पयति, अग्नि मप्येति"-इति २.५.८, "याग्नेय्यो होषधयः (१.२.१.)" इत्येवमादयशेहालोयाः । अथाविज्ञानं यथा-- "अद्भिरभिपिञ्चन्ति ; रेतो वा आपः, मरतम मैवैनं तत् कवा दीक्षयन्ति" इति (१.१. ३.), "अमनं पा एतदधिलोके यदापः" इति (८. ४. ६.), "पापो वरुणस्य

·११२
ऐतरेयालोचनम् .
तस्य रेता
,
पत्नय आसन् , ता अग्नि मभ्यध्यायन् , ताः समभवन् ,
परापतत् , तहिरण्य मभवत्" इत्यादि चान्यत्र (ते. वा० १.१.
२. ८.)। श्रुता चैपा ऋक् संहितायाम् ( १. २३. २०.)-
"अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विवानि भेषजा।
यग्निञ्च विश्वशम्भुव मापय विश्वोपजीः" इति ।
इतो जायते सोमाग्निभागसम्मिलनेन जातं जल मिति । तथा
तैत्तिरीयारण्यकपि-"यापो ज्योतिरसोऽमृतम्"- इति (१..
२०)। इतथावगम्यने, अप्सु ज्योतिर्भागो रसभागयेत्युभी
विद्येते, अमृतत्वञ्चास्तीति। यद्युच्येत, पाचायविज्ञानत एवेवं
लभ्यते, तदेतदिह तद् दृष्ट्येव कल्पात इति ; पत्र ब्रूमः, इत्य मेघ
भवति सर्वत्र सर्वविधान्तईितवस्तू ना मुपलम्भः ;
कालमभावती
भूगर्भेऽन्तर्हितानां हर्म्यवमा करिकरपचरभुद्रादीनां लाभोऽप्येव
मेवानुसन्धानतो भवति ; न हि तथा लब्धान् पदार्यान्
मृपाक कोऽपि शक्नोति ; तथैव आदिविज्ञानानि यानि तम:-
कालप्रभावादितो ऽनुपलब्धिहतानि क्रमात् तेषां सर्वेपा मकस्थ
वा कस्य चित् कथमपि सन्धान माप्य यदि कश्चित्तदाविष्करण
मनो निवेशयेत् , स श्रुतकल्पनाकदिति कथ माधवचनो भवे.
दिति । तद्यथा, भ्राम्यमानेऽस्मिन्नु नत्यवनतिको कालचनो प्रय
या पायात्यविज्ञानप्रभावजा विद्युतक्रिया दृश्यते, पायास्यति हि
तमःकाले सेपा भविष्यत्येवान्तहिता; पुनः प्रवाशकाले समु-
पस्थित कचित् कथ मप्येतदनुसन्धान मुपगत्यास्याविष्कार
फर्तुं मैपियति चेत् , स कि कल्पनालदिति वाच्यो भविष्यतीति
ने पायात्वविज्ञानविद एव विचारयन्त। "अप्सु ज्योतिः प्रति-
ठितम्" इति च स्पटम् (ते. आ०८.८.)। “अपां रसस्य यो

·नदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ! रमः"-ले । सं० १.१२.२.)-इत्यादयन मृतयोऽवालोचनीयाः । 'भपानपादिति ज्योति म तमित्यादिकच पालोच्यम् (निघ. ५. ४. ११ ; निरु. १०. २.५, ६.)। पुरातनानी ज्योति:प्रकाशो ऽप्यूक्संहितायां शुतः । तद्यथा . “आदित् मनस्य रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति वासरन् । परो यदिध्यते दिवि"--इति ८.६.३० । विणुविज्ञानं यथा- "विष्णुः परम:"-ति १.१.१ । विष्णो. स्त्रिविक्रमणादिकं च स्पष्ट मामातं शतपथ --- १. ८. ३. ७-१२ । इदं विरार्विचनामे. व्यस्वभाद्रीदसी। विष्णरेते दाधार पृथिवी मभितो मयू खे:"-इति च ते० सं० १. २. १३.२ । म एप विष्णुः सूर्ण एव । विष्णु विवरणविद पुनः सप्तमे प्रकरण विगे- पतो वर्मथितन्य मस्तीतील पक्ष वितेन । अय गमादिविज्ञानं यथा “पराञ्चो गर्भा धीयन्ते, परावः सभवति ;... मध्ये गर्भा वृता:.-. अमुतोऽर्वाञ्चो गर्भाः प्रजा- यन्ते' इति (३. १. १०.)। "रेतस्तत् सितां विकरोति ; मिति अग्रेऽय विकृति:.---. रेतस्तद विशां प्रजनयति; विक्त- तिर्वा अग्रेय जाति:"-दति ( २. ५. २.) । “धूने वे रेतः सिक्त मध्यं स्त्रिये प्राम्य स्थविष्ठ भवति'-इति (६. ३. १.)। गर्मो योन्या मन्तरेवं सम्भवच्छेने, न समदेवाने सर्वः सम्भवति, एकोपा वा अङ्ग मभक्तः सम्भवति" इति (६, ५. ५.)। पधिो वे पुरुष: पडङ्ग आस्मान मेव तत् पडिधं पडङ्ग विकरोति" --इति ( २. ५. ७.)। "चक्षुः पुरुषस्य प्रथमं सम्भवत: सम्भवति" -इति (३. १. २.)। "ज्यायानसन् गर्भ: कनीयांसं सन्त योनि न हिनम्ति" इति ( ५. २. १०)। “मुक्ता गर्भा जरायो जर्जायन्ते सहैवोखेन कुमारो जायते"-इति ( १. १, ३.)। “यथा 1 .-.

·ऐतरेयालोचनम् । "मुष्टी वे सला गर्भो अन्तः शेने, मुटी वा कुमारो जायते" -इति ( १. १. ३.)। “कुमार जातं संवदन्ते प्रतिधारयति वे ग्रीवा अयो शिर इति" इति ( ३. १.२.)। "कुमारं जातं संव- दन्त उप वे शुश्रूषते नि वै ध्यायतीति" इति (२.१...)। "कुमारो जातः पश्चैव प्रचरति"-इति (३. १. २.)। “कुमार जातं जघन्या वागादिशति"-इति ( ३. १. २.)। अथान्यस्ये- वारण्यके- “पुत्प ह वा अय मादितो गर्भो भवति , यदेत तस्त देतामवेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सभूत मात्मन्येशमानं विभर्ति; तद यदा घियां सिञ्चत्वयेनज्जनयति"-इति (२.५.१.)। अनेकान्त ऋतानां जन्तूना मातिवाहिक देहधारणं पुनर्जन्म विज्ञानञ्चानातम्-- "अवास्याय मितर यात्मा शतकत्यो वयोगतः प्रेति स इत: प्रयन्नेव पुनीयते" इति । आतिवाहिकदेहधारणत्वन्यत्रापि सुचतम्- "तद्यया एजलायुकावास्यान्तं गवायारमान मुपसंहरति"-इत्यादि श. ना. १४. ०.२.४ द्रष्टव्यम् । अथ शारीरादिविज्ञानं यथा- . "रेतः पुरुषस्य प्रथम सम्भ- वत. सम्भवति" इति (३. १.२.)। "उर्द्धाः पुरुषत्य भूयांसः माणाः" -इति (६. ३. ५.)। “प्राणास्त इमेऽवाञ्चो रेतत्यो मूवाः पुरीय इति"-इति, “प्राणो वा अयं सन् नामेरिति, तस्मान्ताभिस्तन्नाम- भिवम् , प्राण मेवास्मिंस्तद्दधाति" इति ( १. ५. ३.) । “पुरा नाभ्या अपि शसोवपा मुखियात्" इत्यादीनि वचनानि च (२. १.६.) शारीरतत्त्वबोधकानि। "मुखती प्रजा अन्न मदन्ति:- मध्यतो वे प्रजा अधिनोति" इति (५. १. ३.)। एक सब- सुधा"-इति (२. ४. ८.)। "अन्तर मणः कथम.-" चैव कनीनिका येन पश्यति"-इति, "पन्तरं कर्ष पर येनैव मृगोति" .-D - ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ! -इति, "शन्तरं नासिकयो: येनैव गन्धान् विजानाति"-इति, "अन्तरं मुखस्य जिता-तालु-दन्ताः येनववाचं व्याकरोति, बैन साद चाखादु च विजानाति"-इति च (५. ४, ३.) । " पायं पुरुषः पञ्चधा विहितो लोमानि त्वङ् मांस मस्थि मज्जा"-इति ( २. २. ४. ) “पडिधो वे पुरुपः"-इत्यादि च ( २. ५.७.)। पथ खाद्यविज्ञानं यथा- "अमृतं वा एतदस्मिलोको यदाप." -इति (८. ४.१.), "रेतो वा आपः" इति ( १. १.३.), "भाज्यं वै देवानां सुरभि, धृतं मनुयायाम् , पायुतं पितृणा, नव- नीतं गर्भाणाम्" इति ( १. १. ३.), “इन्द्रिय' वा एतनि- मोके यद् दधि'-इति (८. ४. ६.), तेजो वा एतद् तम्" -इति (८.४.६.), “यद एतं तत् स्त्रिये [लिया: ] पयो ये तण्डलास्ते पुंस:"-इति ( १. १. १.) । “रसो वा एप ओषधि- वनस्पतिपु यन्मधु"-इति (८.४.६.), "स वा एप परेवाल- भ्यते तत् पुरोडाय:"-इत्यादि च ( २. १.८.)। बिताना मपि खाचवं तदासीत् प्रशस्तम्। तदिदं ५. ५.५ द्रष्टव्यम् । "विसानि- पद्ममूलानि-इति तज्ञाप्ये सायणः । अध्यन्मतेतु मृणा- लानीति विशेषः । अन्यत्र पयोविकाराणां दगाना खाद्याना मपि नामान्यानातानि-- “गोवें प्रतिभुक् , तस्यै शृतं, तस्यै गरः, तस्यै दधि, तस्यै मस्तु, तस्या पातञ्चन, तस्यै नवनीतं, तस्ये तं, तस्या पामिक्षा, तस्यै वाजिनम्" इति श० ब्रा० ३.३.३ । अय भेषज विज्ञानं यथा- "वेजो वा एतद त्यो दाजनम्"- इति १.१.३। "ज्योति शुक्र हिरवं, • मृत्युर्वे तमश्छाया; तेनैव तज्जरोतिमा मृत्यु तमशयां तरति"-इति ०.२.११ । औप- धार्थ तत्प्रयोगविधिरम्यन्यवान्नातः- "हिरयाद त निष्यिति, ..

·ऐतरेयालोचनम् %3 आयुर्वे वृत मम्तए हिरखम् , अमृतादेवायुनिपिबति शतमान. भवति" इति ते० सं० २, ३. ११.८ । अनाह तसूचकारः- "खादिरं पात्र चतःसक्ति प्रयुनक्ति सौदर्णस्य प्रवर्त' शतमानस्य कृतम्" इति, "ध्रुवां खादिरं सादयित्वा तस्मिन् प्रर्वत मवदधाति" --इति च तत्रैव । 'प्रवर्सः कर्णाभरणं कुण्डलम्'-पूति , 'शतमान पञ्चपलपरिमितम्'-इति, 'मानशब्दो गुलाबीज ब्रूते' इति च तवैव सा० भा०। प्राणस्य भैषज्यनिषेधोऽप्यन्यव--- "ब्राह्म- पेन भेपज न कार्यन् ; अपूतो ोषोऽमेच्यो यो भिय"-दति ० सं० ६. ४.८.२। भेवजकरणकाले ब्राह्मणस्य तत्रोपवेश- नन्नु विहितम्-- “उदपात्र मुपनिधाय, वादाणं दक्षिणती निपाद्य भेषज' कुर्यात्" इति च तत्रेव (४.)। भैषज्य स्य विधाल मपि विहित तत्रैव- “अग्नी बतीयम् , अस वतीयम् , ब्रामणे बतीयम्” इति। अथ कालविज्ञानम्- “उपस्यागताया मरुण मिवेय प्रभात्यु - पसो. रुपन्"--इति ४. २. ३ । “तम इव हि- रात्रिच्युरिव"- इति ५.१.५। “दादशमासाः संवत्सरः" इति १.१.१ । “बयोदशो मासो, नानु विद्यते"-इत्यादि ३ १.१। “पञ्चतंवो हेमन्तमिशिरयोः समासेन, तावान्संवत्सरः" इति १. १. १ । "पश्च वा बहतवः संवत्सरस्य, ययु पडेव यः" इति त शतपये १.५. ५. १२ । “वयो वा तवः संवत्सरस्य"-इति च तत्रैव १४. १. १. २८ । “वीणि च वे गतानि पटिश संदसरस्याहानि" इति २. २, ७, "मप्त च वै शतानि विंशतिय संवत्सरसा- होगवा:"-इति च २. २. ७ "मवैव ( आदित्येनेव) माची दिशं, अथ दिग्विनानं यथा-

·तदानीन्तनाचारव्याहारविज्ञानानि ।
प्रजानावाग्निना दक्षिण सोमेन प्रतीची सवित्रोदीची मिति ।
.--. पुर उदेति पथास्त मेति.--., दक्षिणतोऽप ओपधयः
पच्य नाना पायन्याग्नेयो घोषधयः--
प्रतीयो पो बहाः
स्यन्दन्ते, मौम्या याप:.-., उत्तरतः पयादय भूयिष्ठं पवमानः
पवते, सविटमतूतो य एतत् पक्ते"- इति १.२.१ ।
अध देगाझतिविज्ञानं यथा - "उत्तरतः पयादय भूयिकं
पवमानः पवते"-इति, दक्षिणतोऽग्र प्रोषधयः पचमाना पायन्ति"
-इति, “प्रतीयोऽयायो बहाः स्यन्दन्ते"-इति च १. २. १ ।
प्रत्यचि दीर्धारखानि भवन्ति"-इति ३. ४.६। प्राच्यो ग्रामता
बहुनाविष्टा"-इति ३.४.६.। प्रायां वे दिमि देवाः सोम
राजान ममीणन्" इति च १. ३. १ ।
अथ शिल्पविज्ञानं यथा--- "देवशिल्यान्येतेषां वै शिल्पाना
सनुसती ह थिल्प मधिगम्यते, हस्ती कसो हिरण्य मखतरी-
रथः शिल्प मिति"- इति १, ३. ५, २.१.२ । अथान्यत्रापि-
"यई प्रतिरूपं सचिल्पम्" इति (शत• ब्रा० ३. २. १. ५.),
"एतच्छिल्प मेष वर्ण."-इत्यादि च नव ( १. १. ४. ३.)।
तैत्तिरीयताह्मणानातमन्वयोस्वन्यविध मयि (२. ७. १५. २, २.
३. २. १.) "दिवः शिल्प मवततम्”- इत्यादि, "वेभिः गिल्प:
पमथाना मट्टएहत्" इत्यादि चेति ।
अथ शब्दार्थविज्ञान यथा “यवै देवाना नेति नदेषा मो
म्" इति इ. ५.१। शतपथेऽप्येवम् -- “य नेत्यचि, यो मितिः
तत्" इति १.१. १. ३०। एतदुदाहरण मेवेद गम्यते-
"गौतम । कवं वैश्वानरं वेय । इति, प्रथिवी मैव राजनिति
होवाच, भोम् इति होवाच"-इति १०. ३. १.४। सुनस्तव

·ऐतरेयालोचनम् . 3B तत उत्तरं देवसङ्ख्या निर्णयप्रसङ्गे ११. ६. ३. ४ । “ोर मित्युचः प्रतिगर एवं तयेति गाथायाः; ओ मिति वे देव तथेति मानुषम्" इति चैतरये (७. ३. ६.)। "तेभ्योऽभितप्तेभ्य स्त्रयो वर्णा अजायन्ताकार उकारो मकार इति, तानेकधा समभरत् , तदेतदो मिति"--इति, “यो मिति वे स्वर्गों लोकः, यो मित्यसो, योऽसौ तपति"-इति, “ो मिति प्रणौति"-इति चावेव (५. ५. ७.) । "ये वा अनूचानास्ते कवयः" इति २. १.२, "चे वै ते न अमरः पूर्व प्रेतास्ते वे कवयस्तानव तदभ्यतिवदति"-इति च ६. ४. ४। “विखस्य ह वे मित्र विश्वामित्र आस" इति ६. ४.४ । "हिरण्यकशिपावासीन आचटे, हिरण्यकशिपावासीनः प्रतिग्टलाति ; यशो वे हिरण्यम्" इति च ७.३.६ । शतपय- तैत्तिरीययोस्त्वितोऽधिकतर शब्दार्थविज्ञान ट्रष्टव्यम् । इहोदाहनेभ्योऽन्यान्यपि बहन्याचारयवहारविज्ञानवचनानी- होपलभ्यन्ते, तानि चालोचनयोग्यानीत्यकथित मपि सिक्षम् ॥ प्रयतद विचार्य मस्ति, कस्याः शाखाया इद मेतरेवक बाण मिति। तत्रादी शासापदायो निरुपणीयः, ततः कति गाखा ऋग्वेदत्य ? , किनामिका चाद्य प्रचलितेय मिति निणंतव्यम् , तत्सहैव लुसलुगविचारणा चेति । परित बहुषु पुरापोपु शाखाकया वर्णिता, तत्र च विष्णुभाग- तद्यया सक्शाशनिर्णयप्रसद्ग- वतशोपिया

·कस्याः शाखाया इदम् !
"विभेद प्रथमं विप्र पेल ऋग्वेदपादपम् ।
इन्द्रप्रमतवे प्रादात् वाकलाय च मंहिते ॥
चतुर्वा स विमेदाथ यावालिर्निजहिताम् ।
योध्यादिभ्यो ददी वास्तु शिष्येभ्यः स महामुनिः ।
ঘনিময়ী নৱ আন্নামী।
प्रतिशाखास्त माखायास्तस्यास्ते जग्टहुमने ।।
एन्द्रप्रमतिरेको त सहितां वसतं ततः।
माण्डुकेयं महामानं मेवेयाध्यापयत् तदा ॥
तस्य गियाशियेभ्यः पुतशिष्यान् क्रमाट् ययौ।
वेदमिवस्तु शाकल्यः संहिता ता मधीलवान् ।
धकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः।
तत्य शिष्यास्तु ये पञ्च तेषां नामानि वै ऋण ॥
मुहलो गालवशव वास्यः शालीय एव च ।
शिशिरः पञ्चमवासीत् मैत्रेय सुमहामुनिः ॥
संहितावितयं चने शाक्यूणिरधेतरम् ।
निरुता मकरोत् तदत् वलाकश्च महामतिः ॥
निरुता चतुर्थोऽभू वेदवेदाङ्गपारगः ।
इत्येता प्रतिशाखाभ्योऽप्यनुशाखा हिजोनम ।
वाप्कलियापरस्तिस्रः मंहिताः कृतवान् हिज ।
शियः कालायनिगम्यस्ततीयश्य कथाजवः ।
इत्येते बचाः प्रोता: संहिता ये: प्रकीर्तिताः ।"
-इति वि. पु. ३. ४.१६-२५ ।
प्रय भागवते । स्क. ४ अ. २३ नो-
"त एन स्पयो वेदं खं खं व्यत्यन्ननेकधा ।

·ऐतरेयालोचनम् . शिषः प्रशिप्यैस्तचिव दास्ते गाखिनोऽभवन् ।" इति । पुनस्तव वान्यत्न शाखावर्णनप्रसह १२ स्क० ६ म.--- "पेलः स्वसंहिता मूचे इन्द्रग्रमितये मुनिः । वाप्यालाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां खकाम् । चतुर्बा व्यस्य वोध्याय याज्ञवल्कगाय भार्गव । पराशरायाग्निमाठरायेन्द्रप्रमतिरामवान् । अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डुतिय भूर्षि कविम् । तच्छियो देवमित्रच सौभार्यादिभ्य ऊचिवान् ।। शाक त्यस्तसुतः खां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वास्यमुहलशालीयगोखल्पशिशिरीषधात् ॥ जात्कर्गश्च सक्षिप्यः सनिरुतां स्वसंहिताम् । वालाकपेजमवतालविरजेभ्यो ददो मुनिः । वाकलिः प्रतिगाखाम्यो वालखिल्याख्यमंहिताम । चने वालायनिर्मुज्युः कामीरश्चैव तां दधौ ॥ बढचाः संहिता घेता एतेबद्यपिभिधृताः। ग्रुत्वेवं छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुयते ॥"-इति । इत्यं नु गम्यते वेदांगा इति, शाखा इति चाभिन्द्रार्थे पदेश एवं हि यया भागवतोऽयं दादशभि. स्कन्धैविभातः, पुनस्तरकन्धाच बहु- भिरध्यायेभिल्लाः , तटेव एको वेदः प्रथम चतुर्दा विमती:, पुनम्त चत्वारो भागाय बहुवा विभताः; स एकको भाग- भागः गारोति व्यपदिम्यत इति । तथा च यथा भागवतीय-प्रत्य- ध्यायस्य पाठो भिबो विषय विभिन्न एव, एवं प्रतिभाख मन्त्रा- पायोऽपि भिन्न उपदेशाध विभिन्ना एव ; किन यया भागवतस्व कम्मिदप्ये गम्निनध्यायधीते न त्वेकस्यापि स्कन्धस्याध्ययनं सम्पयते, ·कन्या: शाखाया इदम् ? तयेव कथा मप्येकस्यां शाखाया मधीतायां नैवैकस्य वेदस्याध्ययन भवेत् सम्पाद्य मिति। आह चेतत् समासत: कूम्मपुराणे- "एकविपतिभेदेन ऋग्वेदं तवान् पुरा । शाखानान्तु शतेनाथ यजुवेंद मधाकरोत् । सामवेदं सहसेण शाखानाञ्च विभेदतः। अथर्वाण मयो वेदं विभेद नवकेन तु । भेदेरशादासः पुराणं बतवान् प्रभुः" इति १. ५१ । एवञ्च यथा मुराणनि एकव्यक्तिकृतानि अष्टादशमहाकानि, तथैव वेदशाखाः सर्वा अग्येकव्यक्तिनेव वेदानां खण्डखण्डीकरणन सम्पादिता मिघः पार्थका मापवा इत्येवाभिमत तेषाम् । एखोतं वाङ्ग तर्कवाचस्पतिना स्वतते वाचसत्ये-- "माखा वेदैक- दे"-इति, "चरणो वेदेकदेशे शाखापरपर्याये ; 'गोन च चरणे: सह' महाभाष्य-का."-इति च। वाङ्ग-विखकोपकारा- दयोऽप्येतच्चरणानुचरा एव । तथाच वेदपरिच्छेदविधेषो वेदांशः शाखापदार्थो निष्प यते, बहना मनधिगतवेदानां तखतो बहाबन्धूना मेव मेव विश्वासय । तदेव पुराणवर्णितं शाखाविभागमत प्रेक्षावतां वेदविदुपा स्थादुपेचपीयम् । आमवचनानुमानप्रत्यक्षतस्तथाप्रतीतः । तथाहि- आम्नात मिदं कौपीतक्यारण्यके वंशवाझमी- "अथ बंगों नमो ब्रह्मणे नम याचार्येभ्यो.. गुमाख्याचाहा- यनादस्माभिरधीतं, गुणाख्यः पाडायना कहोलात्" इत्यादि ( १४ प.)। एतस्यैव कहोलरिय-गाहावनरध्ययनभेदादित:- सनाता साहायनी शाखा; सेय मुक्शापातीव प्रसिदा । ग्रहो। अस्या नामापि न मृत पिणभागवतपुराणयोरिति .

·१२२. ऐतरेयालोचनम् . । स्फुट मिहाप्तवचनानैक्यम् । यच्चोतं कौमें वैयासिक्य एव सर्वाः शाखा इति, तदप्येतत्तदाप्तवचनविरुद्धम् । अपरथाप्याप्तवचनविरोध उपलभ्यते यधा- अस्ति शौनकीया अनुवाकानुक्रमणी, तत्र भाकलवाकलगाखयोः प्रथममण्डलगत- क्रमपार्थक्यप्रदर्शनायोक्तम्- "गौतमादौशिजः कुत्सः परच्छेपापः परः । कुमाद दीर्घतमा इत्येष तु बाकलक: क्रमः' इति (२१.)। "अघ बाष्कलोऽस्य विशेष माद्यमण्डले आह,- उपप्रयन्तो नासत्याभ्याम् अग्नि होतारम् इमं स्तोम वेदिपद इति बाष्कलकः. क्रमः ; उपप्रयन्त इम स्तोम नासत्याभ्याम् अग्निं होतारं वैदिपद इति शाकनका क्रम इत्यर्थः । अथैव मुरुत्तरमण्डलनवके न क्रम- विपर्यासः" इति तट्टीका षड्गुरुशिप्वकृता । एव हि गाकलबाक- वयोः कचित् चिन्मन्त्रपाठनमान्यत्वेऽपि यन्ये कवं सुव्यक्तम् । किं बहुना, महामुनिवेदव्यासप्रणीत इति यः प्रसिद्धचरण- व्यूहास्यः स्वल्पो यन्थः, तत्राप्यु ताम्---- "लेषा मध्यायाचतुष्पष्टि:"- इत्यादि शाखापरिच्छेदादीना मेकविध्यम् ; 'नेपा माश्वलायनादि- शाखानां समानाध्ययन सूचयति' इति हि तयाख्यानम् । तदेवं ब्रह्मविष्णादिपुराणानां शाखाभेदप्रकरण माप्तवचनानेक्यविरोधा- दितो जलमध्यस्थमसिक्षोदवत् विलीयत इति सतरा मभ्यु पेयम् । सन्ति च प्रदर्शितपौराणिकमतविरोधप्रमापकानि स्मृतिवच- नानि । तद्यथा- "वेदः सत्सोऽधिगन्तव्यः"-इत्त्वस्ति (२.१६५.) मनुशासनम् ; तदिदं छत्ताध्ययनं तवये सहस्रशाखसामवेदिना मेकस्मिवायुपि कथद्वारं भवेत् सम्पाद्यम् ? विहितञ्च तद- घयनं दादास्तेवाग्देषु तवेव-- “पलिंगदाब्दिक चवं गुरोम्ते- ·कस्याः यासाया इदम् ! वैदिक बतम्" इति (३.१.)। विशागौतमयाज्ञवल्कासंहिता- खपि प्रतिवेदं बादशाब्दं ब्रह्मचर्य विहितम् । “वेदानधीत्य वेदी वा वेद' वापि यथाक्रमम् । यविभुतव्रह्मचर्यो गृहस्थायम मावसेत्" --इत्येवमादीनि ववनानि च (म० ३.२.) दृष्टव्यानि । तस्मात् पौरा- णिक: शाखामदो मन्वादिमतविरुड इत्यनुमानञ्च.नायगतम्। अवापि संशयश्चेत् , कस्याप्येकस्य वेदत्य कतमयोरपि योः शाखयोराद्यन्तपाठदर्शनादेव स विलेयः, विलीयेत च तदा 'वेदांशाः शाखाः' इति पौराणिक मतं सूर्योदये यथान्धकारम् ; प्रत्यक्ष- दृश्यं होतत्। वसुतोऽतिप्राचीनकाले लिपेरभावात् लिखितपाठकस्य निन्दा- श्रवणाचा वेदानां लिखितपाव्यत्वाभावादासीदानुअविकालम् ; ततः कालभेददेशमेदव्यक्ति मेदादिभिरध्ययनक्रमोच्चारणादिभेदात् मामभेदाः पाठभेदाच सम्पन्नाः, तत एवैवैकस्य वेदस्य वहुनामतो संहिताः प्रसिडिङ्गताः, तासु मन्त्रपाठन्यूनातिरिनाता च किञ्चित् सज्ञाता ; आचार्याणां प्रतिवेषस्यात् तत्तद्देश- कालाधनुरोधाच अनुयभेदाः प्रयोगभेदाचाभवअनिवार्याः तत एव ब्राह्मणबाहुल्य कल्पवाहुल्यञ्च सुतरां सम्पन्नम् । इद मेव शाखाभेदनिदानम् । तदित्य मेकैकस्य वेदस्य बहुशाखबपि एकेकस्याः शाखाया अध्ययनत एव भवेदधीत एवंकैको वेदः; सर्वाखेव गावास भूलसंहितैयदर्शनात ; किञ्चित्पाठन्यूनातिरिहीन, किञ्चित्पाठकमोच्चारणभेदेन, किश्चिदनुठानयातिभेदादिना च न वाभवत् वास्तविक: संहिताभेदः । अतोत्र खेव मेघावधार्यम् - एप किन वेदगाखाभेदी न' हो कककः, न च बनविष्णुपुराणादिनन्यभेदपत्, नापि प्रयमादा- . वहाः ·ऐतरेयालोचनम् . ध्यायभेदतुल्यः ; प्रत्युत भित्रकालदेशव्यतिलिखिताना मैकग्रन्थी- यानां बहुतरादयपुस्तकाना मवश्यम्भाविन एव पाठभेदादिभावाः, तथाभूतपाठभेदादिहेतुक एवेति । एव मपि यजुपः कतिपयशाखा- भिः कतिपयशाखानां महानस्ति प्रभेदः, अत एव तयोईि विधयो: शाखासमूहयोः अलावणत्वेऽमसत प्राचीनाः । तथा च माध्य- न्दिन्यादीनां यजुःशाखानां शुक्लयजुरिति समाख्या, तैत्तिरीया- दीनान्तु कृष्णयजुरिति। ईदृशासदृशभेदकारणन्तु वहक्तिवेद्य मित्यल मिह प्रसङ्गकीर्तनाडम्बरेणेति । तत्त्वतो न हि वेदशाखा, हचमाखेव ; नापि नदीगाखेव ; प्रत्युताध्येटभेदात् सम्प्रदायभेदजन्याध्ययनविशेषरूपेव ; अत एवं शिष्यशाखापरम्परेति वचन मद्यापीह भारत प्रसिदम् । शब्दोऽपोह न तु पादार्थवमूलको भागार्थः , अपि त्वाचरणार्थः सन्ति हि शाखाखनुठानाचरणभेद इति शाखावचनः । तदुता "गोवञ्च चरणे : सह" इत्यस्य ( पा० सू० ६. १. ६३.) व्याख्याने केयटेन– 'घरणशब्दोऽध्ययनवचनः इह तूपचारादध्येटषु वर्तते' --इति । 'शाखाध्येवाची च जातिकार्य लभते। कठी, वढची' -इति च तत्सूत्रीयसिद्धान्तकौमुदी। 'चरण: शाखाध्येता.-- कठेन मोक्त मधीयाना वा कठी' इत्येव तद्याख्या तत्वबोधिनी । "अनुवादे घरणानाम् (पा. सू० २. ४. ३.)" इत्यस्य व्याख्यायां नागेयोऽप्याइ- 'चरणदोन शाखाध्येटपर'-इति । 'शाखा- ध्येवाचिना मित्यर्थः-इति च तत्तत्वबोधिनी। “चरणे ब्रा- चारिणि" इत्यस्य ( पा० सु० ६. ३. ८६.) व्याख्याने व्या माह दीक्षितः - "चरण:-- शाखा" इति। तस्य समानखं वेदस्य अतन्य वा ममानत्वात् , तस्य तत्वञ्च अध्येवमेदात वेदभेदं व्रत. ' चरग्य- .-. । .

·कस्याः शाखाया इदम् ? '१२५ भेदञ्च परिकल्पा वोध्यन्ते' इति च तत्र शेखरः। "चरणामा- नाययोः" इत्यस्य (पा० सू० ४. ३. १२०. वा० ११.) व्याख्यायां "कठानां धम्म आम्नायो वा काठकम् , पैपलादक मिति"--इत्याह पतञ्जलिः । 'अामायः सम्प्रदायः-इति च तत्र नागेशः । एवं हि 'चरण वेदेकदेशे -इति वाचस्थत्यु र नून भ्रमविज- भितम्, तदुत्तरव तलिखितं 'गोच्च चरण: सह, महाभाग्य-का.' -इति तप्रमाणसूचनञ्च तथैव ; तत्र भाष्ये 'गोलञ्च चरणानि च -इत्येतावत एवोल्लेखदर्शनात् । पातञ्जलमूलिकेव सा वाचस्पत्युक्लि- रिति भ्रमाद वागविखकोषप्रणेवादयोऽप्यताभवन् विमुग्धाः ॥ तदत्र पुनरपि बमोऽध्ययनादिभेद एव शाखामेदनिदान न त अन्यभेद इति । अत एव एक कावेदस्यानेकगाखवेपि तात्त्विकभेदा- भावात् श्रीमत्मायणाचार्यस्यैकेकागाखाव्याख्यानेनैव सर्ववेदभाप्य- कत्वं प्रसिद्धम् ; किश्चैव मपि कृष्णयजुः-शुक्लयजुः-शाखासमूहयो- विशेषपार्थक्यस्यास्तित्वादेव कृष्णयजुस्तैत्तिरीयशाखा व्याख्यायापिन सशस्त्रयाख्याने सतलत्यम्मन्य इति शुलायजःकाखशाखा मपि व्याख्यातवान्। तथा एकगाखाध्ययनेनैवेकवेदाध्ययनं सम्मान इत्येव “वेदः क्षम्रोऽधिगन्तव्यः" इत्यादीनि मन्वादिवचनानि च सङ्गच्छन्ते । वेदशब्दस्य शाखापरत्वव्याख्यानन्वप्रमाणिकम् । एवच यदुनं विष्णपुराणभागवतयो: 'बिभेद प्रथम', 'वोध्यादिभ्यो ददी तास', 'चतुर्दा व्यस्य बोध्याय'- इत्येवमादि, तत्सर्व नून पाखापदार्थनानविहीनलावेदक मेव ; विशेषतः कूर्मपुराणोळा शाखाना मष्टादशपुरापतुल्यता तु वत्ति सर्वोपरीति । अहो वत ! वेदवेदिकमतप्रचाराधोंसर्गीकृतजीवनेनाद्यतन- सर्वायर्यादामाजनाचार्यदयानन्दसामिनापि गाखानां ·૨૨ ऐतरेवालोचनम् . वेदव्याख्यानरूपलेन वेदभिन्नवं पुराणाद्युतरूपमियोभेदवलञ्च मत्त्वेवाले खि.स्वक्षतवेदभाष्यभूमिकायाम्- “एकादशशतानि सप्त- विंशतिय वेदशाखा वेदव्याख्याना अपि वेदानुकूलतयैव प्रमाण मईन्ति”-इति (२८१ पृ.) । गोयले त्वेतन्निपिसद्रिधौ नूनं पौरा- णिको शाखाभेदकथाप्यपास्तेति मन्वामहे वयम् । यदुक्तं पातञ्जले पप गायाम्- “एकविंशतिधा वाच्यम् , एकशत मध्वर्यु शाखाः, सहस्रवर्मा सामवेदः, नवधायर्वणो वेद." इति। तदेतालन- वोक्तं स्यादिदं परिगणन मेकादशशतानीत्यादि, परं तत्रापि किञ्चित्पार्थक्यम्प्रतीयते। अस्तु तत्तयेय, पर महो! काश्यानन्दीद्यान- विचारे, यत्र वय माम्म मध्यस्थाः, विशेषको वादिप्रतिवादिवचसा मनुलेखनाह मेक एवोमयपनतो नियुक्तः, तव तेनेव स्वामिनो- साम्- 'सहसपार्मा सामवेद इत्यस्य सहस्रं गीत्यु पाया इति भावः" -इति । वन्तः सामवेदस्य गीतिकोशलपहत्वादेव बहुगावलम् , शाखासमा त त्रयोदयम्माक मपि सम्मत मेव । नाम संहिता शाखेतिव्यपदेगशून्या तेन महात्मनोररीकता, यस्याः मूलवेदत्वं मत्वा शाखेतिप्रसिहाना मन्यासां तयाख्याग्रन्यवं मन्तव्यम्पवेदिति त्वम्माक मय मेव । तदव सम्भाव्यते,- यिमियमन्चमायोस्तत एव वान्त इति प्रथितयोस्तैत्तिरीय- गाखीयसंहिता वाचणग्रन्ययोः विगेपतस्तदारणकयन्धीयानपिन- बिलकागदीनादेव तस्यायपणेमुपीमम्पत्रस्यापि स्वामिन एवं भमः मश्चात इति । यपि या गावातचानभिन केनचित्ता- पेण नय स्याद विनियेगित मिति । पय कम्पेदगागामशानियाय यतमानाय प्रयम तयारय विभागयतयोः पुराणयो: मामिलाम, परं गोमयत मिथोनिका हन्त ! का ·कस्वा: शाखाया इदम् ? चरणब्यूशादिशाखावर्णनकटुगन्धविरोधञ्च संलक्ष्याभीष्टसाधनासत- कायास्ततः पर्येत्य वाख्यपठित पातञ्जलवचन मेवेहावलम्बामहे । तञ्जेदम् -- “एकविंशतिधा बाद्यम्" इति । पड्गुरुशियेण च वेदार्थदीपिकाया भूमिकाया मैतदिपयाणि कतिचित पद्यान्युइतानि, तब दृश्यते चेतत्- “एकविंशत्यध्वयुता मुग्वेद कृपयो विदुः” इति। ग्राह च तत्र तयाख्यायाम्- 'अध्या, गतिः, शाखा इति पर्यायाः' इति। कौम्मऽप्येवम् । इतः सनिर्णीत ग्वेदस्य शाखा एकविंशतिरिति । तदेकाविंशतिशाखानां सर्वासा मेवाभिधानानि त्वधानिगः- यानीय ; यावतीनां यथा-यथावगम्यते, तावतीना मेव तथा तथा व्यक्तीकर्तुं यतामहे ।- अस्ति प्राचीनोऽष्टविकृतिवितिनामा लक्षणग्रन्धो महामुनि- व्याडितः। तत्य प्रथमवलीगतचतुर्यश्लोक एप:-- "गिरीये समानावे व्याडिनैव महर्षिणा । जटाद्या विकतीरष्टी लक्ष्यन्ते नाति विस्तरम्" इति । अस्य व्याख्यानावसरे तट्टीकाकता कति- चिदितिहासझोका उपन्यस्वाः, त मितिहास मुपगत्य व्याख्यायि च व्याख्यातव्वलोकगत एवकारः। तथाहि- "एवकारस्य किम्प- योजनम ? अबोयते इतिहास:-- 'भाकल्यस्य गतं शिया नेछिकानाचारिणः । पञ्च तेषां ग्राहस्थास्ते धम्भिधाच कुटुखिनः । शिशिरो वाकलः सायो वाव्यशेषाखलायनः । पञ्चते गाकलाः शिष्या गाखाभेदप्रवर्तकाः।-इत्यादि। बत शिशिरवाकलसादावात्याश्वलायनप्रतितासु भाकल- शाखास शौनकाचार्याणां मते जटायविक्षतिलक्षणस्य बाडि.

·१२६ ऐतरेवालोचनम् . प्रणीतस्येष्टत्वात् न माण्डूकेयप्रोक्लस्य जटालक्षणस्येत्येवाभिप्राया एवकारः" इति । अस्ति सूत्रपाणिनीयम्- “गोवे लुगचि { ४. १.८८.)-इति , तेन हि छावाणि विवचितेऽन गोत्रप्रत्ययस्यायो तुम् हसतं भवति । तयाच सम्पद्यन्ते शाकल्यस्य मिप्याः शिशिरादयः पञ्चेमे शाकलाः । तेषां शाकलाना मानायाः सम्प्रदायाः- शाखा वा पञ्चैव "शाकलादा ( ४. ३. १२८.)"-इतिपाणि- नीयशासनात् शाकला: शाकलकायोचन्ते । तदेव मृग्वेदस्य गिरीया, वाकला, साध्या, वात्स्या, आपलायनीति पर शाखानामानि विज्ञायन्ते, जायते चासां सर्वासा मेव शाकलशाखेति नामैक्य मपि । अपि यदुन मनुवाकानुक्रमपक्रम- “ऋग्वेदे गिरीयायां संहितायां यथाक्रमम् । प्रमाण मनुवाकानां सूतीः ऋणुत शाकलाः" इति । भव पाकला इति सम्बोधनयवशाचावगम्यते, तासां पञ्च- गाकलगाखाना मेकतमा शिरीया मेवावलम्बा क्रियमाणाप्ये- पानुक्रमणी पचाना मेव गाकखानां हिताय सम्पायेति। पस्ति चात्र मतान्तरता ;-याकल्यस्य गिप्पः अतएव प्राकल इत्येव प्रसिह आसीत् कञ्चन एक पाचार्यः, तेनाध्यापिता बे पत्र गियाः पिगिरादयः, नेयां पञ्चानां पञ्च मिषसम्प्रदाया पय गैगि- रोयादयः पच गाखाः मम्पदाः, तेः पधभिरधीतानां देशकाल. पावभेदतोऽध्ययनपेलीक्रमीचारणभेदात् फिरिपाठन्यूनाधिक्याय पवधाल मापवानां पचानां मंश्तिानां गाकलमोमृत्वनेय गाकन- गागात्वम् । तया ५ प्रदर्यितापितिवनीटीकाकृदुपन्यस्तः ‘गाक- प्रगत सिया:-रति पाठः स्यात् प्रामादिकः, तब 'गायनस्य गर्न मिपा:-ति निर्यकारपाठेनव मस्तिच मिति । प्रताप ·कस्सा: शाखाया इदम् ! १२८ महामुनिभ्याडिना खविकतिवल्लभारम्भे- "नवादी शौनकाचार्य गुरु वेदमहानिधिम् । --- । नमामि शाकालाचा शाकल्यं स्थविर तथा"-इति । अत्र गौनकस्य गुरुत्वन्, शाकल्पस्य तु परम- गुरुत्वं व्याख्यातं तट्टीकायाम् । तदित्यं शाकल्ये नाध्यापिता शाकलेनाध्यापिता वा एकव एषा ऋक्संहिता देशकालपावभेदतः शिशिरादिपञ्चाचायशताध्यायन- शैलीपाठकमोचारणानुठानभेदात् किञ्चित्पाठन्यूनाधिक्याच पञ्च- विधत्वं गता, गैशिरीयादिपञ्चनामभिः शाकले कनाना च प्रसिद्धा- यापीति सर्व निरवद्यम् । शाखानिर्णायके चरगञ्यूहे तूझाम्- “ऋग्वेदस्य x x शाखाः पञ्च भवन्ति ; धाखलायनी, शाहायनी, शाकला, वाकला, माण्डू- वोया चेति" इति। इहोता आखलायनी त पूर्वोपात्तातोभिनेष ; गाडायनी स्यात् पूर्वोनिखिता साया शाहना वेति चरणव्यूह- टीकासन्म दासमतन्तु नूनं प्रामादिकम् ; प्रमापयिषामो धनुपर्द भाडायन्या अशादालत्वम् । तत्त्वतः गाशायनी नाम शाखा पूर्व- प्रदर्भित शिरीयादिभ्यः पञ्चभ्यो विभिना पटेयव । शाकलेति शैगि- रीयाया ग्रहण मन्तव्यम् । तस्याः शाकलायलेन तयायवहारो- पपत्ते। तद्यथा सामवेदीयाचिकग्रन्ययोरुभयोरपि छन्दीमयत्व- साम्येऽपि पूर्वस्यैव छन्द इति व्यवहारः, उत्तरस्य नूतरेति। अन्यथा- व धाक ज्ञायाः पाखलायन्यार गाकलेत्येव यहपसिडे पुनर्ग्रहणया- पार्थता कायं पायेंत । वाफ नापि पूर्वपरिचित । माण्डूकेया वि- हाधिका पूर्वोपाजाभिः शिरीयादिभिः पशभिः अनोपानया माडायन्या च परिगएनया सप्तमी सम्पयने । इत्य मुग्वेदस्य मशाखानामान्यगम्बन्ते, गम्यते २ वरपरकाले गासालानां ·भूप! । कस्याः शाखाया इदम् । -इति चावलायनगणोल्लेखः। तदुक्तं चरणव्यूहटीकायां महि- दामेन-'जानन्तिवाहवीत्यारभ्य माण्ड केया इत्यन्तो माण्डू केय- गणः, ++ + शाड्डायन इत्यन्तः शाकायनगणः, ऐतरेय इत्यारण्य प्राश्वज्ञायनान्त आश्वलायनगणः' इति । इत्य सम्वेदस्य प्रधानत- स्तिस एव शाखा: पर्यवसिताः, तासा मेव स्युरनुपाखा इतराः । ता एवं मूलशाखाः अनु लक्ष्य देवीपुराणे “शाखास्तु विविधा भाकलयास्कमण्ड का:"-इत्युक्तम् (१३०पू०)। वापि यास्का स्थाने शाळेति पठितव्यम् , तच्च शाज्ञायनस्यैवेकदेशग्रह मन्तव्यम् , याक गठस्तु त्यालिपिकरपाण्डि यमूलकः । तदेव देवीपुराण तदानीम्प्रचलिताप्रचलितानां सर्वासा मेव शाखानां नामग्रहणं सम्मन्न मित्यपि वक्तुं शक्यते । अमन्मते त शाकला माण्डकेया चेत्येत एव प्राचीनतम- शाखे; ऐतरेयारण्यके एतयोरेव योराचार्य नाम्रोरामानदनात्, अपि पाहायनी स्यान्माण्डू कयानुशाखा माण्डू केयर्भदेवेति । त एत एव हे ध्येटमेदात् पाठादिभेदत एकविंशतित्व मापन्ना । तत्र चेदानों माण्ड मेयानां शाहायन्येवेका लुप्तावशिष्टा, शाकलाना माखलायनीति। अत एवाग्निपुराये एतयोरेव दयोः शाखयो- नामनिर्दयो विद्यते (२७१ अ० २ सो०)- 'भदः थाहायनयेक आखलायनी द्वितीयः'-दूति । प्रद्याप्येत एव हे गाखे विद्यते । तत्र चाधा शाहायनी, तस्या प्राणारएपकनुस्तकानि बन्युपलभ्यते, संहितायास्बेक मपि सम्पूर्ण पुस्तकं सुदुर्लभम् ! प्रयवास्माभिरदापि न दृष्ट मित्येव सुवचम् । यचाव पास्यायितिकसमित्यधिसतगवर्णमेण्टपुस्तका- लये दृश्यते निद्दिष्टं खण्डितं पुस्तक मेकम् , नस्याटमाष्टकन्तु ·१३२ ऐतरेयालोचनम् तदन्ता- नून मनाखलायनीयम् ; तदन्ते बहद्देवताग्रन्यवर्णितानां सन्ता- नादिमहानामान्त मानां विद्यमानचात् ; घहदेवताया धमाकली. यत्यनिर्णयात् । हितीयाष्टकोऽपि यादनाव लायन्याः ध्याये हादगवर्गादनन्तर मेवो यर्ग पाम्बलायनीतोऽधिक पानात इत्येव तस्यानावलायनीत्वातीतः । उहृता चैतदीये का ऋक् निरुले (८.१. ५.) निगमत्वेति नास्ति च तदर्गस्य संलि- कख मतगारखान्तरीयत्व मेवोररीक व्यन्। परग्वेतायुम्त- कस्य तयोरेव दितीयाटमाष्टकयोः पोडगाना मेवाध्यायाना पुष्पि- कास 'महानानीगाखायाग'-इत्यादि लिपित मम्ति, परं नासी- नास्ति च काचिम्म हानान्नीगाला; भतः पिालेय मेय महानाग्नता मानानीति च व्यपदिष्टा गापा, स्याशासायनीति सम्माम्यते । पटयिकतिविधती पक्षानां गावालाना मन्यतमा येका सापति मायते , सेव भारायनी, गाउगायनी वेति मन्यते परमप्यूट- धारवानसम्माहिदाम:, तया च सम्पधरी गादायन्या पपि नाकानयत् । तदिदं नादरणीयम् ; अतिपिरोधारा । न्यूयते शि कोपीतरपार (१४ प.)- "गायन; फहोना कोपी. तो:", शिवानग्मातानिति सीपः। तदेय तिमिहम कोपीमशियगर.यमय नामस्य गियत्वं फायनामोपपतनि । न मारायनो नाममापिटापा माया; तगारमन. पासायनीनाम:। नापि मानागासाया: गाजयन्याः मेरिदिगारगावापाठमाम्म मुपया; "दायी रामग."-यायामानुजम:। पर गमन्त्रमा पारिसराणा पगार प्रतीत पर। पल पर मापाप म.inमजासिमेगा BIRHIR ·कस्याः शाखाया इदम् " अध्यापक ग्रन्थोऽयमावीत्यमाक मभिमतम् । अत एव अगाकनीयानां सज्ञानस्नीगनां पञ्चाना मचा मपि देवतानिरूपण मेवं कृतं वृहद्देवतायाम् (८० ८३लो०)-- "उशना वरुणवेन्द्रयाग्निय सविता स्तुताः । अज्ञानप्रथमस्यान्तु द्वितीयस्या मधाविनी । वृतीया चोत्तमे च हे आधिपोभिवदन्ति ताः" इति । तरेतत् पञ्च सन्तानसूलं पाकलासु शिरीयादिषु नाना- तम् , अत एव सायणाचार्य पापि न व्याख्यातम् , म्याक्ष मूलरेणै कन्मिवादों दृष्ट मपि खैलिक मित्युपेक्षित (ऋ०० ६भा. पाठ० ३२०)। वस्तुतो न चैतत् खेलिकम् ; ततिरीवर्ष यो को नाम्नानात् (ते. स. २. ४. ४ ६ ; २. ३; वा० ३. ५. ११.१; ते. 0; अथ० सं० ७. ४२.१; ३.८.६.), निरुतोऽप्येतत्पञ्चम्या ऋचो निगमत्वेन ग्रहणाच। तथाहि- "अयापि भयुवा प्रत्य उच्यते, 'तयोराहणीमहे xxx'-इत्यपि निगमो भवति"-इति (४. ३. ५.) । सैषा ऋक् सन्तानसूयस्य पचमी दृश्यते । तदेतत् सज्ञानं नाम शादायन्या उपान्त्य सूकम् , एतदनन्तर मैव तवा. मातं महानाम्रीसूक्तम् । अत एव गाडायनस्वास्न सूनास्य प्रतीक- ग्रहणेनव विधानं कृतम्। तवाहि-- "सज्ञान मुमनावददिति सूक्ता जपेरनिति ( ३. ६. ३.)। इत इद मपि सम्भाव्यते-मूलर. दृदं तदादमपुस्तकं पुस्तकागो वा स्यात् मागायनसहिताया इति । बाप्कनमाखाया मप्यस्ति सन्तानसूखम् , परवा न पर- धम् , मत्युत पपदशम्पपि नोपान्यम्, प्रत्यु तान्व मित्यवगन्त- न्यम् । बाफना तु शाकनाना मेवान्यतमा, गाकलमाखासंहितास मार ·२२४ ऐतरेयालोचनम् , महानानीसूक' नामात मित्यत एवैतरेयारण्यके तत् समानातम्; शाज्ञायनसंहितायास्तु महानाम्नोसूतानानेनैव समाप्तिरिति तत्पू- स्निातस्य सज्ञानसूतास्य संहितोपान्चल मेत देव बापालगाता- यनसंहितयोः सन्तानसूतासश्यावस्थानयोः पार्थक्य मिति । अथाग्निसुराणोता द्वितीया आम्खलायनी तु शाकलाना मन्य- तमेत्यु तं पुरस्तात् , परिचाययियामच ता मुपरिष्टादिति ॥ अथ शाकलाना माद्या शशिरीया दशमण्डलामिकत्यतो 'दाशतयो'-इति व्यपदिश्यते । तदुत्ता मनुवाकानुक्रमखाम् - "पञ्चाशीतिर्दाशतवेऽनुवाका दृष्टाः पुराणेषिभिर्महात्मभिः । यस्ताग्विद वेद चेवाप्यधीते स नाक पृठं भजते ह अखत्" इति । "दायतये दशमण्डलयोगिनि वेदे। 'सङ्ख्याया अवयवे तयप् (पा० ५.२. ४..), ततः स्वार्थे अण्” इति तद्व्याख्याने पड्गुरु- थियः । तदव मण्डलविभागे प्रतिमण्डल मनुवाकविभागी विद्यते, प्रत्यनुवाकञ्च सूताविभागः । तत्तदनुवाकसूतास या तत्र ३२-३६- लोकेषु निरूपिता। तथा चैव सम्पद्यते- म० १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, अनु. २४-४-५-५-६-६-६-१०-७---१२-०५। सू. १८-१-४३-६२-५८-८-१५-१०४-०२-११४-१८१-१०१७॥ मायते चैतेन वालखिल्यानां सूतानां शिरीये समानान नाङ्गीकत मिति । तानि च सूतानि एकादश सन्ति, तेपा मपीह परिगणने १०२८ स्युरिति स्पष्टम् । यद्यपि सा गिरीया सम्प्रति नोपलभ्यते। पर मुपलभ्यते तु सर्वा एव यौनकीयानुक्रमण्यः शैशिरीया मवलम्बेव कृता इति । तयाघनुवाकानुक्रमया उपक्रमे- "ऋग्वेदे गेगिरीयायाम्"- ·कस्थाः भाखाया इदम् ? इति उपसंहारे च- "तान पारण शाकले शैथिरीये"-इत्युत्ताम् । सायणीय मृभाषञ्च ता मवलम्वेव खत स्यात् ; तवाशि- रोयाणां वालखिल्यसूलाना मव्याख्यातत्वात् । अत एव ऐतरेयमाप्ये तेषां वालखिल्यानां कचित् खिलनेन, कचित् अन्यान्तरीयत्वेन, कचिच्याखान्तरीयत्वेन वर्णन मुपपद्यते सायणस्येति । तथाहि--- "खिलेषु समामातम्" इति ६.४.८, “वालखिल्वास्ये ग्रन्थ समा- माता:"-एति ६.५. २, “तानि पालखिल्यनामले अन्य समाना- यन्ते"-इति ६. ४.८, “सोऽयं प्रगाथ: शाखान्तर द्रष्टव्यः” इति ३.२.५ । तदिदं वालखिल्यानां खिलवं नून ममगतम् ; तेषां पद- पाठवणात् ; न हि खिलानां पदपाठः सतः थाकत्येन ;- अधीयतेऽध्याप्यते मुद्रितो मुद्राते च वालखिल्यचर्चाना मपि पदपाठः सर्वत्र। तदा६ चरणव्यूहक्कम्महिदासाऽपि- 'यस्य मन्त्रस्य पदाभावस्त्रस्य खेलिकत्वं सितम्' इति । ग्रन्थान्तरव मपि न सङ्गच्छते; सर्वेषा मेव वेदानां संहिता की कवेति कः सम्भवेत्ततो ऽन्यो पन्य इति । भाखान्तरीयत्वकयनेन चाभिगम्यतेऽद्य प्रचलितेय माखलायनी शाखा नेव दृष्टा मायणेन, अपि तद्देशीया मन्या मेष शाखा मवलम्बा भाष मारचितम् , तस्यां न शाखायां वालखिल्य नामात मिति तहथ्यास्य शालान्तरीयल मभ्यु गन्तव्य मेवेति । वालखिल्यै कादयसलेषु दशदशादिममादयीत्यूचोऽधीयन्ते यथा- १-११९०१०-१०-१०-१०-८-८-५-५-6-1-1-८० ऋचा तदाह सर्वानुक्रमणाम् ~ "पभि प्र दग पसाख मागायं प्र सुयुतं पुष्टिगः, यथा मनी गुटियः, यथा मनावायुः, उपमे लाटी मेध्यः, एतप्ते मातरिषा नो विश्व इति येखदेव: प्रगायः, মুখী বস্তু দ্রম: মজাই বলনিযঃ সুনীয়াষা- तत्, ·ऐतरेयालोचनम् . भौ, प्रति ते प्रपञोऽन्त्याग्निौरी पशिः, युवं देवा चतुक मध्ये पावितं वैष्टुभम् , -०, इमानि वां सप्त सुपर्ण ऐन्द्रावरुणं आग- तम्" इति ४४, ४८-५: । सर्वानुक्रमणीकारकात्यायनेनैव मुक्ता- वाचास्य वालखिल्यकाण्डस्य खैलिकत्वं विध्वस्तम् ; न हि कास्य चिदपि खिलस्य ऋष्याद्यनुक्रमण कृतं तेन, किञ्च पञ्चमाष्टकीय- चतुर्थाध्यायीयत्वेनैव तत्र ग्रहणादस्याश्वलायनशाखीयत्व व्यताम् , व्यक्तञ्च तदनुकामणिकाया अप्याखलायनशाखीयत्व मिति । ऐतरेयनामणे वेया मेकादशसूतानां प्रथमतोऽष्टाना मेव वाल- विल्यनामा विधान मानातम् , अन्त्यस्य त सौपर्ण मिति (६. ४. ८,८.)। इत्य मपि ज्ञायते, तासां वालखिल्दची सायणो खिलत्वं नून मवास्तवम् ; नापि ग्रन्थान्तरतादरणीया, न हि ग्रन्थान्तरीयची प्रतीकोन नाममात्रेण वा ग्रहणं युज्यतेऽत्रतरेयतो; शाखान्तरीयवं च वक्तुं नात्र शक्यते , सति हि तस्मिन् प्रपठ्यैव विधानं कियेतेत- रेयेणेति। तथाप्यस्य शाखान्तरीयत्वेनोपन्यामाग्भाष्यस्वैवास्य शाखान्तरीयत्वं प्रतिपन्नम् ; न घाश्वलायन्यां वालखिल्याध्ययनं पश्यतोऽपि तद्भाष्यकारस्योहारूपप्रलापवचनानि सम्भाव्यन्ते । एव मपि सायणाचार्येणावलम्पिता शिरीया, अन्या वा काचिच्छाकलशाखा स्थादाखलायन्यनुरूपेव प्रायः सर्वत इत्यत्र च न भवति संशयः ; नान्यथात्र सायणीयभाप्ये सर्वानुभामणीवचनानि यथायथं सगच्छेयुरिति । अय द्वितीया, बाष्क ता । एतस्या अपि परिचयः शौनकीया- नुक्रमण्यादिभ्योऽवगम्यते चैवम्- “उप प्र यन्तो ( १. ७४.)"-- "नासन्याम् (१.११६.)"- “अग्निं होतारम् (१.१२७.)"- "इमं स्तोमम् (१.८१.y"- "वैदिपदे (१, १४०.)"-इत्येय ·कस्याः भाखाया इदम् ? क्रमो बाकलस्य प्रथममण्डले निदर्शितः। एव मपरमण्डलेवषि बोध्यम् । तद्यथा- "खादोरभक्षि (८.४२. १२.)"-तिसूक्तादनन्त- रम् “अभि प्र वः सुगधसम् (८.४८.)"-"प्रसुश्रुतम् (८.५०.) -इति सूताइय मानाय "अग्न आ याह्यग्निमिः (८.६०.)"-इत्या- खातम् । एवं “गोर्डयति"-दूत्यनुवाको दशसूतात्मकः शैगिरीया- याम्, पञ्चदयस्लामको वाक लायाम् । तथाच "गोई यति"-इति- सूक्तादनन्तरं “यथा मनौ सावरणौ (८. ५..)", "यथा मनी विवखति (८. ५२.)", "उपमन्वा (८. ५२.)", "एतत्त इन्द्र (८. ५३.८.)", "भूरीदिन्द्रस्य (८.५४.)"-इति पञ्चसूना- न्याम्नाय “श्रा वा गिरो रयोरिव (८.८५, १)"-वृत्यानातम् । एव मन्ले च मण्डले- “संसमित् (१०. १८१.)"-इतिसूका- दनन्तरम् "सज्ञान मुशनावदत्" इत्यादि, "तच्योराहणीमहे" -~इत्यन्तं चतुर्वर्गात्मकं पञ्चदार्च मेकसूक मधिकं वाकलायाम् । तदेवं “समानी : (१. १८१, ४.)"-इति शैगिरीयाया अन्तिमा अरक् , “तयोः" इति तु बाकलाया रति भेदः । तास्वेताः पञ्चदई:-- "सज्ञान सुगना वदत् सज्ञानं वमपो वदत् । सज्ञान मिन्द्रशानिय मन्नान सविता वदत् ॥ १॥ सज्ञान'नः स्वेभ्यः सज्ञान मरणिभ्यः । सज्ञान मशिना युव मिहामास नियच्छताम् ॥ २॥ यत् कधीवान संवननः वो प्रशिरसां भवेत् । तेन नोऽय विखे देवाः सम्प्रियास मजौजनन् ॥ ३ ॥ सं वो मनांसि जाना समातिमनामसि । पसी यो विमना जनस्तं ममावत्यामसि ५ वर्गः । .. १८ ·ऐतरेयालोचनम् : नेइत्यं सेनादरणं परिवाम तु यबविः । नामिनाणं बाइन् हविषा शोधयामसि ॥ ५ ॥ परिवर्मान्येपा मिन्द्रः पूषा च संयुतः । तेषां वो अग्निदग्धानामग्निमूटानामिन्द्रो हन्तु वरं वरम् ॥ ६ ॥ एयु नत्यपाजिनं हरिणस्य धियं यथा । परा, अमित्रा ऐपत्वाची गौरुपेजतु ॥ ७ ॥ २ वर्मः ।। माध्वराग्याम्पते वसो होतर्वरेण्य कती। तभ्यं गायत्र मुच्यते ॥ ८ ॥ गोकामो अवकाम: प्रजाकाम उत कश्यपः । भूत भविष्यत् प्रस्तौति बहु ब्रहों क मक्षरम् ॥ ८ ॥ यदक्षरं भूतकतो विश्वे देवा उपासते। महर्षि मस्य गोसारं जमदग्नि मकुर्वत ॥ १ ॥ जमदग्निराप्यायते छन्दोभिश्चतुरुत्तरः ॥ ११ ॥ राज. सोमस्य भक्षेण ब्रह्मणा वीर्यावता। शिवा नः प्रदिशो दिशः सत्या नः प्रदियो दिश. ॥ १२ ॥ ३ वर्ग: ।। अदो यत्तेजो ददृशे शुक्र ज्योतिः परो गुहा । तहपिः कश्यपः स्तोति सत्यं ब्रह्म चराचरम् ॥ १३ ॥ वायुयं जमदग्ने: कश्ययस्य वायुष मगस्त्यश्य वायुपम् । यद्देवानां वायु तन्में अस्तु वायुषम् ॥ १४ ॥ तथ्योराहणीमहे गातु यज्ञाय गातु यनपतये । दैवी: खस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुपिभ्यः ॥ १५ ॥ ४ वर्ग: ॥"-इति । अथ ढतीया साड्या, चतुर्थी वाक्या । त एते सम्प्रति न क्वाम्यु- पलभ्येते, अतएवेतयोः कोऽपि संवादोऽस्माभिन जायत इत्येव सत्यम् । अथवा विशुभागवत पुराणयोर्योला मोगलीति, मैव स्यात् साति; तयोः पुराणयो: 'माया' -दत्यस्य स्थाने 'मोहनी'-इत्यस्य ·कथा: शाखाया दुर्दम् ? (३८ पाठपती: सम्भाव्यते साडयाचार्य स्य मुगल इति गोत्रनामेति । अध्यापक म्याक्षमूलरेण च ऋग्वेदस्य टतीयभागभूमिकाया १३ पृठेऽलेखि एतत् - "फिदस् एड्वाड् हल् महोदयः काशीतो इलिखदिदम् (१५-१-५५. )- 'सायणाचार्यकृतभायस्य मूल मादर्भ पुस्तकं यदासीन लण्डनस्थेण्डियापुस्तकालये मुबलभाष्यं नाम, तत्र प्रथमायालयोष्टकायतर्थाष्टकस्यान्वाध्यायाश्च त्रयः मन्ति, सन्ति चान्यानि कतिचित पत्राणि प्रथमसप्तमाष्टकयोः । तदीय- प्रथमाष्टकस्य यावानंश: पाठयोग्यः , तावन्त मेव यथालिपि भवन्तं दर्शयामि। लिखितं चेतत् पुस्तकं १५७४ संवत्समायाम्' -इति"-इति । तदेतत् पुस्तकं मौहत्या; शाखाया एव सायण- भाष मिति सुव्यताम् ; परं नास्ति सायणस्य मुद्रितभायादन्यद भाष्य मिति शाकलानां पञ्चमाखानां मोगली मेवावलम्बा तेना- कारीदं भाष्य मिति सम्पद्यते सुतराम् । तथा चैपा मौहली दश- तयीयपि स्वीकार्यम् ; सायणीयमाप्ये वालखिल्य मन्त्राणां व्याख्या- नादयनात् , अष्टतयां हि वालखिल्याना मवश्यावित्वं स्यादि- त्युक्तम् । मेयं मौहली शाखा सायणाचार्यसमये मायणाचार्यदेशे पासीत् सुपचलितेत्येना मेवावलम्बा तेनैतत् भा'थं कृत मिति चीपपद्यते । अद्य च स्यात् तद्देशे मीनल्या एव शाखाया विद्यमानतेति च नासम्भवम् । अपि नाम भाकलानां पञ्चाना मेव मायो ग्रन्थपरिच्छे दसाम्यात् , क्रम-पाठादी चात्यल्पतारतम्यात्., सर्व पुस्तकपुष्पिकास नामोखादर्शनाचैवं नामविश्वमोऽनिवार्य एवेति मौहल्या पावलायनीबेन पात्रलायन्याय मोहलीलेन ग्रहण समभाव्य मैति। पथ गाफनानो पञ्चमी, थाम्बलायनी नाम। इयमेवा खन्नायनी .

·१४० ऐतरेयालोचनम् . । शाखा शाकलानां पञ्चानां लुगावशिष्टा, अद्यापि सर्व वाध्ययना- ध्यापन: सुप्रचलिता विद्यते । प्रवाद एवान प्रथमं प्रमाणम् ; सव- वैव हि दाक्षि पात्यादिश्वेषा आखलायनीत्येव प्रोद्यते । प्रदर्शिता- ग्निपुराणवचने शाकलाना मस्या एवैकत्या ग्रहण मत्र हितीयं मानम् ; न हि तदानी मप्यासीत् काचिदन्या शाकलेति । गौड- राज-लम एसेन-प्रदत्तेवनधिककालिके पु ताम्रपालकेषु च “आश्व. लायनशाखाध्यायिने"-इत्युत्को दृश्यत इतीह रतीय प्रमाणम् । स्कन्दपुराणान्तर्गतश्रीमालखण्डनामप्रन्यस्य सप्ततितमेऽध्याये ऋग्- वेदस्येय मेवेकाखलानी शाखा बहुवार मुपन्यस्ता दृश्यते । तद्यथा- "तत्र आश्वलायनी शाखा ऋग्वेद प्य, यजुर्वेदस्य माध्य- न्दिनी, सामवेदस्य कोयुमी, ययर्ववेदस्य खान्तरायणीति ; ऋग्- वेदम्याखलायनसूवम् , यजुर्वेदस्य कात्यायनम्, सामवेदस्य लाट्या- यनम् , अथर्ववेदस्याटकञ्चेति" इति । तदित्यं गुजरीयचीमाल- प्रदेश बहुदिनत एव ऋग्वेदस्वाश्वलायनी शाखेवैकास्ति प्रच- लितेत्यपि मान भवेदिइ चतुर्थम् । तस्मादेतहि सर्वत्राधीयमाना, मुद्रिता पेयं गाखा नून माखलायनीत्येव मन्तव्यम् । मेय माजलायनी तत्त्वतोऽस्तव्येव ; सर्वध्ववेतत्पुम्त के पु अष्ट- काध्यायवर्गनामविविधपरिच्छेदानां प्राधान्यदर्शनात् । एतदीयदेव- तविछन्दोनिर्णयाय कात्यायनेन या "सर्वानुममणी" प्रणीता, तत्रापि प्रष्टकाध्यायवर्ग विभागानुसृता पिभागा एय हसन्ते । अत एपेश पठाटकीय-चतुर्वाध्यायस्य चतुहंगाद्यष्टादगयांग्मयं बाल- खिज्य यूयते ; न हि दागतय्यां वालखिल्या मस्तिताभ्युपगम्यते मायणाचार्यति त प्रतिपादितं पुरनादेव (१३४ पृ.)। मरि गाकनाचगाणाया: मगिरीयाया दगतयोवनीतः , एन. ..

·कस्याः शाखाया इदम् ? A त्पूर्वतनाया: शाकत्यसंहितायास ऐतरेयेण यावादिना च दायतयी- खेन ग्रह मात्, शौनकोतानुवरकानमामखादी च दगतयोवण्या- दरातिरामदगनात, सर्ववेदमाथ कारेण सायणाचार्येण च दाशतयो मेव साधापरपर्यायां मोहली. मन्यां वा काञ्चिद् शाकलगाखा मनुमृत्य ऋक्संहिताया भायं रुत मिति दशतव्यष्टतय्योः सम्मिन नाच दशतयीत्वानुफूला मण्डलानुवाकसूमोतिविविधपरि- च्छेदा अपीह लेखशादिभिः सूचिता यथायथं सर्व वेवेति ॥ अथ पवखे। शाक लाखासु अध्यायादिपरिगणनाखेरुविध मेव मन्यते प्रायः । अत एवैध माहानुराकानुक्रमणीकार: "अध्यायानां चतुठिमण्डलानि दशैव तु । वर्गाणान्तु सहखे हे सहाति च पडुसरे । सहस मेतमूनानां निश्चितं बैलिके बिना। दम्य सा च पश्यन्ते ( सनातं वे पदक्रमम् )।" इति । तदेतत् स वालखियवर्जनात गणनातोऽप्युपपद्यते । सशयास्त गावापार्ययात् पार्थस्यं खीकार्य मेय, पर मस्या मेकस्या माश्यलायन्या मपि मतभित्र मुपलभ्यते यथा--- अनुवाकानसमस्याम् १०५८० वरचा स्वीकारः, तदुसम् - "चा दगसहखाणि चां पचगतानि च। प्राधा मगीतिः पादच पारणं सम्प्रकोतितम्" इति। छ दसहगयान्न १०४०२ चा स्वीकारः, तदुतम्- "एवं दशसहसाथि गवानान्त चतुष्टम् । ऋचा हाधिक माखात सपिभिस्तत्वदगिभि"-इति । मुद्रितसनिकमया भूमिकायां १०४४२ मा स्वीकारः। प्यनुनम गोविवरणसञ्चगवान वा १०५५२ सोता। भक-

·१४४
ऐतरेयालोचनम्
!
खलायन्याम् १०. १३१% १०.८६ । अनानातायाः गपट्य विधान
यवा- "यम्माद भीपा निपीदमि ततो नो अभयं क्षधि ! पगून
नः सर्वान् गोपाय नमो नहाय मोन्टु इति ता न वापयेत्" इति
ऐ.बा.५.५.२।
न घोपा गिहाम्वलायन्या माग्नाता ।
तय मिद मेतरेयक नेतदासलायन्या प्रामण मिति या
युज्येत, यदि नामत यतिसमोऽस्यत्र न प्रतीयत ! प्रतीयते त्वेतद
ध्यतिकमोऽपि। तबघेहानामाताना मपि मचाणा प्रतीयाग्रहण.
मावेप विधानन्- "अग्निपं प्रथमो देवतानाग , पग्निच
पिचो तप शाम मा प्रत्याग्नायप्णय दिपो धाग्यानुयायी
भयत:"-इति ऐ. वा. १. १. ४, तथा "मायी देय प्रथमाय
पिव इति माथिवी मन्या"-इति १. ५.४ । मेरी मन्या राग.
मायन्या माग्नताः। तदेवस्या मानायन्या एसट मात्र
म्याग , तपा मचाया ननं प्रपत्र विधान मे ।
पपमि-
मायाताना मपि मन्यापी मामयनमा विधान मनिप्या-
"मिनः मामिनीरनूप तिम्रो देयता यानि"-xfe . मा. २.
ता पनामिनः मामिधन्य पायउपाययों में
दम्पन्न । सयानामनायन्या मापाताना मपि प्रपत्र विधान
मगरता सया--- "मामी पाग , गोममी
परेशन, पफ पास पिपिन्द्राय मalit nir"-rin
५. मा. ...in पानामा ३.१२.१।
परिसम्पनिमाको पनमा यि
RAATH मामाar fitnानी ।
aa ufn", "fail: f", int
run Mr. .. ... faruRATHI

·कस्याः शाखाया इदम् ! १४५ ०० ऽप्यधिक नन्दायां विधानञ्चेह यूयने यथा “याहनश्या: शंसति ता दश शंसति"-इति ६. ५. १० । ऋक्परिशिष्टे खल्वा- हनस्यानामोऽष्टावेव यूयन्ते, इह तु दशानां विधान माग्नातम् । तस्मादेतद ब्राह्मणं नाखलायन्याः सम्भाव्यते, सम्भाव्यते तु यस्यां शाखायां प्रतीकतो नामतो वा एतद्वाघ्याणविहितानां सर्वासा मेवर्चा मस्ति विद्यमानता, नास्ति चेह पठितानाम् , अपि चेह विहिता ऋपरिशिष्टग्रन्यीयारों यथावत् समानाताः, तथाः शाखाया एवेदं स्यादिति। तथाविधा कतमेति प्रनस्योत्तर त विलुप्त- पूर्वगाखाकालिकाना मद्यतनाना मसाकं नैव सुकरम् , तथाप्यत्र यावच्छष्यं प्रयतिते गम्यते,- शाफल्यशिष्येण याकलाचार्येण या संहिताधीताध्यापिता च, या मधीत्वैव शिशिरादयः शाखाकतो- ऽभवन् , शिशिरवाप्कलसाड्यपाल्याखस्तायनाधीता, अग्याप्रच- लितथाकलावलायनगाखात: पूर्वतना, सैव शाखा स्यादस्यैतरेय- बाधणस्थावलम्बन मिति । अत एवैतरेयारण्यकमाये "वयं सेवन एतत् प्रोक्तम्'-इत्येतस्य व्याख्यान मेव मुलं सायणाचार्यग-"न: अमान् (महिदासादिकान्) शिष्यान् प्रति भाकल्येन प्राप अमरूप मित्यादि वय मेव प्रोक्तम् , न तु मांस मित्यादिक चतु- धम्" इति ( ३.२.२.)। इत्व मस्य वाहणस्य गैगिरीयादिभ्यः पञ्चभ्यः पालनत्वेऽपि भाकलगाखोपयोगिव मयाइतं स्पष्टम् । तम्मात गिरीयाद्याखलायन्यन्तानां पञ्चाना मेव माखाना मिद मेक बाहाघ मेतरेयकं नामेति च सिइम् । ।

·१४२ ऐतरेयालोचनम् . - : वाल- आचार्य स्वामिदयानन्दसरसविना तु“दशसहस्राणि पशतानि एकोननवतिर (१.५८८) ऋवोऽत्राम्नाता इति निहरितम् । अन्मत्परिगणन यात्वाखलायनसंहितायाम् १०५२२ ऋचो दृश्यते । एव मुक्सङ्घमाया मतपविक्ये निदानानि वेव मवगम्यन्तेऽस्माभिः- अनुवाकानुकमणी नूनं गिरीय-गाखायाः ! नास्ति च नन बाल- सिन्याना मृचा मानानम् , तथामि तन वालखिल्यभिन्नाः सपादाः १०५८. ऋवः परिगणिताः। अस्मत्परिगगनया त्वत्र खिल्यसहिताः १०५२२ ऋचः सन्ति, वालखित्वाना मृचा सहवा त ८०; तया चाव याश्व नावनसंहितायां वालखिन्यातिरिमाना मृचा सहगा १०४४२ सम्पन्ना। तदिथं शिरीयाया मित पाश्खलायनीतोऽधिका. १३८ चोऽधीता इत्येव निधीयते । छन्दस्मयोलिखितोकसर्वसद्धलनसध्या तुस्खोप्ताप्रतिच्छन्दमा- तोऽपि विरुदेव प्रतीयते । तद्यया तन चोर सोको:- २४५१, उप्णिहः ३४१, अनुटुभः ८५५, व हत्यः १८१, पायः ३१२, विष्टुभः ४२५३, जगत्यः १३४८, प्रतिजगत्यः १७, गफर्य , प्रतिगर्यः ८, पटयः ६, प्रत्यष्टयः ८४, चौ २, पतितिः १, हिपदाः १२, एकपदाः, वाहतमगाथाः १८४, कप्प्रगावा: ५५, महाबातप्रगायः ।। तदेवं तदुरपतिश्यन्दम्मशाना सालनया १.१४२ कचः स्युः, पूर्यमदर्मिततधोकतन्तु गम्यन्ते १.४.२ । नदव प्रायः मर्यवेय माननाभतोऽम्माभियंन्यदृष्ट्या प्रमाणित एय। मुद्रितमर्यानुफामणीभूमिकायां यत् १०४४२ इति निषितम् , गदम्या यानपिण्यतिरिवाया: पानवायन्या इति तु मुख्याम्। भगवाथपगिडतोबा मशा त नित्यक्षिपदादादिभेदकता। पामप्यूटोकावहिदाममग्नता ५ संध। तयाधी गम- :- गायवा:

·कस्याः शाखाया इदम् ? १४२ "वालखिल्यसहिता सर्वानुक्रमणीमन्वरूपर्क सङ्ख्या उच्यते,-दिपञ्चा- शदधिमपञ्चगतदशसहस्राणीति (१०५५२)। एतमहमा नित्य- दियदानैमित्तिकहिपदासहितोला। हवनाध्ययनाभ्यां समाना सा नित्य द्विपदा, .-.., हवनाध्ययने विपरीता सा नैमितिकदिपदा" यादि । नित्यहियदादिनिर्मवन्त उपलेखग्रस्थालोचनतः सम्पाद्यः । उपलेखापि नेवाश्व लायन्याः सम्भाव्यते ; तन नित्यैकपदाः पञ्चे, त्याद्याखवायनीविरुद्धपरिगणनादर्शनात् ; गण्यन्ते ह्यचाखलायन्या भेकपदाः पडिति। एव मई दिवपि ट्रष्टव्यम् । स्वाम्युक्ता परिगणनेऽपि सङ्कलननमः प्रतीयते । तत्त्वत स्त्वि हापूवतायन्यां शाखाया माखलायनसंहितायां वा अष्टादगवर्गेषु अशीतिन्ति खि यः सन्ति, तशालखिल्यसहिता; १०५२२ ऋ वः श्रूयन्त इति त्वमाभिः सुनिथित मिति ॥ अथासां शाखानां कतमा मवलम्वाद मेतरेयकं प्रोक्त मिति विचारस्येतहि प्रकृतोऽवसर: समुपस्थितः। दृश्यो हि वानग- ग्रन्थे ध्वेषा भैली,-यां शाखा मवलम्बवानायते यद् ब्राह्मणम तत्संहितायां ये मन्वा पानाताः, नेपा प्रतीकग्रहणमात्रेण नाम- ग्रहसमावेण वा विधानम् ; ये मन्चा विधातव्या अप्यन्यशाखीया इति तत्संहितायां न दृश्यन्ते, तेवगन्तु प्रपठ्य विधान मिति । तत्र प्रतीकमाग यया- "ख मग्ने सश्या असि, सोम यास्ते मयो- भुव इत्याज्यभागयोः पुरोऽनुवाक्ये”-इति ऐ० प्रा० १. १. ४ । पानाती चैती मन्चावाश्वलायन्या मस्याम् ५. १३. ४. पुन: १, ८१.८। नामग्रहणमात्रेण यथा- "सुकीर्ति शंसति"-दति, पुनस्तदुगरत्र , “वृषाकपि गंसति"-इति च ऐ• ब्रा० ६. ५. ३ । सकीर्तिनाम सप्त सूकम् , वृषाकपिनाम बयोदशञ्चं सूता मिहा- .

·१४६ ऐतरेयालोचनम् , अथेदानों विचार्य मस्ति कोऽस्य विषय इति । यन्त्र एवास्थ विषय इति ब्रूमः ; प्रायः सर्वेषा मेव वाताणग्रन्धानां तवैव प्रहलेः । यज्ञस्वरूपन्वेवं निरूपितं भगवता कात्यायनेन- “य व्याख्या- स्थामः । द्रव्य देवता त्यागः" इति (यौ० सू० १. २. १, २.)। याखरूपं कथयिष्याम इति प्रथमसूवार्यः । 'द्रव्यं' पुरोडाश-चर- सान्याय्य-पशु-सोमादिकम् , 'देवता' अग्निविष्णुसोमेन्द्रादिकाः, देवता मुद्दिश्य पुरोडायादिव्यस्य य: 'त्यागः' उत्सर्गः, स यन्नः । तत्र "तहितेन चतुर्थ्या षा मन्त्रवणेन चेप्यते । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्बलन्त परम्परम्"-इत्याहुर्याचिकाः । तद्धितेन देवतासङ्गतिथेह-- "अष्टा- कपाल आग्नेयः, त्रिकपालो वेणवः" इति १.१.१ । चतुर्ष्या देवतासङ्गतियथेह- "अम्नये प्रणीयमानाय"-इत्यादि १.५.२, "सोमाय क्रीताय प्रोद्यमाणाय" इत्यादि च १.३.२ । मन्त्रवर्णन देवतासङ्गतिर्यथेह प्रयाजयागेषु (१.३.६.)। तदन ट्रयाणि प्रसि- जानि, मन्चलचणानि निरुतालोचने प्रदर्शितानि, देवतास्वक्ष्यागि विवानुपदं यथामति वोधयिष्याम: । पथ यागलक्षणभेदादीनप्यन किञ्चित् सूचयामः । यागः प्रक्षेपाधिको होम उच्यते । “देवतायै सस्पितस्य बड़ी प्रक्षेपो होम:"-इति हि तनघणं साम्प्रदायिकम् । भाइ चाव कात्यायन:- “यजतिजुहोतीनां को विगेपः। तिडीमा वपद- कारपदाना याज्यापुरोऽनुयाश्यादन्तो यजतयः, उपविष्टहीमा: पाहा- फारमदाना शुद्धोतय"-रति (१.२.५, ६, ७.)। तदेयं यागम्य संविधम्। विविध मपि तद यागकम प्रधानार्गमात् पुनर्षि- म एवं ।

·कोऽस्य विषयः? विधम् । तद्यथा-वे च यागा यदाग्नेयोटाकपाल इत्यादिवाक्यः दर्शपूर्णमाससंयोगेनोत्पत्राः, ते दर्षपूर्ण मासशब्दवायाः । नेपा मेव "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"-इति फलमाधनलेन विधा- नात् प्रधानत्वम् , तप्रकरणपठित मितरत् सर्व मन्यन्वाधानादि मानपतर्पणान्तं तदङ्गजातम् ; अलतिशून्याः प्रयाजादियागा: पूर्वाधारादिहोमाच तत्प्रकरणपठितास्तदुपकारका इति तदङ्गभाजना एव । तदुत मायस्तम्बयिणा यजपरिभाषायाम्- "आम्नेयोऽटा- कपालोऽग्नीयोमीय एकादशकपाल उपांशयागच पौर्णमास्यां प्रधा- नानि, तदङ्ग मितरे होमाः" इति ७७,७८ सूत्रे । “सहा प्रधा- नम्" इति (८६ सू०) च तत्रैव प्रधानलक्षणम् । ते यागाः पुनस्विविधाः ; इष्टि-हौत्र-सोनभेदात् । दर्थपूर्ण- मासादय इश्यः, अग्याधियाग्निहोनादयो हौवाः, अग्निटोमा- त्यग्निष्टोमादयः सोमाः । ते पुनम्ति सप्तकाः; हवि -पाक-सोम- संसाभेदात्। तत्र अग्न्याधेियः, अग्निहोत्रम् , दर्यः, पौर्णमासः, प्राग्रयणम् , चातुर्मास्यम् , पशुबन्धमेति मा इवि.संस्थाः । सायं- होम , पातौंमः, स्थालीपाकः, नवयतः, वेखदेवः , पिटयनः, अष्टकेति सप्त पाकसंस्था: । अग्निष्टोमः , अत्यग्निटोमा, उप्यः, पोडगो, वाजपेयः, अतिराव:, भाप्तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः । त एव मोमयागा: पुनरेकाहाहीनसबमेदात् विविधा भवन्ति । एतविक्षता अन्यन्ये बहवः सन्ति काम्बयामाः। तदधेश्य:-- आयुष्कामरिः, पुवेटिः, पवित्रेटिः, वर्षकामैष्टिः, माजापत्येष्टिः, वैश्वानरः, नवयस्येष्टि, मवेष्टि गोप्पतीष्टिः एवमादयः । गोमेधाममधादयम् पश्यागा उशन्ते , ने त सोमान्तर्गताः सौतामणी यागोऽपि भीमविकार एव । - ।

·१४६ ऐतरेयालोचनम् . अस्ति चैषु वागेषु प्रततिविततिभेदः । यस्मिन् यागेऽपर- विधिनिरपेक्षाणां सर्वेषा मेव कर्मणा मुपदेगः श्रुतः, स एव प्रकतियागः; प्रक्षतिवच विकृतिः कन्या भवति । प्रवाह आपस्तम्बः- “दर्शपूर्ण मासाविष्टीनां प्रशतिः, अग्नीयोमीयस्य च पशोः, स सवनीयस्थ, सवनीय ऐकादशिनानाम् , ऐकादमिनः पशुगणानाम् , वैखदेवं वरुणप्रघास-साकमेध-शुनासीरीयाणाम् , वेश्वदेविक एककपाल एककपालानाम् , वेलदेव्यामिक्षामिक्षा- णाम् , .., अग्निष्टोम एकाहाना प्रकृतिः, दादशाहो ऽहगणा- नाम् , गवामयनं सांवम रिकाणाम् , निकायिनान्तु प्रथमः” इति (य. प. भू० ११६-१४४ सूवाणि)। एषु सर्वेष्वेव सूत्रेषु प्रशतिरित्यनुवर्तत इति बोध्यम् ॥ देवता। सर्वेष्वेतेषु यागेचङ्गयागेषु च यत्र कुवचित् यम्य कस्यचित् द्रश्यादेः प्रार्थनीयफलदानसामर्थ्य मारोपयन् यां कां च स्तुति करोति, तत्स्तुतिमन्त्रस्य मैव देवता, नादृशस्तुतिमन्त्रप्रधानः स च यागस्तद्देवता मन्यते । तदाह निरुतकारो भगवान् यास्क:-- "यकाम ऋपियस्यां देवताया माधपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयुके, तह- वतः स मन्त्रो भवति" इति (निरु० ७.१.१.), "यो देवः सा देवता"-इति च (७.४.२.)। "देवो दानाहा, दीप- योतनाहा, युस्थानो भवतीति वा"-इति देवशम्द- निर्वचनञ्च तत्रेव । तदेव मिन्टवायादीना मचेतनानां वृथ्यादिदान- इतकम् , याजावरराजादीनां चेतनानां चार्थादिदानहेतकं देव- खम् ; अवादिजीवाना मजीवानाञ्च पावादीनां दीसितके देव- खम् ; अनिचन्द्रनचवादीनां ब्रह्मवर्चखिना विदुपाञ्च द्योतनहेतुक देवलम् ; सूर्यस्करादीनां तमोकास्थानां तारकादीनाञ्च युस्थत्व- नादा, 3B ·कोऽस्य विषयः ? निबन्धनं देवलम् ; यत्र बीखरे सर्व एवैते गुणा उपपद्यन्ते, तस्य देवत्वस्य तु कैव कया। तदेव मावास्तम्बपर्वन्तानां सर्वेषा मेव पदार्थानां देवल मुपगम्यते । युस्थले सति दानादिगुणवत्त्व सिद मेक मेव देवलक्षण स्वीकार्य मिति मते तु सूर्येन्द्राग्न्यनि- लेन्दुप्रभृतीनां मूलतो ह्युस्थानाना मेव पदार्थानां मुख् देवत्वम् , ततत्स्थानभछिमाहचर्य तस्त्वन्येषां भूरादिलोकानां तत्रत्याना मन- सोमौषध्यादीना मपीत्येव विशेषः। अन्यचोता यास्कोन-"तिन एव देवता इति नैरताः। अग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो युस्थान:"-इति (७.२. १.), "तासां (तिसृपा देवतानां) भक्तिसाहचर्य व्याख्या- स्यामः । अयेतान्यनितीनि- अयं लोक..--. ये च देवगणाः समानाताः प्रथमे स्थाने"-इत्यादि (७. ३. १.) च । तानि च प्रथम स्थाने समानातानां देवानां नामानि निघण्टावामातानि "अखः शकुनि. मण्डु काः" इत्यादीनि (५. ३. १-३६.) पत्रिंशत् द्रष्टव्यानि । व्याख्याताय ता देवता निकतो समन्त्रोदाहरणम्- “अथ यानि पृथिव्यायतनानि स्तुतिं लभन्ते, तान्यतोऽनुक्रमियामः । नेपा मखः प्रघमागामी भवति" इत्यादिना (८.१-४३.)। एवम् "अयेतानीन्द्रभतीनि-अन्तरिचलोक: चेच देवमयाः समा- माता मध्यमे स्थाने"-इत्यादि चोत नत्र तदुनरम् ( ७. ३. ३.)। मध्यमे खाने समानातानां देवानां नामानि च तव निघण्टी- "येनः सोमः चन्द्रमा." इत्यादीनि पतिगत् (५.५.१- ३६.)। व्याख्याताय ता अपि देवता निरतो समन्नोदाहरणम्- "नो व्याख्यातस्तस्यैपा भवति"-इत्यादिना (११.१-५०.)। एवम् "प्रणेतान्यादित्वमकोनि - प्रसी लोकः ये च देव- 6-. .-0 ·ऐतरेयालोचनन् . गणा: समानाता उत्तम स्थाने' इत्यादि चोक्त तत उत्तरम् (७. ३. ४.)। उत्तने स्थाने समानातानां देवानी नामा- न्यपि तव निघण्टौ- "अश्विनी उपाः सूर्या"-इत्यादीनि एकत्रिंशत्यदान्यानातानि (५. ६. १-३१.)। व्याख्याताय ता अपि देवता निरुतो समन्त्रोदाहरण मेव- “अथातो द्युस्थाना देवतास्तासा मश्विनी प्रथमागामिनौ भवतः" इत्यादिना (१२. १---३६.)। तदेवं प्रधानतो देवताविवेऽपि स्थानभतया- दितो तहहुत्वं च न विरुद्धम् । तत पवेद मुक्तं तव वेनैव-- "तासां (तिमृणां देवतानां ) माहाभाग्यादेकेकस्या अपि बहनि नाम- धेयानि"-दति ( ७. २. १.)। भागो विभागो भतिश्चैकार्थीः । महाभागस्य भावो माहाभाग्यम् । तम माहाभाग्यम् एकस्थान- भाकेन, एकमिन् मन्चे साहचर्यतयाम्रातत्वेन, एककर्मभावेन, एक- वाच्यभावोन च भवति । तस्मान्माहाभाग्यादेव देववहुत्वं खीकार्य मिति तदर्थः। तदिस्य माब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषा मेव यदा- र्यानां पारिभापिकं देवत्व मभ्युगत्येव “यल्काम ऋषिर्यस्यां देवताया पित्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयुक्रे तहवतः स मन्त्रो भवति"-इत्युक्त (निरु० ७.१.१.) मिति फलितम् । तस्मात् वेदिकमन्त्रेषु स्तता एव पदार्थाः तम्मन्नतः तिकाले एव च देवत्वेन स्तुत्या भवन्ति ; नान्ये नाप्यन्यवेत्येव यान्त्रिकसिद्धान्तः। अत एव ते मन्त्रमयी देवतेत्येव स्वीकुर्वन्तीति च प्रवादः । तवापि प्रधानतस्वयस्त्रिंशदेव देवताः सर्वसंहितास परिगणय्य दर्मिताः । तद्यथा- "ये विशति त्यसरी देवासो बहिरासदन् । विदबह दिनासनन्" इति ऋ. सं. ८. २८.१। "वयस्त्रि- गताम्यत भूतान्यगाम्यन् प्रजापतिः परमेष्ठाधिपतिरासीत्"-इति ·कोऽस्य विषयः? १५१ . घा० सं० १४. ३१ । “यस्य वयस्त्रिंशद्देवा निधि रचन्ति सर्वदा । निधि त मद्य को वेद यं देवा अभिरक्षथ"-इति अथ० सं० १०. २१. ४. २३ । वाहाणेषु च प्रायः सबैववैव नेव। तथा चासिंथ वापी देवानां त्रयस्त्रिंशत्सयाकख मसक्क- दानातम् । तद्यथा- "त्रयस्त्रिंश देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा हादशादित्याः प्रजापतिश्च वपट्कारश्च"-इति ( ३. २. ११.)। एव मप्येतदतिरिता अपि देवताः समानाताः । तद्यथेहैव प्रायणी- येट्यारम्भे ( १.२.१.)- "पा यजति", "अमिं यजति", "सोम यजति", "सवितारं यजति", "उत्तमा मदिति यजति" इति । तदनाग्निभिन्नाः सर्वा एव तास्त्रयस्त्रिंशद्योऽतिरिक्ताः श्रुताः ; अथ सवितुरादित्य विशेषत्वेन त्रयस्त्रिंगान्तःपातित्वस्वीकारेऽप्यन्यासां ति- मृग्यां तदतिरिकब मपरिहार्यम् । अत एव निघण्टो देवते काण्डे वस्खादिमिन्ना अपि बगो देवता पानाताः । प्रदर्शितत्रयस्त्रिंशद- गरपनन्तु सोमप-पर मित्येव । तदाहेहैवेतरये- “त्रयस्त्रिंश देवाः सोमपास्त्रयस्त्रिंशदसोमपाः । अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, हाद- शादित्याः, प्रजापतिश्च, वषट्कारथ ; एने देवाः सोमपाः । एका- दश प्रयाजाः, एकादशानुयाजाः, एकादशोपयाजाः; एतेऽसोमपाः पशभाजनाः। मोमेन सोमपान् प्रीणाति, पशुनाऽसोमपान्" इति २.२.८। एवं शतपयादिषुपि द्रष्टव्यम् । तदत्र पूर्व सोमपानां वयस्त्रिंश महानां देवानां परि- चयाय किचिद् यतामहे ।- 'वसवः' इति पदं निघण्टो रश्मि नामस पठितम् ( १. ५. १०.), पुन: द्युस्थानदेवनामसु च ( ५. ६. २८.)। निरुतकारस्त्वस्य वसुशब्दस्य निर्वचनादिक मेव मक- रोत्- “वसवः । यद विवसने सर्वम्। । अग्निर्वसुभिर्वासव इति ·१५२ ऐतरेयालोचनम् . समाख्या ; तस्मात् पृथिवीस्थानाः” इत्यादि, “इन्द्रो वसुभिवान सब इति समाख्या ; तस्मान्मध्यमस्थाना:"-इत्यादि, "वसवः पादित्यरश्मयः, विवासनात् ; तस्माद युस्थानाः"-इत्यादि च ( १२, ४.७, ८,८.)। तदेवं निरुत्पमते पार्थिवाग्निशिखाः, वेद्यु ताग्निप्रभाः, उत्तमाग्निरश्मयति तमोविवासनहतवस्ति- स्थानास्त्रिविधा वसवो निर्णाताः, तत्रतत्र तसन्निगममन्वान्नाम- प्रदर्शनादिभ्यः। तदेतत् सर्व तत्तनिरुत ग्रन्थत एवावगन्धव्यम् । शतपथ श्रुतितोऽपि वसूनां विस्थानत्वादिक मेवावगम्यते, परं तत्व- परथैव । तथाहि- "कतमे वसव इति। अग्निश्च पृथिवी च, वायुधान्तरिमञ्च, आदित्यच द्यौय, चन्द्रमाय नक्षत्राणि चैते वसवः ; एतेषु हीदं सर्व वसहित मते हीदं सर्व वासयन्ते ; तद्यदिदं सर्व वासयन्ते तस्माद वसव इति"-इति (१४. ५. ७. ४.) । एव मपि “स गायत्री मेवाग्नये वसुभ्यः प्रातस्मवनेऽभजत्"-इत्यादियुतिषु (ऐ० वा० ३. २. २.) वसूनां गायत्रीच्छन्दोभागित्वकल्पनात् , अग्निना सहामानात , प्रातस्मवनदेवत्वेनोपन्यासाच पार्थिवे स्थान मेव प्रधानं वुध्यते । तैत्तिरीयारण्यते तु वसूनां पार्थिवाग्निस्वरूपत्वं स्पष्ट मानातम्- “अग्निन जातवेदाय सहीजा अजिरा: प्रभुः । वेग्लानरो नर्यपाय पङ्किराधाय सतमः। विसप्येवाटमोऽग्नीना मेलेऽटो वसवः चितौ"-इति (१.८.१.)। स्यादेवम् “अप्येने उत्तरे (मध्यमोत्तमे ) ज्योतिपी अनी उयेते"-इति ( ७.४. ३.) निरुणसिहान्तात् पम्मिविणेपाणं वसुदेवानां विस्थानत्व मम्यव्या- इतम्। तलतस्वटी बसयो टविधा अग्नय इत्येव सारन् । 'रुद्राः' इति पदं निघण्टो माध्यमिकदेवनामम पठितम् (५. ५.८.)। तया पैपा मन्तरिक्षस्थत्वेन वायुभहिल मवगम्यते ।

·कोऽस्य विषयः ! २५२ विवंचनादिकन्वेव मवादि यास्त्रोन - "गद्री रोतीति सतो रोरुयमाणो वतीति वा रोदयतेर्वा । यदहरुदत् तद्रुदस्य रुद्रत्व मिति काठकम् । यदरोदोत् तदस्य बद्रत्व मिति हारिद्रविकम्" -इत्यादि (१०. १. ५.)। एतेन च रुद्राणां वायुदिपल मेव प्रतीयते। ततस्तेनेव तदुत्तरमुक्तेन “अनिरपि रुद्र उच्यते" -इत्यादिना (१०. १, ७.) रुद्रस्याग्निविशेषत्वे नितिऽपि माध्यमिकबाद वायुमक्तित्वं न विरुद्धम् ; विद्यु दग्नेहियान्तरिया- माध्यमिकत्वम् , तस्माद वायुसभागत्वं च सुव्यताम् । एतरेये- ऽप्यन्त्र "(म: ) विशुभ मिन्द्राय स्ट्रेभ्यो मध्यन्दिने (व्यमजत् )" इति श्रुती ( ३.२.२.) रुद्राणां विष्टुण्छन्दोभागित्वकल्पनात , इन्द्रेण सहानानात्, মানিবলবেনলীঘাষালৰি स्थानल मेव बुध्यते। शतपथापि रुद्रा वायुविशेषा एवं विश्रुता:, पर वन्यथैव । तद्यथा--- "कतम रुद्रा इति, दर्शमे पुरुष प्राणा आमेकादशस्ते यदास्मान्माच्छरीरादुरझामन्त्यय रोदयन्ति ; तद्यद्रोदयन्ति तम्माद रुद्रा इति (१४. ५.प. ७.५.)। तेत्तिरीयारण्य कम्-- “अथ वायोरेकादश 10-. । माना व्यवदाता याच वासुकि-वेद्युताः। रजताः परुषाः श्यानाः कपिला अतिलोहिताः । जई अवपतन्ताय वैद्युत इत्येकादश", -इति (१.८. ४.)। तदित्य विद्यु सम्विष्टाः स्फूर्जथुनिदान- रूपा आन्तरिक्ष्या वायुविशेषाः तयाविधवायुसंम्लिष्धा विद्युदग्नयो वा स्ट्राः, स्फूर्जयुय तेषां रोदन मिति निश्चितम् । 'आदित्या:'-इति पदं निघण्टो द्युस्थानदेवतासु पठितम् (५. ६. २४.)। तथा चेयां ा स्वत्वेन सूर्यमतित्व मवगम्यते। तनि- पंचनादिकन्वेद मवादि यासोन--- "आदित्यः कमात् ? पादत प्रधान प्रचाज- २० ·१५४ ऐतरेयालोचनम् . रसान्, आदत्ते भामं ज्योतिषाम् , श्रादीप्तो भासा इति वा, अदितः पुत्र इति वा"-इति (२.४.१.), "अथातो द्यु स्थाना देवगणास्तेपा मादित्याः प्रथमागामिनो भवन्ति" इत्यादि च (१२, ४. १.)। तदेतेन तेषा मादित्यानां सूर्य विशेषत्वं द्युस्थानत्वं चावगम्यते । "आदित्येभ्यस्तृतीयंसवने"-इत्यादिश्च ( ३. २.२.) पत्र ऐतरेय- श्रुतिः ; तदेतत्तृतीयसवनभान चादित्यानां द्यु स्थानत्व मेव बुध्यते। श्रूयतेऽप्येवं शतपथे– “कतम आदित्या इति, हादस मासाः संवत्सरस्येत प्रादित्याः ; एते हीदं सर्व माददाना यन्ति । नद्यदिदं सर्व माददाना यन्ति, तम्मा दत्या इति"-इति (१४. ५५० ७. ६.)। तदित्य मादित्यापरपर्यायसूर्य तमासरूपकालाना मप्यादित्यत्वम् , सौरत्वेन च तेषां ह्युस्थानत्व मपि सुवचम् । गुरुचरणे स्विह- निरुतो व्याख्याताः सवितादयो द्वादश सूर्य विशेपा एवादित्याः' इत्युपदिष्टम् । तथाच १२. २, ३ख०- "सविता, तस्य कालो यदा द्यौरपद्धततमस्काकी- रश्मिभवति"-इत्याद्युक्तः प्रथम आदित्यः । "भगः , तस्य काल: प्रागुत्सर्पणात्" इत्यादा तो रितीयः । "सूर्यः , सर्वा सवा सौर्यतेवी"-इत्याद्य क्लस्तृतीयः । 'म पुनरयं भगकालात् सृतः सूर्यो भवति-प्रति तत्र दौर्गी निः। "पथ यश्मिपोपं पुष्षति, तत् पूषा भवति"-इत्याधु- शतः। 'पापूर्णस्तेजमा'-इति तदृष्टत्तिः । “पय यद विपितो भयति, तद् विष्णुर्भवति"-इत्यायुक्त: पञ्चमः । "विश्वानरः [प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि ७.६.१.]"-इत्याद्युत: पठः। "यरुण: [ होतोति मतः १०.१.३.]"-इत्याद्युत मामः । केगी, नगा रामयम्तहान्"-याालोटमः । .--.

·कोग्य विषयः
,
“पय यश्मिभिरभिकम्पयनेति"--इत्याधुलो हपाकपिनवमः ।
'वर्यिता चावश्यायानां कम्पनय भूतानाम्' इति तवृत्तिः ।
"यमः । यच्छतीति मतः १०, २. ६.]"-इत्याद्युक्तो दशमः ।
"अजएकपाद, अजनः एकः पादः ; एकन पादेन पातीति वैकेन
पादेन यिवन्तीति वैकोऽस्य याद इति वा"-इत्याधुता एकादश. ।
"अजचेकपाद'-इति च तत्र तत उारम् ।
'समुन्द्रः सम्भोदन्तेऽस्मिन् भूतानि २. ३. १.]"-इत्याधुलो हादशः ।
तदिथ दादशमासकाला हादविधसूर्या वा दादश भादित्या
गन्यते। अभिधानभेदात् कर्मभेदाच देवतामेदो नैरातादिसम्मत
एव । अतएव एक यैव तेजसोऽग्निविद्युत्सूर्यति त्रिखम् , अप्येकस्यै-
वाग्ने: अग्निः, जातवेदा, ट्रविणोदाः, वैश्वानरः इति चत्वार्यभि-
धानानि पृयकदेवताखेनाम्नावानि (निध० ५. १...)। उतञ्चेदं
निरुतो स्फुटम्- कर्म पृथजात् ~• पृथग्धि स्तुतयो भवन्ति तथा
भिधानानि"-इत्यादि . २.१ ट्रष्टव्यम् ।
अदितः पुवा इति चादित्याः श्रुतिपरिचिताः सन्त्यष्टी,
तथाहि ऋ० सं० २.२७, १, य० वा० सं० २४.५४--
"इमा गिर प्रादित्येभ्यो एतस्त्रः सनाद राजभ्यो जुदा जुहोमि।
मृणोतु मित्रो अर्यमा भगो नस्तुविजातो वणो दक्षो अंश:"-इति।
अब तुविजात:-इत्यस्य 'बहुजातच धाता'-इत्यर्थः सती
याखन (१२. ४. २.)। तदेव मस्या भूचि सप्तादित्यनामानि
श्रुतानि ; प्रष्टमस्बादित्यो मार्तण्डनामा । स चान्यन श्रुतः।
तयया क्र०सं० १०. ७२.८-~-
"साभिः पुरदितिरुप प्रेत् पूर्य युगम् ।
प्रजायै मृत्यये लत पुनर्माण्ड माभरन्" इति ।

·ऐतरेयानोचनम् । . उपपद्यते चैवम् “अष्टो पुत्रासो अदितः" इति (ऋ० सं०. १०. ७२, ८.) अतिश्च । “अदितिरन्तरिक्षम्" इत्येतरेयकम् (३. ३. ७.)। “अदितिरदीना देवमाता"-इत्यादि च नेरुतम् (४. ४, २, ३.)। त एतरावादिया अान्तरिक्ष्या इत्येषां नातो- पयोग इति च ध्येयम् ॥ अथ प्रदर्शितेतरेयश्रुतिसमानानामतः प्रजापति निरूप- याम:-- 'प्रजापतिः'-इति पदं निघण्टावन्तरिक्ष स्थानध्वानातम् (५. ४. २८.)। “प्रजापतिः, प्रजानां पाता वा पालयिता वा" --इत्याह यास्कः ( निरु. १०. ४. ५.)। "प्रजापतिर्वा इद मेक एवाग्र प्रास, सोऽकामयत प्रजायेय भूयान्या मिति"-इत्यादि च ऐ. मा. २. ५.१। तदित्यं परमेखर एव प्रजापतिरभिगम्यते । कालवाचपि प्रजापतिशब्दः श्रूयते-- "संवत्सरः प्रजापतिः ; सोऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता"-इति च तत्रैव ( २. ५. ७.) । "प्रजा- पतियरति गर्भ अन्तः" इति (य. वा. सं. ३१. १८.) श्रुतः जीवोऽपि प्रजापतिर्गम्यते । “यः (प्रजापतिः) देवेभ्य पातपति" --- इत्यादि च तवेव (३१. २०.), "प्रजापति सोमाय राने दुहि- तरं प्रायचात् सूया सावित्रीम्" इत्यादी तरेयकम् (४. २. १.), प्रजापतियें स्वां दुहितर मभ्यव्यायत् , तद्दिव मित्यन्य पाहुः उपस मित्यन्ये"-इत्यादि च तत्य (३. ३.८.)। एयमाद्याम्नायेभ्यः सूपोऽपि प्रजापतिरवगम्यते । "एप वै प्रजापतिर्यदग्निः"-इति सु तैत्तिरीयकम् (ब्रा० १.१.५.५.)। "प्रजापतिईि वाक्" -ति च तव नदुतरम् (१.३. ४. ५.)। "रूपं वे प्रजापतिः" -ति , “नाम 4 प्रजापतिः" इति च तवेव ( २, २. .. १.)1 "पत्रों में प्रजापतिः" इति च ते. पा. १, ३, १०. २० । . गत- ·कोऽस्य विषयः ? पथनाहाणे "कतमः प्रजापतिः"-इत्याशा "धन: प्रजापतिः" -इति समाहितम् (१३. ५प्र. ०.)। तैत्तिरीयसंहितायान्तु "मन एव हि प्रजापतिः" इति (६.६.१०. ३.) मनसोऽपि प्रजापतिल मानातम्। “प्रजापतिः स्यात् वायुराकाश आदित्यो था'-इति चाह मीमांसासूबभाचे शवरः ( १. २. १०.)। तदित्यं प्रजापतिशब्दो ववर्यः । अत एवामात मिह-- "अपरिमितो वे प्रजा- पति:"-इति (६.१.२.) । शतपथै ऽप्येवं श्रुतम्-- "सर्व वा इदं प्रजापति दिमे लोका यदिदं किच" इति (५. १. ३. १२.)। एव मपि "दिवो धर्ता भुवनस्थ प्रजापतिः ( . मं. ४. ५३. २.) --इन्चाद्यान्नानप्रावल्यात आदित्य एव मुख्यः प्रजापतिरिवस्माकम् ॥ अधे हैतीचे सोमप-देवानां वयस्त्रिंगमहापूरको वषटकार: युतः । "वोपडिति वपट्कारः"-इत्याहाखलायनः (श्री. सू०) १. ५. १२ । “उछेस्तरां वा वपटकार:"--इति च पा. सू० १.२. ३३ । “यस्यै देवताये हविगृहीतं स्यात् , तां मनसा ध्यायेद वपट करियनिति इ विज्ञायते"-इत्याइ यास्क: (निरुः ८.,२. ७.)। श्रुतञ्चेतद वचन मिहैतरेये। तथाहि- “यस्यै देवताये हविर्गृहीतं स्यात् , तां मनसा ध्यायेदृ वषट, करिधन् साक्षादेव तद्देवता प्रीणाति, प्रत्यवाद देवतां यजति"-इति ३. १.८। तदित्यं वौपडिति उर्द्धनिरव वषट्कारो देव इति सुवचम्। यस्खाग्नातं शतपये ~ "प्राणो वै वषट्कार:"-इति (४. २. १. २८.) तनु स्यादौपचारिकम् ; उर्ध्वनिः प्राणभृता बलवता मेव भवतीति। गतपचनामाणे हि वस्वादिषु वयस्त्रिंशसयाकेषु देवेषु वपट- कारो न यूयते, श्रूयते विन्द्रपर । तथाहि- "अष्टो वसव एका- ·१५८ ऐतरेयालोचनम् . दश रुद्रा हादशादित्यास्त एकविंशत् , इन्द्रय प्रजापतिष त्रय- स्त्रिंशो"-इति ११. ६. ३.५। तत्रैवोत्तरत्र ( १४. ५५० ७.)- "कतम इन्द्र: "-इत्यागा "स्तनयित्नु रेवेन्द्रः" इति सिद्धा- न्तितम् । अत्र स्तनयित्नु हेतुमघचालको वायुरेवार्थों बोध्यः । तथा नत्र व तत उत्तरं श्रुतम्- "कतमः स्तनयित्नुः ?"-इति मनपूर्वकम् “अशनिरिति" इति। अवाप्यशनिहेत. स्तनयिनु- रित्येवार्थः प्रतीयते । यास्काचार्येण विन्द्रशब्दो बहुधा निरुतो बड़दाकृतथ (४.५.७.२.); ततोऽपि मेघचालको वायुरेवेन्द्र इप्ति प्रधानतोऽवगम्यते , परमेश्वरामादित्यकालाद्याच गम्यन्ते यथाप्रकरणम् । तदेतत्सर्व मस्मत्कृतायां नैरुतदेवतसूर्या सूचितम्, तबिर्वचनादिकन्विहाप्यनुपदं दयिष्यामः ॥ अपि शतपये वाह्मणे (४. २. ७.२.) सोमपदेवेषु द्याया- पृथिव्योहानिशत्त्वत्रयस्त्रिंशले अभ्युपगम्य, तेपा मुत्पादकस्य प्रजा- पतचतुस्त्रिंशत्त्वञ्चाबातम् । तथाहि- "अष्टौ वसव एकादश रुद्रा हादगादित्या इमे एव द्यावापृथिव्यो वयस्त्रिंश्यो; वयस्त्रि- सबै देवाः , प्रजापतितुस्त्रिंशः" इति । प्रयासोमपानाम् । - तत्र प्रयाजदेवानां परिचयाय ऐतरे- यो “समिधी यजति"-इत्यादिक मेवेष्टम् (२. १.४.)। तैत्ति- रीयेाप्येवम्-- समिधः, तनूनपात् नरायंसो वा, पुडः, बहिः, दुरः, उपासानबा, देव्याहोतारा, तिस्रो देव्यः, वटा, पनस्पतिः, स्वाहासतयः,- इत्येवैकादगविधाः (वा. ३.६.२.)। प्रधानस्य यागव्य प्रमुसे या एकादश भाहुतयो इन्ते, ता एवं प्रयाजाहुतयः प्रयानयागा वा उच्चन्ते। तभन्वाणां देवापीयन हेतलात् वेटेषु ग वाप्रियो यद्यप्यायाताः सर्वष दादग , । मामीति व्यपदेगः।

·कास्य विपयः । १५८ समिदादयः प्रयाजदेवता अपि हादशैव श्रुताः, तथापि तत्र द्वितीयत्तीययोवैकल्पिकलेन विधानादेकत्वसिरकादर्शव पर्य- वसन्ना भवन्ति । तदेतत् सर्वे सर्ववाहणेषु विश्रुतम् , भगवता यास्केन च स्पष्टीकतम् (८. ३. ७.)। समिदादिव्याख्यानच्च निरुतादौ सुव्यक्तम् , यया- "भः (समिधः) समिन्धनान् । यज्ञेध इति कात्ययः", "तनूनपात् आज्य भवति", "नराशंसो यत्रः", "इड: ईडितन्यः ( यत्रियानि)", "बहि: परि- बर्हणात् ( कुगः )", "हारः ( दुरः ). रहदारः", "उपा. सानमा उपाय नका च ; उपा व्याख्याता (राव :अपरः कालः ), नतेति रात्रिनाम", "देव्याहोतारा- देव्यो होतारी; अयञ्चाग्निरसौ च मध्यमः", "तिस्रो देव्यः ( 'इडा', 'भारती', 'सरस्वती )", "वष्टा == माध्यमिकः (रूपक्वत्), "वनस्पतिः यूपः", "साहातयः, साहेत्येतत् सु + आहेति वा, वा वागा- हेति वा, खं प्राहेति वा, वाहुतं हविर्जुहोतीति वा"-इति (८.५. १-८.३.५.)। "देव्याहोतारा- नेष्टापोतारौ"-इति ते. ब्रा० ३. ६. १३.६। 'देव्यहोटशब्दवाच्यो यहानुयाजदेवस्थ हो देहौ'-इत्यादि तत्र सा० भा० । तथाच तत्तबामको हाहविजौ । तदेव मियादयः स्वाहाकत्यन्ताः सर्व एवेम पदार्था यजसम्बन्धि- त्वात् देवत्वेन स्तुता इत्येव ब्रानपक्षता माशयः फलितः । एवं प्रधानयागस्य पश्चाद या एकादम आहुतयो यन्ते ,ता एवानुयाजाहुतयोऽनुयाजयामा वा उचन्ते । तासा मेकादशाना माहुतीनां देवा इतरेये न श्रुतास्तैत्तिरीयक तूपलभ्यन्त । "बहिः, हारः, उपासानता, जोष्टी, ऊर्जाहुती, देव्या- पोतारा, तिम्रो देव्यः, नराधमः, वनस्पतिः, बर्हिः, विष्टक्वत्,-- तद्यथा--- -- ·, ऐतरेयालोचनम् . इति ते. ब्रा० ३. ६.१२.१४ । अत्र वहिपो हिरुपादान किदि. विशेषाभिप्रायम् , तत् तत्व द्रष्टव्यम् ॥ उपयाजदेवाना मपि परिचयस्तैत्तिरीयत एवावगम्यते । तद्यथा--- "समुद्रः, अन्तरिक्षम् , सविता, अहोरात्र, मित्रावरुणी, सोमः, यन्नः, छन्दांसि, द्यावापृथियो, दिव्यं नमः, वैश्वानरः, इति (ले० सं० १. ३. १. ; ६. ४. १.६-१६.) ॥ पवच सोमपासोमप देवानां समुदितानां रझ्या चतुप्पष्टिः पञ्चपष्टि, गम्यते। इतोऽतिरिक्षा अपि सन्ति ये पारिभापिका देवास्तेषां परिगणन मसम्भव मेव । तदेवं देवाना मसयत्वेऽपि दाशतयां प्रधानतया अग्निवायिन्द्रसूर्याणां स्तुत्यादिदर्शनात् त एव चत्वारो देवा मुख्या गरयन्ते ; तत्रापीन्द्रस्य प्रायो वायुविशेषत्वेनो- पगमात् देवतात्रित्व मेव सम्पद्यते । "तिस्रो देवता इति नैरुताः “अग्नि: पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्त- रिक्षस्थान. सूर्यो यु स्थान:”-इति ( ७. २. १.)। तदेव मत्र पृधिव्या मग्निरेव मुख्यो देवः, जन्लादयस्तदे कस्थानास्वप्रधानाः, अखादयश्चेतना इमादयोऽचेतनाय पारिभापिकाः। अन्तरिये वायुर्वेन्द्रो वा मुख्यो देवः, पर्जन्यादयस्तदेफस्थानास्त्वप्रधानाः, श्येनादयोऽन्तरिक्षचराथेतना वागादयोऽचेतनाय पारिभाषिकाः । धुलोचाप्येवं सूर्यो मुख्यः, अश्विप्रभृतयस्तदेकस्थानास्त्वप्रधानाः, पारिभापिकदेवास्तु तत्र नैव सन्तीति गम्यते ; ब्राह्मणग्रन्ये पु नव- न्यानां तथाविधाना मनुलेखादिति ॥ तदन पारिभाषिकदेवत्व मापनाना मम्वरकुन्यादीनाथे- तनानाम् , पपीभवागादीना मचेतनानाच्च देवशरीरवत्त्वं कनवा. पत्यादिमत्व गगझे पादियुमत्वच नास्तीति तु लाइ नस्सन्ध-पांगन- तदाह यास्त:- ·कोऽस्य विषयः ? बाहाण- पादुकै होलिकैरप्यभिगन्तुं शक्यते, मुख्यदेवाना मग्न्यादीनां तु तत्तदस्तिनान्ति वेति मंगयः स्याद वालाना मवेदविदुषाम् ; पौरा- णिका एव हीदृशसंशयस्योत्थापकाः । वस्तुतो यथा पारिभा- पिकदेवानां प्रत्यक्षदृश्यानां सर्वत्र सर्व व्यवहार्याणा मियादीना देवशरीराधभाववत्वेऽपि देवत्वं भवत्येवोररीकार्यम् , मुख्याना मग्न्यादीना मपि देवानां नूनं तथैव ; यास्कोततत्तत्रामनिवचन- स्थाननिर्देशकर्मनिरूपणोत्यत्तिवर्णनेभ्यस्तयैव प्रतीतः, विहिताग्निप्रणयनादीना मत्रैवोपपत्तेः, तत्तन्मन्वेष्वपि नाहशार्थ- प्रतिपादकवर्णनश्रुतेः, सोदाहरणदेवलक्ष यान्यतमचतितोऽपि तथैवा- वगते: , हटेभ्य एवैभ्य उपपन्ने च देवकार्यफले अदृष्टविग्रहादि- कल्पनानौचित्याचेति । तदन प्रथम मग्न्यादिदेवानां नामनिर्वचनादिक दर्शयामः- "अग्निः कस्मात् ? धग्रणीभवति, अग्रं यजेपु प्रणीयते"- इयाद्यग्निनिर्वचनानि (निरु. ७. १. १.)। एप भौतिकोऽग्निरेव यन्त्रेषु प्रमीयमानो दृश्यते, न खप्रत्यक्षः कपिईसारुढ यतुर्वदनो रतवर्ग: पुरुषः ; प्रत्यक्षगम्य द्येतत् । "अग्निः पृथिवीस्थानः" इति (निरु० ७. २. १.) तत्स्थान- निर्देशः। एप भीतिकोऽग्निरेवान पार्थिवेषु तपाद्यमाछरीरेषु सर्पवेष विद्यत; विज्ञानगम्यं तत्। अस्ति वेह मन्त्रलिङ्गं यथा- त्व मग्ने यभाना होता विशेषां हितः । देवेभिर्मानुपेज" इति . सं. (१.१६. १.)। हे 'भग्न !' 'विश्वेषां यमानां' 'होता' 'त्वम्' 'देवेभिः' देवेः सूर्य रश्मिभिः 'मानुषे जने' मत्त्व लोकेन 'हितः' मर्वपदार्पयतनि- वित इति तदर्थः । नदेव मान्मन्चवर्णादेष एव सोऽग्निः प्रतीयते ;

·ऐतरेयालोचनम् . न ह्यग्निलोकस्थस्य कस्यचित् मनुष्यादिवहिग्रहादिमतः परोक्ष स्याग्नेः रश्मिभिः पृथिव्यां स्थापनं युज्यते। इयं पृथिव्येवाग्निलोक इति चेदिष्ट मेवेदं वचोऽस्माक मपि , परं तस्य पार्थिवस्य पौरा- णिकरूपादिमत्त्वेऽप्रत्यक्षता कथं सम्भवेत्राम? न हि कथित पार्थिवः पदार्थः पार्थिवैरिन्द्रिये वेदनुपलभ्यः । तदस्मात् स्थाननिरूपणाच प्रतीयतेऽस्यैव पार्थिवस्य भौतिकस्याग्नेदेवत्व मिष्टम् , न त्वपरः कापि कथिदप्यस्व नियतर्मुखो हंसारुढो देव इति । "अधास्य कर्म,- वहनञ्च हविषा मावाहनञ्च देवानां ; यक्ष किश्चिद दाष्टिविषयक मग्नि कमैंव तत्" इति निरु० ७. ३. १ । तदिद मग्ने ई विवहन मग्निसाकृतहविषां धूमवाल्याकारैरन्तरिक्षा- दिचारित्त्वेन सम्पद्यते। तदेतच्छ्रयते – “अम्मे धूमो जायते, धूमादनम् , अमाद बष्टि:"-इति शत० ५.३.५, १७। तथान स्पर्यत च- "अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्य- गादित्य मुपतिठते। आदित्याज्जायते इष्टिकृष्टेरच ततः प्रजाः" --इति (म० सं० ३. १६.)। तदेवं यज्ञेषु पार्थिवे सिनेवाग्नी पाझ्यमानं बलकर माज्यचरमोमाशिरादि हव्यं सर्व मेव भनी- भूय पूर्व वाष्पाकारेणोपरि गच्छति, तदेव इष्ट' पुनरिहागत्य भोपध्यात्मना परिणत्वारमच्छरीरादीनां विगेपतो बलं सम्पाद्यते। नधि बलम् , तत्तदाहारजन्यबलतोऽपि प्रबलम् ; यथा होमियो- म्यायिकोषधानां दगतमिकेभ्यः गततमिकानाम् , तत्रापि विंग- रक्रमादिभ्योऽपि गतादिनमा णाम्। हन्तेदानी तादृयज्योतिष्टो- मादियघाभावात् , कालप्रभावेण देशदोपण च साक्षात् तादृशा- कारविरहाचास्माकं पूर्वपूर्वपुरुपेभ्य: कमात् प्रसतिदोबस्य प्रत्यक्ष मेय । पत एवो मिवे तरीके- “यनोऽपि त त्यै जनताये कल्पते ऐतरेयेऽपि २, ५,८।

·कोस्य विपया । - य चैवं विहान् होता भवति" इति (१. २. ३.11 'जनानां समूहो जनता, तत्सुखायेव यसो भवति, यस्मिन् यन्त्रेऽनुना प्रका- २ विद्वान संस्कृतश्याणां होमं करोति' इति तदर्थः। तदे- ताविर्वहनं कम अस्यैव पार्थिवस्याने प्रत्यक्ष मिति । फत तेनैव भगवता तदुत्पत्तिवर्णनं चैवम् -- "विश्वानरावेत उत्तरे ज्योतिषी (विद्युत्सूर्यरूये), वैश्वानरोऽयं यत् ताभ्यां जायते। कयं त्वय मेताभ्यां जायत इति । यव वैद्युत: शरण ममिहन्ति, यावदनुपात्तो भवति, मध्यमधर्मव तावद भवत्यु- केन्धनः शरीरोपममनः ; उपादीयमान एवायं सम्पद्यत उदको- पगमनः शरीरदीप्तिः। प्रथादित्यादुदीधिप्रथमसमाहत्त आदित्ये कसं वा मणिं वा परिमृज्य प्रतिसरे यत्र शुष्कगोमय मसंस्पर्शयन धारयति, नत् प्रदीप्यते, सोऽय मेव सम्पद्यते"-इति (निरु. ५ ६. ६, ७.)। एवंविधाग्निजन्मवर्णन मस्भिवेद भौतिके ज्वलना- मोऽग्नायुपपद्यते, नान्यवेत्यपि स्पष्टम् । प्रथामिंय बामणेऽग्निप्रणयनीयाना मचा विधान मेव माना- सम्- “अन्नये मणीयमानायानुयूहील्याहार्यः" इत्यादि (२.५. ४.)। अत्र एप एव प्रत्यक्षः पार्थिवोऽग्निः मणीयते, न कचनापरी विग्रहादिमानप्रत्यक्ष इत्यपि प्रत्यक्षगम्यम् । विशेषा मनिप्रपयनीयमन्नाणा मर्थग्रहतशेष मेव प्रतीयते । तद्यथा तवैव विहितस्तप्रथमो मन्त्र एपः-- " देवं देव्या पिया भरता जातवेदसम् । सन्या नो वचदानुपक" इति ( ऋ० सं० १०. १७६.२.)। है ऋत्विज्ञः ! 'देव' योतमान मञ्चलित मिति यावत, 'जातवेदमम्' अग्नि देव्या' घोतमानया 'धिया' प्रनया 'भरत' ·ऐतरेयालोचनम् . प्रकर्षण हरत, प्रणीयत ; प्रज्वलितस्याग्नेः सावधानतया प्रणयन कुरुतेत्ययः । तस्मिन्नग्निप्रणयनकाले हस्ताङ्गयादीनां दाहो यथा न स्यात् , नापि तस्याग्नेरध.पतनं निर्वाणादिकं वा भवेदित्ये- तदर्य मेवेह 'देया धिया' इति तत्प्रणयनकर्तु: सावधानताया उपदेशः । सोऽग्निरत्र किमर्थ माहरणीय इत्याह- स हि 'श्रानुष' बहगाररूपत उपर्युपरि स्थितः सन् 'नः हव्या' अस्म- हतानि हयानि 'वक्षत्' वहतु, यक्ष्यमाणानिन्द्रादिदेवान् प्रतीति । ‘धी:'-इति प्रज्ञानाम पठितम् (निघ० ३, ८. 9.)। 'भरत' इति "हग्रहोर्मश्छन्दसि हस्य"-इति (पा. ८.२. ३२ सू० १वा०) हस्य भत्त्व रूपम् । “आनुपगिति नामानुपूर्वस्यानुपतं भवति" इति निर० ६.३, ५। 'अनुषक्त मुपर्युपरि लग्न मिल्यर्थः' इति च निघण्टुभाप्ये देवराजः (४. २. ५६.) । उपर्यु परिलग्नता अस्मिन्नेव प्रयक्षदृश्ये प्रज्वलितागाररूपेऽग्नावुपपद्यते, नान्यत्रेति च व्यक्तमेव । सोदाहरणदेवलचणान्यतमश्रुतिश्चषा- "न हि देवा अन्योऽन्यस्य रहे वसन्ति ; न ई तो"-इति ऐ. वा० ५.२.४। न हि ग्रीमः शीतकाले, नापि शीतो ग्रीमकाले वसतीति तदाशयः । नदय मृतुदेव: कालविशेष एव प्रत्यचत उभनभ्यो नाप्रत्यचो विग्रहादिवान् करनेत्यवास्ति किं विचार्यम् । कर्मफलदानार्थच नास्ति देवानां वियहादिमत्त्वस्यापेक्षा ; काखेव हि स्वयं फलदायकानि भवन्तीति यानि कमिहा- न्तात् । अचेतने ऽसंस्थते देवतविग्रहाद्यभाववति हेमनीतिकाम- क्रोधादिशून्येऽपि धम्पित्रमा हस्तदानस्य फलं तदहनं कथं वार्यत, फेन वा न बीकियते ! केन या पूजिता माता गौर्या, ·कोऽस्य विपयः? तधाच अर्थितोऽतिथि राचार्यः पिता वा स्वय मर्चकाभीष्टं साधपतीति । नत्र सर्वत्र वेवरो मूल मिति मवेऽपि तुल्य मुत्तरम् । प्रत्यक्षगग्या इमे भौतिका एवाग्न्यादयो वैदिककार्येषु सर्वत्र देवता- वेन राखत इति सत्यम् ; प्रत्यक्षत एवोपपन्ने कार्यफले अप्रत्यक्ष. हेतुक यनानौचित्यात्। तदेवं नामनिर्वचनतः , स्थाननिर्देशतः, कर्मनिरूपणतः, उत्पत्तिवर्णनतः, ब्राह्मणविनियोगतः , तदिहितमन्वार्थतः, देव- लक्षणोदाहरणश्रुतितः, प्रत्यक्षदृष्टभौतिकादेवामादग्नराधसित- फलोपपत्तेच निर्योत मेतत् ,-- अय मेव पार्थिवो भौतिकोऽग्निः सर्वत्र यन्नेषु देव इति राधी; नान्यः कथन कुत्रचिजागति कूर्मक्षीरचये नात: शशशृङ्गधनुर्द्धरः खपुष्पकतशेखरो बन्ध्यासुतः पौराणिकमानसोद्यानविहारी व्यक्तिविशय इति ॥ एव मिन्द्रोऽपि भौतिकः पदार्थ विशेष एव, नान्यः कथन विय- हादिमान् चेतनः। तथाहि- "इन्द्रः पूरा दृणातीति वा, रां ददातीति वा"- इत्यादीनि तत्रिवचनानि (निरु. १०.१.८)। दूरत्वनपर्यायः; निघण्टावत्रनामस तत्माठात् (२, ७. ११.)। 'दपल दित मधुर वीज भिनत्ति, त मिन्द्रकारितम् ; सोऽय मिरादारः सन् इन्द्र:-इति, 'यो वर्षहारेपासी इरा मनं ददाति, सोऽय मिराद इरादाता इन्द्रः' इति च तत्र व्याख्यातं देवराजेन। तयाच वर्पहतः कश्चित् पदार्थ इन्द्र प्रति प्रायते। “वायुवेन्दो वान्तरिक्षस्थान:"-दति निरुतोतस्तस्यान्तरिच मेव स्थान वायु- सरूपत्वक्षेतीन्द्रगम्दस्य वायुपर्यायत्व मपि प्रतीयते । वायूनाइष्टि- कारित्वेनान्नजलतबन्न बहुवेव यूयते, तदव “इपे खोजें त्वा" -इतिमन्त्रस्य गतपथानानं वायवइतिपदव्यान्यान मिह पूर्व ·ऐतरेयालोचनम् । - प्रदर्शित मेव (६ पृ. )। तैत्तिरीयानाये च तद व्यतातरं द्रष्ट- व्यम् - "वायुर्वे वृध्य प्रदापयिता"-इति (ब्रा० १.७.१.१.) । "वायुर्वेन्द्रो वा"-इति निरुत ( 9. २. १.) इन्द्रशब्दस्य वायुपर्या- यत्वे प्रतीतेऽपि तयोमिथो विभिनदेवत्व मपि न विरुध्यते ; यानि- कमते वाच्याभेदेऽप्यभिधानपार्थक्याद्देवतान्यत्वस्वीकारात् । ते हि यावन्त्यभिधानानि वैदिकमन्वेष्वार्थपत्यत्वेनाभीष्टानि, तानि सर्वा- ख्येव दैवतपार्थक्यनिदानानीति स्वीकुर्वन्त्येव। अतएवाग्निपर्यायाणा मग्निजातवेदोवेश्वानरादीनां पृथग्देवत्वम् , वायुपर्यायाणां वायु- वातमरदादीनाञ्च विभिन्न देवत्वम् , सूर्य पर्यायाणां सूर्यसविलभग- विष्णुप्रभृतीनाञ्च पार्थक्यं भवत्युपगन्तव्यम् । कर्मपृथकाच देव- पार्थक्य मुररीकुर्वन्त्येव ते। तदप्याह तवेव यास्का:-- “अपि वा कर्मपृथवाद; यथा होताध्वर्युबमोहाते त्या त्यप्येकस्य सतोऽपि" -इत्यादि (७.२.१.)। तत्त्वतो यथा प्राणापानयोर्मेदस्तथैवेन्ट्र- वायोरपि। अत एवैव श्रूयते- 'यदैन्द्रवायव संसति, प्राणा- पानावेवास्य तत् संस्करोति" इति (ऐ० वा. ३. १. २.)। अप्यस्य वायुविशेषस्येन्द्रस्य करियेव निरूपितानि - “अथास्य (इन्द्रस्य ) कर्म- रसानुप्रदान, बनवधः, या च का च बलसति- रिन्द्रकर्मव तत्" इति (निरु. ७.३.२.)। नवधोपाख्यान- नदुपमामूलक कविकल्पित मिति च प्रोतां स्वयं तेन यास्कोन-- "तत् को हवः ? मेघ इति । ०-.। अपाच ज्योतिपाव मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते , तवोपमान युद्धवर्णा भवन्ति" तदिदं पश्यन्तु तावच्छब्दार्थतत्व- विदः सर्व मेय पौराणिक वृववधोपाख्यानं यातन कदलीवन , -इति निरु. २. ५. २ । मिय इतनवेति।

·कोऽस्य विषयः । अस्येन्द्र प्य सम्यक् प्रत्यायनाय प्रथम तावदेष निगमोऽम्पदर्शि यास्त्रन ( ऋ० सं० ५, ३२.१.)- “अदरुममसृजो विखानि ल मर्णवान् बद्दधाना अरम्णाः । महान्त मिन्द्र पर्वतं वि यद वः सृजो वि धारा अब दानव हन् ।" --इत्यस्य तनिरुक्तानुसारतो (१०.१.८.) व्याख्यान मेव मन्तव्यम्-~-हे 'इन्द्र' 'त्वम्' 'महान्तम्' अतिमहदम् , 'उत्सम्' उत्यन्दनम् , 'पर्वतम्' पर्वविशिष्ट मत एव पर्वताकारम् , मैधम् , प्रथम "विवः' व्यहणोः, विहणोऽसि, विहतं करोषि; ततः 'अदद अहणाः, दारयसि। अस्य मेघस्य खानि' रन्ध्राणि 'व्यसजः' विमृष्टानि करोपि । 'वद्दधानान्' पुनःपुनरतिशयेन वा वध्यमानान् , 'अर्थ वान्' अर्णवतः , माध्यमिकान् सत्यायान् खण्डमः सत्या 'परम्परः' 'विसृजमि'। 'यत्' यतः, एवम्पकारण 'दानव' दातार मुदकानाम् मेवम् 'अवाइन्' अवई सि, तत एम "धारा:' अध्यात्मिका: 'व्यसृजः' विराजसि, पृथिव्यां पातयसीति । एवच टिहेतुमघदारको वायुविशेष एप इन्द्रो देवः प्रत्यक्षः सर्वे- पाम् ; फलावापिस्तु कर्माधीना , न देवताधीनेति यानिकराडा- नोऽपि सदेव सर्वत्र जागत्ये वेत्वल मेरावतसान्धसमापदस्य वक्ष- इस्तपुरन्दरस्य कस्यचिचेतनावतोऽमत्य चस्य कल्पनयेति। अत एव ऐरावतस्कन्धसमारूढेन्द्रसमागमाद यज्ञकुण्डभनापत्तिरिति मीमां- सकानां प्रदासप्रवादोऽपि दयते। एवं प्रतिदिन सुदीयमानो द्युस्यः सूझेऽप्य चेतनो ज्योति:पुग्न- रूप एव। तथाहि- “प्रादित्यः कम्पात् ! पादत्ते रमान् , पादत्त भास ज्योतिपाम् , भादोतो भामेति या"-इत्यादित्यनाम- निर्वचनम्। सूदिल्या पर्यायाधी । “ी शुस्यः' इति .

·५ ऐतरेयालोचनम् . तत्स्थाननिरूपणम् ( निरु. ७.२.१.)। “अथास्य ( आदित्यस्य) कर्म, - रसादानम् , रश्मिभिय रसधारणम् , यच्च किञ्चित् प्रव- द्भित मादित्य कर्मवतत्" इति तत्कर्मनिर्णयः (निक० ७. ३.४.)। "उदुत्यं जातवेदसं देव वहन्ति केतषः । दृशे विश्वाय सूर्यम्" इति (ऋ० सं० १. ५०.१.)। एप निगमस्तत्रोदाहृतोऽमुष्य सूर्यस्य (निरु० १२. २. ४.)। अस्याथस्त्वेवं यास्कसम्मत:-- केतव: रश्मयः 'विश्खाय' विश्वस्य 'दृशे' दृशक्तिप्रसरणाय 'जातवेदसं' जातवेदःप्रधानं भूलोक मिमम् , 'त्यं सूर्य देवं' प्रति 'उत्' 'वहन्ति' जई प्रापयन्तीति। "श्मयः- केतवः" इति निरु० १२. २.४ । विश्वायेति पठार्थे चतुर्थी (पा० २. ३. ६२ सू० १वा० )। "जातवेदाः कस्मात्'-दत्यादि-(निरु० ७.५. १-३.)-दर्शनात् अग्ने व नामान्तर जातवेदा इति स्पष्टम् । अग्नेरधीनत्वन्त्वस्य भूलोकस्य "अग्निः पृथिवीस्थान."-इत्यादिना (७. २. १.) वित मेव। प्रापणाघस्य वहधातोदिकम कवन्तु लोकप्रसिद्धम् । अवे- वैतद व्याख्यान मुपसंहा मुलं निरुतो- "क मन्य मादित्या- देव मवच्यत्" इति (१२.२, ४.)। तदेव मादित्यं प्रति वहन विज्ञात' भवति । तच्च वहन कस्येत्याकावाया मिह मन्चे तस्य जातवेदस इत्येव सुवचम् ; जातवेदःशब्देन चेह जातवेदःप्रधानी भूलोकः ; तथव मन्चतात्पर्योपपत्तेः एव मन्यत्रापि शुत' बहुव। "पादित्वं प्राचं यन्त मुनयामि'-इति सामा- रण्यकम् । सर्वे ग्रहाः पूर्वाभिमुखगामिनस्तत एव सूर्य : पथिमानि- मुग्णगो लच्यते इति हि सर्वसम्मत' विज्ञानम् । तथाच 'प्राचं यन्तम्' एत भूलोकम् , तत्म्य वात्मान मिति यावत् 'अादित्यम्' तदाथा- .

·१ कोस्य विषयः ? -- 'उत्' जच 'नयामि' प्रापयामीति तदर्थः । तथास्य लोक य सूर्य मभि रपम्याकर्षणेन जईतो भ्रामण मिहापि वाधणे प्रदर्भितम् (१०७ पृ.)। "दाधर्य पृथियो .मभितो मयूखैः ( ऋ० सं० . ७. 22. ३.)"-इत्यादिश्रुतयोऽप्यतालोच्याः। एवञ्च यथा पृथिव्यां प्रधानदेवता अग्नि: प्रत्यक्षः, यथा चान्तरि वायुर्वेन्द्रो वा, तथेव यु स्योऽसौ सुर्योऽपीति ध्रुवम् ।। एव मयि पुराणादावग्न्यादीनां सर्वेया मैव देवानां स्वर्ग-- स्थत्वम्, तत्रापि पृथक्-पृथक्-लोकसंस्थत्वं यद वर्णितम् , तदवास्त- विकम् ; अपि तेषां चतुर्वदनविग्रहादिमत्त्वम् , पुत्रकलबगोत्रादि- मत्त्वम् , यानाशनरागडेपसन्तोषादिमत्त्वञ्चतत् सर्व रूपकादिर्ज कल्पनामसूतं कविकमध। एवं हि यथा विष्णुमिवकतमिन- लाभसह दादिकयासु काक कपोतोल कोपर्यादीनां मानपभाया- । थितवानांदिवर्णनं वालानां नीतिधर्मादिचरित्रगठनाव, तथा पौराणिक देवताकारादिकल्पनापि .नून वेदविज्ञानग्रहणासमर्थ- मतीनां स्त्रीशूद्रद्विजवधुरूपाणी वालाना मेव धर्मोपदेगादिसाहा- ध्यायेव । किञ्च यथा वाला: ताः काकोलकादिकधाः पठन्तम्तदानी मनानतस्तत्सर्व मेव वास्तविकं मन्यन्ते, ततो वयोवृदिप्रभावादान- जानाः सन्तः सदेव शिशून पाठयन्तोऽपि तदतात्विक स्वय मेव विदन्ति, न हि वाग्मियतेरपि तव नेपां विखास मानयितुं शक्यन्ते, तथैव विद्यापरपर्यायवेदाध्ययनहीना वालाः कलिलतदेवस्वरूपादी पिनसन्त्येष, न परं देवखरूपमत्य पदमिनो विहांसी वैदिकाः । तदानातम् - "एतद वे मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चनम्तमादाच. भाण माहुरद्रागिति, स यद्यदम मित्याहायास्य यति ; या वे सर पम्यति न बदनाच नान्येषां यद्दधाति" इति (२.)।, ·तत्र खगें . ऐतरेयालोचनम् . तदव तत्वत्प नाप्रकार मपि किञ्चिविदर्शयामः- उपरिष्टा. झाख्यास्यमानेषु स्खलॊकेषु अन्तरिक्षलोकोऽप्ये कतमः। वायपरपर्यायस्य वर्णितपूर्वस्य इन्द्रस्य प्राधान्यात् स एव स्वाराडिति व्यपदिष्टः । मेघो बत्रः, अपाञ्च ज्योतिपच मियीभावकर्मणा वर्षकर्म जायते तत्रोपमायन युद्धवर्णा भवन्तीत्युलाम् (निरु ०२.५.२.)। वर्षकाले शनिपतन' यत् तदेवेन्द्रस्य वज्रपातः । इरेयुदकनामेत्य- प्युक्तम् (१६५४०), तदिशिष्टत्वान्मेधस्यैवेरावत इति नाम, तच्छन्द- स्वोच्चैः यूयमाणवाद्योचेःथवा इति च । स एक एव मेघो नामभेदाद द्वित्वेन इन्द्रवाहाविति वर्णितः । तत्सभायां गन्धर्वः (गायक:) ऐड़ः (इड़ाभवः), पुरूरवाः (बहुरावः) नाम सदेव विद्यते । सोऽपि पृथिव्याः धारकः , इडापरपर्यायावसम्भवः , स्फुर्जयुनामवगर्जन- कारी, मेघ एव । “पुरुरवा बहुधा रोप्यते"-इति हिनिरु. १०.४.८ । 'रोफ्यति- स्तनयति'-इति तती दुर्गाचार्यः । पड़ा- पन्नम् (निघ० २. ७. १३.)। पृथिवीं धारयतीति गन्धर्वः ; प्रत एव यूयते- "पभि गन्धयं मटपटू प पु रजरखा । न्द्रो प्रधभ्य इद उधे"-इति वट• मं०८.६६.५.। 'इन्द्रः मेघचालको पायुः 'वयभ्यः' प्रणा मन्नानां 'राधे' पहनाय, 'पबुधेपु रजन' 'गन्ध' मघम् 'पभ्यतणा' कितीति तदर्थः। उगीनामापरास्तसभायां नृत्यतीत्यादिप पोराषिकी- कया। तवान्चा निको- “उम्परा:"-इत्यादि (५. १. २.)। पसारिणी-इल्लादिप नवेमा तपा पादकमाता विदेयोपराः। नया पियुतः सवितअनवं प पेदिक पिशामभन्न मिनि पूर्व प्रतिपादितम् “पादिप्रगतिमा ज्योति 'पपरा:- - 1 ·सोस्य विषयः ? पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिवि"-इति (११३ पृ.)। अपां हष्टिजलानां सारयिनीति च भवत्यपसारिणी। 'अप्स इति रूपनाम०-० रूपवती'-इति च तवेव । तथा अप्सरसः जायते श्रायुर्नामा तनयः । स हि विद्युन्मेघसंयोगज आयुर्वे तथ्य दका- रूपः प्रसिद्धः, श्रुतश्च "विद्युत्-. उर्वशी तिरत दीर्घ मायुः" इति ऋ० सं० १०.८५.१.। तनयोत्पत्त्यनन्तर मेव तयोरवंशीपुरूरवसोर्दम्पत्योर्मियो विच्छेदश्च सदृश्यत एव । तदे. तत् सर्व मतस्मादकस्मादेव श्रुतिवचनात् सुव्यकम् --- “पर्जन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतोऽसरस:"-इति (ले० सं० ३. ७.८.)। शतपथमाधणे त अधरारण्य तरारण्योर्वशीपुरूरवस्त्व' परि- कल्पा चाख्यान मिदं कल्पितम्। “अथाधरारणिं निदधाति" -प्रत्यादि ( ३. ४. १. २२), "उर्वशी झाप्सरा; पुरूरवस मैडं चकमे"-इति च ( ११.५, १.१.)। एवञ्चैवविधं कविकल्पन मेव पौराणिकाना मुपन्यासश्रवणप्रियेषु स्त्रीशूहिजबन्धुषु धर्म- नीत्यादिप्रचारायाभवदवलम्बन मिति स्पष्टम् । भारतेहासस्य च काव्यत्व मुररोकतं स्वयं तल्का नवैव तदुपक्रमे (११० ७२ श्लो॰)- "बया च काव्य मित्युक्तं तस्माद् काव्यं भविष्यति'-इति । 'इतिहासपुराणाम्यां वेदं समुपह येत्' -इति (२६७ श्लो॰) चोत तवैव। तदित्य मेव कृतं वेदोप- इप मिति । सूर्यस्याप्यन्यतम' नाम इन्द्र इति । तत एतविरुकम् “इन्ट्ये द्रवतीति वा, इन्दो रमते इति या, पन्धे भूतानीति वा"-इति (१. १.८.)। 'इन्दः इन्, सोमपात द्रवति, 'इन्दी' सोमे रमते पति, 'भूतानि स्थावरजङ्गमानि 'इन्ः' दीपयति घेति 'इन्द्रः' सूर्य तत एव महा- ·ऐतरेयालोचनम् . सं ०१. इति तदर्थः । अधियजपचे इन्दुगब्दम्य सोमवल्लौरमोऽर्यो गद्यते । अधिदैवतपक्षे तु इन्दुश्चन्द्रमा ग्राह्यः । अत एव युतम्- “इन्द्रः सोमस्य - कागु का"-इति (११० पु.), “यत्रा ह गोरमन्वत नाम त्वष्टुरपीच्यम् । इत्या चन्द्रमसो ग्रा३" इति च (ऋ० ८४. १५.), "सुषुम्णः सूर्यरश्मियन्द्रमा गन्धर्व:'-इति च वा० सं० १८. ४० । निरुक्तकारेण चेतत् स्पष्टीकृतम्- “अथा- प्यस्य को रश्मि चन्द्रमसं प्रति दीप्यते तदेतेनोपेक्षितव्य मादिबतो ऽस्य दीलिभवतीति"-इति (२.२. २.)। अमादेवेन्द्रः महन- रश्मिरिति सहस्राक्षोऽप्युच्यते । स चायं द्युस्थ इन्द्र उत्तमः कथ्यते , अन्तरिक्षस्थ इन्द्रस्तु मध्यमः । तदेतयोरुत्तममध्यमयोरिन्द्रइल्वेक- नामानुरोधादभेद उपचरितोऽपि दृश्यतेऽनेकत्र । । तत एवामरसिं- हेनाप्युभयेन्द्रनामान्येकपर्यायलेनोपबडानि- “इन्द्रो मरुत्वान् मघवा विडोजा: पाक गासन । .-.। ऋभुत्ता:"-इति ( १. १. ४४-४७.)। पपु लोकेषु पञ्च- विंशदिन्द्रनामानि जापितानि। तव दिवस्पतिः , वास्तोप्पतिः, सुरपतिः, इरिहयः , खराट् , पाखण्डनः , सहस्त्रातः, इत्यादी- न्युत्तमेन्द्रनामानि, मरुत्वदादीन्यपराजित मध्यमेन्द्रम्येति बोध्यम् । यम प्रसिद्ध मिन्द्रपन्या नाम गचीति (अम० को० १.१.४८.), यतयेन्द्र उच्यते गवीपतिरिति; तदपि कल्पितम् । अम्ति निघण्टी याड्रामम् पठितं गचीति ( १. ११. ४८. ); "प्राकारम्बारः (गदः)-इत्यादि (गी. सू.३. १. ५४.) वाचोऽन्तरिचयत्वं नया सेन्द्रमहधर्मित्वं भयत्येव स्वीकार्यम् ; यदा घेन्द्रमतात् मेघ- चाननाम्प्रेघविटारणाश हरिजायते, तदा तहास्यपि तमय यूयत दति मा मायामकी याम् म यमत्येन्द्रम्य महामंगोलपवयी । धाखराडलः सहस्राच ·कोऽस्य विषयः - तथा 'च तयाच ऋ० सं० "न किरस्य शचीनां नियन्ता सूतानाम्"- इति ८.३२. १५ । 'अस्थ' वागधियतेमध्यमेन्ट्रस्य 'सूतानां' प्रियस- त्यात्मिकानां 'चीना' वाचां नियन्ता नियोगकारी 'न किः'न कोऽप्यन्यः, भपि ता इन्द्रवाच: खत एव प्रवृत्ता आधिपत्य करो तीति तदर्थः । एवञ्च वायोर्धात प्रतिघातेनेवाकाशाच्छब्दोत्पत्तिखी कारात् , वायोरन्तरिक्षस्थत्वेन मेघदारकत्वेन च माध्यमिकेन्द्रत्व मिति स्वीकाराच स वायुरूप इन्द्रः शचीपतिरुच्यते । अपर मयस्ति तत्र निघण्टी कर्मनाम पठितं शचीति पदम् (२.१. २२.)। सर्वेषां च कर्मणा मधिपतिः सूर्य एव ; "सविता वै प्रतवाना मोशे” इति (ऐ० १. ३.५.) श्रुतः । तत्तापा- भावादेव जीवशरीर मृत' भवतीति च दृष्ट लोकवे दयोः (१० पु.)। अतः सोऽप्याख्यायते शचीपतिरिति । तनिगमः- "मा असि ऋतुमा इन्द्र धीर: शिक्षा शचीव- स्तव नः शचीभिः" इति ऋ० सं० १. ६२. १२ । - अन्यचास्ति निधण्टी प्रज्ञानामपि पठितं मचीति पदम् (३.८.८.)। ततः प्रमावती यजमानादयोऽपि शचीपतय अत एवाभवनामक मानुपरूपदेवस्तावने नागसे सूतो द्वितीयस्या भूचि शुत मेवम् -- "याभिः गचीमियममा अपिंगत" इति ऋ. सं० ३.६१.२ प्रयाप्येवं शचीपतिवडुले पीन्द्राया धबहुलं वेदेषु । तद्यथा- "इहेन्द्राणी मुपद्ये वरुणानों स्वस्तये। अनायों मोमपीतये" इति ऋ० स० १. २२. १२ । प्रवेन्द्रामीत्युनमायाः , पणनोति मध्यमायाः , पम्नायोति प्रथमाया एव देवगर पंह मिष्टम् । . पव।

·ऐतरेयानोचनम् . अत एवान्य वैध मानातम् ऋ० सं० १०.८:. ११- "इन्द्राणी मासु नारिपु सुभगा मह मयवम् । नधन्या अपरचन जरसा मरते पतिरिखमादिन्द्र उत्तरः" इति । तदव सूर्यस्य चिर मेकरूपत्वेन विद्यमानत्वात् तच्छरिन्द्रा- याथिर मेव सुभगालम्। इद मेवेन्द्राखा अवैधन्यवादमूलम् । माध्यमिकेन्द्रस्य नेवचालकवायोहिं वर्ष वर्ष प्रति रूपभेदात् तातो: सुभगात्वायोगानास्तीन्ट्राणीति समाल्या ; विखस्मादिन्द्र उत्तरय सूर्य एव, न माध्यमिक इति च ध्येयम् । एव मपि यदमरसिंहेन शचीपर्यायवेन नोकित मिन्द्राणीति, तदिन्द्रगम्दार्थक्यभमादेव । एवं' "विष्णुर्नारायणः कृष्ण."-इन्या- दिषु (१.१.१८-२३.) विशुपयेष्वपि विरिति सूर्य- नाम, नारायण इति वायुनाम , सग इति मनुप्यनामेत्येवमादयः पौराणिककानजममा बोध्या इति दिक् । नन्य मिन्द्रादिदेवतमन्त्रेषु वय या नेया पुरुषाकारपिया- याचम्, हिताहितविवेकलचपचेतनावत्वम्, चेतनायत्पुरुषम्ययहाट- द्रयान्वितत्वम् , तागकाकर्तवक्ष गम्यमे ; नन् कय मुपपद्यते ! इति पेष निगरकारो याक एगाव दतोतरः (२.२.३) । तयाधि-- "पपुरपरिधाः स्युरित्वपर मपि रा यद द्वग्नते पुरुष विधम् । तथया- पनि युरादित्यः पयिपी चन्द्रमा रति"- पति। नया पेपा मन्यादीनां पुरपाझारपिपायव प्रावधविरी- पापये मिडास्तितम् । तदेवं मन्येषु यदेपा पुरुषविषय मुपलभ्यते, त्पानिश भवति। पयसनापचयपन पता तयार-- "पना पप्या मायनो यथाप्रतीयोधिपयामि"-ति । पायुधादिवसायि मदिना तयार- "पादपि .

·कोऽस्य विषयः ? तादृश मेव ; 'सुखं रथ युयुजे चिन्धुरखिनम् -इहि नदीनुतिः (यथा)-इति । तथा कर्मकर्तुल मपि नयां तथैवेत्याह- "एत- दपि तादृश मेव ; 'होतुथित् पूर्वे हविरय माशत' इति ग्रावस्तुतिः (यथा)"-इति। वेदार्थमीमांसेकनिमिञ मीमांसादर्शनेऽप्येव मेव तद्यथा-- “अनिस्तु .-. द्रव्य वा स्यात् चोदनायास्तदर्थत्वात्" इति (जे० २, ३. २१, २२सू०) । 'ट्रव्यं वा अग्निशब्देनोच्यते । कम्बाद ट्रव्यम् ? यदेतत् चलन: ; अब वेषः प्रसिदः'-इत्यादि तडा- प्यम्। ततस्तत्रैव देवताधिकरणे विभिः स्वेदेवानां पौरुष- विग्रहवत्त्वं क्रियाफलदाढत्वज्ञास्त्रीसत्य कमजत्यसंस्काररूपस्यापूर्व- स्येवैकस्य सर्वत्र फलदाढत्वं प्रतिपादितम् । तथादि- "देवता वा प्रयोजयेद, अतिथिवडोजनस्य तदयखात्" इति पूर्वपक्षसूत्रन् । "प्राथपत्याच" इति तातिसूत्रम् । “अपि वा शब्दपूर्वत्वात् यज्ञकम्म प्रधान स्याद , गुणवेन देवताश्रुतिः” इति तत्र सिद्धान्त- सूत्रम् (८.१.७, ८,८.)। पुनस्तत्रैव तत उत्तरम् , इन्द्रस्य हरिनामकाप्नवत्वादिग्रवणस्यौपचारिकवं त्रिभिः सूत्रेः सिद्धान्ति- सम्-- "असंयोगात् तदर्थेषु साहिशिष्ट प्रतीयेत, कर्माभावादेव मिति चेत् , न ; परार्थत्वात्"-इति (८. १. ४, ४३, ४४.)। यच तावग्न्यादीनां वाहाणत्वादिजातिविभागः , म चेपा मेव प्रत्यक्षा बलनादिकम् गा मगारादिरूपाण भौतिकाना मेवेति व स्वीक्रियते मौमांसके: । “जातिः (१.४. २४.)" इत्यादिसूप वत् सष्टम् । प्रतएव ते देवाना मेया मसम्भवादेव यज्ञादिकर्मान- धिकारिवं वर्थित मिति दिक् । पथ बेन्यादय धमे प्रत्यक्षाः, न त एते देवाः; अपि पा ·ऐतरेयालोचनम् . - स मभिमानिनः सन्ति तत्चद्व्यादिनामत: स्वर्गस्थाः कोचन ; अत एवेव मसूत्रयद व्यासः स्वदर्शनशास्त्र- "अभिमानिव्यपदेशस्तु"- इत्यादि। तदेतद व्यासवचन मार्ष मपि कायं न स्यान्मन्तव्य मित्यत ब्रुमः । अस्त्येतद व्यासवचन सत्यम् , पर मैतस्य यदिधोऽर्थः कृतः खस्वसम्प्रदायमतपुध्ययं पौराणिककालजे: शङ्करादिभिः , त्वसत्य एवेत्यस्माकम् । न हि कस्याप्यद्यतन समतस्थापन- व्याकुलीभूतचित्तस्य लेखनीसम्भूतं सर्व माज्यातं सत्यं भवित मईति, नापि हि तादृशानां तेषां सर्वपा मेव प्रतवादिवे मियो मतपार्थक्य मुपपद्ये तेति विज्ञात मेवैतद्। वस्तुतस्वन यदुक्तं व्यासेन 'अभिमानिव्यपदेशमा विशेपानुगतिभ्याम्'-इति (२.१. ५.), तदर्थ- स्त्वेवम्-थूयन्ते हि 'मृदग्रवीत्', 'पापोऽनुवन्', 'फेनोऽनुवत्'- इत्येवमादयः (१० ६.१.३.) 1 मासु युतिपु, बुतानां मृदादीनां कथ चेतना विशिष्टत्व मुररीफार्य मित्याह-'पभिमानीत्यादि। यद्यपि विशिष्ट वेतनावरस्वेव भई धीमीत्येवहारी भिमानः सम्भवति, नान्यत्र मृदादी ; तथाप्येवमादी तयाभिमानिन: 'यपदेगा। व्यपदेगी व्यवहारः, व्यवहारमात्र मीपचारिक मिति यायम् । कुतः ! “विगेपानुगतिभ्याम्। चेतनातिनयोर्विशेपा मयी- यने नीकिकगप्दागतियाहादिगिधादितः ; तम्मान गदादिषु यदभिमानित्व सहापहारिक मौपचारिक मिति मम्मयत पय । पनुगतिय "पहये रिवो राविरुण: (ऐ. ४.२.४.)", "मी या पादिवो देवः अपिता (म० ६. ३. १. १८.", ' एप एपेन्टी य पर नि: (ग... ५.४.१८.)", "पये यापुर्याय परत (ग. १. ५. ४. २.)"-अपमादिशतिध्याय मवेति। रतो. इचयगियोगमा वर्षदोधायनीयभाषं दरयम् ।

·कीय विषयः ? १७७ . नव "देवा ह वे सर्वचरो सत्र निषेदुस्ते ह पासानं नाप- तिरे"-येवमाद्याख्यायिकानां का गतिरिति चेत् , "स्तुतयो ताः सवस्य" इत्यादि (जे. सू. १. १. ३२.) द्रष्टव्यम् । ग्यवा "विद्वांसो ते देवाः" इति ( श० ३, ७. ३. १०.) श्रुतेः , अथ वे जायाः बांसोऽनूचानास्ते मनुचदेवाः" इति (प. ३प्र. ६. १४.) युतेश्च वेदविदुषां गौणदेवत्वाभ्युपगते सुसग- छत एवेवमादिक माख्यानम् । अतएव देवत्व मापत्रस्य यज- मोचितस्य यजमानत्य मनुष्थैर्वाक्यालापनिषेधेऽपि (८१ पृ.) विहिवाक्यालापत्य कया दूरे प्रास्ता मेकत्र वासय विहितः । याहि- "तदस्य विश्वे देवेर्जुर भवति,- ये मे ब्राह्मणाः उसुवांसोऽनूचाना:"-इत्यादि श० प्रा० ३. १. १. ११, १२ । तच्चै- तत् समानानम् “एद मगन्म देवयजनम्" इतिमन्तव्याख्यानपर मति वेदविदुषां देवत्त्वे मन्तलिङ्ग मध्यस्तीति च सूचितम्। स रेप मन्त्री यजुर्वेदीयस्त त्य पाठस्त्वेवम् (४. १. १.)-- 'एद मगम देवयजनं पृथिया यत्र देवा सो अनुपन्त विश्खे । सामाभ्यां सन्तरन्तो यजुर्भो रायसोपेण समिपा मदेम" इति । गुताहेतरेवे चलारो देवगुणाः। तयाहि- (१) “सन्यसंहिता वे देवाः ( १. १. ६.)"-इत्युल: प्रथमः, "परोवप्रिया व दि देवाः (२. ३.८.)"-इत्युनो दितीयः, वे देवा अन्योन्य य रहे वसन्ति (५. २. ४. )"-इत्यु बस्तनीयः, “मत्यान् सतोऽमान् शला"-इति श्रुती (६. ३. 8.) देवाना मगरभावय ध्वनिता, स एपयतयः । तव देवानां सत्वमंहितात्वन्वित्यम् ;- सूर्यः प्रतिदिन मुद्दे. त्यम्तं याति व ययाकालम् , हरति च रसाननुक्षप मित्यादि।

·ऐतरेयालोचनम् . वायुः सदैवान्तरिने स्थितो वाति , मेघान् सञ्चालयन् दारयति च यथाकाल मित्यादि। अग्निरम्यसति प्रतिबन्धक न कदापि एचन- दहनादिक स्वकार्यजात मुसजति। तदेव सर्व एव देवाः सदैव स्वखकमंस व्याप्रियमाणा उपलभ्यन्त इति तेषां सत्यसंहितात्वम् । मनुष्यास्तु खमावत एव अत्तचिन्तका अनृतवादिनोऽन्तकारिण- चेत्यतृतमंहिताः । तदिदामातम्- "अतसंहिता मनुष्या:"- इति ( १. १. ६.)। शिक्षादिभिरनृतभाव विहाय ऋतभाव सुपगम्य च भवितु मर्हन्ति तेऽप्युतसंहिता इत्यानाता: ."विदुपा सत्य मेव वदितव्यम्" इत्येवमादय (५. २. ८.) उपदेशाः । तदव विदुषां देवत्वस्वीकारेऽय मेव प्रधानो हेतयत्तेधा मुपजायत एव सत्यखभाव इति । (२) एवं परोचप्रियल मप्यस्ति देवानाम् । तद्यथा- अन- लानिलादिप्रभवाः सर्व एवैते जन्ममृत्यु सुखदुःखादयो भाषा: सदेव सर्ववानुपलायमान हेतयापारका भवन्ति , कुर्वन्ति च सूर्य- न्द्रादयो रसहरण-मेघसञ्चालनादीनि कम्मापि सदैव सर्वत, परं ज किमपि कार्य कयौं केन कदा सत मिति कस्यापि प्रत्यचत उपलभ्य मस्तीति परोक्षप्रियव मेवावगम्यते नेपाम् । विदुपा मपि देयललाभात् भवति परोक्षप्रिय मित्याद- "ते देया पद्य- पन् मैदं प्रजापते रेतो दुपदिति, तन्मादुप मभयत् । तन्मादुपस्य मादुपत्वम् । मादुप ह वे नामैतद यम्मानुपम् । तस्मादुप समानुप मित्याचक्षते परोक्षेण । परोचमिया इय हि देयाः"-रति (३, ३.८.)। मादुप इति प्रत्यक्षावना भितिशीन मपि किवित् मन स्यात् , तरजनायव विहांसो पारोग्रेण नाम च - मांनुर मिति । एपमादिशं पगेपियवञ्च नेपा देवर धोत्रम् ।

·कोऽत्य विषयः । यथा- (३) तवान्दोऽन्यारहवासाभावोदाहरण मन्यत्र श्रुत मेवम् :- “न तोरहे वसतीत्याहुः" इति (५. २. ४.) । न येका ऋतुरपरस्य ऋतोः काले उपलभ्यत इति तदाययः । परम् । अस्ति सूर्यस्य वासो द्युलोके, चन्द्रस्य वासोऽन्तरिक्षे, एत- दन्यवाभावः कदाचित् केनचित् कवचिदपि सम्भाव्यतेऽपि किम् । प्रत्युत सर्व एव ग्रहोपग्रहपृथिवीनचवादयो देवा स्वस्त्रकक्षायां चिर भमन्तीत्येव ध्रुवम् । तदन्तंगताना मग्निवायादीना मप्येव मेवानन्यग्रहवासत्वं सूक्ष्म विज्ञानदृध्योपलभ्यत एव। ये केचना विहांसो मनुष्या देवत्व मिच्छेयुः , तेषा मप्येतदनुकरणेनानन्य. टहवासिव स्थाभ्यसनीयम् , यथा च स्वामीयजनस्कन्धारोहि- वेन परपिण्डादत्वं दुःखायेत्युपलभ्येतेति । ( ४ ) अन्यमरणधम्मत्वञ्च तपा मम्यादीनां प्रत्यच मेव ; न हि कदापि काचिदपि कोनाम्यग्न्वादेरभावो विनायत इति । विहर- सोऽपि विद्यादिप्रभावेषामरत्व मप्युपगच्छन्त्येव ; तद्यथा--वसिष्ठ- विश्वामिवमान्धानवेनवणार्जुनव्यासवाल्मीकादयः । इत्य ममरण- धर्मसम्याच तेषां देवत्व मन्याइत मिति । विना मपि विदत्तयेव सत्यमापित्वादिना सिह देवलम् ; न वेदविदुया नत्त्विको विहित मस्तीति । तथाधाम्बातम्- "ऋखिजो हैव देवयजनं वे ब्राह्मणाः शुश्रुषांसोऽनूचाना विहांसो याजयन्ति"-इति शत३,१.१.५। अनुपद मिह प्रदर्शितम् "एद मगन्म (१७७ पृ.)"-इत्यादि मन्वलिङ्ग मृत्विजां देवत्व ख्यापनायेवावात व्यास्थातच तथोपपाद मध्वर्युनावणे "एतद यजुराह"-इत्यादिना ( ३.१.१, ११, १२.)। दौद्धि- ताना मपि यजमानानां यमदीक्षा मारभ्य यनसमाप्तिं यावद मन- .. .

·ऐतरेयालोचनम् . यथा- तवाय- त्येव देवत्वम्। तम्बामातं बहुत । “यो दीक्षते स देव- ताना मेको भवति"-ति श.वा० ३.१.१.८,१. । नृतपरिहारादिक मेव वीजम् । अत एव दीक्षितस्य सत्यवदनं सर्वेव बाप्रपेयूपदिष्टम् । ताधा "दीचितेन सत्य मेव यदि- तथ्यम्" इति ( ऐ• ब्रा० १. १. ६.)। एवं हि वेदेषु चतुर्विधा देवा यूयन्त इत्येव फलितम् । तत, पग्निवायुसूर्या पसीन्द्रसूर्या वैते वयो मुस्या देवाः , पृषीजन- चन्द्रमाप्रमतयो वदव एव तन्मु स्वदेयसहचरादय इत्यमुख्या देवाः, माधयायादयः पारिभापिका देवाः , विम्यजमानविहांसम गीणा देवा इति सिहान्तः ॥ पयापीरस्य "सत्य मान मनन्तं वस"-इत्वादितिमि सायसंहितात्वं प्रपल मेवाम्ति, "एक मैयादितीयम्" इत्येयमादि- तिभ्योऽपरनयाभावार पन्य रहवामित्वं त्वयामभर मेप , परोधप्रियव मपि तामटाना मेपा जीवाना मतीतानागतमान- शून्यत्वेन प्रटन् , पमरत्वस्य सु फा कया ? म तिमिश कि सत्तामरमायः मधीमत्प्रतीतचेति। मन्वये मन्वाणा मधि. यमचाम्याने प्रत्यघटप्रज्वलिताद्वारा दिपपान्यादीनामय प्रमा रमिरपराभिधेयपानासास्ति माग समितविनियोग युन्युपमय. মিথ্যারাথামি সব সামিখানাদিময় नपस पा यामिन् । पधिदेवगम्याया। साम्पादिश्चादिविधान मामीट मिन्दन्यापिकामा मीर- पाधिसपोशारों पर पर। पसामनायानगुnिfu' मान; मम पापी गiterial Railr. पायाला समान मानरामीमा ·कोऽस्य विषयः, परमात्मपरव्यास्थानन्तु येषां मन्त्राणा मुपयुज्यते, तेष्वेष स्यानदा- दरणीय मिति सर्वैरभ्यु पेय मेवेति ॥ अध यद्यपि परमानपरं जीवपरं शरीरपर चेति विविध मपि व्याख्यानं सादधिदेवतव्याख्यानान्तर्गतम् , तथापि ब्राह्मणवसिष्ठ- न्यायेनेवेह प्राधान्याभ्युपगमात् निरुक्तादी पार्थक्येनोच्यतेऽयाध्यात्म मिति । तद्यथा २० सं० १.१६४. १५-- "सावाजानां सप्तव माहुरेकज पडिद्यमा ऋपयो देवजा इति । तेवामिटानि विहितानि धामश स्थावे जन्ते विकतानि रूपमः"। "सहजातानां पम्मा पीणा मादित्यः सप्तमः .-. इत्वधि- देवतम् ; अयाध्यामम् - सहजातानां पणा मिन्द्रियाया मामा सप्तमः"-इत्यादि सन्नरताव्याख्यानम् (१३. २. १८.)। अत्रामपदेन जीवत्य ग्रहणम्। अयात्मपदेन परमात्मनो यथा ऋ० सं० ८.८६.५ -- "सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेजनिता चूपत्य जनितेन्द्रस्य जनितीत विष्णो:"-इति । "मोमः सूर्य: इत्यधिदेवतम् ; अबाध्यात्मम् -- सोम मात्मा"-इत्यादि चाल निरुताम् (१३. २. १२.) । अयापि तान्चध्यामादीनि नामतसिविधानि यस्ततः पञ्च- विधानि ब्याख्यानानि न हि सर्वपा नेव मला या मुपपद्यन्ते ; प्रत्युत तयाबिदेकविधम् , केपाश्चिद हिविधम् , केपाश्चिदहुविध मपि। तवाधिदेवतमन्ना एवान प्रायस्तिभागाधिकाः गुताः , केवलाधियानाः केयनाध्यात्माच मन्ति केचन सपा.1 एक मपि यधिदेवतमन्वाणां बहना मेवाधियझं व्यास्थान कृतं वाराण. कारयंत्रमिडायम् , अध्यात्मन्याम्यान मप्याटस मामवादिभि- 6-0 ·ऐतरेयालोचनम् . रुपनिषदादिषु ; तस्मात् सर्ववेदेष्वधिदेवतमन्त्राणां प्राच व्यपि साम्प्रत मन्वेषणीयत्व गतम् । तदिहोदाहरामः- यन्न ज्योतिष्टोमादिक मधिकृत्य यद व्याख्यानम् , तदधि- यज्ञम्। तादृश केवलाधियज्ञयास्यानयोग्यमन्तो यथा-- "उस प्रथखोर ते यनपतिः प्रथताम्" इति वा० सं० १.२२. ६ । कपालेयु पुरोडागाधने विहितः । तच्च विधानं मन्त्रष्याख्यान- सहितं श्रुतं शतपथे । तथाहि- "तं प्रययति, उसप्रथा उरु प्रथ- खेति प्रथयत्येवैन मेतदुर ते यज्ञ पतिः प्रयता मिति ; यजमानो ये यनपतिस्तद्यजमानायैवेतदागिप माशाम्ते"-इति (१.१. ६.८.)। पपरो दाशतय्या मपि यथा १०.७१११- "ऋचान्त्वः पोप मास्ते पुपुष्वान् गायत्रं वो गायति शकरीषु । वधा वो वदति जातविद्या यजस्य मावां विमिमीत उ त्वः" -इति । “चलिरकर्मणां विनियोग माचटे"-इत्याद्यत्र नेता द्रष्टव्यम् (१. २. ३)। केवलाध्यात्मव्याख्यानयोग्यमन्त्रो यथा १. १६४. २.--- "हा सुपर्णा सयुजा मखाया समान सर्व परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पल खादत्ति अनयवन्यो पभिचायागीति"-- इति। “ी को प्रतिष्ठिती" इत्यादि, "इत्यामगति माचष्टे"-त्य- तसत (१३. ४. २.) प्याख्यान दृटप्यम् । देवता देवी देवताः वा पधिसत्य दृष्टो मन्वाधिदेपतः । देवता पूग्लिन चणाः संविधा एये विनायन्ते ; যাবসীয় मशाना मामना देवत्वसीफारण ततरिनानमन्वाणा मना- भनिमिाना मप्येतदन्तर्गतत्वम् । पक्वाधिदयरामन्येभ्यस्त्या- মমঘনালা বস্তিকা মহিলাৰ যথা- ·कोऽस्य विपयः? योगितादीनां विज्ञात भवतीत्यधिदेवत मेव व्याख्यानं सर्वपदार्थ- विज्ञानमूलं प्रधानम् । अतो निरवद्भिः प्रायः सपा मेव निग- माना मधिदैवतव्यास्थान मेवाथितम् । तद्यया-- “स न मन्ये- ताय मेवाग्निरिति, अप्य ते उत्तरे क्योतिषी अग्नी उच्चेते, ततो तु मध्यम:-- "असि प्रवन्त समनेव योपाः कल्याखा: स्प्रयमानासो अग्निम् । तस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुपाणो हयति जात. वेदाः'। ('अभिप्रवन्त' ) अभिनन्त ('समनेय' ) समनस इव 'योपाः' 'कल्पावः' 'समयमानास.' 'अग्निम्' इति श्रीपमिकम् । 'एतस्य धारा.' उदकस्य धाराः 'समिधः' 'नसन्त' । नसतिरामोति- कामी वा, नमतिकर्मा वा । 'ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः' इतिः प्रेसाकर्मा" इति निरु. ७.४.४ । अत्र माध्यमिकस्य विद्यु- दग्नेः सूयरम्याहतोदकान्येव समिन्धनानील्युत विज्ञानम् । एवान्यात मतयोरग्योः पार्थक्यम्- “यावदनुपाती भवति मध्यमधर्मव तावद भवति- उदकेन्धनः शरीरोपममनः ; उपा- दीयमान एयाय ( पार्थिवाग्निः ) सम्पद्यते-- उदकोपगमनः शरीरदीप्ति:"-इति (निरु. ७. ६.६.)। वादग्नेगदकनातत्व मन्यमिवपि मन्ते सुच्यताम् । तद्यथा-- "मादित् प्रवस्य रतसो प्योतिः पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिवि"-दति ८.६.३। अनेकन तु निराकारोयनानुरोधादेकस्य मन्वाधियन- वाल्यान मुकापि पुनः स्वभिनतोपायाधिदेवता। तयचा- "सोमं मन्यने पपिवान् यत् सम्पियन्त्योपधिम् । सोमय बाधापी विदुन तस्यायाति करान"-इति । पस्य मन्त्रस्य (पर. सं.१०.८५.३.) पतष याम्यानम्- "या मुल मनोम माह.. 'करन' पान; इत्यधिपन्नम् ।

·.--. , १८४ ऐतरेयालोचनम् . ययाधिदैवतम् यजुर त मसोम माह, सोमं यं ब्रह्माणो विदु- चन्द्रमसम् न तस्यानाति 'कपन' अदेव इति" इति ११. १. ४ । एवम् “इप खोर्जे ला"-इत्यस्याधिदेवतमन्वस्येव यत्नानु- रोधाद छिनमीत्वादिपदाध्याहारेपाधियज्ञ व्याख्यानं कुर्वपि शतपयप्रवक्ता वायुविज्ञानं न जहाविति पूर्वमेवोदाहृतम् (६५०)। एव मेकस्यैव मन्त्रस्य पूर्व मधिदेवतयाख्यानं प्रदश्य ततोऽध्यात्म मपि व्याख्यान प्रदर्शितन् । तद्यथा ऋ० सं० ८.८६.४--- "सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्ने निता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः" इति । अस्य “सोमः सूर्य: प्रसवनात्.-. इत्यधिदेवतम् ; अघाध्या- मम्-सोम आत्माप्येतस्मादेव"-दूत्यादि विविध नरात व्याख्यानं द्रष्टव्यम् (१३. २. १२.)। एकास्य मन्त्रस्य विविधं चतुर्विध या व्याख्यान मप्युपपद्यते । •त यया संहिताप्रयममन्त्रस्य "अग्नि मोडे पुरोहितम्"- प्रत्यन्य । पधियतपक्षे 'पुरः' सम्नुसे वेद्यां हितं' निहित मिम मेव 'पग्निम्' पार्थिव प्रजनन्त मगारम् , अधिदेवतपई 'पमिम्' 'पुरः' पूर्व त्यां दिगि 'तिम्' उदित सूर्यम् , अध्यात्मपले 'पुरी- हितम् अग्निग' सर्वपा मेव पुर: स्थित परमारमान जीय वेत्यादि बोध्यम् । पचाधिदेयतार्यतो वहन उपदेगा पपि लधिता भवन्ति । नद्यया पा. मं.१.१५५.६- "ता या पास्तू-युग्ममि गमधे यव गायो भूरियमा प्रयामः । पवार तदुरुगाय: परमं पद मयभाति भूरि"-इति । "मपि गयो गाप उधो" इति मुक्ता याकमुनिना ·कोऽस्य विषयः? तनिगमरूपस्यात्यांबसडेपस्वेव ममापि- "('ता') तानि 'वास्तू नि' ( 'उश्मसि') कामयामहे 'वा' ( वयम् ), ('गमध्ये') गमनाय ; 'यत्र' (येषु वास्तुषु) गावः' (रश्मयः) (भूरिभृङ्गाः') वहुमृङ्गा:० 'श्रयासः अयनाः; ('अत्र') तन (तेषु वानुषु) 'उरुगायस्य महागतः ('वृष्णः') विष्णोः 'तत्' परायस्थ 'परम पदम्' (आकाभं) 'अवभाति' 'भूरि बहु"-इति निरु. २. २.३ । इतवान वास्तुविज्ञान मुपलभ्यते । तद्यथा- येशु वास्तुपु मध्ये बहु आकाशं स्यात् , यस्मिंशाकाशे सूर्य रश्मीनां वायुमेरितं गमनागमनञ्च प्रचुरं भवेत् , तादृयानि बहुवायाका- शातपालोकसमन्वितान्येव वास्तूनि विवद्भिर्वासायाययपीयानी- त्युपदेशः फलितः । एवं ब्रहद्वारनिर्माणञ्च कीदृक् कर्तव्य मित्युपदेशवाधिदेवि- कार्थत एवं लभ्यते यथा ऋ० सं० १०.११०, ५-~~ “व्यचखतीरर्विया विययन्तां पतिभ्यो न जनयः शुभमानाः । देवीदारी बहतीविस मिन्वा देवेभ्यो भवत सुमायणाः" इति। अस्मिन् मन्ने गृहाणां द्वारः कीदृश्यो निर्मातल्या इत्येवोप- दिटम् । 'झार.' यजग्टहाणां विहट्टहाणां वा 'देवीः देव्यः, दीप्ति- मत्यः [' दाराभिमानिन्धो है देव्यः-इति सा. भा०] व्यच. खत्या' व्यञ्चनवत्यः, वहुवायुमवेशयोग्या: , 'उर्विया' उरवेन, प्रस्थ- त्वेन 'विययन्ताम्' सुयोग्याधिकासकपाटयुलर भवन्वित्यर्थः । 'पतिभ्यो जनयः न शुभमाना:' कुलपयों यया खं खं पति तोप- यितु सुन्दश्वसनभूषणैः मोभन्ते , तघेव गोभितार भन्वित्यर्थः । पतएवोस मेतरेयके "विस मिय हि रूपं राया; एक मिय च करा मिव च"-इति ( १. ५. ३.)। 'विग्ज मिन्या: "विध , x ·ऐतरैयालोचनम् . माभिरेति" इति निरुतम् (८.२. ७), ["सर्वस्य नौणवित्राः" --इति सा० भा० ] एवं 'बहती:' वहत्यो देश 'देवेभ्यः' ऋखि- ग्यजमानेभ्योऽन्येभ्यश्व विहाः 'सुपायणाः' सुखप्रवेशाः भवत' इति तदर्यः । तदेतेन विवद्भिः सुदैर्य प्रस्थयुक्ताः प्रवहनयोग्यवायुप्रवेशाः सुचिविता दीप्तिमत्यो हारः कर्तव्या इति हारविज्ञान मुपदिटम् । अन्याप्येपा द्रष्टव्या ऋ० सं० ३.१८.२- "तपो प्वग्ने अन्तरा अमित्रा तपा शंस मररुषः परस्य । तपो वसो चिकितानो अचित्तान् वि ते तिष्ठन्ता मजरा प्रयासः" -इत्यस्या ऋच इदं सायणीय भाष्यम् - "हे 'अग्ने' 'अन्तरान्' अभिभावकान् 'अमिवान्' शत्रून् 'सु' सह यया भवति तथा 'तपो' तपेव वाधव। किञ्च 'भररुपः' तुभ्यं हविरप्रयच्छतः अत एव 'परस्य' शत्रुभूतस्य स्खं 'सम्' अभिलाप 'तपा' क्षपय। 'वो' सर्वस्य वासयितः हे धम्ने ! 'चिकितानः' कर्माभिजस्वम् 'पचि- तान्' स्वकर्मण्वनासतमनस्कान् पुरुषान् 'तपो' सन्तप । देवं तस्मात् 'ते' तव रश्मयः 'प्रजराः' जरारहिताः पतएव 'प्रयास:' सर्वत्र गमनस्वभावाः सन्तो वि तिठन्ताम' विषेपेण तिठन्तु"-इति। तदेतेन मन्त्रेणाग्निपूजाहीनाना मग्निगवूषा मनुष्याणां विनाशः प्रार्थित प्रत्येव फलितम् । पस्मन्मते त्वेतम्मन्वस्यैवं व्याख्यानं कार्यम् - प्रथमपादस्य है 'पग्ने ?' 'पन्तरान् पमित्रान्' गृहमध्यस्थान् गठभूतान् पाई- भायान् 'तप उ' गोपर्ययेति । हितीयपादस्य, 'पररूपः परस्य' 'पहपीरारोचनात्'-रति हि निरुतम् (२.१.0.), रुपः- पनरुयः, नयाच गनुभूतस्याप्रकागस्य 'मम्' नाम धतिय मिति यावत् , 'तपा' दर, नागयेति। तीयपादण्य , यम्मा- पर- ·कोऽत्य विषयः। हे 'सो' 'चिकितानः' प्रज्वलन् र 'अचित्तान्' चित्तशून्यान् दंगमगकादीन् 'तप उ' तपेयेति । चतुर्थपादस्य , 'ते' तव सखि- भूता: 'अजरा:' 'प्रयामः' पवमाना: 'वितिसन्ताम्' अन रहे इति शेषः । अग्नी ज्वलिते वायोरागमन प्रत्यक्षम् , अत एवाग्नेर्वायु- सखेति च नाम प्रसिद्ध मिति। तदेव मानें रहेऽग्निप्रज्वालनेन तदा भावो नश्यति, तत्र प्रकाशोऽपि भवति, तदाट्रान्धकाराथिता दंशमणकादिजीवा अपि विदूरिता भवन्ति, नत्र सदागर्गमनच सिध्यतीति फलितार्थ: सम्पन्नः। तदेतेन मन्वेग्य रहस्य प्रकाश- शून्यत्वम् , तनिबन्धन माईत्वम् , तत एव वायुप्रवाहहीनत्वम् , तदाथित देशमशकादिनीवायत्त्वञ्चेति चत्वारि दूपणानि विज्ञा- पितानि ; तेषां चतुर्था मेव दूषणानां निवारणाय तादृशे रहे अग्नेः प्रचालनचोपदिष्टम् । इन्तवं पदार्थविज्ञानशिक्षोपयोगीनि बहुपदेशपूर्णानि चैता- दृयान्युत्कृष्टतमान्यधिदेवतव्याख्यानान्यपहाय , परमात्मज्ञानपिपा. सूनां तर्पणानि अध्यात्मव्याख्यानानि च विलोप्य, अधिय जव्याख्या- नान्येवाभापत सर्ववेदभाष्यकार: भायणाचार्यस्तथान्योऽन्योऽपि । उसाच तेन सायणेन ऋक्संहितामा यस्यवामीयसूक्तव्याख्याना- रम्भे---- 'एव मुप्तरत्नाप्यधिदैवतपरतयाध्यात्मपरतया च योजयितुं शक्यम् , तथापि स्वरसत्वाभावात् ग्रन्यविस्तरभयाच न लिख्यते ; यत्र हा सपणे त्यादी स्फुट माध्यामिको धर्थः प्रतीयते, तब त मेव प्रतिपादयाम.'-इति (१. १६४. १.)। वहतो वान्तात्र विज्ञानकातियाना मशेषमुपीमता मपि तेषां सायणमहीधरादीना मधिदेवतार्यतोऽपि मन्नाभिप्रेतं प्रात- विज्ञान नेय स्फुरितं सम्यगिति तयोथ मेवाभवत् । तद्यथा-- ·ऐतरेयालोचनम् . । रथचक्रवलय- मेवासिंस्तद्दधाति"-इति ( १. ४. ३.)। "नाभिः सत्रहनात् । नाभ्या सन्नधा गर्भा जायन्त इत्याहुः" इति च नैरुताम् (४. ३.५.)। 'यह बन्धने'-इति दिवादिधातो: 'नहो भव'-इतीअप्रत्यये भान्ता- देथे चायुदात्तो नाभिशब्दोऽय निष्पद्यते। तदेवं मध्यस्थत्वे सति अभितः स्थितानां सबिदितानां बन्धनरूपत्वं नामिल मिति सम्प- द्यते नाभिलक्षणम् । अत एव शारीराणां मायूनां वायूनाञ्च मध्यस्थस्य बन्धनरूपन्याङ्गस्य नाभिरिति समाख्या गताना मराणां मध्यस्थो बन्धकोऽपि नाभिरुच्यते, सौरजगन्मण्डलस्य मध्यस्थ: स्वरश्मिभिराहाय सर्वेषां ग्रहोपग्रहाणां बन्धक बासौ सूर्यो- ऽप्याख्यायते नाभिरिति । तद्यथा ऋ० सं० १०. १. ५.३- "विश्वस्य नाभि चरतो ध्रुवस्य कश्चित् तन्तु मनसा वियन्तः' इति, "वैश्वानर नाभिरसि क्षितीनाम्" इति च १०. ११.२.१। एवञ्च मध्यस्थ पाकर्षणहेतु भिरित्येवाभिमेत्येह प्रश्नोत्तरे दृष्टान्त- विधया अतिसन्निहितस्य स्वाधारभूमर्यजस्य नामित्व मुपन्यस्तम् । एतेन पृथिव्या माध्याकर्षणविज्ञान मुपदिष्ट मिति । यूयते चेवं मन्नांश एप ऋक्संहितायां (७.८८.३.), यजु- स्पंहितायाश्च (५. १५.)- “दाधर्व पृथिवी मभितो मयूखे:"-इति । स्येदं सायणीय भाष्यम्- "हे विष्णो !'.-. 'पृथिवी' प्रथिता मिमां भूमिम् 'अभितः' सर्वत्र स्वित: 'मयूखेः' पर्वतै: 'दाधयं' पारितवानसि , यया न चलति तथा दृटीसत- यानित्यर्थ इति। तदव मयूखगम्दस्य अश्रुतपूर्वः पर्वतार्थ: प्रा. तार्थसमन्वयाममर्थतयेव नायित इति प्रशतार्थसमन्वयासमर्थता च तस्य विदुषो भयवून तत्कालमाहात्म्यत एपेति च स्फुटम् ।

·कोस्य विषयः? १८१ अवास्येदं महीधरक्षतं भाष्यम्- "हे 'विष्णो!' 'पृथिवी' 'मयूखैः' खतेजोरूपैः नानाजीवैः वराहाद्यनेकावतारी 'अभितः' 'दाधर्य' दृर्थ , सर्वतो धारितवानमि"-इति । नानाजीवानां वराहायनेकावताराणां वा जोरूपत्वकल्पनं तया- विधसाधने: पृथिव्या विषणुकर्तृकं धारणञ्चेति सर्व मेवैतद गाढ- तमसाच्छवविज्ञानधिया मेवोपपद्यते । तत्वतस्विह रश्मिभिः साधनेः विष्णुनामसूर्यकर्तकं पृथिव्याः सर्वतो धारण मिति विज्ञान मेवोपदिष्टम् । एतेनाकर्षण शक्ति- विज्ञान' पुरा नासीदित्यद्यतनविज्ञानविदा मास्मालितसिहान्ती ऽपि नून मग्न्युत्खातमध्वस्तः । एव मन्यत्रापि यथा- "सलिलं वा इद मन्तरासीत , यद- तरन् तत् तारकाणं तारकत्वम्" इति ते. ब्रा० १. ५. २. ५ ॥ 'यावापृथिव्योरतमध्ये यदिदं स्थावरजङ्गमात्मक जगद दृश्यते , तत् पुरा प्रलयकाले सलिल मेवाप्तोत् , तदानी कृत्तिकाद्याः सलिल नीला लोकान्तरेषु गताः; तस्मात् तरन्तीति व्यु त्यच्या तारकलं सत्यवम्" इति सा• भाः। तदिदं व्याख्यान नोप- पद्यते कय मपि; स्थावरजङ्गमात्मकजगवन्तु पार्थिवाना मेव, पौराणिकमते प्रलयकाले सलिलाम तत्वञ्च नेपा मैव विचितम् , कदाप्येकदा शनिकादितारकाय संस्थितिवर्मन मपि गचिकागजनम् , तदितस्तीर्जा तासा मूई-पलायनन्तु दूरपराहत मिति सुधीभिरेवाकलव्यन् । तत्वतो ऽस्ति हि मलिल मियन्तरिक्षवचनम् ; 'पाप:'- रत्वस्थ 'समुद्रः' इत्यस्य चान्तरिक्षनामसु पाठात् (निष १. ३.५, १५.), निरुले माध्यमिकलेन व्याख्यानात् (११, प्रत्र पृषि ·ऐतरेयालोचनम् . प सन्ति यजुस्मं हितायां कतिचिद् ब्रह्मोद्यसन्जका ऋजन्ताः ते सर्वे नूनं विविधविज्ञानपूर्णा अपि सायणादिभिर्न तथा व्याख्या- ताः। तद्यथा तवत्यैकस्या ऋचोऽईच एषः-- "पृच्छामि वा पर मन्तं पृथिव्याः, पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः" इति (वा० सं०२३. ६१.)। एतत्पृच्छयोरुत्तरे अपि तद्वितीयस्था मेवचिं श्रुते--- "इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्याः, "अयं यज्ञो भुवनत्य नाभिः" इति (वा० सं० २३. ६२.)। तावेतौ हाकेवाईऋक्संहिताया मप्यान्नाती (१.१६४. ३४, ३५.)। तेत्तिरीयसंहितायाञ्चेमावामाती (७. ४. १८. ५, ६.), तवाहाणे चोपन्यस्तो (३.८.५.)। तदेतयोव्याख्यानानि-- 'हे यजमान ! .---. यत्र सर्वा पृथिवी समाप्यते , तत् पृच्छामि। तथा त्वा मन्यत् पृच्छामि। किं तदिति, उच्यते- यत्र भुवनस्य नामिः सयाहो वधनम् , यत्र सर्वे सनई भवति त मित्यर्थः' इति । तत: 'पृथिव्याः प्रवनवत्याः भूम्याः परो अन्तः पर- मन्तं पर्यवसान मियं वेदिः। न हि वेद्यतिरिता भूमिरम्ति ; "एतावती ये पृथिवी यावती वेदिः" इति (वा० २.८. १२, ३.) श्रुतेः। तयायं यसो भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः सबहनम् । अध्यादिसर्व फलोत्पते: सर्वमाग्पिना बन्धकत्वात्' इति च। एते तयोरयोः सायपकते ऋभाषीयष्यारवाने । "हे अन् ! त्वां पृधियाः पर मन्तं पृमि । सफरप्रदेगो नास्ति, सोय परोऽन्तः । तया 'चक्रस्य नाभिरिव सर्वम्य भुवनप्य नाभिस्थानीय यमु पृच्छामि-इति । ततः 'येय योगदिः, ता मेव प्रथिन्याः पर मलं यानिका पाडः न दिया यत: पर ·कोऽस्य विषय:। , अधिकः कश्चिद भूप्रदेशास्ति'-इत्यादि च। एतें तयोरईयो। सायणलते तेत्तिरीयमाप्यौयव्याख्याने । 'यागसम्बधिनी या वेदिः , सा पृथिव्या मुत्कृष्ट प्रदेशः ; न हि ततोऽन्य उत्कृष्टदेगः कश्चिद विद्यते'-इति , 'यया शरीरस्य नाभिः मध्यप्रदेशः , तथा यज्ञः सर्वस्य लोकस्य मध्यस्थानीयः; कर्मा- धीनत्वात् सर्वजगद्व्यवहारस्य'-इति चैते तयोरञ्चयोः सायणकृते तैत्तिरीयमाद्धणीयव्याख्याने । 'हे भध्वयों ! पृथिव्याः पर मन्त मवधिभूतं पर्यन्तं वा मई पृच्छामि। यस्मिन् स्थाने भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः कारणं तदपि त्वां पृच्छामि'-इति, 'इयं वैदिः उसरवेदि. पृथिव्याः परः अन्तः अवधिः वेदेः सर्वप्रथ्वीरूपत्वादित्ययः। भुवनस्य नाभिः कारणम् अय यज्ञोऽश्वमेधः भुवनस्य प्राणिजातस्य नाभिः कार- गम् ; "यज्ञाद वे प्रजाः प्रजायन्ते"-इति श्रुतेः' इति चैने तयो- रद्धयोमहीधरमते यजुर्भाधीयव्याख्याने । तत्त्वतस्त्विह प्रथम-पृच्छामित्वेतिप्रश्नोत्तराभ्यां पृथिव्या वर्ग. लाकारखं प्रतिपादितम् ; वर्तुलस्यैव हि पदार्थस्याद्यन्तसीमोर क्य- दर्शनाद यतः कुतय चालिता रज्जुस्तवैवावसीयते इति सर्व मेव स्थान मादिगन्दभागन्तयन्दभाक् च भोदित्यभिप्रेत्येवोसरित मिय वैदिः परो अन्त इति । एतेन पृथिव्यातिविज्ञान मुपदिष्टम् । एक मपर-पृच्छामितिमोत्तराभ्यां पृथिव्या साध्याकर्षण- शक्तिमत्त्व प्रतिपादितम् ; नाभिपदार्यस्य हि मध्य स्वत्वेन बन्धन. रूपलेन चान्यवान्यन सिधान्तिललात् । तया घेतरेयकम् --- "अयं देवेनोमादा जी भन्ये माया देनत्य वासोन्ये तस्माद वेनः माणो वा अयं सन् नारिति सम्मानाभिस्तबामेनाभिलम् प्राण ·ऐतरेयालोचनम् . अथवा ४. ६.), अत्रैव इद मन्तरासीदिति श्रुतैस्तथैवार्थोपपत्ते । तरणं च प्लवन मेवेहेष्टम् ; तारकासु तस्यैव सम्भवात् । अस्तु सलिल मित्युदकनाम, परं तदिह माध्यमिक मेवेष्टम् ; अत्रेव दमन्तरासीदितिथुतस्तथैवार्योपपत्ते चेति । 'पासीत्' -इत्यस्य अस्तीत्यर्थः , 'अतरन्'-इत्यस्य तरन्तीत्येवायच पाणिनि- सम्मतः ( पा सू० ३. ४. ६.)। तथा च 'अन्त:' द्यावापृथिव्यो- मंध्ये 'यत्' 'इट' 'सलिलम्' अन्तरिक्षम् , द्यावापृथिव्यो. 'अन्त.' अन्तरिने 'यत् इदं' 'सलिलम्' उदक वा 'आसीत्' सदैवास्ति, एतदेव अन्तरिक्षं सलिलं वा तारकाः ‘अतरन्' सदेव तरन्ति ; 'तत् तारकाणां तारकत्वम्' इत्येवाधः सम्पद्यते सनछते चेति । अपि तवैव किथिदुतरं श्रुत मिदम्- “यानि वा इमानि पृथिव्याचित्राणि,. तानि नक्षत्राणि ; तस्मादशीलनामनि चित्रे नावस्येन्न यजेत' इति ते. ब्रा० १.५.२.६ । पत्रेदं सायणीय भाष्यम् - 'पृथिव्याः सम्बन्धीनि चित्राणि विविधानि ग्रामनगरा- दीनि स्थानानि सन्ति, तानि नक्षवसदृशानि, यथा |लोके नक्ष- वाणि विविधानि उपकारकानि च दृश्यन्ते तदद ग्रामादीन्यपि । सम्मात् कुसम्वन्धिचित्ररूपनिपिडं तत् स्थान मलीलनाम प्रतिकूल- नक्षत्रसमं निन्दित स्थान ले छजनभूयिष्ठम् , तस्मिननीलनाग्नि ग्रामे निवासं यागावानुठानच्च कुर्यात्' इति । अत्र सुधीभिर्विचार्य मिदम् ,- प्रदर्शितं सायणीय भाष्य मेव मन्तव्य चेत् , तर्हि कि ग्रामनगरादिभिन्ने इरिणे, समुद्र- गर्म, अन्तरिक्ष वा निवसेट् यजेत चेति, अपोह नचनप्रकरणे कि मेलेनाप्रसङ्गसकीर्तनेनेति चेति । तत्वतस्विहवं विज्ञान मुपदि- .ष्टम् , यदद्यापि पायात्य विज्ञानविद्भिरपि नाधिगतम् ; किश्त - + ·कोऽस्थ विषयः । एशेपदेशाद विज्ञायते तदानी मयि नक्षवादीनो वक्ष्यादि- प्रत्यक्षतानायासीत् किंविध मयि महद यन्न मितीति । एक मधिगुमेषमन्त्रो यत्तिरीयमावणे (३. ६. ई.) पानातः , तत्संहितायाम् ( ३. ६. ६.), इह चैतरीय के विहितो व्याख्यातच "देव्याः शमितार पारभध्व मुत मनुष्या इत्याह"-- इत्यायु क्या (२.१.६.) । स हि यद्यपि यज्ञानुसृतो व्याख्यातः पर चिकित्सा विज्ञानानुगतशारीरपदार्थज्ञानापर्य एवेत्यवधेयम् ; न हि जीवत्पशुपानाद्यन्तरा शारीरसूक्ष्मातिसूक्षावायादिभावानां ज्ञानं सम्मवेत्राम, नापि तदन्तरेण चिकित्साविज्ञानं पूर्णता मेतीति सर्वविद्यानिधानस्य वेदस्य तत्राप्युपदेशो विधेय इति । तथा यजुर्वेदीयाः “ब्रह्मणे वाधणम् , शवाय राजन्यम् , मनमो वैथ्यम् , तपसे शूद्रम् , नमसे तस्करम् , नारकाय वीरह- पम्" इत्येवमादिका मन्त्राय ('वा० सं० ३ ०.५ -२२.) यद्यपि नूनं तेषां वामपादीनां कर्म-कर्म फलादियिमानयराः ; तथापि यभानुरोधत: यत्रीयपशविधानपरत्वेन व्याख्याताः। एवं सम्मोगविमानोपदेशका: “पम्बे पम्बालिक्याम्बिके"-इत्यु- पक्रम्य , "गणानां त्वा गणपति इवामहे" इत्यादयो मन्नाः (वा० सं० २१:१८-३१.), तेत्तिरीयमानये (३.८.६, ७) प्रत्यया व्याख्याता पपी अनोपचारीयत्वेन यमपराः कृता पधियात्रीलायाम्यव्याख्यावभिरिति दिक् । पयाध्येयं वएना मन्त्रापा मधिदेवत मये वीक्षय, याकौल मधिदेवतार्य मुहलच 'यस्य नास्ति वयं ममा मानं तय करोति किम्'-युदाहरपत नेवतेन सायराचार्यपाले तिहासिकपरलया व्याख्यान ममापि च पया- " ·१८४ ऐतरेयासोचनम् . ~ तथा तिरे- "इदं विष्णुर्विचक्रमे वेधा निदधे पदम् । समूट मस्य पांसुरे"-इति १० सं० १. २२. १७ । एपाटाचरपादा, विपदा इति गायवी। यद्यप्य स्या हितीयः पादः सप्ताक्षरः, तथापि गायत्रीत्व मव्याइतम् । यकम्- "न वा एकनाचरण छन्दांसि वियन्ति, न दाभ्याम्"- इति (१. १, ६.)। पिङ्घलाचायेंण त एकावरहीनाया "निवृत्'-इति, दादरहीनायास्तु 'विराट'-इति विशेषनामोक्तम् । तथाचेय निवृहायत्रीति सम्पन्नम्। अनयर्वा विष्णुदेवो वर्णित इत्येषा 'वैष्णवी'। विष्णुशब्दो द्यु स्थानदेवतास पठितः (निघ० ५. ६. ११.) इति विष्णुः ा विभागीयो देवः । गन्यते चात्र मन्ने प्रवहन मिति स एष विष्णुरादित्यः; “यन किचित् प्रवद्वित मादित्यकमेव तत्" -इत्युकोः (निरु० ७. ३. ४.) । संविवादिहादशसूर्य नामव्याख्यान- प्रकरणे पूषनामव्याख्यानानन्तरं व्याख्यातं विष्णुनामेति सोऽसौ पञ्चमः सूर्य एव। तत्रैरुतीसूर्यहादशनामप्रकरणं समासतः प्रद- पित पुरस्ताद ( १५४ ट०)। “अथ यद् विशितो भवति , तद विष्णुर्भवति। विष्णु विशतेर्वा व्यग्नोतेर्वा"-इति तनिर्वचनम् (निरु० १२. २.७.) । “अथ 'यद' यदा ( मध्या ) 'विशितः' व्याप्तोऽय मेव सूर्यो रश्मिभिः भवति', 'तद' तदा 'विष्णुर्भवति'। 'विश्वेवा' यदा (मध्यारे ) आविष्टः प्रविष्टः सर्वतो रश्मिभिर्भवति, 'व्यथोतेर्वा' विपूर्वस्यानोतेः ; यदा (मध्या) रश्मिभिरति- गयेनाय व्याप्तो भवति, व्यानोति वा रश्मिभिरय सर्यम् , तदा विप्शुरादित्यो भवति" इति तद्दौर्गी वृत्तिः। शिपिविष्ट रति चास्यैव तदाह "किमित्ते" इत्यस्य (० सं० ७, विणोनीमान्तरम् ।

·कोस विषयः । , १००.६.) मन्त्रस्य व्याख्यानाय यास्कः "शिपिविष्टो विष्णुरिति विपणो नामनी भवतः" इति निक० ५.२.२ "शिपयोव रश्मय उच्यन्ते , तेराविष्टो भवति" इति तबिर्वचनश्च तत्र तदुत्त- रम् (३.)। तस्मात् विपारिति सूर्य स्यैव नामान्तर ध्रुवम् । प्रत एवायं मन्त्री महामुनियास्के नवे व्याख्यातः-- “यस् 'ई' किछ , तत् ('विचक्रमे) विक्रमते 'विष्णुः'। ('वेधा') विधा ('निदधे ) निधत्ते 'पदम्'। पृथिव्या मन्तरिये दिवोति शाक- पूणिः, समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीत्यार्णवाभः । ('समूहम्') समूढम् अस्य (विष्णोः), ('पांसुरे') प्यायने , अन्तरिचे पदं न दृश्यते"-इति (निरु, १२. २.८.)। सोऽय मेक एव विष्णुः, पृथिव्यां पाचक-दाहक-विट्रावक-जाठरस्दाव-वाडव-गाई पत्याहव- नीयदक्षिणेत्यादिवडुविधाग्निरूपणावतिष्ठते , अन्तरिक्षे विद्युदर्पण वाण्याकारवायुरूपेण या, दिवि सूर्यरूपेणेति। तत्राप्य पार्थिव रूपं सर्वाधिगोचरम् , झु स्वं सौर मपि रुपं सर्वविदितम् , माध्य- मिर्क विद्युदरूपं न हि स्थिरं दृश्य मस्ति । पत एवोक्तम् "वपन मेतन्माध्यमिक ज्योतिरनिलदर्शनम्" इति निम० ५.१. ३,। अन च यास्कोको “प्र मातु. प्रतरं गुह्यम्"-दति (० सं० १०. ७. ३.) विद्यु हिन्जानमन्नः प्रमाणम् । वायुरूपश्चादृश्यम् । तच्चार "वयः केशिनः" इति (ऋ. सं. १, १६४.४४.) ज्योतिर्विज्ञान- मत्वयाध्यायां यातः- “अग्निः पृथिवी दहति सर्व मेकः, पमि- विपश्यति कर्मभिरादित्यः , गतिरकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्य" निर. १० १२. ३.८.)। वैश्वानरव्याख्यायाचैव मग्निविद्यु- दादित्यानां कामाद पृषिष्यन्तरिक्षयुस्थल मप्येकात्मकख मुपपा- दिन दृष्टयन् (निरु. ७.६. ७.)। ७ - ·तदव ऐतरेयालोचनम् . तदिस्य मसावेव प्रत्यक्षः सूर्यः , विलोकव्यापी ज्योतिःखरूपो विष्णुः ; न चास्य माध्यमिकस्य रूपस्य दर्शन मस्तीति शाकपूणि- मते सम्पयं विष्णुविज्ञानम् । और्णवाभमते शब्दभेदेऽप्यभेद एव । तद्यथा यदुर्श शाक- 'पूणिना दिवीति, तदेवोक मौर्णवाभेन समारोहण इति । “एषांनोकानां रोहेण सवनानां रोहपानातो रोहात् प्रत्य- वरोहयिकीर्षितः" इति ( ०.६. ४.) नरुतं द्रष्टव्यम् । एवं विष्णुपदशब्दो "वियद् विषणुपद मित्यमरकोषादितोऽन्तरिक्षवाची प्रसिद्ध एवेति किं तव प्रमाणावेषणप्रयासेनेति । भवशिष्ट गयगिरसीति पदम् । तचापयोः पदार्थयोरुभयोरप्याचार्ययोरेक- मत्ये सम्पन्ने अन्तिमप्रदार्थे कथं स्यान्मतवैध मित्यविचारित मपि खीकार्यम्- पृथिव्यामिति गयशिरसीति चाभिवार्थ मिति । पठ्यत एव निघण्टो ग्यहनामसु 'गयः' इति पदम् (३. ४. १.)। एवच समारोहणं सोपानम् , तनाव सूर्यस्योदयस्थान मस्तमय- स्थानञ्चेत्येत गोलपार्वयम् ; विष्णुपद मन्तरिक्षम् , तन्हाधःस्थं याधम् ; गयशिरसि गृहाणा मूईप्रदेश। तथा च सूर्यो मध्यान्ह गयथिरस मागच्छन् , क्रमात् सायं समारोहण मधिरोहन् , रात्री विष्णुपदे तिठन् , पुनरुदयात् प्राक् समारोहण मारोहतीति प्रतीयते स्फुट मौर्ण वाभाशयः । तदव मन्त्र सूर्यस्येव गुणा वर्णिता इतीदं विष्णुविज्ञानं नाम सूर्यविनान मेव । तैत्तिरीयसंहिताया मप्येष मन्त्र एव मेव सूर्यवाचिविष्णु- विज्ञानपरत्वेन व्याख्यातः। तद्यथा- “म विष्णु स्त्रेधाऽऽमानं विन्य- • पृथिव्यां सतीयम् , अन्तरिचे वतीयम् , दिवितीयम्" -स्यादि (२. ४. १२.६ )। वा.-रामायऽपि १, ३'. १८- ·कोस्य विषयः । १८० "एतेन हि पदा काम्रो पृथिवी मो (विष्णु:) ष्यतिष्ठत । हितीयेनाव्यय' व्योम, यां बतीयेन , राघव !"-इति । अहो पोराणिककालमाहात्म्यम् ! अहो यन्नपरव्याख्यामात्रा ध्ययनाध्यापनमाहात्म्यम् ! अहो बालानां कल्पितास्यानप्रिय- तानुगत्यम् ! यदव सर्वव्राह्मण-निरुतादिक मालोचयतापि सर्व- वेदमाप्यकारेण सायणाचार्येण व्याख्यातोऽय' मन्त्रः- "विष्णु- स्त्रिविक्रमावतारधारी"-इत्यादिनेति ; अथवा यूयत एवेतत्-~- "ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्त्र कि मृचा करिथति य इत् तद विटुस्त इमे समा- सते"-इति ऋ० सं० १. १६४. ३८ । किच ये वे सर्वशक्तिमतो- पोखरस्थ “परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्म- संस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे"-इति (भ० गी० ४. युग-युगेऽवतरणं भवत्येवेत्यवतारक यायो विश्वसन्ति, ते विश्व- से युय बाईवेलकथितातियान्तेशरवियामवारकथाया मपीत्यलं प्रासङ्गिकानल्पभापणेनेति ॥ तदेवंविधाना मधिदेवतार्थयुक्तानां मन्त्राणा माध्यामिका- नाञ्च बहूनां प्राययो याज्यानुवाक्यागस्वस्तोत्रादौ व्यवहारो भवति, तेवलाधियधार्थयुक्तानान्तु प्रायश: प्रेपादिकम्मव्यायारेबिति विषेपः । येषाबु मन्वाणां ज्योतिष्टोमाद्यामुणिकादृष्टफलेषु न कथ मप्युपयोगः, तादृशानां केषाच्चिद ऐहिकदृष्टफलकारोर्यादि- यामादौ विनियोगा भवन्ति। इतोऽन्येऽपि सन्ति ये मन्त्राः, ते ब्रह्मा- राजपाठादी विनियुज्यन्ते । एपा मेव कचिन्मन्त्रा पोपनिषदा अपि भवन्ति । कतिचिन्मत्रा बहुब विनियुज्यन्ते पेति विवेकः । अप्येयां मनायां यथा गधपद्यगीतिरचनामकारभदादस्ति ·१८८ ऐतरेयाखोचनम् . . ऋग्यजुसामेति विधात्वम् , तथैवास्ति च मन्त्राधिगतक्रियापद- निबन्धनापि विधात्वम् । तदाइ यास्कः- “ताखिविधा परोचकताः, प्रत्यक्षता माध्यामिक्यच"-इत्यादि (निरु० ७. १.१.)। तथाच यावृक्षु प्रथसपुरुषक्रियाः यूयन्ते, ताः परोसताः ; यास मध्यमपुरुपक्रियाः , ताः प्रत्यक्षताः; यासूत्तमपुरुषक्रियाः , ता आध्यात्मिक्यः । इह अत मृक्पदं मन्त्र- परम् ; यजुरादिष्वपि तथा दर्शनात् । तदेषां त्रिविधाना मेव मन्त्राणां पूर्वप्रदर्शिताधियज्ञाद्यर्थ वैविध्यं सम्भवत्येवेति मन्त्रा- णां नवविधत्वम् । ते पुनर्नवविधा मन्त्राः ऋग्यजुस्मामनाम- रचना विध्यभेदात् विभिन्वा इति मन्त्राणां सप्तविंशतिभेदा: सम्प- येयुः । यद्यप्येवं तथापि न सर्वेषा मेव मन्त्राणां सर्वविधत्व -न हि परोक्षसताः वादापि प्रत्यक्षमता भवितु मईन्सि, नापि सर्वेषा मर्यवैविध्य मस्ति, न च सर्वासा मेवी यजुषां सामां वा परोचकृतत्वादि वैविध्य मुपपद्यत इति । ऋग्यजुस्मामलक्षणे स्विविधैरेव .मन्यन्त्रः सम्मायो भवति । तदुक्त मापस्तम्बेन- “स ( यन्नः ) विभिदैविधीयते , प्राग्वेद- यजुवेंदसामवेदेः" इति ( प० ३, ४सू०)। तत्र "ऋग्वेदयजुर्व- दाभ्यां दर्थपूर्णमासी., यजुर्वेदेनाग्निहोत्रम् , सर्वेरग्निष्टोमः"- इति च (प० ५, ६, ७.) तसिद्वान्तः। अभ्यग्निष्टोमादौ "ऋग्- वेदेन होता करोति, मासवेदेनोदाता , यजुर्वे देनाध्वर्यु:, सर्वे: वधा"-इति चोतं तत्र तेनैव ( १८, २०, २१, २२.) । तदेवाना- समदाबातम्- “ऋचेव होव मकुर्वन् , यजुपाध्वर्य पम् , सानो- होयम् (ौहानम्), यदेवतत् वये विद्यायै शुभ तेन ब्रह्माल मकु- वन"- -इति (५.५.२८)। होत्रादयते चत्वाररवारी वियन्ते । सम्भव:

·कोय विषयः ? तदाहाखलायन:- "तस्यविजः, चलारस्त्रियुत्याः , तस्य तत्यो- त्तरे त्रयः । होता मेत्रावरुणो इच्छावाको ग्रावस्तुद, अध्वर्य : प्रति. प्रस्थाता नष्टोवेता, ब्रह्मा ब्राह्मणाचस्याग्नीध्रः पोता, उनाता प्रस्तोता प्रतिहत्ता सुब्रह्मण्य इति"-इति (यौ० सू० ४.१,३-८.)। ततोऽत्र ऋग्वेदीयबाझरी प्रधानतो होताच्छावाकमत्रावरुण- ग्रावस्तुदित्येषां चतुपा होतृशां कर्माणि शंसनादौन्यभिहितानि, प्रसङ्गाद ब्रह्मत्वादीन्यपि। इतोऽवशिष्टान्धेतदारण्यकतोऽवमन्यानि । ततोऽप्यवशिष्टानि त्वाखलायनसूत्रादितोऽवगन्धव्यानि भवन्ति । नापि सर्वेषा मेवेष्टिदोवसोमाना मेकाहिकाहीनसवाणां विधय इहेवेकत्र ब्राह्मणे समानाताः ; अपि केपाश्चिदेवेति । एतहि त्वग्वेदस्य हे एव ब्रामणे लभ्येते,- इद मेतरेयक मेक मपरन्तु कौपीतक नामेति । तत्र कौषीतके प्रथम मेव दर्यपूर्णमासेटिरारव्या ; ततोऽग्निहोत्रादिकं प्रकीर्णकञ्च किचिद विधायैव क्रमेण वेमधेष्टिः , स्वस्त्ययनेष्टिः , पथिक्वदिष्टिः , दाना- यणेटिः , इळादधेष्टिः , सार्वमनीष्टि; , शौनष्टिः , वसिष्ठेष्टिः, शाकेष्टिः , मुन्ययनेटिः , तुरायणेष्टिः , आग्रयरेष्टिः, वसन्तेष्टिः, व्रीहियवेष्टिः, चातुर्मासेटयरतस्रः, पित्रेष्टियेति दर्शपूर्ण- मासाभ्यां सङ्कलनया एकविंशतिर्यागा पानाताः । ततः पुनरपि किबिदानुषङ्गिक पोय दीक्षणीयेटिं विधायाग्निष्टोमकाण्डस्य प्रव- चनारम्भः कृतः। ततः “सोमेनेवा सौनामरया यजेत"-इत्यादि विधाय पाडवादिज्योतिष्टोमसंसादीना मपि विधान मानातम् । तदस्मिन् ब्राहाणे ऐतग्यानामाताना मम्यने कयागानां शस्त्रयाण्या- विधादिकं दृखते, हन्यते चेतग्योहाना मायनेकप्रयोगानां समा- सत उलेखः। तदेतयोरझाङ्गिभाव मेवोपमन्नु युच्यते । . . - ·२०. दृश्यते । तद्यथा--- ऐतरेयालोचनम् .. अथावतरेयके प्राचीनत्राह्मणकारीणां क्वचित्-कचित्रामो- इतिः, कचित्-सचिहचनोवृतिः, क्वचित्-कचित् सनामवचनोतिष "पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदिति पैङ्गम् , उत्तरा मिति कौषीतकम्" इति ७. २. १० । श्रूयते चैतत् कोषोतक्यास्तृतीयेऽध्याये । तत्र हि वपूर्वतनस्य पैङ्गयस्य मत- विमर्दनाय तथा स्वनामान्वितं कृतं तहिधानं कुषोतकेन, तदेव मत- इयं यथायथ मिहोद्दत मित्येव प्रतिभात्यस्माकम् । एवञ्च पथमन्ता- वत् पै ड्यादिवान पप्रन्थेष्वेव ज्योतिष्टोमसंस्थाग्निष्टोमादयोऽन्येऽन्ये च यागा विहिताः, तदिधिशेषास्ततः कुषीतकादिभिः प्रोक्ताः, तछेष-. विधय एवैतस्यैतरेयस्य विषया इति च वक्तु युज्यते । तस्मात् कोषी- तकीबाधणेऽग्निष्टोमादियागानां योङ्गप्रत्यङ्गविधयः समासतोऽभि- हिताः , तेषा मेवात विशेषतो विधान मिति त एव यागा अस्यैतरेयस्य विषय इति सिद्धम् ॥ पथ क्रममाप्त मिदानी मिद मपि विचार्य मस्ति , किम प्रयोजन मतस्येति । सम्प्रति लोके मोक्षस्यै कस्य परमपुरुषार्थवेन स्वीकारात् , तदवाप्तिरेवास्य फलं मन्येत, यदि नाम वेदे तस्य स्वीकृतिः श्रूयेत ? न हि संहितासु क्वापि तादृशशब्दोऽपि श्रूयते ; पपुनरातिमतन्तु ब्राहाणेषु गम्यते सत्वम् , परं न तत् पौराणिक- मोपपर मिति ध नासत्यम् । अस्ति पुराणेषु क्वचित् चतुर्विधस्य कचित् पञ्चविधस्य च मोनस्यीलेखः । तद्यथा भागवत-- ·किमु प्रयोजन मतस्व? २०१ वादस्तू "साष्टिसारुम्यसालोक्यसामीप्येकल मथुत । दीयमान न रहन्ति विना मत्सेवन जनाः" इति । अस्मिन् लोके मार्टीति बोडशास्त्रप्रसिहं निर्वाणम्। तत्त नित्यस्थात्मनो नेव सम्भाव्य मस्ति, न च सुखाभिलापिणा मम्माकं प्रार्थनायोग्यम् , नापि वेदबोधित मित्यय यम्। एकत्व मपि तथैव । सर्वव्यापिनोऽस्य परमेखरस्य सर्वलोके सर्वसमीपे च सर्वदा विद्यमानत्वात् सालोक्य-सामीप्ये लप्रार्थिते अपि स्त एव सर्वत्र सपा मम्माक मिति किं तयोः प्रार्थनया । सारूप्य- न्मत्तप्रलापः; ब्रह्मणी रूपाभावात् , असोयत्वप्रसङ्गा- चेति दिक् । तदेतस्थ बामणस्य स्वर्गसाधनयागविध्युपदेशा एवाभिधेया इत्यतः खर्ग एव प्रयोजन मिति बूमः ; अस्माकं स्वर्ग- फलसाधनायेवैतद ब्राह्मणं प्रवृत्त मिति यावत् । अत एव प्रधानत उज मनेकात "स्वर्गकामो यजत" इति । सोऽसौ स्वगः खलु लोकान्तरः। तथादि-- “परो वा अम्मा- खोकात ख! लोकः" इति (६. ४. ४.), आदित्वाश्चेवेहा- सनगिरसच तेऽप्रेऽग्निनाग्नि मयजन्त, ते स्वर्ग लोक मायन्"- इति ( १. ३. ५.), "त स्वन्तोऽनुवन् एतत् ते ब्राह्मण ! सहस्र मिति" इति (५. २.८.) च। स हि लोकान्तरोऽस्मा. नोकादूर्बतनः । तथाचानातम्- “अमेवयोन्या बाहुतिभ्यः समय हिरण्यगरीर जईः स्वर्गलोक मेथति"-इति ( २. १, २, पुनः २. २. ४.)। तव पापी गन्तु न शक्यते । तच्चाह- "सोऽपहतपासोई. स्वर्ग लोक मैति"-इति (७.२. ११.)। अत एवेद मप्यान्नातम्- "वर्गो वै लोको दूरोहणम्" इति (४. ३. ६.)। नित्याग्निहोत्याच्यादीनां तव गमनं भवतीत्ययोह --- , .

·ऐतरेयालोचनम् । उत थूयते -- “यह वा अस्य किञ्च नश्यति, यन्मियते, यदपानन्ति, संवें हैवेन तदमुभि लोके यथा बर्हिषि दस मागच्छेदेव माग- च्छति, य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति"-इति (५.५.३.)। परलोकस्वीकाराभावे निन्दायवणञ्च गम्यते । तद्यथा-"कि ते कण्वन्ति कोकटेषु गावः" इति (ऋ० सं० ३. ५३. १४.) मन्त्रस्य व्याख्याने 'प्रमगन्द-पदस्य “प्रमदको वा योऽय मेवास्ति न पर इति प्रेमुः"-इत्याह यास्कः ( ६. ६. ४.)। अथात्र विगेपतो विवेच्य मिदम् -भूर्भुवस्सरिति य इमे त्रयो लोकाः सर्ववेदप्रसिद्धाः, तेभ्यः सर्वेभ्य एवैभ्यः परोऽतिरिता: कश्चिदस्ति खो लोकः , आहोखित् एपा मन्यतम एकः सर्व एवेमे स्वर्गा इति । नवादी भूरादय एवैते यथाबोधं निरूप्यन्ते। श्रूयते हि शतपथै- "भूरिति वे प्रजापति रिमा मजनयत, भुवरित्यन्त- रिक्षम् , स्वरिति दिवम् ; एतावद्वा इदं सर्व यापदिमे लोकाः सर्वेगवाधीयते"-इति (२. १. ४. ११.)। एवमादितिभ्यो ऽवगम्यते इयं पृथिव्येव भूलोकः , असौ युलोक एव स्वर्लोकः , एतयोलॊकयोरन्तरा सान्त यदाकाशम् , तदन्तरिक्ष मिति । तवास्मिन् पृथिवीलोके पार्थिवस्याग्नेः प्राधान्यम, अमुमिन् द्यु लोके सूर्यस्य ; पन्तलॊके वस्य वायोरिति । अत एव प्रदर्भितं पुरस्तान "तिम्र एव देवता:"-इत्यादि (१४८४०)। द्यावापृथिवीयुक्त द्युलोक मारभ्यतल्लोकान्तं सर्व"मवेदं सौरं जगत् गृध्यते । बात मैतरेये- “अग्निवं देवाना मवमो विष्णुः ( सूर्यः) परम- मादन्तरेण सर्वा अन्या देवता:"-इत्यादि ( १. १. १.) । पाभ्यां यावापृथिवीभ्यां वहिरपि मनन्ताकाग मस्ति, तवेतमौरजगमण्डन- भत एवा- ।

·किम प्रयोजन मतस्य? '२०३ इति। - मगडनरूपाका सौरजगदन्तरागामी प्रबहो नामैप वायुनं प्रव- एव माभ्यां दावापृथिवीभ्यां बहिरस्ति च धुलोकस्य विद्यमानता; तवैत मौरजगन्मण्डलमगड़नस्यास्य सूर्यस्याधिकारी न ह्येव विद्यते ; प्रवहवायुहीनाकाशं तीर्जा सौररश्मिजालस्यैतस्य तत्र गमनानुपपत्तेः । सन्ति हि तवं बहूनि सौरजगन्मण्डलानि , स्युन्धि विधान्यपि बनि। तान्येव ध्रुवारवतीरमपिमण्डला- दीनि ज्योतीपि नक्षवायुच्यन्ते । ज्योतीरूपाणा मम्येपा मादिन्यतोऽप्यतिदूरस्थत्वेनैवानि सूर्यरश्माभिभूतत्वात् न दर्शन मस्ति। तदुक्त निरुते- "पादत्ते भासं ज्योतिषाम्" इति (२. ४.१.)। एवज्ञान्तरिचयदस्याकाशपर्यायत्वेऽपि "भुव- रित्यन्तरिक्षम् (शत. बा० २. १. ४. ११.)"-इत्येवमादी, "वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्ष स्थानः (निरु० ७. २. १. "-इत्यादी च एतज्जगरसम्वन्ध्येवान्तरिक्षं बोध्यम्। “खरिति दिवः (शत. बा. २. १. ४. ११.)"-इत्येव मादौ, "सूर्यो | स्थानः (निम० ७. २.१.)"-इत्यादी च एतज्जगसम्बध्येब द्यौर्योध्येति । तदेतेन लोकत्रयस्वरूपनिर्णयेनैव नियोंतं वरिति । स्वरिति पदं स्वगाभिधानं प्रसिद्धम् ; सूर्यपर्यायव स एवं खःशब्दः। अत एव निघण्टो खरिति पदं सूर्य द्युलोकयोः साधारपनामस पठितम् (निघ० १, ४. १.), निरुक्तावपि तथैव व्याख्यातम् - "खरादित्यो भवति ; स भरणः, स ईरणः, खुतो भासं ज्योतिषां, सूती भासेति वा” इति (२. ४. २.)। अवापरच श्रूयते- "स्वर्गो वै लोको बनस्य विष्टप', वर्ग मेय तमोकं यजमानं गमयति" इति (४. १, ४.)। तद् ध्रत्य विटप मपि सूर्य लोक एव । तया धृड्मन्न एप; 4.१८. 9~~ ·२०५ ऐतरेयालोचनम् . "उद्यन् बनस्य विष्टपं गृह मिन्द्रय गन्वदि। मध्वः पीला सचेवहि वि: सप्त सख्युः पदे"-इति । धुलोक एव देवलोकः ; देवानां रश्मीनां प्रधानतस्तत्र निक- तनात् । अत एव निघण्टौ | स्थानदेवतास 'देवा:'-इति पदं पठि- तम् ---(५.६.२६.), व्याख्यात मपि तथा तन्निगमप्रदर्शनादिभि- स्किन। तदेव द्युलोको देवलोको स्वलॊक इमान्यभित्रानि 'पदानि । तदिद मप्याम्रात मुभयविधेऽपि यजुःसमानावे- "पृथिव्या अह मुदन्तरिक्ष मारह मन्तरिक्षा दिव मारुहम् । दिवो नाकस्य पृष्ठात् खज्योतिरगा महम् ॥ खर्यन्तो नापचन्त था द्यां रोहन्ति रोदसी। यज' ये विखतो धार सविहाएसो वितेनिरे"-इति वा० सं० १७.६७, ६८; ते० सं० ४. ६. ५. ३, ४ । बिनियुक्तावेती मन्चौ शतपयवाणेन (२.२. ३. २६, २७.), व्याख्याती च तेत्तिरीयसाहितिकबामणेऽपि (५. ४. ७.)। सोऽसौ द्युलोक एव मरुतः परलोकः। अतएवैव मानातं गत- पथे--"तस्य वा एतस्य पुरूपस्य हे एव स्थाने भवत इदञ्च परलोक- स्थानच, सन्ध्य ढतीय स्वप्नस्थानम् , तस्मिन् मध्ये स्थाने तिष्ठभे स्थान पश्यतीदव परलोकस्थानच्च"-इति १४.७. १.८। परमनोको वेव। तयाहि- "म परम लोया मज- यदुपानिनोः प्रियं धाम गति" इति (ऐ० वा. १. ५. ४. )। पनिनोः प्रिय धाम नूनं द्युलोक एव ; तयोर्यु स्थेपु परिगणनात् (निघ० ५.१.१.), "पयातो गुस्थाना देवतास्तासा मम्बिनी प्रथमागामिनी भवतः" इत्वादिनरातार (१२. १.१.) । पमृतनोकोस्यमायेव । तथा धाणिकाममामनन्ति- . .

·किमु प्रयोजन मतस्य! श्रत एव "सूर्य म भागे अमृतस्य लोके"-इति ८.१.१। ब्रह्मलोकोऽप्यसावेव । अत एवोत' निरुतापरिशिष्टे जीवाना मूईगतिव्याख्याने- “देवलोकात् प्रादित्यम् , धादियाटु वैद्यु- तम् , वेद्युतान्मानसम् , मानस: पुरुषो भूत्वा ब्रह्मलोक मभि स भवति" इति (निरु. १४.८.)। शतपथेऽपि यू. थ यत एतत् प्राय एव मेव (१४. ८. १. १८.)। प्रत्र वैदा तगब्दो ज्योति:- परः । तथा च देवलोकं | स्थानं सूर्य मण्डलं वा यभिगम्य भादि- त्वम् भानुवन्ति, त मभिगम्य च तदीयज्योतिरुपलभ्य मनोमात्र- सहायाः पुरुयास्त मेव ब्रह्मलोक मनुभवन्तीति तदर्थः । सव्यसा मानात मिहापि-- "यो मिति स्वर्गी लोक यो मिवसी योऽसी तपति (५.५.७.)" इति । तदित्य मिदं निष्पत्रम्-- स्वा लोकः खलु नेभ्यो लोक- त्रयेभ्योतिरिक्तः , अपि त्वम्माद भूलोकात् पर इत्येव । एव थूयते-- “वयो वाव लोकाः पिटलोको देवलोक इति"-इत्यादि गत० वा. १४. ४. ३. ११ । बयो वाव लोका इति श्रूयते येवावधारणम् । एव मन्यच्चान- "पृथिवीलोक मेव पुरोऽनुवाक्यया जयति , अन्तरिक्षलोक याज्यया, द्यौर्लोकं शस्यया"-इति श० वा. ६.१.६। अन्यत्र च- "दक्षिणत उपसूजति, पिटलोक मेव तेन जयति ; प्राची मावर्तयति, देवलोक मेव तेन जयति ; उदीची माढत्य दोग्धि, मनुष्यलोक मेव तेन जयति"-दति ते वा० २. १. ८.१ । ययास अतिध्वात्तः श्रूयते पिटलोकः, स त्वन्तरिक्षलोकस्यो- पलक्षकः ; अन्तरिक्षस्थ एव हि पिटलोकः; पिटलोकमान- बावाप्रलक्ष्यस्थान न सर्व मेवान्तरिच मिति । तदप्यानातम्- प्रत मनुष्यलोकः, ·ऐतरेयालोचनम् . "अभिप्रेहि मध्यतो माप हास्याः पितॄणां लोकं प्रथमो यो पत्र" -इत्याद्यावणिक मन्चे ( १८. ४. ७३.)। अपरश्चान्यता. बातम्- “अध इव हि पिटलोकः" इति (श० वा० १४.६, १. १०)। युलोकस्याधस्तात् पिटलोक इत्येव तद्भावः । पुण्यलोकशब्दे- नाप्य तरिक्षस्थस्य पिलोकस्य ग्रहणं गम्यते। तद्यथा-"तस्मादाहुः पुखलोक ईयान इति" इति श० वा. ३.६.२.१५ । ताण्डामहा- ब्राह्मणेऽपि (१२. ११, १२.) ट्रष्टव्य मिदम् । “कर्मणा पिटलोकः" -इति (श० वा. १४. ४. ३. २४.) श्रुतेस्तत्रैव हि पुण्यात्मनां गमन भवतीति पिटलोक एव स्यात् पुण्यलोकः। श्रूयते हि छान्दोग्यवाह्मणे- "वयो धर्मस्कन्धाः, यन्नोऽध्ययनं दान मिति प्रथमः, तप एव द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्य कुलवासो ढतीयः। .-.। सर्व एते पुखलोका भवन्ति; ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्व मेति" -इति (४. २३. १.)। तदेतत्रिविधपुण्यानुष्ठातॄणां पुण्य- लोकापरपर्याये पिटलोके स्थानं भवति, ये तु ब्रह्मानास्ते त्वरतत्व- लाभाय पूर्व निर्दिष्ट ममृतलोकं यान्तीति तदभिप्रायः । सोऽन्तरिक्षस्थः पिटलोको नूनं सोमलोकः , स एव चन्द्र- लोकः । तवाहि- "म सोमलोकं, सोमलोके विभूति मनुभूय पुनरावर्तते"-इति प्र. उ. ५.४। यः सोमः, स एप चन्द्रमाः । तवाहि पध० सं० ११. ६.०- "सोमो मा देवो मुवत य माहुयन्द्रमा इति" इति । पपिगतपये-"पिटलोकाजीवलोक मभ्यायन्ति प्रयोऽग्निः पयोतिगेटा, म एतानतिवइति"-इति (१३. ८, ४. ५.) नदेयं पिटनोकासीमनोकाशीभयतः पुनरायनयुतिमाम्बाद- उभगोरभित्रलं गुयानम् । पगा नन्दनीकार किउिदुः स्थिराः ·किमु प्रयोजन मैतस्य । पिटलोकः ; तत एव "श्रयेनं पितरः प्राचीनावीतिनः सख्यं जावा- योपासीदेस्तानबवीत् ,- मासि मासि वोऽशन स्वधा वो मनो- नवो नचन्द्रमा वो ज्योतिरिति" इति (२. ४. २.२.) शत- पथश्रुतिः। अत एव चन्द्रमसः कणशुपचावेव पितॄणा महो- रावाविति सिद्धान्तितम् । तथाधानातं शतपधे "यदैवेषः (चन्द्रः) न पुरस्ताव पवाद ददृशेऽथेभ्यो ( पिटभ्यः ) ददाति ; स वा अपराह ददाति। पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यन्दिनो मनु- प्याथा मपरानः पितृणाम् , तस्मादपराओं ददाति"-इत्यादि श० प्रा० २, ४, २. ७.)। मनुसंहितायाञ्च ( १, ६. ३.)- "पिन रावाहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । कामचेष्टास्त्रहः कृष्णः शुक्लः स्वप्राय शर्वरी"-इति । "माननानेन यो मासः पादयसमन्वितः । पितृणां तदहोरात्र मिति कालविदो विदुः । करणपक्षस्त्वहस्तेषां शुमायक्षस्त शर्वरी। कृष्णपक्षे त्वथाई पितृणां वर्तते नृप !"-इति (ह० ० ८)। ज्योतिःशास्त्रेऽप्यु ता मैव मेव । तथा च सि. शि.- “विपूर्वभारी पितरो वसन्तः स्वाधः सुधानिधि मामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तको दयतोऽस्माद द्यु दलं तदेषाम् । मान्तिरत्वाब विधोरधःस्थं तम्माविशीयः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः परदलेऽभ्युदेति शक्तऽस्त मत्वर्थत एक सिंहम्" इति।। चन्द्रलोक एव पिरलोक इति पचे वन विभाग इति विधु- पृठे वोध्यम् ; यया वयं भूईभागे- भूपृठे वसामः खनिजहिरण्यादिवद भूगमें इत्यभिप्रायः । नन्वेव मनतिप्राचीनपुराणेतिहासज्योतिपादीन्यनायगादाण्यपि .

·१२.८ ऐतरेयालोचनम् . स एप:- किम्प्रमाणानि ? वेदाविरुदानि तान्यपि खतोषकराणि चेत् स्य:' प्रमाणानीत्वात्र ब्रूमः । अत एवोक्त मनुना ( २.१२.)- "वस्य च प्रिय मात्मनः" इति, मीमांसाधिकरणमालायाच"तेन दान्तरिते तेषां प्रामाण्यं विप्रकच्छ्रत:"-इत्येवोक्तम् । एव मपि यत् श्रूयते ऽन्यत्र "पिटलोकाचन्द्रम्" इति (श० प्रा० १४.८. १. १०.), पिटलोकचन्द्रलोकयोरेकलपक्षे तदेतत् कथं सगच्छते ? इति, अत्र ब्रूमः- 'पिटलोकात्' पिटलोक मन्तरिच' चन्द्रमण्डल वा अभिगम्य 'चन्द्रम्' प्राप्नुवन्तीति तदर्थः ; अन्यथा २०६पृ०-प्रदर्भिता- थर्वणिकप्रतिविरोधः स्यादनिवार्य एवेति । तम्मादेतस्माची- पपद्यतेऽस्य चन्द्र लोकोई उस्थपिढलोकस्यान्तरिचस्ववेनान्तरिक्ष- वाचितापीति। अस्ति चास्यान्तरिक्षवाचित्वेऽपरोऽपि हेतः । "पिता दुहितर्गर्भ माधात् ( ऋ० सं० १. १६४. ३३.)"-इति- मन्त्रांशव्याख्यानकाले यास्काचार्य आह-- "पिता दुहितुगम दधाति, पर्जन्यः पृथिव्याः" इति (निर० ४. ३. ५.)। पर्जन्य: शब्दनितिशेवं कता-- “पर्जन्यस्तृपेराद्यन्तविपरीतस्य, तर्पयिता जन्या; परो जेता या; जनयिता वा, प्रायिता वा रसाना मिति" - इति (१०.१.१०.), दृष्ट्या इति तच्छेपः । तद्रमार्जनना भवति रमिभिरेप । तयाचानात हरिविज्ञानसूनो ऋ० सं० १. १६४. 89... "क निधान हरय: सुपर्ण पपी वमाना दिव मुत्पतन्ति । त प्रा यवनसदनातस्य धादिद एतेन पृथियो म्युयते" इति । "क' ('नियान' ) निरयप, रातिः। पादिन्यम् 'हरय: सुपपाः' पादिन्यररामयः । ' यदा ('पा यशवन्') पमुसोवाय पर्यागान्त ( मदनात्' ) महम्यानात ('तस्य' ) ..

·किन प्रयोजन मेतस्य ? तद्यथा- . उदकस्य 'आदित्' अनन्तर मेव 'इतन' उदोन 'प्रथिवी व्युद्यते । "एत मित्युदकनाम ; जिघत्तेः सिञ्चतिकर्मणः" इति (०.७.१.) चास्य यास्कळतं व्याख्यानम्। वाहाणे म्येव मैव । “अग्निवा इतो वृष्टि समोरयति धामच्छड़ दिवि भूत्वा वर्षति, मरुतः सृष्टां हाष्टि' नयन्ति यदासावादित्योऽनि रश्मिभिः पर्या- वर्ततेऽथ वर्षति"-इति (निरु० ७.०.१.)। मन्त्रे 'दिवम्' द्युलोक प्रति 'उत्यतन्ति' उड्डीना भवन्ति, तावदूरगमनात् पूर्व मेष 'ऋतस्य सदनात्' मेघनिर्माणाहतजलसञ्चयप्रदेशात् अन्तरि- चात् , तं लोकं प्राप्यवेति यावत् । ब्राह्मगे बिह धुशन्द उझै- पलनकः। तयाच दिवि भूत्वा वर्षति' अड्डे प्राकष्टो भूत्वा वर्ष- तीति तदर्यः ; श्यवा इहापि पूर्ववराख्थे रम् 'दिवि भूत्वा' धुलो- कम्पत्या कष्टः सबिति यावत् । तदेवं पिरवाचकपर्जन्यस्यान्त- रिक्षस्थत्वात् सर्वस्यैवान्तरिक्षस्य पिटलोकलम् । सोऽय मन्तरिक्षलोको धुलोकादधस्योऽप्येतस्मान्मनुथलोकादूई- स्वस्ततो मध्यलोक एव। एतवानायते-- "अन्तरिक्षनीक उ अस्मालोकादनन्तर्हितः" इति (ग. ना० ७, १. २. २३.)। यस्मिंघ लोक प्रतिहितोऽयं पिटलोकः , सोऽन्तरिघलोक एवेन्द्र लोकः ; तत्रैव मेघदारकवायोरिन्द्रस्य संस्थितेः। तच्छुतम्-'इन्द्र- लोको हैपः" इति (ग० ब्रा० ८. ५. ३. ८.)। वायुलोकोऽपि स एव ; वायोरन्तरिक्षचारित्वं तु लोकेषु प्रसिदम् , “वायुरन्तरिक्ष- स्वः" इत्यादिनैरुतादिभ्यशावगम्यते, तथा यूयते च साज्ञायन. माधणे (२०.१.)। एतदेवान्तरिचं सन्ध्य मिति स्वप्रस्थान मिति च शुनम्- "तस्य या एतस्य पुरुषस्य दे एवं स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानक, सन्ध्य वतीयं स्वप्न म्यानम् , तम्मिन् सन्ध्ये स्थाने ·ऐतरेयालोचनम् , तद्यथा तिठ भे स्थान पश्यतीदञ्च परलोकस्थानच"-इति श• ब्रा० १४. एवञ्च जीवलोकादस्मात् प्रेताना परलोक जिगमिषूणा मिहान्तरिक्षलोके किश्चिकालं खप्रावस्थानं सूचितम् ; यैस्त पिट- लोक प्राप्तव्यः, नेपा मिझ स्वप्नावस्थानं न भवतीति च। भूलोकस्यास्य तु मन्ववर्षात त्रित्व मम्यवगम्यते । प्रा. ७.१०४.११- "पर: सो प्रस्तु तन्वा३तना च तिस्रः पृथियोरधो पस्त विजाः । प्रति शुपत यगो पन्य देवा यो नो दिया दिप्ससि यय नलम्" -पति। 'यः' 'न:' मम्मभ्यं 'दिषा' दिनं 'दिसति' करोति, 'यः' 'नां च दिप्सति ; 'म:' या देवः, 'तन्वा' खशरीरेप, 'परः' युस्थः 'पत' पस्ति, 'च' पपि 'सना' सम्माविस्तु त्या “पधः' स्थिताः 'तिस्रः पृथियो.', ता एय 'विमाः' सर्वा भूलोकाः पाप 'परतु' पम्ति । 'पस्य' देयय 'यगः' फीति 'देयाः' सदरमय एप 'प्रति शयस' प्रतिवणं गोपयन्ति , तद्रश्मिभिरेवदं सर्व सम्पदास रति तद्यवस्त एय हरन्तीति भावः। स्योध:स्थिताम्तायेमा पृषिष्यो नूनं मादधोध:स्थिताः बुध. पारायः। सूर्य एवियेर रारुपत। सचामात ममहिला- याम् ५.४०.८ “य सूर्य प्रर्भानुम्तममापिवदासुरः । पवय मा मन्त्रविन्दव घान्ये पगन्"-नि। शिरीया पपि ममामनमि- "पांनुरासुरम्तममा- विधत्"-रति (२.१.२. ५.)। "समानुरिति पासरण पथ भिवामपेयम् [ पपा मिदम् । मनोयगा प्रभानुद. मध पिया n Vा वेगमा तीति भूभाग ·किमु प्रयोजन मतस्य ! , मूलम् ] रुणवर्णः। पृथिव्याच वणरूपलं लोके बहुलं दृश्यते; छन्दोगाथ “यत् कृपणं तदनस्य"-इत्यानकारणभूतायाः पृथिव्याः कृष्णरूपत्व मामनन्ति (३. ४. २.)। अतस्तमामुनरूपः स भासुरः [असुः माण: ; स विद्यत्तेऽस्येति यसरः प्राणी; पसरस्थाय मिति प्रासुरः, प्राण्याययो भूलोकः ] स्वकीयेन तमसा [तमोरूप- छायया सूर्य माशाय जगदाध्यं कृतवान्" इति तत्र सायणीयं भाथम् । अतएवोह सूर्य सिद्धान्त (२०६लो०) "दक्षिणोत्तरतो ऽप्येवं यातो राहुः स्वर हसा। विक्षिपत्येय विक्षेपं चन्द्रादीना मपकमात्" इति । “पातस्थानाधिष्ठात्री देवता राहुर्जीवविशेषः" इत्यादि यया- ख्यात मिह रङ्गनाथेन, तत्त, नूनं वेदविदुषां हास्यकर मेव । दृश्यतेऽपि. मनुष्यमुण्डमदृश्येव राहुप्रतिमा नियते पौराणिक- राधुनिकन्योतिपिकच। तदित्यं सूर्यस्याधस्थी बुध एव प्रथमो भूलोकः , तदधस्थः शक्रः खलु दितीयो भूलोक;, तदधस्थिता इय पृथिव्येव वतीया भूम्वरूपा; मा एव तिस्रः पृथिव्य स्त्रयो भूलोकाः। पतएव यूरोपीयज्योतिपिकैरपीमे ( Terrestrial planets) पार्थिवयहा उच्यन्ते । एतेषां लोकानां येऽन्तरालपदेगास्तेषां समुदिताना मेकरूपाणा मेक नामान्तरिच मिति । तद स्यान्तरिक्षयाति वित्वयवणम् , अस्ति यत एव दिवस्तिवतिय । तद्यथा वे कमिव भन्ने लोक- नमा प्रये सत्य बिल मानायते ( ऋ० सं० ४.५३. ५.)- "विर तरिक्ष सविता महित्वना स्त्री रजांसि परिभूत्रीणि रोचना, तिम्रो दिवः पृथिवीस्तिस्र इन्वति विभिनेरभि नो रतति मना" -इति । तदत्र युतं सर्वविवं प्रथियोंबित्वमिवन्धन मैनि प्रतीयते .

·. ऐतरेयालोचनम् , स्फुटम् ; अर्थोऽप्यस्य मन्त्रस्य निगदसिह एवेति। पटव मपि श्रूयतस्याः पृथिव्याः। तद्यथा अ० सं० १०.७.३५-. "स्कम्भी दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कम्भो दाधारोर्वन्तरिक्षम् । स्कम्भो दाधार प्रदिशः पडुर्वी: स्कम्भ इदं विश्वं भुवन माविवेश" इति । आसु षट्पूर्वीषु सूर्यस्याधःमियतास्तिसम्तिमस्तु परिस्थाः । अत एवं पूर्वप्रदर्शितमन्चे युतम् "तिस्रः पृथिवीरधो अस्तु विश्वाः" -इति ( २१० पृ० ७५० ) । यूयते चान्यत्र (१०. १४. १६.)-- "विकद्रु केभिः पतति पडुवीरेक मिदं वृहत् । विषुव् गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता:"-इति । त्रिष्टुबिति गायत्रीति चेह लुप्तोपमानं पदइयम् । 'विटुप' यथा विभिस्त्रिष्टुब्नचये. पर्युक्त केति व्यपदिष्टापि वस्तुतस्तिस्रः , यया च विपदा 'गायत्री', उभे च मिलितास्तत्वत: पट 'छन्दासि' ता इव इमा अपि 'पट' 'उर्व्यः' पृविष्यः विकद्रुकेभिः' विश इनि यावत् (सूर्यस्योपर्यधय) 'पतति' विभिवा, स्वस्वकचासु भमति । किम्भमतीत्याइ – 'हत्' महाकारम् 'इदं' पडु:स्थः समानं दृग्यमानम् एकम् एष सूर्यम् । मत पाइ मन्त्रक 'माः ताः' पडुर्व: 'यम' सर्वनियमनकर्तरि प्रतपय यमनामके- अस्मिन् यायो तदुपनचिन्तरिक्षे 'पादिताः' म्यायिताः , सन्तीति गेपः। पत्एवेय मिहतरेचे वर्णितम् - "तस्य ये देवा पादि- न्यस्य सर्गानीकादवपातादविभयुम्तं विभिः स्वर्गीकरयम्बार प्रत्युतभूयन् । - । तच्य पगनोऽतिपातादभियुस्तं तिभिः मनाक: पग्तात् पाना । - । मेषु वा एप पनदया. + ·किमु प्रयोजन मैतस्य ! - हितस्त पति । स वा एप उत्तरोऽस्मात् सर्वस्मात् भूताद भवि- प्यतः । सर्प मैवेद मतिरोचते यदिदं किञ्च"-इति (४. ३. ४.)। "उत्तर: उततरी भवति"-इति च नरुतम् (२. ३, २.)। "विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः" इति आकस्मिन्नेव सूनो बयोविंशतिवारं श्रुतम् (१० सं० १०.८६.१-२३.)। इन्द्रशब्दः सूर्यपरी- ऽप्य मोति पूर्व मुपपादित मपि दायि पुनरुच्यते- "पत्र वा इन्द्रो य एप तपति"-इति ग० प्रा० २. ३. १५ । “विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः" इत्येतन्मन्त्रभागव्याख्यानायैव यास्कोऽप्याइ- "सर्वस्माद य इन्द्र उत्तरस्त मेतद् ब्रूम आदित्यम्" इति (१२. ३. ८.)। एवञ्च यथा सूर्यस्याधोऽध: कमात् वुध-शुक्र-राहुकक्षाणां स्थिति प्रतिपादिता, तवैव तस्योपर्यु परि च कमादस्ति मङ्गल बहस्पति शनैश्चरकक्षाणां संस्थितिः । पड़ एवैते भूलोकाः, ततोऽत्र पदस्व प्राणिनः सन्तीति च गम्यते । एभ्यः पड्भ्य एव भूलोकेभ्यः जई मादित्यस्तपति । एकम्यास्यैव सूर्यस्य रश्मिभिः पडेमे प्राबधाः भ्रमणशीलाः , प्रकाशमानाः, सृष्टिस्थितिपलय हेतुवायुविशुदृध्या दिवन्तशेत्यपि । चन्द्रः पृथिव्या उपग्रह इति प्रथिवीग्रहणेनेव तह हणं सिद्धम् ; स्वस्त्रोपग्रहसहिताना मेव शनैश्चरादिरान्तिान यहाणा मिह पृथिवीवेन परिगणन मिष्ट मित्येवास्थाः प्रथिव्या उप ग्रहस्येतस्य चन्द्रमसो न त पृथग यहए मिति समत्येतव्य मेव । एषां नु सर्वेषां शनिगुरुकुजसूर्य बुधरकराइयां सप्तानां वर बेन स्तुतिरपि यूयते ब्राह्मणेषु। तथया- "रोईति सात स्वर्ग लोकान् य एवं वेद"-इति (ऐ. बा. ५. २. ५.), "सप्त देवलोका." इति च ( पे० वा. ४, २. ३.)। द्यते 'देवानां रश्मिनां सर्वत्रैव विद्यमानत्वादिति । सर्व मतदेपूपा ·. स्तर्गत्वं मन्यते वानणफारः। तथापि "तद ये व तदिटापूत नापतयेत्र मेष (५.१०.)। येदान्तमूवेषपीदं बहु विधा. ऐतरेयालोचनम् .. याप्येषु सप्तसु सूर्यस्वेकः स्थिर इति शुतित एक प्रतिपादित पुरस्तात् (१.८पृ०), तयाप्य स्य सर्वग्रहोपग्रहसमन्वितस्य सौरजग- मगडलाधिपस्यापि ध्रुवाद्याकर्षणवलेन भ्रमणं सम्भाव्यते ; सास- वेदे "धोनौस्त स्या मसावादित्व ईयते"-इत्यादिश्रवणात (पार. गा० ६. २. २१)। वसुतः सौरजगन्मण्इलस्थिताना मम्पदादीनां 'दृष्टया सूर्यस्व गतिराहित्यापि सौरजगन्मण्डलस्य न तथाव मिति मिशान्तः । पतः सर्वतोऽधिक विस्तृता भवत्यस्य कक्षा (भ्रमणमार्ग:), ततो न्यूना गने परस्य , ततो न्यूना जीवस्य, ततो न्यूना मङ्गन्नस्य, सतो म्यूना राहोः (पृथिया:), ततो न्यूना शुक्रस्य , बुधस्य तु तती पत इदं थूयते- “परो वरीयांसो वा इमे लोका पर्वागहीयांसः" इति (ऐ० वा. १. ४.८.)॥ चन्द्रकक्षा तु न सूर्य प्रक्रमणपरा, पपि त्वेतत्पृथिवीप्रक्रमण. परेति नाव तस्याः ग्रहण मिष्टम्। किन्तु चन्द्रपठस्य पिवलोक- त्वेन सीकारात , पितृणाक्ष स्वीगाय तत्र गमनयवगाच तम्यापि फत मिन्युपासते। ते चान्दमम मेव लोक मभि अयन्ते"-ति प. उ. १.८। गतपये ऽप्येवम् ( १४.५. १. १८.), छान्दोग्य- ऽपि न्यूनेति । रिनम् ( ३. १. २२-२७.)। तदीयन्यायमालाया मपी कति- मिदधिकरणान्यारचितानि (३५. पा. )। तपैक मिदम् "चम्नं याति न वा पापी? 'तम' समातिनाभाये भोगाभावेऽपि भोमार्य में गमन म्पति rigति: मस ·किमु प्रयोजन मतस्य । -इति वे. न्या० ३.१.३ अधिः । अपि चन्द्रगतानां सुसतिनों सूक्ष्मभोगपरिवतियोग्यचित्तलाचन्द्रलोके विद्युहरिजलानीषधि- तरलतागुलमादीनां नास्येव किचित् प्रयोजन मिति तपा मभाष एम। तस्माच्छ यत एतत् (ऋ० सं० १. १६४.४१)- "भूमि पजन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्य ग्नयः" इति । तथाच ययाम करीररचणाय अवपानीयाद्युत्पत्त्यर्थं ध्यादीनां मयोजन मस्ति , न तथा सवत्यानाम् ; किञ्च तत्राम्यस्ति रश्मिरूपानीनां प्रयोजन मिति, तेषा प्रभायः खलु तत्रापि विद्यत एव । “प्रवाह गोरमन्वत"-इति (ऋ० स० १.८५. १.) शुनौ धन्यवान्यव पानेकत्र तत् स्पष्टम् । ननु तत्र 'दिवं जिन्वन्त्यग्नयः' इत्युक्तम् , न वि चन्द्रमा यौद्यु- स्थो वेति तत् कय मिह मा श्रुविरुपपोत नामेति । अत्र ब्रूमः- एतादृशतिषु श्रुतो [शब्दो नून मन्तरिक्षलोकस्योपलचकः, अत एवाग्निधूमस्यापि ालोकाययणं श्रुतम्- "तेन त्वावई- यमग्न आहुत धूमस्ते कोतुरभवत् दिवि थितः" इति ( ऋ० सं० ५. ११. ३.)। न धग्निधूमो दिवं यातीति। "दिवि सोमो अधिश्रितः" इत्यत्राप्येव मेवावगन्तव्य मस्ति (० सं० १०.८५. १.)। तत्वतः “चन्द्रमा अन्तरा सपणे धावते दिवि (वा. सं० ३२,८०.)"-इत्येवमादितिभ्यः 'सुपर्ण स्य' सूर्यस्य शुस्थ- त्वम् , तदधः 'अमु' अन्तरिचे चन्द्रमसः स्थान मित्येव ध्रुवम् । अथाप्यस्य चन्द्रमसोऽपि वर्मत्व मुररीकार्य मेव । "सहलाखीने या इत्तः स्वर्गा लोक" इति (......) ऐतरेयश्रुतं सनाचते। भाखीनं नामह मार्गस्य परिमाणम् ; एकस्मिन्नहनि यावन्त मध्वान मतिमामत्यवः, तावानवावा ·ऐतरेयालोचनम् । पाखीन इन्युच्यते । तथा ह्यसूत्रयदाचार्यः पाणिनिः "अश्व- स्यैकाहगमः"-इति (५. १. १८.)। यथा ह्याङ्गिक साईहियो- जनगमनं सुकर मनुष्याणाम् , तथैव पड्योजनगमन मखाना मिति लोकप्रसिद्ध मेव ; एवञ्चेतो भूलोकात् षट्सहस्रयोजनदूरी स्वर्ग- स्थितिरभिप्रेतास्य श्रुतिकृत इति स्पष्टम् । स्वीकुर्वन्ति चास्मजयोति- पिका अप्येव मितो दूरत्वं चन्द्रम:कक्षाया इति सर्व मवदातम् ॥' अथेहेव यच्छ यते- “नव स्वर्गा लोकाः' इति (४. ३.२.), सदेतत् गारीरनवप्राणाभिप्रायेणैव । एवं यदपि श्रुतम् “वय प्रम सदा एकविंशा लोकाः , एकविंशत्यैवेमांचोकान् रोहति, वर्ग एष लोके चतुष्पठितमेन प्रतिसिठति"-इति (ऐ० वा. १. १. ५.), तदेतच्च स्यात् विभिवाभिप्रायमूलकम् । एवमादिति- वचनानां तात्पर्यादिकं वेदार्थचिन्तनपरीविद्वनिः खुविज्ञानसाहा. य्यादिभिः स्त्रय मेवोहनीयम्। "बहुक्तिवादीनि दिनापानि भवन्ति"-इति (०.०.२.) नेरुक्तं वा स्यात् तेषां शरणम् । वतः सूर्यलोक एवैको मुख्यः स्वर्गों लोकः सर्वमन्वसंहिता- तमादामात एप मन्त्रः सर्व शाखासु- "उद वयं तमसमरि क्योतिः पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवता सूर्य मगाम ज्योतिरुत्तमम्"-इति प्रा. गा० १.५..१०॥ "उद यय' तमसमरि स्वः पश्यन्त उत्तरम्" इत्यादि मा० गा० २०.२१ २०.१० २५. १४; ३६.२४। "उद् वयं तमसमरि पनन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देयं देववा पूर्व मगम्म ज्योतिरुत्तमम्" इति ने गा०५. १.१.। “उदयाम् । तममम्पारीर1 ज्योतिःपाव राउतरारम् । यः परमसउत्तरारम्। देयन्देश्वार सू२३४रीम् । । सम्मत:।

·किमु प्रयोजन मंतख अगन्म ज्योतिरुत्तमारम्" इति सा. सं. भारसाम । "उद वय तमसपरि रोहन्तो नाक मुत्तरम् । देवं देवता सूर्य मगन्य ज्योतिपतमम्” इति पथ सं० ०.५३.७१ एवमादितिषु उत्तरशब्दस्य स्वर्गवाचकखरादिशन्दविशेप- पत्वेन युतत्वात् अस्याः पृथिभ्या अप्युत्तरो भागः स्वर्ग इति व्यप- दिष्टः । तच्च श्रूयते "उत्सरो वा धसावस्यै" इति भ. बा. ८.६. २. १४ । 'असी' वर्गः, 'मस्यै' यस्याः पृथिया: 'उत्सरो वै' इति तदर्थः । पस्या इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी (पा० २. ३.,६२ सू०१ वा.) । प्राह च “स उत्तरसादधरं समुद्रम् ( ऋ० सं० १०.८८, ५.)" -ति-मन्वभागस्य व्याख्याया यास्क:- "उत्तर: उद्धततरो भवति , अधर:-- अधीर पधः -- न धावतीति, ऊर्जगतिः प्रतिषिता"-इति ( २. ३. १.)। तस्मात् पृथिव्याच जयः खगः , तद्विधरीतोऽधःप्रदेशो नरक प्रति चाभवत् सिद्धान्तः । पृथिव्या. सर्वोपदेशः सुमेरु', सर्वाधःप्रदेशः कुमेर रिति च सर्व- ज्योतिषशास्वप्रसिद। तत एव सुमेरोः पुण्यात्मनिलयत्वम् , सथा कुमरोः पापामालयत्वं च वर्णित मनेकात्र । उत्तरदिड्रामवीज मपीद भेव । पृथिव्येषा सदैव सूर्याभि- मुखीत्यस्याः पुरतः सूर्यः सदेव राजते, तत एवैपा दिक् पुर इत्यु- शत, प्राचीति न । मतन सूर्याभिमुखं बम्भमन्त्या अस्याः पश्चाद्धाग एव परिमा, प्रतीचीति च । अस्याः खलु यस्यां दिशि शिरोव्यपदेश- भार सुगेरुमदेयो विद्यते, सा जईतमेति उत्तरा, उदीचीति च । पादतलभूत इति पातालव्यपदेशभाक् कुमेरुपदेशः, मैवाधोऽधरा, प्रवाची, दक्षिणेति च। तत्राधोभुवनरूपे कुमेस- प्रदेशे समुद्रोदकमाचुर्यादीवराधीनप्रातिनियमाद्वैव बाडवा. यस्थान्तु ·'ऐतरेयालोचनम् . तस्य सप्तम्येषा- मलाः प्रज्वलन्तीति तदवान्तरा दिक् आग्नेयीत्युच्यते। त एव बाड. वाम्नयः पापिना दमनाय दहनकुण्डान्याख्यायन्ते ; अतः स एवावत्यः पापलोकः । तत्र चाग्नेः प्राधान्य मिति स एव प्रदेशो यमलोक: ॥ सोऽयं लोक एव प्रथमो यमलोकः, एष पृथिवी-देवो ऽग्नि- श्वान यमो नाम । तदिदं यूयते– “अग्निर्वाव यमः, यमी"-इति ते० सं० ३. ३.८.३; भ० ब्रा० ७.२. २. १० ॥ श्य मिह पृथिवी। पतावेव यमीयमाववलम्बा यमयमीसंवादरूपं यत् सूत मानात मार्गाभ्यामाये (१०.१०.) “यमस्य मा यम्य'१ काम पाग- समाने योनी सह शेय्याय । जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्यां विचिद् बहेव रथ्येव चक्रा"-इति । अन्तरिक्षलोकस्तु द्वितीयो यमलोकः , पन्तरिक्षदेवो वायु- रैवान यमो नाम । तथा होप पानातो यमभन्दो निघण्टी मध्यस्थानदेवतासु (५. ४. १२.)। व्याख्यातचैतद यमपदम् "यमो यच्छतीति सतः" इति यास्केन (१०. २. ७.)। उदी- रता मिति पिळसूतागतमन्वस्थ व्याख्यानकाले व्यक मुक्तञ्चतत्तेन- "माध्यमिको यम इत्याहु."-इति ( ११. २.६.)। स एप यमो अनाना सनमनो घायुरेव । तथाहि ऋ० सं० १.१४.१- "परयियास प्रवती महीरनु बहुभ्यः पन्या मनपसमानम् । ययम्बतं सप्तमनं जनानां यमं राजानं इविया दुयस्य"-इति ।

·किस प्रयोजन मेहस्य !
"यो मसार प्रथमो मानां
य: प्रेयाय प्रथमी लोक मेतम् ।
वैवखतं सक्षमनं जनानां
यमं राजानं इविपा सपर्यत"
-इति च प्रथ. सं० १८. ३.१५ ।
विवस्वान सविता प्रादित्यः ; तप्रसूत एव वायुतीति वायो-
वैवस्वतत्वम् । तचाहेहैव-~~ “सविटमस्तो छप एतत् पयते"
-इति (१,२, १.)। यथेहत्याना मस्माकं राजा अग्नि म यमः,
तथेदान्तरियाणा मिति माध्यमिक एवं यमी पिटराडित्युच्यते ।
अर्थतसूनादनन्तरं पिळसूत मान्नातम् , तस्यैवादिषा--
"उदीरता मवर उत्परासः
उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
पसय ईयुरबका ऋतना-
स्ते नोऽवन्तु पितरो इवेषु" इति ।
मूर्योऽपि यम उच्यते ।
मत एव धुस्थानदेवतासपि पठितं
मिति पदम् (५. ६. १७.)। सूर्य परी निगमय यमशब्दस्य
प्रदर्शितोऽय यास्केन भ० ० १०. १३५.१--
"यस्मिन् बचे सुपलाये देवैः सम्मिबले यमः ।
प्रवा नो विश्पतिः पिता पुराए अनु वेनति"-इति।
"सङ्गच्छत यमो रश्मिभिरादित्यः" इति च निम० १२. ३. १० ॥
भत एवाय संहितायां वफादायिनां यमराज्ये यत् सर्वकामावामि-
फल भाषातम् , न नत् सूर्यलोकरूपप्रधानस्वर्गाहतेऽन्यतमें स्खों
सम्भाव्यते। तथा घचः ११. ४. ३५-~
"सर्वान् कामान् यमराज्ये वया प्रदषुषे दुई"-इति ।

·२ ऐतरेयालीचनम् . अथ तदपराइचे वशानार्थनारोधकारिणां नरकगमनञ्चामातम्- “अथाहुर्नारकं लोक निरधानस्य याचिताम्" इति । यमलोकात् पापलोकेषु पतनच सुतम् अथ० सं० १२. ५.६४- “यथावाद् यमसादनात् पापलोकान् परावतः" इति । तुमगाखीयमन्त्रथैकः प्रदर्शितोऽन यास्क न ( १. ३. ६.)- "इविभिरेके स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेषु सोमान् । शचीदन्त उत दचिणाभि- निमायन्यो नरवा पताम"-इति । 'एके' मानिनः 'हविर्मि:' घनी इविःप्रक्षेपादिभिनित्य- कर्मानुष्ठानमात्रैः 'इतः' प्रमालोकात् 'स्व:' वर्ग सूर्य लोयां (वन लोकं ) 'सचन्ते' गशन्ति ; 'एक' यवान: ज्योतिष्टोमादी 'सब- नेपु' मातर्माध्यन्दिनळतीयनामकेपु 'सोमान्- सुन्वन्तः', 'इतः स्वः (चन्द्रलोक) सचन्ते' प्रत्येक ; 'उत' अपि 'दक्षिणाभिः' दाक्षिण्यैः 'गची: यामाणि 'भदन्तः' जुर्वन्तः , 'इत:' 'स्वः' इम मेय भूलोक 'सचन्ते' पुनरावर्तन्ते । “नेत्' ने पेत् , 'जिवायन्त्यः' जिमा- यन्तः , पापानुष्ठान बावन्तो 'नरकम् पताम' रवि जानीयुरिति । सदेव मामाकं चतुर्वा गतिरत निरपितति सुन्यताम् । "नरक' न्चरमा नीधे गेमगम् , नागिन् रमणं स्थान माय मप्यम्तीति पा"-इति "पाय: पाता पेयानाग, पापग्यमानी चयाटेध पतसीति या पापत्य नयाँ म्यात्" इति च नि.१.२. ५५ १.२, । "नाक पादियो भवति ; नेता भामां ज्योतिषियः •-• क मिति सनाम, सरमतिपिदम् , प्रतिपि प्रनिपिडात । "नया पम् जगम पे कितनावम् ( ता. मा. १०. १. १८)न पा, 4 ·किमु प्रयोजन मतस्य ? २२२ वा पमु गतवते ('किन अकम्' ) किश्शनासुखम् ; पुरखसतो व तत्र गान्ति" इति ( २. ४. २.)। "न हि सत्र गताय कचनाक भवति" इति च गत वा० ८. ५.१.२४ । तदेवं यथा मुवतिनां पुण्यफलपुरस्कारभोगाय भवति स्वर्गममम् , तथैव पापिनां पापफलीपभोगाय भवत्येव नरकगमनम् । अथ यथा पूर्व (६७ पृ० ) समेरोः स्वर्गवं वर्णितम् इह घ कुमेरोनिरयत्वम् (२१७पु.), तथैवाद्यतनार्यावर्तस्यास्य पश्चिमोत्तर. भूभागस्य काश्मीरादेः रमपत्वं , ततोऽयुत्तरस्य हिमवत्पृष्ठस्थ- मानससरोवरप्रदेगादेरजेयत्वादिकां गतोऽप्यु स्तरस्योत्तरकुरप्रदेश्यस्य च खर्गत्वचाहुः पौराणिकाः ; अप्यावर्त पादतलरूपस्यानेयां दिशि स्थितत्यातएव पातालस्य प्राग्ज्योतिषाधःप्रदेशस्य नर- कलम् , तत्मदेशाधिपतेनंरकराजलक्षेति । तदव मानससरोवरादिप्रयंसाकया वि पूर्व मेव वर्णिता (४१, ६७-६८०), रमणनामत एव च तत्प्रदेशस्य रमणीय- वेन स्वगतल्यत्वं जापितं भवति ( महा० भी. प. १०८.६६.), समिरमन्निहित स्योत्तरकुरुनाममहाभूभागस्य (शान्तिपिटवर्ग- प्रति सुवीर्यान्तस्य) च पुण्यलोकलेन महाप्रशंसा झता यथा-- "अहो सइ शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमा गतिम् । उत्तरान् वा कुरुन् पुण्यानथ वाध्यमरावतीम्” इति, "वैगिक र वंगुषोययनं ददाति वै यस्तु नरो दिनाय । स्वाध्यायचारित्रगुणान्दिताय तस्यापि लोकाः कुरुपूत्तर पु" -इति च महा• अनु० ५० ५४.१६, ५७. ३३ । एवम्- "मुरुश्च नरकाचेव भास्ति यो यवनाधिपः भगदत्ती नरकराट"- इति (महा. स०प० १४. १५.) प्राग्ज्योतिपप्रदेशस्य नराखञ्च ।

·ऐतरेयालोचनम् . 1 M अत्र चार्यावसे गड्नादिनिम्नगाप्रवाहदर्शनामावगम्यते पत्र- त्योत्तरप्रदेशाना मुचैवम् , बना पुलसनमादिखानाना मति- नीचेष्वञ्च ; प्रायुराशतिप्रकतिवलव्यवहारादिदर्भ नतोऽपि प्रतीयते कुरुपाचालादोनां देवत्वं वाङ्गोसरवानादीना मतथाव मिति । तत्वतस्त ययात्यां पृथिव्या मेवान्तरिस्थितिषुस्थितिथोप- लभ्यते, यथा चाम्मच्छरीरेष्वपि त्रिलोकाधिपत्रिदेवाना मग्निवाया- दित्याना मस्ति विद्यमानतेति त्रिलोकीत्व मम्य पां पहुं युज्यते , 'एव मेव भूसंवःम्वरिति तयाणा मेव लोकानां प्रीतिहेतुत्वादस्ति "खगल मपि, परं तत्राप्यधममध्यमोत्तमभेदो मन्तव्यः ; तथा च सूर्य लोकान्तर्वप्रलोक एवोत्तमः स्वर्ग: । तदेतदप्यानातम्- "प्रष्टचका नवहारा देवाना पूरयोध्या । तस्यां हिरण्यः वाोग: स्वर्गो ज्योतिपाहतः ॥ तस्मिन् हिरण्यये को वारे निप्रतिष्ठिते । तमिन् यद् यक्ष मात्मन्बत् तद् वे बनविदो विदुः" -इति मध० सं० १०.२. ३१, ३२. । स एपः खगों दुरारोहः । तथानात. मिहेव- "स्वी •लोको दूरोहपम्" इति (४. ३. ५.)। यागादिसाधन मन्तरा न • कोऽपि तव गन्तुगमोतीति भायः । पाम्रायते चेतत्- “खगं एव नमोकं यजमानं गमयति" इति (.५. १.४.)। एयव स्वर्जि- गमिपूषां सौरलोकायन्यतमे वर्ग प्रवेशसामोपपादन मेवा मि. टोमादिफलम् , तदुपहेग एवैतस्य प्रपोजन' मि मिति गम्। पद मैतरेयालोचन मुपसंहरन्तः किविदामः। ऐतरेय माम्तीपायसु प्रतिरमाभिः सहती वहय एय ३दिक विपया: सदवायतनममाजविता पपि लिगिता: । ममानोषिताः।

·किमु प्रयोजन मेतस्य। १२३ तथा च स्युः कचन, मानुपप्रतिभ्रमविजृम्भिता भयवश्यम्भाविनः सम्मवाः स्युः केचन ; एवमादिषु 'विहांसो वै देवाः'-'सत्यसाहिता वे देवाः' इत्यादिशुवर्थानुगता देवा एव भवन्तु नः परम् । इहोतोभ्योऽन्येऽपि सन्ति बहवः सत्यसिद्धान्ताः, तेते विशेषतो- ऽधिगतच्या वेदसत्यार्थ जिज्ञासुभिर्यथा-- (१) यथा वेदे लेट्लकारस्य प्रयोगो न तु व्यत्ययविशेषः , तथैव प्रतीतानागतवर्तमानकालबोधका लड्डलिटः प्रत्यया भवन्ति छान्दसाः, न च ते व्यत्ययत्वेन स्वीकार्थ्याः । यत्र यत्र लड लड् लिटा मन्यतमस्य प्रयोग: श्रुतः, तत सर्ववेव सार्वकालिकोऽर्थो बोध्यो भवति प्रायः । अत एव "व्यत्ययो बहुलम्" --इत्यादि (२. १. ८५.) मूत्रजातं विदवतापि भगवता पाणिनिना' मूत्रितम्- “छन्दसि लङ्लुङ लिट:"-इति (३. ४.६.)। एवंञ्च “यथापूर्व मकल्पयत् (१०.१८.. १-३.)"-इत्येतस्य 'यथा- पूर्वम् पूर्ववदेव 'धकल्पयत्' सदेव कन्ययतीत्येवार्थो मन्तव्यः । एवं हि यथा यः मूर्य उदेन , यथा चाद्य उदेति , तथैव वय उदेयतीतिवत् सदेवेकरूपया' सष्टिक्रियया भवितव्य. मिति तमन्त्राशयः। एवमेवेवमादिषु सर्वत्र व लङलुङ लिटा सार्व- कालिकोऽर्थों वेदितव्यः ।। (२) सूष्टिकया त नाक्षणपन्यो वेव बहुधा शुता । तत्सर्व मेष कल्पनामूलक किञ्चिधिज्ञानज्ञापकं तत्तत्प्रकरणगतोपदेशसाध कञ्च ; यथा पातञ्जले महाभाथे सन्ति बद्धय एवं एकदेश्युक्तय- स्तथेति । अत एवोक्तं निरुताकार: "बहुभतिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति" इति ( ०.७.२.)। तदिद मार्चाभ्याम्राये विस्ट मानातम् (१.१६४. ४..)- ·२४ -- . ऐतरेयालोचनम् . "को ददर्म प्रथम जायमान मस्यन्वन्तं यदनस्सा विभर्ति । भूम्या असरगामा काखित् को विहांस मुपगात् प्रट मेतत्" इति । (३) कलिरेवाचं युग', हापरं द्वितीयं, वेता ढतीयं, कत नाम चतुर्वम् । क्रमोबतित: सम्पद्यन्ते इमानि चत्वारि युगानि । तदन दापरवेतयोः दिलिपदयोः ग्रामतिरपि मानम् । शुतछेद- मवेवैतरेयो “कलिः गरानो भवति"-इत्यादि (१०२८.)। अवनतियापि एव मेव भवितव्या ; चक्रने मित्रमगचावात् । तया घ सताटेकपादांवनतः काल उत्यो वेनेति, ततो विपादावनतो दापरम् , ततसिपादावनत एव कलियुग मिति। पुनरेवापादा- युबत्या हापरादीनि युगानि भवन्तीत्येव मेव मदेवावर्तन्ते युगानि । एषां च मेन युगाना सनुदयकालपरिमाणं दगमहस तत्र सहनान्दमितं कलियुगम्, पिसहस्राएपरिमितं बापरम् , विमहन्नान्दमितं वेतानाम, चतुःसहसान्दमितं सतयुग मिति । तदेतदायर्वणिकाः ममामन्ति ( ८. १. २१.)- "गतं नायुतं हायनान् के युगे वीणि चत्वारि सारमः । इन्द्रागी विखे देवाम्तेऽनुमन्य ता मागीयमाया."-इति । मनकी मन्ध्यामध्यांगायपि समायदाम्तर्गतायेय । न हिपटि दणामकस्याहोरावस्य सन्ध्याकाल: मध्यांगमाती या ततीनि- रिश परिंगखते। एवं मनुयायाने कुन काय य-देविकान्द- मोकारोऽपि न पिचारमा ; तय मय वेश मानुपाद मनुगत्येव विधिविधानप्रतीनेः, ६४ तियेच प्यपहारोपपति गम्, फानीझोठा। पापमय, सोमयसम्म। । 'मामयी, गाममा मित्ये। - मं.१८१२॥ १. १८..